არ დაკმაყოფილდა
გადაწყვეტილების ტექსტი
№ას-1027-2025 02 მარტი, 2026 წელი
ქ. თბილისი
სამოქალაქო საქმეთა პალატა
შემადგენლობა:
არჩილ კოჭლამაზაშვილი (თავმჯდომარე, მომხსენებელი),ლევან ნემსაძე, მიხეილ ჯინჯოლია
კასატორი – საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (მოპასუხე)
მოწინააღმდეგე მხარე – შპს „უ-ა“ (მოსარჩელე)
გასაჩივრებული გადაწყვეტილება – თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილება
კასატორის მოთხოვნა – გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება
დავის საგანი – თანხის დაკისრება, იპოთეკის საგნის რეალიზება, ვალდებულების დარღვევის გამო პირგასამტეხლოს დაკისრება
საქმის განხილვის ფორმა – ზეპირი განხილვის გარეშე
ა ღ წ ე რ ი ლ ო ბ ი თ ი ნ ა წ ი ლ ი :
1. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ (შემდეგში: პირველი მოსარჩელე, პირველი კასატორი, შეგებებული სარჩელის მოპასუხე) სარჩელი აღძრა თბილისის საქალაქო სასამართლოში შპს „უ–ს“ (შემდეგში: მოპასუხე, შეგებებული სარჩელის ავტორი, მესამე კასატორი) მიმართ და მოითხოვა მოპასუხისათვის მის სასარგებლოდ 173 290 აშშ დოლარის გადახდა; 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.1%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით …..... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონების სარეალიზაციოდ მიქცევა.
1.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის წარმოებაში იყო, ასევე სამოქალაქო საქმე №2/36205-17, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს (შემდეგში: მეორე მოსარჩელე, მეორე კასატორი, შეგებებული სარჩელის მოპასუხე) სარჩელით შპს „უ–ას“ მიმართ. აღნიშნული სარჩელით სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო მოითხოვდა შპს „უ–თვის“ 681 835 ლარის დაკისრებას; 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.1%-ის დაკისრებას ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით .......... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონების სარეალიზაციოდ მიქცევას.
1.3. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2018 წლის 25 აპრილის განჩინებით ამავე სასამართლოს წარმოებაში არსებული სამოქალაქო საქმე №2/36214-17, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო სარჩელის გამო მოპასუხე შპს „უ–ს“ მიმართ თანხის დაკისრების და ქონების აუქციონზე იძულებითი რეალიზაციის მოთხოვნით და სამოქალაქო საქმე №2/36205-17, მოსარჩელე სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელისა გამო მოპასუხე შპს „უ–ს“ მიმართ თანხის დაკისრების და ქონების აუქციონზე იძულებითი რეალიზაციის მოთხოვნით გაერთიანდა და მიენიჭა საქმის №2/36214-17.
1.4. მოპასუხე მხარემ, წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით სარჩელი არ ცნო. შესაგებელში მითითებულია, რომ საწარმომ 2016 წლის 17 ოქტომბერს, განცხადებით მიმართა სამინისტროს და მოითხოვა ურთიერთმოთხოვნათა გაქვითვით ვალდებულების შეწყვეტა. კერძოდ, საწარმო ითხოვდა სახელმწიფოს მიმართ არსებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის გაქვითვას ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულებიდან გამომდინარე მოთხოვნაში. სამინისტროს მხრიდან რეაგირება არ ყოფილა. სამინისტროს უმოქმედობა გასაჩივრებულია თბილისის საპელაციო სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატაში.
1.5. შპს „უ–ამ“ თბილისის საქალაქო სასამართლოში წარადგინა შეგებებული სარჩელი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიმართ და მოითხოვა შეგებებული სარჩელის მოპასუხეებისათვის 679 936 ლარისა და 107970 აშშ დოლარის დაკირება.
1.6. მოპასუხე სააგენტომ, წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით შეგებებული სარჩელი არ ცნო. სააგენტოს შესაგებელში მითითებულია, რომ სააგენტოსა და შპს „ო.პ–ას“ შორის ინვესტიციის განხორციელების თაობაზე 2014 წლის 06 მაისის ხელშეკრულებით შპს „ო.პ–ამ“ იკისრა ვალდებულება მიწის ნაკვეთის გამიჯვნისას შპს „ო.პ–ას“ საკუთრების უფლება გავრცელებულიყო არაუმეტეს ხელშეკრულების გაფორმების მომენტისათვის არსებული წილობრივი მონაცემებით. შესაბამისად, უსაფუძვლოა საწარმოს მითითება თითქოს მშენებლობის ნებართვის შედეგად, შპს „ო.პ–ას“ საკუთრება საერთო მიწის ნაკვეთში გაიზარდა.
1.7. მოპასუხე სამინისტრომ, წარმოდგენილი შესაგებლითა და სასამართლო სხდომაზე მიცემული ახსნა-განმარტებით შეგებებული სარჩელი არ ცნო. სამინისტროს შესაგებელში მითითებულია, რომ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების საგნის ნივთობრივი და უფლებრივი მდგომარეობა ხელშეკრულების დადების დროისთვის საწარმოსთვის ცნობილი იყო.
2. პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:
2.1. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილებით: საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს გაერთიანებული სარჩელი შპს „უ–ას“ წინააღმდეგ თანხის დაკისრებისა და იპოთეკის საგნის რეალიზაციის მოთხოვნით დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ; შპს „უ–ას“ შეგებებული სარჩელი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს წინააღმდეგ თანხის დაკისრების მოთხოვნით არ დაკმაყოფილდა; შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისრა 173 290 აშშ დოლარის გადახდა; შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისრა 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.01%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით სარეალიზაციოდ მიექცა ........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონება; შპს „უ–ს“ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ დაეკისრა 681 835 ლარის გადახდა; შპს „უ–ს“ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სასარგებლოდ დაეკისრა 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის 0.01%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე; ვალდებულების შესრულების მიზნით სარეალიზაციოდ მიექცა .......... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონება.
3. პირველი ინსტანციის სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე შემდეგი ფაქტობრივი გარემოებები:
3.1. 2015 წლის 30 იანვარს, სამინისტროს, სააგენტოსა და საწარმოს შორის დაიდო ხელშეკრულება.
3.2. ხელშეკრულების 4.1 მუხლით, საწარმომ სამინისტროს მიმართ იკისრა ქირის თანხის დავალიანების 173 290 აშშ დოლარის გადახდა, რომელიც ურთიერთგადასაცემი ქონების ღირებულების დაფარვისგან დამოუკიდებლად უნდა შესრულებულიყო.
3.3. ხელშეკრულების 6.3 მუხლით, ხელშეკრულების ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით.
3.4. ხელშეკრულების 1.2 მუხლით, საწარმომ სააგენტოს მიმართ იკისრა 681 835 ლარის გადახდის ვალდებულება, რომელიც უნდა შესრულებულიყო ხელშეკრულებაზე ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში.
3.5. ხელშეკრულების 6.2 მუხლით, თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით.
3.6. ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით იპოთეკის უფლებით დაიტვირთა საწარმოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომელიც რეგისტრირებულია .......... საკადასტრო კოდით.
3.7. ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულების ვადად განისაზღვრა 2017 წლის 30 იანვარი. საწარმოს მის მიერ ნაკისრი ვალდებულება არ შეუსრულებია.
4. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილება სააპელაციო წესით გაასაჩივრეს მხარეებმა. მოსარჩელეებმა მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ნაწილობრივ გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის სრულად დაკმაყოფილება. შპს „უ–მ“ მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა, შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.
5. გასაჩივრებული გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი:
5.1. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილებით შპს „უ–ს“ სააპელაციო საჩივარი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ: გაუქმდა თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-3, მე-4, მე-5 პუნქტები და ამ ნაწილში მიღებულ იქნა ახალი გადაწყვეტილება. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სარჩელი შპს „უ–ს“ მიმართ არ დაკმაყოფილდა. თბილისის საქალაქო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა კოლეგიის 2024 წლის 25 დეკემბრის გადაწყვეტილება სხვა ნაწილში, დარჩა უცვლელი. შპს „უ–ს“ სააპელაციო საჩივარი დარჩენილ ნაწილში არ დაკმაყოფილდა. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სააპელაციო საჩივრები არ დაკმაყოფილდა.
6. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების ფაქტობრივ-სამართლებრივი დასაბუთება:
6.1. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლომ ფაქტები დაადგინა, მხოლოდ 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების კონკრეტული მუხლების შინაარსის გამორკვევით და არ გაითვალისწინა ხელშეკრულების პრეამბულაში ასახული ინფორმაცია, რაც წინ უძღვოდა მის დადებას. ხელშეკრულების შესავალი ნაწილის შესწავლაც კი ცხადყოფს, რომ 1997 წლის 1 ოქტომბერს შპს „გ–სა“ და საქართველოს ცეკვისა და სიმღერის სახელმწიფო აკადემიურ ანსამბლს შორის, 10 წლის ვადით, დაიდო უძრავი ქონების ქირავნობის ხელშეკრულება, რომლის საფუძველზე შპს „გ–ს“, როგორც დამქირავებელს სარგებლობის უფლებით გადაეცა 1350 კვ.მ არასაცხოვრებელი ფართი, სამეწარმეო საქმიანობის წარმართვის მიზნით. თუმცა, ხელშეკრულების დადების შემდეგ, საქართველოს კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად, 1998 წლის 1 იანვრიდან სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული არასაცხოვრებელი ფართობების საიჯარო ხელშეკრულებების რეგისტრაცია დაევალა სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოს, რომელმაც შპს „გ–ს“ უარი უთხრა იჯარის ხელშეკრულების რეგისტრაციაზე და რეგისტრაციისთვის მას დამატებითი პირობები წაუყენა. მოსარჩელის მითითებით, სახელმწიფო ქონების მართვის სამმართველოს დასახელებული გადაწყვეტილება შპს „გ–მ“ გაასაჩივრა ქ. თბილისის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონულ სასამართლოში, რომელმაც დააკმაყოფილა სარჩელი და მოპასუხეს დაავალა 1997 წლის 1 ოქტომბრის ხელშეკრულების გარკვეული ცვლილებებით და დამატებებით, ხელახალ რეგისტრაციაში გატარება, თუმცა მოპასუხემ (და შემდგომ მისმა უფლებამონაცვლემ - საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ) არ აღასრულა აღნიშნული გადაწყვეტილება. 2009 წლის 8 მაისს, შპს „გ–მ“, შპს „უ–ს“ დაუთმო 1997 წლის 1 ოქტომბრის ხელშეკრულებიდან და სასამართლო გადაწყვეტილებიდან გამომდინარე ყველა მოთხოვნა, რომელთა შეუსრულებლობა 2015 წლის 30 იანვარს, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ, შპს „უ–თან“ დადებული ხელშეკრულებით აღიარა. ამავე ხელშეკრულებით სამინისტრომ აღიარა, რომ შპს „უ–ს“, როგორც შპს „გ–ს“ სამართალმემკვიდრეს, საიჯარო ობიექტის სარემონტო-სარესტავრაციოდ გაღებული ჰქონდა 1 922 165 ლარის ხარჯი და აღნიშნული მოთხოვნის სანაცვლოდ მას ხელშეკრულებით გადასცა უძრავი ქონება მდებარე ქ. თბილისი, ........... გარდა ამისა, დასახელებული ხელშეკრულებით, შპს „უ–მ“ აღიარა, რომ სახელმწიფოს 2 წლის ვადაში გადაუხდიდა ურთიერთგადაცემულ ქონებათა შორის სხვაობას 681 835 ლარის ოდენობით და 1997 წლის 1 ოქტომბრის ქირავნობის ხელშეკრულების 2.2. პუნქტით გათვალისწინებული ქირის თანხას 173 290 აშშ დოლარის ოდენობით (4.1. მუხლი).
