დაუშვებლად იქნა ცნობილი

№ას-1027-2025 26 თებერვალი, 2026 წელი

ქ. თბილისი

სამოქალაქო საქმეთა პალატა

შემადგენლობა:

არჩილ კოჭლამაზაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),ლევან ნემსაძე, მიხეილ ჯინჯოლია

პირველი კასატორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „უ.“ (მოსარჩელე)

მეორე კასატორი – სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „უ.“ (მოსარჩელე)

მესამე კასატორი – შპს „უ.“ (მოსარჩელე)

მოწინააღმდეგე მხარეები – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილება

პირველი კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

მეორე კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება

მესამე კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება

დავის საგანი – თანხის დაკისრება, იპოთეკის საგნის რეალიზება, ვალდებულების დარღვევის გამო პირგასამტეხლოს დაკისრება, მიყენებული ზიანის ანაზღაურება

საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე

ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ (შემდეგში: პირველი მოსარჩელე, პირველი კასატორი, შეგებებული სარჩელის მოპასუხე) სარჩელი აღძრა თბილისის საქალაქო სასამართლოში შპს „უ–ს“ (შემდეგში: მოპასუხე, შეგებებული სარჩელის ავტორი, მესამე კასატორი) მიმართ და მოითხოვა მოპასუხისათვის მის სასარგებლოდ 173 290 აშშ დოლარის გადახდა; 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.1%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით ............ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონების სარეალიზაციოდ მიქცევა.

1.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის წარმოებაში იყო, ასევე სამოქალაქო საქმე №2/36205-17, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (შემდეგში: მეორე მოსარჩელე, მეორე კასატორი, შეგებებული სარჩელის მოპასუხე) სარჩელით შპს „უ–ს“ მიმართ. აღნიშნული სარჩელით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო მოითხოვდა შპს „უ–სათვის“ 681 835 ლარის დაკისრებას; 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.1%-ის დაკისრებას ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით ............ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონების სარეალიზაციოდ მიქცევას.

1.3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 25 აპრილის განჩინებით ამავე სასამართლოს წარმოებაში არსებული სამოქალაქო საქმე №2/36214-17, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო სარჩელის გამო მოპასუხე შპს „უ–ს“ მიმართ თანხის დაკისრების და ქონების აუქციონზე იძულებითი რეალიზაციის მოთხოვნით და სამოქალაქო საქმე №2/36205-17, მოსარჩელე სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელისა გამო მოპასუხე შპს „უ–ს“ მიმართ თანხის დაკისრების და ქონების აუქციონზე იძულებითი რეალიზაციის მოთხოვნით გაერთიანდა და მიენიჭა საქმის №2/36214-17.

1.4. მოპასუხე მხარემ, წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით სარჩელი არ ცნო. შესაგებელში მითითებულია, რომ საწარმომ 2016 წლის 17 ოქტომბერს, განცხადებით მიმართა სამინისტროს და მოითხოვა ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვით ვალდებულების შეწყვეტა. კერძოდ, საწარმო ითხოვდა სახელმწიფოს მიმართ არსებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის გაქვითვას ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებიდან გამომდინარე მოთხოვნაში. სამინისტროს მხრიდან რეაგირება არ ყოფილა. სამინისტროს უმოქმედობა გასაჩივრებულია თბილისის საპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატაში.

1.5. შპს „უ–მ“ თბილისის საქალაქო სასამართლოში წარადგინა შეგებებული სარჩელი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიმართ და მოითხოვა შეგებებული სარჩელის მოპასუხეებისათვის 679 936 ლარისა და 107970 აშშ დოლარის დაკირება.

1.6. მოპასუხე სააგენტომ, წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით შეგებებული სარჩელი არ ცნო. სააგენტოს შესაგებელში მითითებულია, რომ სააგენტოსა და შპს „ო.პ–ას“ შორის ინვესტიციის განხორციელების თაობაზე 2014 წლის 06 მაისის ხელშეკრულებით შპს „ო.პ–ამ“ იკისრა ვალდებულება მიწის ნაკვეთის გამიჯვნისას შპს „ო.პ–ას“ საკუთრების უფლება გავრცელებულიყო არაუმეტეს ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისათვის არსებული წილობრივი მონაცემებით. შესაბამისად, უსაფუძვლოა საწარმოს მითითება თითქოს მშენებლობის ნებართვის შედეგად, შპს „ო.პ–ას“ საკუთრება საერთო მიწის ნაკვეთში გაიზარდა.

1.7. მოპასუხე სამინისტრომ, წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით შეგებებული სარჩელი არ ცნო. სამინისტროს შესაგებელში მითითებულია, რომ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების საგნის ნივთობრივი და უფლებრივი მდგომარეობა ხელშეკრულების დადების დროისთვის საწარმოსთვის ცნობილი იყო.

2. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

2.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილებით: საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს გაერთიანებული სარჩელი შპს „უ–ს“ წინააღმდეგ თანხის დაკისრებისა და იპოთეკის საგნის რეალიზაციის მოთხოვნით დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; შპს „უ–ს“ შეგებებული სარჩელი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს წინააღმდეგ თანხის დაკისრების მოთხოვნით არ დაკმაყოფილდა; შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისრა 173 290 აშშ დოლარის გადახდა; შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისრა 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.01%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით სარეალიზაციოდ მიექცა ............ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონება; შპს „უ–ს“ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ დაეკისრა 681 835 ლარის გადახდა; შპს „უ–ს“ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ დაეკისრა 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.01%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით სარეალიზაციოდ მიექცა ........... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონება.

3. პირველი ინსტანციის სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:

3.1. 2015 წლის 30 იანვარს, სამინისტროს, სააგენტოსა და საწარმოს შორის დაიდო ხელშეკრულება.

3.2. ხელშეკრულების 4.1 მუხლით, საწარმომ სამინისტროს მიმართ იკისრა ქირის თანხის დავალიანების 173 290 აშშ დოლარის გადახდა, რომელიც ურთიერთგადასაცემი ქონების ღირებულების დაფარვისგან დამოუკიდებლად უნდა შესრულებულიყო.

3.3. ხელშეკრულების 6.3 მუხლით, ხელშეკრულების ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით.

3.4. ხელშეკრულების 1.2 მუხლით, საწარმომ სააგენტოს მიმართ იკისრა 681 835 ლარის გადახდის ვალდებულება, რომელიც უნდა შესრულებულიყო ხელშეკრულებაზე ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში.

3.5. ხელშეკრულების 6.2 მუხლით, თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით.

3.6. ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით იპოთეკის უფლებით დაიტვირთა საწარმოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომელიც რეგისტრირებულია .......... საკადასტრო კოდით.

3.7. ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულების ვადად განისაზღვრა 2017 წლის 30 იანვარი. საწარმოს მის მიერ ნაკისრი ვალდებულება არ შეუსრულებია.

4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მხარეებმა. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება. შპს „უ–მ“ მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.

5. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:

5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილებით შპს „უ–ს“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-3, მე-4, მე-5 პუნქტები და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სარჩელი შპს „უ–ს“ მიმართ არ დაკმაყოფილდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილება სხვა ნაწილში, დარჩა უცვლელი. შპს „უ–ს“ სააპელაციო საჩივარი დარჩენილ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა.

6. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:

6.1. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ ფაქტები დაადგინა, მხოლოდ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების კონკრეტული მუხლების შინაარსის გამორკვევით და არ გაითვალისწინა ხელშეკრულების პრეამბულაში ასახული ინფორმაცია, რაც წინ უძღვოდა მის დადებას. ხელშეკრულების შესავალი ნაწილის შესწავლაც კი ცხადყოფს, რომ 1997 წლის 1 ოქტომბერს შპს „გ–სა“ და საქართველოს ცეკვისა და სიმღერის სახელმწიფო აკადემიურ ანსამბლს შორის, 10 წლის ვადით, დაიდო უძრავი ქონების ქირავნობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე შპს „გ–ს“, როგორც დამქირავებელს სარგებლობის უფლებით გადაეცა 1350 კვ.მ არასაცხოვრებელი ფართი, სამეწარმეო საქმიანობის წარმართვის მიზნით. თუმცა, ხელშეკრულების დადების შემდეგ, საქართველოს კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად, 1998 წლის 1 იანვრიდან სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასაცხოვრებელი ფართობების საიჯარო ხელშეკრულებების რეგისტრაცია დაევალა სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოს, რომელმაც შპს „გ–ს“ უარი უთხრა იჯარის ხელშეკრულების რეგისტრაციაზე და რეგისტრაციისთვის მას დამატებითი პირობები წაუყენა. მოსარჩელის მითითებით, სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოს დასახელებული გადაწყვეტილება შპს „გ–მ“ გაასაჩივრა ქ. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონულ სასამართლოში, რომელმაც დააკმაყოფილა სარჩელი და მოპასუხეს დაავალა 1997 წლის 1 ოქტომბრის ხელშეკრულების გარკვეული ცვლილებებით და დამატებებით, ხელახალ რეგისტრაციაში გატარება, თუმცა მოპასუხემ (და შემდგომ მისმა უფლებამონაცვლემ - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ) არ აღასრულა აღნიშნული გადაწყვეტილება. 2009 წლის 8 მაისს, შპს „გ–მ“, შპს „უ–ს“ დაუთმო 1997 წლის 1 ოქტომბრის ხელშეკრულებიდან და სასამართლო გადაწყვეტილებიდან გამომდინარე ყველა მოთხოვნა, რომელთა შეუსრულებლობა 2015 წლის 30 იანვარს, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ, შპს „უ–სთან“ დადებული ხელშეკრულებით აღიარა. ამავე ხელშეკრულებით სამინისტრომ აღიარა, რომ შპს „უ–ს“, როგორც შპს „გ–ს“ სამართალმემკვიდრეს, საიჯარო ობიექტის სარემონტო-სარესტავრაციოდ გაღებული ჰქონდა 1 922 165 ლარის ხარჯი და აღნიშნული მოთხოვნის სანაცვლოდ მას ხელშეკრულებით გადასცა უძრავი ქონება მდებარე ქ. თბილისი, ............ გარდა ამისა, დასახელებული ხელშეკრულებით, შპს „უ–მ“ აღიარა, რომ სახელმწიფოს 2 წლის ვადაში გადაუხდიდა ურთიერთგადაცემულ ქონებათა შორის სხვაობას 681 835 ლარის ოდენობით და 1997 წლის 1 ოქტომბრის ქირავნობის ხელშეკრულების 2.2. პუნქტით გათვალისწინებული ქირის თანხას 173 290 აშშ დოლარის ოდენობით (4.1. მუხლი).

