„სასკოლო სახელმწიფო საგანმანათლებლო დროებითი სტანდარტებისა“ და „დაწყებითი (ელემენტარული), საბაზო (ძირითადი) და საშუალო სკოლების სასწავლო გეგმის დროებითი სტანდარტის” დამტკიცების შესახებ

„სასკოლო სახელმწიფო საგანმანათლებლო დროებითი სტანდარტებისა“ და „დაწყებითი (ელემენტარული), საბაზო (ძირითადი) და საშუალო სკოლების სასწავლო გეგმის დროებითი სტანდარტის” დამტკიცების შესახებ /* Font Definitions */ @font-face {font-family:Helvetica; panose-1:2 11 6 4 2 2 2 2 2 4;} @font-face {font-family:Courier; panose-1:2 7 4 9 2 2 5 2 4 4;} @font-face {font-family:"Tms Rmn"; panose-1:2 2 6 3 4 5 5 2 3 4;} @font-face {font-family:Helv; panose-1:2 11 6 4 2 2 2 3 2 4;} @font-face {font-family:"New York"; panose-1:2 4 5 3 6 5 6 2 3 4;} @font-face {font-family:System; panose-1:0 0 0 0 0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:Wingdings; panose-1:5 0 0 0 0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:"MS Mincho"; panose-1:2 2 6 9 4 2 5 8 3 4;} @font-face {font-family:Batang; panose-1:2 3 6 0 0 1 1 1 1 1;} @font-face {font-family:SimSun; panose-1:2 1 6 0 3 1 1 1 1 1;} @font-face {font-family:PMingLiU; panose-1:2 2 5 0 0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:"MS Gothic"; panose-1:2 11 6 9 7 2 5 8 2 4;} @font-face {font-family:Dotum; panose-1:2 11 6 0 0 1 1 1 1 1;} @font-face {font-family:SimHei; panose-1:2 1 6 9 6 1 1 1 1 1;} @font-face {font-family:MingLiU; panose-1:2 2 5 9 0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:Mincho; panose-1:2 2 6 9 4 3 5 8 3 5;} @font-face {font-family:Gulim; panose-1:2 11 6 0 0 1 1 1 1 1;} @font-face {font-family:Century; panose-1:2 4 6 4 5 5 5 2 3 4;} @font-face {font-family:"Angsana New"; panose-1:2 2 6 3 5 4 5 2 3 4;} @font-face {font-family:"Cordia New"; panose-1:2 11 3 4 2 2 2 2 2 4;} @font-face {font-family:Mangal; panose-1:2 4 5 3 5 2 3 3 2 2;} @font-face {font-family:Latha; panose-1:2 11 6 4 2 2 2 2 2 4;} @font-face {font-family:Sylfaen; panose-1:1 10 5 2 5 3 6 3 3 3;} @font-face {font-family:Vrinda; panose-1:2 11 5 2 4 2 4 2 2 3;} @font-face {font-family:Raavi; panose-1:2 11 5 2 4 2 4 2 2 3;} @font-face {font-family:Shruti; panose-1:2 11 5 2 4 2 4 2 2 3;} @font-face {font-family:Sendnya; panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:Gautami; panose-1:2 11 5 2 4 2 4 2 2 3;} @font-face {font-family:Tunga; panose-1:2 11 5 2 4 2 4 2 2 3;} @font-face {font-family:"Estrangelo Edessa"; panose-1:3 8 6 0 0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:"Cambria Math"; panose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4;} @font-face {font-family:"Arial Unicode MS"; panose-1:2 11 6 4 2 2 2 2 2 4;} @font-face {font-family:Cambria; panose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4;} @font-face {font-family:Calibri; panose-1:2 15 5 2 2 2 4 3 2 4;} @font-face {font-family:Tahoma; panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4;} @font-face {font-family:SPLiteraturuly;} @font-face {font-family:LitNusx;} @font-face {font-family:"ACADEMIURY A&V";} @font-face {font-family:SPAcademi;} @font-face {font-family:AcadNusx;} @font-face {font-family:AcadMtavr;} @font-face {font-family:"SPAcademi MT";} @font-face {font-family:"SPLiteraturuly MT";} @font-face {font-family:SPGrotesk;} @font-face {font-family:Geo_dumM;} @font-face {font-family:SPDumbadze;} @font-face {font-family:"BPG Nino Mkhedruli";} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";} h1 {margin-top:.25in; margin-right:0in; margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in; text-align:center; page-break-after:avoid; font-size:12.0pt; font-family:"SPLiteraturuly MT"; layout-grid-mode:line;} h2 {margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; line-height:12.0pt; page-break-after:avoid; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly; letter-spacing:2.75pt; font-weight:normal;} h3 {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; line-height:12.0pt; page-break-after:avoid; font-size:10.0pt; font-family:"SPLiteraturuly MT"; letter-spacing:2.5pt;} h6 {margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; page-break-after:avoid; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.MsoToc1, li.MsoToc1, div.MsoToc1 {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:12.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.MsoToc2, li.MsoToc2, div.MsoToc2 {margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:12.0pt; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:12.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.MsoToc3, li.MsoToc3, div.MsoToc3 {margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:24.0pt; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:12.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.MsoToc4, li.MsoToc4, div.MsoToc4 {margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:12.0pt; margin-left:.5in; text-align:center; font-size:12.0pt; font-family:"SPLiteraturuly MT"; letter-spacing:5.0pt; font-weight:bold;} p.MsoFootnoteText, li.MsoFootnoteText, div.MsoFootnoteText {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:12.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.MsoHeader, li.MsoHeader, div.MsoHeader {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";} p.MsoFooter, li.MsoFooter, div.MsoFooter {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";} span.MsoFootnoteReference {vertical-align:super;} p.MsoTitle, li.MsoTitle, div.MsoTitle {margin-top:300.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:3.0pt; margin-left:0in; text-align:center; font-size:16.0pt; font-family:"SPGrotesk","sans-serif"; letter-spacing:3.0pt; font-weight:bold;} p.MsoBodyText, li.MsoBodyText, div.MsoBodyText {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:14.0pt; font-family:SPAcademi;} p.MsoBodyText2, li.MsoBodyText2, div.MsoBodyText2 {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; line-height:12.0pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";} p.MsoPlainText, li.MsoPlainText, div.MsoPlainText {margin-top:6.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; page-break-before:always; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly; font-style:italic;} p.MsoAutoSig, li.MsoAutoSig, div.MsoAutoSig {margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";} p.parlamdrst, li.parlamdrst, div.parlamdrst {mso-style-name:parlamdrst; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:14.2pt; font-size:11.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.chveulebrivi, li.chveulebrivi, div.chveulebrivi {mso-style-name:chveulebrivi; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:14.2pt; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly; layout-grid-mode:line;} p.data, li.data, div.data {mso-style-name:data; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly; layout-grid-mode:line; font-style:italic;} p.petiti, li.petiti, div.petiti {mso-style-name:petiti; margin-top:6.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:14.2pt; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:8.5pt; font-family:SPLiteraturuly; layout-grid-mode:line; font-style:italic;} p.prezident, li.prezident, div.prezident {mso-style-name:prezident; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly; layout-grid-mode:line;} p.kanoni, li.kanoni, div.kanoni {mso-style-name:kanoni; margin-top:.25in; margin-right:0in; margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in; text-align:center; font-size:12.0pt; font-family:"Geo_dumM","serif"; letter-spacing:3.0pt; font-weight:bold;} p.kitxva, li.kitxva, div.kitxva {mso-style-name:kitxva; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:5.65pt; margin-left:0in; text-align:justify; text-indent:14.2pt; text-autospace:none; font-size:12.0pt; font-family:SPLiteraturuly; font-weight:bold;} p.pasuxi, li.pasuxi, div.pasuxi {mso-style-name:pasuxi; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:56.7pt; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:-28.35pt; text-autospace:none; font-size:12.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.Style1, li.Style1, div.Style1 {mso-style-name:Style1; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.chveulebrivi-wigni, li.chveulebrivi-wigni, div.chveulebrivi-wigni {mso-style-name:chveulebrivi-wigni; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:22.7pt; text-autospace:none; font-size:10.0pt; font-family:SPLiteraturuly;} p.satauri, li.satauri, div.satauri {mso-style-name:satauri; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; font-size:13.0pt; font-family:"SPLiteraturuly MT"; font-weight:bold;} p.satauri2, li.satauri2, div.satauri2 {mso-style-name:satauri2; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.tarigi, li.tarigi, div.tarigi {mso-style-name:tarigi; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif";} p.muxliparl, li.muxliparl, div.muxliparl {mso-style-name:muxli_parl; margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:14.15pt; margin-bottom:.0001pt; text-indent:-14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"SPDumbadze","serif"; font-weight:bold;} p.muxlixml, li.muxlixml, div.muxlixml {mso-style-name:muxli_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.tavisataurixml, li.tavisataurixml, div.tavisataurixml {mso-style-name:tavi_satauri_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.tavixml, li.tavixml, div.tavixml {mso-style-name:tavi_xml; margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.abzacixml, li.abzacixml, div.abzacixml {mso-style-name:abzaci_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.karixml, li.karixml, div.karixml {mso-style-name:kari_xml; margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:42.5pt; margin-bottom:.0001pt; text-indent:-42.5pt; line-height:12.0pt; page-break-after:avoid; font-size:12.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.karisataurixml, li.karisataurixml, div.karisataurixml {mso-style-name:kari_satauri_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.petitixml, li.petitixml, div.petitixml {mso-style-name:petiti_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.cignixml, li.cignixml, div.cignixml {mso-style-name:cigni_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:12.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.sataurixml, li.sataurixml, div.sataurixml {mso-style-name:satauri_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; text-indent:14.15pt; font-size:12.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.zogadinacilixml, li.zogadinacilixml, div.zogadinacilixml {mso-style-name:zogadi_nacili_xml; margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; text-indent:-42.5pt; line-height:12.0pt; page-break-after:avoid; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.gansakutrebulinacilixml, li.gansakutrebulinacilixml, div.gansakutrebulinacilixml {mso-style-name:gansakutrebuli_nacili_xml; margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; text-indent:-42.5pt; page-break-after:avoid; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.StylecxrilixmlSylfaen, li.StylecxrilixmlSylfaen, div.StylecxrilixmlSylfaen {mso-style-name:"Style cxrili_xml + Sylfaen"; mso-style-link:"Style cxrili_xml + Sylfaen Char"; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; font-size:10.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} span.StylecxrilixmlSylfaenChar {mso-style-name:"Style cxrili_xml + Sylfaen Char"; mso-style-link:"Style cxrili_xml + Sylfaen"; font-family:"Sylfaen","serif";} p.adgilixml, li.adgilixml, div.adgilixml {mso-style-name:adgili_xml; margin-top:6.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in; text-align:center; text-indent:14.2pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.ckhrilixml, li.ckhrilixml, div.ckhrilixml {mso-style-name:ckhrili_xml; margin-top:1.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:1.0pt; margin-left:0in; font-size:9.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.danartixml, li.danartixml, div.danartixml {mso-style-name:danarti_xml; margin-top:6.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in; text-align:right; text-indent:14.2pt; font-size:10.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold; font-style:italic;} p.khelmoceraxml, li.khelmoceraxml, div.khelmoceraxml {mso-style-name:khelmocera_xml; margin-top:6.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:6.0pt; margin-left:0in; text-indent:14.15pt; font-size:12.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.kodixml, li.kodixml, div.kodixml {mso-style-name:kodi_xml; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:12.0pt; margin-left:255.1pt; text-align:right; page-break-after:avoid; font-size:10.0pt; font-family:"Sylfaen","serif";} p.mimgebixml, li.mimgebixml, div.mimgebixml {mso-style-name:mimgebi_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; text-indent:14.2pt; font-size:14.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.sulcvlilebaxml, li.sulcvlilebaxml, div.sulcvlilebaxml {mso-style-name:sul_cvlileba_xml; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.tarigixml, li.tarigixml, div.tarigixml {mso-style-name:tarigi_xml; margin-top:12.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:12.0pt; margin-left:0in; text-align:center; text-indent:14.2pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.saxexml, li.saxexml, div.saxexml {mso-style-name:saxe_xml; margin-top:6.0pt; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"Sylfaen","serif"; font-weight:bold;} p.gazette, li.gazette, div.gazette {mso-style-name:gazette; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:.5in; font-size:11.0pt; font-family:"BPG Nino Mkhedruli";} p.muxligazette, li.muxligazette, div.muxligazette {mso-style-name:muxli_gazette; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"BPG Nino Mkhedruli"; font-weight:bold;} p.tavigazette, li.tavigazette, div.tavigazette {mso-style-name:tavi_gazette; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:center; text-indent:14.15pt; font-size:11.0pt; font-family:"BPG Nino Mkhedruli"; font-weight:bold;} span.msoIns {mso-style-name:""; text-decoration:underline; color:teal;} span.msoDel {mso-style-name:""; text-decoration:line-through; color:red;} /* Page Definitions */ @page Section1 {size:8.5in 11.0in; margin:1.0in 1.25in 1.0in 1.25in;} div.Section1 {page:Section1;} /* List Definitions */ ol {margin-bottom:0in;} ul {margin-bottom:0in;} სახელმწიფო სარეგისტრაციო კოდი 430.030.000.11.101.005.609 საქართველოს განათლების მინისტრის  ბრძანება №285 2002 წლის 13 დეკემბერი ქ. თბილისი „სასკოლო სახელმწიფო საგანმანათლებლო დროებითი სტანდარტებისა“ და „დაწყებითი (ელემენტარული), საბაზო (ძირითადი) და საშუალო სკოლების სასწავლო გეგმის დროებითი სტანდარტის” დამტკიცების შესახებ „განათლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად, ვბრძანებ: ერთიანი სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტების მიღებამდე დამტკიცდეს: 1. დაწყებითი (ელემენტარული), საბაზო (ძირითადი) და საშუალო სკოლის სასწავლო გეგმის დროებითი სტანდარტი. 2. სასკოლო სახელმწიფო საგანმანათლებლო დროებითი სტანდარტები შემდეგ საგნებში: – ქართულ ენაში; – ქართულ ლიტერატურაში; – ქართულ ენაში (არაქართული სკოლებისათვის); – უცხო ენებში; – დაწყებითი სკოლის I-IV კლასებისათვის; – მსოფლიო ისტორიაში; – საქართველოს ისტორიაში; – მათემატიკაში; – ფიზიკაში; – გეოგრაფიაში; – ქიმიაში; – ბიოლოგიაში; – შრომით აღზრდაში. 3. გაუქმდეს საქართველოს განათლების მინისტრის 2002 წლის 13 ნოემბრის №260 ბრძანება. 4. ბრძანება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე.  საფუძველი: „განათლების შესახებ” საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის მე-3 პუნქტი. ა. კარტოზია სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ელემენტარული, ძირითადი და საშუალო სკოლების სასწავლო გეგმები განმარტებითი ბარათი საქართველოს განათლების რეფორმის უმთავრესი მოთხოვნაა უნიფიცირებული, უკიდურესად ცენტრალიზებული და მკაცრად რეგლამენტირებული სისტემიდან განათლების თვისებრივად განსხვავებულ, თავისუფალ, დემოკრატიულ სისტემაზე გადასვლა, სახელმწიფო მონოპოლიის ნაცვლად მართვის საზოგადოებრივ-სახელმწიფოებრივი მექანიზმების ამოქმედება. ეს პირველ ყოვლისა განათლების სისტემის ოპტიმალურ დეცენტრალიზაციას, ცალკეული დაწესებულებების უფლებების გაფართოებას ითვალისწინებს. მონოვარიანტული სკოლის ნაცვლად ჩვენში მკვიდრდება ვარიანტული სკოლა. ეს აისახება როგორც სახელმწიფო სკოლების ტიპთა მრავალნაირობაში, ასევე კერძო და საავტორო სკოლების ქსელის შემდგომ გაფართოებაში. სკოლის ვარიანტულობა პირველ ყოვლისა ტექნოლოგიურ მრავალგვარობას გულისხმობს, სადაც გამორჩეული ადგილი სწავლების შინაარსს განეკუთვნება. საგანმანათლებლო შინაარსის ამგვარი მრავალფეროვნების პირობებში განსაკუთრებული სიმწვავით დაისმის განათლების დარგში ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის გატარებისათვის ხელსაყრელი პირობების შექმნის საკითხი. ამ მოთხოვნების განხორციელების აუცილებელი პირობაა სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტების შემოღება. საგანმანათლებლო სტანდარტი საერთო შიდა სახელმწიფოებრივი და საერთაშორისო პარამეტრების შესაბამისად შემუშავებული მოთხოვნების სისტემაა, რომელიც ასახავს საზოგადოების იდეალებს, პიროვნების განვითარებისათვის ხელშემწყობი პირობების შექმნის აუცილებლობასა და მათ მისაღწევად სახელმწიფო პოლიტიკის გატარების ადეკვატურ შესაძლებლობებს. სტანდარტის მეშვეობით ხორციელდება საგანმანათლებლო პოლიტიკის უმთავრესი ფუნქციები, როგორიცაა: ერთიანი საგანმანათლებლო სივრცის შენარჩუნება ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე და სრულფასოვანი განათლების მიღების კონსტიტუციური უფლების რეალიზაცია. სწავლების შინაარსის სტანდარტიზაცია ხორციელდება სასწავლო გეგმებისა და უმთავრესი სასწავლო დისციპლინების დონეზე. ტექნიკისა და ტექნოლოგიების სფეროში ჩვენთვის ადრე ცნობილი სტანდარტებისაგან განსხვავებით, რომლებიც „მაქსიმალური სიზუსტის” მოთხოვნებს გულისხმობენ საგანმანათლებლო სტანდარტები ადგენენ სწავლების შინაარსისადმი მოთხოვნათა მინიმალურ დონეს, რომლის დაცვაც სავალდებულოა სახელმწიფოში არსებული ყველა ტიპის სასწავლო დაწესებულებისათვის. სწავლების შინაარსის განახლება სასწავლო გეგმების სტანდარტების შემუშავებით იწყება. იგი აზუსტებს სკოლის სტრუქტურისა და სწავლების შინაარსისადმი წაყენებულ საყოველთაო მოთხოვნებს, სკოლის საფეხურებისა და შესასწავლი დისციპლინებისათვის გამოყოფილი დროის ზღვრულ მაჩვენებლებს, ადგენს ძირითად საგანმანათლებლო სფეროებს შორის სასწავლო დროის განაწილებას, განსაზღვრავს მოსწავლეთა მინიმალური და მაქსიმალურად დასაშვები სასწავლო დატვირთვის პარამეტრებს. სასწავლო გეგმის სტანდარტზე დაყრდნობით განათლების სამინისტრო შეადგენს სახელმწიფო სკოლების საბაზისო სასწავლო გეგმებს. სკოლის პედაგოგიურ კოლექტივს უფლება აქვს შეიტანოს ცვლილებები საბაზისო სასწავლო გეგმაში სახელმწიფო სტანდარტით განსაზღვრული მოთხოვნების ფარგლებში.     სასწავლო გაგმების სახელმწიფო სტანდარტების სტრუქტურა სასწავლო გეგმის სტანდარტის ფორმირება სკოლის ეტაპთა მიზნების, მოსწავლეთა ასაკობრივი თავისებურებებისა და პედაგოგიური პროცესის ორგანიზაციული პრინციპების გათვალისწინებით ხდება. იგი ყველა ტიპის სასკოლო დაწესებულების სასწავლო გეგმის, ძირითადი სასწავლო დისციპლინების საგანმანათლებლო სტანდარტებისა და სასწავლო პროგრამების საფუძველია. ამ თვალსაზრისით, სასწავლო გეგმების წინამდებარე სტანდარტი საბაზისოა და სწავლების ენის, ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაქვემდებარებისა და საკუთრების ფორმის მიუხედავად განსაზღვრავს საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე სასწავლო დაწესებულებების სასწავლო საგანთა ციკლების სტრუქტურასა და ხვედრით წილს სასწავლო გეგმაში. სასწავლო გეგმის სტანდარტი ორიენტირებულია მოსწავლის პიროვნების ჰარმონიულ განვითარებაზე. იგი ითვალისწინებს როგორც მოსწავლის ასაკობრივ და ინდივიდუალურ ფსიქო-ფიზიკურ თავისებურებებს, ასევე სკოლისადმი საზოგადოების სოციალური დაცვის ძირითად მოთხოვნებს. სასწავლო გეგმის სტანდარტი შედგება ინვარიანტული და ვარიანტული ბლოკებისაგან. ინვარიანტული ბლოკის დანიშნულებაა უზრუნველყოს ქვეყნის შიგნით ერთიანი საგანმანათლებლო პოლიტიკის გატარება, აგრეთვე ზოგადსაკაცობრიო და ეროვნულ ფასეულობათა სწავლება საზოგადოებისა და სახელმწიფოს მოთხოვნათა დონეზე, განათლების შინაარსის ეკვივალენტობის საერთაშორისო ნორმების დაცვა და საბაზო შინაარსის რეალიზაცია. სასწავლო გეგმის ვარიანტული ნაწილი მოსწავლის ინდივიდუალური ფსიქო-ფიზიკური მონაცემების საფუძველზე სწავლების პროცესის ოპტიმიზაციის აუცილებელი პირობაა. ვარიანტული ბლოკის მოთხოვნების შედგენილი სასწავლო გეგმა სრულ შესაბამისობაში უნდა იყოს სტანდარტის ნორმებით, რითაც მიიღწევა სახელმწიფის საზღვრებში ერთიანი საგანმანათლებლო პოლიტიკის გატარება. სასწავლო გეგმის სტანდარტის სტრუქტურა, ინვარიანტული და ვარიანტული ბლოკების დროითი თანაფარდობა, ძირითად საგანმანათლებლო სფეროთა სპექტრი აგებულია ისე, რომ შეიქმნას ხელსაყრელი პირობები მოსწავლის სულიერ და ფიზიკურ ძალთა ჰარმონიული განვითარებისათვის, მისი ინტერესებისა და მიდრეკილებების მაქსიმალური დაკმაყოფილებისათვის. ძირითადი საგანმანათლებლო სფეროები ჰუმანიტარული, საბუნებისმეტყველო-მათემატიკური, ფიზიკური აღზრდისა და შრომითი მომზადების ციკლებს მოიცავს. ჰუმანიტარული ციკლი ენებსა და ლიტერატურას, საზოგადოებრივ და ესთეტიკურ სასწავლო დისციპლინებს აერთიანებს. ამ ციკლიდან სასწავლი გეგმის გამჭოლი დისციპლინებია მშობლიური ენა და ლიტერატურა, აგრეთვე ქართული ენა და ლიტერატურა არაქართულენოვანი სკოლებისათვის. უცხოური ენების სწავლება ორ ეტაპად მიმდინარეობს. პირველი უცხო ენა იწყება მესამე, ხოლო მეორე უცხო ენა – მეხუთე კლასიდან. სკოლებში, სადაც არის სათანადო კვალიფიკაციის სპეციალისტები და შესაბამისი სასწავლო-მატერიალური ბაზა, პირველი უცხო ენა ვარიანტული ბლოკისათვის გამოყოფილი საათების ხარჯზე იწყება მეორე კლასიდან, ხოლო მეორე ენა მესამე კლასიდან. ამასთან, აქ უმთავრესია ზოგადი პრინციპების დაცვა: უცხო ენა ვასწავლოთ მას შემდეგ, რაც მოსწავლეები საფუძვლიანად დაეუფლებიან მშობლიურ ენაზე ზეპირ მეტყველებასა და კითხვის ტექნიკას. საზოგადოებრივ დისციპლინებში გაერთიანებულია საქართველოსა და მსოფლიოს ისტორიები, საზმცოდნეობა, აგრეთვე ეთიკის, სამართალმცოდნეობითი, ეკონომიკური, ფსიქოლოგიური შინაარსის დისციპლინები. აგრეთვე რელიგიური შინაარსის სასწავლო საგნები. მოსწავლეთა მხატვრული გემოვნების განვითარებისა და სინამდვილის ხატოვანი აღქმის უნარის გამოვლენა-სრულყოფას ემსახურება ესთეტიკურ აღზრდაზე ორიენტირებული ჰუმანიტარული ციკლის დისციპლინები: ხატვა, ძერწვა, მუსიკა, რიტმიკა. საბუნებისმეტყველო-მათემატიკური ციკლი ორ განშტოებას შეიცავს. პირველია საბუნებისმეტყველო დისციპლინები (ბუნებისმცოდნეობა, ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია, გეოგრაფია, ასტრონომია), ხოლო მეორე – მათემატიკა და ინფორმატიკა. მათემატიკა მშობლიურ ენასა და ლიტერატურასთან და ქართულ (სახელმწიფო) ენასთან ერთად გამჭოლ საგნად გასდევს პირველიდან მეთორმეტე კლასამდე. საბუნებისმეტყველო შინაარსის ფორმირება სკოლის სხვადასხვა ეტაპზე შესაძლებელია როგორც ინტეგრალური კურსების, ასევე დიფერენცირებულად, ცალკეული დისციპლინების სახით. ფიზიკური აღზრდისა და შრომითი სწავლების ციკლი, გარდა ტრადიციული დისციპლინებისა, აერთიანებს ტექნოლოგიის და სამხედრო-თავდაცვითი შინაარსის სასწავლო საგნებს. ძირითად საგანმანათლებლო ციკლებს შორის სასწავლო დრო სკოლის სხვადასხვა საფეხურებზე სხვადასხვა თანაფარდობითაა განაწილებული. ამის საფუძვლად, ერთი მხრივ, აღებულია სკოლის ეტაპების მიზნობრივ-ფუნქციური თავისებურებები, მეორე მხრივ, მოსწავლეთა ასაკობრივ-ფსიქოლოგიური მონაცემები. ასე, მაგალითად, ელემენტარულ სკოლაში ძირითადი აქცენტი ჰუმანიტარულ დისციპლინებზე კეთდება. ამ ასაკის მოსწავლეთა ფსიქოლოგიური მონაცემები არ იძლევა ისეთი საგნების ფართოდ შემოტანის შესაძლებლობას, რომლებიც განყენებული აზროვნებისა და აბსტრაგირების მაღალ უნარს საჭიროებენ. განსაკუთრებით ელემენტარული სკოლის პირველ ეტაპზე – დაწყებით (I-IV) კლასებში ძირითადი დრო ენებსა და მათემატიკას ეთმობა. ეს დაწყებითი სკოლის ძირითადი მიზნის შესაბამისად წერა-კითხვისა და მათემატიკური ცოდნის ელემენტების სწავლებას ითვალისწინებს, აზროვნების გრძნობად-ემოციური ორიენტაციის გათვალისწინებთ გარკვეული დრო ესთეტიკური ციკლის საგნებს ეთმობა. ელემენტარული სკოლის ინტეგრალური კურსის სახითაა რეკომენდებული ბუნებისმცოდნეობის შემოტანა. ეს გარკვეულ ბაზას შექმნის შემდეგ კლასებში ამ ციკლის დისციპლინათა საფუძვლიანი სწავლებისათვის. საგრძნობლად იცვლება სურათი ძირითადი სკოლის VII-IX კლასებში. ძირითადი სკოლა საბაზო განათლების სკოლაა და ამდენად საჭიროა სხვადასხვა დისციპლინების საგანმანათლებლო სპექტრის სრული გამით სწავლება. ამასთან, ძირითადი სკოლის მოსწავლეთა ფსიქიკური განვითარების დონე, განყენებული აზროვნების უნარი შესაძლებლობას იძლევა უფრო ფართოდ იქნეს წარმოდგენილი ის დისციპლინები, რომლებიც აბსტრაქტული აზროვნებისა და თეორიული განსჯების მაღალ დონეს საჭიროებენ. ამიტომ ამ ეტაპზე თანაბრად ნაწილდება დრო ჰუმანიტარულ და საბუნებისმეტყველო-მათემატიკურ დისციპლინებს შორის. მოსწავლეთა შემეცნებითი ინტერესებისა და სწავლის ქცევის მოტივაციური სტრუქტურის თავისებურებებს ითვალისწინებს საშუალო სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი. ამრიგად, წინამდებარე სტანდარტების შემუშავებას სრულიად კონკრეტული თეორიული მოსაზრებები დაედო საფუძვლად. ესაა, ერთი მხრივ, სკოლის სტრუქტურულ ეტაპთა მიზანდასახულობანი, რაც განათლების სისტემის რეფორმის პროგრამითაა განსაზღვრული და, მეორე მხრივ, მოსწავლეთა ობიექტური ასაკობრივი ფსიქოლოგიური თავისებურებები. სწავლების შინაარსის კონსტრუირების ნებისმიერი სხვა სახის კონცეპტუალური მოსაზრებების გათვალისწინება სასწავლო გეგმის სტანდარტის ფორმირებისას მიზანშეუწონელია, რადგან ეს თეორიული ჩარჩოებით შეზღუდავდა ნებისმიერ ორიგინალურ წამოწყებას და უნიფიკაციის წინაპირობად მოგვევლინებოდა. ელემენტარული სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი ელემენტარული სკოლა საშუალო განათლების პირველი საფეხურია და მოიცავს პირველ-მეექვსე კლასებს. იგი საფუძველს უყრის მოსწავლის ჰარმონიულ განვითარებას, ხელს უწყობს მათი ნიჭის, უნარის, მიდრეკილებებისა და სხვა სახის ინდივიდუალური თვისებურებების გამოვლენას. ამ ეტაპზე ხდება სწავლის მოტივაციის ჩასახვა, შემეცნებითი ინტერესების აღძვრა, ეკოლოგიური ცოდნა-ჩვევების ჩანერგვა. უმნიშვნელოვანესი ზნეობრივი ღირებულებების ათვისება, შრომისადმი პატივისცემის გაღვივება. ელემენტარული სკოლა პროპედევტიკური და ინტეგრალური კურსების მეშვეობით ამზადებს მოსწავლეებს ძირითადი სკოლის მეორე საფეხურზე სწავლისათვის. ელემენტარული სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტით მოცემული სასწავლო დისციპლინები მიზნად ისახავს მოსწავლეთა გონებრივ განვითარებას, ზნეობრივ და ესთეტიკურ აღზრდას, მათ ფსიქო-ფიზიკურ სრულყოფას, ნებისყოფის წრთობას, სასწავლო ქცევის უნარ-ჩვევათა ჩამოყალიბებას. კონკრეტული სკოლის სპეციფიკასა და მოსწავლეთა ინდივიდუალურ თავისებურებაზეა ორიენტირებული სასწავლო გეგმების სტანდარტის ვარიანტული ნაწილი. არაქართულენოვანი სკოლებისათვის საათების გარკვეული ნაწილი ვარიანტული ბლოკიდან ემატება მშობლიური ენასა და ლიტერატურას, უცხო ენას, ხოლო ქართულ სკოლაში ეს საათები დაეთმობა უცხოური ენების სწავლებას, აგრეთვე მოსწავლეთა შემეცნებითი ინტერესების დაკმაყოფილებას, საკორექციო მუშაობას. ელემენტარული სკოლის სტანდარტი მოიცავს დროის განაწილებას ინვარიანტულ და ვარიანტულ ბლოკებს შორის, სავალდებულო და მაქსიმალური დატვირთვის პარამეტრებს და დროის განაწილებას ძირითად საგანმანათლებლო სფეროებს შორის (დანართი 1,2,3). ძირითადი სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი ძირითადი სკოლის მეორე კონცენტრის მეშვიდე-მეცხრე კლასების სასწავლო გეგმის სტანდარტი აიგება საბაზო განათლების სახელმწიფო მოთხოვნათა გათვალისწინებით. ამ ეტაპზე ხდება სწავლის მოტივაციის განმტკიცება, მოსწავლის ნიჭისა და მიდრეკილებების შემდგომი გამოვლენა-განვითარება, დამოუკიდებელი ლოგიკური აზროვნების გამომუშავება. ამ ეტაპზე მოსწავლეებში უნდა განმტკიცდეს რწმენა უმთავრესი ზნეობრივი ღირებულებებისადმი, გამოუმუშავდეთ განსხვავებული აზრის მიმართ პატივისცემის გრძნობა, მოქალაქეობრივი თვითშეგნება, შრომის სიყვარული, ნებისყოფა, ბუნების ქომაგობის ჩვევა, საკუთარი ესთეტიკური ხედვის უნარი, შეექმნათ სათანადო პირობები ფიზიკური წრთობისათვის. მოსწავლეები ეუფლებიან მეცნიერებათა საფუძვლების სავალდებულო საგანმანათლებლო მინიმუმს, რამაც უნდა უზრუნველყოს საფუძვლიანი ზოგადი განათლების მიღება. ამ ეტაპზე სასწავლო-აღმზრდელობითი პროცესი მოსწავლეს აძლევს საკუთარი ძალებისა და შესაძლებლობების განსაზღვრის საშუალებას, რაც არსებითად განაპირობებს სწავლის შემდგომი გაგრძელებისა თუ შრომით საქმიანობაში ჩაბმის გაცნობიერებულ არჩევანს.  ძირითად სკოლაში სწავლების შინაარსი კონსტრუირდება სამი მაკოორდინებელი იდეის გარშემო: ბუნება-ადამიანი-საზოგადოება, რომელთა საფუძველზეც იგება ძირითადი საგანმანათლებლო მიმართულებები – ჰუმანიტარული, საბუნებისმეტყველო-მათემატიკური, შრომითი სწავლებისა და ფიზიკური აღზრდის ციკლების სახით. ძირითადი სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტში დომინირებს ინვარიანტული ბლოკი. ვარიანტული ბლოკი არჩევითი დისციპლინების სახით მოსწავლეთა ინტერესებისა და მიდრეკილებების დაკმაყოფილებას ემსახურება. ძირითადი სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი მოიცავს დროის განაწილებას ინვარიანტულ და ვარიანტულ ბლოკებს შორის (დანართი 4), მოსწავლეთა სავალდებულო და მაქსი-მალურად დასაშვები დატვირთვის მონაცემებს (დანართი 5) და სასწავლო დროის განაწილებას ძირითადი საგანმანათლებლო სფეროებს შორის (დანართი 6). საშუალო სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი საშუალო სკოლა ძირითადად გიმნაზიებისა და სხვადასხვა პროფილის ლიცეუმების სახითაა წარმოდგენილი. ამ ეტაპის საგანმანათლებლო შინაარსი პროფილირებულია და ნაკლებ ექვემდებარება სტანდარტიზაციას. ამის გამო საშუალო სკოლის სტანდარტში მინიმუმამდეა შემცირებული ინვარიანტული ბლოკის ნაწილი და გაზრდილია ვარიანტული ბლოკის სასწავლო დრო. ვარიანტული ბლოკი საშუალო სკოლაში პროფილურ დიფერენციაციას ითვალისწინებს (დანართი 7,8,9). ელემენტარული, ძირითადი და საშუალო სკოლის საბაზისო სასწავლო გეგმა სასწავლო გეგმის სტანდარტის საფუძველზე რესპუბლიკის განათლების სამინისტრო შეიმუშავებს სახელმწიფო სკოლების საბაზისო სასწავლო გეგმას. საბაზისო სასწავლო გეგმა საერთოა საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული ყველა ტიპის სახელმწიფო სკოლისათვის. საბაზისო სასწავლო გეგმა შეიცავს სასწავლო კვირეული დატვირთვის კონკრეტულ მონაცემებს ცალკეული სასწავლო დისციპლინებისათვის, აგრეთვე სავალდებულო და დასაშვები მაქსიმალური დატვირთვის პარამეტრებს. მოსწავლეთა სავალდებულო კვირეული დატვირთვა ფინანსირდება სახელმწიფოს მიერ, ხოლო სტანდარტის ზევით სწავლების საათები დაფინანსდება დამატებითი წყაროებით (სპონსორთა დახმარება, მშობელთა შემოწირულობანი, ფასიანი სწავლების ქირა და სხვ.). ამასთან, სასწავლო გეგმით განსაზღვრული მაქსიმალური დასაშვები დატვირთვა განისაზღვრება ცალკეული მოსწავლისათვის და არ ზღუდავს დამატებითი ფასიანი მომსახურების მასშტაბებს. დანართი 1 ელემენტარული სკოლის კვირეული სასწავლო დატვირთვის განაწილება სასწავლო გეგმის ინვარიანტულ და ვარიანტულ ბლოკებს შორის კვირეული საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით I II III IV V VI სულ ინვარიანტული ბლოკი 19 20 23 23 29 29 143 ვარიანტული ბლოკი 3 5 5 5 3 3 24 დანართი 2 ელემენტარული სკოლის სავალდებულო და მაქსიმალური კვირეული სასწავლო დატვირთვის პარამეტრები კვირეული საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით I II III IV V VI სულ სავალდებულო დატვირთვა 22 23 27 27 30 30 159 მაქსიმალური დატვირთვა 22 25 28 28 32 32 167 დანართი 3 ელემენტარული სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი საგანმანათლებლო სფეროები სასწავლო დისციპლინები კვირეულის საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით ინვარიანტული ბლოკი I II III IV V VI სულ I. ენები და ლიტერატურა 8 9 11 11 14 13 II. საზოგადოებრივი დისციპლინები 2 2 III. საბუნებისმეტყველო-მათემaტიკური დისციპლინები 5 5 6 7 7 8 IV. ესთეტიკური აღზრდის დისციპლინები 3 3 3 2 2 2 V. შრომითი სწავლება და ფიზიკური აღზრდა 3 3 3 3 4 4 დანართი 4 ძირითადი სკოლის კვირეული სასწავლო დატვირთვის განაწილება სასწავლო გეგმის ინვარიანტულ და ვარიანტულ ბლოკებს შორის კვირეული საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით VII VIII IX სულ ინვარიანტული ბლოკი 30 30 32 92 ვარიანტული ბლოკი 4 4 4 12 დანართი 5 ძირითადი სკოლის მოსწავლეთა სავალდებულო და მაქსიმალური კვირეული სასწავლო დატვირთვის პარამეტრები კვირეული საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით VII VIII IX სულ სავალდებულო დატვირთვა 32 32 34 98 მაქსიმალური დატვირთვა 34 34 36 104 დანართი 6 ძირითადი სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი საგანმანათლებლო სფეროები და სასწავლო დისციპლინები კვირეულის საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით ინვარიანტული ბლოკი VII VIII IX სულ I. ენები და ლიტერატურა 11 10 10 II.საზოგადოებრივი დისციპლინები 2 3 4 III. საბუნებისმეტყველო-მათემეტიკური დისციპლინები 14 13 13 IV. ფიზიკური აღზრდა და შრომითი სწავლება 4 4 4 დანართი 7 საშუალო სკოლის კვირეული სასწავლო დატვირთვის განაწილება სასწავლო გეგმის ინვარიანტულ და ვარინტულ ბლოკებს შორის კვირეული საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით X XI XII სულ ინვარიანტული ბლოკი 23 23 22 68 ვარიანტული ბლოკი 12 12 14 38 დანართი 8 საშუალო სკოლის მოსწავლეთა სავალდებულო და მაქსიმალური კვირეული სასწავლო დატვირთვის პარამეტრები კვირეული საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით X XI XII სულ სავალდებულო დატვირთვა 30 30 30 90 მაქსიმალური დატვირთვა 35 35 36 106 დანართი 9 საშუალო სკოლის სასწავლო გეგმის სტანდარტი საგანმანათლებლო სფეროები და სასწავლო დისციპლინები კვირეულის საათების რაოდენობა კლასების მიხედვით ინვარიანტული ბლოკი X XI XII სულ I. ენები და ლიტერატურა 9 9 9 II. საზოგადოებრივი დისციპლინები 3 3 3 8 III. საბუნებისმეტყველო-მათემaტიკუ-რი დისციპლინები 6 5 IV. ფიზიკური აღზრდა, შრომითი სწავლება, დაწყებითი სამხედრო მომზადება 3 5 5 სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ქართულ ენაში საგანმანათლებლო სფეროს ზოგადი დახასიათება მშობლიური ენის პედაგოგიური ფუნქცია განუზომელია მშობლიური ენის როლი და მნიშვნელობა პიროვნების ჩამოყალიბებასა და განვითარებაში, ამიტომ სასკოლო განათლების შინაარსში ქართულ ენას ცენტრალური ადგილი და წარმმართველი როლი ენიჭება. საგნის საგანმანათლებლო-აღმზრდელობითი მნიშვნელობა განისაზღვრება ენის სოციალური ფუნქციით, რაც ადამიანთა ურთიერთობის, სინამდვილის შეცნობის, ეროვნული და საკაცობრიო კულტურის ათვისების საფუძველს წარმოადგენს. მოსწავლე იყენებს ენას როგორც ურთიერთობის საშუალებას, გაითავისებს ენობრივ სამყაროს და ეუფლება სოციალური ურთიერთობის ფორმებს, ენის საშუალებით ის სწავლობს თაობათა გამოცდილებას, ეზიარება კაცობრიობის კულტურას. პიროვნების სოციალიზაციის პროცესი შეუძლებელია ენის გარეშე. ენის მეშვეობით მოსწავლე შეიცნობს გარემომცველ სამყაროს. ენა ავითარებს გაგების უნარს, მეხსიერებას, აბსტრაქტულ აზროვნებას, ასე რომ, უზრუნველყოფს მოზარდის ინტელექტუალურ განვითარებას. ენის საშუალებით ბავშვი შეიცნობს თავის თავს, გამოიმუშავებს თვითანალიზის ჩვევებს, ე.ი. ყალიბდება როგორც პიროვნება. ცნობილია, რომ ყველა ფსიქიკური ახალწარმონაქმნი (აზროვნება, მეხსიერება, ემოცია) უყალიბდება ადამიანს გარემომცველ სამყაროსთან ურთიერთობის, საქმიანობის პროცესში. მეტყველება კაცობრიობის მოღვაწეობაში ურთიერთობის განმსაზღვრელი აუცილებელი კომპონენტია. მაშასადამე, მოსწავლეს ჩვენ ვუქმნით აუცილებელ პირობებს მეტყველებისა და ინტელექტუალური, ემოციური და ზნეობრივი განვითარებისათვის. სწავლების მიზნები ქართული ენის სწავლების ძირითადი მიზანი და პრაქტიკული დანიშნულება განისაზღვრება კომუნიკაციური მიზანდასახულობით (ენის საშუალებით აზრების გადაცემა, ურთიერთობა), კომუნიკაციური კურსი კი მიზნად ისახავს მოსწავლის ზოგად და ენობრივ განვითარებას, მისი საკომუნიკაციო კომპეტენციის სრულყოფას, მეტყველების ისეთი დონის მიღწევას, რომელიც აუცილებელი და საკმარისია მომავალი ცხოვრებისათვის, ადამიანის აქტიური და ნაყოფიერი მოღვაწეობისათვის. კონკრეტულად ეს მიზანი ასე შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ: ● ბავშვის სულიერი სამყაროს ფორმირება, მისი ორიენტაცია, სიტყვის მეშვეობით მსოფლმხედველობრივი წარმოდგენების განვითარება, ლექსიკური ფონდის გაფართოება; ● ისეთი ფსიქიკური მონაცემების განვითარება, როგორიცაა, აზროვნება, მეხსიერება, ყურადღება, რეფლექსიის უნარი, თვითშეფასება. ენის აბსტრაქტული სისტემა, ერთი მხრივ, მეორე მხრივ, ენობრივი მასალის (სიტყვის, ტექსტის) დამახსოვრების გზით აღმზრდელობითი თემატიკის ტექსტების ანალიზი ან ანალოგიური თემების თხზულებათა მოფიქრება-გავრცობა; ● ენის დაუფლების გზით და კითხვის შედეგად მოსწავლის გონებრივი თვალსაწიერის გაფართოება; ● ზოგადსასწავლო უნარისა და ჩვევების ჩამოყალიბება (წიგნზე მუშაობა, დაკონსპექტება, საცნობარო ლიტერატურით სარგებლობა, სხვადასხვა ლექსიკონის გამოყენება); ● დაბოლოს, საკუთრივ მოსწავლის მეტყველების განვითარება, მისი ზეპირი და წერითი მეტყველების უნარ-ჩვევების სრულყოფა (კითხვა, მოსმენა, წერა, საუბარი), კულტურული მეტყველების ჩვევის დაუფლება. საგნის სწავლების თავისებურებანი ენის როგორც სასწავლო საგნის არსებით თავისებურებად გვევლინება მისი არაერთგვარობა. ფართო გაგებით ენა მოიცავს: 1) სამეტყველო მოქმედებებს – საუბრისა და დამახსოვრების პროცესს; 2) ენობრივ მასალას – შედგენილ ტექსტებს; 3) ენობრივ სისტემას – ლექსიკას, გრამატიკას. რეალურად ენა არსებობს მხოლოდ სამეტყველო მოქმედების სახით, ხოლო დანარჩენი ორი მისგან განსხვავებული ასპექტებია და წარმოადგენს: ენის მატარებელთა სამეტყველო მოქმედების პროდუქტს (ენობრივი მასალა) და ენობრივი მასალის შესწავლის შედეგს (ენობრივი სისტემა). ყველა ზემოჩამოთვლილი ასპექტი უნდა აისახოს სტანდარტის შინაარსში, პირველ რიგში – სამეტყველო მოქმედება სწორედ იმის გამო, რომ მისი დაუფლება წარმოადგენს მოსწავლის ენობრივი ცოდნის მიზანს, ხოლო ენობრივი მასალა და ენობრივი სისტემა გვევლინება სამეტყველო მოქმედების სწავლების საფუძვლად. ენობრივი მასალა, ე.ი. ტექსტები – ერთმანეთისაგან განსხვავებული ტიპის, ჟანრისა და სტილის მიხედვით – სწავლებისას გამოიყენება როგორც დიდაქტიკური მასალა, რაც აუცილებელია უშუალოდ ენის დასაუფლებლად. ენობრივი სისტემა, ანუ ცნობები ენასა და მეტყველებაზე, ხელს უწყობს დაგროვილი სამეტყველო გამოცდილების გაცნობიერებას, ეს კი შესაძლებელს ხდის სწავლებაში კონტროლის განხორციელებას, რაც აუცილებლად საჭიროა უნარ-ჩვევათა ჩამოყალიბების ეტაპზე. აქედან გამომდინარე, მშობლიური ენის სწავლების შინაარსში ასახულია შესასწავლი ობიექტი ენა და მისი გამოვლენის სხვადასხვაობა, რომელიც მთლიანად განსაზღვრულია პრაქტიკული მიზნებითა და სასკოლო განათლების შესაძლებლობებით. სტანდარტში წამოდგენილია საშუალო სკოლის სამივე საფეხური, ოღონდ 1-ლი საფეხურის (ელემენტარული სკოლის) მხოლოდ მე-5-6 კლასები. სწავლების შინარსის გამჭოლი ხაზები მშობლიური (ქართული) ენის ინვარიანტული შინაარსის სტანდარტის შედგენისას უპირატესად ჩვენთვის ამოსავალია ქართული ენა როგორც დამოუკიდებელი სასწავლო საგანი. ამასთანავე, მშობლიური ენა ემსახურება სხვა სასწავლო საგნებში მოსწავლეთა ცოდნის დაუფლებას, იგი ადამიანის სულიერი სამყაროს ფორმირების ძლიერი საშუალებაა, პიროვნების სოციალიზაციისა და კაცობრიობის კულტურის ფასეულობათა გაცნობის ძირითადი საყრდენია. ამ თვალთახედვით საჭიროა იმის ხაზგასმა, რომ განათლების სტანდარტი მშობლიურ ენაში არ შეიძლება იყოს გაღარიბებული, მან უნდა მოიცვას აუცილებელი მასალა სწავლების კომუნიკაციური მიზნის მისაღწევად. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საშუალო სკოლაში მშობლიური ენის სწავლების ძირითადი ამოცანების უზრუნველსაყოფად საჭიროა: ● ენობრივი კომპეტენციის (ენობრივ საკითხთა წყების) ჩამოყალიბება, რომელიც მოიცავს ენის სისტემის შესახებ ცოდნასა და მისი გამოყენების უნარს, რათა დავეუფლოთ როგორც ზეპირი, ისე წერითი მეტყველების მაღალ კულტურას, მივაღწიოთ სრულ წიგნიერებას. ●     კომუნიკაციური კომპეტენციის ჩამოყალიბება, რაც გულისხმობს სამეტყველო მოქმედების სხვადასხვა სახის დაუფლებას, სამეტყველო ქცევის კულტურას. სტანდარტებში განათლების შინაარსის ორი დონეა წარმოდგენილი: ●     ა) ბაზური ინვარიანტული, რომელსაც უნდა დაეყრდნონ პროგრამის შემდგენლები და ●     ბ) მინიმალურ მოთხოვნათა, რომელშიც გათვალისწინებულია მოსწავლეთა მომზადების დონე ქართულ ენაში. თითოეულ დონეზე გამოიყოფა შემდეგი გამჭოლი ხაზები, რომლებიც გასდევს მშობლიური ენის მთელ კურსს: ●     ენის სისტემის ანუ ენის შესახებ ცოდნის ფორმირება გაგების დონეზე და მოქმედებათა ხერხები (ენობრივი კომპეტენცია). ●     სამეტყველო მოქმედებები (კომუნიკაციური კომპეტენცია). ენობრივსა და კომუნიკაციურ კომპეტენციაში წარმოდგენილი საკითხები – ენა (გვ. 6-7) ლექსიკა და ფრაზეოლოგია (გვ. 10), მეტყველება, ტექსტი, მეტყველების სტილი, მეტყველების ტიპები, ტექსტის აგება (გვ. 10-11) – გათვალისწინებულია საშუალო სკოლის სამივე (1, 2, 3) საფეხურისათვის, ოღონდ საბაზო (მე-2) და საშუალო განათლების (მე-3) საფეხურებზე ისინი შეისწავლება ღრმად და საფუძვლიანად. მართლწერა (ორთოგრაფია და პუნქტუაცია), როგორც წერითი სამეტყველო მოქმედების ასპექტი, უშუალოდ ერწყმის მორფოლოგიისა და სინტაქსის საკითხებს. ძველი ქართული ენის საკითხები შეისწავლება ახალი ქართული ენის მასალასთან მისადაგებულად სხვადასხვა კლასში, მაგრამ, ამასთანავე, მოსწავლეთა ასაკის გათვა-ლისწინებითა და პრაქტიკული თვალსაზრისით მიზანშეწონილად მივიჩნიეთ ძველი ქართული ენის თავისებურებათა ღრმად სწავლება მე-9 კლასში. სწავლების შინაარსის მინიმალური დონე ენის სისტემა, ენობრივი კომპეტენცია ენის როლი საზოგადოებაში ქართული სალიტერატურო ენა როგორც ეროვნული ენის უმაღლესი ფორმა. ქართული ენა როგორც საქართველოს სახელმწიფო ენა. ქართული ენის ადგილი სხვა ენებს შორის. მონათესავე ენები. ქართველური ენები. ქართული ენა როგორც მრავალსაუკუნოვანი ტრადიციის მქონე მდიდარი და განვითარებული სალიტერატურო ენა. ქართული სალიტერატურო ენის დასაბამი და მისი განვითარების საფეხურები. ენა და დამწერლობა. უძველესი წერილობითი ძეგლები. ● ენის დანიშნულება-ფუნქციები. ● მეტყველება და აზროვნება. ● მეტყველების კულტურა და გრამატიკული ნორმა. ● ქართული სალიტერატურო ენა და დიალექტები. ● ახალი ქართული სალიტერატურო ენის ნორმათა მოწესრიგების პრინციპები. ● ქართული ენის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებანი. ● ქართული ენის გამოჩენილი მკვლევარნი საქართველოში და საზღვარგარეთ. ● ცნობილ მწერალთა და მეცნიერთა შეხედულებანი ქართული ენის შესახებ. ● ქართული ენის ლექსიკონები, მათი მოხმარების წესები. V-VI კლასები ფონეტიკა და გრაფიკა ფონეტიკის შესწავლის საგანი. ბგერის რაობა. საწარმოთქმო ორგანოები. ბგერის წარმოქმნა. ბგერა როგორც სიტყვათა და სიტყვის ფორმათა განმასხვავებელი. ბგერათა რაოდენობა ძველსა და ახალ ქართულში. ხმოვნები და თამხმოვნები. თანხმოვანთა ჯგუფები. მარცვალი. ღია და დახურული მარცვალი. მარცვალი და სიტყვა. სიტყვის დამარცვლისა და სტრიქონიდან სტრიქონზე გადატანის წესები. ბგერა და ასო. ანბანი. (მრგვლოვანი, ნუსხური და მხედრული). ძველი დამწერლობის ნიმუშები. ხმარებიდან გასული ასოები. ასოთა სახელები და სიტყვათა ანბანის რიგზე გაწყობის წესი. ანბანის პრაქტიკული დანიშნულება. მორფოლოგია მორფოლოგიის საგანი. სრულმნიშვნელობიანი (დამოუკიდებელი) და დამხმარე მეტყველების ნაწილები. ფორმაცვალებადი და ფორმაუცვლელი სიტყვები. მეტყველების ნაწილები. მეტყველების ნაწილთა დაყოფის კრიტერიუმები. სრულმნიშვნელობიანი და დამხმარე მეტყველების ნაწილები. ფორმაცვალებადი და ფორმაუცვლელი ნაწილები. მეტყველების ნაწილები: არსებითი სახელი, ზედსართავი სახელი, რიცხვითი სახელი, ნაცვალსახელი, ზმნა (ზმნის რაობა; სუბიექტურ და ობიექტურ პირთა ნიშნები; ინვერსია; ზმნისწინი; დრო; ასპექტი; კილო; მწკრივები და სერიები; გარდამავლობა) და მათი ძირითადი მორფოლოგიური თავისებურება. სიტყვის შედგენილობა. აფიქსები ადგილის მიხედვით: პრეფიქსი, სუფიქსი და პრეფიქს-სუფიქსი. აფიქსები დანიშნულების მიხედვით: მიმოსახრელი (ფორმის მცვლელი) და წარმომქმნელი (ახალი სიტყვის მაწარმოებელი). ძირეული და წარმოქმნილი სიტყვები. წარმოქმნილ სახელთა ჯგუფები შინაარსის მიხედვით. მარტივი და რთული სიტყვები. სიტყვათა შემოკლებით დაწერა და სრულად წაკითხვა. მორფოლოგიური ნორმები როგორც სწორი მეტყველებისა და ორთოგრაფიის წარმატებით დაუფლების საფუძველი. VII-IX კლასები მეტყველების ნაწილები: ზმნა (ზმნის ფუძე, თემა და თემის ნიშნები; ძირი; გვარი; ქცევა, კონტაქტი; თავისებური ზმნები), ზმნიზედა, თანდებული, კავშირი, ნაწილაკი, შორისდებული და მათი ძირითადი მორფოლოგიური თავისებურება. შორისდებული როგორც განცალკევებით მდგომი მეტყველების ნაწილი. სახელზმნა და მისი თავისებურება. სიტყვის გადასვლა ერთი მეტყველების ნაწილიდან მეორეში. მორფოლოგიური ნორმები როგორც სწორი მეტყველებისა და ორთოგრაფიის წარმატებით დაუფლების საფუძველი. სინტაქსი სინტაქსის საგანი. სინტაქსური ერთეულები: წინადადება; სინტაქსური წყვილი, წონადადების წევრი, მათი ურთიერთმიმართება. სინტაქსურ წყვილთა რაოდენობა წინადადებაში. წყვილის წევრთა სინტაქსური დამოკიდებულება. წინადადების სახეები შინაარსის მიხედვით. სასვენი ნიშნების დასმის წესები მათ ბოლოს. წინადადების მთავარი და არამთავარი წევრები. წინადადების ტიპები აგებულების მიხედვით. მარტივ და შერწყმულ წინადადებათა რაობა და სახეები. სასვენი ნიშნები შერწყმულ წინადადებაში. განკერძოებულ სიტყვა-გამოთქმათა რაობა და სახეები. სასვენი ნიშნები განკერძოებულ სიტყვებთან და გამოთქმებთან. რთული წინადადების რაობა, ტიპები. რთულ თანწყობილ და ქვეწყობილ წინადადებათა ნაწილების დაკავშირების საშუალებანი. ნარევი სახის რთული წინადადება. სასვენი ნიშნები რთულ წინადადებაში. პირდაპირი და ირიბი ნათქვამი. სასვენი ნიშნები პირდაპირ ნათქვამთან. დიალოგი. სავენი ნიშნები დიალოგში და ციტატების დამოწმებისას. ძველი ქართული ენის ზოგიერთი თავისებურება ქართული ენის უძველესი ძეგლები (წარწერები, ხანმეტი და ჰაემეტი ტექსტები). ძველი ქართული ენის ბგერითი შედგენილობა. ხმარებიდან გასული ასოები. ქართული დამწერლობის განვითარების საფეხურები (მრგლოვანი, ნუსხური, მხედრული) მრგლოვანი ანბანი და ასოთა შესატყვისი ბგერები. რიცხვების გამოხატვა ასოებით. ბრუნვები და მათი ნიშნები ძველ ქართულში. –ებ და –ნ-თ ბოლოსართიანი მრავლობითის ფორმები ძველ ქართულში და მათი სინტაქსური ძალა. განსხვავება საზოგადო და ადამიანის საკუთარ სახელთა ბრუნებას შორის. სუბიექტურ და ობიექტურ პირთა ნიშნები მხოლობითსა და მრავლობითში. მეორე პირის წართქმითი ბრძანებითის ფორმათა გადმონაშთი ახალ ქართულში. მარტივი და რთული ზმნისწინები, მათი ფუნქციები. ხოლმეობითის ფორმები. შემასმენლის ქვემდებარესთან შეთანხმება – შეუთანხმებ-ლობა რიცხვში. ადამიანის საკუთარი სახელებით გადმოცემული ქვემდებარისა და პირდაპირი დამატების გარჩევა გარდამავალი ზმნის მეორე სერიის ფორმებთან. შემასმენლის შეთანხმება ნარიან მრავლობითში დასმულ პირდაპირ დამატებასთან, განსაზღვრების ადგილი და მისი შეთანხმება საზღვრულ სახელთან ბრუნვასა და რიცხვში. -ა ნაწილაკიანი კითხვითი წინადადება. ლექსიკა და ფრაზეოლოგია სიტყვა როგორც მნიშვნელობის მქონე ბგერათა ნაერთი. ერთმნიშვნელობიანი და მრავამნიშვნელობიანი სიტყვები. სინონიმები, ანტონიმები, ომონიმები, თავაზიანი მიმართვისა და ახლობლებთან საუბრის ფორმები. ლექსიკის გამდიდრების ძირითადი წყარო. სიტყვის პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობა. სიტყვის მნიშვნელობის ცვლა. სიტყვის მნიშვნელობის გაფართოება და დავიწროება. აფორიზმები. საყოველთაოდ ხმარებული ლექსიკა. პროფესიული ლექსიკა. დიალექტიზმები. არქაიზმები. ნეოლოგიზმები. ნასესხი სიტყვები. ბარბარიზმები. ლექსიკური სინონიმები და მათი მნიშვნელობა მეტყველების სიზუსტისა და ხატოვანებისათვის. ხატოვანი სიტყვა-თქმები, ფრაზეოლოგიზმები, ანდაზე-ბი და მათი დანიშნულება ენაში. ქართული ენის ლექსიკონები – სულხან-საბა ორბელიანის „სიტყვის კონა“, „ქართული სალიტერატურო ენის განმარტებითი ლექსიკონი“, თ. სახოკიას „ხატოვანი სიტყვა-თქმები“, ალ. ნეიმანის „სინონიმთა ლექსიკონი“, გ. შატბერაშვილის „ჭაშნიკი“ და სხვ. სამეტყველო მოქმედება, კომუნიკაციური კომპეტენცია მეტყველება ენობრივი საშუალებები გამოიყენება ურთიერთობის მიზნით, რისთვისაც აუცილებელია მოსაუბრე და მეტყველების მოტივი. მეტყველება ნაირფეროვანია: ფორმის მიხედვით – ზეპირი და წერითი, დანიშნულების მიხედვით – დიალოგური და მონოლოგური. მეტყველების კულტურა, ქართული სალიტერატურო ენის დაუფლების ორი საფეხური: სწორი, დახვეწილი და ზუსტი მეტყველება (კომუნიკაციურად მიზანმიმართული). ტექსტი ტექსტი და მისი ძირითადი ნიშნები: თემა და ტექსტის დედააზრი. აზრის თანამიმდევრულად განვითარება ტექსტში, ტექსტის დაყოფა აბზაცებად, აბზაცის დანიშნულება, ტექსტის მარტივი და რთული გეგმის შედგენა. მეტყველების სტილი მეტყველების სტილის ნაირგვარობა: სასაუბრო, ოფიციალურ-საქმიანი, მეცნიერული, პუბლიცისტური, მხატვრული, მათი გამოყენების სფერო, დანიშნულება და ენობრივი თავისებურება. მეტყველების ტიპები თხრობა, აღწერა, მსჯელობა. ტექსტის აგება ტექსტის ტიპობრივი ფრაგმენტების აგება: ● საგნების, ბუნების სურათების აღწერა; ადამიანის გარეგნობის აღწერა; ● მხატვრული და ინფორმაციული ხასიათის თხრობა; ● მსჯელობა. ნაწარმოების მოქმედ პირთა შესახებ მსჯელობა და თავისი აზრის დასაბუთება, ფაქტებით ახსნა, ნათქვამის გავრცობა. ქართულ ენაში განათლების შინაარსის მინიმალური დონიდან X-XII კლასებისათვის ცალკე გამოვყოფთ ენობრივ საკითხთა წყებას (ენობრივ კომპეტენციას): ● ენის რაობა; ენის წარმოშობა და განვითარება; ენის ფუნქციები; დედაენა; ენა და საზოგადოება; ენათა კლასიფიკაცია; ქართველური ენები და დიალექტები; ქართული დამწერლობა; ზეპირი და წერითი მეტყველების ურთიერთმიმართება; მეტყველების სიზუსტე; მეტყველების ლოგიკურობა. მეტყველების ემოციურობა და გამომსახველობა; სიტყვის აგებულება; სიტყვის დაბადება; სიტყვა-წარმოებასთან, ზმნასთან, ფორმაუცვლელ მეტყველების ნაწილებთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები; სინონიმები; ანტონიმები; ომონიმები; სინონიმთა და ომონიმთა ხმარების სიზუსტე; პარონიმები; ტერმინოლოგიის სიზუსტე; ხატოვანი თქმები; ქართული ენის ლექსიკონები და მათი მოხმარების წესები; ქართული ენის მკვლევარნი. ● ენათმეცნიერული და პოეტური სტილისტიკის საგანი; პოეტური მეტყველების ხერხები და საშუალებანი; ინვერსია; რიტორიკული შეკითხვა; შედარება; გამეორება; ტავტოლოგია; მორფოლოგიური სინონიმები, მათი დანიშნულება და გამოყენების ხერხები; სინტაქსური სინონიმიკა; სიტყვათა წყობა მარტივ, შერწყმულ და რთულ წინადადებაში; განკერძოებული სიტყვებისა და გამოთქმების ადგილი წინადადებაში; დამოუკიდებელ წინადადებათა დაკავშირების ენობრივი საშუალებები; აბზაცი და მისი ფუნქცია; ფუნქციური სტილის დანიშნულება და გამოყენება მეტყველებაში; ტექსტის ლინგვისტური ანალიზი; ტექსტში ციტატების ჩართვის ხერხები; ● მწერლის ენა და სტილი; ● ძველი ქართული ხელნაწერები; ● ქართული ტერმინოლოგია; ● ეტიმოლოგიური ძიებანი; ქართული ტოპონიმიკა; ონომასტიკა. ● ენის სიწმინდის საკითხები. ● პუნქტუაცია. მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევებისადმი მოთხოვნები ენის სისტემა. ენობრივი კომპეტენცია ფონეტიკა და გრამატიკა მოსწალემ უნდა იცოდეს ანბანი, ასოთა თანამიმდევრობა, სახელწოდებანი. დაშალოს წინადადება სიტყვებად, სიტყვები მარცვლებად და ბგერებად. სათანადო მაგალითების დამოწმებით დაადასტუროს ბგერის სიტყვათგანმასხვავებელი და ფორმათგანმასხვავებელი მნიშვნელობა. შეძლოს ხმარებდან გასული ასოებისა და მრგვლოვანის და ნუსხურის წაკითხვა-გარჩევა, ხმოვანი და თანხმოვანი ბგერების გარჩევა; დაეუფლოს სიტყვათა ანბანის რიგზე გაწყობის წესს. სწორად დამარცვლოს სიტყვა სტრიქონიდან სტრიქონზე გადასატანად. მოძებნოს სიტყვები ლექსიკონსა და კატალოგში. თავისუფალად შეძლოს ორთოგრაფიული ლექსიკონის გამოყენება. მორფოლოგია მოსწავლემ იცოდეს მეტყველების ნაწილთა განსაზღვრებანი, მათი არსებითი ნიშნები, ფორმაცვალების ძირითადი წესები და თავისებურებანი, გაარჩიოს სახელი შედგენილობისა და გრამატიკული ფორმის მიხედვით, იპოვოს ტექსტში ძირეული და წარმოქმნილი სახელები; აღნიშნოს, რა საშუალებით არის სიტყვა ნაწარმოები და როგორია მისი ლექსიკური მნიშვნელობა. მოსწავლემ იცოდეს ქართული ორთოგრაფიის პრინციპები; მართლწერის ნორმები როგორც სწორი და ზუსტი წერითი მეტყველების აუცილებელი პირობა. სწორად და სტილურად მიზანმიმართულად გამოიყენოს სრულმნიშვნელოვანი და დამხმარე სიტყვები ზეპირსა და წერით მეტყველებაში. სინტაქსი მოსწავლემ იცოდეს შესწავლილი სინტაქსური ერთეულების არსებითი ნიშნები. გაარკვიოს სინტაქსურ წყვილთა ურთიერთმიმართება. ამოიცნოს წინადადების სახეები შინაარსის მიხედვით და წარმოთქვას იგი სათანადო ინტონაციით. გაარჩიოს წინადადების მთავარი და არამთავარი (მეორეხარისხოვანი) წევრები, შეძლოს მარტივ წინადადებათა სახეების ამოცნობა, ერთგვარ წევრთა რაობის განსაზღვრა, ერთგვარ წევრთა შეერთების საშუალებათა დასახელება, გაიცნობიეროს და საჭიროებისამებრ გამოიყენოს წინადადების ერთგვაროვანი წევრები, შეძლოს სხვადასხვა სახის მარტივ და შერწყმულ წინადადებათა შედგენა, იპოვოს ტექსტში სხვადასხვა სახის მარტივი და შერწყმული წინადადებანი. მოსწავლე დაეუფლოს რთული წინადადების შედგენის საშუალებებსა და ტიპებს, აზრობრივ მიმართებას რთული თანწყობილი წინადადების ნაწილებს შორის. დამოკიდებული წინადადების მთავართან შეერთების საშუალებებს, დამოკიდებული წინადადების სახეებს. სათანადო წესები დაიცვას რთული ქვეწყობილი წინადადების მარტივით შეცვლისას. მონახოს სხვადასხვა ტიპის რთული წინადადება ტექსტში. სწორად განსაზღვროს კავშირიან და უკავშირო რთული წინადადების ნაწილთა აზრობრივი მიმართება. მორგებულად გამოიყენოს წინადადებები ზეპირსა და წერით მეტყველებაში. შეძლოს პირდაპირი და ირიბი ნათქვამის მიზანმიმართულად გამოყენება. მოსწავლემ სასვენი ნიშნები წესისამებრ დასვას სხვადასხვა შინაარსის წინადადების ბოლოს. იპოვოს ტექსტში მარტივი (სრული და უსრული), შერწყმული და განკერძოებულ სიტყვა-გამოთქმათა შემცვლელი წინადადებანი და დაასაბუთოს ამა თუ იმ სასვენი ნიშნის ხმარების სისწორე. დასვას ტირე შემასმენლისა თუ მეშველი ზმნის გამოტოვებისას, განზოგადებულსიტყვიან წინადადებაში, დანართთან პირდაპირი ნათქვამის შემდეგ მოქცეული ავტორის სიტყვების წინ. სწორად იხმაროს ძახილის ნიშანი მიმართვისა და შორისდებულის შემდეგ. დასვას ორწერტილი განმაზოგადებელსიტყვიან წინადადებაში, როცა განმაზოგადებელი სიტყვა უსწრებს ერთგვარ წევრებს. ჩასვას ჩართული წინადადება ფრჩხილებში. იპოვოს ტექსტში რთული თანწყობილი და ქვეწყობილი წინადადებები და იმსჯელოს სასვენი ნიშნების გამოყენების სისწორეზე. სწორად დასვას სასვენი ნიშნები დიალოგში. ძველი ქართული ენის ზოგიერთი თავისებურება მოსწავლემ შეძლოს ენის უძველესი ძეგლების (მათ შორის ხანმეტი და ჰაემეტი ტექსტების) წაკითხვა; ძველი ქართული ენის ბგერითი შედგენილობა განასხვაოს ახალი ქართულისაგან. იცოდეს მრგვლოვანი და ნუსხური ანბანი და მათი შესატყვისი ბგერები, ქართული დამწერლობის განვითარების საფეხურები. გაიცნობიეროს სახელთა ბრუნების თავისებურებანი ძველ ქართულში. ასევე – ხანმეტობისა და ბრძანებითის ფორმათა გადმონაშთი ახალ ქართულში, სუბიექტურ და ობიექტურ პირთა ნიშნები მხოლობითსა და მრავლობითში, შემასმენლისა და ქვემდებარის შეთანხმება-შეუთანხმებლობა რიცხვში. განსაზღვრების ადგილი და შეთანხმება საზღვრულ სახელთან ბრუნვასა და რიცხვში. ლექსიკა და ფრაზეოლოგია მოსწავლემ განმარტოს სიტყვის ლექსიკური მნიშვნელობა, იმსჯელოს წინადადებაში მრავალმნიშვნელობიან სიტყვათა ფუნქციაზე, განსაზღვროს კონტექსტში მათი დანიშნულება. იცოდეს ლექსიკის გამდიდრების წყაროები. სინონიმები, ანტონიმები და ომონიმები მორგებულად გამოიყენოს მეტყველებაში. იცოდეს მწერალთა შემოქმედებაში მათი გამოყენების მნიშვნელობა, სიტყვის პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობით გამოყენება. სიტყვის მნიშვნელობის ცვლა – სიტყვის მნიშვნელობის გაფართოება და დავიწროება. შეარჩიოს სიტყვები თავაზიანი მიმართვისა და ახლობლებთან საუბრის დროს. იპოვოს ტექსტში პროფესიული ტერმინები, დიალექტიზმები, არქაიზმები, ნეოლოგიზმები, ნასესხები სიტყვები, ბარბარიზმები. შეძლოს ხატოვანი სიტყვა-თქმების, ფრაზეოლოგიზმებისა და ლექსიკური სინონიმების გამოყენება მეტყველების სიზუსტისა და ხატოვანებისათვის. იცოდეს ქართული ენის მთავარი ლექსიკონები, მათი გამოყენების წესები და დანიშნულება. სამეტყველო მოქმედება კომუნიკაციური კომპეტენცია ● მოსწავლემ შეძლოს სწრაფად, სწორად და გამომეტყველებით წაიკითხოს უცნობი მხატვრული, პუბლიცისტური და სასწავლო-მეცნიერული ტექსტები. ● აღიქვას ზეპირი და წერითი მეტყველება, გაიგოს გამონათქვამის აზრი, ამოიცნოს ქვეტექსტი, გაარჩიოს ერთმანეთისაგან მთავარი და მეორეხარისხოვანი ინფორმაცია. ● გააანალიზოს ტექსტი, განსაზღვროს მისი (ტექსტის) მეტყველების სტილი და ტიპი. გამოყოს ძირითადი აზრი, იმსჯელოს ტექსტში წინადადებათა დაკავშირების გზებსა და საშუალებებზე, მიანიშნოს ენობრივი საშუალებები, რაც შესასწავლი მეტყველების სტილისა და ტიპებისათვის არის დამახასიათებელი. ● შეძლოს ზეპირად და წერილობით წაკითხული, მოსმენილი ტექსტის მოკლედ გადმოცემა. ● გადმოსცეს ტექსტის შინაარსი სამეტყველო სიტუაციის გათვალისწინებით. დააზუსტოს თემა, განსაზღვროს ჩანაფიქრისა თუ გამონათქვამის გეგმა, აზრის გადმოცემისას დაიცვას ლოგიკური თანამიმდევრობა, სალიტერატურო ენის ნორმები, მორგებულად გამოიყენოს ენობრივი საშუალებები. ● დაეუფლოს კულტურული მეტყველების ჩვევებს. საშუალო განათლების (მე-3) საფეხურის (X-XII კლ.) კურსდამთავრებულმა უნდა იცოდეს ენის რაობა, ენის ფუნქციები და მათი დანიშნულება; ერკვეოდეს ქართველური ენების ურთიერთმიმართების საკითხებში; კარგად იყოს დაუფლებული ქართული ენის ძირითად ლექსიკურ მარაგს და სალიტერატურო ენის ნორმებს; დაიცვას ორთოგრაფიული და პუნქტუაციური წესები; ერკვეოდეს სინტაქსურ ერთეულთა დანიშნულებაში და იყენებდეს მათ ზუსტად; შეეძლოს საკუთარი აზრის ჩამოყალიბება ზეპირად თუ წერილობით დახვეწილი ფორმით; შეეძლოს სხვისი აზრის გადმოცემა და ციტირება, ტექსტის დაყოფა აბზაცებად; გაცნობიერე-ბული ჰქონდეს ის სტილისტური ხერხები და საშუალებები, რომელთა მეოხებითაც ხდება ემოციური ზემოქმედება მკითხველსა თუ მსმენელზე; იმსჯელოს მწერლის ენასა და სტილზე; გააანალიზოს ტექსტი ლინგვისტურად; ჰქონდეს წარმოდგენა ქართული ენის ისტორიაზე, მის დიალექტებსა და მონათესავე ენებზე; საჭიროებისამებრ გამოიყენოს ქართული ლექსიკონები; იცოდეს ქართული დამწერლობა, ქართული ხელნაწერები, ქართველ მეცნიერთა ღვაწლი; ერკვეოდეს ქართული ეტიმოლოგიის, ტოპონიმიკისა და ონომასტიკის მნიშვნელოვან საკითხებში. ქართულ ენაში მოსწავლეთა მომზადების დონის განსაზღვრა განმარტებითი ბარათი ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაში სწავლების შედეგების ობიექტური დონის განსაზღვრა აუცილებელია. შედეგების შემოწმება მხოლოდ მაშინ არის სანდო და ობიექტური, როცა წარმოდგენილია დონის განმსაზღვრელი სტანდარტები, ე.ი. დაუფლების ნორმები. ეს კი საშუალებას მოგვცემს, ერთმანეთს შევადაროთ იმ სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფის მოსწავლეთა წარმატება, რომლებიც განსხვავებული პროგრამებითა და სახელმძღვანელოებით სწავლობენ. განათლების სახელმწიფო სტანდარტების დონის დანიშნულებაა, გამოავლინოს ენისა და მეტყველების სფეროში უნარ-ჩვევების ის წრე, რომელიც ნიშანდობლივია მოსწავლეთა (V-XII კლ.) კომუნიკაციური კომპეტენციისათვის. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია, სწავლა გაგრძელდეს განუწყვეტელი განათლების სახით ან თვით-განათლების გზით, რაც განსაზღვრულია პიროვნების ცხოვრებისეული მისწრაფებითა თუ პროფესიული განათლების მოთხოვნით. ქართულ (მშობლიურ) ენას, როგორც სასწავლო დისციპლინას, მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება მოსწავლის პიროვნების ჩამოყალიბებასა და განვითარებაში. სამეტყველო მოქმედების დაუფლება გვევლინება ენობრივი განათლების მიზნად, ხოლო ენობრივი მასალა და ენობრივი სისტემა – სამეტყველო მოქმედების სწავლების საშუალებად და მის თეორიულ საფუძვლად. მშობლიური ენა განეკუთვნება შემეცნებითი მოქმედების სფეროს. მშობლიური ენის სწავლების შედეგების ობიექტური შეფასების საშუალებას გვაძლევს, პირველ რიგში, ენობრივი კომპეტენცია, მართლწერა (ორთოგრაფია და პუნქტუაცია) როგორც წერითი სამეტყველო მოქმედების დაუფლების მთავარი და რთული ასპექტი და ქართული ენის შესწავლის აუცილებელი კომპონენტი და კომუნიკაციური კომპეტენცია, ენობრივი საშუალებების გამოყენება მეტყველებაში (მეტყველების განსხვავებული სტილისა და ტიპების გათვალისწინებით). საგანმანათლებლო სტანდარტების შესაბამისად მოსწავლეთა მომზადების გამოსავლენად აუცილებელია დავალებათა სისტემა, რომელიც მოგვცემს საშუალებას, შევამოწმოთ: ქართულ ენაში მომზადების რა დონეს მიაღწიეს მოსწავლეებმა, რა ხასიათის სასწავლო მოქმედებები სრულდება მოსწავლეთა მიერ, აქვე უნდა გამოვყოთ: 1) უნარ-ჩვევების სისტემა (ენობრივი კანონზომიერებანი, განსაზღვრული ფაქტობრივი მასალა და სხვ.) 2) საწავლო მოქმედების სახეები – სხვადასხვა სახის ენობრივი ანალიზის ჩატარება (გრამატიკული, სიტყვაწარმოებითი და სხვ.) ან მეტყველებითი ანალიზი (შესწავლილი მოვლენების განზოგადება). მოსწავლეთა მომზადება დონის შემოწმების ტრადიციულ ფორმად ითვლება თხზულება. მისი მეშვეობით მოწმდება ე.წ. „ბუნებრივი წიგნიერება“, თხზულების შეფასებისას არ უნდა დავკმაყოფილდეთ მხოლოდ ამა თუ იმ შეცდომის (გრამატიკულის, ორთოგრაფიულისა თუ პუნქტუაციურის) ჩამოთვლით, არამედ გავითვალისწინოთ თხზულების შინაარსობრივი და მეტყველებითი ასპექტები, თუმცა მართლწერის თვალთახედვით ნამუშევრის ანალიზისას ორთოგრამებისა და პუნქტოგრამების გამოყოფა და დაჯგუფება ხელს შეგვიწყობს მართლწერის კომპეტენციის დონის სწორად განსაზღვრაში. ქართულ ენაში მოსწავლეთა მომზადების დონის შემოწმების სხვადასხვა საშუალება არსებობს: შემოთავაზებულ წინადადებაში სიტყვების ჩაწერა, წინადადებებისა და ტექსტების ფრაგმენტების ანალიზი, კითხვებზე პასუხის გაცემა, შესწავლილი მასალის (ცალკეული თემის, თემის ნაწილის ან მთლიანად კურსის) კონტროლი შემაჯამებელი სახით, შემოქმედებითი ხასიათის დავალებანი და სხვ. ზემოჩამოთვლილი საშუალებებიდან ერთ-ერთის გამოყენება ენობრივი ფორმირების, მართლწერისა და მეტყველების კომპეტენციის შესამოწმებლად არ არის საკმარისი, ამიტომ ყველაზე მოხერხებულ საშუალებად ითვლება ტექსტი როგორც ქართულ ენაში მოსწავლეთა უნარ-ჩვევათა შემოწმებისა და ცოდნის დონის განმსაზღვრელი. მოსწავლეთა მომზადების დონის განსაზღვრისას საფეხურები ცალ-ცალკე არა გვაქვს გამოყოფილი, რადგან სტანდარტების ინვარიანტულ დონეში იგი მკაფიოდაა გამიჯნული (იხ. გვ. 6, 7, 10, 11). ქვემოთ წარმოდგენილია მოსწავლეთა დონის განმსაზღვრელ სამუშაოთა ნუსხის სამი ასპექტი: 1. მაგალითები ენაში მოსწავლეთა მომზადების დონის შესამოწმებლად (ენობრივი კომპეტენცია); 2. მოსწავლეთა მომზადების დონის შემოწმება მართლწერაში (ორთოგრაფია და პუნქტუაცია); 3. მოსწავლეთა მეტყველების შემოწმება (კომუნიკაციური კომპეტენცია). დავალებათა ნიმუშები მოსწავლეთა მომზადების დონის შესამოწმებლად ენაში (ენობრივი კომპეტენცია) მაგალითები მორფოლოგიიდან უფროსკლასელებმა უნდა იცოდნენ მეტყველების ნაწილთა სახელწოდება და მათი არსებითი ნიშნები: განსაზღვრონ ცალკეული სიტყვის მორფოლოგიური თავისებურება, სწორად და მიზანმიმართულად გამოიყენონ სხვადსხვა მეტყველების ნაწილი. დავალება 1. გამოიცანით, ჩამოთვლილ წინადადებებში რომელია მიმღეობა: 1. დაბურულ ტყეში დიდი მუხა იდგა (ი. გოგებაშვილი); 2. შენ აჭმევ პურსა ცოცხალსა, დამმარხავი ხარ მკვდრისაო (ხალხური); 3. არწივი ვნახე დაჭრილი (ვაჟა); 4. დალოცა ღმერთმა ისევ თავზედ ხელაღებული, გიჟი, გადარეული, შეუპოვარი და დაუმონავი მღვრიე თერგი. შავის კლდის გულიდამ გადმომსკდარი მოდის, მობღავის და აბღავლებს თავის გარეშემოსა (ილია). დავალება 2. ჩამოთვლილ წინადადებებში მოძებნეთ კავშირი: 1. თუნდაც მოკვდეს ქვეყნისათვის, ეგ სიკვდილი სიცოცხლეა (ილია); 2. მამამ ცალკე მიუალერსა თებროს, მაგრამ ის მაინც სლუკუნებდა (ვაჟა); 3. სანამ მწვადი შეიწოდა, ცხენსა მისცა საძოვარი (ხალხური). დავალება 3. მოძებნეთ ნაწილაკები: 1. აბა, კაციცა ისა ყოფილა (ილია); 2. ვიღაცამ ტყიდამ ასკუპა ცხენი (ილია); 3. მე იმ ერთმა დღემ თითქმის დამაბერა (ილია). დავალება 4. მიუთითეთ, რომელი სიტყვებია მოცემული არასწორად: 1. მოვა ამხანაგი და ჭადრაკს ვითამაშებდით; 2. გაზაფხულზე დღე მატულობს და ღამე კლებულობდა; 3. თამაზი, ამ საქმეს როცა ჩაუფიქრდა, სახლში წასვლა გადაწყვიტა. დავალება 5. მოძებნეთ ზმნებში პირველი სუბიექტური პირის ნიშნები. ნიმუში: კიდევაც წამიკითხა იმ დალოცვილის შვილმა. რა გავაგრძელო, იმ წიგნმა თავი შემაყვარა. ისე ჩემ სიცოცხლეში არა მინატრია რა, როგორც იმ დღეს წიგნის კითხვა მე ვინატრე: მშურდა, გეტყვით ჩემ გულის სიძუნწეს, რომ ის ისე თამამად კითხულობდა, მე კი ისე უხეიროდ დავეხეტებოდი. ბოლოს, გულის წადილს რომ ვეღარ გავუძელ, მივვარდი ზედ გლახუკას და დავეღრიჯე (ილია). მოსწავლეთა მომზადების დონის შემოწმება მართლწერაში (ორთოგრაფიასა და პუნქტუაციაში) ქართული ენის შესწავლის შედეგად სახელმწიფო სტანდარტის მოთხოვნების ნუსხა ავალებს ძირითადი სკოლის კურსდამთავრებულს ორთოგრაფიულ მზაობას: 1) გაარჩიოს ორთოგრაფიულად სწორი და უსწორო ფორმები; 2) ერთმანეთისაგან განასხვაოს მიმოსახრელი და მნიშვნელობის მცვლელი აფიქსები, შეძლოს სწორად მათი მოხმარება; 3) იცოდეს სიტყვების ერთად, ცალ-ცალკე და დეფისით წერის წესები; 4) შეეძლოს ორთოგრაფიული ლექსიკონით სარგებლობა. ასე რომ, კურსდამთავრებულებს ეძლევათ დავალებანი ორთოგრაფიაში საკონტროლოდ: ● გამოიცნონ ორთოგრამები; ● სწორად წერონ სიტყვა ნასწავლი ორთოგრამების შესაბამისად; გაარჩიონ ყველა მეტყველების ნაწილის ორთოგრამები. ● პუნქტუაციის მიხედვით საგანმანათლებლო სტანდარტი მოსწავლეებისაგან მოითხოვს, რომ მათ შეეძლოთ: ● წინადადებაში აზრობრივი და სინტაქსური დამოკიდებულებების გაანალიზება; ● სასვენი ნიშნების გააზრებულად შერჩევა (წინადადების დახასიათება აზრობრივი, ინტონაციური, გრამატიკული თვალთახედვით); ● სასვენი ნიშნების უშეცდომოდ დასმა წინადადების ბოლოს, ერთგვაროვან წევრებთან, განკერძოებულ სიტყვა-გამოთქმებთან; ● სასვენი ნიშნების სწორად დასმა რთულ წინადადებაში (კავშირიანსა და უკავშიროში); ●დიალოგის სწორად გაფორმება და პირდაპირი ნათქვამის გამოყენება მეტყველებაში; პუნქტუაციური უნარი გაიყოფა სახეებად: ● აღიქვან პუნქტოგრამები (მოძებნონ ისინი წინადადებაში, ტექსტში); ● დაასაბუთონ სასვენი ნიშვების მოხმარების სისწორე ნორმებზე დაყრდნობით და სწორად გამოიყენონ წერისას; ● შეამჩნიონ პუნქტუაციური შეცდომები და გაასწორონ. ქვემოთ ვიძლევით დავალების სახეებს, რომლებიც შეიძლება გამოვიყენოთ ორთოგრაფიული და პუნქტუაციური ცოდნის შესამოწმებლად (შემაჯამებელი საკონტროლო მუშაობისათვის). დავალება 1. მრავალწერტილის ადგილას ჩასვით სიტყვები საჭირო ფორმით: 1. რამდენიმე წლის შემდეგ . . . (ლომი) იპოვა თავისი ბოკვერი. 2. უმცროსმა . . . (უფროსი) უნდა გაუგოს. 3. თეთრწვერა მოხუცების . . . (სახე – მრ. რიცხვში) ეკლესიის ფრესკებს ჰგვანდნენ. 4. (ნოდარი) . . . წიგნი იყიდა. 5. ობოლი ბიჭი ( შვილი) . . . აიყვანა. დავალება 2. ფრჩხილებში ჩასმული სიტყვები დაწერეთ სწორად: 1. ერთი დროშკა მოადგა ჩვენი (დუქანი) კარებსა. 2. მატარებლის კივილი (ტყე) აქოჩრილ გზებში იკარგებოდა. 3. (ქვეყანა) სატკივარი ყველას უნდა გვტკიოდეს. დავალება 3. იმსჯელეთ, სიტყვის ძირში რა ცვლილებები მოხდა: 1. მინდვრის, ნივრის, დათვური, აქტიური, მეეზოვე ან: ბრეცს – ბრიცავს, ბზეკს – ბზიკავს, გლეჯს – გლიჯავს და ა.შ. დავალება 4. დასვით გამოტოვებული სასვენი ნიშნები, იმსჯელეთ მათი გამოყენების მართებულობაზე. 1. თოვლი ატირდა ლანქერად ადიდდა ჩვენი წყლებია ბალღებს უხარის დარბიან პაპას გაუთბა ძვლებია (რ. ერისთავი). 2. მან კი თავლაფდასხმულმა პირშავად უნდა იაროს ქვეყანაზე (მ. ჯავახიშვილი). 3. ქეთო შეკრთა დაფრთხა და შველივით განზე გახტა. (ი. გოგებაშვილი). 4. აივანზე რომ გავიდა არისტო პლატონი იქ არ დახვდა. (დ. კლდიაშვილი). 5. იმღერეთ ოღონდ ნუ აბღავლდებით (მ. ჯავახიშვილი). 6. ამ სახლის მარჯვნივ წალმით დახურული მარანი ედგა ოთხკუთხივ ღია და ფარღალალა (ილია). დავალება 5. იმსჯელეთ, რა შემთხვევაში იწერება ორი ერთნაირი ხმოვანი ან თანხმოვანი: აკადემიის, ორღობეები, ჩავვარდი, დამმალეთ, გგვანან, გურამმა, ინგლისს, ბანოვანნი, კალათთან. დავალება 6. დაწერეთ ზმნიზედები სწორად და იმსჯელეთ მათი ფორმის მართებულობაზე: 1. გარე . . . თოვდა. 2. წინა . . . აქ ცხოვრობდნენ თავისუფლებისმოყვარე ჩერქეზები. 3. სიმდიდრეც ჰქონდა, ძღვენიც ბლომა . . . მოსდიოდა. დავალება 7. ჩამოთვლილ წინადადებათაგან რომელია მარტივი, შერწყმული, რთული. რა ნიშნით განასხვავეთ ისინი ერთმანეთისაგან. დასვით სასვენი ნიშნები: 1. გიორგის კოხტად და ფაქიზად ჩაცმა-დახურვა უყვარდა (ილია); 2. შიმშილით შეწუხებული მგლები ღმუოდნენ (თ. რაზიკაშვილი); 3. ან ციმბირში წადით ან არსენა მომგვარეთ (მ. ჯავახიშვილი); 4. მე ჩონგური მისთვის მინდა რომ სიმართლეს მსახურებდეს (აკაკი); 5. ოთარაანთ ქვრივს თვალში ცრემლი არ უჩანდა (ილია); 6. ვენახს ქვრივი ძალიან კარგად უვლიდა ძალიან აპატიებდა და ვენახიც კარგს მოსავალს იძლეოდა (ილია); 7. შუახანში შესულმა შემოდგომამ ზამთრისაკენ პირი ჰქნა და ნახევრად შექცეული ზურგი მთლად შეაქცია ზაფხულსა (ილია); 8. თოვლმა რომ გადაიღო ბევრს ხანს არ გაუვლია ყინვამ მოუჭირა (ილია); 9. დედაბრის ქვეშაგების გვერდით ტახტი იდგა და ზედ იწვა სნეული ქვეშაგებად ჩავარდნილი დამდნარი მილეული და თითქმის სასიკვდილოდ მიხრწნილი (ილია). დავალება 8. მიუთითეთ წინადადებები, რომლებშიც დაშვებულია შეცდომა სასვენი ნიშნების ხმარებისას: 1. ავი ძაღლი, არც თვითონ ჭამს, არც სხვას აჭმევსო (ანდაზა); 2. კატომ ინსტინქტურად მიიხედა, იქით საითაც გიგლამ ხელი გაიშვირა (შ. არაგვისპირელი); 3. წყალი მოშხუის ღარშია, გამალებული შხრიალებს, ქაფი დუღს, სწინწკლავს ბორბალი, ციბრუტივითა ტრიალებს (რ. ერისთავი); 4. როცა იმერეთის აჯანყება დასრულდა სევასტიმ თავისი ძმა ქვიშხეთში წამოიყვანა და ზაალის ნათესავს ალექსანდრე სუმბათაშვილს შეეხიზნა რომელიც დღეს მარაბდაში ამოსულიყო (მ. ჯავახიშვილი). შემაჯამებელი საკონტროლო კარნახი ტარდება V-IX კლასებში. ფეხშიშველი თოვლზე ორი თვე მოგზაურობდნენ ბავშვები კარელიაში და, მიუხედავად ცუდი ამინდისა, ღამეს ათევდნენ არა სოფლებში, არამედ ტყეში ან მინდვრად. დღიურში იყო ჩანაწერები ცივი ღამეების, გამჭვალავი ქარის, თავმომაბეზრებელი გაბმული წვიმების შესახებ. მაგრამ დღიურის არც ერთ ფურცელზე არ ეწერა ისეთი სიტყვები, როგორიცაა „გაცივება“ ან „ხველა“. – ნუთუ არც ერთი თქვენთაგანი არ გაცივებულა? – ეკითხებოდნენ მამაც მოგზაურებს. – რასაკვირველია, არა – პასუხობდნენ ისინი, – ჩვენ ნაწრთობი ხალხი ვართ. ისინი კი ვინც სუფთა ჰაერს, ცივ წყალსა და მცხუნვარე მზეს მიეჩვია, არ ცივდებიან. დავალება. გააგრძელეთ ტექსტი და დაასაბუთეთ, როგორი უნარი აქვს ადამიანის ორგანიზმს, თანდათან შეეგუოს პირობების შეცვლას. მოიტანეთ კონკრეტული მაგალითები. ნიჭიერი მწერალი ვინ არის ნიჭიერი მწერალი? ვის დაერქმის ღირსეულად ეს სახელი? რა ნიშნები ეტყობა ნიჭსა? მწერალს უპირველეს ყოვლისა, საკუთარი „ენა“ უნდა ჰქონდეს, ვინაიდან ენა სახეა მწერლისა, მისი ფიზიონომიაა, და, უკეთესად რომ ვსთქვათ, – მწერლის სულია, ენაში იმალება მწერლის ინდივიდუალობა, მისი „მე“. ამიტომ ნიჭიერი მწერლის ნაწარმოები რომ წაგიკითხავთ წინად, შემდეგ ხელმოუწერელიც რომ შეგხვდეთ, ადვილად იცნობთ, ვის კალამსაც ეკუთვნის. ამ განსაკუთრებულ დაღს რა ასვამს ნაწარმოებს და რა ჰხდის მას ადვილად საცნობლად? ეს გახლავთ „ენა“, რომელშიც უხილავად ჩაქსოვილია მთელი მისი სულიერი სიცოცხლე, ავლადიდება, ფესვები მწერლის ენისა, სტილისა იქ არის ჩაწმახნული, მწერალს უნდა ჰქონდეს საკუთარი ფრაზეოლოგია, საკუთარი წინადადებანი, საკუთარი სურათები, თუნდაც ისინი სხვის სურათებს ჰგავდეს, მაინც და მაინც თავისებურად უნდა იყოს გამოთქმული, მაშასადამე, ორიგინალობა უნდა ეტყობოდეს, ბეჭედი თავისებურობისა უნდა ესვას (ვაჟა-ფშაველა). დავალება. თავისუფალი კარნახი შემოქმედებითი ხასიათისაა. მოსწავლეებმა უნდა გადმოსცენ შინაარსი ტექსტთან მიახლოებით, გამოიყენონ სინტაქსური კონსტრუქციები სწორად და ლექსიკურად შეავსონ ტექსტი. მოსწავლეთა ნამუშევრები გაანალიზდება მართლწერის (ორთოგრაფიისა და პუნქტუაციის) თვალსაზრისით. თავისუფალი კარნახი ტარდება მე-8, მე-9 კლასებში. წარმოვადგენთ მართლწერის ანალიზის სქემას. ორთოგრაფია № საკარნახო ტექსტში წარმოდგენილი ორთოგრამები მოსწავლეთა ნამუ­შევარში შეცდომით წარმოდგენილი ორთოგრამები (ნიმუშები) შეცდომათა რაოდენობა 1 ძირეული სიტყვების მართლწერა 2 ნაწარმოებ სახელთა მართლწერა 3 ცალკეულ მეტყველების ნაწილთა მართლწერა ა) სახელთა ბრუნებასთან დაკავშირებული მართლწერა ბ) თანდებულიან სახელთა მართლწერა გ) რთული სიტყვების მართლწერა 4 ზმნასთან დაკავშირებული მართლწერა ა) ზმნისწინების მართლწერა ბ) ზმნის პირისა და რიცხვის ნიშანთა მართლწერა გ) გარდამავალ და გადრაუვალ ზმნათა მართლწერა. პუნქტუაცია № საკარნახო ტექსტში წარმოდგენილი პუნქტოგრამები მოსწავლეთა თხზულებაში შეცდომით წარმოდგენილი პუქტოგრამები შეცდომათა რაოდენობა 1 სასვენი ნიშნები მარტივ წინადადებაში 2 მძიმე ერთგვარწევრებიან შერწყმულ წინადადებაში 3 ტირე და ორწერტილი შერწყმულ წინადადებაში 4 სასვენი ნიშნები განკერძოებულ სიტყვა-გამოთქმებთან: ა) განკერძოებული განსაზღვრება ბ) განკერძოებული გარემოება გ) მიმართვა დ) დანართი ე) ჩართული ვ) ნაწილაკი დ) შორისდებული 5 სასვენი ნიშნები რთულ თანწყობილ წინადადებაში 6 სასვენი ნიშნები რთულ ქვეწყობილ წინადადებაში 7 სასვენი ნიშნები პირდაპირ ნათქვამთან 8 სხვა შეცდომები (ზედმეტი მძიმეები) მოსწავლეთა მეტყველების დონის განსაზღვრა კომუნიკაციური კომპეტენცია უფროსკლასელ მოსწავლეთა მეტყველების დონეში იგულისხმება ძირითადი მეტყველებისმცოდნეობითი საკითხები (ტექსტი, სტილი და მეტყველების ტიპები, წინადადებათა დაკავშირების ხერხები და საშუალებები), რომელთა ანალიზისას წინა პლანზე წამოიწევს სამეტყველო მოქმედებები. მოსწავლეთა მომზადების დონის განსასაზღვრად შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ტექსტები: მათში ენობრივი საშუალებების მოხმარების მიხედვით გაირკვევა მეტყველებისმცოდნეობითი საკითხების დაუფლების ხარისხი. ● ტექსტის ანალიზი, რომელიც გულისხმობს ვრცელ წერილობით და ზეპირ პასუხს. ● დავალება, რითაც შემოწმდება მეტყველების ძირითადი ნიშნები. სანიმუშო ტიპობრივი დავალებები განსაზღვრეთ მეტყველების სტილი. თქვენი პასუხი დაასაბუთეთ: ● დაახასიათეთ სიტუაცია, რომელშიც შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ეს გამონათქვამები. მიუთითეთ სტილისათვის დამახასიათებელი ენობრივი გამონათქვამები. ნიმუში: დედა-ენა გარეგნობით როდია ადამიანის არსებასთან შეკავშირებული, იგი როდი ჰგავს ტანისამოსსა, რომლის გამოცვლა ადვილად და უვნებლად შეიძლება. მას აქვს ღრმად გამდგარი ფესვები ადამიანის ტვინში, ნერვებში, ხმის ორგანოებში, ძვალსა და რბილში, მთელს მის ბუნებაში: იგი არის ძვირფასი იარაღი, რომელიც ბუნებას ზედ გამოუჭრია ადამიანის სულსა და ხორცზედ, მის ფსიქოლოგიურ და ფიზიოლოგიურ აგებულებაზედ (ი. გოგებაშვილი, „ბურჯი ეროვნებისა“). გადმოეცით, როგორაა აგებული ტექსტი: რა ხერხები და საშუალებებია გამოყენებული ტექსტში წინადადებათა შესაერთებლად, დაახასიათეთ წინადადების სტრუქტურა, დაუფიქრდით, რა ეფექტს მიაღწია ავტორმა ტექსტის ასე აგებით. ნიმუში: ვერ წარმომიდგენია ადამიანი სრულის ჭკუისა, საღი გრძნობის პატრონი, რომ ერთი რომელიმე ერი სხვებზედ მეტად არ უყვარდეს, ან ერთი რომელიმე კუთხე, რატომ?– იმიტომ: ერთი და იგივე ადამიანი ათასს ადგილას ხომ არ იბადება, არამედ ერთს ადგილას უნდა დაიბადოს, ერთს ოჯახში, ერთი დედა უნდა ჰყავდეს! თუ ვინმე იტყვის ამას: ყველა ერი ერთნაირად მიყვარსო, – სტყუის, თვალთმაქცობს: ან ჭკუანაკლებია, ან რომელიმე პარტიის პროგრამით არის ხელფეხშებოჭილი. (ვაჟა-ფშაველა, „კოსმოპოლიტიზმი და პატრიოტიზმი“) მიუთითეთ, ტექსტის რომელი ნიშნებია განსაზღვრული არასწორად. ნიმუში: წვიმა სვეტ-სვეტად ჩამოდგა გაღმა სერებზედ, მალე ჩვენს გარშემოც ხის ფოთლებსა და ნამეტნავად ბუერებზე დაიწყო ტლაშა-ტლუში. ისეთი ხმაურობა დადგა, თითქოს ტყე და მთაბარი იქცეოდა. ყველა სულდგმულმა ხმა გაკმინდა: ჩიტები ვეღარ ბედავდნენ ჭიკჭიკს, ცელქობას. (ვაჟა-ფშაველა, „შვლის ნუკრის ნაამბობი“) ა) მხატვრული მეტყველების სტილი ბ) მეტყველების ტიპი – აღწერა გ) ზმნების დრო – კილოთა ერთიანობა დ) წინადადებათა ერთნაირი აგება მიუთითეთ, ტექსტის რა ნიშნებია განსაზღვრული არასწორად. ნიმუში: გასიბრძენებულო! რათა ხარ სხვისი ჩხრეკია, სხვისი ცხვირის მზომელი, ყველას გამკილავი, გამკენწლავი? ნეტავ როდის ჩაგაბარეთ თავი ან ვინ დაგადგინა ჩვენს მწყემსად, რომ გიყვარს ხალხის გარჯულვა? შენის შიშით კაცი ქალს ვერ დალაპარაკებია, ქალი – კაცსა, ვაჟკაცს ღვინო ვერ დაულევია, ქალს ვერ გაუცინია, ბავშვს ვერ უცელქნია! ფულიღა გვაკლია შენს სახელზე მოჭრილი! (გ. ლეონიძე, „ციციკორე“) ა) მეტყველების სტილი – სასაუბრო ბ) მეტყველების ტიპი – მსჯელობა გ) დიალოგური მეტყველება დ) მეტყველების ამოცანა – ზეგავლენის მოხდენა მიუთითეთ, ტექსტის რა ნიშნებია განსაზღვრული არასწორად. ნიმუში: ფიცხელა შეახტა მაღლა სათაგურის ჭერს, მიაწყდა-მოაწყდა იქით-აქეთ კედლებს, ჰყოფდა ცხვირს მავთულებში, უსვამდა თათს, ღრღნიდა კბილით, – ამაო იყო ყოველივე ცდა. თანაც წრუწუნებდა. ტანზე ჭირის ოფლი დაასხა. (ვაჟა-ფშაველა, „სათაგური“) მოსწავლის სამეტყველო მოქმედებების უნარის დონის განსაზღვრისათვის რეკომენდებულია: ● კითხვები ტექსტთან მიმართებით, რითაც მოწმდება ტექსტში მოცემულ ინფორმაციასთან შინაარსის გადმოცემის ადეკვატურობა და მოსწავლის ვრცელი ზეპირი და წერილობითი პასუხი. ● ტექსტური ხასიათის დავალება, რაც ორიენტაციას იძლევა, მოსწავლეებმა სწორად შეარჩიონ პასუხი მოცემული აბზაცებიდან. ტიპობრივი დავალების ნიმუშები დავალება, რითაც მოწმდება წაკითხული ტექსტის გაგება. ნიმუში: ილიას უბრალო სახლმა გამაოცა. ბორჩალოელი დიდი თავადების სახლები მქონდა ნახული და მეგონა, ილიას სახლი ყველას უნდა სჯობდეს – მეთქი. რამდენიმე წლის შემდეგ ილიამ ჩემს თვალწინ ახალი სახლი აიშენა. სამაგიეროდ მშვენიერი იყო მისი ბაღი, ზვარი, აუზი, ყვავილნარი, ეზო, წყარო, ვეება ქვის მაგიდები, თავკარვიანი კაკალი, მუხებისა და ცაცხვების რიგი, რომელნიც იმ კარმიდამოს ეხლაც ამშვენებენ. ყველაზე მეტად მარანმა გამაკვირვა. მისი მსგავსი ქართული სტილის სამოქალაქო ძველი შენობა აქამდის არ მინახავს. ხალხი თანდათან მატულობს. გლეხები გუნდ-გუნდად მოდიან. მებადურებს არაგვიდან ორაგული მოაქვთ. მებაღეთა ჯგუფმა ნობათად ილიას უამრავი ხილი მოართვა. მონადირეს შველი ჩამოუტანია, ორმა მეცხვარემ ბატკნები მორეკა, ჩრდილში ორპირად მეტად გრძელი სუფრა იშლება. მე არ მჯეროდა, რომ ამოდენა ხალხის დაპურება ერთ რიგზე მოხერხებულიყო, მაგრამ თადარიგი სწორედ დაუჭერიათ, ყველაფერი უანგარიშიათ. კაკლის ქვეშ ინტელიგენცია და ილიას ნათესავები დაეტივნენ. სუფრის ბოლოს მოწაფენი დავსხედით, იმავე მწკრივში და ქვემოთ შორს საბძლამდის ლურჯ სუფრებს გლეხობა შემოუსხდა, საჭმელ-სასმელი თავსაყრელია. ილია მასპინძლობს: სუფრას ხშირად ჩაჰყვება, ყველას დახედავს, ალხენს და თვითონაც ილხენს. განთქმული მომღერალი ყარალაშვილი თარს უკრავს და მღერის. ჩვენმა გუნდმა უამრავი სიმღერა იცოდა. ვულგარულ “შენი ჭირიმე“ და რატილის კილოებს ილიას ხალხური სიმღერა ერჩივნა. ეს ჩვენც ვიცოდით და თითქმის მხოლოდ ლადო აღნიაშვილის რეპერტუარს ვიყენებდით. ილია ბანს გვეუბნებოდა, მაგრამ სმენა არ უვარგოდა და ამიტომ მისი ხმა დისონანსად ისმოდა. ჩვენ, რა თქმა უნდა, ვერაფერს ვერ ვეუბნებოდით. სამაგიეროდ, ერთმა ხნიერმა გლეხმა შეუბედა და გააჩუმა. „ბერიკაცი ვარ, ნუ მომკლავ“ ილიას გაგიჟებით უყვარდა. ეს სიმღერა ჩვენი გუნდის შემდეგ გლეხებმა დაიწყეს. ილია მაშინვე იქ გაჩნდა, ორ გლეხს მხრებზე მოეხვია და ბანი მიაყოლა. მეც იქ გავჩნდი და ერთი მოკლე დიალოგი კარგად გავიგონე. – ილიავ, გაჩუმდი. – უთხრა გლეხმა. – ვერ გავჩუმდები, – მიუგო ილიამ, – ეგ სიმღერა ძლიერ მიყვარს და მეც უნდა ვიმღერო. – ილიავ, გაჩუმდი, თორემ ჩვენ გავჩუმდებით. – კარგი, ისევ მე გავჩუმდები, – უთხრა ილიამ და ის სიმღერა ხანგამოშვებით სამ-ოთხჯერ ათქმევინა. ღვინო თავისას იქმს. სიმღერა რამდენიმე ალაგს ისმის. აქა-იქ ლეკური და დავლური გაჩნდა. გლეხები ფხიზლებიც რომ ყოფილიყვნენ, ერთ საათსაც ვერ მოითმენდნენ, რომ ჭიდაობა არ გაემართათ. ილიას ჭიდაობაც ძლიერ უყვარდა. ილიაობა ეროვნული დღეობა იყო და ამოდენა ხალხი იმიტომ იყრიდა იქ თავს. მოწაფეებსაც ამგვარად გვქონდა შესმენილი. ილიას მამულში მოწაფენი რამდენიმეჯერ ჩავედით სამეურნეო ევროპული იარაღების სანახავად და სავარჯიშოდ. ერთი მოზრდილი ფარდული ამ იარაღებით იყო სავსე. ილია დაჟინებით ლამობდა თავისი თეორია საქმედ ექცია და საქართველოში ევროპული მეურნეობის პატარა კუთხე გაეჩინა. მაგრამ ამან მაშინდელ პირობებში ნაყოფი ვერ გამოიღო. მანქანები ხშირად ემტვრეოდა, იქაური ხელოსნები ვერ ამთელებდნენ, ხოლო სულ უბრალო რამისათვის მანქანების თრევა ქალაქში და უკანვე ატანა მეტად ძვირად უჯდებოდა. ამის გამო ვიღაც სტუმარი კაკლის ქვეშ წყაროსთან ცხარედ ეკამათებოდა ილიას და ფანტაზიორს უწოდებდა. ბოლოს ილიამ მოუჭრა: – კაცო გაიგე: მარტო წაგება-მოგებისათვის ხომ არა ვცხოვრობთ. ამგვარ მანქანებს ადრე თუ გვიან გლეხებიც შეეჩვევიან, შეიძენენ და ჩვენს ქვეყანას წინ წასწევენ. ა) წარმოდგენილი ნაწყვეტის გეგმიდან შეარჩიეთ ის, რომელიც შეესაბამება ტექსტს. 1. თადარიგიანი მეურნე 2. ხელხვავიანი სტუმრები და გულუხვი მასპინძელი 3. ხალხური სიმღერის მოტრფიალე და უხეირო მომღერალი 4. ჭიდაობის მოყვარული 5. სამეურნეო საქმიანობის მოამაგე 6. წინდახედული და შორსმჭვრეტელი „ფანტაზიორი“ ბ) მოცემული ნაწყვეტებიდან აირჩიეთ ის, რომელიც შეიძლება მოემსახუროს ტექსტის დასათაურებას. 1. ილიას სახლ-კარი საგურამოში 2. ილიაობა – საერთო-სახალხო დღესასწაული 3. მწერალი, მოქალაქე, საზოგადო მოღვაწე გ) ამოიწერეთ ფრაზები, რომლებიც ილიას პიროვნებას ახასიათებს. მაგალითად, სტუმართმოყვარეობა: 1. ორპირად მეტად გრძელი სუფრა იშლებოდა. მე არ მჯეროდა, რომ ამოდენა ხალხის დაპურება ერთ რიგზე მოხერხებულიყო, მაგრამ თადარიგი სწორად დაუჭერიათ. 2. ილია მასპინძლობს: სუფრას ხშირად ჩაჰყვება, ყველას დახედავს, ალხენს და თვითონაც ილხენს. 3. ილიაობა ეროვნული დღეობა იყო და ამოდენა ხალხი ამიტომ იყრიდა იქ თავს. 4. ილიას მამულში მოწაფენი რამდენჯერმე ჩავედით სამეურნეო ევროპული იარაღების სანახავად და სავარჯიშოდ. დ) უპასუხეთ კითხვებზე: 1. ჯავახიშვილის აზრით რაში გამოიხატებოდა ილიაობის ეროვნულობის ნიშან-თვისება? 2. რამდენად შეესაბამება ილიას ხასიათს, ცხოვრების წესსა და პრინციპებს გამოთქმა: „მარტო წაგება-მოგებისათვის ხომ არა ვცხოვრობთ“? 3. რომელი ადგილები ადასტურებენ, რომ ილიას კარგი დამოკიდებულება ჰქონდა ყველა სოციალური წრის წარმომადგენელთან? 4. სად ჩანს ხალხის სიყვარული ილიასადმი? სამეტყველო უნარის ფორმირების დონის განსაზღვრისათვის ტრადიციულად გამოიყენება თხრობა და თხზულება. თხზულება გამოდგება სამეტყველო უნარის განსაზღვრის კომპლექსურ საშუალებად, რადგან შეიძლება შემოწმდეს სამეტყველო უნარ-ჩვევები (ინფორმაცია სმენით აღვიქვათ, დავიმახსოვროთ და გავიგოთ, ავითვისოთ ხატოვანი სიტყვა-თქმანი, დავიმახსოვროთ ტექსტის ფრაგმენტები, გადმოვცეთ ტექსტის შინაარსი დაწვრილებით), ორთოგრაფიული და პუნქტუაციური ჩვევები. ნიმუშისათვის მოგვყავს ტექსტი, რომელიც შეიძლება გამოვიყენოთ მეათე-მეთორმეტე კლასებში. დავალება ტექსტთან დაკავშირებით 1. შეარჩიეთ სათაური, რომელიც გამოხატავს ტექსტის ძირითად აზრს. 2. დაწერეთ თხზულება ტექსტთნ მიახლოებით, შეეცადეთ, გადმოსცეთ ძირითადი აზრი, დაიცავით კომპოზიცია და ტექსტის სტრუქტურა, მეტყველიების სტილი, გამოიყენეთ სტილისათვის დამახასიათებელი და ავტორისეული ენობრივი საშუალებები. ტექსტის ნიმუში: ბორგი, უსმინარი, აღმართი კაცი იყო ხვედია, ვის არ ახსოვს ჩვენს სოფელში გულღორღიანი, ღვარძლა, ჭინჭყლიანი, ენიდან შხამის მდენელი! შესახედავადაც ძნელი იყო: დამშხალული, შეკვამლული, ჩაღრუბლული, კუზიანი, თანაც წყალდასხმულ-ნაცრისფერი. მოთმინებიდან გამოსული ძმა ეტყოდა – კაცი ხარ, ქვაკაცი თუ ხერკინა შე გულდაფშვნეტილო?! – რაო, დაგებეჟა ენის ხოცი განა? – მრისხანედ შეუძახებდა ხვედია ცოლს, თუ ორ სიტყვას გადააცდენდა საწყალი დედაკაცი. – ღვიძლი ჩამილპო ამ კაცის გულგამომხრავმა სიტყვებმა? თოკივით წამიჭერს ხოლმე ყელში! როგორც კალთაზე ნაკვერჩხალი დაგეცეს და მაშინვე არ გადააგდე, თორემ დაიწვები, ისე ჩემი ქმრის სიტყვებია, – ჩიოდა უბანში ნინორე. არავინ უყვარდა ხვედიას, მითუმეტეს ჩიტები, სძულდა ნიბლია – ბეღურები. არც მათთვის იშურებდა გულის დამბოლავ სიტყვებს. – რა ამბავი გაქვთ. სხვაგან ალაგი ვერ მონახეთ? დილაობით შესძახოდა თავის ვენახში მოჟივჟივე ჩიტებს და გაბეზრებული, გაშმაგებული მოჰგლეჯდა სარს, შესტყორცნიდა ჩიტებით დახუნძლულ ხეს და გარეკავდა ისე, რომ წამში ის არემარე უდაბნოსავით დამუნჯდებოდა. ჩიტებზე მეტად ბავშვები სძულდა, როცა დედაჩემს რძე გაუშრა და მე უძუძურად დავრჩი ცოტა ხანს, მაშინ ხვედიას ცოლი ნინორე მაწოვებდა ძუძუს ხვედიას შიშით, ფარულად. როცა ხვედია შინ იყო ხოლმე, უწოვნელად მისტუმრებდნენ. უმცროს ძმას ჩიტალას, საცოლედ შეღერებულს, რომელიც კარგ მომღერლად ითვლებოდა, ჩონგურის დაკვრასა და სიმღერას უშლიდა: – რას ჩაუშტერდი ჩონგურს, ცოლი გინდა განა? ჯერ სარჩოს მოეკიდე, რა დრო ჩონგური და სიყვარულია? თუ არა ქალი ხომ არა ხარ, რომ მღერი? ხვედია ღამურა კაცი იყო, როცა ღამე გადაიწონებოდა, მაშინ ადგებოდა, შემოივლიდა თავის პატარა კარ-მიდამოს, ეზო-ბოსტანს, კალოს, ვენახს, სადაც იგი თვითმპყრობელადა გრძნობდა თავს. – ეს ჩემია! – თან დაარტყამდა ფეხს მიწას, ჩაჰბღუოდა: ჩემი მამულია! ჩემი საკუთარია! – და მკერდით ზედ გადაეფარებოდა. ხან უსაფრდებოდა უხილავ მტერსა თუ ქურდს, რომელიც მისი წარმოდგენით, უთუოდ იქვე ბუჩქებთან თუ ღობესთან იყო მიმალული, მისის საკუთრების წასართმევად. ხვედია მზად იყო გამვლელ მგზავრებისათვისაც კი ჩხუბი აეტეხა, იმდენად ეჭვიანი მესაკუთრე იყო! სწყინდა, ბრაზობდა თუ სხვა ვინმე გაივლიდა მის მიწაზე. მოსვენება არ იყო გაუთავებელი ჩხუბისა და კივილისაგან. – ერთი ხელის დადება მიჯნა გადაგიწევია, შე ქრისტეს ფეხის მომჭმელო! – შეუყვირებდა უდანაშაულო მეზობელს და დატრიალდებოდა კეტი, კომბალი, მარგილი, ცელი თუ ცული! მისი ბოროტებისა და ყაყანისაგან მოსვენება არ იყო. ხარბმა ხვედიამ სიკვდილიც კი ადრე მიისაკუთრა. საკვირველი იყო, ცოლი დასტიროდა ქმარს და გულში ამოისუნთქა! რა დასამალია, ცოლმაც, უბანმაც, და მთელმა სოფელმაც, – მოვისვენეთო! ნინორე დასტიროდა: – აჰა, ეგეც შენი მიწა – სამი ადლი მიწა! სულ მაგას ნატრულობდი, რათ გინდოდა შე უბედურო, რომ ყარყაში არ მოგწყინდა მაგ შავი მიწისთვის! ხვედია კი იწვა გულზე ხელდაკრეფილი, თითქოს დიდად კმაყოფილი, რომ ახლა საკუთარი მიწა დაეყრებოდა გულმკერდზე... თითქოს ბედნიერებისათვის მიეგნო და მზად იყო ორივე ხელით ჩაებღაუჭა ის სამი ადლი მიწა, რომელიც ახლა საკუთრად ერგო და მის სამუდამო მფლობელობაში გადადიოდა, მაგრამ სახის შენაცრულ იერზე ეტყობოდა, რომ ჯერ კიდევ ეშინოდა და ფრთხილობდა ვინმე უხილავი არ შემეცილოსო! ალბათ ჯერ კიდევ არ ჰქონდა გუნება დამყუდროებული. ჩიტები კი მღეროდნენ, ჟღიოდნენ… ცა იყო ლურჯი… ულურჯესი. (გ. ლეონიძე, „ხვედია“) თხზულების ანალიზის სქემა ● თხზულების მოცულობა (საშუალო მოცულობის ტექსტი ფასდება დამაკმაყოფილებელი ნიშნით, თუ შესაფასებელი ტექსტიდან დაახლოებით 70% ლექსიკური ერთეულია წარმოდგენილი). ● თემა გაშლილია (სრულად, ნაწილობრივ). ● ძირითადი აზრი გადმოცემულია. ● ტექსტი გაფორმებულია – შესავალი, ძირითადი ნაწილი და დასკვნა. ● მეტყველების სტილი და ჟანრი დაცულია. ● ტექსტის ტიპოლოგიური სტრუქტურა დაცულია (მთლიანად ან ნაწილობრივ), ტექსტის ძირითადი ნაწილი შედგება აღწერისაგან, მასში შესულია სამი ფრაგმენტი: აღწერა გარემომცველი სამყაროსი, საგნის აღწერა და მცირეოდენი მსჯელობა. ● სტილისა და ჟანრისათვის დამახასიათებელი ენობრივი საშუალებები დაცულია (მთლიანად ან ნაწილობრივ). ● შეცდომების რაოდენობა და ხასიათი: ა) ფაქტობრივი ბ) ლოგიკური გ) მეტყველებითი დ) გრამატიკული ე) ორთოგრაფიული ვ) პუნქტუაციური თხზულება თავისუფალ თემაზე ან სკოლაში შესწავლილ ლიტერატურულ მასალაზე თხზულების მეშვეობით განისაზღვრება სამეტყველო უნარ-ჩვევების ფორმირების დონე: დაწერონ თემა, დაუქვემდებარონ გამონათქვამი ძირითად აზრს, გამოყონ მასში მიკროთემა, შეადგინონ თხზულების გეგმა, დაადგინონ თხზულების სტილი და ჟანრი; დაიცვან: ლოგიკური თანამიმდევრობა მასალის გადმოცემისას, სალიტერატურო ენის ნორმები, მეტყველების სიზუსტე და გამომსახველობა. ტიპობრივ თავისუფალ თემებთან ერთად შეიძლება თხზულება აიგოს ტიპობრივი სიტუაციების მიხედვით და კონკრეტული თემა დაასათაუროს მასწავლებელმა ან მოსწავლემ, მაგალითად: ● „მე მიყვარს ბუნება“ ● „ჩემი ბავშვობის წლები“ ● „ჩემი ენა, ქართული“ ● „მე ვსაუბრობ ცხოვრებაზე“ და ა.შ. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ქართულ ლიტერატურაში ლიტერატურა, როგორც სასწავლო საგანი ლიტერატურის, როგორც სასწავლო საგნის განხილვისას ორი ასპექტია გასათვალისწინებელი: ერთი მხრივ, იგი წმინდა შემოქმედებითი პროცესის შედეგია, ხელოვნების დარგია, მეორე მხრივ კი, შემეცნების პროცესს - ინტელექტუალურ აქტივობას უკავშირდება. ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ ის მოიცავს აშკარად გამოხატულ ირაციონალურ ელემენტებს. ლიტერატურა გაიაზრება, როგორც ხელოვნების დარგი - მხატვრული სინამდვილის სფერო. იგი სიტყვიერი ხელოვნებაა, სამყაროს ესთეტიკური წვდომის უნივერსალური ფორმაა და მკითხველზე ზემოქმედების უდიდესი ძალა აქვს. უნდა გვახსოვდეს, რომ ენა, რომელიც ლიტერატურის „მასალას“ წარმოადგენს, არ არის თავისთავად პასიური, ინერტული მასალა - ქვა ან ფერი. იგი ამა თუ იმ ერის კულტურულ მემკვიდრეობას ასახავს. ლიტერატურის, როგორც სასწავლო საგნის, გააზრება შეუძლებელია საზოგადოებრივი შემეცნების ისეთ ფორმებთან კავშირის გარეშე, როგორიცაა რელიგია და მეცნიერება. ყოველ შემთხვევაში მეცნიერება ლიტერატურის შესახებ მჭიდრო კავშირშია ისეთ ჰუმანიტარულ დარგებთან, როგორიცაა: ეთიკა, ესთეტიკა, ხელოვნებათმცოდნეობა, ფილოსოფია, ფსიქოლოგია, ლოგიკა, ენათმეცნიერება, ისტორია და სხვ. ლიტერატურა, როგორც სასწავლო საგანი, ენათმეცნიერების დისციპლინებთან ერთად ხელს უწყობს მოსწავლის წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურის ფორმირებას; მხატვრულ დისციპლინებთან კავშირში ავითარებს ესთეტიკური ჭვრეტისა და აღქმის უნარს, ხოლო საზოგადოებრივ დისციპლინებთან ერთად აზროვნებაში აყალიბებს ისტორიზმის პრინციპებს, შეხედულებებს ადამიანის საზოგადოებრივი დანიშნულების შესახებ. ლიტერატურის სწავლების ზოგადი მიზნები და შინაარსის შერჩევის პრინციპები ლიტერატურის ბუნება და როლი განსაზღვრავს მისი, როგორც სასწავლო საგნის, მიზანსა და შინაარსს. ლიტერატურის სწავლების ზოგადი მიზანი უნდა გავიაზროთ ორგვარი პოზიციიდან, რაც გამომდინარეობს მისი ფუნქციიდან ლიტერატურა ხელოვნების დარგია. ამიტომ მისი, როგორც სასწავლო საგნის, პირველი ფუნქციაა: ● მაღალმხატვრული მოთხოვნებისა და გემოვნების ფორმირება, ლიტერატურასთან დამოუკიდებელი მიმართების ჩამოყალიბება - მომავალი მკითხველის აღზრდა; ● ლიტერატურის, როგორც კულტურის ფენომენის, გააზრება, მშობლიური კულტურის გათავისება; ● პიროვნების კულტურულ-ემოციური სამყაროს განვითარება; ● შემოქმედებითი უნარ-ჩვევების განვითარება; ● ლიტერატურული ენის თავისუფალი და გააზრებული ფლობა. სასწავლო საგანი და, საერთოდ მთლიანი სწავლების პროცესი უდიდესი აღმზრდელობითი მნიშვნელობისაა. იგი პიროვნების ფორმირების ერთერთი აქტიური, ქმედითი საშუალებაა. ამ თვალსაზრისით ჰუმანიტარული ციკლის საგნების და, განსაკუთრებით, მშობლიური ლიტერატურის სწავლებას უდიდესი როლი ენიჭება. ამიტომ არანაკლები მნიშვნელობა აქვს ლიტერატურის, როგორც სასწავლო საგნის, მეორე ფუნქციას. ესაა: ● ზოგადსაკაცობრიო ჰუმანურ, დემოკრატიულ ღირებულებათა გათავისება; ● საკუთარი რელიგიური და იდეური მსოფლმხედველობის ფორმირება; ● განსხვავებული რელიგიური თუ იდეური მსოფლმხედველობისადმი ტოლერანტული დამოკიდებულებების ჩამოყალიბება; ● პატრიოტული აღზრდა; ● ფსიქოლოგიურად ჯანსაღი პიროვნების ფორმირება; ● სოციალური და მოქალაქეობრივი შეგნების ჩამოყალიბება. ლიტერატურის, როგორც სასწავლო საგნის, შინაარსის განსაზღვრისას საჭიროა მასალა შეირჩეს ესთეტიკური თვალსაზრისით – საუკეთესო მწერალთა საუკეთესო ნაწარმოებები. ● საპროგრამო მასალა არ იყოს ერთფეროვანი. მასში წარმოდგენილი იყოს სხვადასხვა ეპოქის, მიმდინარეობის, ჟანრების, თემატიკის ნიმუშები, რომლებიც მიზანმიმართულად უნდა ენაცვლებოდნენ ერთმანეთს. ● აუცილებელი საგანმანათლებლო ბაზის შექმნა მოსხდეს თანდათანობით. ამიტომ იგი ძირითადად ემყარებოდეს ფოლკლორის, კლასიკოსთა ნაწარმოებების, პუბლიცისტიკის, ესეების, კრიტიკული წერილების ეტაპობრივ შესწავლას. ● მშობლიური ლიტერატურის სწავლება ითვალისწინებს კავშირს მსოფლიო ლიტერატურასთან, სხვა ერების კულტურულ მონაპოვართან. ამ მიზნით საკითხავ მასალად გამოყენებულ იქნას მაღალ დონეზე შესრულებული ნათარგმნი ლიტერატურა. ● მასალის შერჩევისას გასათვალისწინებელია ასაკობრივი მომენტი – მოზარდის გონებრივი განვითარების დონე და ინტერესი. ამავე დროს სწავლება წინ უნდა უსწრებდეს განვითარებას და სტიმულს აძლევდეს მას. ● ასაკობრივი ფსიქოლოგიიდან გამომდინარე, შერჩეული მასალა დადებით გავლენას ახდენს მოზარდზე. დასაცავია ემოციური ბალანსი. არ შეიძლება მოზარდის გადატვირთვა ემოციურად მძიმე მასალით. ● ნაწარმოების შერჩევისას ყურადღება მიექცეს ლიტერატურის, როგორც სასწავლო საგნის, საზოგადოებრივ მნიშვნელობას; თუმცა დაუშვებელია, მხატვრულ ნაწარმოებს მხოლოდ აღმზრდელობითი ფუნქცია მივანიჭოთ, ზნეობრივი აღზრდის ფაქტორს დავუქვემდებაროთ ლიტერატურის ესთეტიკური ფუნქცია. ლიტერატურის სწავლების ეტაპები ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლა რამდენიმე ეტაპს მოიცავს, რაც მოსწავლეთა ასაკობრივი ფაქტორების გათვალისწინებით სათანადო საგანმანათლებლო ამოცანებს გვისახავს. თანამედროვე სკოლა სამ საფეხურად იყოფა: 1) დაწყებითი სკოლა (I-VI კლასები); 2) ძირითადი სკოლა (VII-IX კლასები) და 3) საშუალო სკოლა (X , XI, XII კლასები). საგანმანათლებლო სტანდარტებიც ამ საფეხურების შესაბამისად უნდა იქნას გააზრებული. მაგრამ კონკრეტული საგნის სწავლებას თავისი შინაგანი საფეხურები გააჩნია, იმისდა მიხედვით, თუ საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, ამა თუ იმ ასაკში რა ამოცანა შეიძლება დადგეს და გადაიჭრას. ამ შინაგანი საფეხურების გასააზრებლად საჭიროა ორი ძირითადი ფაქტორის გათვალისწინება: ერთია მოზარდის ფსიქოლოგიური განვითარების დონე; მეორე კი ის, თუ მოცემული საგანი რა ასპექტებით უნდა ისწავლებოდეს. ლიტერატურა მრავალი თვალსაზრისით შეიძლება იქნას შესწავლილი, მაგრამ ამ საგნისადმი მეცნიერულ მიდგომას უფრო ხშირად სამ მიმართულებად ყოფენ: ლიტერატურის თეორია, ლიტერატურის ისტორია და კრიტიკა. ამდენად, ლიტერატურის სწავლების პროცესში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება იმის გათვალისწინებას, თუ რა ლიტერატურულ-მეცნიერულ ამოცანას ვაყენებთ, კომბინირებისა და კომპლექსური შესწავლის რა ფორმებს მივმართავთ. ყოველივე ზემოთ ნათქვამის გათვალისწინებით, მშობლიურ ლიტერატურის სწავლება შეიძლება შემდეგ ეტაპებად დაიყოს: დაწყებითი განათლება, I-IV კლასები, როდესაც ენისა და ლიტერატურის სწავლება კომპლექსურად გაიაზრება და მოზარდის დაწყებით საგანმანათლებლო საყრდენს ქმნის. დაწყებითი განათლების დასკვნითი ეტაპი – (V-VI კლ.) ლიტერატურული კითხვის დაწყებითი საფეხური. საბაზო განათლება (VII-IX კლასები). აქ ლიტერატურის სწავლება შეიძლება ორ ეტაპად დაიყოს: ა) VII-VIII კლასები – ლიტმცოდნეობის დაწყებითი საფეხური, ბ) IX კლასი – ლიტერატურის ისტორიის სწავლების დაწყებითი საფეხური. ზედა საფეხური (X, XI, XII კლასები) – ლიტერატურის ისტორიის სწავლების საფეხური. საგანმანათლებლო სტანდარტის მოთხოვნები მართალია, ზემოთ ჩამოთვლილ სწავლების ეტაპებს თავისი საკუთარი ნიშნები და ამოცანები გააჩნია, მაგრამ თითოეული მათგანის მიმართ უნდა შემუშავდეს მოთხოვნები, რაც სრულყოფილად გამოავლენს მათ საერთო და განმასხვავებელ ნიშნებს, შექმნის სწავლების ეტაპობრივი განვითარების მთლიან სურათს, დაადგენს საგანმანათლებლო სტანდარტებს. ამიტომ თითოეული ეტაპისათვის საგანმანათლებლო დონის დასადგენად უნდა გავითვალისწინოთ: ● მოზარდთა ასაკობრივი თავისებურებანი; ● შესასწავლი საგნის შინაარსი; ● შესასწავლი საგნის მიმართ მეცნიერული მოთხოვნების დონე და ასპექტები - ლიტერატურათმცოდნეობითი ამოცანები; ● წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურა; ● კითხვის კულტურა; ● მოსწავლის ძირითადი პრაქტიკული საქმიანობა; ● ცოდნის შემოწმების გზები და საშუალებები; ● მინიმალური საპროგრამო მოთხოვნები. მშობლიური ლიტერატურის სწავლების საგანმანათლებლო სტანდარტები დაწყებითი განათლების დასკვნითი ეტაპი – ლიტერატურული კითხვის დაწყებითი საფეხური (V-VI კლასები) შესასწავლი საგნის შინაარსი სავალდებულო საპროგრამო მასალა სწავლება ძირითადად ეყრდნობა ქართული კლასიკური მწერლობის სხვადასხვა სახისა და ჟანრის ნაწარმოებებს, რომლებიც ძირითადად (და არა მთლიანად) ქმნის საბავშვო ლიტერატურის „ოქროს ფონდს“. აქვე უნდა დაიწყოს კლასიკური ლიტერატურის სწავლების ეტაპობრივი პრინციპის განხორციელება, მისი ერთ-ერთი მაგალითია შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ ეტაპობრივი სწავლება. უნდა შეირჩეს მაღალმხატვრული ტექსტები, რაც თანდათან ჩამოაყალიბებს მოზარდის ლიტერატურულ გემოვნებას. ცნობილია, რომ ამ ასაკის მოზარდს იტაცებს ნაწარმოების სიუჟეტი. რა თქმა უნდა მასალის შერჩევისას აუცილებლად უნდა გავითვალისწინოთ ის ფაქტორიც, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში არ უნდა უგულებელვყოთ მისი ლიტერატურული ღირებულება. ამ ასაკის ბავშვის აზროვნებისათვის დამახასიათებელი ფაქტორებიდან გამომდინარე, თავი უნდა ავარიდოთ ისეთი მასალის სწავლებას, რომელიც მეტნაკლებად აბსტრაქტულ აზროვნებას მოიცავს. იგი ძირითადად რეალისტური წვდომის გზით უნდა აცნობდეს მოზარდ სამყაროს. მართალია, ამ ასაკის მოზარდი მიჯნავს ფანტაზიასა და სინამდვილეს, მაგრამ ლიტერატურული მასალა ისე უნდა შეირჩეს, რომ ხელი შევუწყოთ წარმოსახვის უნარის განვითარებას. ნელ-ნელა შევაჩვიოთ, რომ ხელოვნება არ არის რეალობის პირდაპირი ასახვა. იგი აუცილებლად შეიცავს გამონაგონს. შერჩეული მასალა ძირითადად უნდა ეყრდნობოდეს თანამედროვე სალიტერატურო ენას (განსაკუთრებით პროზაული ნაწარმოებები). თუმცა პარალელურად, მინიმალური დოზებით, უნდა გავაცნოთ ძველი მწერლობის თითო-ოროლა ძალიან მცირე ზომის ნიმუში, რათა ამ თვალსაზრისითაც განვახორციელოთ ეტაპობრივი სწავლების პრინციპები და მოვამზადოთ მოზარდი თავის დროზე ძველი მწერლობის სერიოზული შესწავლისათვის. უნდა გამოვიყენოთ ამ ასაკისათვის ნიშანდობლივი აქტივობის ძლიერი ტენდენცია და შევუქმნათ მოზარდს საზეპირო მასალის სათანადო ბაზა, რომელიც მომავალში იქნება გაანალიზებული. ამ ეტაპზე პროგრამა ძირითადად უნდა დაეყრდნოს ფოლკლორისა და მშობლიური ლიტერატურის ნიმუშებს. რა თქმა უნდა, ადრეა პუბლიცისტიკის, ესეებისა და კრიტიკული წერილების შეტანა. შესასწავლი ნაწარმოებები ერთმანეთთან შეიძლება დავაკავშიროთ შინაგანი ლოგიკით, გავაერთიანოთ ე.