6.2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნის უფლება მომდინარეობს 30.01.2015წ. ქონების ურთიერთაგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 4.1 მუხლის შინაარსიდან და შეადგენს 173 290 აშშ დოლარის, როგორც საიჯარო ქირის მოპასუხისათვის დაკისრების პრეტენზიას. რაც შეეხება გაერთიანებული სარჩელით მეორე მოსარჩელის სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნის პირველ ნაწილს, იგი გამომდინარეობს 30.01.2015წ. დადებული ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 1.2 პუნქტიდან, რომლის თანახმადაც, შპს „უ–მ“ სააგენტოს წინაშე იკისრა 681 835 ლარის გადახდის ვალდებულება. პალატა ნაწილობრივ ეთანხმება ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს კვალიფიცაციას 26 30.01.2015წ. ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების ნაწილში. 30.01.2015წ. ხელშეკრულება თავისი არსით რთული კონსტრუქციისაა, რადგან რამდენიმე სახეობის ურთიერთობას არეგულირებს (შერეული ხელშეკრულება). კერძოდ, ერთ შემთხვევაში შპს „უ–მ“ და სამინისტრომ მოახდინა მოთხოვნების გაცვლა, ერთმა მეორეს დაუთმო მოთხოვნა 1 922 165 ლარზე (ჩატარებული სამუშაოს ღირებულება), ხოლო, მეორე შემთხვევაში, ქონების ეროვნული სააგენტოდან მოთხოვნის გადაცემის სანაცვლოდ მიიღო უძრავი ქონება და წილი მიწის ნაკვეთზე. შპს „უ–მ“ ამავდროულად გადაცემული ქონების ღირებულების მეტობის (681 835 ლარის) გადახდის ვალდებულება იკისრა.
6.3. პალატის მითითებით, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნის უფლება გამომდინარეობს 2015 წლის 30 იანვრის ქონების ურთიერთაგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 4.1 მუხლის შინაარსიდან და შეადგენს 173 290 აშშ დოლარის, როგორც საიჯარო ქირის მოპასუხისათვის დაკისრების პრეტენზიას. რაც შეეხება გაერთიანებული სარჩელით მეორე მოსარჩელის სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნის პირველ ნაწილს, იგი გამომდინარეობს 2015 წლის 30 იანვარს დადებული ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების 1.2 პუნქტიდან, რომლის თანახმადაც, შპს „უ–მ“ სააგენტოს წინაშე იკისრა 681 835 ლარის გადახდის ვალდებულება. პალატა ნაწილობრივ დაეთანხმა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს კვალიფიცაციას 30.01.2015წ. ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების ნაწილში და აღნიშნა, რომ 30.01.2015წ. ხელშეკრულება თავისი არსით რთული კონსტრუქციისაა, რადგან რამდენიმე სახეობის ურთიერთობას არეგულირებს (შერეული ხელშეკრულება). კერძოდ, ერთ შემთხვევაში შპს „უ-მ“ და სამინისტრომ მოახდინა მოთხოვნების გაცვლა (ერთმა მეორეს დაუთმო მოთხოვნა 1 922 165 ლარზე - ჩატარებული სამუშაოს ღირებულება), ხოლო მეორე შემთხვევაში ქონების ეროვნული სააგენტოდან მოთხოვნის გადაცემის სანაცვლოდ მიიღო უძრავი ქონება და წილი მიწის ნაკვეთზე. შპს „უ–მ“ ამავდროულად გადაცემული ქონების ღირებულების მეტობა (681 835 ლარის) გადახდის ვალდებულება იკისრა.
6.4. სააპელაციო პალატამ შეფასა გაცვლის ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნება. აღნიშნა, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება არის სინალაგმატური ანუ ორმხრივად მავალდებელებელი ხელშეკრულება, რადგან თითოეულ მხარეს გააჩნია ერთდროულად უფლებებიც და ეკისრება მოვალეობებიც. გაცვლის ხელშეკრულების თითოეული მხარე ერთდროულად არის კრედიტორიც და მოვალეც. უფრო მეტიც, გაცვლის ხელშეკრულებაში გვხვდება ორი მკვეთრად გამოხატული შემხვედრი ვალდებულება: თითოეული მხარე მოვალეა გადასცეს კონტრაჰენტს შესაბამისი გასაცვლელი ქონება. პალატამ მიუთითა, რომ გაცვლის ხელშეკრულების საგანი შეიძლება იყოს ნებისმიერი თავისუფალ ბრუნვაუნარიანი ქონება. ის ნივთები, რომლებიც შეზღუდული ბრუნვაუნარიანობით გამოირჩევა, შეიძლება გადაცემულ იქნეს ასეთი ნივთის სამართლებრივი რეჟიმისათვის დამახასიათებელ თავისებურებათა გათვალისწინებით.
6.5. პალატამ ასევე იმსჯელა ვალის აღიარების საკითხზე და მიუთითა, რომ ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ერთი მხარე მეორის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეული მოქმედებების შესრულებას და ამდენად, საკმარისია ერთი პირის მიერ ნების გამოვლენა. აღნიშნული ურთიერთობის შეფასებისას გასათვალისწინებელია სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მეორე წინადადებით აღიარებული ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპი, რაც გულისხმობს ხელშეკრულების დადების თავისუფლებას და მისი შინაარსის თავისუფლად განსაზღვრის შესაძლებლობას. ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის ეს უკანასკნელი ელემენტი ასევე გულისხმობს, რომ მხარეებს შეუძლიათ, დადონ ნებისმიერი ხელშეკრულება, მათ შორის ისეთიც, რომელიც არ არის კანონით გათვალისწინებული, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. ვალის აღიარება დეკლარაციული (კაუზალური) ხასიათისაა და იგი არსებულ სამართალურთიერთობას ადასტურებს. სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, სასამართლოს პრაქტიკაზე, რომლის მიხედვით, ვალის აღიარების ხელშეკრულება თავისი შინაარსითა და გამოხატვის ფორმით შეიძლება იყოს სხვადასხვა სახის, კერძოდ, კონსტიტუციური ან დეკლარაციული ხასიათის. კონსტიტუციური ხასიათის ვალის არსებობის აღიარებით ხდება ახალი ხელშეკრულების დადება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ვალის აღიარების ხელშეკრულებით დგინდება ახალი დამოუკიდებელი ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობა, წარმოიშობა ახალი მოთხოვნა, მიუხედავად ძველი ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობისა თუ ნამდვილობისა. ახალი ვალდებულებით -სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივი ძალა არ არის დამოკიდებული ძველი ვალდებულებით - სამართლებრივი ურთიერთობის სამართლებრივ ძალასა თუ შინაარსზე. სწორედ აღნიშნული სახის ვალის არსებობის აღიარებას ითვალისწინებს სამოქალაქო კოდექსის 341-ე მუხლის პირველი ნაწილი. ვალის არსებობის აღიარება, როგორც ვალდებულების არსებობის დამოუკიდებელი კომპონენეტი ხელწერილის შინაარსიდან უნდა მომდინარეობდეს, კერძოდ, ხელწერილით პირი უნდა აღიარებდეს გარკვეულ ვალდებულებით სამართლებრივი ურთიერთობის არსებობას და კისრულობდეს მისი შესრულების ვალდებულებას. ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულების თავისებურება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ მასში ვალდებულების შესრულების მზაობა იკვეთება. ვალის არსებობის აღიარება წარმოადგენს ცალმხრივ ხელშეკრულებას, ვინაიდან ამ ხელშეკრულებით იმ პირს, ვინც აღიარა ვალის არსებობა, წარმოეშობა შესრულების ვალდებულება, ხოლო იმ პირს, რომლის სასარგებლოდაც განხორციელდა ვალის არსებობის აღიარება, უფლება აქვს მოითხოვოს შესრულება…. ვალის არსებობის აღიარების ხელშეკრულება არის აბსტრაქტული ხელშეკრულება და იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ძირითადი ვალდებულების არსებობა სადავოა. ამდენად, ვალის აღიარების ხელშეკრულება თავად წარმოადგენს მოთხოვნის უფლების წარმოშობის საფუძველს. ასეთ შემთხვევაში აღიარება წერილობით ფორმას მოითხოვს, იგი უფლებამოსილი პირის წინაშე უნდა იყოს გაცხადებული, მასში მკაფიოდ და არაორაზროვნად უნდა იკვეთებოდეს ნება ვალდებულების აღიარების თაობაზე და რაც მთავარია, მითითებული ვალის აღიარება ხელშეკრულებაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ იგი ცალმხრივი ნების გამოვლენა არ არის. მას ხელშეკრულების ორივე მხარე უნდა აწერდეს ხელს. არსებობს ვალის აღიარების კიდევ ერთი ფორმა, ე.წ. ვალის დეკლარაციული აღიარება. იგი არ წარმოადგენს ახალ გარიგებას, თუმცა, ადასტურებს არსებულს, იმ სამართლებრივი შედეგებით, რაც მას თან სდევს. დეკლარაციული ვალის აღიარება არ არის ახალი გარიგება, მას არ ჭირდება სპეციალური ფორმის დაცვა, იგი გარიგების ზეპირსიტყვიერ აღიარებაშიც შეიძლება გამოიხატოს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ვალის დეკლარაციული აღიარება არის მტკიცებულება არსებული სამართალურთიერთობის ფარგლებში შეუსრულებელი ვალდებულების არსებობის თაობაზე. ე.წ. დეკლარაციული ვალის აღიარების მიზანია არსებული ვალდებულების დადასტურება (სხვა ტიპის გარიგებით), მტკიცების პროცესის გამარტივება, შემდგომი დავის თავიდან აცილება, სადავო საკითხების მოწესრიგება, მათ შორის, ყველა იმ ფაქტისა, თუ არგუმენტის გაქარწყლება, რომელიც ვალის არსებობას გამორიცხავს, ან თუნდაც, ეჭვქვეშ დააყენებს.
6.6. პალატის შეფასებით, მოთხოვნის ნაწილი, რომლითაც შპს „უ–ს“ თანხა უნდა გადაეხადა სააგენტოსთვის, უნდა შეფასებულიყო არა როგორც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 341.1-ე მხულის დისპოზიციით (ვალის აღიარება), არამედ ამავე კოდექსის 522-ე მუხლის შინაარსით (გასაცველი ქონების არატოლფასოვნება), რომლის თანახმადაც თუ გასაცვლელი ქონება არატოლფასოვანია, მხარეთა შეთანხმებით ქონების ნაწილი შეიძლება ანაზღაურდეს ფულით.