6.2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნის უფლება მომდინარეობს 30.01.2015წ. ქონების ურთიერთაგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 4.1 მუხლის შინაარსიდან და შეადგენს 173 290 აშშ დოლარის, როგორც საიჯარო ქირის მოპასუხისათვის დაკისრების პრეტენზიას. რაც შეეხება გაერთიანებული სარჩელით მეორე მოსარჩელის სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნის პირველ ნაწილს, იგი გამომდინარეობს 30.01.2015წ. დადებული ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 1.2 პუნქტიდან, რომლის თანახმადაც, შპს „უ–მ“ სააგენტოს წინაშე იკისრა 681 835 ლარის გადახდის ვალდებულება. პალატა ნაწილობრივ ეთანხმება ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს კვალიფიცაციას 30.01.2015წ. ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების ნაწილში. 30.01.2015წ. ხელშეკრულება თავისი არსით რთული კონსტრუქციისაა, რადგან რამდენიმე სახეობის ურთიერთობას არეგულირებს (შერეული ხელშეკრულება). კერძოდ, ერთ შემთხვევაში შპს „უ–მ“ და სამინისტრომ მოახდინა მოთხოვნების გაცვლა, ერთმა მეორეს დაუთმო მოთხოვნა 1 922 165 ლარზე (ჩატარებული სამუშაოს ღირებულება), ხოლო, მეორე შემთხვევაში, ქონების ეროვნული სააგენტოდან მოთხოვნის გადაცემის სანაცვლოდ მიიღო უძრავი ქონება და წილი მიწის ნაკვეთზე. შპს „უ–მ“ ამავდროულად გადაცემული ქონების ღირებულების მეტობის (681 835 ლარის) გადახდის ვალდებულება იკისრა.

6.3. პალატის მითითებით, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნის უფლება გამომდინარეობს 2015 წლის 30 იანვრის ქონების ურთიერთაგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 4.1 მუხლის შინაარსიდან და შეადგენს 173 290 აშშ დოლარის, როგორც საიჯარო ქირის მოპასუხისათვის დაკისრების პრეტენზიას. რაც შეეხება გაერთიანებული სარჩელით მეორე მოსარჩელის სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნის პირველ ნაწილს, იგი გამომდინარეობს 2015 წლის 30 იანვარს დადებული ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 1.2 პუნქტიდან, რომლის თანახმადაც, შპს „უ–მ“ სააგენტოს წინაშე იკისრა 681 835 ლარის გადახდის ვალდებულება. პალატა ნაწილობრივ დაეთანხმა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს კვალიფიცაციას 30.01.2015წ. ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების ნაწილში და აღნიშნა, რომ 30.01.2015წ. ხელშეკრულება თავისი არსით რთული კონსტრუქციისაა, რადგან რამდენიმე სახეობის ურთიერთობას არეგულირებს (შერეული ხელშეკრულება). კერძოდ, ერთ შემთხვევაში შპს „უ–მ“ და სამინისტრომ მოახდინა მოთხოვნების გაცვლა (ერთმა მეორეს დაუთმო მოთხოვნა 1 922 165 ლარზე - ჩატარებული სამუშაოს ღირებულება), ხოლო მეორე შემთხვევაში ქონების ეროვნული სააგენტოდან მოთხოვნის გადაცემის სანაცვლოდ მიიღო უძრავი ქონება და წილი მიწის ნაკვეთზე. შპს „უ–მ“ ამავდროულად გადაცემული ქონების ღირებულების მეტობა (681 835 ლარის) გადახდის ვალდებულება იკისრა.

6.4. სააპელაციო პალატამ შეფასა გაცვლის ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნება. აღნიშნა, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება არის სინალაგმატური ანუ ორმხრივად მავალდებელებელი ხელშეკრულება, რადგან თითოეულ მხარეს გააჩნია ერთდროულად უფლებებიც და ეკისრება მოვალეობებიც. გაცვლის ხელშეკრულების თითოეული მხარე ერთდროულად არის კრედიტორიც და მოვალეც. უფრო მეტიც, გაცვლის ხელშეკრულებაში გვხვდება ორი მკვეთრად გამოხატული შემხვედრი ვალდებულება: თითოეული მხარე მოვალეა გადასცეს კონტრაჰენტს შესაბამისი გასაცვლელი ქონება. პალატამ მიუთითა, რომ გაცვლის ხელშეკრულების საგანი შეიძლება იყოს ნებისმიერი თავისუფალ ბრუნვაუნარიანი ქონება. ის ნივთები, რომლებიც შეზღუდული ბრუნვაუნარიანობით გამოირჩევა, შეიძლება გადაცემულ იქნეს ასეთი ნივთის სამართლებრივი რეჟიმისათვის დამახასიათებელ თავისებურებათა გათვალისწინებით.

6.5. პალატამ ასევე იმსჯელა ვალის აღიარების საკითხზე და მიუთითა, რომ ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ერთი მხარე მეორის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეული მოქმედებების შესრულებას და ამდენად, საკმარისია ერთი პირის მიერ ნების გამოვლენა. აღნიშნული ურთიერთობის შეფასებისას გასათვალისწინებელია სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მეორე წინადადებით აღიარებული ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი, რაც გულისხმობს ხელშეკრულების დადების თავისუფლებას და მისი შინაარსის თავისუფლად განსაზღვრის შესაძლებლობას. ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის ეს უკანასკნელი ელემენტი ასევე გულისხმობს, რომ მხარეებს შეუძლიათ, დადონ ნებისმიერი ხელშეკრულება, მათ შორის ისეთიც, რომელიც არ არის კანონით გათვალისწინებული, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. ვალის აღიარება დეკლარაციული (კაუზალური) ხასიათისაა და იგი არსებულ სამართალურთიერთობას ადასტურებს. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, სასამართლოს პრაქტიკაზე, რომლის მიხედვით, ვალის აღიარების ხელშეკრულება თავისი შინაარსითა და გამოხატვის ფორმით შეიძლება იყოს სხვადასხვა სახის, კერძოდ, კონსტიტუციური ან დეკლარაციული ხასიათის. კონსტიტუციური ხასიათის ვალის არსებობის აღიარებით ხდება ახალი ხელშეკრულების დადება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ვალის აღიარების ხელშეკრულებით დგინდება ახალი დამოუკიდებელი ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობა, წარმოიშობა ახალი მოთხოვნა, მიუხედავად ძველი ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობისა თუ ნამდვილობისა. ახალი ვალდებულებით -სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი ძალა არ არის დამოკიდებული ძველი ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივ ძალასა თუ შინაარსზე. სწორედ აღნიშნული სახის ვალის არსებობის აღიარებას ითვალისწინებს სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის პირველი ნაწილი. ვალის არსებობის აღიარება, როგორც ვალდებულების არსებობის დამოუკიდებელი კომპონენეტი ხელწერილის შინაარსიდან უნდა მომდინარეობდეს, კერძოდ, ხელწერილით პირი უნდა აღიარებდეს გარკვეულ ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობას და კისრულობდეს მისი შესრულების ვალდებულებას. ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულების თავისებურება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ მასში ვალდებულების შესრულების მზაობა იკვეთება. ვალის არსებობის აღიარება წარმოადგენს ცალმხრივ ხელშეკრულებას, ვინაიდან ამ ხელშეკრულებით იმ პირს, ვინც აღიარა ვალის არსებობა, წარმოეშობა შესრულების ვალდებულება, ხოლო იმ პირს, რომლის სასარგებლოდაც განხორციელდა ვალის არსებობის აღიარება, უფლება აქვს მოითხოვოს შესრულება…. ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულება არის აბსტრაქტული ხელშეკრულება და იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ძირითადი ვალდებულების არსებობა სადავოა. ამდენად, ვალის აღიარების ხელშეკრულება თავად წარმოადგენს მოთხოვნის უფლების წარმოშობის საფუძველს. ასეთ შემთხვევაში აღიარება წერილობით ფორმას მოითხოვს, იგი უფლებამოსილი პირის წინაშე უნდა იყოს გაცხადებული, მასში მკაფიოდ და არაორაზროვნად უნდა იკვეთებოდეს ნება ვალდებულების აღიარების თაობაზე და რაც მთავარია, მითითებული ვალის აღიარება ხელშეკრულებაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ იგი ცალმხრივი ნების გამოვლენა არ არის. მას ხელშეკრულების ორივე მხარე უნდა აწერდეს ხელს. არსებობს ვალის აღიარების კიდევ ერთი ფორმა, ე.წ. ვალის დეკლარაციული აღიარება. იგი არ წარმოადგენს ახალ გარიგებას, თუმცა, ადასტურებს არსებულს, იმ სამართლებრივი შედეგებით, რაც მას თან სდევს. დეკლარაციული ვალის აღიარება არ არის ახალი გარიგება, მას არ ჭირდება სპეციალური ფორმის დაცვა, იგი გარიგების ზეპირსიტყვიერ აღიარებაშიც შეიძლება გამოიხატოს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ვალის დეკლარაციული აღიარება არის მტკიცებულება არსებული სამართალურთიერთობის ფარგლებში შეუსრულებელი ვალდებულების არსებობის თაობაზე. ე.წ. დეკლარაციული ვალის აღიარების მიზანია არსებული ვალდებულების დადასტურება (სხვა ტიპის გარიგებით), მტკიცების პროცესის გამარტივება, შემდგომი დავის თავიდან აცილება, სადავო საკითხების მოწესრიგება, მათ შორის, ყველა იმ ფაქტისა, თუ არგუმენტის გაქარწყლება, რომელიც ვალის არსებობას გამორიცხავს, ან თუნდაც, ეჭვქვეშ დააყენებს.

6.6. პალატის შეფასებით, მოთხოვნის ნაწილი, რომლითაც შპს „უ–ს“ თანხა უნდა გადაეხადა სააგენტოსთვის, უნდა შეფასებულიყო არა როგორც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 341.1-ე მხულის დისპოზიციით (ვალის აღიარება), არამედ ამავე კოდექსის 522-ე მუხლის შინაარსით (გასაცველი ქონების არატოლფასოვნება), რომლის თანახმადაც თუ გასაცვლელი ქონება არატოლფასოვანია, მხარეთა შეთანხმებით ქონების ნაწილი შეიძლება ანაზღაურდეს ფულით.

6.7. რაც შეეხება 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების 4.1 მუხლიდან გამომდინარე ქირის დავალიანების 173 290 აშშ დოლარის შპს „უ–ს“ მიერ აღიარებას, იგი უნდა შეფასდეს, როგორც „დეკლარაციული“ (შპს „გ–ს“) ვალის აღიარება კრედიტორის წინაშე. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ქვემდგომი ინსტანციის შეცდომა ვალის აღიარების ხელშეკრულების კატეგორიის ნაწილში განაპირობა, ხელშეკრულების პრეამბულის სათანადოდ შეუფასებლობამ. განსაკუთრებით იმ ნაწილში, სადაც წინარე, უკვე არსებული, ჩატარებული სარეკონსტრუქციო სამუშაოების შეფასება მომხდარია და სანაცვლო უფრო მაღალი ღირებულების მატარებელი ქონების გადაცემით მოხდა მისი ანაზღაურება სახელმწიფოს მხრიდან. გადასაცემი ქონება აღემატებოდა ჩატარებული სამუშაოების მოცულობას, რამაც საბოლოოდ განაპირობა შეგებებული სარჩელის ავტორის მიერ ქონების ფასებს შორის სხვაობის ანაზღაურების ვალდებულება. პალატამ აღნიშნა, რომ მისი მსჯელობის საგანს წარმოადგენდა გამოერკვია სახეზე იყო თუ არა შპს „უ–სათვის“ სამინისტროს სასარგებლოდ 173 290 აშშ დოლარის, ხოლო სააგენტოსათვის 681 835 დაკისრების წინაპირობა. გადაეცა თუ არა შპს „უ–ს“ ან თუნდაც მის სამართლებრივად მამკვიდრებელ / წინამორბედ კომპანიას ფართი სარგებლობაში.