წ. თემატურ რკალებში. ამავე დროს დაცული უნდა იყოს ჟანრობრივი მონაცვლეობა, სიძნელე-სიიოლის თანაფარდობა. ნაწარმოების შერჩევისას გათვალისწინებული უნდა იქნას მისი მეორე – აღმზრდელობითი ფუნქციაც. ამ ეტაპზე უფრო მეტი ყურადღება უნდა მიექცეს ზოგადი ზნეობრივი პრინციპების ჩამოყალიბებას, ვიდრე სოციალურ პრობლემებს. ამავე ასაკში უნდა ჩაეყაროს საფუძველი პატრიოტულ აღზრდასაც. ყურადღება უნდა მიექცეს ემოციური ბალანსის დაცვას. არ შეიძლება დიდი დოზით მივაწოდოთ ისეთი ლიტერატურა, თუნდაც საბავშვო, რომელიც ძლიერ ემოციურ გავლენას ახდენს მოზარდზე. შერჩეული მასალა უნდა გაზავდეს ლაღი, გამოკვეთილი აღმზრდელობით ფუნქციას მოკლებული, ზოგჯერ მხოლოდ ესთეტიკური ტკბობის მიმნიჭებელი ნაწარმოებებით. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი მასალა უნდა მოიცავდეს როგორც მშობლიური, ასევე მსოფლიო ლიტერატურის ნიმუშებს, იგი უნდა უკავშირდებოდეს შესასწავლ მასალას, ავსებდეს და ამრავალფეროვნებდეს მას, მეტ ცოდნას იძლეოდეს შესასწავლი მწერლის შესახებ. ამ შემთხვევაში შეიძლება გამოყენებულ იქნას არა მხოლოდ მხატვრული ნაწარმოებები, არამედ მოგონებები, ისტორიული ნარკვევები, მწერლის პირადი წერილები, ჩანახატები და სხვ. თუმცა ამ მასალის შერჩევისასაც დაცული უნდა იყოს ზემოთ ჩამოთვლილი ზოგადი პრინციპები. დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურა დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურა უნდა განისაზღვროს მასწავლებლისა და მშობლის შერჩევითა და რეკომენდაციებით. გათვალისწინებული უნდა იქნას მოზარდის ნიჭი, უნარი, მოთხოვნები და ინტერესები. ამ შემთხვევაშიც დაცული უნდა იყოს მასალის შერჩევის ძირითადი პრინციპები. საკითხავი ლიტერატურა დაწერილი უნდა იყოს თანამედროვე სალიტერატურო ენაზე. მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით უნდა ამოწმებდეს მოზარდის ნაკითხობასაც, თუმცა წაკითხული მასალა ვერ იქცევა კლასში მსჯელობის საგნად. იგი მხოლოდ კლასგარეშე მუშაობის პროცესში შეიძლება იქნას ჩართული. შესასწავლი საგნის მიმართ მეცნიერული მოთხოვნის დონე და ასპექტები ლიტერატურათმცოდნეობითი ამოცანები მოზარდთა ფსიქოლოგიური განვითარების შესაბამისი დონიდან გამომდინარე, ამ ეტაპზე საჭირო არაა ლიტერატურათმცოდნეობითი საკითხების თეორიული მიწოდება. მოსწავლემ არა თეორიული ცოდნის, არამედ პრაქტიკული გამოცდილების დონეზე უნდა გააცნობიეროს, თუ რა არის ლექსი, მოთხრობა, ზღაპარი, ანდაზა, გამოცანა და ა.შ. ასევე მხოლოდ დაფიქსირების მიზნით მასწავლებელმა ყურადღება უნდა გაამახვილოს ბუნების აღწერაზე, პორტრეტზე, ავტორისეულ დახასიათებასა და პერსონაჟებზე, ზოგ შემთხვევაში ელემენტარულ დონეზე იმსჯელოს მთავარ და მეორეხარისხოვან, დადებით და უარყოფით პერსონაჟებზე. ასევე თეორიული მსჯელობის გარეშე, უფრო ემოციური აქცენტების გზით ყურადღება უნდა გაამახვილოს ესთეტიკურ მომენტებზე, ლიტერატურათმცოდენობისათვის საინტერესო ზოგიერთ ელემენტზე, მაგალითად, იმ ადგილებზე, სადაც ერთი მოვლენა ან საგანი შედარებულია მეორესთან. წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურა ამ ეტაპზე განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გამახვილდეს წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურის განვითარებაზე. ამ თვალსაზრისით დიდი მნიშვნელობა ენიჭება გამომეტყველებით კითხვას, სადაც მთავარია სწორი ინტონაციური მახვილების, პაუზების დასმა და არა მხოლოდ ემოციური ფონი. ამ თვალსაზრისით სასურველია, გამოყენებულ იქნას პროზაული ტექსტებიც. მოსწავლეებს უნდა გამოუმუშავდეს თხრობის კულტურა. ამისათვის საჭიროა მოვთხოვოთ ნაწარმოების მოკლე შინაარსის ან რომელიმე ეპიზოდის მოყოლა, ბუნების სურათის, პერსონაჟის აღწერა, ავტორისეული ფრაზების გამოყენებით ტექსტთან მიახლოებით თხრობა. მოზარდი ნელ-ნელა უნდა შევაჩვიოთ მსჯელობას, ნაწარმოების გმირის შესახებ საუბარს, წაკითხული წიგნით, ნანახი ფილმითა თუ სურათით მიღებული შთაბეჭდილების გადმოცემას. მეტყველების კულტურის განვითარებისათვის უდიდესი მნიშვნელობა აქვს საზეპირო მასალის დასწავლას. სასურველია, ამ მიზნით პროზაული ტექტების გამოყენებაც. პერიოდულად უნდა შემოწმდეს უცნობი ტექსტის კითხვის ტექნიკაც. კიდევ უფრო დიდ მნიშვნელობას იძენს წერითი სამუშაოების მეთოდურად სწორად წარმართვა. მოსწავლეს არ უნდა მიეცეს ისეთი დავალება, რომელსაც იგი დამოუკიდებლად ვერ დაძლევს და იძულებული გახდება, უფროსებს მიმართოს დასახმარებლად. ეს ხელს უშლის დამოუკიდებელი მუშაობის ჩვევების განვითარებას. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება შესწავლილი მოთხრობების მოკლე შინაარსის ან ეპიზოდის შინაარსის წერილობით გადმოცემას, წაკითხულის შინაარსის წერას, სურათის აღწერას, მოთხრობის შედგენას, კითხვებზე წერილობითი პასუხის გაცემას. მოსწავლეს შეიძლება ვაწერინოთ მისი ასაკისათვის შესაფერისი მოკლე „თავისუფალი თემა“, მოვთხოვოთ საკუთარი შთაბეჭდილებების წერილობით გადმოცემა, მაგრამ ამგვარმა სამუშაოებმა არ უნდა დაიჭირონ წამყვანი ადგილი. ამ ეტაპზე საკმაოდ ხშირად უნდა ტარდებოდეს საკლასო და საკონტროლო წერები. კითხვის კულტურა როგორც უკვე ითქვა, ლიტერატურის სწავლების ერთ-ერთი მიზანია ინტელექტუალური, გემოვნებიანი მკითხველის აღზრდა. ამიტომ უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად კითხვის კულტურის განვითარებას, რასაც სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს. მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით უნდა ამოწმებდეს მოზარდის ნაკითხობას, აძლევდეს რეკომენდაციებს, სწავლების პროცესში ლიტერატურულ მასალასთან მიმართებაში აღუძრავდეს მოსწავლეს დამატებით კლასგარეშე ლიტერატურის წაკითხვის სურვილს, უსახელებდეს შესასწავლი მწერლის სხვა ნაწარმოებებს, რომლებიც რეკომენდირებულია ამ ასაკის მოზარდისათვის. მოსწავლე უნდა ეცნობოდეს მსოფლიო საბავშვო ლიტერატურას. უნდა მიეცეთ არდადეგებზე საკითხავი ლიტერატურა. მართალია, სწავლების პროცესში არ იქნება ჩართული დამოუკიდებლად საკითხავი მასალა, მაგრამ მოსწავლის ნაკითხობა ყოველნაირად უნდა იყოს სტიმულირებული და დაფასებული მასწავლებლის მიერ. იგი გარკვეულ გავლენას უნდა ახდენდეს მოსწავლის შეფასებაზე. მოსწავლის ძირითადი პრაქტიკული საქმიანობა ● სასწავლო პროგრამით გათვალისწინებული მასალის შინაარსის გადმოცემა, ცალკეული ეპიზოდის თხრობა. ● ლექსების და პროზაული საზეპირო მასალის დასწავლა. ● მუშაობა კითხვის ტექნიკაზე. ● საკონტროლო, საკლასო და საშინაო წერითი სამუშაოების შესრულება (წაკითხულის შინაარსის, ნასწავლი მასალის მოკლე შინაარსის, ეპიზოდის შინაარსის გადმოცემა, სურათის აღწერა, მოთხრობის შედგენა, ბუნების აღწერა, პერსონაჟის აღწერა, თავისუფალი თემის დაწერა). ● მასწავლებლის დახმარებით შეცდომების გასწორება საკონტროლო სამუშაოების რვეულში. ● საშინაო დავალებაში დაშვებული შეცდომების დამოუკიდებლად გასწორება. ● მსჯელობა ტიპური შეცდომების შესახებ ● გაკვეთილის პროცესში აქტიური ჩართვა (კითხვებზე პასუხის გაცემა, საუბარი პერსონაჟის, ნაწარმოების თუ თავისუფალი თემის ირგვლივ). ● კლასგარეშე სავალდებულო და ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურის წაკითხვა. ● კლასგარეშე შემოქმედებით მუშაობაში მონაწილეობის მიღება (მასწავლებლის მუშაობის ინდივიდუალური მეთოდებიდან გამომდინარე, შეიძლება გამრავალფეროვნდეს მოსწავლეთა პრაქტიკული საქმიანობა). ცოდნის შემოწმების გზები და საშუალებები ამ ეტაპზე მოსწავლე ძირითადად გაკვეთილის პროცესში მოწმდება. ჯერ ვერ გამოვიყენებთ ინდივიდუალური ჩათვლის მეთოდს. ● ნაწარმოების ეპიზოდისა და მოკლე შინაარსის თხრობა. ● საზეპირო მასალის ცოდნის შემოწმება (მთლიანი ან ფრაგმენტული გამოკითხვით). ● კითხვის ტექნიკის შემოწმება (უცნობი ტექსტიდან მცირე მონაკვეთის ხმამაღლა წაკითხვა). ● წერითი მეტყველების კულტურის განვითარების მიზნით საკონტროლო, საკლასო და საშინაო წერების ჩატარება და შემოწმება. ● შეკითხვების გზით მოსწავლის მინიმალური დაწყებითი ლიტერატურული ცოდნის დონის დადგენა, სწრაფი ლოგიკური აზროვნების, მსჯელობის უნარისა და მეტყველების კულტურის შემოწმება. ● ცოდნის მინიმუმის დასადგენად ამ ეტაპზე შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ტესტირების მეთოდიც, მაგალითად: რამდენიმე ვარიანტიდან სწორი პასუხის ამორჩევა. ● შესაძლებელია საკონტროლო კითხვების გამოყენებაც – მოცემულ კითხვებზე წერილობითი პასუხის გაცემა. კითხვა ისე უნდა იყოს დასმული, რომ მოსალოდნელი პასუხი იყოს მოკლე და კონკრეტული. ● ინდივიდუალური (თითოეულისათვის ცალკე) ტესტების და კითხვების საშუალებით გამოკითხვა გაკვეთილზე უნდა ჩატარდეს. ამგვარი მეთოდი უნდა გამოვიყენოთ რომელიმე ნაწარმოების ან გარკვეული თემატური რკალის შესწავლის შემდეგ. ● ზოგადი შინაარსობრივი კითხვებით კლასგარეშე საკითხავი მასალის (წაკითხვის) შემოწმება. ● მთავარი მიზანი – ცოდნის გარკვეული დონე. მის მისაღწევად მასწავლებელს უფლება აქვს, შეიმუშაოს თავისი მეთოდები და გამოკითხვის საკუთარი პრინციპები. სტანდარტებით გათვალისწინებული მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● სავალდებულო საპროგრამო მასალა. ● კითხულობდეს სავალდებულო კლასგარეშე ლიტერატურას. ● აკმაყოფილებდეს ნაკითხობის მინიმალურ დონეს მაინც. ● გაბმით და გამართულად კითხულობდეს, სწორად სვამდეს მახვილს, პაუზებს, ჰქონდეს სათანადო ინტონაცია. ● შეეძლოს ტექსტის (წაკითხულისა თუ დასასწავლის) შინაარსის გადმოცემა, სასურველი ეპიზოდების ტექსტთან მიახლოებიოთ თხრობა, პერსონაჟის შესახებ საუბარი. ● შეეძლოს წაკითხულის შინაარსის, ნასწავლი მოთხრობის მოკლე შინაარსის, ეპიზოდის შინაარსის, მოკლე ინფორმაციის დაწერა, მოსწავლე უნდა ასრულებდეს შემოქმედებით სამუშაოებსაც (თავისუფალი თემის წერა, შთაბეჭდილების გადმოცემა). ● ანსხვავებდეს ლექსს, მოთხრობას, ზღაპარს, იგავს, ანდაზას, გამოცანას და ა.შ. შეეძლოს მხატვრულ ტექსტში მასწავლებლის მიერ მითითებული ეპიზოდის, პორტრეტის, ავტორისეული დახასიათების მოძებნა,. რაიმე ამოცანის შესაბამისად საჭირო მასალის ამოკრება ნასწავლი ტექსტიდან. ერთ თემატურ რკალში მოქცეულ ნაწარმოებებში (მასწავლებლის დახმარებით და შემდგომ დამოუკიდებლად) მარტივი პარალელებისა და ანალოგიების დაძებნა. ● მხოლოდ ამ მოთხოვნების დაკმაყოფილების შემთხვევაში შეძლებს მოსწავლე შემდეგ ეტაპზე (VII-VIII კლასებში) სწავლის გაგრძელებას. საბაზო განათლება ლიტერატურის სწავლების პირველი ლიტმცოდნეობის დაწყებითი საფეხური (VII-VIII კლ.) შესასწავლი საგნის შინაარსი სავალდებულო საპროგრამო მასალა სწავლება ძირითადად ეყრდნობა ქართულ კლასიკურ მწერლობას. ამ ეტაპზე საშუალება გვეძლევა შევქმნათ ჟანრობრივად და თემატურად მრავალფეროვანი სპექტრი. ასევე გრძელდება ეტაპობრივი სწავლების პრინციპი. შერჩეული ლიტერატურა გამოდის საბავშვო მწერლობის ფარგლებიდან. იგი შეიძლება ითქვას, საპროგრამო ხასიათისაა. აქედან იზრდება და ნაწილობრივ იცვლება შესასწავლ მწერალთა სპექტრი. ამ ეტაპზე კიდევ უფრო დიდი არჩევანის საშუალება გვეძლევა. ამიტომ შერჩეული მასალის მხატვრულ დონესა და ესთეტიკურ ღირებულებას მეტი ყურადღება ექცევა. შესაძლებელი ხდება, ვასწავლოთ შედარებით დიდი ზომის ნაწარმოებები, თუმცა არა დიდტანიანი რომანები. ამ ასაკის ბავშვის აზროვნებისათვის დამახასიათებელი ნიშნებიდან გამომდინრე, უკვე შეგვიძლია ისეთი მასალის მიწოდება, რომელიც მეტნაკლებად აბსტრაქტულ, განყენებულ აზროვნებას მოითხოვს. ამ ეტაპზეც, მიუხედავად იმისა, რომ უფრო მეტი უფლება გვაქვს, შევქმნათ ენობრივად მრავალფეროვანი სპექტრი, ლიტერატურის სწავლება უნდა ეყრდნობოდეს თანამედროვე სალიტერატურო ენას (განსაკუთრებით პროზაული მასალა). კიდევ უფრო უნდა გააქტიურდეს ზრუნვა იმ ტექსტუალური ბაზის შექმნაზე, რომელიც იმჟამად ვერ იქნება სრულყოფილად გაანალიზებული, მაგრამ მომავალში აუცილებლად სრულყოფილად შეასრულებს თავის ფუნქციას. მასალა ამ ეტაპზე შეიძლება არ დალაგდეს ქრონოლოგიური პრინციპით, თუმცა აქ, უკვე შესაძლებელია მისი გამთლიანება ავტორთა მიხედვით. ნაწარმოებები ერთმანეთთან დაკავშირებული უნდა იყოს შინაგანი ლოგიკით, თუმცა ეს ლოგიკა ამჯერად უბრალო თემატურ რკალს კი არ უნდა ქმნიდეს, არამედ ისახავდეს ლიტმცოდნეობით ამოცანებს თუ სხვა განყენებულ მიზნებს. ამ ეტაპზე ფოლკლორისა და მხატვრული ლიტერატურის გვერდით უნდა ისწავლებოდეს პუბლიცისტიკა, ესეები, წერილები. ნაწარმოების შერჩევისას გათვალისწინებულ უნდა იქნას მისი აღმზრდელობითი ფუნქციაც. ამ ეტაპზე უკვე შეიძლება ზოგადსაკაცობრიო, რელიგიურ, ისტორიულ, სოციალურ საკითხებზე მსჯელობა, მოვლენის განზოგადება. პატრიოტული აღზრდის სფეროში შეიძლება შემოვიტანოთ ეროვნულ-კულტურული ფენომენის გაცნობიერების საკითხიც, პიროვნებისა და ერის ურთიერთობის პრობლემები, მოქალაქეობრივი აღზრდის მომენტები. თუმცა არცერთი ზემოთ ჩამოთვლილი საკითხი არ უნდა განხორციელდეს ყალბი პათეტიკითა და მოჭარბებული ემოციური ფონით. აუცილებელია, ჩამოთვლილი მოთხოვნების დაკმაყოფილება, მაგრამ არ უნდა დაგვავიწყდეს უმთავრესი პრინციპი – საუკეთესო მწერლების საუკეთესო ნაწარმოებების სწავლება. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა უნდა ეფუძნებოდეს როგორც მშობლიურ, ასევე მსოფლიო ლიტერატურას. იგი ამჯერადაც უნდა უკავშირდებოდეს შესწავლილ მასალას, მაგრამ ეს კავშირი ახლა არა მხოლოდ თემატურ, არამედ ლიტერატურულ ხასიათსაც უნდა ატარებდეს. მოსწავლე უკვე უფრო აქტიურად უნდა ეცნობოდეს შესასწავლ მწერალს, კითხულობდეს მის ნაწარმოებებს, მოხსნილია ჟანრობრივი შეზღუდვებიც. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი მასალა წინასწარ უნდა განისაზღვროს სახელმძღვანელოსა და პროგრამების შემდგენელთა მითითებით და თავად მასწავლებლის სურვილით. დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურა მასწავლებლისა და მშობლის როლთან ერთად ამ ლიტერატურის შერჩევაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება თავად მოზარდის არჩევანს, მის სურვილს. მას ამჯერად მეტ-ნაკლები თავისუფლება ენიჭება. უნდა გამოვრიცხოთ „აკრძალვის“ ფაქტორი, მაგრამ ვეცადოთ, რომ მოსწავლე კითხულობდეს მაღალმხატვრულ ლიტერატურას. სწორედ ამ ეტაპზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ნათარგმნ ლიტერატურას. რამდენადაც წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურა ამ ეტაპზე მაინც ჩამოყალიბების პროცესშია, სასურველია, საკითხავი ლიტერატურა ძირითადად თანამედროვე სალიტერატურო ენაზე იყოს დაწერილი. მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით უნდა ამოწმებდეს მოზარდის ნაკითხობას, თუმცა წაკითხული მასალა ვერ იქცევა კლასში მსჯელობის საგნად. იგი მხოლოდ კლასგარეშე მუშაობის პროცესში შეიძლება იქნეს ჩართული. შესასწავლი საგნის მიმართ მეცნიერული მოთხოვნების დონე და ასპექტები ლიტერატურათმცოდნეობითი ამოცანები მოზარდთა ფსიქოლოგიური განვითარების დონიდან გამომდინარე, ამ ეტაპზე შესაძლებელია ლიტმცოდნეობითი საკითხების თეორიული სწავლება, თუმცა არც ამ ეტაპზეა საჭირო ლიტთეორიის სისტემური კურსის მიწოდება. ლიტერატურის თეორიის საკითხებს შევისწავლით უკვე არა მხოლოდ პრაქტიკული გამოცდილების დონეზე, არამედ თეორიულად, მაგრამ მხატვრულ ნაწარმოებებთან უშუალო კავშირში. ზოგადი დაკვირვებებისა და ცოდნის შეძენის გზით მოსწავლემ უნდა იგრძნოს, რომ ლიტერატურული ნაწარმოები მხატვრული მთლიანობაა. ამიტომ მისი შესწავლის დროს უნდა გამოიკვეთოს ერთდროულად რამდენიმე ასპექტი, მაგრამ – არა ყველა. ყურადღება უნდა გავამახვილოთ შესასწავლი ნაწარმოების იმ ასპექტებზე, რომლებიც განსაკუთრებით გამოკვეთილია და მისთვის ნიშანდობლივი. ყველა საკითხი ჯერჯერობით ვერ იქცევა მსჯელობის საგნად, ზოგიერთ რამ მხოლოდ დაფიქსირდება და სხვა ნაწარმოებთან ერთად იქნება განხილული. ამავე დროს ერთი და იგივე საკითხი ლიტერატურის თეორიიდან არ შეიძლება ერთჯერადი მსჯელობის საგანი იყოს. მას არაერთხელ უნდა დავუბრუნდეთ, როგორც ერთი ნაწარმოების ფარგლებში, ასევე სხვა ნაწარმოების შესწავლისასაც. ამავე დროს წარმოვაჩინოთ მათი განმასხვავებელი ნიშნები, მრავალგვარი ფუნქცია. ამ პრინციპით უნდა იქნეს შესწავლილი თითქმის ყველა თეორიული საკითხი. ამ ეტაპზე უკვე თეორიული ცოდნის დონეზე უნდა ასხვავებდეს ლიტერატურულ ჟანრებს, ერკვეოდეს, თუ რა არის მხატვრული სინამდვილე, მხატვრული სახე, საბაზო ცოდნა ჰქონდეს ტროპის სახეებში, საწყის დონეზე ერკვეოდეს ნაწარმოების კომპოზიციაში, იცოდეს ლექსთწყობის უმთავრესი საკითხები, თვალს ადევნებდეს პერსონაჟის ხასიათის განვითარებას, შეეძლოს მისი დახასიათება. აქვე უნდა ითქვას, რომ ლიტერატურის თეორიის შესწავლა არ უნდა ხდებოდეს მათემატიკური სიზუსტით დადგენილი „წესებით“; აქ გამოყენებული უნდა იყოს ე.წ. „საუბრის მეთოდი“. ლიტერატურის თეორიის საკითხები საუბრის თემად უნდა იქცეს ყველა შესაძლო შემთხვევაში, წარმოჩინდეს მისი მრავალმხრივი ასპექტები. ამიტომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა უნდა მივანიჭოთ ტექსტზე მუშაობას. როგორც ტექსტი უნდა გამოვიყენოთ ლიტერატურის თეორიის შესასწავლად, ასევე ლიტერატურის თეორია ტექსტის სწორად წასაკითხავად, მასში ესთეტიკური, წმინდა ლიტერატურული ასპექტების დასაფიქსირებლად. ამ გზით უნდა აღვზარდოთ გემოვნებიანი მკითხველი, რომელსაც შეუძლია ჭეშმარიტი ლიტერატურით ტკბობა. წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურა ამ ეტაპზე მოსწავლის ზეპირი და წერითი მეტყველების კულტურა საკმაო დონეს უნდა აღწევდეს. მოსწავლეს უნდა გააჩნდეს კითხვის სრულყოფილი ტექნიკა. გამომეტყველებითმა კითხვამ შეიძლება შემოქმედებითი სახე შეიძინოს და მუშაობის ამ ფორმამ, მოსწავლეთა სურვილისამებრ, კლასგარეშე საქმიანობაში გადაინაცვლოს. მოსწავლეს უკვე აღარ უნდა უჭირდეს შინაარსის თხრობა. აქცენტი ამჯერად გადატანილ უნდა იქნეს ლოგიკური მსჯელობის განვითარებაზე. მოზარდი უნდა შევაჩვიოთ საკუთარი აზრის გამოთქმასა და დასაბუთებას სხვათა ნააზრევის, ციტატების, ტექსტების გამოყენებით. შინაარსის თუ რომელიმე ეპიზოდის გამართულ თხრობასთან ერთად მოსწავლე სრულ და დამაჯერებელ პასუხს უნდა სცემდეს მასწავლებლის შეკითხვას, ლოგიკურად გაერთიანებულ შეკითხვებზე პასუხის გაცემის შემდეგ ამთლიანებდეს საკითხს. უნდა შეძლოს პერსონაჟთა დახასიათება ან რომელიმე პრობლემის ირგვლივ მსჯელობა. ამ ეტაპზე უფრო ხშირად შეიძლება მივმართოთ განყენებულ თემებს. მათზე მსჯელობისას მოსწავლე უნდა ახერხებდეს არა მხოლოდ ემოციების, არამედ საკუთარი აზრის გადმოცემასაც, რასაც ფაქტებით ლოგიკურად უნდა ასაბუთებდეს. ამ ეტაპზე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს წერითი სამუშაოების მრავალფეროვნება. იშვიათად შეიძლება, მივმართოთ ეპიზოდთა შინაარსის წერას, ხშირად მივცეთ ისეთი შინაარსობრივი ხასიათის დავალება, სადაც მოსწავლეს მოუხდება რამდენიმე ეპიზოდის გამთლიანება. წინა ეტაპთან შედარებით უფრო ხშირად შეიძლება მივმართოთ თავისუფალ თემებზე მუშაობას. მაგრამ ამან არ უნდა გაგვიტაცოს, რადგან ამ ეტაპზე უნდა ისწავლოს მოსწავლემ თხზულების წერა. ეს შეიძლება დავიწყოთ პერსონაჟთა დახასიათებით და ცოტა მოგვიანებით დავავალოთ უფრო ზოგადი პრობლემატიკის შემცველი თხზულებები. ასევე, თავდაპირველად უნდა მივცეთ დასაწერი თხზულების მოკლე გეგმა. ზოგ შემთხვევაში შეიძლება მოვითხოვოთ, რომ მოსწავლე შემოიფარგლოს გეგმაში მოცემული ერთი ან რამდენიმე საკითხით. მუშაობის ამგვარი მეთოდი გვიბიძგებს, მივმართოთ კომენტირებული შინაარსის წერას, სადაც მოსწავლემ უნდა გამოამჟღავნოს არა მარტო ტექსტის ცოდნა, არამედ მისი გარკვეული ანალიზის უნარიც. ამ მეთოდით ჩვენ ნელ-ნელა მივაჩვევთ ტექტებზე მუშაობას, მოგვიანებით მივცემთ ისეთ თემას, სადაც ორი ან მეტი ეპიზოდის გაანალიზება დასჭირდება, საბოლოოდ კი შეძლებს თხზულების დაწერასაც. ამით ნელ-ნელა განვუვითარებთ ლიტერატურულ ხედვასა და აზროვნებას. სასურველია, ნელ-ნელა თავი დავაღწიოთ სტერეოტიპულ მეთოდებს და ლიტერატურულ საკითხებს მეტი ყურადღება დავუთმოთ. შევაჩვიოთ მოსწავლე ლიტმცოდნეობით საკითხებზე მსჯელობასაც. თუმცა მასწავლებელმა საამისოდ სერიოზული მოსამზადებელი სამუშაოები უნდა ჩაატაროს. როგორც უკვე ითქვა, ამ ეტაპის ამოცანაა, მოზარდი მივაჩვიოთ მსჯელობას და თზულების წერას. კითხვის კულტურა ამ ეტაპზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად კითხვის კულტურის განვითარებას. სწორედ ახლა უნდა გამოიკვეთოს მოსწავლის ინტერესები და გემოვნება, თუმცა ჯერ არც ერთია ჩამოყალიბებული და არც მეორე. ამიტომ უნდა გაიზარდოს სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა. იგი უნდა მოიცავდეს მსოფლიო კლასიკური ლიტერატურის ფართო სპექტრს. ამავე დროს მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით არა მარტო უნდა ამოწმებდეს მოზარდთა ნაკითხობას, არამედ მეტ-ნაკლებად ითხოვდეს მათგან მწერლობის საუკეთესო ნიმუშების წაკითხვას, შესასწავლი მწერლის მეტ-ნაკლებად სრულად გაცნობას. ამ ასაკის მოზარდი გადის საბავშვო ლიტერატურის ჩარჩოებიდან. ამ ეტაპზე უნდა დაიწყოს განათლების ფუნდამენტური საფუძვლის ჩაყრა. ამიტომ დიდი მნიშვნელობა ენიჭება მშობლის რჩევას და მასწავლებლის რეკომენდაციებს, რათა აღვზარდოთ ინტელექტუალური, გემოვნებიანი მკითხველი. მოსწავლე უნდა დაინტერესდეს ლიტერატურული პრესითაც. ამ ეტაპზე მოსწავლეს უნდა შეეძლოს სწრაფი, ჩაღრმავებული, კომენტირებული კითხვა, წაკითხული ნაწარმოების შესახებ მსჯელობა. მოსწავლეთა ძირითადი პრაქტიკული საქმიანობა ● სასწავლო პროგრამებით გათვალისწინებული მასალის თხრობით დასწავლა. ● ცალკეული ეპიზოდების თხრობა, მოკლე შინაარსის მოყოლა, ეპიზოდების გამოკრებით თხრობა, კომენტირებული შინაარსის გადმოცემა. ● ლექსისა და პროზაული საზეპირო მასალის დასწავლა; ● ტექსტზე მუშაობა; ● პერსონაჟთა დახასიათება, ნაწარმოების მიხედვით განყენებულ საკითხებზე მსჯელობა, მოცემული ლიტმცოდნეობით ამოცანის დამუშავება; ● საკონტროლო, საკლასო და საშინაო წერითი სამუშაოების შესრულება (მოკლე შინაარსის, ეპიზოდის ან გამოკრებილ ეპიზოდთა შინაარსის დაწერა, კომენტირებული შინაარსის გადმოცემა, პერსონაჟის დახასიათება, მსჯელობა პერსონაჟის რომელიმე ერთ თვისებაზე და ა.შ.). ● გაკვეთილის პროცესში აქტიური ჩართვა; ● კლასგარეშე სავალდებულო საკითხავი ლიტერატურის წაკითხვა; ● კლასგარეშე შემოქმედებით მუშაობაში მონაწილეობის მიღება (მასწავლებლის მუშაობის ინდივიდუალური მეთოდებიდან გამომდინარე შეიძლება გამრავალფეროვნებულ იქნეს მოსწავლეთა პრაქტიკული საქმიანობა). ცოდნის შემოწმების გზები და საშუალებები ამ ეტაპზე ძირითადად ორგვარი ამოცანა დგას: შევამოწმოთ შესწავლილი ტექსტის ცოდნა და განვსაზღვროთ მოსწავლის აზროვნების, მსჯელობის უნარი, მისი ცოდნა ლიტერატურის თეორიაში. ● ტექსტის ცოდნის შემოწმება – ეპიზოდების თხრობა, საზეპირო მასალის გამოკითხვა, ტესტებისა და კითხვარების გამოყენება. ფრონტალური გამოკითხვა. ● აზროვნების, მსჯელობის უნარის, ლიტერატურის თეორიაში ცოდნის დონის შემოწმება – ამ შემთხვევაში უფრო ხშირად კითხვა-პასუხის მეთოდი უნდა იქნეს გამოყენებული. დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ტექსტის კომენტირებულ თხრობას, პერსონაჟთა დახასიათებას, პრობლემურ საკითხებზე მსჯელობას. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს წერითი სამუშაოები. ამიტომ, საკონტროლო წერების გარდა, პერიოდულად უნდა მოწმდებოდეს დავალების შესრულების ხარისხიც. შედარებით რთულია, მაგრამ შესაძლებელი აზროვნების, მსჯელობის უნარის შემოწმების მიზნითაც შეიქმნას ტესტები და კითხვარები. ამ ეტაპზე მოსწავლე ძირითადად გაკვეთილის პროცესში მოწმდება. მაგრამ რამდენადაც მნიშვნელოვნად იზრდება შესასწავლი მასალის მოცულობა, საჭიროების შემთხვევაში ტექსტის ცოდნის შემოწმების მიზნით შეიძლება გამოვიყენოთ ინდივიდუალური ჩათვლის მეთოდიც. სტანდარტით გათვალისწინებული ცოდნის დონის მისაღწევად მასწავლებელს შეუძლია გამოიყენოს საკუთარი მეთოდიკა და მისი შესაბამისი გამოკითხვის პრინციპები. სტანდარტით გათვალისწინებული მინიმალური მოთხოვნები ● მოსწავლემ უნდა იცოდეს სავალდებულო საპროგრამო მასალა. ● მოსწავლე უნდა კითხულობდეს სავალდებულო კლასგარეშე ლიტერატურას; ● მოსწავლე უნდა აკმააყოფილებდეს ნაკითხობის მინიმალურ დონეს მაინც. მოსწავლეს უნდა შეეძლოს არა მარტო შინაარსის თხრობა, არამედ ლოგიკური მსჯელობა, კომენტირებული შინაარსის მოყოლა, პერსონაჟის დახასიათება, ნაწარმოების ძირითადი პრობლემატიკის წარმოჩენა; თეორიულად გააზრებული უნდა ჰქონდეს, რომ მხატვრული ნაწარმოები ლიტერატურული მთლიანობაა – სიუჟეტი, კომპოზიცია, პერსონაჟები, მათი ურთიერთობა, დამოკიდებულება, სიტუაციური გარემო და გმირი, ხასიათის განვითარება, მხატვრულ-გამომსახველობითი საშუალებები; ზოგადი წარმოდგენა უნდა ჰქონდეს ლიტერატურული ჟანრების და სახეების, მხატვრული სინამდვილის, მხატვრული სახის შესახებ; უნდა ახერხებდეს (ასაკის შესაბამისად) ლიტერატურული პარალელების გავლებას, ანალოგიების დაძებნას; ერკვეოდეს ლექსთწყობის ძირითად საკითხებში. მოსწავლემ უნდა შეძლოს ტექტზე დამოუკიდებლად მუშაობა, ლექსიკონებისა და ცნობარების გამოყენება, ქრესტომათიაში ჩართული სამუშაო აპარატის გააზრება და პასუხის გაცემა. მოსწავლეს უნდა შეეძლოს დამუშავებული თემის წერილობით გადმოცემა – მოკლე თხზულების დაწერა, თემატური შინაარსის, კომენტირებული შინაარსის, თავისუფალი თემის, შთაბეჭდილების დაწერა, კლასგარეშე საკითხავ მასალაზე მსჯელობა. მხოლოდ ამ მოთხოვნების დაკმაყოფილების შემთხვევაში შეძლებს მოსწავლე შემდეგ ეტაპზე სწავლის გაგრძელებას. საბაზო განათლება. ლიტერატურის სწავლების II ეტაპი ლიტერატურის ისტორიის სწავლების დაწყებითი საფეხური შესასწავლი მასალის შინაარსი სავალდებულო საპროგრამო მასალა სწავლება, ძირითადად ეყრდნობა ქართულ კლასიკურ მწერლობას. ამ ეტაპზე კიდევ უფრო უნდა გაფართოვდეს ჟანრობრივი და თემატური სპექტრი. ამჯერად უფრო დიდი არჩევანი გვაქვს, შეგვიძლია შემოვიტანოთ ნებისმიერი პერიოდისა და მიმდინარეობის თხზულება; ამჯერად უნდა მოხდეს სწავლების ეტაპობრივი პრინციპის ერთგვარი შეჯამება. მასალა უნდა დალაგდეს ქრონოლოგიურად. მოსწავლემ ლიტერატურა უნდა მოიაზროს ისტორიულ ასპექტში ანუ მას ეძლევა ლიტერტურის ისტორიის დაწყებითი მოკლე კურსი. აქედან გამომდინარე იქმნება არა მარტო ისტორიული სპექტრი, არამედ ჯამდება სწავლების ეტაპობრივ პრინციპში გათვალისწინებულ მწერალთა შემოქმედება. ლიტერატურის ისტორიის სწავლების ზოგადი პრინციპებიდან გამომდინარე, ამ ეტაპზე მოზარდმა უნდა შეისწავლოს კლასიკოს მწერალთა ბიოგრაფიები, გაეცნოს ეპოქის მიმოხილვას, მაგრამ მასში პრიორიტეტული ადგილი უნდა ეთმობოდეს არა ისტორიულ მოვლენებს, არამედ მსჯელობას შესაბამისი ეპოქის ესთეტიკურ შეხედულებებსა და ლიტერატურულ სპექტრზე. რამდენადაც ცხრაწლიანი სკოლა დღეს აღიარებულია საბაზო განათლებად, მოსწავლემ უნდა აითვისოს სავალდებულო საგანმანათლებლო მინიმუმი, რომელსაც ჩვენი ეროვნული, ესთეტიკური თუ სოციალური მოთხოვნები განსაზღვრავს. ამ ეტაპზე, როგორც უკვე ითქვა, უნდა მოხდეს შესწავლილ მწერალთა შემოქმედების გარკვეული შეჯამება. ამ მიზნით ახალი ნაწარმოების შესწავლასთან ერთად ყურადღება უნდა გავამახვილოთ უკვე შესწავლილი მასალის გამეორებაზე. მიზნად უნდა დავისახოთ მათი გამთლიანება და მწერლის ზოგადი ეთიკურ-ესთეტიკური პრინციპების წარმოჩენა. განსაკუთრებული მსჯელობის საგნად უნდა იქცეს იმ მწერალთა ცხოვრება და შემოქმედება, რომელთა შესწავლაც ამ ეტაპზე უნდა დასრულდეს. ამ ეტაპზე მნიშვნელობას ინარჩუნებს ადრე ჩამოყალიბებული პრინციპები, კერძოდ, შეიძლება ვასწავლოთ შედარებით დიდი ზომის ნაწარმოებები, უნდა მივაწოდოთ ისეთი მასალაც, რომელიც აბსტრაქტულ, განყენებულ აზროვნებასაც მოითხოვს. შეგვიძლია შევიტანოთ ძველი მწერლობის ნიმუშებიც; უნდა ვიზრუნოთ იმ მასალის შესწავლაზე, რომელიც მწერლის მონოგრაფიული შესწავლის დროს თავის სათანადო ადგილს დაიმკვიდრებს და შესაბამის მნიშვნელობას შეიძენს. ფოლკლორისა და მხატვრული ლიტერატურის გვერდით კიდევ უფრო მეტ მნიშვნელობას შეიძენს პუბლიცისტიკის, ესეების, წერილების შესწავლაც. ლიტერატურის აღმზრდელობითი ფუნქციის რეალიზაციის მიზნით ამჯერად სხვა ფაქტორებთან ერთად კიდევ უფრო მეტი მნიშვნელობა ენიჭება ეროვნულ-კულტურული ფენომენის გაცნობიერებას, ადამიანის დანიშნულების, მისი ზნეობრივი და მოქალაქეობრივი ფუნქციის გააზრებას, რაც უნდა განხორციელდეს ზოგადსაკაცობრიო ეთიკურ-ესთეტიკურ ღირებულებებზე დაყრდნობით. საპროგრამო მასალის შერჩევისას არ უნდა დაგვავიწყდეს უმთავრესი პრინციპი – საუკეთესო მწერალთა საუკეთესო ნაწარმოებების სწავლება. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი მასალა რამდენადაც IX კლასის პროგრამამ, ერთი მხრივ, უნდა შეაჯამოს და გაამთლიანოს ქართული ლიტერატურის ძირითადი ესთეტიკურ-ეთიკური ღირებულებანი, ხოლო, მეორე მხრივ, უნდა დასრულდეს საბაზო განათლება, ამ ეტაპზე გარკვეულწილად განსხვავებულ ელფერს იძენს სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა. იგი უნდა ეფუძნებოდეს როგორც მშობლიურ, ასევე მსოფლიო ლიტერატურას, მაგრამ ამჯერად განსაკუთრებული ადგილი ენიჭება მშობლიურ ლიტერატურას – იმ საპროგრამო მასალას, რომელიც ზედა საფეხურზე იქნება შესწავლილი. მწერლის რომელიმე ნაწარმოების პარალელურად უნდა მოხდეს არა მარტო ადრე შესწავლილის გამეორება, არამედ ამ შემოქმედის სხვა მნიშვნელოვანი თხზულებების წაკითხვაც, რაც აუცილებლად უნდა შემოწმდეს ან ზოგადი კითხვებით, ან ტექსტის შინაარსის ცოდნის შესამოწმებელი ტესტებით. დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურის შერჩევისას უფრო მეტი მნიშვნელობა ენიჭება მოზარდის სურვილსა და მოთხოვნებს, მაგრამ ამ ასაკის მოზარდი ჯერ ვერ ახდენს მაღალი ესთეტიკური ღირებულების მქონე ობიექტების ადეკვატურ შეფასებას. განვითარებას მხოლოდ იწყებს ესთეტიკური აზროვნება. მასწავლებლისა და მშობლის რჩევამ თავისი როლი უნდა ითამაშოს. ამასთან ყურადღება უნდა მიექცეს იმასაც, რომ შეირჩეს საუკეთესო თარგმანები. მოსწავლემ, შეძლებისდაგვარად, სასურველია წაიკითხოს ძველი ქართული მწერლობის ნიმუშები, მაგრამ პრიორიტეტულ ადგილს ისევ თანამედროვე სალიტერატურო ენაზე დაწერილი თხზულებები იჭერს. მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით არა მარტო უნდა ამოწმებდეს მოზარდის ნაკითხობას, არამედ ცდილობდეს იგი ჩართოს კლასგარეშე მუშაობაში. მასწავლებელმა აუცილებლად უნდა გაიაროს განათლების სამინისტროს მიერ დადგენილი პროგრამის სავალდებულო მასალა (მთლიანი პროგრამის 70%), ხოლო 30% შეავსოს მისთვის სასურველი და მოსაწონი ინდივიდუალური თუ საავტორო პროგრამებით. შესასწავლი საგნის მიმართ მეცნიერული მოთხოვნების დონე და ასპექტები ლიტერატურათმცოდნეობითი ამოცანები ამ ეტაპზე ლიტერატურათმცოდნეობითი ამოცანები და მოთხოვნები კიდევ უფრო იზრდება. რამდენადაც მასალა ამჯერად ისტორიული პრინციპით ლაგდება და შესაძლებელი ხდება, თვალი გავადევნოთ ესთეტიკური აზროვნების განვითარებას, ამდენად საჭიროა, მოზარდს გავაცნოთ სხვადსხვა მიმდინარეობა, წარმოვაჩინოთ მათი სპეციფიკა. ამ მიზნით კიდევ ერთხელ უნდა მივუბრუნდეთ უკვე შესწავლილ თეორიულ მასალას, გავაღრმავოთ და გავამრავალფეროვნოთ იგი. თეორიული მასალა ორგანულ კავშირში უნდა იყოს ნაწარმოებთან, რომელიც უნდა გაანალიზდეს, როგორც მხატვრული მთლიანობა. თუ ადრე ნაწარმოებთან მიმართებაში ვაშუქებდით რამდენიმე გამორჩეულ თეორიულ საკითხს, ამჯერად ლიტერატურის თეორიამ გარკვეულწილად სისტემური ხასიათი უნდა შეიძინოს – ერთმანეთს უნდა შეერწყას ლიტერატურის თეორიისა და ლიტერატურის ისტორიის ელემენტები. ამ პრინციპიდან გამომდინარე, თეორიული საკითხი არა თუ არ უნდა იქცეს ერთჯერადი მსჯელობის საგნად, არამედ მას უნდა დავუბრუნდეთ ყველა შესაძლებელ შემთხვევაში და წარმოვაჩინოთ ის განსხვავებული ნიშნები, რასაც მიმდინარეობათა განსხვავებული ესთეტიკა ქმნის. ამ ეტაპზე მოსწავლე უკვე თეორიული ცოდნის დონეზე უნდა ასხვავებდეს ლიტერატურულ მიმდინარეობებს, ჟანრებს, ერკვეოდეს მათ სპეციფიკურ ნიშნებში; იცოდეს – რა არის მხატვრული სინამდვილე, მხატვრული სახე, ტროპის სახეები, ლექსთწყობის ძირითადი საკითხები; შეძლოს თხზულების დაწერა, მსჯელობა ნაწარმოების კომპოზიციაზე; აფიქსირებდეს და აანალიზებდეს ესთეტიკური ღირებულების ელემენტებს. მას უნდა ჰქონდეს ტექსტზე დამოუკიდებლად მუშაობის ჩვევები. წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურა ამ ეტაპზე მოსწავლეს მეტ-ნაკლებად ჩამოყალიბებული უნდა ჰქონდეს ზეპირი და წერითი მეტყველების კულტურა. მოსწავლეს თავისუფლად უნდა შეეძლოს დაუბრკოლებლად ნებისმიერი ხასიათის ტექსტის შინაარსის თხრობა; ლოგიკური მსჯელობა, საკუთარი აზრების დასაბუთება, მეცნიერებაში დამკვიდრებული შეხედულებების გადმოცემა, მსჯელობის გამტკიცება ციტატებითა და ტექსტუალური მასალით. თავისუფალ თემებზე მსჯელობისას მოსწავლე უნდა იყენებდეს ლიტერატურულ მასალას; მას უნდა შეეძლოს პერსონაჟის დახასიათება თუ რომელიმე ლიტერატურული საკითხის წარმოჩენა. მსჯელობისას უნდა იყოს თანმიმდევრული, არ უნდა ებნეოდეს სათქმელი. მოსწავლე სრულყოფილად უნდა აშუქებდეს დაწყებულ საკითხს და ლოგიკურად გადადიოდეს მეორეზე. მას უნდა შეეძლოს ვრცელი თემიდან ერთი რომელიმე საკითხის გამოყოფა და მასზე საგანგებო ყურადღების გამახვილება. ამ ეტაპზე განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საშინაო და საკონტროლო წერებს. ამ ეტაპზე მოსწავლემ უნდა შეძლოს ლიტერატურული პარალელების გავლება, რამდენიმე ნაწარმოების მიხედვით რაიმე საკითხზე მსჯელობა. კითხვის კულტურა მოზარდი აქტიურად უნდა კითხულობდეს მსოფლიო კლასიკური მწერლობის ნიმუშებს. ამ ეტაპზე ყალიბდება ლიტერატურული გემოვნება. მოზარდს უკვე შეიძლება მივანიჭოთ მეტი დამოუკიდებლობა და თავისუფლება. საკითხავი ლიტერატურა შედარებით მრავალფეროვანია. მოსწავლე ეცნობა პუბლიცისტიკას, ესეებს, სხვადასხვა ტიპის ნარკვევებს. მან საჭიროა იცოდეს ლექსიკონების, ენციკლოპედიების, საცნობარო ლიტერატურის გამოყენება. მოზარდს ზოგადი წარმოდგენა უნდა ჰქონდეს იმ ქვეყანასა და ეპოქაზე, რომელშიც მოღვაწეობდა ესა თუ ის მწერალი. მოსწავლე აქტიურად ეცნობა პრესას, თვალს ადევნებს თანამედროვე ლიტერატურულ პროცესებს, პირველად გამოქვეყნებულ ნაწარმოებებს, ახალ თარგმანებს. ამ ეტაპზე მოზარდს უნდა შეეძლოს სწრაფი, ჩაღრმავებული კითხვა, მასალის გამოკრება, სკანირება. მოსწავლის ძირითადი პრაქტიკული საქმიანობა ● სასწავლო პროგრამით გათვალისწინებული მასალის თხრობით დასწავლა (ცალკეული ეპიზოდების მოკლე შინაარსის, კომენტირებული შინაარსის გამოცემა). ● ლექსისა თუ პროზაული საზეპირო მასალის დასწავლა; ● ტექსტზე დამოუკიდებლად მუშაობა; ● მსჯელობა მასწავლებლის მიერ მიცემულ საკითხებზე (პერსონაჟის დახასიათება, ზოგადი პრობლემის წარმოჩენა, შეპირისპირებითი და პარალელური განხილვა, ლიტმცოდნეობით საკითხებზე მსჯელობა); ● საშინაო და საკონტროლო წერითი სამუშაოების დამოუკიდებლად შესრულება; ● გაკვეთილის პროცესში აქტიური ჩართვა, მოცემულ საკითხზე მსჯელობა და პრობლემური კითხვების წამოჭრა; ● კლასგარეშე სავალდებულო და ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურის კითხვა; ● მასწავლებლის მიერ დასახელებული დამატებითი მასალის წაკითხვა და დამუშავება; ● კლასგარეშე შემოქმედებით მუშაობაში მონაწილეობის მიღება (მასწავლებლის მუშაობის ინდივიდუალური მეთოდებიდან გამომდინარე, შეიძლება გამრავალფეროვნდეს მოსწავლეთა პრაქტიკული საქმიანობა). ცოდნის შემოწმების გზები და საშუალებები ტექსტის ცოდნის შემოწმება – ეპიზოდის თხრობა, საზეპირო მასალის გამოკითხვა, ტექსტებისა და კითხვარების გამოყენება, მიზნობრივ კითხვებზე პასუხის გაცემა, ტექსტის კომენტირებული თხრობა. აზროვნების, მსჯელობის უნარის, ცოდნის დონის შემოწმება ლიტერატურის თეორიაში – მოცემულ თეორიულ საკითხებზე მსჯელობა, პერსონაჟთა დახასიათება, თავისუფალ თემაზე მსჯელობა. ამ მიზნით ტესტებისა და კითხვარების გამოყენება. ამ ეტაპზე გამოვიყენოთ ინდივიდუალური ჩათვლის მეთოდიც. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს წერითი სამუშაოები. სავალდებულო საბაზო განათლების დასრულებასთან დაკავშირებით სასურველია, წლის ბოლოს გამოვიყენოთ გამოკითხვის სხვადასხვა საშუალებანი – ტესტები და კითხვები, წერითი თუ ზეპირი გამოცდა და მოსწავლე შევაფასოთ ქულებით, რაც არა მარტო ცოდნის დონეს დაადგენს, არამედ გამოავლენს მოზარდის შესაძლებლობებსაც. ეს, გარკვეულწილად, დიფერენცირების საშუალებას მოგვცემს და მეტნაკლებად განსაზღვრავს მოზარდის განათლების შემდეგი ეტაპის ფორმასა და შინაარსს. სტანდარტით გათვალისწინებული ცოდნის დონის მისაღწევად მასწავლებელს შეუძლია გამოიყენოს საკუთარი მეთოდიკა და მისი შესაბამისი გამოკითხვის სახეები. სტანდარტით გათვალისწინებული მინიმალური მოთხოვნები ● მოსწავლეს მოეთხოვება სავალდებულო საპროგრამო მასალის ცოდნა; ● სავალდებულო კლასგარეშე ლიტერატურის წაკითხვა; ● ნაკითხობის მინიმალური დონე; ● თხზულების როგორც წერა, ასევე მისი თხრობაში გაშლა; ● გარდა იმ ამოცანებისა, რაც წინა საფეხურზე იყო წამოყენებული – თეორიულად გააზრება იმისა, რომ მხატვრული ნაწარმოები ლიტერატურული მთლიანობაა, პროგრამით გათვალისწინებული თეორიული საკითხების ცოდნა, ქართული ლიტერატურის განვითარების ესთეტიკური პრინციპების ისტორიულ ასპექტში მოაზრება. ● ტექსტზე დამოუკიდებლად მუშაობა; ● თხზულების ლოგიკურად, თანმიმდევრულად აგება; ● კლასგარეშე საკითხავ მასალაზე, თავისუფალ თემაზე მსჯელობა. შემდეგ საფეხურზე სწავლის გაგრძელება მოითხოვს დიფერენცირებულ მიდგომას, როცა გათვალისწინებული უნდა იქნას მოსწავლის არა მარტო ინტერესები და სურვილები, არამედ მისი დონეც. მოცემული სტანდარტით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს ყველა მოსწავლე, რომელსაც სურს სწავლის გაგრძელება. საშუალო განათლება. ლიტერატურის ისტორიის სწავლების პერიოდში კვლავ ამოსავლად რჩება სწავლების პირველ ორ საფეხურზე შემუშავებული პრინციპები: ლიტერატურა ხელოვნების დარგია და მოსწავლეებსაც ასეთად უნდა გავაცნოთ (აუცილებელია ხელოვნების სხვა დარგების ნიმუშებთან მისი კავშირის წარმოჩენა და მისთვის სპეციფიკური ენის მოსწავლეთათვის გაცნობიერება); სწავლების პროცესი უნდა ეყრდნობოდეს მშობლიურს, მაგრამ მოიცავდეს მსოფლიო ლიტერატურასაც (მის საუკეთესო ნიმუშებს); სასწავლო მასალა უნდა შეირჩეს მოსწავლეთა ასაკობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით. სწავლების ფორმა (დიფერენციაცია მოსწავლეთა ინტერესების მიხედვით) და ლიტერატურის სწავლების მიზანი განსაზღვრავს იმ მეთოდიკურ არსენალსაც, რომელიც გამოყენებული იქნება სწავლების პროცესში. შესასწავლი მასალის შინაარსი ყოველივე ზემოთქმულის გათვალისწინებით დგება შესასწავლ ქმნილებათა ნუსხა. ამ ეტაპზე მონოგრაფიულად შეისწავლება ქართული კლასიკური მწერლობა, მასალა მიეწოდება ისტორიზმის პრინციპის დაცვით. ახალ ნაწარმოებებთან ერთად გამეორებულ უნდა იქნეს უკვე შესწავლილიც (რამდენადაც წინა საფეხურებზე შესწავლილია ქართული კლასიკური მწერლობის ბევრი ნიმუში). ეს მასალა უნდა გამთლიანდეს და გამოიკვეთოს არა მარტო ცალკეული მწერლების ეთიკური და ესთეტიკური პრინციპები, არამედ არსი მთელი ქართული მწერლობის, როგორც ეროვნული სულის გამომხატველი ფენომენისა, კონკრეტული პრობლემები წარმოჩინდეს საერთო კულტურულ ფონზე. სხვადასხვა ტიპის სასწავლებლებში პროგრამები შეიძლება შედგეს, მაგრამ ის საბაზო მასალა, რომლის ცოდნაც დღეს აუცილებელია სასწავლებელდამთავრებული ყოველი ახალგაზრდისათვის, ყველგან უნდა იყოს გათვალისწინებული. მასწავლებელი უნდა იცავდეს განათლების სამინისტროს მიერ დამტკიცებულ საპროგრამო სტანდარტს, რომელიც მთლიანი პროგრამის 70%-ია. მასალის 30% მას შეუძლია შეარჩიოს ინდივიდუალური თუ საავტორო პროგრამებიდან. მოსწავლის ძირითადი პრაქტიკული საქმიანობა ● სასწავლო პროგრამით გათვალისწინებული მასალის თხრობით ან ზეპირად დასწავლა; ● ტექსტზე დამოუკიდებლად მუშაობა; ● საშინაო და საკონტროლო წერითი სამუშაოების, რეფერატების შესრულება (მასწავლებლის მიერ მითითებული მასალის დამუშავების საფუძველზე); ● გაკვეთილების პროცესში აქტიური მონაწილეობა; პრობლემურ კითხვებზე მსჯელობა; ● დისპუტებში მონაწილეობა; ● კლასგარესე შემოქმედებით მუშაობაში მონაწილეობა. ცოდნის შემოწმების საშუალებანი წინა საფეხურზე გამოყენებულ საშუალებებს სწავლების ბოლო წელს შეიძლება დაემატოს სემინარული მეცადინეობები, რომლებისთვისაც მოსწავლეები მოამზადებენ რეფერატებს (მასწავლებლის მიერ წინასწარ მიცემულ თემებზე). ამგვარი მუშაობა კიდევ უფრო აღრმავებს სხვისი ნააზრევის კრიტიკული შეფასების უნარს, ავითარებს მოსწავლის დამოუკიდებელი აზროვნების უნარს, აფართოებს მის თვალსაწიერს, ხელს უწყობს ესთეტიკური გემოვნების ჩამოყალიბებას. ასაკობრივ თავისებურებებს ითვალისწინებს დისპუტის ფორმით გაკვეთილის ჩატარებისა და ცოდნის შემოწმების პრაქტიკაც, რადგან ამგვარი მუშაობისას თვითგამოხატვის, საკუთარი ნააზრევის სხვისთვის გაზიარების გაზრდილი მოთხოვნილება მოსწავლემ სრულად შეიძლება დაიკმაყოფილოს. რასაკვირველია, მასწავლებელს შეუძლია სტანდარტით გათვალისწინებული ცოდნის დონის მისაღწევად სხვა მეთოდები და ხერხებიც გამოიყენოს. სტანდარტით გათვალისწინებული მინიმალური მოთხოვნები იცოდეს სავალდებულო საპროგრამო მასალა. წაკითხული ჰქონდეს სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა. შეეძლოს ტექტზე დამოუკიდებლად მუშაობა, თხზულების დაწერა მიცემულ თემაზე, ლოგიკური, თანმიმდევრული მსჯელობა ლიტერატურული ქმნილების, მასში გაცხადებული ეთიკური ღირებულებების, ავტორის მიზანდასახულობისა და მიზნის მისაღწევად გამოყენებული მხატვრული საშუალებების შესახებ; შეძლოს მდარე ხარისხის ლიტერატურული პროდუქციის ჭეშმარიტი ხელოვნებისაგან გარჩევა და ხელოვნების მაღალმხატვრული ნიმუშით ტკბობა. V - IX კლასებში შესასწავლი მწერლები ხალხური ზეპირსიტყვიერება, უცნობი ავტორი – ცხოვრება მეფეთ მეფე დავითისა (ნაწყვეტი), ფარნავაზი – ნაწყვეტი, გიორგი მერჩულე – ნაწყვეტი, სახარებისეული იგავები, ფსალმუნი, დავით აღმაშენებელი – ნაწყვეტი, დემეტრე მეფის საგალობელი, შოთა რუსთაველი – „ვეფხისტყაოსნის“ ზოგიერთი თავი, სულხან-საბა ორბელიანი, დავით გურამიშვილი, ალექსანდრე ჭავჭავაძე, გრიგოლ ორბელიანი, ნიკოლოზ ბარათაშვილი, იაკობ გოგებაშვილი, ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა, ალექსანდრე ყაზბეგი, შიო არაგვისპირელი, ეგნატე ნინოშვილი, დავით კლდიაშვილი, ნიკო ლორთქიფანიძე, გალაქტიონ ტაბიძე, გიორგი ლეონიძე, სიმონ ჩიქოვანი, ლადო ასათიანი, მირზა გელოვანი, ანა კალანდაძე, ნოდარ დუმბაძე, რევაზ ინანიშვილი, ტიციან ტაბიძე, ტერენტი გრანელი, მიხეილ ჯავახიშვილი, კონსტანტინე გამსახურდია, პაოლო იაშვილი, ნიკო სამადაშვილი, ვალერიან გაფრინდაშვილი, ლეო ქიაჩელი, გურამ რჩეულიშვილი. X - XI - XII კლასებში შესასწავლი მწერლები ძველი მწერლობა „წმინდა ნინოს ცხოვრება“ (საკითხავი), იაკობ ხუცესი, იოანე საბანისძე, გიორგი მერჩულე, გიორგი მთაწმინდელი, იოანე მტბევარი, იოანე მინჩხი, დავით აღმაშენებელი, ფსალმუნნი, შოთა რუსთაველი, სულხან-საბა ორბელიანი, დავით გურამიშვილი. ახალი მწერლობა იოანე ბატონიშვილი, ალექსანდრე ჭავჭავაძე, გრიგოლ ორბელიანი, ნიკოლოზ ბარათაშვილი, ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა. უახლესი მწერლობა დავით კლდიაშვილი, ნიკო ლორთქიფანიძე, მიხეილ ჯავახიშვილი, კონსტანტინე გამსახურდია, ლეო ქიაჩელი, პოლიკარპე კაკაბაძე, გალაკტიონ ტაბიძე, პაოლო იაშვილი, გიორგი ლეონიძე. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი  ქართული ენა როგორც საქართველოს სახელმწიფო ენა არაქართულენოვან სკოლებში საქართველოს არაქართულენოვან (რუსულ, სომხურ, აზერბაიჯანულ) სკოლებში ენობრივი ციკლიდან ისწავლება მშობლიური ენა, ქართული – საქართველოს სახელმწიფო ენა და უცხოური ენა. მეოთხე ენის სწავლების საკითხს წყვეტენ განათლების რეგიონული სამმართველოები და სასწავლო დაწესებულებები სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული შერჩევით შესასწავლი საგნების საათების რაოდენობის საფუძველზე. ენობრივი ციკლის კურსები მშობლიური ენა სახელმწიფო ენა უცხოური ენა ქართული საბაზო სასწავლო გეგმასთან ერთად შემოთავაზებული სტანდარტის საფუძველზე შემუშავდება სასკოლო პროგრამები, სახელმძღვანელოები და მეთოდურო ლიტერატურა. სხვადასხვა ტიპის ელემენტარულ, ძირითად და საშუალო სკოლებში ქართული ენის ცოდნის დონე ამ სტანდარტით განისაზღვრება. სტანდარტის სპეციფიკა შეპირობებულია ენის ორმხრივი ბუნებით: ენის როგორც წესებისა და ნიშნების სისტემით და მეტყველებით, სამეტყველო ქმედებით, რომლის საშუალებაც თავად ენაა. ენის შესწავლა განუხრელად არის დაკავშირებული სწავლებასთან, ამ ენის მატარებელი ერის კულტურასთან, რაც განსაზღვრავს საგნის სწავლების ძირითად მიმართულებებს, ესენია: ● საკომუნიკაციო (ქართულ ენაზე ურთიერთობის უნარ-ჩვევათა ფორმირება); ● ენის სისტემისა და სტრუქტურის ცოდნის ფორმირება; ● ეთნოკულტურული (ტრადიციების, ზნე-ჩვეულებათა) ცოდნის ფორმირება. სწავლების შინაარსი სქემატურად შემდეგნაირად შეიძლება წარმოვსახოთ: მ ი ზ ნ ე ბ ი ენობრივი კომპეტენცია საკომუნიკაციო კომპეტენცია ეთნოკულტურული კომპეტენცია კერძო სამეტყველო უნარ-ჩვევები (ორთოეპიული, ლექსიკური, გრამატიკული, სტილისტური ცნობები ენის შესახებ სამეტყველო ქმედების სხვადასხვა სახეთა უნარ-ჩვევები ტიპურ სიტუაციებში ურთიერთობის უნარ-ჩვევები ქართველი ხალხის მატერიალური კულტურის რეალიები ქართველი ხალხის სულიერი კულტურის რეალიები სწავლების პროცესში ზემოთ ჩამოთვლილი ცოდნისა და უნარ-ჩვევების ფორმირება ერთმანეთისაგან მოუწყვეტლივ წარმოებს. საგნის „ქართული ენა” სწავლების შინაარსის საბაზო (ინვარიანტული) დონე სწავლების ამოცანები ქართული ენის სასკოლო კურსის ამოცანაა: საქართველოს მოქალაქის მიერ ქართული ენის ცოდნა აქტიური საწარმოო და საზოგადოებრივი საქმიანობისათვის, ურთიერთობა ყოფით, სასწავლო, სოციალურ-კულტურულ და ოფიციალურ-საქმიან სფეროში. პირველი ორი აუცილებელია ნებისმიერი ენის ფუნქციონირებისა და სასწავლო პროცესის უზრუნველყოფისათვის, ხოლო უკანასკნელი – ქართული ენის, როგორც სახელმწიფო ენის ფუნქციონირებისათვის ქართული ენის სწავლების შინაარსი მოიცავს: ● ენობრივ მასალას; ● სამეტყველო ქმედების სხვადასხვა სახეთა უნარ-ჩვევებს; ● ეთნოკულტურულ მასალას. სასწავლო ერთეულები ●  უნარ-ჩვევები – კერძოსამეტყველო, სამეტყველო, საკომუნიკაციო. ● ენობრივი ერთეულები – ენობრივი სისტემის სხვადასხვა დონის ერთეულები ფონემიდან ტექსტამდე. ტექსტი – სწავლების უმაღლესი ერთეული. ● ექსტრალინგვისტური ერთეულები – ურთიერთობის სფერო და სიტუაციები, თემები, სამეტყველო განზრახვანი. ● ეთნოკულტურული ერთეულები – სიტყვები, შესიტყვებანი, ფრაზეოლოგიზმები, სამეტყველო ეთიკეტის ფორმულირება, ტექსტები. წინამდებარე სტანდარტში ქართული ენის სასკოლო კურსი დიფერენცირებულია სწავლების ეტაპების – დაწყებით, ძირითადი და პროფილური სკოლების მიხედვით. დაწყებითი სკოლა დაწყებით სკოლაში ქართული ენის სწავლების მიზანია – მარტივი ენობრივი მასალის საფუძველზე მოსწავლეთა ქართული ენაზე ამეტყველება, რაც ტიპური საოჯახო-ყოფითი სიტუაციებით მიიღწევა. ენობრივი კომპეტენციის გზა მოსწავლეს უშუალოდ ბუნებრივი ურთიერთობის პროცესში უმუშავდება („გაცნობა”, „სკოლა”, „სასწავლო ნივთები”, „სასკოლო დგამ-ავეჯი”, „ოჯახი”, „საოჯახო ჭურჭელი”, „ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი”, „სხეულის ნაწილები”, „მაღაზიაში”, „ექიმთან”, „ბიბლიოთეკაში”); მასწავლებლისა და თავისი თანატოლების საუბრის გაგება; მათთან ურთიერთობა, ამასთან ერთად ქართულ ენაზე კითხვისა და წერის ჩვევათა დაუფლება. დაწყებით ეტაპზე მოსწავლეებს მხოლოდ ელემენტარული ურთიერთობისათვის მიეწოდებათ მასალა. სტანდარტი მოიცავს აგრეთვე ელემენტარულ ცნობებს ქართული ენის რეალიების შესახებ: ქართული სახელებისა და გვარების, ქართული სოფლების, ქალაქების, ქუჩების სახელების, ცნობებს ქართული ყოფის შესახებ. სამეტყველო ქმედება მოსწავლეებს ელენენტარულ ეტაპზე სწავლებისას სამეტყველო ქმედების სხვადასხვა სახეში უყალიბდებათ შემდეგი უნარ-ჩვევები: აუდირება: მეტყველების ნაკადში ცალკეული მარცვლების, სიტყვების, შესიტყვების, წინადადების გარჩევის; მასწავლებლის და სხვა პირთა მეტყველების გაგების; მოსმენილის ირგვლივ დასმულ ძირითად კითხვებზე პასუხის გაცემის; მოსმენილის შინაარსის გადმოცემის. საუბარი: სურათის ან მასწავლებლის მიერ დასმული კითხვების მიხედვით (თხზულება) აღწერის, (თხზულება) თხრობის შედგენის; წაკითხული ტექსტის ირგვლივ კითხვის დასმის, პასუხის გაცემის, შინაარსის გადმოცემის; დიალოგის შედგენის; ოჯახის, სკოლის, მეგობრების, საკუთარი თავის შესახებ საუბრის. კითხვა: ასოსა და ბგერის შესატყვისობის; სწორი, შეგნებული, გამომეტყველებითი კითხვის (აქ უნდა გამოვიყენოთ სახელმძღვანელოს ტექსტები, მცირე ზომის ქართული ზღაპრები, მოთხრობები, მოთხრობის დასრულებული ეპიზოდები); ტექსტში მთავარი თემის გამოყოფის; ავტორის მიზანდასახულობის განსაზღვრის; მოკლე და ვრცელი შინაარსის გადმოცემის; პერსონაჟთა მთავარ ხასიათ-თვისებათა კონკრეტული მასალით დასაბუთების, ტექსტის დამოუკიდებლად წაკითხვისას ლექსიკონით სარგებლობის. წერა: კარნახის; შინაარსის გადმოცემის; დამოუკიდებლად მოკლე თხზულების შედგენის (10 წინადადება); წერილის კონვერტზე მისამართის დაწერის უნარ-ჩვევა. ენობრივი მასალა  (ყველგან მოსწავლის მშობლიურ ენასთან შედარება-შეპირისპირება იგულისხმება) ფონეტიკა და ორთოეპია: (სწორად წარმოთქმა): ხმოვანი და თანხმოვანი ბგერები. ხმოვნების ინდუქცია. თანხმოვნები – ყრუ და მჟღერი. თანხმოვნები წარმოთქმის ადგილის მიხედვით (პრაქტიკულად). მარცვალი. ინტონაციური კონსტრუქციები. ცნებები – ასოს, ბგერის, ხმოვნების, თანხმოვნების, მარცვლის, ინტონაციის შესახებ. ლექსიკა: ლექსიკური მინიმუმი (1500 სიტყვის მოცულობით). გრამატიკა: არსებითი სახელი – ბრუნება, რიცხვი, ზედსართავი სახელი – ბრუნება, რიცხვი; ზედსართავის არსებითთან შეთანხმების საკითხი. ნაცვალსახელი – პირთა, ჩვენებითი, კუთვნილებითი; ნაცვალსახელთა არსებითთან შეთანხმების საკითხი. რიცხვითი საკითხი. რიცხვითი სახელი – რაოდენობითი და რიგობითი. ზმნა – დრო. ზმნის ცვლილება პირთა მიხედვით (უღლება). ასპექტი (ლექსიკურ მინიმუმში წარმოდგენილი მასალის მიხედვით). კილო. ზმნიზედა – დროის, ადგილის, ვითარების. ერთგვარწევრებიანი წინადადება. მიმართვა. რთული თანწყობილი წინადადება (და, მაგრამ კავშირებით). რთული ქვეწყობილი წინადადება (რომელიც კავშირით). გრაფიკა, ორთოგრაფია, პუნქტუაცია: წერის უნარ-ჩვევები. სიტყვის მარცვლებად დაყოფა. გადატანის წესები. წერტილის, კითხვის ნიშნის და ძახილის ნიშნის დასმის წესი. მძიმე ერთგვარწევრიან, რთულ თანწყობილსა და რთულ ქვეწყობილ წინადადებაში. ეთნოკულტურული მასალა სამეტყველო ეთიკეტი გაცნობისას. სამეტყველო ეთიკეტი სუფრასთან. ქართული სახელები და გვარები. ქართული ნაციონალური თამაშობანი და სათამაშოები. ქართული საბავშვო სიმღერები. ქართული ზღაპრები. ქართული კერძები. ძირითადი სკოლა ძირითად ეტაპზე სამეტყველო ქმედების ყველა სახეობის უნარ-ჩვევათა ფორმირება ხდება. მოსწავლეები ეუფ-ლებიან ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლებს: ბრუნებას, უღლებას, მარტივი და რთული წინადადების სინტაქსს. ლექსიკური მინიმუმი განპირობებულია საყოფაცხოვრებო, სასწავლო, სოციალურ-საქმიანი და სოციალურ-კულტურულ სფეროსთან დაკავშირებული თემებით. ამ ეტაპზე ეყრება საფუძველი ენას, როგორც ინფორმაციის მიღებისა და გაცვლის საშუალებას. ხდება ტექსტზე მუშაობის უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბება (აზრობრივი სტრუქტურების ანალიზი, მთავარი და მეორეხარისხოვანი ინფორმაციის ერთმანეთისაგან გარჩევა, გეგმის, კონსპექტის, რეფერატის შედგენა, მოცემული ნიმუშის მიხედვით საკუთარი ტექსტის კონსტრუირება). მოსწავლეები ეცნობიან ქართული ფოლკლორის საუკეთესო ნიმუშებს, ქართულ დღესასწაულებს, ქართველი ხალხის ზნე-ჩვეულებებს; ახდენენ მათ შედარება-შეპირისპირებას მშობლიურთან. სამეტყველო ქმედება ქართული ენის სწავლების დამამთავრებელ ეტაპზე მოსწავლეებში ჩამოყალიბებული უნდა იყოს სამეტყველო ქმედების როგორც რეცეპტული (კითხვა, მოსმენა), ისევე პროდუქტული (საუბარი, წერა) უნარ-ჩვევები. კითხვა ●  ლექსიკონის დახმარებით უცნობი სიტყვების მნიშვნელობის სიტყვათწარმოების ელემენტებითა და კონტექსტით განსაზღვრის უნარი; ● ფორმის მიხედვით გრამატიკულ მოვლენათა განსაზღვრის უნარი; ● შესიტყვებაში შემადგენელ ნაწილთა ამოცნობის უნარი; ● აგებულების მიხედვით წინადადების სტრუქტურის განსაზღვრის უნარი; ● ტექსტში მოცემულ ფაქტთა განზოგადოების უნარი; ● ფაქტების შედარების, ტექსტის ინტერპრეტაციის უნარი; ● მთავარი და მეორეხარისხოვანი ინფორმაციის ერთმანეთისაგან განსხვავების, თემისა და ქვეთემის გამოყოფის უნარი. მოსმენა ● ტექსტის ნაკადიდან ფრაგმენტთა (სიტყვები, შესიტყვება, წინადადება) გამოყოფის უნარი; ● სიტყვათწარმოებისა და კონტექსტის მიხედვით ცალკეული უცნობი სიტყვების მნიშვნელობის განსაზღვრის უნარი; ● თემის მიხედვით თემის შინაარსის მიხვედრის უნარი; ● ტექსტის შინაარსთან მიმართებაში ნაწარმოების სათაურის გააზრების უნარი; ● მოსმენილი ინფორმაციის შინაარსის დახსომების უნარი. მონოლოგური მეტყველება ● ქვეთემების საშუალებით აზრის გაშლის უნარი; ● ქვეთემების გაშლის უნარი; ● ნაწარმოების ძირითადი კომპონენტების აღნიშვნის უნარი; ● სამეტყველო სიტუაციების შეფასების უნარი; ● ფუნქციონალური სტილისა და ჟანრის მიხედვით აზრის გამოთქმის უნარი; ● ლექსიკური და გრამატიკული სინონიმებით აზრის გამოთქმის უნარი. დიალოგური მეტყველება ● მოსაუბრის ნათქვამის სწრაფად გაგების უნარი; ● მოსაუბრის რეპლიკაზე სწრაფად რეაგირების უნარი; ● კითხვის დასმისა და შესაბამისი პასუხის გაცემის უნარი; ● მოსაუბრესთან კონტაქტის დამყარების უნარი. წერა ● მოსმენილის, ნასწავლის შინაარსის წერილობითი გადმოცემის უნარი; ● წაკითხული ტექსტის შინაარსის გადმოცემის უნარი. ენობრივი მასალა ● მეტყველების ტიპები – თხრობა, აღწერა, მსჯელობა; ● სტილი და ჟანრები; ● ტექსტი, მისი შემადგენელი ნაწილები; ● ცნობები რთულ სინტაქსურ კონსტრუქციასა და აბზაცზე; ● ტექსტის შინაარსობრივი სტრუქტურის ანალიზი. ცნობები ენის შესახებ ქართული ენა როგორც საქართველოს სახელმწიფო ენა ფონეტიკა და ორთოეპია ხმოვნები და თანხმოვნები; ხმოვნების რედუქცია (დაკარგვა ან დასუსტება) თანხმოვანთა დაყრუება და გამჟღერება. ინტონაციური კონსტრუქციები. ლექსიკა და ფრაზეოლოგია ერთ და მრავალ-მნიშვნელიანი სიტყვები. სიტყვის პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობა. ლექსიკური სინონიმია და ანტონომია. საყოველთაოდ ხმარებული სიტყვები. ტერმინები. ცნება ფრაზეოლოგიზმების შესახებ. სიტყვათწარმოება: სიტყვათწარმოების ტიპები და საშუალებანი. სიტყვათწარმოების მოდელები – პრეფიქსებისა და სუფიქსების სემანტიკა. გრამატიკა: სახელთა ბრუნება, რიცხვი. ზმნა – მისი უღლება, გრამატიკული კატეგორიები. სახელზმნა – საწყისი და მიმღეობა. მარტივი წინადადება. მისი სახეები შინაარსისა და აგებულების მიხედვით. სიტყვათა რიგი წინადადებაში. პირდაპირი და ირიბი ნათქვამი. ციტატა. განსაზღვრება. გარემოებანი. რთული თანწყობილი წინადადება. აზრობრივი კავშირები რთული თანწყობილი წინადადების ნაწილებს შორის. რთული ქვეწყობილი წინადადება. აზრობრივი კავშირები რთული ქვეწყობილი წინადადების ნაწილებს შორის, დამოკიდებული წინადადების სახეები. რთული წინადადება რამოდენიმე დამოკიდებული წინადადებით. უკავშირო რთული წინადადება. ტექსტი. წინადადებათა დაკავშირების საშუალებანი – კავშირები და საკავშირებელი სიტყვები. ლექსიკური განმეორებანი. სინტაქსური პარალელიზმები. ორთოგრაფია, პუნქტუაცია. მეტყველების ნაწილებთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები. დეფისი – რთულ სახელებსა და შორისდებულებში. სასვენი ნიშნები ერთგვარწევრებიან წინადადებებში. სასვენი ნიშნები რთულ თანწყობილ, რთულ ქვეწყობილსა და უკავშირო წინადადებაში. სასვენი ნიშნები განკერძოებულ სიტყვებსა და გამოთქმებში. სასვენი ნიშნები შორისდებულებთან. სასვენი ნიშნები პირდაპირ და ირიბ ნათქვამთან. სასვენი ნიშნები ციტირებისას. ეთნოკულტურული მასალა ქართველი ხალხის ცხოვრებისა და ყოფის ამსახველი ეთნოკულტურული მასალა: ● სოფლებისა და ქალაქების საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობანი; ● სახლის დგამ-ავეჯი, ჭურჭელი; ● გადაადგილების საშუალებანი; ● ტანსაცმელი და სამკაულები; ● ტრადიციული საქმიანობა; ● ნაციონალური თამაშობანი; ● ნაციონალური კერძები; ● ოჯახური ურთიერთობანი; ● ქართველი ხალხის სულიერი ცხოვრების გამომ-ხატველი პიროვნებათაშორისი ურთიერთობანი; ● წეს-ჩვეულებანი, ტრადიციები; ● ტრადიციული სახალხო რეწვა; ● სახვითი ხელოვნება, მუსიკა; ● ფოლკლორი; ● თეატრი და კინო; ● ცნობები საქართველოს ისტორიიდან. საშუალო სკოლა X, XI, XII კლასების მოსწავლეებმა უნდა იცოდეს: ზოგადი საკითხებიდან - ქართული ენა, როგორც ლექსიკითა და გამომსახველობითი საშუალებებით მდიდარი ენა. მორფოლოგიიდან - წინა კლასებში შესწავლილი მეტყველების ნაწილების განსაზღვრებანი, მათი დახასიათება მნიშვნელობისა და ფორმაცვალების მიხედვით; ზმნის გრამატიკული კატეგორიები და მათი გამოხატვის საშუალებანი; სახელზმნა, მათი სახეები და წარმოება. სინტაქსიდან - ძირითადი სინტაქსური ერთეულები; წინადადების მთავარი და არამთავარი წევრები; მარტივი და შედგენილი შენასმენელი; ქვემდებარე გარდამავალ და გარდაუვალ შემასმენელთან; შემასმენლის შეთანხმება ქვემდებარესთან რიცხვში; დამატება ობიექტური და მათი გადმოცემის ფორმები; წინადადების არამთავარი წევრები და გადმოცემის საშუალებანი; წინადადების სახეები შინაარსის მიხედვით და მათი სათანადო ინტონაციით წარმოთქმა; მარტივი წინადადების სახეები; ერთგვარწევრთა რაობა და შეერთების საშუალებანი; განმაზოგადებელსიტყვიანი შერწყმული წინადადება; განკერძოებული სიტყვები და გამოთქმები; რთული წინადადების ტიპები და შედგენის საშუალებანი; რთული თანწყობილი წინადადება და აზრობრივი მიმართება მის ნაწილებს შორის; რთული ქვეწყობილი წინადადება და აზრობრივი მიმართება მის ნაწილებს შორის; დამოუკიდებელი წინადადების ადგილი და მისი მთავართან შეერთების საშუალებანი; დამოკიდებული წინადადების შეერთების საშუალებანი; დამოკიდებული წინადადების სახეები; პირდაპირი და ირიბი ნათქვამი. პუნქტუაციიდან - სასვენ ნიშანთა ხმარების წესები სხვადასხვა შინაარსის წინადადების ბოლოს, შერწყმულ წინადადებაში და განკერძოებულ სიტყვა-გამოთქმებთან. X, XI, XII კლასების მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: მორფოლოგიიდან - ტექსტში მეტყველების ნაწილთა სწორად დასახელება. მათი შედგენილობისა და ფორმის განსაზღვრა; სიტყვის მორფოლოგიური გარჩევა და შემადგენელ ნაწილებად დაშლა. სინტაქსიდან - სხვადასხვა ტიპის წინადადებათა მონახვა ტექსტში; შერწყმული და რთული წინადადებების გარჩევა ურთიერთისაგან. კავშირიანი და უკავშირო რთული წინადადების რაწილთა აზრობრივი მიმართების სწორი განსაზღვრა; სხვადასხვა ტიპის რთული წინადადების შედგენა და სინტაქსური გარჩევა. პუნქტუაციიდან - ნასწავლი წესების მიხედვით ტექსტში დასმული სასვენი ნიშნების სისწორის დასაბუთება; ორთოგრაფიული, განმარტებითი, უცხოურ სიტყვათა ლექსიკონების გამოყენება. ტექსტის სტილურ ტავისებურებათა (ტხრობა, აღწერა, მსჯელობა) განსაზღვრა, მოხსენება-რეფერატისათვის რამდენიმე წყაროს გამოყენება; თეზისების შედგება; მოტივირებული განცხადების, ვრცელი ავტობიოგრაფიის დაწერა. მოსწავლის მომზადების დონისადმი წაყენებული მინიმალური მოთხოვნები დაწყებითი სკოლა დაწყებითსკოლადამთავრებულ მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● 5-10 წინადადებისაგან შედგენილი მარტივი თხრობითი და აღწერითი ხასიათის ტექსტის კითხვა (50-80 სიტყვა); ● წაკითხული ტექსტის ირგვლივ დასმულ კითხვებზე პასუხის გაცემა; ● წაკითხული ტექსტის თხრობა; ● გეგმის შედგენა; ● ტექსტის თემისა და იდეის განსაზღვრა; დაწყებითსკოლადამთავრებულ მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● ანბანი; ● ძირითადი ტერმინები – ბგერა (ხმოვანი, თანხმოვანი). მარცვალი (ღია, დახურული); ინტონაცია. სიტყვა. წინადადება. არსებითი სახელი. ზედსართავი სახელი. რიცხვითი სახელი. ნაცვალსახელი. ზმნა. კავშირი. თანდებული. მხოლობითი და მრავლობითი რიცხვი. დრო – ახლანდელი, წარსული, მომავალი. ● არსებითი სახელის ბრუნება; ● არსებითი სახელის რიცხვი; ● ზმნის დროები; ● ზმნის კილო; ● ზმნის ასპექტი; ● ზმნის უღლება; ● პუნქტუაციის წესები: წერტილი, კითხვის ნიშანი, ძახილის ნიშანი წინადადების ბოლოს; ● მძიმე ერთგვარწევრებიან და რთულ თანწყობილ წინადადებაში; ● სიტყვის გადატანის წესები. აუდირება ● მოსმენილ ტექსტში წინადადებებისა და სიტყვების გამოყოფა. სიტყვების მარცვლებად და ბგერებად დაყოფა; ● 1-2 წუთის ინტერვალით მოსმენილი ამბის გაგება; ● მასწავლებლის და სხვა მოსაუბრის მეტყველების გაგება; ● ორჯერ მოსმენილის გამეორება. თხრობა ● საოჯახო-საყოფაცხოვრებო სასწავლო სიტუაციებში ურთიერთობა (მისალმება, გამომშვიდობება, მილოცვა, მადლობის გადახდა); ● ტიპურ სიტუაციებში ინფორმაციის გაცვლა; ● დიალოგის შედგენა; ● თავის თავზე, ოჯახზე, მეგობრებზე, სკოლაზე საუბარი; ● 5-8 წინადადებით ადამიანის ან ბუნების აღწერა. წერა ● ტექსტის მარტივი გეგმის შედგენა; ● 4-7 წინადადებით შინაარსის გადმოცემა; ● 40-60 სიტყვიანი კარნახის დაწერა; ● საკუთარი თავის, ოჯახის, სკოლის, მეგობრების შესახებ 4-7 კითხვაზე პასუხის გაცემა. ძირითადი სოლა სამეტყველო უნარ-ჩვევებისადმი წაყენებული მოთხოვნები მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● მეტყველების ნაწილების შინაარსობრივი, მორფოლოგიური და სინტაქსური თავისებურებანი; ● სახელთა ბრუნება, მათი მნიშვნელობა და გამოყენება; ● სიტყვათწარმოების ძირითადი საშუალებანი; ● შეთანხმება, მართვა, მირთვა (პრაქტიკულად); ● წინადადების მთავარ წევრთა გამოსახვის საშუალებანი; ● უარყოფის გამოხატვის საშუალებანი; ● გარემოებათა გამოხატვის საშუალებანი (ადგილის, დროის, ვითარების, მიზეზის, მიზნის); ● სიტყვათა რიგი სხვადასხვა ტიპის წინადადებაში; ● რთული წინადადების ტიპები; ● სასაუბრო, სამეცნიერო, ოფიციალურ-საქმიანი და პუბლიცისტური სტილის თავისებურებანი; ● ცხოვრებაში აუცილებელი სიტუაციებისათვის საჭირო ლექსიკური და ფრაზეოლოგიური ერთეულების მინიმუმი; ● ორთოგრაფიისა და პუნქტუაციის ძირითადი წესები; ● ძირითადი ცნობები მეტყველების, მისი ტიპების, თავისებურებათა, ქართული ენის სტილის შესახებ; ● ცნობები ქართული ენის, მისი ადგილისა და როლის შესახებ თანამედროვე მსოფლიოში. მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: კითხვა ● სხვადასხვა ფუნქციონალური სტილისა და ჟანრის ტექსტის წაკითხვა და გაგება: ა) მხატვრულისა – (მცირე რაოდენობის უცნობი სიტყვებით) ნაბეჭდი გვერდის; ბ) სასწავლოსი – (სხვადასხვა საგნის სახელმძღვანელოთა ტექსტები) ნაბეჭდი გვერდის; სამეცნიერო-პოპულარული-სა – (ქრონიკა, ინფორმაცია, კომენტარი) ორი საგაზეთო სვეტი; საქმიანისა – (სხვადასხვა სახის წერილები) – მცირე მოცულობის; ● ტექსტის სტრუქტურაში გარკვევა, ტექსტის ნაწილებად დაყოფა, ნაწილებს შორის კავშირის დამყარება. ზეპირმონოლოგური მეტყველება ● წაკითხულისა და მოსმენილის შინაარსის გადმოცემა; ● საკუთარი თავის, ოჯახის, ქალაქის და სხვათა შესახებ თხრობა; ● განვლილი, შესწავლილი თემის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება; ● გაკვეთილზე დასმულ კითხვებზე პასუხის გაცემა; ● რადიო-ტელეგადაცემათა შინაარსის გადმოცემა; ● ნანახი ფილმის, სპექტაკლის შინაარსის გადმოცემა; ● მოსმენილის ან გაგონილის საფუძველზე მონოლოგი-თხრობის, მონოლოგი-აღწერის, მონოლოგი-მსჯელობის აგება. დიალოგური მეტყველება ● მოსაუბრესთან კონტაქტის დამყარება; ● საყოფაცხოვრებო, სასწავლო, მხარეთმცოდნეობის თემებზე საკუთარი ინიციატივით საუბრის წარმართვა; ● მოსმენილის ან წაკითხულის შესახებ თანხმობის ან უარყოფის გამოხატვა; ● სამეტყველო ეთიკეტის ძირითადი ფორმულების გამოყენება; ● საუბრის ან დისკუსიის დროს საკუთარი აზრის არგუმენტირება. წერა ● კარნახის, შინაარსის, თხზულების წერა; ● ტექსტის მიხედვით მარტივი და რთული გეგმის, ანოტაციის შედგენა; ● საქმიანი დოკუმენტების შედგენა (განცხადება, ცნობა, ავტობიოგრაფია, დახასიათება, წერილი). საშუალო სკოლა X, XI, XII კლასებში ქართული ენის სისტემატური კურსი ისწავლება. X კლასი – მორფოლოგია: მეტყველების ნაწილთა კლასიფიკაცია. არსებითი სახელი – არსებით სახელთა ჯგუფები შინაარსის მიხედვით; არსებით სახელთა ბრუნება; ბრუნების ტიპები; მათი დაყოფის საფუძვლები; არსებით სახელთა რიცხვი; ებ-იანი და ნარ-თანიანი მრავლობითის წარმოება; ბოლოხმოვნიან და ბოლოთანხმოვანიან არსებით სახელთა ბრუნება და მათთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები; თავისებურად ბრუნებადი არსებითი სახელები; საკუთარ სახელთა ბრუნება. ზედსართავი სახელი – ჯგუფები შინაარსის მიხედვით; ბოლოხმოვნიან და ბოლოთანხმოვანიან ზედსართავ სახელთა ბრუნება ცალკე და არსებითთან ერთად; ხარისხის ფორმები. რიცხვითი სახელი – ჯგუფები შინაარსის მიხედვით; ბოლოხმოვნიან და ბოლოთანხმოვანიან რიცხვით სახელთა ბრუნება ცალკე და არსებით სახელთან ერთად; რიცხვით სახელზე მართლწერა. ნაცვალსახელი – ჯგუფები შინაარსის მიხედით; ნაცვალსახელთა ბრუნება ცალკე და არსებით სახელთან ერთად; ბრუნების თავისებურებანი; ნაცვალსახელთა მართლწერა. სიტყვათწარმოება – პირველადი და წარმოქმნილი სახელები; სიტყვათწარმოების ტიპები და საშუალებანი, მოდელები. რთული სიტყვები და მათი მართლწერა. XI კლასი ზმნა – რომელობა პირისა; პირიანობა; ზმნის წყობა. ზმნისწინი; დრო; ასპექტი; გარდამავლობა; სერიები და მწკრივები; ქცევა; კონტაქატი; ზმნის კატეგორიებთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები. სახელზმნა – საწყისი და მიმღეობა. ზმნისზედა – რაობა; ძირითადი ჯგუფები. თანდებული – რაობა; თანდებულიანი ბრუნვები; თანდებულთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები. კავშირი – რაობა; ძირითადი ჯგუფები. ნაწილაკები – რაობა; ძირითადი ჯგუფები; მართლწერის საკითხები. შორისდებული – რაობა, ძირითადი ჯგუფები; მართლწერის საკითხები. XII კლასი სინტაქსი და პუნქტუაცია – წინადადების სახეები შინაარსისა და აგებულების მიხედვით; მარტივი წინადადება; წინადადების მთავარი წევრები: შემასმენელი, ქვემდებარე; ქვემდებარე გარდამავალ და გარდაუვალ ზმნებთან; ქვემდებარისა და შემასმენლის ურთიერთობა რიცხვში; დამატება ობიექტური – პირდაპირი და ირიბი დამატება; წინადადების არამთავარი წევრები – უბრალო დამატება; განსაზღვრება, გარემოებანი; შერწყმული წინადადება; შემასმენლის რიცხვი რამდენიმე ქვემდებარესთან; განმაზოგადებელი სიტყვა ერთგვარ წევრებთან; განკერძოებული სიტყვები და გამოთქმები; რთული წინადადება – რთული თანწყობილი წინადადება. რთული ქვეწყობილი წინადადება, დამოკიდებული წინადადება; დამოკიდებული წინადადების სახეები; უკავშირო რთული ქვეწყობილი წინადადება; პირდაპირი და ირიბი ნათქვამი, სასვენი ნიშნები პირდაპირ ნათქვამთან; დიალოგი; ციტატა. ლიტერატურა დაწყებითი სკოლა ქართული ენისა და ლიტერატურის სწავლებას არაქართულენოვან სკოლებში თავისი შინაგანი საფეხურები გააჩნია. მათ გასააზრებლად ორი ძირითადი ფაქტორია გასათვალისწინებელი, ესენია: მოზარდის ფსიქოლოგიური თავისებურებები და მეორე ენის სწავლების სპეციფიკა. აქედან გამომდინარე, არაქართულენოვან სკოლებში ქართული (ენა, ლიტერატურა) სამ ეტაპად ისწავლება: პირველი ეტაპი – პრაქტიკულ-ენობრივი (პირველი, მეორე, მესამე, მეოთხე, მეხუთე, მეექვსე კლასები); მეორე – კონცენტრული (მეშვიდე, მერვე, მეცხრე კლასები) და მესამე – სისტემური (მეათე, მეთერთმეტე, მეთორმეტე კლასები). მეორე მესამე, მეოთხე, მეხუთე, მეექვსე კლასებში ქართული ენის შესასწავლად შერჩეულ უნდა იქნეს საპროგრამო (კლასში შესასწავლი) და სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა. ისწავლება მოსწავლეთა ფსიქო-ფიზიკურ-ინტელექტუალურ შესაძლებლობათა შესაბამისად შერჩეული მცირე ზომის ქართული ზეპირსიტყვიერების, საბავშვო, კლასიკური მწერლობის სხვადასხვა სახის და ჟანრის მაღალმხატვრული ნაწარმოებები, რომლებიც ქმნიან საბავშვო მწერლობის “ოქროს ფონდს”. მასალის შერჩევისას სხვა ფაქტორებთან ერთად გათვალისწინებულ უნდა იქნეს მოზარდთა ასაკობრივი თავისებურებანი. მეხუთე, მეექვსე კლასის მოსწავლეთა ასაკი (10-11 წ. წ.) გვიანი ბავშვობის დასასრულია. მოზარდს ამ დროს დიდი სასიცოცხლო ენერგია გააჩნია, რომელიც აქტივობის ძლიერ ტენდენციაში ვლინდება. ისინი კმაყოფილებას განიცდიან, თუ მოთხოვნები მათ შესაძლებლობებს შეესატყვისება. საკმაოდ განვითარებულია მათი ინტელექტუალური შესაძლებლობანი, მაგრამ აზროვნება ჯერ კიდევ კონკრეტულ-საგნობრივ ხასიათს ატარებს. 10-11 წელი მოზარდებში ფსიქოლოგიურად ახალი საფეხურია. განვითარებას იწყებს აბსტრაქტული აზროვნება, რომელიც მოვლენათა მიზეზ-შედეგობრივ ურთიერთობათა წვდომის შესაძლებლობას იძლევა. ეთიკურ-ესტეთიკურ ასპექტში წინაა წამოწეული პიროვნებისა და გარემოს შეფასება ფიზიკური ნიშნით. ამ ეტაპზე შერჩეული ლიტერატურული მასალა უმთავრესად თანამედროვე სალიტერატურო ენის ნორმებს უნდა ეყრდნობოდეს. ქართული კლასიკის პროზაული ნიმუშები ადაპტირებულ უნდა იქნეს. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა თემატურად საპროგრამო მასალას უნდა უკავშირდებოდეს და ავსებდეს მას. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა ყველა კლასის სახელმძღვანელოში უნდა იქნეს შეტანილი. ძირითადი სკოლა მოზარდთა ასაკობრივი თავისებურებანი (12-13 წ. წ.) ამ ასაკის მოზარდი თვალსაჩინო კონკრეტული აზროვნებიდან აბსტრაქტულ აზროვნებაზე იწყებს გადასვლას, მაგრამ მისი დამოუკიდებელი, კრიტიკული აზროვნება ამ პერიოდში არაა სრულყოფილი. იგი მოკლებულია საჭირო ლოგიკურ საფუძვლებსა და არგუმენტაციას. ამ ფაზაში იდეალები თვალსაჩინო ხასიათს ატარებენ. მოზარდი მიისწრაფვის გახდეს ისეთი, როგორიც ცხოვრებაში მის მიერ გამორჩეული პიროვნება ან ნაწარმოების იდეალური გმირია. ამ ეტაპზეც უმთავრესად ქართული კლასიკური მწერლობის ნიმუშები ისწავლება. ფართოვდება თემატური და ჟანრობრივი სპექტრი. შერჩეული ლიტერატურული მასალა სცილდება საბავშვო ლიტერატურის ფარგლებს. მე-7 – მე-8 კლასებში შესაძლებელია ვასწავლოთ წინა ეტაპთან შედარებით მოზრდილი ნაწარმოებები. შერჩეული ლიტერატურული მასალა თანამედროვე სალიტერატურო ენის ნორმებს უნდა მიესადაგებოდეს. მასალის ქრონოლოგიური პრინციპით განლაგება ამ ეტაპზე შესაძლებელია, მხოლოდ ნაწარმოებები ერთმანეთთან შინაგანი ლოგიკით უნდა იყოს დაკავშირებული. მე-7 – მე-8 კლასებში გათვალისწინებულ უნდა იქნეს აგრეთვე ელემენტარული ცნობები შესასწავლ მწერალთა შესახებ. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავ ლიტერატურაში შეტანილ უნდა იქნეს ქართველ კლასიკოს მწერალთა ნაწარმოებები, რომლებიც ამჯერადაც უნდა უკავშირდებოდეს და ავსებდეს შესასწავლ მასალას. მასწავლებელი სისტემატურად უნდა ამოწმებდეს მოსწავლის ნაკითხობას და მხედველობაში იღებდეს შეფასებაში. მე-9 კლასი ისტორიულ-მონოგრაფიული სწავლების დაწყებითი საფეხურია. აქ ლიტერატურის სწავლებისათვის ცალკე საათებია გამოყოფილი. მოზარდთა ასაკობრივი თავისებურებანი (13-14 წ. წ.). ამ ასაკს მომწიფების პერიოდად მიიჩნევენ. ამ დროს მოზარდის აზროვნება შინასამყაროსაკენ იწყებს შემობრუნებას. პირველად ჩნდება მოვლენათა ურთიერთკავშირებისა და სამყაროს მთლიანი სურათის შექმნის მოთხოვნილება. ამავე ასაკში თავს იჩენს კონკრეტული იდეალებისაგან განცალკევებული, განზოგადებული იდეალები, რაც აბსტრაქტული აზროვნების განვითარებასთანაა დაკავშირებული. მე-9 კლასში ისწავლება ქართული კლასიკური მწერლობა თემატური და ჟანრობრივი მრავალფეროვნებით. მასალა დალაგდება ქრონოლოგიური პრინციპით. მე-9 კლასის საპროგრამო მასალა ითვალისწინებს: ძველი ქართული მწერლობის (შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანის” დ.გურამიშვილის „დავითიანის” ეპიზოდების, სულხან-საბა ორბელიანის იგავ-არაკების გამოკრებით), შესწავლას; მე-19 და მე-20 საუკუნეების გამორჩეული კლასიკური ლიტერატურის საუკეთესო ნიმუშების სწავლებას; შესასწავლ მწერალთა ცხოვრების გზისა და ეპოქის ზოგად მიმოხილვას. მე-9 კლასში სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა საპროგრამო მასალის შესაბამისად შეირჩევა. ძველი მწერლობის პროზაული ნიმუშები ადაპტირებას ექვემდებარება. მოსწავლეთა ნაკითხობის დონე მიზნობრივად შედგენილი კითხვარებითა და ტესტებით უნდა შემოწმდეს. საშუალო სკოლა ზედა საფეხურზე ქართული ლიტერატურის ისტორია ისწავლება. მე-10 კლასი – ძველი ქართული მწერლობის (შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი”, სულხან-საბა ორბელიანის იგავ-არაკები, დავით გურამიშვილის „დავითიანი”) და ქართველ რომანტიკოსთა (გრ. ორბელიანი, ნ. ბარათაშვილი) გამორჩეული ნიმუშები; მე-11 კლასი – მე-19 საუკუნის ქართველ რეალისტ მწერალთა (ილია, აკაკი, ვაჟა, ალ.ყაზბეგი) მაღალმხატვრული ნაწარმოებები; მე-12 კლასი – მე-20 საუკუნის ქართველ კლასიკოსთა (დ.კლდიაშვილი, ნ.ლორთქიფანიძე, მიხ.ჯავახიშვილი, გალაკტიონი, კ.გამსახურდია, გ.ლეონიძე, ლ.ქიაჩელი) საუკეთესო ნაწარმოებები; სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა აქაც საპროგრამო მასალის შესაბამისად შეირჩევა. სამეტყველო ქმედების სახეთა შემოწმების მეთოდიკა დაწყებითი ეტაპი აუდირება მოწმდება მოსმენილის გაგების ჩვევა (ინფორმაციის მოწოდების ხანგრძლივობა 1 წუთი). 3-4 წინადადებიანი ორჯერ მოწოდებული ტექსტის გამეორება. საკონტროლო ერთეულებია: ტექსტი, წინადადება. ცოდნის მანიშნებელია ტექსტის გაგებისა და მისი ცალკეული ნაწილების გამეორების უნარი. ნიმუში: მოისმინეთ მოთხრობა და თქვით, რომელ მოქმედ პირს შეიძლება ეწოდოს კეთილი? კეთილი ბიჭი ნიკომ და სანდრომ ორი კურდღელი დაიჭირეს. გავიდა დრო. ბიჭები ერთმანეთს შეხვდნენ და კამათი დაიწყეს, რომელს უფრო უყვარს კურდღელი. სანდრო კურდღელს ბალახს აჭმევდა, აძინებდა. ნიკომ თავისი კურდღელი ტყეში წაიყვანა და გაუშვა. ნიმუში: მოისმინეთ ტექსტი; გაიმეორეთ და თქვით, რამდენი წინადადება გაიმეორეთ.ნიკომ კურდღელი დაიჭირა და გაუშვა. სანდრომ კი იგი სახლში დატოვა. ნიკო სანდროზე კეთილია. მასწავლებელი მოსწავლეებს ტექსტს ორჯერ უკითხავს. კითხვის პროცესში აიხსნება უცნობი სიტყვები და გამოთქმები. თხრობა დიალოგური მეტყველება მოწმდება მოცემული რეპლიკით დიალოგის დაწყების ან გაგრძელების ჩვევა. სიტუაციის აღწერით დიალოგის შედგენა. საკონტროლო ერთეულებია: დიალოგი და რეპლიკა დიალოგში; ცოდნის მანიშნებელია ტიპური დიალოგური ერთეულების მეშვეობით დიალოგის შედგენის უნარი. მონოლოგური მეტყველება მოწმდება საკუთარი ოჯახის აღწერისა და მოთხრობის შედგენის ჩვევა. საკონტროლო ერთეულებია 3-5 წინადადებისაგან შედგენილი მონოლოგი. მოსწავლის ცოდნის განმსაზღვრელია 3-4 წინადადებისაგან შედგენილი მონოლოგი. კითხვა მოწმდება თხობითი და აღწერითი ხასიათის ტექსტის წაკითხვის (ტექსტის მოცულობა 60-70 სიტყვა), გეგმის შედგენის, თემისა და იდეის განსაზღვრის ჩვევა. საკონტროლო ერთეულია: გაბმული ტექსტი. ცოდნის განმსაზღვრელია ნაწარმოების და შინაარსის სწორად გაგების უნარი. წერა მოწმდება 5 კითხვაზე პასუხის წერილობით გაცემის უნარი. საკონტროლო ერთეულებია მოსწავლის წერილობითი პასუხები; მოსწავლის ცოდნის განმსაზღვრელია: ტექსტში 20 სიტყვის გამოყენებისა და მასში არა უმეტეს რვა შეცდომის დაშვების ჩვევა. ტესტები მოწმდება, ძირითადად, ფონემათა რეალიზაციის, ინტონაციური კონსტრუქციების, სიტყვების, გრამატიკული კატეგორიების ცოდნა. საკონტროლო ერთეულებია: სიტყვა და მისი ნაწილები. ცოდნის მაჩვენებელია ენობრივი მასალის სწორად გამოყენება. წარმოთქმა ტრადიციულ და ტესტურ მეთოდიკათა ზღვარზე მდგომი სავარჯიშოები ფონეტიკაში მოისმინეთ: ერთნაირი ჟღერადობის ბგერათა, მარცვალთა, სიტყვათა წყვილები, აღნიშნეთ ციფრით 1, განსხვავებულის - 2. ა) ა-ო, ა-ა, ო-უ, ე-ო, ი-ე, ი-ი, ო-ო, ა-ი, ი-ა; ბ) პა-პა, ფა-ფა, ქუ-კუ, ტა-თა, თა-თა, ქე-კე, ყო-ფო, ცე-წე, ცე-ცე, ჩა-ჭა, ღო-გო; გო-გო. ჯა-ჭა, ჭა-ჭა. სამუშაო შესრულებულია, თუ მოსწავლემ დაუშვა არა უმეტეს 2 ან 3 შეცდომისა. ლექსიკა ჯადოსნური ყუთიდან ამოიღეთ ათი სურათი და დაასახლეთ მათზე აღნიშნული საგნები. ჩამოთვალეთ, რა დანიშნულება აქვს თითოეულ საგანს. სამუშაო შესრულებულად ითვლება, თუ ათიდან შვიდი მაინც დაასახელა. გრამატიკა მოწმდება გრამატიკული კატეგორიები. წაიკითხეთ ტექსტი და წერტილების ნაცვლად შესაბამისად ჩასვით ციფრი ერთი ან ორი. თამარი. . . . . . .კითხულობს 1 წიგნს - 2 წიგნი . . . . . . . . . . . . . . . . . წიგნი წაიკითხა.      2 თამარი – 1 თამარმა. მასწავლებელი . . . . . . . . . ხსნის.            1 გაკვეთილს - 2 გაკვეთილი მასწავლებელმა . . . . . . . . .ახსნა.             1 გაკვეთილს - 2 გაკვეთილი  . . . . . . . . . . . . . წიგნი მიყიდა.    1 დედამ - 2 დედა  . . . . . . . . . . წიგნს ყიდულობს.  2 დედა - 1 დედას სამუშაო შესრულებულია, თუ 6 წინადადებიდან სწორია ოთხი. ძირითადი ეტაპი ტესტებით მოწმდება არსებით სახელთა ბრუნების, რიცხვის, თანდებულიანი ბრუნვების ცოდნა; ზედსართავ სახელთა (ცალკე და არსებითთან) ბრუნების, რიცხვის ცოდნა; რიცხვით სახელთა (ცალკე, არსებითთან) ბრუნების, მართლწერის ცოდნა; ნაცვალსახელთა ბრუნების ცოდნა; ზმნის კატეგორიათა, ზმნის უარყოფის- ნაწილაკიანი ფორმის ცოდნა; ქვემდებარე-შემასმენლის რიცხვში შეთანხმების ცოდნა. ასევე ტესტებით მოწმდება უნარ-ჩვევები, სამეტყველო ქმედებანი, წერითი მეტყველება, საკითხები სინტაქსიდან. ტესტების სახეები ალტერნატიული ხასიათის ტესტები – სწორია – არასწორია; ტესტები, სადაც რამდენიმედან ერთია შესარჩევი; ტესტები, სადაც ფორმათა შესაბამისობის დადგენაა საჭირო; ტესტები, სადაც მასალის გადაჯგუფებაა საჭირო; ტესტები, სადაც გრამატიკული ფორმებია ამოსაცნობი; ტესტები, სადაც ანალოგიით გრამატიკულ ფორმათა წარმოებაა საჭირო; ტესტები, სადაც არასწორი ფორმებია გამოსასწორებელი. ტესტების ნიმუშები 1. ფუძეუკუმშველი არსებითი სახელები აღნიშნეთ ციფრით 2, ფუძეკუმშვადი - ციფრით 1 შემდეგ სიტყვებში: ა ბ გ წამი ქალი კაცი სოფელი კედელი მონასტერი ხმელეთი ეშმაკი ჯამი ქოთანი გლეხი ცოლი აღვირი სტუმარი ტყემალი 2. ქვემოთ მოყვანილ სახელებში სწორი ფორმა აღნიშნეთ ნიშნით „+” მცდარი ნიშნით „-” ა ბ გ დ ასოდ ვაზად ბუხრად წერად ქალათ წყალათ ბურთად კითხვათ ვაჟად სკამად ხტუნავთ ორმოთ კალმათ ლომად ზღაპრათ დათ იფიქრეთ სარკეთ ჯოხათ კბილად 3. მოცემულ სიტვებში თანდებულიანი მიცემითი აღნიშნეთ 1, თანდებულიანი ნათესაობითი - 2, თანდებულიანი მოქმედებითი - 3, თანდებულიანი ვითარებითი - 4. ა ბ გ დ კარზე შვილითურთ ჯოხზე ტახტამდე თეფშიდან მატლისგან ბალიშში კოვზზე ციხემდე ძმისთვის ბავშვივით ხიდან ტბისკენ კომშში კვიცთან ტარისგან მდინარესთსან ცხენზე კლდემდე ძაღლითურთ 4. არსებით სახელთა მხ. რიცხვი აღნიშნეთ ნიშნით “-”, მრავლობითი რიცხვი ნიშნით “+”-შემდეგ სიტყვებში ა ბ გ ოთახები ტახტები მეომრები მამაჩემი ბადია თავი ხონჩა კაცები თვალები ტაბაკები ამბავი ქვეყანა ზღაპარი ჯამები მაგიდები 5. ფუძეთანხმოვნიანი ზედსართავი არსებითთან აღნიშნეთ ციფრით 1, ფუძეხმოვნიანი ციფრით - 2. ა ბ ცქრიალა ნაკადული ბრმა მუსიკოსი ხშირი ტყე სუფთა ეზო წითელი ვარდი მოკლე თოკი მწვანე ველი ბეჯითი მოსწავლე ყრუ მხატვარი ტკბილი სიტყვა ტესტების ნიმუში ლიტერატურაში სადაა დასაფლავებული ილია ჭავჭავაძე? 1. დიდუბეში 2. ყვარელში 3. საგურამოში 4. მთაწმინდაზე 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი რომელ ლექსში გამოხატა ილია ჭავჭავაძემ პოეზიისა და პოეტის დანიშნულების საკითხი? 1. გაზაფხული 2. „ლოცვა” 3. „მას აქეთ, რაკი". . . 4. „ელეგია” 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი ვინ იყო ნიკოლოზ ბარათაშვილის დედა? 1. გრიგოლ ორბელიანის და 2. ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქალიშვილი 3. ილია ჭავჭავაძის ბიძაშვილი 4. აკაკი წერეთლის ნათესავი 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი ვის უძღვნა აკაკი წერეთელმა პოემა „გამზრდელი”? 1.დედას 2.დას 3.ქართველ ერს 4. მეუღლეს 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი „ნუვინ იტყვის ობლობისა ვაებას, ნუვინ სჩივის თავის უთვისტომობას, საბრალოა მხოლოდ სული ობოლი, ძნელღა ჰპოვოს, რა დაკარგოს მან ტოლი.” ვინ არის ამ სტრიქონების ავტორი? 1. აკაკი წერეთელი 2. ილია ჭავჭავაძე 3. გრ. ორბელიანი 4. ნიკოლოზ ბარათაშვილი 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი „ცალს მხარს მიწაზე მიითრევს, გულისპირს სისხლი სცხდებოდა. ვაჰ, დედას თქვენსა, ყოვებო, ცუდ დროს ჩაგიდგავთ ხელადა . . . “ რომელი ლექსის სტროფია? 1. „არწივი” 2. “განთიადი” 3. “ჩემო კარგო ქვეყანავ! 4. „მერანი” 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი „მთაწმინდა გულში იხუტებს საშვილიშვილო სამარეს, მამადავითსა ავედრებს, აბარებს ქვეყნის მოყვარეს” - ვის საფლავის გულისხმობს აკაკი წერეთელი? 1. ილია ჭავჭავაძის 2. დავიდ ერისთავის 3. რაფიელ ერისთავის 4. დიმიტრი ყიფიანის 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი რომელ ნაწარმოებში აისახა ვაჟა-ფშაველას თემისა და პიროვნების, პიროვნებისა და საზოგადოების ურთიერთობის პრობლემა? 1. „ია” 2. „კლდემ მხოლოდ ერთხელ თქვა” 3. „ხმელი წიფელი” 4. „შვლის ნუკრის ნაამბობი” 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი რომელი მწერლის ფსევდონიმია ადამაშვილი? 1. დ.კლდიაშვილის 2. კ.გამსახურდიას 3. ნ.ლორთქიფანიძის 4. მ.ჯავახიშვილის 5. არც ერთი პასუხი არ არის სწორი. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი უცხოურ ენებში რუსული ენა და ლიტერატურა ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ОБЛАСТИ Данный проект предназначен для грузинских общеобразовательных школ I и II, а также для различных школ III ступени (гимназии, лицеев). Государственный стандарт применительно к учебному предмету „Русский язык и литература в школах с грузинским языком обучения“ - это обязательный минимум, необходимый и достаточный для общения в жизненных ситуациях. В предлагаемом стандарте школьный курс русского языка дифференцирован но этапам; элементарный .основной и средней школы. Элементарный этап начальная школа - V и VI классы, основная школа - VII, VIII, IX классы, средняя школа X, XI, XII классы. РУССКАЯ ЛИТЕРАТУРА В ГРУЗИНСКОЙ ДЕВЯТИЛЕТНЕЙ ШКОЛЕ Изучение русской литературы в грузинской школе начинается в VII классе Здесь вводятся элементы литературного чтения. В старших классах (VIII -IХ) вводится курс литературного чтения. Тексты ввиду ограниченного количества часов должны быть предельно сокращены. На основании изучения этих текстов у учащихся должно создавагься общее представление о русской литературе. Биографические сведения о писателе должны включать лишь основные вехи его жизни и творчества. Курс литературы включает крагкий анализ литературных произведении. Знания в этой области должны опираться на знания, умения и навыки, полученные на уроках родной литературы. В процессе чтения и разбора литературных текстов, обобщения фактов и результатов анализа на уровне раскрытия идеи, тематики, выявления сюжетной линии, динамики развития действия, характеристики героев, описания природы, осознания мастерства автора учащиеся расширяют свой кругозор, приобщаются к русской литературной культуре. Основные знания по теории художественных средств изображения к этому времени учащимися уже усвоены при изучении курса родной литературы. Их необходимо вспомнить на уроках русской литературы. Учащиеся окончившие десятилетнюю грузинскую школу должны уметь: передать содержание произведения или отдельных его частей; определить произведение по виду и жанру; определить тему, идею, композицию, дать характеристику образов, выявить основные художественные средства языка; выражать свое мнение о произведениях и героях; вскрыть соотнесенность действия произведения с эпохой, отображенной в ней; рассказать о жизни и деятельности автора в общих чертах. Учащиеся должныуметь писать: коротенький отзыв, статью в стенгазету, выразить мнение, передать содержание увиденного: телепередачи, выставки, спектакля, праздничного шоу, печатной информации. НАЧАЛЬНАЯ ШКОЛА ПЕРВЫЙ ЭТАП ОБУЧЕНИЯ (II-IV КЛАССЫ) В разных условиях функционирования русского языка этап начального обучения начинается с второго класса. Цель начального этапа усвоения русского языка - обучение учащихся общению преимущественно в семейно бытовой и учебной сферах на элементарном языковом материале, что позволит школьникам говорить на русском языке в типовых ситуациях ("Знакомство", "Семья", "Дом". "В магазине", "У врача", "В библиотеке" и т.п.) понимать несложную речь учителя и своих сверстников, общаться с ними, а также овладеть механизмом чтения и письма на русском языке. Лексический минимум составляет 1250 слов. В условиях начального зтапа следует решить ряд проблем: ● Формирование первоначальных речевых действий. ● Формирование произносительных навыков. ● Формирование речевого слуха и навыков общения ● Развитие устной речи, чтение. Письмо. Все разделы программ должны быть нацелены на выработку умений и навыков аудирования, говорения, чтения и письма. В условиях начального этапа преподнесение языкового материала подчинено единому принципу: фонетика, лексика вводятся комплексно. Учащимся предлагается наиболее частотный и употребительный в языке элементарный материал всех уровней языковой системы (фонетико-морфологического, лексикосемантического и грамматического). СОДЕРЖАНИЕ ПРЕДМЕТА РЕЧЕВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ В процессе обучения на начальном этапе формируются следующие умения и навыки в различных видах речевой деятельности: Аудирование. Понимание речи учителя и других носителей языка Умение отвечать на ключевые вопросы по содержанию услышанного. Умение пересказать услышанное на элементарном уровне. Говорение. Умение составить описание или повествование ( по картинкам или вопросам учителя). Умение пересказать прочитанный текст, отвечая на вопросы по тексту или ставя их. Умение участвовать в элементарном диалоге, используя основные типы диалогических единств. Умение рассказать о себе, о своей семье, о школе, о друзьях, о своих интересах. Чтение. Приобретение навыков правильного произношения, сознательного, правильного и выразительного чтения текстов, включающих знакомую учащимся лексику, грамматические формы и конструкции. Понимание содержания читаемых текстов. Умение отвечать на вопросы по содержанию прочитанного. Письмо. Приобретение навыков связного письма. Письмо по образцу, данному в тетради. Списывание слов и коротких предложений с доски и с книги. Письменные ответы на вопросы-диктанты с предварительным комментарием трудных орфограмм, перевод с родного языка на русский отдельных слов и коротких предложений Умение писать письмо и адрес на конверте, писать изложение текста из 4-6 предложении. ЯЗЫКОВОЙ МАТЕРИАЛ Фонетика и орфозия. Понятие о звуке. Гласные и согласные звуки. Согласные твердые и мягкие, глухие и звонкие, заднеязычные, шипящие, Слова со стечением согласных. Слог. Ударный и безударный слог. Интонация. Лексика. Лексический минимум объемом до 1250 слов. Грамматика. Единственное и множественное число существительных. Род существительных. Различение рода по полу, по формальным признакам Изменение глагола по числам и лицам. Времена глагола. Изменение глагола по родам в прошедшем времени. Род, число, падеж прилагательных Согласование прилагательных с существительным. Количественные и порядковые числительные ( простые формы). Наречия места, времени и образа действия. Графика. Орфография. Пунктуация. Письмо букв, их сочетаний, слов, предложений. Большая буква в начале предложения. Большая буква в именах людей, кличках животных, названиях городов, сел, рек, гор, морей. Раздельное написание предлогов с последующим словом. Перенос слов по слогам. Проверка безударных гласных посредством родственных слов, входящих в лексический минимум. Правописание слов со звонкими и глухими согласными Правописание гласных после шипящих и Ц. Употребление Ь. Употребление точки, вопросительного и восклицательного знаков. Запятая при перечислении. Порядок слов в предложении. Главные и второстепенные члены предложения. Выражение главных членов предложения. Этнокультуроведческий материал. Речевой этикет за столом при знакомстве и т.д.. Русские имена, отчества и фамилии. Русские национальные игры и игрушки. Русские детские песни, сказки, пословицы, поговорки, загадки и т.д.. ТРЕБОВАНИЯ К УРОВНЮ ПОДГОТОВКИ УЧАЩИХСЯ РЕЧЕВЫЕ УМЕНИЯ И НАВЫКИ В конце начального этапа обучения ученик должен уметь в процессе чтения: ●  читать повествовательные и описательные тексты из 5-8 предложений со снятыми языковыми трудностями (40-50 слов); ●  пересказать прочитанный текст из 3-8 предложений; ●  выделить в тексте основной замысел ( идею) и содержание (тему) Аудирование. ● выделять в прослушанном сообщении предложения и его части (слова),члеиить - слова на слоги и звуки; ● понимать прослушанное сообщение, которое прозвучало в продолжение 1 -2 минут; ● понимать речь учителя и другого собеседника, звукозапись; ● воспринимать и воспроизводить услышанное после двух предъявлении Говорение. ● общаться в семейно-бытовой и учебной сферах (здороваться и прощаться, поздравлять с чем-либо, выражать благодарность, обмениваться информацией в типовых ситуациях и получать ее); ● составлять диалог по образцу (используя типы диалогических единств); ● рассказать о себе, о своей, семье, о товарищах, о школе, ● давать описание человека или природы ( "-; предложения). Письмо. ● составлять простой план к тексту; ● писать изложение из 3-6 предложений; ● писать диктанты (30 - 40); ● давать письменные ответы на вопросы (4-5 вопросов) о себе, своей семье, занятиях н школе, товарищах по изученному тексту. ЯЗЫКОВЫЕ ЗНАНИЯ Учащиеся, заканчивающие начальную школу, должны знать: ● алфавит; ● основные понятия (термины): звук (гласный, согласный), буквы (заглавная, прописная), слог (ударный, безударный), интонация, слово, предложение существительное, прилагательное, глагол, союз, предлог; единственное число, множественное число, мужской, женский, средний род, настоящее, прошедшее, будущее время, точка, запятая, вопросительный, восклицательный знаки; ● различение существительных по роду (определение рода по полу и по формальным признакам: ● виды глагола; ● изменение глагола по лицам и числам; ● времена глагола: ● правила правописания безударных гласных, гласных после шипящих и Ц, глухих и звонких согласных, разделительного Ь, большой буквы; правила пунктуации, точка, вопросительный и восклицательный знаки в конце предложения, запятая при однородных членах и перед союзами А, НО, ЧТО, ЧТОБЫ; правила переноса слов. ВТОРОЙ ЭТАП ОБУЧЕНИЯ (V-VI КЛАССЫ) СОДЕРЖАНИЕ ПРЕДМЕТА На этом этапе обучения развиваются и закрепляются приобретенные ранее языковые знания. речевые умения и навыки по всем видам речевой деятельности: аудированию, говорению, чтению, письму. Учащиеся овладевают теоретическими основами орфографии, фонетики, морфологии и синтаксиса простого предложения в пределах лексического и грамматического минимумов, представленных в "Стандарте...". Ориентировочный список предметов речи для отбора базового лексического минимума (500 слов). При отборе лексических единиц можно использовать предложенный ниже перечень ключевых слов, обозначающих основное предметное содержание речи Каждая лексическая группа должна включать различные части речи: существительные, прилагательные, местоимения, числительные, глаголы, наречия, служебные слова. О себе Имя, адрес, телефон, дата и место рождения, название страны, возраст, члены семьи, род занятии, профессия, друзья, внешность. Дом и семья Квартира, мебель, месторасположение, природа, домашние животные, двор, семейные традиции, праздники, распорядок дня, помощь по дому. Магазины Покупки, сувениры, подарки, продукты питания, одежда. Досуг Свободное время, каникулы, развлечения, увлечения, спорт, путешествие, поездки. Город (село) Достопримечательности, культурные центры, транспорт, традиции, национальные праздники. Школа Учебные предметы, расписание, учителя, занятия на уроках, на переменах, планы на будущее Природа Времена года, погода, животные, растения, экология. В гостях У друзей, у родственников, у знакомых, у соседей. Библиотека Любимая книга, журнал, газета, каталог, читальный зал, книгохранилище. Здоровье Головная боль, болезнь, врач, поликлиника, больница, лекарства. Элементы этикета Знакомство, приветствие, обращение, благодарность, просьба, приглашение. На данном этапе закладываются основы пользования языком как средством обмена информацией в сферах социокультурной и социально-бытовой, формируются навыки работы над текстом ( передача конкретного содержания текста, усвоение понятий „содержание" и идея", элементарный анализ смыслового содержания текста, составление плана, выписывание из текстов цитат, составление просгейших тезисов к характеристикам героев) РЕЧЕВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ Аудирование. Понимать несложную русскую речь в виде фонозаписи песен, стихов, худ. произведений по телевидению, в радио, в общении с другими носителями русского языка Воспринимать на слух связную диалогическую речь с возможностью воспроизведения ее учащимися в виде монологической речи Воспринимать на слух элементарные тексты на научно-популярную, обыходно- бытовую, общественно-политическую темы с возможностью передачи содержания своими словами. Говорение Передача содержания речи учителя или другого собеседника в объеме изученных тем, усвоенной лексики. Правильное произношение слов, словосочетаний, правильное интонирование предложений и связного текста, постановка логического ударения Монологическая речь Высказывание, подготовленное содержанием языкового и лексического Материала. Самостоятельное высказывание о знакомой теме или в знакомой ситуации. умение описать предмет, рисунок, ситуацию; умение рассказать о себе, товарищах, школе, семье, книге, фильме. умение передать содержание элементарных, небольших текстов. Диалогическая речь. задать вопрос партнеру по диалогу; составить диалог по данной теме, продолжить его; составить диалог по образцу; вести элементарную беседу; поговорить на социально-бытовую тему в учебной ситуации; общаться в пределах необходимого лексического минимума в различных жизненных ситуациях Чтение ● правильное, сознательное, беглое и выразительное чтение небольших текстов с преобладанием слов активного запаса; ● передача содержания, основной мысли текста; ● деление текста на логические отрывки; ● составление плана к тексту, заголовка к нему, к отдельным его логическим отрезкам; ● нахождение в тексте основной идеи; ● самостоятельное чтение дома небольших произведений; ● нахождение в тексте примечательных строк с точки зрения его художественного      ●достоинства, описания природы, интересных мыслей и т.