6.7. რაც შეეხება 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების 4.1 მუხლიდან გამომდინარე ქირის დავალიანების 173 290 აშშ დოლარის შპს „უ–ს“ მიერ აღიარებას, იგი უნდა შეფასდეს, როგორც „დეკლარაციული“ (შპს „გ–ს“) ვალის აღიარება კრედიტორის წინაშე. სააპელაციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ქვემდგომი ინსტანციის შეცდომა ვალის აღიარების ხელშეკრულების კატეგორიის ნაწილში განაპირობა, ხელშეკრულების პრეამბულის სათანადოდ შეუფასებლობამ. განსაკუთრებით იმ ნაწილში, სადაც წინარე, უკვე არსებული, ჩატარებული სარეკონსტრუქციო სამუშაოების შეფასება მომხდარია და სანაცვლო უფრო მაღალი ღირებულების მატარებელი ქონების გადაცემით მოხდა მისი ანაზღაურება სახელმწიფოს მხრიდან. გადასაცემი ქონება აღემატებოდა ჩატარებული სამუშაოების მოცულობას, რამაც საბოლოოდ განაპირობა შეგებებული სარჩელის ავტორის მიერ ქონების ფასებს შორის სხვაობის ანაზღაურების ვალდებულება. პალატამ აღნიშნა, რომ მისი მსჯელობის საგანს წარმოადგენდა გამოერკვია სახეზე იყო თუ არა შპს „უ–თვის“ სამინისტროს სასარგებლოდ 173 290 აშშ დოლარის, ხოლო სააგენტოსათვის 681 835 დაკისრების წინაპირობა. გადაეცა თუ არა შპს „უ–ს“ ან თუნდაც მის სამართლებრივად მამკვიდრებელ / წინამორბედ კომპანიას ფართი სარგებლობაში.
6.8. პალატამ მიუთითა, საქმეში წარმოდგენილ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის 2024 წლის 04 აპრილის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილებაზე, სადაც, ზუსტად იმავე მხარეებს შორის მიმდინარე ადმინისტრაციული წარმოების ფარგლებში საქართველოს საკასაციო სასამართლოს მიერ დადგენილი ფაქტობრივი გარემოებაა, რომ ამ საქმეში შეგებებული სარჩელის ავტორისათვის უფლებების გადაცემამდე მოქმედ ორგანიზაციას შპს „გ–სათვის“ კანონის დაცვით საიჯარო ფართის გადაცემა, გაფორმება და დარეგისტრირება არ მომხდარა. თავის მხრივ, არ მომხდარა 2003 წლის 13 აპრილის კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილების აღსრულება, რომლის მიხედვითაც შპს „გ“ ითხოვდა 1997 წლის 01 ოქტომბრის ხელშეკრულების ხელახალ რეგისტრაციაში გატარებას. ხსენებული გარემოება დადასტურებულია მხარეთა შორის გაფორმებული 30.01.2015წ. ხელშეკრულების პრეამბულაშიც. ამდენად, არც შპს „გ–სთვის“ და არც მისი უფლებამონაცვლის შპს „უ–თვის“ არ მომხდარა საიჯარო ფართის გადაცემა.
6.9. პალატამ ხსენებული საკითხის გამოსარკვევად საგანგებოდ დაუსვა მხარეებს შეკითხვები ზეპირ მოსმენაზე. პალატის ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა მიიღო თუ არა ქონება შპს „უ–მ“, რისთვისაც ქირის თანხის გადახდა იკისრა. შპს „უ–ს“ წარმომადგენლებმა მიუთითეს, რომ არ შესრულებულა 30.01.2015წ. ხელშეკრულებით ნაკისრი ქონების გადმოცემის ვალდებულება და ორგანიზაციამ მიიღო მხოლოდ 4 ერთეული შენობა ნაგებობა. მას არ გადასცემია ხელშეკრულებით გადასაცემი უძრავი ქონების (მიწის ნაკვეთის) ფართი (იხ. 19.06.2025წ. სხდომის ოქმი 12:22:32: სთ.-დან). ამავე მხარის განმარტებით, იგი ვერ სარგებლობს მისთვის გადაცემული მიწის ნაკვეთით (იხ. იგივე სხდომის ოქმი 12:22:57: სთ-დან); ქონება რაშიც ქირა უნდა ეხადა კომპანიას მას არ გადასცემია (იხ. იგივე სხდომის ოქმი 12:50:50: სთ-დან). პალატამ ასევე სხვა დამაზუსტებელი შეკითხვით მიმართა შპს „უ–ს“ წარმომადგენლებს და გამოარკვია, მის მიერ დეკლარირებულად აღიარებული თანხის 173 290 აშშ დოლარის გადახდის ვალდებულება ჰქონდა თუ არა?!, რაზეც კომპანიის დირექტორმა უპასუხა - მხოლოდ 30.01.2015წ. ხელშეკრულებით გადასაცემი ქონების სრულად მიღების შემთხვევაში გააჩნია თანხის გადახდის ვალდებულება (იხ. იგივე სხდომის ქომი 12:50:16: სთ-დან). პალატამ 19.06.2025წ. გამართულ ზეპირ მოსმენაზე დამაზუსტებელი შეკითხვებით მიმართა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს წარმომადგენლებსაც. შეკითხვის მიხედვით პალატა დაინტერესდა გადაეცა თუ არა 30.01.2015წ. ხელშეკრულებით განსაზღვრული მიწის ნაკვეთის წილობრივად შესაბამისი ფართი შპს „უ–ს“? წილობრივად გადასაცემი ფართის მოცულობა პასუხის მიხედვით დღესაც კი გამოურკვეველია (იხ. სხდომის ოქმი 12:59:48: სთ-დან), მიწის ნაკვეთი არ არის გამიჯნული (იხ. სხდომის ოქმი 13:00:55: სთ-დან); მოხდა მხოლოდ 4 სხვადასხვა საკადასტრო კოდის ქვეშ არსებული შენობა - ნაგებობის შეგებებული სარჩელის ავტორისთვის გადაცემა (იხ. სხდომის ოქმი 13:11:47: სთ-დან). სხვა პასუხის მიხედვით კი შენობა - ნაგებობების საკუთრებაში გადაცემით სამინისტრომ და სააგენტომ სრულად შეასრულა ვალდებულება და ეს ნიშნავს მიწის ნაკვეთის გადაცმასაც.
6.10. პალატამ მიიჩნია, რომ არც შპს „უ–ს“ და არც მის წინამორბედს არ გადასცემია ფართი, რომლის საიჯარო ქირის გადახდაც გაერთიანებული სარჩელით მოსარჩელეები 173 290 აშშ დოლარის ოდენობით მოითხოვენ მოპასუხისაგან, რაც ასევე დადასტურებულია უზენაესი სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილებით. შეგებებული სარჩელის ავტორი სასამართლოს სხდომაზე განმარტავდა, რომ მიწის ნაკვეთი 11 სუბიექტის საკუთრებაშია, ნაკვეთი გამიჯნული არ არის და არც მის სარჩელზე პასუხისმგებელი სამინისტრო და სააგენტო არ ახდენს ქონების მისთვის გადაცემას, რაც წინაპირობაა 30.01.2015წ. ხელშეკრულების შესრულებისა. მანამ, სანამ არ შესრულდება მისთვის მიწის ნაკვეთის გადაცემის ვალდებულება, დაუშვებელია თანხის დაკისრების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება. ამ კონტექსტში საუბრისას პალატამ მიუთითა, საქმის მასალებში განთავსებულ განცხადებებზე, რომლითაც ........... 27 ნომერში არსებული ამხანაგობა ითხოვს მიწის ნაკვეთის გამიჯვნას. გამიჯნული მიწის ნაკვეთების გადაუცემლობის შესახებ ფაქტებს ადასტურებდა საქმეში შეგებებულის სარჩელის ავტორის მიერ წარმოდგენილი სამი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად შედგენილი ფართის გამიჯვნის ხელშეკრულება, რომელზეც დატანილია სახელმწიფოს გარდა ყველა იმ პირის თანხმობა, ვისაც უფლება გააჩნია გაუმიჯნავ ფართზე.
6.11. იმის გამო, რომ არ დადასტურდა საიჯარო ფართით არც შპს „უ–ს“ მიერ და არც მისი წინამორბედის მიერ სარგებლობა, პალატამ არ მიიჩნია მართებულად მხოლოდ „დეკლარაციულ“ აღიარებაზე დაეფუძნებინა მოპასუხისათვის თანხის დაკისრება, მით უფრო, რომ მისით აღიარებული ვალდებულების არარსებობა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციული პალატის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებით დადგენილი იყო. პალატამ აღნიშნა, რომ ვალის აღიარებაზე ხელის მოწერა განაპირობა იმ გარემოებამ, რომ ასეთი ჩანაწერის არასებობის შემთხვევაში, შპს „უ–ა“ ვერ მიაღწევდა 30.01.2015წ. ხელშეკრულების დადებას. ხსნებულმა გარემოებამ მხარე აიძულა გაეცა აღიარება თანხის დაკისრებაზე, მიუხედავად საფუძვლის არარსებობისა.
6.12. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნასთან მიმართებით, რომელიც შეეხებოდა 681 835 ლარის შპს „უ–თვის“ დაკისრებას, სააპელაციო სასამართლომ მიუთითა, საქართველოს სამოქალქო კოდექსის 361.2 მუხლზე, რომლის თანახმად, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. პალატამ აღნიშნა, რომ მოპასუხე არც კი ამტკიცებდა, რომ ფულადი ვალდებულება შესრულებული ჰქონდა. საქმის მასალების მიხედვით და ზეპირი მოსმენის დროს გაჟღერებული აღიარების თანახმადაც, მოპასუხეს მიღებული აქვს ოთხი დამოუკიდებელი საკადასტრო კოდის ქვეშ რეგისტრირებული შენობა ნაგებობა, რაც თავის მხრივ 369-ე მუხლის შინაარსის გამოყენების უფლებას აღარ იძლეოდა. საქმის მასალების კვლევით დგინდებოდა ისიც, რომ შენობა - ნაგებობების გადაცემის შემხვედრი ვალდებულება დავის გადაწყვეტის დროისთვისაც კი არ იყო მოვალის მხრიდან შესრულებული, ამასთან მისი შესრულების ვადა ამოიწურა 2017 წლის 30 იანვარს.
6.13. რაც შეეხება პირგასამტეხლოს შემცირების საკითხს, სააპელაციო სასამართლომ იმსჯელა პირგასამტეხლოს დაკისრების და მისი შემცირების თეორიულ საკითხებზე და სასამართლო პრაქტიკაზე, ამ საკითხთან მიმართებით. პალატამ მიუთითა, რომ იზიარებდა პირველი ინსტანციის სასამართლო დასკვნებს, რომლის თანახმად, მართებულია პირგასამტეხლოს 0.01%-მდე შემცირება და ეს ოდენობა მყარად დადგენილ სასაამრთლო პრაქტიკასთან შესაბამისობაშია. სააგენტოსადმი ძირითადი დავალიანება შეადგენს 681 835 ლარს, რომლის 0.1% შეადგენს 681.83 ლარს, რომლის დაკისრებაც მოთხოვნილია ყოველ ვადაგდაცილებულ დღეზე. სამ წელიწადზე პირგასამტეხლო შეადგენს 746 609.30 ლარს, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება ძირითად დავალიანებასაც. დღეში შემცირებული 68.18 ლარის ოდენობით დასარიცხი პირგასამტეხლო პალატის მოსაზრებით, სრულ შესაბამისობაშია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკასთან. რაც შეეხება პირგასამტეხლოს შემცირების ნაწილში მოვალის შედავებას, პალატამ აღნიშნა, რომ წარმომადგენელმა ზეპირი მოსმენის დროს გამოიყენა ე.წ. სასამართლო შესაგებელი და ითხოვა მისი დაკმაყოფილების შემთხვევაში პირგასამტეხლოს მაქსიმალურად შემცირება, რაც ნაწილობრივ გაზიარებული იქნა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოში.