6.8. პალატამ მიუთითა, საქმეში წარმოდგენილ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 04 აპრილის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებაზე, სადაც, ზუსტად იმავე მხარეებს შორის მიმდინარე ადმინისტრაციული წარმოების ფარგლებში საქართველოს საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებაა, რომ ამ საქმეში შეგებებული სარჩელის ავტორისათვის უფლებების გადაცემამდე მოქმედ ორგანიზაციას შპს „გ–სათვის“ კანონის დაცვით საიჯარო ფართის გადაცემა, გაფორმება და დარეგისტრირება არ მომხდარა. თავის მხრივ, არ მომხდარა 2003 წლის 13 აპრილის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვტილების აღსრულება, რომლის მიხედვითაც შპს „გ–“ ითხოვდა 1997 წლის 01 ოქტომბრის ხელშეკრულების ხელახალ რეგისტრაციაში გატარებას. ხსენებული გარემოება დადასტურებულია მხარეთა შორის გაფორმებული 30.01.2015წ. ხელშეკრულების პრეამბულაშიც. ამდენად, არც შპს „გ–სთვის“ და არც მისი უფლებამონაცვლის შპს „უ–სთვის“ არ მომხდარა საიჯარო ფართის გადაცემა.

6.9. პალატამ ხსენებული საკითხის გამოსარკვევად საგანგებოდ დაუსვა მხარეებს შეკითხვები ზეპირ მოსმენაზე. პალატის ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა მიიღო თუ არა ქონება შპს „უ–მ“, რისთვისაც ქირის თანხის გადახდა იკისრა. შპს „უ–ს“ წარმომადგენლებმა მიუთითეს, რომ არ შესრულებულა 30.01.2015წ. ხელშეკრულებით ნაკისრი ქონების გადმოცემის ვალდებულება და ორგანიზაციამ მიიღო მხოლოდ 4 ერთეული შენობა - ნაგებობა. მას არ გადასცემია ხელშეკრულებით გადასაცემი უძრავი ქონების (მიწის ნაკვეთის) ფართი (იხ. 19.06.2025წ. სხდომის ოქმი 12:22:32: სთ.-დან). ამავე მხარის განმარტებით, იგი ვერ სარგებლობს მისთვის გადაცემული მიწის ნაკვეთით (იხ. იგივე სხდომის ოქმი 12:22:57: სთ-დან); ქონება რაშიც ქირა უნდა ეხადა კომპანიას მას არ გადასცემია (იხ. იგივე სხდომის ოქმი 12:50:50: სთ-დან). პალატამ ასევე სხვა დამაზუსტებელი შეკითხვით მიმართა შპს „უ–ს“ წარმომადგენლებს და გამოარკვია, მის მიერ დეკლარირებულად აღიარებული თანხის 173 290 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება ჰქონდა თუ არა?!, რაზეც კომპანიის დირექტორმა უპასუხა - მხოლოდ 30.01.2015წ. ხელშეკრულებით გადასაცემი ქონების სრულად მიღების შემთხვევაში გააჩნია თანხის გადახდის ვალდებულება (იხ. იგივე სხდომის ქომი 12:50:16: სთ-დან). პალატამ 19.06.2025წ. გამართულ ზეპირ მოსმენაზე დამაზუსტებელი შეკითხვებით მიმართა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს წარმომადგენლებსაც. შეკითხვის მიხედვით პალატა დაინტერესდა გადაეცა თუ არა 30.01.2015წ. ხელშეკრულებით განსაზღვრული მიწის ნაკვეთის წილობრივად შესაბამისი ფართი შპს „უ–ს“? წილობრივად გადასაცემი ფართის მოცულობა პასუხის მიხედვით დღესაც კი გამოურკვეველია (იხ. სხდომის ოქმი 12:59:48: სთ-დან), მიწის ნაკვეთი არ არის გამიჯნული (იხ. სხდომის ოქმი 13:00:55: სთ-დან); მოხდა მხოლოდ 4 სხვადასხვა საკადასტრო კოდის ქვეშ არსებული შენობა - ნაგებობის შეგებებული სარჩელის ავტორისთვის გადაცემა (იხ. სხდომის ოქმი 13:11:47: სთ-დან). სხვა პასუხის მიხედვით კი შენობა - ნაგებობების საკუთრებაში გადაცემით სამინისტრომ და სააგენტომ სრულად შეასრულა ვალდებულება და ეს ნიშნავს მიწის ნაკვეთის გადაცმასაც.

6.10. პალატამ მიიჩნია, რომ არც შპს „უ–ს“ და არც მის წინამორბედს არ გადასცემია ფართი, რომლის საიჯარო ქირის გადახდაც გაერთიანებული სარჩელით მოსარჩელეები 173 290 აშშ დოლარის ოდენობით მოითხოვენ მოპასუხისაგან, რაც ასევე დადასტურებულია უზენაესი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილებით. შეგებებული სარჩელის ავტორი სასამართლოს სხდომაზე განმარტავდა, რომ მიწის ნაკვეთი 11 სუბიექტის საკუთრებაშია, ნაკვეთი გამიჯნული არ არის და არც მის სარჩელზე პასუხისმგებელი სამინისტრო და სააგენტო არ ახდენს ქონების მისთვის გადაცემას, რაც წინაპირობაა 30.01.2015წ. ხელშეკრულების შესრულებისა. მანამ, სანამ არ შესრულდება მისთვის მიწის ნაკვეთის გადაცემის ვალდებულება, დაუშვებელია თანხის დაკისრების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება. ამ კონტექსტში საუბრისას პალატამ მიუთითა, საქმის მასალებში განთავსებულ განცხადებებზე, რომლითაც ........ 27 ნომერში არსებული ამხანაგობა ითხოვს მიწის ნაკვეთის გამიჯვნას. გამიჯნული მიწის ნაკვეთების გადაუცემლობის შესახებ ფაქტებს ადასტურებდა საქმეში შეგებებულის სარჩელის ავტორის მიერ წარმოდგენილი სამი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად შედგენილი ფართის გამიჯვნის ხელშეკრულება, რომელზეც დატანილია სახელმწიფოს გარდა ყველა იმ პირის თანხმობა, ვისაც უფლება გააჩნია გაუმიჯნავ ფართზე.

6.11. იმის გამო, რომ არ დადასტურდა საიჯარო ფართით არც შპს „უ–ს“ მიერ და არც მისი წინამორბედის მიერ სარგებლობა, პალატამ არ მიიჩნია მართებულად მხოლოდ „დეკლარაციულ“ აღიარებაზე დაეფუძნებინა მოპასუხისათვის თანხის დაკისრება, მით უფრო, რომ მისით აღიარებული ვალდებულების არარსებობა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული პალატის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებით დადგენილი იყო. პალატამ აღნიშნა, რომ ვალის აღიარებაზე ხელის მოწერა განაპირობა იმ გარემოებამ, რომ ასეთი ჩანაწერის არასებობის შემთხვევაში, შპს „უ.“ ვერ მიაღწევდა 30.01.2015წ. ხელშეკრულების დადებას. ხსნებულმა გარემოებამ მხარე აიძულა გაეცა აღიარება თანხის დაკისრებაზე, მიუხედავად საფუძვლის არარსებობისა.

6.12. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნასთან მიმართებით, რომელიც შეეხებოდა 681 835 ლარის შპს „უ–სათვის“ დაკისრებას, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, საქართველოს სამოქალქო კოდექსის 361.2 მუხლზე, რომლის თანახმად, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. პალატამ აღნიშნა, რომ მოპასუხე არც კი ამტკიცებდა, რომ ფულადი ვალდებულება შესრულებული ჰქონდა. საქმის მასალების მიხედვით და ზეპირი მოსმენის დროს გაჟღერებული აღიარების თანახმადაც, მოპასუხეს მიღებული აქვს ოთხი დამოუკიდებელი საკადასტრო კოდის ქვეშ რეგისტრირებული შენობა ნაგებობა, რაც თავის მხრივ 369-ე მუხლის შინაარსის გამოყენების უფლებას აღარ იძლეოდა. საქმის მასალების კვლევით დგინდებოდა ისიც, რომ შენობა - ნაგებობების გადაცემის შემხვედრი ვალდებულება დავის გადაწყვეტის დროისთვისაც კი არ იყო მოვალის მხრიდან შესრულებული, ამასთან მისი შესრულების ვადა ამოიწურა 2017 წლის 30 იანვარს.

6.13. რაც შეეხება პირგასამტეხლოს შემცირების საკითხს, სააპელაციო სასამართლომ იმსჯელა პირგასამტეხლოს დაკისრების და მისი შემცირების თეორიულ საკითხებზე და სასამართლო პრაქტიკაზე, ამ საკითხთან მიმართებით. პალატამ მიუთითა, რომ იზიარებდა პირველი ინსტანციის სასამართლო დასკვნებს, რომლის თანახმად, მართებულია პირგასამტეხლოს 0.01%-მდე შემცირება და ეს ოდენობა მყარად დადგენილ სასაამრთლო პრაქტიკასთან შესაბამისობაშია. სააგენტოსადმი ძირითადი დავალიანება შეადგენს 681 835 ლარს, რომლის 0.1% შეადგენს 681.83 ლარს, რომლის დაკისრებაც მოთხოვნილია ყოველ ვადაგდაცილებულ დღეზე. სამ წელიწადზე პირგასამტეხლო შეადგენს 746 609.30 ლარს, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება ძირითად დავალიანებასაც. დღეში შემცირებული 68.18 ლარის ოდენობით დასარიცხი პირგასამტეხლო პალატის მოსაზრებით, სრულ შესაბამისობაშია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკასთან. რაც შეეხება პირგასამტეხლოს შემცირების ნაწილში მოვალის შედავებას, პალატამ აღნიშნა, რომ წარმომადგენელმა ზეპირი მოსმენის დროს გამოიყენა ე.წ. სასამართლო შესაგებელი და ითხოვა მისი დაკმაყოფილების შემთხვევაში პირგასამტეხლოს მაქსიმალურად შემცირება, რაც ნაწილობრივ გაზიარებული იქნა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოში.

6.14. პალატამ აღნიშნა, რომ მართებული იყო სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნა იპოთეკით დატვირთული ქონების რეალიზაციის შესახებ, ვინაიდან, აღნიშნული მოსარჩელის სარჩელი მიჩნეულ იქნა საფუძვლიანად და ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა იგი.