д. ●пользование словарем и справочниками. Письменная речь ●запись небольшого диктуемого текста; ●передача содержания текста с постепенным усложнением по смыслу и по количеству слов       (от 30 до 50 слов); ●составление плана, вопросов к тексту; ●составление изложения на данную тему; составление заметок, небольших рецензий, писем, деловых бума1; элемент арного образца          (заявления, доверенности, обращения, оформления адреса). Знания, умения и навыки на втором этапе обучения должны формироваться и развиваться при активном оперировании как языковыми единицами (слог, слово, словосочетание), так и коммуникативными единицами (простое предложение, сложное предложение, текст). ЯЗЫКОВОЙ МАТЕРИАЛ Понятие о культуре речи Типы речи (описание, повествование, рассуждение, элементарный анализ. Формы речи: монологическая и диалогическая Основные понятия о стилистике речи. Средства организации связного текста Анализ смысловой структуры текста. Перечень языкового материала Фонетика и орфоэпия. Гласные и согласные. Редукция гласных Твердость и мягкость согласных. Огаушение и оэвончение. Основные типы интонационных конструкций. Орфография. Основные правила правописания. Правописание слов с двойными согласными. Правописание звонких и глухих согласных. Употребление Ь и Ъ . Гласные после шипящих и Ц. Правописание слов с непроизносимыми согласными. Лексика. Однозначные и многозначные слова. Прямое и переносное значение слов. Синонимы и антонимы. Лексический минимум объемом до 1000 слов. Словообразование. Типы и способы словообразования. Семантическое значение корня приставки и суффикса. Однокоренные слова. Грамматика. Имя существительное. Предложно-падежная система русского языка (форма, семантика, употребление). Формы и типы прилагательного и местоимения. Их грамматические признаки, правописание. Количественные и порядковые числительные. Их правописание. Неопределенная форма глагола. Категории числа, лица, времени и рода (в прошедшем времени). Правописание личных окончаний глагола. Правописание глаголов неопределенной формы. Беспредложные и предложные конструкции типа "Глагол + имя". Правописание НЕ с именами Правописание НЕ с глаголами. НЕ и НИ в наречиях. НЕ и НИ в отрицательных местоимениях. Правописание -Н-, -НН- в прилагательных. Служебные части речи. Их употребление и правописание. Главные и второстепенные члены предложения Способы их выражения. Синтаксическая связь слов в предложении: согласование, управление, примыкание. Предложение с однородными членами. Знаки препинания. Обращение. ОСНОВНАЯ ШКОЛА VII, VIII, IX КЛАССЫ СОДЕРЖАНИЕ ПРЕДМЕТА Ориентировочный список предметов речи для отбора базового лексического минимума расширяется до 1000 слов. При отборе лексических единиц, перечерь ключевых слов увеличивается, содержание расширяется: о себе, дом и семья, магазины, город (село), школа, досуг, природа, в гостях, в библиотеке, у врача. Каждая лексическая группа должна включать различные части речи и синтаксические конструкции. На этом этапе закладываются основы пользования языком как средством получения и обмена информацией, в том числе и в сфере официального сообщения, формируются умения и навыки работы с текстом (анализ смысловой структуры , выделение главной и второстепенной информации, информационная переработка текста в план, конспект, реферат, конструирование собственных текстов по данным образцам). Ученики знакомятся с образцами русского фольклора, национальными праздниками, обычаями и традициями русского народа, учатся сопоставлять их с образцами родного фольклора, обычаями и традициями своего народа. РЕЧЕВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ К концу обучения русскому языку в средней школе должны быть сформированы умения и навыки, обеспечивающие владение рецептивными ( чтение, слушание) и продуктивными ( говорение, письмо) видами речевой деятельности. Чтение (понимание) ● умение определять значение незнакомых слов по словообразовательным элементам, но контексту, с помощью словаря; ● умение определять значение грамматических явлений по формальным признакам; ● умение составлять словосочетания по отдельным составляющим; ● умение определять структуру предложения по отдельным элементам; ● умение определять смысловые связи между предложениями на основе связующих элементов; ● умение обобщать изложенные в тексте факты, анализировать информацию, делать выводы; ● умение различать главную и второстепенную информацию, выделять микротемы; ● умение пользоваться словарем при самостоятельном чтении. Слушание ● умение определять значение отдельных незнакомых слов по слово.образовагельным элементам по контексту; ● умение догадываться о теме текста, общем его содержании по заголовку, по первым словам; ● умение удерживать в памяти основное содержание услышанной информации. Говорение ● умение намечать основные композиционные части высказывания; ● умение спонтанно вступать в беседу, разговор на социально-обиходную тему; ● умение пересказать, излагать текст в форме описания, повествования, рассуждения; ● умение строить элементарное высказывание на любую тему. Диалоговая речь ● умение быстро понять собеседника; ● умение быстро среагировать на реплику партнера, ● умение правильно ставить вопрос; ● умение быстро установить контакт с собеседником. Письмо ●умение в письменной форме передать прослушанный или прочитанный текст. ЯЗЫКОВОЙ МАТЕРИАЛ Понятие о культуре речи. Свойства речи Типы речи (описание, повествование, рассуждение). Понятие о сферах общения, о стилях речи. Жанровые различия речи. Понятие о ситуации общения (цель, условия, адресат). Зависимость высказывания от ситуации общения Текст и его основные свойства. Понятие о сложном синтаксическом целом и абзаце. Средства организации связного текста. Анализ смысловой структуры текста. Сведения о языке Общие сведения Русский язык в современном мире. Фонетика и орфоэпия Редукция гласных. Случаи чередования гласных и согласных в корне слов. Основные типы интонационных конструкций. Лексика и фразеология Общеупотребительные слова. Термины. Неологизмы, архаизмы, профессионализмы, вульгаризмы. Словообразованиею Основные словообразовательные модели Предложно-падежная система русского языка (форма, семантика, употребление). Видо -временная система русского языка (формы, семантика, употребление). Причастие и деепричастие (образование и употребление). Правописание количественных и порядковых числительных (составных и сложных). Виды предложений по цели высказывания. Односоставные и двусоставные предложения Порядок слов. Выражение субъективно-предикативных отношений. Выражение атрибутивных отношений. Выражение обстоятельственных отношений (выражение места, времени, причины, следствия, цели, условия,уступки). Выражение субъективной модальности. Прямая и косвенная речь. Цитата. Сложносочиненное предложение. Смысловые отношения между частями сложносочиненного предложения. Сложноподчиненное предложение, смысловые отношения между его частями Основные виды придаточных предложений. Сложноподчиненные предложения с несколькими придаточными. Бессоюзное сложное предложение. Смысловые отношения между простыми предложениями в составе бессоюзного. Текст. Средство межфразовой связи ( союзы и союзные слова, лексические повторы, единство видо - временных форм). Средства оформления композиционных частей высказывания (зачин, средняя часть, концовка, иллюстрации, порядок следования частей т.д). Стилистическая сторона текста. Пунктуация Знаки препинания при приложении. Знаки препинания в сложном предложении: сложносочиненном, сложноподчиненном, бессоюзном. Знаки препинания при прямой и косвенной речи. Знаки препинания при цитировании Следует отметить, что в целях использования транспозиции и преодоления интерференции, следует, целесообразно сопоставлять факты русского и родного языков учащихся. Этнокультуроведческии материал Этнокультуроведческии материал целесообразно подавать в соответствии с фактами родной культуры ученика. Этнокультуроведческии материал, отражающий жизнь и быт: жилище, домашняя утварь, средства передвижения, одежда и украшения, традиционные занятия и труд; семейные отношения, межличностные отношения, национальные игры, национальная кухня, обряды и обычаи, традиции, народные промыслы, изобразительное искусство, музыка, фольклор, устное народное творчество, театр, кино, архитектура, памятники культуры. Сведения из истории России и связанных с ней исторических событий из грузино-русских взаимоотношений. ТРЕБОВАНИЯ К УРОВНЮ ПОДГОТОВКИ УЧАЩИХСЯ ОСНОВНОЙ ШКОЛЫ РЕЧЕВЫЕ УМЕНИЯ И НАВЫКИ Выпускник базовой (1-1Хкл.) школы должен уметь: Чтение ● читать и понимать общее содержание текстов разных по назначению стилей и жанров; художественные объемом 2 п.с. с небольшим количеством незнакомых слов (стихи, песни, рассказы, отрывки из повестей и романов), учебные ( тексты из учебников но разным предметам), научно-популярные - в газетные полосы (хроника, информационные сообщения, комментарии), деловые ( некоторые виды писем, объявления, заявления и т.д.); ● ориентироваться в структуре, текста, делить текст на част, устанавливать свячи между частями текста. Слушание ●понимать информацию, предъявляемую на слух в нормальном темпе, речь диктора по радио и телевидению ( новости, хроника, репортаж), выступления официальных лиц. Говорение Устная монологическая речь ● уметь воспроизвести прочитанный или прослушанный текст (пересказ); ● уметь рассказать о себе, семье, городе и т.п.; ● уметь сделать сообщение по одной из пройденных тем, ● уметь отвечать на уроке, выступать на заседаниях молодежных организаций; ● уметь передать содержание сообщений, услышанных по радио или телевидению; ● уметь передать содержание книги, фильма, спектакля, статьи и т.п.; ●уметь на основе прослушанного или прочитанного строить собственное высказывание как монолог повествование или как монолог-рассуждение. Диалогическая речь ● уметь установить и поддержать контакт с собеседником; ● уметь инициативно вести диалог на бытовые, учебные, страноведческие темы, используя основные типы диалогического единства ● уметь выразить согласие, несогласие, аргументировать свою точку зрения во врмя беседы, дискуссии. ● уметь употреблять основные формулы речевого этикета. Монологическая речь ● проверяется умение составлять описание и рассказ о своей семье; ● в в качестве единиц контроля выступает монологический текст от 3 до 5 предложений; ● в качестве показателей обученности выступает связное монологическое высказывание из 3-4 предложений; ● 1. Опишите сегодняшний день Какая сегодня погода? Как нужно одеваться? Работа считается выполненной, если учащийся употребил не менее трех предложений (или два предложения с однородными членами). 2. Опишите своего товарища. Работа считается выполненной.если учащийся употребил 3-4 предложения. 3. Прочитайте вопросы, ответьте на них и составьте рассказ. 1. Как вас зовут? 2. Как зовут маму (папу)? 3. Есть ли у вас дедушка (бабушка)? Как их зовут? 4. Есть ли у вас братья (сестры)? Как их зовут? 5. Какая у вас семья? Письмо ● уметь писать диктанты, изложения, сочинения; ● уметь составлять план по тексту, конспект; ● уметь составлять некоторые виды деловых документов: заявления, объявления, ● автобиографию, письмо, характеристику, доверенность, поздравительную открытку, и др ● уметь письменно оформить собственное сообщение по одной из пройденных тем. ● уметь заполнить формуляр, анкету, например, (в гостинице). ЯЗЫКОВЫЕ ЗНАНИЯ Выпускник должен знать: ● смысловые, морфологические, синтаксические особенности частей речи; ● падежные формы склоняемых частей речи, их значение и употребление; ● основные способы словообразования; ● виды синтаксических связей: согласование, управление, примыкание; ● способы выражения главных членов предложения; ● способы выражения отрицания; ● способы выражения определительных., объективных и обстоятельственных отношений (выражение места, времени, цели, условия, образа действия, причины, уступки); ● порядок слов в предложении (в различных типах предложении) ● особенности структуры простых предложении, типы простых предложений; ● средства связи между предложениями и частями текста; ● особенности разговорного, научного, официально- деловою и публицистического стилей ● минимум лексических и фразеологических единиц, необходимый и достаточный в жизненно важных ситуациях; ● основные правила орфографии и пунктуации ; ● основные сведения о русском языке, его месте и роли в современном мире. РУССКИЙ ЯЗЫК В КЛАССАХ НЕГУМАНИТАРНОГО ПРОЯИЛЯ Обучение Русскому языку в профильных негуманитарных классах подчиняется принципу "Язык и специальность". Знания, умения и навыки приобретают как бы прикладной, практический характер. Они должны помочь учащимся из огромного колиества литературы по избранному им профилю извлечь необходимую информацию, обработать и использовать по назначению При этом особое значение и окраску приобретает коммуникативность. В профильной школе усвоение русскою языка направлено на совершенствование коммуникативных умений с использованием учебного материала соответствующего профиля, специальности. Совершенствуются фонетические и орфографические навыки, обогащается лексика неологизмами, научно-технической фразеологией, профессионалиэмами и т.д. Предусматривается дальнейшее совершенствование умений и навыков конструирования коммуникативных единиц - словосочетания, предложения, текстаю В стандарте значительное место уделено стилистике научной и деловой речи, речевой этике. СОДЕРЖАНИЕ ПРЕДМЕТА РЕЧЕВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ Чтение ● умение определить значение незнакомых слов соответствующего профиля обучения с помощью словаря; ● умение и навык беглого и сознательного чтения текста по соответствующей специальности; ● умение определять формальные признаки слов и их смантическое значение по контексту; ● умение выделить в тексте основной смысл содержания, определить смысловые связи отдельных его частей; ● умение анализировать текст, делать соответевующие выводы, заключениу; ● умение выделить научно-техническую терминологию, фразы с последующим использованием их в своей речи. Слушание ● умение выделить в тексте главные и второстепенные; ● умение воспроизвести услышанное, соответственное интонации и произношению: ● умение правильно воспроизвести услышанное с потреблением в речи соответствующей профилю научно-техническую терминологию, фраз, идиом. Говорение ● умение спокойно вступать в диалог; ● умение кратко и логично передать информацию по данной теме; ● умение правильно поставить вопрос; ● умение быстро среагировать на вопрос; ● умение составить устное описание предмета по дашюму профилю, специальности. Письмо ● умение составлять деловые бумаги; ● умение письменно составить описание объекта исследования; ● умение письменно передать содержание научного текста; ● умение правильно оперировать научно-технической терминологией в письменной речи; ● умение составлять краткую информацию. ЯЗЫКОВОЙ МАТЕРИАЛ Понятие о кильтуре речи. Понятие о стиле научной речи. Понятие о ситуации использования научной речи. Понятие о научной терминологии, фразеологизмов, фразеологических единствах в научно-технической литературе. Фонетика и орфоэпия. Ударение (правописание безударных гласных). Основные случаи чередования гласных. Лексика и фразеология. Обще-употребительные слова. Термины. Неологизмы. Профсссионализмы. Словообразование. Состав слова. Однокоренные слова. Основные случаи словообразования Словообразовательные модели. Грамматика. Морфология. Части речи. Грамматические признаки и способы их употребления в словосочетаниях с различными синтаксическими связями Синтаксис простого и сложного предложения. Типы простого предложения и знаки препинания при их употреблении. Типы сложносочиненных предложений. Знаки препинаний при их употреблении. Стиллистика. Стиллистика научной речи. Стиллистика различного рода информации научно-технического характера, (аннотации, статьи, делового письма и т.д.) ИЗМЕРИТЕЛИ УРОВНЯ ВЛАДЕНИЯ РУССКИТ ЯЗЫКОМ ПЕРВЫЙ ЭТАП (II-IV КЛАССЫ) Применительно к начальному этапу предлагаются измерители двух видов. Первые представлены методиками измерения уровня владения видами речевой деятельности - аудированием, говорением, чтением и письмом, вторые определяют уровень знаний. Каждое включает в себя: а) объект проверки, б) материал , с помощью которого эта проверка осуществляется учителем или экспериментатором Задания предлагаются учащимся начальных классов. ТЕСТЫ ПО ВСЕМ ВИДАМ РЕЧЕВОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ Аудирование Проверяется умение понимать прослушанное сообщение (продолжительность звучания- 1 минута), воспроизводить текст из 2-3 предложений после двух предъявлении. В качестве единиц контроля выступает текст и предложение; В качестве показателей обученности выступает умение понимать текст и воспроизводить отдельные его части и переводить на родной язык. Задание 1. Послушайте рассказ (текст читается два раза) и ответе на вопрос (задается ключевой вопрос). Задание 2. Прочитываются 2 предложения, спрашивается сколько предложении было прочитано, предлагается повторить их, перевести на родной язык. Работа считается выполненной, если учащиеся справились со всеми заданиями. До проведения работы или во время чтения текста учителем объясняются все незнакомые слова и выражения. Говорение Сферы общения и тематика Учащийся по окончании начальных классов должен уметь общаться со своим сверстником в ситуации социально-бытовой, учебно-трудовой, социально-культурной сферах общения в рамках следующей тематики: а) Семья, дом. Помощь по дому. Семейные традиции. Домашние животные в нашей жизни. Покупки. Еда. Я и мои друзья. б) Учебно - трудовая сфера общения. Школа и любимые предметы. Спорт и другие увлечения. Занятия по интересам. в) Социально - культурная сфера общения Мой город. Транспорт. Праздники. Природа, экология. Музеи. Театры. Кино. Монологическая речь ● проверяется умение составлять описание и рассказ о своей семье; в качестве единиц контроля выступает монологический текст от 3 до 5 предложений; в качестве показателей обученности выступает связное монологическое высказывание из 3-4 предложений; 1. Опишите сегодняшний день. Какая сегодня погода? Как нужно одеваться? Работа считается выполненной, если учащийся употребил не менее трех предложений (или два предложения с однородными членами). 2. Опишите своего товарища. Работа считается выполнснной.если учащийся употребил 3-4 предложения. 3. Прочитайте вопросы, ответьте на них и составьте рассказ. 1. Как вас зовут? 2. Как зовут маму (папу)? 3. Есть ли у вас дедушка (бабушка)? Как их зовут? 4. Есть ли у вас братья (сестры)? Как их зовут? 5. Какая у вас семья'' . Диалогоическая речь Проверяется умение продолжать или начинать диалог по данной реплике, составлять диалог по описанию ситуации. В качестве показателей обученности выступает умение составлять .диалог с использованием основных типов диалогических единств. 1) Прочитайте, продолжите: - Как тебя зовут ? - Я учусь в четвертом классе. А ты? Работа считается выполненной, если учащийся смог продолжить диалог, отреагировав 1-2 репликами. 2. Прочитайте и составьте начало. а).............. - Убираю комнату. б)............. - Я тоже. Работа считается выполненной при соблюдении предъявленного в задании условия. 3. Прочитайте. Составьте по описанию диалог. а) Вы заболели. К вам пришел врач. Он спрашивае1, что с вами. Вы отвечаете. Врач говорит, что вам нужно делать Работа считается выполненной, если диалог учащегося состоит не менее чем из трех реплик. Чтений ● Проверяется умение читать повествовательные и описательные тексты объемом в 40 - 50 слов. ● В качестве показателей обученности высгупает умение объяснять название текста, определить его содержание. Задание считается выполненным, если учащийся верно ответил на вопрос (Собаку звали Дружок). Прочитайте и скажите, о чем этот текст, Задание считается выполненным, если учащийся обозначил основную идею текста примерно следующим образом : Щенок - друг мальчика Письмо ● Проверяется умение списывать тексты; ● Проверяется умение давать письменные ответы на вопросы (3 -4 вопроса) ● В качестве показателен обученности выступает умение употребить в письменном связном высказывании не менее 30 слов при количестве ошибок не более восьми Ответьте письменно на следующие вопросы 1 .В каком классе ты учишься? 2. С кем ты дружишь? 3. Какие уроки ты любить? 4.Что ты делаешь после уроков? Работа считается выполненной при следующих условиях; 1. Ученик ответил на все вопросы. 2. Ученик употребил в своих ответах не менее 30 слов, те. минимальное количество единиц. 3. Количество ошибок не превышает восьми. ВТОРОЙ ЭТЛП (V-VI КЛАССЫ) Проверяется знание основных реализации фонем и интонационных конструкции, знание слов, предложно-падежной системы. ● В качестве единиц контроля выступают слова и их формы, ● В качестве показателей обученности выступает правильное употребление языкового материала. Произношение Задание. Выделите и обозначьте цифры 1,2,3,4,5 ударный слог в следующих словах: дети, доска, девочка, мальчик, карандаш, картина, книга, парта, ручка, ученица, урок, школа, учительница Работа считается выполненной, если учащиеся допустили не более 4-5 ошибок на 13 слов Лексика Задание 1. Возьмите из волшебного мешочка 10 игрушек и назовите их. Работа считается выполненной, если учащиеся назвали не менее 8 игрушек. Задание 2. Какого цвета выбранные вами игрушки? Работа считается выполненной, если учащиеся определили цвет не менее, чем восьми игрушек Задание 3. Произведите различные перемещения (дается перевод и объяснение на родном языке) игрушек и скажите, что они делают. Работа считается выполненной, если учащиеся справились со всем заданием. Грамматика Прочитайте оба столбика. Вместо точек поставьте цифры 1 или 2. 1. Это интересная ...         1. Книги 2. Вот интересные ... 2. книга 3. Это красные ...... 1. карандаши Это синий ...... 2. карандаш 3. Это чистое ......  1. окна Какие грязные.....  2. окно Задание считается выполненным, если правильные ответы найдены для четырех из шести предложений. Род существительных. Задание 1. Прочитайте оба столбика Вместо точек поставьте цифру 1, 2,3, или 4. .....  сестра учится в школе           1. мой .....  брат рисует    2.моя .....  школа большая           3. мое .....  отец работает в школе, 4. мои .....  мама работает на фабрике .....  село большое. .....  учебники новые. Работа считается выполненной, если правильные советы найдены для 5 из 7 предложений. Задание 2. Прочитайте. Вместо точек поставьте цифры 1,2,3 или 4 Дети ..... 1 рисовал Брат..... 2. рисовала Сестра..... 3. рисовали Звено ..... 4. рисовало Падежи существительных Задание 1. Прочитайте. Вместо точек поставьте цифру 1 или 2. 1 .Саша читает .....  1 книга - 2 книгу 2. Витя пишет.... 1 диктант - 2 диктанта 3. Мы идем на .... 1 улица - 2 улицу 4. Я пишу ....... 1 письму - 2 письмо Задание 2. Прочитайте. Вместо точек поставьте цифру 1 или 2 1. Я помогаю . .. убирать квартиру. 1. мама - 2 - маме 2. Я иду в гости к .... 1.Ваня - 2 - Ване Задания считаются выполненными, если учащиеся дали верные ответы во всех упражнениях. Виды и времена глагола. Задание 1. Прочитайте. Вместо точек поставьте цифры 1,2,3, или 4. На будущей неделе наш класс ... на экскурсию в Санкт - Петербург. 1. поехал 2. поедут 3. поехать 4. поедет Задание 2. Прочитайте. Вместо точек поставьте цифру 1,2 или 3. Маша и Сережа часто . .. сказки. 1. слушала 2. слушал 3. слушали Работа считается выполненной, если учащиеся справились со всеми заданиями Спряжение глагола. Образцы: Задание 1. Прочитайте, вместо точек поставьте цифру 1,2,3,4,5 или 6. - Я ид... в школу. А ты ид.. ? - Да. - А твой брат ид... в школу? - Нет, сестра ид... - Да, мы ид... . - А вот я вижу из окна твоих родителей. Куда они ид... ? - Как куда? На работу , конечно. 1 -ешь 2- У 3 - ем 4 - ет 5- ут 6 - ете Работа считается выполненной, если учащиеся сделали четыре из шести заданий правильно. Глагольное управление ОСНОВНОЙ ЭТАП (VII -IХ КЛАССЫ) В связи с тем, что требования к знаниям и умениям охватывают большой фактический материал, для тестирования по принципы представительной выработки былиотобраиы наиболее значимые и необходимые для практическою владения языком темы: предложно-падежное и видоврсменная система. Орфография Задание 1 Прочитайте. В каждом предложении вместо точек вставьте нужные буквы  (ш, и, ы, а, о, е) Ко...ка лов...тм...шку. М...шка спрят...лась в б...тинок. А б...тинок был с д...ркой. Ко...-ка сунул... лапу в б...тинок. М...шка в... скочила в д...рку и уб.. жала. Работа считается выполненной, если учащиеся справились с двенадцатью из пятнадцати заданий. Задание 2. Отметьте знаком "э2 верную форму: а) Я читал эту книгу два .. раз раза разов б) Сколько ... учиться в вашем классе ? человек человеков человеки человека в) В магазине я купил много ... мясо  мяса г) В этой комнате стоят ... стул стулья стула стульев ПРОВЕРКА ЗНАНИЯ ВИДО-ВРЕМЕННОЙ СИСТЕМЫ Предлагаемые тесты можно использовать для определения уровня языковых знаний, речевых умений и навыков в основном в пределах видо-временных связей глагола. Тесты составлены в рамках программного минимума, следуют системе русского языка, с учетом принципов частотности, употребительности, необходимости с родным языком, коммуникативных и функциональных характеристик русского глагола. Знания проверяются на уровне слов, словосочетаний, простых и сложных предложений. При выполнении меньшего числа заданий ( меньше трех) работа плюсами не оценивается. Максимальное количество плюсов для одного теста девять плюсов. Тест № 1 а) Определите число и лицо глаголов по данным столбцам Пищу Любишь Говорят Читаю Видишь Скажут Скажу Приглашаешь Поедят Покупаю Бежишь Идут Умываюсь Спишь Видят Спрашиваем Скажете Ходит Пишем Продаете Хочет Умываемся  Пойдете Говорит Спит Почитаете Найдет Находим Повернетесь Купит б) В данных словосочетаниях подчеркнуть глаголы I. II и III лица соответственно одной, двумя и тремя чертами 1. Ищу друга 4. Дед умывается  2. Купят книги 2. Купят книги 3. Скажешь сестре Тест № 2. а) Отметьте в данных словах глаголы женского рода + - ом, мужского рода - ом, среднего рода -о - ом 1. Купила, 2 сказал, 3. грело, 4. водил, 5 смотрела. б) В данных словосочетаниях поставьте глаголы в форму будущего времени (простую и сложную). 1. Говорю вам 2. Покупал на базаре 3. Скучаю по семье 4. Написал письмо 5. Действую по обстоятельствам. Тест № 3 От данных глаголов неопределенной формы при помощи приставок образуйте глаголы совершенного вида. 1. Болеть - .............. 2. Брать - .............. 3. Звать -................ 4. Кричать -........... 5. Подлить - .............. Возьмите тот же ряд глаголов и образуйте от уже образованных при помощи приставок глаголов совершенного вида, глаголы несовершенного вида при помощи суффиксов, употребив их в словосочетаниях. 1.Голова ............. 2...................Игрушки 3 ..................Съезд 4. .................На детей 5. .................Масла в огонь Составьте текст на данные в заданиях А и б глаголы, поставив в скобках рядом с ними альтернативную видовую форму 1 . . . . . . . . 2 . . . . . . . . 3 . . . . . . . . 4 . . . . . . . . 5 . . . . . . . . Х -ХII КЛАССЫ ТРЕБОВАНИЯ К знаниям, умениям и навыкам учащихся негуманитарного профиля, подходы к этим требованиям определяются необходимостью реализации в обучении ряда общепрактических, психологических и методических принципов из коих особенно важны, такие как "язык и специальность", коммуникативность, учет родного языка. Представлены в стандарте уровень языковых знаний, умений и навыков значительно выше, чем требования, предъявленные к ним. Это знание основных грамматических явлений, умение и навыки их использовать в конструировании словосочетаний, предложений, текста.Уменис спонтанно вступать в общение, использовать полученные знания, умение и навыки в своей речевой деятельности. Тесты Представлено для образца два вида тестов: .№1 Легкий со знакомыми речевыми действиями и №2 требующий его выполнения на основании приобретенных навыков соответственно профилю обучения. Тест №1 Ключевые слова: постройте, расположите, вычислите, составьте, возведите, выполните, укажите а) вставьте необходимые слова в следующие предложения: ...................... точки, изображающие числа м и н на оси. ...................... в порядке возрастания следующие числа. ......................уравнение с двумя неизвестными. ......................валентность элемента. ...................... одночлены в степени. Подобрать необходимоеслово в нужной форме. б) Тина ( решать, встречать, производить) задачу с одним неизвесгным Георгий, где ( находить, встречать, вычислить) кальций в природе. Каким ( способом, путем, образом) можно доказать неравенства? Где ( находят, вычисляют, применяют) электролиз на практике? Тест №2 Закончить предложения. Я считаю,.................... Чтобы найти X, нужно сначала.... Мы привели формулировку........ а) Поезд весом 1000т отходит от станции. На расстоянии 1 км скорость поезда достигает 72 км в час. Сила сопротивления движений составляет 0,005 веса поезда, Задание: Найдите силу тяги локомотива. Решение задачи должно быть с соответствующим рассуждением на русском языке. б) Составьте диалог по теме второй закон Ньютона. Составьте диалог, где будет присутствовагь запрос информации, затем ответ, затем побуждение к выполнению действия, выполнение действия с рассуждением по ходу. ევროპული (ინგლისური, გერმანული, ფრანგული) ენები საგანმათლებლო სფეროს დახასიათება საქართველოს საერთაშორისო კავშირების თვისებრივი ცვლილებები მოითხოვს სკოლაში უცხოური ენების კომინიკაციურ დონეზე დაუფლებასა და გამოყენებას. ენობრივი ციკლის საგნები ჩვენს სკოლაში წარმოდგენილია ქართული ენითა და უცხოური ენებით. უცხოური ენების სწავლების დიდმა მნიშვნელობამ განაპირობა მისი ადგილი სწავლების საერთო სისტემაში. ამიტომაც აუცილებელი გახდა გამოგვეყო და დაგვედგინა სწავლების საბაზო დონე და ცოდნის მოცულობა. იგი წარმოადგენს სახელმწიფო სტანდარტს, რომელიც სწავლების ფორმისა და სპეციფიკის მიუხედავად, შეთვისებულ უნდა იქნეს მოსწავლის მიერ. სტანდარტში უცხოური ენის სასკოლო კურსი დაყოფილია ეტაპებად: ელემენტარული სკოლა – II-VI კლასები, ძირითადი (საბაზო სკოლა) – VII-IX კლასები, საშუალო სკოლა (დიფერენცირებული სწავლება) – X-XII კლასები. განათლების სახელმწიფო სტანდარტი უცხო ენებში განსაზღვრავს იმ აუცილებელი ცოდნისა და უნარ-ჩვევების დონეს, რომლებიც მიიღწევა სკოლის ელემენტარული (I-VI კლასები), საბაზო (VII-IX კლასები) და საშუალო (პროფილური X-XII კლასები) სწავლების საფეხურებზე. მოსწავლემ უნდა შეძლოს მათი სამეტყველო აქტივობაში რეალიზება. სტანდარტი ასახავს ენის ორმაგ ბუნებას.: ენა როგორც ნიშნების სისტემა და ენა როგორც კომუნიკაციის საშუალება. მის სწავლებას თანამედროვე სკოლაში რამდენიმე პედაგოგიური ფუნქცია აკისრია. ამათგან უმთავრესია: სასწავლო-პრაქტიკული, განმავითარებელი, აღმზრდელობითი და ზოგადსაგანმათლებლო ფუნქციები. სასწავლო ფუნქცია ითვალისწინებს ენობრივი მასალის შეთვისებას და ამის საფუძველზე სამეტყველო კომპეტენციის ჩამოყალიბებას. განმავითარებელი ფუნქცია განაპირობებს მოსწავლის მეტყველების კულტურის საერთო დონის ამაღლებას, მისი სასწავლო-შემეცნებითი აქტივობის განვითარებას. აღმზრდელობითი ფუნქცია ძირითადად ხორციელდება შესასწავლი ენის ქვეყნის კულტურის, ლიტერატურის, ტრადიციების გაცნობით. მოსწავლები ითვისებენ ზოგადსაკაცობრიობო ღირებულების უმნიშვნელოვანეს ფაქტებსა და მოვლენებს. ზოგადსაგანმათლებლო ფუნქცია საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს უცხოური და დედაენის ენობრივ მოვლენათა შედარებისა და შეპირისპირების საფუძველზე გაიცნობიერონ ერთი და იგივე აზრის სხვადასხვა ფორმით გამოხატვის შესაძლებლობა. ბავშვი იძენს ცოდნას იმ ქვეყნის ხალხის ისტორიის, ტრადიციების და სხვა რეალიების შესახებ, რომლის ენასაც სწავლობს. აღმზრდელობითი და ზოგადსაგანმათლებლო ფუნქციები ხორციელდება ძირითადი მიზნის – ენის კომუნიკაციური კომპეტენციის ფორმირების პროცესში. სწავლების მიზნები უცხოური ენის სწავლების ძირითადი მიზანია – კომუნიკაციური კომპეტენციის ფორმირება, რამდენადაც ენა ურთიერთობის საშუალებაა. კომუნიკაციური კომპეტენციის ფორმირება გულისხმობს ენობრივი მასალის ცოდნის საფუძველზე სამეტყველო უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბებას. ● მოსმენილი ტექსტის შინაარსი აღქმისა და გაგების უნარ-შესაძლებლობას; ● სხვადასხვა ჟანრისა და სახის ტექსტის წაკითხვისა და გაგების უნარს; ● საკუთარი აზრის დამოუკიდებლად გამოთქმის ჩვევას; ● გამოთქმული აზრისა და წაკითხული მასალის შეფასების უნარს; ● წერილობით ინფორმაციის გადაცემის, კერძო შინაარსის წერილის დაწერის, ტექსტიდან ამონაწერის გაკეთების, გეგმის შედგენის, წაკითხულის შინაარსის გადმოცემის უნარ-ჩვევებს; ● საყოფაცხოვრებო, კულტურულ და სასწავლო-შრომით საქმიანობის შესახებ დიალოგის წარმოების უნარს; ● წიგნზე მუშაობის (სახელმძღვანელოს, საცნობარო ლიტერატურისა და ლექსიკონის გამოყენება) უნარ-ჩვევებს; ● გარკვეული მოცულობის ლიტერატურული ტექსტის ანალიზის უნარსა და შესაძლებლობას სათანადო დონეზე და ა.შ. უცხოური ენა როგორც სასწავლო საგანი, მისი სწავლების მიზნები და მათი განხორციელების გზები სქემატურად ასე წარმოგვიდგება: საგნის სასწავლო ერთეულები, შინაარსობრივი მიმართულებანი საგნის შინაარსის განსაზღვრისა და დაუფლების ძირითად მიმართულებას წარმოადგენს ენის მასალის შეთვისება და მის საფუძველზე კომუნიკაციური უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბება, ამ უნარ-ჩვევებით ოპერირება, სამეტყველო აქტივობა. კომუნიკაცია მხოლოდ სიტყვების, გრამატიკული ფორმებისა და კონსტრუქციების ცოდნას არ ნიშნავს; საჭიროა მათი აქტიური დაუფლება. იგი ლაპარაკის, კითხვის, წერისა და აუდირების ჩვევების საფუძველია. კომუნიკაციური კომპეტენციის ფორმირება დაკავშირებულია შესასწავლი ენის ქვეყნის ყოფა-ცხოვრებისა და კულტურის ცოდნასთან. მოცემული სასწავლო მასალა შეიცავს: ● ენობრივი სისტემის სხვადასხვა დონის ერთეულებს დაწყებული ფონემიდან, დამთავრებული წინადადებით, ტექსტით. ● წინადადება (რთული სინტაქსური ერთეული (ტექსტი წარმოგვიდგება როგორც სწავლების უმაღლესი დონის ერთეული. ● ექსტრალინგვისტური ფაქტორები: გარემო, მოტივი, სიტუაცია, თემა და ა.შ. ● ეთნოკულტურის ცოდნა; შესიტყვებანი, ფრაზეოლოგიზმები, სამეტყველო ეთიკის ფორმულები, ტექსტები, ნაწყვეტები ლიტერატურული ნაწარმოებებიდან და სხვ. უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბება ემყარება ენობრივი მასალის ცოდნას. სამეტყველო უნარ-ჩვევების დაუფლება გულისხმობს ყველა სახის სამეტყველო აქტივობის დაუფლებას. კომუნიკაციური უნარ-ჩვევების რეალიზება სამეტყველო აქტივობის პროცესში ხდება სათანადო მოტივების, მიზნებისა და სამეტყველო ნორმების საფუძველზე. სტანდარტში მასალა სწავლების ყველა ეტაპზე უფრო ღრმად და ფართოდ არის მოცემული, ვიდრე მოთხოვნები. მოთხოვნები კომუნიკაციური ჩვევების მიმართ თემატიკა კომუნიკაციური ჩვევების გამომუშავება უნდა მოხდეს შემდეგი თემატიკის ფარგლებში (ამ თემატიკის ყველა პუნქტი გულისხმობს როგორც საქართველოს, ასევე შესასწავლი ქვეყნის რეალიებს) ● საყოფაცხოვრებო: გაცნობა (სახელი, მისამართი, დაბადების თარიღი და ადგილი, სადაურობა, ასაკი, პროფესია, საქმიანობა, ოჯახის წევრები, მეგობრები, გარეგნობა, ჯანმრთელობა), საკვები, ტანსაცმელი, შესაძენი ნივთები, სურსათი; ● სახლი და ოჯახი: ბინა, ავეჯი, ოჯახური ტრადიციები, დღესასწაულები, საშინაო საქმეები (დახმარება ოჯახში), შინაური ცხოველები; ● სასწავლო-შრომითი: სკოლა (სასწავლო საგნები, სკოლის შენობა, საკლასო ოთახი, მეცადინეობა გაკვეთილებზე, და წრეებში), თავისუფალი დრო (სპორტი, არდადეგები, ექსკურსიები, მოგზაურობა, სხვა გართობანი), ინტერესები, მომავლის გეგმები; ● ბუნება: კონტინენტები, ქვეყნები, ჰორიზონტის მხარეები, ზღვები, ოკეანეები, წელიწადის დროები, ამინდი, ცხოველთა სამყარო, მცენარეები, ეკოლოგია). ლაპარაკი დიალოგური მეტყველება იგულისხმება მოსწავლეთა მიერ დიალოგის შემდეგი ფორმების დაუფლება ● ეთიკური ხასიათის დიალოგი, რომლის წარმართვა საჭიროებს შემდეგი სამეტყველო ჩვევის დაუფლებას: მისალმება და სალამზე პასუხი, გაცნობა, თავის წარდგენა, დამშვიდობება, მილოცვა, სურვილების გამოთქმა და მათზე რეაგირება, მადლობის გადახდა, ბოდიშის მოხდა, თხოვნა, უარის თქმა, დათანხმება. ● ინფორმაციული დიალოგი, რომლის წარმართვა ითვალისწინებს ინფორმაციის გაცვლას (ვინ? რა? როგორ? სად? საით? როდის? ვისთან? და ა.შ) და ინტერვიუს აღებას. ● ქცევის მასტიმულირებელი დიალოგი, რომლის წარმართვა გულისხმობს თხოვნას (მის შესრულებას ან შესრულებაზე უარის თქმას), რჩევას (მის მიღებას ან უარყოფას), წინადადების მიცემას (დათანხმებას ან უარყოფას). ● აზრთა გაცვლის დიალოგი, რომლის წარმართვა საჭიროებს გამოხატოს საკუთარი თვალსაზრისი (დათანხმება ან უარის თქმა), მხარდაჭერა ან საწინააღმდეგო აზრის გამოთქმა, ეჭვი, ყოყმანი, ემოციური შეფასება (სიხარული, წყენა, ნდომა ან უარყოფა). მონოლოგიური მეტყველება მოსწავლეები უნდა დაეუფლონ შემდეგ სამეტყველო მოქმედებებს: ● გადმოსცენ ინფორმაცია თავის თავზე, მეგობარზე, ოჯახზე, სკოლაზე, თავის ქალაქზე, ქვეყანაზე, შესასწავლი ენის, გარესამყაროს შესახებ და სხვ. (აღწერის, თხრობისა და დახასიათების ფორმით); ● წაკითხულის შინაარსის გადმოცემა; ● წაკითხულის ან მოსმენილის ძირითადი აზრის გადმოცემა ტექსტზე დაყრდნობით ან კითხვების საშუალებით; ● თავისი დამოკიდებულების (დადებითის, უარყოფითის, ნეიტრალურის) გამოხატვა წაკითხულის მიმართ. აუდირება აუდირება, როგორც სამეტყველო აქტივობის დამოუკიდებელი სახე, გულისხმობს ინფორმაციის სმენით აღქმასა და გაგებას. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ● მასწავლებლის, თანაკლასელების ნათქვამის ან ფონოჩანაწერის აღქმა და გაგება (აუდირებისათვის განკუთვნილი ტექსტი უნდა ეყრდნობოდეს შესწავლილ ენობრივ მასალას, რომელიც შეიცავს გარკვეული რაოდენობის უცნობ ლექსიკას; იგულისხმება, რომ მათი მნიშვნელობა მოსწავლეებისათვის მისახვედრი უნდა იყოს კონტექსტის, სიტყვაწარმოებითი ელემენტების ან საერთაშორისო სიტყვების საფუძველზე; ● ამინდის პროგნოზის, ტელე-რადიო კვანძების მოკლე ინფორმაციების, ვაგზლებში, აეროპორტებსა და ნავსადგურებში გაკეთებული განცხადებების გაგება. კითხვა მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ● გაიგონ ტექსტის ძირითადი შინაარსი (გაცნობითი კითხვა); ● გაიგონ ტექსტი შინაარსი სრულად (შესწავლითი კითხვა); ● გამოყონ ტექსტიდან მათთვის საჭირო და განსაკუთრებით საინტერესო ინფორმაცია (გადათვალიერებითი კითხვა)/ გაცნობითი კითხვა ყოველდღიურ ცხოვრებაში საკმაოდ გავრცელებულია. ამ უნარის გამოსამუშავებლად შერჩეული ტექსტები უნდა ითვალისწინებდეს მოსწავლეთა ასაკობრივ თავისებურებებსა და ინტერესებს; შედგენილი უნდა იყოს ლიტერატურულ ენაზე. ტექსტების სახეებია: მარტივი მხატვრული, სამეცნიერო-პოპულარული, პუბლიცისტური (საგაზეთო, საჟურნალო სტატიები), ფუნქციური (აბრები, განცხადებები, აფიშები, მენიუ, ტელევიზიის პროგრამები, მეგზურები, რუკები, ქალაქის გეგმები, ტრანსპორტის მუშაობის განრიგი), პროფილური მასალა და ა.შ გაცნობითი კითხვისას მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ● ტექსტების დაყოფა აზრობრივ ნაწილებად; ● ცალკეული სიტყვების მნიშვნელობის გაგება (სიტყვაწარმოებითი ელემენტებისა და კონტექსტის საფუძველზე); ● ლექსიკონისა და სხვა საცნობარო ლიტერატურის გამოყენება; ● რამდენიმე სათაურიდან შესაფერისის შერჩევა; ● ტექსტის დასათაურება; ● გეგმის შედგენა; ● ტექსტის მიმართ კითხვების დასმა. შესწავლითი კითხვა გულისხმობს ტექსტის სრულ გაგებას. ამ მიზნით შერჩეული ტექსტები მარტივი, ორიგინალური ან ადაპტირებული უნდა იყოს. კითხვის ეს სახეობა, ძირითადად, სასწავლო და პროფესიულ საქმიანობას უკავშირდება. შესწავლითი კითხვის დროს მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ (შესწავლითი კითხვის მოთხოვნებში, გარდა ქვემოჩამოთვლილისა, იგულისხმება გაცნობითი კითხვისადმი წაყენებული ყველა მოთხოვნა): ● ტექსტის შინაარსის სრული გაგება; ● ზეპირი ან წერილობითი ინფორმაციის გადაცემა (ტექსტზე დაყრდნობით); ● წაკითხული მასალის შეფასება, საკუთარი აზრის გამოთქმა; ● ტექსტიდან განსაკუთრებული მნიშვნელობის ინფორმაციის ამოწერა; ● შერჩევითი თარგმანის გაკეთება; ● გეგმის ცალკეული პუნქტისათვის ტექსტიდან სათანადო მონაკვეთის შერჩევა; ● ტექსტის ცალკეული მონაკვეთების პერიფრაზირება. გადათვალიერებითი კითხვა გულისხმობს ტექსტის, საგაზეთო ან საჟურნალო სტატიის გადათვალიერებას მასწავლებლის მიერ მითითებული ან მოსწავლისათვის საინტერესო ინფორმაციის მიღების მიზნით. წერა მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ ● ტექსტიდან ამოწერის გაკეთება; ● წაკითხული ან მოსმენილი ტექტის გეგმის შედგენა და ჩაწერა; ● მისალოცი ბარათების შედგენა; ● სხვადასხვა სახის დეპეშების (ტელეგრამის) შედგება; ● ანკეტის შევსება; ● მოკითხვის ან საქმიანი წერილის დაწერა; ● სურათის აღწერა; ● წაკითხულის ან მოსმენილის მოკლე შინაარსის გადმოცემა; ● მომავალი საუბრის ან თხრობისათვის გეგმის შედგენა. პროფილური კომუნიკაციური ჩვევები ● პროფილური ტექსტის აზრის გაგება და გადმოცემა; ● პროფილური ტექსტის შინაარსის წერილობითი გადმოცემა (1500 ნიშნის მოცულობით) ● პასუხის გაცემა შესასწავლი პროფილური მასალის მიხედვით დასმულ კითხვებზე (დიალოგი); ● მოკლე საუბარი არჩეული პროფილის შესახებ (მონოლოგი); ● ტერმინების ამოწერა მოკლე პროფილური (1500-მდე ნიშნის შემცველი) ტექსტიდან და მათი ქართული ეკვივალენტების მოძებნა; ● საუბარი თემაზე რატომ და რა დაინტერესებით აირჩია მოსწავლემ პროფილი (ჰუმანიტარული, საბუნებისმეტყველო, მათემატიკური და ა.შ.); ● პროფილური ტექსტის თარგმნის ჩვევები; ● პროფილური ლიტერატურის საშინაო კითხვა (75-100 გვ. მოცულობით) ჩვევის გამომუშავების მიზნით; ● პროფილური ტექსტის მოსმენა ძირითადი ინფორმაციის მიღებისა და გამოყენების მიზნით. ინგლისური ენა დაწყებითი სკოლა წარმოთქმა, წერა ● ინგლისური ენის ყველა ფონემის სმენით აღქმა და სწორად წარმოთქმა; ● გრძელი და მოკლე ხმოვნების სწორად წარმოთქმა; ● ყრუ და მჟღერი თანხმოვნების სწორად წარმოთქმა; ● დამხმარე და დამოუკიდებელი სიტყვების შერწყმულად წარმოთქმა; ● ყველა სახის წინადადების წარმოთქმა სწორი ინტონაციის დაცვით; ● მახვილის სწორად დასმა სიტყვასა და ფრაზაში; ● ანბანის ცოდნა; ორთოგრაფიის ძირითადი წესების ცოდნა. ლექსიკა ● 2500 ლექსიკური ერთეულის ცოდნა, აქედან 1000 სიტყვა აქტიურად უნდა იქნეს შეთვისებული; ● ლექსიკური მარაგის გამდიდრების მიზნით სიტყვაწარმოების საშუალებების დაუფლება; ● სიტყვაწარმოება პრეფიქს-სუფიქსების საშუალებით (აფიქსაცია): ● არსებითი სახელების სუფიქსები – er (or), - ing, - ness, - hood, - ship, - dom, - ian, - ist, - tion; ● ზედსართავი სახელების სუფიქსები: -ful, -less, -al, -y; ● პრეფიქსები: dis-, im-, in-, ir-, un-; ● რიცხვითი სახელების სუფიქსი: -teen; ● ზმნების სუფიქსები: -en, -ize; re-, mis-, un-. ● რთული სიტყვების შედგენის დაუფლება. გრამატიკა აქტიურად დასაუფლებლად სინტაქსი ● მარტივი გაუვრცობელი წინადადებები; ● მარტივი გავრცობილი წინადადებები; ● მარტივი წინადადების ძირითადი ტიპები (მტკიცებითი, უარყოფითი, კითხვითი, ძახილის); ● უპირო წინადადებები; ● წინადადებები, რომლებიც შეიცავენ ერთგვარ წევრებს; ● there is, there are კონსტრუქციის შემცველი წინადადებები; ● რთული თანწყობილი წინადედებები; ● შემასმენელი (მარტივი, შედგენილი სახელადი, შედგენილი ზმნური (მოდალური). მორფოლოგია ● არსებითი სახელის მრავლობითი რიცხვის წარმოება (გამონაკლისები), კუთვნილებითი ბრუნვა; ● განსაზღვრული, განუსაზღვრელი და ნულოვანი არტიკლის გამოყენების ძირითადი შემთხვევები; ● ნაცვალსახელი: პირის, კუთვნილებითი, ჩვენებითი, კითხვითი, განუსაზღვრელობითი; ● ზედსართავი სახელი: დადებითი, შედარებითი და აღმატებითი ხარისხები, მათი წესების მიხედვით წარმოება და გამონაკლისები; ● ზმნიზედა: შედარებითი და აღმატებითი ხარისხები; ● ზნის პირიანი და უპირო ფორმები (ინფინიტივი, აწმყოს მიმღეობა), მოდალური, დამხმარე და ნახევრად დამხმარე ზმნები; ● ზმნის დროის: Present, Past, Future Simple, Present და Past Continuous, Present და Past Perfect, Future-in-the-Past Simple; ● if, when კავშირებიან წინადადებებში Present Simple-ის გამოყენება მომავალი მოქმედების გამოსახატავად. პასიურად შესათვისებელი მასალა სინტაქსი ● რთული ქვეწყობილი წინადადებები; ● ელიფსური წინადადებები. მორფოლოგია ● ვნებითი გვარი (Present, Past, Future Simple); ● უკუქცევითი ნაცვალსახელები ● ურთიერთობითი ნაცვალსახელები. საბაზო სკოლა ლექსიკა ● 4100 ლექსიკური ერთეულის ცოდნა, აქედან 1600 აქტიურად უნდა იქნას შეთვისებული (1000 ლექსიკური ერთეული აქტიურად შესწავლილია ელემენტარულ სკოლაში); ● სიტყვაწარმოების ძირითადი საშუალებების ცოდნა ლექსიკური მარაგის გამდიდრების მიზნით: ●  (პრეფიქსები: dis-, in-; სუფიქსები: -age, -ity, -sion, -ism, -ment, -ance, -ence, -ure, -able, -ic, -ish, -ant, -ent, -ous –ire, -fy;); ● არსებითი სახელების წარმოება კონვერსიის საშუალებით: to work – his work; to offer – an offer; ● საერთაშორისო სიტყვები culture, eckology; ● რთული სიტყვები: შედგენილი არსებითი სახელები, შედგენილი ზედსართავი სახელები, შედგენილი ნაცვალსახელები, შედგენილი ზმნები. გრამატიკა აქტიურად შესათვისებლად სინტაქსი ● რთული ქვეწყობილი წინადადებები კავშირებით because, so, if, when, that, that is why; ● ელიფსური წინადადებები; ● რთული წინადადებები, რომლებიც შეიცავენ I want you to come there და I saw him run (running) ტიპის რთულ დამატებებს; ● დროთა შეთანხმება და ირიბი ნათქვამი ● შემასმენელი: შედგენილი (ასპექტური); ფრაზული. მორფოლოგია ● აქტიურად შესათვისებლად ● არსებითი სახელის ძირითადი ფუნქციები წინადადებაში; ● ზმნა: ვნებითი გვარი (Present, Past, Future Simple; Present Perfect, Past Perfect, Present, Past Continuous); ● მოდალური ზმნების ეკვივალენტები. პასიურად შესათვისებლად ● რთული ქვეწყობილი წინადადებები კავშირებით for, as, till, until, (al)though); If, I were you I would do ტიპის რთული ქვეწყობილი წინადადებები; ● წინადადებები neither ... nor, either …. or კავშირებით; მორფოლოგია ● ზმნის უპირო ფორმები: გურუნდი; ინფინიტივიანი კონსტრუქციები - ზმნიდან წარმოებული არსებითი სახელები; ● Future Continuous, Future Perfect. საშუალო სკოლა წარმოთქმა, წერა ● ფონემათა სწორი წარმოთქმა იზოლირებულად და კონტექსტში ყველა მახასიათებლის მიხედვით; ● მახვილის სწორი გამოყენება ყველა სახის სიტყვასა და წინადადებაში; ● ინტონაციის სახეების ცოდნა და გამოყენება; ● ლოგიკური მახვილი წინადადებაში; ● საქმიანი ქაღალდების შევსება; ● კერძო და პროფესიული ხასიათის წერილების შედგენა; ● პროფილური მასალის შინაარსის გადმოცემა წერილობით; ● წერილობითი კითხვების გაფორმება პროფილური შინაარსის მიხედვით; ● ტექნიკური თარგმანის გაკეთება ინგლისურიდან ქართულად და პირიქით; ● პროფილური შინაარსის რეფერატის თარგმნა (1 ხელნაწერი გვერდი); ● ინგლისელი ახალგაზრდობის ცხოვრების აღწერა (1000 - 1200 სასტამბო ნიშნის მოცულობით); ● საკუთარი ცხოვრების აღწერა. ლექსიკა ● ელემენტარულ და საბაზო სკოლაში შესწავლილ ლექსიკურ მასალას დაემატება დიფერენცირებული სწავლების კლასებში (X-XII) შესასწავლი ახალი ლექსიკური მასალა - 600 სიტყვა აქტიურად და 1000 სიტყვა პასიურად დაუფლებისათვის, ე.ი. სულ 1600 სიტყვა. სამივე საფეხურზე (II-XII კლასები) ლექსიკის სერთო რაოდენობა იქნება 5700, აქედან 2200 - აქტიურად, 3500 - პასიურად); ● დიფერენცირებული სწავლების კლასებში ძირითადად ისწავლება სიტყვები პროფილის მიხედვით (ტერმინები); ● აქტიურად შეთვისებული პროფილური სიტყვები გამოიყენება ზეპირსა და წერილობით მეტყველებაში; ● პასიურად შეთვისებულ ლექსიკას მოსწავლეები იყენებენ წაკითხული სპეციალური ტექსტებისა და პროფესიულ საკითხებზე მოსმენილი საუბრის გასაგებად; ● სპეციალური პროფესიული ლექსიკა აისახება სახელმძღვანელოებში, საკითხავ ტექსტებში, ლექსიკონებში და სხვა საცნობარო მასალაში, რომლებსაც შეისწავლიან მოსწავლეები; ● შეთვისებული ლექსიკური მასალა სისტემატურად მოწმდება სწავლების პროცესში სხვადასხვა ფორმით: ზეპირ მეტყველებაში, წერილობით შესრულებულ სამუშაოებში, სპეციალური ტექსტებით; ● მოსწავლეებს ამ საფეხურზე მოეთხოვებათ ტერმინოლოგიური ლექსიკონის შედგენა. გრამატიკა აქტიური დაუფლებისათვის ● ზმნის დროის ფორმების სისტემატიზაცია; ● მთავარი და დამოკიდებული წინადადებები; ● დამოკიდებული წინადადებების სახეები; ● ინფინიტივიანი, მიმღეობიანი და გერუნდიანი კონსტრუქციები; ● სიტყვაწარმოების ფორმები: აფიქსაცია, შედგენილი სიტყვები, გასუბსტანტივება; ● ფორმაუცვლელი მეტყველების ნაწილები (ზმნიზედა, წინებული, კავშირი, შორისდებული). რეცეპტორული შეთვისებისათვის ● პირობითი წინადადებების სახეები (Conditional Sentences) ● კავშირებითი კილო (Present, Past, Past Perfect Subjunctive) გერმანული ენა დაწყებითი სკოლა წარმოთქმა, წერა ● გერმანული ენის ყველა ფონემის სმენით აღქმა, გაგება და სწორად წარმოთქმა იზოლირებულად და კონტექსტში; ● გრაფემათა სისტემის აქტიური ცოდნა; ● მონოფთონგები, დიფთონგები, უმლაუტები; ● ხმოვანთა სიგრძე-სიმოკლის განსხვავება და პრაქტიკულად გამოყენება; ● თანხმოვანთა დაყრუება სიტყვის აუსლაუტში (ბოლოკიდურში); ● სიტყვის მახვილი; მახვილი მარტივ და შედგენილ სიტყვებში; ● თხრობითი, ბრძანებითი დ კითხვითი (კითხვითი სიტყვითა და კითხვითი სიტყვის გარეშე) წინადადების ინტონაცია; ● ფონემა და გრაფემა; კალიგრაფიისა და ორთოგრაფიის წესების დაცვა; ● ტექსტის გადაწერა; წინადადებების შედგენა, კარნახის სწორი დაწერა, მარტივი აზრის წერილობითი გადმოცემა; ● ფონემატური სისტემის კოდირება გრაფემებით (წერა); ● გრაფემათა სისტემის დეკოდირება (წაკითხვა). ლექსიკა ● 2500 ლექსიკური ერთეულის ცოდნა, აქედან 1000 სიტყვა აქტიურად, 1500 სიტყვა პასიურად; ● სიტყვაწარმოების დაუფლება აფიქსების მეშვეობით; მოუცილებადი და მოცილებადი პრეფიქსები; უფრო მეტად გავრცელებული სუფიქსები; ● სიტყვის დაუფლება წარმოთქმაში და წერილობით; ● შედგენილი სიტყვები (არსებითი სახელი + არსებითი სახელი, არსებითი სახელი + ზედსართავი და ა.შ.); ● ზმნის ფორმიდან არსებითი სახელების წარმოება; ● არსებითი და ზედსართავი სახელების მაწარმოებელი სუფიქსების ცოდნა და გამოყენება; ● შედარებით მარტივი მყარი გამოთქმების (ფრაზეოლოგიზმები, იდიომატიკა, ანდაზები და ა.შ) შეთვისება და გამოყენება; მათი ქართული ეკვივალენტის მოძებნა; ● ლექსიკონით სარგებლობის პრაქტიკული ჩვევები; ● მოსწავლის ლექსიკონის შედგენა და დაცვა; ● რიცხვითი სახელები (რაოდენობითი, რიგობითი, წილადი). გრამატიკა სინტაქსი (პროდუქტიული დაუფლებისათვის) ● მარტივი წინადადება: გაუვრცობელი და გავრცობილი (მტკიცებითი, უარყოფითი, კითხვითი, ბრძანებითი); ● წინადადების წევრები: ქვემდებარე, შემასმენელი, დამატება, გარემოებები; ● უარყოფის ძირითადი საშუალებები (nicht, kein); ● სიტყვათწყობა მარტივ წინადადებებში (პირდაპირი, ირიბი); ● ქვემდებარის გამოხატვის საშუალებები (არსებითი სახელი, ნაცვალსახელები საერთოდ, კერძოდ კი განუსაზღვრელი ნაცვალსახელი man, პირნაკლი es, აგრეთვე მეტყველების სხვა ნაწილები); ● დამხმარე ზმნების (haben, sein, werden) ფორმები და გამოყენება; ● შემასმენლის სახეები (მარტივი, შედგენილი: სახელითი და ზმნური შემასმენლები); ● მოდალური ზმნები, მათი ფორმები და გამოყენება; ● ინფინიტივი zu-თი და zu-ს გარეშე ● რთული თანწყობილი წინადადებები და მათი კავშირები (und, aber, denn); ● დამოკიდებული წინადადების ადგილი ქვეწყობილ წინადადებაში, მისი სახეები; ● სიტყვათწყობა დამოკიდებულ წინადადებაში; მორფოლოგია (პროდუქტიული დაუფლებისათვის) ● არტიკლი; მისი სახეები: განსაზღვრული, განუსაზღვრელი, ნულოვანი; ა● რტიკლის შერწყმა წინდებულთან; ● Dativ-ის, Akkusativ-ის და Akkusativ- Dativ-ის საერთო წინდებულები ● არსებითი სახელის მრავლობითი რიცხვი; ● ზედსართავი სახელის ბრუნება; ● ზმნები, ზმნის ძირითდი ფორმები; ● ზმნის მარტივი და რთული დროის ფორმები; ზმნის Infinitiv- ი და პირიანი ფორმები; ● ზედსართავისა და ზმნიზედის შედარებითი ხარისხები; ● ნაცვალსახელი (პირის, კუთვნილებითი- განუსაზღვრელი, პირნაკლი და ა.შ.), მათი გამოყენება; რეცეპტულად შესათვისებელი მასალა ● სიტყვათწყობა რთულ თანწყობილ წინადადებაში; ● ზმნის დროის ფორმების წარმოება ვნებით გვარში (Passiv); ● განსაზღვრული და განუსაზღვრელი არტიკლების სტრუქტურა და ფუნქცია. საბაზო სკოლა წარმოთქმა, წერა ● სიტყვის მახვილი, მახვილი ნაწარმოებ სიტყვებში; ● ღია და დახურული ხმოვნები; ● რთული ქვეწყობილი და რთული თანწყობილი წინადადებების ინტონაცია; ● მოკლე ინფორმაციის გადმოცემა წერილობითი ფორმით; ● წერილის გაგზავნა მეგობართან გერმანული გაფორმებით; ● საინტერესო სურათის აღწერა სწორი კალიგრაფიული და ორთოგრაფიული ფორმით; ● ანკეტის შევსება გერმანულად; ● სასწავლო სიტუაციების მოკლე აღწერა; ყურადღების გამახვილება კონკრეტულ მოვლენაზე; ლექსიკა ● ელემენტარულ სკოლაში შესწავლილ სიტყვებს (აქტიური - 1000, პასიური - 1500) ამ საფეხურზე დაემატება აქტიურად შესასწავლი 600 და პასიურად შესასწავლი 1000 სიტყვა; ე.ი. საბაზო სკოლის დამთავრებისას მოსწავლემ სულ უნდა იცოდეს 4100 სიტყვა, აქედან 1600 აქტიურად, დანარჩენი (2500) პასიურად. ● თარგმნითი ლექსიკონებითა და სხვა საცნობარო ლიტერატურით თავისუფლად სარგებლობა; ● გრძელდება მოსწავლის მიერ შედგენილი გერმანულ-ქართული ლექსიკონის შევსება-გაფართოება ანბანურ წესზე, ყველა მოთხოვნის მიხედვით; ● საფუძველი ეყრება, სიტყვებთან ერთად, ლექსიკონიდან სათანადო კონტექსტების ამოწერას და დასწავლას; ● გრძელდება ფრაზეოლოგიზმების, იდიომატიკის, ანდაზების შერჩევა და დასწავლა სათანადო ქართული ეკვივალენტებით; იგი თანდათან მატულობს და ფართოვდება. გრამატიკა აქტიური დაუფლებისათვის ● შემასმენლი; შემასმენლის სახეები (მარტივი, შედგენილი, ზმნური და სახელითი); ● ბრძანებითი კილოს წარმოება და პრაქტიკულად გამოყენება; ● ძლიერი უღლების ზმნები; ● უწესო ზმნების წარმოება, გამოყენება; ● ზოგიერთი წინდებულის მართვა (mit, nach, von, zu, für, durch და ა.შ); ● ზმნიზედის გამოყენება წინადადებაში; ● ნაცვალსახელების ბრუნება; ● გენიტივის წინდებული. რეცეპტული შეთვისებისათვის ● ირიბი ნათქვამი (ზოგიერთი სახე); ● წინადადების სახეების გარჩევა ფორმალური ნიშნის მიხედვით; ● ზმნის ვნებითი გვარის (Passiv-ის) დროის ფორმები; ● სიტყვათწყობა რთულ თანწყობილ და ქვეწყობილ წინადადებებში; ● წინადადების მთავარი და მეორეხარისხოვანი წევრები; ● დამოკიდებული წინადადების ადგილი და ფუნქცია ქვეწყობილ წინადადებაში; ● განკერძოებული ქცევები (ინფინიტივური და მიმღეობების). საშუალო სკოლა წარმოთქმა, წერა ● მახვილის სწორი გამოყენება ყველა სახის (მარტივ, რთულ, ნაწარმოებ) სიტყვაში და წინადადებაში; ● ინტონაციის სხვადასხვა სახის ცოდნა და გამოყენება; ● ფონემათა სწორი წარმოთქმა იზოლირებულად და კონტექსტში ყველა მახასიათებლის მიხედვით; ● ლოგიკური მახვილი წინადადებებაში; ● საქმიანი ქაღალდების შევსება; ● კერძო და პროფესიული ხასიათის წერილების შედგენა; ● პროფილური მასალის შინაარსის გადმოცემა წერილობით; ● წერილობითი კითხვების სათანადო გაფორმება პროფილური შინაარსის ტექსტების მიხედვით; ● ტექნიკური თარგმანი გერმანულიდან ქართულად და პირიქით; ● რეფერატული თარგმანის გაკეთება პროფილის მიხედვით (1 ხელნაწერი გვერდი); ● გერმანელი ახალგაზრდობის ცხოვრების აღწერა (1000 - 1200 სასტამბო ნიშნის მოცულობით); ● საკუთარი ცხოვრების აღწერა (1500 სასტამბო ნიშნით). ლექსიკა ● ელემენტარულ და საბაზო სკოლაში შესწავლილ ლექსიკურ მასალას დიფერენცირებული სწავლების კლასებში (X-XI-XII) დაემატება ახალი ლექსიკური მასალა: 600 სიტყვა აქტიურად და 1000 პასიურად დაუფლებისათვის, ე.ი. სულ 1600 სიტყვა. სამივე საფეხურზე (I-XII კლასები) ლექსიკის საერთო რაოდენობა იქნება - 5700, აქედან 2200 - აქტიურად, 3500 - პასიურად); ● დიფერენცირებული სწავლების კლასებში ძირითადად ისწავლება სიტყვები პროფილის მიხედვით (ტერმინები); ● აქტიურად შეთვისებული პროფილური სიტყვები გამოიყენება ზეპირსა და წერილობით მეტყველებაში; ● პასიურად შეთვისებულ ლექსიკას მოსწავლეები იყენებენ წაკითხული სპეციალური ტექსტებისა და პროფესიულ საკითხებზე მოსმენითი საუბრის გასაგებად; ● სპეციალური (პროფესიული) ლექსიკა აისახება სახელმძღვანელოებში, საკითხავ ტექსტებსა, ლექსიკონებსა და სხვა საცნობარო მასალაში, რომლებსაც შეისწავლიან მოსწავლეები; ● შეთვისებული ლექსიკური მასალა სისტემატურად მოწმდება სწავლების პროცესში სხვადასხვა ფორმით: ზეპირმეტყველებაში, წერილობით შესასრულებელ სამუშაოებში სპეციალური ტესტებით: ● მოსწავლეებს ამ საფეხურზე მოეთხოვებათ ტერმინოლოგიური ლექსიკონების შედგენა. გრამატიკა აქტიური დაუფლებისათვის ● ზმნის დროის ფორმები Indikativ Passiv-ში; ● მთავარი და დამოკიდებული წინადადებებეი; ● დამოკიდებული წინადადების სახეები; ● განკერძოებული ქცევები (ინფინიტივური და მიმღეობების); ● სიტყვაწარმოების ფორმები; ● არსებითი სახელების მაწარმებელი სუფიქსები; ● გასუბსტანტივება; ● ფორმაუცვლელი მეტყველების ნაწილები (ზმნიზედა, წინდებულები, კავშირები, შორისდებულები). რეცეპტული შეთვისებისათვის ● რიცხვითი სახელების სიტყვათწარმოება; ● კავშირებითი კილო (Konjunktiv), მისი დროის ფორმები, ფუნქცია; ● ზმნური სიტყვაწარმოება; ● ირიბი ნათქვამი (Indirekte Rede). ფრანგული ენა დაწყებითი სკოლა წარმოთქმა და წერა ● ფრანგული ენის ყველა ფონემის (ბგერის) ზუსტი წარმოთქმა; ● ასოთშეხამების აღქმა, წარმოთქმა და წერა; ● ანბანის დაუფლება (წარმოთქმა და წერა); ● ღია და დახურული მარცვლის წარმოთქმის თავისებურებები; ● წარმოთქმის დროს სიტყვათა გადაბმა (ლიეზონის) ხმარება; ● ცხვირისმიერი ბგერების წარმოთქმა და წერა; ● სიტყვის ბოლო ხმოვნისა თუ თანხმოვნის, წერისა და წარმოთქმის თავისებურებები; ● ფრაზის ინტონაციის დაცვა. ლექსიკა ● ელემენტარული სკოლის (I-VI კლასების) შესასწავლი ლექსიკური ერთეულების რაოდენობა სულ 2500. აქედან 1000 აქტიურად, ხოლო 1500 პასიურად. მითითებული რაოდენობა მოიცავს ამ ასაკისათვის შესაფერისი საყოფაცხოვრებო, სასწავლო თუ სხვა სახის თემატიკის შემცველ ლექსიკას; ● ლექსიკური მარაგის შექმნისა და გაზრდისათვის გამოიყენება სიტყვამწარმოებელი ელემენტები; ● არსებით სახელთა სუფიქსები -eur, (euse), -tion, te -ege, isme, ier (iere); ● ზედსართავ სახელთა სუფიქსები -al, ain, ais, ien, -ist, able; ● ზედსართავ სახელთა პრეფიქსი -in; ● ზმნის პრეფიქსი re- (re), de- (des). გრამატიკა სინტაქსი ● მარტივი წინადადებანი - ზმნური და სახელადშემასმენლიანი გავრცობილი და გაუვრცობელი წინადადებები; ● უარყოფითი და კითხვითი წინადადებები; ● უკავშირო და კავშირიანი (et და mais) რთული თანწყობილი წინადადება; ● parce que კავშირიანი რთული ქვეწყობილი წინადადება. მორფოლოგია ● არსებითი სახელი, მისი ფუნქცია წინადადებაში; ● არსებითი სახელის მდედრობითი სქესისა და მრავლობითი რიცხვის წარმოება; ● განსაზღვრული, განუსაზღვრელი, შემოკლებული, შერწყმული და ნაწილობითი არტიკლის ფორმები, მათი გამოყენება; ● ნაცვალსახელი - პირის, ჩვენებითი, კუთვნილებითი; ● პირის ნაცვალსახელთა გამოყენება პირდაპირ და ირიბ დამატებად; ● ნაცვალსახელ y და en-ის გამოყენება; ● მაერთი ზმნა; I, II და III ჯგუფის ზოგიერთი ხშირად ხმარებული ზმნების: Present, Passe compose-სა და Futur simple-ის დროთა ფორმების წარმოება და გამოყენება; ● Imperatif-ის ფორმების გამოყენება; ● ზმნიზედის ძირითადი ფორმები; ● ზედსართავი სახელები: ჩვენებითი, კუთვნილებითი; ● თვისებითი ზედსართავის სქესისა და რიცხვის წარმოება; ● ზმნიზედისა და ზედსართავის შედარებითი ხარისხები. საბაზო სკოლა წარმოთქმა და წერა ● ორთოგრაფიული წესების ცოდნა და გამოყენება; ● ენის მელოდიურება, ფრაზის ინტონაცია;; ● ძირითადი ხაზის წინადადებათა რიტმულ და სინტაგმურ ჯგუფებად დაყოფა; ● ინტონაციური მოდელების გამოყენება. ლექსიკა ● ელემენტარულ სკოლაში შეთვისებულ ლექსიკურ მარაგს დაემატება საბაზო სკოლის საფეხურზე შესათვისებლად 600 აქტიური და 1000 პასიური ლექსიკური ერთეული; ● მეტყველებისათვის საჭირო ლექსიკა ამ ეტაპზე ფართოვდება, როგორც სიტყვაწარმოებითი ელემენტების (სუფიქსები და პრეფიქსები), ასევე თემატიური მრავალფეროვნების ხარჯზე; ● შესათვისებლად შემოდის კულტურული, გეოგრაფიული, ლინგვომხარეთმცოდნეობითი ლექსიკა, ცნობები შესასწავლი ენის ქვეყნის კულტურის შესახებ. გრამატიკა სინტაქსი ● რთული ქვეწყობილი წინადადება, კავშირებით quend, pendant que, que ...); ● რთული თანწყობილი წინადადება: პირობით დამოკიდებული წინადადება (si ...); ● ne ... que შეზღუდვითი ნაწილაკის შემცველი წინადადების გაგება-გამოყენება; მორფოლოგია ● სამივე ჯგუფის ზოგიერთი ფართოდ ხმარებადი ზმნების Passe simple-ის Plus que parfais და Conditionnel present-ის წარმოება-ხმარება; ● მიმართებითი ზედსართავი და ნაცვალსახელები; ● Gerondif-ის მადიფენცირებელი ნიშნები ● Forme passive; მისი გაგება შესწავლილი დროის ფორმების ფარგლებში; ● ინფინიტივური ქცევის გაცნობა-გაგება; ● Mode subionctif-ის ხმარება გრძნობის გამომხატველ კონსტრუქციებში; ● პირდაპირი და ირიბი ნათქვამი. საშუალო სკოლა წარმოთქმა, წერა ● საბაზო სკოლაში მიღებული უცხოური ენის ცოდნა და უნარ-ჩვევები პროფილური სწავლების პირობებში ფართოვდება ბავშვის მიერ შერჩეული პროფილის მიხედვით; ● იხვეწება ინტონაცია; ● პროფილური ტექსტის ტერმინების წვდომა, სწორი წარმოთქმა და ტერმინოლოგიური ლექსიკონის შედგენა; ● პროფილური მასალის შინაარსის გაგება და წერილობით მისი გადმოცემა; ● პროფილური ტექსტის წერილობით თარგმანის გაკეთება (1 გვერდი); ● ანოტაციის ან რეფერატის დამუშავება (წერილობით); ● საქმიანი და პირადი წერილების შედგენის უნარ-ჩვევები; ● სპეციალურად შედგენილი ტექსტების წერილობით დამუშავება. ლექსიკა ● დიფერენცირებული სწავლების დროს იზრდება პროფილური მასალის დამუშავების ხვედრითი წილი, რის საფუძველზეც მდიდრდება ლექსიკური მარაგი. სწავლების ამ ეტაპზე შეთვისებულ ლექსიკურ ერთეულთა რაოდენობა განისაზღვრება 1 წლის განმავლობაში 200 აქტიური და 300 პასიურად შეთვისებული ერთეულით. სულ (X-XII კლ.) შესათვისებელია 600 აქტიური და 1000 პასიური ლექსიკური ერთეული; ● ძირითადი ყურადღება ექცევა კითხვის დროს ლექსიკონით და სხვა საცნობარო ლიტერატურით დამოუკიდებელი მუშაობის უნარ-ჩვევების გამომუშავებას; ● წაკითხული ტექსტის გაგებასა და ძირითადი აზრის გადმოცემას; ● საბაზო სკოლის პირობებში შეთვისებული სასაუბრო თემატიკის გაღრმავებას, ახალ სიტუაციებში მის გამოყენებას; ● დიალოგური და მონოლოგური მეტყველების განვითარებას; ● პროფილური სწავლების დროს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მხატვრულ თარგმანს - ჰუმანიტარულ კლასებში. ტექნიკურ თარგმანს ფიზიკა-მათემატიკურ თუ საბუნებისმეტყველო პროფილის კლასებში; გრამატიკა ● X-XI კლასებში უნდა მოხდეს წინა კლასებში შესწავლილი გრამატიკური ფორმების განმტკიცება და სისტემატიზაცია. სინტაქსი ● მარტივი და რთული თანწყობილი წინადადების ფორმების პრაქტიკული გამოყენება; ● რთული ქვეწყობილი წინადადების სახეების გარჩევა; ● პირდაპირი და ირიბი ნათქვამი წინადადების გადაყვანა ერთი ფორმიდან მეორეში. მორფოლოგია ● არსებითისა და თვისებითი ზედსართავი სახელის მდედრობითი სქესისა და მრავლობითი რიცხვის თავისებურებანი; ● ნაცვალსახელისა და ზედსართავის ფორმები. მათი შეპირისპირება; ● სამივე ჯგუფის ხშირად გამოყენებული ზმნების საბაზო სკოლის პერიოდში შეთვისებული დროების ხმარების სისტემატიზაცია; ● ზმნიზედის ფორმები და მისი ადგილი წინადადებაში. ლინგვისტური და მხარეთმცოდნებითი მასალის შინაარსი ● შესასწავლი ენის აგებულებისა და თავისებურებების ცოდნა; ● სასწავლი ენის ლექსიკური მარაგის გამდიდრების საშუალებები; ● ცნობები შესასწავლი ენის ქვეყნის კულტურისა და მისი წვლილის შესახებ მსოფლიო კულტურაში; ● სამეტყველო ეტიკეტის ზოგიერთი თავისებურებანი; ● ზოგადი ცნობები შესასწავლი ენის ქვეყნის განათლების სისტემის სესახებ; ● შესასწავლი ენის ქვეყნის ყოფა-ცხოვრება; ● ზოგადი ცნობები შესასწავლი ენის ქვეყნის სახელმწიფოებრივი წყობის შესახებ. უცხოურ ენაში ცოდნის დონის შეფასების სახელმწიფო სტანდარტის დახასიათება უცხოურ ენაში ცოდნის შეფასების სახელმწიფო სტანდარტი მოითხოვს კონტროლის განმასხვავებელი სისტემის შემოღებას. სტანდარტში წარმოდგენილია უცხოური ენის ის უნარ-ჩვევები, რომლებიც მოსწავლეებს უნდა გამოუმუშავდეს და მითითებული ცოდნის ის მინიმალური დონე, რომელსაც მოსწავლე უნდა დაეუფლოს, თუ მას უნდა სკოლის დამთავრების მოწმობაში საგანი "უცხოური ენა" ჩაეწეროს. მოსწავლე, რომლის ცოდნა უცხოურ ენაში სახელმწიფო სტანდარტებს არ აკმაყოფილებს, მიიღებს მოწმობას, რომელსაც საგანს "უცხოური ენა" დაეწერება /–/. შემოწმება ისე უნდა ჩატარდეს, რომ მოხერხდეს როგორც კომუნიკაციური ჩვევების, ასევე ენობრივი მასალის ცოდნის გაკონტროლება. უნდა შემოწმდეს აგრეთვე, თუ როგორ იცნობენ მოსწავლეები იმ ქვეყანას, რომლის ენასაც სწავლობენ. იმ მიზნით, რომ განვსაზღვროთ, უპასუხებს თუ არა მოსწავლის ცოდნა და უნარ-ჩვევების დონე სახელმწიფო სტანდარტით დადგენილს, გათვალისწინებულია საკონტროლო სამუშაოების ჩატარება ოთხივე კომუნიკაციური ჩვევის – კითხვა, ლაპარაკი, აუდირება და წერა – შესამოწმებლად. სახელმწიფო სტანდარტით გათვალისწინებული სამეტყველო აქტივობის განსხვავებული დონეები კითხვის სამივე სახეობა: ტექსტის კითხვა ძირითადი შინაარსის გაგებით, სრული გაგებით და საჭირო ან საინტერესო ინფორმაციის მიღებით წარმოადგენს ძირითად კომუნიკაციურ ჩვევას. ამასთან დაკავშირებით უცხოურ ენაში სხვადასხვა ჩვევის დაუფლებაში მიღებული ნიშნების შეჯამებისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა კითხვაში მიღებულ ნიშანს ენიჭება. სხვადახვა სახის სამეტყველო აქტივობის კომუნიკაციური ჩვევების შემოწმების ფორმები განპირობებულია თვით მოქმედების თავისებურებით. რეცეპტული ჩვევების (კითხვის, აუდირების) შემოწმებისათვის უპირატესობა ტექსტებს ეძლევა. პრაქტიკული ჩვევები (ლაპარაკი, წერა) შეიძლება შემოწმდეს ტესტებით, რომლებიც ითვალისწინებს პასუხის დამოუკიდებლად შედგენას (შემდეგ ამ პასუხის ეტალონთან შედარებას), ასევე გამოიყენება კომუნიკაციური დავალებები. ცენტრალიზებული სახელმწიფო კონტროლისათვის განკუთვნილი დავალებები (ტესტები და ტესტობრივი დავალებანი) ფორმით იდენტური უნდა იყოს იმ ტესტებისა და ტესტობრივი დავალებებისა, რომლებიც გამოიყენება სწავლების პროცესში. სახელმწიფო სტანდარტის დონე მიღწეულად ჩაითვლება იმ შემთხვევაში, თუ მოსწავლე წარმოდგენილი ტესტებისა და ტესტობრივი დავალებების 50%-ს სრულად შეასრულებს. ცენტრალიზებული შემაჯამებელი კონტროლის გარდა, სკოლამ შეიძლება საჭიროებისამებრ მიმდინარე კონტროლიც გამოიყენოს. შემოწმების შედეგები შეიძლება გამოყენებულ იქნეს: სახალხო განათლების ორგანოების მიერ პროგრამების, დამხმარე მასალების, სასწავლო გეგმების გაუმჯობესებისათვის, აგრეთვე მასწავლებელთა კვალიფიკაციისა და მოსწავლეთა ცოდნის დონის განსაზღვრისათვის; სკოლის ადმინისტრაციის მიერ ცალკეული მასწავლებლის საქმიანობის შეფასებისათვის, მოსწავლეთა თვითშეფასებისათვის; საზოგადოების მიერ სკოლის დასახმარებლად, აგრეთვე ცალკეული სკოლის, მასწავლებლის, მოსწავლის ან მშობლის წასახალისებლად; სოციოლოგების მიერ სწავლების განვითარების ტენდენციების გამოსავლენად. ტესტების საორიენტაციო ნიმუშები (საშუალო სკოლაში შეიძლება გამოყენებულ იქნას მსგავსი ტიპის ტესტები პროფილური კლასების სპეციფიკის გათვალისწინებით) ინგლისური ენა დავალება გაცნობითი კითხის ჩვევის შემოწმებისათვის Once a sailor went ashore on the coast of South America. He had a number of blue woollen caps with him which he wanted to sell. On his way to the town at some distance from the coast, he had to pas through a forest, in which there were great numbers of monkeys. At noon as the sun was right overhead, the sailor decided to have a rest as it was very hot. He lay down under the shade of a large tree, took one of the caps out of his bundle, put it on his head, as soon fell asleep. When he awoke he found to his surprise, that the caps were all gone! Soon he heard a loud noise among the thick branches above him, and he looked up. He saw the trees alove with monkeys, and on the head of each monkey was a blue woollen cap! The monkeys had watched his actions, had stollen his caps, while he slept and had put them on, and now they did not pay attention to his shouts. When the sailor saw that he could not get his caps back, he pulled off the one which ha had on his head, and threw it on the ground, crying out, "If you want to keep the rest, you may take this one too!" 1. შეარჩიეთ სათაური, რომელიც შეესიტყვება ამ ტექსტის შინაარსს: A. The Sailor and the Monkeys B. Little Thieves C. A Stupid Sailor D. A Dangerous Meeting 2. დაასრულეთ წინადადება ტექსტის შინაარსის შესაბამისად: The sailor pulled off his cap and threw it on the ground because …. A …he wanted the monkeys to take it. B …he was afraid of the monkeys. C …he was angry with the monkeys. D… he wanted to get the rest o the caps. 3. განმარტეთ მიზეზი: Why did the monkeys take the caps from the sailor? A. They wanted to wear the caps. B. The caps were nice and the monkeys liked them. C. The monkeys watched the sailor and repeated his actions. D. The monkeys like to steal things. 4. რას ეძღვნება ტექსტი? The story is about ... A… how bad is to walk alone in the forest. B… the sailor's cleverness. C… the funniest animals in the world. D… dicisions that are taken quite unexpectedly. 5. შეაფასეთ მოთხრობა მთლიანად: A. a teribble story B. a fantastic story C. a tragic story D. a humorous story დავალება შესწავლითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის Most foreign visitors come to New York first and this is where they meet the USA. New York has always been gateway to the USA, but it is more than just a door: it is also a window through which the life of the whole nation may be observed. New York is a city of striking social contrasts: it is the place where many millioners live and at the same time a part of Ner Yorkers live in poverty. Ner York, the nation's largest city and richest port, is a national leader in business, finance, industry and arts. New York was first seen by an Italian navigator, Giovanni de Verrazano in 1524 and a century later, in 1609 it was explored by Captain Henry Hudson who discovered the Hudson River and Manhattan Island. In 1626 two ships of Dutch colonists arrived and under the leadership of Peter Minuit set up their first settlements, named New Amsterdam. In 1664 the colony was captured by the British fleet under Duke of York and renamed New York. The first view of the city from the ship moving up the bay is Liberty Island with the bronze Statue of Liberty, presented to the United States by France in 1886 (to commemorate the hudredth anniversary of American independence). The statue is 152 feet (about 50 meters) high and stands on a pedestal of almost the same heigh. Its torch can be seen at night for many miles. New York city consists of five boroughs: Manhattan, the Bronxs, Queens, Brookling and Richmond (Staten Island). Brooklin is the largest in population. It has long been a separate community with a dialect of its own - "Brooklynese". The heart of the city is Manhattan, a rocky island. The first Dutch governor, Peter Minuit, bought Manhattan from the Indians for twenty-four dollars in 1626. The land of Manhattan costs now to much to be used for large factories. It is used for tall office buildings. Manhattan is crossed from north to south by avenues and from west by streets. All of them except Broadway are straight. The avenues and streets are numbered. There are eleven avenues and about three hundred streets. Some avenues have names, such as Park, Madison, Lexington and Columbus. Most theatres of New York are situated in Broadway. მოცემული წინადადებები დალაგეთ იმ თანმიმდევრობით, რომელიც შეესაბამება ტექსტს: A. Statue of Liberty was presented to the United States by France. B. New York city consists of five boroughs. C. Dutch colonists set up on Manhattan island in 1626. D. Manhattan is crossed from north to south by avenues and from east to west by streets. E. The place where New York is situated was explored by Captain Henry Hudson. 2. შეარჩიეთ მოცემულ წინადადებებში ხაზგასმული სიტყვის მნიშვნელობა: Statue of Liberty is 152 feet high and stands on a pedestal of almost the same height. A. დაახლოებით B. თითქმის C. ზუსტად D. ყოველნაირად 3. შეარჩიეთ სწორი თარგმანი წინადადებისა:      The land of Manhattan costs now to much to be used for large factories. A. მანჰეტენის მიწა არ ღირს ახლა იმდენი, რომ დიდი ქარხანა ააშენო. B. მანჰეტენის მიწა ახლა იმდენი ღირს, რომ იქ დიდი ქარხანა შეიძლება ააშენო. C. მანჰეტენის მიწა დღეს ნამეტანი ძვირი ღირს, რომ დიდი ქარხნებისთვის იყოს გამოყენებული. D. მანჰეტენის მიწა იმდენად ძვირია, რომ დიდ ქარხნებს აღარ აშენებენ. 4. შეარჩიეთ ტექსტში შემდეგი წინადადების შესატყვისი: ქალაქის გული არის მანჰეტენი, კლდოვანი კუნძული. 5. შეარჩიეთ შემდეგი წინადადების გაგრძელება, რომელიც შეესატყვისება მას თავისი მნიშვნელობით: The place was named New York because … A. …Dutch colonists set up there in 1626. B. … in 1664 the colony was captured by the British fleet under Duke of York. C. … it was the heart of the city. D. … the Indians called it so. 6. გადათარგმნეთ ქართულად: The first view of the city from the ship moving up the bay is Liberty Island with the Bronze Statue of Liberty. 7.განმარტეთ მიზეზი და ჩაწერეთ განმარტება ტექსტის გამოყენებით: Why was the city originally called New Amsterdam? დავალება გადათვალიერებითი კითხვის ჩვევების შემოწმებისათვის MEAT DISHES (Including Boiled Rice, Fried Egg 30 h extra) 1. Beef & Fresh Tomatoes 2.90 2. Beef & Mushrooms 2.90 3. Beef & Green Pepper in Spiced Sauce 3.20 4. Pork & Pineapple 3.10 DUCK DISHES 5. Duck & Orange Sauce 4.10 6. Duck & Mixed vegetables 4.20 7. Duck & Straw Mushrooms 4.30 VEGETARIAN DISHES 8. Vegetarian Rice & Egg in Sauce 2.80  9. Mushroom & Fried potatoes 3.10 10. Vegetarian Egg Noudle 2.80 UROPEAN DISHES 11. Grilled Chicken, Bacon, Sausage 2.25 12. Grilled Steak, Onions, Mushrooms & Tomatoes 4.00 13. Chicken, Bacon, Sausage & Tomatoes 3.30 SOUPS 14. Sweet Corn & Chicken 1.25 15. Sweet Corn & Prawn 1.25 16. Sweet Corn & Crabmeat 1.25 გაეცანით მენიუს და შეარჩიეთ კერძები, რომელთა ფასის გადახდა თქვენ შეგიძლიათ, თუ გაქვთ 3.50. დავალება დიალოგური მეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის 1) სიტუაცია: უნდა მოელაპარაკო შენს ამხანაგს შეხვედრის შესახებ. რეკავ სახლში, მაგრამ ყურმილს მისი ბებია იღებს. დაელაპარაკე ბებიას. Pupil: (მიესალმე). Gr.: Good evening. Who’s this? P.: (წარუდგინე თავი; სთხოვე შენს ამხანაგს ტელეფონთან). Gr.: John isn’t at home yet. P.: (ჰკითხე, სად შეიძლება იყოს). Gr.: I’m sorry, I don’t know. Perhaps he’s at school. P.: (ჰკითხე, როდის ბრუნდება სახლში ჩვეულებრივ). Gr.: At about seven o’clock in the evening. P.: (სთხოვე ბებიას, რომ დაგირეკოს, როცა მოვა). Gr.: Yes, certainly. P.: (დაემშვიდობე). Gr.: Bye. 2) გაუზიარე შენს მოსაუბრეს შენი მოსაზრებანი საყვარელი შინაური ცხოველებისა და ფრინველების მიმართ (კატები, ძაღლები, ჩიტები და ა.შ.) 3) მოიფიქრე შეკითხვები, რომლებიც რეპორტიორის როლში შეიძლება დაგესვა შემდეგ სიტუაციებში: - შენს უცხოელ თანატოლთან შეხვედრისას თვითონ მის, მისი ოჯახისა და სწავლის შესახებ; - ქალაქის ან სოფლის მცხოვრებს – მათი ქალაქის ან სოფლის შესახებ. დავალება მონოლოგიური ზეპირმეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის წარმოიდგინე, რომ იმყოფები შენი უცხოელი თანატოლის ოჯახში. მოუყევი შენს შესახებ, შენი მეგობრების, შენი ინტერესებისა და გატაცებების შესახებ. გამოთქვი და დაასაბუთე შენი მოსაზრება საყვარელი (ან რომელიც არ გიყვარს) სასკოლო საგნის, წიგნის, სპექტაკლის, კინოფილმის და ა.შ შესახებ. დაახასიათე ლიტერატურული პერსონაჟი, რომელიც ყველაზე მეტად დაგამახსოვრდა (გარეგნობა, ხასიათი). მოყევი, როგორ გაატარე არდადეგები, დღესასწაულები, უქმე დღეები. აღწერე შენი ქვეყნის ერთ-ერთი ქალაქი (შესასწავლი ენის ქვეყნის) ქალაქი და გამოხატე შენი დამოკიდებულება. დავალება აუდირების ჩვევენის შემოწმებისათვის მოისმინეთ ინფორმაცია და დაადგინეთ იმ ავტობუსის ნომერი, რომლის საშუალებით შეგიძლიათ თქვენი სასტუმროდან რკინიგზის სადგურ ვიქტორიასთან მიხვიდეთ. Buses direct to London Railway Stations from the hotel. Be sure you take the right bus and get off the bus in the right place. Charing Cross Nr.1 Euston Nr. 188 Kings Cross Nr.63 London Bridge Nr.21 Victoria Nr. 11 Liverpool Street Nr.42 Paddigton NO BUSES Waterlo Nr. 188 დავალება წერითი მეტყველების ჩვევების შესამოწმებლად შეავსეთ ანკეტა APPLICATION FORM 1.Surname –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 2. Name –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 3. Sex–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––                                                        (male, female) 4. Date of birth ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 5. Country of citizenship –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 6. Address ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 7. Telephone ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 8. Future profession –––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 9. Do you read our magazine regularly? ––––––––––––––––––––––––––– 10. What sections of our magazine do you look through first: Advice, Letters, Fashion, The Inner You, Stars, Sports? –––––––––––––––––––––––––––––– წარმოიდგინე, რომ მიიღე წერილი ინგლისიდან შენი მეგობარი გოგონასაგან. ის გიყვება თავის ახალ ბინაზე, რომელშიც ახლახან გადავიდა მშობლებთან ერთად და გიწვევს სტუმრად. დაწერე საპასუხო წერილი. უთხარი მადლობა მოწვევისათვის. მიუთითე ჩასვლის დრო ან თუ არ მიდიხარ, მიზეზი აუხსენი. მიწერე რა არის შენთან ახალი ან აღწერე შენი ბინა (სახლი). მოიწვიე ინგლისელი გოგონა შენთან. გერმანული ენა დავალება გაცნობითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის „Das geschah vor langer Zeit auf einem Schiff „Kapitän“, sagt der Steuermann „ich rieche Feuer, aber ich kann nicht finden, wo es brennt“. Der Kapitჰn durchsucht das ganze Schiff, aber kann auch nichts finden, endlich ruft er dem Steuermann zu: „Hör, ich hab‘s gefunden, die Flammen brechen bei dem Steuer durch“. „Also, schnell ans Ufer,“ ruft dieser und ergreift das Steuer. Das Schiff fliegt wir ein Vogel los. Die Matrosen arbeiten mir aller Kraft. Sie begiessen den brennenden Teil mit Wasser, aber nichts kann helfen. Schon beginnt der Boden unter den Füssen des Steuermanns zu brennen, aber er verlässt seinen Posten nicht, den an seiner Hand hängt jetzt das Leben von achtzig Personen. Die Leute am Ufer sehen das brennende Schif und geben Feuerzeichen. Sie wollen den Unglücklicken zeigen, wo sie landen sollen. Der Steuermann versteht sie. Seine Schuhe beginnen schon zu brennen, aber seine Hand hჰlt das Steuer fest. Er weiss, noch einige Minuten, und er stürzt zu Boden. Aber da sitzt schon das brennende Schiff auf dem Sand. Alle sind gerettet. Der Steuerman wird ans Land getragen, denn seine Füsse sind ganz verbrannt. Man bringt ihn ins Krankenhaus, und erst nach vielen Monaten kann er das Bett verlassen. 1. შეარჩიეთ წაკითხული ტექსტის სათაური a.Feigheit b.Heldenmut c.Freude 2.რომელი წინადადება შეესაბამება ტექსტის შინაარსს? a. Die Matrosen beginnen das Feuer zu löschen. b. Die Matrosen machen das Feuer. c. Die Matrosen eröffnen das Feuer. 3. Wer sagt: “Ich rieche Feuer, aber ich kann nicht finden, wo es brennt.” a. Der Kapitჰn b. Die Matrosen c. Der Steuermann 4. Dieser Text ist über … a. Einen Ausflug ins Grüne b. Den Heldenmut des Steuermanns und der Matrosen c. Die Schulferien 5. შეარჩიეთ ანდაზა, რომელიც შეესაბამება ტექსტის შინაარსს. a. Ende gut, alles gut. b. Erst die Arbeit, dann das Spiel. c. Aller Anfang ist schwer. დავალება შესწავლითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის Der Jude und der Polizist Ein Schöner Sommermorgen. Ein Jude spaziert im Stadtpark, ein Hündchen läuft hinter ihm her. Da kommt ein Polizist und sagt streng: “Nehmt den Hund an die Leine! Sonst zahlt ihr Strafe! “Der Jude geht wortlos weiter. Der Polizist wird böse. “Wenn ihr nicht sofort den Hund an den Riemen nehmt, zahlt ihr eine Geldbusse!” Der Jude geht weiter. Da zieht der Polizist sein Notizbuch hervor, schreibt etwas hinein und reicht das Blatt dem Juden mit dem Befehl: “Drei Mark!” Der Jude bleibt stehen: „Warum soll ich zahlen? Das ist doch nicht mein Hund!” “So? Und warum läuft er Euch nach?” “Nu - Ihr lჰuft mir doch auch nach und seid nicht mein Hund!” 1. შეარჩიეთ სწორი პასუხი კითხვაზე – Warum sollte der Jude Strafe zahlen? 1. Es ist verboten, mit einem Hund im Stadtpark zu spazieren. 2. Beim Spaziergang muss der Hund an der Leine sein 3. Es ist verboetn, mit einem kleinen Hund im Stadtpark zu spazieren. 4. Der Hund lჰuft nicht hinter dem Juden her. 2. შეარჩიეთ სწორი პასუხი კითხვაზე – Was ჰrgert den Polizisten? 1. …dass der Jude mt dem Hündchen im Stadtpark spaziert. 2. … dass das Hündchen nicht an der Leine ist. 3. … dass der Jude auf seine Worte nicht reagiert. 4. … dass der Hund dem Juden nachläuft. 3. შეარჩიეთ სწორი პასუხი კითხვაზე – Woher weis der Jude, dass er drei Mark als Strafe zahlen muss? 1. Der Polizist sagt dem Juden Bescheid. 2. Der Polizist gibt dem Juden die Quittung. 3. Der Parkwჰchter befiehlt ihm. 4. Der Polizist gibt ihm eine Anordnung. დავალება გადათვალიერებითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის 1. წაიკითხეთ გერმანული ტელეპროგრამა და ამოწერეთ: ა) საბავშვო გადაცემის დასახელება და მათი ტრანსლაციის დრო. ბ) ამინდის პროგნოზის გადაცემის დრო. გ) სპორტული გადაცემის დრო. 2. წაიკითხე ტექსტი და ამოწერე რომელიმე გმირის დამახასიათებელი ნიშნები. დავალება მონოლოგური მეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის 1.წარმოიდგინე, რომ შენ ხარ უცხოელი თანატოლის ოჯახში. მოუყევი შენს შესახებ, შენი მეგობრის (ოჯახის წევრების შესახებ, შენი ქალაქის (სოფლის) შესახებ. დავალება დიალოგური მეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის იმყოფები რომელიმე გერმანულენოვან ქალაქში; იკითხე გზა სადგურისაკენ. იმყოფები გერმანიის ერთ-ერთ ქალაქში, შედიხარ მაღაზიაში. იკითხე, აქვთ თუ არა შენი ზომის ფეხსაცმელი და კაბა. 2. გამოხატე და დაასაბუთე შენი მოსაზრება (მოწონება ან დაწუნება, სიყვარული ან სიძულვილი) რომელიმე საგნის, წიგნის, საჭმლის, სპექტაკლის, ადამიანის, კინოფილმის და ა.შ. შესახებ. 3. აღწერე იმ ლიტერატურული გმირის გარეგნობა ან ხასიათი, რომელიც ყველაზე მეტად მოგწონს ან არ მოგწონს. 4. აღწერე შენი სამშობლოს (შესასწავლი ენის ქვეყნის) ერთ-ერთი ქალაქი. დავალება აუდირების ჩვევის შემოწმებისათვის 1. მოისმინე რადიოგადაცემათა პროგრამა და ჩაიწერე დრო, როდის გადმოსცემენ მუსიკას (ახალ ამბებს, სპორტის ამბებს და ა.შ.) 2. მოისმინე პატარა მოთხრობა, დაწერე მისი გეგმა და შინაარსი (ძალიან მოკლედ, რამდენიმე წინადადებით). დავალება წერითი მეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის 1. წარმოიდგინე, რომ მიგიწვიეს გერმანულ ოჯახში და შენი უკეთ გაცნობის მიზნით გამოგიგზავნეს ანკეტა, შეავსე იგი. Fragebogen Name Alter Wohnort Liebste Freizeitsbeschäftigung Geschwister 2. მისწერე გერმანელ მოსწავლეს წერილი, რომელშიც გაუზიარებ მას შთაბეჭდილებებს ზღვაზე გატარებული საზაფხულო არდადეგების შესახებ. 3. წაიკითხე პატარა მოთხრობა და დაწერე მისი მოკლე შინაარსი. ფრანგული ენა დავალება გაცნობითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის On avait construit la Bastille pour défendre Paris. Plus tard, on la changea en prison. La Bastille avait huit grosses tours. Un fossé rempli d'eau entourait la prison. Il était impossible de s'évader de la prison. Pourtant l'histoire nous raconte que deux hommes s'étaient évadés, un jour; c'étaient Latude et d'Allègre, deux prisonniers politiques. Des les premiers jours, Henri de Latude ne pensa qu' ... une chose-sortir de la Bastille. Un jour, il le dit... d'Allègre: - Vous êtes fou? Est-ce qu'on s'évade de la Bastille? - Oui, je sais c'est presque impossible. Il faudra descendre d'une tres haute tour, percer de gros murs, arracher des barres de fer. Et bien, nous ferons tout cela. Le lendemain, les prisonniers se mirent... réaliser leur plan. Ils eurent l'idée de préparer une échelle avec leur linge. Ils arrachSrent de la table deux barres de fer. Ils utilisaient le bois pour le chauffage ... la fabrication de leur échelle. Ils avaient aussi arraché les barres de fer de la cheminée parce qu'ils avaient décidé de passer par 1.... Ils ne travaillaient que la nuit, ce qui leur prit plus de deux mois. La nuit de l'évasion, Latude monta le premier par la cheminée. D'Allègre attacha ... une corde des vêtements que Latude attira ... lui. Puis, il renvoya la corde et son camarade y attacha deux barres de fer et l'échelle. Enfin, d'Allègre monta lui-même. Maintenant, il fallait descendre. Latude déroula l'échelle, l'attacha ... la chemenée. Il descendait lentement parce que l'échelle tournait dans l'air. Lnfin, son pied toucha la terre. D'Allegro descendit... son tour. Ils se trouvaient dans le fossé qui entourait les murs. I1 fallait encore percer un mur et ils se mirent au travail. Quand un soldat passait au-dessus d'eux, ils plongeaient dans l'eau. Enfin, le trou fut assez grand pour y passer. D'Allègre sortit le premier. Latude était allé chercher leurs vêtements. Enfin, il sortit lui aussi. Il faisait déjჭ jour. Ils changèrent de vêtements et s'embrassèrent. Ils étaient sauvés. 1.შეარჩიეთ სწორი სააური, რომელიც შეესაბამება ამ ტექსტის შინაარსს. A.De bons camarades B. Une évasion C.Une aventure de nuit 2. მოცემულ კითხვებს ტექსტში მოუძებნეთ პასუხი. Est-ce les prisonniers ont réussi . . . s'évader? Quand les prisonniers ont-ils sortis de la prison? 3. ტექსტი დაყავით ნაწილებად. შეარჩიეთ წინადადება, რომელიც გამოხატავს ცალკეული ნაწილის ძირითად შინაარსს. Description de la Bastille Plan de l'évasion Préparatifs de l'évasion L'évasion 4. შეარჩიეთ წინადადებები, რომლებშიც მოცემულია პერსონაჟების დახასიათება. 5. ჩამოაყალიბეთ ამ მოთხრობის ძირითადი აზრი. დავალება შესწავლითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის LE TOUR DE FRANCE La plus grande et la plus ancienne course cycliste qui a lieu chaque été, pendant quatre semaines, c'est le Tour de France. C'est une des plus grandes compétitions du monde. Elle est trŠs populaire en France, pays du cyclisme. La course a lieu par quatre étapes : Paris-Lille, Lille-Strasbourg, Strasbourg-Lyon, etc. Elle passe par de trŠs belles provinces: l'Alsace, la Provance, la Bretagne... Les coureurs traversent les montagnes les plus hautes: les Alpes, les Pyrénées. Pendant le mois que dure le Tour de France, les cyclistes font chaque jour 200 a 300 kilomStres. On les appelle "les géants de la route". Les fervents du sport s'arrachent les journaux du soir qui annoncent les résultats et les noms des vainqueurs de la demiŠre étape; des familles entiŠres regardent la télé et écoutent la radio. Jeunes et vieux, hommes, femmes, enfants, tous s'installent au bord de la route, mangent au soleil pour regarder passer le Tour. On aime les cyclistes, on admire leur courage leur initiative dans l'attaque. Le lour de France est un épreuve internationale. Dans la liste des vainqueurs on trouve des Français, des Belges, des Italiens, des Espagnols, des Luxembourgeois, etc. 1. წაიკითხეთ ტექსტი; თქვით, რა მოვლენებს ასახავს იგი. 2. თქვით რამდენ ხანს გრძელდება Tour de France; რომელ პროვინციებში გაივლის. 3. მოძებნეთ სიტყვების "géants de la route" ქართული ეკვივალენტი 4. ტექსტში მოძებნეთ წინადადებები, რომლებიც ასახავენ ველოგადარბენათა საერთაშორისო ხასიათს. 5. გადათარგმნეთ ის წინადადებები, რომლებიც ასახავენ პროვინციების მცხოვრებთა დამოკიდებულებას ველოგადარბენისადმი. დავალება გადათვალიერებითი კითხვის ჩვევის შემოწმებისათვის TARTE FLAMANDE Travailler les oeufs entiers avec la sucre. Quand le mélange blanchit et devient mousseux, ajouter la farine. Bien mélanger, incorporer le Lait, l'huile et la levure. Verser cène pâte dans un moule beurré. Peler les pommes, les couper en quatre et puis en petits morceaux, les disposer a la surface de la pâte sans les enfoncer. დავალება დიალოგური მეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის 1.შეადგინეთ დიალოგები შედეგი ნიმუშების მიხედვით AU TELEPHONE Anne: Allô. Jean-Luc? ça va? Jean-Luc: Salut, Anne. ça va; et toi? Amie: Tu es revenu quand? Jean-Luc: Je viens d'arriver par le train de dix heures. RENCONTRE A LA PISCINE Jean-Luc: Salut. Valérie: Salut. J-L: Elle est bonne? V: Un peu froide mais ça va. J-L: Je m'appelle Jean-Luc; et toi? V: Valérie. J-L: Tu habites par ici? V: Oui, depuis six mois. J-L: Ah, bien. Et tu viens d'où? 2. შენს ამხანაგთან ისაუბრე იმის შესახებ, რაც გაინტერესებს, რაც გიყვარს. 3. მოიფიქრე შეკითხვები, რომლებიც რეპორტიორის როლში შეიძლებოდა დაგესვა შემდეგ სიტუაციებში: - შენი ასაკის უცხოურ მოსაუბრესთან შეხვედრისას (პირადად მის შესახებ, მისი ოჯახის, სწავლის, ინტერესების შესახებ და სხვ. მეგობრების, სკოლის, გართობის და სხვათა შესახებ. 2. გამოხატე შენი დამოკიდებულება ვინმეს ან რაიმეს მიმართ (მწერალი, წიგნი, სპექტაკლი, კინოფილმი და სხვ.) 3. დაახასიათი ლიტერატურული პერსონაჟი, რომელიც ყველაზე მეტად დაგამახსოვრდათ (გარეგნობა, ხასიათი, მოქმედება); 4. მოყევი, როგორ გაატარე არდადეგები, დღესასწაულები. 5. აღწერე შენი ქვეყნის ერთ-ერთი ქალაქი ან ერთ-ერთი ქალაქი იმ ქვეყნისა, რომლის ენასაც შენ სწავლობ; გამოხატე შენი დამოკიდებულება მის მიმართ. დავალება აუდირების ჩვევის შემოწმებისათვის 1.მოისმინეთ პროგნოზი ამინდის შესახებ და განმარტეთ, რა ამინდი იქნება ხვალ. მოისმინეთ ტელევიზიის პროგრამა და განსაზღვრეთ რომელ არხზე ნახავთ თქვენთვის საინტერესო პროგრამას. დავალება წერითი მეტყველების ჩვევების შემოწმებისათვის 1.შეავსე ანკეტა: გვარი - სახელი - სქესი - (მდედრ. მამრ.) დაბადების თარიღი და ადგილი - საცხოვრებელი ადგილი - ტელეფონი - ინტერესი - 2. ნიმუშის მიხედვით დაწერე მილოცვის ბარათი: Ma chŠre Marie Je suis heureuse de profiter des fêtes de fin d'année pour t'adresser mon fidŠle souvenir, te souhaiter un joyeux Noël et une bonne et heureuse annჭe. Bien sincèrement a toi Nino. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი დაწყებითი (I-VI კლასები) განმარტებითი ბარათი თანამედრო სასკოლო განათლების შინაარსის ხარისხობრივი განახლების პროცესში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ელემენტარული განათლება, როგორც ზოგადი განათლების უწყვეტი სისტემის საწყისი, მნიშვნელოვანი და აუცილებელი რგოლი. საზოგადოების განვითარების ობიექტურმა კანონზომიერებებმა, საგანმანათლებლო დარგის სტრატეგიულად პრიორიტეტულ მიმართულებად გამოცხადებამ, პიროვნების, საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ერთიანმა დაკვეთამ განათლებაზე, ერთი მხრივ, და, მეორე მხრივ, იმ უარყოფითმა მოვლენებმა, რომლებმაც თავი იჩინეს უკანასკნელ წლებში (სასწავლო-აღმზრდელობითი პროცესის ხარისხის დაქვეითებამ, სწავლებისა და ცოდნის შეძენის მოტივაციის დაქვეითებამ, საშუალო სკოლის ფაქტობრივმა მონოვარიანტულობამ, უნიფიცირებულმა სასწავლო გეგმებმა და პროგრამებმა) განაპირობეს სკოლისადმი ახალი მოთხოვნები, განსაკუთრებით კი – პირველი საფეხურისადმი, რამდენადაც სწორედ დაწყებით სკოლაში უნდა ჩაეყაროს საფუძველი მოსწავლის ჰარმონიულ განვითარებას, მისი ნიჭის, უნარის, მიდრეკილებებისა და სხვა ინდივიდუალურ თავისებურებათა გამოვლენას, სწავლის მოტივაციის ჩასახვას, შემეცნებითი აქტივობის განვითარებას, უმნიშვნელოვანესი ზნეობრივი ღირებულებების ათვისებას. დაწყებითი სკოლა, რომელიც ორი კონცენტრისაგან შედგება (დაწყებითი კლასები და საორიენტაციო კლასები), ცალკეულ დისციპლინათა პროპედევტიკული კურსების მეშვეობით ამზადებს მოსწავლეებს ძირითად სკოლაში სისტემატური კურსების შესასწავლად. აღნიშნული ამოცანების რეალიზაცია, ცხადია, განათლების მიზნების დიფერენცირებას მოითხოვს. წინა პლანზე დგება ბავშვის პიროვნების ფორმირების, მის შესაძლებლობათა მაქსიმალური გამოვლენა-განვითარების ოპტიმალური გზებისა და საშუალებების ძიება. იქმნება უმცროს კლასებთა სწავლების, აღზრდისა და განვითარების შინაარსისა და მეთოდიკის გარდაქმნის აუცილებლობა, ე.