6.14. პალატამ აღნიშნა, რომ მართებული იყო სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მოთხოვნა იპოთეკით დატვირთული ქონების რეალიზაციის შესახებ, ვინაიდან, აღნიშნული მოსარჩელის სარჩელი მიჩნეულ იქნა საფუძვლიანად და ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა იგი.
6.15. შპს „უ–ს“ შეგებებულ სასარჩელო მოთხოვნასთან მიმართებით, პალატამ აღნიშნა, რომ საქმეში განთავსებულია საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს N04/8062 წერილი, რომლის შინაარსშიც მინისტრის პირველი მოადგილე ნ.ე–ძე შპს „უ–ს ატყობინებს“ მორიგებასთან დაკავშირებულ შეთავაზებაზე პასუხს. პასუხში პირდაპირ მითითებულია, რომ 30.01.2015წ. ხელშეკრულების დადებამდე შპს „მ–სა“ (უფლებამონაცვლე შპს „ო.პ–ა“) და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს შორის 2014 წლის 06 მაისს დაიდო ინვესტირების განხორციელების შესახებ ხელშეკრულება და მშენებლობის ნებართვაც გაცემულია პირველ აპელანტთან დადებულ ხელშეკრულებამდე. მიუხედავად იმისა, რომ მშენებლობის ნებართვა გაცემულ იქნა 30.01.2015წ., პალატის შეფასებით თანამესაკუთრისათვის საკუთარ წილ შენობა - ნაგებობაზე ან მიწის ნაკვეთის წილზე სამშენებლო საქმიანობის განხორციელება, ისე რომ სხვა მოწილეთა წილები ხელშეუხებელი დარჩა არ შეიძლება არც ქონებრივ ნაკლად შეფასდეს და არც ზიანად (მით უფრო უფლებრივ / ნივთობრივ ნაკლად). პალატამ ასევე განმარტა, რომ უფლების გადაცემისას, გონივრულად შეუძლებელია გადამოწმება საგანზე უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ. მაგრამ, სრულიად განსხვავებული ვითარებაა ამ მხრივ უძრავი ქონების შემთხვევაში, რადგან უძრავი ნივთი არის ის შემთხვევა, რომლის დროსაც ობიექტთან დაკავშირებული ყოველი უფლება ასახულია ამონაწერში. ნებისმიერი პირისთვის, ყოველგვარი დაბრკოლების გარეშე, შესაძლებელი მოიძიოს ნივთთან დაკავშირებული ნებისმიერი სახის ინფორმაცია, მათ შორის თანასაკუთრების ობიექტია თუ არა ხელშეკრულების საგანი, რა სახის უფლებებია რეგისტრირებული საგანზე და ა.შ. ხოლო იმ შემთხვევაში თუ დაინტერესებული პირი არ ისურვებს ამგვარი ინფორმაციის გადამოწმებას, ნაკლისგან წარმოშობილი რისკებიც მისივე სატარებელია, რაც გულისხმობს იმას, რომ ქონების უფლებრივი მდგომარეობა შეთანხმებული იყო და საწარმომ მოიწონა, მისთვის მისაღები იყო გადასაცემი საგანი ხელშეკრულების გაფორმების მომენტში არსებული უფლებრივი მგომარეობით, რაც გამორიცხავს ნაკლზე აპელირების საფუძველს. ამრიგად, პალატის მოსაზრებით, არ არსებობდა უძრავი ქონების ნაკლის მქონე ნივთად მიჩნევის წინაპირობები, რადგან ერთ შემთხვევაში სახელშეკრულებო თავისუფლების პირობებში საწარმომ თანხმობა გამოხატა ასეთი უფლებრივი მდგომარეობით ნივთის მიღებაზე, ხოლო მეორე შემთხვევაში კი მესამე პირის უფლებებში მოიაზრება სანივთო უფლებები და არა საკუთრების უფლება.
6.16. შეგებებული სარჩელის მოთხოვნა შეეხებოდა მიუღებელ შემოსავალსაც. კერძოდ, მოთხოვნა ზიანის ანაზღაურების თანხის განკარგვით მეტი სარგებლის მიღებაში მდგომარეობდა. მხარე მოითხოვდა 107 970 აშშ დოლარის, როგორც მიუღებელი შემოსავლის მოპასუხეებისათვის დაკისრებას. იმის გამო, რომ პალატამ გაიზიარა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადგენილი წესრიგი და მიიჩნია ზიანის ანაზღაურებისათვის აუცილებელი წინაპირობების არარსებობა, მიუთითა, რომ მიუღებელი შემოსავლისათვის ზიანის ანაზღარებაზე საუბარი ლოგიკას მოკლებული იყო.
7. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილება საკასაციო საჩივრით გაასაჩივრეს მხარეებმა. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტომ მოითხოვეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება და ახალი გადაწყვეტილების მიღებით მათი სასარჩელო მოთხოვნების სრულად დაკმაყოფილება. შპს „უ–მ“ მოითხოვა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების გაუქმება, ახალი გადაწყვეტილების მიღებით სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმა და შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილება.
8. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრის მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:
8.1. კასატორი მიიჩნევს, რომ სასამართლომ შეაფასა ისეთი გარემოებები, რომლებიც სადავო არ ყოფილა. არ გაითვალისწინა მნიშვნელოვანი დანაწესი, რომლის მიხედვითაც ხელშეკრულების ნამდვილობის პირობებში, ხელშეკრულების შესრულების ან შეუსრულებლობის შეფასება ევალებოდა.
8.2. მხედველობაშია მისაღები ასევე ის გარემოება, რომ ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. ვალის აღირების არსებობა უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის პირობებს, ხელშეკრულებაში გაწერილი უნდა იყოს მისთვის მახასიათებელი ყველა არსებითი პირობა: კრედიტორისა და მოვალის მონაცემები, მოვალის მიერ კრედიტორის წინაშე შესასრულებელი კონკრეტული ვალდებულება და მომავალში მისი შესრულების განზრახვა. სასამართლოს უნდა შეეფასებინა მხოლოდ ის გარემოება, რომ არსებობდა ნამდვილი ხელშეკრულება, რომლის ბათილობის ან საცილოობის პირობა სახეზე არ იყო.
9. სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს საკასაციო საჩივრის მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:
9.1. კასატორი მიიჩნევს, რომ საამართლომ არასწორად მიიჩნია მოთხოვნილი პირგასამტეხლო შეუსაბამოდ მაღალ ოდენობად და დაუსაბუთებლად შეამცირა იგი. არ გაითვალისწინა ის გარემოება, რომ მოწინააღმდეგე მხარე არის მეწარმე სუბიექტი. შემცირებას ექვემდებარება შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო და სასამართლო გადაწყვეტილებაში ნათლად უნდა იყოს განმარტებული რასთან არის პირგასამტეხლო შეუსაბამო, ასევე დასაბუთებული უნდა იყოს მისი შემცირების საფუძვლიანობა.
10. შპს „უ–ს“ საკასაციო საჩივრის მოთხოვნის ფაქტობრივ–სამართლებრივი დასაბუთება:
10.1. შპს „უ.“ მიიჩნევს, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელთან მიმართებით, სასამართლოს უნდა ემსჯელა კომპლექსურად, როგორც შპს „უ–ს“ შესაგებლის პოზიციიდან, ისე შეგებებული სარჩელის პოზიციიდან გამომდინარე.
10.2. 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების გაფორმებას წინ უძღვოდა ხანგრძლივი მოლაპარაკების პროცესი, რომელიც მიმდინარეობდა 2013 წლიდან. მთავრობის განკარგულების სათანადოდ მომზადების მიზნით, შპს „უ–ს“ მიერ ხდებოდა სხვადასხვა დოკუმენტაციის შეგროვება და წარდგენა შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოებში. 2013 წლის 28 მარტს მომზადდა საექსპერტო დასკვნები შპს „უ–თვის“ გადასაცემი უძრავი ქონების ღირებულების შესახებ. აღნიშნული დასკვნის საფუძველზე განისაზღვრა გადასაცემი ქონების ღირებულება 2025 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით.
10.3. შპს „მ.ჯ–ს“ სახელმწიფოსაგან ........... ქუჩაზე მდებარე უძრავი ქონება იმ პირობით გადაეცა, რომ თუ დღის წესრიგში დადგებოდა მისი საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთიდან გამიჯვნის საკითხი, იგი უნდა გამიჯნულიყო გადაცემის მომენტში არსებული წილობრივი მონაცემების შესაბამისად. შპს „მ.ჯ–მა“ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ გაცემული თანხმობის საფუძველზე მოიპოვა მშენებლობის ნებართვა მრავალფუნქციური შენობა-ნაგებობის მშენებლობისთვის, რის შედეგადაც მისი წილი საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთში ასაშენებელი ფართობის პროპორციულად გაიზარდა, დანარჩენი თანამესაკუთრეების წილი კი შემცირდა. შპს „მ.ჯ–ის“ სასარგებლოდ თანხმობა მშენებლობის ნებართვის მიღებაზე გაცემულ იქნა მაშინ, როდესაც უკვე მიმდინარეობდა ადმინისტრაციული წარმოება შპს „უ–თან“ ქონებათა ურთიერთგადაცემის ხელშეკრულების გაფორმებასთან დაკავშირებით, განკარგულების გამოცემის თაობაზე, მაგრამ აღნიშნულის შესახებ შპს „უ–თვის“ არავის უცნობებია. 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების გაფორმებისას შპს „უ–თვის“ გადასაცემი ქონების ღირებულება განისაზღვრა იმ ექსპერტიზის დასკვნის მიხედვით, რომელიც შპს „მ.ჯ–ზე“ მშენებლობის ნებართვის გაცემამდე იყო მომზადებული, მაშინ, როდესაც, საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთში შპს „უ–ს“ წილი გაცილებით უფრო მეტი იყო.
10.4. კასატორი მიიჩნევს, რომ მისთვის ხელშეკრულების შესაბამისად გადაცემული ქონება ნაკლის მქონეა და აღნიშნული ნაკლი არ არის გამოსწორებული. საქმეში წარმოდგენილი 2019 წლის 26 თებერვლის სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნა ადასტურებს, რომ შპს „უ–ს“ წილის შესაბამისი მიწის ნაკვეთის ფართობის შემცირების შედეგად ღირებულებებს შორის დაფიქსირებულმა სხვაობამ 2015 წლის 20 თებერვლიდან 2019 წლის 20 თებერვლის მდგომარეობით შეადგინა 679 936 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარში. ექსპერტმა იხელმძღვანელა შპს „ო.პ–ას“ კუთვნილი ფართების საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში რეგისტრირებული მონაცემებით. კასატორის მოსაზრებით, შპს „უ–ს“ საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის წილის შემცირება, რომელიც სახელმწიფოს მხრიდან შესაბამისი ნებართვის გაცემით მოხდა, საჭიროებდა შპს „უ–ს“ ინფორმირებას და მასთან შეთანხმებას.
10.5. კასატორი ყურადღებას ამახვილებს მასზედ, რომ 2015 წლიდან შპს „უ.“ განუწყვეტლივ მიმართავდა სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს და მოითხოვდა საერთო საკუთრების მიწის ნაკვეთის გამიჯვნას მშენებლობის ნებართვის გაცემამდე არსებული წილობრივი მონაცემებით. აღნიშნულით, შპს „უ–თვის“ გადაცემული ქონების ნაკლი აღმოიფხვრებოდა სრულად. თუმცა, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო გაურკვეველი მიზეზით უარს აცხადებს გამიჯვნაზე თანხმობის გაცემაზე.