6.15. შპს „უ–ს“ შეგებებულ სასარჩელო მოთხოვნასთან მიმართებით, პალატამ აღნიშნა, რომ საქმეში განთავსებულია საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს N04/8062 წერილი, რომლის შინაარსშიც მინისტრის პირველი მოადგილე ნინო ენუქიძე შპს „უ–ს ატყობინებს“ მორიგებასთან დაკავშირებულ შეთავაზებაზე პასუხს. პასუხში პირდაპირ მითითებულია, რომ 30.01.2015წ., ხელშეკრულების დადებამდე შპს „მეიდანსა“ (უფლებამონაცვლე შპს „ო.პ–ა“) და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს შორის 2014 წლის 06 მაისს დაიდო ინვესტირების განხორციელების შესახებ ხელშეკრულება და მშენებლობის ნებართვაც გაცემულია პირველ აპელანტთან დადებულ ხელშეკრულებამდე. მიუხედავად იმისა, რომ მშენებლობის ნებართვა გაცემულ იქნა 30.01.2015წ. პალატის შეფასებით თანამესაკუთრისათვის საკუთარ წილ შენობა ნაგებობაზე ან მიწის ნაკვეთის წილზე სამშენებლო საქმიანობის განხორციელება, ისე რომ სხვა მოწილეთა წილები ხელშეუხებელი დარჩა არ შეიძლება არც ქონებრივ ნაკლად შეფასდეს და არც ზიანად (მით უფრო უფლებრივ / ნივთობრივ ნაკლად). პალატამ ასევე განმარტა, რომ უფლების გადაცემისას, გონივრულად შეუძლებელია გადამოწმება საგანზე უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ. მაგრამ, სრულიად განსხვავებული ვითარებაა ამ მხრივ უძრავი ქონების შემთხვევაში, რადგან უძრავი ნივთი არის ის შემთხვევა, რომლის დროსაც ობიექტთან დაკავშირებული ყოველი უფლება ასახულია ამონაწერში. ნებისმიერი პირისთვის, ყოველგვარი დაბრკოლების გარეშე, შესაძლებელი მოიძიოს ნივთთან დაკავშირებული ნებისმიერი სახის ინფორმაცია, მათ შორის თანასაკუთრების ობიექტია თუ არა ხელშეკრულების საგანი, რა სახის უფლებებია რეგისტრირებული საგანზე და ა.შ. ხოლო იმ შემთხვევაში თუ დაინტერესებული პირი არ ისურვებს ამგვარი ინფორმაციის გადამოწმებას, ნაკლისგან წარმოშობილი რისკებიც მისივე სატარებელია, რაც გულისხმობს იმას, რომ ქონების უფლებრივი მდგომარეობა შეთანხმებული იყო და საწარმომ მოიწონა, მისთვის მისაღები იყო გადასაცემი საგანი ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში არსებული უფლებრივი მგომარეობით, რაც გამორიცხავს ნაკლზე აპელირების საფუძველს. ამრიგად, პალატის მოსაზრებით, არ არსებობდა უძრავი ქონების ნაკლის მქონე ნივთად მიჩნევის წინაპირობები, რადგან ერთ შემთხვევაში სახელშეკრულებო თავისუფლების პირობებში საწარმომ თანხმობა გამოხატა ასეთი უფლებრივი მდგომარეობით ნივთის მიღებაზე, ხოლო მეორე შემთხვევაში კი მესამე პირის უფლებებში მოიაზრება სანივთო უფლებები და არა საკუთრების უფლება.

6.16. შეგებებული სარჩელის მოთხოვნა შეეხებოდა მიუღებელ შემოსავალსაც. კერძოდ, მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების თანხის განკარგვით მეტი სარგებლის მიღებაში მდგომარეობდა. მხარე მოითხოვდა 107 970 აშშ დოლარის, როგორც მიუღებელი შემოსავლის მოპასუხეებისათვის დაკისრებას. იმის გამო, რომ პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი წესრიგი და მიიჩნია ზიანის ანაზღაურებისათვის აუცილებელი წინაპირობების არარსებობა, მიუთითა, რომ მიუღებელი შემოსავლისათვის ზიანის ანაზღაურებაზე საუბარი ლოგიკას მოკლებული იყო.

7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრეს მხარეებმა. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტომ მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მათი სასარჩელო მოთხოვნების სრულად დაკმაყოფილება. შპს „უ–მ“ მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.

8. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრის მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:

8.1. კასატორი მიიჩნევს, რომ სასამართლომ შეაფასა ისეთი გარემოებები, რომლებიც სადავო არ ყოფილა. არ გაითვალისწინა მნიშვნელოვანი დანაწესი, რომლის მიხედვითაც ხელშეკრულების ნამდვილობის პირობებში, ხელშეკრულების შესრულების ან შეუსრულებლობის შეფასება ევალებოდა.

8.2. მხედველობაშია მისაღები ასევე ის გარემოება, რომ ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. ვალის აღირების არსებობა უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის პირობებს, ხელშეკრულებაში გაწერილი უნდა იყოს მისთვის მახასიათებელი ყველა არსებითი პირობა: კრედიტორისა და მოვალის მონაცემები, მოვალის მიერ კრედიტორის წინაშე შესასრულებელი კონკრეტული ვალდებულება და მომავალში მისი შესრულების განზრახვა. სასამართლოს უნდა შეეფასებინა მხოლოდ ის გარემოება, რომ არსებობდა ნამდვილი ხელშეკრულება, რომლის ბათილობის ან საცილოობის პირობა სახეზე არ იყო.

9. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრის მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:

9.1. კასატორი მიიჩნევს, რომ საამართლომ არასწორად მიიჩნია მოთხოვნილი პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალ ოდენობად და დაუსაბუთებლად შეამცირა იგი. არ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ მოწინააღმდეგე მხარე არის მეწარმე სუბიექტი. შემცირებას ექვემდებარება შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო და სასამართლო გადაწყვეტილებაში ნათლად უნდა იყოს განმარტებული რასთან არის პირგასამტეხლო შეუსაბამო, ასევე დასაბუთებული უნდა იყოს მისი შემცირების საფუძვლიანობა.

10. შპს „უ–ს“ საკასაციო საჩივრის მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:

10.1. შპს „უ.“ მიიჩნევს, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელთან მიმართებით, სასამართლოს უნდა ემსჯელა კომპლექსურად, როგორც შპს „უ–ს“ შესაგებლის პოზიციიდან, ისე შეგებებული სარჩელის პოზიციიდან გამომდინარე.

10.2. 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების გაფორმებას წინ უძღვოდა ხანგრძლივი მოლაპარაკების პროცესი, რომელიც მიმდინარეობდა 2013 წლიდან. მთავრობის განკარგულების სათანადოდ მომზადების მიზნით, შპს „უ–ს“ მიერ ხდებოდა სხვადასხვა დოკუმენტაციის შეგროვება და წარდგენა შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოებში. 2013 წლის 28 მარტს მომზადდა საექსპერტო დასკვნები შპს „უ–სთვის“ გადასაცემი უძრავი ქონების ღირებულების შესახებ. აღნიშნული დასკვნის საფუძველზე განისაზღვრა გადასაცემი ქონების ღირებულება 2025 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით.

10.3. შპს „მ.ჯ–ს“ სახელმწიფოსაგან ........ ქუჩაზე მდებარე უძრავი ქონება იმ პირობით გადაეცა, რომ თუ დღის წესრიგში დადგებოდა მისი საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთიდან გამიჯვნის საკითხი, იგი უნდა გამიჯნულიყო გადაცემის მომენტში არსებული წილობრივი მონაცემების შესაბამისად. შპს „მ.ჯ–მა“ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ გაცემული თანხმობის საფუძველზე მოიპოვა მშენებლობის ნებართვა მრავალფუნქციური შენობა-ნაგებობის მშენებლობისთვის, რის შედეგადაც მისი წილი საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთში ასაშენებელი ფართობის პროპორციულად გაიზარდა, დანარჩენი თანამესაკუთრეების წილი კი შემცირდა. შპს „მ.ჯ–ის“ სასარგებლოდ თანხმობა მშენებლობის ნებართვის მიღებაზე გაცემულ იქნა მაშინ, როდესაც უკვე მიმდინარეობდა ადმინისტრაციული წარმოება შპს „უ–სთან“ ქონებათა ურთიერთგადაცემის ხელშეკრულების გაფორმებასთან დაკავშირებით, განკარგულების გამოცემის თაობაზე, მაგრამ აღნიშნულის შესახებ შპს „უ–სთვის“ არავის უცნობებია. 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების გაფორმებისას შპს „უ–სათვის“ გადასაცემი ქონების ღირებულება განისაზღვრა იმ ექსპერტიზის დასკვნის მიხედვით, რომელიც შპს „მ.ჯ–ზე“ მშენებლობის ნებართვის გაცემამდე იყო მომზადებული, მაშინ, როდესაც, საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთში შპს „უ–ს“ წილი გაცილებით უფრო მეტი იყო.

10.4. კასატორი მიიჩნევს, რომ მისთვის ხელშეკრულების შესაბამისად გადაცემული ქონება ნაკლის მქონეა და აღნიშნული ნაკლი არ არის გამოსწორებული. საქმეში წარმოდგენილი 2019 წლის 26 თებერვლის სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნა ადასტურებს, რომ შპს „უ–ს“ წილის შესაბამისი მიწის ნაკვეთის ფართობის შემცირების შედეგად ღირებულებებს შორის დაფიქსირებულმა სხვაობამ 2015 წლის 20 თებერვლიდან 2019 წლის 20 თებერვლის მდგომარეობით შეადგინა 679 936 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში. ექსპერტმა იხელმძღვანელა შპს „ო.პ–ას“ კუთვნილი ფართების საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში რეგისტრირებული მონაცემებით. კასატორის მოსაზრებით, შპს „უ–ს“ საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის წილის შემცირება, რომელიც სახელმწიფოს მხრიდან შესაბამისი ნებართვის გაცემით მოხდა, საჭიროებდა შპს „უ–ს“ ინფორმირებას და მასთან შეთანხმებას.

10.5. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს მასზედ, რომ 2015 წლიდან შპს „უ–“ განუწყვეტლივ მიმართავდა სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს და მოითხოვდა საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთის გამიჯვნას მშენებლობის ნებართვის გაცემამდე არსებული წილობრივი მონაცემებით. აღნიშნულით, შპს „უ–სთვის“ გადაცემული ქონების ნაკლი აღმოიფხვრებოდა სრულად. თუმცა, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო გაურკვეველი მიზეზით უარს აცხადებს გამიჯვნაზე თანხმობის გაცემაზე.

10.6. ამდენად, ვინაიდან, შპს „უ–სათვის“ გადაცემული ქონება არის ნაკლიანი და აღნიშნული ნაკლი გამოსწორებული არ არის, კასატორი მიიჩნევს, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ ან უნდა აღმოფხვრას ის ნაკლი, რომელიც მის ღირებულებას ამცირებს, ან შეამციროს საკუთარი მოთხოვნა შპს „უ–ს“ მიმართ, შეგებებული სარჩელის ღირებულების მოცულობით.

11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 ივლისის განჩინებებითა და ამავე წლის 05 სექტემბრის განჩინებით, სსსკ-ის 396-ე მუხლის საფუძველზე საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად დასაშვებობის შესამოწმებლად.

ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

12. საკასაციო სასამართლომ, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად, შეამოწმა საკასაციო საჩივრების დასაშვებობის საკითხი და თვლის, რომ შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრები დაუშვებლად უნდა იქნეს მიჩნეული, ხოლო, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დასაშვებად უნდა იქნეს ცნობილი შემდეგ გარემოებათა გამო:

13. სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილით გათვალისწინებული ნორმის დანაწესით, საკასაციო საჩივარი ქონებრივ ან არაქონებრივ დავაზე დასაშვებია, თუ კასატორი დაასაბუთებს, რომ:

ა) საქმე მოიცავს სამართლებრივ პრობლემას, რომლის გადაწყვეტაც ხელს შეუწყობს სამართლის განვითარებას და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბებას;

ბ) საქართველოს უზენაეს სასამართლოს მანამდე მსგავს სამართლებრივ საკითხზე გადაწყვეტილება არ მიუღია;

გ) საკასაციო საჩივრის განხილვის შედეგად მოცემულ საქმეზე სავარაუდოა მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება;

დ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მანამდე არსებული პრაქტიკისაგან;

ე) სააპელაციო სასამართლომ საქმე განიხილა მატერიალური ან/და საპროცესო სამართლის ნორმების მნიშვნელოვანი დარღვევით, რასაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე;

ვ) სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციას ან/და მის დამატებით ოქმს/ოქმებს და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალს;

ზ) გასაჩივრებულია სააპელაციო სასამართლოს მეორე დაუსწრებელი გადაწყვეტილება ან განჩინება დაუსწრებელი გადაწყვეტილების უცვლელად დატოვების თაობაზე.

14. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრები არ არის დასაშვები სსსკ-ის 391-ე მუხლით გათვალისწინებული არცერთი საფუძვლით.

15. სსსკ-ის 407-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურ-სამართლებრივი ნორმის არასწორად გამოყენება ან/და განმარტება.

14. საკასაციო პალატა პირველ რიგში მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილის დისპოზიციიდან გამომდინარე, საკასაციო სასამართლო ამოწმებს გადაწყვეტილებას საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. საკასაციო სასამართლოს არ შეუძლია თავისი ინიციატივით შეამოწმოს საპროცესო დარღვევები, გარდა 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტებისა. შესაბამისად, წინამდებარე განჩინებით, საკასაციო პალატის შეფასების საგანი იქნება მითითებული კასატორების შედავების საფუძვლიანობა.

15. სასამართლო მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საქმეებზე დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღებისა და ზოგადად, მართლმსაჯულების განხორციელების უწინარეს საფუძველს წარმოადგენს იმის სწორად განსაზღვრა, თუ რა სამართლებრივი საფუძვლიდან გამომდინარეობს მხარეთა შორის წარმოშობილი დავა. ამ მიზნით, საქმის განმხილველმა სასამართლომ პირველყოვლისა, უნდა დაადგინოს მოთხოვნის მატერიალური საფუძველი [მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა]. მხოლოდ ამის შემდეგ უნდა გამოარკვიოს მოძიებული ნორმის წინაპირობები, მისი აბსტრაქტული შემადგენლობა და შეამოწმოს განხორციელებულია თუ არა განსახილველ საქმეზე ყველა მათგანი. ამ ასპექტში, ფორმალურ სამართლებრივი თვალსაზრისით, სასამართლო შეზღუდულია სარჩელის ფაქტობრივი გარემოებებით: იგი ამოწმებს რომელ კონკრეტულ ფაქტობრივ გარემოებებზე მიუთითებს მოსარჩელე, ქმნიან თუ არა ისინი დამფუძნებელი ნორმის უკლებლივ ყველა წანამძღვარს. ამის შემდეგ მოწმდება, მოპასუხის პოზიცია რამდენად აქარწყლებს წარმოშობილ წანამძღვრებს (პროცესუალური და მატერიალური თვალსაზრისით) (იხ. სუსგ №ას-53-49-2017, 07 აპრილი 2017 წელი).

16. განსახილველ შემთხვევაში, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნას წარმოადგენს 2025 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, გასაცვლელ ქონებებს შორის სხვაობის ანაზღაურება და მისი გადაუხდელობის გამო შპს „უ–სათვის“ პირგასამტეხლოს დაკისრება. საქართველოს საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო კი მოითხოვს ამავე ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქირის თანხისა და მისი გადაუხდელობის გამო პირგასამტეხლოს დაკისრებას. შპს „უ–ს“ შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნა შეეხება გასაცვლელი ქონების ნაკლს და მიუღებელ შემოსავალს, კერძოდ, შეგებებული სარჩელის ავტორი მიიჩნევს, რომ მისთვის ქონების გადაცემის ხელშეკრულება არ შესრულდა სამინისტროს მხრიდან. მხოლოდ შენობა-ნაგებობები გადაეცა საკუთრებაში, ხოლო მიწის ნაკვეთზე სხვა პირისათვის მშენებლობის ნებართვის გაცემით მისი ფართი შემცირდა. გაცემული მშენებლობის ნებართვა მხარეს მიაჩნია ქონებრივ ნაკლად.

17. იმ სამართლებრივი შედეგის გათვალისწინებით, რისი მიღწევაც სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს სურს, მოთხოვნა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის (შემდეგში - სსკ-ის) 521-ე (გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა. გაცვლის ხელშეკრულების ყოველი მხარე ითვლება იმ ქონების გამყიდველად, რასაც ცვლის, და იმის მყიდველად, რასაც სანაცვლოდ იღებს), 522-ე (თუ გასაცვლელი ქონება არატოლფასოვანია, მხარეთა შეთანხმებით ქონების ნაწილი შეიძლება ანაზღაურდეს ფულით) 523-ე (გაცვლის ხელშეკრულების მიმართ გამოიყენება ნასყიდობის შესაბამისი წესები), 361.2-ე (ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას) 417-ე (პირგასამტეხლო – მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა – მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვნად შესრულებისათვის) და 418-ე (ხელშეკრულების მხარეებს შეუძლიათ თავისუფლად განსაზღვრონ პირგასამტეხლო, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს, გარდა ამ კოდექსის 625-ე მუხლის მე-8 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევებისა; შეთანხმება პირგასამტეხლოს შესახებ მოითხოვს წერილობით ფორმას) მუხლებიდან გამომდინარეობს.

18. საქართველოს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი სსკ-ის 341.1 (იმ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლითაც აღიარებული იქნა ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა (ვალის არსებობის აღიარება), აუცილებელია წერილობითი აღიარება. თუ სხვა ფორმაა გათვალისწინებული იმ ვალდებულებითი ურთიერთობის წარმოშობისათვის, რომლის არსებობაც აღიარებული იქნა, მაშინ აღიარებაც მოითხოვს ამ ფორმას) და 417-ე-418-ე (პირგასამტეხლო – მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა – მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ანარაჯეროვნად შესრულებისათვის. ხელშეკრულების მხარეებს შეუძლიათ თავისუფლად განსაზღვრონ პირგასამტეხლო, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს შეთანხმება პირგასამტეხლოს შესახებ მოითხოვს წერილობით ფორმას) მუხლების დანაწესებიდან გამომდინარეობს.

19. შპს „უ–ს“ სასარჩელო მოთხოვნები კი, თანხის დაკისრების შესახებ, სსკ-ის 521-ე (გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების უფლების ურთიერთგადაცემა. გაცვლის ხელშეკრულების ყოველი მხარე ითვლება იმ ქონების გამყიდველად, რასაც ცვლის, და იმის მყიდველად, რასაც სანაცვლოდ იღებს), 522-ე (თუ გასაცვლელი ქონება არატოლფასოვანია, მხარეთა შეთანხმებით ქონების ნაწილი შეიძლება ანაზღაურდეს ფულით), 408.1 (იმ პირმა, რომელიც ვალდებულია, აანაზღაუროს ზიანი, უნდა აღადგინოს ის მდგომარეობა, რომელიც იარსებებდა, რომ არ დამდგარიყო ანაზღაურების მავალდებულებელი გარემოება), 411-ე (ზიანი უნდა ანაზღაურდეს არა მხოლოდ ფაქტობრივად დამდგარი ქონებრივი დანაკლისისთვის, არამედ მიუღებელი შემოსავლისთვისაც. მიუღებლად ითვლება შემოსავალი, რომელიც არ მიუღია პირს და რომელსაც იგი მიიღებდა, ვალდებულება ჯეროვნად რომ შესრულებულიყო) და 412-ე (ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისათვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს) მუხლებს ეფუძნებოდა.

20. რამდენადაც, შპს „უ–ს“ შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნები, მისი დაკმაყოფილების შემთხვევაში გამორიცხავს ძირითადი სასარჩელო მოთხოვნების დაკმაყოფილებას, საკასაციო პალატა პირველ რიგში იმსჯელებს შეგებებული სარჩელის საფუძვლიანობაზე და ამ ნაწილში საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხზე.

21. საკასაციო პალატა, იმსჯელებს გაცვლის ხელშეკრულების სამართლებრივ ბუნებაზე. სსკ-ის 521-ე მუხლის თანახმად, გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა. გაცვლის ხელშეკრულების ყოველი მხარე ითვლება იმ ქონების გამყიდველად, რასაც ცვლის, და იმის მყიდველად, რასაც სანაცვლოდ იღებს. „გაცვლა განკარგვითი ხასიათის ხელშეკრულებაა და შემძენისათვის საკუთრების უფლების გადაცემას იწვევს. გაცვლის ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების ანალიზის აუცილებლობა განპირობებულია მისი თავისებურებებით. (შდრ: MüKoBGB/ Westerman, 7.Aufl. 2016, §480, Rn.2. Tonner, Schuldrecht, 3.Aufl. 2013, §10 (IV) Tausch, S.99.; Grunewald, in Erman Bürgerliches Gesetzbuch, Handkommentar, 12.,neu.Aufl. 2008, §480, Rn.2.).

22. სამოქალაქო-სამართლებრივ ხელშეკრულებებს შორის გაცვლის ხელშეკრულების დამოუკიდებელი ხასიათი, შესაძლებლობას გვაძლევს გამოვყოთ ამ ხელშეკრულებისათვის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებები, რომლითაც იგი განსხვავდება სხვა სახელშეკრულებო ვალდებულებებისაგან, მათ შორის გაცვლასთან ყველაზე ახლოს მდგომი ნასყიდობის ხელშეკრულებისგან: 1) გაცვლის ხელშეკრულება მიეკუთვნება ქონების გადაცემის ტიპის ხელშეკრულებებს და ამით განსხვავდება სამუშაოს შესრულების (ნარდობა), მომსახურების გაწევის (შუამავლობა და სხვ.) და სადამფუძნებლო ხელშეკრულებებისაგან (ერთობლივი საქმიანობის-ამხანაგობის ხელშეკრულება). 2) გაცვლის ხელშეკრულებით ხდება განსაზღვრული ქონების გადაცემა მხარეთა საკუთრებაში. ამით გაცვლის ხელშეკრულება განსხვავდება ქონების დროებით სარგებლობაში გადაცემის ტიპის ხელშეკრულებებისაგან (იჯარა, ქირავნობა და სხვ.). 3) გაცვლის ხელშეკრულება არის სასყიდლიანი ხელშეკრულება, რამეთუ ადგილი აქვს თითოეული მხარის მიერ მეორისათვის შემხვედრი დაკმაყოფილების გადაცემას (შდრ: MüKoBGB/ Westermann, 7. Aufl. 2016, §480, Rn.2.; Palandt/ Weidenkaff, 74. Aufl. 2015, §480, Rn.8; Axel J. Halbach/Rigmar Osterkamp, Die Rolle des Tauschhandlels Für die Entwicklungsländer, 1988, S.117). ამით გაცვლა განსხვავდება ქონების საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადაცემის ხელშეკრულებისაგან (ჩუქება). „გაცვლის ხელშეკრულების ერთ-ერთი უმთავრესი თავისებურება მისი სასყიდლიანი ხასიათია“ (იხ: სუსგ №ა-661-1-26-03, 9 ოქტომბერი, 2003 წ.).