წ. პირველ და მეორეხარისხოვან სასწავლო საგანთა ურთიერთზეგავლენის, ინტეგრირების, თანაფარდობის შეცვლის საჭიროება; საფუძველი ეყრება ახალი სასწავლო საგნების დამუშავებას ინტეგრალური კურსების შექმნას ყოველივე ზემოაღნიშნული კი გაანაპირობებს განათლების სტანდარტის – ნორნატიული დოკუმენტის შექმნის აუცილებლობას. მასში აისახება როგორც სახელმწიფო დაკვეთის შინაარსობრივი მინიმუმი, ისე სასწავლო მასალისა თუ მისი სწავლების ტექნოლოგიების სტანდარტის ზევით აწევის შესაძლებლობები. დაწყებითი განათლების სტანდარტის მიზანია მოსწავლეთა თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფა განათლების მისაღებად. წარმოდგენილი სტანდარტი ითვალისწინებს დაწყებითი განათლების ზოგადი და კონკრეტული მიზნების რეალიზაციას. სწორედ ეს მიზნები განსაზღვრავენ დაწყებითი განათლების სპეციფიკური სფეროების გამოყოფას, რომელთა რეალიზებაც მოხდება მრავალფეროვან სასწავლო გეგმებში, საგნობრივ პროგრამებში, სახელმძღვანელოებში, მეთოდურ სისტემებში. ეს საგანმანათლებლო სფეროებია: ენა (მშობლიური, უცხო ენა), ისტორია (საქართველოს და მსოფლიოს), ბუნებისმცოდნეობა, მათემატიკა, ხელოვნება, შრომა. სტანდარტის აგება აღნიშნული საგანმანათლებლო სფეროების და არა კონკრეტული სასწავლო საგნების მიხედვით (საგანთა ალტერნატიული ნაკრებით) მრავალფეროვანი სასწავლო გეგმების შექმნის შესაძლებლობებს იძლევა, უზრუნველყოფს შიდასაგნობრივ და საგანთშორის კავშირებს. დაწყებითი განათლების სტანდარტი მოიცავს: ● ძირითად საგანმანათლებლო სფეროთა დახასიათებას; ● თითოეული საგანმანათლებლო სფეროს შინაარსს; ● მინიმალურ მოთხოვნებს მოსწავლეთა მომზადების დონისადმი; ● საკონტროლო ტესტებსა და დავალებებს. სტანდარტში, ფუნქციურ მიზანდასახულობათა შესაბამისად, ცალცალკეა მოცემული ელემენტარული სკოლის კონცენტრების – დაწყებითი და საორიენტაციო კლასების შინაარსი. მშობლიური ენა საგანმანათლებლო სფეროს დახასიათება ქართული ენა ქართულ სკოლაში არა მარტო საწავლო საგანია, არამედ სწავლა – აღზრდის და განათლების საფუძველია, მისი მეშვეობით ეუფლებიან მოსწავლეები მეცნიერებათა საფუძვლებს, მასზე დაყრდნობით მიმდინარეობს უცხოური ენების სწავლება. ამასთან, მშობლიური ენა მოსწავლის მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბების, შინაგან ძალთა მრავალმხრივი განვითარების უმნიშვნელოვანესი პირობაა. დაწყებით სკოლაში მოსწავლე უნდა დაეუფლოს: ● წერითი და ზეპირი მეტყველების საფუძვლებს; ● ადამიანებთან, გარემოსთან ურთიერთობის საწყის ნორმებს; ● ზნეობრივი და ეთიკური ქცევის შესაბამის ფორმებს; ● სინამდვილის, ხელოვნების ნიმუშების ესთეტიკური აღქმისა და შეფასების მარტივ კრიტერიუმებს; ● ელემენტარული ცნებითი აზროვნების ფორმებს, მსჯელობის, ანალიზის, კამათის, საკუთარი აზრის ჩამოყალიბებისა და არგუმენტირების უნარს. ამასთან უნდა ჩამოყალიბდეს: ● შემეცნებითი აქტივობა და კითხვის ინტერესი; ● სწავლისადმი, სკოლისადმი დადებითი დამოკიდებულება და სიყვარული. დაბოლოს, მშობლიური ენის მეშვეობით უნდა ხორციელდებოდეს მოსწავლის პიროვნების, მასში დადებითი თვისებების პედაგოგიური მართვა. ყოველივე ზემონათქვამიდან გამომდინარე, დაწყებით სკოლაში ქართული ენის მაღალ დონეზე სწავლება უაღრესად მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი ამოცანაა. სწავლების შინაარსი I კლასი ზეპირმეტყველების განვითარება, კითხვისა და წერისათვის მომზადება ქართული ენა დაწყებით სკოლაში უმრავლესობისათვის მშობლიური ენაა. მაგრამ, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ სკოლაში მოსული 6 წლის ბავშვი ამ ენაზე გამართულად, სწორედ, სრულყოფილად მეტყველებს. ეს გარემოება სკოლას ავალდებულებს სწავლების პირველი დღეებიდანვე გამოავლინოს მოსწავლეთა მეტყველების დონე, გაარკვიოს როგორია მათი ლექსიკური მარაგი, რამდენად სწორად წარმოთქვამენ ისინი სიტყვებს, როგორ აგებენ წინადადებებს; მასწავლებელმა იმთავითვე უნდა დააფიქსიროს მოსწავლეთა მეტყველების ნაკლოვანებანი და იმუშაოს მათ აღმოფხვრაზე. სახელდობრ, მოსწავლეებს უნდა მისცეს წინადადებათა მართებული კონსტრუქციების აგების ნიმუშები, ასწავლოს სიტყვათა სწორი წარმოთქმა, ბგერების მკვეთრად გამოყოფა. მასწავლებლის მუშაობა მოზარდთა ლექსიკური მარაგის გამდიდრებასა და წინადადებათა მართებული კონსტრუქციების დაუფლებაზე მიმდინარეობს. ასევე თვალსაჩინო-დიდაქტიკური მასალების – სურათების, კინოფილმებისა და მოსწავლეთა ცხოვრებისეული გამოცდილების შინაარსზე დაყრდნობით. საგნების, მოვლენების სწორად, ზუსტად აღწერა დასახელების უნარის განვითარებაზე მუშაობის პროცესში მასწავლებელმა მოსწავლეებს უნდა გააცნობიერებინოს, რომ საუბრისას არსებითია, გაიგო, რას გვეუბნებიან და გააგებინო თანამოსაუბრეს ის, რაც გინდა, სწორი წარმოთქმა, საგნებისა, მოვლენების სწორად დასახელება, მართებული კონსტრუქციის წინადადებების აგება – გაგებისა და გაგებინების სიზუსტის საწინდარია. მოსწავლეთა მეტყველების განვითარებას, დაკვირვებულობის, ყურადღებიანობის, მიხვედრილობის უნარების გამომუშავებას ხელს უწყობს აგრეთვე გამოცანების, მარტივი რებუსების, ჩქარსათქმელების, ანდაზების დასწავლა, ზღაპრებისა და მოთხრობების შინაარსის გადმოცემა, გადატანით ნათქვამი ფრაზების ამოცნობა; სურათებზე მუშაობისას არსებითია ორი მომენტი: ა) მოსწავლემ შენიშნოს სურათში მთავარი, ძირითადი, დაინახოს სურათზე ასახულ საგნებსა და მოვლენებს შორის კავშირი, შეამჩნიოს ყველა დეტალი; ბ) სურათის აღწერისას ან სურათის შინაარსის გადმოცემისას გამოიყენოს ზუსტი, შესაბამისი სიტყვები, ჩამოაყალიბოს გამართული, ნათელი წინადადებები, დაიცვას ლოგიკური თანმიმდევრობა, იხმაროს შედარებები, ეძებოს სხვადასხვა სიტყვა და გამოთქმა აზრის უკეთ გადმოცემისათვის. მასწავლებელი პირველი დღეებიდანვე უნდა ზრუნავდეს, რომ მოსწავლეები დააუფლოს ზნეობრივ და ეთიკურ ქცევებს: თავაზიანობას, თავმდაბლობას, ამხანაგურ დახმარებას, თავშეკავებას სიტუაციის შესაბამისი მიმართვის ფორმების გამოყენებას. მეტყველების განვითარების შემდგომი საფეხურია მოსწავლეთა მომზადება კითხვისა და წერის დაუფლებისათვის. პირველსავე გაკვეთილებზე მასწავლებელი ავლენს მოსწავლეთა ცოდნის დონეს კითხვაში, ვინ რამდენ ასოს ცნობს, შეუძლია თუ არა ნაცნობი ასოებით მარცვლებისა და სიტყვების ამოკითხვა. კითხვისათვის მოსწავლეთა მომზადებაში განსაკუთრებული ყურადღება სიტყვის ობიექტივაციას ექცევა. ეს სამუშაო იმით იწყება, რომ მასწავლებელი მოსწავლეებს ეხმარება რომ შენიშნონ, გააცნობიერონ მეტყველება (თემა, ლაპარაკი) და სიტყვა, როგორც ცალკე სინამდვილე. მოსწავლეები პრაქტიკულად ეცნობიან სიტყვასა და წინადადებებს, სიტყვის ბგერითი ანალიზის შემდეგ ხმოვან და თანხმოვან ბგერებს, მარცვლებს (სიტყვაში იმდენი მარცვალია რამდენი ხმოვანიცაა); სიტყვაში შემავალი ამა თუ იმ ბგერის ადგილის განსაზღვრას (მერამდენე ადგილზეა, რომელი ბგერაა მის წინ... მის შემდეგ? რამდენი ბგერაა სულ ამ სიტყვაში? რომელია პირველი, მეორე? და ა.შ.); იგებენ, რომ ბგერათა ცვლილებით იკარგება ან იცვლება სიტყვა. ეს მუშაობა იწყება წინასაანბანო პერიოდში და სისტემატურად გრძელდება საანბანო პერიოდის მთელ მანძილზე. წერის ჩვევების დაუფლებისათვის მოსწავლეთა მომზადების შინაარსი ძირითადად შემდეგით გამოიხატება: 1. მასწავლებელმა უნდა გაარკვიოს მოსწავლეები რვეულის დახაზულობაში; 2. გამოიმუშაოს წერის ჰიგიენის ელემენტარული ჩვევები (სწორად ჯდომა, ავტოკალმის ხმარება და ა.შ.); 3. დააუფლოს ისინი ქართული წერისათვის დამახასიათებელ გრაფიკულ მოძრაობებს (ფიგურების წერას ანის, იმისა და თანის მიმართულებით, სწორი ხაზების ავლება-ჩამოვლებას, ფიგურებს შორის თანაბარი მანძილის დაცვას); 4. მიაჩვიოს ნიმუშის მიხედვით წერას (სავარჯიშოს შესრულების დროს ჯერ ნიმუშს შეუდარონ თავიანთი დაწერილი, გაიცნობიერონ ნიმუშიდან გადახრა, შემდეგ ხელახლა დაწერონ და ა.შ.). კითხვისა და წერის სწავლება კითხვის ჩვევების ჩამოყალიბება მჭიდროდაა დაკავშირებული წაკითხულის გაგებასთან. თუ მოსწავლე მოსამზადებელ პერიოდში კარგად დაეუფლა სიტყვის ბგერით ანალიზს, მარცვალში შემავალი ბგერების შერწყმით წარმოთქმას, მაშინ იგი გაცნობიერებულ კითხვასაც შედარებით ადვილად დაეუფლება. კითხვის ჩვევების ჩამოყალიბებას ხელს უშლის ერთსა და იმავე საკითხავ ტექსტზე ხანგრძლივი ვარჯიში. ამ შემთხვევაში მოსწავლე კი აღარ კითხულობს, არამედ ზეპირად ამბობს. საკითხავი ტექსტის ხშირი ცვლა ”ზეპირად კითხვის” თავიდან აცილებისა და გააზრებული კითხვის დაუპფების ერთ-ერთი საშუალებაა. საანბანო პერიოდში წერის სწავლების ამოცანაა ასოების სწორი გრაფიკული მიმართულებითა და სიმეტრიულად წერის დაუფლება, წერითი მეტყველების განვითარება. მასწავლებელი ყოველ შესასწავლ ასოს წინასწარ აანალიზებს: როგორი მიმართულებით იწერება, რა მთავარი ნაწილები აქვს, ასოთა რომელ ჯგუფს განეკუთვნება. მოსწავლეთა ყურადღებას მიაქცევს იმ ასოებს, რომლებიც მათ ერთმანეთში ერევათ ხშირად (ხ, ძ, შ, წ და სხვ.). მოსწავლე წერის ჩვევებს თავიდანვე უნდა ეუფლებოდეს როგორც სიტყვის, წინადადების დაწერის, აზრის წერილობით გამოთქმის საშუალებას. მოსწავლეებს იმთავითვე უნდა გამოუმუშავდეთ კონტროლისა და თვითკონტროლის უნარი. ამისათვის საჭიროა, წერის დასრულების შემდეგ გადაათვალიერონ თავიანთი ნამუშევრები, მოძებნონ დაშვებული შეცდომები და გაასწორონ. კითხვა, წერა და მეტყველების განვითარება ანბანის შესწავლის შემდეგ სწრაფი კითხვის ჩვევის სრულყოფა მჭიდროდ უკავშირდება წაკითხულის გაგებას. კითხვა და გაგება, როგორც ერთი მთლიანი აქტი უნდა ხორციელდებოდეს, მოსწავლეებს სულ უფრო ხშირად უნდა ავალებდნენ დამოუკიდებლად წაიკითხონ ერთ-ორსტროფიანი საბავშვო ლექსი ან ხუთ-ექვსწინადადებიანი მოთხრობა. გამოთქვან საკუთარი აზრი წაკითხულის ირგვლივ, იმსჯელონ, იკამათონ. საკითხავ ტექსტებზე მუშაობის პროცესში ვზრუნავთ, აგრეთვე, მოსწავლეთა გაბმული მეტყველების, სიტყვების შინაარსის გაგების უნარის განვითარებაზე. მოსწავლეთა მეტყველების განვითარებისათვის აუცილებელია მათთვის მისაწვდომად ხშირად მივცეთ ინფორმაცია გარემომცველ სინამდვილეზე, სამშობლოზე, ეროვნულ ტრადიციებზე, ბუნებასა და საზოგადოებაზე; შევუქმნათ პირობები დააკვირდნენ წელიწადის დროებს; ვესაუბროთ მშრომელთა საქმიანობაზე; დავაახლოვოთ ცხოვრებისეულ მოვლენებს და შეძლებისდაგვარად თვითონ ვამსჯელოთ ნანახსა და მოსმენილზე. ამასთან, უნდა მივაღწიოთ, რომ მოსწავლეებმა ზეპირ მეტყველებაში აქტიურად გამოიყენონ ახალი ლექსიკური ერთეულები, გასაგებად გადმოსცენ წაკითხულის შინაარსი, სიუჟეტური სურათების მიხედვით შედგენილი მოთხრობა, ექსკურსიაზე მიღებული შთაბეჭდილება, აგრეთვე გარესინამდვილეზე დაკვირვებისა თუ თანატოლებისა და უფროსების საქმიანობის გაცნობის შედეგად დაგროვილი ინფორმაცია. წერის ჩვევების შემდგომი სრულყოფის პროცესი აქტიურად უნდა დაუკავშირდეს წერითი მეტყველების ელემენტების გამომუშავებას. კალიგრაფიულ წერასთან ერთად მოსწავლეებს უნდა განუვითარდეთ სიტყვებისა და წინადადებების დამოუკიდებლად მოფიქრებისა და დაწერის უნარი. ეს შესაძლებლობა მოსწავლეებში თანდათან ყალიბდება სხვადასხვა სახის სავარჯიშოთა გაცნობიერებული შესრულების პირობებში. გამომეტყველებითი კითხვა გამომეტყველებით კითხვაზე ყურადღება მას შემდეგ მახვილდება, რაც მოსწავლეებს მიეცემათ დამატებითი საკითხავი მასალა (პატარა მოთხრობები, ლექსები) ამა თუ იმ ასო-ბგერის შესწავლასთან დაკავშირებით (როგორი ინტონაციით იკითხოს, სად აუწიოს ან დაუწიოს ხმას და ა.შ.). ამასთან დაკავშირებით მასწავლებელი მათ ასწავლის თხრობით, ძახილის და კითხვით წინადადებებს, ამ წინადადებათა წარმოთქმას, სასვენი ნიშნების (წერტილი, მძიმე, კითხვისა და ძახილის ნიშანი) დანიშნულებას კითხვაში და სხვ. უკვე საანბანო პერიოდში მოსწავლე უნდა დაეუფლოს გამომეტყველებითი კითხვის ძირითად ელემენტებს. ეს მუშაობა სისტემატურად გაგრძელდება და გაძლიერდება ანბანის შემდგომ პერიოდში და, საერთოდ, მომდევნო წლებშიც. მართლწერის ჩვევების გამომუშავება ჯერ კიდევ საანბანო პერიოდში მასწავლებელი მოსწავლეებს აცნობს წერტილის დასმის წესებს და აბზაცით წერის დაწყებას. სისტემატიურად ზრუნავს, რომ მოსწავლეებს გამოუმუშავდეთ წერტილის ხმარებისა და აბზაცის გამოყენების სათანადო ჩვევები. ისინი სწავლობენ სიტყვის გადატანის, კითხვისა და ძახილის ნიშნების, მძიმის ხმარების ზოგიერთ წესს. ძირითადი მოთხოვნები სასწავლო წლის ბოლოს: ● სიტყვის ბგერითი ანალიზისა და სინთეზის უნარ-ჩვევათა არსებობა; ● ხმოვნისა და თანხმოვნის განსხვავება, მათი ცალკე, მარცვალსა და სიტყვაში მართებულად წარმოთქმა; ● წინადადების დაშლა სიტყვებად და სიტყვებისგან წინადადების შედგენა; ● მცირე მოცულობის ტექსტის ხმამაღალი და სწორი კითხვის უნარ-ჩვევეთა გამოვლენა; ● ნორმალური ტემპით გაბმული (შერწყმით) კითხვა; ● საბავშვო ლექსის ზეპირად დასწავლა, გამომეტყველებით წაკითხვა და მისს შესახებ აზრის გამოთქმა; ● მცირე მოცულობის ტექსტის შინაარსის გადმოცემა თხრობით, კითხვებზე პასუხით; ● ასოთა ცალკე და სიტყვაში მართებულად (სწორად, მრგვალად, სიმეტრიულად) წერა ბადიან რვეულში; ● სიტყვებისა და წინადადებების გადაწერა „დედაენიდან”, დაფიდან; ● კითხვაზე პასუხის გაცემით ან კარნახით წინადადების ჩაწერა; ● სხვადასხვა ეთიკური ჩვევების სიტყვიერად გამოხატვა (მისალმება, დამშვიდობება, მობოდიშება, მადლობა...). II-IV კლასები კითხვა და მეტყველების განვითარება კითხვამ მოსწავლის ცხოვრებააში განსაკუთრებული როლი უნდა შეასრულოს და ხელი შეუწყოს: ● მოსწავლის მეტყველების განვითარებას; ● მეცნიერებათა საფუძვლებით მის შეიარაღებას; ● ცხოვრების გაცნობას, სინამდვილის შემეცნებას; ● ზნეობრივ-ეთიკურ აღრზდას; ● ესთეტიკური შეფასების კრიტერიუმების ჩამოყალიბებას; ● ორიენტაციის უნარის გამომუშავებას; ● მოსწავლის პიროვნების ფორმირებას. დაწყებით საფეხურზე მოსწავლე ერთსა და იმავე დროს კითხვასაც ეუფლება და კითხვის მეშვეობით ფართო შინაარსის შემეცნებით აქტივობასაც იწყებს. იგულისხმება, რომ ამა თუ იმ საფეხურზე მიღწეული კითხვის შესაძლებლობანი გამოიყენება არა მარტო მშობლიური ენის, არამედ მათემატიკის, ბუნებისმცოდნეობის, სიმღერა-მუსიკის და სხვა სასწავლო დისციპლინების გაკვეთილებზე, დამოუკიდებელი და კლასგარეშე კითხვისას. კითხვის შინაარსი უნდა მოიცავდეს მოსწავლეთათვის მისაწვდომ, ახლობელ თემებს, ისეთს, როგორიცაა: თანატოლთა ცხოვრება და საქმიანობა, წინაპართა გმირობა და მამაცობა, საქართველოს ისტორიული წარსული; ბუნების სიყვარული, მისი მოვლა და გაფრთხილება, წელიწადის დროები; შრომა, მისდამი სიყვარულის გაღვივება; ეროვნული ტრადიციები; რელიგია და მისი ისტორია. კითხვამ მშობლიური ენის გაკვეთილზე ბავშვს უნდა გაუღვივოს შემეცნებითი ინტერესი; გამოუმუშაოს მას მოვლენების სწორი შეფასების უნარი, საკუთარი თვალსაზრისი და დამოკიდებულებები სინამდვილის, ნაწარმოების, გმირის ქცევის, მხატვრული სიტყვის მიმართ; გაუმდიდროს ლექსიკური მარაგი, ზეპირი მეტყველება, წერითი მეტყველების შესაძლებლობანი. ტექსტზე მუშაობის ხასიათი უნდა განსაზღვროს მასწავლებლის ისეთმა კითხვებმა და დავალებებმა, რომელიც მოსწავლეებს დაეხმარება როგორც შინაარსის ლოგიკური თანმიმდევრობის გაგებაში, კონტექსტის ან ლექსიკონის მეშვეობით სიტყვათა და გამოთქმათა ახსნაში, სინამდვილის მხატვრული ასახვის საშუალებათა გაცნობიერებაში, ისე ნაწარმოების აზრის წვდომაში, საკუთარი თვალსაზრისისა და დამოკიდებულების შემუშავებაში, სინამდვილის მართებულ შეფასებაში, საკუთარი განცდებისა და დამოკიდებულებების გამოხატვაში, ანალიზურ მსჯელობასა და განზოგადებაში, დასკვნების გამოტანაში. დაწყებით სკოლაში სწავლების ყველა საფეხურზე თანამიმდევრულად უნდა ვიზრუნოთ, რომ მოსწავლეებს ჩამოუყალიბდეთ შეგნებული და გამომეტყველებითი კითხვის უნარი; ლექსიკონის ან სხვა საშუალებებით კონტექსტის, უცნობი სიტყვის შინაარსის გაგების უნარი; მათ უნდა შეძლონ წარმოებებში ლოგიკური ნაწილების გამოყოფა და გეგმის შედგენა; შინაარსის მოკლედ გადმოცემა; სხვადასხვა ნაწარმოების გმირების თვისებების დაპირისპირება; განსხვავებული ჟანრების (ზღაპარი, იგავი, მოთხრობა, ლექსი, სამეცნიერო სტატია) ერთმანეთისაგან გარჩევა. კლასგარეშე კითხვა კლასგარეშე კითხვა დაწყებით სკოლაში განიხილება როგორც მშობლიურ ენაში მოსწავლეთა მომზადების აუცილებელი პირობა, მათი აღზრდისა და განვითარების უმნიშვნელოვანესი საშუალება. მისი მიზანია: ● ორგანიზებული ხელმძღვანელობა გაუწიოს მოსწავლეთა დამოუკიდებელ კითხვას, გააცნოს მას საბავშვო ლიტერატურის საუკეთესო ნიმუშები; ● აღუზარდოს კითხვის ინტერესები, ცნობისმოყვარეობა და ცოდნისმოყვარეობა, გაუძლიეროს წიგნის სიყვარული; ● გააღრმაოს გაკვეთილზე შეძენილი ცოდნა; ● დააუფლოს ისინი წიგნზე მუშაობის ხერხებს, განუვითაროს წიგნის შერჩევისა და წაკითხვის უნარ-ჩვევები. კლასგარეშე კითხვის შინაარსი უნდა მოიცავდეს ზღაპრებს, ლექსებს, ანდაზებს, თქმულებებს, ლეგენდებს, საბავშვო პრესის მასალებს, რომლებშიც მაღალმხატვრულად, მისაწვდომად იქნება ასახული საქართველოს ისტორიული წარსული, ადამიანის ზნეობრივი თვისებები. კლასგარეშე კითხვისათვის ნაწარმოებების შერჩევისას მასწავლებელი უნდა ითვალისწინებდეს მოსწავლეთა ინტერესებსა და ინდივიდუალურ შესაძლებლობებს. გრამატიკა, მართლწერა და მეტყველების განვითარება განმავითარებელი სწავლების განხორციელებისათვის ელემენტარულ სკოლაში საკმარისი არ არის ცოდნის მხოლოდ მიწოდება, არც მარტივი განზოგადება, არც ფორმალურად მსგავსი საგნებისა დამოვლენების შედარება. აუცილებელია გრამატიკულ მოვლენათა არსებითი კავშირების ანალიზი და ანალიზისათვის საჭირო მოქმედებათა ფლობა. დაწყებით სკოლაში გრამატიკის სწავლების შინაარსის განსაზღვრისას მოსწავლეს, პირველ ყოვლისა უნდა შეუმუშავდეს ზოგადი წარმოდგენა იმ სინამდვილეზე, რასაც მეტყველება წარმოადგენს. მან მეტყველება უნდა გააცნობიეროს, როგორც საკუთარი პრაქტიკული მოქმედება, ეს კი ისეთ სასწავლო მოქმედებებს მოითხოვს, რომელთა განხორციელების პროცესში ამა თუ იმ ენობრივ კანონზომიერებას „აღმოაჩენს“. აქედან გამომდინარე, ელემენტარულ სკოლაში გრამატიკის სწავლების ამოცანებია: მეტყველების, როგორც პრაქტიკული მოქმედების, გაცნობიერება; საკუთრივ ბავშვის მეტყველების, წარმოთქმის დახვეწა და განვითარება; ენობრივი ნორმების, მართლწერისა და პუნქტუაციის უნარ-ჩვევათა დაუფლება ბავშვის საერთო განვითარება. წერა და მეტყველების განვითარება კალიგრაფიული წერის ჩვევები მოსწავლეს თავიდანვე უნდა უყალიბდებოდეს, როგორც მეტყველების საშუალება. წერითი მეტყველების შინაარსი იქითკენ უნდა იყოს მიმართული, რომ უმცროსკლასელებს ჩამოუყალიბდეთ აზრის, გამოცდილების, წარმოდგენების, ცოდნის წერილობითი გადმოცემის უნარი. წერითი მეტყველების ერთ-ერთი მთავარი სიძნელე იმით გამოიხატება, რომ ზეპირთან შედარებით იგი უფრო დაყოვნებულია. ამიტომ, საჭიროა უმცროსკლასელთა წერითი მეტყველების განვითარებას უფრო მეტი დრო დაეთმოს. ამასთან მეტყველების გასავითარებლად გამოყენებულ უნდა იქნას სპეციფიკური სავარჯიშოები. დაწყებით კლასებში მოსწავლეებს უნდა განუვითარდეთ შემდეგი უნარები: ● ჯერ მოფიქრებისა და შემდეგ წერის; ● აზრის ლოგიკური თანმიმდევრობით გადმოცემის; ● მართებული კონსტრუქციების წინადადებათა აგების; ● მარტივი სტილური ნორმების დადგენის; ● სიტყვის შერჩევისა და აზრის სრულად, ხატოვნად გადმოცემის; ● შესწავლილ პუნქტუაციურ ნიშანთა მართებულად ხმარების; ● ტექსტში დაშვებულ შეცდომის მოძებნისა და გასწორების. V-VI კლასებში დაწყებითი სკოლის მეორე კონცენტრში, V-VI კლასებში, ცალ-ცალკე, სტრუქტურულ და შინაარსობრივ ჭრილში ისწავლება ქართული ლიტერატურა და ქართული ენა. ქართული ლიტერატურა სავალდებულო საპროგრამო მასალა ლიტერატურის სწავლება, როგორც წესი, ქართული კლასიკური მწერლობის სხვადასხვა სახისა და ჟანრის ისეთ ნაწარმოებებს ეყრდნობა, რომლებიც ძირითადად (და არა მთლიანად) საბავშვო ლიტერატურის „ოქროს ფონდს“ ქმნის. აქვე უნდა დაიწყოს კლასიკური ლიტერატურის სწავლების ეტაპობრივი პრინციპების განხორციელებაც. ამის ერთ-ერთი მაგალითია შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ ეტაპობრივი სწავლება. საამისოდ უნდა შეირჩეს მაღალმხატვრული ტექსტები, რაც თანდათან ჩამოაყალიბებს მოზარდის ლიტერატურულ გემოვნებას. ცნობილია, რომ ამ ასაკის მოზარდს იტაცებს ნაწარმოების სიუჟეტი, რა თქმა უნდა, მასალის შერჩევისას აუცილებლად უნდა გავითვალისწინოთ ეს ფაქტორიც, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში არ უნდა უგულებელვყოთ მისი ლიტერატურული ღირებულება. ამ ასაკის ბავშვის აზროვნებისათვის დამახასიათებელი ფაქტორებიდან გამომდინარე, თავი უნდა ავარიდოთ ისეთი მასალის სწავლებას, რომელიც უმთავრესად აბსტრაქტულ აზროვნებას მოითხოვს. შერჩეული ნიმუში ძირითადად რეალისტური წვდომის გზით უნდა აცნობდეს მოზარდს სამყაროს. მართალია, ამ ასაკის მოზარდი მიჯნავს ფანტაზიასა და სინამდვილეს, მაგრამ ლიტერატურული მასალა ისე უნდა შევარჩიოთ, რომ ხელი შევუწყოთ მოსწავლის წარმოსახვის უნარის განვითარებას. მას ნელ-ნელა უნდა გავუცნობიეროთ, რომ ხელოვნება არ არის რეალობის პირდაპირი ასახვა, რომ იგი აუცილებლად შეიცავს გამონაგონს. შერჩეული მასალა (განსაკუთრებით პროზაული ნაწარმოებები) ძირითადად თანამედროვე სალიტერატურო ენას უნდა ეყრდნობოდეს. თუმცა პარალელურად, მინიმალური დოზებით, სასურველია, გავაცნოთ ძველი მწერლობის თითო-ოროლა ძალიან მცირე ზომის ნიმუშიც, რათა ამ თვალსაზრისითაც განვახორციელოთ ეტაპობრივი სწავლების პრინციპები და მოზარდი მოვამზადოდ ძველი მწერლობის სერიოზული შესწავლისათვის. უნდა გამოვიყენოთ ამ ასაკისათვის ნიშანდობლივი აქტივობის ძლიერი ტენდენციაც და მოზარდს შევუქმნათ საზეპირო მასალის სათანადო ბაზა, რომელიც მომავალში ცხადია, გაანალიზდება. ამ ეტაპზე პროგრამა ძირითადად ფოლკლორისა და მშობლიური ლიტერატურის ნიმუშებს უნდა დაეყრდნოს. რა თქმა უნდა, ადრეა მასში პუბლიცისტიკის, ესეებისა და კრიტიკული წერილების შეტანა. შესწავლილი ნაწარმოებები ერთმანეთთან შეიძლება შინაგანი ლოგიკით დავაკავშიროთ, გავაერთიანოთ ე.წ. თემატურ რკალებში. ამავე დროს დაცული უნდა იყოს ჟანრობრივი მონაცვლეობა, სიძნელე – სიიოლის თანაფარდობა. ნაწარმოების შერჩევისას გათვალისწინებული უნდა იქნას მისი აღმზრდელობითი ფუნქციაც. ამ ეტაპზე უფრო მეტი ყურადღება უნდა მიექცეს ზოგადი ზნეობრივი პრინციპების ჩამოყალიბებასა და პატრიოტულ აღზრდას. ასევე ყურადღება უნდა მიექცეს ემოციური ბალანსის დაცვას. არ შეიძლება დიდი დოზით მივაწოდოთ ისეთი ლიტერატურა, თუნდაც საბავშვო, რომელიც ძლიერ ემოციურ გავლევას ახდენს მოზარდზე. შერჩეული მასალა უნდა გაზავდეს ლაღი, გამოკვეთილ აღმზრდელობით ფუნქციას მოკლებული, ზოგჯერ მხოლოდ ესთეტიკური ტკბობის მიმანიჭებელი ნაწარმოებებით. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი მასალა უნდა მოიცავდეს როგორც მშობლიური, ასევე მსოფლიო ლიტერატურის ნიმუშებს. სასურველია, იგი უკავშირდებოდეს შესასწავლ მასალას, ავსებდეს და აკმაყოფილებდეს მას, ანდა მეტ ცოდნას იძლეოდეს შესასწავლი მწერლის შესახებ. ამ შემთხვევაში შეიძლება გამოყენებულ იქნას არა მხოლოდ მხატვრული ნაწარმოებები, ისტორიული ნარკვევები, მწერლის პირადი წერილები, ჩანახატები და სხვ. თუმცა ამ მასალის შერჩევისას დაცული უნდა იყოს ზემოთ ჩამოთვლილი ზოგადი პრინციპები. სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურის გარკვეული ნაწილი შეიძლება შეტანილ იქნას სახელმძღვანელოში, ნაწილი კი რეკომენდაციის სახით მიეცეს. დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურა დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურა ჯერ განისაზღვროს მასწავლებლისა და მშობლის შერჩევითა და რეკომენდაციით. გათვალისწინებული უნდა იქნას მოზარდის ნიჭი, უნარი, მოთხოვნები და ინტერესები. ამ შემთხვევაშიც დაცული უნდა იყოს მასალის შერჩევის ძირითადი პრინციპები. საკითხავი ლიტერატურა დაწერილი უნდა იყოს თანამედროვე სალიტერატურო ენაზე. მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით უნდა ამოწმებდეს მოზარდის ნაკითხობასაც, თუმცა წაკითხული მასალა ვერ იქცევა კლასში მსჯელობის საგნად. იგი მხოლოდ კლასგარეშე მუშაობის პროცესში შეიძლება იქნას ჩართული. შესასწავლი საგნის მიმართ მეცნიერული მოთხოვნის დონე და ასპექტები –ლიტერატურათმცოდნეობითი ამოცანები მოსწავლეთა ფსიქოლოგიური განვითარების შესაბამისი დონიდან გამომდინარე, ამ ეტაპზე საჭიროდ არ მიგვაჩნია ლიტერატურათმცოდნეობითი საკითხების თეორიული მიწოდება. მოსწავლემ არა თეორიული ცოდნის, არამედ პრაქტიკული გამოცდილების დონეზე უნდა გააცნობიეროს, თუ რა არის ლექსი, მოთხრობა, ზღაპარი, ანდაზა, გამოცანა და ა.შ. ასევე, მხოლოდ დაფიქსირების მიზნით, მასწავლებელმა ყურადღება უნდა გაამახვილოს ბუნების აღწერაზე, პორტრეტზე, ავტორისეულ დახასიათებასა და პერსონაჟებზე; ზოგ შემთხვევაში ელემენტარულ დონეზე იმსჯელოს მთავარ და მეორეხარისხოვან, დადებით და უარყოფით პერსონაჟებზე. ასევე თეორიული მსჯელობის გარეშე, უფრო ემოციური აქცენტირების გზით ყურადღება უნდა გაამახვილოს ესთეტიკურ მომენტებზე, ლიტერატურათმცოდნეობისათვის საინტერესო ზოგიერთ ელემენტზე. მაგალითად, იმ ადგილებზე, სადაც ერთი მოვლენა ან საგანი შედარებულია მეორესთან. წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურა ამ ეტაპზე განსაკუთრებული ყურადღება უნდა გამახვილდეს წერითი და ზეპირი მეტყველების კულტურის განვითარებაზე. ამ თვალსაზრისით დიდი მნიშვნელობა ენიჭება გამომეტყველებით კითხვას, სადაც მთავარია სწორი ინტონაციური მახვილების, პაუზების დასმა და არა მხოლოდ ემოციური ფონი. ამ თვალსაზრისით, სასურველია, გამოყენებული იქნას პროზაული ტექსტებიც. მოსწავლეებს უნდა გამოუმუშავდეთ თხრობის კულტურა. ამისათვის საჭიროა მოვთხოვოთ ნაწარმოების მოკლე შინაარსის ან რომელიმე ეპიზოდის მოყოლა, ბუნების სურათის, პერსონაჟის აღწერა, ავტორისეული ფრაზების გამოყენებით ტექსტთან მიახლოებით თხრობა. მოზარდი ნელ-ნელა უნდა შევაჩვიოთ მსჯელობას, ნაწარმოების გმირის შესახებ საუბარს, წაკითხული წიგნით, ნანახი ფილმითა და სურათით მიღებული შთაბეჭდილებების გადმოცემას. მეტყველების კულტურის განვითარებისათვის უდიდესი მნიშვნელობა აქვს საზეპირო მასალის დასწავლას. სასურველია, ამ მიზნით პროზაული ტექსტების გამოყენებაც. პერიოდულად უნდა შემოწმდეს უცნობი ტექსტის კითხვის ტექნიკაც. კიდევ უფრო დიდ მნიშვნელობას იძენს წერითი სამუშაოების მეთოდურად სწორად წარმართვა. მოსწავლეს არ უნდა მიეცეს ისეთი დავალება, რომელსაც იგი დამოუკიდებლად ვერ დაძლევს და იძულებული გახდება, უფროსებს მიმართოს დასახმარებლად. ეს ხელს უშლის დამოუკიდებელი მუშაობის ჩვევების განვითარებას. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება შესწავლილი მოთხრობების მოკლე შინაარსის ან ეპიზოდის შინაარსის წერილობით გადმოცემას, წაკითხულის შინაარსის წერის, სურათის აღწერას, მოთხრობის შედგენას, კითხვებზე წერილობითი პასუხის გაცემას. მოსწავლეს შეიძლება დავაწერინოთ მისი ასაკისათვის შესაფერისი მოკლე თავისუფალი თემა, მოვთხოვოთ საკუთარი შთაბეჭდილებების წერილობით გადმოცემა, თუმცა, ამგვარმა სამუშაოებმა არ უნდა დაიჭირონ წამყვანი ადგილი. ამ ეტაპზე საკმაოდ ხშირად უნდა ტარდებოდეს საკლასო და საკონტროლო წერები - ორ კვირაში ერთხელ მაინც; წერითი საშინაო დავალება უნდა მიეცეს ლიტერატურის თითქმის ყველა გაკვეთილზე. კითხვის კულტურა ლიტერატურის სწავლების ერთ-ერთი მიზანია ინტელექტუალური, გემოვნებიანი მკითხველის აღრზდა. ამიტომ, უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დამოუკიდებლად, ინდივიდუალურად კითხვის კულტურის განვითარებას, რასაც სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს. მასწავლებელი ზოგადი კითხვებით უნდა ამოწმებდეს მოზარდის ნაკითხობას, აძლევდეს რეკომენდაციებს. სწავლების პროცესში ლიტერატურულ მასალასთან მიმართებაში აღუძრავდეს დამატებითი კლასგარეშე ლიტერატურის წაკითხვის სურვილს, უსახელებდეს შესწავლილი მწერლის იმ სხვა ნაწარმოებებს, რომლებიც რეკომენდირებულია ამ ასაკის მოზარდისათვის. მოსწავლე უნდა ეცნობოდეს მსოფლიო საბავშვო ლიტერატურას. სასურველია, მიეცეთ არდადეგებზე საკითხავი ლიტერატურა. მართალია, დამოუკიდებლად საკითხავი მასალა სწავლების პროცესში არ იქნება ჩართული, მაგრამ მოსწავლის ნაკითხობა ყველანაირად უნდა იყოს სტიმულირებული და დაფასებული მასწავლებლის მიერ. იგი გარკვეულ გავლენას უნდა ახდენდეს მოსწავლის შეფასებაზე. მოსწავლის ძირითადი პრაქტიკული საქმიანობა სასწავლო პროგრამით გათვალისწინებული მასალის თხრობით დასწავლა, ცალკეული ეპიზოდის თხრობა, მოკლე შინაარსის გადმოცემა. ლექსებისა და პროზაული საზეპირო მასალის დასწავლა. მუშაობა კითხვის ტექნიკაზე. საკონტროლო, საკლასო და საშინაო წერითი სამუშაოების შესრულება (წაკითხულის შინაარსის, ნასწავლი მასალის მოკლე შინაარსის, ეპიზოდის შინაარსის გადმოცემა, სურათის აღწერა, მოთხრობის შედგენა, ბუნების აღწერა, პერსონაჟის აღწერა, თავისუფალი თემის დაწერა). მასწავლებლის დახმარებით შეცდომების გასწორება საკონტროლო სამუშაოების რვეულში. საშინაო დავალებაში დაშვებული შეცდომების გასასწორებლად დამოუკიდებელი მუშაობა შინ. მსჯელობა ტიპიური შეცდომების შესახებ. გაკვეთილის პროცესში აქტიური ჩართვა (კითხვებზე პასუხის გაცემა, საუბარი პერსონაჟის, ნაწარმოების თუ თავისუფალი თემის ირგვლივ) კლასგარეშე სავალდებულო და ინდივიდუალურად საკითხავი ლიტერატურის წაკითხვა. კლასგარეშე შემოქმედებით მუშაობაში მონაწილეობის მიღება (მასწავლებლის მუშაობის ინდივიდუალური მეთოდებიდან გამომდინარე, შეიძლება გამრავალფეროვნდეს მოსწავლეთა პრაქტიკული საქმიანობის სპექტრი). ცოდნის შემოწმების გზები და საშუალებები ამ ეტაპზე მოსწავლე ძირითადად გაკვეთილის პროცესში მოწმდება. ჯერ მივმართავთ ინდივიდუალური ჩათვლის მეთოდს, შემდეგ გამოიყენება: მოკლე შინაარსის და ეპიზოდის თხრობა. საზეპირო მასალის ცოდნის შემოწმება (მთლიანი ან ფრაგმენტული გამოკითხვით). კითხვის ტექნიკის შემოწმება (უცხო ტექსტიდან მცირე მონაკვეთის ხმამაღლა წაკითხვა). წერითი მეტყველების კულტურის განვითარების მიზნით საკონტროლო, საკლასო და საშინაო წერების ჩატარება და შემოწმება. შეკითხვების გზით მოსწავლის მინიმალური დაწყებითი ლიტერატურული ცოდნის დონის დადგენა; სწრაფი ლოგიკური აზროვნების, მსჯელობის უნარისა და მეტყველების კულტურის შემოწმება. ცოდნის მინიმუმის დასადგენად ამ ეტაპზე იშვიათად შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ტესტირების მეთოდიც, მაგალითად: რამდენიმე ვარიანტიდან სწორი პასუხის ამორჩევა. შესაძლებელია საკონტროლო კითხვების გამოყენებაც – მოცემულ კითხვებზე წერილობითი პასუხის გაცემა. კითხვა ისე უნდა იყოს დასმული, რომ მოსალოდნელი პასუხი მოკლე და კონკრეტული იყოს. გაკვეთილზე უნდა ჩატარდეს ინდივიდუალური (თითოეულისათვის ცალკე) ტესტებისა და კითხვების საშუალებით გამოკითხვა; ამას დაახლოებით ნახევარი გაკვეთილი უნდა დაეთმოს. ამგვარი მეთოდი შეიძლება რომელიმე ნაწარმოების ან გარკვეული თემატური რკალის შესწავლის შემდეგ გამოვიყენოთ. ზოგადი შინაარსობრივი კითხვებით შეიძლება კლასგარეშე საკითხავი მასალის (წაკითხვის) შემოწმებაც. მთავარია მიღწეულ იქნას მიზანი – ცოდნის სათანადო დონე. ამის მისაღწევად მასწავლებელს უფლება აქვს, შეიმუშაოს თავისი მეთოდები და გამოკითხვის საკუთარი პრინციპები. სტანდარტებით გათვალისწინებული მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლემ უნდა იცოდეს სავალდებულო საპროგრამო მასალის 50% მაინც. სასურველია, მოსწავლე აქტიურად კითხულობდეს კლასგარეშე ლიტერატურას, ხოლო როგორც მინიმუმი სავალდებულო კლასგარეშე საკითხავი ლიტერატურა მაინც უნდა ჰქონდეს წაკითხული. მოსწავლე გაბმით და გამართულად უნდა კითხულობდეს, სწორად სვამდეს მახვილს, პაუზებს, ირჩევდეს შესაბამის ინტონაციას. ქართული ენა ქართული ენის სისტემატური კურსი დაწყებითი სკოლის V კლასიდან იწყება. შესასწავლი საგნის შინაარსი მოიცავს: სწავლების შინაარსი ქართული ენის როლი საზოგადოებაში. ქართული სალიტერატურო ენა როგორც საქართველოს სახელმწიფო ენა. ქართული ენის ადგილი სხვა ენებს შორის. მონათესავე ენები. ქართული ენები. ქართული ენა როგორც მრავალსაუკუნოვანი ტრადიციის მქონე მდიდარი და განვითარებული სალიტერატურო ენა. ქართული სალიტერატურო ენის დასაბამი და მისი განვითარების საფეხურები. ენა და დამწერლობა. უძველესი წერილობითი ძეგლები. ენის დანიშნულება – ფუნქციები. მეტყველების კულტურა და გრამატიკული ნორმა. ქართული სალიტერატურო ენა და დიალექტები. ახალი ქართული სალიტერატურო ენის ნორმათა მოწესრიგების პრინციპები. ქართული ენის დამახასიათებელი ნიშან-თვასებანი. ქართული ენის გამოჩენილი მკვლევარნი საქართველოში და საზღვარგარეთ. ცნობილ მწერალთა და მეცნიერთა შეხედულებანი ქართული ენის შესახებ. ქართული ენის ლექსიკონები, მათი მოხმარების წესები. ფონეტიკა და გრაფიკა ფონეტიკის შესწავლის საგანი. ბგერის რაობა. საწარმოთქმო ორგანოები. ბგერის წარმოქმნა. ბგერა როგორც სიტყვათა და სიტყვის ფორმათა განმასხვავებელი. ბგერათა რაოდენობა ძველსა და ახალ ქართულში. ხმოვნები და თანხმოვნები. თანხმოვანთა ჯგუფები. მარცვალი. ღია და დახურული მარცვალი. მარცვალი და სიტყვა. სიტყვის დამარცვლისა და სტრიქონიდან სტრიქონზე გადატანის წესები. ბგერა და ასო. ანბანი (მრგვლოვანი, ნუსხური და მხედრული). ძველი დამწერლობის ნიმუშები. ხმარებიდან გასული ასოები (ასოთა სახელები და სიტყვათა ანბანის რიგზე გაწყობოს წესი). ანბანის პრაქტიკული დანიშნულება. ფონეტიკური მოვლენები: ასიმილაცია, დისიმილაცია, ბგერის დაკარგვა, კუმშვა, კვეცა, ბგერის გადასმა. მორფოლოგია მორფოლოგიის საგანი. სრულმნიშვნელობიანი (დამოუკიდებელი) და დამხმარე მეტყველების ნაწილები. ფორმაცვალებადი და ფორმაუცვლელი სიტყვები. მეტყველების ნაწილები. მეტყველების ნაწილთა დაყოფის კრიტერიუმები. სრულმნიშვნელობიანი და დამხმარე მეტყველების ნაწილები. ფორმაცვალებადი და ფორმაუცვლელი ნაწილები. არსებითი სახელის რაობა. არსებითი სახელის ჯგუფები. სინონიმური, ანტონიმური და ამონიმური არსებითი სახელები. ბრუნება და ბრუნვა. ბრუნვები და მათი ნიშნები ძველსა და ახალ ქართულში. რიცხვის გამოხატვა ძველ ქართულში. ფუძე და მისი მონახვის ხერხი. არსებითი სახელები ფუძის დაბოლოების მიხედვით. არსებითი სახელის რიცხვი. ბოლოთანხმოვნიან და ბოლოხმოვნიან არსებით სახელთა ბრუნება. ადამიანის საკუთარი სახელებისა და გვარების ბრუნება ერთად და ცალ-ცალკე. განსხვავება საზოგადო და ადამიანის საკუთარ სახელთა ბრუნებას შორის ძველ ქართულში. მართლწერის საკითხები არსებით სახელთან დაკავშირებით. თანდებულიანი ბრუნვები. მართლწერის წესები თანდებულიან ბრუნვებთან დაკავშირებით. ზედსართავი სახელის რაობა. ზედსართავი სახელის ჯგუფები, ხარისხის ფორმები. სინონიმური და ანტონიმური ზედსართავი სახელები. საზღვრულისაგან დამოუკიდებლად ნახმარი ზედსართავი სახელის ბრუნება. ზედსართავი სახელის ბრუნება არსებით სახელთან ერთად პირდაპირი და ინვერსიული წყობისას. მართლწერის წესები მსაზღვრელ-საზღვრულის ერთად ბრუნებასთან დაკავშირებით. რიცხვითი სახელის რაობა. რიცხვით სახელთა ჯგუფები. რიცხვითი სახელი შედგენილობის მიხედვით. რიცხვით სახელთა წარმოება. ქართული თვლის სისტემა. რიცხვების გამოხატვა ასოებით ძველ ქართულში. რიცხვითი სახელები ფუძეთა დაბოლოების მიხედვით. რიცხვით სახელთა ბრუნება ცალკე და არსებით სახელთან ერთად. ნაწილაკდართული რიცხვითი სახელები. ნაცვალსახელის რაობა. ნაცვალსახელთა ჯგუფები. ნაცვალსახელთა ბრუნება ცალკე და არსებით სახელთან ერთად. ნაცვალსახელებთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები. სიტყვის ლექსიკური და გრამატიკული მნიშვნელობა. სიტყვის შედგენილობა. აფიქსები ადგილის მიხედვით: პრეფიქსი, სუფიქსი, პრეფიქს-სუფიქსი. აფიქსები დანიშნულების მიხედვით: მიმოსახრელი (ფორმის მცვლელი) და წარმომქმნელი (ახალი სიტყვის მაწარმოებელი). ძირეული წარმოქმნილი სიტყვები. წარმოქმნილ სახელთა ჯგუფები შინაარსის მიხედვით. სიტყვაწარმოებასთან დაკავშირებული მართლწერის საკითხები. მარტივი და რთული სიტყვები. სიტყვათა შემოკლებითი შეერთება. სიტყვათა შემოკლებით დაწერა და სრულად წაკითხვა. ზმნის რაობა. ზმნის პირი და რიცხვი. ძველ ქართულში სუბიექტურ და ობიექტურ პირთა ნიშნები მხოლობითსა და მრავლობითში. ინვერსია. ზმნისწინი. მარტივი და რთული ზმნისწინები ძველ ქართულში. დრო. ასპექტი. კილო. მეორე პირის წარმოთქმითი ბრძანებითის ფორმათა გადმონაშთი ახალ ქართულში. მწკრივები და სერიები. ხოლმეობითის ფორმები ძველ ქართულში. გარდამავლობა. ლექსიკა და ფრაზეოლოგია სიტყვა როგორც მნიშნველობის მქონე ერთეული. სიტყვების მნიშვნელობა ცალკე და წინადადებებში. სიტყვის მრავალმნიშვნელიანობა. სინონიმები, ომონიმები, ანტონიმები. თავაზიანი მიმართვისა და ახლობლებთან საუბრის ფორმები. ლექსიკის გამდიდრების ძირითადი წყარო. სიტყვის პირდაპირი და გადატანითი მნიშვნელობა. სიტყვის მნიშვნელობის ცვლა. სიტყვის მნიშვნელობის გაფართოება და დავიწროება. აფორიზმები. საყოველთაოდ ხმარებული ლექსიკა. პროფესიული ლექსიკა. დიალექტიზმები. არქაიზმები. ნეოლოგიზმები. ნასესხები სიტყვები. ბარბარიზმები. ლექსიკური სინონიმები და მათი მნიშვნელობა მეტყველების სიზუსტისა და ხატოვანებისათვის. ხატოვანი სიტყვა – თემები, ფრაზეოლოგიზმები, ანდაზები და მათი დანიშნულება ენაში. ქართული ენის ლექსიკონები – სულხან-საბა ორბელიანის „სიტყვის კონა”, ქართული სალიტერატურო ენის განმარტებითი ლექსიკონი. თ. სახოკიას „ხატოვანი სიტყვა-თქმები”, ალ. ნეიმანის „სინონიმთა ლექსიკონი”, გ. შატბერაშვილის „ჭაშნიკი” და სხვ. მეტყველება ენობრივი საშუალებები გამოიყენება ურთიერთობის მიზნით, რისთვისაც აუცილებელია მოსაუბრე და მეტყველების მოტივი. მეტყველება ნაირფეროვანია: ფორმის მიხედვით – ზეპირი და წერითი, დანიშნულების მიხედვით – დიალოგური და მონოლოგური. მეტყველების კულტურა, ქართული და სალიტერატურო ენის დაუფლების ორი საფეხური: სწორი და დახვეწილი და ზუსტი მეტყველება (კომუნიკაციურად მიზანმიმართული). ტექსტი ტექსტი და მისი ნიშნები: თემა და ტექსტის დედააზრი. აზრის თანამიმდევრულად განვითარება ტექსტში, ტექსტის დაყოფა აბზაცებად, აბზაცის დანიშნულება. ტექსტის მარტივი და რთული გეგმის შედგენა. მეტყველების სტილი მეტყველების სტილის ნაირგვარობა: სასაუბრო, ოფიციალურ-საქმიანი, პუბლიცისტური, მხატვრული, მათი გამოყენების სფერო და ენობრივი თავისებურება. მეტყველების ტიპები თხრობა, აღწერა, მსჯელობა. ტექსტის აგება ტექსტის ტიპობრივი ფრაგმენტების აგება: ● საგნების, ბუნების სურათების აღწერა, ადამიანის გარეგნობის აღწერა; ● მხატვრული და ინფორმატული ხასიათის თხრობა; ● მსჯელობა. ნაწარმოების მოქმედ პირთა შესახებ მსჯელობა და თავისი აზრის დასაბუთება, ფაქტებით ახსნა, ნათქვამის გავრცობა. ● ძირითადი მოთხოვნები ელემენტარული სკოლის დასრულების შემდეგ სწორი, მკაფიო, გამომეტყველებითი, შეგნებული, ლიტერატურული ნორმების შესაბამისად კითხვა; ● პირველი წაკითხვის შემდეგ 3-4 გვერდამდე მოცულობის ტექსტის შინაარსის გადმოცემა; ● ტექსტის ანალიზი; ● გამომეტყველებითი კითხვის ნიმუშების შეფასების კრიტერიუმების ფლობა; ● განმარტებითი ლექსიკონებით, საცნობარო ლიტერატურით სარგებლობა; ● სტილური დარღვევების შემჩნევა და გასწორება; ● მწერლის ენაზე დაკვირვება; ● ნაწარმოების გმირთა განწყობილების გაგება და კითხვისას გამოხატვა; ● ტექსტის ნაწილებს შორის აზრობრივი კავშირების დამოუკიდებლად განსაზღვრა და გეგმის შედგენა, გეგმის მიხედვით შინაარსის მოკლედ გადმოცემა (ზეპირად, წერილობით); ● ტექსტიდან მხატვრული ადგილების გამოყოფა, მხატვრული ასახვის საშუალებათა გაცნობიერება; ● წაკითხულის ირგვლივ საკუთარი აზრის, შთაბეჭდილების გამოთქმა, ნაწარმოების გმირის მოქმედებათა მიმართ საკუთარი დამოკიდებულების ჩამოყალიბება, ნაწარმოების შინაარსობრივ-ესთეტიკური შეფასების კრიტერიუმის ფლობა; ● ადრე შესწავლილ ნაწარმოებთა შინაარს, მოქმედი პირების ქცევებსა და მხატვრულ საშუალებებს შორის პარალელების გავლება; ● მოთხრობის, ლექსის, იგავ-არაკის, ზღაპრის, ხალხური შემოქმედების ნიმუშების შესახებ შეძენილი ცოდნისა და შთაბეჭდილებების განზოგადება; ● წიგნზე დამოუკიდებლად მუშაობის ჩვევების ფლობა; ● წინადადებაში შემასმენლისა და ქვემდებარის ამოცნობა; ● საინტერესო თემაზე კედლის გაზეთის, ჟურნალის კოლექტიურად შექმნის უნარ-ჩვევა; ● საუბრის კულტურის, კამათის, დისკუსიის უნარ-ჩვევა; ● წერილობით საკუთარი აზრის, შთაბეჭდილების, განცდების თანმიმდევრულად და ლოგიკურად გადმოცემა; ● სასვენი ნიშნების მართებულად გამოყენება; ● მიღებული ცოდნის, საღი, ლოგიკური გადაწყვეტილებების, ზნეობრი-ვეთიკური ნორმების პიროვნულ თვისებად ქცევა და ცხოვრებაში გამოყენება. ● მოსწავლემ უნდა იცოდეს ანბანი, ასოთა თანმიმდევრობა, სახელწოდებანი. სიტყვები – მარცვლებად და ბგერებად. სათანადო მაგალითების დამოწმებით დაადასტუროს ბგერის სიტყვათგანმასხვავებელი და ფორმათგანმასხვავებელი მნიშვნელობა. შეძლოს ხმარებიდან გასული ასოების, მრგვლოვანის და ნუსხურის წაკითხვა-გარჩევა; შეძლოს ხმოვანი და თანხმოვანი ბგერების გარჩევა. დაეუფლოს სიტყვათა ანბანის რიგზე გაწყობის წესს. სწორად დამარცვლოს სიტყვა სტრიქონიდან სტრიქონზე გადასატანად. ● გამოიცნოს ფონეტიკური მოვლენები. გაარჩიოს ისინი ერთმენეთისაგან. ● შეძლოს ლექსიკონების გამოყენება. ● მოსწავლემ იცოდეს მეტყველების ნაწილთა (არსებითი სახელი, ზედსართავი სახელი, რიცხვითი სახელი, ნაცვალსახელი, ზმნა, განსაზღვრებანი, მათი არსებითი ნიშნები. სახელის პოვნის წესი. გაარჩიოს ბოლოხმოვნიანი და ბოლოთანხმოვნიანი ფუძე. შეძლოს ფუძეკუმშვად, ფუძეკვეცად, კუმშვად-კვეცად სახელთა სწორად ბრუნება. იცოდეს საკუთარ და საზოგადო ზღვრულ-საზღვრულის ერთად ბრუნების თავისებურებანი; იცოდეს ზმნის კატეგორიები და მათი დანიშნულება. ● მოსწავლემ ერთმანეთისაგან გაარჩიოს სრულმნიშვნელოვანი და დამხმარე სიტყვები. იცოდეს ფორმაცვალების ძირითადი წესები. გაარჩიოს სახელი შედგენილობისა და გრამატიკული ფორმის მიხედვით. იპოვოს ტექსტში ძირეული და წარმოქმნილი სახელები. აღნიშნოს, რა საშუალებით არის სიტყვა ნაწარმოები და როგორია მისი ლექსიკური მნიშვნელობა. ● მოსწავლემ იცოდეს ქართული ორთოგრაფიის პრინციპები; მართლწერის ნორმები როგორც სწორი და ზუსტი წერითი მეტყველების აუცილებელი პირობა. ● სწორად და სტილურად მიზამიმართულად გამოიყენოს სრულმნიშვნელოვანი და დამხმარე სიტყვები ზეპირსა და წერით მეტყველებაში. ● მოსწავლემ განმარტოს სიტყვის ლექსიკური მნიშვნელობა, იმსჯელოს სიტყვის მრავალმნიშვნელიანობაზე. იცოდეს ლექსიკის გამდიდრების წყარო. იპოვოს ტექსტში სინონიმები, ომონიმები, ანტონიმები, მორგებულად გამოიყენოს მეტყველებაში. ● შეარჩიოს სიტყვები თავაზიანი მიმართვისათვის. ● მოსწავლემ იცოდეს სიტყვის პირდაპირი და გადატანილი მნიშვნელობა. სიტყვის მნიშვნელობის ცვლა, აფორიზმები. ერთმანეთისაგან გაარჩიოს დიალექტიკური და პროფესიული ლექსიკის ნიმუშები. გამოიცნოს არქაიზმები და ნეოლოგიზმები; შეძლოს მათი გამოყენება ზეპირსა და წერით მეტყველებაში. არ დაუშვას ბარბარიზმთა ხმარება. ● გადმოსცეს ტექსტის შინაარსი სამეტყველო სიტუაციის გათვალისწინებით. დააზუსტოს, განსაზღვროს ჩანაფიქრისა თუ გამონათქვამის გეგმა, აზრის გადმოცემისას დაიცვას ლოგიკური თანამიმდევრობა, სალიტერატურო ენის ნორმები, მორგებულად გამოიყენოს ენობრივი საშუალებები. ● დაეუფლოს კულტურული მეტყველების ჩვევებს. ბუნებისმცოდნეობა საგანმანათლებლო სფეროს დახასიათება საგანმანათლებლო სფერო ბუნებისმცოდნეობის შინაარსი დაწყებით სკოლაში ორ კონცენტრად ფორმირდება. პირველ ეტაპზე III-IV კლასებში შეისწავლება დისციპლინა პირობითი დასახელებით „ჩვენი სამშობლო“, ხოლო საორიენტაციო V-V-I კლასებში დასაშვებია „ბუნებისმცოდნეობის“ როგორც ინტეგრალური კურსის, ასევე საბუნებისმეტყველო ციკლის დისციპლინების დიფერენცირებულად სწავლება (ინტეგრირებული სახელმძღვანელოების შექმნამდე). მესამე კლასამდე ბუნებისმცოდნეობის საკითხები ისწავლება „დედაენის“ სახელმძღვანელოთი. საბუნებიმეტყველო დისციპლინების (ფიზიკა, ბიოლოგია, გეოგრაფია) ელემენტარული სკოლის მეორე კონცენტრის სტანდარტი, შესაბამისი საგანმანათლებლო სფეროების სტანდარტებითაა განსაზღვრული. „ჩვენი სამშობლო“ არის ინტეგრირებული კურსი, რომელიც მოიცავს ტრადიციული ბუნებისმცოდნეობის კურსის ნაწილს (საქართველოს გეოგრაფიული გარემო, ფლორა და ფაუნა) და ქართველი ერის ისტორიის ეპიზოდებს. ინტეგრირებული კურსის მიზანია სამშობლო ქვეყანასა და ხალხზე ბუნებაში ადამიანის ადგილსა და დანიშნულებაზე მთლიანობითი შეხეულებების ჩამოყალიბება. „ბუნებისმცოდნეობის“ ზოგადი კურსიდან აქცენტის გადატანა სამშობლოს ბუნებასა და ისტორია-გეოგრაფიაზე იმ მოსაზრებას ეფუძნება, რომ პიროვნული ჩამოყალიბების პროცესში ბავშვი, საზოგადოებრივ ურთიერთობათა ზემოქმედების ფაქტორის გარდა, ძირითადად ორმაგ ზემოქმედებას განიცდის: ა) იგი დამოკიდებულია გარემოს არსებულ პირობებზე – რაც გეოგრაფიის სფეროა და ბ) იგი იმყოფება იმ პირობების გავლენის ქვეშ, რომელშიც მისი წინაპრები ცხოვრებდნენ – ეს კი ისტორიის სფეროა. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, სასწავლო მასალის კონცენტრირება ისტორიისა და გეოგრაფიის ირგვლივ ხელს უწყობს ცოდნის სხვადასხვა სფეროებს შორის კავშირების დამყარებას და ამ კავშირების ზეგავლენას მოზარდის პიროვნებად ჩამოყალიბების პროცესზე. დაწყებით სკოლაში ბუნების სწავლების ამოცანაა საქართველოს ბუნების მაგალითზე ადამიანისა და გარემოს ურთიერთობების კანონზომიერებათა შესწავლა, დედაბუნებისადმი, სამშობლოსადმი სიყვარულისა და მზრუნველობის გრძნობის გამომუშავება. დაწყებითი სკოლის მოსწავლეებს ბუნება ასაკობრივი ფსიქოლოგიის გათვალისწინებით უნდა ვასწავლოთ სხვა სიტყვებით – ამ ასაკში ბუნების შესწავლა გულისხმობს ბავშვის აღზრდას ბუნების მეშვეობით, ამისათვის ეს პროცესი აუცილებლად კონკრეტულსაგნობრივი და თვალსაჩინო უნდა იყოს. მოზარდებს განსაკუთრებით ხიბლავთ ის საგნები, რომელთა შესაცნობად საჭირო არ არის ანალიზი და გამოყენებულ ცნებათა ხმარება. ბავშვის ინტერესს იწვევს მოძრავი ობიექტები: ფრინველები, ცხოველები, მწერები და ა.შ. ამიტომ უპირატესი ყურადღება ეთმობა ცოცხალი ორგანიზმების სასიცოცხლო პირობებსა და ფუნქციებს (ზრდა, აყვავება, საზრდოობა, გარემოსთან შეგუება და სხვ.) და არა მათ აგებულებას ან კლასიფიკაციას. ცხადია, ასევე სახალისო უნდა იყოს მცენარეებისა და უსიცოცოხლო ბუნების სწავლება. მოსწავლეები მუდმივ შეხებაში უნდა იყვნენ ბუნებასთან და ამიტომ შესასწავლი ბუნება შეძლებისდაგვარად შეტანილი უნდა იყოს სკოლაში (სკოლის ნაკვეთში ბაღ-ბოსტანის დამუშავება, ზოგიერთი ცხოველისა და ფრინველის მოვლა, აკვარიუმების განთავსება და სხვ.). ბუნების შესწავლისას წამყვანი ადგილი უკავია ბუნებაზე დაკვირვებას, ცდებს, პრაქტიკულ სამუშაოებს. დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ექსკურსიებს, ბუნების მოვლენების, საგნებისა და სხეულების შესწავლას ბუნებრივ პირობებში. ამაგვარად, ხატოვნად რომ ვთქვათ, ბუნების სწავლების მეთოდი ბუნებრივი უნდა იყოს. ზემოთქმულთან ერთად აქ ისიც იგულისხმება, რომ მასწავლებელი მაქსიმალურად უნდა მოერიდოს მეცნიერული განსაზღვრებების და მოდელების ხმარებას, განყენებული ცნებების მსჯელობას, მაგალითად, ყვავილის მოდელის (სურათის) გაცნობის ძველებური მეთოდი არასწორია, ვინაიდან ამგვარი ყვავილი ბუნებაში არ არსებობს. ყვავილის მოდელი უკვე განყენებული, აბსტრაქტული დასკვნაა, დაწყებითი სკოლის მოსწავლეებისათვის კი ცოდნის შეძენის საფუძველი თვით საგანი ან მოვლენაა და არა განყენებული წარმოდგენა, ვინაიდან ეს უკანასკნელი მასში არავითარ ემოციას არ იწვევს და ამდენად სრულიად უინტერესოა. განყენებული წარმოდგენები მოსწავლეში კონკრეტული, ბუნებრივი საგნების მეშვეობით უნდა გამოვიწვიოთ, მასწავლებელს ბავშვის აზროვნება უნდა მიჰყავდეს საგნიდან (მოვლენიდან) ცნებისაკენ და არა ცნებიდან საგნისაკენ (მოვლენისაკენ). „ბუნების” სწავლების ძირითადი მიმართულებებია: ● ბუნების მოვლენები, წელიწადის დრონი. ● ცოცხალი და არაცოცხალი ბუნება. ● ადამიანის ორგანიზმი, ჯანმრთელობის დაცვა, პირადი ჰიგიენა. ● საქართველოს მცენარეები და ცხოველები. საცხოვრებელი გარემო, საარსებო პირობები. ● ადამიანი და ბუნება. ბუნების დაცვა. გეოგრაფიული მასალა ძირითადად ორიენტირებული უნდა იყოს მხარეთმცოდნეობაზე, ვინაიდან საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეების გაცნობას არცერთი სხვა სასკოლო საგანი არ ითვალისწინებს. „ჩვენი სამშობლოს” კურსით გათვალისწინებული ისტორიული მასალის ამოცანა ის არის, რომ მოსწავლეებს ინტერესი აღუძრას როგორც საქართველოს წარსულისადმი, ასევე ზოგადად ისტორიისადმი. ისტორიული თემები შეიძლება ისწავლებოდეს უშუალოდ მხარეების გაცნობისას ან ცალკე, ისტორიული მოთხრობების სახით. ამასთან აღსანიშნავია, რომ ისტორიის სასწავლო კურსისგან განსხვავებით, ისტორიულ მოთხრობებში, საგნის სწავლების მიზნებიდან და კლასიკური პედაგოგიკური ტრადიციებიდან გამომდინარე, დასაშვები და მიზანშეწონილია ისტორიული ფაქტებისა თუ მოვლენების მხატვრულად და პედაგოგიკურად შელამაზება. ამრიგად, ორწლიანი სასწავლო კურსით ისწავლება საქართველოს ბუნება, მისი ფლორა და ფაუნა, დედამიწის ზედაპირის ძირითადი ფორმები და ჰორიზონტის მხარეები, საქართველოს აღწერითი გეოგრაფია და მოთხრობები საქართველოს ისტორიიდან (შესაბამისად მოსწავლეებს ვაცნობთ საქართველოს ფიზიკურ და ისტორიულ რუკებს). დაწყებითი სკოლის V-VI კლასების ბუნებისმცოდნეობის ინტეგრალური კურსი აერთიანებს ფიზიკის, ქიმიის, ასტრონომიის, გეოგრაფიისა და ბიოლოგიის საკითხებს. ინტეგრალური კურსის ძირითადი თემებია: ● ბუნების მოვლენა. ცდა და დაკვირვება, როგორც ბუნების მოვლენის შესწავლის ხერხები. ● სხეული და ნივთიერება. სხეულთა თვისებები (ფორმა, ზომა), ნივთიერებათა თვისებები (სიმყიფე, დრეკადობა, პლასტიკურობა, სიმკვრივე). ნივთიერების აგრეგატული მდგომარეობები, ნივთიერების შემადგენელი ნაწილაკები, არაორგანული და ორგანული ნივთიერებები. ● ფიზიკური სიდიდეები და მათი გაზომვა (დროის, მასის, ტემპერატურის და სხვ.). ● სუფთა ნივთიერება და ნარევები. ნარევიდან სუფთა ნივთიერების გამოყოფა. ● მზის სისტემა. პლანეტები. ბუნებრივი თანამგზავრები. ვარსკვლავები. კომეტები. მეტეორული სხეულები. პლანეტების მოძრაობა. მზის გამოსხივებათა თვისებები. მზის მნიშვნელობა მცენარეების, ცხოველებისა და ადამიანის არსებობისათვის. ● ფართობითი და აბსოლუტური სიმაღლე. სიმაღლის გაზომვა. ადგილის გეგმა, რუკა. გლობუსისა და რუკის გრადუსული ბადე. გეოგრაფიული კოორდინატები. ● დედამიწის გარსები: ლითოსფერო, ჰიდროსფერო, ატმოსფერო, ბიოსფერო. გარემოს დაცვა. ● ნიადაგი და მისი მნიშვნელობა, ნიადაგის დაცვა. ● მცენარეული და ცხოველური სამყაროს აგებულება და ცხოველქმედება. ნივთიერებათა ცვლა, კვება, სუნთქვა, ზრდა, განვითარება, გამრავლება. მცენარეთა და ცხოველთა სამყაროს გამოყენება და დაცვა. ● ადამიანის აგებულების და ცხოველქმედების თავისებურებები. ადამიანის სქესობრივი მომწიფება. ბიჭისა და გოგოს ჰიგიენა. ალკოჰოლის, ნიკოტინისა და ნარკოტიკების მავნე გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობასა და შთამომავლობაზე. დასვენებისა და შრომის რეჟიმი, ფიზკულტურისა და სპორტის გავლენა ორგანიზმზე. სტანდარტით გათვალისწინებული მოთხოვნები მოსწავლეთა მომზადების დონის განსაზღვრისათვის (III-IV კლასები) მოსწავლე უნდა განასხვავებდეს: ა) მშობლიურ მხარეში გავრცელებული ხეების, ბუჩქების, ყვავილების (ბალახების) ძირითად სახეობებს; ბ) საჭმელ და შხამიან სოკოებს; გ) გარეულ და შინაურ, მტაცებელ და არამტაცებელ ცხოველებსა და ფრინველებს; დ) საქართველოს რელიეფის ძირითად ფორმებს; ე) საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიულ მხარეებს; მოსწავლემ უნდა დაახასიათოს: ა) წყლის თვისებები და მდგომარეობა, წყალსაცავებისა და მდინარი წყლების სახეები; ბ) ბუნების (ტყის, ცხოველების, თევზების და სხვ.) დაცვის საშუალებანი; გ) ჰორიზონტის მხარეები და კომპასი; დ) საქართველოს ისტორიის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები. ცოდნის შემოწმების სანიმუშო ტესტები და კითხვები: ა) წვიმის დროსაც კი ღრმა ჭის წყალი სუფთაა და არ იმღვრევა. რატომ? გამოარჩიეთ სწორი პასუხი: ა) წვიმის წყალი სუფთაა და ჭის წყალსაც არ აჭუჭყიანებს. ბ) წვიმის შედეგად ამღვრეული ნაკადები მიწაში არ ჩადის. გ) წვიმის შედეგად ამღვრეული წყალი მიწაში ჩასვლისას იფილტრება, იწმინდება და მიწისქვეშა წყალი სუფთა ხდება. 2. ქვემოთ ჩამოთვლილი მცენარეებიდან აღნიშნეთ, რომელია ხის სახელი, რომელი ბუჩქის, ყვავილისა და ბალახის: № დასახელება ხე ბუჩქი ბალახი 1. ცაცხვი 2. ასკილი 3. მაყვალი 4. წაბლი 5. მრავალძარღვა 6. ბაბუაწვერა 7. პანტა 8. წიფელი 9. ბზა 10. ნეკერჩხალი 11. ჩაი. 3. ჩამოთვლილ ცხოველთაგან რომელია მტაცებელი: მაჩვი, დათვი, ზღარბი, თხუნელა, ჯიხვი, შველი, მგელი, ციყვი, ტურა. 4. მასწავლებელს კლასში მიაქვს ადგილობრივად გავრცელებული სოკოების სხვადასხვა სახეობა. მოსწავლემ უნდა გაარჩიოს შხამიანი და საჭმელი სოკოები. 5. კომპასის დახმარებით მოსწავლემ უნდა აჩვენოს ჰორიზონტის მხარეები. 6. საქართველოს ფიზიკურ რუკაზე რა ფერი შეესაბამება მაღალ მთებს? ა) მუქი მწვანე ბ) ღია მწვანე გ) მუქი ყავისფერი დ) ღია ყავისფერი ე) ყვითელი. 7. ქვემოთ ჩამოთვლილი საქართველოს მეფეთაგან რომელს ეწოდა „თავდადებული”; ფარნაოზი, გიორგი, არჩილი, დავითი, დემეტრე, ერეკლე. (V-VI კლასები) მოსწავლემ უნდა იცოდეს ა) რა არის ბუნების მოვლენა. ჩამოთვლილი მაგალითებიდან რომელია ბუნების მოვლენა. ბუნების მოვლენის შესწავლისას როდის იყენებენ ცდას და როდის დაკვირვებას; ბ) სხეულისა და ნივთიერების თვისებების ერთმანეთისაგან გამორჩევა; ნივთიერების აგრეგატული მდგომარეობის ნიშნები. არაორგანული და ორგანული ნივთიერებების ერთმანეთისაგან გარჩევა; გ) ნივთიერების შემადგენელი ნაწილაკები: ფიზიკური სიდიდეები და მათი საზომი ხელსაწყოების გამოყენება; დ) სუფთა ნივთიერებისა და ნარევის ერთმანეთისაგან გარჩევა. ნივთიერების გასუფთავების ხერხები; ე) ციური სხეულების სახეები, მათი მოძრაობის თავისებურებანი; ვ) განსხვავება ადგილის გეგმასა და რუკას შორის, ფარდობითი სიმაღლე, აბსოლუტური სიმაღლეები, გეოგრაფიული კოორდინატები, პარალელები და მედიანები. რუკაზე უნდა ცნობდეს კონტინენტებს, კუნძულებს, ნახევარკუნძულებს, ოკეანეებს, ზღვებს, ყურეებს, სრუტეებს, მდინარეებს, პოულობდეს მდინარის სათავეს და შესართავს, შენაკადებს, მთებს, ვაკეებს, დაბლობებს; ზ) დედამიწის აგებულება, დედამიწის გარსები: ლითოსფერო, ჰიდროსფერო, ატმოსფერო და ბიოსფერო; სფეროებს შორის კავშირი. ნიადაგის წარმომქმნელი ფაქტორები, ნიადაგის ეროზია, ნიადაგის ეროზიისაგან დაცვის ხერხები; თ) არსებული კავშირები ცოცხალ და არაცოცხალ ბუნებას შორის, წითელი წიგნის დანიშნულება, რა კავშირია მცენარეებსა და ცხოველებს შორის, ადამიანის ბუნებასთან ურთიერთობის ნორმები; მოსწავლეს გაცნობიერებული უნდა ჰქონდეს ჰიგიენის წესების დაცვის, დასვენებისა და შრომის რეჟიმის დაცვის აუცილებლობა, ნიკოტინისა და ნარკოტიკების მავნე გავლენა ადამიანის ჯანმრთელობასა და შთამომავლობაზე, ფიზკულტურისა და სპორტის სასიკეთო გავლენა ორგანიზმზე; მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევების შესამოწმებელი ტესტების ნიმუშები: 1. ქვემოთ ჩამოთვლილი მოქმედებებიდან რომელია ცდა და რომელია დაკვირვება? ა) მოსწავლემ დაადგინა, რომ ლამბაქზე დასხმული წყალი უფრო სწრაფად ორთქლდება, ვიდრე იმავე რაოდენობით წყალი ვიწრო ჭიქიდან; ბ) მოსწავლე გარკვეული დღეების განმავლობაში მუქმინებიანი სათვალით უყურებდა მზეს და დაადგინა, რომ ლაქამ უკიდურეს მარჯვენა ნაწილიდან მარცხენა ნაპირამდე 24 დღეში გადაინაცვლა. 2. ქვემოთ ჩამოთვლილი თვისებებიდან რომლებია ნივთიერებისათვის დამახასიათებელი? ა) სიგრძე, ბ) სიმკვრივე, გ) მასა, დ) დრეკადობა. 3. რომელი ხელსაწყოთი შეიძლება სხეულის მასის განსაზღვრა? ა) დინამომეტრი, ბ) სასწორი, გ) ბარომეტრი, დ) ანემომეტრი. 4. მზის სისტემის ციური სხეულებიდან რომელია ვარსკვლავი? ა) ვენერა, ბ) მთვარე, გ) მზე, დ) იუპიტერი. 5. დროის რა მონაკვეთია დღე-ღამე? ა) დედამიწის საკუთარი ღერძის გარშემო სრული შემობრუნების დრო, ბ) მზის ამოსვლიდან ჩასვლამდე, გ) მთვარის ამოსვლიდან ჩასვლამდე. 6. დროის რა მონაკვეთია წელიწადი? ა) მთვარის ორბიტაზე მიმოქცევის დრო; ბ) დედამიწის ორბიტაზე მიმოქცევის დრო; გ) მზის საკუთარი ღერძის გარშემო შემობრუნების დრო. 7. რომელი ნივთიერების თვისებაა სიმყიფე? ა) პლასტილინის, ბ) მინის, გ) ფაიფურის, დ) ტყვიის. 8. დედამიწის შემადგენელი ქანებიდან რომელია თხევად მდგომარეობაში? ა) მიწისქვეშა წყლები, ბ) ნავთობი, გ) გრანიტი, დ) ტორფი. 9. დედამიწის რომელ კონტინენტს აქვს ყველაზე მცირე ფართობი? ა) ამერიკას, ბ) აფრიკას, გ) ანტარქტიდას, დ) ავსტრალიას. 10. რომელ ცოცხალ ორგანიზმებს მიეკუთვნება სოკო? ა) მცენარეებს, ბ) ცხოველებს, გ) ბაქტერიებს, დ) სოკოები ცალკე სამეფოს ქმნის. 11. რომელია ყველაზე წყალუხვი მდინარე? ა) ამაზონი, ბ) ვოლგა, გ) მტკვარი, დ) ნილოსი. 12. რომელ ვულკანს უწოდებენ ჩამქრალს? ა) რომლის კრატერიდანაც ამჟამად ლავა არ ამოდის, ბ) რომელმაც ათი წელია შეწყვიტა ამოფრქვევა, გ) რომლის ამოფრქვევაც კაცობრიობას არ ახსოვს. 13. ადამიანებისა და ცხოველების ორგანოების რომელ სისტემას ეკუთვნის კუჭი? ა) სუნთქვის, ბ) საჭმლის მონელების სისტემას, გ) სისხლძარღვთა სისტემას. 14. თვალის რომელ ადგილზე მიიღება სხეულების გამოსახულებები? რქოვანაზე, ბ) ბადურაზე, გ) ბროლზე, დ) ნებისმიერ სხეულზე. მათემატიკა საგანმანათლებლო სფეროს დახასიათება დაწყებითი სკოლის სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი მათემატიკაში არის სახელმწიფო დოკუმენტი, რომელშიც ჩამოყალიბებულია მოთხოვნები მოსწავლეთა მათემატიკური მომზადების მიმართ სწავლების პირველი ექვსი წლის შემდეგ. მასში მოცემულია ის აუცილებელი სასწავლო მასალა, რასაც უნდა შეიცავდეს მათემატიკის სასკოლო კურსი, ასევე განსაზღვრულია ის ცოდნა და უნარ-ჩვევები, რომელთაც უნდა ფლობდეს მოსწავლე ამ კურსის ათვისების შემდეგ. სტანდარტი არ განსაზღვრავს ცალსახად მათემატიკის სასწავლო კურსის შინაარსს. იგი მხოლოდ იმ საკითხთა ჩამონათვალს მოიცავს, რომელსაც აუცილებლად უნდა შეიცავდეს კურსი (გაცნობის თუ სისტემატური კურსის სახით). ამიტომ სტანდარტის მოთხოვნები შეიძლება პროგრამების და სახელმძღვანელოების სხვადასხვა ვარიანტებმა დააკმაყოფილოს. სტანდარტის მოთხოვნათა შინაარსი განპირობებულია სასკოლო მათემატიკური განათლების მიზნებით. ესაა: მოსწავლეთა ინტელექტუალური განვითარება, აზროვნების მათემატიკური სტილის ფორმირება; იმ კონკრეტული მათემატიკური ცოდნის დაუფლება, რომელიც აუცილებელია პრაქტიკული საქმიანობისთვის, სხვა დისციპლინების შესასწავლად, განათლების გასაგრძელებლად; წარმოდგენათა შექმნა მათემატიკური იდეების და მეთოდების შესახებ, ასევე მათემატიკის, როგორც სინამდვილის აღწერის ფორმის და შემეცნების საშუალების შესახებ; წარმოდგენათა შექმნა მათემატიკაზე, როგორც კულტურის ნაწილზე და საზოგადოებრივი პროგრესისთვის მათემატიკის მნიშვნელობაზე. ელემენტარული სკოლის მათემატიკის კურსის ამოცანებია: ● მოსწავლეთათვის ნატურალური და არაუარყოფითი რაციონალური რიცხვების (წილადების და ათწილადების) ცნებათა სწავლება, ამ რიცხვებზე არითმეტიკულ მოქმედებათა შესრულების მტკიცე ჩვევების გამომუშავება, ამოცანათა ამოხსნისას ამ ჩვევების გამოყენების სწავლება; ● მოსწავლეთათვის გეომეტრიულ ფიგურებზე წარმოდგენათა ჩამოყალიბება, მათი გამოსახვის და გეომეტრიულ სიდიდეთა გაზომვის გამოცდილების მიცემა; ● მოსწავლეთათვის ასოით გამოსახულებებზე წარმოდგენათა ჩამოყალიბება, მათი რიცხვითი მნიშვნელობების გამოთვლასთან და ამოცანათა ამოხსნისას მათ გამოყენებასთან გაცნობა; ● მოსწავლეთათვის მონაცემების თვალსაჩინოდ წარმოდგენის ხერხების და ამოცანათა ამოხსნისას მათი გამოყენების გამოცდილების მიცემა; ● მოსწავლეთათვის მათემატიკური საქმიანობის ახსნა-დასაბუთების ჩვევის ჩამოყალიბება და შესაბამისი სამეტყველო თუ გამომსახველობითი უნარ-ჩვევების განვითარება, ძირითადი მათემატიკური ტერმინებისა და სიმბოლოების გამოყენების სწავლება. მოთხოვნები I-VI კლასების მათემატიკის სასწავლო კურსისადმი მათემატიკის I-VI კლასების კურსი საშუალებას უნდა აძლევდეს მოსწავლეს შეისწავლოს შემდეგი საკითხები რიცხვები და გამოთვლები კურსი მოსწავლეს წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს ნატურალურ რიცხვთა ჩაწერის სხვადასხვა ხერხზე და აცნობდეს მას რიცხვთა პოზიციურ ჩაწერის პრინციპებს ათობით სისტემის მაგალითზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ნატურალური და არაუარყოფითი რაციონალური რიცხვები (წილადები და ათწილადები); რიცხვითი სხივი; ნატურალური რიცხვების, წილადებისა და ათწილადების შედარება; ამ რიცხვებზე ოთხივე არითმეტიკული მოქმედება, მოქმედებათა კანონები, მოქმედებათა შესრულების თანმიმდევრობა. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს მარტივი და შედგენილი რიცხვების, ნაშთიანი გაყოფის, ჯერადის და გამყოფის შესახებ, ნატურალური რიცხვის მარტივ მამრავლებად დაშლის შესახებ, უნდა შეისწავლებოდეს პროპორცია და მისი თვისებები, პროცენტი, რიცხვით (არითმეტიკულ) გამოსახულებათა მნიშვნელობის გამოთვლა, ტექსტური ამოცანების ამოხსნა, რიცხვების დამრგვალება. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს სიდიდეების (მანძილი, მასა, დრო), მათი საზომი ერთეულებისა და ერთეულებს შორის თანაფარდობათა შესახებ. გეომეტრიული ფიგურები და სიდიდეები კურსი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს გეომეტრიულ ფიგურებს (წერტილს, მონაკვეთს, სხივს, წრფეს, კუთხეს, სიბრტყეს, მრავალკუთხედსა და მის სახეობებს, წრეს, წრეწირს, ბირთვს, სფეროს, ცილინდრს, მართკუთხა პარალელეპიპედს, კუბს), აგრეთვე ცილინდრის და სამკუთხა პარალელეპიპედის შლილებს. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს გეომეტრიული სიდიდეების (მონაკვეთის სიგრძის, კუთხის გრადუსული ზომის, ბრტყელი ფიგურის ფართობის, სივრცული ფიგურის მოცულობის) შესახებ და აცნობდეს მოსწავლეებს მართკუთხედის ფართობის და მართკუთხა პარალელეპიპედის მოცულობის გამოსათვლელ ფორმულებს. კურსში წარმოდგენილი უნდა იყოს ჩამოთვლილი ბრტყელი გეომეტრიული ფიგურების გამოსახვის და გაზომვის ხერხები. ალგებრის ელემენტები კურსი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს უმარტივეს ასოით გამოსახულებებს, მათი რიცხვითი მნიშვნელობების გამოთვლას, უმარტივეს ერთუცნობიან განტოლებებს და მათი გამოყენებით ამოცანების ამოხსნას. მონაცემების თვალსაჩინოდ წარმოდგენის ხერხები კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს ცხრილების და დიაგრამების (წრიულის, ხაზოვანის, სვეტოვანის) შესახებ. იგი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს სკალის, მასშტაბის ცნებებს და მათ გამოყენებას. მოთხოვნები მოსწავლეთა მათემატიკური ცოდნის და უნარ-ჩვევებისადმი I-VI კლასების კურსის ათვისების შემდეგ I-VI კლასების მათემეტიკის კურსის ათვისების შედეგად მოსწავლეს მოეთხოვება: რიცხვები და გამოთვლები ● შეეძლოს რიცხვების გამოსახვა რიცხვით სხივზე; ● შეეძლოს რიცხვების შედარება; ● იყენებდეს ოპერაციათა კომპონენტებს შორის კავშირს; ● შეეძლოს რიცხვის დაშლა მარტივ მამრავლებად; ● იყენებდეს საერთო გამყოფის და საერთო ჯერადის ცნებებს ამოცანების ამოხსნისას; ● შეეძლოს რიცხვის და სიდიდის წილადის თუ პროცენტის გამოთვლა და შებრუნებული ამოცანების ამოხსნა; ● შეეძლოს პროპორციის შედგენა, პროპორციის უცნობი წევრის პოვნა; ● შეეძლოს გამოთვლების შესრულება ზეპირად და წერით და რიცხვების დამრგვალება საჭირო სიზუსტით; ● შეეძლოს რამდენიმემოქმედებიანი რიცხვითი გამოსახულების მნიშვნელობის გამოთვლა; ● შეეძლოს ტექსტური ამოცანების ამოხსნა. გეომეტრიული ფიგურები და სიდიდეები ● შეეძლოს ამოიცნოს, აღწეროს, შეადაროს გეომეტრიული ფიგურები; ● შეეძლოს შლილის საშუალებით დაუკავშიროს ბრტყელი ფიგურები სივრცულ ფიგურებს და პირიქით; ● შეეძლოს უმარტივესი გეომეტრიული ამოცანების ამოხსნა ნახაზების და მოდელების გამოყენებით; ● შეეძლოს მრავალკუთხედის პერიმეტრის, მართკუთხედის და ერთეულოვანი კვადრატებით შედგენილი ფიგურის ფართობის, აგრეთვე მართკუთხა პარალელეპიპედის მოცულობის გამოთვლა; ● ფლობდეს გეომეტრიული საზომი ხელსაწყოების პრაქტიკული გამოყენების ჩვევებს ფიგურათა გამოსახვისას და გაზომვების ჩატარებისას. ალგებრის ელემენტები ● შეეძლოს უმარტივესი ასოით გამოსახულებათა წაკითხვა და შედგენა, მათი მნიშვნელობების გამოთვლა ასოებით მოცემული რიცხვითი მნიშვნელობებისათვის; ● შეეძლოს უმარტივესი განტოლებების ამოხსნა, რომლებიც უცნობს შეიცავს შესაკრების, საკლების, მაკლების, თანამამრავლის, გასაყოფის ან გამყოფის სახით; ● შეეძლოს უმარტივესი ტექსტური ამოცანების ამოხსნა განტოლების შედგენის გზით. მონაცემების თვალსაჩინოდ წარმოდგენის ხერხები ● შეეძლოს წაიკითხოს და გამოიყენოს ცხრილები და დიაგრამები; ● შეეძლოს წაიკითხოს და გამოიყენოს სკალები და მასშტაბები. მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევების შესამოწმებელი ამოცანების ნიმუშები I-VI კლასები 1. წაიკითხეთ გამოსახულებანი სიტყვების „ჯამი“, „სხვაობა“, „ნამრავლი“, "განაყოფი" გამოყენებით: ა) 48-45;                 ბ) 91.62 გ) 96:6;                   დ) 86+35 2. დააკვირდით ნახაზს და ამოწერეთ მასზე გამოსახული ყველა მონაკვეთი ასოითი აღნიშვნების გამოყენებით: 3. ჩაწერეთ სიტყვებით შემდეგი რიცხვების სახელწოდებები: 602, 4008, 72906, 50400, 9106054. 4. ჩაწერეთ ციფრებით შემდეგი რიცხვები: ას ოთხი ათასი; ორი მილიონ ას ორმოცდათხუთმეტი ათას ოცდაექვსი; ცხრა ათას ას ოთხი. 5. დაითვალეთ: ა) წყვილებით 20-მდე; ბ) ხუთეულებით 30-მდე; გ) ათეულებით 200-მდე; დ) ასეულებით 3000-მდე; ე) უკან სვლით 40-დან 20-მდე. 6. წაიკითხეთ შემდეგი ტექსტები, ყურადღება მიაქციეთ წილადებს და მოიფიქრეთ, შეიძლება თუ არა მოხდეს, რომ: ა) მზიამ, ირაკლიმ და ბიძინამ თანაბრად გაიყონ ერთი კოლოფი სიმინდის ბურბუშელა – მზიამ მიირთვას ბურბუშელას 1/2 ნაწილი, ირაკლიმ და ბიძინამ – ამდენივე თითოეულმა; ბ) თვითმფრინავი თბილისიდან მოსკოვში გაფრინდეს, გაიფრინოს გზის 3/4, შემდეგ კი საწვავის უკმარისობის გამო უკან გამობრუნდეს და კვლავ თბილისში ჩამოფრინდეს. 7. დააკვირდით ნახაზს. რომელ წილადს დააწერდით უკანასკნელი კვადრატის თავზე? რატომ? 8. ნახაზზე ფიგურაში ჩაწერილი რიცხვი მიუთითებს, თუ წრეწირის რა ნაწილია ეს ფიგურა. გაარკვიეთ, რა წილადი უნდა ეწეროს ცარიელ ფიგურაში. 9. ჩაწერეთ: უმცირესი ხუთნიშნა რიცხვი და უდიდესი ექვსნიშნა რიცხვი. 10. წარმოადგინეთ სათანრიგო შესაკრებების ჯამის სახით შემდეგი რიცხვები: 620705 = 50690 = 1001001 = 11. დააკვირდით ჩანაწერებს და გამოთვლების გარეშე გადაწერეთ ისე, რომ * ნიშანი შეცვალოთ საჭირო ნიშნით >, < ან =. ა) 20089 + 193 * 20184 + 193; ბ) 3706 - 198 * 3706 - 203; გ) 3001 . 206 * 2798 . 206; დ) 2818 : 48 * 2906 : 48. 12. დახაზეთ რიცხვითი სხივი და გამოსახეთ მასზე წერტილები, რომლებიც შეესაბამება რიცხვებს: 2; 3,5; 4. 13. გაარკვიეთ, რა რიცხვები შეესაბამება A, B და C წერტილებს რიცხვით სხივზე: 14. დაალაგეთ რიცხვები 5,1; 2,08; 3,4; 2; 5,025; 3. კლებადობის მიხედვით. 15. დააკვირდით რიცხვებს და შეავსეთ ცხრილი: 2028, 45615, 8766, 50001, 94050, 2148934, 130400, 777. იყოფა 2-ზე იყოფა 3-ზე იყოფა 5-ზე იყოფა 9-ზე იყოფა 10-ზე 16. შეაფასეთ, მოცემული სიდიდეებიდან რომელი შეიძლება გამოხატავდეს ქალაქებს შორის მანძილს: 11 მმ; 156 კმ; 1 მ და 38 სმ; 8 დმ; 5 მ; 12 სმ. 17. გადაიხაზეთ და შეავსეთ ცხრილი 60 წმ 100 წმ 352 წმ 1 წთ 3 წთ 6 წთ და 10 წმ 18. შეასრულეთ მოქმედებები: ა) 1036 - 2148 : 12; ბ) 4 -  + ; გ) ; დ) 14,4 : 36 + (19,4 -1,8) ​.  . 19. გაარკვიეთ: 8 ტონის რა ნაწილია 50 კგ? 2 საუკუნის რა ნაწილია 10 თვე? 10 კმ-ის რა ნაწილია 200მ? 20. ვთქვათ ზაზამ გაკვეთილების მომზადებას 1 სთ. და 20 წთ. მოანდომა. მათემატიკის მომზადებას დასჭირდა ამ დროის , ხოლო ქართული ენის მომზადებას - . რამდენი წუთი დახარჯა სხვა საგნების მოსამზადებლად? შეეცადეთ ამოხსნათ ამოცანა ორი სხვადასხვა გზით. 21. ვთქვათ, რძით სავსე ბიდონის მასაა 34 კგ, ხოლო ნახევრად სავსე იმავე ბიდონის - 18,5 კგ. რას იწონის ცარიელი ბიდონი? შეეცადეთ ამოხსნათ ამოცანა რამდენიმე განსხვავებული გზით. 22. ვთქვათ, თბილისიდან ზესტაფონისაკენ და ზესტაფონიდან თბილისისაკენ ერთდროულად გამოვიდა ორი ავტომობილი. თბილისიდან გასული ავტომობილი ყოველ ერთ საათში 50 კმ-ს გადის, ზესტაფონიდან გასული კი - 40 კმ-ს. თბილისიდან ზესტაფონამდე 200 კმ მანძილია, რამდენ საათში შეხვდებიან ავტომობილები ერთმანეთს? თბილისიდან რა მანძილზე მოხდება შეხვედრა? რამდენ საათში ჩავა თბილისიდან გასული ავტომობილი ზესტაფონში? კიდევ რისი შეტყობა შეიძლება ამოცანის პირობიდან? დასვით სათანადო კითხვები. 23. გაარკვიეთ, რა მანძილია თბილისიდან ხაშურამდე, თუ რუკაზე ამ ქალაქებს შორის 23,6 სმ-ია და რუკის მასშტაბია 1:500000. 24. დახაზეთ მართკუთხედი, რომლის გვერდების სიგრძეებია 3 სმ და 5 სმ. 25. რა სიგრძისაა ნახაზზე გამოსახული მონაკვეთი? 26. შეავსეთ ცხრილი და მოისაზრეთ, რამდენჯერ იზრდება მართკუთხედის ფართობი მისი ერთ-ერთი გვერდის რამდენიმეჯერ დაგრძელების შედეგად: სიგრძე მეტრებში 3 3 9 9 სიგანე მეტრებში 2 4 4 16 ფართობი კვ. მეტრებში 27. რისი ტოლია ნახაზზე გამოსახული ფიგურის ფართობი? 28. ვთქვათ, კვადრატის ფორმის მქონე ფილას გვეერდის სიგრძეა 50 სმ. რამდენი ფილა იქნება საჭირო 1,5 კმ სიგრძის და 3,5 მ სიგანის მქონე გზის დასაგებად? შეცადეთ ამოხსნათ ამოცანა ორი სხვადასხვა გზით. 29. ვთქვათ, სფეროს ფორმის მქონე სათამაშო ბურთის რადიუსის სიგრძეა 8 სმ, ხოლო ძელებს შორის მანძილია 14 სმ. გაეტევა თუ არა ბურთი ძელებს შორის? რატომ? 30. შეიძლება თუ არა, რომ სამი მართკუთხედი, რომელთა გვერდების სიგრძეებია შესაბამისად 5 სმ და 2 სმ, 2 სმ და 9 სმ, 9 სმ და 7 სმ, იყოს ერთი და იმავე მართკუთხა პარალელეპიპედის წახნაგები? რატომ? 31. ამოიწერეთ იმ ფიგურების ნომრები, რომლებიც კუბის შლილია: 32. გამოთვალეთ 3 სმ სიგრძის წიბოს მქონე კუბის მოცულობა. 33. ვთქვათ,  a ერთზე მეტ რომელიმე ნატურალურ რიცხვს აღნიშნავს, ჩაწერეთ მისი წინა და მომდევნო ნატურალური რიცხვები. 34. ვთქვათ, მართკუთხა ფორმის მქონე კინოდარბაზში m რიგია, თითოეულ რიგში კი n სკამია. ჩაწერეთ ამ კინოთეატრში სკამების რაოდენობის გამოსათვლელი ასოთი გამოსახულება და იპოვეთ მისი რიცხვითი მნიშვნელობა, როცა: ა) m=20, n=9; ბ) m=15, n=10. 35. ამოხსენით განტოლებანი: ა) ხ + 45 = 59; ბ) 3 - y = 2; გ) 1,5 ​. ა = 6; დ) 2 : b = 0,125. 36. მატარებელმა გაიარა 21 კმ, რაც გასავლელი გზის  ნაწილია. რა გზა უნდა გაევლო მატარებელს? НАЧАЛЬНАЯ ШКОЛА ПЕРВЫЙ ЭТАП ОБУЧЕНИЯ ( II-IV КЛАССЫ) В разных условиях функционования русского языка этап начального обучения начинается с второго класса. Цель начального этапа усвоения русского языка – обучение учащихся общению преимущественно в семейно бытовой и учебной сферах на элементарном языковом материале, что позволит школьникам говорить на русском языке в типовых ситуациях («Знакомство», «Семья», «Дом», «В магазине», «У врача», «В библиотеке» и т.п.) понимать несложную речь учителя и своих сверстников, общатся с нми, а также овладеть механизмом чтения и письма на русском языке. Лексический минимум составляет 1250 слов. В условиях начального этапа следует решить ряд проблем: Формирование первоначальных речевых действии. Формирование призносительных навыков. Формирование речевого слуха и навыков общения. Развитие устной речи, чтение. Письмо. Все разделы программ должны быть нацелены на выработку умений и навыков аудирования, говорения, чтения и письма. В условиях начального этапа преподнесение языкового материала подчинено единому принципу: фонетика, лексика вводятся комплексно. Учащимся предлагается наиболее частотный и употребительный в языке элементарный материал всех уровней языковой системы (фонетика-морфологического, лексикосемантического и грамматического). СОДЕРЖАНИЕ ПРЕДМЕТА РЕЧЕВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ В процессе обучения на начальном этапе формируются следующие умения и навыки в различных видах речевой деятельности: Аудирование. Понимание речи учителя и других носителей языка. Умение отвечать на ключевые вопросы по содержанию услышанного. Умение пересказать услышанное на элементарном уровне. Говорение. Умение составить описание или повествование (по картинкам или вопросам учителя). Умение пересказать прочитанный текст, отвечая на вопросы по тексту или ставя их. Умение участвовать в элементарном диалоге, используя основные типы диалогических единств. Умение рассказать о себе, о своей семье, о школе, о друзьях, о своих интересах. Чтение. Приобретение навыков правильного произношения, сознательного, правильного и выразительного чтения текстов, включающих знакоммую учащимся лексику, грамматические формы и конструкции. Понимание содержания читаемых текстов. Умение отвечать на вопросы по содержанию прочитанного. Письмо. Приобретение навыков связного письма. Письмо по образу, данному в тетради. Списывание слов и коротких предложений с доски и с книги. Письменные ответы на вопросы, диктанты с предварительным комментариев трудных орфограмм, перевод с родного языка на русский отдельных слов и коротких предложений. Умение писать письмо и адрес на конверте, писать изложение текста из 4-6 предложений. ЯЗЫКОВОЙ МАТЕРИАЛ Фонетика и орфоэпия. Понятие о звуке. Гласные и согласные звуки. Согласные твердые и мягкие, глухие и звонкие, заднеязычные, шипящие. Слова со стечением согласных. Слог: Ударный и безударный слог. Интонация. Лексика. Лексический минимум объемом до 1250 слов. Грамматика. Единственное и множественное число существительных. Род существительных. Различие рода по полу, по формальным признакам. Изменение глагола по числам и лицам. Времена глагола. Изменение глагола по родам в прошедшем времени. Род, число, падеж прилагательных. Согласование прилагательных с существительным. Количественные и порядковые числительные (простые формы). Наречия места, времени и образа действия. Графика. Орфография. Пунктуация. Письмо букв, их сочетаний, слов, предложений. Большая буква в начале предложения. Большая буква в именах людей, кличках животных, названиях городов, сел, рек, гор, морей. Раздельное написание предлогов с последующим словом. Перенос слов по слогам. Проверка безударных гласных посредством родственных слов, входящих в лексический минимум. Правописание слов со звонкими и глухими согласными. Правописание гласных после шипящих и Ц. Употребление Ь. Употребление точки, вопросительного и восклицательного знаков. Запятая при перечислении. Порядок слов в предложении. Главные и второстепенные члены предложения. Выражение главных членов предложения. Этнокультуроведческий материал. Речевой этикет за столом при знакомстве и т.д.. Русские имена, отчества и фамилии. Русские национальные игры и игрушки. Русские детские песни, сказки, пословицы, поговорки, загадки и т.д.. ТРЕБОВАНИЯ К УРОВНЮ ПОДГОТОВКИ УЧАЩИХСЯ РЕЧЕВЫЕ УМЕНИЯ И НАВЫКИ В конце начального этана обучения ученик должен уметь в процессе чтения: ● читать повествовательные и описательные тексты из 5-8 предложений со снятыми языковыми трудностями (40 - 50 слов); ● пересказать прочитанный текст из 3-8 предложений; ● выделить в тексте основной замысел ( идею) и содержание (тему) Аудирование: ● выделять в прослушанном сообщении предложения и его части (слова),членить - слова на слоги и звуки; ● понимать прослушанное сообщение, которое прозвучало в продолжение 1 -2 минут; ● понимать речь учителя и другого собеседника, звукозапись; ● воспринимать и воспроизводить услышанное после двух предъявлении. Говорение: ● общаться в семейно-бытовой и учебной сферах (здороваться и прощаться, поздравлять с чем-либо, выражать благодарность, обмениваться информацией в типовых ситуациях и получать ее); ● составлять диалог по образцу ( используя типы диалогических единств); ● рассказать о себе, о своей, семье, о товарищах, о школе, ● давать описание человека или природы ( "-; предложения). Письмо: ● составлять простой план к тексту; ● писать изложение из 3-6 предложений; ● писать диктанты (30 - 40); ● давать письменные ответы на вопросы (4-5 вопросов) о себе, своей семье, занятиях в школе, товарищах, по изученному тексту. ЯЗЫКОВЫЕ ЗНАНИЯ Учащиеся, заканчивающие начальную школу, должны гнать: ● алфавит; ● основные понятия ( термины ) : звук (гласный, согласный), буквы (заглавная, прописная), слог (ударный, безударный), интонация, слово, предложение существительное, прилагательное, глагол, союз, предлог, единственное число, множественное число, мужской, женский, средний род, настоящее, прошедшее, будущее время, точка, запятая, вопросительный, восклицагельныи знаки; ● различение существительных по роду (определение рода по полу и по формальным признакам: ● виды глагола; ● изменение глагола по лицам и числам; ● времена глагола: ● правила правописания безударных гласных, гласных после шипящих и Ц, глухих и звонких согласньк, разделительного Ь, большой буквы; правила пунктуации, точка, вопросительный и восклицательный знаки в конце предложения, запятая при однородных членах и перед союзами А, НО, ЧТО, ЧТОБЫ; правила переноса слов. ВТОРОЙ ЭТАП ОБУЧЕНИЯ (V-VI КЛАССЫ) СОДЕРЖАНИЕ ПРЕДМЕТА На этом этапе обучения развиваются и закрепляются приобретенные ранее языковые знания, речевые умения и навыки по всем видам речевой деятельности: аудированию, говорению, чтению, письму. Учащиеся овладевают теоретическими основами орфографии, фонетики, морфологии и синтаксиса простого предложения в пределах лексического и грамматического минимумов, представленных в "Стандарте...". Ориентировочный список предметов речи для отбора базового лексического минимума (500 слов). При отборе лексических единиц можно использовать предложенный ниже перечень ключевых слов, обозначающих основное предметное содержание речи. Каждая лексическая группа должна включать различные части речи: существительные, прилагательные, местоимения, числительные, глаголы, наречия, служебные слова. О себе Имя, адрес, телефон, дата и месю рождения, название страны, возраст, члены семьи, род занятий, профессия, Друзья, внешность. Дом и семья Квартира, мебель, месторасположение, природа, домашние животные, двор, семейные традиции, праздники, распорядок дня, помощь по дому Магазины Покупки, сувениры, подарки, продукты питания, одежда. Досуг Свободное время, каникулы, развлечения, увлечения, спорт, путешествие, поездки. Город (село) Достопримечательности, культурные центры, транспорт, традиции, национальные праздники. Школа Учебные предметы, расписание, учителя, занятия на уроках, на переменах, планы на будущее. Природа Времена года, погода, животные, растения, экология В гостьях У друзей, у родственников, у знакомых, у соседей. Библиотека Любимая книга, журнал, газета, каталог, читальный зал, книгохранилище. Здаровье Головная боль, болезнь, врач, поликлиника, больница, лекарства. Элементы этикета Знакомство, приветствие, обращение, благодарность, просьба, приглашение. На данном этапе закладываются основы пользования языком как средством обмена информацией в сферах социокультурной и социально-бытовой, формируются навыки работы над текстом (передача конкретного содержания текста, усвоение понятий "содержание" и " идея", элементарный анализ смыслового содержания текста, составление плана, выписывание из текстов цитат, составление простейших тезисов к характеристикам героев). РЕЧЕВАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ Аудирование. Понимать несложную русскую речь в виде фонозаписи песен, стихов, худ произведении по телевидению, в радио, в общении с другими носителями русского языка. Воспринимать на слух связную диалогическую речь с возможностью воспроизведения ее учащимися в виде монологической речи. Воспринимать на слух элементарные тексты на научно-популярную, обыходно- бытовую, общественно-политическую темы с возможностью передачи содержания своими словами. Говорение. Передача содержания речи учителя или другого собеседника в объеме изученных тем, усвоенной лексики. Правильное произношение слов, словосочетании, правильное интонирование предложений и связного текста, постановка логического ударения. Монологическая речь. Высказывание, подготовленное содержанием языкового и лексического материала. Самостоятельное высказывание о знакомой теме или в знакомой ситуации. ● умение описать предмет, рисунок, ситуацию; ● умение рассказать о себе, товарищах, школе, семье, книге, фильме. ● умение передать содержание элементарных, небольших текстов. Диалогическая речь. ● задать вопрос партнеру по диалогу; ● составить диалог по данной теме, продолжить его; ● составить диалог по образцу; ● вести элементарную беседу; ● поговорить на социально-бытовую тему в учебной ситуации; ● общаться в пределах необходимого лексическою минимума в различных жизненных ситуациях. Чтение ● правильное, сознательное, беглое и выразительное чтение небольших текстов с преобладанием слов активного запаса; ● передача содержания, основной мысли текста; ● деление текста на логические отрывки; ● составление плана к тексту, заголовка к нему, к отдельным его логическим отрезкам; ● нахождение в тексте основной идеи; ● самостоятельное чтение дома небольших произведений; ● нахождение в тексте примечательных строк с точки зрения его художественного достоинства, описания природы, интересных мыслей и т.д. ● пользование словарем и справочниками. Письменная речь ● запись небольшого диктуемого текста; передача содержания текста с постепенным усложнением по смыслу и по количеству слов (от 30 до 50 слов); ● составление плана, вопросов к тексту; ● составление изложения на данную тему; ● составление заметок, небольших рецензий, писем, деловых бумаг, элементарного образца (заявления, доверенности, обращения, оформления адреса). ●Знания, умения и навыки на втором этапе обучения должны формироваться и развиваться при активном оперировании как языковыми единицами (слог, слово, словосочетание), так и коммуникативными единицами (простое предложение, сложное предложение, текст). ЯЗЫКОВЫЙ МАТЕРИАЛ Понятие о культуре речи Типы речи (описание, повествование, рассуждение, элементарный анализ. Формы речи: монологическая и диалогическая. Основные понятия о стилистике речи. Средства организации связного текста. Анализ смысловой структуры текста. Перечень языкового материала Фонетика и орфоэпия. Гласные и согласные. Редукция гласных. Твердость и мягкость согласных. Оглушение и озвончение. Основные типы интонационных конструкций. Орфография. Основные правила правописания. Правописание слов с двойными согласными. Правописание звонких и глухих согласных. Употребление Ь и Ъ . Гласные после шипящих и Ц. Правописание слов с непроизносимыми согласными. Лексика. Однозначные и многозначные слова. Прямое и переносное значение слов. Синонимы и антонимы. Лексический минимум объемом до 1000 слов. Словообразование. Типы и способы словообразования. Семантическое значение корня приставки и суффикса. Однокоренные слова. Грамматика. Имя существительное. Предложно-цадсжиая система русского языка (форма, семантика, употребление). Формы и типы прилагательного и местоимения. Их грамматические признаки, правописание. Количественные и порядковые числительные. Их правописание. Неопределенная форма глагола. Категории числа, лица, времени и рода ( в прошедшем времени). Правописание личных окончаний глагола. Правописание глаголов неопределенной формы. Беспредложные и предложные конструкции типа "Глагол + Имя".Правописание НЕ с именами. Правописание НЕ с глаголами. НЕ и НИ в наречиях. НЕ и НИ в отрицательных местоимениях. Правописание -Н-, -НН- в прилагательных. Служебные части речи. Их употребление и правописание Главные и второстепенные члены предложения. Способы их выражения. Синтаксическая связь слов в предложении: согласование, управление, примыкание. Предложение с однородными членами. Знаки препинания. Обращение. ისტორიული ციკლის საგნები დაწყებითი სკოლის I-IV კლასებში ისტორიული შინაარსის მასალა გადაიცემა ისტორიული მოთხოვნებისა და ისტორიული ჩანართების სახით ქართული ენის, უცხო ენების და ბუნებისმცოდნეობის სწავლებისას, ხოლო V-VI კლასებში ისტორიული ციკლის საგნები ისწავლება ცალკე. სასწავლო მასალის შინაარსი ● ბუნებრივი და ისტორიული დრო. ● ისტორიული დროის ხაზი /შკალა/ . ● ისტორია და ისტორიის მეცნიერება. ● ისტორიის მეცნიერული ცოდნის წყაროები. ● ისტორიული მეცნიერების ძირითადი დარგები. ● გეოგრაფიული გარემო და გეოგრაფიული რუკა. ● ისტორიის პროცესი და ისტორიის რუკა. ● კაცობრიობის აღმავალი განვითარების გზა. ● საქართველო, მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ქვეყანა. ● საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობა, საზღვრები, მეზობლები. ● უცხოელთა ცნობები ძველი საქართველოს შესახებ. ● ერთიანი საქართველოს სამეფოს წარმოქმნა. ● ძველი ქართული კულტურა და რელიგია /წარმართობა/. ● საქართველოს გაქრისტიანება. ● ქრისტიანობისათვის წამებული საქართველოს წმინდანები. ● საქართველოს ისტორიული დედაქალაქები. ● საქართველოს გაერთიანება – დავით აღმაშენებელი. ● საქართველოს გაძლიერება. თამარ მეფე. ● ქართული კულტურის აყვავება. შოთა რუსთაველი. ● უცხოელ დამპყრობლებთან მებრძოლი გმირები. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა – ი. ჭავჭავაძე. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენა. ● საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს კვლავ დაპყრობა. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის კვლავ აღდგენა. ● თანამედროვე საქართველო. მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი საქართველოს ისტორიის პროპედევდიკური კურსის შესწავლის შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● ისტორიული დრო ბუნებრივი დროის მხოლოდ მცირე ნაწილია და მხოლოდ ადამიანთა საზოგადოების აღმოცენების შემდეგ იწყება. ● კალენდარულ დროს აქვს თავისი საზომი ერთეულები, რომელთა საშუალებით შკალაზე აღბეჭდვა შესაძლებელია. ● ისტორია, როგორც საზოგადოების მთელი წარსული, და ისტორია, როგორც ამ წარსულის შესახებ მეცნიერული ცოდნა, განსხვავებული ცნებებია. ● ნივთიერი, წერილობითი და სხვა ისტორიული წყაროები წარსულში ადამიანთა მოქმედების ის ნაშთებია, რომელთა საშუალებით შესაძლებელია საზოგადოების მთელი წარსულის მხოლოდ ნაწილის თანდათანობით აღდგენა /რეკონსტრუქცია/. ● ისტორიული მეცნიერების ცალკეული დარგები /არქეოლოგია, ეთნოგრაფია, ტოპონომიკა, ნუმიზმატიკა, გენეალოგია, ჰერალდიკა და სხვ./ საზოგადოების ისტორიის საერთო სურათის აღდგენას სხვადასხვანაირად ემსახურებიან. ● ისტორიული რუკა განსხვავდება ფიზიკური, პოლიტიკური და სხვა სახის რუკებისაგან და ასახავს გარკვეულ ადგილას და გარკვეულ დროში მომხდარ მნიშვნელოვან ფაქტებს და მოვლენებს: სახელმწიფოსა და მისი ნაწილების საზღვრებს, ქალაქებს, ომებს და სხვ. ● კაცობრიობამ თავისი განვითარების გზაზე მრავალი საფეხური განვლო პირველყოფილი ჩამორჩენილობიდან /ქვის იარაღები, გვაროვნული წყობილება/ თანამედროვე ტექნიკურ მიღწევებამდე /ტელევიზია, კომპიუტერი, რობოტი/ და თავისუფალ ადამიანთა სამოქალაქო საზოგადოებამდე. ● საქართველო არის მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ქვეყანა, რომელმაც კაცობრიობის განვითარებისათვის დამახასიათებელი თითქმის ყველა საფეხური განვლო. ● უძველესი ცნობები ქართულ ტომთა სახელმწიფოებრივი გაერთიანების „დიოხისა” და „კოლხის” შესახებ შემონახულია ურარტუ – ლურსმულ წარწერებში და ბერძნულ „არგონავტების” მითში. ● აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს მომცველი ერთიანი სახელმწიფო წარმოიშვა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე IV ს. დასასრულს და III ს. დასაწყისში, ე.ი. 2300 წლის წინად და მისი პირველი მეფე იყო ფარნავაზი. ● ძველი ქართული კულტურის დამადასტურებელია ის ნივთები, რომლებიც არქეოლოგებმა საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოაჩინეს და ამჟამად მუზეუმებში ინახება. ● ძველი ქართული რელიგია (წარმართობა) კერპთაყვანისმცემლური ხასიათის იყო. ● საქართველოს გაქრისტიანებას (ჩვენი წელთაღრიცხვის IVს. 30-იანი წლები). ● დადებითი მნიშვნელობა ჰქონდა მაშინდელ მოწინავე ქვეყნებთან კულტურული ურთიერთობის გაფართოებისათვის. ● საქართველოს ეკლესიას ჰყავს ქრისტიანობისათვის წამებული წმინდანთა მთელი დასი (შუშანიკი, ევსტათი, აბო და სხვა.). ● უცხოელ დამპყრობლებთან შეურიგებელი ბრძოლის გაჩაღება და საქართველოს დადაქალაქი მცხეთიდან თბილისში გადატანა დაკავშირებულია ვახტანგ გორგასლისა და მისი მემკვიდრეეების სახელთან.      ● არაბთა ბატონობის სახელთან (VII-Xსს.) საქართველო ცალკეულ სამეფო-სამთავროებად დაიშალა. საქართველოს სამეფო-სამთავროების გაერთიანება დასრულდა დავით აღმაშენებლის დროს. ● საქართველოს ძლიერებამ უმაღლეს წერტილს მიაღწია თამარ მეფის დროს. ● ქართული კულტურის მწვერვალად ითვლება შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი”, რომელიც მოწინავე საკაცობრიო იდეებს ქადაგებს. ● მონღოლთა ბატონობისა და თემურ ლენგის შემოსევების შედეგად საქართველო კვლავ დაიშალა ცალკეულ სამეფო-სამთავროებად. ● უცხოელ დამპყრობთა წინააღმდეგმებრძოლ მეფეთა და გმირთა შორის განსაკუთრებით გამოირჩევიან ცოტნე დადიანი, დემეტრე თავდადებული, ლუარსაბ I, ქეთევან დედოფალი, თევდორე მღვდელი, გიორგი სააკაძე. ● კრწანისის ბრძოლაში ქართლ-კახეთის სამეფოს დამარცხებას საბედისწერო მნიშვნელობა ჰქონდა მთელი საქართველოსათვის. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობით (XIXს. დასაწყისი) დაიწყო ჩვენი ქვეყნის სამეფო-სამთავროებისა და ისტორიული ტერიტორიების თავმოყრა-გაერთიანება. მაგრამ, საქართველომ დაკარგა საკუთარი სახელმწიფოებრიობა, რასაც ქართველმა ხალხმა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობით უპასუხა. ● ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა განსაკუთრებით გაძლიერდა XIX ს. მე-2 ნახევრიდან, როცა მას სათავეში ჩაუდგა ილია ჭავჭავაძე. ● 1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობა აღდგენილ იქნა, მაგრამ, 1921 წლის 25 თებერვალს საბჭოთა რუსეთმა ის კვლავ დაიპყრო. ● 1991 წლის 9 აპრილს საქართველოს დამოუკიდებლობა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობა კვლავ აღდგენილ იქნა. ● თანამედროვე საქართველო წარმოადგენს მსოფლიოს სხვა ქვეყნების მიერ აღიარებულ ერთ-ერთ დამოუკიდებელ დემოკრატიულ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს თავისი ტერიტორია, ხელისუფლების ორგანოები, ღერბი, დროშა, ჰიმნი და სხვა განმასხვავებელი ნიშნები. იგი თანმიმდევრულად იბრძვის მშვიდობისათვის, ხალხთა მეგობრობისა და თანამშრომლობისათვის, თავის მოქალაქეთა კეთილდღეობისათვის. მსოფლიო ისტორია ისტორიული მასალის შინაარსი ძველი მსოფლიოს ისტორია (სავარაუდოდ ისწავლება VI კლასში) ● მსოფლიო ისტორიის საგანი. ● უძველეს ადამიანთა ცხოვრება და საქმიანობა წინარეისტორიული ხანის სხვადასხვა ეტაპზე: საქმიანობის წესი, შრომის იარაღები, მოთხოვნილებები, საცხოვრებელი, საკვები. ● უძველეს ადამიანთა პირველი გაერთიანებები: ოჯახი, გვარი, ტომი, თემი, არქაული სახელმწიფო. ● უძველეს ადამიანთა რწმენა-წარმოდგენები. რელიგიის, ხელოვნების, დამწერლობის წარმოშობა. ● ადამიანი ძველი სამყაროს ეპოქაში. ძველი აღმოსავლეთის ხალხების, ძველი ბერძნების, ძველი რომაელების ცხოვრება: სამეურნეო საქმიანობა, ყოფა, ჩვეულებები, ცხოვრების წესი. ● ქალაქების, როგორც ეკონომიკური და კულტურული ცხოვრების ცენტრების წარმოქმნა. ● ეთნიკური გაერთიანებების ჩამოყალიბება. საზოგადოების სხვადასხვა სოციალური ჯგუფების მდგომარეობა ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს საზოგადოებებში, მათი ურთიერთ დამოკიდებულება. ● სახელმწიფოს წარმოშობა და ჩამოყალიბება ძველ აღმოსავლეთში, ძველ საბერძნეთსა და რომში. ● სამოქალაქო ცხოვრების ძირითადი მოვლენები ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკურ სახელმწიფოებში. ● სოციალური მოძრაობის მიზეზები, ხასიათი და თავისებურება ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკურ სახელმწიფოებში. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ხალხების მითოლოგიური და რელიგიური წარმოდგენები, მითები და ლეგენდები. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს კულტურა: დამწერლობა, ანბანი, ლიტერატურა, განათლება, სკოლები, ბიბლიოთეკები, მხატვრობა, არქიტექტურა, მუსიკა, თეატრი, მეცნიერება, სპორტი, კანონმდებლობა. ● ძველი სამყაროს ხალხების ურთიერთდამოკიდებულება: კულტურული, სავაჭრო, პოლიტიკური და სამხედრო. ● ქართველების ურთიერთობა უძველეს ხალხებთან. მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები ● დრო და სივრცე ა) მოვლენების თანმიმდევრულობის, ხანგრძლივობისა და სინქრონულობის დადგენა; ბ) წელთაღრიცხვის სწორი გამოყენება ისტორიაში, საუკუნის შეფარდება ათასწლეულთან, ძველი მსოფლიოს ისტორიის ქრონოლოგიური ჩარჩოების განსაზღვრა; გ) იმ ფრაზების გამოყენება, რომლებიც დაკავშირებულია დროის კატეგორიებთან და დროის გადმოცემასთან, მაგალითად: ათასწლეული, საუკუნე, ათწლეული, ქრ.შ-მდე, ქრ.შ-დან, ჩვ.წ. აღ-მდე, წინარეისტორიული და ისტორიული ხანა, ანტიკური, ელინისტური, თანამედროვე; დ) მარტივი რუკებისა და რუკა-სქემების „წაკითხვა” რუკის ლეგენდებზე დაყრდნობით, რუკაზე ისტორიული და გეოგრაფიული ობიექტების სწორი ჩვენება; ე) ისტორიული კალენდრისა და კურსის ცალკეულ თემებზე ქრონოლოგიური ცხრილების შედგენა, კონტურული რუკების შევსება. ● მიზეზი და შედეგი ა) ისტორიული მოვლენების მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის გაცნობიერება; მოვლენათა არსებითი ნიშნების ამოცნობა; ბ) სხვადასხვა ისტორიულ დროს ადამიანის ცხოვრების წესში არსებული განსხვავების გაცნობიერება.    ● ისტორიის  ინტერპრეტაცია ა) წარსულის გადმოცემის სხვადასხვა გზებისა და საშუალებების გაცნობიერება, მაგალითად: სამუზეუმო გამოფენები, სატელევიზიო პროგრამები, სპექტაკლები. ● ისტორიული კვლევა ა) ისტორიული წყაროების მრავალფეროვნების გაცნობიერება და ისტორიის დამხმარე დისციპლინებზე ზოგადი წარმოდგენის შექმნა; ბ) მარტივი კითხვების დასმა და მარტივ შეკითხვებზე პასუხი, მაგალითად: ინტერვიუ უფროსებთან, წყაროების შესახებ შეკითხვების დასმა. ● ორგანიზაცია და კომუნიკაცია ა) წარსულის შესახებ ცოდნის მარტივი ფორმით გადმოცემა, მაგალითად: პატარა ისტორიული ეპიზოდების მოყოლა და წერა, ტექსტის მარტივი გეგმის შედგენა, წარსულის გადმოცემა დადგმების მეშვეობით, მოდელებისა და მაკეტების დამზადება:    ბ) ისტორიული ტერმინების სწორი ახსნა და გამოყენება; გ) სხვა მოსწავლეთა პასუხების კომენტირება. შრომითი სწავლება საგანმანათლებლო სფეროს დახასიათება შრომითი სწავლების სტანდარტი ასახავს მოსწავლების თეორიული ცოდნისა და პრაქტიკული შრომითი მომზადების მოთხოვნებს. მისი დანიშნულებაა: სასკოლო შრომითი სწავლების თეორიული და პრაქტიკული ხარისხის ამაღლება; შრომისადმი ინტერესის, სიყვარულის, შემოქმედებითი დამოკიდებულების აღზრდა; პიროვნული ინტერესების, მიდრეკილებების და შესაძლებლობების გამოვლენა და ამის საფუძველზე პროფესიის სწორად არჩევის ხელის შეწყობა; მოსწავლეთა ასაკობრივი და ფიზიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით ელემენტარული შრომითი ჩვევებით მათი შეიარაღება; მშრომელი ადაიანებისადმი პატივისცემის, ყაირათიანობის, ეკონომიკური მომჭირნეობის, კერძო და საზოგადოებრივი ქონებისა და ბუნებისადმი მზრუნველი დამოკიდებულების აღზრდა. სტანდარტი ითვალისწინებს, რომ შრომითი სწავლება მოსწავლის პიროვნების განვითარების, აღზდისა და ცხოვრებისათვის მომზადების ერთ-ერთი პირველწყაროა, რომელიც ამასთან ერთად ხელს უწყობს საზოგადოებასა და ბუნების განვითარების კანონზომიერებათა შემოქმედებითად გაგება-გააზრებას. ამდენად, ის აღზრდის, სწავლებისა და განათლების შეუცვლელი კომპონენტის ფუნქციასაც ასრულებს. ამიტომაა, რომ შრომითი სწავლების პროცესი წარიმართება სკოლისა და მოსწავლეთა ინტერესების, შესაძლებლობების, შრომითი საქმიანობის მრავალფეროვნების, მოსწავლეთა ასაკობრივი ფსიქო-ფიზიოლოგიური თავისებურებებისა და შრომითი სახეებისადმი პირადი მიდრეკილებების გათვალისწინებით. შრომითი სწავლება მხოლოდ მექანიკურ ხასიათს არ უნდა ატარებდეს, მასში გონებრივი და ფიზიკური შესაძლებლობები ერთმანეთს ერთდროულად იმგვარად უნდა ერწყმოდეს, რომ პრაქტიკული ხასიათის შრომა შესაბამის მეცნიერულ მონაცემებს ესადაგებოდეს; გონებრივი და ფიზიკური მონაცემების შერწყმით შესრულებული შრომა ხელს უწყობდეს მოსწავლეთა აზროვნების განვითარებასა და შრომით შედეგების რაოდენობრივ და ხარისხობრივ ზრდას. შრომითი სწავლების საგანმანათლებლო და სააღმზრდელო მნიშვნელობა გაცილებით ეფექტიანია, თუ ეს პროცესი თანმიმდევრულად, გააზრებულად და რაციონალურად წარიმართება კარგად ორგანიზებულ სასკოლო ან საწარმოო სასწავლო, მატერიალური ბაზების პირობებში. შრომით სწავლების სტანდარტი ელემენტარულ სკოლაში (პირველი-მეექვსე კლასები), მოსწავლეთა ასაკისა და ფიზიკური შესაძლებლობების გათვალისწინებით, მიზანშეწონილად მიიჩნევს შრომითი სწავლების პროცესის ორ კონცენტრად განხორციელებას, კერძოდ, შრომითი სწავლება პირველ-მეოთხე კლასებში და შრომითი სწავლება მეხუთე-მეექვსე კლასებში, დაწყებით კლასებში (პირველი-მეოთხე კლასები) შრომითი სწავლება ხორციელდება მარტივი, ელემენტარული შრომითი დატვირთვით რომელიც შესაძლებელია ორგანიზებულ იქნეს გოგონებისა და ვაჟებისათვის ერთობლივად მარტივ ტექნიკურ, საყოფაცხოვრებო და სასოფლო, სამეურნეო ობიექტებსა და მასალებზე. ამდენად, დაწყებით კლასებში შრომითი სწავლება ელემენტარულ შინაარსსა და ხასიათს იძენს, რაც მოსწავლეთა ფიზიკური და გონებრივი განვითარების კვალობაზე თანდათანობით რთულდება და ფართოვდება. მომდევნო კლასებში კი, კერძოდ, ელემენტარული სკოლის V და VI, ისწავლება ტექნიკური შრომა, სასოფლო, სამეურნეო შრომა და საყოფაცხოვრებო შრომა. ეს საგნები ქალაქისა და სოფლის სკოლებში, მათი გარემოცვისა და მატერიალურ-ტექნიკურ ბაზების შესაძლებლობებიდან გამომდინარე, მეტნაკლებად განსხვავებული პროგრამული ვარიანტებით ისწავლება. ქვემოთ ცალ-ცალკეა მოცემული სამივე სახის შრომითი სწავლების სტანდარტები. ტექნიკური შრომა ტექნიკური შრომის სწავლების სტანდარტი ემყარება მოსწავლეთა შესაძლებლობებს და მოიცავს იმ ცოდნასა და უნარ-ჩვევებს, რომელთა შეძენა შრომითი სწავლებისა და საქმიანობის პროცესში ხდება. ემყარება რა შრომის მეცნიერულ საფუძვლებს და შრომითი პროცესის შეგნებულ ხასიათს ელემენტარულ სკოლაში მოსწავლეთა შრომითი საქმიანობის ძირითადი ამოცანებია: შრომისმოყვერეობისა და შრომის ჩვევის წანამძღვარების ფორმირება; სწავლისადმი შეგნებული დამოკიდებულების გამომუშავება, ფიზიკური განვითარება; შრომის მოთხოვნილების აღზრდა, შრომითი უნარ-ჩვევების პირველდაწყებითი ცოდნის ფორმირება; მოსწავლეთა პოლიტექნიკური თვალსაწიერის გაფართოება. I-IV კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ქაღალდისა და მუყაოს დასამუშავებელი იარაღებისა და სამარჯვების დასახელება, მათი დანიშნულება: ქაღალდის, პლასტილინის, ქსოვილისა და ბუნებრივი მასალების (თიხის, ქვის, გირჩების, ტოტების, ხავსის, კენჭების, ნიჟარების) სახეები, მათი დანიშნულება და გამოყენება; სქემატური ნახატის, ბრტყელი დეტალის ნახაზისა და ტექნიკური ნახატის წაკითხვა; სხვადასხვა მასალისაგან ნაკეთობის დამზადებისა და გამოყვანის მარტივი ხერხები და ოპერაციები; თხელი ფურცლოვანი ლითონისაგან და მავთულისაგან საგნების დამზადების ხერხები და ოპერაციები. ფირფიტის, მავთულისა და თხელი ფურცლოვანი ლითონის დეტალების შეერთების წესები, ხერხები, და თანამიმდევრობა; ხეზე ამოჭრის შესრულების ხერხები და თანამიმდევრობა; შრომის უსაფრთხოების წესები ცალკეული სამუშაოების შესრულებისას. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ქაღალდის, მუყაოს, პლასტილინისა და ბუნებრივი მასალისაგან დასამზადებელ ნაკეთობათა დანიშნულების, ფორმის, ზომებისა სხვ. განსაზღვრა; ნაკეთობის დასამზადებლად იარაღების გამოყენება, მასალების ეკონომიური ხარჯვა, ნახატისა და შლილის მიხედვით ნაკეთობის დამზადება; მერქნის ზოგიერთი ჯიშის განსაზრვა გარეგნული შეხედულებით; მერქის დასამუშავებელი ხელის იარაღები ხმარება; კონსტრუქტორის დეტალების უძრავი და მოძრავის შეერთება; თხელი ფურცლოვანი ლითონისა და მავთულისაგან მარტივი იარაღებითა და სამარჯვებით ნაკეთობის დამზადება. სხვადასხვა იარაღის (მაკრატლის, ნემსის, სადგისის, საღებავის, ფუნჯის, დანის) გამოყენება. V-VI კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: სამუშაო ადგილის აღჭურვა და ორგანიზაცია; სადურგლო და საზეინკლო (ან კონბინირებული) დაზგების, შესაბამისი იარაღების დანიშნულება; ტექნიკური ნახატის, ნახაზის და ესკიზის ცნებენი, მათი წაკითხვა; სადურგლო და საზეინკლო იარაღების გამოყენების წესები; დეტალების შეერთების სხვადასხვა სახეები; საზომი იარაღების მოწყობილობა და მათი გამოყენების წესები; მერქნისა და ლითონის ნაკეთობათა დამზადებისას შრომის ორგანიზაცია და უსაფრთხოების წესები. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: მერქნის, თხელი ფურცლოვანი ლითონისა და მავთულისაგან მარტივი ნაკეთობის დამზადება; ლითონების ჭრა, ხეხვა და ზედაპირების დამუშავება; დეტალების შეერთება სხვადასხვა ხერხით; ნაკეთობის დამზადებისათვის საჭირო საზომი ხელსაწყოების, იარაღებისა და სამარჯვების შერჩევა-გამოყენება. საყოფაცხოვრებო შრომა საყოფაცხოვრებო შრომის სტანდარტი მოიცავს მოსწავლეთა საოჯახო და საყოფაცხოვრებო საქმიანობისათვის მომზადების მოთხოვნებს. სტანდარტი ითვალისწინებს თითოეული მოსწავლის მიერ შრომის უსაფრთხოების ტექნიკის, საწარმოო სანიტარიისა და პირადი ჰიგიენის წესების ზუსტად დაცვას. თითოეული კონკრეტული სამუშაო დავალებების წინ, ტრავმატიზმის თავიდან აცილების მიზნით, აუცილებელია მოსწავლეებს გაეცნოს შრომის უსაფრთხოების წესები. სტანდარტი გულისხმობს, რომ საყოფაცხოვრებო შრომა ძირითადად ტარდება გოგონებისათვის, მაგრამ იგი დასაშვებია ვაჟებისათვისაც (საჭირო შემთხვევაში). სტანდარტი ასევე ითვალისწინებს ადგილობრივ პირობებს. ეს განსაკუთრებით ეხება კულინარიაში ნაციონალური კერძებისა და ქსოვაში ეროვნული ორნამენტების გამოყენებას. მოსწავლეთა ეკონომიკური აღზრდის მიზნით, ნამზადის მონიშვნისა და გამოჭრის თუ კერძების დამზადების დროს მოსწავლეებს უტარდება საუბრები პროდუქტებისა დამატერიალურ ფასეულობათა მომჭირნეობით მოხმარებაზე. I-IV კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ხელგარჯილობისათვის საჭირო იარაღების დანიშნულება და ხმარება; ნედლეულისა და ნაწარმის შენახვა; ზოგადი მონაცემები ქსოვილის შესახებ; მცენარეული, ცხოველური და ქიმიური ბოჭკოების მნიშვნელობა ყოფაცხოვრებაში; ერთმანეთისაგან უნდა არჩევდნენ საკერავ და საქსოვ ძაფებს; შეეძლოთ ტანსაცმლის მოვლა და მისი უმარტივესი შეკეთება, კულინარულ პროდუქტებზე მუშაობა; თვითმომსახურება და პირადი ჰიგიენის დაცვა; ბინის დალაგება, სუფრის გაწყობის დროს უფროსების დახმარება, ამ სამუშაოების შესრულებისას პირადი ჰიგიენისა და უსაფრთხოების ტექნიკის წესების დაცვა. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ხელგარჯილობისათვის საჭირო იარაღებისა და სამუშაო მაგიდის მოწესრიგება, საოჯახო სამუშაოების შესრულება მშობლების მეთვალყურეობით; ასაკის შესაბამისად ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის ხმარება, საწოლის მოწესრიგება და ა.შ.; ასევე პრაქტიკაში გამოსაყენებელი მარტივი ნაკეთობების დამზადება ელემენტარული კულინარიული სამუშაოების შესრულება. პურის დაჭრა, მასზე მისატანებელი პროდუქტების დართვა (დადება, წასმა...); ქსოვილის მონიშვნა, გაჭრა, დაბლანდვა, ხელით კერვა, კემსვა, ამოხვევა, დაწვნა, ქარგვა, ღილის მიკერება და შემოვლება; საჭირო სიგრძის ძაფის აზომვა; გვირისტისა და ნაკერის უმარტივესი სახეების შესრულება; შეკერილი ნაწარმის გაფორმება-გალამაზება, ქსოვილის ქსოვა და ა.შ. V-VI კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ოთახისა და პირადი ნივთების მოვლა; სამზარეულოს მოწყობილობით სარგებლობა, მისი მოვლა; მაგიდის გაწყობა; ელექტროგამაცხელებელი ხელსაწყოების უსაფრთხოდ ხმარება; კვების პროდუქტების დამუშავება, ქართული სამზარეულოსათვის დამახასიათებელი კერძები რეგიონების მიხედვით გამოარჩიონ; აგრეთვე ნარჩენი საკვები პროდუქტების გამოყენება; პროდუქტების შენახვა ზამთრისათვის; ასევე პირველადი დახმარების აღმოჩენა უბედური შემთხვევებისას (საკვები პროდუქტებით მოწამვლის, ხელის გაჭრის, დამწვრობის დროს და ა.შ.). მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ოთახის, მისი ინტერიერის დალაგება. ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის და საკუთარი ნივთიერების მოვლა-პატრონობა; სამზარეულოს, მისი მოწყობილობისა და ხელსაწყო-იარაღების გამოყენება, უსაფრთხოების ტექნიკის წესების დაცვა; აგრეთვე მაგიდის გაწყობა საუზმის, სადილის, ვახშმისა და დღესასწაულისათვის; ყველა სახის ჭურჭლის გარეცხვა; უნდა ერკვეოდნენ ელექტროხელსაწყოების მუშაობის პრინციპებში და შეეძლოთ მათი უსაფრთხოდ ხმარება; შერეული და ეროვნული სახის კერძების ბუტერბროდების, რამდენიმე სახის მურაბის, ჯემის, ხილფაფის დამზადება, რძისა და კვერცხის პროდუქტების ვარგისიანობის გარკვევა; ფლობდნენ ყველა სახის სამუშაო ძაფისა და ქსოვილის შემოქმედებითად დამუშავების წესებს; შეეძლოთ სპექტრულ ფერთა წრის სქემის გამოყენება; წვნა, ჩხირებით ქსოვა და ქარგვა, ნარჩენი ქსოვილებისა და ძაფების გამოყენება, დეკორატიული ნაკერების ხელით შესრულება. სასოფლო-სამეურნეო შრომა სასოფლო-სამეურნეო შრომის სწავლების სტანდარტი მოიცავს ზოგადშრომითი უნარების განვითარება-ფორმირების, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ელმენტების თეორიულ-პრაქტიკულ შესწავლასა და გამოყენებას, მცენარეთა მოვლა-მოყვანისა და ცხოველების მოვლა-პატრონობის, შრომითი ჩვევების მოთხოვნებს. სასოფლო-სამეურნეო შრომის სასწავლო-შემეცნებით მნიშვნელობის ეფექტიანობას, მოსწავლეთა საცდელი მუშაობა სოფლის მეურნეობაში, სკოლის ან სკოლისგარეშე პირობებში; სტანდარტი გულისხმობს თითოეული მოსწავლის მიერ შრომის უსაფრთხოების ტექნიკის, საწარმოო სანიტარიისა და პირადი ჰიგიენის ზუსტად დაცვას. თითოეული კონკრეტული სამუშაო დავალების წინ ტრავმატიზმის თავიდან აცილების მიზნით აუცილებელია მოსწავლეებს გავაცნოთ შრომის უსაფრთხოების წესები. სტანდარტი ითვალისწინებს, რომ სასოფლო-სამეურნეო შრომა სასარგებლოა ტარდებოდეს სოფლის მეურნეობის სამუშაოების ჩატარების სეზონურობის მიხედვით, ძირითადად შემოდგომასა და გაზაფხულის პერიოდში. ზოგიერთი სამუშაო კი, განსაკუთრებით ცხოველების მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებული, წლის თითქმის ყველა დროს არის შესაძლებელი. I-IV კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ოთახის მცენარეების მოვლის წესები, მცენარეთა განლაგება ოთახში მაგიდებზე და თაროებზე, სინათლისადმი დამოკიდებულების მიხედვით, ჭურჭლეულობის (ქოთნების, ყუთების) შერჩევა, ნიადაგის შევსება, მცენარეთა რგვა, მოვლა, (ნიადაგის გაფხვიერება, ფოთლების გაწმენდა, ხმელი ტოტებისა და ფოთლების შეცვლა, მორწყვა და სხვ.); აკვარიუმში თევზებისა და მცენარების მოვლა; საკვების შემზადება და მიცემა; ზოგიერთი მცენარის თესლის გამოცნობა, გადარჩევა, თესვისათვის მომზადება, თესვა; სკოლის სასწავლო-საცდელ ნაკვეთზე მთავარი ბოსტნეული კულტურებისა და საყვავილე-დეკორატიული მცენარეების მოყვანის და მოვლის ელემენტარული წესები, სამუშაოების ჩატარებისას საჭირო უსაფრთხოების დაცვა. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ოთახის მცენარების მოვლა, ნიადაგის გაფხვიერება, მორწყვა, მცენარეთა აკვრა, ზედმეტი და უვარგისი ტოტების შეჭრა და ხმელი ფოთლების შეცვლა, ტყავისებური ფოთლების გაწმენდა მტვრისაგან; თესლის შერჩევა-გადარჩევა, თესვა; აკვარიუმის მცენარეებისა დაცხოველების მოვლა; წყლის გამოცვლა, სიბინძურისაგან გაწმენდა, საკვების შემზადება, გამოკვება; სასწავლო-საცდელ ნაკვეთზე უფროსკლასელთა მუშაობაზე დაკვირვება, ნაკვეთის გაწმენდა, ნიადაგის კვლების (დანაყოფების) მომზადება, თესლის მომზადება დასათესად, ჯანსაღი თესლის შერჩევა, თესვა, აღმონაცენის მოვლა, აგრეთვე მუშაობის პროცესში უსაფრთხოებისა და პირადი ჰიგიენის დაცვის წესები. V-VI კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: სოფლის მეურნეობაში მუშაობის სეზონური ხასიათი, სოფლის მეურნეობის მთავარი დარგები, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოვლა-მოყვანისათვის აუცილებელი პირობები, ბოსტნეული კულტურების მოსავლის აღებისა და აღრიცხვის წესები, საყვავილე-დეკორატიული კულტურების თესლის, გორგლებისა და ბოლქვების აღება-შეგროვება და მათი მომზადება ზამთარში შესანახად; ნიადაგის დახასიათება, ნიადაგის საშემოდგომო (ძირითადი) დამუშავების თავისებურებანი და მასში სასუქების შეტანის წესები, საშემოდგომო და ზამთრისპირა თესვა (რგვა), დაკვირვებისა და ცდების შედეგების შეჯამება და გაფორმება; ნიადაგის საგაზაფხულო დამუშავების წესები და ნიადაგის განოყიერება, მისი მომზადება თესვისათვის (რგვისათვის), თესვა (რგვა); ბოსტნეული მცენარეების ჩითილების გამოყვანის წესები, ჩითილების გადარგვა, კარტოფილის, კომბოსტოს, პამიდვრის და ჭარხლის მოვლა; არჩევითი სასოფლო-სამეურნეო კულტურის ან ბოსტნეული კულტურების (სტაფილო, ოხრახუში, ქინძი, წიწმატი, კიტრი, ხახვი, მარწყვი, ჩაი, მიხაკი, ასტერი და სხვ.) მოვლა-მოყვანის ელემენტარული აგროტექნიკური წესები; პირადი ჰიგიენისა და შრომის უსაფრთხოების დაცვა. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ბოსტნეულისა და ტექნიკური კულტურების მოვლა-მოყვანა (ნიადაგის მომზადება სათესად, სარგავად, თესლებისა და სათესლეების შერჩევა, დახარისხება, სათესლე მასალის მომზადება, თესვა, რგვა; ღია და დახურულ გრუნტში ნიადაგის მომზადება (თესვისა და რგვისათვის), საყვავილე-დეკორატიული კულტურების თესლების შეგროვება, შენახვა, ჩითილების გამოყვანა, გადარგვა, სხვასდასხვა წესით გამრავლება, ნერგების მოვლა, მინდვრის საშერმოდგომო და საგაზაფხულო კულტურების მოვლა-მოყვანა, ფრინველების ან სხვა ცხოველების მოვლა, საკვების მომზადება და გამოკვება, საცდელი მუშაობის ჩატარება მცენარეებსა და ცხოველებზე. პროგრამული მასალის შესწავლა მოსწავლეებს შესაძლებლობას უქმნის: გაიცნობიერონ სოფლის მეურნეობის დარგების (ნედლეული, საკვები და ტექნიკური პროდუქტები) დიდი მნიშვნელობა სახალხო მეურნეობას და ადამიანისათვის; გაერკვნენ სოფლის მეურნეობის ძირითადი დარგების არსში, დანიშნულებასა და ამოცანებში; წარმოდგენა შეექმნათ სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოვლა-მოყვანისათვის აუცილებელი პირობების შესახებ; ისწავლონ სკოლის სასწავლო-საცდელი ნაკვეთის მოცემული სოფლის, რაიონის და საკარმიდამო ნაკვეთების ნიადაგების შედგენილობის განსაზღვრა და დახასიათება; გამოუმუშავდეთ სასუქების (ორგანული, არაორგანული) გარეგნული ნიშნებითა და მარტივი რეაქციებით ერთმანეთისაგან გარჩევა-გამოცნობა და მათი სახეების დადგენის უნარ-ჩვევები, იცოდნენ ნიადაგის საგაზაფხულო და საშემოდგომო დამუშავების თავისებურებები სასუქების შეტანის გათვალისწინებით; გაეცნონ ბოსტნეული კულტურების მოსავლის აღებისა და აღრიცხვის წესებს, წარმოდგენები შეექმნათ საყვავილე-დეკორატიული თესლების, გორგლებისა დაბოლქვების აღება-შეგროვებასა და მათ საზამთრო შენახვა-მოვლაზე; გაეცნონ საგაზაფხულო, საშემოდგომო და ზამთრისპირა თესვის (რგვის) დაკვირვებებისა და ცდების შედეგების შეჯამებისა და გაფორმების წესებს. აითვისონ პირადი ჰიგიენისა და შრომის უსაფრთხოების წესები. დაეუფლონ ბოსტნის მცენარეთა მოვლის წესებსა და ხერხებს; პრაქტიკული მონაწილეობა მიიღონ სამუშაოებში: წარმოდგენა შეექმნათ წვრილფეხა სასოფლო-სამეურნეო ცხოველებისა და ფრინველების (ბოცვერი, ქათამი და ა.შ.) მოვლა-პატრონობასა და პროდუქტიულობაზე; განსაჯონ ნიადაგების ნაყოფიერების დონე, გაეცნონ თესლბრუნვას, მელიორაციას, ნიდაგის დასამუშავებელ და მოსავლის ამღებ მარტივ მანქანა-იარაღებსა და მათ გამოყენებას). ხელოვნება საგანმანათლებლო სფეროს დახასიათება თანამედროვე სასკოლო განათლების სისტემაში მოსწავლეთა ესთეტიკური აღზრდა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. ეს განაპირობა როგორც საზოგადოების განვითარების ობიექტური კანონზომიერებებიდან გამომდინარე განათლების სისტემის ხარისხობრივი გარდაქმნისა და სრულყოფის აუცილებლობამ, ისე აღნიშნულ სფეროში არსებულმა რეალურმა ვითარებამ. ტრადიციული ესთეტიკური ციკლის დისციპლინათა სწავლების მიზნად განისაზღვრა არა იმდემად მათთვის დამახასიათებელი კონკრეტული ცოდნისა და უნარ-ჩვევების დაუფლება, რამდენადაც მოსწავლეთა ზოგადესთეტიკური განვითარება, მათი სულიერი სამყაროს ფორმირება. ხელოვნების გამოყოფა საგანმანათლებლო სფეროდ მნიშვნელოვან პერსპექტივებს სახავს იმ კონკრეტული მიზნებისა და ამოიცანების ხორცშესხმისათვის, რომელთაც უშუალოდ სასწავლო პროცესში უნდა უზრუნველყონ ხელოვნების სასწავლო, საგანმანათლებლო დააღმზრდელობით შესაძლებლობათა სრული გამოვლენა. ამასთან, დღის წესრიგში დგება აღნიშნულ სფეროში სწავლების შინაარსისა და მეთოდიკის გარდაქმნის, ახალი საგნობრივი პროგრამების, სახელმძღვანელოების, ინტეგრალური კურსების, მეთოდური სისტემების შექმნის აუცილებლობა, ყოველივე ეს, ელემენტარული სკოლის საფეხურზე, რომლითაც შემოიფარგლება ესთეტიკური ციკლის დისციპლინათა სწავლება, შეიძლება განხორციელდეს როგორც ამ დისციპლინათა (მუსიკა, სახვითი ხელოვნება) სწავლებისას, ისე ინტეგრალური კურსის პირობებში. ორივე შემთხვევაში სათანადო მასალა დაეყრდნობა ამ საგანთა შინაგან კავშირს, რაც თვითონ ხელოვნებიდან, მისი არსიდან, დანიშნულებიდან გამომდინარეობს და არა ყოველი ცალკეული საგნის კერძო მეთოდური თუ საგანმანათლებლო ამოცანებიდან, ხელოვნების სახეთა სწავლების ინტეგრალური კურსი, რომელიც მოიცავს ხელოვნების ხუთივე დარგს (ლიტერატურას, მუსიკას, სახვით ხელოვნებას, თეატრსა და კინოს) და გულისხმობს მათ ურთიერთკავშირს, ურთიერთზემოქმედებასა და ურთიერთგამდიდრებას, უზრუნველყოფს იმ უკეთილშობილესი მიზნის მიღწევას, რომელსაც ხელოვნებით აღზრდა ჰქვია. ხელოვნების დარგები სწავლების შინაარსი უნდა შეესაბამებოდეს ელემენტარული სკოლის ასაკის მოსწავლეთა ემოციურ განცდა-წამოდგენებს, მათ შემეცნებით და მხატვრულ ინტერესებს, პედაგოგიურ პორცესს, რომელიც ამ საფეხურზე მიმდინარეობს. მოკლედ, საინტერესო, ემოციური, მოსწავლეთათვის მისაწვდომი საუბრები ხელოვნებაზე (ხელოვნების დარგებზე, იმაზე, თუ როგორ წარმოიშვა ხელოვნება? რას გამოხატავს ხელოვნება? რას ასხავს? და ა.შ.) და შემოქმედებითი მუშაობის აქტიური, მრავალფეროვანი ფორმები (სიმღერა, ხატვა, ინსცენირება, დეკლამირება, იმპროვიზირება და ა.შ.), სათანადო სასწავლო-მეთოდურ აპარატზე დაყრდნობით უზრუნველყოფენ დასახული მიზნის განხორციელებას. ხელოვნების დარგთა სწავლება ესთეტიკური ციკლისა თუ ინტეგრალური კურსის პირობებში დაეყრდნობა სწავლების შინაარსის შემდეგ ეტაპობრივ დაყოფას: ● მხატვრული აღქმის საფუძვლები (რას გამოხატავს ხელოვნება? რას ასახავს?) I-II კლასები. მისი მიზანია მხატვრულ შთაბეჭდილებათა გარკვეული მარაგის ფონზე მხატვრული ნაწარმოების აღქმისა და შეფასების საწყისი ჩვევების შეძენა, შემოქმედებითი უნარ-ჩვევების გამოვლენა-განვითარება. ● მხატვრული აზროვნების საფუძვლები (როგორ გამოხატავს ხელოვნება? როგორ ასახავს?) III-IV კლასები. იგი მიზნად ისახავს ბავშვის მიერ მხატვრული ნაწარმოების აღქმას არა მხოლოდ შინაარსისა და განწყობილების ერთიანობის საფუძველზე, არამედ გამომსახველობით თავისებურებათა წვდომასაც. ცხადია, შემოქმედებითი მუშაობის მრავალფეროვან ფორმებზე დაყრდნობით. ● ეთიკურ-ესთეტიკურ ღირებულებათა მიმართ აქტიური დამოკიდებულების ფორმირების საფუძვლები – V-VI კლასები. ამ ეტაპზე განსაკუთრებით სრულად ვლინდება ხელოვნების ზემოქმედების ძალა პიროვნების ფორმირებაზე, ვლინდება მხატვრული ინტერესების მიმართულება, ვითარდება მხატვრული გემოვნება, ხდება შერმოქმედებით მიდრეკილებათა დიფერენცირება. ამ ეტაპზე განსაზღვრულ მნიშვნელობას იძენს ძირითადი სასწავლო მასალის დაუფლება ხელოვნების დარგთა საწყისების, მათი განვითარების უმნიშვნელოვანესი ეტაპების, თვალსაჩინო წარმომადგენლების, კონკრეტული ნაწარმოებების შესახებ, სათანადო ტერმინოლოგიის ათვისება. საგანმანათლებლო სფეროს შინაარსი ელემენტარულ სკოლაში ხელოვნების დარგთა სწავლების შინაარსი წარმოდგენილია ხელოვნების ყველა სფეროსათვის საერთო, ზოგადი შინაარსით, რომელსაც დაეფუძნება როგორც ტრადიციული ესთეტიკური ციკლის დისციპლინების, ისე ხელოვნების ინტეგრალური კურსის სწავლება. აღნიშნული შინაარსი მოიცავს შემდეგ ძირითად საკითხებს: ● ხელოვნების დარგები, მათი ერთიანი საფუძვლები (სინამდვილე, ხელოვნების ნაწარმოებებში); ● მხატვრული ნაწარმოების შინაარსის აღქმა და შეფასება: ა) შინაარსისა და განწყობილების ერთიანობის საფუძველზე; ბ) ავტორისეული ჩანაფიქრის გამოვლენის მიზნით; გ) შეფასებითი დამოკიდებულების გამოვლენის მიზნით; ● მხატვრული გამომსახველობის სპეციფიკური თავისებურებანი ხელოვნების თითოეული სფეროში; ● ხელოვნების მრავალსახეობა (ჟანრული, თემატური); ● სასწავლო მასალის დაუფლება ხელოვნების დარგთა საწყისების, მათი განვითარების ძირითადი ეტაპების, თვალსაჩინო წარმომადგენლებისა და კონკრეტულ ნაწარმოებთა შესახებ; ● ხელოვნების სფეროსათვის დამახასიათებელი ძირითადი ტერმინოლოგიის ათვისება. მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლეთა მომზადების დონისადმი მოსწავლეს უნდა ჰქონდეს წარმოდგენა: ● ხელოვნების დარგებზე, მათ ერთიან საფუძველზე; ● ხელოვნების თითოეული სფეროსათვის დამახასიათებელ გამომსახველობით საშუალებებზე; ფლობდეს: ● მხატვრული შთაბეჭდილებების გარკვეულ მარაგს; ● ძირითად სასწავლო მასალას ხელოვნების დარგთა საწყისების, მათი განვითარების ძირითადი ეტაპების, თვალსაჩინო წარმომადგენლებისა და კონკრეტულ ნაწარმოებთა შესახებ. განსაზღვროს: ● ხელოვნების ნაწარმოების ჟანრული და თემატური მრავალფეროვნება. ● ძირითადი გამომსახველობითი საშუალებები. შეძლოს: ● ხელოვნების ნაწარმოების ავტორის, სახელწოდების, ეპოქის განსაზღვრა. ● ხელოვნების ნაწარმოების მხატვრული შინაარსის აღქმა და შეფასება შინაარსისა და განწყობილების ერთიანობის საფუძველზე. ● ხელოვნების ნაწარმოების მხატვრული შინაარსის აღქმა და შეფასება როგორ ავტორისეული, ისე საკუთარი პოზიციიდან. ● აღნიშნული სფეროსათვის სპეციფიკური შემოქმედებითი უნარ-ჩვევბის პრაქტიკული გამოყენება. სანიმუშო საკონტროლო დავალებები ● მხატვრულ შთაბეჭდილებათა გადმოცემა თემაზე „ხელოვნება ჩემს ცხოვრებაში“. ● ხელოვნების 2-3 ნაწარმოებიდან ერთ-ერთის შერჩევა და საკუთარი მოსაზრების დასაბუთება. ● ხელოვნების ნაწარმოების ავტორის, სახელწოდები, ეპოქის განსაზღვრა. ● „რეცენზიის“ მომზადება ხელოვნების თვალსაჩინო წარმომადგენლებზე, კონკრეტულ ნაწარმოებებზე, ამხანაგების ნამუშევრებზე. ● ლიტერატურული ჩანახატის შეთხზვა რეპროდუქციის ან მოსმენილი მუსიკალური ნაწარმოების შთაბეჭდილებით. ● ლიტერატურული ნაწარმოების ილუსტრირება. ● კომპოზიციის შედგენა ნატურმორტისათვის. ● პეიზაჟის ან პორტრეტის ჟანრის ნიმუშის შესრულება. ● მოცემული კონკრეტული სიტუაციის ან ლიტერატურული ნაწარმოების ცალკეული ეპიზოდის გათამაშება-შეფასება. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი მსოფლიო ისტორიაში განმარტებითი ბარათი სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი სტანდარტის მნიშვნელობა ჩვენი ქვეყნის მომავალი ბევრადაა დამოკიდებული განათლებაზე, მოზარდი ახალგაზრდობის მორალურ და ინტელექტუალურ დონეზე. სწორედ ამიტომ განათლების პროცესი უნდა წარიმართოს სახელმწიფო მოთხოვნების სტანდარტების შესაბამისად. პიროვნების ფორმირება ძირითადად სკოლაში ხდება, რის გამოც უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ჰუმანიტარული პროფილის საგნებს, განსაკუთრებით ისტორიის სწავლებას. წინამდებარე დოკუმენტში განსაზღვრულია მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევების ის აუცილებელი დონე, რომელიც უწყვეტ სასწავლო პროცესში წარმოადგენს გარკვეულ სახელმწიფო დაკვეთას. მსოფლიო ისტორიის სტანდარტის დანიშნულება' სტანდარტის დანიშნულებაა საქართველოში ისტორიული განათლების უკეთ გააზრება და მისი სწავლების ხარისხის ამაღლება. წინამდებარე დოკუმენტში მოცემულია მსოფლიო ისტორიის სწავლების სხვადასხვა ეტაპისათვის დამახასიათებელი ის აუცილებელი მოთხოვნები, რომლებიც სავალდებულოდ უნდა იყოს მიჩნეული ნებისმიერი ტიპის სკოლისათვის. სტანდარტი არ ზღუდავს პედაგოგთა პროფესიულ, შემოქმედებით თავისუფლებას. ისტორიული მასალის შინაარსის გადმოცემისას, სწავლების პროცესში მიზანშეწონილადაა მიჩნეული იმ მეთოდებისა და ხერხების გამოყენება, რომელნიც არ ეწინააღმდეგებიან ახალგაზრდობის ჯანსაღ ფსიქოლოგიურ და მორალურ განვითარებას. აქედან გამომდინარე სხვადასხვა ტიპისა და პროფილის სასწავლებლებს, საკუთარი მიზნების და მოთხოვნების გათვალისწინებით და დადგენილ სტანდარტზე დაყრდნობით, შეუძლიათ საპროგრამო მასალის საკუთარი ვარიანტების შემუშავება, მათი მიზანმიმართული გართულება და ახალი, ორიგინალური სახელმძღვანელოების შექმნა. საგანმანათლებლო სფეროს დახასიათება ისტორია როგორც სასწავლო საგანი ისტორია არის მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის ადამიანთა საზოგადოების განვითარების პროცესს უძველესი დროიდან დღემდე მისი კონკრეტულობითა და მრავალფეროვნებით. მისი ამოცანაა - წარსულისა და აწმყოს შესწავლის საფუძველზე შეიცნოს მომავლის პერსპექტივები. ისტორიულმა მეცნიერებამ საუკუნეების განმავლობაში შეისისხლხორცა ადამიანის მრავალი თაობის გამოცდილება, დააგროვა ცოდნა, ჩამოაყალიბა მის წინაშე მდგომი ამოცანების უფრო ღრმა გაგება და შეიმუშავა ისტორიული წყაროების კვლევის მკაცრი მეთოდები. ამ ელემენტების შერწყმას მოჰყვა XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე ისტორიული მეცნიერებისა და ისტორიული განათლების თვისობრივად ახალი ეტაპის დაწყება. XIX საუკუნეში ისტორიის სწავლება, როგორც ევროპის, ისე მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნების სასკოლო სწავლების სავალდებულო პროგრამებში შევიდა. ისტორიული მეცნიერება საოცრად მგრძნობიარეა ყველა საზოგადოებრივი მოვლენებისადმი, ზედმიწვენით აქტიურია საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბებაში, არის საზოგადოების გონებისა და გრძნობების თავისებური აღმზრდელი, ზოგადსაკაცობრიო კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტი, რომლის გარეშეც ადამიანის განათლება სრულყოფილად ვერ მიიჩნევა. საბჭოური ტოტალიტარული რეჟიმის მიერ განხორციელებული ძალმომრეობა ისტორიული მეცნიერებისადმი, ისტორიული პროცესებისა და ფაქტების დოგმატური განხილვა და ხშირად გაყალბება, სასკოლო ისტორიული განათლების დარბევა და თანამედროვე, გარდამავალ პერიოდში შექმნილი უმძიმესი ვითარება, იმავდროულად მრავალ საჭირბოროტო საკითხებზე პასუხის გაცემის აუცილებლობა ისტორიის სწავლებას სკოლაში აურაცხელ სიძნელეებს უქმნის. პროლოგომენის შეცვლის აუცილებლობა საბჭოთა ტოტალიტარული სისტემის პირობებში ისტორიის სასკოლო სწავლება შეადგენდა საბჭოთა სოციალისტური სახელმწიფოს იდეური უზრუნველყოფის ერთ-ერთ ძირითად კომპონენტს. ისტორიულ დისციპლინებს უნდა დაერწმუნებინა მოსწავლე ახალგაზრდობა საბჭოთა ექსპერიმენტის სისწორეში. ისტორიის სასკოლო დისციპლინები, მათი შინაარსი და მიმართულება, ისტორიის სწავლების მეთოდები და ხერხები, საგნის პროგრამები და სახელმძღვანელოები სბჭოთა სკოლაში იცვებოდა სახელმწიფო პოლიტიკასთან ერთად, ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკური კურსის შესაბამისად. ისტორიულ დისციპლინათა შინაარსი და სწავლების ფორმები დიდად იყო დამოკიდებული საბჭოთა სახელმწიფოს ხელმძღვანელი ელიტის გუნება-განწყობილებაზე და უმეტესწილად მისი სუბიექტური შეხედულებების ინტერესებს ემსახურებოდა, რაც კიდევ უფრო ამძიმებდა ვითარებას. ისტორიის სასკოლო დისციპლინებისადმი კომპარტიის ხელმძღვანელობისა და საბჭოთა მთავრობის წარმომადგენელთა უტილიტარულმა დამოკიდებულებამ განაპირობა ისტორიის სასკოლო სახელმძღვანელოების შექმნის მონოპოლიზება. საბჭოთა კავშირის უზარმაზარ ტერიტორიაზე არსებულ ყველა საშუალო სკოლაში ცალკეულ ისტორიულ დისციპლინებში სწავლება მოსკოვში, რუსულ ენაზე დაწერილი და საკავშირო სახალხო განათლების სამინისტროს მიერ დამტკიცებული პროგრამებისა და სახელმძღვანელოების მიხედვით მიმდინარეობდა. ყველა საბჭოთა რესპუბლიკისათვის, მათ შორის საქართველოსთვისაც, სავალდებულო იყო, ყოველგვარი ცვლილებების გარეშე, ამ პროგრამებისა და სახელმძღვანელოების თარგმნა მშობლიურ ენაზე და მათი გამოყენება სწავლების პროცესში. გამონაკლისს წარმოადგენდა 40-იანი წლებიდან საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებში, მშობლიურ ენაზე საქართველოს ისტორიის სწავლებისათვის შექმნილი პროგრამები და სახელმძღვანელოები. საბჭოური პერიოდის ისტორიის სახელმძღვანელოები იგებოდა კლასთა ბრძოლისა და საზოგადოების ფორმაციული განვითარების მარქსისტულ-ლენინურ პრინციპებზე. ავტორები იძულებულნი იყვნენ, გადაეტვირთათ სახელმძღვანელოები მარქსისტულ-ლენინური მოძღვრების დოგმატური დასკვნებითა და დებულებებით, კატეგორიული მსჯელობებითა და შეფასებებით, გამოევლინათ მნიშვნელოვანი, სწორხაზოვანი დამოკიდებულება წინააღმდეგობით აღსავსე ისტორიული პროცესებისადმი, გაყალბებულად წინ წამოეწიათ კლასობრივი ბრძოლისა და ფორმაციების საკითხები. ფაქტებისა და მოვლენების ლოგიკური თანმიმდევრობით, ობიექტურად გადმოცემის ნაცვლად, საბჭოთა სახელმძღვანელოებში ჭარბობდა მზამზარეული კონსტატაციები. ყოველივე ეს ამუხრუჭებდა მოსწავლეთა შემოქმედებითი, დამოუკიდებელი აზროვნების განვითარებას და მიზნად ისახავდა ფალსიფიცირებული ინფორმაციის უკრიტიკოდ მიღებას. ასეთი სახელმძღვანელოები, ბუნებრივია, ვეღარ მოემსახურება თანამედროვე ცივილიზებული სახელმწიფოს ღირსეული მოქალაქის ჩამოყალიბების საქმეს, ამიტომ საზოგადოების განვითარების ფორმაციულ სისტემასა და კლასთა ბრძოლის საფუძველზე აგებული, მარქსისტულ-ლენინური იდეოლოგიით გაჯერებული ისტორიის სასკოლო სახემძღვანელოები ვეღარ აკმაყოფილებს მასწავლებელთა და მოსწავლეთა მოთხოვნებს. საჭირო შეიქნა ისტორიის სახელმძღვანელოებისა და პროგრამების პრინციპულად ახალ საწყისებზე აგება. გლობალური ხასიათის ძვრებმა და ცვლილებებმა, რომლებიც 90-იანი წლების დასაწყისში განხორციელდა საბჭოთა კავშირში, დიდი გავლენა მოახდინა განათლების სფეროზეც. საბჭოთა კავშირის მოსპობამ საქართველოს საშუალება მისცა კარდინალურად გადაესინჯა ისტორიის სასკოლო სწავლების საკითხები, ახლებურად გაეაზრებინა ისტორიულ დისციპლინათა სწავლების პრინციპები და დაენერგა ახალი, ორიგინალური სახელმძღვანელოები. საბჭოთა ისტორიოგრაფიის ძირეული მანკიერი დებულებების დაძლევის აუცილებლობა საქართველოს სკოლაში ისტორიის სწავლების პროლოგომენის შეცვლა საბჭოურ ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული ძირეული დებულებების დაძლევის გარეშე შეუძლებელია, რადგან: ● საბჭოთა ისტორიოგრაფია კერძო საკუთრებას დიდ უბედურებად მიიჩნევდა, თუმცა საკითხის ამგვარად დაყენება თვით საბჭოთა კავშირისათვის დიდ უბედურებად შემობრუნდა; ● საბჭოთა ისტორიოგრაფია ნეგატიურად ეკიდებოდა თავისუფალ მეწარმეობასა და საბაზო ეკონომიკას; აიდეალებდა სახელმწიფოს ხელმძღვანელობით მეურნეობის გეგმიურ განვითარებას, რამაც კატასტროფამდე მიიყვანა საბჭოთა კავშირის ეკონომიკა; ● საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში გაცამტვერებული იყო ბურჟუაზიულ დემოკრატიად მონათლული ახალი ეპოქის დემოკრატიული მიღწევები, რომლებიც არარაობად იყო წარმოდგენილი საბჭოთა სახელმწიფოში დამყარებულ ე.წ. სოციალისტურ დემოკრატიასთან (სინამდვილეში-ტოტალურ რეჟიმთან) შედარებით სოციალისტური დემოკრატია კი სიცოცხლისუუნარო აღმოჩნდა და თავადვე დაინგრა. სკოლაში ისტორიის განახლებული სწავლებისას მნიშვნელოვანი ადგილი უნდა დაეთმოს კერძო საკუთრების, თავისუფალი მეწარმეობისა და საბაზრო ეკონომიკის განვითარებაზე დაფუძნებული დემოკრატიული პრინციპების გაფართოებისა და სრულყოფის საკითხებს, დემოკრატიის სწავლებას. რა თქმა უნდა, დაუშვებელია ისტორიის შელამაზება. ისტორიული ფაქტები, მოვლენები და პროცესები მთელ მათ მრავალფეროვნებაში უნდა იყოს წარმოდგენილი. იმავდროულად, აუცილებელია სკოლაში ისტორიის სწავლებისას მიეთითოს იმ უარყოფით მხარეებზე, რომლებიც გააჩნია კერძო საკუთრებას, თავისუფალ მეწარმეობასა და საბაზრო ეკონომიკას, მეტადრე მათი ფორმირების პროცესში, სანამ ჩამოყალიბდება მატერიალურად ძლიერი და მაღალი მოქალაქეობრივი შეგნების მქონე საშუალო ფენა, რომელიც შეადგენს განვითარებული საზოგადოების მოსახლეობის უდიდეს უმრავლესობას. ყველა ეს დებულება არ უნდა იყოს დოგმა და მოსწავლეები თავად უნდა მივიდნენ მოვლენებისა და პროცესების ობიექტურ გაგებამდე. ისტორიის ახალი სახელმძღვანელოები საბჭოთა სკოლაში ისტორიული დისციპლინების სწავლებისათვის დამახასიათებელი სიმახინჯეებისა და ნაკლოვანების გაცნობიერების შემდეგ, აუცილებელია იმ ძირითადი დებულებების განსაზღვრა, რომელსაც უნდა დაეყრდნოს, ისტორიის ძველი სახელმძღვანელოებისაგან რადიკალურად განსხვავებული, ახალი სახელმძღვანელოები. ისტორიის ახალ სახელმძღვანელოებში: ● სასწავლო მასალა უნდა განიტვირთოს მზამზარეული დასკვნებისა და დებულებებისაგან, განხორციელდეს მისი ჰუმანიზაცია, გაადამიანურება; სასწავლო მასალამ ხელი უნდა შეუწყოს მოსწავლეთა დამოუკიდებელი აზროვნების განვითარებას; ისტორიული მოვლენები და პროცესები გადმოიცეს ცოცხალი ადამიანების, კონკრეტული ისტორიული პროცესების ჩვენებასთან მჭიდრო კავშირში, ყოველი ქვეყნის ისტორიის შესწავლისას გათვალისწინებული უნდა იქნას ერის ფსიქოლოგია მოცემულ ეპოქაში; ● სასწავლო მასალის გადმოცემა უნდა დაექვემდებაროს ისტორიული განვითარების პროცესის ობიექტური, რეალური სურათის ასახვას, რაც ხელს შეუწყობს მოსწავლეებში, წარსული თუ მიმდინარე პროცესებისადმი, საკუთარი, დამოუკიდებელო პოზიციის გამომუშავებას. ამავე დროს, მოსწავლეებს უნდა განუვითარდეს ტოლერანტობა, შემწყნარებლური დამოკიდებულება სხვათა შეხედულებების მიმართ; ● შესწავლის ობიექტი უნდა გახდეს საზოგადოების ყველა სფერო, მათ შორის სათანადო ადგილი დაეთმოს ცივილიზაციების ისტორიას; ● აუცილებელია სახელმძღვანელოები აღიჭურვოს სრულყოფილი საორიენტაციო-მეთოდური აპარატით, რათა მოსწავლეები გაერკვნენ სახელმძღვანელოს სტრუქტურაში, არ გაუჭირდეთ მასზე დამოუკიდებელი მუშაობა; კითხვები და დავალებები, წყაროები და სხვა დანართები უნდა ემსახურებოდნენ ძირითადი ტექსტის ათვისებასა და განმტკიცებას, მოსწავლეთა შემოქმედებითი უნარ-ჩვევებისა და დამოუკიდებელო აზროვნების ფორმირებას; ● მდიდარი საილუსტრაციო და დამატებითი საინფორმაციო მასალა არა მარტო უნდა „აცოცხლებდეს“ სასწავლო ტექსტს, არამედ ილუსტრაციებს, დამატებით საინფორმაციო მასალასა და ტექსტის ძირითად შინაარს შორის უნდა არსებობდეს სისხლხორცეული კავშირი; ● პოსტსაბჭოურ პერიოდში სახელმძღვანელოებმა ხელი უნდა შეუწყონ მასწავლებელთა ცოდნის განვითარებას; ● სახელმძღვანელოების შექმნისას მათი ავტორები უნდა ეყრდნობოდნენ სტანდარტს და პროგრამას, იმ იდეებსა და მითითებებს, რომლებიც ჩამოყალიბებულია სტანდარტსა და პროგრამაში. კონკრეტულად როგორ იქნეს გადმოცემული ეს იდეები და დებულებები, როგორ უნდა მოხდეს მათი განვითარება, როგორ იყოს ეს იდეები და დებულებები დაყვანილი მოსწავლეებამდე, როგორ შეეწყოს ხელი ფაქტობრივი ცოდნის მიღებასა და საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას, ეს არის უშუალოდ სახელმძღვანელოს ავტორთა კონკრეტული საქმე. სწორედ ამ კრიტერიუმის გათვალისწინებით მოხდება კონკურსის წესით სასკოლო სახელმძღვანელოების შერჩევა და დამტკიცება. სკოლაში ისტორიის სწავლების სრულყოფა სკოლაში ისტორიის სწავლების სრულყოფისათვის აუცილებებლია: ● ყველა კლასისათვის ისტორიის ახალი სახელმძღვანელოების შექმნა; ● უმაღლესი სკოლის ისტორიის ახალი სახელმძღვანელოების შედგენა, რათა სკოლის მასწავლებელს საშუალება ჰქონდეს გაიღრმავოს თავისი ცოდნა, გამოიყენოს იგი გაკვეთილების ჩასატარებლად; ● სკოლაში ისტორიის სწავლების მეთოდიკის ზოგადი სახელმძღვანელოსა და ისტორიის ცალკეული დისციპლინების სწავლების მეთოდიკის სახელმძღვანელოების დაწერა და გამოცემა; ● კრებულების (კითხვებისა და დავალებების, ტესტებისა და ა.შ.) შედგენა, რომელთა მეშვეობით მასწავლებელი შესძლებს ნებისმიერ მომენტში დაადგინოს მოსწავლის სუსტი და ძლიერი მხარეები, შეაფასოს მისი ცოდნა; ● ისტორიის სასკოლო ქრესტომათიების შედგენა; ● სასკოლო ატლასების, კედლის ისტორიული რუკებისა და სურათების შექმნა; ● ახალი საეკრანო საშუალებების: ვიდეოფილმების, დიაფილმების, დიაპოზიტივების, სასწავლო კინოფილმების დამზადება; ● სასკოლო საისტორიო ბიბლიოთეკის შექმნა და გამდიდრება; ● ისტორიის სასკოლო დისციპლინების საგანთაშორისი კავშირის დამყარება ლიტერატურასთან, გეოგრაფიასთან, ხელოვნების (მუსიკა, ხატვა) და საბუნებისმეტყველო დარგებთან, რაც გათვალისწინებული უნდა იქნეს ამ საგნების სტანდარტებისა და სახელმძღვანელოების შექმნისას. ისტორიის სწავლების ზოგადი მიზნები და შინაარსი ისტორიის სასკოლო კურსის მიზანი ისტორია, როგორც სასწავლო საგანი მიზნად ისახავს: ● შეაიარაღოს მოსწავლეები წარსულის ცოდნით, რაც დაეხმარება მათ უკეთ გაიგონ თანამედროვე საზოგადოების თავისებურებანი და გაიაზრონ საზოგადოების შემდგომი განვითარების შესაძლო პერსპექტივები; ● დაეხმაროს მოსწავლეებს გააცნობიერონ ის განსხვავებანი, რომლებიც არსებობდა სხვადასხვა ქვეყნებსა და საზოგადოებებს შორის კაცობრიობის ისტორიის სხვადასხვა პერიოდში და ასწავლოს მათი გაგება. ჩამოუყალიბოს უნარ-ჩვევები გაითავისონ ისტორიულ წარსულში არსებული ეს განსხვავებანი, ხელი შეუწყოს მოსწავლეებში ისეთი თვისებების განვითარებას, როგორიცაა ტოლერანტობა; ზოგადსაკაცობრიო ჰუმანური, დემოკრატიული ღირებულებების დანერგვა და განმტკიცება; ● განუმარტოს მოსწავლეებს მთელი სირთულე ისეთი ცნებისა, როგორიცაა ისტორიული გამოცდილება და მისცეს შესაძლებლობა გააცნობიერონ თანამედროვე ცხოვრების გამოვლინების მრავალფეროვნება სოციალურ, კულტურულ, ეკონომიკურ, ტექნიკურ, პოლიტიკურ და სამხედრო სფეროში; ● ხელი შეუწყონ ახალგაზრდა თაობაში დამოუკიდებელი შეფასებების, შემოქმედებითი უნარ-ჩვევებისა და დამოუკიდებელი ისტორიული აზროვნების ფორმირებას. ისტორიის სასკოლო კურსის შინაარსი ისტორიის, როგორც სასწავლო საგნის შინაარსის განსაზღვრისას გასათვალისწინებელია შემდეგი: ● საგანმანათლებლო ბაზის ეტაპობრივად შექმნის აუცილებლობა; ● დაცულ იქნეს სრული ბალანსი, თანაფარდობა ისტორიული მასალის შინაარსსა და მოსწავლეთა უნარ-ჩვევებს შორის, რადგან სკოლაში ისტორიის სწავლებისას თანაბრად მნიშვნელოვანია, როგორც ცოდნის მიღება წარსულის შესახებ, ასევე მოსწავლეთა ისტორიული აზროვნების განვითარება; ● საპროგრამო მასალა საჭიროა გამოირჩეოდეს მრავალფეროვნებით; ● სახელმძღვანელოებში მასალის შერჩევისას მხედველობაშია მისაღები მოზარდის ასაკობრივი თავისებურებანი, მისი გონებრივი განვითარების დონე და ინტერესი; ● ასაკობრივი ფსიქოლოგიიდან გამომდინარე, შერჩეული მასალა დადებით გავლენას უნდა ახდენდეს მოზარდზე; დაცული უნდა იქნეს ემოციური ბალანსი, არ შეიძლება მოზარდის გადატვირთვა ემოციურად მძიმე მასალით. მსოფლიო ისტორიის საგანმანათლებლო სტანდარტის სტუქტურა მსოფლიო ისტორიის საგანმანათლებლო სტანდარტის შინაარსი მსოფლიო ისტორიის საგანმანათლებლო სტანდარტი მოიცავს ორ კომპონენტს: ● მსოფლიო ისტორიის მასალის შინაარსი. იგი გადმოცემულია ოთხ ისტორიულ ეპოქაში: ძველი მსოფლიოს ისტორია, შუა საუკუნეების ისტორია, ახალი ისტორია და უახლესი ისტორია. ამ ისტორიული ეპოქების გადმოცემისას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს საქართველოსა და გარესამყაროს ურთიერთობის საკითხებს. საგანმანათლებლო სტანდარტში ჩამოთვლილია მხოლოდ ის ძირითადი ისტორიული მოვლენები, ამბები, პროცესები, რომლებიც უნდა შეისწავლებოდეს სასკოლო კურსებში. მათი დაკონკრეტება ხდება პროგრამებსა და სახელმძღვანელოებში; ● მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები. აქ არის ჩამონათვალი იმ უნარ-ჩვევებისა, რაც მოეთხოვება მოსწავლეს სწავლების ამა თუ იმ საფეხურზე. უნარ-ჩვევების კლასიფიკაცია უნარ-ჩვევები პირობითად გაერთიანებულია ხუთ ჯგუფში: ● დრო და სივრცე: საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს ჩამოუყალიბდეთ ქრონოლოგიური და კარტოგრაფიული აზროვნება, რათა შეძლონ ისტორიული მოვლენების პროცესების დროში და სივრცეში ლოკალიზება; ● მიზეზი და შედეგი: ასწავლის მოსწავლეებს ისტორიულ მოვლენებს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენას, იმ განსხვავებისა და მსგავსების გაცნობიერებასა და გაგებას, რომლებიც არსებობდა სხვადასხვა ქვეყნებსა და საზოგადოებებს შორის კაცობრიობის ისტორიის ამა თუ იმ ეტაპზე; ● ისტორიის ინტერპრეტაცია: საშუალებას აძლევს მოსწავლეებს გააცნობიერონ იმ გზების სხვადასხვაობა, რომელთა მეშვეობით იყო და არის გადმოცემული წარსული (არა მარტო ისტორიკოსთა შეხედულებანი, არამედ წარსულის სურათის გაცოცხლების სხვა გზებიც, მაგალითად: მუზეუმები, ტელევიზია, ფილმები და ა.შ.). მისი მეშვეობით მოსწავლეები აცნობიერებენ, რომ წარსულის ინტერპრეტაცია შესაძლებელია განსხვავებულად, სრულიად ახალი და სხვადასხვა საშუალებებით; ● ისტორიული კვლევა: მოსწავლეები შეყავს ისტორიული წყაროებისა და ისტორიის დამხმარე დისციპლინების მრავალფეროვან სამყაროში, ასწავლის მათ გამოყენებას ისტორიული თემების კვლევისას, ინფორმაციის ანალიზს, ისტორიული მოვლენებისა და პროცესების განხილვას მათ ისტორიულ განვითარებაში; ● ორგანიზაცია და კომუნიკაცია: ასწავლის მოსწავლეებს სრულიად განსხვავებული საშუალებებით და სხვადასხვა ფორმით გამოავლინონ, გამოამჟღავნონ თავისი ცოდნა ისტორიაში. მსოფლიო ისტორიის ციკლი დაწყებითი და ძირითადი სკოლა ძველი მსოფლიოს ისტორია (სავარაუდოდ ისწავლება VI კლასში) ისტორიული მასალის შინაარსი ● მსოფლიო ისტორიის საგანი. ● უძველეს ადამიანთა ცხოვრება და საქმიანობა წინარეისტორიული ხანის სხვადასხვა ეტაპზე: საქმიანობის წესი, შრომის იარაღები, მოთხოვნილებები, საცხოვრებელი, საკვები. ● უძველეს ადამიანთა პირველი გაერთიანებები: ოჯახი, გვარი, ტომი, თემი, არქაული სახელმწიფო. ● უძველეს ადამიანთა რწმენა-წარმოდგენები. რელიგიის, ხელოვნების, დამწერლობის წარმოშობა. ● ადამიანი ძველი სამყაროს ეპოქაში. ძველი აღმოსავლეთის ხალხების, ძველი ბერძნების, ძველი რომაელების ცხოვრება: სამეურნეო საქმიანობა, ყოფა, ჩვეულებები, ცხოვრების წესი. ● ქალაქების, როგორც ეკონომიკური და კულტურული ცხოვრების ცენტრების წარმოქმნა. ● ეთნიკური გაერთიანებების ჩამოყალიბება. საზოგადოების სხვადასხვა სოციალური ჯგუფების მდგომარეობა ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს საზოგადოებებში, მათი ურთიერთ დამოკიდებულება. ● სახელმწიფოს წარმოშობა და ჩამოყალიბება ძველ აღმოსავლეთში, ძველ საბერძნეთსა და რომში. ● სამოქალაქო ცხოვრების ძირითადი მოვლენები ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკურ სახელმწიფოებში. ● სოციალური მოძრაობის მიზეზები, ხასიათი და თავისებურება ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკურ სახელმწიფოებში. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ხალხების მითოლოგიური და რელიგიური წარმოდგენები, მითები და ლეგენდები. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს კულტურა. დამწერლობა, ანბანი, ლიტერატურა, განათლება, სკოლები, ბიბლიოთეკები, მხატვრობა, არქიტექტურა, მუსიკა, თეატრი, მეცნიერება, სპორტი, კანონმდებლობა. ● ძველი სამყაროს ხალხების ურთიერთდამოკიდებულება: კულტურული, სავაჭრო, პოლიტიკური და სამხედრო. ● ქართველების ურთიერთობა უძველეს ხალხებთან: მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები ● დრო და სივრცე ა) მოვლენების თანმიმდევრულობის, ხანგრძლივობისა და სინქრონულობის დადგენა; ბ) წელთაღრიცხვის სწორი გამოყენება ისტორიაში, საუკუნის შეფარდება ათასწლეულთან, ძველი მსოფლიოს ისტორიის ქრონოლოგიური ჩარჩოების განსაზღვრა; გ) იმ ფრაზების გამოყენება, რომლებიც დაკავშირებულია დროის კატეგორიებთან და დროის გადმოცემასთან, მაგალითად: ათასწლეული, საუკუნე, ათწლეული, ქრ.შ-მდე, ქრ.შ-დან, ჩვ.წ.აღ-ით, ჩვ.წ.აღ-მდე, წინარეისტორიული და ისტორიული ხანა, ანტიკური, ელინისტური, თანამედროვე; დ) მარტივი რუკებისა და რუკა-სქემების „წაკითხვა“ რუკის ლეგენდებზე დაყრდნობით, რუკაზე ისტორიული და გეოგრაფიული ობიექტების სწორი ჩვენება; ე)ისტორიული კალენდრის და კურსის ცალკეულ თემებზე ქრონოლოგიური ცხრილების შედგენა, კონტურული რუკების შევსება. ● მიზეზი და შედეგი ა) ისტორიული მოვლენების მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის გაცნობიერება; მოვლენათა არსებოთი ნიშნების ამოცნობა; ბ) სხვადასხვა ისტორიულ დროს ადამიანის ცხოვრების წესში არსებული განსხვავების გაცნობიერება. ● ისტორიის  ინტერპრეტაცია ა) წარსულის გადმოცემის სხვადასხვა გზებისა და საშუალებების გაცნობიერება, მაგალითად: სამუზეუმო გამოფენები, სატელევიზიო პროგრამები, სპექტაკლები. ● ისტორიული კვლევა ა) ისტორიული წყაროების მრავალფეროვნების გაცნობიერება და ისტორიის დამხმარე დისციპლინებზე ზოგადი წარმოდგენის შექმნა; ბ) მარტივი კითხვების დასმა და მარტივ შეკითხვებზე პასუხი, მაგალითად: ინტერვიუ უფროსებთან, წყაროების შესახებ შეკითხვების დასმა. ● ორგანიზაცია და  კომუნიკაცია ა) წარსულის შესახებ ცოდნის მარტივი ფორმით გადმოცემა, მაგალითად: პატარა ისტორიული ეპიზოდების მოყოლა და წერა, ტექსტის მარტივი გეგმის შედგენა, წარსულის გადმოცემა დადგმების მეშვეობით, მოდელებისა და მაკეტების დამზადება; ბ) ისტორიული ტერმინების სწორი ახსნა და გამოყენება; გ) სხვა მოსწავლეთა პასუხების კომენტარება. ისტორიული მასალის შინაარსი შუა საუკუნეების ისტორია (სავარაუდოდ ისწავლება VII კლასში) ● ადამიანი შუა საუკუნეების ეპოქაში. მიკუთვნება კონკრეტული ერისა და სოციალური ჯგუფისადმი. სხვადასხვა სარწმუნოების და ეროვნული ფსიქიკის გავლენა სოციალურ ჯგუფებზე, მათ ყოფა-ცხოვრებასა და ურთიერთდამოკიდებულებაზე შუა საუკუნეების სხვადასხავა პერიოდში. ● ადამიანის სამეურნეო ცხოვრება შუა საუკუნეებში. აგრარული მეურნეობა, მიწათმფლობელობის ფორმები, სამიწათმოქმედო ურთიერთობის თავისებურებანი სხვადსხვა ქვეყნებსა და რეგიონებში. ქალაქები, ხელოსნობა და ვაჭრობა. ● დასავლეთი და ცენტრალური ევროპის ქვეყნების სამეურნეო, პოლიტიკური, სამხედრო და კულტურული დაწინაურების მიზეზები. ● ეთნიკური ჯგუფების განვითარება შუა საუკუნეებში. ● სახელმწიფოებრიობის განვითარება შუა საუკუნეებში. დაქუცმაცებულობიდან – ცენტრალიზებულ სახელმწიფომდე. ● შუა საუკუნეების სახელმწიფოების პოლიტიკური ისტორიის ძირითადი მომენტები. საერო და სასულიერო ძალაუფლების ურთიერთობა დასავლეთ ევროპაში, ბიზანტიაში, აზიაში. ● შუა საუკუნეების სახელმწიფო, სამხედრო და კულტურის მოღვაწეები. ● მოქალაქეთა გამოსვლები, გლეხთა აჯანყებები, რელიგიური მოძრაობა, მწვალებლობა შუა საუკუნეებში. ● შუა საუკუნეების ადამიანის რწმენა. ქრისტიანული ეკლესიის გაყოფა კათოლიკურ და მართლმადიდებლურ ეკლესიებად. შუა საუკუნეების აღმოსავლეთის სამყაროს სულიერი საფუძველი: ისლამი (შიიტობა, სუნიტობა), კონფუცი (ჩინეთი), ბუდიზმი (ინდოეთი). ● შუა საუკუნეების კულტურა. ● აღმოსავლეთის (ქართული) და დასავლეთის აღორძინება. ● ხალხთა ურთიერთდამოკიდებულება შუა საუკუნეებში: სავაჭრო, კულტურული, პოლიტიკური და სამხედრო. ● საქართველოს ურთიერთობა გარე სამყაროსთან შუა საუკუნეებში. მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები ● დრო და სივრცე ა) მოვლენების, პროცესების შეფარდება მსოფლიო ისტორიის განსაზღვრულ პერიოდთან; ბ) შუა საუკუნეების ქრონოლოგიური ჩარჩოების განსაზღვრა; მოვლენების, ხალხების და პროცესების „მოთავსება“ კონკრეტულ ქრონოლოგიურ ჩარჩოებში; გ) იმ ფრაზების გამოყენება, რომლებიც დაკავშირებულია შესასწავლი ეპოქის დროის გადმოცემასთან, მაგალითად: შუა საუკუნეები, აღორძინება; დ) რუკების „კითხვის“ დროს ცვლილებების გამოვლენა ცალკეული ქვეყნის ტერიტორიულ შემადგენლობაში; ე) თემატური სინქრონული ცხრილების შედგენა. ● მიზეზი და შედეგი ა) ისტორიული მოვლენების და პროცესების მიზეზებისა და შედეგების აღწერა; ცალკეული მოვლენების არსებითი ნიშნების გამოყოფა, მათი არსის გამოვლენა; ბ) შესასწავლი პერიოდის საზოგადოებისა და ისტორიული მოვლენების შედარება, მათ შორის განსხვავებისა და მსგავსების გამოვლენა. ● ისტორიის  ინტერპრეტაცია ა) სხვადასხვა გზებითა და საშუალებებით წარსულის ასახვისა და გადმოცემის მიზეზების ახსნა, მაგალითად: ფილმები და სატელევიზიო პროგრამები, საგნის რეპროდუქციები და რეკონსტრუქციები, ისტორიული წიგნები, ისტორიკოსთა შეხედულებები. ● ისტორიული კვლევა ა) ისტორიული წყაროებისა და ისტორიის დამხმარე დისციპლინების ელემენტარული გამოყენება, ტექტებზე, დოკუმენტზე და თვალსაჩინო მასალაზე მუშაობისას უმთავრესის გამოყოფა; ბ) წარსულის შესახებ კითხვების დასმა და მათზე პასუხის გაცემა, თემასთან დაკავშირებული ინფორმაციის შეგროვება და ჩაწერა, მაგალითად: საუბარი მასწავლებლებთან და ამხანაგებთან საჭირო წყაროების შესახებ, წიგნში არსებული საძიებლების (სახელთა, საგანთა) გამოყენება, მარტივი დასკვნების ჩამოყალიბება. ● ორგანიზაცია და  კომუნიკაცია ა) ისტორიული მასალის გადმოცემა, მაგალითად: ისტორიულ თემაზე გამოფენებისათვის მასალის შეგროვება, ტექსტის რთული გეგმის შედგენა; ბ) შესასწავლი ეპოქის ძირითადი ცნებების ახსნა და გამოყენება; გ) სხვა მოსწავლეთა პასუხების ზეპირი რეცენზირება. ისტორიული მასალის შინაარსი ახალი ისტორია (სავარაუდოდ ისწავლება VIII კლასში) ● ადამიანი ახალ დროში. შრომის ხასიათის, პირობების, ცხოვრების წესის, მოთხოვნილებებისა და ფასეულობების შეცვლა. პატრიარქალური ცხოვრებისა და ყოფის რღვევა და შესვლა ინდუსტრიულ სამყაროში. ● ინდუსტრიული საზოგადოების ჩამოყალიბება დასავლეთის ქვეყნებში. ცვლილებები საზოგადოების სოციალურ შემადგენლობაში: თავისუფალი მესაკუთრე, მეწარმე, მუშა, თავისუფალი გლეხი, გლეხი. ● ტრადიციული საზოგადოების შენარჩუნება აღმოსავლეთის ქვეყნებში. ბატონყმობის, წოდებრივი, კასტური, რელიგიური დაყოფის შენარჩუნება ცალკეულ ქვეყნებში. ● გადასვლა მანუფაქტურიდან ფაბრიკაზე. ინდუსტრიული მეურნეობა დასავლეთის ქვეყნებში. ● ხალხები და ეთნიკური ჯგუფები ახალ დროში. ერები. ეროვნული სახელმწიფოების შექმნა ევროპაში, ამერიკაში. ● მსხვილი სახელმწიფოების კოლონიური პოლიტიკა. კოლონიური იმპერიის ჩამოყალიბება. ● ცენტრალიზებული სახელმწიფოების წარმოქმნის დამთავრება ევროპასა და აზიაში. შიდაპოლიტიკური გათიშულობის დაძლევა. წოდებრივი სამეფოები და აბსოლუტიზმი. ● ხალხთა პოლიტიკური ცხოვრება ახალ დროში. ● რეფორმაციული მოძრაობა ევროპაში და კონტრეფორმაცია. XVI - XVIII საუკუნეების რევოლუციები. XIX საუკუნის რევოლუციები ევროპასა და ამერიკაში. ● პარლამენტარიზმის განვითარება, კონსტიტუციური წყობის დამკვიდრება ჩრდილო ამერიკასა და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში. ეკონომიკური და პოლიტიკური რეფორმები, მათი გავლენა საზოგადოების განვითარებაზე, სამოქალაქო საზოგადოების ჩასახვა. ● გლეხთა მოძრაობა XVI - XIX საუკუნეებში. მუშათა მოძრაობის დაწყება ახალ დროში (იდეები, მიზნები, ფორმები). მუშათა პირველი გამოსვლები და ორგანიზაციები. სოციალისტური მოძღვრებები. ● ევროპის ხალხთა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა. ანტიკოლონიური გამოსვლები აზიის ქვეყნებში. ● მეცნიერული აღმოჩენები და ტექნიკის განვითარება ახალ დროში. განმანათლებლობის, ჰუმანიზმის იდეების გავრცელება ევროპაში. ადამიანის წარმოდგენის შეცვლა სამყაროსა და თავის თავზე. რელიგიური შეხედულებებისა და მორალის შენარჩუნება ევროპის, აზიის, ამერიკის ხალხების მნიშვნელოვან ნაწილში. ● ახალი დროის კულტურა, მეცნიერება, ლიტერატურა. ● მსოფლიო ქვეყნების საგარეო პოლიტიკა ახალ დროში. ომები, მათი ხასიათი და გავლენა მეომარი ქვეყნების საშინაო და საერთაშორისო მდგომარეობაზე. საერთაშორისო კავშირები და დიპლომატია. ● საქართველოს ურთიერთობა გარე სამყაროსთან ახალ დროში. მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები ● დრო და სივრცე ა) ერთი ტიპის მოვლენების და პროცესების შეფარდება; ბ) ახალი ისტორიის ქრონოლოგიური ჩარჩოების განსაზღვრა; ცალკეულ ქრონოლოგიურ ჩარჩოებში მოვლენათა და პროცესების განვითარების გაგება; გ) იმ ფრაზების გამოყენება, რომლებიც დაკავშირებულია შესასწავლი ეპოქის დროის გადმოცემასთან მაგალითად: ახალი ისტორია, სამრეწველო რევოლუცია; დ) რუკის შინაარსის გამოყენება ისტორიული მოვლენების მიზეზების და შედეგების ანალიზის დროს; ე) ისტორიული ამბებისა და პროცესების ქრონოლოგიური და სინქრონული ცხრილების, მარტივი რუკა-სქემების შედგენა. ● მიზეზი და შედეგი ა) ისტორიული მოვლენების, პროცესების მიზეზებისა და შედეგების აღწერა, ანალიზი და ახსნა; ბ) შესასწავლი პერიოდის საზოგადოებების სოციალური, კულტურული, რელიგიური, ეთნიკური დახასიათება, მათ შორის განსხვავებისა და მსგავსების გამოვლენა; მსგავსი მოვლენების და პროცესების შედარება ● ისტორიის  ინტერპრეტაცია ა) ზოგიერთი ისტორიული მოვლენისა და პროცესების განსხვავებულად გადმოცემის მიზეზების ახსნა. ● ისტორიული კვლევა ა) შედარებითი ანალიზი და შეფასება იმ ისტორიული წყაროებისა, რომლებიც ერთი და იგივე მოვლენას ახასიათებენ; ტექსტის, დოკუმენტის, თვალსაჩინო მასალის, როგორც ცოდნის წყაროს გამოყენება; ბ) ისტორიული წარსულის შესახებ პრობლემური კითხვების დასმა და მათზე პასუხი; თემასთან დაკავშირებული ინფორმაციის შეგროვება, ჩაწერა და განზოგადება; საკუთარი შეხედულებების დასაბუთება იმ დასკვნებით, რომლებიც რამდენიმე წყაროს მეშვეობით მიიღება. ● ორგანიზაცია და კომუნიკაცია ა) ისტორიული მასალის განზოგადებულად ჩამოყალიბება, თემის „გამჭოლი“ საკითხების გადმოცემა, ისტორიული მოვლენების მიზეზების, მსვლელობის, შედეგების გაშლილი გეგმის შედგენა, ორიენტირება ტექსტის ძირითად კომპონენტებზე; ბ) შესასწავლი ეპოქის ძირითად ცნებათა განსაზღვრების ჩამოყალიბება და გამოყენება; გ) მოხსენების მომზადება და საჯაროდ გამოტანა, მოსწავლეთა პასუხებისა და მოხსენებების რეცენზირება. ისტორიული მასალის შინაარსი უახლესი ისტორია (სავარაუდოდ ისწავლება IX კლასში) ● ადამიანი XX საუკუნეში: ცხოვრება და მოღვაწეობა დინამიური განვითარების ეპოქაში, სოციალური ძვრებისა და გარდაქმნის ეპოქაში. ცვლილებები ადამიანის სოციალურ მდგომარეობაში, ცხოვრების წესი. ადამიანის უფლებების და თავისუფლების გაფართოება XX საუკუნეში. ადამიანთა შეხედულებებისა და ფასეულობების განსხვავება სხვადასხვა ქვეყნების საზოგადოებაში. ● მატერიალური წარმოების, ტექნიკისა და ტექნოლოგიების განვითარება. სამეცნიერო-ტექნიკური და ტექნოლოგიური რევოლუციები. ინდუსტრიული სამყაროს ცენტრები, ცალკეული ქვეყნებისა და რეგიონების მოდერნიზაციის პრობლემები. ● ერთა განვითარება, ხალხთა ბრძოლა ეროვნული დამოუკიდებლობისა და სუვერენიტეტისათვის XX საუკუნეში. მრავალეროვნული და კოლონიური იმპერიების რღვევა XX საუკუნეში. ახალი დამოუკიდებელი სახელმწიფოების წარმოქმნა XX საუკუნეში. ეთნო-სოციალური და ეროვნული პროცესები სხვადასხვა ქვეყნებში. ● ძირითადი სოციალური ჯგუფები და ფენები ინდუსტრიულ, პოსტინდუსტრიულ და ტრადიციულ საზოგადოებებში. დაქირავებული შრომის ზრდა, სოციალური ინტერესების მრავალფეროვნება. ● ეროვნული, კლასობრივი, დემოკრატიული მოძრაობის გაფართოება XX საუკუნეში. მათი ადგილი პოლიტიკურ ისტორიაში. სოციალური წინააღმდეგობებისა და კრიზისების გადაწყვეტის რეფორმისტული და რევოლუციური გზები. ლიბერალური რეფორმები და სოციალურ-რეფორმაციული გზა დასავლეთ ევროპასა და ჩრდილო ამერიკაში. ● რევოლუციური მოვლენები 1905-1919 წლებში. ● სოციალისტური და ფაშისტური რეჟიმების დამკვიდრება ევროპის ქვეყნებში 1920-1930-იან წლებში. დემოკრატიზმისა და ტოტალიტარიზმის წინააღმდეგობა. ● ადამიანისა და საზოგადოების ცხოვრების განსაზღვრული ნიშნები 1950-იანი წლების შუა ხანებიდან 1970-იან წლებამდე; 1970-1980 წწ. საზოგადოების რეფორმირების მცდელობანი. კომუნისტური რეჟიმის დამკვიდრება ევროპასა და აზიის ქვეყნებში, კუბაზე; ● პოლიტიკური ცხოვრება დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში და აშშ-ში XX საუკუნის მეორე ნახევარში. პოლიტიკური სისტემები, პარტიები, ლიდერები, რეფორმიზმისა და კონსერვატიზმის პოლიტიკის ცვლა. ● აფრიკისა და აზიის ქვეყნების მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვება, განვითარების გზების არჩევა. განმათავისუფლებელი ბრძოლის ლიდერები. ავტორიტარული, ტოტალიტარული და დემოკრატიული რეჟიმები ლათინური ამერიკის, აზიისა და აფრიკის ქვეყნებში. ● ძირითადი პოლიტიკური მოვლენები მსოფლიოში 1980-1990-იან წლებში. სოციალისტური ბანაკის, სსრკ-ს დაშლა. დამოუკიდებელი სახელმწიფოების წარმოშობა. ● სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესი და მისი შედეგები. ● მასობრივი კულტურის ჩამოყალიბება. XX საუკუნის სოციალური რევოლუციები და კულტურა. ● XX საუკუნის მსოფლიო კულტურის მიმდინარეობის, სტილის, ჟანრის მრავალფეროვნება. ეროვნული კულტურების ურთიერთზეგავლენის და ურთიერთზემოქმედების ზრდა XX საუკუნეში. ● საერთაშორისო ურთიერთობების განვითარების ძირითადი ტენდენციები და ეტაპები XX საუკუნეში. სამხედრო-პოლიტიკური კავშირები და ბლოკები. XX საუკუნის კონფლიქტები და ომები, მათი შედეგების გლობალიზაცია. ● უახლესი დროის გარდაქმნების გავლენა საქართველოზე. მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები ● დრო და სივრცე ა) სხვადასხვა ქვეყანაში მომხდარი ერთი ტიპის მოვლენების და პროცესების სინქრონულობის დადგენა, ისტორიული მოვლენების და პროცესების დროში ლოკალიზება; ბ) უახლესი ისტორიის ქრონოლოგიური ჩარჩოების განსაზღვრა, ისტორიული მოვლენების და პროცესების ეტაპების გამოყოფა და პერიოდიზაცია; გ) იმ ფრაზების გამოყენება, რომლებიც დაკავშირებულია შესასწავლი ეპოქის გადმოცემასთან, მაგალითად: „ცივი ომი“, „გარდაქმნა“ („პერესტროიკა“); დ) ნებისმიერი სასკოლო ისტორიული რუკის შინაარსის „წაკითხვა“. ისტორიული რუკის შინაარსის ანალიზით მსოფლიოს ხალხების სოციალურ-ეკონომიკური, კულტურული და პოლიტიკური განვითარების ცოდნის განზოგადება და გამოყენება. ● მიზეზი და შედეგი ა) ისტორიული მოვლენების და პროცესების მიზეზების და შედეგების გაანალიზება, განზოგადება და შეფასება; ბ) შესასწავლი პერიოდის საზოგადოებების სოციალური, კულტურული, რელიგიური, ეთნიკური განსხვავებისა და მსგავსების ანალიზი; სხვადასხვა ისტორიული მოვლენების და პროცესების შედარებითი დახასიათება. ● ისტორიის  ინტერპრეტაცია ა) ერთი და იგივე მოვლენასა და პროცესზე სხვადასხვა შეხედულებების არსებობისას მათი გაანალიზება და სათანადო დასკვნების გაკეთება. ● ისტორიული კვლევა ა) დამოუკიდებელო ორიენტირება ისტორიული წყაროების (ზეპირი, ნივთიერი, ეთნოგრაფიული, ლინგვისტური, წერილობითი, კინო-ფოტო მასალები და ფონოჩანაწერები) და ისტორიის დამხმარე დისციპლინების მრავალფეროვნებაში და მათი გამოყენება ისტორიული თემების დამუშავებისას; ბ) რთული კითხვების დასმა და მათზე პასუხი; თემასთან დაკავშირებული ინფორმაციის დამოუკიდებლად მოპოვება და კვლევისათვის გამოყენება; საფუძვლიანი დასკვნების ჩამოყალიბება. ● ორგანიზაცია და  კომუნიკაცია ა) წარსულის შესახებ ცოდნის სხვადასხვა ფორმით გადმოცემა; ბ) შესასწავლი ეპოქის ძირითადი ცნებების გამოყენება, ისტორიული თემების წამყვანი იდეების ჩამოყალიბება; გ) მონაწილეობა სასკოლო დისკუსიებში, კონფერენციებში. საშუალო სკოლა არაჰუმანიტარული პროფილის სკოლა X - XI კლასები ისტორიული მასალის შინაარსი ● მსოფლიო ცივილიზაციების ისტორია ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციები; ● შუა საუკუნეების ცივილიზაციები; ● ახალი დროის ცივილიზაციები; ● უახლესი დროის ცივილიზაციები. ● მსოფლიო XX საუკუნის მეორე ნახევარში ● XX საუკუნის გლობალური პრობლემები; ● XX საუკუნე – ცვლილებების საუკუნე; ● ინტეგრაციული პროცესები. მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები ● დრო და სივრცე ა) ისტორიული პერიოდიზაციის ცოდნის საფუძველზე ისტორიული მოვლენების, პროცესების შეფარდება პერიოდთან, ეპოქასთან; ბ) მსოფლიო რუკაზე ცივილიზაციების კერების ლოკალიზება, მათი სივრცობრივი გაფართოების მიმართულებების აღნიშვნა. ● მიზეზი და შედეგი ა) წყაროების მრავალმხრივი შესწავლისა და ისტორიული ცოდნის გამოყენების საფუძველზე ისტორიული მოვლენებისა და პროცესების მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის, კაცობრიობის ისტორიის სხვადასხვა ეტაპზე სხვადასხვა ქვეყნებსა და საზოგადოებებში არსებული მსგავსებებისა და განსხვავებების დადგენა. ● ისტორიის ინტერპრეტაცია ა) ისტორიის სხვადასხვაგვარი ინტერპრეტაციის ანალიზი. ● ისტორიული კვლევა ა) კვლევისათვის საჭირო მასალის დამოუკიდებლად მოპოვება და სათანადო დამუშავება. ● ორგანიზაცია და  კომუნიკაცია ა) პროგრამის „გამჭოლი“ საკითხების გადმოცემა; ბ) სასკოლო-სამეცნიერო კონფერენციებში მონაწილეობა. ისტორიული მასალის შინაარსი მსოფლიო ცივილიზაციების ისტორია ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციები ● ცივილიზაცია. ცივილიზაციის სტადიური (ეტაპობრივი) განვითარებისა და ლოკალური ცივილიზაციების თეორიები. ● კაცობრიობა წინარეისტორიული ხანიდან ცივილიზაციისაკენ. ● მსოფლიოს უძველესი ცივილიზაციების კერები. ● ცივილიზაციის სივრცობრივი გაფართოება. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციების სახელმწიფოებრიობის ფორმა-დესპოტია, ძველი ბერძნული პოლისი, რომის რესპუბლიკა და იმპერია. ცენტრალიზებული სახელმწიფო ხელისუფლება და მისი ფუნქციები ძველი აღმოსავლეთის სახელმწიფოებში. ● ადამიანი ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციებში. ● მოსახლეობის ჯგუფები ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს სახელმწიფოებში: თავისუფალნი და არათავისუფალნი, სრულუფლებიანნი და არასრულუფლებიანნი. ● ძველი აღმოსავლეთის ცივილიზაციების საზოგადოება იერარქიული საზოგადოებაა, საზოგადოების სტრუქტურა: მეფე, წარჩინებულნი, მოხელეები, მეომრები, ვაჭრები, ხელოსნები, თავისუფალი მეთემე-გლეხები, მონები. ● ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციების საზოგადოების სტრუქტურა: დემოსი, წარჩინებულნი, პატრიციები, პლებეები. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს სახელმწიფოთა პოლიტიკური ცხოვრების ძირითადი მომენტები. ● მითიდან ხსნის რელიგიებისაკენ (ბუდიზმი, კონფუციანელობა, იუდაიზმი, ზოროასტრიზმი, ქრისტიანობა). რელიგიის როლი უძველესი ცივილიზაციების საზოგადოებაში. ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციების კულტურა და მისი წარმომადგენლები. ანტიკური ცივილიზაციის გავრცელება ელინიზმის ეპოქაში. ● ქართველები და უძველესი ცივილიზაციები. შუა საუკუნეების ცივილიზაციები ● მიგრაციული პროცესები. ● დემოგრაფიული აფეთქებები. ● რელიგიების როლი შუა საუკუნეების ცივილიზაციების ჩამოყალიბებაში. ● ქრისტიანული ცივილიზაცია (კათოლიკობა და მართლმადიდებლობა). ● მაჰმადიანური ცივილიზაცია (შიიტობა და სუნიტობა). ● ბუდისტური ცივილიზაცია. ● კონფუციანური ცივილიზაცია. ● იუდაიზმი. ● სომეხ-გრიგორიანელობა. ● სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობა შუა საუკუნეებში. ● საეკლესიო და სახელმწიფო მოღვაწეები შუა საუკუნეებში. ● შუა საუკუნეების სახელმწიფო მმართველობის ფორმები: დესპოტია, მონარქია, წოდებრივი მონარქია, რესპუბლიკა. ● ადამიანი შუა საუკუნეების ცივილიზაციებში. ● სხვადასხვა სოციალური ჯგუფების ყოფა-ცხოვრების თავისებურებანი. ● შუა საუკუნეების ცივილიზაციების მატერიალური წარმოების ხასიათი და განვითარების ტემპები. ● შუა საუკუნეების სოფლის მეურნეობა. ● შუა საუკუნეების ვაჭრობა. ● შუა საუკუნეების ხელოსნობა. ● ქალაქები შუა საუკუნეებში. ● შუა საუკუნეების ცივილიზაციების საზოგადოების წოდებრივი და კასტური სტრუქტურა. ● შუა საუკუნეების კულტურა და მისი წარმომადგენლები. ● მეცნიერების, განათლების, ტექნიკის და სამხედრო ხელოვნების განვითარება შუა საუკუნეებში. ● საქართველოს ადგილი მსოფლიო ცივილიზაციების ისტორიაში შუა საუკუნეებში. ახალი დროის ცივილიზაციები ● ევროპოცენტრიზმის წარმოშობის მიზეზები, არსი და გავლენა კაცობრიობის ისტორიაზე. ● დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები. ● დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების დროისათვის სამხრეთ აფრიკის, ავსტრალიის, წყნარი ოკეანის კუნძულების, ამერიკის ადგილობრივი მოსახლეობის კულტურული, პოლიტიკური, სახელმწიფო და სამხედრო განვითარების დონე. ● დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების გავლენა ევროპულ ქვეყნებზე. ● დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების გავლენა აფრიკის, აზიის, ავსტრალიის, წყნარი ოკეანის კუნძულების და ამერიკის მოსახლეობაზე. ● მსოფლიო ისტორიის გლობალური ხასიათის მიღების გავლენა კაცობრიობის განვითარებაზე. ● ეკლესიისა და რელიგიის როლი ახალი დროის ცივილიზაციების ცხოვრებაში. ● ევროპული აბსოლუტიზმი. ● ახალი დროის სახელმწიფო მმართველობის ფორმები: წოდებრივი და აბსოლუტური მონარქია, დესპოტია, რესპუბლიკა. ● მრავალეროვნული და ეროვნული სახელმწიფოები. ● მმართველობის კონსტიტუციური ფორმა. პარლამენტარიზმი. ● განმანათლებლობა. ● ადამიანი ახალი დროის ცივილიზაციებში. ● სხვადასხვა სოციალური ჯგუფების ყოფა-ცხოვრების თავისებურებანი. ● ახალი სოციალური ფენების გაჩენა დასავლეთ ევროპის საზოგადოებაში. ● საზოგადოების წოდებრივი, კასტური, რელიგიური, რასობრივი ფაქტორები ახალი დროის ცივილიზაციებში. ● ახალი დროის ცივილიზაციების მატერიალური წარმოების ხასიათი და განვითარების ტემპები. ● ახალი ტენდენციები ევროპული ქვეყნების სამეურნეო ცხოვრებაში. ● სამრეწველო გადატრიალება და მისი ეტაპები. ● ტრადიციული აგრარული ურთიერთობების შენარჩუნება მთელ რიგ რეგიონებში (ინდოეთი, ჩინეთი, აფრიკა, ლათინური ამერიკა). ● ურბანიზაცია. ქალაქები ახალ დროში. ● კულტურის გამოჩენილი მოღვაწეები და მათი ქმნილებები. უმნიშვნელოვანესი სამეცნიერო აღმოჩენები და მათი გავლენა ტექნიკურ პროგრესზე. საბუნებისმეტყველო მეცნიერების განვითარება. ● ცოდნის გაფართოება სამყაროსა და ადამიანზე. ● ინდივიდუალიზმი. ● ახალი დროის ცივილიზაციების ურთიერთობა: საგარეო პოლიტიკა, დიპლომატია, ომები. ● ცვლილებები საერთაშორისო დიპლომატიურ და საგარეო პოლიტიკურ ურთიერთობებში. ● საქართველოს ადგილი მსოფლიო ცივილიზაციების ისტორიაში ახალ დროში. უახლესი დროის ცივილიზაციები ● დიდი სახელმწიფოები, მათი როლი მსოფლიო ისტორიაში. ● ევროპის მცირე ქვეყნები. ● კოლონიური, დამოკიდებული და განვითარებული ქვეყნები. ● თავისუფალი საზოგადოების რეფორმირების მიმართულებები. ● დამოუკიდებელი ქვეყნების რიცხვის ზრდა. ● პოლიტიკური ისტორიის ძირითადი მომენტები. ● სახელმწიფო მოღვაწეები. ● ადამიანი თანამედროვე ეპოქაში. ● ადამიანის სოციალური როლის შეცვლა ინდუსტრიულ და ინფორმაციულ საზოგადოებაში. ● ყოფა-ცხოვრება სხვადასხვა ცივილიზაციებში. ● სხვადასხვა ცივილიზაციების მატერიალური წარმოების ხასიათი, განვითარების ტემპები თანამედროვე ეპოქაში. ● საზოგადოების სტრუქტურა. ● სოციალური მოძრაობის ხასიათის გაფართოება. ● პოლიტიკური სისტემებისა და რეჟიმების მრავალფეროვნება. ● სხვადასხვა პოლიტიკური მიმდინარეობანი. ● თანამედროვე ეპოქის კულტურის მრავალფეროვნება. ● თანამედროვე ეპოქის საერთაშორისო ურთიერთობების ძირითადი მომენტები. ● თანამედროვე ეპოქის რეგიონალური კონფლიქტები და ომები. ● თანამედროვე ეპოქის წინააღმდეგობრივი ხასიათის ზემოქმედება საქართველოზე. მსოფლიო XX საუკუნის მეორე ნახევარში XX საუკუნის გლობალური პრობლემები ● ტერორიზმი. ● სეპარატიზმი. ● მესამე სამყაროს სიღატაკე. ● გარემოს დაბინძურება. ● სათბურის ეფექტი. ● ენერგია. ● ბირთვული შეიარაღება. ● ცხელი წერტილები. XX საუკუნე - ცვლილებების საუკუნე ● უმნიშვნელოვანესი სამეცნიერო აღმოჩენები. ● ადამიანისა და საზოგადოების შემსწავლელი მეცნიერებების განვითარება. ● ტექნიკა და ყოფა. ● ქალი და მისი როლი XX საუკუნეში. ● კომუნიკაციის საშუალებების განვითარება. ინტეგრაციული პროცესები ● საერთაშორისო ორგანიზაციები (გაერო, ევროპის კავშირი). ● საერთაშორისო თანამშრომლობა. ჰუმანიტარული პროფილის სკოლა X - XI კლასები ისტორიული მასალის შინაარსი ისტორიის დამხმარე სპეციალური დისციპლინები მსოფლიო ცივილიზაციების ისტორია (იხ. გვ. 20-22) ● ძველი აღმოსავლეთისა და ანტიკური სამყაროს ცივილიზაციები; ● შუა საუკუნეების ცივილიზაციები; ● ახალი დროის ცივილიზაციები; ● უახლესი დროის ცივილიზაციები. ● მსოფლიო XX საუკუნის მეორე ნახევარში (იხ. გვ. 23) ● XX საუკუნის გლობალური პრობლემები; ● XX საუკუნე – ცვლილებების საუკუნე; ● ინტეგრაციული პროცესები. მოსწავლეთა ძირითადი უნარ-ჩვევები დრო და სივრცე ● ისტორიული პერიოდიზაციის ცოდნის საფუძველზე ისტორიული მოვლენების, პროცესების შეფარდება პერიოდთან, ეპოქასთან, უმნიშვნელოვანესი ისტორიული მოვლენების და პროცესების სინქრონული შეპირისპირება; ● ისტორიული ეპოქების ქრონოლოგიური ჩარჩოების პირობით ხასიათში გარკვევა; ● ისტორიული რუკების მონაცემების შედარება და სისტემატიზაცია, მათი გამოყენება სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური პროცესების, ისტორიული მოვლენების დახასიათებისათვის; ● მარტივი ისტორიული რუკების შედგენა. მიზეზი და შედეგი ● წყაროების მრავალმხრივი შესწავლისა და ისტორიული ცოდნის გამოყენების საფუძველზე ისტორიული მოვლენების და პროცესების დამოუკიდებელი ახსნა, ანალიზი, განზოგადება, შედარება და შეფასება; ● კაცობრიობის ისტორიის სხვადსხვა ეტაპზე სხვადსხვა საზოგადოებების სოციალური, კულტურული, რელიგიური, ეთნიკური განსხვავებებისა და მსგავსების ანალიზი და შეფასება. ისტორიის ინტერპრეტაცია ● ისტორიის სხვადასხვაგვარი ინტერპრეტაციის ანალიზი და შეფასება. ისტორიული კვლევა ● ცოდნის სხვადასხვა წყაროს (სპეციალური და დამხმარე ლიტერატურა, ისტორიული დოკუმენტები, საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ლიტერატურა, პერიოდული გამოცემები) შერჩევა, მათზე დამოუკიდებელი მუშაობა და მოპოვებული მასალის ანალიზი. ორგანიზაცია და კომუნიკაცია ● პროგრამის „გამჭოლი“ საკითხების გადმოცემა არა მარტო ისტორიაში, არამედ სხვა საგნებშიც მიღებული ცოდნის გამოყენებით; ● ისტორიული ტერმინების, ცნებების, წამყვანი იდეების გამოყენება. ● დამოუკიდებელად მოპოვებული მასალის საფუძველზე მოხსენებების, რეფერატების შედგენა და საჯაროდ თავისი პოზიციების დაცვა; მონაწილეობა შემოქმედებით კონფერენციებში, დისპუტებში. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი საქართველოს ისტორიაში სკოლაში საქართველოს ისტორიის სწავლების გარდაქმნის აუცილებლობა მრავალსაუკუნოვანი ქართული კულტურა, რომელიც აღმოსავლური რენესანსის ერთ-ერთ მწვერვალად ითვლება, ევროპული რენესანსისა და მთელი ახალი ისტორიის მანძილზე მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა. უცხოელთა გამუდმებული აგრესიის შედეგად პოლიტიკურად დაქუცმაცებული და ეკონომიკურად დაქვეითებული საქართველო დიდი ხნით მოწყდა დაწინაურებულ დასავლეთ სამყაროს და აღმოსავლური ჩამორჩენილობის მარწუხებში მოექცა. რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობამ და თავის იმპერიულ სხეულში უშუალოდ ჩართვამ ქართულ კულტურას ევროპიზაციის ერთგვარი შესაძლებლობა შეუქმნა. მაგრამ ეს შესაძლებლობა მეტად შეზღუდული იყო. თვით რუსეთი ევროპის საგრძნობად ჩამორჩებოდა, რაც მთავარია, იგი საკუთარი კოლონიზატორული მიზნებით ხელმძღვანელობდა და თავისი „კულტურტრეგერული მისიის“ განხორციელებას ცდილობდა. ჭეშმარიტად ეროვნული კულტურულ-საგანმანათლებლო მოღვაწეობა მხოლოდ ცალკეულ პირთა და საზოგადოებრივ ორგანიზაციათა ენთუზიაზმს ემყარებოდა. ასეთი მოღვაწეობის შედეგი იყო არა მარტო დაწყებითი და საშუალო სკოლების გახსნა, არამედ თვით ეროვნული უნივერსიტეტის დაარსებაც. ქართული კულტურის აღორძინების პროცესი, რომელიც ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის შემდეგ დაიწყო, მეტად ხანმოკლე აღმოჩნდა. საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ხელმეორედ ანექსიამ იგი საგრძნობლად შეაფერხა. საბჭოთა ხელისუფლების წლებში ქართული კულტურის ცალკეულმა დარგებმა, მათ შორის სახალხო განათლებამ, გარკვეულ წარმატებებს მიაღწია. შეიქმნა საშუალო და უმაღლესი განათლების ერთიანი სისტემა. საგრძნობლად განმტკიცდა მისი მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა. განხორციელდა საყოველთაო წიგნიერებისა და სავალდებულო სწავლების პრინციპები. მაგრამ საბჭოური საგანმანათლებლო სისტემა არსებითი ნაკლოვანებებითა და მანკიერებებით ხასიათდებოდა. იგი თითქმის მთლიანად მოწყდა მსოფლიო მოწინავე გამოცდილებას და საბჭოური იდეოლოგიური დოგმების მარწუხებში მოექცა. სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობა და სასწავლო პროცესები ერთმანეთისაგან გაითიშა. რაოდენობრივი მხარით საყოველთაო გატაცებამ სწავლების ხარისხი დიდად დააზარალა. საბჭოთა ტოტალიტარული რეჟიმის პირობებში ყველაზე მეტად ისტორიის კვლევა და სწავლება დაზარალდა. 30-იანი წლების მეორე ნახევრამდე უმაღლეს და საშუალო სკოლაში ისტორიის სწავლება თითქმის მთლიანად გაუქმებული იყო. „საზოგადოებათმცოდნეობით“ მისი შეცვლის ცდის სამარცხვინოდ ჩაშლის შემდეგ ისტორიის სწავლება აღდგენილ იქნა, მაგრამ იგი გადაიქცა საბჭოთა რეჟიმის გამართლებისა და ქვეყნად „სოციალისტური სამოთხის“ ძალდატანებით დამყარების გარდუვალობის დასაბუთების ერთ-ერთ საშუალებად. ისტორიის სწავლების მთავარ ამოცანად გამოცხადდა მარქსისტული იდეოლოგიის „შუქზე“ შეძენილი „ისტორიის ცოდნის“ გადაქცევა „რწმენად“, რაც ფაქტობრივად მოსწავლეთა შემეცნებაში ახალი რელიგიის დამკვიდრების ცდას წარმოადგენდა. საბჭოთა ისტორიოგრაფია ცდილობდა საბჭოთა კავშირის ხალხების ისტორიის დაკნინების ხარჯზე განსაკუთრებით გამოეკვეთა რუსი ხალხის ისტორიის როლი. ამ მთავარი ამოცანების განხორციელებას ემსახურებოდა არა მარტო სწავლების შინაარსი, არამედ მისი სტრუქტურაც, ისტორიისათვის განკუთვნილი მთელი სასწავლო დროის ნახევარზე მეტი ეთმობოდა ე.წ. „სსრკ ისტორიას“, რომელიც საისტორიო განათლების საფუძვლად ითვლებოდა და ფაქტობრივად რუსეთის ისტორიას წარმოადგენდა. რაც შეეხება მშობლიურ ისტორიას, იგი მეტად შეზღუდული მოცულობით ისწავლებოდა. აღსანიშნავია, რომ საქართველოში იმთავითვე ჩაიფუშა საბჭოთა ხელმძღვანელობის განზრახვა, რომ ეროვნულ რესპუბლიკებში მშობლიური ისტორიის სწავლებას მხოლოდ მხარეთმცოდნეობითი ფუნქცია შეესრულებინა. ამ მხრივ განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ივ.ჯავახიშვილის, ს.ჯანაშიას და ნ.ბერძენიშვილის სასკოლო სახელმძღვანელოს, რომელიც დიდი ხნის განმავლობასი წარმატებით უზრუნველყოფდა საქართველოს ძველი და შუა საუკუნეების ისტორიის სწავლებას. სერიოზული როლი შეასრულა აგრეთვე შ.მესხის და ვ.გუჩუას სახელმძღვანელომ, რომელიც საქართველოს ისტორიის ახალ და უახლეს პერიოდებსაც მოიცავდა. საბჭოთა იმპერიის რღვევის ბოლო ეტაპზე, განსაკუთრებით ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის შემდეგ, სასკოლო საისტორიო განათლებაში გარკვეული ცვლილებები მოხდა. შეიქმნა და პრაქტიკაში დაინერგა რ.მეტრეველის, ლ.სანიკიძის, მ.ლორთქიფანიძის, ნ.ასათიანის, ფ.ლომაშვილის, კ.ანთიძის, ნ.მამუკელაშვილის, ც.ჩიკვაიძის, ქ.თვალიაშვილის და გ.ბოლოთაშვილის ახალი სახელმძღვანელოები საქართველოსა და მსოფლიო ისტორიის თითქმის ყველა პერიოდისათვის. გაუმჯობესდა სასწავლო გეგმები და პროგრამები. გაღრმავდა და გაფართოვდა მშობლიური ისტორიის სწავლება. გაიზარდა მისი ადგილი და როლი საერთო საისტორიო განათლებაში. სახელმძღვანელოებსა და დამხმარე ლიტერატურაში პირველად დამუშავდა ან ახლებურად გაშუქდა ბევრი თემა და კონკრეტული პრობლემა, რომლებიც ადრე არასწორად შუქდებუდა, ან საერთოდ აკრძალულად ითვლებოდა. მიუხედავად ამისა, ისტორიის სწავლება საქართველოს საშუალო სკოლაში ამჟამადაც სერიოზული ხარვეზებითა და ნაკლოვანებებით ხასიათდება. ჩვენ ჯერ კიდევ არა გვაქვს თანამედროვეობის მოთხოვნათა შესაბამისი სახელმწიფო სტანდარტები, სასწავლო გეგმები, პროგრამები და სახელმძღვანელოები, ქრესტომათიები, მეთოდური და სხვა დამხმარე ლიტერატურა. თვით ზემოხსენებული ახალი სასწავლო პროგრამები და სახელმძღვანელოებიც ძირეულ გადამუშავებას ან ხელახლად დაწერას საჭიროებს. ეს ხარვეზები და ნაკლოვანებები განსაკუთრებით მკაფიოდ შეინიშნება მთელი სახალხო განათლების იმ ძირეული რეფორმების შუქზე, რომელიც ამჟამად ხორციელდება. ამრიგად, საქართველოში საისტორიო განათლების ტრადიციული გამოცდილებაც და თანამედროვე მდგომარეობაც მისი ძირეული გარდაქმნა-გაუმჯობესების აუცილებლობას ადასტურებს. საქართველოს თითქმის 800 წლის განმავლობაში არ ჰქონია ნორმალური პირობები და რეალური შესაძლებლობები საისტორიო განათლების სათანადო დონეზე დაყენებისათვის. თანამედროვე საქართველოს ასეთი პირობები და შესაძლებლობები აქვს. იგი წარმოადგენს აღორძინების გზაზე შემდგარ სახელმწიფოს, რომელიც განუხრელად მიისწრაფის სრული პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული დამოუკიდებლობისაკენ. ამიტომ მისი ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა, შექმნას განათლების საკუთარი და ორიგინალური სისტემა, რომელშიც სასკოლო საისტორიო განათლებამ სათანადო ადგილი უნდა დაიკავოს. თანამედროვე საქართველოსათვის სულ ერთი როდია, თუ რა ხასიათს მიიღებს მისი შემდგომი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული განვითარება. მან მტკიცედ აირჩია განვითარების დემოკრატიული მოდელი, რომლის ცხოველმყოფელობა და სიცოცხლისუნარიანობა მთელი მსოფლიოს ისტორიული გამოცდილებით არის დადასტურებული. ამიტომ დღევანდელ საქართველოს ესაჭიროება საისტორიო განათლების არა ნებისმიერი, არამედ მხოლოდ ისეთი მოდელი, რომელიც ქვეყნის ყოველმხრივი დემოკრატიზაციის პერსპექტივებს შეესაბამება და ხელს შეუწყობს მოსწავლეთა აღზრდას საერთაშორისო, პოლიტიკური კულტურული, რელიგიური და იდეოლოგიური ტოლერანტიზმის სულისკვეთებით. სასკოლო საისტორიო განათლების გარდაქმნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა მოსწავლეთა აღზრდა უნივერსალური ზოგადსაკაცობრიო და ეროვნული ფასეულობებისადმი ერთგულებისა და პატივისცემის სულისკვეთებით. ამ პრინციპმა ასახვა უნდა ჰპოვოს უპირველეს ყოვლისა წინამდებარე სახელმწიფო სტანდარტში. მას საფუძვლად უნდა დაედოს, როგორც ეროვნული, ისე საერთო საკაცობრიო გამოცდილება. ერთი სიტყვით, სასკოლო საისტორიო განათლების ძირეული გარდაქმნის უმთავრესი ამოცანა ის არის, რომ დაძლიოს დღემდე არსებული ნაკლოვანებები და თავისი დონით შეძლებისდაგვარად მსოფლიოს სტანდარტებს გაუტოლდეს. საქართველოს ისტორიის სტანდარტის აგების პრინციპები და ძირითადი დებულებები საბჭოთა რეჟიმის პირობებში საერთო საიმპერიო საგანმანათლებლო პოლიტიკისა და უნიფიცირებული სასკოლო სისტემის წყალობით ეროვნულ-რესპუბლიკური სასწავლო სტანდარტების შედგენა დაუშვებელი იყო. ცენტრის მიერ შედგენილი პროგრამები კი სახელმწიფო კანონის დონემდე იყო აყვანილი. ცენტრი ადგენდა აგრეთვე მთელი ქვეყნისთვის საერთო და სავალდებულო სასწავლო გეგმებს, სახელმძღვანელოებს და თვით მეთოდურ და დამხმარე ლიტერატურასაც. თანამედროვე პირობებში, როცა რეფორმის საფუძველზე საერთო საბაზო სკოლასთან ერთად საქართველოში იქმნება სხვადასხვა ტიპისა და პროფილის საშუალო სასწავლებლების მრავალფეროვანი ქსელი, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ყველა ამ სასწავლებლების სავალდებულო დისციპლინების, მათ შორის მშობლიური ისტორიის, სტანდარტების შემუშავება. წინამდებარე სტანდარტის შემდგენლები ითვალისწინებენ, რომ სასწავლო სტანდარტი სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის დოკუმენტია. სასწავლო სტანდარტი სახელმწიფოს ისეთი დაკვეთაა, რომელიც განსაზღვრავს ამა თუ იმ საგნის სწავლებისა და შესწავლის მინიმალურ და მაქსიმალურ ჩარჩოებს. აქედან გამომდინარეობს, რომ საქართველოს ისტორიის სახელმწიფო სტანდარტმა უნდა განსაზღვროს მხოლოდ ის პარამეტრები, რომელთა შიგნით სასწავლო გეგმების, პროგრამების და სახელმძღვანელოების შემდგენლებს მოქმედების სრული თავისუფლება ექნებათ. საქართველოს ისტორიის პროპედევტიკური (V კლასი) და სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის (VII, VIII, IX კლასები) სტანდარტები საბაზო სკოლისთვისაა განკუთვნილი და, ამრიგად, ყველასათვის საერთოა. ამიტომ ისინი შესაბამისი კლასების სასწავლო პროგრამებს და სახელმძღვანელოებს უშუალოდ და უცვლელად დაედება საფუძვლად. რაც შეეხება მეორე კონცენტრის (X, XI და XII კლასები) სტანდარტებს, იგი გიმნაზიების შესაბამისი კლასებისათვის განკუთვნილ სასწავლო პროგრამებს და სახელმძღვანელოებს დაედება საფუძვლად. ლიცეუმებსა და სხვა სპეციალურ სასწავლებლებს კი საშუალება ექნებათ, წინამდებარე სტანდარტებისა და თავიანთი სპეციფიკის გათვალისწინებით შექმნან სათანადო პროგრამები და სახელმძღვანელოები, ანდა, საჭირო შემთხვევაში, საკუთარი ორგინალური პროგრამები და სახელმძღვანელოები. მსოფლიო პედაგოგიურ-ფსიქოლოგიურ და მეთოდიკურ ლიტერატურაში სასკოლო ისტორიული აზროვნების ხუთ ძირითად დონეს (საფეხურს, კატეგორიას) გამოყოფენ: 1. ქრონოლოგიურ-ხატოვან-ემოციურს; 2. ისტორიულ-ლოგიკურს ანუ მიზეზ-შედეგობრივს; 3. ანალიტიკურ-ინტერპრეტაციულს; 4. კრიტიკულ-შეფასებითს; 5. პლურალისტურ-ალტერნატიულს. სასკოლო ისტორიული აზროვნების ასეთ კატეგორიებად დაყოფა ცხადია, პირობითია, ყოველი მათგანის ელემენტები ამა თუ იმ ზომით ისტორიული შემეცნების ყველა საფეხურს ახასიათებს. დაყოფას საფუძვლად ის უდევს, რომ ყოველი მომდევნო საფეხური ერთდროულად წინა საფეხურების ელემენტებსაც შეიცავს და ისეთ მთავარ დამახასიათებელ და უფრო მაღალი დონის ელემენტებსაც, რომელიც ამ საფეხურზე დომინანტობს. ითვალისწინებს რა იმ გარემოებას, რომ ათწლიან და თერთმეტწლიან საბჭოურ იდეოლოგიზირებულ საშუალო სკოლაში ისტორიის პლურალისტურ-ალტერნატიული სწავლება მთლიანად უგულებელყოფილი იქნა, წინამდებარე სტანდარტი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ასეთი სწავლების დანერგვის აუცილებლობას თანამედროვე საქართველოს ახალ თორმეტწლიან სკოლაში, ეს საშუალებას მოგვცემს, მსოფლიო სტანდარტების დონეს მივუახლოოთ არა მარტო ჩვენს სკოლაში ისტორიული ცოდნის ათვისების ხარისხი, არამედ აგრეთვე მოსწავლეთა აზროვნებისა და უნარ-ჩვევების განვითარების დონეც. აგრეთვე საშუალო სკოლის X-XI-XII კლასებში უფრო ფართოდ დავნერგოთ ისტორიის სწავლების სადისკუსიო და სხვა თანამედროვე ხერხები და მეთოდები. აღსანიშნავია, რომ X-XI კლასების საქართველოს ისტორიის ამჟამად მოქმედ სახელმძღვანელოებში სადისკუსიო მეთოდები და ხერხები გარკვეული დოზით უკვე გათვალისწინებულია და სასწავლო პრაქტიკაში მისმა დანერგვამ დადებითი შედეგი მოგვცა. დაწყებით სკოლაში ისტორიული შინაარსის მასალის გადაცემა ხორციელდება ისტორიული ექსკურსების სახით ქართული ენის, უცხოური ენისა და ბუნებისმცოდნეობის კურსის სწავლების II-IV კლასებში, ხოლო როგორც დამოუკიდებელი საგანი, ისტორია ისწავლება V კლასიდან. წინამდებარე სტანდარტი სამ კომპონენტს შეიცავს: ● სასწავლო მასალის შინაარსი. მისი დანიშნულებაა მხოლოდ ზოგად ხაზებში განსაზღვროს ის თემები და მიმართულებები, რომლებიც საფუძვლად უნდა დაედოს სწავლების მთელ პროცესს. იგი უპასუხებს კითხვას, თუ რა უნდა იქნას შესწავლილი. ● მოსწავლის ცოდნის მინიმუმი. მისი დანიშნულებაა, განსაზღვროს ცოდნის მოცულობის ის მინიმუმი, რომელიც მოსწავლემ აუცილებლად უნდა აითვისოს. იგი უპასუხებს კითხვას, თუ რა უნდა იცოდეს მოსწავლემ. ● მოსწავლის დამოუკიდებელი აზროვნებისა და მის მიერ შეძენილი ცოდნის პრაქტიკულად გამოყენების უნარ-ჩვევები. მისი დანიშნულებაა გამოუმუშავოს მოსწავლეს დამოუკიდებელი აზროვნებისა და მის მიერ შეძენილი ცოდნის პრაქტიკულად გამოყენების უნარ-ჩვევები. იგი უპასუხებს კითხვას, თუ რა უნდა შეეძლოს მოსწავლეს. წინამდებარე სტანდარტის შედგენისას გათვალისწინებულია, როგორც მშობლიური ისტორიის, ისე მსოფლიო ისტორიის ზოგადსაგანმანათლებლო და აღმზრდელობითი მნიშვნელობა. კერძოდ, გათვალისწინებულია, რომ ისტორია, საერთოდ წარმოადგენს სასკოლო საზოგადოებათმცოდნეობითი დისციპლინების გამაერთიანებელ ვერტიკალურ ღერძს, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებს და სისტემურ ხასიათს აძლევს მათ სწავლებას. ამავე დროს ისტორია ჰუმანიტარულ ასპექტს ანიჭებს საბუნებისმეტყველო, ტექნოლოგიური და სხვა ციკლების საგნებსაც. ამრიგად, ისტორიის სწავლება უზრუნველყოფს მთელი სასკოლო განათლების ჰუმანიტარიზაციას, რაც თანამედროვე მსოფლიოში აღიარებულია სასკოლო განათლების საუკეთესო ვარიანტად, რადგან მრავალფეროვანი სამყაროს განვითარების ცენტრში ადამიანს აყენებს. რაც შეეხება მშობლიურ ისტორიას, იგი თანამედროვე მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში აღიარებულია საერთო ისტორიული განათლების საფუძვლად. ეს მითუმეტეს ითქმის საქართველოს მრავალსაუკუნოვან ისტორიაზე, რომლის ფაქტები და მოვლენები საშუალებას გვაძლევს, თვალი გავადევნოთ კაცობრიობის ისტორიის თითქმის ყველა ძირითად ეტაპს და უკეთ გავიცნობიეროთ მისი განვითარების დამახასიათებელი კანონზომიერებები. საქართველოს საშუალო სკოლებში მშობლიური ისტორიის გაცნობა იწყება V კლასში „საქართველოს ისტორიის მატიანეს“ საშუალებით. იგი პროპედევდიკური ხასიათისაა და შეიცავს საქართველოს ისტორიის ცალკეულ ელემენტებს და ეპიზოდებს. მისი დანიშნულებაა, მისცეს მოსწავლეებს ზოგადი წარმოდგენა მშობლიური ქვეყნის წარსულზე და თანამედროვეობაზე. იგი კლასში მსოფლიოს ისტორიის ძირითადი ცნებებისა და კომპონენტების გაგებისათვის აუცილებელ ელემენტებსა და ეპიზოდურ მასალებსაც უნდა შეიცავდეს. საწინააღმდეგო შემთხვევაში აუცილებელი გახდება ცალკე პროპედევტიკური კურსის შემოღება მსოფლიოს ისტორიისათვისაც. საქართველოს ისტორიის ძირითადი სისტემური კურსი საშუალო სკოლაში ორ სამწლიან კონცენტრად შეისწავლებოდა. პირველი კონცენტრი იწყება საბაზო სკოლის VII კლასში, გრძელდება VIII კლასში და მთავრდება IX კლასში. იგი მოიცავს მშობლიური ქვეყნის სისტემურ ისტორიას დასაბამიდან დღემდე. საქართველოს ისტორიის ძირითადი კურსის მეორე კონცენტრი იწყება X კლასში, გრძელდევა XI კლასში და მთავრდება XII კლასში. იგი მოიცავს მშობლიური ქვეყნის სისტემურ ისტორიას დასაბამიდან დღემდე. პირველი კონცენტრისგან ის განსხვავდება უპირველეს ყოვლისა საგნის შესწავლის დონით, შეიცავს წყაროთმცოდნეობით და ისტორიოგრაფიულ მომენტებს და ატარებს პლურალისტურ-ალტერნატიულ ხასიათს. პირველ და მეორე კონცენტრებზე საშუალო სკოლაში საქართველოს ისტორიის სწავლება განსხვავებული იქნება სტანდარტის სამივე კომპონენტით, მაგრამ არსებით განსხვავებას მაინც საგნის შესწავლის დონე შექმნის. წინამდებარე სტანდარტი ითვალისწინებს კონკრეტულ მოთხოვნებს ორივე კონცენტრის თითოეული კლასისათვის, რაც, ცხადია, ხელს შეუწყობს და გაუადვილებს შესაბამისი პროგრამების, სახელმძღვანელოებისა და დამხმარე ლიტერატურის შექმნას. რაც შეეხება საქართველოს ისტორიის მასალის დანაწილებას კლასების მიხედვით, მიზანშეწონილად მიგვაჩნია, რომ ეს შემდეგნაირად მოხდეს: V კლასში – „საქართველოს ისტორიის მატიანე“ – პროპედევდიკური (წინასწარი) კურსი. VII კლასში – საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის პირველი ნაწილი – უძველესი დროიდან -XII ს. 20-იან წლებამდე. VIII კლასში – საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის მეორე ნაწილი – XII ს. 20-იან წლებიდან - XVIII ს. დასასრულამდე. IX კლასში - საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის მესამე ნაწილი – XIX-XX საუკუნეები. X კლასში – საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორე კონცენტრის პირველი ნაწილი – უძველესი დროიდან -XII ს. 20-იან წლებამდე. XI კლასში – საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორე კონცენტრის მეორე ნაწილი – XII ს. 20-იან წლებიდან – XVIII ს. დასასრულამდე. XII კლასში – საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორე კონცენტრის მესამე ნაწილი – XIX-XX საუკუნეები. ასეთი დანაწილების მიზანშეწონილებაზე მეტყველებს ისიც, რომ VI კლასში იწყება ძველი მსოფლიოს ისტორიის შესწავლა. ამიტომ VII კლასიდან დაწყებული მსოფლიო და მშობლიური ისტორიების შესწავლა თითქმის სინქრონულად განხორციელდება. მაგრამ საკურსო პროგრამებისა და სახელმძღვანელოების შემდგენლებმა აუცილებლად უნდა გაითვალისწინონ, რომ საქართველოს ისტორიის ახალი პერიოდის დასაწყისი (XIX ს. დასაწყისი) არ ემთხვევა მსოფლიო ისტორიის ახალი პერიოდის დასაწყისს (XVI-XVII სს.). რაც შეეხება თითოეულ კლასში საქართველოს ისტორიისათვის განკუთვნილ სასწავლო დროს (საათებს), იგი საქართველოს განათლების სამინისტრომ სასწავლო სამუშაო გეგმით უნდა განსაზღვროს იმის გათვალისწინებით, რომ ზოგიერთი ქვეყნის, მაგალითად რუსეთის, სტანდარტი ისტორიისათვის განკუთვნილი მთელი სასწავლო დროის ნახევარს ან ორ მესამედსაც კი მოითხოვს. საქართველოს ისტორიის პროპედევტიკური კურსის  სახელმწიფო სტანდარტი ელემენტარული სკოლისთვის      სასწავლო მასალის შინაარსი ● ბუნებრივი და ისტორიული დრო. ● ისტორიული დროის შკალა /ხაზი/. ● ისტორია და ისტორიის მეცნიერება. ● ისტორიის მეცნიერული ცოდნის წყაროები. ● ისტორიული მეცნიერების ძირითადი დარგები. ● გეოგრაფიული გარემო და გეოგრაფიული რუკა. ● ისტორიის პროცესი და ისტორიის რუკა. ● კაცობრიობის აღმავალი განვითარების გზა. ● საქართველო, მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ქვეყანა. ● საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობა, საზღვრები, მეზობლები. ● უცხოელთა ცნობები ძველი საქართველოს შესახებ. ● ერთიანი საქართველოს სამეფოს წარმოქმნა. ● ძველი ქართული კულტურა და რელიგია /წარმართობა/. ● საქართველოს გაქრისტიანება. ● ქრისტიანობისათვის წამებული საქართველოს წმინდანები. ● საქართველოს ისტორიული დედაქალაქები. ● საქართველოს გაერთიანება – დავით აღმაშენებელი. ● საქართველოს გაძლიერება. თამარ მეფე. ● ქართული კულტურის აყვავება. შოთა რუსთაველი. ● უცხოელ დამპყრობლებთან მებრძოლი გმირები. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა – ი.ჭავჭავაძე. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენა. ● საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს კვლავ დაპყრობა. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის კვლავ აღდგენა. ● თანამედროვე საქართველო. მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი ● საქართველოს ისტორიის პროპედევდიკური კურსის შესწავლის შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● ისტორიული დრო ბუნებრივი დროის მხოლოდ მცირე ნაწილია და მხოლოდ ადამიანთა საზოგადოების აღმოცენების შემდეგ იწყება. ● კალენდარულ დროს აქვს თავისი საზომი ერთეულები, რომელთა საშუალებით შკალაზე აღბეჭდვა შესაძლებელია. ● ისტორია, როგორც საზოგადოების მთელი წარსული, და ისტორია, როგორც ამ წარსულის შესახებ მეცნიერული ცოდნა, განსხვავებული ცნებებია. ● ნივთიერი, წერილობითი და სხვა ისტორიული წყაროები წარსულში ადამიანთა მოქმედების ის ნაშთებია, რომელთა საშუალებით შესაძლებელია საზოგადოების მთელი წარსულის მხოლოდ ნაწილის თანდათანობით აღდგენა /რეკონსტრუქცია/. ● ისტორიული მეცნიერების ცალკეული დარგები /არქეოლოგია, ეთნოლოგია, ტოპონომიკა, ნუმიზმატიკა, გენეალოგია, ჰერალდიკა და სხვ./ საზოგადოების ისტორიის საერთო სურათის აღდგენას სხვადასხვანაირად ემსახურებიან. ● ისტორიული რუკა განსხვავდება ფიზიკური, პოლიტიკური და სხვა სახის რუკებისაგან და ასახავს გარკვეულ ადგილას და გარკვეულ დროში მომხდარ მნიშვნელოვან ფაქტებს და მოვლენებს: სახელმწიფოსა და მისი ნაწილების საზღვრებს, ქალაქებს, ომებს და სხვ. ● კაცობრიობამ თავისი განვითარების გზაზე მრავალი საფეხური განვლო პირველყოფილი ჩამორჩენილობიდან /ქვის იარაღები, გვაროვნული წყობილება/ თანამედროვე ტექნიკურ მიღწევებამდე /ტელევიზია, კომპიუტერი, რობოტი/ და თავისუფალ სამოქალაქო საზოგადოებამდე. ● საქართველო არის მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი ქვეყანა, რომელმაც კაცობრიობის განვითარებისათვის დამახასიათებელი თითქმის ყველა საფეხური განვლო. ● უძველესი ცნობები ქართულ ტომთა სახელმწიფოებრივი გაერთიანების „დიოხისა“ და „კოლხის“ შესახებ შემონახულია ურარტულ-ლურსმულ წარწერებში და ბერძნულ „არგონავტების“ მითში. ● აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს მომცველი ერთიანი სახელმწიფო წარმოიშვა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე IV ს. დასასრულს და III ს. დასაწყისში, ე.ი. 2300 წლის წინად და მისი პირველი მეფე იყო ფარნავაზი. ● ძველი ქართული კულტურის მაღალი დონის დამადასტურებელია ის ნივთები, რომლებიც არქეოლოგებმა საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოაჩინეს და ამჟამად მუზეუმებში ინახება. ● ძველი ქართული რელიგია (წარმართობა) კერპთთაყვანისმცემლური ხასიათის იყო. ● საქართველოს გაქრისტიანებას (ჩვენი წელთაღრიცხვის IV ს. 30-იანი წლები) დადებითი მნიშვნელობა ჰქონდა მაშინდელ მოწინავე ქვეყნებთან კულტურული ურთიერთობის გაფართოებისათვის. ● საქართველოს ეკლესიას ჰყავს ქრისტიანობისათვის წამებულ წმინდანთა მთელი დასი (შუშანიკი, ევსტათი, აბო და სხვ.). ● უცხოელ დამპყრობლებთან შეურიგებელი ბრძოლის გაჩაღება და საქართველოს დედაქალაქის მცხეთიდან თბილისში გადატანა დაკავშირებულია ვახტანგ გორგასალისა და მისი მემკვიდრეების სახელთან. ● არაბთა ბატონობის შედეგად (VII-X სს.) საქართველო ცალკეულ სამეფო-სამთავროებად დაიშალა. ● საქართველოს სამეფო-სამთავროების გაერთიანება დასრულდა დავით აღმაშენებლის დროს. ● საქართველოს ძლიერებამ უმაღლეს წერტილს მიაღწია თამარ მეფის დროს. ● ქართული კულტურის მწვერვალად ითვლება შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი“, რომელიც მოწინავე საკაცობრიო იდეებს ქადაგებს. ● მონღოლთა ბატონობისა და თემურ ლენგის შემოსევების შედეგად საქართველო კვლავ დაიშალა ცალკეულ სამეფო-სამთავროებად. ● უცხოელ დამპყრობთა წინააღმდეგ მებრძოლ მეფეთა და გმირთა შორის განსაკუთრებით გამოირჩევიან ცოტნე დადიანი, დემეტრე თავდადებული, ლუარსაბ I, ქეთევან დედოფალი, თედორე მღვდელი, გიორგი სააკაძე/. ● კრწანისის ბრძოლაში ქართლ-კახეთის სამეფოს დამარცხებას საბედისწერო მნიშვნელობა ჰქონდა მთელი საქართველოსათვის. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობით (XIX ს. დასაწყისი) დაიწყო ჩვენი ქვეყნის სამეფო-სამთავროებისა და ისტორიული ტერიტორიების თავმოყრა-გაერთიანება. მაგრამ, საქართველომ დაკარგა საკუთარი სახელმწიფოებრიობა, რასაც ქართველმა ხალხმა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობით უპასუხა. ● ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა განსაკუთრებით გაძლიერდა IX ს. მეორე ნახევრიდან, როცა მას სათავეში ჩაუდგა ილია ჭავჭავაძე. ● 1918 წლის 26 მაისს საქართველოს დამოუკიდებლობა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობა აღდგენილ იქნა, მაგრამ 1921 წლის 25 თებერვალს საბჭოთა რუსეთმა ის კვლავ დაიპყრო. ● 1991 წლის 9 აპრილს საქართველოს დამოუკიდებლობა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობა კვლავ აღდგენილ იქნა. ● თანამედროვე საქართველო წარმოადგენს მსოფლიოს სხვა ქვეყნების მიერ აღიარებულ ერთ-ერთ დამოუკიდებელ დემოკრატიულ სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს თავისი ტერიტორია, ხელისუფლების ორგანოები, ღერბი, დროშა, ჰიმნი და სხვა განმასხვავებელი ნიშნები. იგი თანმიმდევრულად იბრძვის მშვიდობისათვის, ხალხთა მეგობრობისა და თანამშრომლობისათვის, თავისი მოქალაქეთა კეთილდღეობისათვის. მოსწავლეთა დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები ისტორიის პროპედევტიკური კურსის შესწავლის შედეგად მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● საზოგადოების ისტორიული წარსულის, თანამედროვე მდგომარეობისა და მომავლის ერთმანეთისაგან გარჩევა. ● ისტორიული ლიტერატურის სხვა სახის ლიტერატურისაგან (ზღაპრულ-მითოლოგიური, მხატვრული და სხვ.) განსხვავება. ● ისტორიული დროის ხაზის (შკალის) ქაღალდზე და დაფაზე აგება და სათანადო განმარტება. ● სახელმძღვანელოში შეტანილი მცირე ზომის ისტორიული მოთხრობის, ნოველის, ეპიზოდის ძირითადი შინაარსის ზეპირად მოყოლა და მასთან დაკავშირებით მასწავლებლის მიერ დასმულ კონკრეტულ შეკითხვებზე პასუხის გაცემა. ● სახელმძღვანელოებში ილუსტრაციების სახით მოცემული ძველი ადამიანის შრომითი და საბრძოლო იარაღების ამოცნობა, დასახელება და მათი ფუნქციური დანიშნულების განმარტება. ● ძველი ადამიანის ძირითადი შრომითი და საბრძოლო იარაღების (ურო, ნამგალი, შუბი, მახვილი, შვილდისარი და სხვ.) ქაღალდზე ან დაფაზე კონტურული მონახაზის გაკეთება და სათანადო ზეპირი ახსნა-განმარტება. ● ისტორიული და სხვა სახის რუკების ერთმანეთისაგან განსხვავება. ● საკუთარი გვარის გენეოლოგიური შტოს ან გრაფიკული გამოსახულების შედგენა. ● უძველესი და უახლესი დასახლებების, საცხოვრებლების, შრომითი და საბრძოლო იარაღების, ტექნიკური მიღწევების ერთმანეთთან შედარება და სათანადო დასკვნების გაკეთება. ● ძველი და თანამედროვე ეროვნული და უცხოური ჩაცმულობის ერთმანეთთან შედარება და სათანადო დასკვნების გაკეთება. ● ძველი და თანამედროვე ყოფა-ცხოვრების წესების ერთმანეთთან შედარება და სათანადო დასკვნების გაკეთება. ● სახელმწიფოს შედარება საზოგადოებრივი გაერთიანებების უძველეს პრიმიტიულ ფორმებთან (გვარი, ტომი) და მისი უპირატესობის დახასიათება. ● ანბანური დამწერლობის შედარება უძველეს პრიმიტიულ ფორმებთან (იეროგლიფური, ლურსმული) და მისი უპირატესობის დასაბუთება. ● წარმართული რელიგიური ლეგენდებისა და სახარებისეული სიუჟეტებისა და ილუსტრაციების ერთმანეთისაგან გარჩევა. ● საქართველოს დაშლა-გაერთიანების ისტორიული პროცესის ძირითადი ეტაპების ერთმანეთთან შედარება და გაერთიანების ეტაპების უპირატესობის დასაბუთება. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და სხვა ქვეყნების მიერ მისი დაპყრობა-დამორჩილების დახასიათება. ● საქართველოს გამოჩენილი მეფეების, მწერლების, გმირებისა და საეკლესიო წმინდანების მოღვაწეობის დახასიათება, ერთმანეთთან შედარება და შეფასება. ძირითადი სკოლა საქართველოს ისტორიის კურსი უძველესი დროიდან XIII ს. 20-იან წლებამდე საქართველოს ისტორიის პროპედევდიკური კურსისაგან განსხვავებით, რომელიც მოსწავლეთა ინტერესის ხასიათს ატარებს და მშობლიური ისტორიისადმი მოსწავლეთა ინტერესის გაღვიძებას ემსახურება, ძირითადი კურსი სისტემური ხასიათისაა და მიზნად ისახავს საქართველოს ისტორიის მეცნიერული საფუძვლების დაუფლებას. პირველი ძირითადად სამ კითხვას - სად? როდის? რა? - პასუხობს. მეორეში წინა პლანზე დგება კითხვები: რატომ? რა მიზეზით? ის გარემოება, რომ მოსწავლეებს უკვე გავლილი აქვთ საქართველოს ისტორიის კურსი, ამ ამოცანის წარმატებით განხორციელებას რეალურ საფუძველს უქმნის. პირველი კონცენტრის სამივე კლასის სტანდარტში, პროგრამებში და სახელმძღვანელოებში, აგრეთვე სწავლების პროცესში საკითხები განიხილება ცალსახად, ე.ი. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში გაბატონებული, ან ავტორთა მიერ არჩეული თვალსაზრისით. სასწავლო მასალის შინაარსი ● ისტორიის საგანი და ამოცანები. ● ისტორიის დამხმარე დისციპლინები. ● ისტორიული ქრონოლოგიის ძირითადი სისტემები. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ქრონოლოგიური ჩარჩოები და დახასიათება. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ძირითადი წყაროები. ● საქართველოს ბუნებრივ-გეოგრაფიული გარემო. ● ქართველთა წარმომავლობა და ავტოქტონობა. ● ქვის ხანა საქართველოს ტერიტორიაზე. ● ბრინჯაოს ხანა საქართველოს ტერიტორიაზე. ● ქართველ ტომთა პირველი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებები - დიაოხი და კოლხა. ● ეგრისისა (კოლხეთის) და იბერიის (ქართლის) სახელმწიფოების ჩამოყალიბება. ● ეგრისისა და იბერიის სამეფოები ძველი და ახალი წელთაღრიცხვის მიჯნაზე. ● ანტიკური და ელინისტური ხანის ქართული კულტურა და რელიგია. ● ფეოდალურ ურთიერთობათა ჩასახვა. ● ქრისტიანობის გავრცელება და სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება. ● ქართველი ხალხის ბრძოლა პოლიტიკური და საეკლესიო დამოუკიდებლობისათვის. ვახტანგ გორგასალი. ● ირანისა და ბიზანტიის მეტოქეობა საქართველოში გაბატონებისათვის. ● საქართველო არაბთა ბატონოიბის პერიოდში. ● ახალი ქართული სამეფო-სამთავროების აღმოცენება. ● ქართული კულტურა და ეკლესია IV-VIII საუკუნეებში ● ბრძოლა საქართველოს გაერთიანებისათვის. ● ქართული კულტურის აღმავლობა IX-XI საუკუნეებში. ● საქართველოს გაერთიანების დასრულება. დავით აღმაშენებელი. ● ქართული ფეოდალური სახელმწიფოს გაძლიერება. თამარ მეფე. ● ფეოდალური საქართველოს საზოგადოებრივი და სახელმწიფოებრივი წყობილება. ● ქართული კულტურა XII-XIII საუკუნეებში. მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის პირველი ნაწილის შესწავლის შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● ისტორიის, როგორც ერთ-ერთი ფუნდამენტური მეცნიერების, ადგილი მეცნიერებათა საერთო სისტემაში და მისი პრაქტიკული მნიშვნელობა. ● დამხმარე ისტორიული დისციპლინების როლი ისტორიის მეცნიერებათა სისტემაში. ● სხვადასხვა ქრონოლოგიური სისტემების შინაარსი და მნიშვნელობა. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ცალკე კურსად გამოყოფის პირობითობა. ● ისტორიული წყაროების კლასიფიკაციის პრინციპები და წერილობითი წყაროების განსაკუთრებული მნიშვნელობა. ● გეოგრაფიული გარემოს როლი საზოგადოების განვითარებაში, საქართველოს გეოგრაფიული გარემოს, პირველ რიგში, კავკასიის ქედისა და შავი ზღვის სანაპირო ზოლის მნიშვნელობა საქართველოს ისტორიაში. ● ქართველთა ავტოქტონობის დამადასტურებელი ძირითადი მონაცემები, მისი მნიშვნელობა საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური კულტურის კუთვნილების დასადგენად. ● ქვის ხანის პერიოდები; გვარის, ტომის, გვაროვნული და სამეზობლო თემის დამახასიათებელი ნიშნები. ● ბრინჯაოს ხანის პერიოდები, მათი ქრონოლოგიური ჩარჩოები „მტკვარ-არაქსისა“ და „თრიალეთის“ კულტურების მნიშვნელობა, კერძო საკუთრების წარმოშობა და ქონებრივი დიფერენციაცია. ტომთა კავშირების დამახასიათებელი ნიშნები. ● ქართველ ტომთა პირველი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებების დიაოხისა და კოლხას შესახებ შემონახული ცნობები, ამ გაერთიანებათა ადგილი და მნიშვნელობა ქართული ცივილიზაციის ისტორიაში. ● პირველი ქართული სახელმწიფოების - ეგრისისა და ქართლის სამეფოების - წარმოშობის დრო-საზღვრები, მათი ურთიერთობა ერთმანეთთან და მეზობელ ხალხებთან. ამ სახელმწიფოთა ადგილი ქართული ცივილიზაციის განვითარებაში. ● ეგრისისა და ქართლის სამეფოების ისტორიის ძირითადი ფაქტები და მოვლენები ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიის დაშლიდან რომის იმპერიის ორ ნაწილად გაყოფამდე. მათი ურთიერთობა სელევკიდების სამეფოსთან, სომხეთთან, პონტოსთან, რომთან. ● საერთო სახელმწიფოებრივი კერპთთაყვანისმცემლობის დამკვიდრების მნიშვნელობა ქართველთა რელიგიური წარმოდგენებისა და ეროვნული თვითშეგნების განვითარებაში. „არმაზის ბილინგვის“ მნიშვნელობა. ● ქართული ფეოდალიზმის ხასიათი, მისი განვითარების სამი ძირითადი ეტაპის ქრონოლოგიური ჩარჩოები, საერთო და განმასხვავებელი ნიშნები. ● საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელებისა და მის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებას შორის არსებული განსხვავება. საქართველოს გაქრისტიანების მიზეზები და პროგრესული მნიშვნელობა. ● ვახტანგ გორგასალის როლი საქართველოს პოლიტიკურ და საეკლესიო დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში, საქართველოს დედაქალაქის მცხეთიდან თბილისში გადატანაში. ● ირან-ბიზანტიის ომების მიზეზები. მათი შედეგები ქართლისა და ლაზიკის სამეფოებისათვის. ქართული და სომხური ეკლესიების განხეთქილების მიზეზები. ● ქართველი ხალხის ბრძოლა არაბ დამპყრობლებთან. არაბთა უღლისაგან საქართველოს განთავისუფლების შინაგანი და საგარეო მიზეზები. ● ქრისტიანული ეკლესიის პროგრესული როლი ქართული კულტურის განვითარებაში. ქართული ანბანური დამწერლობის აღმოცენების მიზეზები და შედეგები. აგიოგრაფიული ლიტერატურისა და ხუროთმოძღვრების ძირითადი ნიმუშები. ● საქართველოს გაერთიანების ძირითადი შინაგანი და საგარეო პირობები. ● გამაერთიანებელი მოძრაობის ძირითადი ეტაპები. თურქ-სელჩუკთა ექსპანსიის თავისებურება, მიზეზები და შედეგები. ● საქართველოს გაერთიანების მნიშვნელობა ქართული კულტურის განვითარებაში. IX-XI სს. აგიოგრაფიული ლიტერატურის და ხუროთმოძღვრების ძირითადი ნიმუშები, ადგილობრივი და საზღვარგარეთული ცენტრების მნიშვნელობა. ● დავით აღმაშენებლის პოლიტიკური, საეკლესიო და სამხედრო რეფორმების მიზეზები და პროგრესული ხასიათი. დიდგორის ბრძოლის ისტორიული მნიშვნელობა. საქართველოს ისტორიული საზღვრების გაფართოების მიზნები და ამოცანები. ● ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლის მიზეზები და შედეგები. საქართველოს საგარეო პოლიტიკური ექსპანსიის გაძლიერება და საერთაშორისო გავლენის გაზრდა. თამარის მეფობა - ქართული ფეოდალური მონარქიის ძლიერების მწვერვალი. ● განვითარებული ფეოდალიზმის ეპოქის საქართველოს სახელმწიფო წყობილება. ბატონყმური ურთიერთობებისა და კლასობრივი სტრუქტურის ჩამოყალიბება. ● XII ს. და XIII ს. დასაწყისის კულტურული აღმავლობის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ქართული კულტურის ისტორიაში. მეცნიერების, განათლებისა და ხელოვნების აყვავების დამადასტურებელი ძეგლები. „ვეფხისტყაოსნის“ საკაცობრიო მნიშვნელობა. მოსწავლის დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის პირველი ნაწილის შესწავლის შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● ისტორიის, როგორც საზოგადოების მთელი წარსულის და ისტორიის, როგორც ამ წარსულის შესახებ მეცნიერების, ცნებების ერთმანეთისაგან განსხვავების ახსნა-განმარტება. ● ისტორიული წყაროს და ისტორიოგრაფიული ნაწარმოების ერთმანეთისაგან განსხვავების ახსნა-განმარტება. ● სხვადასხვა ქრონოლოგიური სისტემებით დაფიქსირებული თარიღების ქრისტიანულ სისტემაზე გადაყვანა. ● საქართველოს გეოგრაფიული გარემოს დახასიათება სახელმძღვანელოებში მოცემულ რუკებზე და სქემებზე ჩვენებით და სათანადო ახსნა-განმარტებით. ● საქართველოს საზღვრებისა და მისი მეზობელი ქვეყნების ჩვენება კედლის სასკოლო რუკებზე სათანადო ახსნა-განმარტებით. ● სახელმძღვანელოს ტექსტის დამოუკიდებლად გაგება და შინაარსის ზეპირად მოყოლა. ● სახელმძღვანელოში შეტანილი დოკუმენტური წყაროების ტექსტის გაგება მასწავლებლის დახმარებით და მისი ძირითადი შინაარსისა და მნიშვნელობის ზეპირად გადმოცემა. ● სახელმძღვანელოში მოცემული ილუსტრაციების შინაარსის გაგება და განმარტება. ● სახელმძღვანელოში შეტანილი სქემებისა და დიაგრამების გაგება და პრაქტიკული გამოყენება. ● სხვადასხვა სახის ისტორიული რუკების გაგება და გამოყენება. ● სახელმძღვანელოში შეტანილი ძირითადი ცნებების შინაარსის ზეპირად ახსნა-განმარტება. ● სახელმძღვანელოს ტექსტში ნახმარი უცხო სიტყვებისა და ტერმინების ლექსიკონის შედგენა. ● სახელმძღვანელოს ტექსტში პირველხარისხოვანი და მიორეხარისხოვანი ფაქტების, მოვლენებისა და თარიღების ერთმანეთისაგან გარჩევა და თავისი არჩევანის ზეპირად დასაბუთება. ● დამატებითი ლიტერატურის (ქრესტომათიები, ისტორიული და ისტორიულ-მხატვრული ლიტერატურა), დამოუკიდებლად გაგება და გამოყენება. საქართველოს ისტორიის კურსი XIII ს. 20-იანი წლებიდან XVIII საუკუნის დასასრულამდე სასწავლო მასალის შინაარსი ● შესასწავლი პერიოდის ქრონოლოგიური ჩარჩოები, ძირითადი წყაროები და ისტორიოგრაფია (ზოგადი მიმოხილვა). ● საქართველოს ფეოდალური მონარქიის აღმავალი განვითარების შეფერხება. ● მონღოლთა ბატონობის ხასიათი და შედეგები. ● ქართველი ხალხის ბრძოლა მონღოლთა ბატონობის წინააღმდეგ. ● საქართველოს ერთიანობისა და დამოუკიდებლობის დროებით აღდგენა. გიორგი ბრწყინვალე. ● თემურ ლენგის ლაშქრობები საქართველოში. ● საქართველოს დაშლა სამეფო-სამთავროებად. ● ქართული კულტურა და ეკლესია XIII-XV საუკუნეებში. ● ქართული სამეფო-სამთავროების ბრძოლა უცხოელ დამპყრობლებთან XV ს. მეორე ნახევარში და XVI ს. პირველ ნახევარში. ● საქართველოს სამეფო-სამთავროების ბრძოლა უცხოელ დამპყრობლებთან XVI ს. მეორე ნახევარში და XVII ს. დასაწყისში. ● ქართლისა და კახეთის სამეფოები ირან-ოსმალეთის აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ● ქართულ სამეფო-სამთავროთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა XVI-XVII სს. ● ქართული კულტურა და ეკლესია XVI-XVII საუკუნეებში. ● ქართული სამეფო-სამთავროების საერთაშორისო და საშინაო მდგომარეობა XVIII ს. პირველ ნახევარში. ● ქართული სამეფო-სამთავროების საერთაშორისო და საშინაო მდგომარეობა XVIII ს. მეორე ნახევარში. ● ქართული კულტურა XVIII საუკუნეში. ● გეორგიევსკის ტრაქტატი. ● კრწანისის ბრძოლა. მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის მეორე ნაწილის შესწავლის შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ქრონოლოგიური ჩარჩოების პირობითობა. ● მონღოლთა მზვერავ რაზმებთან და ჯალალ-ედდინთან საქართველოს დამარცხების სუბიექტური და ობიექტური მიზეზები. ● მონღოლთა მიერ საქართველოში დამყარებული რეჟიმის ხასიათი, მონღოლთა ბატონობის პირველი და მეორე პერიოდის თავისებურებები და დამახასიათებელი ნიშნები. ● მონღოლ დამპყრობლებთან ქართველი ხალხის ბრძოლის ძირითადი ეტაპები. გიორგი ბრწყინვალეს დროს საქართველოს ერთიანობისა და დამოუკიდებლობის აღდგენის მნიშვნელობა. ● თემურ ლენგის ლაშქრობათა მიზეზები და გამანადგურებელი შედეგები. ● ერთიანი ფეოდალური საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის მიზეზები და შედეგები. ● XIII-XV საუკუნეების ქართული კულტურის დაცემა-დაქვეითების ძირითადი მიზეზები და შედეგები. ● XVI საუკუნეში ქართული სამეფო-სამთავროების საერთაშორისო მდგომარეობის გაუარესებისა და შინაფეოდალური პარტიკულარიზმის გაძლიერების მიზეზები და შედეგები. ● ქართველი ხალხის განმათავისუფლებელი ბრძოლის გადამწყვეტი მნიშვნელობა საქართველოს დაპყრობა-დამორჩილების ირანულ-ოსმალური გეგმებს ჩაშლის საქმეში. ● ქართული სამეფო-სამთავროების სამეურნეო-ეკონომიკური დაცემა-დაქვეითების საგარეო და საშინაო მიზეზები და შედეგები. ● ქართული კულტურის გამოცოცხლების მიზეზები და შედეგები XVII ს. 30-იანი წლებიდან. ● ქართული სამეფო-სამთავროების საგარეო და საშინაო მდგომარეობა XVIII ს. პირველ ნახევარში. რუსეთთან ქართლის სამეფოს ურთიერთობის გაფართოებისა და სამხედრო კავშირის დამყარების შედეგები. ● ქართული სამეფო-სამთავროების საერთაშორისო და საშინაო მდგომარეობა XVIII ს. მეორე ნახევარში და მათი გამაერთიანებელი ტენდენციების შედეგები. XVIII ს. ქართული კულტურის გამოცოცხლების მიზეზები და შედეგები. სულხან-საბა ორბელიანისა და დავით გურამიშვილის შემოქმედების მნიშვნელობა ქართული ენისა და ლიტერატურის შემდგომი განვითარებისათვის. ● პრორუსული საგარეო პოლიტიკური და კულტურულ-რელიგიური ორიენტაციის გაძლიერების მიზეზები. გეორგიევსკის ტრაქტატის შინაარსი და რუსეთის მფარველობაში ქართლ-კახეთის სამეფოს შესვლის პირობები. ● რუსეთის მიერ გეორგიევსკის ტრაქტატის დარღვევა და ირანის აგრესიის წაქეზება. კრწანისის ბრძოლის საბედისწერო შედეგები. მოსწავლეთა დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის მეორე ნაწილის გავლის შედეგად VIII კლასის მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ქრონოლოგიური ჩარჩოების განსაზღვრა და მისი ცალკე გამოყოფის პირობითობის ზეპირი დასაბუთება. ● შესასწავლი პერიოდის წყაროებში, სახელმძღვანელოებსა და დამატებით ლიტერატურაში სხვადასხვა ქრონოლოგიური სისტემებით მოცემული თარიღების თანამედროვე ქრისტიანულ სისტემაზე გადაყვანა, აგრეთვე ქრისტიანული ქრონოლოგიური სისტემით დაფიქსირებული თარიღების სხვა ქრონოლოგიურ სისტემებზე გადაყვანა. ● ისტორიული ფაქტებისა და მოვლენების ქრონოლოგიურ და მიზეზ-შედეგობრივ თანმიმდევრობებს შორის არსებული მსგავსება-განსხვავების ზეპირი ახსნა-განმარტება და დასაბუთება. ● ისტორიულ ფაქტებსა და მოვლენებს შორის არსებული მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის შინაარსის ზეპირი ახსნა-განმარტება. ● ისტორიულ ფაქტებსა და მოვლენებს შორის არსებული მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის აღმოჩენა იმ შემთხვევებშიც, როცა ეს პირდაპირ არ არის მითითებული სახელმძღვანელოებისა და დამხმარე ლიტერატურის ტექსტებში. ● ყველა სახის ისტორიული რუკის (ქრონოლოგიური, თემატური, სპეციალური და სხვ.) ერთმანეთისგან განსხვავება და პრაქტიკული გამოყენება. ● მშობლიური ქვეყნის პოვნა, მისი საზღვრებისა და მეზობელი ქვეყნების აღნიშვნა მსოფლიოს რუკებზე და გლობუსზე. ● სახელმძღვანელოთა პროგრამების ტექსტების დამოუკიდებლად გაგება და შინაარსის ზეპირად გადმოცემა. ● სახელმძღვანელოებსა და ქრესტომათიებში მოცემული დოკუმენტური წყაროების ტექსტების დამოუკიდებლად გაგება და მათი შინაარსის ზეპირად გადმოცემა. ● მშობლიური ქვეყნის შემადგენელი კუთხეებისა და პროვინციების საზღვრების, ისტორიული და თანამედროვე ცენტრების ჩვენება რუკაზე. ● სახელმძღვანელოებსა და ქრესტომათიებში მოცემული სქემების, დიაგრამებისა და გრაფიკული გამოხატულებების შინაარსის გაგება, ზეპირი ახსნა-განმარტება და პრაქტიკული გამოყენება. ● სახელმძღვანელოებში მოცემული ყველა ისტორიული ცნებისა და ტერმინის ზეპირი ახსნა-განმარტება. ლექსიკონის შედგენა. ● ისტორიული ცნებებისა და ტერმინების დასადგენად საერთო და სპეციალური ლექსიკონების გამოყენება. ● მშობლების, ნათესავების, ნაცნობების თუ უცნობი პირებისაგან მოსმენილი ისტორიული ლეგენდების, გადმოცემების ჩაწერა და პრაქტიკული გამოყენება. ● სასკოლო კურსში მოცემული ისტორიული თარიღებიდან მთავარი თარიღების შერჩევა და მათი ნუსხის შედგენა. ● ფარნავაზიანთა, არშაკუნიანთა, ხოსროიანთა და ბაგრატიონთა იმ მეფეების თანმიმდევრული სიის შედგენა, რომლებიც მოხსენიებულია სახელმძღვანელოში. საქართველოს ისტორიის კურსი XIX-XX სს. სასწავლო მასალის შინაარსი ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის პერიოდიზაცია. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის დაწყება. ● ცარიზმის კოლონიზატორულ-რუსიფიკატორული პოლიტიკის გაძლიერება. ● ქართული კულტურა XIX საუკუნის პირველ ნახევარში. ● საქართველო ბატონყმობის გაუქმებისა და ბურჟუაზიული რეფორმების ხანაში. ● კაპიტალიზმის განვითარება საქართველოში. ● აჭარისა და სხვა მიწების დაბრუნება და ქართველი ერის კონსოლიდაცია. ● თერგდალეულები ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სათავეში. ● ქართველი ხალხის ბრძოლა სოციალური და ეროვნული ჩაგვრის წინააღმდეგ XIX ს. დასასრულს და XX ს. დასაწყისში. ● ქართული კულტურა XIX ს. მეორე ნახევარში. ● საქართველო რუსეთის პირველი რევოლუციის პერიოდში. ● საქართველო პირველი მსოფლიო ომისა და თებერვლის რევოლუციის პერიოდში. ● საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენა. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა. ● საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ხელმეორედ დაპყრობა. ● საქართველო ამიერკავკასიის ფედერაციისა და საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის განახლება. 1924 წლის აჯანყება. ● საქართველო „სახელმწიფო სოციალიზმის“ მშენებლობის პერიოდში. ● „კულტურული რევოლუცია“ საქართველოში. ● 30-იანი წლების პოლიტიკური რეპრესიები. ● საქართველო მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში. ● საქართველო საბჭოთა რეჟიმის რღვევის პერიოდში. ● საბჭოთა კავშირის დაშლა და საქართველოს ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენა. ● ქართული კულტურა 40-80-იან წლებში. ● საქართველო თანამედროვე ეტაპზე. ● რას გვასწავლის საქართველოს ისტორია. მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის შესწავლის შედეგად IX კლასის მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის შინაარსი, თავისებურებანი და ქრონოლოგიური ჩარჩოები. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის გაუქმების ძირითადი ფაქტები და მოვლენები, მისი ქრონოლოგიური ჩარჩოები და შედეგები. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის პირველი პერიოდის აჯანყებებისა და გამოსვლების ხასიათი, მიზეზები და შედეგები. ● ცარიზმის კოლონიზატორულ-რუსიფიკატორული პოლიტიკის გაძლიერების მიზეზები და 40-იანი წლების ადმინისტრაციული მმართველობის გარდაქმნის შედეგები. ● 1832 წლის აჯანყების („შეთქმულების“) თავისებურებები, დამარცხების მიზეზები და შედეგები, ისტორიული მნიშვნელობა და ადგილი ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობაში. ● XIX ს. პირველ ნახევარში ქართული კულტურის განვითარების ძირითადი ფაქტები და მოვლენები, განათლების, მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების აღორძინების ხელშემწყობი და დამაბრკოლებელი ფაქტორები. ● საქართველოში ბატონყმობის გაუქმებისა და ბურჟუაზიული რეფორმების მომზადებისა და განხორციელების ძირითადი ფაქტები და მოვლენები, მათი პროგრესული მნიშვნელობა საქართველოში ბურჟუაზიული საზოგადოების ჩამოყალიბებისათვის. ● საქართველოში კაპიტალიზმის განვითარების ტემპები და ეტაპები, ინდუსტრიული საზოგადოების ჩამოყალიბების თავისებურებები, ეროვნული ბურჟუაზიის სისუსტისა და მუშათა კლასის მრავალეროვნულობის მიზეზები. საქართველოს სამრეწველო განვითარების კოლონიური ხასიათი და ჩამორჩენილობის მიზეზები. ● კაპიტალიზმის განვითარების, აჭარის და სხვა მიწების მშობლიური ქვეყნის წიაღში დაბრუნების მნიშვნელობა ქართველი ერის შემდგომი კონსოლიდაციისათვის. ● XIX ს. მეორე ნახევრის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თავისებურებები, ხალხოსანთა მარცხისა და თერგდალეულთა წარმატების მიზეზები, მათი მოღვაწეობის პროგრამა და შედეგები, დაშლა პირველ და მეორე „დასებად“. თერგდალეულობის ისტორიული მნიშვნელობა. ● სოციალურ ურთიერთობათა გამწვავება XIX-XX სს. მიჯნაზე. მუშათა და გლეხთა მოძრაობის დაწყება. მარქსიზმის გავრცელება. ქართული სოციალ-დემოკრატიის („მესამე დასის“) დამოკიდებულება თერგდალეულთა პირველ და მეორე დასებთან. საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაციების შესვლა რუსეთის სოციალ-დემოკრატიულ პარტიაში. ● XIX ს. მეორე ნახევრის ქართული კულტურის აღმავლობის მიზეზები და შედეგები, მათი მნიშვნელობა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის გაძლიერებისათვის. ● რუსეთის პირველი რევოლუციის მიზეზები და ხასიათი, მისი განვითარების ძირითადი ეტაპებისა და მოვლენების გამოძახილი საქართველოში, პოლიტიკური პარტიების პროგრამები, სტრატეგია და ტაქტიკა. რევოლუციის დამარცხების მიზეზები და შედეგები. ● საქართველოს მდგომარეობა პირველი მსოფლიო ომისა და თებერვლის რევოლუციის პერიოდში. ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა. საზოგადოებრივი ცხოვრების დემოკრატიზაცია. ● საქართველოს მდგომარეობა ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ. რუსეთის ჯარების მიერ საქართველოს და ამიერკავკასიის დატოვება. თურქეთის მიერ ბათუმის, ყარსისა და არდაგანის ოლქების მიტაცება. გერმანიის „შუამავლობა“ და საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება. ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის ისტორიული მნიშვნელობა. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის პრინციპები. საბჭოთა რუსეთის მიერ პროვოცირებული აჯანყებებისა და გამოსვლების ლიკვიდაცია. აგრარული და შინაეროვნული პრობლემების გადაწყვეტა. 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულება რუსეთთან. საერთაშორისო აღიარების მოიპოვება. ● ქართული კულტურის ნაციონალიზაციის, დემოკრატიზაციისა და ევროპიზაციის პირველი შედეგები. ღონისძიებანი განათლების, მეცნიერებისა და ხელოვნების დარგებში. ● საქართველოს მიმართ საბჭოთა რუსეთის პოლიტიკის თვალთმაქცური ხასიათი. რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობის პირველი ცდის ჩაშლა და მეორე ლაშქრობის მომზადება. წითელი არმიის მიერ საქართველოს ხელმეორედ ოკუპაცია და ანექსია. ● რუსეთის საოკუპაციო რეჟიმის ხასიათი, რევკომების სისტემა. საქართველოს ძალდატანებითი შეყვანა ამიერკავკასიის ფედერაციაში და საბჭოთა კავშირში. „არაპროლეტარული“ პარტიების ლიკვიდაცია და პოლიტიკური რეპრესიების გაძლიერება. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის განახლება. 1921-1923 წლების ანტისაბჭოთა გამოსვლები. საყოველთაო აჯანყების მომზადება. 1924 წლის აჯანყების დამარცხების მიზეზები და შედეგები. აჯანყების ისტორიული მნიშვნელობა. ● საქართველოს სახალხო მეურნეობის გასახელმწიფოებრივებისა და ინდუსტრიალიზაციის იმპერიული ხასიათი და შედეგები. საქართველოს სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციისა და კულაკობის ლიკვიდაციის პირველი ცდის მარცხი. საქართველოს სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციისა და კულაკობის ლიკვიდაციის განხორციელების შედეგები. ● 20-იანი წლების „პროლეტკულტელობის“ შედეგები. 30-იანი წლების შუახანებიდან კულტურულ მშენებლობაში დამყარებული იდეოლოგიური რეჟიმის ხასიათი და შედეგები. ● საქართველოს მდგომარეობა „სახელმწიფო სოციალიზმის“ საბჭოთა საიმპერიო სისტემაში. საქართველოს გარდაქმნა მოკავშირე რესპუბლიკად. 30-იანი წლების პოლიტიკური რეპრესიების განსაკუთრებული სიმკაცრის მიზეზები და შედეგები საქართველოში. ● ქართველი ხალხის წვლილი ფაშიზმზე პროგრესული კაცობრიობის გამარჯვების ისტორიულ საქმეში. ● იდეოლოგიური ბრძოლის გამწვავებისა და პოლიტიკური რეპრესიების განახლების მიზეზები და შედეგები ომისშემდეგდროინდელ საქართველოში. 1956 წლის 9 მარტის ტრაგედიის მიზეზები და შედეგები. საქართველოს მდგომარეობა „უძრაობის“ პერიოდში. 1978 წლის 14 აპრილის ამბები თბილისში. საქართველოს მდგომარეობა საბჭოთა კავშირის „გარდაქმნის“ პერიოდში. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის საყოველთაო-სახალხო მოძრაობად გადაქცევა. 1989 წლის 9 აპრილის ამბები თბილისში. ● საბჭოთა კავშირის დაშლისა და საქართველოს ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის ისტორიული მნიშვნელობა. ● ომისა და ომისშემდგომდროინდელი იდეოლოგიური რეპრესიების უარყოფითი გავლენა ქართული კულტურის განვითარებაზე. ქართული კულტურის ძირითადი მიღწევები და ნაკლოვანებები. ● თანამედროვე საქართველოს პოლიტიკური და ეკონომიკური მდგომარეობა და განვითარების პერსპექტივები. ● საქართველოს ისტორიის ძირითადი გაკვეთილები უძველესი დროიდან დღემდე: ეროვნული და სახელმწიფოებრივი ერთიანობისათვის, დამოუკიდებლობისათვის, თავისუფლებისათვის, თანასწორობისა და სხვა საკაცობრიო იდეალებისათვის ქართველი ხალხის ბრძოლის მნიშვნელობა, მისი წვლილი მსოფლიო კულტურისა და ცივილიზაციის განვითარებაში. მოსწავლის დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის პირველი კონცენტრის გავლის შედეგად IX კლასის მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● საქართველოს ისტორიის საგნის, პერიოდიზაციისა და ქრონოლოგიური ჩარჩოების ზეპირი და წერილობითი განმარტება. ● ძირითადი ქრონოლოგიური სისტემებით დაფიქსირებული თარიღების სხვა ძირითად ქრონოლოგიურ სისტემაზე გადაყვანა. ● საბაზო სკოლის სახელმძღვანელოებში შეტანილი ძირითად ისტორიულ მოვლენებს შორის არსებული მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის ახსნა-განმარტება. ● ისტორიული რუკის პრაქტიკული გამოყენება და სათანადო ახსნა-განმარტება. ● საბაზო სკოლისათვის განკუთვნილი ტექნიკური საშუალებების გამოყენება. ● სახელმძღვანელოებში მოცემული ყველა ისტორიული ცნებისა და ტერმინის ზეპირი განმარტება. ● სახელმძღვანელოში მოცემული პარაგრაფებისა და ქვეპარაგრაფების შინაარსის ზეპირი გადმოცემა. ● სახელმძღვანელოში მოცემული ყველა ილუსტრაციის შინაარსის ზეპირი გადმოცემა. ● სახელმძღვანელოში მოცემული ყველა დიაგრამის, გრაფიკული ნახაზის შინაარსის გაგება და ზეპირი განმარტება ● მასწავლებლის დავალებით ისტორიული ფაქტებისა და მოვლენების მარტივი დიაგრამების აგება. ● მოსმენილი ისტორიული ლეგენდებისა და თქმულებების ტექსტის ჩაწერა და მათი შინაარსის განმარტება. ● სასკოლო ქრესტომათიებში შეტანილი ისტორიული წყაროების ძირითადი შინაარსის გაგება და ზეპირი განმარტება. ● დამხმარე ისტორიული ლიტერატურის გამოყენება. ● მხატვრული ისტორიული ლიტერატურის გამოყენება. ● ლექსიკონებისა და სხვა საცნობარო ლიტერატურის გამოყენება. ● სასკოლო სახელმძღვანელოებისა და დამხმარე ლიტერატურის ტექსტებში მოცემული ისტორიული ფაქტებიდან მთავარი და მეორეხარისხოვანი ფაქტებისა და მოვლენების გამორჩევა. საშუალო სკოლა საქართველოს ისტორიის კურსი უძველესი დროიდან XIII საუკუნის 20-იან წლებამდე საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორე კონცენტრი მიზნად ისახავს მშობლიური ისტორიის შესწავლას ისტორიოგრაფიულ და პლურისტულ-ალტერნატივულ ჭრილში. ამ ეტაპზე მოსწავლემ უნდა შეიმეცნოს არა მარტო ისტორიული ფაქტებსა და მოვლენებს შორის არსებული მიზეზ-შედეგობრივი კავშირები, არამედ აგრეთვე მათი დადგენისა და შეფასების, ე.ი. ჭეშმარიტების ძიების პროცესიც. ეს მას შესაძლებლობას მისცემს, უფრო ღრმად და საფუძვლიანად შეისწავლოს და გაიაზროს მშობლიური ქვეყნის ისტორიაც და თვით მთელი ისტორიული მეცნიერების სპეციფიკაც. მხოლოდ ასეთი გზით გაიგებს ის, თუ რატომ ხდება, რომ ერთსა და იმავე ისტორიულ ფაქტზე და მოვლენაზე შეიძლება არსებობდეს მრავალი შეხედულება, რომელთაგან მხოლოდ ერთია ჭეშმარიტი, ამავე დროს ის დარწმუნდება, რომ ასეთი გზით მიღებული ისტორიული ცოდნა გაცილებით უფრო მყარი და საფუძვლიანია. სასწავლო მასალის შინაარსი ● სამყაროს და ადამიანის წარმოშობის თეისტური სქემები და მეცნიერული ჰიპოთეზები და თეორიები. ● საქართველოს ისტორიის საგანი, მისი შესწავლის მეთოდები და ამოცანები. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ქრონოლოგიური ჩარჩოები და ზოგადი დახასიათება. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ძირითადი წყაროები. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ისტორიოგრაფია (ზოგადი მიმოხილვა) ● საქართველოს ბუნებრივ-გეოგრაფიული პირობების როლი ქართველი ხალხის ისტორიაში. ● ქართველთა წარმომავლობისა და ავტოქტონობის პრობლემები. ● ქვის ხანის ადამიანი საქართველოს ტერიტორიაზე. ● ბრინჯაოს ხანის საზოგადოება საქართველოს ტერიტორიაზე. ● ქართველ ტომთა პირველი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებები - დიაოხი და კოლხა. ● ეგრისის (კოლხეთისა) და იბერიის (ქართლის) სახელმწიფოების ჩამოყალიბება. ● ეგრისისა და იბერიის სამეფოები ძველი და ახალი წელთაღრიცხვის მიჯნაზე. ● ანტიკური და ელინისტური ხანის ქართული კულტურა. ● ფეოდალურ ურთიერთობათა ჩასახვა საქართველოში. ● ქრისტიანობის გავრცელება და სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება საქართველოში. ● ქართველი ხალხის ბრძოლა პოლიტიკური და საეკლესიო დამოუკიდებლობისათვის. ვახტანგ გორგასალი. ● ირანისა და ბიზანტიის მეტოქეობის გაძლიერება ამიერკავკასიაში გაბატონებისათვის და საქართველო. ● საქართველო არაბთა ბატონობის პერიოდში. ● ქართული კულტურა და ეკლესია IV-VIII სს. ● ბრძოლა საქართველოს გაერთიანებისათვის. ● ქართული კულტურის აღმავლობა და ქრისტიანული ეკლესიის როლის გაძლიერება IX-XI სს. ● საქართველოს გაერთიანების დასრულება და მრავალეროვანი ფეოდალური მონარქიის ჩამოყალიბება. დავით აღმაშენებელი. ● ქართული ფეოდალური სახელმწიფოს გაძლიერება. თამარ მეფე. ● ფეოდალური საქართველოს საზოგადოებრივი და სახელმწიფოებრივი წყობილება ● ქართული კულტურა XII-XIII ს. დასაწყისში. ● მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი ● საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორელი კონცენტრის პირველი ნაწილის შესწავლის შედეგად X კლასის მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● სამყაროსა და ადამიანის წარმოშობის მეცნიერული ჰიპოთეზებისა და თეორიების უპირატესობა რელიგიურ წარმოდგენებთან შედარებით. ● ისტორიის შესწავლისა და გადმოცემის კომპლექსური მეთოდის უპირატესობა ყველა სხვა მეთოდთან შედარებით. ● ისტორიის პერიოდიზაციის ზოგადი პრინციპები, ძველ, შუა, ახალ და უახლეს პერიოდებად დაყოფის უპირატესობა. სოციალურ-ეკონომიკურ ფორმაციებად დაყოფასთან შედარებით, საქართველოსა და მსოფლიოს ისტორიის პერიოდიზაციის მსგავსება და განსხვავება. ● ისტორიული წყაროების კლასიფიკაციის ზოგადი პრინციპები, ადგილობრივი ნივთიერი და წერილობითი წყაროების უპირატესობა უცხოურ წყაროებთან შედარებით. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ისტორიოგრაფიის განვითარების ძირითადი ეტაპები. ვახუშტი ბაგრატიონისა და ივანე ჯავახიშვილის განსაკუთრებული დამსახურება ქართული მეცნიერული ისტორიოგრაფიის ჩამოყალიბებაში. ● ისტორიაში გეოგრაფიული ფაქტორის მნიშვნელობის შესახებ არსებული ძირითადი შეხედულებები, საქართველოს ბუნებრივ-გეოგრაფიული პირობების გავლენა ქართველი ხალხის სამეურნეო კულტურაზე და ეთნოფსიქოლოგიაზე. ● ქართველთა წარმომავლობისა და ავტოქტონობის შესახებ შეხედულებათა განვითარების ისტორია უძველესი დროიდან დღემდე. ● საქართველოს ტერიტორიაზე ქვის ხანის ადამიანის ცხოვრებისა და საქმიანობის დამადასტურებელი ძეგლების აღმოჩენისა და მეცნიერული შესწავლის ძირითადი ეტაპები, ქვის ხანის პერიოდები და მათი შესაბამისი საზოგადოებრივი გაერთიანებები. ● საქართველოს ტერიტორიაზე ბრინჯაოს ხანის შესახებ შეხედულებათა განვითარების ეტაპები, ბრინჯაოს ხანის პერიოდები და მათი შესაბამისი საზოგადოებრივი გაერთიანებები. ● ქართველ ტომთა პირველი სახელმწიფოებრივი გაერთიანებების - დიაოხისა და კოლხას ადგილი ქართულ და მსოფლიო ცივილიზაციაში. ● ეგრისის, როგორც პირველი დასავლეთქართული სახელმწიფოს, და ქართლის, როგორც აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს პირველი ერთიანი სახელმწიფოს, ადგილი ქართულ და მსოფლიო ცივილიზაციაში. ● ეგრისისა და ქართლის ისტორიის ძირითადი ფაქტები და მოვლენები ძველი და ახალი წელთაღრიცხვის მიჯნაზე. სტრაბონის ცნობები იმდროინდელი საქართველოს სოციალური სტრუქტურის შესახებ და მათი სხვადასხვანაირი ინტერპრეტაცია ქართულ ისტორიოგრაფიაში. ● ანტიკური და ელინისტური ხანის ქართული კულტურის ადგილი მსოფლიო ცივილიზაციაში. საერთო სახელმწიფოებრივი კერპთთაყვანისმცემლობის „არმაზის ბელინგვის“ ისტორიული მნიშვნელობა. ● ფეოდალიზმის არსი და საქართველოში მისი ჩასახვა-განვითარების ძირითადი ეტაპები. ● ქრისტიანობის ადგილი მსოფლიო რელიგიების სისტემაში და საქართველოში მისი გავრცელებისა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების მიზეზები და ისტორიული მნიშვნელობა. ● საქართველოს საგარეო პოლიტიკური და კულტურულ-რელიგიური ორიენტაციის პრობლემების გამწვავება და ვახტანგ გორგასლის განსაკუთრებული როლი ამ პრობლემების გადაწყვეტაში. ● IV-VIII საუკუნეებში ქართული ქრისტიანული კულტურის ჩამოყალიბების ძირითადი ფაქტები და მოვლენები, ქართული ანბანური დამწერლობის, პეტრე იბერისა და არგოპაგატიგის პრობლემები ქართულ და უცხოურ ისტორიოგრაფიაში. ● საქართველოში არაბთა ბატონობის ხასიათი და შინაარსი, პოლიტიკური და რელიგიური თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის ქართველი ხალხის ბრძოლის ძირითადი ფაქტები და მოვლენები. ● ახალი ქართული სამეფო-სამთავროების გამაერთიანებელი ტენდენციების ზრდის საშინაო და საგარეო პირობები. ქართული მესიანიზმის თავდაცვითი ხასიათი და თავისებურებები. ● საქართველოს გამაერთიანებელი მოძრაობის ეტაპები და შედეგები. ● თურქ-სელჩუკთა ექსპანსიის ხასიათი და თავისებურებები. ● ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის განმტკიცების, ადგილობრივი და საზღვარგარეთის კულტურული ცენტრების გაფართოების, გამაერთიანებელი მოძრაობისა და ეთნიკური კონსოლიდაციის გავლენა ქართული კულტურის აღმავლობაზე. ● დავით აღმაშენებლის რეფორმატორულ-განმათავისუფლებელი მოღვაწეობის პროგრესული მნიშვნელობა, მის მიერ საქართველოდს ისტორიული საზღვრების გაფართოების შეფასება ისტორიული და თანამედროვეობის თვალსაზრისით. ● თამარის ეპოქის განსაკუთრებული ადგილი საქართველოს ისტორიაში. საგარეო ექსპანსიის გაძლიერების მიზეზებისა და შედეგების შეფასება ისტორიული და თანამედროვეობის თვალსაზრისით. ● საქართველოს ფეოდალური მონარქიის საზოგადოებრივი და სახელმწიფოებრივი წყობილების ხასიათი და შინაარსი. ● „ვეფხისტყაოსნისა“ და XII-XIII სს. ქართული კულტურის ადგილი მსოფლიო ცივილიზაციაში. მოსწავლის დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორე კონცენტრის პირველი ნაწილის შესწავლის შედეგად X კლასის მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● სახელმძღვანელოს ძირითად ტექსტში მოცემული ფაქტებისა და მოვლენების სხვადასხვანაირი შეფასებების დამოუკიდებლად გააზრება და საკუთარი შეხედულებების შემუშავება. ● საკუთარი შეხედულებების შინაარსის თანმიმდევრულად ჩამოყალიბება და ზეპირი ახსნა-განმარტება. ● თავისი შეხედულებების დაცვა და დასაბუთება სახელმძღვანელოში მოცემული მასალის მოშველიებით. ● სახელმძღვანელოში მოცემული ისტორიული წყაროების შინაარსის დამოუკიდებლად გაგება და თავისი შეხედულებების დასაბუთებულად გამოყენება. ● სახელმძღვანელოების პარაგრაფების მოკლე შინაარსის შედგენა და მისი ზეპირად და წერილობით გადმოცემა. ● ქართული „მოქცევითა“ და „ქორონიკონით“ მოცემული თარიღების თანამედროვე ქრონოლოგიაზე გადაანგარიშება. ● სახელმძღვანელოში და დამხმარე სახელმძღვანელოებში მოცემული რუკების, სქემების, დიაგრამების და სხვა თვალსაჩინო მასალების პრაქტიკული გამოყენება. ● სახელმძღვანელოში გამოყენებული ცნებების ზეპირი ახსნა-განმარტება. ● განმარტებითი და სპეციალური ლექსიკონების გამოყენება. ● სახელმძღვანელოსა და დამხმარე სახელმძღვანელოების მიხედვით მცირე ზომის მოხსენების შედგენა და მოსწავლეთა საისტორიო წრეში მისი შინაარსის ზეპირად გადმოცემა. ● სასკოლო კედლის გაზეთისათვის სამუზეუმო ან საექსკურსიო შთაბეჭდილებების ამსახველი მცირე ზომის წერილის შედგენა. ● ტელევიზიისა და კინოს საშუალებით მიღებული ინფორმაციის დამოუკიდებლად გააზრება და საკუთარი უსტორიული ცოდნის გასამდიდრებლად გამოყენება. საქართველოს ისტორიის კურსი XIII ს. 20-იანი წლები - XVIII ს. სასწავლო მასალის შინაარსი ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ქრონოლოგიური ჩარჩოები და ზოგადი დახასიათება. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ძირითადი წყაროები. ● საქართველოს ისტორიის შესასწავლი პერიოდის ისტორიოგრაფია (ზოგადი მიმოხილვა) ● საქართველოს აღმავალი განვითარების შეფერხება. ჯალალ ედ-დინის ლაშქრობები. ● მონღოლთა ბატონობის დამყარება საქართველოში. მონღოლთა ბატონობის შედეგები. ● ქართველი ხალხის ბრძოლა მონღოლი დამპყრობლების წინააღმდეგ. ● საქართველოს განთავისუფლება მონღოლთა ბატონობისაგან. გიორგი ბრწყინვალე. ● თემურ ლენგის შემოსევები საქართველოში და მათი შედეგები. ● საქართველოს დაშლა სამეფო-სამთავროებად. ● ქართული კულტურა და ეკლესია XIII-XV საუკუნეებში. ● საქართველოს სამეფო-სამთავროების ბრძოლა უცხოელ დამპყრობლებთან XV ს. მეორე ნახევარში და XVI ს. პირველ ნახევარში. ● ქართლისა და კახეთის სამეფოები ყიზილბაშური აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. გიორგი სააკაძე. ქართულ სამეფო-სამთავროთა პოლიტიკური და სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა XVI- XVII სს. ● ქართული კულტურა XVI-XVII სს. ● ქართული სამეფო-სამთავროები XVII ს. დასასრულსა და XVIII ს. პირველ ნახევარში. ● ქართული კულტურა XVIII ს. პირველ ნახევარში. ● საქართველოს სამეფო-სამთავროთა შინაპოლიტიკური მდგომარეობა XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში. ● საქართველოს სამეფო-სამთავროთა საერთაშორისო მდგომარეობა XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში. ● ქართლ კახეთის სამეფოს შესვლა რუსეთის მფარველობაში. ● კრწანისის ბრძოლა. ● ქართული კულტურა XVIII ს. მეორე ნახევარში. მოსწავლის ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი ● საქართველოს ისტორიის მეორე კონცენტრის მეორე ნაწილის ათვისების შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● საქართველოს ისტორიიდან XII-XVIII საუკუნეების ცალკე გამოყოფის პირობითობა, ქვეყნის ყოველმხრივი დაქვეითების შინაგანი და გარეგანი მიზეზები. ● საქართველოს ისტორიის მოცემული პერიოდის ისტორიოგრაფიის განვითარების ძირითადი ეტაპები, მიღწევები და ნაკლოვანებები. ● საქართველოს ფეოდალური მონარქიის აღმავალი განვითარების შეფერხების, მონღოლთა მზვერავ რაზმებთან და ჯალალ ედ-დინთან ბრძოლებში დამარცხების სუბიექტური და ობიექტური მიზეზები. ● მონღოლებთან გადამწყვეტ ბრძოლაში საქართველოს დამარცხების მიზეზები, მონღოლთა ბატონობის პირველი შედეგები. ● მონღოლთა რეჟიმის შინაგანი ევოლუცია და თანდათანობით დამძიმება, მათი ბატონობის პირველი და მეორე პერიოდების დამახასიათებელი ნიშნები და თავისებურებები. საქართველოში მონღოლთა ბატონობის შედეგები. ● მონღოლი დამპყრობლების წინააღმდეგ ქართველი ხალხის ბრძოლის ძირითადი ეტაპები და მნიშვნელობა. ● მონღოლთა უღლისგან საქართველოს განთავისუფლების შინაგანი და გარეგანი სუბიექტური და ობიექტური ფაქტორები, გიორგი ბრწყინვალეს მოღვაწეობის შედეგები, ქვეყნის ერთიანობისა და დამოუკიდებლობის აღდგენის მნიშვნელობა. ● თემურ-ლენგის შემოსევათა მიზეზები და შედეგები, მათი საბედისწერო გავლენა ქართველი ხალხის მთელ შემდგომ ბედიღბალზე. ● სამეფო-სამთავროებად საქართველოს დაშლის მიზეზები და შედეგები, სამეფო-სამთავროთა საზღვრები, მოსახლეობა, სამეურნეო მდგომარეობა. ● მონღოლთა ბატონობისა და თემურ-ლენგის შემოსევების გადამწყვეტი გავლენა XIII-XV სს. ქართული კულტურის დაცემა-დაქვეითებაზე. გიორგი ბრწყინვალეს დროს ქვეყნის გაერთიანებისა და განთავისუფლების მნიშვნელობა კულტურული აღორძინებისათვის. ● ბიზანტიის დაცემის, ირან-ოსმალეთის აგრესიის გაძლიერებისა და დასავლურ სამყაროსგან მოწყვეტის გავლენა ქართულ სამეფო-სამთავროთა საერთაშორისო მდგომარეობის გაუარესებაზე. ქართლის სამეფოს წამყვანი როლი ირან-ოსმალეთის აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ● ირანისა და ოსმალეთის მიერ საქართველოს დანაწილებისა და ოსმალეთის მიერ სამცხის, აჭარისა და ჭანეთის მიტაცების საბედისწერო მნიშვნელობა მთელი ქართველი ხალხისათვის. ● ქართლისა და კახეთის სამეფოთა მოსახლეობის გმირული ბრძოლის გადამწყვეტი მნიშვნელობა შაჰ-აბასის მზაკვრული გეგმების ჩაშლაში. გიორგი საკაძისა და თეიმურაზ I მოღვაწეობის საერთო და განმასხვავებელი ნიშნები. ● XVI-XVII სს. ქართულ სამეფო-სამთავროთა საშინაო და საერთაშორისო მდგომარეობა, ფეოდალურ ურთიერთობათა კრიზისისა და სათავადოთა სისტემის ჩამოყალიბების საშინაო და საგარეო მიზეზები. ● XVI ს. ქართული კულტურის უკიდურესი დაქვეითებისა და XVII ს. 30-იანი წლებიდან მისი გამოცოცხლების შინაგანი და გარეგანი მიზეზები. ● ქართულ სამეფო-სამთავროთა საშინაო და საერთაშორისო მდგომარეობა XVII ს. დასასრულს და XVIII ს. დასაწყისში. საგარეო პოლიტიკური და კულტურულ-რელიგიური ორიენტაციის პრობლემის გამწვავების მიზეზები, ვახტანგ VI და სულხან-საბა ორბელიანის ევროპული და რუსული ორიენტაციის შედეგები. ● ქართული კულტურის აღმავლობისა და ეროვნული თვითშეგნების გაძლიერების მიზეზები და შედეგები XVIII ს. პირველ ნახევარში. ვახტანგ VI, სულხან-საბა ორბელიანისა და ვახუშტი ბაგრატიონის კულტურული მოღვაწეობის მნიშვნელობა. ● ქართლ-კახეთისა და იმერეთის სამეფოების შინაპოლიტიკური მდგომარეობის განმტკიცება XVIII ს. მეორე ნახევარში. ერეკლე II და სოლომონ I მოღვაწეობის შედეგები. ● ქართლ-კახეთისა და იმერეთის სამეფოების საერთაშორისო მდგომარეობის გაუარესება XVIII ს. მეორე ნახევარში: ირან-ოსმალეთის პოზიციების შესუსტება და რუსეთის პოზიციების გაძლიერება. ● რუსული ორიენტაციის გამარჯვება. გეორგიევსკის ტრაქტატის პირობები. ერეკლე II „არჩევანის” პრობლემა ქართულ ისტორიოგრაფიაში. ● რუსეთის მიერ გეორგიევსკის ტრაქტატის დარღვევა. კრწანისის ბრძოლის საბედისწერო შედეგები. ● XVIII ს. მეორე ნახევრის ქართული კულტურის აღორძინების მიზეზები. დავით გურამიშვილი – ძველი ქართული პოეზიის მწვერვალი და ახალი ქართული პოეზიის ჩასახვის მაუწყებელი. მოსწავლეთა დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები საქართველოს სისტემური კურსის მეორე კონცენტრის მეორე ნაწილის ათვისების შედეგად მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● სახელმძღვანელოებში, დამხმარე სახელმძღვანელოებსა და ქრესტომათიებში შეტანილი ძირითადი ტექსტებისა და დოკუმენტური წყაროების შინაარსში დამოუკიდებლად გარკვევა, სხვადასხვანაირი შეფასებების გააზრება და საკუთარი შეხედულების შემუშავება, მათი ზეპირად და წერილობით ჩამოყალიბება და ახსნა-განმარტება. ● თავისი შეხედულებების დაცვა და დასაბუთება სახელმძღვანელოში, დამხმარე სახელმძღვანელოებსა და ქრესტომათიებში მოცემული ძირითადი ტექსტებისა და წყაროების მოშველიებით. ● მასწავლებლის მიერ მოცემულ კონკრეტულ თემაზე მცირე ზომის კომპილაციური ხასიათის ნარკვევის დაწერა სახელმძღვანელოში, დამხმარე სახელმძღვანელოებსა და ქრესრომათიებში მოცემული მასალების საფუძველზე. ● სახელმძღვანელოში და დამხმარე სახელმძღვანელოებში შეტანილი ცნებებისა და ტერმინების ზეპირი და წერილობითი ახსნა-განმარტება. ● სასკოლო ტექნიკური საშუალებების პრაქტიკული გამოყენება სასკოლო საილუსტრაციო მასალის დემონსტრირებისათვის. ● დამხმარე ისტორიული ლიტერატურის გამოყენება. ● ლექსიკონებისა და ენციკლოპედიების გამოყენება. ● სახელმძღვანელოში, დამხმარე სახელმძღვანელოებსა და ქრესტომათიებში მოცემული მასალებისა და წყაროების მიხედვით კონკრეტულ თემაზე კომპილაციური ხასიათის მოხსენების შედგენა და მოსწავლეთა საისტორიო წრეში მისი შინაარსის წარდგენა. ● სასკოლო კედლის გაზეთისათვის საისტორიო წერილის შედგენა. ● პრესის, რადიოს, ტელევიზიის, კინოს, თეატრის საშუალებით მიღებული ინფორმაციის დამოუკიდებლად გააზრება და თავისი ისტორიული შეხედულებების დასაბუთებულად გამოყენება. საქართველოს ისტორიის კურსი XIX - XX სს. სასწავლო მასალის შინაარსი ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის საგანი და პერიოდიზაცია. ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის ძირითადი წყაროები. ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორის ისტორიოგრაფია (ზოგადი მიმოხილვა). ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობა. ● ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის დაწყება ● რუსეთის მიერ ამიერკავკასიის დაპყრობის ძირითადად დამთავრება და კოლონიზატორულ-რუსიფიკატორული პოლიტიკის გაძლიერება. ● 1832 წლის აჯანყება („შეთქმულება”). ● საქართველო XIX ს. 40-50 წლებში. ● ქართული კულტურა XIX ს. პირველ ნახევარში. ● ბატონყმობის გაუქმება საქართველოში. ● XIX ს. 70-იანი წლების ბურჟუაზიული რეფორმები საქართველოში. ● კაპიტალიზმის განვითარება და ინდუსტრიული საზოგადოების ჩამოყალიბება საქართველოში. ● აჭარისა და სხვა მიწების დაბრუნება და ქართველი ერის შემდგომი კონსოლიდაცია. ● საქართველოს გლეხთა მოძრაობა და ხალხოსნები. ● თერგდალეულთა პროგრამის წყაროები და შინაარსი. ● თერგდალეულები ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სათავეში. ● თერგდალეულთა დაშლა „დასებად”. ● მუშათა მოძრაობის დაწყება და ქართული სოციალ-დემოკრატიის („მესამე დასის”) ჩამოყალიბება. ● საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაციების გაერთიანება და რსდმ პარტიაში შესვლა. ● ქართული საზოგადოებრივ-პოლიტიკური აზროვნების ძირითადი მიმდინარეობები XIX-XX სს. მიჯნაზე. ● ქართული კულტურა XIX ს. მეორე ნახევარში. ● საქართველო რუსეთის პირველი რევოლუციის პერიოდში. ● საქართველო პირველი მსოფლიო ომისა და თებერვლის რევოლუციის პერიოდში. ● ქართული კულტურა XX ს. დასაწყისში. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენა. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საშინაო პოლიტიკა. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა. ● კულტურული მშენებლობა საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. ● საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ხელმეორედ დაპყრობა და ანექსია. ● საქართველო ამიერკავკასიის ფედერაციისა და საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში. ● ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის განახლება. 1924 წლის აჯანყება. ● საქართველოს სახალხო მეურნეობის გასახელმწიფოებრიობა. ● საქართველოს სახალხო მეურნეობის ინდუსტრიალიზაცია. ● საქართველოს სახალხო მეურნეობის კოლექტივიზაცია. ● „კულტურული რევოლუცია” საქართველოში. ● საქართველო „სახელმწიფო სოციალიზმის” საბჭოთა სისტემაში. ● 30-იანი წლების პოლიტიკური რეპრესიები საქართველოში. ● საქართველო მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში. ● საქართველო ომის შემდგომ პერიოდში. ● საქართველო საბჭოთა რეჟიმის რღვევის პირველ ეტაპზე. 1956 წლის 9 მარტის ტრაგედია თბილისში. ● საქართველო საბჭოთა რეჟიმის რღვევის მეორე ეტაპზე. 1978 წ. 14 აპრილის ამბები თბილისში. ● საქართველო საბჭოთა კავშირის „გარდაქმნის” პერიოდში. 1989 წ. 9 აპრილის ამბები თბილისში. ● ქართული კულტურა 40-80-იან წლებში. ● საბჭოთა კავშირის დაშლა და საქართველოს ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენა. ● საქართველო თანამედროვე ეტაპზე. ● რას გვასწავლის საქართველოს ისტორია. მოსწავლეთა ცოდნის სავალდებულო მინიმუმი საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის შესწავლის შედეგად მოსწავლემ უნდა იცოდეს: ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის საგანი, ქრონოლოგიური ჩარჩოები და შინაგანი პერიოდიზაციის პრინციპები. ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის ისტორიოგრაფიის ძირითადი წყაროები, მათი დაცვა-შენახვისა და პუბლიკაციის მდგომარეობა, მოქმედი ქრესტომათიების გამოყენების წესები. ● საქართველოს ახალი და უახლესი ისტორიის ისტორიოგრაფიის განვითარების ძირითადი ეტაპები. ● რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრიბის, ეროვნული სახელმწიფოებრიობის გაუქმებისა და რუსული მმართველობის დამყარების შედეგები. ● XIX ს. პირველი ოცწლედის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის (შ იარაღებული აჯანყებებისა და გამოსვლების) მიზეზები, მსვლელობა, შედეგები და ისტორიული მნიშვნელობა. ● რუსეთის მიერ საქართველოსა და მთელი ამიერკავკასიის დაპყრობის ძირითადად დასრულებისა და ცარიზმის კოლონიზატორულ-რუსიფიკატორული პოლიტიკის გაძლიერების შედეგები. ● 1832 წლის აჯანყების („შეთქმულების”) მიზეზები, მიზნები, თავისებურებები და ადგილი ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობაში. ● XIX ს. 40-50-იანი წლების სამეურნეო გამოცოცხლების, ადმინისტრაციული რეფორმებისა და სოციალ-განმათავისუფლებელი გამოსვლების მიზეზები და შედეგები სამეგრელოს, აფხაზეთის და სვანეთის სამთავროების გაუქმების მნიშვნელობა რუსეთის მიერ საქართველოს პოლიტიკური დაპყრობის დასრულებისათვის. ● XIX ს. პირველი ნახევრის ქართული კულტურის ძირითადი მიღწევები. ● საქართველოში ბატონყმობის გაუქმების მიზეზები, შედეგები, ისტორიული მნიშვნელობა. ● საქართველოში კაპიტალიზმის (საბაზრო ეკონომიკის) განვითარებისა და ინდუსტრიული საზოგადოების ჩამოყალიბების ეტაპები, ზოგადი ნიშნები და თავისებურებები. მეტროპოლიასთან შედარებით საქართველოს ეკონომიკური ჩამორჩენილობის მიზეზები. ● აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების, აჭარისა და სხვა მიწების დაბრუნებისა და კაპიტალიზმის განვითარების მნიშვნელობა უძველესი ქართველი ერის შემდგომი კონსოლიდაციისათვის. ● საქართველოს ხალხოსნური მოძრაობის განვითარების ეტაპები და მარცხის მიზეზები. ● თერგდალეულთა იდეურ-თეორიული წყაროები, მათი სამოღვაწეო პროგრამის ხასიათი და შინაარსი. ● თერგდალეულთა როლი ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ახალი ეტაპის დაწყებასა და განვითარებაში. ● თერგდალეულთა პირველ და მეორე დასებად დაშლის მიზეზები და შედეგები, მათი პროგრამულ-ტაქტიკური პრინციპების საერთო და განმასხვავებელი ნიშნები. ● საქართველოში მუშათა კლასის ჩამოყალიბებისა და მარქსიზმის გავრცელების ძირითადი ეტაპები, „მესამე დასის“, როგორც ქართული სოციალ-დემოკრატიის, ურთიერთობა თერგდალეულთა პირველ და მეორე დასებთან და რუსეთის სოციალ-დემოკრატიასთან. ● საქართველოს მუშათა სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაციების შესვლა რუსეთის სოციალ-დემოკრატიულ პარტიაში, ბოლშევიზმისა და მენშევიზმის წარმოშობა, მათი გავლენის ზრდა რუსეთის პირველი რევოლუციის წინახანებში. ● XIX ს. დასასრულისა და XX ს. დასაწყისის საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკური აზროვნების ძირითადი მიმდინარეობების არსი და ერთმანეთთან დამოკიდებულება. ● XIX ს. მეორე ნახევრის ქართული კულტურის აღორძინება-განახლების, „ევროპიზაციის“, დემოკრატიზაციისა და გამრავალფეროვნების მიზეზები და შედეგები, ი.ჭავჭავაძისა და სხვა თერგდალეულთა განსაკუთრებული როლი ქართული ლიტერატურისა და კულტურის სხვა დარგების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი და სოციალურ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის სამსახურში ჩაყენების საქმეში. ● საქართველოს სოციალური კლასებისა და ფენების, პოლიტიკური პარტიებისა და მიმდინარეობების პროგრამები, სტრატეგია და ტაქტიკა 1905-1907 წლების რევოლუციაში. რევოლუციის განვითარების ეტაპები და შედეგები. ● სახელმწიფო სათათბიროს სახელმწიფო საბჭოს, პოლიტიკიური პარტიების ლეგალიზაციისა და სტოლიპინის რეფორმების მნიშვნელობა. საქართველოს ადგილი პირველ მსოფლიო ომში. თებერვლის რევოლუციის შემდეგ საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ცხოვრების დემოკრატიზაციისა და ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის მნიშვნელობა საქართველოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის გასაშლელად. ● ქართული კულტურის აღმავლობის მიზეზები და შედეგები, აგრარულ-ინდუსტრიული საზოგადოების საბინაო და შრომის პირობები, საოჯახო ყოფა, ჩაცმულობა, წეს-ჩვეულებები, გართობა-სანახაობები XX ს. დასაწყისში. ● საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის საშინაო და საგარეო პირობები და ისტორიული მნიშვნელობა. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საშინაო პოლიტიკის პრინციპები, მრავალწყობიანი ეკონომიკის მშენებლობის მიღწევები და ნაკლოვანებები, ეროვნული და აგრარული პრობლემების გადაწყვეტისათვის ბრძოლის შედეგები. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკის პრინციპები, მიღწევები და ნაკლოვანებები, საერთაშორისო აღიარების დაგვიანების მიზეზები და შედეგები. ● საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კულტურული მშენებლობის პრინციპები და შედეგები, მათი მნიშვნელობა ქართული კულტურის შემდგომი განვითარებისათვის. ● საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ხელმეორედ დაპყრობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის გაუქმების მომზადებისა და განხორციელების ფაქტები და მოვლენები, დოკუმენტები და მასალები. ● ძალდატანებით გასაბჭოებული საქართველოს ამიერკავკასიის ფედერაციაში და საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში შეყვანის შედეგები. ● 1924 წლის საყოველთაო აჯანყების მიზეზები, შედეგები და ისტორიული მნიშვნელობა. ● საქართველოს მრეწველობისა და სახალხო მეურნეობის სხვა დარგების გასახელმწიფოებრიობის შედეგები და მნიშვნელობა. ● საქართველოს სახალხო მეურნეობის ინდუსტრიალიზაციის წყაროები, ტემპები, მეთოდები, იმპერიული ხასიათი, ფორმალური და რეალური შედეგები. ● საქართველოს სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციისა და კულაკობის ლიკვიდაციის ტემპები, მეთოდები, ფორმალური და რეალური შედეგები. ●  “კულტურული რევოლუციის” ანუ იდეოლოგიზაციის მიზნები, ეტაპები და შედეგები საქართველოში. ● საქართველოს ადგილი გამარჯვებული “სახელმწიფო სოციალიზმის” იმპერიულ სისტემაში, საქართველოს “მოკავშირე” რესპუბლიკად გამოცხადების ხასიათი. ● 30-იანი წლების პოლიტიკური რეპრესიების განსაკუთრებული სიმკაცრისა და სხვა თავისებურებათა მიზეზები საქართველოში, რეპრესიების მიზნები და შედეგები. ● ქართველი ხალხის წვლილი ფაშიზმზე პროგრესული კაცობრიობის გამარჯვების საქმეში. ● ომისშემდეგდროინდელი საქართველოს სახალხო მეურნეობის აღდგენა და ხალხის მატერიალური კეთილდღეობის გაუმჯობესება. იდეოლოგიური ბრძოლის გამწვავებისა და პოლიტიკური რეპრესიების განახლების მიზეზები და შედეგები. ● საბჭოთა ტოტალიტალური რეჟიმის ლიბერალიზაიის პირველი ცდის რეალური შედეგები. 1956 წლის 9 მარტის ტრაგედია თბილისში. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის გაძლიერება. ● სამეურნეო რეფორმების ჩაშლა და ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის აღმავლობა 60-70-იანი წლების “უძრაობის” პერიოდში. 1978 წლის 14 აპრილის ამბები თბილისში. ● ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის საყოველთაო-სახალხო მოძრაობად გადაქცევა. 1989 წლის 9 აპრილის ამბები თბილისში. ● 40-იანი წლების იდეოლოგიური რეპრესიების, 50-იანი წლების ლიბელარიზაციის, 60-70-იანი წლების "უძრაობისა" და 80-იანი წლების "გარდაქმნის" გავლენა ქართული კულტურის განვითარებაზე. ● საბჭოთა კავშირისა და სოციალისტური ბანაკის კრახის შინაგანი და საერთაშორისო პირობები. საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის ისტორიული მნიშვნელობა. ● თანამედროვე საქართველოს საზოგადოებრივი და პოლიტიკური წყობილება, საერთაშორისო მდგიმარეობა. ეკონომიკური კრიზისის მიზეზები გარდამავალი პერიოდის სიძნელეები და მათი დაძლევის პერსპექტივები. ● ქართველი ხალხის მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის გაკვეთილები. მოსწავლის დამოუკიდებელი აზროვნება და უნარ-ჩვევები საქართველოს ისტორიის სისტემური კურსის მეორე კონცენტრის გავლის შედეგად XII კლასის მოსწავლეს უნდა შეეძლოს: ● საქართველოს ისტორიის საგნის, პერიოდიზაციისა და ქრონოლოგიური ჩარჩოების ზეპირი და წერილობითი დასაბუთება. ● საქართველოს ისტორიის სახელმძღვანელოში და დამხმარე ლიტერატურაში გატარებული ისტორიული კონცეფციების ერთმანეთისაგან განსხვავება, მისთვის მიუღებელი კონცეფციების მიმართ კრიტიკული შენიშვნებისა და მისაღები კონცეფციების უპირატესობათა ზეპირი და წერილობითი დასაბუთება. ● სახელმძღვანელოებისა და დამხმარე ლიტერატურის დაკონსპექტება, კონსპექტში შესატანად მის მიერ შერჩეული ფაქტების, თარიღების, მოვლენებისა და დებულებების პირველხარისხოვანი მნიშვნელობის დასაბუთება. ● მოსწავლის მიერ მიცემულ ან საკუთარი ინიციატივით შერჩეულ კონკრეტულ ისტორიულ თემაზე ბიბლიოგრაფიისა და სტრუქტურული გეგმის შედგენა, მოპოვებული წყაროებისა და ლიტერატურის საფუძველზე კომპილაციური ხასიათის მცირე მოცულობის ნარკვევის დაწერა. ● საკუთარი კონპილაციური ნარკვევის კონსპექტის, ანოტაციის, თეზისების შედგენა და მათ საფუძველზე სასკოლო საისტორიო წრეში ზეპირი მოხსენებით გამოსვლა, რეგიონალურ და რესპუბლიკურ კონფერენციებსა და კონკურსებში მონაწილეობის მიღება. ● საკუთარი კომპილაციური ნარკვევის მოკლე შინაარსისა და დასკვნების შედგენა სასკოლო კედლის გაზეთში გამოსაქვეყნებლად. ● საკუთარი ან მის მიერ გაზიარებული ისტორიული შეხედულებების ზეპირი და წერილობითი დაცვა სასკოლო, დამხმარე და საერთო ლიტერატურის, პრესის, რადიოს, კინოს, ტელევიზიის, კომპიუტერული და სხვა მასალების მიშველიებით. ● სასკოლო და სკოლისგარეშე საისტორიო დისკუსიებში, წარმოდგენებში, განხილვებში, გასამართლებებში მონაწილეობის მიღება და საკუთარი მოსაზრების გარკვეული წყაროებითა და არგუმენტებით დასაბუთება. ● სასკოლო და სკოლისგარეშე ლიტერატურაში მოცემული ნებისმიერი ქრონოლოგიური სისტემით დაფიქსირებული თარიღების სხვა ნებისმიერ ქრონოლოგიურ სისტემებზე გადაყვანა. ● ნებისმიერი ისტორიული რუკის (მსოფლიო, რეგიონალური, სახელმწიფოებრივი, ქრონოლოგიური, თემატური, ეპიზოდური და სხვ.) პრაქტიკური გამოყენება. ● საშუალო სკოლისათვის განკუთვნილი ტექნიკური საშუალებების გამოყენება. ● საშუალო სკოლის სახელმძღვანელოებსა და დამხმარე სახელმძღვანელოებში მოცემული ყველა ცნების, ტერმინის, ილუსტრაციის, დიაგრამისა და სხვა თვალსაჩინოების შინაარსის ზეპირი და წერილობითი ახსნა-განმარტება. ● მასწავლებლის მიერ მიცემული ან საკუთარი ინიციატივით მოპოვებული ფაქტობრივი და სტატისტიკური მასალების საფუძველზე საქართველოს ისტორიის სხვადასხვა პერიოდის თუ ცალკეული ასპექტების (მოსახლეობა, პოლიტიკური და ეკონომიკური განვითარება, ომები, კულტურის ძეგლები და სხვ.) ამსახველი დიაგრამების შედგენა და პრაქტიკური გამოყენება. ● ყველა სახის სახელმძღვანელოების, დამხმარე სახელმძღვანელოების, ქრესტომათიების, დოკუმენტური კრებულების, ლექსიკონების, ენციკლოპედიების, მხატვრული და სპეციალური ლიტერტურის გამოყენება. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი მათემატიკაში საგანმანათლებლო სფეროს ზოგადი დახასიათება სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი მათემატიკაში არის სახელმწიფო დოკუმენტი, რომელშიც ჩამოყალიბებულია მოთხოვნები მოსწავლეთა მათემატიკური მომზადების მიმართ. მასში მოცემულია ის აუცილებელი სასწავლო მასალა, რასაც უნდა შეიცავდეს მათემატიკის სასწავლო კურსი, ასევე განსაზღვრულია ის ცოდნა და უნარ-ჩვევები, რომელთაც უნდა ფლობდეს მოსწავლე ამ კურსის ათვისების შემდეგ. სტანდარტს თან დაერთვის ტიპიურ ამოცანათა ნიმუშებიც. სტანდარტი არ განსაზღვრავს ცალსახად მათემატიკის სასწავლო კურსის შინაარსს. იგი მხოლოდ იმ საკითხებს მოიცავს, რომელთაც აუცილებლად უნდა შეიცავდეს კურსი (გაცნობის თუ სისტემატური კურსის სახით). ამიტომ სტანდარტის მოთხოვნები შეიძლება პროგრამების და სახელმძღვანელოების სხვადასხვა ვარიანტებმა დააკმაყოფილოს. სტანდარტი ადგენს მოთხოვნებს განათლების შემდეგ საფეხურებზე: I-VI, VII-IX, და X-XII კლასებში. სტანდარტის მოთხოვნათა შინაარსი განპირობებულია სასკოლო მათემატიკური განათლების მიზნებით. ესაა: მოსწავლეთა ინტელექტუალური განვითარება, აზროვნების მათემატიკური სტილის ფორმირება; იმ კონკრეტული მათემატიკური ცოდნის დაუფლება, რომელიც აუცილებელია პრაქტიკული საქმიანობისათვის, სხვა დისციპლინების შესასწავლად, განათლების გასაგრძელებლად; წარმოდგენათა შექმნა მათემატიკური იდეების და მეთოდების შესახებ, ასევე მათემატიკის, როგორც სინამდვილის აღწერის ფორმის და შემეცნების საშუალებების შესახებ; წარმოდგენათა შექმნა მათემატიკაზე, როგორც კულტურის ნაწილზე და საზოგადოებრივი პროგრესისთვის მათემატიკის მნიშვნელობაზე. ცვლილებანი მათემატიკური განათლების მიზნებში და ამოცანებში გამოწვეულია შემდეგი მიზეზებით: XX საუკუნეში განათლების ძირითადი მიზანი იყო იმ ცოდნის და უნარ-ჩვევების დაგროვება, რაც აუცილებელია პროფესიული ფუნქციების შესასრულებლად ინდუსტრიულ საზოგადოებაში. მათემატიკური დისციპლინებიც ეფექტიანად უწყობენ ხელს შესაბამისი სოციალური დაკვეთის შესრულებას. მაგრამ ამჟამად საზოგადოება ხდება ინფორმაციული და პოლიტექნიკური განათლების ძველი კონცეფცია აღარ შეესაბამება მის მოთხოვნებს. გადაისინჯება ტრადიციული შეხედულებაც მათემატიკის სასწავლო შინაარსზე, მის როლზე და ადგილზე ზოგად განათლებაში. ამჟამად მათემატიკის სწავლების უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა ყველა მოსწავლის მათემატიკური მომზადების რაღაც გარანტირებული დონის უზრუნველყოფა მოსწავლეთა მომავალი პროფესიული არჩევანისგან დამოუკიდებლად. საზოგადოების კომპიუტერიზაცია, თანამედროვე ინფორმაციული ტექნოლოგიების დანერგვა მოითხოვს მუშაკის მათემატიკურად განათლებულობას თითქმის ყოველ სამუშაო ადგილზე. მათემატიკურ განათლებულობაში იგულისხმება კონკრეტული მათემატიკური ცოდნაც და მათემატიკის მეშვეობით გამომუშავებადი აზროვნების გარკვეული სტილიც. კონკრეტული მათემატიკური ცოდნის გარეშე გაძნელებულია თანამედროვე ტექნიკის მოწყობის პრინციპების გაგება და ტექნიკის გამოყენება, მეცნიერული ცოდნის აღქმა, მრავალფეროვანი სოციალური, ეკონომიკური, პოლიტიკური ინფორმაციის აღქმა და ინტერპერტაცია, ნაკლებად ეფექტიანია ყოველდღიური პრაქტიკული საქმიანობა. საბაზო მათემატიკური მომზადების გარეშე შეუძლებელია თანამედროვე ადამიანის განათლების აგება. მათემატიკა სკოლაში საყრდენი საგანია მომიჯნავე დისციპლინების შესასწავლად. გაიზარდა მათემატიკური განათლების გავლენა ჰუმანიტარული ციკლის საგნებზეც. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია მათემატიკის შესწავლის ეფექტი, რომელიც დაკავშირებულია აზროვნების მათემატიკური სტილის ფორმირებასთან. აზროვნების ეს სტილი მჟღავნდება გარკვეული სააზროვნო ჩვევების სახით. მათემატიკის შესწავლა ავითარებს ლოგიკურ და და ალგორითმულ აზროვნებას, ხელს უწყობს სააზროვნო მოქმედიანობის ხერხების დაუფლებას, ავითარებს აზროვნების შემოქმედებით და გამოყენებით მხარეებს. მათემატიკის სასკოლო კურსის ათვისების შემდეგ მოსწავლეს მოეთხოვება: Ÿ ფლობდეს მათემატიკურ ენას (იცოდეს და გამოიტანოს მათემატიკური ტერმინები და სიმბოლოები, გაიგოს და განმარტოს მათემატიკური შინაარსი); Ÿ შეეძლოს დასაბუთება და გაანალიზება (მოიფიქროს არგუმენტები, მოიყვანოს მაგალითები, ჩაატაროს დასაბუთებული მსჯელობა, გაარკვიოს მსჯელობათა მართებულობა, გამოთქვას და შეამოწმოს ვარაუდები, ამოიცნოს ვითარება, როდესაც საჭიროა შეფასება და გამოიყენოს შეფასება მსჯელობისას, გაზომვისას, გამოთვლებისას, ამოცანათა ამოხსნისას); Ÿ შეეძლოს ამოცანის ამოხსნა, ჩამოყალიბება, შედგენა (საამისოდ გამოიყენოს მათემატიკური თვისებები, დამოკიდებულებანი, გამოთვლები, გარდაქმნები, აგებანი, გაზომვები). მოთხოვნები I-VI კლასების მათემატიკის სასწავლო კურსისადმი მათემატიკის I-VI კლასების კურსი საშუალებას უნდა აძლევდეს მოსწავლეს შეისწავლოს შემდეგი საკითხები: რიცხვები და გამოთვლები კურსი მოსწავლეს წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს ნატურალურ რიცხვთა ჩაწერის სხვადასხვა ხერხზე და აცნობდეს მას რიცხვთა პოზიციური ჩაწერის პრინციპებს ათობითი სისტემის მაგალითზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ნატურალური და არაუარყოფითი რაციონალური რიცხვები (წილადები და ათწილადები); რიცხვითი სხივი; ნატურალური რიცხვების, წილადებისა და ათწილადების შედარება; ამ რიცხვებზე ოთხივე არითმეტიკული მოქმედება, მოქმედებათა კანონები, მოქმედებათა შესრულების თანმიმდევრობა. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს მარტივი და შედგენილი რიცხვების, ნაშთიანი გაყოფის, ჯერადის და გამყოფის შესახებ, ნატურალური რიცხვის მარტივ მამრავლებად დაშლის შესახებ. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს პროპორცია და მისი თვისებები, პროცენტი, რიცხვით (არითმეტიკულ) გამისახულებათა მნიშვნელობის გამოთვლა, ტექსტური ამოცანების ამოხსნა, რიცხვების დამრგვალება. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებეს სიდიდეების (მანძილი, მასა, დრო), მათი საზომი ერთეულებისა და ერთეულებს შორის თანაფარდობათა შესახებ. გეომეტრიული ფიგურები და სიდიდეები კურსი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს გეომეტრიულ ფიგურებს (წერტილს, მონაკვეთს, სხივს, წრფეს, კუთხეს, სიბრტყეს, მრავალკუთხედსა და მის სახეებს, წრეს, წრეწირს, ბირთვს, სფეროს, ცილინდრს, მართკუთხა პარალელეპიპედს, კუბს), აგრეთვე ცილინდრის და მართკუთხა პარალელეპიპედის შლილებს. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს გეომეტრიული სიდიდეების (მონაკვეთის სიგრძის, კუთხის გრადუსული ზომის, ბრტყელი ფიგურის ფართობის, სივრცული ფიგურის მოცულობის) შესახებ და აცნობდეს მოსწავლეებს მართკუთხედის ფართობის და მართკუთხა პარალელეპიპედის მოცულობის გამოსათვლელ ფორმულებს. კურსში წარმოდგენილი უნდა იყოს ჩამოთვლილი ბრტყელი გეომეტრიული ფიგურების გამოსახვის და გაზომვის ხერხები. ალგებრის ელემენტები კურსი მისწავლეებს უნდა აცნობდეს უმარტივეს ასოით გამოსახულებებს, მათი რიცხვითი მნიშვნელობის გამოთვლას, უმარტივეს ერთუცნობიან განტოლებებს და მათი გამოყენებით ამოცანების ამოხსნას. მონაცემების თვალსაჩინოდ წარმოდგენის ხერხები კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს ცხრილების და დიაგრამების (წრიულის, ხაზოვანის, სვეტოვანის) შესახებ. იგი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს სკალის, მასშტაბის ცნებებს და მათ გამოყენებებს. მოთხოვნები მოსწავლეთა მათემატიკური ცოდნის და უნარ–ჩვევებისადმი I-VI კლასების კურსის ათვისების შემდეგ I-VI კლასების მათემატიკის კურსის ათვისების შედეგად მოსწავლეს მოეთხოვება: რიცხვები და გამოთვლები: Ÿ შეეძლოს რიცხვების გამოსახვა რიცხვით სხივზე; Ÿ შეეძლოს რიცხვების შედარება; Ÿ იყენებდეს ოპერაციათა კომპონენტებს შორის კავშირს; Ÿ შეეძლოს რიცხვის დაშლა მარტივ მამრავლებად; Ÿ იყენებდეს საერთო გამყოფის და საერთო ჯერადის ცნებებს ამოცანების ამოხსნისას; Ÿ შეეძლოს რიცხვის და სიდიდის წილადის თუ პროცენტის გამოთვლა და შებრუნებული ამოცანების ამოხსნა; Ÿ შეეძლოს პროპორციის შედგენა, პროპორციის უცნობი წევრის პოვნა; Ÿ შეეძლოს გამოთვლების შესრულება ზეპირად და წერით და რიცხვების დამრგვალება საჭირო სიზუსტით; Ÿ შეეძლოს რამდენიმემოქმედებიანი რიცხვითი გამოსახულების მნიშვნელობის გამოთვლა; Ÿ შეეძლოს ტექსტური ამოცანების ამოხსნა. გეომეტრიული ფიგურები და სიდიდეები Ÿ შეეძლოს ამოიცნოს, აღწეროს, შეადაროს გეომეტრიული ფიგურები; Ÿ შეეძლოს შლილის საშუალებით დაუკავშიროს ბრტყელი ფიგურები სივრცულ ფიგურებს და პირიქით; Ÿ შეეძლოს უმარტივესი გეომეტრიული ამოცანების ამოხსნა ნახაზების და მოდელების გამოყენებით; Ÿ შეეძლოს მრავალკუთხედის პერიმეტრის, მართკუთხედის ფართობის და ერთეულოვანი კვადრატებით შედგენილი ფიგურის ფართობის, აგრეთვე მართკუთხა პარალელეპიპედის მოცულობის გამოთვლა; Ÿ ფლობდეს გეომეტრიული საზომი ხელსაწყოების პრაქტიკული გამოყენების ჩვევებს ფიგურათა გამოსახვისას და გაზომვების ჩატარებისას. ალგებრის ელემენტები Ÿ შეეძლოს უმარტივესი ასოით გამოსახულებათა წაკითხვა და შედგენა, მათი მნიშნელობების გამოთვლა ასოების მოცემული რიცხვითი მნიშვნელობებისათვის; Ÿ შეეძლოს უმარტივესი განტოლებების ამოხსნა, რომლებიც უცნობს შეიცავს შესაკრების, საკლების, მაკლების, თანამამრავლის, გასაყოფის ან გამყოფის სახით; Ÿ შეეძლოს უმარტივესი ტექსტური ამოცანების ამოხსნა განტოლების შედგენის გზით. მონაცემების თვალსაჩინოდ წარმოდგენის ხერხები Ÿ შეეძლოს წაიკითხოს და გამოიყენოს ცხრილები და დიაგრამები; Ÿ შეეძლოს წაიკითხოს და გამოიყენოს სკალები და მასშტაბები. მოთხოვნები VII-IX კლასების მათემატიკის სასწავლო კურსისადმი მათემატიკის VII-IX კლასების კურსი საშუალებას უნდა აძლევდეს მოსწავლეს შეისწავლოს შემდეგი საკითხები: რიცხვთა სისტემები და გამოთვლები კურსში უნდა შეისწავლებოდეს რაციონალური რიცხვები: რაციონალური რიცხვის ცნება, რიცხვთა თვისებები, რიცხვების შედარება, მოქმედებები რაციონალურ რიცხვებზე და მათი თვისებები. კურსი წარმოდგენას უნდა იძლეოდეს ირაციონალურ რიცხვებზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს რიცხვითი და ალგებრული გამოსახულებების ზუსტი და მიახლოებითი რიცხვითი მნიშვნელობების გამოთვლის ხერხები და ალგორითმები (მათ შორის, კალკულატორის გამოყენებით). პლანიმეტრია კურსი მოსწავლეებს წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს სიბრტყეზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ძირითადი გეომეტრიული ფიგურები სიბრტყეზე: წერტილი, წრფე (წრფეთა პარალელურობა და მართობულობა), სხივი, მონაკვეთი (მათ შორის, მართობის და დახრილის ცნებები, მონაკვეთის სიგრძე), კუთხე (მათ შორის, მოსაზღვრე და ვერტიკალური კუთხეების ცნებები, კუთხის გრადუსული ზომა), კუთხის ბისექტრისა, ტეხილი სამკუთხედი და მისი კერძო სახეები (მართკუთხა, მახვილკუთხა, ბლაგვკუთხა, ტოლფერდა, ტოლგვერდა), სამკუთხედის ელემენტები (გვერდი, კუთხე, წვერო, მედიანა, ბისექტრისა, სიმაღლე, შუახაზი), ოთხკუთხედი და მისი კერძო სახეები (პაპალელოგრამი, მართკუთხედი, რომბი, კვადრატი, ტრაპეცია), ოთხკუთხედის ელემენტები (გვერდი, კუთხე, წვერო, დიაგონალი, სიმაღლე, ტრაპეციის შუახაზი), ამოზნექილი მრავალკუთხედი, წრეწირი, წრე და მათი ნაწილები (ცენტრი, რადიუსი, დიამეტრი, ქორდა, რკალი, სექტორი, სეგმენტი), წრეწირის მხრები და მკვეთი, ცენტრალური და ჩახაზული კუთხეები, წრეწირში ჩახაზული და წრეწირზე შემოხაზული წესიერი მრავალკუთხედები. კურსი უნდა შეიცავდეს: ძირითად ამოცანებს აგებაზე (სამკუთხედის აგება სამი გვერდით, მონაკვეთის შუაზე გაყოფა, კუთხის ბისექტრისის აგება, მოცემული წრფისადმი მართობული წრფის აგება); მოსაზღვრე და ვერტიკალური კუთხეების თვისებებს; მართობის და დახრილის თვისებებს; სამკუთხედის უტოლობას; სამკუთხედების ტოლობის ნიშნებს; ტოლფერდა სამკუთხედის თვისებებს. კურსი უნდა შეიცავდეს თეორემებს: სამკუთხედის და მრავალკუთხედის შიგა კუთხეების ჯამის შესახებ; სამკუთხედის გარე კუთხის თვისებების შესახებ; მოცემულ წერტილზე წრფისადმი მისი მართობული წრფის არსებობის და ერთადერთობის შესახებ; თეორემებს წრფეთა პარალელურობასა და მართობულობას შორის კავშირის შესახებ; თალესის და პითაგორას თეორემებს; 30°-იანი კუთხის მოპირდაპირე კათეტის თვისების შესახებ; პარალელოგრამის, მართკუთხედის და რომბის თვისებების შესახებ; სამკუთხედის და ტრაპეციის შუახაზის თვისების შესახებ; ცენტრალური და ჩახაზული კუთხეების ზომების შესახებ; წრეწირის რადიუსისა და წრეწირზე შემოხაზული და წრეწირში ჩახაზული წესიერი მრავალკუთხედის გვერდებს შორის დამოკიდებულების შესახებ. კურსი უნდა შეიცავდეს აგრეთვე: მასალას მართკუთხა სამკუთხედში კუთხეებსა და გვერდებს შორის ტრიგონომეტრიული თანაფარდობების შესახებ; სამკუთხედის გვერდებისა და კუთხეების ურთიერთგანლაგების და ტოლი სამკუთხედების გვერდებსა და კუთხეებს შორის დამოკიდებულებების შესახებ; მასალას ბრტყელი ფიგურების სიმეტრიის (ღერძული, ცენტრული) შესახებ; მასალას სამკუთხედების მსგავსების და მსგავსი ფიგურების აგების შესახებ. კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს ბრტყელი ფიგურების ფართობზე და აცნობდეს ფართობის გამოსათვლელ ფორმულებს (სამკუთხედის, ოთხკუთხედის, წესიერი მართკუთხედის, წრის, სექტორის, სეგმენტის), აგრეთვე წრეწირის და მისი რკალის სიგრძის გამოსათვლელ ფორმულებს. სტერეომეტრია კურსი უნდა შეიცავდეს წრფეთა და სიბრტყეთა ურთიერთმდებარეობის შესახებ. კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს მართ პრიზმას, წესიერ პირამიდას, ბირთვს, ცილინდრს, კონუსს და მათ შლილებს. კურსი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს აგრეთვე მართი პრიზმის, წესიერი პირამიდის, ბირთვის, ცილინდრისა და კონუსის ზედაპირის ფართობის და მოცულობის გამოსათვლელ ფორმულებს. სიმრავლეები კურსში უნდა შეისწავლებოდეს სიმრავლის, ქვესიმრავლის, ქვესიმრავლის დამატების, სიმრავლეთა გაერთიანების და თანაკვეთის ცნებები. კურსი უნდა შეიცავდეს ცნებებს სიმრავლეთა შორის შესაბამისობის, ასახვის (ფუნქციის) და მისი მოცემის ხერხების შესახებ. ალგებრა კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ასოითი გამოსახულების, მისი მნიშვნელობის, ფორმულის, იგივეობის, იგივურად ტოლობის ცნებები; ალგებრული ოპერაციები და მათი თვისებები; მთელი და მარტივი წილადური გამოსახულებების იგივური გარდაქმნები (მათ შორის, ერთწევრების და მრავალწევრების შეკრება და გამრავლება, მსგავსი წევრების შეერთება, მრავალწევრის მამრავლებად დაშლის ხერხები - საერთო თანამამრავლის ფრჩხილებს გარეთ გატანა, შემოკლებული გამრავლების ფორმულები, დაჯგუფების ხერხი). კურსში უნდა შეისწავლებოდეს აგრეთვე მთელმაჩვენებლიანი ხარისხი და მისი თვისებები, არითმეტიკული ფესვი და მისი თვისებები, ერთუცნობიანი წრფივი და კვადრატული განტოლებანი, ერთუცნობიანი წრფივი უტოლობა, განტოლებათა სისტემის და მისი ამონახსნის ცნებები, ერთუცნობიან წრფივ უტოლობათა სისტემა, განტოლებათა ტოლფასობა, უმარტივესი რაციონალური და ირაციონალური განტოლებანი. კურსი ზოგიერთი კერძო მაგალითის შესწავლის საფუძველზე წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეს ალგორითმის ცნებაზე და მისი ჩაწერის ფორმებზე. რიცხვითი ფუნქციები კურსში უნდა შეისწავლებოდეს საკოორდინატი სიბრტყის, რიცხვითი ფუნქციის, ფუნქციის გრაფიკის ცნებები და ფუნქციის თვისებები (კლებადობა, ზრდადობა, ნიშანმუდმივობა); კურსი უნდა შეიცავდეს ცნობებს ელემენტარულ ფუნქციათა (y=kx+b, y=ax​2+bx+c, y=x​3, y=, y= ) შესახებ; კურსში წარმოდგენილი უნდა იყოს მასალა კვადრატული ფუნქციის თვისებების გამოყენებით კვადრატული უტოლობის ამოხსნის ხერხის შესახებ. ალბათობის თეორიის და მათემატიკური სტატისტიკის ელემენტები კურსი უნდა შეიცავდეს შემთხვევითი მოვლენების ცხოვრებისეულ მაგალითებს; წარმოდგენილი უნდა იყოს შემთხვევითობის აღმწერი თვალსაჩინო ფიზიკური მოდელები: მონეტა, ურნა, კამათელი, „რულეტი", გალტონის დაფა და სხვა. კურსი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს სხვადასხვა ტიპის სტატისტიკური ექსპერიმენტის შედეგად მიღებულ მონაცემებს და მათი პირველადი დამუშავების მეთოდებს (უმარტივესი ცხრილის სახით წარმოდგენას, სიხშირეების გამოთვლას, გრაფიკულ წარმოდგენას, საშუალო და საშუალო კვადრატული გადახრის გამოთვლას); აგრეთვე მონაცემების პირველადი დამუშავების საფუძველზე ექსპერიმენტების შედეგების შესახებ ვარაუდების გამოთქმის მაგალითებს: არის თუ არა ორი ან რამდენიმე შედეგი თანაბრად მოსალოდნელი; ერთი რომელიმე შედეგი უფრო მოსალოდნელი, ვიდრე მეორე; რამდენჯერ უფრო მოსალოდნელი. კურსი მოსწავლეებს უნდა აცნობდეს აგრეთვე ალბათობის კლასიკურ გასაზღვრებას და ალბათობის გამოთვლის მაგალითებს ვარიანტების დათვლის ხერხების გამოყენებით.  მოთხოვნები მოსწავლეთა მათემატიკური ცოდნის უნარ-ჩვევებისადმი VII-IX კლასების კურსის ათვისების შემდეგ VII-IX კლასების მათემატიკის კურსის ათვისების შედეგად მოსწავლეს მოეთხოვება: რიცხვთა სისტემები და გამოთვლები Ÿ ესმოდეს რიცხვის ცნების გაფართოების არსი; Ÿ შეეძლოს რიცხვების გამოსახვა რიცხვით წრფეზე; Ÿ შეეძლოს რიცხვების შედარება; Ÿ იყენებდეს არითმეტიკულ მოქმედებათა კანონებს, მოქმედებათა შესრულების თანმიმდევრობას ამოცანათა ამოხსნისას; Ÿ შეეძლოს გამოთვლების შესრულება წერით, ზეპირად და კალკულატორით, რიცხვების დამრგვალება სათანადო სიზუსტით. პლანიმეტრია Ÿ შეეძლოს ამოიცნოს, აღწეროს, შეადაროს შესწავლილი ბრტყელი ფიგურები; Ÿ შეეძლოს გამოსახოს შესწავლილი ფიგურები და შეასრულოს უმარტივესი აგებანი; Ÿ შეეძლოს ამოხსნას ამოცანები გეომეტრიულ ფიგურათა შესწავლილი თვისებების საფუძველზე (ამოცანები აგებაზე, დამტკიცებაზე, გამოთვლაზე); Ÿ შეეძლოს შეასრულოს გაზოვები საზომი ხელსაწყოებით და სათანადო სიზუსტით. სტერეომეტრია Ÿ შეეძლოს ამოიცნოს, აღწეროს, შეადაროს შესწავლილი სივრცული ფიგურები; Ÿ შეეძლოს სიბრტყეზე გამოსახოს შესწავლილი ფიგურები და მათი შლილები; Ÿ შეეძლოს მარტივი ამოცანების ამოხსნა ნახაზების და მოდელების გამოყენებით; Ÿ შეეძლოს გამოთვალოს მართი პიზმების, წესიერი პირამიდის, ბირთვის, ცილინდრის და კონუსის ზედაპირის ფართობი და მოცულობა შესაბამისი ფორმულების საშუალებით. სიმრავლეები Ÿ შეეძლოს სიმრავლის მოცემა სხვადასხვა ხერხით; Ÿ შეეძლოს სიმრავლეთა გაერთიანების, თანაკვეთის, ქვესიმრავლის დამატების მოძებნა; Ÿ შეეძლოს სიმრავლეთა ენის გამოყენება გეომეტრიის, ალგებრის და სხვა ამოცანათა ამოხსნისას; Ÿ შეეძლოს სიმრავლეთა შორის შესაბამისობის და ასახვის დამყარება, ფლობდეს ასახვის მოცემის ხერხებს (ანალიზურად, წყვილთა სიმრავლით, გრაფებით). ალგებრა Ÿ შეეძლოს ალგებრულ გაოსახულებათა შედგენა და ალგებრული გარდაქმნების შესრულება (ჩასმები, იგივური გარდაქმნები, ამოფესვა-ახარისხება, მარტივ ფორმულებში ცვლადების გამოსახვა ერთიმეორის საშუალებით) მთელ და მარტივ წილადურ თუ ირაციონალურ გამოსახულებებში, მათი რიცხვითი მნიშვნელობების გამოთვლა; Ÿ შეეძლოს ერთუცნობიანი წრფივი და კვადრატული განტოლებების, აგრეთვე მათზე დაყვანადი უმარტივესი რაციონალური და ირაციონალური განტოლებების ამოხსნა; Ÿ შეეძლოს წრფივ ორუცნობიან განტოლებათა სისტემეების, წრფივი ერთუცნობიანი უტოლობების და მათი სისტემების ამოხსნა; Ÿ შეეძლოს ამოცანების ამოხსნა განტოლებების და მათი სისტემების საშუალებით; Ÿ შეეძლოს კურსში შესწავლილის ანალოგიური ალგორითმების წაკითხვა და ჩაწერა. რიცხვითი ფუნქციები Ÿ შეეძლოს ფუნქციურ დამოკიდებულებათა აღწერა ცხრილების, ფორმულების და გრაფიკების საშუალებით; Ÿ შეეძლოს ელემენტარულ (შესწავლილ) ფუქციათა თვისებების გარკვევა (კლებადობა, ზრდადობა, ნიშანმუდმივობა); Ÿ შეეძლოს ელემენტარულ (შესწავლილ) ფუქციათა თვისებების გამოყენება ამოცანათა ამოსახსნელად (მათ შორის, ერთუცნობიან კვადრატულ უტოლობათა ამოხსნა). ალბათობის თეორიის და მათემატიკური სტატისტიკის ელემენტები Ÿ შეეძლოს შემთხვევითი მოვლენების მაგალითების მოყვანა; Ÿ შეეძლოს მარტივი სტატისტიკური ექსპერიმენტის ჩატარება; Ÿ შეეძლოს მონაცემთა პირველადი დამუშავება და ამის შედეგად ვარაუდების გამოთქმა ექსპერიმენტების შედეგების შესახებ; Ÿ შეეძლოს ვარიანტების დათვლის ხერხების დახმარებით ამოცანების ამოხსნა ალბათობის გამოთვლაზე. მოთხოვნები X-XII კლასების მათემატიკის სასწავლო კურსისადმი ვარიანტი I* სტერეომეტრია კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს ძირითად გეომეტრიულ ფიგურებს სივრცეში: წერტილი, წრფე (წრფეთა პარალელურობა და მართობულობა, სიბრტყეთა პარალელურობა და მართობულობა), მონაკვეთი (მათ შორის, მართობისა და დახრილის ცნება, მანძილი წერტილიდან სიბრტყემდე), კუთხე (გადამკვეთ და აცდენილ წრფეებს შორის, წრფესა და სიბრტყეს შორის, სიბრტყეებს შორის), ამოზნექილი მრავალწახნაგა და მისი ელემენტები (წვერო, წიბო, წახნაგი), მრავალწახნაგას კერძო სახეები – პრიზმა, მისი ელემეტები (ფუძე, გვერდითი წახნაგი, გვედითი წიბო, სიმაღლე, დიაგონალი) და პრიზმის კეძო სახეები; პირამიდა, მისი ელემენტები (წვერო, წიბო, ფუძე, გვერდითი წახნაგი, აპოთემა, სიმაღლე) და პირამიდის კერძო სახეები (მათ შორის პირამიდა); წესიერი მრავალწახნაგები (წესიერი ტეტრაედრი, კუბი, ოქტაედრი, დოდეკაედრი, იკოსაედრი), ბრუნვითი სხეულები – მართი ცილინდრი, მისი ელემენტები (რადიუსი, მსახველი, ფუძეები, სიმაღლე); მართი კონუსი, მისი ელემენტები (წვერო, ფუძე, მსახველი სიმაღლე); ბირთვი, სფერო და მათი ელემენტები (რადიუსი, დიამეტრი, ცენტრი). კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს წრფისა და სიბრტყის და ორი სიბრტყის პარალელურობის ნიშნებს, მართობულ სიბრტყეთა თვისებას, პარალელეპიპედის თვისებებს, სამი მართობის თეორემას, ფიგურათა პარალელურ დაგეგმილებას სიბრტყეზე და მის თვისებებს. კურსი უნდა შეიცავდეს სტერეომეტრიის აქსიომებს და მასალას სივრცული ფიგურების სიბრტყეზე გამოსახვის შესახებ. კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს სივრცული ფიგურების მოცულობაზე და ზედაპირის ფართობზე და აცნობდეს მოცულობის გამოსათვლელ ფორმულებს (მართკუთხა და და დახილი პარალელეპიპედის, პრიზმის, პირამიდის, ცილინდრის, კონუსის, ბირთვის), აგრეთვე ცილინდრის და კონუსის ზედაპირებს, სფეროს ფართობის გამოსათვლელ ფორმულებს. ალგებრა კურსში უნდა ისწავლებოდეს ირაციონალური და მაჩვენებლიანი განტოლებები, მაჩვენებლიანი უტოლობები. რიცხვითი ფუნქციები კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ელემენტარული რიცხვითი ფუქციები (ხარისხოვანი, წილადწრფივი, კვადრატული, მაჩვენებლიანი) და მათი ზოგიერთი თვისება. კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს მიმდევრობაზე, მათემატიკური ინდუქციის პრინციპზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს არითმეტიკული და გეომეტრიული პროგრესიები. ----------------------------- * ვარიანტი I შეესაბამება ჰუმანიტარული პროფილით სწავლებას, ხოლო ვარიანტი II - ყველა სხვა ტიპის სწავლებას. მათემატიკური ლოგიკის ელემენტები კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს ცნებაზე, მსჯელობაზე, დასკვნაზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს გამონათქვამები, ლოგიკური კავშირები, გამონათქვამთა ექვივალენტობა. კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს არსებობის და და ზოგადობის ქვანტორებს. ალბათობის თეორიის და მათემატიკური სტატისტიკის ელემენტები კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს გადანაცვლების, წყობის, ჯუფდების ცნებებს, მათ გამოსათვლელ ფორმულებს და ბინომის ფორმულას. კურსი უნდა შეიცავდეს ალბათური მოდელების აღწერას ელემენტარულ ხდომილებათა სასრული სივრცის შემთხვევაში. სიმრავლეთა თეორიის უმარტივესი ცნებების გამოყენებით უნდა შეისწავლებოდეს შედგენილი ხდომილობების (ხდომილობათა გაერთიანება, თანაკვეთა) ალბათობების გაოთვლის წესები. კურსში წარმოდგენილი უნდა იყოს პირობითი ალბათობის და ხდომილებათა დამოუკიდებლობის ცნებები; შემთხვევითი სიდიდეების, მათი განაწილების კანონის ცნებები; შემთხვევით სიდიდეთა რიცხვითი მახასიათებლები (მათეატიკური ლოდინი, მედიანა, დისპერსია). კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს დიდ რიცხვთა კანონის და ცენტრალური ზღვარითი თეორემის არსზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს შერჩევითი მეთოდი, ამოკრეფის და ვარიაციული მწკრივის ცნებები, მედიანა, საშუალო მნიშვნელობა, საშუალო კვადრატული გადახრა და ამოკრეფის სხვა მახასიათებლეები. კურსში წარმოდგენილი უნდა იყოს ბერნულის სქემაში „წარმატების" ალბათობის შეფასება, ნდობის ინტერვალის ცნება. ვარიანტი II მათემატიკის X-XII კლასების კურსი საშუალებას უნდა აძლევდეს მოსწავლეს შეისწავლოს შემდეგი საკითხები: პლანიმეტრია კურსში უნდა შეისწავლებოდეს გეომეტრიული გარდაქმნები (პარალელური გადატანა, მობრუნება, ღერძული და ცენტრული სიმეტრია, ჰომოთეტია, მსგავსების გარდაქმნა), სამკუთხედების მსგავსების ნიშნები, კონუსების თეორემა, სინუსების თეორემა, სამკუთხედების ამოხსნა. კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს გეომეტრიის კურსის ლოგიკურ აგებულებას და მის განსხვავებულ ვარიანტებს. სტერეომეტრია კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს ძირითად გეომეტრიულ ფიგურებს სივრცეში: წერტილი, წრფე (წრფეთა პარალელურობა და მართებულობა, აცდენილი წრფეები), სიბრტყე (წრფის და სიბრტყის პარალელურობა და მართობულობა), მონაკვეთი (მათ შორის, მართობისა და დახრილის ცნება, მანძილი წერტილიდან სიბრტყემდე), კუთხე (გადამკვეთ და აცდენილ წრფეებს შორის, წფესა და სიბრტყეს შორის, სიბრტყეებს შორის), ამოზნექილი მრავალწახნაგა და მისი ელემენტები (წვერო, წიბო, წახნაგი), მრავალწახნაგას კერძო სახეები – პრიზმა, მისი ელემენტები (ფუძე, გვერდითი წახნაგი, გვერდითი წიბო, სიმაღლე, დიაგონალი) და პრიზმის კერძო სახეები; პირამიდა, მისი ელემენტები (წვერო, წიბო, ფუძე, გვერდითი წახნაგი, აპოთემა, სიმაღლე) და პირამიდის კერძო სახეები (მათ შორის, წესიერი პირამიდა); წესიერი მრავალწახნაგები (წეესიერი ტეტრაედრი, კუბი, ოქტაედრი, დოდეკაედრი, იკოსაედრი); ბრუნვითი სხეულები – მართი ცილინდრი, მისი ელემენტები (რადიუსი, მსახველი, ფუძეები, სიმაღლე); მართი კონუსი, მისი ელემენტები (წვერო, ფუძე, მსახველი, სიმაღლე); ბირთვი, სფერო და მისი ელმენტები (რადიუსი, დიამეტრი, ცენტრი). კურსში უნდა შეისწავლებოდეს წრფისა და სიბრტყის და ორი სიბრტყის პარალელურობის ნიშნები, მართობულ სიბტყეთა თვისება, პარალელეპიპედის თვისებები, სამი მართობის თეორემა, ფიგურათა პარალელური დაგეგმილება სიბრტყეზე და მისი თვისებები. კურსი უნდა შეიცავდეს სტერეომეტრიის აქსიომებს, მასალას სივრცული ფიგურების სიბრტყეზე გამოსახვის შესახებ და მასალას სივცული ფიგურების ბრტყელი კვვეთების აგების შესახებ. კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს სივრცული ფიგურების მოცულობაზე და ზედაპირის ფართობზე და აცნობდეს მოცულობის გამოსათვლელ ფორმულებს (მართკუთხა და დახრილი პარალელეპიპედის, პრიზმის, პირამიდის, ცილიდრის, კონუსის, ბირთვის), აგრეთვე ცილინდრის და კონუსის ზედაპირების, სფეროს ფართობის გამოსათვლელ ფორმულებს. ალგებრა კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ლოგარითმის ცნება, ლოგარითმის თვისებები; ირაციონალური, მოდულის შემცველი, ლოგარითმული, მაჩვენებლიანი განტოლებები და უტოლებები. კურსი უნდა აცობდეს მოსწავლეებს განტოლებათა მიახლოებითი ამოხსნის ხერხებს (გრაფიკულს, მონაკვეთის შუაზე გაყოფის). რიცხვითი ფუნქციები კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ელემეტარული რიცხვითი ფუნქციები (ხარისხოვანი, წილადწრფივი, კვადრატული, მაჩვენებლიანი, ლოგარითმული, ტრიგონომეტრიული) და მათი ზოგიერთი თვისება; ორუცნობიან უტოლობათა სისტემის ამოხსნა გრაფიკების გამოყენებით. კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს შექცეული ფუნქციის, რთული ფუნქციის ცნებებს. კურსი წამოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს მიმდევრობებზე, მათემატიკური ინდუქციის პრინციპზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს არითმეტიკული და გეომეტრიული პროგრესიები. ტრიგონომეტრია კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ნებისმიერი არგუმენტის სინუსის, კოსინუსის, ტანგესის ცნებები; ძირითადი ტრიგონომეტრიული იგივობები ( sin​2a + cos​2a = 1, tga =, 1+ tg​2a = ), დაყვანის ფორმულები, შეკრების ფორმულები, უმარტივესი ტრიგონომეტრიული განტოლებები. ანალიზური გეომეტრიის ელემენტები კურსში უნდა შეისწავლებოდეს ვექტორის ცნება, ვექტორის კოორდინატები, მოქმედებები ვექტორებზე – ვექტორის ნამრავლი რიცხვზე, ვექტორთა ჯამი, ვექტორთა სკალარული ნამრავლი. კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს კოორდინატთა სხვადასხვა სისტემებს (დეკარტული კოორდინატები სივრცეში, პოლარული კოორდინატები სიბრტყეზე და სფერული კოორდინატები), ორ წერტილს შორის მანძილის გამოსათვლელ ფორმულას, წრეწირის და სფეროს განტოლებებს, წრფის და სიბრტყის განტოლებებს. მათემატიკური ლოგიკის ელემენტები კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს ცნებაზე, მსჯელობაზე, დასკვნაზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს გამონათქვამები, პრედიკატები, ლოგიკური კავშირები, გამონათქვამთა ექვივალენტობა. კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს არსებობის და ზოგადობის ქვანტორებს. ალბათობის თეორიის და მათემატიკური სტატისტიკის ელემენტები კურსი უნდა აცნობდეს მოსწავლეებს გადანაცვლების წყობის, ჯუფდების ცნებებს, მათ გამოსათვლელ ფორმულებს და ბინომის ფორმულას. კურსი უნდა შეიცავდეს ალბათური მოდელების აღწერას ელემენტარულ ხდომილებათა სასრული სივრცის შემთხვევაში. სიმრალეთა თეორიის უმარტივესი ცნებების გამოყენებით უნდა შეისწავლებოდეს შედგენილი ხდომილობების (ხდომილობათა გაერთიანება, თანაკვეთა) ალბათობების გამოთვლის წესები. კურსში წარმოდგენილი უნდა იყოს პირობითი ალბათობის და ხდომილობათა დამოუკიდებლობის ცნებები; შემთხვევითი სიდიდეების, მათი განაწილების კანონის ცნებები; შემთხვვევით სიდიდეთა რიცხვითი მახასიათებლები (მათემატიკური ლოდინი, მედიანა, დისპერსია). კურსი წარმოდგენას უნდა უქმნიდეს მოსწავლეებს დიდ რიცხთა კანონის და ცენტრალური ზღვარითი თეორემის არსზე. კურსში უნდა შეისწავლებოდეს შერჩევითი მეთოდი, ამოკრეფის და ვარიაციული მწკრივების ცნებები, მედიანა, საშუალო მნიშნელობა, საშუალო კვადრატული გადახრა და ამოკრეფის სხვა მახასიათებლები. კურსში წაროდგენილი უნდა იყოს ბერნულის სქემაში „წარმატების" ალბათობის შეფასება, ნდობის ინტერვალის ცნება. მოთხონები მოსწავლეთა მათემატიკური ცოდნის და უნარ-ჩვევებისადმი X-XII კლასების კურსის ათვისების შემდეგ ვარიანტი I X-XII კლასების მათემატიკის კურსის ათვისების შედეგად მოსწავლეს მოეთხოვება: სტერეომეტრია ● შეეძლოს სივრცული ფიგურების გამოსახვა სიბრტყეზე; ● შეეძლოს ამოხსნას ამოცანები გამოთლაზე გეომეტრიულ ფიგურათა გაცნობილი თვისებების საფუძევლზე.  ალგებრა ● შეეძლოს მაჩვენებლიანი განტოლებების და უტოლობების ამოხსნა; ● შეეძლოს ირაციონალური განტოლებების ამოხსნა. რიცხვითი ფუნქციები ● შეეძლოს წაიკითხოს და ააგოს შესწავლილ ელემენტარულ ფუნქციათა გრაფიკები; ● იყენებდეს ფუნქციათა თვისებებს ამოცანების ამოხსნისას; ● შეეძლოს მიმდევრობის აგება ზოგადი წევრის ან რეკურენტული დამოკიდებულების მიხედვით; ● შეეძლოს პროგრესიებზე ამოცანების ამოხსნა n წევრის ფორმულის და n წევრის ჯამის ფორმულის გამოყენებით.  მათემატიკური ლოგიკის ელემენტები ● შეეძლოს ლოგიკური კავშირების და ქვანტორების გამოყენება გამონათქვამთა შესადგენად; ● შეეძლოს შედგენილ გამონათქვამთა ჭეშმარიტება-მცდარობის გარკვევა; ● შეეძლოს მარტივი დედუქციური მსჯელობების ჩატარება, დასკნების გაკეთება. ალბათობის თეორიის და მათემატიკური სტატისტიკის ელემენტები ● შეეძლოს კომბინატორიკის ძირითადი ფორმულების გამოყენება ამოცანათა ამოსახსნელად; ● შეეძლოს მოცემული ამოკრეფისათვის მედიანის, საშუალო მნიშვნელობის, საშუალო კვვადრატული გადახრის გამოთვლა; ● შეეძლოს კურსში წარმოდგენილი ალბათური მოდელების გამოყენება ამოცანების ამოსახსნელად; ● შეეძლოს ექსპერიმენტის ალბათური მოდელის შედგენა (ექსპერიმენტის შესაბამისი სხვადასხვა ხდომილობების ურთიერთდაკავშირება და მათი ალბათობების გამოთვლა). ვარიანტი II X-XII კლასების მათემატიკის კურსის ათვისების შედეგად მოსწავლეს მოეთხოვება: პლანიმეტრია ● შეეძლოს ამოხსნას უმარტივესი ამოცანები გეომეტრიულ გარდაქმნებზე; ● შეეძლოს სამკუთხედების ამოხსნა; ● შეეძლოს გეომეტრიის კურსის ლოგიკური აგების განსხვავებული ვარიანტების მოყვანა; სტერეომეტრია ● შეეძლოს სივრცული ფიგურების გამოსახვა სიბტყეზე; ● შეეძლოს შესწავლილი ფიგურების კვეთების აგება; ● შეეძლოს ამოხსნას ამოცანები გეომეტრიულ ფიგურათა შესწავლილი თვისებების საფუძველზე (ამოცანები დამტკიცებაზე და გამოთვლაზე).  ალგებრა ● იყენებდეს ლოგარითმის ძირითად თვისებებს გამოსახულებათა გარდამნისას და რიცხვითი მნიშვნელობის გამოთვლისას; ● შეეძლოს ლოგარითმული და მაჩვვენებლიანი განტოლებების და უტოლობების ამოხსნა; ● შეეძლოს ირაციონალური და მოდულის შემცველი განტოლებების და უტოლობების ამოხსნა; ● შეეძლოს განტოლებათა მიახლოებითი ამოხსნის ხერხების გამოყენება. რიცხითი ფუქციები ● შეეძლოს წაიკითხოს და ააგოს შესწავლილ ელემენტარულ ფუნქციათა გრაფიკები; ● იყენებდეს ფუნქციათა თვისებებს ამოცანების ამოხსნისას; ● შეეძლოს მიმდევრობის აგება ზოგადი წევრის ან რეკურენტული დამოკიდებულების მიხედვით; ● შეეძლოს პროგრესიებზე ამოცანების ამოხსნა n-ური წევრის ფორმულის და n წევრის ჯამის ფორმულის გამოყენებით. ტრიგონომეტრია ● იყენებდეს ძირითად ტრიგონომეტრიულ იგივობებს და ფორმულებს გამოსახულებათა გარდაქმნისა და რიცხვითი მნიშვნელობის გამოთვლისას; ● შეეძლოს უმარტივესი ტრიგონომეტრიული განტოლებების ამოხსნა.  ანალიზური გეომეტრიის ელემენტები ● შეეძლოს მოქმედებების შესრულება ვექტორებზე; ● იყენებდეს ვექტორებს და კოორდინატთა სისტემებს ამოცანათა ამოხსნისას.  მათემატიკური ლოგიკის ელემენტები ●  შეეძლოს ლოგიკური კავშირების და ქვანტორების გამოყენება გამონათქვამთა შესადგენად; ● შეეძლოს შედგენილ გამონათქვამთა ჭეშმარიტება-მცდარობის გარკვევა; ● შეეძლოს მარტივი დედუქციური მსჯელობების ჩატარება, დასკვნების გაკეთება. ალბათობის თეორიის და მათემატიკური სტატისტიკის ელემენტები ● შეეძლოს კომბინატორიკის ძირითადი ფორმულების გამოყენება ამოცანათა ამოსახსნელად; ● შეეძლოს მოცემული ამოკრეფისათვის მედიანის, საშუალო მნიშვნელობის, საშუალო კვადრატული გადახრის გამოთვლა; ● შეეძლოს შეეძლოს კურსში წარმოდგენილი ალბათური მოდელების გამოყენება ამოცანების ამოსახსნელად; ● შეეძლოს ექსპერიმენტის ალბათური მოდელის შედგენა (ექსპერიმენტის შესაბამისი სხვადასხვა ხდომილობების ურთიერთდაკავშირება და მათი ალბათობების გამოთვლა). სანიმუშო დავალებები მოსწავლეთა მომზადების დონის შემოწმების მიზნით I-VI კლასები 1. წაიკითხეთ გამოსახულებანი სიტყვების „ჯამი", „სხვაობა", „ნამრავლი", „განაყოფი" გამოყენებით: ა) 48-45;                 ბ) 91.62 გ) 96:6;                   დ) 86+35 2. დააკვირდით ნახაზს და ამოწერეთ მასზე გამოსახული ყველა მონაკვეთი ასოითი აღნიშვნების გამოყენებით: 3. ჩაწერეთ სიტყვებით შემდეგი რიცხვების სახელწოდებები:  602, 4008, 72906, 50400, 9106054. 4. ჩაწერეთ ციფრებით შემდეგი რიცხვები: ასოთხი ათასი; ორი მილიონ ასორმოცდათხუთმეტი ათას ოცდაექვსი; ცხრა ათას ასოთხი. 5. დაითვალეთ: ა) წყვილებით 20-მდე; ბ) ხუთეულებით 30-მდე; გ) ათეულებით 200-მდე; დ) ასეულებით 3000-მდე; ე) უკან სვლით 40-დან 20-მდე. 6. წაიკითხეთ შემდეგი ტექსტები, ყურადღება მიაქციეთ წილადებს და მოიფიქრეთ, შეიძლება თუ არა მოხდეს, რომ: ა) მზიამ, ირაკლიმ და ბიძინამ თანაბრად გაიყონ ერთი კოლოფი სიმინდის ბურბუშელა - მზიამ მიირთვას ბურბუშელას 1/2 ნაწილი, ირაკლიმ და ბიძინამ - ამდენივე თითოეულმა; ბ) თვითმფრინავი თბილისიდან მოსკოვში გაფრინდეს, გაიფრინოს გზის 3/4, შემდეგ კი საწვავის უკმარისობის გამო უკან გამობრუნდეს და კვლავ თბილისში ჩამოფრინდეს. 7. დააკვირდით ნახაზს. რომელ წილადს დააწერდით უკანასკნელი კვადრატის თავზე? რატომ? 8. ნახაზზე ფიგურაში ჩაწერილი რიცხვი მიუთითებს, თუ წრეწირის რა ნაწილია  ეს ფიგურა. გაარკვიეთ, რა წილადი უნდა ეწეროს ცარიელ ფიგურაში. 9.  ჩაწერეთ: უმცირესი ხუთნიშნა რიცხვი და უდიდესი ექვსნიშნა რიცხვი. 10. წარმოადგინეთ სათანრიგო შესაკრებების ჯამის სახით შემდეგი რიცხვები: 620705 = 50690 = 1001001 = 11. დააკვირდით ჩანაწერებს და გამოთვლების გარეშე გადაწერეთ ისე, რომ * ნიშანი შეცვალოთ საჭირო ნიშნით >, < ან =. ა) 20089 + 193 * 20184 + 193; ბ) 3706 - 198 * 3706 - 203; გ) 3001 . 206 * 2798 . 206; დ) 2818 : 48 * 2906 : 48. 12. დახაზეთ რიცხვითი სხივი და გამოსახეთ მასზე წერტილები, რომლებიც შეესაბამება რიცხვებს: 2; 3,5; 4. 13. გაარკვიეთ, რა რიცხვები შეესაბამება A, B და C წერტილებს რიცხვით სხივზე: 14. დაალაგეთ რიცხვები 5,1; 2,08; 3,4; 2; 5,025; 3. კლებადობის მიხედვით. 15. დააკვირდით რეიცხვებს და შეავსეთ ცხრილი: 2028, 45615, 8766, 50001, 94050, 2148934, 130400, 777. იყოფა 2-ზე იყოფა 3-ზე იყოფა 5-ზე იყოფა 9-ზე იყოფა 10-ზე 16.შეაფასეთ, მოცემული სიდიდეებიდან რომელი შეიძლება გამოხატავდეს ქალაქებს შორის მანძილს: 11 მმ; 156 კმ; 1 მ და 38 სმ; 8 დმ; 5 მ; 12 სმ. 17. გადაიხაზეთ და შეავსეთ ცხრილი 60 წმ 100 წმ 352 წმ 1 წთ 3 წთ 6 წთ და 10 წმ 18. შეასრულეთ მოქმედებები: ა) 1036 - 2148 : 12; ბ) 4 -  + ; გ) ; დ) 14,4 : 36 + (19,4 -1,8) ​.  . 19. გაარკვიეთ: 8 ტონის რა ნაწილია 50 კგ? 2 საუკუნის რა ნაწილია 10 თვე? 10 კმ-ის რა ნაწილია 200მ? 20. ვთქვათ ზაზამ გაკვეთილების მომზადებას 1 სთ და 20 წთ მოანდომა. მათემატიკის მომზადებას დასჭირდა ამ დროის , ხოლო ქართული ენის მომზადებას - . რამდენი წუთი დახარჯა ზაზამ სხვა საგნების მოსამზადებლად? შეეცადეთ ამოხსნათ ამოცანა ორი სხვადასხვა გზით. 21. ვთქვათ, რძით სავსე ბიდონის მასაა 34 კგ, ხოლო ნახევრად სავსე იმავე ბიდონის - 18,5 კგ. რას იწონის ცარიელი ბიდონი? შეეცადეთ ამოხსნათ ამოცანა რამდენიმე განსხვავებული გზით. 22. ვთქვათ, თბილისიდან ზესტაფონისაკენ და ზესტაფონიდან თბილისისაკენ ერთდროულად გამოვიდა ორი ავტომობილი. თბილისიდან გასული ავტომობილი ყოველ ერთ საათში 50 კმ-ს გადის, ზესტაფონიდან გასული კი - 40 კმ-ს. თბილისიდან ზესტაფონამდე 200 კმ მანძილია, რამდენ საათში შეხვდებიან ავტომობილები ერთმანეთს? თბილისიდან რა მანძილზე მოხდება შეხვედრა? რამდენ საათში ჩავა თბილისიდან გასული ავტომობილი ზესტაფონში? კიდევ რისი შეტყობა შეიძლება ამოცანის პირობიდან? დასვით სათანადო კითხვები. 23. გაარკვიეთ, რა მანძილია თბილისიდან ხაშურამდე, თუ რუქაზე ამ ქალაქებს შორის 23,6 სმ-ია და რუქის მასშტაბია 1:500000. 24. დახაზეთ მართკუთხედი, რომლის გვერდების სიგრძეებია 3 სმ და 5 სმ. 25. რა სიგრძისაა ნახაზზე გამოსახული მონაკვეთი? 26. შეავსეთ ცხრილი და მოისაზრეთ, რამდენჯერ იზრდება მართკუთხედის ფართობი მისი ერთ-ერთი გვერდის რამდენიმეჯერ დაგრძელების შედეგად: სიგრძე მეტრებში 3 3 9 9 სიგანე მეტრებში 2 4 4 16 ფართობი კვ. მეტრებში 27. რისი ტოლია ნახაზზე გამოსახული ფიგურის ფართობი? 28. ვთქვათ, კვადრატის ფორმის მქონე ფილას გვეერდის სიგრძეა 50 სმ. რამდენი ფილა იქნება საჭირო 1,5 კმ სიგრძის და 3,5 მ სიგანის მქონე გზის დასაგებად? შეცადეთ ამოხსნათ ამოცანა ორი სხვადასხვა გზით. 29. ვთქვათ, სფეროს ფორმის მქონე სათამაშო ბურთის რადიუსის სიგრძეა 8 სმ, ხოლო ძელებს შორის მანძილია 14 სმ. გაეტევა თუ არა ბურთი ძელებს შორის? რატომ? 30. შეიძლება თუ არა, რომ სამი მართკუთხედი, რომელთა გვერდების სიგრძეებია შესაბამისად 5 სმ და 2 სმ, 2 სმ და 9 სმ, 9 სმ და 7 სმ, იყოს ერთიდაიმავე მართკუთხა პარალელეპიპედის წახნაგები? რატომ? 31. ამოიწერეთ იმ ფიგურების ნომრები, რომლებიც კუბის შლილია: 32. გამოთვალეთ 3 სმ სიგრძის წიბოს მქონე კუბის მოცულობა. 33. ვთქვათ, a ერთზე მეტ რომელიმე ნატურალურ რიცხვს აღნიშნავს ჩაწერეთ მისი წინა და მომდევნო ნატურალური რიცხვები. 34. ვთქვათ, მართკუთხა ფორმის მქონე კინოდარბაზში m რიგია, თითოეულ რიგში კი n სკამია. ჩაწერეთ ამ კინოთეატრში სკამების რაოდენობის გამოსათვლელი ასოითი გამოსახულება და იპოვეთ მისი რიცხვითი მნიშვნელობა, როცა: ა) m=20, n=9; ბ) m=15, ნ=10. 35. ამოხსენით განტოლებანი: ა) x + 45 = 59; ბ) 3 - y = 2; გ) 1,5 ​. a = 6; დ) 2 : b = 0,125. 36. მატარებელმა გაიარა 21 კმ, რაც გასავლელი გზის  ნაწილია. რა გზა უნდა გაევლო მატარებელს? VII - IX კლასები 1. ჩაწერეთ უტოლობის სახით პირობა, რომელსაც აკმაყოფილებს რაიმე სიმრავლის ელემენტების რაოდენობა მ , თუ ცნობილია, რომ ამ სიმრავლეში: ა) არანაკლებ 5 ელემენტია; ბ) არაუმეტეს 1000 ელემენტია; გ) 10 ელემენტი მაინცაა; დ) არანაკლებ 6 ელემენტია და არაუმეტეს 100. 2. ჩაწერეთ მათემატიკური სიმბოლოების გამოყენებით: ა) ნატურალური რიცხვი m იყოფა ნატურალურ რიცხვ n უნაშთოდ; ბ) a და b წრფეები არ გადაკვეთს ერთმანეთს. 3.  ჩაწერეთ თითოეული სიმრავლე მისი ელემენტების ჩამოთვლით: ა) A; ბ) B შეიძლება თუ არა სიბრტყეზე წყვილ-წყვილად რომელიმე სამ წერტილს შორის მანძილები იყოს 5 სმ, 7 სმ და 1 სმ? პასუხი ახსენით. 5.  შეამოწმეთ, მართებულია თუ არა ვარაუდი იმის თაობაზე, რომ ყოველ სამკუთხედს: ა) ორი კუთხე მაინც აქვს მახვილი; ბ) ერთი კუთხის გრადუსული ზომა მაინც ნაკლებია 60 გრადუსზე. 6. გაარკვიეთ, შემდეგი წინადადებებიდან რომელია მცდარი და მათი სიმცდარე დაამტკიცეთ სათანადო მაგალითებით: ა) თუკი რიცხვი არაუარყოფითია, მაშინ მისი მოპირდაპირე რიცხვი არადადებითია; ბ) თუკი რიცხვი არაუარყოფითია, მაშინ მისი მოპირდაპირე რიცხვი უარყოფითია; გ) თუკი მოცემული რიცხვის მოპირდაპირე რიცხვი არაუარყოფითია, მაშინ მოცემული რიცხვი არადადებითია; დ) თუკი მოცემული რიცხვის მოპირდაპირე რიცხვი არაუარყოფითია, მაშინ მოცემული რიცხვი უარყოფითია; 7. ზუსტი გამოთვლების გარეშე შეაფასეთ, რომელი წილადია მეტი: ა)  თუ ; ბ)  თუ ; გ)  თუ ; დ)  თუ . 8. იპოვეთ შეცდომა გარდაქმნებში: = = = 1-. 9. გაარკვიეთ რა მონაცემების ცოდნა გჭირდებათ იმისათვის, რათა გამოიანგარიშოთ: ა) კონტეინერების ერთ ჯერზე გადასაზიდად საჭიროა სატვირთო ავტომობილების რაოდენობა; ბ) თვის განმავლობაში თქვენი ოთახის განათებაზე დახარჯული თანხა. შეადგინეთ სასურველი სიდიდის გამოსათვლელი ფორმულა. 10. ცხრილში მოცემულია საწვავის ხარჯი ერთ საათში სხვადასხვა სიმძლავრის ძრავების მუშაობისას: ძრავის სიმძლავრე ცხენის ძალებში 5 10 25 50 100 ბანზინის მასა კოლოგრამებში 1,6 3,0 7,0 13,0 25,0 არის თუ არა დამოკიდებულება მოცემულ სიდიდეებს შორის პირდაპირპროპორციული? უკუპროპორციული? რატომ? 11. ჩამოაყალიბეთ ამოცანა, რომელიც ამოიხსნება x+2x=15 განტოლების საშუალებით. 12. მართკუთხედის ფართობია 96 კვ. მ. მართკუთხედის ერთი გვერდი 4 მეტრით გრძელია მეორეზე. შეადგინეთ ამოცანა ამ მონაცემების გამოყენებით. 13. ჩაწერეთ ა) უსასრულო პერიოდული ათწილადის სახით და ; b) ჩვეულებრივი წილადის სახით 0,7 (6) და 0, (36). 14.  გაარკვიეთ, რა სიმრავლეა: ა) კენტი რიცხვების სიმრავლის დამატება ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლემდე; ბ) ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლის დამატება მთელ რიცხვთა სიმრავლემდე; გ) ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლის დამატება არაუარყოფით მთელ რიცხვთა სიმრავლემდე; 15. საკოორდინატო წრფეზე K, M და N წერტილებით მონიშნულია რიცხვები ,  da 3,5. მიუთითეთ თითოეულს რა რიცხვი შეესაბამება. 