10.6. ამდენად, ვინაიდან, შპს „უ–თვის“ გადაცემული ქონება არის ნაკლიანი და აღნიშნული ნაკლი გამოსწორებული არ არის, კასატორი მიიჩნევს, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნულმა სააგენტომ ან უნდა აღმოფხვრას ის ნაკლი, რომელიც მის ღირებულებას ამცირებს, ან შეამციროს საკუთარი მოთხოვნა შპს „უ–ს“ მიმართ, შეგებებული სარჩელის ღირებულების მოცულობით.
11. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 27 ივლისის განჩინებებითა და ამავე წლის 05 სექტემბრის განჩინებით, სსსკ-ის 396-ე მუხლის საფუძველზე საკასაციო საჩივრები მიღებულ იქნა წარმოებაში, ამავე კოდექსის 391-ე მუხლის შესაბამისად დასაშვებობის შესამოწმებლად.
12. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2026 წლის 26 თებერვლის განჩინებით საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დასაშვებად იქნა ცნობილი სსსკ-ის 391-ე მუხლის მე-5 ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, ხოლო სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოსა და შპს „უ–ს“ საკასაციო საჩივრები დაუშვებლად იქნა ცნობილი.
13. 2026 წლის 02 მარტს საკასაციო პალატას მომართა შპს „უ–მ“ და მოითხოვა საქმის ზეპირი მოსმენით განხილვა.
ს ა მ ო ტ ი ვ ა ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი:
14. საკასაციო სასამართლომ შეისწავლა საქმის მასალები, გასაჩივრებული გადაწყვეტილების დასაბუთებულობა, საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივრის საფუძვლები და მიიჩნევს, რომ იგი უნდა დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ შემდეგ გარემოებათა გამო:
15. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 404-ე მუხლის პირველი ნაწილით, საკასაციო სასამართლო გადაწყვეტილებას ამოწმებს საკასაციო საჩივრის ფარგლებში. ამავე კოდექსის 407-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, საკასაციო სასამართლო იმსჯელებს მხოლოდ ახსნა-განმარტებაზე, რომელიც ასახულია სასამართლო გადაწყვეტილებებსა და სხდომის ოქმებში. გარდა ამისა, შეიძლება მხედველობაში იქნეს მიღებული ამ კოდექსის 396-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტში მითითებული ფაქტები. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით კი, სააპელაციო სასამართლოს მიერ დამტკიცებულად ცნობილი ფაქტობრივი გარემოებები სავალდებულოა საკასაციო სასამართლოსათვის, თუ წამოყენებული არ არის დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება). დასაბუთებული პრეტენზია გულისხმობს მითითებას იმ პროცესუალურ დარღვევებზე, რომლებიც დაშვებული იყო სააპელაციო სასამართლოს მიერ საქმის განხილვის დროს და რამაც განაპირობა ფაქტობრივი გარემოებების არასწორად შეფასება-დადგენა, მატერიალურსამართლებრივი ნორმის გამოყენება ან/და განმარტება. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ კასატორმა წარმოადგინა დასაშვები და დასაბუთებული პრეტენზია (შედავება).
16. სასამართლო მიუთითებს, რომ სამოქალაქო საქმეებზე დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღებისა და ზოგადად, მართლმსაჯულების განხორციელების უწინარეს საფუძველს წარმოადგენს იმის სწორად განსაზღვრა, თუ რა სამართლებრივი საფუძვლიდან გამომდინარეობს მხარეთა შორის წარმოშობილი დავა. ამ მიზნით, საქმის განმხილველმა სასამართლომ პირველყოვლისა, უნდა დაადგინოს მოთხოვნის მატერიალური საფუძველი [მოთხოვნის დამფუძნებელი ნორმა]. მხოლოდ ამის შემდეგ უნდა გამოარკვიოს მოძიებული ნორმის წინაპირობები, მისი აბსტრაქტული შემადგენლობა და შეამოწმოს განხორციელებულია თუ არა განსახილველ საქმეზე ყველა მათგანი. ამ ასპექტში, ფორმალურ სამართლებრივი თვალსაზრისით, სასამართლო შეზღუდულია სარჩელის ფაქტობრივი გარემოებებით: იგი ამოწმებს რომელ კონკრეტულ ფაქტობრივ გარემოებებზე მიუთითებს მოსარჩელე, ქმნიან თუ არა ისინი დამფუძნებელი ნორმის უკლებლივ ყველა წანამძღვარს. ამის შემდეგ მოწმდება, მოპასუხის პოზიცია რამდენად აქარწყლებს წარმოშობილ წანამძღვრებს (პროცესუალური და მატერიალური თვალსაზრისით) (იხ. სუსგ №ას-53-49-2017, 07 აპრილი 2017 წელი).
16. განსახილველ შემთხვევაში, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნას წარმოადგენს 2025 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქირის თანხისა და მისი გადაუხდელობის გამო პირგასამტეხლოს დაკისრება, ასევე იპოთეკის საგნის რეალიზება.
17. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარჩელო მოთხოვნის სამართლებრივი საფუძველი სსკ-ის 341.1 (იმ ხელშეკრულების ნამდვილობისათვის, რომლითაც აღიარებული იქნა ვალდებულებითი ურთიერთობის არსებობა (ვალის არსებობის აღიარება), აუცილებელია წერილობითი აღიარება. თუ სხვა ფორმაა გათვალისწინებული იმ ვალდებულებითი ურთიერთობის წარმოშობისათვის, რომლის არსებობაც აღიარებული იქნა, მაშინ აღიარებაც მოითხოვს ამ ფორმას) და 417-ე-418-ე (პირგასამტეხლო – მხარეთა შეთანხმებით განსაზღვრული ფულადი თანხა – მოვალემ უნდა გადაიხადოს ვალდებულების შეუსრულებლობის ანარაჯეროვნად შესრულებისათვის. ხელშეკრულების მხარეებს შეუძლიათ თავისუფლად განსაზღვრონ პირგასამტეხლო, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს შესაძლო ზიანს გარდა ამ კოდექსის 625-ე მუხლის მე-8 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევებისა; შეთანხმება პირგასამტეხლოს შესახებ მოითხოვს წერილობით ფორმას) მუხლებიდან გამომდინარეობს.
18. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარჩელო მოთხოვნის გათვალისწინებით, დავის საგანს წარმოადგენს შეთანხმებიდან გამომდინარე, ფულადი ვალდებულების შესრულების საფუძვლის არსებობა.
19. ამ ტიპის სარჩელის წარმატებულობა, ბუნებრივია, უნდა შემოწმდეს მისი დამფუძნებელი ნორმის/ნორმების წინაპირობებთან მიმართებაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ უპირველესად, სასამართლომ სწორად უნდა განსაზღვროს მოთხოვნის მარეგულირებელი სამართლებრივი საფუძველი - კანონის ნორმა, გამოარკვიოს სარჩელში მითითებული ფაქტების შესაბამისობა დამფუძნებელი ნორმის აბსტრაქტულ ელემენტებთან (ფორმალური გამართულობა), დადებითი პასუხის შემთხვევაში, სარჩელსა და შესაგებელში გამოთქმული პოზიციების ურთიერთშეჯერებით გამოარკვიოს სადავო და უდავო ფაქტობრივი გარემოებები (მტკიცების საგანი) და გაანაწილოს მხარეთა შორის მტკიცების საგანში შემავალი ფაქტების დადასტურების ტვირთი (მტკიცების ტვირთი).
20. საქართველოს უზენაესი სასამართლო მტკიცების ტვირთის განაწილებასთან დაკავშირებით აღნიშნავს, რომ სსსკ-ის 102-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, თითოეულმა მხარემ უნდა დაამტკიცოს გარემოებანი, რომლებზედაც იგი ამყარებს თავის მოთხოვნებსა და შესაგებელს. მოსარჩელემ უნდა ამტკიცოს გარემოებები, რომლებზედაც დაფუძნებულია სასარჩელო მოთხოვნა, ხოლო მოპასუხემ - გარემოებები, რომლებსაც მისი შესაგებელი ემყარება.
21. მტკიცების ტვირთი სამოქალაქო სამართალწარმოებაში საქმის სწორედ გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვანი ფაქტების დამტკიცების მოვალეობის დაკისრებაა მხარეებზე, რომლის შესრულება უზრუნველყოფილია მატერიალურ-სამართლებრივი თვალსაზრისით არახელსაყრელი გადაწყვეტილების გამოტანით იმ მხარის მიმართ, რომელმაც ეს მოვალეობა სათანადოდ არ (ვერ) შეასრულა. მხარეთა მტკიცებითი საქმიანობის საბოლოო მიზანი – ესაა სასამართლოს დარწმუნება საქმის სწორად გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებების არსებობაში. სასამართლოს დაურწმუნებლობა კი, მხარისათვის არახელსაყრელ შედეგს იწვევს.
22. მტკიცების ტვირთი დამოკიდებულია არა მხარის როლზე პროცესში, არამედ მოთხოვნის საფუძველზე. მოსარჩელემ, როგორც წესი, უნდა დაამტკიცოს ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის წარმოშობის საფუძველს, ხოლო მოპასუხემ კი – ყველა გარემოება, რომელიც წარმოადგენს მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის საფუძველს.
23. მხარეები სსსკ-ის მე-4 მუხლის თანახმად, თავისუფალნი არიან მიუთითონ ნებისმიერ ფაქტზე, რაც მათი უფლებაა, მაგრამ მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების სამართლებრივი შეფასება - დადგენა და გარკვევა, თუ რამდენად ასაბუთებენ ეს ფაქტები იურიდიულად მხარეთა მოთხოვნებს და შესაგებელს, სასამართლოს პრეროგატივას წარმოადგენს. ამასთან, საკმარისი არ არის, რომ მხარემ ზოგადად გამოთქვას მოსაზრება საქმისათვის მნიშვნელობის მქონე გარემოებაზე, მაგალითად, განაცხადოს, რომ იგი მთლიანად უარყოფს მეორე მხარის მიერ მოხსენებულ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს. მხარის მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებები კონკრეტულად და დეტალურად უნდა ჩამოყალიბდეს და ეხებოდეს საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოებას. მხარეთა მიერ წარმოდგენილი ახსნა-განმარტებები უნდა იყოს დასაბუთებული და ეხებოდეს იმ გარემოებებს, რომლებსაც უშუალო კავშირი აქვს დავასთან.
24. ამასთან, საკასაციო პალატა აღნიშნავს, სამოქალაქო სამართლით განმტკიცებული მხარეთა ავტონომიურობის პრინციპი ყველაზე ნათლად ხელშეკრულების თავისუფლებაში გამოიხატება.
25. ხელშეკრულების თავისუფლება ეფუძნება მხარეთა სურვილს, დაამყარონ კონკრეტული სამართლებრივი ურთიერთობა. ხელშეკრულების თავისუფლება ორი ნაწილისაგან შედგება: ა) ხელშეკრულების დადების თავისუფლება; ბ) ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფლება.
26. ხელშეკრულების შინაარსის თავისუფალი განსაზღვრა გულისხმობს იმასაც, რომ სსკ-ის 319-ე მუხლის პირველი ნაწილის მე-2 წინადადების მიხედვით, „კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას“.