23. გაცვლის ხელშეკრულება მართალია არის სასყიდლიანი ხელშეკრულება, მაგრამ განსხვავდება ქონების საკუთრებაში სასყიდლით გადაცემის ტიპის ისეთი ხელშეკრულებებისაგან, როგორიცაა ნასყიდობა და სესხი. ნასყიდობის ხელშეკრულებით შემხვედრი დაკმაყოფილება ხდება ფულის გადახდის გზით, ხოლო გაცვლისას გასაყიდი ფასის ადგილს იკავებს ნივთი (იხ: სუსგ №ას-1327-1169-2020, 10 მარტი, 2011 წ.) სსკ-ის 623-ე მუხლის თანახმად, სესხის ხელშეკრულებით გამსესხებელი საკუთრებაში გადასცემს მსესხებელს ფულს ან სხვა გვაროვნულ ნივთს, ხოლო მსესხებელი კისრულობს დააბრუნოს იმავე სახის, ხარისხისა და რაოდენობის ნივთი. მაშასადამე, სესხის ხელშეკრულებით შემხვედრი დაკმაყოფილება ხდება იმავე რაოდენობის ფულადი თანხის ან სხვა გვაროვნული ნივთის დაბრუნებით. (იხ. ზურაბ ძლიერიშვილი, ქონების საკუთრებაში გადაცემის ხელშეკრულებების სამართლებრივი ბუნება, თბილისი, 2010 წ., გვ.345.). რაც შეეხება გაცვლის ხელშეკრულებას, ამ დროს ხდება ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა. (იხ: სუსგ №ას-557-265-2011, 07 ივნისი, 2011 წ.). „ქონებაზე საკუთრების ურთიერთგადაცემა, წარმოადგენს გაცვლის ხელშეკრულების თავისებურებას და არის უპირობო კრიტერიუმი იმისა, რომ მოხდეს გაცვლის ხელშეკრულების დამოუკიდებელი ბუნების გამოყოფა სახელშეკრულებო ვალდებულებებს შორის (შდრ: MüKoBGB/Westermann 7.Aufl. 2016, §480, Rn.1.; Palandt/ Weidenkaff, 74. Aufl. 2015, §480, Rn.1; Tonner, Schuldrecht, 3.Aufl.,2013, §10 (IV) Tausch, S.99; Grunewald, in Erman Bürgerliches Gesetzbuch, Handkommentar, 12., neu.Aufl.2008, §480, Rn.3.; VGH München NJW 1996,2321; BGH, Urteil vom 07.12.2005 – VIII ZR 126/05; NJW 2006, 988.).

24. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ გაცვლის ხელშეკრულება არის სინალაგმატური ანუ ორმხრივად მავალდებელებელი ხელშეკრულება, რადგან თითოეულ მხარეს გააჩნია ერთდროულად უფლებებიც და ეკისრება მოვალეობებიც. გაცვლის ხელშეკრულების თითოეული მხარე ერთდროულად არის კრედიტორიც და მოვალეც. უფრო მეტიც, გაცვლის ხელშეკრულებაში გვხვდება ორი მკვეთრად გამოხატული შემხვედრი ვალდებულება: თითოეული მხარე მოვალეა გადასცეს კონტრაჰენტს შესაბამისი გასაცვლელი ქონება,((შდრ: MüKoBGB/Westermann 7.Aufl. 2016, §480, Rn.1.; Tonner, Schuldrecht, 3.Aufl. 2013, §10 (IV) Tausch, S.99.).

25. ხელშეკრულების დადება და შესაბამისი სამართლებრივი შედეგების წარმოშობა მხარეთა შორის შეთანხმების მიღწევით ხორციელდება. ( შდრ: Alessi, The Distinction between Obligations de Resultat and Obligationis de Moyens and the Enforceability of promises, ERPL 5/2005, p. 657-692.). გაცვლა, როგორც ქონების საკუთრებაში გადაცემის ხელშეკრულება, უნდა აკმაყოფილებდეს ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის წაყენებულ მოთხოვნებს. „მხარეთა შორის დადებულ იქნა სამოქალაქო კოდექსის სსკ-ის 521-ე მუხლით გათვალისწინებული გაცვლის ხელშეკრულება და არ არსებობს სადავო გარიგების ბათილად ცნობის საფუძველი“ (იხ: სუსგ №ას-192-185-2013, 03 ივნისი, 2013 წ.).

26. საკასაციო პალატა მიუთითებს, რომ გაცვლის ხელშეკრულების საგანი შეიძლება იყოს ნებისმიერი თავისუფალ ბრუნვაუნარიანი ქონება. ის ნივთები, რომლებიც შეზღუდული ბრუნვაუნარიანობით გამოირჩევა, შეიძლება გადაცემულ იქნეს ასეთი ნივთის სამართლებრივი რეჟიმისათვის დამახასიათებელ თავისებურებათა გათვალისწინებით. სსკ-ის მე-7 მუხლის თანახმად, „კერძოსამართლებრივი ურთიერთობის ობიექტი შეიძლება იყოს ქონებრივი ან არაქონებრივი ღირებულების მატერიალური და არამატერიალური სიკეთე, რომელიც კანონით დადგენილი წესით ბრუნვიდან არ არის ამოღებული“.

27. გაცვლის ხელშეკრულება შეიძლება დაიდოს როგორც ზეპირად, ისე წერილობით. ჩვეულებრივ, მოძრავი ნივთების გაცვლა ხდება ზეპირი ფორმით, ხოლო უძრავი ქონებისა - წერილობით. კანონის მიერ გაცვლის ხელშეკრულების ფორმის განსაზღვრის ზოგად საფუძვლად აღიარებულია კონკრეტულ ქონებაზე საკუთრების უფლების წარმოშობის წესი, შესაბამისად დაცული უნდა იქნეს სსკ-ის 521, 68-ე, 328-ე, 323-ე მუხლების მოთხოვნები ხელშეკრულების ფორმასთან მიმართებით. თუ გაცვლის საგანს ისეთი ქონება წარმოადგენს, რომელზეც საკუთრების უფლება წარმოიშობა მხოლოდ კანონით დადგენილი ფორმის დაცვით, მაშინ ასეთი ქონების გაცვლის ხელშეკრულებაც იმავე ფორმის დაცვით უნდა მოხდეს. (იხ: სუსგ №ას-1245-1265-2011, 03 ივნისი, 2012 წ.).

28. სსკ-ის 323-ე და 327-ე მუხლების ერთობლივი ანალიზით, უძრავი ქონების თაობაზე დადებული გაცვლის გარიგების ნამდვილობისათვის აუცილებელია: მხარეთა ნამდვილი ნება, არსებით პირობებზე შეთანხმება და გარიგების წერილობითი ფორმით შედგენა. სამოქალაქო სამართლით განმტკიცებული მხარეთა ავტონომიურობის პრინციპი ყველაზე ნათლად ხელშეკრულების თავისუფლებაში გამოიხატება. ხელშეკრულების თავისუფლება ეფუძნება მხარეთა სურვილს, დაამყარონ კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობა. ხელშეკრულების თავისუფლება ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ხელშეკრულების დადების თავისუფლება; ბ) ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლება. ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფალი განსაზღვრა გულისხმობს იმასაც, რომ სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მე-2 წინადადების მიხედვით, „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი.“ (შდრ: ირმა გელაშვილი, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III მუხლი 319, ველი 8, თბილისი, 2019).

29. სსკ-ის 522-ე მუხლის თანახმად, თუ გასაცვლელი ქონება არატოლფასოვანია, მხარეთა შეთანხმებით ქონების ნაწილი შეიძლება ანაზღაურდეს ფულით.

30. მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოსა და შპს „უ–ს“ შორის გაფორმდა ხელშეკრულება, ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ. აღნიშნული ხელშეკრულებით მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ხელშეკრულების გაფორმებისთანავე სახელმწიფოს მიმართ „შპს „უ–ს“ მოთხოვნის უფლება 1 922 165 ლარის ოდენობაზე გადაეცემოდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, ხოლო ხელშეკრულებითვე განსაზღვრულ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლება ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულების პირობით გადაეცემოდა შპს „უ–ს“. ამავე ხელშეკრულებით მხარეებმა დაადასტურეს, რომ ქონების ღირებულებასა (2 604 000 ლარი) და მოთხოვნის უფლების ოდენობას (1 922 165 ლარი) შორის სხვაობა წარმოადგენდა 681 835 ლარს და აღნიშნული თანხის სსიპ სახელმწიფო ქონების სააგენტოსათვის გადახდა ხელშეკრულების ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში იკისრა შპს „უ–მ“. დადგენილ ვადაში თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით. ასევე, ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით იპოთეკის უფლებით დაიტვირთა საწარმოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომელიც რეგისტრირებულია .......... საკადასტრო კოდით.

31. 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულება ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ, გაფორმებულია საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 7 ნოემბრის N2029 განკარგულების საფუძველზე. აღნიშნული განკარგულებით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს უფლება მიეცა შპს „უ–სათვის“ საკუთრებაში გადაეცა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქ. თბილისში, . ........ (ყოფ. ........) ქ. N27/1-ში მდებარე უძრავი ქონება, კერძოდ, მე-2 სართულზე არსებული 611.29 კვ.მ. ფართი და მასზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთი (მიწის (უძრავი ქონების) საკადასტრო კოდი N...........), მე-2 სართულზე არსებული 152.28 კვ.მ. ფართი და მასზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთი (მიწის (უძრავი ქონების) საკადასტრო კოდი N..........), პირველ სართულზე არსებული 119.50 კვ.მ. ფართი და მასზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთი (მიწის (უძრავი ქონების) საკადასტრო კოდი N......... ) და პირველ სართულზე არსებული 729.67 კვ.მ. ფართი და მასზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთი (მიწის (უძრავი ქონების) საკადასტრო კოდი N...........).

32. საქმეში წარმოდგენილი 2015 წლის 20 თებერვლის საჯარო რეესტრის ამონაწერით დასტურდება და არც მხარეები ხდიან სადავოდ, რომ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ უძრავ ქონებაზე დარეგისტრირდა შპს „უ–ს“ საკუთრების უფლება. სადავო არ არის ასევე მითითებული უძრავი ნივთების (შენობა-ნაგებობების) შპს „უ–სათვის“ გადაცემის ფაქტი. შეგებებული სარჩელით სადავოა აღნიშნულ შენობა-ნაგებობებზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთის გადაცემა და ამ კუთხით სსიპ ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების ნაკლიანი შესრულება.