16. შეადარეთ რიცხვები:  და -  და - 4, და 1. 17. გამოთვალეთ გამოსახულების მნიშვნელობა: ა) (- 4,4 : 5 + 2,2 ); ბ) 21,15 : 14,1 - 2,8 . 0,125; გ) 1,6 . 10​4 . 5 . 10-​2; დ) 3+. 18. კალკულატორის საშუალებით გამოთვალეთ 3,5 x​2 - 2,1x +19 მრავალწევრის მნიშვნელობა, როცა x = - 0,62. 19. ტოლფერდა სამკუთხედში ერთი გვერდის სიგრძე 25 მეტრია, მეორესი - 10 მეტრი. რომელია მათგან ფუძე? 20. ააგეთ ტოლფერდა სამკუთხედი მოცემული ფუძით და სიმაღლით. 21. გაარკვიეთ, გადაიკვეთება თუ არა ორი წრეწირი, რომელთა რადიუსების სიგრძეებია 7 და 9 სმ, ხოლო ცენტრებს შორის მანძილია: ა) 1 სმ; ბ) 3 სმ; გ) 12 სმ; დ) 18 სმ. 22. დაამტკიცეთ, რომ ორი მოსაზღვრე კუთხის ბისექტრისები ურთიერთმართობულია. 23. მართკუთხედის დიაგონალის სიგრძეა 16 სმ და იგი მართკუთხედის ერთ-ერთ გვერდთან 30˚ -იან კუთხეს ადგენს. იპოვეთ მართკუთხედის ფართობი. 24. იპოვეთ ტოლფერდა სამკუთხედის ფუძესთან მდებარე კუთხეები, თუ წვეროსთან კუთხე 60˚ -იანია. 25. გამოთვალეთ იმ წრეწირის 60˚ -იანი რკალის სიგრძე, რომლის რადიუსია 5 სმ. 26. მართკუთხა სამკუთხედში კათეტის სიგრძეა 4 სმ, მასთან მიმდებარე კუთხე 48˚ -იანია. იპოვეთ მეორე კათეტის და ჰიპოტენუზის სიგრძეები. 27. იპოვეთ იმ წრის რადიუსის სიგრძე, რომელიც ჩახაზულია წესიერ ექვსკუთხედში, თუ ექვსკუთხედის გვერდის სიგრძეა 9 სმ. 28. AB ქორდა ჭიმავს 8 სმ სიგრძის რადიუსის მქონე წრეწირის მესამედს. იპოვეთ ქორდის სიგრძე. 29. იპოვეთ რომბის ფართობი, რომლის დიაგონლების სიგრძეებია 8 სმ და 14 სმ. 30. იპოვეთ იმ ტოლფერდა სამკუთხედის ფუძისადმი გავლებული სიმაღლე, რომლის გვერდების სიგრძეებია 10 სმ, 10 სმ და 12სმ. 31. MK წრფე სამკუთხედის AC გვერდის პარალელურია (იხ. ნახაზი). იპოვეთ BK მონაკვეთის სიგრძე, თუ BC=12სმ, MK=8სმ, AC=15სმ. 32. დახატეთ წესიერი მართი ოთხკუთხა პრიზმის შლილი. 33. შეიძლება თუ არა, რომ სამი მართკუთხედი, რომელთა გვერდების სიგრძეებია შესაბამისად 3სმ და 6სმ, 6სმ და 5სმ, 1სმ და 6 სმ, იყოს ერთიდაიმავე მართი სამკუთხა პრიზმის გვერდითი წახნაგები? რატომ? 34. მართკუთხა პარალელეპიპედის წიბოების სიგრძეა 6 მმ, 8 მმ, და 24 მმ. იპოვეთ მისი დიაგონალების სიგრძეები. 35. წესიერი სამკუთხა პირამიდის სიმაღლე 4 სმ-ია, ხოლო ფუძის გვერდის სიგრძეა6 სმ. იპოვეთ პირამიდის მოცულობა. 36. კონუსის მსახველი 26 სმ სიგრძისაა, ფუძის რადიუსი კი - 10 სმ სიგრძისა. იპოვეთ კონუსის ზედაპირის ფართობი. 37. იპოვეთ  და , თუ  და . 38. გაარკვიეთ, არის თუ არა  სიმრავლე: ა) ლუწი რიცხვების სიმრავლე; ბ) 37-ზე ნაკლები ნატურალური რიცხვების სიმრავლე; გ) 3-ის ჯერადი რიცხვების სიმრავლე; დ) 36-ის გამყოფების სიმრავლე. 39. ვთქვათ, ცნობილია, რომ 50 მოსწავლიდან 37 ინგლისურ ენას სწავლობს, ხოლო 17 - გერმანულ ენას. ყოველი მოსწავლე ერთ ენას მაინც სწავლობს. რამდენი მოსწავლე სწავლობს ორივე ენას? 40. გაარკვიეთ, არის თუ არა A სიმრავლის ასახვა B -ში შემდეგი შესაბამისობა: 41. გამოსახეთ ფორმულიდან F=1,8C +32 C ცვლადი F ცვლადის საშუალებით. 42. გაამარტივეთ გამოსახულებანი: ​. ; ; -+; . 43. გაამარტივეთ გამოსახულებანი: ა) ; ბ) ; გ) ; დ) ; ე) ; ვ) : . 44. დაშალეთ მამრავლებად: ა) 24a​3 -3a​2; ბ) 9x​2- 1; გ) 4a​2 +4ab +b​2; დ) 3x​2 +8x - 3. 45. ამოხსენით განტოლებანი: ა) 4x+2=4-3(4x-1); ბ) (x-3)(x+1)=0; გ) x​2 +3x -2=0; დ) =1; ე) =1; ვ)=4. 46. ამოხსენით უტოლობა და გამოსახეთ ამოხსნათა სიმრავლე საკოორდინატო წრფეზე. ა) 18-3(1-x)x+2;  ბ) ) -1<2x -53. 47. ამოხსენით უტოლობათა სისტემა: 48. ამოხსენით განტოლებათა სისტემები: ა) ბ)  გ) 49. 4 კალამი და 3 რვეული ღირს 7 ლარი. ისეთივე 2 კალამი და 1 რვეული კი ღირს 2,8 ლარი. რა ღირს ერთი კალამი და ერთი რვეული? 50. ორ ნავსადგომს შორის მანძილს კატარღა მდინარის დინების მიმართულებით მოძრაობისას გადის ორ საათში, ხოლო დინების საწინაღმდეგოდ მოძრაობისას - 3 საათში. მდინარის დინების სიჩქარეა 2 კმ/სთ. იპოვეთ კატარღის სიჩქარე მდგარ წყალში. 51.  y=3 ფორმულის მიხედვით შეადგინეთ y-ის მნიშვნელობის გამოსვლის ალგორითმი. 52.  იპოვეთ f=1-x funqciis mniSvnelobani: f(-12); f(a). 53. იპოვეთ y=x​2 - 4 და y=2-x ფუნქციების გრაფიკების გადაკვეთის წერტილები გრაფიკების აგების გარეშე. 54. ააგეთ შემდეგი ფუნქციების გრაფიკები: ა)y=0,5x; ბ)y=-2x+6; გ)y=-x​2+4. 55. ნახაზზე გამოსახულია y=f(x) ფუნქციის გრაფიკი. განსაზღვრეთ: ა) რისი ტოლია ფუნქციის მნიშვნელობა, როცა არგუმენტის მნიშვნელობაა 4; ბ) არგუმენტის რომელი მნიშვნელობისთვის იღებს ფუნქცია მნიშვნელობას 5; გ) x-ის რომელი მნიშვნელობებისათვისაა y ფუნქცია ნულის ტოლი, დადებითი, უარყოფითი; დ) შუალედი, რომელზეც ფუნქცია იზრდება, კლებულობს. 56. ამოხსენით უტოლობა: x​2-4x +3 < 0. 57. გაარკვიეთ ქვემოთ ჩამოთვლილი მოვლენებიდან და სიდიდეებიდან რომელია შემთხვევითი და რომელი არა: ა) ელექტრონათურის მუშაობის ხანგრძლივობა მის გაფუჭებამდე; ბ) ხალხის რაოდენობა, რომელიც მიიღებს მინაწილეობას მომავალ არჩევნებში; გ) მაყურებელთა როდენობა, რომელიც დაესწრება ფეხბურთის მატჩს; დ) მონეტის იატაკზე დაგდებისას გერბის გამოჩენა; გერბის ან საფასურის გამოჩენა; მონეტის იატაკზე დავარდნა. 58. ქალაქის მაცხოვრებელთა გამოკითხვის შედეგად აღმოჩნდა, რომ გამოკითხული 200 კაციდან მხოლოდ 120-მა იცოდა ცურვა. გამოიყენეთ ეს მონაცემები და განჭვრიტეთ, რამდენ კაცს შეუძლია ამ ქალაქში ცურვა, თუ ქალაქის მცხოვრებთა რაოდენობა 80000 კაცის ტოლია. რამდენად სარწმუნო იქნება თქვენი პროგნოზი, თუ თქვენს მიერ გამოკითხული 200 კაცი შეირჩა საცურაო აუზთან? 59 ქვემით მოყვანილი ცხრილი იძლევა ელექტრონათურების სიცოცხლის ხანგრძლივობის განაწილებას თვეების მიხედვით. ააგეთ ფარდობით სიხშირეთა ჰისტოგრამა. იპოვეთ ელექრტონათურის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა და მისი საშუალო კვადრატული გადახრა. დროის ინტერვალი თვეებში ნათურების რაოდენობა 10-15 2 15-20 4 20-25 8 25-30 4 30-35 2 60. კლასში 32 მოსწავლეა, რომელთაგან 14 სამოსანია, 11 ოთხოსანი, 7 კი ხუთოსანი. დირექტორმა გამოიძახა ერთ-ერთი მათგანი კლასის ცოდნის შემოწმების მიზნით. თითოეული მოსწავლის გამოძახება თანაბრადმოსალოდნელია. რისი ტოლია ალბათობა იმისა, რომ გამოძახებული მოსწავლე აღმოჩნდება ოთხოსანი ან ხუთოსანი? X-XII კლასები 1. წაიკითხეთ ჩანაწერები: ა) ; ბ) . 2. ჩაწერეთ ფორმულით და სიტყვებით შემდეგი გამონათქვამების უარყოფა: ა) x<3; ბ) 3,5=7; გ) 2a<7; დ) ax. 3. ორი მცდარი ტოლობის წევრ-წევრად შეკრებით (გამოკლებით, გამრავლებით, გაყოფით) შეიძლება მივიღოთ როგორც მცდარი, ასევე ჭეშმარიტი ტოლობა. მოიყვანეთ მაგალითები. 4. ცნობილია, რომ „თუ პარალელოგრამის დიაგონალები ურთიერთმართობულია, მაშინ ეს პარალელოგრამი რომბია". გამომდინარეობს თუ არა აქედან, რომ „ პარალელოგრამი, რომლის დიაგონალები არაა ურთიერთმართობული - არაა რომბი". 5. შეადგინეთ ამოცანა, რომელიც ამოიხსნება არითმეტიკული პროგრესიის n წევრის ჯამის ფორმულის გამოყენებით. 6. დაამტკიცეთ, რომ პარალელოგრამის დიაგონალების გადაკვეთის წერტილი მისი სიმეტრიის ცენტრია. 7. ფაბრიკის მილს 35,8 სიგრძის ჩრდილი აქვს. ამავე დროს მიწაში ვერტიკალურად ჩამაგრებული 1,9 მ სიგრძის ბოძის ჩრდილი 1,62 მ სიგრძისაა. იპოვეთ მილის სიმაღლე. 8. წრეწირის AB და CD ქორდები S წერტილში გადაკვეთს ერთმანეთს. დაამტკიცეთ, რომ AS BS = CS  DS. 9. ააგეთ წერტილები, რომელშიც გადადის ჰომოთეტიით A (1;2), B (2;2), C (-1;1), D (3;1) წერტილები, თუ ჰომოთეტიის ცენტრი კოორდინატთა სათავეშია, ჰომოთეტიის კოეფიცინტი კი უდრის 2-ს. 10. მოცემულია სამკუთხედის ორი, a,b გვერდი და მესამე გვერდის მოპირდაპირე  კუთხე. იპოვეთ დანარჩენი ორი კუთხე და გვერდი, თუkuTxe. ipoveT danarCeni ori kuTxe da gverdi, Tu a=12, b=8, =60˚.? 11.  AB მონაკვეთის ბოლოებზე და M შუაწერტილზე გავლებულია ერთმანეთის პარალელური წრფეები, რომლებიც სიბრტყეს A1,B1, M1 წერტილებში კვეთს. იპოვეთ MM1 მონაკვეთის სიგრძე, თუ AB მონაკვეთი სიბრტყეს არ კვეთს და AA1=5 მ, BB1=7 მ. 12. დაამტკიცეთ, რომ მანძილი სიბრტყის ყოველი წერტილიდან ამ სიბრტყის პარალელურ სიბრტყემდე ერთნაირია. 13. მართი სამკუთხა პრიძმის ფუძის გვერდებია 10 სმ, 17 სმ და 21 სმ, ხოლო პრიზმის სიმაღლე 18 სმ-ია. იპოვეთ იმ კვეთის ფართობი, რომელიც გვერდით წიბოსა და ფუძის მცირე სიმაღლეზე გადის. 14. ორი სიბრტყე ერთმანეთს 30˚-იანი კუთხით კვეთს. ერთ-ერთ სიბრტყეში მდებარე A წერტილი მეორე სიბრტყიდან დაშორებულია a მანძილით. იპოვეთ მანძილი ამ წერტილიდან სიბრტყეების ურთიერთგადაკვეთის წრფემდე. 15. დედამიწის ბირთვის რადიუსია R. იპოვეთ პარალელის სიგრძე, თუ მისი განედი 60˚-იანია. 16. დახრილი პარალელეპიპედის ფუძეა კვადრატი, რომლის გვერდი 1მ-ის ტოლია. ერთ-ერთი გვერდითი წიბო 2მ-ია და ფუძის თითოეულ მიმდებარე გვერდთან 60˚-იან კუთხეს ქმნის. იპოვეთ პარალელეპიპედის მოცულობა. 17. იპოვეთ შემდეგი გამოსახულების მნიშვნელობა: ა)            ბ)         . 18. ამოხსენით განტოლებანი: ა) =x-8; ბ) =4; გ) (x-15)=4; დ) =. 19. ამოხსენით უტოლობანი: ა) >x; ბ) ; გ) ; დ) 20. იპოვეთ x​5-x​3+1=0 განტოლების ამონახსნი მეათედამდე სიზუსტით. 21. ააგეთ ფუნქციის გრაფიკი: ა) ; ბ) ; გ) ; დ) ; ე) ; ვ) . 22. მოცემულია f(x) =e​x ; g(x) = 1-x.  იპოვეთ: f(g(x)), g(f(x)), f​-1(x), g​-1(x). 23. რა თანხად გადაიქცევა შემნახველ სალაროში 4 წლით შეტანილი 1000-ლარიანი ანაბარი, თუ იგი ყოველწლიურად 2%-ით დიდდება? 24. ამოწერეთ (an) მიმდევრობის პირბველი ხუთი წევრი, თუ a1=0, an+1=2an+4. 25. 1-სა და 16-ს შორის ჩასვით რვა ისეთი რიცხვი, რომ მათ მოცემულ რიცხვებთან ერთად არითმეტიკული პროგრესია შეადგინონ. 26. დაამტკიცეთ, რომ (bn) მიმდევრობა არის გეომეტრიული პრიგრესია და იპოვეთ მისი პირველი n წევრის ჯამი, თუ bn=2​.3​n+1. 27. დაამტკიცეთ მათემატიკური ინდუქციის მეთოდით, რომ 28. გაამარტივეთ გამოსახულება ა) ; ბ) . 29. გამოთვალეთ: ა) ; ბ) . 30. ამოხსენით განტოლებანი: ა)  ; ბ) ; გ)  ; დ) . 31. მოცემულია  da  ვექტორები. იპოვეთ ვექტორი   და სკალარული ნამრავლი . 32. მოცემულია სამკუთხედის A(1;1), B(4;1), C(4;5) წვეროები. იპოვეთ სამკუთხედის კუთხეების კოსინუსები. 33. შეადგინეთ იმ წრფის განტოლება, რომელიც A(-1;1) და B(1;0) წერტილებზე გადის. 34. ჩაწერეთ ლოგიკური კავშირების და კვანტორების გამოყენებით შემდეგი წინადადებები (მარტივი წინადადებები აღნიშნეთ ასოებით): ა) თუ საღამოს იქნება ნისლი, მაშინ დათო ან სახლში დარჩება ან იძულებული იქნება ტაქსი დაიქირაოს; ბ) თუ დავიღალე ან მშია, მაშინ მეცადინეობა არ შემიძლია; გ) თუ ლია ადგება და წავა სკოლაში, მაშინ ის იქნება კმაყოფილი და თუ არ ადგება, მაშინ ის არ იქნება კმაყოფილი. 35. ჩაწერეთ ლოგიკური კავშირების და კვანტორების გამიყენებით შემდეგი გამონათქვამები და გაარკვიეთ მათი ჭეშმარიტული მნიშვნელობები: 36. დაასაბუთეთ, რომ წინადადებები  და  ტოლფასი წინადადებებია. 37. ცნობილია, რომ ხელფასი იზრდება მხოლოდ მაშინ, როცა ადგილი აქვს ინფლაციას და ინფლაციის პირობებში „ცხოვრება ძვირდება“. უნდა ველოდოთ თუ არა „ცხოვრების გაძვირებას“ , თუ შევიტყვეთ, რომ ხვალიდან ხელფასი იზრდება? 38. კლასში 16 მოსწავლეა. საკონტროლო წერის შედეგები მოცემულია სიხშირეთა შემდეგი ცხრილის სახით: გამოთვალეთ შერჩევის საშუალო, შერჩევის მედიანა და შერჩევის საშუალო კვადრატული გადახრა. შეფასება 2 3 4 5 მოსწავლეთა რაოდენობა 3 4 7 2 39. ურნაში 5 თეთრი და 3 შავი ბურთია. ვიღებთ შემთხვევით ერთ-ერთს, ვაფიქსირებთ ფერს და ვაბრუნებთ ურნაში. შემდეგ კვლავ ვიღებთ ბურთს შემთხვევით, ისევ ვაფიქსირებთ ფერს და ვაბრუნებთ ურნაში. ასე ვმოქმედებთ ოთხჯერ. გაარკვიეთ, რას უდრის იმის ალბათობა რომ: ა) ოთხივე ბურთი იქნება თეთრი; ბ) ოთხივე ბურთი იქნება შავი; გ) ორი ან მეტი ბურთი იქნება თეთრი; დ) ერთი ბურთი მაინც იქნება თეთრი; 40. ურნაში 5 თეთრი და 3 შავი ბურთია. ურნიდან მიმდევრობით ვიღებთ 4 ბურთს ისე, რომ ამოღებულ ბურთს ურნაში აღარ ვაბრუნებთ. ყოველი ბურთის ამოღება თანაბრადმოსალოდნელია. გაარკვიეთ, რას უდრის იმის ალბათობა, რომ: ა) ოთხივე ბურთი იქნება თეთრი; ბ) ოთხივე ბურთი იქნება შავი; გ) ორი ან მეტი ბურთი იქნება თეთრი; დ) ერთი ბურთი მაინც იქნება შავი. 41. ერთ კლასში 20 მოსწავლეა, მათ შორის 2 ფრიადოსანი. მეორე კლასში 25 მოსწავლეა, მათ შორის 5 ფრიადოსანი. ვაგდებთ სიმეტრიულ მონეტას. გერნბის მოსვლის შემთხვევაში დაფასთან ვიძახებთ მოსწავლეს პირველი კლასიდან, ხოლო საფასურის მოსვლის შემთხვევაში კი დაფასთან ვიძახებთ მოსწავლეს მეორე კლასიდან. ყოველი მოსწავლის გამოძახება თანაბრადმოსალოდნელია. გაარკვიეთ, რას უდრის იმის ალბათობა, რომ: ა) დაფასთან ფრიადოსან მოსწავლეს გამოვიძახებთ; ბ) დაფასთან გამოვიძახებთ ფრიადოსან მოსწავლეს პირველი კლასიდან. ვთქვათ, რომ გამოძახებული მოსწავლე ფრიადოსანია. რას უდრის იმის ალბათობა, რომ ეს მოსწავლე მეორე კლასიდანაა? სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ფიზიკაში საგანმანათლებლო სფეროს და მასში ფიზიკის ადგილის ზოგადი დახასიათება ფიზიკა ფუნდამენტური მეცნიერებაა. იკვლევს რა ბუნების უზოგადეს კანონებს და მატერიის ძირეულ თვისებებს, იგი საფუძველს უქმნის სხავა საბუნებისმეტყველო და ტექნიკურ მეცნიერებებს და სასწავლო დისციპლინებს. მის გარეშე შეუძლებელია გარემომცველ სამყაროზე სწორი წარმოდგენის შექმნა, რაც ესოდენ აუცილებელია მსოფლმხედველობის ჩამოსაყალიბებლად. დიდია ფიზიკის, როგორც სასწავლო დისციპლინის, მნიშვნელობა მათემატიკის სწავლების პროცესში. სწორედ ფიზიკის დახმარებით სწავლობს ბავშვი მათემატიკის განყენებულ დებულებათა სინამდვილესთან დაკავშირებას. ფიზიკა ქმნის ხიდს რიცხვების, ფიგურების, ცვლადების, ფუნქციების და სხვა მათემატიკურ ცნებათა თუ აღრიცხვათა სამყაროსა და რეალური საგნების სამყაროს შორის. ფიზიკის სწავლების პროცესის აუცილებელი მოთხოვნაა თვისებრივი, რაოდენობრივი და ექსპერიმენტული ამოცანების ამოხსნა. ეს არ უნდა აღიქმებოდეს მხოლოდ როგორც ამ საგნის ათვისების ერთ-ერთი ელემენტი. ფიზიკური ამოცანების ამოხსნა ფიზიკის გაგებასთან ერთად მოსწავლეს იმავდროულად შესძენს პრობლემის გადაწყვეტის გზის ძიების, მისთვის ცნობილ კანონზომიერებათა შორის განსახილავი მოვლენის შესაბამისი კანონზომიერებისა თუ ექსპერიმენტის შერჩევის, ცნობილი ფაქტების საფუძველზე უცნობი კანონზომიერების დადგენის, მიზნის მისაღწევად გამოსადეგი მათემატიკური მეთოდის არჩევის, გასათვალისწინებელისა და უგულებელსაყოფის გარჩევის, გადაწყვეტილების მიღებისა და სხვა უმნიშვნელოვანეს უნარ-ჩვევებს. სწორედ, ამიტომ, ფიზიკა შედის იმ ფუნდამენტური სასწავლო დისციპლინის ოთხეულში, რომელთა განსაკუთრებული როლი საბაზო და საშუალო განათლების მიღების პროცესში აუცილებლად გასათვალისწინებელია. ასეთი დისციპლინებია: მშობლიური ენა და ლიტერატურა, ისტორია, მათემატიკა და ფიზიკა. სწორედ მათ ეკისრებათ ძირითადი დატვირთვა მოსწავლეთა ზნეობრივი და ინტელექტუალური აღზრდის, მოზარდთა გონებრივი განვითარების, ლოგიკური აზროვნებისა თუ ანალიტიკური მსჯელობის უნარის გამომუშავების, საზოგადოებასა და ბუნებაში მიმდინარე მოვლენებისა და პროცესების არსში გარკვევის, საერთოდ, მსოფლმხედველობის ფორმირების საქმეში. საბაზო სკოლაში ფიზიკის შესწავლისათვის გამოყოფილი დროის ნაწილი ასტრონომიას ეთმობა. ასტრონომია ერთ-ერთი აუცილებელი სასწავლო საგანია, რომელიც მოსწავლეებს წარმოდგენას უქმნის სამყაროს აგებულებასა და იმ ადგილზე, რომელიც უკავია დედამიწას – ჩვენს საარსებო გარემოს – სამყაროში; ასტრონომია ასევე წარმოგვიჩენს კოსმოსის მრავალრიცხოვან გამოვლინებებს კაცობრიობის ცხოვრების სრულიად სხვადასხვა სფეროში – მეცნიერებაში, ტექნიკაში, ეკოლოგიაში, მსოფლმხედველობაში და სხვ. ასტრონომია აუცილებელია მოსწავლეთა მსოფლმხედველობის ფორმირებისათვის. მეორე მხრივ, ასტრონომია მჭიდროდ უკავშირდება ფიზიკას, ქიმიას, მათემატიკას და სხვა სასწავლო დისციპლინებს. ავლენს ციურ სხეულებსა და სისტემებში საბუნებისმეტყველო კანონთა და ფორმულათა მართებულობის დამადასტურებელ მოვლენებს, გვიჩვენებს ფიზიკის, ქიმიის და სხვ. კანონთა უნივერსალურობას, აგრეთვე მათემატიკის დიდ როლს სამყაროს კვლევაში, ცალკეულ ასტრონომიულ ამოცანათა ფორმულირებასა თუ გადაწყვეტაში. ამ მხრივ ასტრონომია აუცილებელ სასკოლო საგნად მიგვაჩნია. ვინაიდან მოსწავლეთა უმეტესობა შეიძლება საბაზო სკოლით შემოიფარგლოს, აუცილებლად მიგვაჩნია უკვე საბაზო სკოლაში ასტრონომიული ცოდნი იმ მინიმუმის მიცემა, ურომლისოდაც წარმოუდგენელია ნორმალური ცივილიზებული სახელმწიფოს განათლებული ადამიანი. ძირითადი სკოლა სწავლების შინაარსის მინიმუმი ფიზიკის სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტის ეს ნაწილი განსაზღვრავს საგანში შესაძენი ცოდნისა და უნარ-ჩვევების იმ მოცულობის მინიმუმს, რომელიც ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლამ უნდა მისცეს მოწაფეს. სწავლების ეს მოცულობა აუცილებელია ყველა იმ სკოლისათვის, რომელიც გასცემს ერთიანი ნიმუშის სახელმწიფო სერტიფიკატს. აქ ჩამოთვლილი საკითხები არ მიეკუთვნება დამატებით განათლებას, რომელიც განათლების შესახებ კანონის თანახმად ფინანსირდება ცალკე. ქვემომოყვანილი ნუსხა საფუძვლად დაედება სასწავლო პროგრამებს და სახელმძღვანელოებს. რამდენადაც მოსწავლეთა ნაწილმა შეიძლება აღარ გააგრძელოს სწავლა საშუალო სკოლაში, სტანდარტი ითვალისწინებს იმის აუცილებლობას, რომ ძირითადი სკოლის ფიზიკის კურსი ერთობ დასრულებული იყოს. ამიტომ სწავლების ამ საფეხურის შინაარსში შეტანილია ზოგი საკითხი, რომელიც ადრე შემდგომ საფეხურზე ისწავლებოდა. ეს საკითხები უნდა ისწავლებოდეს მოსწავლეთა ასაკის, მომზადებისა და შესაძლებლობათა გათვალისწინებით. საკითხთა მიმდევრობა სტანდარტიზებული არ არის. შესავალი. დაკვირვება და ცდა. ფიზიკური სიდიდეები, მათი გაზომვა, ერთეულები. კინემატიკა. მდებარეობის და მოძრაობის ფარდობითობა. მოძრაობათა შეკრება. ტრაექტორია, გავლილი მანძილი, სიჩქარე, აჩქარება, მათ შორის თანაფარდობანი წრფივი თანაბარი და თანაბარაჩქარებული მოძრაობის შემთხვევებში. მათი გრაფიკები. მრუდწირული მოძრაობა, წირითი სიჩქარე, ბრუნვა, პერიოდი, კუთხური სიჩქარე, ცენტრისკენული აჩქარება. დინამიკა. სხეულთა ურთიერთქმედება, ძალა, დრეკადობის და სიმძიმის ძალები. წნევისა და ხახუნის ძალა, წნევა. ძალების შეკრება და დაშლა. ინერცია. მასა, სიმკვრივე. ნიუტონის კანონები. იმპულსისა და ენერგიის შენახვის კანონები. მოძრაობის რაოდენობა ანუ იმპულსი, მისი შენახვის კანონი. მუშაობა, სიმძლავრე. მარტივი მექანიზმები. მარგი ქმედების კოეფიციენტი. კინეტიკური და პოტენციური ენერგია. ენერგიის შენახვის კანონი (მექანიკური პროცესებისათვის). სტატიკა. მასათა (სიმძიმის) ცენტრი. ძალის მომენტი, წონასწორობის პირობები. მდგრადი წონასწორობა. აერო- და ჰიდროსტატიკა: პასკალის კანონი, წნევა განსხვავებულ სიღრმეზე, ზიარჭურჭლები, ჰიდრავლიკური წნეხი, არქიმედეს კანონი, სხეულთა ცურვის პირობები, ატმოსფერული წნევა, ბარომეტრი, მანომეტრი. რხევები და ტალღები. თავისუფალი და იძულებითი რხევა. მათემატიკური და ზამბარიანი ქანქარა, მათი რხევის პერიოდის (სიხშირის) ფორმულები, რეზონანსი. სიგრძივი და განივი ტალღა. თანაფარდობა ტალღის სიგრძესა, გავრცელების სიჩქარესა და პერიოდს შორის. ბგერა. ნივთიერების აგებულება. მოლეკულები, ატომები, მათზე დაკვირვება. რეზერფორდის ცდა, ატომის პლანეტარული მოდელი, ელექტრონები, იონები, ატომბირთვები. რადიაქტიურობა. ბირთვის აგებულება. მოლეკულური ფიზიკა. მოლეკულების ურთიერთქმედება და მოძრაობა, ბროუნის მოძრაობა, დიფუზია, მოლეკულებისა და მათი მოძრაობის ძირითადი პარამეტრები (მასა, ზომა, საშუალო სიჩქარე, დაჯახებათა სიხშირე), წნევა და ტემპერატურა. ნივთიერების აგრეგატული მდგომარეობა მისი მიკროსტრუქტურის თვალსაზრისით. აირების წნევის, ტემპერატურის და მოცულობის ურთიერთდამოკიდებულება. აირების, სითხეების და მყარი სხეულების კუმშვადობა და სითბური გაფართოება. ზედაპირული მოვლენები სითხეებში. მყარი სხეულების დრეკადობა, პლასტიკურობა, სიმყიფე. კრისტალური და ამორფული სხეულები. დნობა და გამყარება, აორთქლება და კონდენსაცია, დუღილი. ნაჯერი ორთქლი, ჰაერის ტენიანობა, ნამის წერტილი. თერმოდინამიკა. თბოგადაცემა (სითბოგამტარობა, კონვექცია, გამოსხივება). სითბოს რაოდენობა, მისი გამოთვლა სათბობის წვის, დნობის, აორთქლების შემთხვევაში. შინაგანი ენერგია, მისი ცვლილება, საწვავის შინაგანი ენერგიის გამოყენება, გამახურებლის და სითბური ძრავის მარგი ქმედების კოეფიციენტი. ენერგიის შენახვის კანონი (მექანიკურ-თერმოდინამიკური პროცესებისათვის). ელქტროსტატიკა. სხეულთა დამუხტვა გავლენითა და ხახუნით, მუხტების ურთიერთქმედება, ელექტროსკოპი. ატმოსფერული ელექტრობა. კულონის კანონი. ელექტრული ველი, მისი დაძაბულობა და პოტენციალი, ძალწირები. კონდენსატორი. ელექტრული დენი. გამტარები, ნახევარგამტარები, დიელექტრიკები (არაგამტარები). მუხტის თავისუფალი გადამტანები, დენმაგნეტოსტატიკა. ბუნებრივი მაგნიტები. დენიანი გამტარის მაგნიტური ველი, კოჭა, ელექტრომაგნიტები, მათი გამოყენება. ელექტროდინამიკა. მაგნიტური ველის მოქმედება დენიან გამტარზე და დენიან ჩარჩოზე, ელექტროძრავა. ელექტრომაგნიტური ინდუქცია, ლენცის წესი, თვითინდუქცია. ცვლადი დენის მიღება. ტრანსფორმატორი. ელექტრომაგნიტური რხევები. ელექტრომაგნიტური ტალღა. რადიომაუწყებლობის და ტელეხედვის ფიზიკური საფუძვლები. მაგნეტოსტატიკა. ბუნებრივი მაგნიტები. დენიანი გამტარის მაგნიტური ველი. კოჭა, ელექტრომაგნიტები, მათი გამოყენება. ელექტროდინამიკა. მაგნიტური ველის მოქმედება დენიან გამტარზე და დენიან ჩარჩოზე, ელექტროძრავა. ელექტრომაგნიტური ინდუქცია, ლენცის წესი, თვითინდუქცია. ცვლადი დენის მიღება. ტრანსფორმატორი. ელექტრომაგნიტური რხევები. ელექტრომაგნიტური ტალღა. რადიომაუწყებლობის და ტელეხედვის ფიზიკური საფუძვლები. ოპტიკა. სინათლე, როგორც ელექტრომაგნიტური ტალღა. მისი წყაროები. არეკვლის კანონი, სარკე. გარდატეხის კანონი, პრიზმები, სპექტრი, ოპტიკური ხელსაწყოები. დედამიწა. მისი ბრუნვა და მით გამოწვეული ცის დღე-ღამური ბრუნვის სურათი. კოსმოსური სიჩქარეები. კოსმოსური ხომალდები. მთვარე. მისი ბრუნვა, გარემოქცევა და ფაზები. დედამიწის გარემოქცევა მზის გარშემო. წელიწადის დრონი და სეზონები. მზისა და მთვარის დაბნელებანი. დროის აღრიცხვა, კალენდარი. მზის სისტემა. მზის დახასიათება. მზის გავლენა მიწიერ მოვლენებზე. პლანეტები და მათი თანამგზავრები. პლანეტათა ორბიტები. მცირე ცთომილები, კომეტები, მეტეორიტები და მეტეორები. ჩვენი გალაქტიკის აგებულება. თანავარსკვლავედები. ვარსკვლავთა მახასიათებლები, ტიპები და სივრცული განაწილება. ტელესკოპები და მათი როლი ვარსკვლავთა შესწავლაში. მეტაგალაქტიკა. სხვა გალაქტიკები, მათი ფორმები, ზომები, განაწილება და მოძრაობა. სამყაროს ევოლუცია. ამ მინიმუმის ათვისებისას შესაძენ უნარ-ჩვევებს შორის ძირითადია ამოცანების ამოხსნის უნარი. ყოველი ახალი საკითხის შესწავლისას მოწაფე უნდა ხსნიდეს ამოცანებს არა მარტო ამ საკითხზე, არამედ ადრე გავლილ მასალაზეც, რათა არ დაივიწყოს იგი. ფიზიკის კურსის ათვისების შედეგად მისაღები ზოგადი ჩვევებია: მოვლენებში გარკვევის, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების ძიების და პოვნის, დაკვირვებიდან დასკვნის გამოტანის, ცდების ჩატარების, ცოდნის სისტემაში მოყვანის, თვითშემოწმებისა და თვითშეფასების, გრაფიკებისა და ცხრილების შედგენისა და კითხვის ჩვევა და უნარი, გამზომ მოწყობილობათა და ზომვის მეთოდების გაცნობა. შესაძენი უნარ-ჩვევების უფრო დაწვრილებით ჩამოთვლა აქ საჭირო არ არის, რადგანაც ფაქტები და კანონზომიერებანი, რომელთა სწავლებაც აუცილებელია, და კონკრეტული ექსპერიმენტული უნარ-ჩვევები მოიცემა სასწავლო პროგრამით, ხოლო მომთხოვნელობის დონე მათ მიმართ განისაზღვრება სახელმძღვანელოში ამა თუ იმ საკითხის განხილვის სიღრმით. სხვა არის მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლეთა ცოდნის და მასთან ერთად ათვისებული უნარ-ჩვევების მიმართ, რომელიც ამ სტანდარტის შემდეგ ნაწილშია მოცემული და უფრო დაწვრილებით არის დაკონკრეტებული. მინიმალური მოთხოვნები ძირითადი სკოლის მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევების მიმართ ფიზიკის სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტის ეს ნაწილი განსაზღვრავს შეძენილი ცოდნისა და უნარ-ჩვევების იმ მინიმუმს, რომელიც მოეთხოვება ყველა მოსწავლეს. ამ ნაწილში განსაზღვრული ცოდნის მინიმუმი იმავდროულად რეკომენდებულია, როგორც საგნის შინაარსი იმ ვიწროდ სპეციალიზებულ სკოლებისათვის, რომლებიც ფიზიკას არასრულად ასწავლიან და გასცემენ არაუნიფიცირებული ნიმუშის სერტიფიკატს. ეს გაუადვილებს მათ კურსდამთავრებულებს ფიზიკაში ექსტერნად გამოცდისათვის მომზადებას, თუ განათლების მიმართულების შეცვლას გადაწყვეტენ. ამოცანების ამოხსნის უნარი არ არის ნახსენები ქვემოთ მოყვანილი ნუსხის ყოველ საკითხთან დაკავშირებით მხოლოდ იმიტომ, რომ იგულისხმება ყველა შემთხვევაში. ცნებები, ფაქტები, ფორმულები უნარ-ჩვევები 1 2 მექანიკური მოძრაობა; მისი ფარდობითობა; ტრაექტორია, გავლილი გზა. გადატანითი და ბრუნვითი მოძრაობა. მოძრაობის კონკრეტული მაგალითების განხილვა განსხვავებული სხეულების მიმართ. თანაბარი და არათანაბარი მოძრაობა, საშუალო და მყისი სიჩქარე, თანაბარაჩქარებული მოძრაობა, აჩქარება. საათის (წამმზომის), სახაზავის გამოყენება სიჩქარის გასაზომად.  ();  (); . სიჩქარისა და გავლილი მანძილის დროზე დამოკიდებულების გრაფიკების აგება და კითხვა. თანაბარი ბრუნვა, პერიოდი, ბრუნვის სიხშირე, წირითი სიჩქარე, კუთხური სიჩქარე. ; ; ; სიჩქარის, კუთხური სიჩქარის, სიხშირის ერთეულები მ/წმ, კმ/სთ, სმ/წმ, რად/წმ, ბრ/წმ. ინერცია, მასა. სიმკვრივე, . ძალა, ტოლქმედი. სიმძიმის ძალა, წონა, დრეკადობის ძალა, ჰუკის კანონი. . ხახუნის ძალა, უძრაობის ხახუნი, . სრიალის ხახუნი. ძალის ერთეული – ნიუტონი. მარტივი მექანიზმები: ბერკეტი და ჭოჭონაქი. ძალის მომენტი, წონასწორობის პირობები, მექანიკის ოქროს წესი. ნიუტონის პირველი, მეორე  და მესამე  კანონები. მსოფლიო მიზიდულობის კანონები თავისუფალი ვარდნის აჩქარება. იმპულსის შენახვის კანონი. მუშაობა , სიმძლავრე . მუშაობისა და სიმძლავრის ერთეულები (ჯოული, ვატი, კილოვატსაათი) ენერგია, კინეტიკური და პოტენციური ენერგია. , , . ენერგიის გარდაქმნა ერთი სახიდან მეორეში. ენერგიის შენახვის კანონი მექანიკაში რხევა, პერიოდი, სიხშირე, . ჰარმონიული რხევა. მათემატიკური და ზამბარიანი ქანქარების რხევის სიხშირის ფორმულები . თავისუფალი და იძულებითი რხევა, რეზონანსი. რხევების გავრცელება სივრცეში, მექანიკური ტალღების მაგალითები, ტალღის სიგრძე. ბგერა, ექო. წნევა, , წნევის ერთეული პასკალი. სითხისა და აირის წნევა ჭურჭლის ფსკერსა და კედლებზე, პასკალის კანონი , ზიარჭურჭლები. მასისა და სიმკვრივის გაზომვა. სხეულთა ინერტულობის შედარება (მეტ-ნაკლებობის დონეზე). მარტივი ცდები ძალის მოქმედების საილუსტრაციოდ (ამოძრავება, სიჩქარის ცვლა, გაჩერება, დეფორმაცია), ძალების შეკრების საილუსტრაციოდ, დეფორმაციისა და ძალის ურთიერთპროპორციულობის, ხახუნის ძალის ზედაპირის ხაოიანობასა და წნევის ძალაზე დამოკიდებულების საილუსტრაციოდ. კონკრეტულ მაგალითებში გარკვევა, ცენტრისკენული ძალით მოქმედი სხეულის მითითება. წარმოდგენა გრავიტაციული ძალების სიდიდის შესახებ ციურ და „მიწიერ“ სხეულებს შორის. ენერგიის შენახვის კანონის კონკრეტულ მაგალითებში გარკვევა. შენახვის კანონების გამოყენება ამოცანების ამოხსნისას. რხევისა და ტალღის დემონსტრირება. მარტივი ცდები ერთი და იმავე ძალის განსხვავებული მოქმედების საილუსტრაციოდ განსხვავებული წნევების შემთხვევაში. ატმოსფეროს წნევა, ტორიჩელის ცდა, წნევის ერთეულები – ატმოსფერო და ვერცხლისწყლის სვეტის მილიმეტრი. ამომგდები ძალა, არქიმედეს კანონი, სხეულთა ცურვის პირობები. წნევის გაზომვა. მანომეტრითა და ბარომეტრით. ცურვისა და ჩაძირვის საილუსტრაციოდ მარტივი ცდების ჩატარება. ნივთიერების აგებულება. ატომი, მოლეკულა, იონი, მათი ურთიერთქმედება და მოძრაობა. სითხისა და აირის წნევის განპირობებულობა მათი ნაწილაკების მოძრაობით, აირის წნევის დამოკიდებულება მოცულობასა და ტემპერატურაზე. შინაგანი ენერგია. სითბოს რაოდენობა, კუთრი სითბოტევადობა, . სითბოს გადაცემის სახეები: თბოგამტარობა, კონვექცია, გამოსხივება. სათბობის წვის კუთრი სითბო, . აგრეგატული მდგომარეობის ცვლილება, დნობა და გამყარება, დნობის კუთრი სითბო, , აორთქლება და კონდენსაცია, აორთქლების კუთრი სითბო, , დუღილი. ენერგიის მუდმივობისა და გარდაქმნის კანონი მექანიკურ და სითბურ პროცესებში, . სითბური ძრავები, მარგი ქმედების კოეფიციენტი. ნივთიერების აგებულებასთან დაკავშირებული მოვლენების ახსნა მოლეკულურ-კინეტიკური თეორიის საფუძველზე. სითბური მოვლენების გარშემო მარტივი ცდების ჩატარება, კალორიმეტრის გამოყენება, დაკვირვება დნობა-გამყარების, აორთქლება-კონდენსაციის პროცესების დამოკიდებულებაზე სითბოს მოწოდების სიჩქარეზე, ნივთიერების გვარობაზე, თავისუფალი ზედაპირის ფართობზე, ორთქლის მოცილების ინტენსივობაზე. სხეულების დამუხტვა და დამუხტული სხეულების ურთიერთქმედება, . ელექტრული ველი. მარტივი ცდების ჩატარება სხეულის დამუხტვისა და მუხტების ურთიერთქმედების საილუსტრაციოდ. გამტარები და არაგამტარები, ელექტრონი. ატომის ბირთვული მოდელი. ლითონების აგებულება. ელექტრული დენის წყაროები, დენის მოქმედება, დენის ძალა, , მისი ერთეული ამპერი, მუხტის რაოდენობის ერთეული კულონი. ელექტრული წრედის შემადგენელი ნაწილების სქემატური გამოსახვა, მარტივი წრედის აწყობა, ამპერმეტრის გამოყენება, დაკვირვება ელექტრული დენის სითბურ, მაგნიტურ და ქიმიურ მოქმედებაზე. ძაბვა, მისი ერთეული ვოლტი. ომის კანონი წრედის უბნისათვის, , წინაღობა, მისი ერთეული ომი. გამტარების მიმდევრობითი და პარალელური შეერთება. ვოლტმეტრის გამოყენება, წინააღმდეგობის განსაზღვრა ძაბვისა და დენის ძალის გაზომვის საშუალებით. დენის მუშაობა და სიმძლავრე, , ჯოულ-ლენცის კანონი, . მაგნიტური ველი, დედამიწის მაგნიტური ველი, ელექტრომაგნიტები. მაგნიტური ველის მოქმედება დენიან გამტარზე. ელექტროძრავის მოქმედების პრინციპი. ელექტრომაგნიტური ინდუქცია. დენიანი გამტარის მოძრაობა მაგნიტურ ველში. დენის გენერატორის მოქმედების პრინციპი. ელექტრული დენი ლითონებში. ელექტრული დენი ელექტროლიტებში, ელექტროლიზი, . სხვადასხვა გარემოში დენის გავლასთან დაკავშირებული მოვლენების აღწერა (რა მოძრაობს?). ელექტრული დენი აირებში. ელექტრული დენი ვაკუუმში. წარმოდგენა ელექტრონსხივური მილაკის მოქმედებაზე. სინათლე, მისი წყაროები, წრფივი გავრცელება, არეკვლა, გარდატეხა, სინათლის ენერგიის სხვა სახის ენერგიად გარდაქმნა, ზედაპირის განათებისა და გათბობის დამოკიდებულება დაცემის კუთხეზე. გამოსახულების მიღება ლინზებში და თვალში. მარტივი ცდები სარკეების და ლინზების გამოყენებით. სხივთა სვლის ჩვენება (გამოსახულების აგება) ბრტყელ პარალელურ ფიფრფიტაში, პრიზმაში, ლინზაში (დეტალების გარეშე). დედამიწის და მთვარის ღერძული ბრუნვა და ორბიტული მოძრაობა. თანავარსკვლავედები და ცის ხილული ბრუნვა. დღე-ღამე, თვე და წელიწადი. სეზონთა მონაცვლეობა. დღის ხანგრძლივობის წლიური ცვლა. მთვარის ფაზების, მზისა და მთვარის დაბნელების ახსნა. კალენდარული სისტემები. კოსმონავტიკის მნიშვნელობა, კოსმოსურ აპარატთა სახეები. მზის სისტემის ძირითადი კანონზომიერებანი: მზის, პლანეტების, მცირე ცთომილებისა და კომეტების მახასიათებლები და მოქცევა მზის ირგვლივ, მეტეორები და მეტეორიტთა ვარდნა. ჩვენი გალაქტიკის ფორმა, ზომა, შედგენილობა: ვარსკვლავთა მახასიათებლები, ენერგიის წყაროები და სივრცული განაწილება. მზის ადგილი გალაქტიკაში. მეტაგალაქტიკის აგებულება, გალაქტიკის ფორმები და სიდიდეები, მათი მოძრაობა. სამყაროს ევოლუციის ცნება. ასტრონომიის მნიშვნელობის გაგება სამყაროს სურათის დადგენასა და ადამიანთა მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებაში. მიღებული ინფორმაციის გააზრებული ათვისება, ცალკეულ ციურ სხეულთა დახასიათების უნარი, თეორიულ და დაკვირვების მონაცემთა გამიჯვნის შესაძლებლობა. საშუალო სკოლა სწავლების შინაარსის მინიმუმი საშუალო სკოლის სტანდარტი მოიცავს სწავლების შინაარსის მინიმუმის ორ დონეს, რაც შეესაბამება კანონის მოთხოვნას ‘სწავლების დიფერენცირების ზღვრული ნორმების” განსაზღვრის აუცილებლობის შესახებ. შედარებით დაბალი დონე შეესაბამება მოთხოვნებს იმ სკოლებისადმი, (კლასებისადმი) რომლებიც ითვალისწინებენ საბუნებისმეტყველო საგნების და მათ შორის ფიზიკის სწავლებას გამარტივებული სახით (ასეთებია ხელოვნებისა და სხვა ჰუმანიტარული პროფილი). შედარებით მაღალი დონე გათვალისწინებულია ფიზიკა-მათემატიკის, ქიმია-ბიოლოგიის და სხვა - საბუნებისმეტყველო პროფილებისათვის. ფიზიკა-მათემატიკისა და საბუნებისმეტყველო პროფილის მოსწავლეების მიმართ მოთხოვნა განსხვავებულია, მაგრამ ეს არ მჟღავნდება არც სწავლების შინაარსში და არც მინიმალურ მოთხოვნებში ცოდნის დონისა და შეძენილი უნარ-ჩვევების მიმართ. ასათვისებელი მასალა (საკითხთა ნუსხა, რომელიც აისახება სტანდარტში) ორივეს ერთი აქვთ. განსხვავება არის მისი ათვისების სასურველ დონეში (მაგალითად, შეიძლება განსხვავებული აღმოჩნდეს გამოსაყენებელი მათემატიკური აპარატი). მნიშვნელოვანი განსხვავება უნდა იყოს ამოცანათა სირთულეში და რაოდენობაში, რომელთა ამოხსნა მოეთხოვებათ ამ ორი პროფილის მოსწავლეებს. ცოდნისა და უნარ-ჩვევების მინიმალური დონე კი ამ ორი პროფილისათვის არ განსხვავდება. განსხვავება ფიზიკა-მათემატიკისა და საბუნებისმეტყველო პროფილს შორის სახელმძღვანელომ უნდა განსაზღვროს. ჰუმანიტარული პროფილისათვის გათვალისწინებული ფიზიკის შემოკლებული კურსის გავლის შემდეგ მოსწავლემ უნდა შეძლოს ფიზიკის სწავლა, თუ შეექმნა ამის საჭიროება (მაგალითად, ექსტერნად აბარებს ფიზიკას ზუსტი, საბუნებისმეტყველო ან ტექნიკური პროფილის სასწავლებლებში სწავლის გასაგრძელებლად). ძირითადი სკოლის სწავლების შინაარსში შეტანილი საკითხის გამეორება საშუალო სკოლის სწავლების შინაარსში ნიშნავს მისი უფრო ღრმად შესწავლის აუცილებლობას. ხოლო, თუ საშუალო სკოლის საგნის შინაარსში არ არის შეტანილი ძირითად სკოლაში ნასწავლი საკითხი (ასეთი შემთხვევები გაცილებით ხშირია), ეს არ გამორიცხავს სახელმძღვანელოში (ან მასწავლებლის მიერ) მის შეხსენებას (ან გავრცობა-გაღრმავებას). ფიზიკა-მათემატიკის და საბუნებისმეტყველო პროფილები კინემატიკა. ათვლის სისტემა, ნივთიერი წერტილი, კოორდინატთა სისტემა, რადიუსვექტორი, გადაადგილება, საშუალო და მყისი სიჩქარე და აჩქარება, მოქმედებანი ვექტორებზე და მათი გამოყენება მოძრაობის უმარტივესი სახეების (წრფილი თანაბარი და თანაბარაჩქარებული მოძრაობა, ბრუნვა) და მათი კომბინაციების განხილვისას. ტანგენციალური და ნორმალური აჩქარება. მყარი სხეულის გადატანითი მოძრაობა და ბრუნვა. კუთხური სიჩქარე და კუთხური აჩქარება. დინამიკა. ათვლის ინერციული სისტემები, ინერციის პრინციპი. ურთიერთქმედება და კლასიფიკაცია, წნევის დრეკადობისა და ხახუნის ძალები, როგორც ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედების გამოვლინება, ჰუკის კანონი, იუნგის მოდული, უძრაობის, სრიალისა დაგორვის ხახუნი, აირისა და სითხის წინააღმდეგობა. სხვადასხვა მიმართულებით გასროლილი სხეულის თავისუფალი ვარდნა, ათვლის არაინერციული სისტემები, ინერციის ძალები. ჰიდრო-აეროდინამიკა: წნევა მოძრავ სითხესა და აირში. ბერნულის განტოლება, ამწევი ძალა, ლამინარული ტურბულენტური დინება. ჰარმონიული წნევა, არამილევადი და მილევადი რხევები და ტალღები, ულტრაბგერა, მისი გამოყენება. ინტერფერენცია და დიფრაქცია. მოძრაობის რაოდენობის (იმპულსის), ენერგიის, იმპულსის მომენტის შენახვის კანონების გამოყენება კონკრეტული მოვლენების განხილვისას. ერთეულთა სისტემები. სს და სგწ (საერთაშორისო სისტემა SI და სანტიმეტრი-გრამი-წამი CGS). მოლეკულური ფიზიკა. მოლეკულურ-კინეტიკური თეორიის საფუძვლები, იდეალური გაზის მოძრაობის განტოლება, ახლო წესრიგი სითხეებსა და შორეული წესრიგი მყარ სხეულებში, როგორც მათი თვისებების განმაპირობებელი ფაქტორი, წარმოდგენა მოუწესრიგებლობის ზომის - ენტროპიის შესახებ, I და II გვარის ფაზური გადასვლების შესახებ. თერმოდინამიკა. თერმოდინამიკის I და II კანონი. (I და II გვარის მუდმივი ძრავის შეუძლებლობა). მოცულობითი გაფართოებითი კოეფიციენტის, სითბოტევადობის, კუმშვადობის, მოცულობის (სიმკვრივის), ენტროპიის ცვლილება ფაზური გადასვლისას. თერმოდინამიკის მესამე კანონი (აბსოლუტური ნულის მიუღწევადობა). ელექტროსტატიკა. მუხტის შენახვის კანონი. ექვიპოტენციალური ზედაპირები, დაძაბულობისა და პოტენციალთა სხვაობის ურთიერთდამოკიდებულება. გაუსის თეორემა. დამუხტული სიბრტყისა და სფეროს ელექტრული ველი. გამტარები და დიელექტრიკები ელექტრულ ველში, პოლარიზაცია, დიელექტრიკული შეღწევადობა. კონდენსატორები, ტევადობა, კონდენსატორების შეერთება. დამუხტული სხეულისა და ელექტრული ველის ენერგია. ელექტრული დენი. ელექტრომამოძრავებელი ძალა, ომის კანონი მთელი წრედისათვის. კირჰგოფის წესები. დენის სიმკვრივე. დენი ლითონებში, წარმოდგენა ელექტროგამტარობის ელექტრონული თეორიის შესახებ. დენი სითხეებში, ელექტროლიზის კანონები, მისი გამოყენება. დენი აირებში, არათავისთავადი და თავისთავადი განმუხტვა, მათი გამოყენება. პლაზმა. დენი ვაკუუმში, ელექტრონების კონა და მისი გამოყენება. დენი ნახევარგამტარებში, მაზე მინარევების გავლენა, პ-ნ გადასვლა, ნახევარგამტარული დიოდი, ტრანზისტორი, თერმისტორი, ფოტოწინაღობა. მაგნეტოსტატიკა. მაგნიტური ინდუქციის ვექტორი, მაგნიტური ინდუქციის წირები, მაგნიტური ინდუქციის (მაგნიტური ველის) ნაკადი. ბიო-სავარ-ლაპლასის კანონი, ამპერის კანონი, ლორენცის ძალა, ციკლური ამაჩქარებელი. დია-, პარა- და ფერომაგნეტიკების თვისებები და გამოყენება, მაგნიტური შეღწევადობა. ელექტროდინამიკა. ელექტროდენის იძულებითი რხევა, ცვლადი დენის გენერატორი, ტევადური და ინდუქციური წინააღმდეგობა ცვლადი დენის წრედში, ცვლადი დენის მოქმედი მნიშვნელობები. ომის კანონი, აქტიური და რეაქტიული წინააღმდეგობა. სიმძლავრე, დენისა და ძაბვის რეზონანსი. ელექტროენერგიის წარმოება, გადაცემა და გაოყენება, ელექტრომაგნიტური რხევები, რხევითი კონტური, რხევის პერიოდის ფორმულა, ავტორხევები, მიულევადი რხევების გენერატორი. ცვლადი ელექტრული და მაგნიტური ველების ურთიერთკავშირი, გრიგალური ელექტრული ველი, ელექტრომაგნიტური ველი, ელექტრომაგნიტური ტალღა, მისი გამოსხივება, ენერგიის ნაკადის სიმკვრივე, სინათლის წნევა, რადიოლოკაცია. ოპტიკა. გამოსახულების აგება სფერულ სარკეებში და ლინზებში. გარდატეხის მაჩვენებლის კავშირი სინათლის სიჩქარესთან, სრული შინაგანი არეკვლა. სინათლის სიჩქარის გაზომვა ასტრონომიული და ფიზიკური მეთოდებით. სინათლის ტალღის განივობა, პოლარიზაცია. დისპერსია, სპექტრული ანალიზი. ელექტრომაგნიტური გამოსხივების სკალა. კოჰერენტობა, ინტერფერენცია, ინტერფერომენტი, დიფრაქცია. თვალი, მხედველობის დეფექტები, სათვალე. ლუპა, ბინოკლი, მიკროსკოპი, ტელესკოპი, საპროექციო და ფოტოაპარატი. ფარდობითობის თეორიის ელემენტები. კლასიკური წარმოდგენა სივრცესა და დროზე, მაიკელსონის ცდა, ფარდობითობის თეორიის პოსტულატები, ერთდროულობის, მანძილის, დროითი შუალედის ფარდობითობა, სიჩქარეთა შეკრება, იმპულსის დამოკიდებულება სიჩქარეზე, კავშირი ენერგიასა და მასას შორის, სინქროფაზოტრონი. კვანტური ფიზიკის ელემენტები. სითბოტევადობის ტემპერატურაზე დამოკიდებულების პრობლემა. აბსოლუტურად შავი სხეულის გამოსხივების პრობლემა. პლანკის ჰიპოთეზა, ფოტოეფექტი და მისი გამოყენება, აინშტაინის თეორია, ფოტონები. ლაზერი. ატომური ფიზიკა. ბორის პოსტულატები, წყალბადის ატომი. ატომბირთვის ფიზიკა. ბუნებრივი რადიაქტიურობა. ნახევარდაშლის პერიოდი, წანაცვლების წესი, იზოტოპები. ნეიტრონი, ბირთვის აგებულება, ბირთვული ძალები. ბირთვული რეაქციები, თერმობირთვული რეაქციები, მათი გამოყენება, ბირთვული ენერგეტიკა და ეკოლოგია. ელემენტარული ნაწილაკები. ელემენტარული ნაწილაკის ცნება, ნაწილაკები და ანტინაწილაკები, წარმოდგენა ელემენტარულ ნაწილაკთა და ურთიერთქმედებათა თანამედროვე კლასიფიკაციის შესახებ. ჰუმანიტარული პროფილი ამ პროფილის სასწავლო გეგმაში ფიზიკისათვის გამოყოფილი საათების შედარებით ნაკლებობის გამო არ მეორდება (არ ღრმავდება) ძირითად სკოლაში მიღებული ცოდნა პროგრამის ზოგ ნაწილში (მაგალითად, მექანიკაში, სითბურ მოვლენებში, ელექტროსტატიკაში, ოპტიკაში. საჭიროების შემთხვევაში საკმარისია მოკლე შეხსენება). ამოცანების ამოხსნა აუცილებელია ამ პროფილისთვისაც. უფრო საჭიროც კია, ვიდრე პირველი ორისათვის, რადგანაც სწორედ ამოცანის ამოხსნა უზრუნველყოფს სათანადო დებულებათა უფრო ადვილად ათვისებას. მაგრამ, განსხვავებით პირველი ორი პროფილისაგან, ჰუმანიტარული პროფილის მოსწავლეებს უფრო მარტივი ამოცანები უნდა შევურჩიოთ. ძირითადად ეს უნდა იყოს ამოცანა, რომლის ამოხსნა დაიყვანება ერთ ფორმულაში ცნობილ სიდიდეთა შეტანაზე, ან თვისებრივი ამოცანა-კითხვა, რომელიც არ მოითხოვს საშუალოზე მაღალ დახვეწილობას. შეგახსენებთ, რომ, თუ ჰუმანიტარული პროფილით სკოლა დადასრულებული აბიტურიენტი დააპირებს ზუსტი, საბუნებისმეტყველო ან ტექნიკური სპეციალობით უმაღლესი განათლების მიღებას, მისი ცოდნა საკმარისი უნდა იყოს ფიზიკაში, ექსტერნად ან მისაღები გამოცდისათვის მოსამზადებლად. მოლეკულური ფიზიკა. მოლეკულურ-კინეტიკური თეორიის ძირითადი დებულებები, მათი დადასტურება ცდით. მოლეკულების მოძრაობისა და ურთიერთქმედების ხასიათი, მათი ზომები, მასა, რაოდენობა. ტემპერატურა. იდეალური აირის განტოლება (გამოუყვანლად) და მისი გამოყენება იზოპროცესებისათვის. სითხის მოლეკულური აგებულება და ძირითადი თვისებები, მისი მოლეკულების მოძრაობა, დასველება-არდასველება. მყარი სხეული, მისი მოლეკულების განლაგება (კრისტალური მესერი) და მოძრაობა. შინაგანი ენერგია, სითბოს გადაცემა და მუშაობა, თერმოდინამიკის პირველი კანონი. წარმოდგენა თერმოდინამიკის მეორე კანონის შესახებ. ელექტროდინამიკა. ელექტრული წრედი. დენის ძალა, ძაბვა, ელექტრომამოძრავებელი ძალა, ომის კანონი წრედის უბნისათვის და სრული წრედისათვის, ჯოულ-ლენცის კანონი, დენის სიმძლავრე, დენის ქიმიური და მაგნიტური მოქმედება. მაგნიტური ინდუქცია, მაგნიტური ნაკადი, ელექტრომაგნიტური ინდუქციის მოვლენა, ლენცის წესი, თვითინდუქცია. ელექტრული და მაგნიტური ველის ენერგია. წარმოდგენა ელექტრომაგნიტური ტალღების მიღებისა და გავრცელების შესახებ. ფარდობითობის თეორია. ფარდობითობის პრინციპი, მაიკელსონის ცდა, სიჩქარეების შეკრება, ერთდროულობის ფარდობითობა, მასისა და ენერგიის ურთიერთკავშირი. ატომის აგებულება. რეზერფორდის ცდა, ბორის პოსტულატები, ატომის ბირთვის ნეიტრონულ-პროტონული შედგენილობა, ბმის ენერგია, ბირთვის დაშლის ჯაჭვური რეაქცია, თერმობირთვული სინთეზი-ვარსკვლავთა ენერგიის წყარო. მინიმალური მოთხოვნები საშუალო სკოლის მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევების მიმართ ფიზიკა-მათემატიკის და საბუნებისმეტყველო პროფილი ცნებები, ფაქტები, ფორმულები უნარ-ჩვევები 1 2 კინემატიკის ძირითადი ცნებები: ნივთიერი წერტილი, ათვლის სხეული, კოორდინატთა სისტემა, ტრაექტორია, გავლილი მანძილი, საშუალო და მყისი სიჩქარე, აჩქარება, გავლილი მანძილის, კოორდინატის, სიჩქარის დროზე დამოკიდებულება წრფივი თანაბარაჩქარებული მოძრაობისას, გადატანითი და ბრუნვითი მოძრაობა, ტანგენციალური და ნორმალური აჩქარება, კუთხური და წირითი სიჩქარე, კუთხური აჩქარება. კინემატიკის ძირითადი ცნებების განსაზღვრებისა და მათ შორის არსებული თანაფარდობების ცოდნა, ვექტორული და სკალარული სიდიდეების გარჩევა და მათემატიკური მოქმედებების სათანადოდ ჩატარება, სიჩქარისა და კოორდინატის დროში ცვლილების გრაფიკული წარმოდგენა. კონკრეტულ მაგალითებში სხეულის მატერიალურ წერტილად ან აბსოლუტურად მყარ სხეულად წარმოდგენის შესაძლებლობის განსაზღვრა. დინამიკის ძირითადი ცნებები: ურთიერთქმედება, ძალა, ინერცია, მასა. ნიუტონის კანონები, დრეკადობის ძალა, ჰუკის კანონი, ძაბვა, იუნგის მოდული, მსოფლიო მიზიდულობის კანონი, გრავიტაციული ძალა, სიმძიმის ძალა, წონა, უწონობა, დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი, ხახუნის ძალა, უძრაობის ხახუნი, სრიალის ხახუნი, წინააღმდეგობის ძალა აირად ან თხევად გარემოში მოძრაობისას, მასათა ცენტრი. ათვლის ინერციული და არაინერციული სისტემები. ინერციის ძალები. დინამიკის ძირითადი ცნებების ცოდნა და გამოყენება ურთიერთქმედებათა და მოძრაობათა კონკრეტული მაგალითების გარჩევისას. ჰუკის კანონის ახსნა ნაწილაკებს შორის ურთიერთქმედების საფუძველზე. ხახუნის ძალის მოქმედების ახსნა. ძალათა ტოლქმედის გამოთვლა ვექტორების შეკრების განხორციელებით. ნიუტონის კანონების გამოყენება. ინერციის ძალის გარჩევა ურთიერთქმედების ძალებისაგან. წონასწორობა, არამბრუნავ სხეულთა წონასწორობის პირობა, დამაგრებული ბრუნვის ღერძის მქონე სხეულის წონასწორობის პირობა, ძალის მომენტი, მომენტების წესი, წონასწორობის მდგომარეობა. მუდმივობის (შენახვის) კანონები. მუშაობა, პოტენციური ენერგია, კინეტიკური ენერგია, ენერგიის შენახვის კანონი. ძალის მომენტი, იმპულსის მომენტი, მომენტის შენახვის კანონი. მსჯელობის სისწორის შემოწმება შენახვის კანონებით და შენახვის კანონების გამოყენება კონკრეტული მოვლენების შინაარსში გასარკვევად, ამა თუ იმ სიტუაციის მოსალოდნელი შედეგის განსასაზღვრავად. რხევები და ტალღები. ჰარმონიული, მილევადი, იძულებითი რხევები. რეზონანსი. ტალღური მოძრაობა, განივი და გრძივი ტალღები, ტალღის სიგრძე, ტალღის სიჩქარე, ბგერა. ძირითადი ცნებების განსაზღვრებები, მათ შორის თანაფარდობები, რხევითი და ტალღური მოძრაობების ბუნებაში გარკვევა. სითხისა და აირის მექანიკური თვისებები. წნევა მოძრავ სითხეებში. ამწევი ძალა. მოლეკულურ-კინეტიკური თეორიის ძირითადი დებულებები. მოლეკულის მასა და ზომები, ავოგადროს რიცხვი, მოლეკულების ურთიერთქმედება, მათი ქაოსური მოძრაობა, ტემპერატურა, იდეალური აირის მდგომარეობის განტოლება. წარმოდგენა მოლეკულური ქაოსის, ახლო და შორი წესრიგის შესახებ, აირების, სითხეებისა და მყარი სხეულების თვისებების ახსნა ამ წარომდგენის საფუძველზე. სითბური მოვლენები. შინაგანი ენერგია, თერმოდინამიკის პირველი კანონი, თერმოდინამიკის მეორე კანონი. სითბური მანქანა, მისი მარგი ქმედების კოეფიციენტი. სითბური მანქანის ციკლის სქემატური წარმოდგენა. ელექტროსტატიკა. მუხტის შენახვის კანონი, ელექტრული ველი, მისი დაძაბულობა, სუპერპოზიციის პრინციპი, ძალწირები, გაუსის თეორემა. გამტარები ელექტრულ ველში, დიელექტრიკები ელექტრულ ველში, პოლარიზაცია, დიელექტრიკული შეღწევადობა, პოტენციური ენერგია, პოტენციალი, კავშირი დაძაბულობასა და პოტენციალთა შორის, ექვიპოტენციალური ზედაპირები, ელექტროტევადობა, ბრტყელი კონდენსატორის ტევადობა, კონდენსატორების შეერთება, ელექტრული ველის ენერგია. ელექტრული მოვლენების დაკავშირება რეალური მატარებლის (ელექტრონების, ატომბირთვების, იონების) არსებობასთან და საქციელთან ძალწირებითა და ექვიპოტენციალური ზედაპირებით (წირებით) ველების გამოსახულებათა აგება და ასეთი სურათებით ველების წარმოდგენა მუდმივი დენი. დენის ძალა და სიმკვრივე, ომის კანონი, წინაღობა, მისი დამოკიდებულება გამტარის ზომებსა და ტემპერატურაზე, გამტარების შეერთება, დენის მუშაობა და სიმძლავრე, ჯოულ-ლენცის კანონი, ელექტრომამოძრავებელი ძალა, ომის კანონი მთელი წრედისათვის. ელექტრული წრედის გათვლა, მისი აწყობა, დენის ძალის, ძაბვის, წინაღობის გაზომვა. ელექტრული დენი სხვადასხვა გარემოში. დენი ლითონებში, ელექტრონული თეორია. დენი სითხეებში, ელექტროლიტები, ელექტროლიზი, ფარადეს კანონები. დენი აირებში, განმუხტვის სახეები, პლაზმა. დენი ვაკუუმში, ელექტრონ-სხივური მილაკი. დენი ნახევარგამტარებში, ტემპერატურისა და მინარევების როლი, n და P ტიპის ნახევარგამტარები, დიოდი, ტრანზისტორები, თერმისტორები, ფოტოწინაღობები. დენის გავლის თავისებურებათა ახსნა ნივთიერების სტრუქტურის საფუძველზე.გამტარობის ელექტრონული მექანიზმის ბუნების გაგება, განსაკუთრებით ნახევარგამტარებში. განსხვავებული ტიპის ნახევარგამტარებზე გარე ფაქტორების მკვეთრი გავლენის მიზეზების გაგება. წარმოდგენა წრედის ნახევარგამტარული ელემენტების შესაძლებლობათა შესახებ. მაგნიტური ველი. მაგნიტური ურთიერთქმედება, მაგნიური ინდუქციის ვექტორი, ძალწირები (ინდუქციის წირები), მაგნიტური ნაკადი, მოძრავ მუხტზე, მოძრავ გამტარზე მოქმედება, დია-, პარა-, ფერომაგნეტიკების ძირითადი თვისებები. რხევითი კონტური, თავისუფალი მიულევადი რხევა, მილევადი რხევა, წარმოდგენა არამილევადირხევების გენერაციაზე. ცვლადი დენი, მისი მოქმედი მნიშვნელობები, ცვლადი დენის გენერატორის მოქმედების პრინციპი. ელექტრომაგნიტური ველი, ელექტრომაგნიტური ტალღა, კავშირი ცვლად ელექტრულ და მაგნიტურ ველებს შორის, წარმოდგენა რადიოკავშირის და ტელეხედვის პრინციპებზე. ელექტრული და მაგნიტური ველების შესახებ წარმოდგენათა გაერთიანება ელექტრომაგნიტური ველის შესახებ წარმოდგენაში. ცვლადი ველების საქციელის გააზრება. სინათლე. მისი ელექტრომაგნიტური ბუნება, წრფივი გავრცელება, არეკვლა, გარდატეხა, გარდატეხის მაჩვენებლის კავშირი სინათლის სიჩქარესთან, სრული შინაგანი არეკვლა, ლინზის ფორმულა, გამოსახულების აგება. სინათლის სიჩქარის გაზომვა. დისპერსია, სპექტრები, დიფრაქცია და ინტერფერენცია, ინფრაწითელი, ულტრაიისფერი, რენტგენის სხივები. ფარდობითობის თეორიის ელემენტები, მაიკელსონის ცდა, ერთდროულობის ფარდობითობა, მანძილის ფარდობითობა, სიჩქარეთა შეკრება, კავშირი მასასა და ენერგიას შორის. კვანტური ფიზიკის ელემენტები. აბსოლუტურად შავი სხეულის გამოსხივება, პლანკის ჰიპოთეზა, ფოტოეფექტი, აინშტაინის ფორმულა, სინათლის კორპუსკულარული თეორია, სინათლის მექანიკური (წნევა) და ქიმიური მოქმედება. ატომის ფიზიკა. რეზერფორდის ცდა, ბორის პოსტულატები, წყალბადის ატომის მოდელი. მარტივი ცდები პრიზმების, სარკეებისა და ლინზების გამოყენებით. ბირთვის ფიზიკა. რადიაქტიურობა, ალფა-, ბეტა-, გამა- გამოსხივება, ნახევარდაშლის პერიოდი, წანაცვლების წესი, იზოტოპები, ბირთვული რეაქციები, ბირთვის აგებულება, ბირთვული ძალები, ჯაჭვური რეაქცია, თერმობირთვული რეაქციები. ატომბირთვში ბმის კუთრი ენერგიის გრაფიკის წაკითხვა და მის საფუძველზე ატომური ენერგიის გამოყოფის ახსნა. ელემენტარული ნაწილაკები. ნაწილაკები და ანტინაწილაკები, ლეპტონები და ადრონები, ბარიონები, მეზონები, სუსტი და ძლიერი ურთიერთქმედებები, კვარკები. დამუხტული ნაწილაკების ტრეკების დაფიქსირებით მიღებული სურათების წაკითხვა. ჰუმანიტარული პროფილი ფაქტები, დებულებები უნარ-ჩვევები 1 2 ნივთიერების მოლეკულური აგებულების დამადასტურებელი ფაქტები, მოლეკულების ურთიერთქმედების ხასიათი, მიახლოებითი წარმოდგენა მათი ზომების, მასის, რაოდენობის, მოძრაობის სიჩქარის შესახებ. ტემპერატურის ცნება. იდეალური აირის მდგომარეობის განტოლება (გამოუყვანლად) და მისი კერძო შემთხვევები: ბოილ-მარიოტის, გეილუსაკის, შარლის კანონები. სითხის მოლეკულური აგებულება და ძირითადი თვისებები, მისი მოლეკულების მოძრაობა, დასველება-არდასველება. მყარი სხეული, მისი მოლეკულების განლაგება (კრისტალური მესერი) და მოძრაობა. დეფორმაციის სახეები, შინაგანი ენერგია, თბოგადაცემა და მუშაობა, როგორც მისი ცვლილების სახეები, თერმოდინამიკის პირველი კანონი, თერმოდინამიკის მეორე კანონი. წარმოდგენა იმის შესახებ, თუ როგორ არის მირებული ცნობები მოლეკულების შესახებ, რით განსხვავდებიან ერთი და იმავე ნივთიერებების აგრეგატული მდგომარეობები. წარმოდგენა ფენომენოლოგიური აღწერის შესახებ (მიკროსკოპული და მაკროსკოპული აღწერების განსხვავება). ელექტრული წრედი. დენის ძალა, ძაბვა, ელექტრომამოძრავებელი ძალა, ომის კანონი უბნისათვის და სრული წრედისათვის, ჯოულ-ლენცის კანონი, დენის სიმძლავრე, დენის სითბური, ქიმიური, მაგნიტური მოქმედება, დენის გავლა განსხვავებულ ნივთიერებებში და ვაკუუმში. ელექტრომზომი ხელსაწყოების გამოყენება. წარმოდგენა დენის რაობის შესახებ (რა მოძრაობს). მაგნიტური ინდუქცია. მაგნიტური ნაკადი, მაგნიტური ინდუქციის მოვლენა, ლენცის წესი. ელექტრომაგნიტური ინდუქციის კონკრეტულ მაგალითებში ლენცის წესის გამოყენება. ელექტრული და მაგნიტური ველის ენერგია. ველის, როგორც მატერიის თავისებური სახეობის შესახებ წარმოდგენის გაღრმავება. რხევითი კონტური, ენერგიის გარდაქმნა რხევით კონტურში. ელექტრომაგნიტური ტალღების მიღება და გავრცელება. ფარდობითობის პრინციპი. ერთდროულობის ფარდობითობა, სიჩქარეთა შეკრება, მაიკელსონის ცდა, მასისა და ენერგიის ურთიერთკავშირი. რეზერფორდის ცდა. ბორის პოსტულატები. პლანკის ჰიპოთეზა. ფოტონები. ფოტოელექტრული ეფექტი. ელექტრონების დიფრაქცია. ატომბირთვის შედგენილობა. ბმის ენერგია, ბირთვული რეაქციები, დაშლის ჯაჭვური ეაქცია, თერმობირთვული სინთეზი-ვარსკვლავთა ენერგიის წყარო. ელემენტარული ნაწილაკები, ანტინაწილაკები. წარმოდგენა კვანტური ფიზიკის თავისებურებათა შესახებ. წარმოდგენა ბირთვული ენერგეტიკის შესახებ. წარმოდგენა ელემენტარული ნაწილაკების და მათი ურთიერთგარდაქმნის შესახებ. საკონტროლო წერები და ლაბორატორიული სამუშაოები ყოველ წელიწადს უნდა შესრულდეს ხუთიოდე საკონტრლო წერა და 5-15 ლაბორატორიული სამუშაო და პრაქტიკუმი. ლაბორატორიული სამუშაოების ნუსხა სტანდარტიზებული არ არის. რეკომენდებული თემების მაგალითად შეიძლება მოვიყვანოთ: ძირითად სკოლაში სიმკვრივის განსაზღვრა, დრეკადობის კოეფიციენტის (სიხისტის) განსაზღვრა, ხახუნის კოეფიციენტის განსაზღვრა, თავისუფალი ვარდნის აჩქარების განსაზღვრა, ბერკეტის მქკ-ის განსაზღვრა, ქანქარას მოძრაობის შესწავლა, თავისუფალი ვარდნის აჩქარების გაზომვა მისი საშუალებით, სითხის წნევის გაზომვა, არქიმედეს ძალის გაზომვა, მყარი სხეულების სითბოტევადობის განსაზღვრა, ჰაერის ტენიანობის განსაზღვრა, ზედაპირული დაჭიმულობის კოეფიციენტის გაზომვა, მარტივი ელექტრული წრედის შედგენა, დენისა და ძაბვის გაზომვა, გამტარის წინაღობის გაზომვა ამპერმეტრისა და ვოლტმეტრის საშუალებით, დენის სიმძლავრის გაზომვა ნათურაში ელექტრომაგნიტის აწყობა და გამოცდა, ელექტრომაგნიტური რელეს აწყობა, უმარტივესი რადიომიმღების აწყობა, სინათლის არეკვლის შესწავლა, ლინზის ფოკუსური მანძილის გაზომვა, მინის გარდატეხის მაჩვენებლის გაზომვა. საშუალო სკოლაში დახრილ სიბრტყეზე მოძრავი სხეულების აჩქარების განსაზღვრა, მათემატიკური ქანქარით თავისუფალი ვარდნის აჩქარების განსაზღვრა, სხეულთა ურთიერთქმედებისას მათი აჩქარების მოდულების შეფარდების მუდმივობის შემოწმება, ჰორიზონტალურად გასროლილი სხეულის მოძრაობის შესწავლა, რამდენიმე ძალის მოქმედებით სხეულის მოძრაობის შესწავლა, ბოილ-მარიოტის კანონის შემოწმება, ზედაპირული დაჭიმულობის კოეფიციენტის განსაზღვრა, რეზინის დრეკადობის მოდულის განსაზღვრა, გამტარის კუთრი წინაღობის გაზომვა, დენის წყაროს ემძ და შიგა წინაღობის განსაზღვრა, სპილენძის ელექტროქიმიური ეკვივალენტის განსაზღვრა, ელექტრომაგნიტური ინდუქციის მოვლენის შესწავლა, აირის მდგომარეობის განტოლების შემოწმება, კოჭის ინდუქტივობის განსაზღვრა, რხევით კონტურში რეზონანსის მოვლენის შესწავლა, ვაკუუმური ტრიოდის შესწავლა, ტრანსფორმატორის მოწყობილობის და მუშაობის შესწავლა, ოსცილოგრაფის შესწავლა, სინათლის არეკვლის კანონის შემოწმება, გამოსახულების მიღება ჩაზნექილ სარკეში, მინის გარდატეხის მაჩვენებლის განსაზღვრა ფირფიტის საშუალებით, შემკრავი ლინზის მთავარი ფოკუსური მანძილის გაზომვა, მინის გარდატეხის მაჩვენებლის გაზომვა მიკროსკოპის საშუალებით, სინათლის ტალღის სიგრძის გაზომვა დიფრაქციული მესერის და სპექტროსკოპის გამოყენებით, ფოტოდენის განათებულობაზე დამოკიდებულების დადგენა, ნაწილაკების კვალზე დაკვირვება ვილსონის კამერაში. პრაქტიკუმის სამუშაოთა მაგალითები საშუალო სკოლისათვის თავისუფალი ვარდნის აჩქარების, ზამბარიანი ქანქარის რხევის პერიოდის, ჰორიზონტისადმი 45-გრადუსიანი კუთხით გასროლილი სხეულის საწყისი სიჩქარის, ფრენის, სიშორის, მაქსიმალური სიმაღლის, ელექტრული ძრავის სიმძლავრის, ხახუნის კოეფიციენტის (ენერგიის მუდმივობის კანონით) განსაზღვრა, ნიუტონის მეორე კანონის შემოწმება ცდით, იმპულსის მუდმივობის კანონის შესწავლა სხეულთა დრეკადი დაჯახებისას, მექანიკური ენერგიის მუდმივობის კანონის შემოწმება. აირის მოლური მუდმივის, ჰაერის ფარდობითი ტენიანობის, დიელექტრიკის დიელექტრიკული შეღწევადობის, კონდენსატორის ელექტროტევადობის, ლითონის წინაღობის, თერმული კოეფიციენტის, კოჭის ინდუქტივობის განსაზღვრა. ამპერმეტრისა და ვოლტმეტრის გაზომვის საზღვრების გაფართოება, წინაღობის გაზომვა უინსტონის ბოგის საშუალებით, ვაკუუმური დიოდის და ნახევარგამტარული დიოდის ვოლტამპერული მახასიათებლის და თერმისტორის ტემპერატურული მახასიათებლის აღება. მოსწავლეთა მომზადების შეფასების კრიტერიუმი შეფასება 5 (ფრიადი) შეესაბამება პროგრამის სრულ ცოდნას, 4 (კარგი) – აგრეთვე პროგრამის სრულ ცოდნას მეორეხარისხოვანი ხარვეზებით ან მსჯელობის მეორეხარისხოვანი ნაკლით. მაღალი შეფასება (4 და 5) გულისხმობს, აგრეთვე ამოცანების ამოხსნის უნარის დაუფლებას. შეფასება 3 (დამაკმაყოფილებელი) შეესაბამება სტანდარტით დაწესებულi ცოდნის მინიმუმს და უმარტივესი ამოცანების ამოხსნის უნარს (მოცემული სიდიდეების ჩასმა სათანადო ფორმულაში და ერთი უცნობის განსაზღვრა). შეფასება 2 (ან შეფასების გარეშე დატოვება) შეესაბამება სტანდარტით განსაზღვრული მინიმალური მოთხოვნის შეუსრულებლობას. საკონტროლო ტესტების მაგალითები იმისათვის, რომ სკოლის (კლასის) მუშაობის შედეგების შემოწმება არ იყოს დამოკიდებული შემმოწმებლის პიროვნებაზე, აუცილებელია შეიქმნას (და სისტემატურად განახლდეს ხოლმე) საკონტროლო ტესტების სრული კომპლექტი. სტანდარტის ამ პროექტში მხოლოდ რამდენიმე მაგალითია მოყვანილი, მაგრამ სტანდარტების ამოქმედების დროისათვის ტესტების ასეთი კომპლექტის შემუშავება უნდა დასრულდეს. მათი გამოყენება მიზანშეწონილია სასწავლო პროცესშიც, მაგრამ ცოდნის შემოწმების სხვა ფორმებთან ერთად, როგორიცაა კითხვა-პასუხი, ამოცანების ამოხსნა სახლში და კლასში, საკონტროლო წერები და სხვ. შენიშვნა: აქ მოყვანილ ტესტებს ზოგ შემთხვევაში აქვთ ერთზე მეტი სწორი პასუხი. V-VI კლასები 1. რატომ ეცემა ძირს ხელიდან გაშვებული ბურთი? 1) დედამიწა იზიდავს, 2) ხელი განიზიდავს, 3) ატოსფერო აწვება. 2. რომელი სხეული იკუმშება ადვილად და ავსებს მთელ ჭურჭელს? 1) თხევადი, 2) აირადი, 3) მყარი. 3. რომელი სხეულია თითქმის უკუმშვადი, მაგრამ ადვილად იცვლის ფორმას? 1) მყარი, 2) აირადი, 3) თხევადი. 4. რა უნდა გავაკეთოთ ბორჯომის აირადი წყლიდან აირის სწრაფად გამოსადევნად? 1) კოვზით მოვურიოთ, 2) გავათბოთ, 3) გავაცივოთ. ძირითადი სკოლა. მინიმალური დონე 1. რომელი სხეული ასრულებს გადატანით მოძრაობას? 1) კარი გაღებისას, 2) ციგა დაღმართზე დაშვებისას, 3) მოძრავი ველოსიპედის ბორბლები, 4) ქანქარა რხევისას. 2. ქვემოთ ჩამოთვლილიდან რომელია თანაბარაჩქარებული მოძრაობის განტოლება? 1) ; 2) ; 3) ; 4) . 3. S მანძილით დაშორებული ორი ავტომობილი მოძრაობს შემხვედრი მიმართულებით. ერთის სიჩქარეა , meoris . რა დროის შემდეგ შეხვდებიან ერთმანეთს? 1) ; 2) ; 3) ; 4) . 4. როგორია თავისუფალი ვარდნის აჩქარება  dedamiwis zedapiridan im simaRleze, romelic dedamiwis n radiusis tolia (h=nR)? 1) ; 2) ; 3) ; 4) . 5. ტოლი სიგრძის ალუმინის ორი მავთულიდან პირველის განიკვეთის ფართობია 1,2 მმ2, მეორისა კი 0,6 მმ2. რომელს აქვს მეტი წინაღობა და რამდენჯერ? 1) პირველს, ორჯერ, 2) მეორეს, ორჯერ, 3) ერთნაირი წინაღობები აქვთ, 4) მეორეს, ოთხჯერ. საბაზო სკოლა. მინიმალურზე მაღალი დონე. 1. მდინარის დინების მიმართულებით კატერი გარკვეულ მანძილს გადის 2 სთ-ში, ტივი კი – 8 სთ-ში. რა დრო დასჭირდება კატერს იმავე მანძილის გასავლელად დინების საწინააღმდეგო მოძრაობისას? 1) 6 სთ, 2) 4 სთ, 3) 3 სთ, 4) 5,5 სთ. 2. k1 და k2 სიხისტის ზამბარები შეერთებულია პარალელურად. რისი ტოლი იქნება მიღებული სისტემის სიხისტე? 1) (k1+k2)/2; 2) k1+k2; 3) k1k2(k1+k2). 3. რამდენი ელექტრონია წყლის მოლეკულაში? 1) 8, 2) 10; 3) 6; 4) 12. 4. ერთი მასალისაგან დამზადებულია ორი მავთული. ერთის სიგრძეა 4მ და განივკვეთის ფართობია 1მმ​2, მეორისა კი 12მ და 2მმ​2. რომელს აქვს მეტი წინაღობა და რამდენჯერ? 1) მეორეს, ორჯერ, 2) მეორეს, 1,5-ჯერ, 3) მეორეს 3-ჯერ, 4) ტოლი წინაღობები აქვთ. საშუალო სკოლა. მინიმალური დონე 1. სხეულზე ერთი ძალა მოქმედებს. შეიძლება სხეულის სიჩქარე ან აჩქარება ნულის ტოლი იყოს? 1) სიჩქარე კი, აჩქარება არა, 2) აჩქარება კი, სიჩქარე არა, 3) ორივე შეიძლება, 4) არც ერთი არ შეიძლება. 2. იცვლება თუ არა სხეულის იმპულსი წრფივი თანაბარი მოძრაობისას? თანაბარი ბრუნვისას? 1) ორივე შემთხვევაში იცვლება, 2) არც ერთ შემთხვევაში არ იცვლება, 3) იცვლება წრეწირზე მოძრაობისას, წრფეზე მოძრაობისას არ იცვლება, 4) იცვლება წრფივი მოძრაობისას, ბრუნვისას არ იცვლება. 3. შეიძლება თუ არა აირის გათბობა ან გაცივება გარემოსთან სითბოცვლის გარეშე? 1) არ შეიძლება, 2) შეიძლება აირზე მუშაობის შესრულებით მისი გათბობა,              3) შეიძლება აირზე მუშაობის შესრულებით მისი გაცივება, 4) შეიძლება აირის მიერ მუშაობის შესრულებით მისი გაცივება. 4. დადებითი დამუხტული ელექტროსკოპის ინდუქტორს (სფეროს) მიუახლოვეს (არ შეახეს) უარყოფითად დამუხტული ღერო. რა მოუვა ელექტროსკოპის ფურცლებს? 1) მათ შორის კუთხე შემცირდა, 2) ფურცლები ბოლომდე ჩამოეშვება, 3) ფურცლები უფრო გაიშლება, 4) არაფერი არ შეიცვლება. 5. რამდენ ტოლ ნაწილად უნდა გავჭრათ გამტარი, რომ ამ ნაწილების პარალელური შეერთებისას წინაღობა 25-ჯერ შემცირდეს? 1) 5, 2) 25, 3) 10, 4) 2. 6. მაგნიტი ვარდნისას გადის ლითონის ჩაკეტილ დაუმუხტავ რგოლში. იქნება მისი მოძრაობა თავისუფალი? 1) იქნება, 2) არ იქნება, დამუხრუჭდება, 3) არ იქნება, აჩქარდება, 4) არ იქნება, ჯერ აჩქარდება, მერე დამუხრუჭდება. საშუალო სკოლა. მინიმალურზე მაღალი დონე 1. რა სიმაღლეს მიაღწია ვერტიკალურად ასროლილმა ბურთმა, თუ საწყის მდებარეობაში დაბრუნებისას მის მიერ გავლილი მანძილი იყო s? როგორია ბურთის გადაადგილება? 1) S/2, 2S, 2) S/2, 0, 3) S, S, 4) S, S/2. 2. ასრულებს თუ არა აირი მუშაობას, როდესაც მას აფართოებენ: იზობარულად, იზოთერმულად? 1) არა, არა, 2) კი, არა, 3) არა, კი, 4) კი, კი. 3. პირველი სფეროს დიამეტრი 2-ჯერ მეტია მეორე სფეროს დიამეტრზე. პირველი სფერო დამუხტულია, მეორე დაუმუხტავია. ისინი შეაერთეს წვრილი გამტარით. ამის შემდეგ დამყარდა წონასწორობა, რომლის დროსაც  1) სფეროებს გაჩნიათ ერთნაირი პოტენციალი, 2) სფეროებს შორის მუხტი თანაბრად ნაწილდება, 3) პირველ სფეროზე რჩება მუხტის 2/3, მეორეზე გადადის 1/3, 4) მეორე სფეროს პოტენციალი ორჯერ ნაკლებია პირველისაზე. 4. ნიხრომის მავთულის ხვია მოთავსებულია სითხიან კალორიმეტრში. 10ვ ძაბვისა და 5ა დენისას სითხე დუღს და უწყვეტად კარგავს მასას სიჩქარით 2.10-5 კგ/წმ. სითხის ორთქლადქცევის კუთრი სითბო ტოლია: 1) 4.10​-1 ჯ/კგ, 2) 2,5.106 ჯ/კგ, 3) 10​3 ჯ/კგ, 4) 5.10​4 ჯ/კგ. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი გეოგრაფიაში საგანმანათლებლო სფეროს ზოგადი დახასიათება გეოგრაფიას, როგორც სასწავლო დისციპლინას, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მოზარდი თაობის აღზრდაში, ამას განაპირობებს მისი შინაარსის სპეციფიკა და ადგილი მეცნიერებათა სისტემაში. იგი გამორჩეულად მრავალმხრივი კურსია და ამასთან ერთადერთია, რომელიც პლანეტა „დედამიწას“ მთლიანობაში განიხილავს. მას გააჩნია ორი ძირითადი მიმართულება – საბუნებისმეტყველო და სოციალურ-ეკონომიკური. ეს ხელს უწყობს მოზარდებში ზოგადი და ეკოლოგიური კულტურის ჩამოყალიბებას, აცნობს მათ გეოგრაფიულ მოვლენებსა და პროცესებს, საზოგადოებისა და ბუნების ურთიერთქმედებას, ცალკეული ტერიტორიის ბუნებრივ პირობებსა და სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებას, მატერიალური და სულიერი კულტურის თავისებურებებს, რაც ასევე ხელს უწყობს მეურნეობის გაძღოლის ეფექტურობის ამაღლებას, მოსახლეობის ცხოვრების პირობების გაუმჯობესებას, გარემოს დაცვას. გეოგრაფიული კულტურა ზოგადსაკაცობრიო კულტურის ნაწილია. მისი მეშვეობით მოსწავლეები იგებენ, თუ როგორ უნდა შეინარჩუნონ დედამიწა, იმუშაონ გეოგრაფიული ინფორმაციის წყაროებზე, ისარგებლონ გეოგრაფიული რუკებით, დაიცვან ეკოლოგიური წონასწორობა, იცოდნენ საერთაშორისო გეოგრაფიული ენა – რუკის წაკითხვა. გეოგრაფიული განათლება საფუძველს ქმნის მოჭირნახულე, ქვეყნის ნამდვილი მეურნის აღზრდისათვის. აღნიშნულიდან გამომდინარე, აუცილებელია საგანმანათლებლო სტანდარტში განისაზღვროს გეოგრაფიის ადგილი, როგორც საბუნებისმეტყველო-საზოგადოებრივი მეცნიერებისა, რომლისთვისაც დამახასიათებელი უნდა იყოს კომპლექსური მიდგომა ისეთი საკითხებისადმი, როგორიცაა: ბუნების და ადამიანის ურთიერთქმედება, მსოფლიოს ტერიტორიული ნაირფეროვნება (კონტინენტების, მსხვილი რეგიონების, ცალკეული ქვეყნების, საკუთარი ქვეყნის, თავისი ადგილის მიხედვით), სამყაროს მთლიანობა; სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების თანამედროვე პირობებში თითოელი ადამიანის საქმიანობა ჩართულია ურთიერთქმედების ისეთ უმნიშველოვანეს სისტემაში, როგორიცაა „ბუნება-ადამიანი-საზოგადოება“. ამიტომ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ეკოლოგიური კულტურის ფორმირებას, გლობალურ ეკოლოგიურ პრობლემებს, გეოგრაფიული რუკით სარგებლობას. აღსანიშნავია, რომ სასკოლო გეოგრაფიის კურსი საჭიროებს ძირეულ გადამუშავებას თანამედროვე მოთხოვნათა და მოსწავლეთა ასაკის შესაბამისად. ახალ პროგრამებში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა კავშირს ბუნებასა და საზოგადოებას შორის, ცოდნის დონის ამაღლებას, ქვეყანათმცოდნეობის კურსის შემოღებას. გეოგრაფიის ყველა კურსში გატარდება ეკოლოგიზაციისა და სოციოლოგიზაციის იდეები, რადიკალურად შეიცვლება სასკოლო გეოგრაფიის შინაარსი და სტრუქტურა, მოხდება მისი ჰუმანიზაცია. ყოველი კურსის შინაარსში ბუნებასთან ერთად მთავარი ყურადღება დაეთმობა ადამიანს, მისი ცხოვრების პირობებს, ურთიერთქმედებას სისტემაში „ბუნება-მოსახლეობა-მეურნეობა“; მოსწავლის შემოქმედებით საქმიანობას, სწავლების პრობლემურ-საძიებო მეთოდებს. სასკოლო გეოგრაფიის ყოველი კურსი უნდა აიგოს პრინციპით მარტივიდან რთულისაკენ, ახლობელიდან შორეულისაკენ, კერძოდ ზოგადისაკენ. გეოგრაფიის საგანმანათლებლო სტანდარტის მიხედვით გეოგრაფია ისწავლება V-XII კლასებში. კურსი ნაწილდება შემდეგნაირად: 1. ელემენტარული სკოლა (V-XI კლასები) – „ბუნებისმცოდნეობა“. ამ კურსში მოსწავლეებს ექმნებათ წარმოდგენა სხეულის და ნივთიერების, ცოცხალი და არაცოცხალი ბუნების, ბუნების მოვლენების, დედამიწის, როგორც მზის სისტემის, ციური სხეულების, დედამიწის მოძრაობის, ჰაერის, წყლის, მთის ქანების, ნიადაგების, მცენარეული და ცოცხალი ორგანიზმების შესახებ. 2. ძირითადი სკოლა (VII-IX კლასები). ამ საფეხურზე უნდა ისწავლებოდეს ზოგადი გეოგრაფიული ცნებები, პლანეტა დედამიწის წარმოქმნის ისტორია, ბუნების კომპონენტები, წყლისა და ჰაერის გარსის წარმოქმნა და შეცვლა. ამ კურსის შესწავლისას მოსწავლეებს განუვითარდებათ შეხედულება სამყაროს მთლიანობისა და მრავალფეროვნების შესახებ, აღეძრებათ ინტერესი საგნისადმი. კურსის უკეთ ათვისებისათვის საჭიროა პრაქტიკული სამუშაოების გაძლიერება, განსაკუთრებით ბუნების ცალკეული კომპონენტისა და ბუნებრივი კომპლექსების შესწავლისას, რაც ხელს შეუწყობს მოსწავლეთა ეკოლოგიურ განათლებას. აღნიშნული კურსი ითვალისწინებს ისეთი ამოცანების გადაჭრას, როგორიცაა კავშირები ბუნებასა და ადამიანს შორის. ამიტომ კურსის შესწავლა დამთავრდება თავისი ადგილის ბუნების შესწავლით. განსაკუთრებით ყურადღება დაეთმობა ადგილის გეგმისა და გეოგრაფიული რუკის შესწავლას, გეოგრაფიული მეცნიერების განვითარებას, დედამიწის გამოკვლევებს, გეოგრაფიულ აღმოჩენებს და სხვ. ზოგადი დედამიწისმცოდნეობის საკითხებთან ერთად აუცილებელია იხილებოდეს კომპლექსური ქვეყანათმცოდნეობის საკითხები, გაძლიერდეს სასკოლო გეოგრაფიის ჰუმანიტარული როლი, რაც ხელს შეუწყობს კურსის აღმზრდელობითი პოტენციალის ამაღლებას. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ცალკეული კონტინენტის ქვეყნისა და ხალხების შესწავლას, ეთნოგრაფიული, ეკოლოგიური, სოციალური შინაარსის საკითხებს. კურსის შესწავლა იწყება აღმოჩენათა ისტორიით. უფრო კონკრეტულად ეს მასალა განიხილება ცალკეული კონტინენტისა და ოკეანის შესწავლისას. დასაშვებია შინაარსის გამდიდრება ეთნოგრაფიის, ანთროპოლოგიის, ტოპონიმიკის, რელიგიის საკითხებით, მეტი ყურადღება დაეთმობა ბიოგეოგრაფიის, სამედიცინო გეოგრაფიის საკითხებს, ისტორიულ და მხარეთმცოდნეობით მიდგომას. ძირითადი სკოლის გეოგრაფიის კურსი დასრულდება საქართველოს გეოგრაფიის კომპლექსური შესწავლით (საქართველო-კავკასია-შავი-ზღვისპირეთის მხარე, გეოპოლოტიკური მდებარეობა, ბუნებრივი კომპლექსები, მოსახლეობა, მეურნეობა, ბუნებრივ-სამეურნეო რაიონების დახასიათება. ადმინისტრაციული დაყოფა. თავისი რაიონი). 3. საშუალო სკოლა (X-XII კლასები). ისწავლება „მსოფლიო გეოგრაფია“ (საზღვარგარეთის ქვეყნები), „გეო-ეკოლოგიის საფუძვლები“ და „ეკონომიკურ-სოციალური და პოლიტიკური გეოგრაფია“. აუცილებელია კურსის განთავისუფლება იდეოლოგიური დოგმისაგან, ქვეყნის შესწავლა მიზანშეწონილია კომპლექსურად. კურსის პირველი ნაწილი დაეთმობა მსოფლიოს მეურნეობის ზოგად მიმოხილვას. აუცილებელია კურსს დაემატოს გეოგრაფიული გარსის გლობალური და რეგიონალური გეო-ეკოლოგიური პრობლემები. მეორე ნაწილში კი განიხილება სხვადასხვა ქვეყანა კომპლექსურად. ამ კურსში მნიშვნელოვანი ყურადღება დაეთმობა საქართველოს როლს მსოფლიოს ეკონომიკაში, მისი გეოპოლიტიკური მდებარეობის შეცვლას დროში, ურთიერთკავშირს სხვა ქვეყნებთან. სასკოლო გეოგრაფიის ყოველი კურსისათვის შემუშავდება პრაქტიკულ სამუშაოთა სისტემა. სტანდარტის ზოგადი სტრუქტურა Ÿ წარმოდგენილი სტანდარტი ძირითადად შედგება ორი განყოფილებისაგან: Ÿ გეოგრაფიული განათლების შინაარსი Ÿ მოთხოვნები მოსწავლეთა ცოდნის მიმართ გეოგრაფიული განათლების შინაარსში გამოიკვეთება შემდეგი: Ÿ მეცნიერული ცოდნა, რომელიც ასახავს და ახსნის დედამიწის ზოგად კანონზომიერებებს. Ÿ დედამიწის ბუნებრივი და ბუნებრივ-სოციალური ობიექტები, რომლებიც ასახავენ მის სტრუქტურას და არაერთგვაროვნებას. Ÿ სიცოცხლის უნარიანობის განმსაზღვრელი პროცესები და მოვლენები. Ÿ მატერიალური და სულიერი კულტურის ფასეულობანი. Ÿ ტერიტორიის გეოგრაფიული დახასიათების ტიპობრივი სტრუქტურა. Ÿ თანამედროვე სამყარო. შინაარსის განსაზღვრისას შეირჩევა ისეთი საკითხები, რომლებსაც აქვთ უდიდესი მნიშვნელობა ადამიანის სიცოცხლისათვის. მოთხოვნები მოსწავლეთა ცოდნის მიმართ, მოთხოვნები ცოდნის მიმართ წარმოდგენილია იმ საქმიანობით, რომელიც მოსწავლემ უნდა განახორციელოს. კერძოდ, დაასახელოს ობიექტი, უჩვენოს რუკაზე და დააფიქსიროს, განსაზღვროს მოვლენები და პროცესები. შეასრულოს გაზომვითი სამუშაოები, აღწეროს ობიექტი, შეადგინოს გეგმა და მარტივი რუკა. ამ საქმიანობას მოსწავლეები ეუფლებიან სწავლების პროცესში. ძირითადი სკოლა სწავლების შინაარსი გეოგრაფია მეცნიერებათა სისტემაში. გეოგრაფიის თანამედროვე სტრუქტურა, ისტორიზმისა და ტერიტორიულობის პრინციპები, დიადი გეოგრაფიული აღმოჩენები, გეოგრაფიული მეცნიერების განვითარება საქართველოში, ქართველი გეოგრაფები, მკვლევარები, მოგზაურები. დედამიწა – მზის სისტემის პლანეტა. რელიეფის მორფოსტრუქტურა და მორფოსკულპტურა. ატმოსფერო  –მისი თვისებები და შედგენილობა. მსოფლიო ოკეანე. ზედაპირული წყლები. ნიადაგები. გეოგრაფიული ზონალურობა. ბუნებრივი კომპლექსების შეცვლა ეკვატორიდან პოლუსებისაკენ მზის რადიაციის შემცირების გამო. გეოგრაფიული გარსი და ბუნებრივი კომპლექსები. გეოგრაფიული მდებარეობა. ობიექტის გეოგრაფიული მდებარეობა და მისი გავლენა ადგილის ბუნებრივ თავისებურებებზე. გეგმა, რუკა, მასშტაბი. კონტინენტებისა და ოკეანეების კომპლექსური დახასიათება. საქართველოს გეოგრაფია. ბუნებრივი ობიექტები პლანეტა დედამიწა. დედამიწის შინაგანი აგებულება, ბირთვი, მანტია. გარე გარსები: დედამიწის ქერქი, ჰიდროსფერო, ატმოსფერო, ბიოტა. გეოგრაფიული გარსი, ბიოსფერო როგორც გეოგრაფიული გარსის ნაწილი. კონტინენტები და მსოფლიო ოკეანე: კუნძულები, ნახევარკუნძულები, ყელი, ზღვები, უბეები, სრუტეები. დედამიწის ქერქის ნაწილები: მინერალები, ქანები, სასარგებლო წიაღისეული, მთები, ვაკეები, ღრმულები, შუა ოკეანური ქედები, ღარები, წყალქვეშა ვულკანები. ტროპოსფერო: ჰაერის მასები. ხმელეთის წყლები: მდინარეები, ტბები, მყინვარები, მიწისქვეშა წყლები, წყაროები, წყალსაცავები. ზედაპირული წყლის მასები. თბილი და ცივი დინებები. ხმელეთის ბუნებრივი კომპლექსები: ბუნებრივი ზონები და ქვეზონები ვაკეებზე. სიმაღლებრივი სარტყელების ბუნებრივი კომპლექსები. მსოფლიო ოკეანის ბუნებრივი კომპლექსები. დაცული კომპლექსები: ნაკრძალები, აღკვეთილები, ეროვნული პარკები. ლოკალური (მათ შორის ადგილის) ბუნებრივი კომპლექსები. პროცესები და მოვლენები დედამიწის მოძრაობა ღერძის გარშემო და მისი შედეგები: ბრუნვის ღერძის რყევა, დედამიწის შეკუმშვა ბრუნვის ღერძის გაყოლებით, მოძრავი სხეულების გადახრა სწორხაზოვანი მიმართულებიდან. მოქცევა-მიქცევითი ტალღების წარმოქმნა. დღე-ღამური დროის შეცვლა და დღე-ღამური რიტმი ბუნებაში. დროის სხვაობა სხვადასხვა მერიდიანზე, თარიღთა შეცვლის ხაზი. დედამიწის მოძრაობა მზის ირგვლივ და მისი შედეგები: დედამიწის მოძრაობა ორბიტაზე და მისი სიჩქარე. დედამიწის ღერძის მდგომარეობა სივრცეში და მზის მიმართ. წლის დროთა ცვლა. ბუნიობა და ნაბუნიობა. დედამიწის ზედაპირის განათება და გათბობა. განათების სარტყელები. სეზონური რიტმები ბუნებაში, დროის ანგარიში. კალენდარი. ლითოსფეროს ფილების წარმოქმნა და მოძრაობა: დედამიწის ქერქის სიღრმითი რღვევა. ლითოსფერული ფილების წარმოქმნა, ფილების მოძრაობა. დედამიწის მაგნეტიზმი: დედამიწის მაგნიტური ველი. დედამიწის მაგნეტიზმის ელემენტები, მაგნიტური ქარიშხლები, მაგნიტური ანომალიები, მზის გამოსხივების გავლენა მაგნიტურ ველზე. პოლარული ციალი. მაგნიტური პოლუსები, მათი გადაადგილება. გამოფიტვა: ქანების მექანიკური დაშლა, ფიზიკური, ორგანული და ქიმიური გამოფიტვა. გრავიტაცია: გამოფიტვის პროდუქტების გადაადგილება, სხეულის მიზიდვა დედამიწის ცენტრისაკენ, მდინარეთა დინება. მიწისძვრები: დედამიწის რღვევა და გადაადგილება. მიწისძვრის კერა და ეპიცენტრი. მიწისძვრის ძალა, გავრცელების ოლქები. დედამიწის რელიეფის წარმოქმნა: რელიეფის დიდი ფორმების წარმოქმნა (კონტინენტები, ოკეანური ღრმულები, მთები, ვაკეები). რელიეფის შეცვლა შინაგანი და გარეგანი ძალების მოქმედებით. შინაგანი და გარეგანი ძალების ურთიერთმოქმედება დედამიწის რელიეფის ფორმირებაში. დედამიწის ქერქის განვითარება: დედამიწის ქერქის მოძრავი და მდგრადი უბნები. ბაქნებისა და აღორძინებული მთების წარმოქმნა. დედამიწის ქერქის გეოსინკლინური და ბაქნური სტრუქტურები და მათი ასაკი. დედამიწის ქერქის ბაქნური და გეოსინკლური ოლქები. რელიეფის შეცვლა შინაგანი და გარეგანი პროცესების მოქმედებით: გამოფიტვა, ზედაპირული და მიწისქვეშა წყლების, მყინვარების, ქარის მოქმედება, ნგრევის პროდუქტების გრავიტაციული გადაადგილება. კონტინენტური დანალექი ქანების წარმოქმნა, ვაკისა და მთიანი ოლქების რელიეფის სკულპტურული ფორმების წარმოქმნა, გარეგანი პროცესების დამოკიდებულება და ქანების შემადგენლობა. მაგმატიზმი: მაგმის წარმოქმნა და მისი შეჭრა დედამიწის ქერქში, მაგმის ამონთხევა, ვულკანიზმი, ვულკანური მოქმედების პროდუქტები, ვულკანური გავრცელება, მაგმატური ქანები, მაგმატიზმთან დაკავშირებული რელიეფის ფორმები. მეტამორფიზმი: ქანების გარდაქმნა მაღალი ტემპერატურისა და წნევის პირობებში, მეტამორფული ქანები. ჰაერის სინოტივე: აორთქლება, აორთქლებადობა, ჰაერის გაჯერება წყლის ორთქლით, წყლის ორთქლის კონდენსაცია და სუბლიმაცია. ატმოსფერული ნალექები: ღრუბლები და მოღრუბლულობა, ნალექების წარმოქმნა ჰაერის ქვედა ფენებში და თავისუფალ ატმოსფეროში; ნალექების სახეობები. ნალექების არათანაბარი განაწილება დედამიწის ზედაპირზე, კანონზომიერებანი ნალექების განაწილებაში. ატმოსფერული წნევა: ჰაერის მასისა და მოცულობის შეცვლა ჰაერის ტემპერატურისა და სინოტივის გამო. ატმოსფერული წნევის განაწილება დედამიწაზე. ატმოსფერული წნევა ხმელეთისა და ზღვის ზედაპირებზე, ჰაერის მოძრაობა დღე-ღამისა და სეზონების მიხედვით. ჰაერის მოძრაობა: ჰაერის კონვენციური ნაკადები, მათი გადაადგილება მაღალი წნევის არედან დაბალი წნევისაკენ, ქარი, მისი სახეობები. პასატები: ჰაერის მოძრაობა ეკვატორულ და ტროპიკულ განედებში. პასატური ქანების მიმართულება. მუსონური ქარები: ტროპიკებისა და ზომიერი სარტყლის განედების მუსონები. ჰავის შეცვლა: კლიმატწარმომქმნელი ფაქტორები. დედამიწის ჰავის ტიპები. კლიმატური სარტყლები. ამინდის შეცვლა: მეტეოელემენტების შეცვლა. ამინდის ძირითადი ტიპები. ამინდი ცხელ, ზომიერ და ცივ სარტყელებში. ამინდი ციკლონებსა და ანტიციკლონებში. ატმოსფერული ფრონტები. მრავალწლიანი მზრალობა: მრავალწლიანი მზრალობის წარმოქმნა და მისი გავრცელების ოლქები. ატმოსფეროს გათბობა: ჰაერის აღმავალი და დაღმავალი ნაკადები. რადიაცია-პირდაპირი, გაბნეული, ჯამური; ტემპერატურული გრადიენტი. ჰაერის გათბობა სხვადასხვა განედზე. დედამიწის ზედაპირის გათბობა: დედამიწის სითბოს წყაროები, დედამიწის ზედაპირის გათბობა სხვადასხვა განედზე, სითბოს სარტყელები. ჰაერის მასების წარმოქმნა: ჰაერის თვისებები; ეკვატორული, ტროპიკული, ზომიერი, არქტიკული (ანტარქტიკული) განედების ზღვიური და კონტინენტური ჰაერის მასები, ჰაერის მასების მოძრაობა, ჰაერის მასების დასავლეთური გადაადგილება ზომიერ განედებში, ჰაერის მასების გავლენა ამინდსა და ჰავაზე წლის სხვადასხვა დროს. წყლის ბრუნვა ბუნებაში: დედამიწის ზედაპირის გათბობა მზის სხივებით და აორთქლება, წყლის მსოფლიო ბრუნვა. ჩამონადენი. ნალექების გაფილტვრა დედამიწის ქერქში. მიწისქვეშა ჩამონადენი. მინერალური მარილების ჩატანა წყალსატევებში. წყლის დაჭუჭყიანება ადამიანის მიერ და მისი დაწმენდა ბრუნვის შედეგად. მიწისქვეშა წყლების წარმოქმნა: წყალგამტარი და წყალგაუმტარი ქანები. მიწისქვეშა წყლების ფილტრაცია. გრუნტის და ნიადაგის წყლები, წყაროები. მიწისქვეშა წყლების მნიშვნელობა. კარსტის წარმოქმნა: ქანების გახსნა მიწისქვეშა წყლების მიერ. კარსტული მოვლენები. კარსტის გავრცელების არეები. ტბების წარმოქმნა: ტბების განსხვავება ქვაბულების წარმოშობის მიხედვით. მლაშე, მტკნარი, მომლაშო, გამდინარე და გაუმდინარე ტბები. ტბების გავრცელება. ჭაობების წარმოქმნა: ჭაობების წარმოქმნის მიზეზები. ქვედაური, ზედაური და გრდამავალი ჭაობები. ჭაობების გავრცელება. ხმელეთისა და მსოფლიო ოკეანის წყლების მოძრაობა: ტალღების სახეობები (ქარისმიერი, სეისმური, ზვირთული, მოქცევითი), დინებები (მდინარეული, ტბური, ზღვიური). წყლის მასების ვერტიკალური გადაადგილება. მდინარის ხეობის განვითარება: მდინარის ვარდნა, კალაპოტის დახრილობა და მდინარის სიჩქარე; ზემო, შუა და ქვემო დინებები. ეროზია (გვერდითი, სიღრმითი), მყარი ჩამონადენი. ეროზიის ბაზისი. მდინარის წონასწორობის პროფილი. მდინარის რეჟიმი: მდინარეების საზრდოობა. მათი განსხვავება საზრდოობის მიხედვით. წყალდიდობა, წყალმოვარდნა, წყალმარჩხობა. გაყინვა, გალღობა, ყინულსვლა. მდინარის ხარჯი. წლიური ჩამონადენი. მდინარის რეჟიმის დამოკიდებულება ჰავასა და რელიეფზე. გამყინვარება: მყინვარებში წარმოქმნის მიზეზები. მეოთხეული გამყინვარება. მთისა და ზეწრული მყინვარები. გამყინვარების თანამედროვე ოლქები. მყინვარების ნგრევითი მოქმედება. ნიადაგის წარმოქმნა: გამოფიტვის ქერქი, ნიადაგის შემადგენლობა, მათი თვისებების დამოკიდებულება ჰავასა და შემადგენლობაზე, ნიადაგების მრავალფეროვნება და მათი გეოგრაფია. ვერტიკალური სარტყლურობა: ბუნებრივი კომპლექსების დამოკიდებულება რელიეფსა და ადგილის სიმაღლეზე, ვერტიკალური სარტყელების წარმოქმნა, მისი გავლენა ადამიანსა და მეურნეობაზე. დედამიწის ბუნებრივი ზონალურობა: ბუნებრივი კომპლექსების დამოკიდებულება ჰავაზე. ბუნებრივი კომპლექსების წარმოქმნა ხმელეთზე და მსოფლიო ოკეანეში, მეურნეობის განვითარების თავისებურებანი სხვადასხვა ზონაში. ბუნების კომპონენტების (რელიეფის, ქანების, ჰავის, წყლების, ნიადაგების მცენარეულობისა და ცხოველთა სამყაროს) ურთიერთკავშირი და ურთიერთგანპირობებულება. ბუნებრივი კომპლექსები, მათი მრავალფეროვნება, გეოგრაფიული გავრცელება. ცოცხალი ორგანიზმები: მათი ვერტიკალური და ჰორიზონტალური გავრცელება, ბიოსფერო, ნივთიერებათა ბრუნვა ბიოსფეროში, ცოცხალი ორგანიზმების როლი დედამიწის სფეროს განვითარებაში. დედამიწის ბუნების სექტორულობა: კლიმატის შეცვლა დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ, ბუნებრივი ზონების შეცვლა ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ. მატერიალური და სულიერი კულტურის ფასეულობანი ბუნების გავლენა ადამიანისა და საზოგადოების სულიერი და მატერიალური კულტურის ფორმირებაზე: გარემოს ბუნების თავისებურებათა ასახვა მხატვრობაში, მუსიკასა და სკულპტურაში, ქვის თლის ხელოვნება ჭედურობა, ქსოვა და სხვ. ბუნების გავლენა წეს-ჩვეულებებსა და ქცევის ნორმების ფორმირებაზე: სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოებთან დაკავშირებული შრომითი წესებისა და ჩვევების ფორმირება. ადგილობრივი მოსახლეობის წეს-ჩვეულებანი, გენოფონდის დაცვა, უნიკალური ლანდშაფტების წმინდა ადგილებად გამოცხადება. ბუნების თავისებურებათა ასახვა მხატვრობაში, მუსიკაში, სკულპტურაში. დეკორაციულ-გამოყენებითი ხელოვნება. შრომითი ჩვევების ფორმირება. ადამიანის ადაპტაცია გარემოსადმი. განსხვავება კვებაში: ბუნებრივ-კლიმატური პირობების გავლენა ადამიანის კვებაზე, კვების ზონალურ-გეოგრაფიული ტიპები. საშიში ბუნებრივი მოვლენები: ვულკანები, მიწისძვრები, მეწყრები, თოვლ და კლდე ზვავები, ღვარცოფები, ცუნამი, წყალდიდობები, წყალმოვარდნა, მათი თავიდან აცილება. ქცევის წესები ექსტრემალურ სიტუაციაში, დასახლებული პუნქტებისა და საცხოვრებლების დაცვა საშიში მოვლენებისაგან, სეისმოგამძლე მშენებლობა, ზღვის და მდინარეთა ნაპირების, მთის კალთების გამაგრება, სტიქიური უბედურებისა და კატასტროფების ლიკვიდაცია ან შერბილება. ტერიტორიის დახასიათების ტიპობრივი სტრუქტურა ტერიტორია და აკვატორია: ქვეყანა – როგორც საზოგადოების ტერიტორიული ორგანიზმების ერთეული, მისი სიდიდე და კონფიგურაცია, გეოგრაფიული მდებარეობა, ბუნებრივი ზღუდეები, საზღვრები, სანაპირო ხაზი, გეოგრაფიული შესწავლა. ბუნებრივი პირობებისა და ბუნებრივი რესურსების ზოგადი დახასიათება გეოგრაფიულ მდებარეობასთან კავშირში, რელიეფი და მისი სამეურნეო შეფასება, სასარგებლო წიაღისეული, მისი განლაგების კანონზომიერებანი, ჰავა და კლიმატური რესურსები, შიგა წყლები და წყლის რესურსები, მცენარეული და ცხოველთა სამყარო, ბიოლოგიური რესურსები, კულტურული მცენარეების წარმოშობის ცენტრები, ნიადაგები და ნიადაგრესურსები, მათი ტიპები და თვისებები, ნიადაგების გეოგრაფია, ნიადაგების ეროზია, გეოგრაფიული ზონალურობა. ხმელეთისა და ზღვის სანაპიროების - როგორც კონტაქტური ზონის ურთიერთმოქმედება, მოსახლეობის სასიცოცხლო და სამეურნეო გაძღოლის ზონალური ფაქტორები, ბუნებრივი რესურსები და რესურსებით უზრუნველყოფის შეფასება, ბუნებრივი რესურსების ტერიტორიული შერწყმა, ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტები. მოსწავლის პრაქტიკული საქმიანობა დაკვირვების ჩატარება გეოგრაფიულ მოედნებზე, ექსკურსიების დროს; საველე გამოკვლევები. კარტოგრაფიული საქმიანობა: ადგილის გეგმისა და მარტივი რუკების შედგენა, რუკის პრაქტიკული გამოყენება, კარტირება. რუკების გამოყენება. შედარება: რამდენიმე გეოგრაფიული ობიექტის ბუნებრივ მოვლენებსა და პროცესებში მსგავსებისა და განსხვავების გამოვლენა. მათი კლასიფიკაცია, შეფასება. გეოეკოლოგიური მიდგომა: საინფორმაციო სისტემა. დაკვირვებები და გარემოს მდგომარეობის შეფასება. ბუნებრივი რესურსების გამოყენება. გარემოს დაცვა. მოთხოვნები მოსწავლეთა მომზადებისადმი დასახელება და ჩვენება დედამიწის ამგები ქანების სახეობათა დასახელება წარმოშობის მიხედვით; სითბოს მომწოდებელი წყაროები, წყლის გამოყენება ადამიანის მიერ, მდინარეთა საზრდოობის წყაროები; ამინდის დამახასიათებელი ტიპები. კლიმატწარმომქმნელი ფაქტორები. ოკეანისა და ხმელეთის წყლების დაცვის ღონისძიებანი. ქვეყნის ნაწილები, კონტინენტები და ოკეანეები, ზღვები, ყურეები, სრუტეები, დინებები, ღრუბლების ძირითადი სახეობები, მდინარის ნაწილები. საშუადღეო მზის მდგომარეობა ჰორიზონტზე (ეკვატორზე, ტროპიკებზე, ბუნიობისა და ნაბუნიობის დღეებში). სიცივის პოლუსები. დედამიწის ორბიტის სიგრძე და ფორმა. ღერძის დახრილობის კუთხე ორბიტის სიბრტყისადმი. სეისმურად საშიში ტერიტორიები, თბილი და ცივი დინებები. ეკვატორი, ნულოვანი მერიდიანი, ტროპიკები, პოლარული წრეები, პოლუსები, განათების სარტყელები. თარიღთა შეცვლის ხაზი. დედამიწის გეოლოგიური ასაკი. გეოლოგიური ერები. ცოცხალი ნივთიერებების გავრცელების საზღვრები, ნიადაგის ტიპების მთავარი თვისებები. ხმელეთის წყლების გამოყენება ადამიანის მიერ. ოზონური ფენის რღვევის მიზეზები. კლიმატური სარტყლები. ჰაერის ძირითადი მასები. დედამიწის მაგნიტური პოლუსები. დედამიწის ქერქის ძირითადი სტრუქტურები (ტექტონიკური რუკის მიხედვით): ლითოსფერული ფილები, ბაქნები, ნაოჭა ოლქები. თანამედროვე გამყინვარების ძირითადი ოლქები და უდიდესი მყინვარები. პასატების, მუსონების, ჰაერის დასავლეთური გადატანის ოლქები. ჰაერის მასების ძირითადი ტიპები, ამინდის თავისებურებანი ციკლონებსა და ანტიციკლონებში. მსოფლიო ოკეანის ბუნების ანთროპოგენური შეცვლის მაგალითები. მდინარეების განაწილება ოკეანის აუზების მიხედვით. მდინარის ხეობის ელემენტები. განსაზღვრა (გაზომვა) აზიმუტის განსაზღვრა (ადგილზე და რუკაზე) კომპასით. ქანების კლასიფიკაცია წარმოშობის მიხედვით (მაგმატური, მეტამორფული, დანალექი). გეოგრაფიული კოორდინატების, მიმართულებების, მანძილის, სიმაღლისა და სიღრმის განსაზღვრა რუკისა და გლობუსის მიხედვით. ჰაერის ტემპერატურის, სინოტივის, ატმოსფერული წნევის, ქარის მიმართულების და ძალის, ღრუბლიანობის განსაზღვრა (მეტეოხელსაწყოების დახმარებით). ობიექტის გეოგრაფიული მდებარეობა. ტემპერატურათა წლიური ამპლიტუდა სტატისტიკური მონაცემების მიხედვით, ჯამური რადიაციის ოდენობა რუკის მიხედვით. ნალექების ოდენობა და დანესტიანების კოეფიციენტი რუკის მიხედვით. ობიექტებისა და მოვლენების განვითარების ტენდენციები, მათი ცალკეული მაჩვენებლების შეცვლის დროსა და სივრცეში. ტერიტორიების სხვაობა სასარტყელო დროში, ჰაერის ტემპერატურის განსაზღვრა იზოთერმებისა და აბსოლუტური აღნიშვნების მიხედვით. ამინდი - სინოპტიკური რუკის მიხედვით. აღწერა წყლის ბრუნვა, მისი გავლენა ბუნებაზე, ადამიანის საქმიანობაზე. ბიოტიკური და გეოლოგიური წრებრუნვები (სქემის მიხედვით). თავისი ადგილის ბუნება. ბუნებრივი რაიონი (შერჩევით). ახსნა განათლებულობის გავლენა დღე-ღამურ და სეზონურ რიტმებზე. თბილი და ცივი დინებების ზემოქმედება ჰავაზე. ატმოსფერული ნალექების, მიწისქვეშა წყლებისა და წყაროების წარმოშობა და მათი გამოყენება. მსსოფლიო ოკეანის დინებები, მიქცევა-მოქცევა, წყლის ტალღობრივი მოძრაობა. გარეგანი ძალების მოქმედების შედეგად შექმნილი რელიეფის ფორმები. მდინარეთა საზრდოობისა და რეჟიმის თავისებურებანი, მათი შეცვლა ადამიანის საქმიანობით. საშიში ბუნებრივი მოვლენები (მიწისძვრები, ვულკანების მოქმედება, ნისლი, ზვავი, ქარიშხლები). წლის დროთა, დღე-ღამის მონაცვლეობის მიზეზები. ტბების წარმოშობა და სხვაობა მათ ბუნებაში. გრადუსთა ბადის აგება რუკაზე, ქარი და მისი ძალის შეცვლის მიზეზები. ოკეანის გავლენა ადამიანის სიცოცხლესა და სამეურნეო საქმიანობაზე. გამყინვარების გავლენა დედამიწის ბუნებაზე. ჰავის გავლენა ადამიანის სიცოცხლეზე, ყოფაზე, სამეურნეო საქმიანობაზე. გრავიტაციის გავლენა ბუნებრივ პროცესებზე. ოზონური ფენის მნიშვნელობა სიცოცხლისათვის. ჰავის და ბუნებრივი კომპლექსების შეცვლა ადამიანის საქმიანობის შედეგად. როგორ ხდება ამინდის პროგნოზირება. ჰაერის მასების ძირითადი ტიპების თვისებები. რელიეფის დიდი ფორმების (კონტინენტური შვერილების, ოკეანური ღრმულების, ღრმა ღარების, მთიანი ქვეყნების, ვაკეების) წარმოქმნა. ატმოსფერული ფრონტების წარმოქმნა და მათი გავლენა ამინდზე. სმოგის წარმოქმნა. ბუნებრივი ზონების მცენარეულისა და ცხოველთა სამყაროს თავისებურებანი. ცალკეული ტერიტორიის ბუნების, მოსახლეობის, მეურნეობის თავისებურებანი. საშიში ბუნებრივი მოვლენები (გვალვა, ხორშაკი, ძლიერი ყინვები, წაყინვა, ლიპყინული, კატასტროფული თავსხმები, ღვარცოფები, წყალდიდობა, წყალმოვარდნა, ზვავი, მეწყერი), მათი გავრცელება. ლანდშაფტების ზონალური და აზონალური დიფერენციაცია. ნალექების არათანაბარი განაწილების მიზეზები. ნიადაგწარმოქმნის პროცესები. მაღალი და დაბალი წნევის არეების წარმოქმნის მიზეზები. განსხვავება ცალკეული ტერიტორიის ჰავაში. სასარგებლო წიაღისეულის განლაგება. მუდმივი მზრალობის გავრცელება, მისი გავლენა ბუნებრივ კომპლექსსა და ტერიტორიის ათვისებაზე. განსხვავება ოკეანეების წყლის მასების თვისებებში. ტემპერატურული ინვერსია. საშუალო სკოლა სწავლების შინაარსი მსოფლიო პოლიტიკური რუკა, მოსახლეობა, მეურნეობა. შრომის გეოგრაფიული დანაწილება. ტერიტორიის ეკონომიკურ-გეოგრაფიული მდებარეობა. ტერიტორიულ-საწარმოო კომპლექსები. საწარმოო ძალების განლაგება. მეურნეობის ცალკეული დარგის განლაგების ფორმები. ეკოლოგიური კრიზისები. სოციალურ-ეკონომიკური ობიექტები სოციალურ-ეკონომიკური ობიექტები როგორც ბუნებისა და ადამიანის ურთიერთმოქმედების შედეგი. მისი საქმიანობის პროდუქცია. რეგიონები, ქვეყნები, ოლქები (მხარეები), რაიონები, თავისი ადგილი. საბადოები, აუზები, სარესურსო ადგილები, რაიონები. მსოფლიო რეგიონული ცენტრები: სამრეწველო, სასოფლო-სამეურნეო, სატრანსპორტო, სამეცნიერო, საინფორმაციო, ფინანსური, სავაჭრო, რეკრეაციული. დედაქალაქები და მათი რეგიონები. ქალაქები. ქალაქთა სისტემები. სოფლის დასახლებები. მსოფლიო და რეგიონული სატრანსპორტო ქსელი და გზები. ეკონომიკური და ბუნებრივ-სამეურნეო რაიონები. სოციალურ-ეკონომიკური პროცესები და მოვლენები დასახლების ტიპები: ძირითადი რასების, ხალხების, ენების, რელიგიების გავრცელება დედამიწაზე მოსახლეობის დინამიკა, ბუნებრივი და მექანიკური მოძრაობა, დემოგრაფიული პოლიტიკა. მოსახლეობის ტერიტორიული გადანაწილება: საგარეო და შიდა მიგრაცია, მოსახლეობის სიმჭიდროვე, მათი თავმოყრის მთავარი არეალები. ურბანიზაცია და ქალაქების განვითარება: ქალაქების განვითარების მიზეზები, მათი ტოპოდინამიკა, ფუნქციები, საქალაქო დასახლების ფორმები (ქალაქი, აგლომერაცია, მეგალოპოლისი), ქალაქების სისტემა. კულტურათა ურთიერთგამდიდრება: დიადი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქა, ხალხების დიდი გადასახლება, ერის ფორმირების ისტორიული თავისებურებანი, მათი გავლენა მოსახლეობის ცხოვრების ყოფით თავისებურებებზე. დიალექტის, ფოლკლორის, ჩვევების, საცხოვრებლების, ტანსაცმლის, საკვების მრავალფეროვნება, ხალხების თანამედროვე კულტურა, მსოფლიოს კულტურული რეგიონების ფორმირება „ახალი დასახლების ქვეყნებში“. მეურნეობის თანამედროვე სტრუქტურის ჩამოყალიბება: პოსტინდუსტრიული სტრუქტურის განვითარება, მეცნიერების, ტექნიკისა და ტექნოლოგიის გავლენის ზრდა მეურნეობასა და მის განლაგებაზე, წარმოება და მართვა. პროპორციების შეცვლა საწარმოო და არასაწარმოო სფეროების, მრეწველობისა და სოფლის მეურნეობის, მოპოვებით და გადამუშავებით დარგებს შორის, ერთიანი ენერგეტიკული, სატრანსპორტო, საინფორმაციო სისტემების ფორმირება. შრომის გეოგრაფიული დანაწილების გაღრმავება: საერთაშორისო სპეციალიზაციის დარგების ფორმირება, საერთაშორისო ეკონომიკური ინტეგრაცია, რეგიონალური და დარგობრივი დაჯგუფებები, საგარეო ვაჭრობისა და საგარეო ეკონომიკური კავშირების მთავარი მიმართულებების ფორმირება. მეურნეობის ტერიტორიული კონცენტრაცია მრეწველობის ძველ რაიონებში: განვითარების ისტორიული ფაქტორი, ტრადიციებისა და შრომითი ჩვევების როლი, ძველი ათვისების რაიონების რეკონსტრუქცია. ახალი რაიონების სამეურნეო ათვისება: ახალი რაიონების როლის ზრდა მსოფლიო მეურნეობაში, სარესურსო წანამძღვრები. ტურიზმისა და რეკრეაციის ზონების ფორმირება: ტურიზმისა და რეკრეაციის ბუნებრივი ფაქტორები. კულტურულ-ისტორიული რეკრეაციული ცენტრები. ანთროპოგენური პროცესები და მოვლენები: ლანდშაფტების ანთროპოგენური შეცვლა, ტყეების განადგურება და ჟანგბადის მარაგის შემცირება, მიწების გაუდაბნოება სამეურნეო საქმიანობის შედეგად, მრავალწლიანი მზრალობის დეგრადაცია და მისი შედეგები, კულტურული ლანდშაფტების შექმნა. გეოსისტემების გლობალური შეცვლა: მთლიანობა, დინამიურობა, განვითარება, ადამიანის გავლენა ბუნების კომპონენტებსა და მათ შორის კავშირზე. ნიადაგსაფარის დეგრადაცია: ნიადაგების გამოფიტვა, მიწების დაჭაობება და განმეორებითი გატყიანება, ნიადაგების ეროზია, დამლაშება, ქიმიური სასუქებით გაჯერება. ხმელეთისა და მსოფლიო ოკეანის წყლების გაჭუჭყიანება: გაჭუჭყიანება სამრეწველო ნარჩენებით, სასოფლო-სამეურნეო საწარმოთა ჩამონადენებით, ნავთობის პროდუქტებით. რადიაციული გაჭუჭყიანება. ატმოსფეროს გაჭუჭყიანება: ქიმიური ელემენტებით, ხმაურით. ოზონის ფენის გამოფიტვა და რღვევა: ნივთიერებებისა და ენერგიის გაცვლა საზოგადოებისა და ბუნების ურთიერთმოქმედებისას, ბუნებრივი ნივთიერებების ჩაბმა სამეურნეო ბრუნვაში, მოპოვებული ნივთიერებების უტილიზაცია და მისი დაბრუნება გარემოში, ბუნებრივი კავშირების დარღვევა ბუნებრივ კომპონენეტებს შორის, კავშირების აღდგენა, გარემოს დეგრადაცია და მოსახლეობის ჯანმრთელობა. გეოსისტემების ფუნქციები: სასიცოცხლო, სამეურნეო. ბუნებათსარგებლობის ისტორიული გამოცდილება. მატერიალური და სულიერი კულტურის ფასეულობანი ადამიანის ადაპტაცია გარემოსადმი: ტანსაცმელი, განსხვავება ჩაცმულობაში, საცხოვრებელი - როგორც თავდაცვა არახელსაყრელი ბუნებრივი მოვლენებისაგან. თანამედროვე მშენებლობა. ადამიანის სამეურნეო საქმიანობა - როგორც გარემოსადმი ადაპტაციის მთავარი საშუალება: სამეურნეო საქმიანობის ძირითადი ტიპები (მიწათმოქმედება, მეცხოველეობა, სატყეო მეურნეობა, წიაღის სიმდიდრეთა მოპოვება, მრეწველობა), ბუნების რეკრეაციული გამოყენება, წარმოება - როგორც ნივთიერებათა გაცვლა ბუნებასა და ადამიანს შორის, ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის გეოგრაფიული განსხვავებანი, სატრანსპორტო საშუალებანი (სახმელეთო, საჰაერო, წყლის). კავშირების საშუალებანი. საინფორმაციო რესურსები - როგორც ეროვნული სიმდიდრის ნაწილი. ტერიტორიის დახასიათების ტიპობრივი სტრუქტურა მოსახლეობის განსახლება: მოსახლეობის ოდენობის დინამიკა, ტერიტორიის დასახლება, გეოდემოგრაფია (შობადობა, სიკვდილიანობა, ბუნებრივი ნამატი, დემოგრაფიული პოლიტიკა, მიგრაცია - საგარეო, საშინაო). ეთნიკური შემადგენლობა: ეთნოსი, ხალხები, ეროვნება, ენები, რელიგიების გეოგრაფია და მათი როლი საზოგადოების განვითარებაში, მოსახლეობის ჯანმრთელობა და მისი ფაქტორები, განათლების დონე და კადრების მომზადება, ტრადიციები და შრომითი ჩვევები, მატერიალური და სულიერი კულტურა, გარემოს პირობებთან შეგუება, სოციალური ინფრასტრუქტურა. განსახლება: განსახლების ტიპები ისტორიულ, ეკონომიკურ და ბუნებრივ პირობებთან კავშირში, საქალაქო განსახლება და ურბანიზაცია, ურბანიზაციის თავისებურებანი და ხასიათი, საქალაქო სისტემების განვითარება, ქალაქების ფუნქციონალური ტიპები და საქალაქო განსახლების ჯგუფური ფორმები, სადედაქალაქო რეგიონები, მათი როლი და პრობლემები, სასოფლო განსახლება, მისი ტიპები და სოციალურ-გეოგრაფიული პრობლემები. მეურნეობა: ტერიტორიის მდებარეობა შრომის გეოგრაფიული დანაწილების სისტემაში, მეურნეობის ფორმირების ისტორიულ-გეოგრაფიული ტიპები, თანამედროვე ბუნებათსარგებლობის ტიპები, რესურსები, წარმოების რესურსმოცულობა და ენერგომოცულობა, მათი დაზოგვის ტექნოლოგიები. მეურნეობის სპეციალიზაცია: მეურნეობის განლაგების ფაქტორები, მეცნიერულ-ტექნიკური პროგრესისა და მაღალი ტექნოლოგიების დარგების როლი, დარგთაშორისი კომპლექსები (სათბობენერგეტიკული, სამეცნიერო, მანქანათმშენებლობის, ქიმიური, სატყეო, აგროსამრეწველო, ინფრასტრუქტურული). მეურნეობის სოციალური სტრუქტურა: საკუთრების ფორმები. მეურნეობის ტერიტორიული სტრუქტურა: დარაიონება, ეკონომიკური რაიონები (ბუნებრივ-სამეურნეო, დარგობრივი), რაიონათშორისი და საგარეო ეკონომიკური კავშირები, ტურიზმი, რეკრეაცია, სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების რეგიონული პოლიტიკა. გარემო: საზოგადოებისა და ბუნების ურთიერთზემოქმედების თანამედროვე ეტაპი. გარემოს გეოგრაფიული ტიპები (სამრეწველო, სასოფლო-სამეურნეო, ბუნებრივი და სხვა), გარემოს ხარისხი. მისი დეგრადაცია, გარემოს გაჭუჭყიანების ფაქტორები, სახეობები და ფორმები. ეკოლოგიურ უბედურებათა ზონები. სტიქიური და ტექნოგენური კატასტროფები. ადამიანის ქცევის წესები კრიტიკულ სიტუაციებში. ბუნების დაცვის პოლიტიკა (დასაცავი ტერიტორიები და აკვატორიები). ტერიტორიის ეკონომიკური გაუმჯობესების გზები, ეკოლოგიური და ბუნებათდაცვითი კულტურა, ეკოლოგიური აზროვნება, ბუნებაში ქცევის წესები. მოსწავლეთა პრაქტიკული საქმიანობა სტატისტიკური მასალის შეგროვება. მისი გამოსახვა ცხრილებისა და დიაგრამების სახით, დაკვირვების შედეგების დამუშავება, მოვლენებსა და პროცესებს შორის ურთიერთდამოკიდებულებათა განსაზღვრა. ისტორიული მიდგომა: ობიექტის წარსული მდგომარეობის შესწავლა. მისი განვითარების სხვადასხვა ეტაპისათვის დამახასიათებელი მდგომარეობის დახასიათება წარსულის რეკონსტრუქციისა და მომავლის პროგნოზირებისათვის. ობიექტის თანამედროვე სტრუქტურის გამოვლენა მისი განვითარების ისტორიის შესწავლის საფუძველზე. ობიექტის ისტორიული მდგომარეობის შედარება მისი უნიკალური ნიშნების ასახსნელად. შედარება: გეოგრაფიული ობიექტების შედარებითი დახასიათების შედგენა რუკების დახმარებით. ეკოლოგიური მიდგომა: ლოკალური, რეგიონული და გლობალური გეოგრაფიული მონიტორინგი, სამეურნეო და სოციალური განვითარების მონიტორინგი. მოთხოვნები მოსწავლეთა მომზადებისადმი დასახელება და ჩვენება ქალაქები. უდიდესი საკურორტო რაიონები. მსოფლიოს ძველი სამრეწველო რაიონები. კულტურულ-ისტორიული ცენტრები. მსოფლიოს სატრანსპორტო და საინფორმაციო ქსელი და მიმოსვლის გზები. მსოფლიოს რაიონები და ცენტრები (სასარგებლო წიაღისეულთა საბადოები, სამრეწველო და სასოფლო-სამეურნეო, სატრანსპორტო, სამეცნიერო-ინფორმაციული, ფინანსური, სავაჭრო, რეკრეაციული). ბუნებრივი რესურსების ძირითადი სახეობები. გეოგრაფიული ინფორმაციის ძირითადი საშუალებანი და მეთოდები. ხალხები, გავრცელებული ენები, მსოფლიოს რელიგიები, მათი არეალები. მოსახლეობის მაღალი სიმჭიდროვის რეგიონები. კულტურის ინტენსიური ურთიერთშერწყმისა და ურთიერთგამდიდრების ძირითადი რეგიონები. მსოფლიო მეურნეობის დარგები, საერთაშორისო ეკონომიკურ ურთიერთობათა ფორმები. ნიადაგრესურსებისა და მინერალური რესურსების რაციონალური და არარაციონალური გამოყენების მაგალითები. მიწის მელიორაციის მაგალითები. ბიოლოგიური რესურსების გამოყენება. წარმოების რაციონალური და არარაციონალური გამოყენება. ახალი ათვისების რაიონები. ოკეანის რესურსები და მათი გამოყენება. რეგიონები და ქვეყნები. დედაქალაქები, სასოფლო დასახლებები. განსაზღვრა (გაზომვა) ობიექტის ეკონომიკურ-გეოგრაფიული და გეოპოლიტიკური მდებარეობა. სამრეწველო და სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ექსპორტიორ-იმპორტიორები. ტურიზმისა და რეკრეაციის დიდი ზონების წარმოქმნისა და განვითარების პირობები. მსოფლიოს უდიდესი ქალაქების ფუნქციები. აღწერა ახალი სამრეწველო, სასოფლო-სამეურნეო, საქალაქო, სატრანსპორტო ან რეკრეაციული მშენებლობის ერთ-ერთი რაიონი. ერთ-ერთი ქვეყანა (შერჩევით). ახსნა მიგრაციული პროცესების გავლენა ქვეყნისა და ტერიტორიების შრომითი რესურსების შემადგენლობასა და სტრუქტურაზე. დიადი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქის გავლენა ცალკეული რეგიონისა და ქვეყნის მოსახლეობის თანამედროვე კულტურულ თავისებურებაზე. პროპორციების შეცვლა საწარმოო და არასაწარმოო სფეროს, მრეწველობისა და სოფლის მეურნეობის, მოპოვებით და გადამუშავებით დარგებს შორის. მეურნეობის სტრუქტურა, მიგრაციული პროცესები ცალკეული ქვეყნისა და რეგიონების მაგლითებზე. მეურნეობის ძირითადი დარგების განლაგების თავისებურებანი. ახალი ათვისების რაიონების ძირითადი სპეციალიზაცია. აგლომერაციებისა და მეგალოპოლუსების წარმოქმნა და განვითარება. მსოფლიო მეურნეობის დარგებისა და ტერიტორიული სტუქტურის თავისებურებანი. შრომის იარაღების, გადაადგილების, საცხოვრებლების, სამეურნეო საქმიანობის სხვაობათა თავისებურებანი, რომლებიც შეიქმნა სხვადასხვა გეოგრაფიულ პირობებში როგორც გარემოს მიმართ ადამიანის ადაპტაციის შედეგი. თანამედროვეობის გლობალური პრობლემების წარმოქმნის მიზეზები. ჩინური, ინგლისური, ესპანური, რუსული, არაბული, ჰინდის ენების დიდი გავრცელების მიზეზები. დემოგრაფიული აფეთქების მიზეზები მსოფლიოს რიგ ქვეყნებში. შრომის საერთაშორისო გეოგრაფიულ დანაწილებაში რეგიონალური და დარგობრივი დაჯგუფებების წარმოქმნა. განსხვავება ბუნებრივ ნამატში, ცალკეული ტერიტორიის ურბანიზაციის ტემპსა და მიგრაციის მიმართულებაში, ტერიტორიის ეკონომიკური განვითარების დონეში. მსოფლიოს რელიგიების გავრცელება დედამიწაზე. ცალკეული ტერიტორიის სპეციალიზაცია და მათი მონაწილეობა შრომის გეოგრაფიულ დანაწილებაში. საერთაშორისო რეესტრში შესული ბუნებისა და კულტურის ძეგლთა ობიექტების უნიკალობა და ზოგადსაკაცობრიო ფასეულობა (შერჩევით). სანიმუშო დავალებები მოსწავლეთა მომზადებისა და ცოდნის დონის შემოწმებისათვის ძირითადი სკოლა 1. დაასახელეთ და აჩვენეთ რუკაზე მნიშვნელოვანი მთები. განსაზღვრეთ მათი სიმაღლე (შერჩევის) სკალის მიხედვით. 