27. კერძო სამართალში ხელშეკრულების თავისუფლების პრინციპის საფუძველზე, სამოქალაქო ურთიერთობის მონაწილეებს შეუძლიათ განახორციელონ კანონით აუკრძალავი, მათ შორის კანონით პირდაპირ გაუთვალისწინებელი ნებისმიერი მოქმედება. იმის გათვალისწინებით, რომ ხელშეკრულების მხარეები სწორედ თავისუფალი ნების გამოვლენის პირობებში, საკუთარი შეხედულებისამებრ აყალიბებენ გარიგების პირობებს, კერძო სამართალი მათ მიერ ნაკისრი ვალდებულების განუხრელ დაცვას მოითხოვს. pacta sunt servanda-ს პრინციპის თანახმად, ხელშეკრულება უნდა შესრულდეს, რაც ხელშეკრულებისადმი ერთგულების გამოვლინებას წარმოადგენს. სსკ-ის 361-ე მუხლის მეორე ნაწილის მიხედვით, ვალდებულება უნდა შესრულდეს ჯეროვნად, კეთილსინდისიერად, დათქმულ დროსა და ადგილას. ამ მოთხოვნათა შეუსრულებლობა ვალდებულების დარღვევაა.
28. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე მოპასუხეს ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების შესრულებას ედავება. კასატორი მიიჩნევს, რომ ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებით-სამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში, სასამართლოს უნდა შეეფასებინა მხოლოდ ის გარემოება, რომ არსებობდა ნამდვილი ხელშეკრულება, რომლის ბათილობის ან საცილოობის პირობა სახეზე არ იყო.
29. საკასაციო პალატა განმარტავს, რომ ვალის აღიარება საკმაოდ რთული და კომპლექსური ინსტიტუტია. იგი მხარეთა ნების თავისუფალ გამოვლენას მოიაზრებს, რაც მიზნად ისახავს გარკვეული სამართლებრივი შედეგის დადგომას.
30. ნების გამოვლენა სსკ-ის 341-ე მუხლით განმტკიცებულ ვალის არსებობის აღიარებად რომ დაკვალიფიცირდეს და შესაბამისი სამართლებრივი შედეგები წარმოშვას, ის ვალდებულების შესრულების დამოუკიდებელ საფუძველს უნდა ქმნიდეს, რამდენადაც ვალის აღიარება დამოუკიდებელ გარიგებად განიხილება და მისი დანიშნულება სწორედ ახალი ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობის წარმოშობაა. არაერთ საქმეზე უზენაესი სასამართლოს განმარტების თანახმად, ვალის აღიარება იმით განსხვავდება ნებისმიერი სხვა ფორმით გათვალისწინებული მოთხოვნის აღიარებისაგან, რომ იგი ახალი ხელშეკრულებაა და არა სხვა სახელშეკრულებო ურთიერთობის ფარგლებში ნების გამოვლენა.
31. ვალის არსებობის აღიარება არის ცალმხრივი და აბსტრაქტული ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ერთი მხარე მეორე მხარის სასარგებლოდ დამოუკიდებლად კისრულობს გარკვეული მოქმედებების შესრულებას. თუ მხარეები უკვე არსებული ვალდებულების შინაარსიდან გამოდიან ან ადასტურებენ მას, ან მხარეები არსებული ვალდებულების შესასრულებლად ახალი ვალდებულების შესრულებას კისრულობენ, ვალის აღიარებად არ მიიჩნევა. ვალის არსებობის აღიარება მხოლოდ მაშინ ვლინდება, თუ იგი დამოუკიდებელია ძირითადი ვალდებულებითი ურთიერთობისაგან და ახალ, დამოუკიდებელ მოთხოვნას წარმოშობს (შდრ. სუსგ-ები №ას-839-890-2011, 8.11.2011წ; №ას-392-371-2013, 8.11.2013წ; №ას-1083-1040-2016, 26.04.2018წ; №ას-758-2019, 22.10.2019წ.).
32. ვალის არსებობის აღიარება უნდა აკმაყოფილებდეს გარიგების ნამდვილობის პირობებს. ხელშეკრულებაში გაწერილი უნდა იყოს მისთვის მახასიათებელი ყველა არსებითი პირობა: კრედიტორისა და მოვალის მონაცემები, მოვალის მიერ კრედიტორის წინაშე შესასრულებელი კონკრეტული ვალდებულება და მომავალში მისი შესრულების განზრახვა (იხ. ე. ბაღიშვილი, სამოქალაქო კოდექსის კომენტარი, წიგნი III, თბილისი 2019, მუხლი 341, ველი 12; შდრ. სუსგ №ას-1485-1401-2012, 11.11.2013წ.).
33. განსახილველ შემთხვევაში, საქმეში წარმოდგენილი 2015 წლის 30 იანვრის ქონების ურთიერთგადაცემის შესახებ ხელშეკრულების მე-4 მუხლით შპს „უ.“ ადასტურებს, რომ მას ხელშეკრულების 1.2, 2.2, 2.3 მუხლებით გათვალისწინებული ვალდებულებებისაგან დამოუკიდებლად (აღნიშნული მუხლები შეეხება ქონების ურთიერთგაცვლის საკითხებს), საქართველოს ეკომონიკის სამინისტროს წინაშე ეკისრება „ქირავნობის ხელშეკრულებით“ გათვალისწინებული ქირის თანხის დავალიანების - 173 290 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდის ვალდებულება. ასევე, კისრულობს ვალდებულებას, მითითებული თანხა გადაიხადოს ხელშეკრულების გაფორმებიდან 2 წლის ვადაში.... ხელშეკრულების ხელმოწერიდან 2 წლის ვადაში თანხის გადაუხდელობის შემთხვევაში განისაზღვრა პირგასამტეხლო გადაუხდელი თანხის 0.1%-ის ოდენობით. ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით იპოთეკის უფლებით დაიტვირთა შპს „უ.“ საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომელიც რეგისტრირებულია ........... საკადასტრო კოდით.
34. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ წარდგენილ სარჩელზე მოპასუხემ წარადგინა მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი შესაგებელი. ამ ტიპის შედავების წარდგენის დროს მოპასუხე შესაძლოა ეთანხმებოდეს სარჩელში გაჟღერებულ მხარეთა შორის წარმოშობილ სამართლებრივ ურთიერთობას (სადავოდ არ ხდიდეს სარჩელში მითითებულ ფაქტობრივ გარემოებებს), ასევე ეთანხმებოდეს ვალდებულების არსებობას და აღიარებდეს მისი მხრიდან ვალდებულების შეუსრულებლობას, თუმცა, უარს აცხადებდეს მის შესრულებაზე, ხანდაზმულობის ან სხვა კონკრეტული გარემოების გამო. მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხე სარჩელის დაკმაყოფილებას სადავოდ ხდიდა სამოქალაქო კოდექსის 369-ე მუხლზე მითითებით, რომლის თანახმად, იმ პირს, რომესაც ვალდებულება აკისრია ორმხრივი ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, შეუძლია უარი თქვას ვალდებულების შესრულებაზე საპასუხო მოქმედების განხორციელებამდე, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა იგი ვალდებული იყო თავისი ვალდებულება წინასწარ შეესრულებინა. საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ სასამართლოში წარდგენილი შესაგებლით შპს „უ.“ მიუთითებდა, რომ „ხელშეკრულების 4.1. პუნქტის საფუძველზე შპს „უ–მ“ ნამდვილად აიღო 173 290 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდის ვალდებულება, მაგრამ მან ეს ვალდებულება იმ გარემოებიდან გამომდინარე იკისრა, რომ დაინტერესებული იყო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონების მიღებით. სწორედ ამიტომ მოხდა სამმხრივი ხელშეკრულების დადება და არა განცალკევებულად ვალის აღიარება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წინაშე“. მოპასუხე ასევე აღნიშნავდა, რომ „იგი დღემდე არ არიდებს თავს აღნიშნულ ვალდებულებას“, „არ გაურბის და არ არღვევს მის მიერ ნაკისრ ვალდებულებებს. აშკარაა, რომ ნივთი, რომელიც 2015 წლის 30 იანვრის ხელშეკრულების შედეგად გადმოგვეცა, ნაკლის მქონეა და ქონების გადმომცემი მხარე ვალდებული იყო, აღმოეფხვრა ეს ნაკლი, მაგრამ მან ეს ვალდებულება არ შეასრულა. შესაბამისად, ჩვენთვის საპასუხო ვალდებულების შესრულების მოთხოვნა კანონშეუსაბამოა და აღნიშნული ნაკლის აღმოფხვრამდე მათ არ აქვთ უფლება, ჩვენგან მოითხოვონ საპასუხო ვალდებულების შესრულება“. მოპასუხე იგივე პოზიციას აფიქსირებს სასამართლო სხდომებზეც, სადაც განმარტავს, რომ თანახმაა აღნიშნული თანხა გადაიხადოს, თუ მისთვის გადაცემული უძრავი ქონების ნაკლი აღმოიფხვრება.
35. საკასაციო პალატამ 2026 წლის 26 თებერვლის განჩინებით იმსჯელა შპს „უ–ს“ საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საკითხზე და მიიჩნია, რომ საკასაციო საჩივარი დაუშვებელი იყო. შპს „უ–ს“ შეგებებული სარჩელის პრეტენზია მიემართებოდა გაცვლის ხელშეკრულების საგნის - გადაცემული უძრავი ქონების ნაკლს. აღნიშნული კი შპს „უ–ს“ მოსაზრებით, გამორიცხავდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსა და სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს სარჩელების დაკმაყოფილებას. საკასაციო პალატამ მიიჩნია, რომ სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ შპს „მ.ჯ–ისათვის“ თანასაკუთრებაში არსებულ ქონებაზე ინვესტიციის განხორციელების თაობაზე გამოთქმული თანხმობით, სხვა თანამესაკუთრეთა საკუთრებაში არსებული მიწის ნაკვეთის შესაბამისი წილის (განსახილველ საქმესთან მიმართებით, სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული წილის) შემცირების თანხმობა არ გამოთქმულა და პირიქით, ხელშეკრულებაში ნათლად აისახა შესაბამისი პირობა, შპს „მ.ჯ–ის“ მიერ საკუთრების უფლების გავრცელებაზე, არაუმეტეს ხელშეკრულების გაფორმების დღისათვის (2014 წლის 06 მაისი) არსებულ მის წილობრივ საკუთრებაში არსებულ მიწის ფართობზე, ამასთან, ურთიერთგაცვლის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლება კანონით დადგენილი წესით გადაცემულად იქნა მიჩნეული შპს „უ–თვის“. შესაბამისად, საკასაციო პალატამ დაასკვნა, რომ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ქონების გადაუცემლობა არ დასტურდებოდა, რის გამოც, შპს „უ–ს“ შეგებებული სარჩელი უსაფუძვლო იყო.
36. საკასაციო პალატამ შპს „უ–ს“ განუმარტა, რომ შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნები ეფუნებოდა გასაცვლელი ქონების ნაკლსა და არატოლფასოვნებას, ასევე, იგივე მიზეზის გამო, მიუღებელი შემოსავლის არსებობას. მოცემული დავის საგანს არ წარმოადგენს საკუთრების ხელყოფის ან უკანონო ხელშეშლის არსებობის კვლევა, ან რომელიმე თანამესაკუთრის მიერ შპს „უ–ს“, როგორც თანამესაკუთრისათვის ზიანის მიყენებისა და მისი ანაზღაურების საფუძვლის შემოწმება. პალატამ ასევე აღნიშნა, რომ თუკი ადგილი აქვს ხელშეშლას ან გარკვეული ქმედება საჭიროებს მესამე პირთა თანხმობას, იგი არ შეიძლება ნივთის ნაკლად იქნას მიჩნეული. რაც შეეხება უძრავი ქონების გამიჯვნას, არც აღნიშნული მოთხოვნის კვლევა იყო მოცემული დავის საგანი. შესაბამისად, შეგებებული სასარჩელო მოთხოვნისა და მოცემული დავის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, საკასაციო პალატამ გაიზიარა ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს დასკვნა, შეგებებული სარჩელის დაკმაყოფილების წინაპირობების არარსებობის შესახებ.
37. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკასაციო პალატის მოსაზრებით, ვინაიდან, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს წინაშე არსებული ვალდებულების (173 290 აშშ დოლარის) არსებობა შპს „უ–ს“ სადავოდ არ გაუხდია და პირიქით ადასტურებს როგორც ვალდებულების არსებობას, ისე მის შეუსრულებლობას, ხოლო მის მიერ მითითებული მოთხოვნის განხორციელების შემაფერხებელი გარემოებები საკასაციო სასამართლომ არ გაიზიარა, პალატა მიიჩნევს, რომ არსებობს 173 290 აშს დოლარის დაკისრების ნაწილში საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სარჩელის დაკმაყოფილების საფუძველი.
38. რაც შეეხება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნას პირგასამტეხლოს დაკისრების შესახებ, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ იგი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს, შემდეგ გარემოებათა გამო:
38.1. სამოქალაქო კანონმდებლობა ვალდებულების დარღვევის პრევენციისათვის ითვალისწინებს მოთხოვნის უზრუნველყოფის სანივთო და ვალდებულებით სამართლებრივ საშუალებებს, რომლებიც ვალდებულების შესრულებას ემსახურებიან და რომელთა შერჩევა მხარეთა ნებაზეა დამოკიდებული. ასეთ საშუალებათა რიგს განეკუთვნება ვალდებულების უზრუნველყოფის დამატებითი საშუალება პირგასამტეხლო (შდრ. სუსგ №ას-1079-2019, 30/09/2019).
38.2. პირგასამტეხლო, უპირველესად, კრედიტორის ინტერესების უზრუნველმყოფი საკანონმდებლო მექანიზმია, რომელიც კრედიტორის სახელშეკრულებო რისკებს ამცირებს, თუმცა იმისთვის, რომ თავიდან იქნეს აცილებული კრედიტორის მხრიდან ამ ინსტიტუტის ფარგლებში უფლების ბოროტად გამოყენება, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში შესაფასებელი და ამავდროულად დასაცავი ღირებულებაა სახელშეკრულებო წონასწორობა/ბალანსი, ერთი მხრივ, პირგასამტეხლოს, როგორც სახელშეკრულებო თავისუფლების გამოხატულებას და, მეორე მხრივ, მოვალის დაცვას, როგორც ამ თავისუფლების ლეგიტიმურ შეზღუდვას შორის. ამდენად, პირგასამტეხლოს იურიდიული ძალა მხოლოდ მაშინ აქვს, თუ ის ამავდროულად უზრუნველყოფს მოვალის გონივრული ფარგლებით დაცვას (შდრ: სუსგ-ები №ას-1336-2019, 30/03/2022 წ.; №ას-1928-2018, 31/10/2019 წ.).
38.3. ამდენად, პირგასამტეხლოს მიზანია ვალდებულების შეუსრულებლობის ან ვალდებულების დარღვევის თავიდან აცილება, ხოლო ვალდებულების დარღვევის პირობებში ე.წ „პრეზუმირებული მინიმალური ზიანის“ ანაზღაურების უზრუნველყოფა, რაც, რაღა თქმა უნდა, არ წარმოადგენს ფაქტობრივი ზიანის ეკვივალენტ ფულად თანხას და არც ფაქტობრივად დამდგარი ზიანის ანაზღაურებას ემსახურება (შდრ: სუსგ №ას-1597-2019, 13/12/2019 წელი).
38.4. საკასაციო პალატა ასევე, მიზანშეწონილად მიიჩნევს მიუთითოს პირგასამტეხლოს გონივრული მოცულობის განსაზღვრისა და მისი შემცირების საფუძვლიანობის საკითხთან დაკავშირებული სასამართლოს სტაბილური პრაქტიკა, კერძოდ:
38.5. პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრისას ყურადღება ექცევა რამდენიმე გარემოებას, მათ შორის: ა) პირგასამტეხლოს, როგორც სანქციის ხასიათის მქონე ინსტრუმენტის ფუნქციას, თავიდან აიცილოს დამატებით ვალდებულების დამრღვევი მოქმედებები; ბ) დარღვევის სიმძიმესა და მოცულობას და კრედიტორისათვის წარმოქმნილი საფრთხის ხარისხს; გ) ვალდებულების დამრღვევი პირის ბრალეულობის ხარისხს; დ) პირგასამტეხლოს ფუნქციას, მოიცვას თავის თავში ზიანის ანაზღაურება. პირგასამტეხლოს ოდენობაზე მსჯელობისას გასათვალისწინებელია მოვალის მიერ ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა (შდრ. სუსგ-ები №ას 848-814-2016, 28.12.2016; №ას-816-767-2015, 19.11.2015; №ას-953-918-2016, 22.11.2016).
38.6. სსკ-ის 420-ე მუხლის თანახმად, სასამართლოს შეუძლია საქმის გარემოებათა გათვალისწინებით შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო. მართალია, პირგასამტეხლოს განსაზღვრა მხარეთა უფლებაა და აღნიშნული კუთხით მოქმედებს სახელშეკრულებო ურთიერთობებში დამკვიდრებული მხარეთა ნების ავტონომიის პრინციპი, თუმცა, დასახელებული დანაწესი შესაძლებლობას აძლევს სასამართლოს, მხარის მოთხოვნის საფუძველზე იმსჯელოს და შეამციროს შეუსაბამოდ მაღალი პირგასამტეხლო მხარეთა მიერ გამოვლენილი ნების მიუხედავად. პირგასამტეხლოს შემცირება არ გულისხმობს მის გაუქმებას. პირგასამტეხლოს შემცირების საფუძველია, ერთი მხრივ ის, რომ კრედიტორი პირგასამტეხლოს მიღებით არ გამდიდრდეს და მოვალეს არ დააწვეს მძიმე ტვირთად პირგასამტეხლოს გადახდა (შესაბამისად, პირგასამტეხლო არ იქცეს ერთგვარ სადამსჯელო ღონისძიებად), ხოლო, მეორე მხრივ კი, პირგასამტეხლო იყოს ვალდებულების დარღვევის თანაზომიერი, საპირწონე და გონივრული. ამ კრიტერიუმებში იგულისხმება სახელშეკრულებო თანასწორობისა და სამართლიანობის პრინციპის დაცვით პირგასამტეხლოს გონივრულ ოდენობამდე შემცირება. აღსანიშნავია, რომ პირგასამტეხლოს ოდენობის განსაზღვრა სასამართლოს მიერ, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გარემოებათა ყოველმხრივი შეფასების შედეგად დგინდება და რაიმე განსხვავებული სტანდარტი, რომელიც განაზოგადებს პირგასამტეხლოს მათემატიკურ მაჩვენებელს, სასამართლო პრაქტიკით არ არის დადგენილი. სასამართლომ უნდა დაიცვას ის სამართლიანი ბალანსი, რომელიც სამოქალაქო-სამართლებრივი ვალდებულების დარღვევას მოჰყვა (იხ. სუსგ საქმეზე №ას-1642-2022, 16/03/2023 წ.; Nას-1369-2021, 28.07.2022 წ.).
38.7. პირგასამტეხლოს შემცირებისას სასამართლო მხედველობაში იღებს მხარის ქონებრივ მდგომარეობასა და სხვა გარემოებებს, კერძოდ, იმას, თუ როგორია შესრულების ღირებულების, მისი შეუსრულებლობისა და არაჯეროვანი შესრულებით გამოწვეული ზიანის თანაფარდობა პირგასამტეხლოს ოდენობასთან. პირგასამტეხლოს შეუსაბამობის კრიტერიუმად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, შეიძლება, ჩაითვალოს ისეთი გარემოებები, როგორიცაა: ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირგასამტეხლოს შეუსაბამოდ მაღალი პროცენტი, პირგასამტეხლოს თანხის მნიშვნელოვანი გადაჭარბება ვალდებულების შეუსრულებლობით გამოწვეულ შესაძლო ზიანზე, ვალდებულების შეუსრულებლობის ხანგრძლივობა და სხვა (სუსგ Nას-1511-2018, 26.03.2019 წ.).
38.8. ამდენად, სასამართლოს მხრიდან მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენით მიღწეულ შეთანხმებაში ჩარევის კანონისმიერ საფუძველს წარმოადგენს სასამართლოსათვის დაკისრებული ერთგვარი საჯარო წესრიგის უზრუნველმყოფელი ვალდებულება (შდრ. სუსგ.-ები: №ას-1292-2019, 24.12.2020 წ.; Nას-386-2019, 02.04.2021 წ. №ას-1199-1127-2015, 13.04.2016 წ.); ამასთან, მართალია, სსკ-ის 420-ე მუხლის დანაწესი სასამართლოს მხრიდან მხარეთა თავისუფალი ნების გამოვლენით მიღწეულ შეთანხმებაში ჩარევის ლეგიტიმური საფუძველია, თუმცა, ასეთ შემთხვევაში, კონკრეტული საქმის თავისებურების გათვალისწინებით, უნდა შეფასდეს ის სუბიექტური და ობიექტური ფაქტორები, როგორიცაა: მხარეთა ქონებრივი მდგომარეობა, ვალდებულების დარღვევის ხარისხი, კრედიტორის მოლოდინი ვალდებულების ჯეროვანი შესრულების მიმართ და სხვა.
38.9. განსახილველ შემთხვევაში, საკასაციო პალატა მხედველობაში იღებს ვალდებულების დარღვევის სიმძიმეს, ასევე, ხელშეკრულების მხარეთა კეთილსინდისიერების პრინციპს, სამოქალაქო უფლების მართლზომიერად განხორციელების სტანდარტს და მიიჩნევს, რომ მოსარჩელის მიერ მოთხოვნილი პირგასამტეხლო წარმოადგენს „შეუსაბამოდ მაღალ“ ოდენობას, იგი არ შეესაბამება გონივრულობის სტანდარტს და უნდა შემცირდეს 0.1%-დან 0.01%-მდე, რაც სასამართლოს მოსაზრებით, ვალდებულების დარღვევის თანაზომიერი, გონივრული და სამართლიანი იქნება.
39. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მოთხოვნა შეეხება ასევე იპოთეკის საგნის სარეალიზაციოდ მიქცევას. სსკ-ის 286.1 მუხლის თანახმად, უძრავი ნივთი შეიძლება ისე იქნეს გამოყენებული (დატვირთული) მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, რომ უზრუნველყოფილ კრედიტორს მიეცეს უფლება, სხვა კრედიტორებთან შედარებით პირველ რიგში მიიღოს თავისი მოთხოვნის დაკმაყოფილება ამ ნივთის რეალიზაციით ან მის საკუთრებაში გადაცემით (იპოთეკა). ამავე კოდექსის 301-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად კი, თუ მოვალე არ დააკმაყოფილებს მოთხოვნას, რომლის უზრუნველყოფის საშუალებაც არის იპოთეკა, იპოთეკარი უფლებამოსილია, მოითხოვოს უძრავი ნივთის რეალიზაცია, თუ იპოთეკის ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
39.1. მოცემულ შემთხვევაში, უდავოა, რომ ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულების უზრუნველყოფის მიზნით იპოთეკის უფლებით დაიტვირთა საწარმოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონება, რომელიც რეგისტრირებულია ............ საკადასტრო კოდით. შესაბამისად, თანხის დაკისრების შესახებ სასარჩელო მოთხოვნის ნაწილობრივ დაკმაყოფილების საფუძვლის არსებობის გათვალისწინებით, იპოთეკის საგნის სარეალიზაციოდ მიქცევის შესახებ მოთხოვნა საფუძვლიანია და უნდა დაკმაყოფილდეს.