33. როგორც უკვე აღინიშნა, შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს შორის სახელშეკრულებო ურთიერთობა გაცვლის ხელშეკრულებიდან გამომდინარეობს. სსკ-ის 523-ე მუხლის თანახმად, გაცვლის ხელშეკრულების მიმართ გამოიყენება ნასყიდობის შესაბამისი წესები. სსკ-ის 487-ე მუხლი ითვალისწინებს უნაკლო ნივთის გადაცემის მოვალეობას. აღნიშნული მუხლის თანახმად, გამყიდველმა მყიდველს უნდა გადასცეს ნივთობრივი და უფლებრივი ნაკლისაგან თავისუფალი ნივთი. ამავე კოდექსის 489-ე მუხლის დანაწესით კი, ნივთი უფლებრივად უნაკლოა, თუ მესამე პირს არ შეუძლია განუცხადოს მყიდველს პრეტენზია თავისი უფლებების გამო. სსკ-ის 521-ე მუხლის შესაბამისად, გაცვლის ხელშეკრულებით მხარეებს ეკისრებათ ქონებაზე საკუთრების უფლების (და არა მასზე მფლობელობისა და სარგებლობის უფლების) გადაცემა. მოცემულ შემთხვევაში, საქმის მასალებით დასტურდება, რომ საჯარო რეესტრში წარდგენილი განცხადების სარეგისტრაციო წარმოება დასრულებულია და გაცვლის ხელშეკრულების კანონით დადგენილი წესით რეგისტრაცია განხორციელებული. შესაბამისად, მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენის პირობებში გაფორმებული ხელშეკრულების საგანი (შენობა-ნაგებობები და მათზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთი), საკუთრების უფლებით გადაცემულია შპს „უ–სათვის“.

34. შეგებებული სარჩელის ავტორი მიიჩნევს, რომ შპს „მ.ჯ–მა“ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ გაცემული თანხმობის საფუძველზე მოიპოვა მშენებლობის ნებართვა მრავალფუნქციური შენობა-ნაგებობის მშენებლობისთვის, რის შედეგადაც მისი წილი საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთში ასაშენებელი ფართობის პროპორციულად გაიზარდა, დანარჩენი თანამესაკუთრეების წილი კი შემცირდა. პალატა აღნიშნულს ვერ გაიზიარებს, ვინაიდან, საქმეში წარმოდგენილია 2014 წლის 6 მაისის ხელშეკრულება თანასაკუთრებაში არსებულ ქონებაზე ინვესტიციის განხორციელების შესახებ. აღნიშნული ხელშეკრულებით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ გამოთქვა თანხმობა, რომ შპს „მ.ჯ–მა“ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულების პირობით, განახორციელოს მის საკუთრებაში არსებული შენობა-ნაგებობების (საკადასტრო კოდი N..........; საკადასტრო კოდი N.............) რეკონსტრუქცია და/ან დემონტაჟი და შემდგომ მასზე მშენებლობა (შემდგომში - საინვესტიციო პროექტი), რის შედეგადაც გაიზრდება „ქონების“ ფართი შესაბამის უწყებებთან შეთანხმებული პროექტის შესაბამისად. ამავე ხელშეკრულებით შპს „მ.ჯ–მა“ იკისრა ვალდებულება „სხვა თანამესაკუთრეთაგან მიწის ნაკვეთის გამიჯვნისას, თუკი/როცა აღნიშნული განხორციელდება, სხვა თანამესაკუთრეთა თანხმობით, შპს „მ.ჯ–ის“ საკუთრების უფლება გაავრცელოს არაუმეტეს დღევანდელი მონაცემებით მის წილობრივ საკუთრებაში არსებულ მიწის ფართობზე“ (ხელშეკრულების 2.1.2 პუნქტი).

35. შესაბამისად, იმის გათვალისწინებით, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ შპს „მ.ჯ–ისათვის“ თანასაკუთრებაში არსებულ ქონებაზე ინვესტიციის განხორციელების თაობაზე გამოთქმული თანხმობით, სხვა თანამესაკუთრეთა საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის შესაბამისი წილის (განსახილველ საქმესთან მიმართებით, სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული წილის) შემცირების თანხმობა არ გამოთქმულა და პირიქით, ხელშეკრულებაში ნათლად აისახა შესაბამისი პირობა, შპს „მ.ჯ–ის“ მიერ საკუთრების უფლების გავრცელებაზე, არაუმეტეს ხელშეკრულების გაფორმების დღისათვის (2014 წლის 06 მაისი) არსებულ მის წილობრივ საკუთრებაში არსებულ მიწის ფართობზე, ამასთან, როგორც უკვე აღინიშნა, ურთიერთგაცვლის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლება კანონით დადგენილი წესით გადაეცა შპს „უ–ს“, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონების გადაუცემლობა არ დასტურდება, რის გამოც, შპს „უ–ს“ შეგებებული სარჩელი უსაფუძვლოა.

36. საკასაციო პალატა შპს „უ–ს“ განუმარტავს, რომ შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნები ეფუძნებოდა გასაცვლელი ქონების ნაკლსა და არატოლფასოვნებას, ასევე, იგივე მიზეზის გამო, მიუღებელი შემოსავლის არსებობას. მოცემული დავის საგანს არ წარმოადგენს საკუთრების ხელყოფის ან უკანონო ხელშეშლის არსებობის კვლევა, ან რომელიმე თანამესაკუთრის მიერ შპს „უ–ს“, როგორც თანამესაკუთრისათვის ზიანის მიყენებისა და მისი ანაზღაურების საფუძვლის შემოწმება. პალატა ასევე აღნიშნავს, რომ თუკი ადგილი აქვს ხელშეშლას ან გარკვეული ქმედება საჭიროებს მესამე პირთა თანხმობას, იგი არ შეიძლება ნივთის ნაკლად იქნას მიჩნეული. რაც შეეხება უძრავი ქონების გამიჯვნას, არც აღნიშნული მოთხოვნაა მოცემული დავის საგანი. შესაბამისად, შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნისა და მოცემული დავის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა იზიარებს ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნას, შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობების არარსებობის შესახებ.

37. რაც შეეხება სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარჩელო მოთხოვნას, აღნიშნულ ნაწილში საკასაციო პალატა ეთანხმება ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას. როგორც უკვე აღინიშნა, მოთხოვნის დამფუძნებელ ნორმად განხილულ უნდა იქნეს სსკ-ის 522 მუხლის დისპოზიცია, რომლის მიხედვით, გასაცვლელი ქონების არატოლფასოვნების არსებობისას, მხარეები უნდა შეთანხმდნენ არატოლფასოვანი ქონების გაცლვისას ანაზღარების წესზე. მოცემულ შემთხვევაში, 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით მხარეებმა დაადასტურეს, რომ ქონების ღირებულებასა (2 604 000 ლარი) და მოთხოვნის უფლების ოდენობას (1 922 165 ლარი) შორის სხვაობა წარმოადგენდა 681 835 ლარს და აღნიშნული თანხის სსიპ სახელმწიფო ქონების სააგენტოსათვის გადახდა ხელშეკრულების ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში იკისრა შპს „უ–მ“. დადგენილ ვადაში თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში ასევე განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით.

38. საკასაციო პალატა პირველ რიგში აღნიშნავს, რომ ვალდებულებითი სამართალი ეყრდნობა უზოგადეს წესს _ „pacta sunt servanda“ („ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს“), რომლის თანახმად, ხელშეკრულების მხარემ, რომელმაც იკისრა ვალდებულება, უნდა შეასრულოს მისივე ნებით შეთანხმებული უფლება-მოვალეობები. შესრულების ვალდებულება, პირველ რიგში, ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ შედეგს გულისხმობს. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას (იხ. ს.უ.ს.გ. №ას-925-2022, 30.09.2022წ).

39. განსახილველ შემთხვევაში, მითითებული თანხის გადაუხდელობა სადავო გარემოებას არ წარმოადგენს. შპს „უ–ს“ პრეტენზია დამყარებულია მხოლოდ იმაზე, რომ მის მიერ თანხის გადაუხდელობა განაპირობა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონების სრულად გადაუცემლობამ. აღნიშნულ საკითხზე საკასაციო პალატამ უკვე იმსჯელა შეგებებული სარჩელის ფარგლებში და მიიჩნია, რომ ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული უძრავი ქონება შპს „უ–ს“ საკუთრების უფლებით გადაეცა სრულად, როგორც შენობა-ნაგებობები, ისე მათზე წილობრივად დამაგრებული მიწის ნაკვეთი. შესაბამისად, აღნიშნული საფუძვლით, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი გარემოებების არსებობა მოპასუხემ ვერ დაადასტურა. ყოველივე ზემოაღნიშნული კი, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნის დაკმაყოფილების წინაპირობაა.

40. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი ასევე მიმართულია პირგასამტეხლოს დაკისრების ნაწილში სარჩელის სრულად დაკმაყოფილებისაკენ.

41. საკასაციო სასამართლო ვერ გაიზიარებს კასატორის მოსაზრებას მასზედ, რომ პირგასამტეხლოს ოდენობა არ უნდა შემცირდეს. საკასაციო პალატა მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ პირველ რიგში ყურადღება გაამახვილობს პირგასამტეხლოს დაკისრების მიზნებზე:

42. სამოქალაქო კანონმდებლობა ვალდებულების დარღვევის პრევენციისათვის ითვალისწინებს მოთხოვნის უზრუნველყოფის სანივთო და ვალდებულებით სამართლებრივ საშუალებებს, რომლებიც ვალდებულების შესრულებას ემსახურებიან და რომელთა შერჩევა მხარეთა ნებაზეა დამოკიდებული. ასეთ საშუალებათა რიგს განეკუთვნება ვალდებულების უზრუნველყოფის დამატებითი საშუალება პირგასამტეხლო (შდრ. სუსგ №ას-1079-2019, 30/09/2019).

43. პირგასამტეხლო, უპირველესად, კრედიტორის ინტერესების უზრუნველმყოფი საკანონმდებლო მექანიზმია, რომელიც კრედიტორის სახელშეკრულებო რისკებს ამცირებს, თუმცა იმისთვის, რომ თავიდან იქნეს აცილებული კრედიტორის მხრიდან ამ ინსტიტუტის ფარგლებში უფლების ბოროტად გამოყენება, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში შესაფასებელი და ამავდროულად დასაცავი ღირებულებაა სახელშეკრულებო წონასწორობა/ბალანსი, ერთი მხრივ, პირგასამტეხლოს, როგორც სახელშეკრულებო თავისუფლების გამოხატულებას და, მეორე მხრივ, მოვალის დაცვას, როგორც ამ თავისუფლების ლეგიტიმურ შეზღუდვას შორის. ამდენად, პირგასამტეხლოს იურიდიული ძალა მხოლოდ მაშინ აქვს, თუ ის ამავდროულად უზრუნველყოფს მოვალის გონივრული ფარგლებით დაცვას (შდრ: სუსგ-ები №ას-1336-2019, 30/03/2022 წ.; №ას-1928-2018, 31/10/2019 წ.).

44. ამდენად, პირგასამტეხლოს მიზანია ვალდებულების შეუსრულებლობის ან ვალდებულების დარღვევის თავიდან აცილება, ხოლო ვალდებულების დარღვევის პირობებში ე.წ „პრეზუმირებული მინიმალური ზიანის“ ანაზღაურების უზრუნველყოფა, რაც, რაღა თქმა უნდა, არ წარმოადგენს ფაქტობრივი ზიანის ეკვივალენტ ფულად თანხას და არც ფაქტობრივად დამდგარი ზიანის ანაზღაურებას ემსახურება (შდრ: სუსგ №ას-1597-2019, 13/12/2019 წელი).

45. საკასაციო პალატა ასევე, მიზანშეწონილად მიიჩნევს მიუთითოს პირგასამტეხლოს გონივრული მოცულობის განსაზღვრისა და მისი შემცირების საფუძვლიანობის საკითხთან დაკავშირებული სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკა, კერძოდ:

46. პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრისას ყურადღება ექცევა რამდენიმე გარემოებას, მათ შორის: ა) პირგასამტეხლოს, როგორც სანქციის ხასიათის მქონე ინსტრუმენტის ფუნქციას, თავიდან აიცილოს დამატებით ვალდებულების დამრღვევი მოქმედებები; ბ) დარღვევის სიმძიმესა და მოცულობას და კრედიტორისათვის წარმოქმნილი საფრთხის ხარისხს; გ) ვალდებულების დამრღვევი პირის ბრალეულობის ხარისხს; დ) პირგასამტეხლოს ფუნქციას, მოიცვას თავის თავში ზიანის ანაზღაურება. პირგასამტეხლოს ოდენობაზე მსჯელობისას გასათვალისწინებელია მოვალის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა (შდრ. სუსგ-ები №ას 848-814-2016, 28.12.2016; №ას-816-767-2015, 19.11.2015; №ას-953-918-2016, 22.11.2016).

47. სსკ-ის 420-ე მუხლის თანახმად, სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო. მართალია, პირგასამტეხლოს განსაზღვრა მხარეთა უფლებაა და აღნიშნული კუთხით მოქმედებს სახელშეკრულებო ურთიერთობებში დამკვიდრებული მხარეთა ნების ავტონომიის პრინციპი, თუმცა, დასახელებული დანაწესი შესაძლებლობას აძლევს სასამართლოს, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე იმსჯელოს და შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების მიუხედავად. პირგასამტეხლოს შემცირება არ გულისხმობს მის გაუქმებას. პირგასამტეხლოს შემცირების საფუძველია, ერთი მხრივ ის, რომ კრედიტორი პირგასამტეხლოს მიღებით არ გამდიდრდეს და მოვალეს არ დააწვეს მძიმე ტვირთად პირგასამტეხლოს გადახდა (შესაბამისად, პირგასამტეხლო არ იქცეს ერთგვარ სადამსჯელო ღონისძიებად), ხოლო, მეორე მხრივ კი, პირგასამტეხლო იყოს ვალდებულების დარღვევის თანაზომიერი, საპირწონე და გონივრული. ამ კრიტერიუმებში იგულისხმება სახელშეკრულებო თანასწორობისა და სამართლიანობის პრინციპის დაცვით პირგასამტეხლოს გონივრულ ოდენობამდე შემცირება. აღსანიშნავია, რომ პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გარემოებათა ყოველმხრივი შეფასების შედეგად დგინდება და რაიმე განსხვავებული სტანდარტი, რომელიც განაზოგადებს პირგასამტეხლოს მათემატიკურ მაჩვენებელს, სასამართლო პრაქტიკით არ არის დადგენილი. სასამართლომ უნდა დაიცვას ის სამართლიანი ბალანსი, რომელიც სამოქალაქო-სამართლებრივი ვალდებულების დარღვევას მოჰყვა (იხ. სუსგ საქმეზე №ას-1642-2022, 16/03/2023 წ.; Nას-1369-2021, 28.07.2022 წ.).

48. პირგასამტეხლოს შემცირებისას სასამართლო მხედველობაში იღებს მხარის ქონებრივ მდგომარეობასა და სხვა გარემოებებს, კერძოდ, იმას, თუ როგორია შესრულების ღირებულების, მისი შეუსრულებლობისა და არაჯეროვანი შესრულებით გამოწვეული ზიანის თანაფარდობა პირგასამტეხლოს ოდენობასთან. პირგასამტეხლოს შეუსაბამობის კრიტერიუმად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, შეიძლება, ჩაითვალოს ისეთი გარემოებები, როგორიცაა: ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს შეუსაბამოდ მაღალი პროცენტი, პირგასამტეხლოს თანხის მნიშვნელოვანი გადაჭარბება ვალდებულების შეუსრულებლობით გამოწვეულ შესაძლო ზიანზე, ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა და სხვა (სუსგ Nას-1511-2018, 26.03.2019 წ.).

49. ამდენად, სასამართლოს მხრიდან მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენით მიღწეულ შეთანხმებაში ჩარევის კანონისმიერ საფუძველს წარმოადგენს სასამართლოსათვის დაკისრებული ერთგვარი საჯარო წესრიგის უზრუნველმყოფელი ვალდებულება (შდრ. სუსგ.-ები: №ას-1292-2019, 24.12.2020 წ.; Nას-386-2019, 02.04.2021 წ. №ას-1199-1127-2015, 13.04.2016 წ.); ამასთან, მართალია, სსკ-ის 420-ე მუხლის დანაწესი სასამართლოს მხრიდან მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენით მიღწეულ შეთანხმებაში ჩარევის ლეგიტიმური საფუძველია, თუმცა, ასეთ შემთხვევაში, კონკრეტული საქმის თავისებურების გათვალისწინებით, უნდა შეფასდეს ის სუბიექტური და ობიექტური ფაქტორები, როგორიცაა: მხარეთა ქონებრივი მდგომარეობა, ვალდებულების დარღვევის ხარისხი, კრედიტორის მოლოდინი ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების მიმართ და სხვა.

50. განსახილველ შემთხვევაში, სააპელაციო პალატამ მხედველობაში მიიღო ვალდებულების დარღვევის სიმძიმე, ასევე, ხელშეკრულების მხარეთა კეთილსინდისიერების პრინციპი, სამოქალაქო უფლების მართლზომიერად განხორციელების სტანდარტი და გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრება მასზედ, რომ მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი პირგასამტეხლო წარმოადგენდა „შეუსაბამოდ მაღალ“ ოდენობას, იგი არ შეესაბამებოდა გონივრულობის სტანდარტს და უნდა შემცირებულიყო 0.1%-დან 0.01%-მდე, რაც სასამართლოს მოსაზრებით, ვალდებულების დარღვევის თანაზომიერი, გონივრული და სამართლიანი იქნებოდა. საკასაციო პალატა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოების მსგავსად, ითვალისწინებს წინამდებარე განჩინებაში მოყვანილ პირგასამტეხლოს დაკისრების მიზნებსა და დანიშნულებას, ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ შესრულების ღირებულებას და მიიჩნევს, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს პრეტენზიას, პირგასამტეხლოს უსაფუძვლოდ შემცირებასთან დაკავშირებით, სამართლებრივად ვარგისი საფუძველი არ გააჩნია. შესაბამისად, საკასაციო პალატა იზიარებს სააპელაციო პალატის მოსაზრებას მასზედ, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ სავსებით სწორად გამოიყენა კანონით მინიჭებული უფლებამოსილება და სახელშეკრულებო ვალდებულების დარღვევის კომპენსირებისათვის, მართებულად მიიჩნია, შემცირებული პირგასამტეხლო ადეკვატურ ოდენობად.

51. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ სააპელაციო სასამართლომ სწორად გადაწყვიტა შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნებიდან გამომდინარე, საქმეში არსებული სადავო საკითხი და მიიღო კანონიერი განჩინება; ამასთან, სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმე არ არის განხილული მნიშვნელოვანი მატერიალური ან/და საპროცესო დარღვევებით და ვერც ზემოაღნიშნული კასატორები მიუთითებენ რაიმე ისეთ დარღვევაზე, რომელსაც შეეძლო არსებითად ემოქმედა საქმის განხილვის შედეგზე, რის გამოც შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრებს არა აქვთ წარმატების პერსპექტივა.

52. შპს „უ–მ“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ ვერ დაასაბუთეს, რომ სააპელაციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება წინააღმდეგობაში მოდის მსგავს სამართლებრივ საკითხზე ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციასთან ან/და მის დამატებით ოქმთან/ოქმებთან და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან.

53. ამასთან, შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრების განხილვისა და საკასაციო სასამართლოს ახალი გადაწყვეტილების მიღების საჭიროება არ არსებობს არც სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკის ჩამოყალიბების აუცილებლობის თვალსაზრისით და არც იმ საფუძვლით, რომ საკასაციო სასამართლოს მსგავს საკითხზე ჯერ არ უმსჯელია და გადაწყვეტილება არ მიუღია. შესაბამისად, მოცემულ საქმეზე არ არსებობს ვარაუდი, რომ საკასაციო საჩივრების განხილვის შემთხვევაში მოსალოდნელია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს უკვე არსებული პრაქტიკისაგან განსხვავებული გადაწყვეტილების მიღება.

54. ამავდროულად, გასაჩივრებული განჩინება შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნების ნაწილში არ განსხვავდება საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი პრაქტიკისაგან, რომელთა ნაწილიც ასახულია წინამდებარე განჩინებაში.

55. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სსსკ-ის 391-ე მუხლის საფუძველზე, საკასაციო სასამართლო არ არის უფლებამოსილი, დაუშვას შპს „უ–სა“ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრები, რის გამოც მათ უარი უნდა ეთქვას განხილვაზე.

56. სსსკ-ის 401-ე მუხლის მეოთხე ნაწილის თანახმად, საკასაციო საჩივრის დაუშვებლად ცნობის შემთხვევაში პირს დაუბრუნდება მის მიერ გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის 70 პროცენტი. შესაბამისად, შპს „უ–ს“ უნდა დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 8000 ლარის 70% – 5600 ლარი. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო გათავისუფლებულია სახელმწიფო ბაჟის გადახდისგან.

57. რაც შეეხება საქართველოს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო პრეტენზიებს, აღნიშნული მოსარჩელის მოთხოვნის გათვალისწინებით, დავის საგანს წარმოადგენს ვალის აღიარების შესახებ შეთანხმებიდან გამომდინარე ფულადი ვალდებულების შესრულება. კასატორი მიიჩნევს, რომ ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში, სასამართლოს უნდა შეეფასებინა მხოლოდ ის გარემოება, რომ არსებობდა ნამდვილი ხელშეკრულება, რომლის ბათილობის ან საცილოობის პირობა სახეზე არ იყო.

58. საკასაციო პალატის მოსაზრებით, საქართველოს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დასაშვებად უნდა იქნეს ცნობილი სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად.

ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:

საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 264.3-ე, 401-ე მუხლებით, 391-ე მუხლის მეხუთე ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტით და

დ ა ა დ გ ი ნ ა:

1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი ცნობილ იქნეს დასაშვებად;

2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი განხილულ იქნეს ზეპირი მოსმენის გარეშე;

3. ზემოაღნიშნულის თაობაზე ეცნობოთ მხარეებს კანონით დადგენილი წესით;

4. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველი დაუშვებლობის გამო.

5. შპს „უ–ს“ საკასაციო საჩივარი დარჩეს განუხილველი დაუშვებლობის გამო.

6. შპს „უ–ს“ (..........) დაუბრუნდეს საკასაციო საჩივარზე გადახდილი სახელმწიფო ბაჟის - 8000 ლარის (საგადახდო დავალება N2020, გადახდის თარიღი 27.08.2025) 70% – 5600 ლარი;

7. საკასაციო სასამართლოს განჩინება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება.

თავმჯდომარე არჩილ კოჭლამაზაშვილი

მოსამართლეები: ლევან ნემსაძე

მიხეილ ჯინჯოლია