40. რაც შეეხება შპს „უ–ს“ წარმომადგენლის შუამდგომლობას საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენით განხილვის თაობაზე, საკასაციო პალატა მიიჩნევს, რომ არ არსებობს შუამდგომლობის დაკმაყოფილების წინაპირობები. ამ თვალსაზრისით, პალატა მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის (საკასაციო სასამართლოს შეუძლია გადაწყვეტილება გამოიტანოს საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე. სასამართლომ საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვის შესახებ წინასწარ უნდა აცნობოს მხარეებს) დანაწესზე, რომლის თანახმად, საქმის განხილვის ფორმის განსაზღვრა სასამართლოს პრეროგატივაა, რაც ემყარება საკასაციო სამართალწარმოების ბუნებას; კერძოდ, საკასაციო სასამართლო არ წარმოადგენს ფაქტების დამდგენ სასამართლოს, არამედ მისი მსჯელობის საგანი საქმეში არსებული ფაქტობრივი გარემოებების სწორი სამართლებრივი შეფასებაა. საკასაციო პალატა აქვე მიუთითებს, რომ საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 408-ე მუხლის მე-3 ნაწილის კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხზე იმსჯელა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომაც და მიიჩნია, რომ საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვა არ ზღუდავს ადამიანის სასამართლოში მიმართვის კონსტიტუციურ უფლებას (N2/6/205,232, 03.07.2003წ. გადაწყვეტილება) (სუსგ. №ას-807-2020, 12 ნოემბერი, 2020წ., სუსგ №ას-1150-2020, 29 ნოემბერი, 2021წ.). ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 407-ე მუხლით განსაზღვრულია შემოწმების ფაქტობრივი საფუძველი. საკასაციო პალატა არ ამოწმებს საქმის ფაქტობრივ მხარეს, გადაწყვეტილების ფაქტობრივ საფუძველს, რის გამოც მხარეთა მონაწილეობის გარეშე, უფლებამოსილია გააკეთოს შეფასება და მიიღოს გადაწყვეტილება. ამ შემთხვევაში, არსებითია არ დაირღვეს პრინციპი, რომელსაც ემყარება სამოქალაქო საქმის წარმოება, კერძოდ კი, იგივე შეჯიბრებითობის პრინციპი. მით უფრო, რომ როცა მხარეები მიმართავენ საკასაციო ინსტანციის სასამართლოს, მათთვის წინასწარვეა ცნობილი, რომ საქმის განხილვა შეიძლება ზეპირი მოსმენის გარეშეც მოხდეს (სუსგ №ა-1915-ბ-8-2015 , 22 ივლისი, 2015წ.; №ას-1150-2020, 29 ნოემბერი, 2021წ.). საქმეში „ჰერმი იტალიის წინააღმდეგ“ (დიდი პალატის 18.10.2006 წლის გადაწყვეტილება) ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ ზეპირი მოსმენის აუცილებლობა დამოკიდებულია შესაბამისი სამართალწარმოების კონკრეტულ მახასიათებლებზე. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ, საფრანგეთის მართლმსაჯულების სისტემაში საკასაციო სასამართლოს განსაკუთრებული როლის გათვალისწინებით, რომელიც შემოიფარგლებოდა იმის შეფასებით, სწორად იქნა გამოყენებული კანონი თუ არა, დასაშვებად მიიჩნია საკასაციო სასამართლოებში დამკვიდრებული საჩივრის განხილვის ფორმალური პროცედურა (ECtHR, ლევაგესანგარიის მომსახურება საფრანგეთის წინააღმდეგ, № 21920/93, 1996 წლის 23 ნოემბრის გადაწყვეტილება, პარ. 48) (№ას-806-2021, 22 თებერვალი, 2022 წ, პ.8).
41. საკასაციო სასამართლო განმარტავს, საქმის განხილვის ფორმას ადგენს მოქმედი სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობა და რიგ შემთხვევაში, ზეპირი ფორმით პროცესის ჩანიშვნისა თუ ზეპირი მოსმენის გარეშე დავის გადაწყვეტის არჩევანს, სასამართლოს შეხედულებას მიანდობს (შდრ: სუსგ-ები: №ას-102-2021, 31 მარტი, 2021წ; №ას-670-2020, 15 სექტემბერი, 2020 წ; №ას-1208-2019, 21 ნოემბერი, 2019 წ.). ზეპირი მოსმენის აუცილებლობა „დამოკიდებულია შესაბამისი სამართალწარმოების კონკრეტულ მახასიათებლებზე (ECHR, აქსენი გერმანიის წინააღმდეგ, № 8273/78, 1983 წლის 8 დეკემბრის გადაწყვეტილება, პარ. 32). ევროპულმა სასამართლომ არ ჩათვალა ზეპირი მოსმენის არ არსებობა მე-6 მუხლის დარღვევად, სამოქალაქო საქმეში K. v. SWITZERLAND, no. 15668/89, ECHR (Plenary), Decision of 06.12.1991.
42. განსახილველ შემთხვევაში, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2026 წლის 26 თებერვლის განჩინებით, დასაშვებად იქნა ცნობილი საქართველოს ეკონომიკისა და მადგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი და დადგინდა, რომ საკასაციო საჩივარს საკასაციო სასამართლო განიხილავდა ზეპირი მოსმენის გარეშე, რის თაობაზეც მხარეებს ეცნობათ სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული წესით. შესაბამისად, საკასაციო პალატამ ზემოაღნიშნულ აბზაცებში (40-41) მითითებული პრინციპების გათვალისწინებით, უკვე მიიჩნია, რომ საქმის ზეპირი მოსმენით განხილვის საფუძველი არ არსებობდა, ხოლო, რაიმე სხვა ახალი გარემოება, რაც საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენით განხილვის საჭიროებას წარმოშობდა არ გამოკვეთილა.
43. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 411-ე მუხლის თანახმად, საკასაციო სასამართლო თვითონ მიიღებს გადაწყვეტილებას საქმეზე, თუ არ არსებობს ამ კოდექსის 412-ე მუხლით გათვალისწინებული გადაწყვეტილების გაუქმებისა და საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძვლები. საკასაციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ განსახილველ შემთხვევაში, არ არსებობს საქმის სააპელაციო სასამართლოში ხელახლა განსახილველად დაბრუნების საფუძველი, ვინაიდან საჭირო არაა მტკიცებულებათა დამატებით გამოკვლევა. შესაბამისად, საკასაციო სასამართლო უფლებამოსილია, თვითონ მიიღოს გადაწყვეტილება საქმეზე. კერძოდ, პალატას მიაჩნია, რომ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი ნაწილობრივ უნდა დაკმაყოფილდეს; გაუქმდეს გასაჩივრებული გადაწყვეტილება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სარჩელის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ნაწილში (გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველი, მე-2, მე-3, მე-6 პუნქტები, მე-7 პუნქტი იმ ნაწილში, რომლითაც საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა) და საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სარჩელი შპს „უ–ს“ მიმართ დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ. შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისროს 173 290 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა. შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისროს 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის (173 290 აშშ დოლარის) 0.01%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე. ვალდებულების შესრულების მიზნით სარეალიზაციოდ მიექცეს ........ საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონება.
44. საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იმ მხარის მიერ გაღებული ხარჯების გადახდა, რომლის სასარგებლოდაც იქნა გამოტანილი გადაწყვეტილება, ეკისრება მეორე მხარეს, თუნდაც ეს მხარე განთავისუფლებული იყოს სახელმწიფოს ბიუჯეტში სასამართლო ხარჯების გადახდისაგან. ამავე მუხლის მე-2 და მე-3 ნაწილების თანახმად, აღნიშნული წესები შეეხება, აგრეთვე, სასამართლო ხარჯების განაწილებას, რომლებიც გაწიეს მხარეებმა საქმის სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციებში წარმოებისას. თუ სააპელაციო ან საკასაციო სასამართლო შეცვლის გადაწყვეტილებას ან გამოიტანს ახალ გადაწყვეტილებას, იგი შესაბამისად, შეცვლის სასამართლო ხარჯების განაწილებასაც.
45. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლოს მიერ საქმის განხილვასთან დაკავშირებით გაწეული ხარჯები და სახელმწიფო ბაჟი, რომელთა გადახდისაგან გათავისუფლებული იყო საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, გადახდება მოპასუხეს ბიუჯეტის შემოსავლის სასარგებლოდ, მოთხოვნათა იმ ნაწილის პროპორციულად, რომელიც დაკმაყოფილებულია. განსახილველ შემთხვევაში, რამდენადაც საქართველოს ეკონომისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი და სარჩელი დაკმაყოფილდა ნაწილობრივ, შპს „უ–ს“ სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ უნდა დაეკისროს სამივე ინსტანციის სასამართლოებში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის - 20 000 (5000+7000+8000) ლარის გადახდა.
ს ა რ ე ზ ო ლ უ ც ი ო ნ ა წ ი ლ ი :
საკასაციო სასამართლომ იხელმძღვანელა საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 399-ე, 372-ე, 264.3-ე, 408.3-ე, 411-ე მუხლებით და
გ ა დ ა წ ყ ვ ი ტ ა :
1. შპს „უ–ს“ შუამდგომლობა საკასაციო საჩივრის ზეპირი მოსმენით განხილვის შესახებ არ დაკმაყოფილდეს;
2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს საკასაციო საჩივარი დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ;
3. გაუქმდეს თბილისის სააპელაციო სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის 2025 წლის 19 ივნისის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის პირველი, მე-2, მე-3, მე-6 პუნქტები, მე-7 პუნქტი იმ ნაწილში, რომლითაც საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სააპელაციო საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და მიღებულ იქნეს ახალი გადაწყვეტილება;
4. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სარჩელი შპს „უ–ს“ მიმართ დაკმაყოფილდეს ნაწილობრივ:
4.1. შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისროს 173 290 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის გადახდა;
4.2. შპს „უ–ს“ საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სასარგებლოდ დაეკისროს 2017 წლის 31 იანვრიდან გადაწყვეტილების აღსრულებამდე გადასახდელი თანხის (173 290 აშშ დოლარის ეკვივალენტი ლარის) 0.01%-ის გადახდა ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე;
4.3. ვალდებულების შესრულების მიზნით სარეალიზაციოდ მიექცეს .......... საკადასტრო კოდით რეგისტრირებული უძრავი ქონება.
5. შპს „უ–ს“ (.......) სახელმწიფო ბიუჯეტის სასარგებლოდ დაეკისროს სამივე ინსტანციის სასამართლოში გადასახდელი სახელმწიფო ბაჟის - 20 000 ლარის გადახდა;
6. საკასაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ საჩივრდება.
თავმჯდომარე არჩილ კოჭლამაზაშვილი
მოსამართლეები: ლევან ნემსაძე
მიხეილ ჯინჯოლია