2. რას ეწოდება მერიდიანი. აჩვენეთ რუკაზე ნებისმიერი მერიდიანი და და განსაზღვრეთ რომელ კონტინენტებსა და ოკეანეებს გადაკვეთს იგი ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ. 3. აჩვენეთ რუკაზე უდაბნო საჰარა და ახსენით რა მიზეზებმა განაპირობა მისი წარმოქმნა? 4. ქვემოთ დასახელებული ტესტური ინფორმაციიდან რა უწყობს ხელს ატმოსფეროს სისუფთავის დაცვას? ა) წარმოებაზე მტვერ - და გაზდამჭერი მოწყობილობების დამაგრება. ბ) თბოელექტროსადგურების მყარ საწვავზე და გაზზე გადაყვანა. გ) საყოფაცხოვრებო ნარჩენების უტილიზაცია. დ) ტყეების შენარჩუნება. ე) ტრანსპორტის ელექტროდენზე გადაყვანა. 5. განსაზღვრეთ რომელიმე ობიექტის (შერჩევითი) კოორდინატები. 6. შეარჩიეთ სწორი პასუხი: ა) ქ. ბათუმში ნალექის ყოველწლიური რაოდენობა შეადგენს 200 მმ; 400 მმ; 1000 მმ; 2000 მმ. ბ) როგორ შეიცვლება მიწისქვეშა წყლების დონე მდინარის აუზში, თუ მდინარეზე მოაწყობენ წყალსაცავს? 7. როგორ ვლინდება სიმაღლებრივი სარტყლურობა საქართველოში? 8. ტიპობრივი გეგმის მიხედვით აღწერეთ რომელიმე ფიზიკურ-გეოგრაფიული ობიექტი (შერჩევით). 9. რა არის ბუნებრივი კომპლექსი? რომელი ბუნებრივი კომპლექსებია დამახასიათებელი საქართველოსთვის? რამ განაპირობა მათი ნაირსახეობა? საშუალო სკოლა 1. რას შეისწავლის ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური გეოგრაფია? 2. როგორ განსხვავდებიან ქვეყნები სახელმწიფოებრივი წყობის ფორმის მიხედვით? მოიყვანეთ მაგალითები. 3. დაამტკიცეთ, რომ მოსახლეობის სიმჭიდროვე არ ახდენს გავლენას ეკონომიკურ განვითარებაზე. 4. რას ეწოდება საერთაშორისო სპეციალიზაციის დარგი? მოიყვანეთ მაგალითები რომელი ქვეყნებისათვის იქნება ნავთობის მრეწველობა საერთაშორისო სპეციალიზაციის დარგი. 5. შეადარეთ ორი ქვეყნის (შერჩევით) ეკონომიკურ-გეოგრაფიული და გეოპოლიტიკური მდებარეობა. რა საერთო და განმასხავაებელ ნიშნებს გამოყოფთ. 6. რა ცვლილებებს გამოიწვევს საქართველოს ეკონომიკაში ტურიზმის განვითარება? ჩამოაყალიბეთ და დაასაბუთეთ თქვენი მოსაზრება. 7. შეადარეთ დიდი ბრიტანეთისა და იაპონიის მეურნეობა. რა ფაქტორებმა განაპირობა იაპონიის მეურნეობის განვითარება და როგორია მისი გავლენა მოსახლეობისა და მეურნეობის განვითარებაზე? სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ქიმიაში საგანმანათლებლო სფეროს ზოგადი დახასიათება ქიმია საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა. მისი შესწავლის საგანია ნივთიერებები, მათი გარდაქმნები და ამ გარდაქმნების მიზანდასახული მართვის საფუძვლები. იგი იკვლევს ნივთიერების მიღების ხერხებს, შედგენილობას, აღნაგობას, ნივთიერების თვისებების დამოკიდებულებას მის აღნაგობაზე, ქიმიური გარდაქმნების კანონზომიერებებს, ნივთიერებათა გამოყენებას ადამიანის პრაქტიკულ საქმიანობაში. ქიმიამ ფართო პერსპექტივები გაუხსნა კაცობრიობის განვითარებას. იგი იქცა ადამიანის კეთილდღეობის საფუძვლად. პრაქტიკულ საქმიანობაში ადამიანი იყენებს ასეულ ათასობით სხვადასხვა ნივთიერებას. ქიმიის უცოდინარობის, თუ დაუდევრობის გამო მათ არასწორ გამოყენებას დიდი ზიანის მოტანა შეუძლია მთელი საზოგადოებისათვის, ბუნებისათვის. კაცობრიობის ძირითად პრობლემებს - სასურსათოს, ენერგეტიკულს, ეკოლოგიურს არსებითად ქიმიური ასპექტები აქვს; სასკოლო განათლების სისტემაში ქიმია ერთადერთი საგანია, რომელიც შეისწავლის ქიმიურ და მის მონათესავე წარმოებას. ამიტომ, ამ მხრივ, მოსწავლეთა განათლებას დიდი ეკონომიკური და საზოგადოებრივი მნიშვნელობა აქვს. ქიმიის სწავლება სასკოლო განათლების სხვადასხვა ეტაპზე მოსწავლეთა შესაძლებლობების, ინტერესებისა და ინტელექტუალური დონის გათვალისწინებით წარიმართება, სწავლების შედეგი დაწესებულ მინიმუმს უნდა აკმაყოფილებდეს. ქიმიის სწავლების ძირითადი მიზნებია: ● მოსწავლეს ჩამოუყალიბოს სწორი წარმოდგენა გარემომცველ ბუნებაზე; ● გააცნოს მას ის ძირითადი ცნებები, თეორიები და კანონები, რომლებიც საფუძვლად დაედება კონკრეტული ნივთიერებების შესწავლა-შეცნობას; ● გამოუმუშაოს მოსწავლეებს სწორი წარმოდგენა ქიმიის როლსა და დანიშნულებაზე მეცნიერებათა სისტემასა და პრაქტიკულ საქმიანობაში, ქიმიის განვითარების პერსპექტივებზე. ● ქიმიის სწავლება ხელს უწყობს მოსწავლეთა ყოველმხრივ განვითარებას, მათ ინტელექტუალურ სრულყოფას, პიროვნული თვისებების ფორმირებას. ქიმიის სასკოლო კურსის ძირითადი შინაარსობრივ-მეთოდური მიმართულებებია: ● ქიმიური ელემენტები, ქიმიური ნივთიერებები, ქიმიური გარდაქმნები; ● ქიმიის ფუნდამენტური კანონები; ● საბუნებისმეტყველო დარგების შემეცნების მეთოდები. ქიმიის სწავლების შემეცნებითი მხარე ეფუძნება თეორიისა და პრაქტიკის ურთიერთკავშირს, რაც გულისხმობს გაკვეთილებზე თვალსაჩინოების მაქსიმალურად და მიზნობრივად გამოყენებას, სწავლების პროცესში გაანგარიშებითი და ექსპერიმენტული ამოცანების ამოხსნის ორგანულ ჩართვას. ძირითადი სკოლა ძირითად სკოლაში ქიმიის სწავლების მთავარი ამოცანებია ქიმიური ენის დაუფლება, ნივთიერების აღნაგობის თანამედროვე თეორიების არსში გარკვევა, ნივთიერების კვლევის მეთოდების (ანალიზი, სინთეზი) გაცნობა, ქიმიური რაქციის არსისა და მისი მართვის კანონზომიერებათა შესახებ წარმოდგენათა ჩამოყალიბება, შესწავლილ ნივთიერებათა პრაქტიკულად გამოყენების ცოდნა. ქიმიის სწავლების პროცესში ცნებების, თეორიებისა და კანონის ახსნის ისტორიული მიდგომა. მეცნიერების განვითარებაზე საზოგადოებრივი პრაქტიკის გავლენა. მეცნიერ-ქიმიკოსთა წვლილი საერთოდ მეცნიერული ცოდნის საგანძურში. ძირითადად სკოლაში ქიმიის ძირითადი ცნებები, კანონები, თეორიები შეისწავლება ფაქტობრივ მასალაზე დაყრდნობით და სხვა საგნებთან ურთიერთკავშირში. ამის საფუძველზე შემდგომ ეტაპზე ისწავლება ქიმიის სისტემატური კურსი. სწავლების შინაარსი ქიმიის საგანი. ნივთიერება – ქიმიის შესწავლის ობიექტი. ატომის აღნაგობა. ატომბირთვი და ელექტრონული გარსები. (I-III პერიოდების ელემენტების ატომების ელექტრონული გარსების აღნაგობა). ატომის მასა. ფარდობითი ატომური და ფარდობითი მოლეკულური მასები. ნივთიერების შედგენილობის მუდმივობა. ნივთიერების რაოდენობა (მოლი), მოლური მასა, მოლური მოცულობა. ატომურ-მოლეკულური თეორიის ძირითადი დებულებები. ქიმიური ელემენტი. ვალენტობა: ელექტროუარყოფითობა, დაჟანგვის ხარისხი. ქიმიური ელემენტების პერიოდულობის კანონი და პერიოდულობის სისტემა. მისი სტრუქტურა. ელემენტის რიგობრივი (ატომური) ნომრის, ფიზიკური არსი. პერიოდი და ჯგუფი. ელემენტთა თვისებების კანონზომიერი ცვლილება პერიოდულ სისტემაში. ნივთიერება - შედგენილობა, აღნაგობა, თვისებები. სუფთა ნივთიერება და ნარევი. ნივთიერებათა მოლეკულური, ელექტრონული, სტრუქტურული ფორმულები. ნივთიერებათა და მათი ზოგიერთი მიზეზის მრავალსახეობა. წყალბადის, ჟანგბადის თვისებები და გამოყენება. ჰაერი. ნივთიერებათა თვისებების დამოკიდებულება მათ შედგენილობასა და აღნაგობაზე. წყალი. ხსნარები. ნივთიერებათა წყალში ხსნადობა. გახსნილი ნივთიერების მასური წილი ხსნარში. არაორგანული და ორგანული ნივთიერებების კლასიფიკაცია. ორგანულ ნაერთების წილი ხსნარში. ჰომოლოგია, იზომერია. ფუნქციური ჯგუფის ცნება. არაორგანული და ორგანული ნაერთების ქიმიური თვისებები და ამ თვისებების ასახვა ქიმიურ რეაქციათა ტოლობების მიხედვით. არაორგანულ და ორგანულ ნაერთთა ძირითად კლასებს შორის ურთიერთკავშირი. ქიმიური ბმის სახეები: კოვალენტური (პოლარული და არაპოლარული), იონური. ქიმიური რეაქცია, ქიმიური რეაქციების მიმდინარეობის ნიშნები და პირობები. ნივთიერების მასის მუდმივობის კანონი. ქიმიური რეაქციების კლასიფიკაცია: ა) აღებული და მიღებული ნივთიერებების რიცხვისა და შედგენილობების, ბ) ელემენტის დაჟანგვის ხარისხის ცვლილების, გამოყოფილი ან შთანთქმული სითბოს მიხედვით. თერმოქიმიური ტოლობები. ქიმიური რეაქციის სიჩქარე და მასზე მოქმედი ფაქტორები. ცნება კატალიზატორის შესახებ. შეუქცევადი და შექცევადი რეაქციები. ქიმიური წონასწორობა. ჟანგვა-აღდგენითი რეაქციები. მჟანგავები და აღმდგენები. რეაქციები აირად ნივთიერებებს შორის (ავოგადროს კანონი, აირის მოლური მოცულობა, აირის ფარდობითი სიმკვრივე). ცნება ელექტროლიტებზე. ელექტროლიტური დისოციაციის სრული, შეკვეცილი ტოლობები. მჟავათა და ტუტეთა წყალხსნარების საერთო თვისებების გამოვლენის მიზეზები. იონური მიმოცვლის რეაქციების ბოლომდე მიმდინარეობის პირობები. სინთეზის და ანალიზის ცნება. წარმოდგენა ქიმიურ წარმოებაზე. კირის წარმოება. მარტივ ხელსაწყოებთან და ნივთიერებებთან მუშაობის წესები. ცნობები ნივთიერებათა ტოქსიკურობაზე, წვად ნაერთებთან მუშაობისას სახანძრო უსაფრთხოების წესებზე. პირველადი დახმარება ტრავმების, ქიმიური და თერმული დამწვრობის შემთხვევებში. ლაბორატორიაში აირების მიღება. ქიმიური რეაქციების ჩატარება და აირების შეგროვება ჭურჭელში წყლის ან ჰაერის გამოძევებით. დემონსტრაციული ცდებით, ლაბორატორიულ და პრაქტიკულ სამუშაოთა ჩატარებით მნიშვნელოვან არაორგანულ ნაერთთა და ორგანულ ნაერთთა (ილუსტრირება) გამოკვლევა. გამოთვლები ნაერთთა ფორმულებით და ქიმიურ რეაქციათა ტოლობებით:                   1. ელემენტის მასური წილის გამოთვლა ნაერთში. 2. ერთ-ერთი ნივთიერების მასის (ნივთიერების რაოდენობის) გამოთვლა რეაქციაში მონაწილე სხვა ნაერთის მასის (ნივთიერების რაოდენობის) მიხედვით. 3. რეაქციის პროდუქტის მასის გამოთვლა, თუ ერთ-ერთი მორეაგირე ნივთიერება აღებულია ჭარბად, ან მოცემულია გახსნილი ნივთიერების ცნობილი მასური წილის მქონე ხსნარის სახით. გამოთვლები მოლური მოცულობის ცნების გამოყენებით. საქართველოს სასარგებლო წიაღისეული. კაცობრიობის გლობალური პრობლემები: ნედლეულის, ენერგეტიკული, ეკოლოგიური (გარემოს, ქიმიური გაჭუჭყიანების პრობლემა). მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარჩვევებისადმი მოსწავლემ უნდა იცოდეს მოსწავლეს უნდა შეეძლოს ქიმიის როლი კაცობრიობის პრობლემების გადაწყვეტის საქმეში. ქიმიის მნიშვნელობა. მეცნიერ-ქიმიკოსთა ღვაწლი და მეცნიერული მიღწევები. ატომი, მოლეკულა, ქიმიური ელემენტი. განსხვავება ქიმიურ ელემენტსა და მარტივ ნივთიერებას შორის. ქიმიური ელემენტის მახასიათებლები: მასა, ვალენტობა, ბირთვის მუხტი. ალოტროპია. ფარდობითი ატომური მასა და ატომის მასა. ქიმიური ელემენტების სიმბოლოების დაწერა. სიმბოლოს მიხედვით ქიმიური ელემენტის დასახელება. ქიმიური ელემენტების და შესაბამისი მარტივი ნივთიერებების მაგალითების დასახელება. ელემენტების ვალენტობის გარკვევა ფორმულის მიხედვით. ქიმიური ელემენტის ბირთვის მუხტი. ალოტროპიის მაგალითები (ჟანგბადი, ოზონი, გრაფიტი, ალმასი). ატომის მასა ატომური მასისაგან. მარტივი და რთული ნივთიერებების განმარტება. შედგენილობის მუდმივობის კანონი. ქიმიური ფორმულა. ნივთიერებების ფიზიკური და ქიმიური თვისებების ჩამოთვლა. ნივთიერებების ფარდობითი მოლეკულური მასის განმარტება. მარტივი და რთული ნივთიერებების მაგალითების დასახელება. ფორმულების შედგენა ელემენტების ვალენტობის მიხედვით. კონკრეტული ნივთიერების ფიზიკური და ქიმიური თვისებების დახასიათება. ფარდობითი მოლეკულური მასის გამოთვლა. განსხვავება ნარევსა და ნაერთს შორის. ნარევების განცალკევების ხერხები. სუფთა ნივთიერებების და ნარევების დასახელება (ბუნებრივი წყალი, ჰაერი, ნიადაგი). ნივთიერებათა გასუფთავება გაფილტვრით, აორთქლებით, გამოხდით, გამყოფი ძაბრით. ქიმიური ელემენტების პერიოდულობის კანონის არსი და ფორმულირება. პერიოდების, ჯგუფების, ქვეჯგუფების განმარტება. პერიოდებსა და ჯგუფებში ელემენტების გაერთიანების პრინციპი. ელემენტების რიგობრივი ნომერი და ბირთვის მუხტის ცნებები. პერიოდულობის კანონის თანამედროვე ფორმულირება. მარტივი და რთული ნივთიერებების თვისებების დახასიათება პერიოდული სისტემაში ელემენტების მდებარეობის და ატომის აღნაგობის საფუძველზე. ატომის შემადგენელი ნაწილაკები. ბირთვის შემადგენელი ნაწილაკები. ენერგეტიკულ დონეებზე ელექტრონების განაწილების პრინციპი. იზოტოპების განმარტება. მასური რიცხვი. I-III პერიოდების ელემენტების ატომების აღნაგობის გამოსახვა ენერგეტიკულ დონეებზე ელექტრონების განაწილებით. ატომის ელექტრონული ფორმულის შედგენა. იზოტოპის მასური რიცხვის გაგება. ნივთიერების მასის მუდმივობის კანონი. ქიმიური რეაქციის ნიშნები და პირობები. ქიმიური განტოლების არსი. ქიმიური რეაქციების ძირითადი ტიპები: (დაშლის, შეერთების, ჩანაცვლების, მიმოცვლის, ჟანგვა-აღდგენის). ქიმიური რეაქციის ნიშნების ჩამოთვლა. მასის მუდმივობის კანონის საფუძველზე რეაქციის განტოლების შედგენა. კოეფიციენტების შერჩევა. რეაქციების ტიპების ჩამოთვლა და სათანადო მაგალითების დასახელება. მოლისა და მოლური მასის ცნებების განმარტება. ავოგადროს რიცხვი. ფორმულების v=m/M და n =N/NA არსი და გამოყენება. ავოგადროს კანონი. აირის მოლური მოცულობა. ფორმულის v=​V/vm გამოყენება. აირის ფარდობითი სიმკვრივე. მოლური მასის გამოთვლა. ნივთიერების მოლების გამოთვლა. გამოთვლების ჩატარება ფორმულების n=​m/M, n=​N/NA გამოყენებით. აირადი ნივთიერებების მოცულობების შეფარდების დადგენა ქიმიური განტოლების მიხედვით. აირის ფარდობითი მასის გამოთვლა ფორმულებით Mz=2DH, Mz=29D1 და M=22,4q გამოყენებით. ნივთიერებების დაყოფა კლასებად: ოქსიდები, მჟავები, ფუძეები, მარილები. უმნიშვნელოვანესი ოქსიდების, მჟავების, ფუძეების, მარილების თვისებები და გამოყენება. ურთიერთკავშირი ნივთიერებათა კლასებს შორის. ოქსიდების, მჟავების, ფუძეების, მარილების შედგენილობის გამოსახვა მოლეკულური და გრაფიკული ფორმულებით. მათი დამახასიათებელი თვისებების განტოლებების შედგენა. ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაერთების გამოყენების სფეროების დასახელება. ელექტროლიტური დისოციაცია. ელექტროლიტური დისოციაციის ხარისხის განმარტება, ძლიერი და სუსტი ელექტროლიტის ცნება. კათიონების და ანიონების ტერმინების განმარტება. მჟავას, მარილის, ფუძის თვისებების ახსნა ელექტროლიტური დისოციაციის საფუძველზე. მჟავას, ფუძის, მარილის ელექტროლიტური დისოციაციის ტოლობების შედგენა. იონური მიმოცვლის რეაქციების ტოლობების შედგენა. კათიონების და ანიონების მუხტები. კოვალენტური (არაპოლარული და პოლარული) ქიმიური ბმის წარმოქმნის ცნება. იონური ბმის წარმოქმნის მექანიზმი. ელემენტების ფარდობითი ელექტროუარყოფითობა. დაჟანგვის ხარისხი. კრისტალური მესერის ცნება. ქიმიური ბმის ხასიათის დადგენა ნაერთში, ელექტროუარყოფითობის შედარებითი სიდიდის განსაზღვრა პერიოდულ სისტემაში ელემენტის მდებარეობის მიხედვით. ელემენტის დაჟანგვის ხარისხის განსაზღვრა ნაერთში. ნივთიერების თვისებების განსაზღვრა კრისტალური მესერის ტიპის მიხედვით. ჰაერის შედგენილობა. ჰაერის გაჭუჭყიანების წყაროები, ჰაერის სისუფთავის დაცვის ღონისძიებები. ჰაერის შემადგენელი კომპონენტების დახასიათება. ჰაერის გამაჭუჭყიანებელი ფაქტორების შემცირების ღონისძიებების ჩამოთვლა. განასხვაოს წვის სიჩქარე ჰაერზე და სუფთა ჟანგბადში. წყალბადისა და ჟანგბადის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ჟანგბადის გავრცელება ბუნებაში. წყალბადით აღდგენისა და ჟანგბადით დაჟანგვის პროცესების არსი. ჟანგბადის მნიშვნელობა სიცოცხლისათვის. დაახასიათოს წყალბადისა და ჟანგბადის ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები. შეადგინოს მეტალის ოქსიდიდან მეტალის აღდგენის, მარტივი და რთული ნივთიერებების წვის რეაქციის ტოლობების შედგენა. წყლის თვისობრივი და რაოდენობრივი შედგენილობა. სასმელი წყალი, როგორც მარილების ხსნარი. წყლის გამაჭუჭყიანებელი ფაქტორები. წყლის ურთიერთქმედება მეტალებთან, ოქსიდებთან. წყლის სიხისტე (რეაქციების გარეშე). წყლის გასუფთავების ხერხების ჩამოთვლა. წყლის გამოყენების სფეროების ჩამოთვლა. მეტალებთან, ფუძე და მჟავა ოქსიდებთან წყლის ურთიერთქმედების რეაქციების განტოლებების შედგენა. ორგანული ნაერთების დამახასიათებელი ქიმიური რეაქციების: წვის, დაჟანგვის, ჩანაცვლების, მიერთების, პოლიმერიზაციის არსი - ნივთიერებათა მრავალგვარობის საფუძველი. ნახშირწყალბადებზე (ნაჯერი - ალკანები, უჯერი ალკენები, ალკინები, ბენზოლი) ზოგადი წარმოდგენები ნახშირწყალბადების ჰომოლოგების მოლეკულური ფორმულა. მეთანი, ეთილენი, აცეტილენი, ბენზოლი. მათი დახასიათება მოლეკულური და სტრუქტურული ფორმულებით. ორგანული ნივთიერებების წვის, დაჟანგვის, ჩანაცვლების, მიერთების რეაქციების განხილვა მეთანის, ეთილენის, აცეტილენის დამახასიათებელი ქიმიური თვისებების საფუძველზე. ორგანულ ნივთიერებათა ქიმიური თვისებების ამსახველი რეაქციების ტოლობების შედგენა. მეთანის წვისა და ქლორირების მაგალითზე, ეთილენის წვის, ჰიდრირების, დეჰიდრირების და პოლიმერიზაციის მაგალითზე; აცეტილენის წვის, ჰიდრირების, დეფიდრირების მაგალითზე; ბენზოლის წვის, ჰიდრირების, ჰალოგენირების მაგალითზე. ჟანგბადშემცველი ორგანული ნივთიერებების: ეთილის სპირტის, ძმარმჟავას დამახასიათებელი თვისებები. ეთილის სპირტის – წვის, ჩანაცვლების (Na-თან), დაჟანგვის. ძმარმჟავას – მჟავათა ზოგადი თვისებების და ეთერიფიკაციის (ეთილის სპირტთან) - რეაქციის ტოლობების შედგენა. უმნიშვნელოვანესი ბუნებრივი და სინთეზური ნივთიერების ნაერთების - ნახშირწყლების (გლუკოზა, საქაროზა, სახამებელი, ცელულოზა), ცხიმების, ცილების, პოლიმერების (პოლიეთილენი, პოლიქლორვინილი), ბოჭკოების (კაპრონი, აცეტატური) გამოყენება. ეგზო და ენდოთერმული რეაქციები. სითბური ეფექტის გამარტივება. გაანგარიშება თერმოქიმიური განტოლებების მიხედვით. შექცევადი და შეუქცევადი რეაქციები. შეუქცევადობის პირობების დასახელება. ჟანგვა-აღდგენითი რეაქციის განმარტება. მჟანგავი და აღმდგენი (განმარტება). კლასიფიკაციის საფუძველი კონკრეტული მაგალითების ჩვენებით. მარტივ ჟანგვა-აღდგენით რეაქციებში მჟანგავისა და აღმდგენლის გარჩევა შესწავლილი კონკრეტული მაგალითების გამოყენებით (წყალბადით ან ნახშირბადით მეტალთა ოქსიდებიდან მეტალთა აღდგენის რეაქცია). ნაჯერი, უჯერი ხსნარების განმარტება. კარგად ხსნადი, მცირედ ხსნადი და პრაქტიკულად უხსნადი ნივთიერებები. ცნება ჭეშმარიტი ხსნარები, სუსპენზიები და ემულსიები. წყალში გახსნისას მიმდინარე ფიზიკურ- ქიმიური პროცესების დასახელება. ქიმიური რეაქციის სიჩქარე. ქიმიური რეაქციის სიჩქარის დამოკიდებულება შეხების ზედაპირზე, ტემპერატურაზე, კონცენტრაციაზე, კატალიზატორზე. ცნება კატალიზატორზე. ქიმიური წონასწორობა ქიმიური რეაქციის სიჩქარის ცვლილების დაკავშირება მიმდინარეობის პირობებთან კონკრეტული მაგალითების გამოყენებით. ქიმიური წონასწორობის გადახრის მიმართულების განსაზღვრა პირობების შეცვლის გავლენით. მყარი, თხევადი, აირადი ნივთიერებების ხსნადობაზე ტემპერატურის გავლენა (დამადასტურებელი მაგალითების განხილვით). ნივთიერებათა გახსნის თანმხლები სითბური მოვლენები. ნივთიერებათა გახსნის თანმხლები სითბური მოვლენის დამადასტურებელი მაგალითები. ხსნარში გახსნილი ნივთიერების მასური წილის გამოთვლა ფორმულების გამოყენებით. =Mkomp/Mხს. გახსნილი ნივთიერებისა და გამხსნელის მასის განსაზღვრა მასური წილის ხსნარში. მოცემული მასის (ან მოცულობითი) მასური წილის მქონე ხსნარების (ან წყლის) შერევით მიღებული ხსნარის მასური წილის გამოთვლა. ქვანახშირის, ნავთობისა და ბუნებრივი აირებისაგან მიღებული პროდუქტები. ქვანახშირი, ფისი, ბენზინი, სადიზელე საწვავი, ოქტანური რიცხვი. ბუნებაში (ნახშირბადის, აზოტის, ჟანგბადის) წრებრუნვის ახსნა. უმნიშვნელოვანესი მინერალური სასუქების დასახელება და დახასიათება. ეკოლოგიური პრობლემების გაცნობიერება. კირის წარმოებისას მიმდინარე პროცესების ახსნა. წრებრუნვის სქემების შედგენა საკვები ელემენტის მასური წილის გამოთვლა სასუქში. აზოტის, კალიუმის, ფოსფორის როლის დახასიათება მცენარის ზრდა-განვითარებაში. წარმოების ზოგადი პრინციპების დასახელება (კირის წარმოების მაგალითზე). ლაბორატორიული ჭურჭლისა და ხელსაწყოების დანიშნულება. ხმარების წესები. მარტივი ქიმიური ცდების ჩატარება. ექსპერიმენტის ჩატარებისთვის: ა) ლაბორატორიაში მუშაობის (ჰიგიენური და ეკოლოგიური ნორმების გათვალისწინებით), უსაფრთხოების ტექნიკის, ტოქსიკურ და აალებად ნივთიერებებთან მუშაობის წესების დაცვა; პირველადი დახმარების გაწევა დაზარალებულთათვის (ტრავმები, ქიმიური, თერმული დამწვრობის შემთხვევებში); მზა დეტალებისაგან აირების მისაღები ხელსაწყოების აწყობა; აირების შეგროვება ჰაერის ან წყლის გამოძევებით. ბ) ქიმიურ ნივთიერებათა გამოკვლევა ანალიზისა (H2O, HCL, H2SO2, Cა(OH) 2, BaCl2, ორგანულ ნაერთებში ჩ, H, ჩლ აღმოჩენა) და სინთეზის (Hcl Nacl) მეთოდით; გ) სადემონსტრაციო, ლაბორატორიულ და პრაქტიკულ სამუშაოზე დაყრდნობით ექსპერიმენტული ამოცანების გადაწყვეტა; ქიმიური ექსპერიმენტის შედეგების გააზრება და შესაბამისი დასკვნების გაფორმება. ამოცანების ამოხსნა ქიმიური ფორმულებისა და ტოლობების მიხედვით. 1. ფორმულის მიხედვით ქიმიური ელემენტის მასური წილის გამოანგარიშება; 2. ნაერთში ელემენტის მასური წილის მიხედვით ქიმიური ფორმულის დადგენა; 3. გამოანგარიშება ერთ-ერთი ნივთიერების მასის (ნივთიერების რაოდენობის) მეორე ნივთიერების მონაცემების მიხედვით (რეაგენტის ან პროდუქტის); 4. ქიმიური რეაქციების პროდუქტის მასის გამოთვლა რეაქციაში შესული ნივთიერების მასის მიხედვით, რომელიც შეიცავს მინარევს; 5. პროდუქტის მასის გამოთვლა ქიმიური რეაქციის მიმდინარეობისას ნაწილობრივი დანაკარგის შემთხვევაში; 6. აირების მოცულობათა შეფარდებების გაანგარიშება ქიმიური განტოლებების მიხედვით. ნაერთთა ფორმულებითა და ქიმიური ტოლობებით; 1. ქიმიური რეაქციის პროდუქტის მასის (ნივთიერების რაოდენობის) გამოთვლა რეაქციაში შესული ნივთიერების მასის მიხედვით, როდესაც ერთ-ერთი აღებულია ჭარბად, ან შეიცავს მინარევებს, ან გახსნილი ნივთიერების მასური წილის მქონე ხსნარს. 2. პროდუქტის თეორიული და პრაქტიკული გამოსავლიანობა. საშუალო სკოლა ძირითადი სკოლის ქიმიის კურსში მოცემული მასალის ათვისების საფუძველზე III საფეხურზე შესაძლებელია არაორგანული და ორგანული ქიმიის სისტემატური კურსის სწავლების შემოღება. ამ ეტაპზე მტკიცდება და ღრმავდება მოსწავლეთა ცოდნა პერიოდულობის კანონის, ნივთიერებათა აღნაგობის, ქიმიური რეაქციის არსის, ელექტროლიტური დისოციაციის და სხვ. შესახებ. უფრო სრულყოფილი ხდება წარმოდგენები მჟავეებსა და ფუძეებზე, გარკვეული ყურადღება ეთმობა ქიმიური წარმოების მეცნიერული პრინციპების დახასიათებას; ქიმიური და მისი მონათესავე დარგების განვითარებას საქართველოში და ა.შ. საშუალო სკოლის III აღმავალი საფეხურის საგანმანათლებლო სტანდარტში გათვალისწინებულია ჰუმანიტარული, ეკონომიკური, ტექნიკური და სხვა არასაბუნებისმეტყველო პროფილების სკოლებისა და კლასებისათვის, სადაც ახალი სასწავლო გეგმებით X, XI, XII კლასებში გამოყოფილია მთლიანად 3 კვირეული საათი (ასი საათი წლიურად), როგორც სავალდებულო. ქიმია-ბიოლოგიური (საბუნებისმეტყველო) პროცესისათვის კი საათების რაოდენობა ორჯერ და მეტად არის გაზრდილი, რაც საშუალებას იძლევა გაღრმავდეს წინა კლასებში მიღებული ცოდნა ზოგადი ქიმიიდან, უფრო ღრმა შინაარსი მიეცეს ქიმიის კანონებს და ცნებებს, ნივთიერების აღნაგობას, ქიმიურ რეაქციას. ამიტომ III საფეხურის საბუნებისმეტყველო პროფილის სტანდარტში შეტანილია დამატებითი მასალა ზოგადი ქიმიის კურსიდან. ტექნიკური და ჰუმანიტარული პროფილი არაორგანული და ორგანული ქიმიის სისტემატური კურსის შინაარსი უმნიშვნელოვანესი არამეტალები. მათი მდებარეობა პერიოდულ სისტემაში. - ქლორი ბუნებაში. ქლორის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. მარილმჟავა და მისი მარილები. ქლორისა და მისი ნაერთების (სუფრის მარილი, ქლორიანი კირი და ქლორიანი წყალი გამოყენება. - ჟანგბადი და ოზონი ბუნებაში. ჟანგბადის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ჟანგბადის და ოზონის გამოყენება. ოზონის „ხვრელი”. - გოგირდი ბუნებაში. გოგირდის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. გოგირდ-წყალბადის ფიზიკური და ფიზიოლოგიური თვისებები. - გოგირდის ოქსიდები. გოგირდმჟავას ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. გოგირდშემცველი ნაერთების გამოყენება „მჟავა-წვიმები”. - აზოტი ბუნებაში. აზოტის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. - ამიაკის მიღება*. ამიაკიანი წყალი. - აზოტის ოქსიდები და აზოტმჟავას თვისებები. ნიტრატები. აზოტშემცველი ნაერთების გამოყენება. - ფოსფორი ბუნებაში. ფოსფორის ალოტროპია. ნახშირბადის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. ადსორბცია*. ნახშირბადის ოფსიდები. ნახშირმჟავა და მისი მარილები. სათბურის ეფექტი. - ნახშირბადი ბუნებაში. ნახშირბადის ალოტროპია. ნახშირბადის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. ფოსფორის  (V) ოქსიდი. ფოსფორმჟავა. ფოსფორშემცვლელი ნაერთების გამოყენება. - სილიციუმი ბუნებაში. სილიციუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. სილიციუმის დიოქსიდი. ბუნებრივი სილიკატები*. სილიკატური მრეწველობა*. (მინა. ცემენტი.). - უმნიშვნელოვანესი მეტალები პერიოდულ სისტემაში. მეტალები ბუნებაში. მეტალების საერთო ფიზიკური თვისებები*. მეტალების საერთო ქიმიური თვისებები*. მეტალური ბმა. შენადნობები*. კოროზია*. კოროზიისაგან დაცვა*. - ნატრიუმი და კალიუმი ბუნებაში. ნატრიუმის და კალიუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. ნატრიუმის და კალიუმის ჰიდროქსიდები და მნიშვნელოვანი მარილები. მათი გამოყენება*. - კალციუმი ბუნებაში. კალციუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. კალციუმის ოქსიდი და ჰიდროქსიდი. კალციუმის მნიშვნელოვანი ნაერთები (კარბონატი, სულფატი, ფოსფატი, ქლორიდი, და მათი გამოყენება*. წყლის სიხისტე*. - ალუმინი ბუნებაში. ალუმინის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ალუმინის ოქმიდის და ჰიდროქსიდის ამფოტერობა. ალუმინის გამოყენება*. - რკინა ბუნებაში. რკინის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები*. რკინის შენადნობები - თუჯი და ფოლადი*. წარმოდგენა მეტალურგიულ პროცესებზე*. - მანგანუმი ბუნებაში. პიროლუზიტი. მისი მნიშვნელობა მეტალურგიისათვის*. კალიუმის პერმანგანატი. - ორგანული ნივთიერების კლასიფიკაცია. - ნაჯერი ნახშირწყალბადები (ალკენები, ალკინები). ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია. ნომენკლატურა. ეთილენის და აცეტილენის აღნაგობა. ორმაგი ბმა. ალკენებისა და ალკინების თვისებები ეთილენისა და აცეტილენის მაგალითზე. ეთილენისა და აცეტილენის გამოყენება. - არომატული ნახშირწყალბადები. ჰომოლოგია. იზომერია. ბენზოლის თვისებები და გამოყენება*. - პოლიმერები*. პოლიმერიზაციის რეაქცია. პლასტმასები*. კაუჩუკები*. - ბუნებრივი აირი. ნავთობის თანაური აირები. ნავთობი, ქვანახშირი. ბუნებრივი აირის გამოყენება სათბობად და ქიმიურ ნედლეულად*. ნავთობის გადამუშავება*. ნავთობის კრეკინგი*, ნავთობპროდუქტები. ბენზინის ოქტანური რიცხვი. - ნაჯერი ერთატომიანი სპირტები, ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია. ნომენკლატურა. ეთანოლის მოლეკულის აღნაგობა და თვისებები (დაჟანგვა, ალკოჰოლატებისა და მარტივი ეთერების წარმოქმნა). ეთილის სპირტის მიღება ეთილენის ჰიდრატაციით. ალკოჰოლის უარყოფითი გავლენა ადამიანის ორგანიზმზე. - ეთილენგლიკოლი, გლიცერინი. მათი გამოყენება*. - ფენოლის თვისებები და გამოყენება*. ----------- * ძირითადი ტექნიკური პროფილისათვის, ზოგადად ჰუმანიტარული პროფილისათვის - ალდეჰიდები. ჰომოლოგიური რიგი. ნომენკლატურა. ალდეჰიდების ფუნქციური ჯგუფი, ალდეჰიდების თვისებები (დაჟანგვა, აღდგენა) აცეტალდეჰიდის მაგალითზე. გამოყენება*. - ერთფუძიანი კარბონმჟავები. ჰომოლოგიური რიგი. ნომენკლატურა. ფუნქციური ჯგუფი. ძმარმჟავას მიღება, თვისებები (მარილებისა და რთული ეთერების წარმოქმნა) და გამოყენება. მოკლე ცნობები პალმიტინის, სტეარინის და ოლეინის მჟავეებზე. ცხიმების შედგენილობა. ცხიმები ბუნებაში. საპონი. ცხიმები, როგორც საკვები ნივთიერებები და მრეწველობის ნედლეული*. - ნახშირწყლები. გლუკოზის მოლეკულური ფორმულა. თვისებები (დაჟანგვა, აღდგენა და დუღილი), მიღება და გამოყენება. საქაროზა, მიღება და გამოყენება. სახამებელი, მოლეკულური ფორმულა. თვისებები (ჰიდროლიზი) და გამოყენება*. ცელულოზა. მოლეკულური ფორმულა. ჰიდროლიზი. - ამინები. ამინების ფუნქციური ჯგუფი. ამინების თვისებები. ანილინის (რეაქცია მჟავასთან, ბრომთან და წყალთან) მაგალითზე. - ამინომჟავები. ამფოტერობა. პოლიკონდენსაცია. სინთეზური ბოჭკო - კაპრონი. - ცილები. ცილა, როგორც სიცოცხლის მატარებელი ნივთიერება. ცილების მრავალგვარობა. ცილების პირველადი, მეორეული, მესამეული სტრუქტურა, ცილის დენატურაცია. ცილის სინთეზი*. - ორგანული ნაერთების გამოყენება: კვებისა და საფეიქრო მრეწველობაში, მედიცინასა და ყოფა-ცხოვრებაში*. მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლეთა ცოდნისა და უნარ-ჩვევებისადმი მოსწავლემ უნდა იცოდეს მოსწავლეს უნდა შეეძლოს ქიმიური ელემენტების: ქლორის, ჟანგბადის, გოგირდის, აზოტის, ფოსფორის, ნახშირბადის, სილიციუმის, კალიუმის, ნატრიუმის, კალციუმის, ალუმინის, რკინის, მანგანუმის მიერ წარმოქმნილი მარტივი და რთული ნივთიერებების მიღება, მათი თვისებები, გამოყენება სტანდარტში მოცემული შინაარსის ფარგლებში. კოროზიის არსი. ალოტროპია. სოფლის მეურნეობის ქიმიზაციის, მინერალური სასუქების წარმოების და გამოყენების მეცნიერული პრინციპები. ორგანული ნაერთების ქიმიური აღნაგობის ძირითადი დებულებები, იზომერია. ორგანული ნაერთების კლასიფიკაციის პრინციპები. ორგანული ნაერთების ნომენკლატურა. ნახშირბადის ატომებს შორის ორმაგი ბმების წარმოქმნა, მათი ბუნება. ნაჯერი და უჯერი ნახშირწყალბადების თვისებები და გამოყენება. არომატული ბირთვის ბუნება, ბენზოლის თვისებები და გამოყენება. ბუნებრივი აირის, ნავთობის გავრცელება ბუნებაში, შედგენილობა. ნავთობის გადამუშავების პროდუქტები და მათი გამოყენება. სპირტების, ფენოლის, ალდეჰიდების, კარბონმჟავების, ამინების, ამინომჟავების აღნაგობა, თვისებების დახასიათება, მიღება და გამოყენება სტანდარტის შინაარსის ფარგლებში. ცხიმების, ნახშირწყლების, ცილების აღნაგობა, თვისებები, გადამუშავების პროდუქტები, ბიოლოგიური როლი. ქიმიური ელემენტების პერიოდული სისტემის სტრუქტურის ანალიზი, ელემენტის და მისი ნაერთების თვისებების დახასიათება პერიოდულ სისტემაში მდებარეობის მიხედვით. განმარტონ: ალოტროპია, ალოტროპიული მოდიფიკაციები, აბსორბაცია, მეტალური ბმა, იზომერია, იზომერები, ჰომოლოგიური რიგი, ფუნქციური ჯგუფი. ბენზინის ოქტანური რიცხვი. სპირტი, ალდეჰიდი, კარბონმჟავა, ამინი, ამინომჟავა. შეადგინონ: ქლორის, ჟანგბადის, გოგირდის, აზოტის, ფოსფორის, ნახშირბადის სილიციუმის, ლითონების და მათი ნაერთების თვისებებისათვის დამახასიათებელი რეაქციების ტოლობები. აზოტმჟავას, გოგირდმჟავას, თუჯის, ფოლადის წარმოების დროს მიმდინარე რეაქციების ტოლობები. შინაარსით განსაზღვრული ნაერთების თვისებებისათვის დამახასიათებელი რეაქციების ტოლობები. დაახასიათონ: I-VII ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტები პერიოდულ სისტემაში მდებარეობისა და ატომის აღნაგობის საფუძველზე. შესწავლილი ორგანული და არაორგანული ნივთიერებების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ნავთობის გადამუშავების ტექნოლოგიური სქემები, ხისტი წყლის დარბილების საშუალებები; ხელოვნური და სინთეზური ბოჭკოები კონკრეტულ მაგალითებზე დაყრდნობით. ტრანსპორტით, ქიმიური წარმოების ნარჩენებით გარემოს გაჭუჭყიანების მიზეზები და ეკოლოგიური პრობლემები. გამოიცნონ ცდების ჩატარებით: კარბონატები, სულფიდები, სულფატები, ნიტრატები, ფოსფატები, კალიუმის და ნატრიუმის ნაერთები, ამფოტერული ჰიდროქსიდები. უჯერი ნახშირწყალბადები, ერთატომიანი სპირტები, ფენოლი, ალდეჰიდი, ძმარმჟავა, გლუკოზა, სახამებელი, ცილა. ჩაატარონ: შესწავლილი არაორგანული და ორგანული ნივთიერებების თვისებებისათვის დამახასიათებელი მარტივი ცდები. გაიანგარიშონ: რეაქციის პროდუქტის მასა და რაოდენობა, თუ აღებული ნივთიერება შეიცავს მინარევს. გარკვეული მასის ან რაოდენობის პროდუქტის მისაღებად საჭირო საწყისი ნივთიერების მასა ან რაოდენობა, თუ იგი შეიცავს მინარავებს. ორგანული ნივთიერების მოლეკულური ფორმულა, თუ მოცემულია მისი შემადგენელი ელემენტების მასური წილი, მასების შეფარდება, წვის პროდუქტების მასები და მოლეკულური მასის გასაანგარიშებელი მონაცემები (სიმკვრივე, ფართობითი სიმკვრივე). დაიცვან უსაფრთხოების წესები: ქიმიური ჭურჭლის, მჟავების, ტუტეების, ადვილად აალებადი და მომწამლავი ნივთიერებების გამოყენებისას; დაზარალებულთათვის პირველი დახმარების აღმოჩენის დროს. საბუნებისმეტყველო პროფილი III საფეხური ზოგადი ქიმიის სისტემატური კურსის შინაარსი 1. - ნივთიერების სტრუქტურული ნაწილაკები: მოლეკულა, ატომი, იონი, ელემენტარული ნაწილაკები: პროტონი, ელექტრონი, ნეიტრონი, პოზიტრონი, ნეიტრინო, (π მეზონები. იზოტოპები. ქიმიური ელემენტის იზოტოპური შედგენილობა. ბირთვული რეაციები. 2. - ატომური ნაწილაკების ურთიერთქმედება - მოლეკულური ნაწილაკები. ურთიერთქმედების არსი. ფიზიკური და ქიმიური ურთიერთქმედება. ქიმიური ბმების კლასიფიკაცია. ბმების წარმოქმნა და გაწყვეტა. წარმოდგენა ჰიბრიდიზაციის მოვლენაზე. ნ და π ბმები. 3. - წყალბადური ბმა. მეტალური ბმა. მოლეკულათშორისი ურთიერთქმედების სახეები. ასოციატები და აგრეგატები. 4. - ატომური, იონური, მოლეკულური, მეტალური სტრუქტურები. ნივთიერებათა თვისებების დამოკიდებულება მათ შედგენილობასა და სტრუქტურაზე. ნივთიერებათა მრავალგვარობის მიზეზები. 5. - ხსნარის სტრუქტურა. ჰიდრატაცია. მჟავე, ტუტე, ნეიტრალური ხსნარები. წყალბად-იონთა კონცენტრაციის მაჩვენებელი. ხსნარების შედგენილობის რაოდენობრივი გამოსახვა: ხსნარში გახსნილი ნივთიერების ხსნადობის კოეფიციენტი, მასური წილი, მოცულობითი წილი, მოლური კონცენტრაცია. 6. - ეკვივალენტის ცნება და არსი. ნივთიერების ეკვივალენტის რაოდენობა და ეკვივალენტური კონცენტრაცია. 7. - ნივთიერებათა კლასიფიკაცია: მრავალელემენტიანი (ბინარული, ფსევდობინარული) ნაერთები და მათი ნომენკლატურა. წარმოდგენა კომპლექსურ ნაერთებზე. ნივთიერებათა კლასიფიკაციის ფარდობითობა. 8. - ქიმიური რეაქციების კლასიფიკაციის ზოგადი პრინციპები. მჟავურ-ფუძური, ჟანგვა-აღდგენის, კომპლექსწარმოქმნის, ატომურ-მოლეკულური ნაწილაკების მიმოცვლის რეაქციები. წონასწორული პროცესები. რეაქციები კერძო ნიშნებით. რეაქციათა კლასიფიკაციის ფარდობითობა. 9. - ქიმიური და ელექტრიქიმიური პროცესები: ჰიდროლიზი, ელექტროლიზი, დისოციაცია, კოროზია. რეაქციათა მიმდინარეობის მიმართულების რაოდენობრივი განსაზღვრა სტანდარტული ელექტროდული პოტენციალებით. 10. - ქიმიური ელემენტების პერიოდული სისტემის სტრუქტურა. ქიმიური ელემენტის რაოდენობრივი მახასიათებლების დამოკიდებულება რიგობრივ ნომერზე. S, P, D, H- ელემენტების ზოგადი დახასიათება, წარმოდგენა ბიოგენურ და ტოქსიკურ ელემენტებზე. არაორგანული და ორგანული ქიმიის სისტემატური კურსის შინაარსი - VII ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტების ზოგადი დახასიათება. ქლორის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები: ურთიერთქმედება წყალბადთან და ლითონებთან, წყალთან, ტუტეებთან, ბრომიდებისა და იოდების წყალხსნარებთან; ქლორიანი კირი; მარილმჟავა და მისი მარილები. მარილმჟავას მიღება ლაბორატორიასა და მრეწველობაში. ქლორისა და მისი ნაერთების გამოყენება. ზოგადი ცნობები ფტორზე, ბრომსა და იოდზე. - VI ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტების ზოგადი დახასიათება, ჟანგბადის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები: ურთიერთქმედება ჟანგბადთან, წყალბადთან, ლითონებთან. გოგირდის ალოტროპია. გოგირდის მიღება და გამოყენება. გოგირდ-წყალბადის ფიზიკური და ფიზიოლოგიური თვისებები. ქიმიური თვისებები: წვა, ურთიერთქმედება ჰალოგენებთან, სულფიდები. - გოგირდის ოქსიდები. გოგირდმჟავას ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. გოგირდმჟავას წარმოება კონტაქტური ხერხით. სულფატები. გოგირდოვანმჟავა. სულფიტები. - V ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტების ზოგადი დახასიათება. აზოტის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები, ურთიერთქმედება წყალბადთან, ჟანგბადთან. ნიტრიდები. - ამიაკი, მიღება, თვისებები. ამიაკის კატალიზური დაჟანგვა. ამიაკიანი წყალი. ამონიუმის იონი - რთული კათიონი. ამიაკის სამრეწველო მიღება. ამიაკის გამოყენება. ამონიუმის მარილები. - NO           და NO2. აზოტმჟავას თვისებები, აზოტმჟავას ურთიერთქმედება ლითონებთან აზოტმჟავას წარმოება. ნიტრატები. აზოტიანი სასუქები. - ფოსფორი. ფოსფორის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ალოტროპია. ფოსფორმჟავები. ფოსფორიანი სასუქები. ნახშირბადი, მისი ქვეჯგუფის ელემენტების დახასიათება. ნახშირბადის ალოტროპია. ნახშირბადის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ადსორბცია. ნახშირბადის ოქსიდები. ნახშირმჟავა და მისი მარილები. - სილიციუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. სილიციუმის დიოქსიდი. სილიციუმმჟავა და მისი მარილები. ბუნებრივი სილიკატები. სილიკატური მრეწველობა. - მეტალები პერიოდულ სისტემაში. მეტალების საერთო ფიზიკური თვისებები. მეტალების საერთო ქიმიური თვისებები. მეტალების ელექტროქიმიური ძაბვის მწკრივი. მეტალების მიღების ხერხები. შენადნობები. - I ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის მეტალების დახასიათება. ნატრიუმის და კალიუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ნატრიუმის და კალიუმის ჰიდროქსიდები და მნიშვნელოვანი მარილები. მათი გამოყენება. - II ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტების დახასიათება. მაგნიუმის და კალციუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. წყლის სიხისტე. - III ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტების დახასიათება. ალუმინის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ალუმინის ოქსიდის და ჰიდროქსიდის ამფოტერობა. ალუმინოთერმია. ალუმინის ელექტროლიზური მიღება. - VIII ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის ელემენტების დახასიათება. რკინა. რკინის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. რკინის შენადნობები, თუჯი და ფოლადი. თუჯისა და ფოლადის წარმოება. - მანგანუმი. მანგანუმის ბუნებრივი ნაერთები. პიროლუზიტი. მანგანუმის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ელექტროლიზური მანგანუმის დიოქსიდი და მისი მნიშვნელობა მეტალურგიისათვის. მანგანუმის მნიშვნელოვანი ნაერთები - კალიუმის პერმანგანატი. - ბიოარაორგანული ქიმიის ცნება. ქიმიური ელემენტების ზოგიერთი ბიოარაორგანული ასპექტი. - პერიოდული სისტემის მთავარი და თანაური ქვეჯგუფის ზოგიერთი ელემენტის ბიოლოგიური როლი და მათი ნაერთების გამოყენება მედიცინაში. - ორგანიზმში ზოგიერთი ელემენტის ფიზიოლოგიური და პათოლოგიური მოქმედება. - ნივთიერების ქიმიურ სტრუქტურასა და მის ფიზიოლოგიურ აქტიურობას შორის კავშირი. - ორგანული ნაერთების აღნაგობის თეორიის ძირითადი დებულებები. ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია. ფუნქციური ჯგუფი. - ნახშირწყალბადების კლასიფიკაცია: ღიაჯაჭვიანი და ციკლური. - ნაჯერი ნახშირწყალბადები - ალკანები. ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია. ნომენკლატურა. მეთანის მოლეკულის აღნაგობა. ელექტრონული ღრუბლის ჰიბრიდიზაციის ცნება. sp​3 - ჰიბრიდიზაცია. ნ-ბმა. მეთანისა და მისი ჰომოლოგების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (წვა, ჩანაცვლება, იზომერიზაცია, დაშლა). ალკანების მიღება და გამოყენება. - უჯერი ნახშირწყალბადები - ალკენები. ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია. ნომენკლატურა. ეთილენის მოლეკულური აღნაგობა sp​2 - ჰიბრიდიზაცია. (π ბმა. ეთილენისა და მისი ჰომოლოგების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (წვა, დაჟანგვა, მიერთება, პოლიმერიზაცია). მარკოვნიკოვის წესი. ალკენების მიღება და გამოყენება.​ - ალკინები: ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია. ნომენკლატურა. აცეტილენის მოლეკულური აღნაგობა sp ჰიბრიდიზაცია. აცეტილენის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (წვა, დაჟანგვა, მიერთება, ჩანაცვლება, ტრიმერიზაცია). ალკინების მიღება და გამოყენება. - ალკადიენები: კლასიფიკაცია; ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია, ნომენკლატურა. ბუტადიენის ძირითადი ქიმიური თვისებები (მიერთება, პოლიმერიზაცია). ბუტადიენის მიღება და გამოყენება. - ციკლოალკანების კლასიფიკაცია. იზომერია, ნომენკლატურა. ციკლოალკანების აღნაგობა და რეაქციისუნარიანობა. - არომატული ნახშირწყალბადები - არენები. ჰომოლოგიური რიგი, იზომერია, ნომენკლატურა. ბენზოლის აღნაგობა. (π -სექსტეტი). ბენზოლის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (წვა, ჩანაცვლება, მიერთება). ბენზოლის ჰომოლოგებისა და წარმოებულების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ცნება ატომთა ურთიერთგავლენა. ცნება ჩანაცვლების რეაქციის მექანიზმზე. შხამქიმიკატები. - ნახშირწყალბადების კლასებს შორის ურთიერთკავშირი. ნახშირწყალბადების ფუნქციური წარმოებულები. - ჟანგბადშემცველი ორგანული ნაერთები: - ნაჯერი ერთატომიანი სპირტები (ალკანიდები). ჰომოლოგიური რიგი, იზომერია, ნომენკლატურა. მეთანოლის აღნაგობა. ალკანოლების ფიზიკური (ასოციატები) ქიმიური თვისებები (წვა, დაჟანგვა, დეჰიდრატაცია). ალკანოლების მიღება და გამოყენება. ეთანოლისა და მეთანოლის უარყოფითი გავლენა ადამიანის ორგანიზმზე. - მრავალატომიანი სპირტების კლასიფიკაცია. ნომენკლატურა. ეთილინგლიკოლი. გლიცერინი. მათი ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. გამოყენება. - ფენოლები. ფენოლის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. გამოყენება. ატომების ურთიერთგავლენა მოლეკულაში. - კარბონილური ნაერთები. ალდეჰიდები. კეტონები. ჰომოლოგიური რიგი. იზომერია, ნომენკლატურა. ალდეჰიდური ფუნქციის ჯგუფი. ალდეჰიდების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (დაჟანგვა, აღდგენა, მიერთება, ფორმალინის პოლიკონდენსაციის რეაქცია ფენოლთან). ფორმალდეჰიდის და აცეტალდეჰიდის მიღება და გამოყენება. - ნაჯერი ერთფუძიანი კარბონმჟავები და სხვა. კარბოქსილის ჯგუფი. კარბონმჟავების ჰომოლოგიის რიგი. იზომერია, ნომენკლატურა. კარბონმჟავების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (დისოციაცია; მარილების ანჰიდრიდების, ჰალოგენანჰიდრიდების, ამიდების, რთული ეთერების წარმოქმნა). ძმარმჟავას მიღება. მოკლე ცნობები პალმიტი-, სტრეარინ- და ოლეინმჟავებზე. ცნება ორფუძიან კარბონმჟავებზე. ცნება რძემჟავაზე. - რთული ეთერები. ეთერიფიკაციის რეაქციის მექანიზმი. მათი ჰიდროლიზი. აზოტშემცველი ორგანული ნაერთები. ნიტრო- და ამინო ნაერთები. ამინოჯგუფის აღნაგობა და ფუძე თვისებები. ამინების კლასიფიკაცია და ქიმიური თვისებები (რეაქცია მჟავებთან). ანილინის მიღების მეთოდი. ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (რეაქციები ამინოჯგუფის და არომატული ბირთვის ხარჯზე). - ამინომჟავები. ნომენკლატურა. ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (ამფოტერობა და პოლიკონდენსაცია) - ცნება ჰეტეროციკლურ არომატულ ნაერთებზე. პიროლი. პირიდინი. - ცნება ელემენტორგანულ ნაერთებზე (სილიციუმ- და მაგნიუმორგანული ნაერთები). - ბიოორგანული ქიმიის ელემენტები. - ნახშირწყლები (პოლიფუნქციური ნაერთები). გლუკოზის მოლეკულური აღნაგობა. ცნება ოპტიკურ ისომერიაზე. ციკლური და ღიაჯაჭვიანი ფორმა. გლუკოზის ფიზიკური და ქიმიური თვისებები (წვა, დაჟანგვა, აღდგენა, დუღილი). გლუკოზის წარმოქმნა ბუნებაში. ფრუქტოზა - გლუკოზის იზომერი. საქაროზა; შედგენილობა; ჰიდროლიზი. სახამებელი და ცელულოზა; აღნაგობა, ჰიდროლიზი; ცელულოზის ნიტრირება და აცილირება. - ცხიმები. შედგენილობა, მიღება. თხევადი და მყარი ცხიმები. ჰიდრირება და ჰიდროლიზი. ცხიმების გამოყენება. - ცილები. ცილა, როგორც სიცოცხლის მატარებელი ნივთიერება. ცილების ქიმიური შედგენილობა და მრავალგვარობა. ცილების ჰიდროლიზი. ცილების პირველადი, მეორეული, მესამეული და მეოთხეული სტრუქტურები. ცილების სინთეზის პრობლემა. - ზოგადი წარმოდგენები ნუკლეინმჟავებზე. - ორგანული ნაერთების ნედლეული: ბუნებრივი აირი. ნავთობი. ნავთობის თანაური აირები. ქვანახშირი და ქვანახშირის ფისი. მათი გამოყენება სათბობად და ქიმიურ ნედლეულად. ნავთობის გადამუშავება. რექტიფიკაცია და კრეკინგი. ნავთობპროდუქტები. ბენზინის ოქტანური რიცხვი. - მაღალმოლეკულური ნაერთები და პლასტმასები. პოლიმერიზაცია და პოლიკონდენსაცია. მონომერი, პოლიმერი, პოლიმერიზაციის ხარისხი. პლასტმასები. ბუნებრივი და სინთეზური კაუჩუკი. ცნება ბოჭკოებზე და საღებავებზე. მინიმალური მოთხოვნები მოსწავლეების ცოდნისა და უნარ-ჩვევებისადმი სწავლების მესამე საფეხურის დამტავრებისას მოსწავლეს უნდა ჰქონდეს ძირითად სკოლაში შეძენილი და მესამე საფეხურზე ათვისებული ცოდნა და უნარ-ჩვევები მოსწავლემ უნდა იცოდეს მოსწავლეს უნდა შეეძლოს ნივთიერების ელემენტი, ატომური, მოლეკულური ნაწილაკები, მათი ასოციაციის და აგრეგაციის პროდუქტების წარმოქმნა, ფიზიკური და ქიმიური ურთიერთქმედების ცნება და მისი წყალბადური, მეტალური ბმების არსი, მოლეკულათაშორისი ურთიერთქმედების სახეები. ქიმიური ბმების წარმოქმნის მექანიზმები (მიმოცვლითი, დონორ-აქცეპტორული) ქიმიური ბმის გაწყვეტის იონური და რადიკალური გზები, ატომური, იონური, მოლეკულური მეტალური სტრუქტურების შემცველ ნივთიერებათა თვისებების დამოკიდებულება მათ სტრუქტურაზე, ხსნარების სტრუქტურა, ჰიდრატაციის პროცესის არსი, ხსნარის არეს განსაზღვრა წყალბადიონთა კონცენტრაციის მიხედვით. ხსნარში ნივთიერებების და მისი ეკვივალენტის მოლური კონცენტრაციის ცნება. ნივთიერებათა კლასიფიკაციის ძირითადი პრინციპები. კლასიფიკაციის ფარდობითობა. ნაერთების ნომენკლატურა, წარმოდგენა კომპლექსურ ნაერთებზე. ქიმიური რეაქციების კლასიფიკაციის ძირითადი პრინციპები გადატანილი ნაწილაკის (პროტონის, ელექტრონის, ელექტრონული წყვილის, ატომურ-მოლეკულური ნაწილაკის) სახის მიხედვით, ქიმიური და ელექტროქიმიური პროცესების - ჰიდროლიზის, ელექტროლიზის, კოროზიის, არსი. რეაქციის განხორციელების თეორიული განსაზღვრა. ქიმიური ელემენტების პერიოდული სისტემის სტრუქტურა, s,p,d, f ელემენტის ზოგადი დახასიათება წარმოადგენს ბიოგენურ და ტოქსიკურ ელემენტებზე. ზოგიერთი გარდამავალი ლითონის როლი ორგანიზმის ნორმალურ სიცოცხლისუნარიანობაში. ქიმიური ელემენტების: ჰალოგენების, ჟანგბადის, გოგირდის, აზოტის, ფოსფორის, ნახშირბადის, სილიციუმის, კალიუმის, ნატრიუმის, მაგნიუმის, კალციუმის, ალუმინის, რკინის, მანგანუმის მიერ წარმოქმნილი მარტივი და რთული ნივთიერებების მიღება, მათი თვისებები, გამოყენება სტანდარტში მოცემული შინაარსის ფარგლებში. კოროზიის ელექტროლიზის არსი. ჰიდროლიზის, ალოტროპიის, იზომერიის. - ამიაკის, აზოტმჟავას, გოგირდმჟავას, ალუმინის, თუჯის, ფოლადისა და კერამიკული ნაწარმის, მინის, ცემენტის წარმოების მეცნიერული პრინციპები და მოკლე ტექნოლოგიური სქემები. - სოფლის მეურნეობის ქიმიზაციის, მინერალური სასუქების წარმოების და გამოყენების მეცნიერული პრინციპები. ორგანული ნაერთების ქიმიური აღნაგობის ძირითადი დებულებები, ჰომოლოგია, იზომერია. ატომების და ატომთა ჯგუფების ურთიერთგავლენა მოლეკულაში. ორგანული ნაერთების კლასიფიკაციის პრინციპები. ორგანული ნაერთების ნომენკლატურა. - ნახშირბადის ატომებს შორის ორმაგი და სამმაგი ბმების წარმოქმნა, მათი ბუნება. ნაჯერი ალკანების და უჯერი (ალკენების, ალკანების და ალკანაიდების) ნახშირწყალბადების თვისებები და გამოყენება. მარკოვნიკოვის წესი. - არომატული (არენების) ბირთვის ბუნება, ბენზოლის თვისებები, მიღება და გამოყენება. ბუნებრივი აირის, ქვანახშირისა და ნავთობის გავრცელება ბუნებაში, შედგენილობა, ქვანახშირისა და ნავთობის გადამუშავების პროდუქტები და მათი გამოყენება. მაღალმოლეკულური ნაერთების და პლასტმასების გამოყენება. - სპირტების, ფენოლის, ალდეჰიდების, კარბონმჟავების, ამინების, ამინომჟავების აღნაგობა, თვისებების დახასიათება, მიღება და გამოყენება სტანდარტის შინაარსის ფარგლებში. ჰეტეროციკლური, არომატული და ელემენტოორგანული ნაერთები. - ცხიმების, ნახშირწყლების, ცილების აღნაგობა, თვისებები, გადამუშავების პროდუქტები, ბიოლოგიური როლი. მოახდინონ ნივთიერების სტრუქტურული ნაწილაკების კლასიფიკაცია. განიხილონ ამ ნაწილაკების ურთიერთქმედებით ატომის, მოლეკულის და მოლეკულური ნაწილაკების, ასოციაციის და აგრეგაციის პროდუქტების წარმოქმნის სქემები, ჰიბრიდაციის თეორია გამოიყენონ მოლეკულის სივრცითი აღნაგობის დასადგენად ნ და ( ბმების წარმოქმნის სქემების, ქიმიური ბმის წარმოქმნის მექანიზმების განხილვა კონკრეტული მაგალითების ჩვენებით, აგრეთვე ქიმიური ბმის გაწყვეტის ხერხების მაგალითების მოყვანა. არაორგანული ნაერთების კლასიფიკაცია შედგენილობის მიხედვით ერთ და მრავალელემენტიან ნაერთებად მათი ნომენკლატურა. ორგანული ნაერთების კლასიფიკაცია ნახშირწყალბადებად და მათ ფუნქციურ წარმოებულებად. ნივთიერებების კლასიფიკაცია თვისებების მიხედვით - ფუძეებად, მჟავებად, მჟანგავად-აღმდგენად, კომპლექსწარმომქმნელად - ლიგანდად., ელექტროლიტად, არაელექტროლიტად, გამხსნელ-დამლექავად. ქიმიური რეაქციების აქტიურობა წყლის არეში, ხსნართა ჰიდრატული თეორიის არსის ანალიზი, ხსნარების შედგენილობის რაოდენობრივი გამოსახვა. გახსნილი ნივთიერების გარკვეული მასური წილის და ნივთიერების (მისი ეკვივალენტის) მოლური კონცენტრაციის მქონე ხსნარების დამზადება, კავშირის დადგენა ხსნარში ნივთიერების (მისი ეკვივალენტის) მოლურ კონცენტრაციას, მასურ წილს და ხსნადობის კოეფიციენტს შორის. ქიმიური ელემენტების პერიოდული სისტემის სტრუქტურის ანალიზი, ელემენტის და მისი ნაერთების თვისებების დახასიათება პერიოდულ სისტემაში მდებარეობის მიხედვით. “სიცოცხლის ლითონების დასახელება და ზოგადი დახასიათება, ბიოგენური არალითონების დახასიათება. განმარტონ: ალოტროპია, ალოტროპიული მოდიფიკაციები, ადსორბცია, ადსორბენტი, ლითონური ბმა, იზომერია, იზომერები, ჰომოლოგიური რიგი, ფუნქციონალური ჯგუფი, ბენზინის ოქტანური რიცხვი, სპირტი, ალდელჰიდი, კარბონმჟავა, ამინი, ამინომჟავა. შეადგინონ: ლითონებთან კონცენტრირებული და განზავებული გოგირდმჟავას და აზოტმჟავას ურთიერთქმედების რეაქციების განტოლებები, აზოტმჟავას, გოგირდმჟავას, თუჯის, ფოლადის წარმოების დროს მიმდინარე რეაქციების განტოლებები და ტექნოლოგიური სქემები. ნაჯერი და უჯერი ნახშირწყალბადების, სპირტების, ალდეჰიდების, კარბონმჟავების, ამინების ჰომოლოგიური რიგის წევრების ელექტრონული და სტრუქტურული ფორმულირება. დაახასიათონ: - I-VII ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის ელემენტები პერიოდულ სისტემაში მდებარეობისა და ატომის აღნაგობის საფუძველზე შესწავლილი ორგანული და არაორგანული ნივთიერებების ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. ორგანული ნაერთების მოლეკულებში ატომთა ურთიერთგავლენა. - გოგირდმჟავას, ამიაკის, აზოტმჟავას, მინის, ცემენტის, ალუმინის, თუჯის, ფოლადის წარმოების, ლითონების მიღების, ნავთობის გადამუშავების ტექნოლოგიური სქემები, ხისტი წყლის დარბილების საშუალებები; ხელოვნური და სინთეზური ბოჭკოები კონკრეტულ მაგალითებზე დაყრდნობით. - ტრანსპორტით, ქიმიური წარმოების ნარჩენებით გარემოს გაჭუჭყიანების მიზეზები და ეკოლოგიური პრობლემები. ახსნან: - ლითონების საერთო ფიზიკური და ქიმიური თვისებები. - ორგანული ნაერთების მრავალგვარობის მიზეზები, არაორგანული და ორგანული ნაერთების მატერიალური ერთიანობა და ურთიერთკავშირი. - კონკრეტულ მაგალითებზე დაყრდნობით ორგანული ნაერთების აღნაგობის თეორიის დებულებები. - იზომერიის მოვლენა. სხვადასხვა ფუნქციური ჯგუფების შემცველი ნაერთების თვისებების განსხვავება. გამოიცნონ ცდების ჩატარებით: - ბრომიდები, იოდიდები, კარბონატები, სულფიდები, სულფატები, ამონიუმის მარილები, ნიტრატები, ფოსფატები, კალიუმის და ნატრიუმის ნაერთები, ორმუხტიანი და სამმუხტიანი რკინის იონები, ამფოტერული ჰიდროქსიდები. - უჯერი ნახშირწყალბადები, ერთატომიანი და მრავალატომიანი სპირტები, ფენოლი, ბენზოლი, პიროლი, პირილინი, ალდეჰიდი, ძმარმჟავა, გლუკოზა, სახამებელი, ცილა. ჩაატარონ: - შესწავლილი არაორგანული და ორგანული ნივთიერებების თვისებებისათვის დამახასიათებელი მარტივი ცდები. გაიანგარიშონ: - რეაქციის პროდუქტის მასა და რაოდენობა, თუ აღებული ნივთიერება შეიცავს მინარევს. - გარკვეული მასის ან რაოდენობის პროდუქტის მისაღებად საჭირო საწყისი ნივთიერების მასა ან რაოდენობა, თუ იგი შეიცავს მინარევებს. - ორგანული ნივთიერების მოლეკულური ფორმულა, თუ მოცემულია მისა შემადგენელი ელემენტების მასური წილი, მასების შეფარდება, წვის პროდუქტების მასები და მოლეკულური მასის გასაანგარიშებელი მონაცემები (სიმკვრივე, ფართობითი სიმკვრივე). დაიცვან უსაფრთხოების წესები: - ქიმიური ჭურჭლის, მჟავების, ტუტეების, ადვილად აალებადი და მომწამლავი ნივთიერებების გამოყენებისას. - დაზარალებულისათვის პირველი დახმარების აღმოჩენის დროს. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ბიოლოგიაში საგანმანათლებლო სფეროს ზოგადი დახასიათება ბიოლოგია საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა საფუძველს წარმოადგენს. იგი პიროვნებას საშუალებას აძლევს ცოცხალი სამყარო აღიქვას მისი მახასიათებელი ნიშნებით, თვისებებით, კანონზომიერებათა უნიკალობით და ამდენად იგი ემსახურება პიროვნების ჰარმონიულ განვითარებას, მისი მსოფლმხედველობის სწორად ჩამოყალიბებას. ბიოლოგიის საგნის გაცნობა სკოლის დაწყებითი კლასიდან იწყება. პირველ საფეხურზე (ელემენტარული სკოლა) ბიოლოგია ინტეგრირებულია საბუნებისმეტყველო დარგის სხვა მეცნიერებებთან. ამდენად, წინამდებარე სტანდარტი მოიცავს ძირითად სკოლას და საშუალო სკოლას (საბუნებისმეტყველო პროფილით და საშუალო სკოლას არასაბუნებისმეტყველო პროფილით). სტანდარტის თავისებურება მდგომარეობს იმაში, რომ მასში ბიოლოგია წარმოდგენილია, როგორც ერთი მთლიანი საგანი და წინა წლებისაგან განსხვავებით არ არის დანაწილებული სკოლის ცალკეულ საფეხურებზე ცალკეულ დისციპლინებად. ამგვარი მიდგომა გამართლებულია იმით, რომ ძირითადი სკოლა უნდა აძლევდეს ქვეყნის მოქალაქეს ბიოლოგიური ცოდნის იმ სავალდებულო მინიმუმს, რომელიც აუცილებელია თითოეული პიროვნებისათვის, მიუხედავად მისი პროფესიისა და სოციალური მდგომარეობისა. სტანდარტის დანიშნულება ძირითადი სკოლისათვის განისაზღვრება ბიოლოგიური ცოდნის ცხოვრებაში გამოსაყენებლად, ხოლო საშუალო სკოლაში, რამდენადაც იგი ფუნდამენტურ ცოდნას გულისხმობს საფუძველს უქმნის უმაღლესი განათლების მიღებას. სტანდარტში გათვალისწინებულია მოსწავლეთა ათვისების უნარი და შესაძლებლობები. ამდენად სტანდარტში შეტანილია მხოლოდ ის მასალა, რომლის ცოდნა აუცილებლად სავალდებულოა ყოველი მოქალაქისათვის და იგი ხელს უწყობს სრულფასოვან საყოველთაო განათლებას. დასაშვებია მასალის ათვისების სხვადასხვა ხარისხი, რაც შესაბამისი ნიშნით (ქულით) შეფასდება. ამასთან ეს ცოდნა სტანდარტით გათვალისწინებულ მინიმუმზე ნაკლები არ უნდა იყოს. სტანდარტი არ ზღუდავს პედაგოგის შემოქმედებით ინიციატივას, პედაგოგიური ოსტატობის ხერხებს და სწავლების მეთოდებს იმდენად, რამდენადაც სტანდარტი განსაზღვრავს მიღებულ შედეგს და არა გზას, რომლითაც იგი მიიღწევა. საგანმანათლებლო სტანდარტების ძირითადი თავისებურებები სტანდარტი დიდ წილად ასახავს ბიოლოგიის სწავლებაში გასატარებელ სარეფორმო ცვლილებებს. უპირველეს ყოვლისა, ბიოლოგია აღარ არის განაწილებული სწავლების საფეხურებს შორის, როგორც ეს დღემდე იყო, არამედ მოცემულია, როგორც ერთი მთლიანი საგანი. სწორედ ამის უზრუნველსაყოფად სწავლების ყოველი საფეხური მთლიანად ამოწურავს ბიოლოგიას, როგორც დისციპლინას. ოღონდ ეს, რასაკვირველია, სხვადასხვა დონეებზე და სხვადასხვა სიღრმით ხდება. ამგვარად სწავლების ყოველი საფეხურის შედეგად ჩვენი ქვეყნის მოქალაქე ბიოლოგიაზე სრულ წარმოდგენას შეიქმნის, თუმცა მის მიერ ათვისებული ცნობების ოდენობა სწავლების საფეხურების შესაბამისად სხვადასხვა იქნება. სწორედ ამის გამო შეუძლებელი ხდება ერთიანი სტანდარტების გამომუშავება, რომელიც ერთდროულად სწავლების ყველა საფეხურს მოიცავდეს. რადგანაც ბიოლოგიის სწავლების სტრუქტურა სწავლების სხვადასხვა საფეხურზე სხვადასხვაა. ბიოლოგიის, როგორც მეცნიერების შესწავლა უნდა დაიწყოს ძირითად სკოლაში, რამდენადაც სწორედ იგი განსაზღვრავს მოქალაქის განათლების დონეს. სტანდარტის დანიშნულებამ განაპირობა მისი წყობა და შინაარსი. სტანდარტების შედგენას საფუძვლად დაედო აუცილებელი მოთხოვნა: სტანდარტებში შეტანილი უნდა იქნეს მხოლოდ ის მასალა, რომლის ცოდნა ყოველი მოქალაქისა თუ მოსწავლისათვის სავალდებულოა. სტანდარტებიდან შეძლებისდაგვარად უნდა გამოირიცხოს მასალა, რომელიც „სასურველია” ან „კარგია რომ ვიცოდეთ”. სტანდარტებში შეტანილი უნდა იყოს მხოლოდ ის, რაც ყველასათვის საჭიროა და სრულფასოვან საყოველთაო განათლებას შეუწყობს ხელს. ამავე დროს ანგარიში უნდა გაეწიოს მოსწავლეების მიერ სასწავლო მასალის ათვისების უნარს და შესაძლებლობას. დაუშვებელია მოსწავლის გადატვირთვა საინტერესო, მაგრამ არა სავალდებულო ცნობებით. ყოველივე ზემოთ აღნიშნულის გათვალისწინებით გამოიკვეთა სტანდარტების ორი დონე. პირველი მათგანი მოსწავლეებისადმი მისაწოდებელი სავალდებულო მასალაა. ეს მასალა მასწავლებელმა სავალდებულად უნდა გადასცეს მოსწავლეს. ეს ცოდნის ის ოდენობაა, რომელზე მეტიც მოსწავლეს და, მასაშადამე საქართველოს ნებისმიერ მოქალაქეს შეიძლება არ ჰქონდეს. ცოდნის ამ დონეს ჩვენ ცოდნის საბაზო დონე ვუწოდეთ. ამავე დროს მოსწავლეების ნაწილმა შეიძლება საბაზო დონის შესაბამისი მასალა სრულად ვერ აითვისოს, დასაშვებია მასალის ათვისების სხვადასხვა ხარისხი, რაც შესაბამისი ნიშნებით შეფასდება. ამასთან ეს ცოდნა გარკვეულ მინიმუმზე ნაკლები არ უნდა იყოს. სტანდარტის ამ დონეს შეიძლება სავალდებულო მინიმალური დონე ანუ სავაალდებულო მინიმუმი ვუწოდოთ. ამგვარად, საბაზისო და სავალდებულო მინიმალური დონეები ბიოლოგიაში პიროვნების ზოგადი განათლების დონეს განსაზღვრავს. სწავლების შინაარსი ძირითადი სკოლა ცოცხალი სისტემის ზოგადი ნიშნები _ ბიოლოგიურ კანონზომიერებათა უნივერსალობა. ბიოლოგიის საგანი და მისი ამოცანები. სიცოცხლის ძირითადი ნიშნები და ორგანიზაციის დონეები. ბიოლოგიის მნიშვნელობა ადამიანისათვის. უჯრედი. ციტოპლაზმა, ბირთვი, ორგანოიდები, ვირუსები, პროკარიოტები და ვუკარიოტები. ინფექციური დაავადებები. ადამიანისათვის სასარგებლო ბაქტერიები და ვირუსები (ფაგები). უჯრედის ქიმიური შემადგენლობა. ქრომოსომები, გენი, დნმ, უჯრედის გაყოფა. ერთუჯრედიანი და მრავალუჯრედიანი ორგანიზმები - უჯრედის სპეციალიზაცია, ქსოვილები. ნივთიერებათა და ენერგიის ცვლა. ცხოველქმედება, ვიტამინები. კვება და საკვები ნივთიერებები. მცენარეთა კვება, ფოტოსინთეზი, ცხოველთა კვება (მომნელებელი სისტემის აგებულება). სუნთქვა და მისი მნიშვნელობა. სუნთქვა, ცხოველთა და ადამიანთა სუნთქვა, ჰაერგამტარი გზები. გაზთა ცვლა ფილტვებსა და ქსოვილებში. ნივთიერებათა ტრანსპორტი. მცენარეთა გამტარი ქსოვილები, ცხოველისა და ადამიანის სისხლის მიმოქცევის სისტემა. გულსისხლძარღვთა სისტემა, სისხლის პლაზმა და ფორმიანი ელემენტები. იმუნიტეტი. დაშლის პროდუქტების გამოყოფა მცენარეებში, ცხოველებში, თერმორეგულაცია. კანი და ოფლის გამოყოფა. ცხოველთა და ადამიანის ჩონჩხი და კუნთები: აგებულება და მნიშვნელობა. განივზოლიანი და გლუვი კუნთები. გულის კუნთი. ადამიანისა და ცხოველთა ფუნქციების მარეგულირებელი სისტემემები: ნერვული სისტემა და ენდოკრინული სისტემა. ადამიანისა და ცხოველის ნერვული სისტემის აგებულება. უპირობო და პირობითი რეფლექსები, ინსტიქტები. უმაღლესი ნერვული მოქმედება, ცხოველთა ქცევა. გრძნობათა ორგანოები. ჰორმონები, მათი მნიშვნელობა. გამრავლება. უსქესო და სქესობრივი გამრავლება. პართენოგენეზი. ადამიანის სასქესო ორგანოები, სპერმატოზოიდისა და კვერცხუჯრედის მომწიფების ციკლი. განაყოფიერება. ვენერიული დაავადებები და შიდსი. ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება (ონტოგენეზი). ცხოველთა განვითარების ეტაპები. პოსტემბრიონული განვითარების ფორმები, მეტამორფოზი. სიბერე და სიკვდილი. ცოცხალ ორგანიზმთა მრავალფეროვნება ბუნებაში. ცნება კლასიფიკაციის შესახებ. ცოცხალი ბუნების წარმომადგენელთა სამეფოები: ბაქტერიები, სოკოები, მცენარეები, ცხოველები. ადამიანის ადგილი ორგანული სამყაროს სისტემაში. ადამიანის ორგვარი ბუნება. მემკვიდრულობისა და ცვალებადობის ზოგადი ცნებები და კანონზომიერებები. დომინანტური და რეცესიული ნიშან-თვისებები. მენდელის კანონები. შეჭიდული მემკვიდრეობა. მუტაციები. მემკვიდრულობის მოლეკულური საფუძვლები. საბინადრო გარემო და ორგანიზმების ურთიერთობა (ეკოლოგია). ბუნებრივი თანასაზოგადოებები. მათი სტრუქტურა. კვების ჯაწვები. ნივთიერებათა წრებრუნვა. ცნება ბიოსფეროს შესახებ. ადამიანის საბინადრო გარემო: მისი გაბინძურება და დაცვა. საქართველოს ენდემური სახეობები. საქართველოს წითელი წიგნი. ევოლუციური თეორია. ევოლუციის ფაქტორები: მემკვიდრეობა, ცვალებადობა და ბუნებრივი გადარჩევა. ევოლუციის შედეგები: ორგანიზმის შეგუებულობა, სახეობათა მრავალფეროვნება ორგანიზაციის დონის თანდათანობითი ამაღლება და გართულება. ხელოვნური გადარჩევა. საქართველოში გავრცელებული მნიშვნელოვანი მცენარეები და შინაური ცხოველები. თანამედროვე შეხედულებები ადამიანის წარმოშობის შესახებ. საშუალო სკოლა ისევე როგორც სკოლის ძირითადი საფეხურისათვის მოწოდებული სტანდარტი, ამ დოკუმენტის წინამდებარე მონაკვეთიც განათლების რეფორმის ერთ-ერთ რგოლს ასახავს. საშუალო სკოლის სტანდარტის ცალკე ბლოკად გამოყოფა იმითაა გამართლებული, რომ იგი სწავლების ძირითადი საფეხურისაგან განსხვავებულ რგოლს არეგულირებს. ძირითადი საფეხურის სტანდარტი განსაზღვრავს საქართველოს მოქალაქის ბიოლოგიური ცოდნის დონეს და ამგვარად ემსახურება საზოგადოების ჩამოყალიბების პოლიტიკას. საშუალო საფეხურისათვის შემოღებული სტანდარტები წარმოადგენს არა სავალდებულო საკითხების ნუსხას, არამედ ასახავს რომელიმე საბუნებისმეტყველო დარგის დაუფლების მიზნით უმაღლეს სასწავლებლებში შესვლისათვის აუცილებელ ცოდნას. მხედველობაშია მისაღები, რომ თანამედროვე მეცნიერებაში საბუნებისმეტყველო დარგებს შორის გადაფარვა ერთობ დიდია და ამა თუ იმ საბუნებისმეტყველო დარგის დაუფლება ყველა საბუნებისმეტყველო დისციპლინის (ბიოლოგია, ფიზიკა, ქიმია, მათემატიკა) ცოდნას გულისხმობს. საშუალო სკოლის სტანდარტების მნიშვნელობა მით უფრო დიდია, რომ ისინი საშუალებას იძლევიან სხვადასხვა ფორმით სწავლების შედეგად მიღებული ცოდნის უნიფიცირებისა და სტანდარტიზაციისა, რაც სასწავლებლების ატესტაციასა და აკრედიტაციას შეუწყობს ხელს. სწავლების სხვადასხვა საფეხურისათვის შემოღებული სტანდარტების მიზნების სხვადასხვაობა მათ განსხვავებულ სტრუქტურას განაპირობებს. უპირველეს ყოვლისა, სწავლების ძირითადი საფეხურისათვის შემოღებული სტანდარტები გათვალისწინებულია ცხოვრებაში გამოსაყენებლად და ამრიგად ერთგვარად პრაგმატული ხასიათისაა. ამავე დროს საშუალო სკოლებისათვის შემოთავაზებული სტანდარტები ფუნდამენტურ ცოდნას გულისხმობს და უმაღლესი განათლების მიღებას უქმნის საფუძველს. საშუალო სკოლის სტანდარტები გულისხმობს მიღებული ცოდნის ათვისების მხოლოდ ერთ დონეს. მიღებული ცოდნის დონე სავალდებულოა. მოცემული სტანდარტები შემდეგ განაკვეთებსა და საკითხებს შეიცავს: ცოცხალი სისტემის ზოგადი ნიშნები: ბიოლოგიურ კანონზომიერებათა უნივერსალობა. ბიოლოგიის საგანი და მისი ამოცანები. სიცოცხლის ძირითადი ნიშნები და ორგანიზაციის დონეები. ბიოლოგიის მნიშვნელობა ადამიანისათვის. უჯრედი: უჯრედის მემბრანა, ბირთვი, ორგანოიდები (ენდოპლაზმური ბადე, გოლჯის კომპლექსი, ლიზოსომები, რიბოსომები, ცენტრიოლები, მიტოქონდრიები). პროკარიოტები და ეუკარიოტები. ინფექციური დაავადებები ადამიანისათვის სასარგებლო ბაქტერიები და ვირუსები (ფაგები). ცილები, ლიპიდები, ნახშირწყლები და ნუკლეინის მჟავები. რნმ და დნმ ქრომოსომები. გენი. უჯრედის გაყოფა. მიტოზი (და მეიოზი). უჯრედის სპეციალიზაცია (დიფერენცირება). ნივთიერებათა და ენერგიის ცვლა: უჯრედის ცხოველმოქმედება. ცილების ბიოსინთეზი. ფერმენტები და ვიტამინები, ატფ. კვება და საკვები ნივთიერებები: კვების სხვადასხვა ფორმები _ აუტოტროფები და პეტეროტროფები. მცენარეების კვება. ფოტოსინთეზი. ცხოველთა კვება., სუნთქვა და მისი მნიშვნელობა: მცენარეთა სუნთქვა, სუნთქვა და ფოტოსინთეზი. ცხოველებისა და ადამიანის სუნთქვა. ნივთიერებათა ტრანსპორტი: მცენარეთა გამტარი ქსოვილები, ცხოველისა და ადამიანის სისხლის მიმოქცევის სისტემს. გულსისხლძარღვთა სისტემა. სისხლი _ პლაზმა და ფორმიანი ელემენტები. ერითროციტები და ლეიკოციტები. იმუნიტეტი _ ლიმფოციტების მნიშვნელობა იმუნიტეტისათვის. ლიმფური სისტემა. დაშლის პროდუქტების გამოყოფა მცენარეებსა და ცხოველებში: თერმორეგულაცია. ცივსისხლიანი და თბილსისხლიანი ცხოველები. ადამიანისა და ცხოველთა ფუნქციების მარეგულირებელი სისტემები - ნერვული და ენდოკრინული სისტემა. ინსტიქტები. რეფლექსები. ცხოველთა ქცევა. გრძნობათა ორგანოები. ეთოლოგიაჰორმონები. მათი ფუნქციები, თვისებები და მნიშვნელობა. ადამიანის უმაღლესი ნერვული მოქმედების თავისებურებები. გამრავლება: უსქესო და სქესობრივი გამრავლება. მეიოზი. პართენოგენეზი. ყვავილოვანი მცენარეების სქესობრივი გამრავლება. ადამიანის სასქესო ორგანოები. სპერმატოზოიდისა და კვერცხუჯრედის მომწიფების ციკლი. განაყოფიერება. ვენერიული დაავადებები და შიდს-ი. ცოცხალ ორგანიზმთა მრავალფეროვნება ბუნებაში _ ცნება კლასიფიკაციის შესახებ. კ. ლინეს სისტემა. თანამედროვე კლასიფიკაციის თავისებურებანი. ცოცხალი ბუნების წარმომადგენელთა სამეფოები: ბაქტერიები, სოკოები, მცენარეები, ცხოველები. მათი მთავარსახეობები და წარმომადგენლები. ადამიანის ორგვარი ბუნება. საქართველოს ენდემური სახეობები. საქართველოს წითელი წიგნი. მემკვიდრულობისა და ცვალებადობის ზოგადი ცნებები და კანონზომიერებები _ მენდელის კანონები. ალელური გენები. დომინანტური და რეცესიული ნიშან-თვისებები. სრული და არასრული დომინანტობა. ქრომოსომების როლი მემკვიდრეობაში. შეჭიდული მემკვიდრეობა. მოდიფიკაციური ცვალებადობა. მუტაციები. მემკვიდრულობის მოლეკულური საფუძვლები. ადამიანის გენეტიკური შესწავლა, მისი მნიშვნელობა. საბინადრო გარემო და ორგანიზმების ურთიერთობა. ეკოლოგია. ბუნებრივი თანასაზოგადოებები _ მათი სტრუქტურა, კვების ჯაჭვები. ნივთიერებათა წრებრუნვა. ორგანიზმის ურთიერთობის ფორმები: სიმბიოზი, მისი ფორმები _ პარაზიტიზმი, მატუალიზმი და სხვა. ცნება ბიოსფეროს შესახებ. ადამიანის საბინადრო გარემო: მისი გაბინძურება და დაცვა. ადამიანი და ბუნება _ ბუნებათსარგებლობის საფუძვლები. მდგრადი განვითარების კონცეფცია. ცოცხალი სამყაროს ევოლუცია - დედამიწაზე სიცოცხლის წარმოშობის თეორიები. ევოლუცია და კრეაციონიზმი. ჟ.ბ.ლამარკის მოძღვრების ძირითადი დებულებები. ჩ.დარვინის ევოლუციური თეორია. ევოლუციის დამადასტურებელი საბუთები. ევოლუციის ფაქტორები: მემკვიდრეობითობა, ცვალებადობა და გადარჩევა. ევოლუციის შედეგები: ორგანიზმის შეგუებულობა, სახეობათა მრავალფეროვნება. თანამედროვე პირობებში ევოლუციის მიმდინარეობის დამადასტურებელი ფაქტები: ანტიბიოტიკების მიმართ მდგრადი ბაქტერიები, პეპლების ფერის შეცვლა სამრეწველო რაიონებში. ხელოვნური გადარჩევა. სელექცია. საქართველოში გავრცელებული კულტურული მცენარეები და შინაური ცხოველები. თანამედროვე შეხედულებები ადამიანის წარმოშობის შესახებ. საშუალო სკოლა არასაბუნებისმეტყველო პროფილისათვის ცოცხალი სისტემების ზოგადი ნიშნები _ ბიოლოგიის საგანი და მისი ამოცანები. სიცოცხლის ძირითადი ნიშნები. ბიოლოგიის მნიშვნელობა ადამიანისათვის. უჯრედი _ ბირთვი, უჯრედული მემბრანა და ციტოპლაზმა. უჯრედის ცხოველქმედება. უჯრედის სპეციალიზაცია. ქსოვილები. კვება და საკვები ნივთიერებები _ მცენარეთა კვება. ფოტოსინთეზი. ცხოველთა კვება. სუნთქვა და მისი მნიშვნელობა _ მცენარეთა სუნთქვა, ცხოველთა და ადამიანის სუნთქვა ნივთიერებათა ტრანსპორტი _ მცენარეებში, ცხოველებსა და ადამიანში. დაშლის პროდუქტების გამოყოფა მცენარეებსა, ადამიანსა ცხოველებში. მცენარეთა, ადამიანის და ცხოველის საფარველი _ თერმორეგულაცია. გამრავლება. უსქესო და სქესობრივი გამრავლება. ადამიანის კვერცხუჯრედის მომწიფების ციკლი. განაყოფიერება. ვენერიული დაავადებები და შიდსი. ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება (ონტოგენეზი) _ ცხოველთა განვითარების ემბრიონული და პოსტემბრიონულიეტაპების მოკლე აღწერა. სიბერე და სიკვდილი. ცოცხალ ორგანიზმთა მრავალფეროვნება ბუნებაში _ ცოცხალ არსებათა კლასიფიკაცია. ცოცხალ არსებატა სამეფოები. ადამიანის ადგილი ორგანულ სამყაროს სისტემაში. საქართველოს წითელი წიგნი. მემკვიდრეობისა და ცვალებადობის ზოგადი ცნებები _ მენდელის კანონები. მუტაციები. საბინადრო გარემო და ორგანიზმების ურთიერთობა (ეკოლოგია) _ ბუნებრივი თანასაზოგადოებები. მათი სტრუქტურა. გარემოს ფაქტორები. კვების ჯაჭვები. ნივთიერებათა წრებრუნვა. ადამიანის საბინადრო გარემო; მისი დაცვა. ევოლუციური თეორია - ევოლუციის ფაქტორები. ბუნებრივი გადარჩევა. სახეობათა წარმოშობა. ხელოვნური გადარჩევა. თანამედროვე შეხედულებები ადამიანის წარმოშობის შესახებ. მოსწავლეთა ცოდნა და უნარ-ჩვევები ძირითადი სკოლა სასწავლო შინაარსი უნარ-ჩვევების მოთხოვნა ცოცხალი სისტემის ზოგადი ნიშნები - ცოცხალი და არაცოცხალი ობიექტების გარჩევა. - მარტივი მეთოდების და ხელსაწყოების გამოყენება კვლევაში. - სამეცნიერო-პოპულარულ ლიტერატურაზე მუშაობის უნარი უჯრედი - მარტივი ოპტიკური ხელსაწყოების (ლუპა, მიკროსკოპი) გამოყენების უნარი. - დროებითი პრეპარატების დამზადება და უჯრედზე დაკვირვება, უჯრედის კომპონენტების გამოვლენა. - უჯრედის ზოგიერთ სასიცოცხლო თვისებაზე დაკვირვების უნარი. - მცენარეთა და ცხოველთა უჯრედის განმასხვავებელი ნიშნების გამოვლენა. ნივთიერებათა და ენერგიის ცვლა - პლასტიკური და ენერგეტიკული ცვლის ურთიერთკავშირის ახსნა. - ფოტოსინთეზის დროს ნახშირწყლის სინთეზზე ნახშირჟანგის ჩანთქმასა და ჟანგბადის გამოყოფაზე მარტივი ცდების ჩატარების უნარი. - ვიტამინების მნიშვნელობა და მათი ნაკლებობით გამოწვეული დარღვევები ადამიანში. კვება და საკვები ნივთიერებები - კვების ჰიგიენა. - მიკროორგანიზმებით და პარაზიტი ჭიებით დაავადების თავიდან აცილების პირობების ცოდნა. - მოწამვლის თავიდან აცილება და ასეთ შემთხვევაში პირველი დახმარების აღმოჩენა. - საჭმლის მომნელებელი ფერმენტების (ნერწყვი, კუჭის წვენი) ცილებისა და სახამებლის მონელებაზე ცდის ჩატარების უნარი. - ნიკოტინისა და ალკოჰოლის მიღების მავნეობა საჭმლის მონელების პროცესზე. - მარტივი ცდების ჩატარება მცენარის მიერ წყლისა და მინერალური მასალების შეწოვაზე. ოთახის მცენარის მოვლა. სკოლის ნაკვეთზე ნიადაგის გაფხვიერება. სასუქების შეტანა, კულტურული მცენარის მოვლა სუნთქვა და მისი მნიშვნელობა - ადამიანში ხელოვნური სუნთქვის ჩატარების წესების ცოდნა. - სუნთქვის სისტემის ჰიგიენა. - ატმოსფერული ჰაერის დაცვის მნიშვნელობა. - ინფექციური დაავადებები, რომლებიც ჰაერის მეშვეობით ვრცელდებიან. ჰაერწვეთოვან დაავადებათა თავიდან აცილების ცოდნა. - მცენარის სუნთქვაზე მარტივი ცდების ჩატარების უნარი ნივთიერებათა ტრანსპორტი - გულსისხლძარღვთა ჰიგიენის ცოდნა. - პირველი დახმარება სისხლდენის დროს. - ნიკოტინისა და ალკოჰოლის მავნე გავლენა გულსა და სისხლძარღვებზე. დაშლის პროდუქტების გამოყოფა მცენარეებში, ცხოველებში და ადამიანებში შარდგამომყოფი სისტემების ჰიგიენა. შარდგამომყოფი სისტემის ორგანოთა დაავადებების თავიდან აცილების პირობები. საფარველი და მისი მნიშვნელობა - კანის ჰიგიენა. - ტანსაცმლის და ფეხსაცმლის ჰიგიენა. - პროფილაქტიკა და პირველი დახმარება სითბური და მზის დაკვრის, დამწვრობისა და მოყინვის დროს. ცხოველთა და ადამიანის ჩონჩხი, კუნთები - პირველი დახმარება დაჭიმვის, ღრძობის და ძვლის მოტეხილობის დროს. - ფიზიკური აღზრდის მნიშვნელობა კუნთებისა და ჩონჩხის ფორმირებაზე. - ხერხემლის გამრუდებისა და ბრტყელტერფიანობის თავიდან აცილება. ადამიანის და ცხოველთა მარეგულირებელი სისტემები - სმენისა და მხედველობის სისტემების ჰიგიენა. - გონებრივი და შრომის ჰიგიენა. - ნიკოტინის, ნარკოტიკების და ალკოჰოლის მავნე გავლენა ნერვულ სისტემაზე. - ნერვულ-ფსიქიკურ დაავადებათა თავიდან აცილება. გამრავლება - ქალიშვილისა და ჭაბუკის სასქესო ორგანოების ჰიგიენა. - ორსული ქალის ჰიგიენა, ახალშობილის მოვლის წესები. - კულტურულ, დეკორატიულ და ოთახის მცენარეთა გამრავლება ვეგეტატიური ორგანოებით. ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება (ონტოგენეზი) - ცხოველთა ემბრიონული განვითარების ძირითადი ეტაპის გარჩევის უნარი. - უხერხემლო (მწერები) და ხერხემლიან (ბაყაყი) ცხოველთა მეტამორფოზზე დაკვირვების უნარი. ცოცხალ ორგანიზმთა მრავალფეროვნება - სამეფოთა ძირითადი დამახასიათებელი ნიშნების ცოდნა და მათი ბუნებაში გარჩევა. - რაიონის მიდამოში გავრცელებული (სადაც სკოლა მდებარეობს) წითელ წიგნში შეტანილი მცენარეებისა და ცხოველების სახეობათა ცოდნა და მათი დაცვის მნიშვნელობა. - რაიონში (მხარეში) გავრცელებული მცენარეებისა და ცხოველების მნიშვნელოვანი სახეობების გამოცნობის უნარი. ენდემური სახეობები. - მხარეში გავრცელებული მნიშვნელოვანი შხამიანი და საჭმელი სოკოების გამოცნობის უნარი. - სხვადასხვა სეზონში ცოცხალ ბუნებაზე დაკვირვებისა და სათანადო ჩანაწერების შესრულების უნარი. - მხარეში ფართოდ გავრცელებული მავნე და პარაზიტი ცხოველების, სარეველა მცენარეების გარჩევის უნარი. მემკვიდრეობისა და ცვალებადობის ზოგადი ცნებები და კანონზომიერებები - მემკვიდრეობის ძირითადი კანონზომიერებების ცოდნა და მარტივი გენეტიკური ცდების ჩატარების უნარი. - სელექციასა და ევოლუციის პროცესში ცვალებადობის მნიშვნელობის ცოდნა. - რადიაციისა და გენეტიკურად აქტიური ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედების ცოდნა ადამიანის მემკვიდრეობაზე. - ცხოველთა ჯიშებისა და კულტურულ მცენარეთა და ცხოველთა ჯიშების ცოდნა და მათი დაცვის მნიშვნელობა. საბინადრო გარემო და ორგანიზმთა ურთიერთობა (ეკოლოგია) - ბუნებრივი და ხელოვნური ეკოსისტემების გარჩევის უნარი. - ხელოვნური ეკოსისტემების ფორმების (ბაღი, ბოსტანი, ყანა და ა.შ.) ცოდნა. - ეკოსისტემების (ტყე, ველი, ჭაობი, უდაბნო და სხვ.) გარჩევის უნარი. - ორგანული ბუნების დაცვის მნიშვნელობისა და ძირითადი წესების ცოდნა. - ბუნებაში ქცევის წესების ცოდნა. - ანთროპოლოგიური ფაქტორის (უარყოფითი და დადებითი) ბუნებაზე ზემოქმედების პროგნოზირების უნარი. ევოლუციური თეორია - ძირითადი ჰიპოთეზები სიცოცხლის წარმოშობის შესახებ. - ევოლუციის თეორიის განვითარების მოკლე ისტორიის ცოდნა. მიკროევოლუცია. ბუნებრივი გადარჩევა და მისი ფორმები. მუტაციური ცვალებადობა, იზოლაცია, პოპულაციის ტალღები, როგორც მიკროევოლუციის მამოძრავებელი ფაქტორები. პროგრესული ევოლუცია და მისი გზები. მცენარეთა და ცხოველთა ევოლუციის ძირითადი ეტაპები. ჰიპოთეზები ადამიანის წარმოშობის შესახებ. საშუალო სკოლა საბუნებისმეტყველო პროფილი სასწავლო შინაარსი უნარ-ჩვევების მოთხოვნა ცოცხალი სისტემა. განსხვავება ცოცხალს და არაცოცხალს შორის. სიცოცხლის არსი. სიცოცხლის მოლეკულური, უჯრედული, ორგანიზმული, სახეობრივი, ეკოსისტემური, ბიოსფერული დონეები. ცოცხალისათვის მახასიათებელი კრიტერიუმების შეგნებული გააზრება. სიცოცხლის არსის განსაზღვრა. სიცოცხლის ორგანიზაციული დონეების ურთიერთგანმასხვავებელი ნიშნების ჩამოყალიბება. ბიოლოგიის საგანი. კვლევის ობიექტი, ამოცანები, კავშირი საბუნებისმეტყველო და სხვა მეცნიერებებთან. ბიოლოგიის უმნიშვნელოვანესი მიღწევები. უახლოესი და სამომავლო მიზნები. გამოჩენილი მეცნიერები. ბიოლოგია და მედიცინა. ბიოლოგიის მნიშვნელობა ადამიანისათვის. ბიოლოგიის - როგორც მეცნიერების განვითარების უმნიშვნელოვანესი ეტაპეპის დახასიათება. გამოჩენილ მეცნიერთა ღვაწლის ცოდნა ბიოლოგიის განვითარების საქმეში. ბიოლოგიის თანამედროვე მიღწევების და პრობლემების შესახებ ინფორმაციული ცოდნის მოპოვება. უჯრედი. ციტოლოგია - როგორც მეცნიერება. უჯრედის კვლევის მეთოდები. უჯრედული თეორია. პროკარიოტები და ეუკარიოტები. სიცოცხლის არაუჯრედული ფორმები - ვირუსები. ბაქტერიების და ვირუსების კლასიფიკაცია ცოცხალ სამყაროში მათ მიერ შესრულებული ფუნქციების მიხედვით. ეუკარიოტული უჯრედების უჯრედული ორგანიზაცია. უჯრედული კვლევის ხელსაწყოების ცოდნა და გამოყენება. უმარტივესი საკვლევი პრეპარატების დამზადება. უჯრედის შემადგენელი სტრუქტურების გარჩევა. მცენარეულ და ცხოველურ უჯრედებს შორის განმასხვავებელი ნიშნების დადგენა. უეკარიოცულ და პროკარიოცულ უჯრედებს შორის განსხვავებათა ცოდნა. ფაგების განსაკუთრებული როლის ცოდნა ადამიანის ჯანმრთელობის საქმეში. უჯრედის ქიმიური შემადგენლობა ცოცხალ და არაცოცხალს შორის ატომურ და მოლეკულურ დონეზე მსგავსების და განსხვავების ჩამოყალიბება. უჯრედის შემადგენელი ზოგიერთი ნივთიერების აღმოჩენის უნარი ქიმიური ანალიზის მეთოდების გამოყენებით. არაორგანული და ორგანული ნივთიერებები. ქიმიური შედგენილობის მუდმივობის ავტორეგულაციის მექანიზმები. ცილები და ნუკლეინის მჟავები - როგორც სიცოცხლის საწყისი ბიოპოლიმერები. ცნება გენის შესახებ. ცილის ბიოსინთეზი. უჯრედების დიფერენცირება ქსოვილებად. ქსოვილთა ძირითადი ტიპები მცენარისა და ცხოველის ორგანიზმში. ცოცხალი მატრიცები. მატრიცების როლი მემკვიდრეობითობის შენახვასა და შთამომავლობაში გადაცემაში. სომატური და სასქესო უჯრედები. ქრომოსომები. ქრომოსომული კომპლექტები. უჯრედის მიტოზური გაყოფა. უმარტივესების და ბაქტერიების უჯრედების გაყოფა. მცენარეული და ცხოველური ორგანიზმების ქსოვილების ძირითადი ტიპების ამოცნობა მიკროსკოპული მეთოდით. პროკარიოტული და ეუკარიოტული უჯრედის ძირითად განსხვავებათა დადგენა. ნივთიერებათა და ენერგიის ცვლა. კვების ფორმები. ავტოტროფები და ჰეტეროტროფები. საკვები პროდუქტები და საკვები ნივთიერებები. მცენარეთა კვება. ფოტოსინთეზი. ქემოსინთეზი. ცხოველთა კვება. ავტოტროფულ და ჰეტეროტროფულ კვებას შორის ძირითადი განსხვავების ჩამოყალიბება. სუნთქვა მცენარეებსა და ცხოველებში. სუნთქვა და ფოტოსინთეზი. აერობული და ანაერობული ორგანიზმები. ატფ - როგორც ენერგიის ერთიანი და უნივერსალური წყარო უჯრედში. ატფ-ის სინუზი ცხოველურ და მცენარეულ უჯრედში. ვიტამინები და მათი როლი ნივთიერებათა ცვლის პროცესში. ფერმენტებისა და ჰორმონების როლი ნივთიერებათა ცვლის რეგულაციის საქმეში. უმარტივესი ცდების ჩატარება მცენარეთა სუნთქვის, ფოტოსინთეზის აუცილებელი პირობების, საბოლოო პროდუქტების დასადგენად. მცენარეულ და ცხოველურ უჯრედებში ატფ-ის სინთეზის პროცესებს შორის პრინციპული განსხვავებების მოძებნა. ნივთიერებათა ტრანსპორტი. მცენარეთა გამტარი ქსოვილების დახასიათება მათ მიერ შესასრულებელ ფუნქციებთან დაკავშირებით ცხოველურ ორგანიზმებში სისხლის სატრანსპორტო ფუნქცია. უჯრედში ნივთიერებათა ტრანსპორტი. უმარტივესი ცდების ჩატარება წყლის, მარილების და ორგანული ნივთიერებების ტრანსპორტირების დამტკიცების მიზნით მცენარეთა და ცხოველთა ორგანიზმებში. დაშლის პროდუქტების გამოყოფა მცენარეებსა და ცხოველებში. სუნთქვა და ფოთოლცვენა - როგორც მცენარის ორგანიზმიდან დაშლის პროდუქტების გამოყოფის გზა. გამოყოფა ცხოველურ ორგანიზმებში. დაშლის პროდუქტების გამოყოფის რეგულირების გზები. უმარტივესი ცდების ჩატარება ორგანიზმებიდან გამოყოფილი დაშლის ზოგიერთი პროდუქტის აღმოსაჩენად (ოფლში, ამოსუნთქულ ჰაერში, ჩამონაცვენ ფოთლებში). თბორეგულაცია უჯრედულ და ორგანიზმულ დონეზე. წყლის როლი უჯრედის თბორეგულაციაში. თბორეგულაციის მექანიზმები ორგანულ დონეზე. ცვალებადი და მუდმივი ტემპერატური მქონე ორგანიზმები. გარემოს t​o-ის ცვლილებაზე სხვადასხვაგვარი თბორეგულაციის მქონე ორგანიზმთა შინაგანი t​o-ის და ქცევის დამოკიდებულებაზე დაკვირვება. დასკვნების გაკეთება. ცოცხალ ორგანიზმთა ფუნქციების მარეგულირებელი სისტემები. ადამიანსა და ცხოველებში ნერვულ-ენდოკრინული სისტემები და მათი როლი სასიცოცხლო ფუნქციათა რეგულაციაში. ჰორმონები. ცხოველთა ქცევა. ინსტინქტი. ფოტოპერიოდიზმი და ბიოლოგიური საათი - ბიოლოგიური რიტმების მარეგულირებელი ფაქტორები. ნერვულ-ენდოკრინული სისტემის, როგორც ერთი მთლიანის წარმოდგენა - ცალკეული მაგალითების დასახელებით. ფოტოპერიოდიზმზე და ბიოლოგიურ საათზე - როგორც ბიოლოგიური რიტმების მარეგულირებელ ფაქტორებზე დაკვირვების უნარი. მაგალითების დასახელება. გამრავლება - გამრავლება ორგანიზაციის სხვადასხვა დონეზე (მოლეკულური, უჯრედული, ორგანიზმული). უსქესო და სქესობრიბი გამრავლება. სასქესო უჯრედები. მეიოზი. განაყოფიერება. სქესობრივი გამრავლება ყვავილოვან მცენარეებში. პართენოგენეზი. სომატური და სასქესო უჯრედების ქრომოსომური კომპლექტების შედარების უნარი. სპერმატოზოიდების და კვერცხუჯრედების აგებულების თავისებურებების ცოდნა მიტოზის და მეიოზის შედარების და დასკვნების გაკეთების უნარი. ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება. ემბრიონული და პოსტემბრიონული განვითარება ცხოველებსა და ადამიანში. უსქესო და სქესიანი თაობების მონაცვლეობა გვიმრებში. ორგანიზმის სიბერე და სიკვდილი. ადამიანის ემბრიონული განვითარების ცალკეული ეტაპების დახასიათება. ცხოველთა ლარვული სტადიების შედარება ზრდასრულ ფორმებთან. მემკვიდრეობითობის და ცვალებადობის ზოგადი ცნებები და კანონზომიერებები. ქრომოსომები და გენები. გენოტიპი და ფენოტიპი. ალელური გენები. დომინანტური რეცესიული ნიშან-თვისებები. სრული და არასრული დომინირება. მენდელის კანონები. მორგანის კანონი. მემკვიდრეობის მოლეკულური საფუძვლები. ცვალებადობის ფორმები. მუტაციის ფორმები. სქესის განსაზღვრის ქრომოსომული მექანიზმი. მემკვიდრეობითობის კანონზომიერებების ცოდნა და მათი ანალიზი. მარტივი გენეტიკური ამოცანების ამოხსნა. მემკვიდრეობის და ცვალებადობის დამამტკიცებელი მარტივი ცდების ჩატარება. ევოლუციური თეორია. დედამიწაზე სიცოცხლის წარმოშობის ჰიპოტეზები.ჩ.დარვინამდელი პერიოდის მოკლე მიმოხილვა. ჩ.დარვინის ევოლუციური მოძღვრების ძირითადი დებულებები. ევოლუციური ფაქტორები, მოვლენები, შედეგები. ევოლუციის დამამტკიცებელი ფაქტები. თანამედროვე შეხედულებები ადამიანის წარმოშობის შესახებ. არსებობისათვის ბრძოლის მაგალითების გაცნობა ბუნებაში (საველე პირობებში). ევოლუციის დამამტკიცებელი მაგალითების დასახელება. ანთროპოლოგიური მასალების გაცნობა (მუზეუმებში, ლიტერატურაში). დამოუკიდებელი მსჯელობის, დასკვნების გაკეთების უნარი. საბინადრო გარემო და ორგანიზმთა ურთიერთობები. ცოცხალ ორგანიზმთა ურთიერთობის ფორმები (მტაცებლობა, კონკურენცია, სიმბიოზი და სხვ.). ცოცხალ ორგანიზმთა თანასაზოგადოებები. ეკოლოგია, როგორც მეცნიერება. კვებითი კავშირები და კვებითი ჯაჭვები. ბუნებრივი და ხელოვნური ეკოსისტემები. საქართველოს ენდემური სახეობები. საქართველოს წითელი წიგნი. საქართველოში გავრცელებული მნიშვნელოვანი კულტურული მცენარეები და ცხოველები. ცნება ბიოსფეროს შესახებ. ადამიანის საბინადრო გარემო, მისი გაჭუჭყიანება და დაცვა. შესაბამისი მაგალითების დასახელება ორგანიზმთა ურთიერთობის ფორმებზე, კვებით კავშირებზე და შეძლოს მარტივი კვებითი ჯაჭვის შედგენა. მოიპოვოს მასალა გარემოს გაჭუჭყიანებაზე და გამოთქვას თავისი აზრი დაცვის საშუალებების და გაჭუჭყიანების თავიდან აცილების ეკოსისტემური მარტივი მოდელების შედგენა გზების შესახებ. არასაბუნებისმეტყველო პროფილი სასწავლო შინაარსი უნარ-ჩვევების მოთხოვნა უჯრედი მიკროსკოპის საშუალებით ცალკეული უჯრედების და ქსოვილების გარჩევა. უჯრედის მთავარი სტრუქტურების გარჩევა, კვება მცენარეებსა და ცხოველებში მცენარეთა და ცხოველთა კვებას შორის არსებით განსხვავებათა გარჩევა. სუნთქვა მცენარეების სუნთქვის და ფოტოსინთეზის პროცესის შედარება. მსგავსება- განსხვავების მოძებნა. ამოსუნთქულ ჰაერში CO2-ის აღმოჩენა. ნივთიერებათა ტრანსპორტი უმარტივესი ცდის ჩატარება მცენარეებში ნივთიერებათა ტრანსპორტის დასამტკიცებლად. თერმორეგულაცია სიცივესა და სიცხეზე მცენარეთა და ცხოველთა რეაგირების დამამტკიცებელი მაგალითების მოძიება ბუნებაში. გამრავლება მცენარეთა ვეგეტაციური გამრავლების სხვადასხვა ხერხის გამოყენება სასკოლო და საველე პირობებში. ორგანიზმის ინდივიდუალური განვითარება ადამიანის განვითარების ძირითადი ეტაპების გარჩევა ტაბულებზე. მემკვიდრეობა და ცვალებადობა ბუნებაში მემკვიდრულობის დამამტკიცებელი მაგალითების მოძიება, მუტაციების მაგალითების მოძიება. ეკოლოგია ადამიანის საბინადრო გარემოს გაჭუჭყიანების მაგალითების აღმოჩენა. დაცვის ღონისძიებათა მაგალითები. ევოლუცია საცხოვრებელ ადგილზე (რეგიონში) მცენარეთა და ცხოველთა ყველაზე ფართოდ გავრცელებულ სახეობათა აღწერა. სანიმუშო დავალებები მოსწავლეთა ცოდნის შემოწმების მიზნით საბაზო სკოლა მინიმალური დონე 1. ციტოპლაზმისაგან ერთი მემბრანით გამიჯნული ორგანოიდია: ა) რიბოსომა ბ) უჯრედის ცენტრი გ) მიტოქონდრია დ) ლიზომა ე) ქლოროპლასტი 2. პროკარიოტულ აგებულებისაა: ა) ბაქტერია ბ) ჩვეულებრივი ამება გ) ქლამიდომონასი დ) ქალამანა ე) ფაგი 3. C ვიტამინის ნაკლებობა იწვევს: ა) რაქიტს ბ) ქათმის სიბრმავეს გ) სურავანდს დ) ბერი-ბერის ე) ყველა პასუხი მცდარია 4. რომელი ქიმიური ელემენტი გვხვდება ცილებში და არ შეიცავს ნახშირწყლებს და ცხიმებს? ა) ნახშირბადი ბ) ჟანგბადი გ) წყალბადი დ) აზოტი ე) ყველა პასუხი მცდარია 5. რა ძირითად ფუნქციას ასრულებს ფესვი? ა) ახორციელებს ფოტოსინთეზს ბ) იწოვს წყალსა და მინერალურ მარილებს გ)აორთქლებს წყალს დ) გამოყოფს ნივთიერებათა ცვლის პროდუქტებს ე) ყველა პასუხი მცდარია 6. მერქნიანი მცენარის ღეროში წარმომშობ ქსოვილს მიეკუთვნება: ა) კორპი ბ) კამბიუმი გ) კანი დ) მერქანი ე) ლაფანი 7. ქალამანა ამებისაგან განსხვავდება: ა) სხეულის მუდმივი ფორმით ბ) ბირთვის რაოდენობით გ) მფეთქავი ვაკულის რაოდენობით დ) ტრიქოცისტების არსებობით ე) ყველა ჩამონათვალით. საბაზო სკოლა მინიმალურზე მაღალი დონე 1. ჩამოთვლილი ორგანიზმებიდან რომელი მრავლდება სქესობრივად? ა) ვირუსები ბ) ბაქტერიები გ) მწვანე ევგლენა დ) ჩვეულებრივი ამება ე) ყველა პასუხი მცდარია 2. ციტოპლაზმის რომელი ორგანოიდი შეიცავს დნმ-ს? ა) ლიზოსომა ბ) რიბოსომა გ) მიტოქონდრია დ) უჯრედის ცენტრი ე) ენდოპლაზმური ბადე 3. ჩამოთვლილიდან რომელ ძირითად ფუნქციას ასრულებს ოთოლი? ა) ფოტოსინთეზს ბ) აერთა ცვლას გ) ტრანსპირაციას დ) წყლისა და მინერალური მარილების შეწოვას ე) ყველა პასუხი მცდარია 4. როგორც შინაგანი ისე გარეგანი (შერეული) სეკრეციის ჯირკვალია: ა) კუჭისქვეშა ჯირკვალი ბ) მკერდუკანა ჯირკვალი გ) ჰიპოფიზი დ) ფარისებრი ჯირკვალი ე) თირკმელზედა ჯირკვალი 5. დარვინს ევოლუციის მამოძრავებელ ფაქტორად მიაჩნდა: ა) ცვალებადობა და მემკვიდრეობა ბ) ბუნებრივი გადარჩევა გ) არსებობისათვის ბრძოლა დ) ყველა პასუხი სწორია ე) ყველა პასუხი მცდარია 6. რომელ ორგანოიდში სინთეზირდება ატფ? ა) ენდოპლაზმურ ბადეში ბ) ქლოროპლასტში გ) ლიბოსომაში დ) რიბოსომაში ე) ყველა ჩამოთვლილ ორგანოიდში. 7. რამ გამოიწვია ამფიბიებში სისხლის მიმოქცევის მცირე წრის წარმოქმნა? ა) ატმოსფერული ჰაერით სუნთქვამ ბ) ნერვული სისტემის განვითარებამ გ) მეტამორფოლზულმა განვითარებამ დ) კიდურების განვითარებამ ე) ყველა პასუხი მცდარია 8. პირობითი რეფლექსის რკალი გადის ა) მოგრძო ტვინში ბ) ნათხემში გ) შუა ტვინში დ) შუამდებარე ტვინში ე) დიდი ნახევარსფეროების ქერქში საშუალო სკოლა მინიმალური დონე 1. რომელი ორგანოიდი მონაწილეობს საჭმლის მომნელებელი ვაკუოლის ჩამოყალიბებაში? ა) ლიზოსომა ბ) გოლჯის აპარატი გ) ენდოპლაზმური ბადე დ) რიბოსომა ე) მიტოქონდრია 2. ექტოდერმიდან ყალიბდება: ა) თავის ტვინი ბ) კუნთები გ) ჩონჩხი დ) ფილტვები ე) ნაწლავების ეპითელიური ქსოვილი 3. მიკროევოლუციის მამოძრავებელი ფაქტორებია: ა) მუტაციური ცვალებადობა ბ) პოპულაციის ტალღები გ) იზოლაცია დ) ბუნებრივი გადარჩევა ე) ყველა ჩამოთვლილი ფაქტორი 4. ჩამონათვალიდან რომელ ცხოველში მიმდინარეობს მხოლოდ ენერგეტიკული ცვლის უჟანგბადი ეტაპი? ა) ჭიაყელაში ბ) რძისფერ პლანარიაში გ) ღორის სოლიტერში დ) უკბილოში ე) ვაზის ლოკოკინაში 5. მრავალრიცხოვან პოპულაციაში გენების შეფარდებითი სიხშირის შენარჩუნება ხდება: ა) მუტაციური პროცესით ბ) ბუნებრივი გადარჩევით გ) პოპულაციის ტალღებით დ) თავისუფალი (შემთხვევითი) შეჯვარებით ე) ყველა პასუხი მცდარია 6. რომელი პროცესი მიმდინარეობს ფოტოსინთეზის სინათლის ფაზაში? ა) CO2-ის გამოყენებით ორგანულ ნაერთთა სინთეზი ბ) ატფ-ის დაშლა გ) გლუკოზის სინთეზი დ) მოლეკულური ჟანგბადის წარმოქმნა და გარემოში გამოყოფა ე) მოლეკულური წყალბადის წარმოქმნა 7. ჩამოთვლილი ტრიპლეტებიდან რომელი არ ახდენს ამინომჟავების კოდირებას: ა) უუგ ბ) უაგ გ) აუგ დ) გაუ ე) აგუ. საშუალო სკოლა მინიმალურზე მაღალი დონე 1. ცხოველებში მხედველობის ორგანოების განვითარებამ გამოიწვია ა) ნაყოფებისა და ყვავილის შეფერილობის წარმოშობა ბ) მფარველობითი შეფერილობის წარმოშობა გ) მიმიკრიის წარმოშობა დ) გამაფრთხილებელი შეფერილობის წარმოშობა ე) ყველა პასუხი სწორია 2. მიკროევოლუციის მამოძრავებელი ძალა არ არის ა) იზოლაცია ბ) მუტაციური ცვალებადობა გ) ბუნებრივი გადარჩევა დ) პოპულაციის ტალღები ე) მოდიფიკაციური ცვალებადობა 3. ქლოროპლასტში მიმდინარეობს შემდეგი პროცესი ა) ტრანსკრიფცია და ტრანსლაცია ბ) ფოტოსინთეზი გ) დნმ-ის სინთეზი დ) რნმ-ის სინთეზი ე) ყველა ჩამოთვლილი პროცესი 4. სეზონურ ცვლილებათა მთავარი მარეგულირებელი ფაქტორია: ა) ტემპერატურის ცვლილება ბ) დღის ხანგრძლივობის ცვლილება გ) ტენიანობის ცვლილება დ) ჰაერის შემადგენლობის ცვლილება ე) ნიადაგის შემადგენლობის ცვლილება 5. გენთა დამოუკიდებლად მემკვიდრეობის კანონი მოქმედებს როდესაც: ა) გენები მოთავსებულია ჰომოლოგიურ ქრომოსომაში ბ) გენები მოტავსებულია არაჰომოლოგიურ ქრომოსომებში გ) ერთი გენი რამდენიმე ნიშანს განსაზღვრავს დ) გენები მიტოქონდრიისა და ქლოროპლასტის დნმ-შია  მოთავსებული ე) ყველა პასუხი მცდარია 6. უჯრედში მატრიცული რეაქციის შედეგად წარმოიქმნება: ა) ვიტამინები ბ) ცილები გ) ცხიმები დ) ნახშირწყლები ე) ლიპიდები 7. რომელი ორგანული ნივთიერების წარმოქმნა გამოიწვია ფოტოსინთეზის წარმოქმნამ მცენარეებში ა) ლიპიდების ბ) ნახშირწყლების გ) ნუკლეინის მჟავების დ) ცილების ე) ცხიმების 8. პოპულაციის ეკოლოგიურ დახასიათებას ახდენენ ა) დაკავებული სივრცით ბ) ორგანიზმთა რიცხოვნობით გ) ასაკობრივი თანაფარდობით დ) სქესთა თანაფარდობით ე) ყველა ჩამითვლილი მაჩვენებლით. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი შრომით სწავლებაში საგანმანათლებლო სფეროს ზოგადი დახასიათება შრომითი სწავლების სტანდარტი ასახავს მოსწავლეების თეორიული ცოდნისა და პრაქტიკული შრომითი მომზადების მოთხოვნებს. მისი დანიშნულებაა: სასკოლო შრომითი სწავლების თეორიული და პრაქტიკული ხარისხის ამაღლება; შრომისადმი ინტერესის, სიყვარულის, შემოქმედებითი დამოკიდებულების აღზრდა; პიროვნების, მიდრეკილებების და შესაძლებლობების გამოვლენა და ამის საფუძველზე პროფესიის სწორად არჩევის ხელის შეწყობა; მატერიალური წარმოების სფეროებში აქტიური, შეგნებული შრომითი საქმიანობისათვის მომზადება; საქართველოს ეროვნული სკოლის ამოცანისა და შესაძლებლობების ფარგლებში, ქვეყნის კერძო და საზოგადოებრივი მეურნეობის დარგებისთვის შრომისმოყვარე ახალგაზრდების აღზრდა-შემზადება; შრომითი სწავლების პროცესში ფართო პოლიტექნიკურ საწყისებზე დაფუძნებული ზოგადშრომითი, პროფესიამდელი მომზადების უზრუნველყოფა; ზოგადი წარმოდგენის შექმნა მატერიალური წარმოების შესახებ; მოსწავლეთა ასაკობრივი და ფიზიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით ელემენტარული შრომითი ჩვევებით მათი შეიარაღება; მშრომელი ადამიანებისადმი პატივისცემის, ყაირათიანობის, ეკონომიკური მომჭირნეობის, კერძო და საზოგადოებრივი ქონებისა და ბუნებისადმი მზრუნველი დამოკიდებულების აღზრდა; მწარმოებლურ შრომაში მონაწილეობისათვის საჭირო ტექნიკურ-ტექნოლოგიური და პირველდაწყებითი ეკონომიკური ცოდნით მოსწავლეთა აღჭურვა, ამ ცოდნის პრაქტიკულ საქმიანობაში გამოყენება; მოსწავლეთა პოლიტექნიკური თვალსაწიერის გაფართოება და გაღრმავება. სტანდარტი ითვალისწინებს, რომ შრომითი სწავლება მოსწავლის პიროვნების განვითარების, აღზდისა და ცხოვრებისათვის მომზადების ერთ-ერთი პირველწყაროა, რომელიც ამასთან ერთად ხელს უწყობს საზოგადოებასა და ბუნების განვითარების კანონზომიერებათა შემოქმედებითად გაგება-გააზრებას. ამდენად, ის აღზრდის, სწავლებისა და განათლების შეუცვლელი კომპონენტის ფუნქციასაც ასრულებს. ამიტომაა, რომ შრომითი სწავლების პროცესი წარიმართება სკოლისა და მოსწავლეთა ინტერესების, შესაძლებლობების, შრომითი საქმიანობის მრავალფეროვნების, მოსწავლეთა ასაკობრივი ფსიქო-ფიზიოლოგიური თავისებურებებისა და შრომითი სახეებისადმი პირადი მიდრეკილებების გათვალისწინებით. შრომითი სწავლება მხოლოდ მექანიკურ ხასიათს არ უნდა ატარებდეს, მასში გონებრივი და ფიზიკური შესაძლებლობები ერთმანეთს ერთდროულად იმგვარად უნდა ერწყმოდეს, რომ პრაქტიკული ხასიათის შრომა შესაბამის მეცნიერულ მონაცემებს ესადაგებოდეს; გონებრივი და ფიზიკური მონაცემების შერწყმით შესრულებული შრომა ხელს უწყობდეს მოსწავლეთა აზროვნების განვითარებასა და შრომით შედეგების რაოდენობრივ და ხარისხობრივ ზრდას. შრომითი სწავლების საგანმანათლებლო და სააღმზრდელო მნიშვნელობა გაცილებით ეფექტიანია, თუ ეს პროცესი თანმიმდევრულად, გააზრებულად და რაციონალურად წარიმართება კარგად ორგანიზებულ სასკოლო ან საწარმოო სასწავლო, მატერიალური ბაზების პირობებში. სკოლის გარემომცველი სამეურნეო, ეკონომიკური და რეგიონული სპეციფიკიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია სკოლებს მიენიჭოს გარკვეული ავტონომიური უფლებები შრომითი სწავლების განხორციელებისათვის, რაც იმას ნიშნავს, რომ სკოლა შრომითი, სწავლების სახეს თვითონ აირჩევს. ამდენად, შრომით სწავლებას სკოლაში დიფერენცირებული ხასიათი ეძლევა, რომელშიც ძირითადად მაინც სამი სახის შრომა გამოიკვეთება: ტექნიკური, სასოფლო-სამეურნეო შრომა მცენარეთა მოვლა-მოყვანასა და ცხოველების მოვლა-პატრონობას, ხოლო საყოფაცხობრებო შრომა კულინარიასა და ქსოვილზე მუშაობს. ამასთან, შრომითი სწავლების სტანდარტი ელემენტარულ სკოლაში (პირველი-მეექვსე კლასები), მოსწავლეთა ასაკისა და ფიზიკური შესაძლებლობების გათვალისწინებით, მიზანშეწონილად მიიჩნევს შრომითი სწავლების პროცესის ორ კონცენტრად განხორციელებას, კერძოდ, შრომითი სწავლება პირველ-მეოთხე კლასებში და შრომითი სწავლება მეხუთე-მეექვსე კლასებში, დაწყებით კლასებში (პირველი-მეოთხე კლასები) შრომითი სწავლება ხორციელდება მარტივი, ელემენტარული შრომითი დარტვირთვით რომელიც შესაძლებელია ორგანიზებულ იქნეს გოგონებისა და ვაჟებისათვის ერთობლივად მარტივ ტექნიკურ, საყოფაცხოვრებო და სასოფლო, სამეურნეო ობიექტებსა და მასალებზე. ამდენად, დაწყებით კლასებში შრომითი სწავლება ელემენტარულ შინაარსსა და ხასიათს იძენს, რაც მოსწავლეთა ფიზიკური და გონებრივი განვითარების კვალობაზე თანდათანობით რთულდება და ფართოვდება. მომდევნო კლასებში კი, კერძოდ, ელემენტარული სკოლის V და VI, აგრეთვე ძირითადი სკოლის VII-IX კლასებში ისწავლება ტექნიკური შრომა, სასოფლო-სამეურნეო შრომა და საყოფაცხოვრებო შრომა. ეს საგნები ქალაქისა და სოფლის სკოლებში, მათი გარემოცვისა და მატერიალურ-ტექნიკურ ბაზების შესაძლებლობებიდან გამომდინარე, ნაკლებად განსხვავებული პროგრამული ვარიანტებით ისწავლება. ხოლო ძირითადი სკოლის IX კლასში შრომითი სწავლებისათვის განკუთვნილი დროის არანაკლებ 50%-ისა ეთმობა მოცემული დარგის წარმოების ზოგადი საფუძვლების სწავლებას და პროფორიენტაციას სკოლის საწარმოო გარემოცვის ან ყველაზე მთავარი და წამყვანი ერთი რომელიმე დარგის გათვალისწინებით (ტექნიკურ შრომაში _ სამრეწველო წარმოების ზოგადი საფუძვლები, სასოფლო-სამეურნეო შრომაში _ სოფლის მეურნეობის წარმოების ზოგადი საფუძვლები, საყოფაცხოვრებო შრომაში_ საყოფაცხოვრებო წარმოების ზოგადი საფუძვლები). წარმოების ზოგადი საფუძვლებისა და პროფორიენტაციის პროგრამულ თემებში მოსწავლეები თეორიულად და პრაქტიკულად შეისწავლიან წარმოების ზოგადი თავისებურებების, შრომის ორგანიზაცია-ეკონომიკის, შრომის პროცესების, შრომის ანაზღაურების, ნედლეულისა და ნაწარმის ხარისხისა და ღირებულების და სხვა საკითხებს; შესაძლებლობების შემთხვევაში, მონაწილეობას მიიღებენ მწარმოებლურ შრომაში, გაეცნობიან მოცემული დარგისა და გარემომცველი წარმოების ძირითადი პროფესიების თავისებურებებს პროფესიული თვალსაწიერის გაფართოების მიზნით, რასაც გამოიყენებენ პროფესიების სწორად არჩევის გადაწყვეტის საქმეში. გარდა ამისა სტანდარტი მიზანშეწონილად მიიჩნევს (იქ, სადაც საამისო პირობებია) შრომითი სწავლება ხორციელდებოდეს ქართული ხალხური მხატვრული ნაკეთობების დამზადების ტრადიციულ დარგებში (ხის მხატვრული დამუშავება, ლითონის მხატვრული დამუშავება, ქვის მხატვრული დამუშავება, მეთუნეობა, კერამიკა, ხალიჩების ქსოვა და თელვა და სხვ.) ასეთ შემთხვევაში შრომითი სწავლება მარტივ, ხელოსნურ სწავლებამდე რომ არ დავიდეს, ხალხური მხატვრული ნაკეთობების დამზადების სწავლების პროცესი უნდა ითვალისწინებდეს და იყენებდეს შესაბამის დარგებში თანამედროვე ტექნიკისა და ტექნოლოგიების თეორიულ და პრაქტიკულ მონაცემებს, რომლებიც ხელს შეუწყობენ მოსწავლეთა ცოდნისა და შრომითი ჩვევებით სრულყოფილ მომზადებას. ქვემოთ, სკოლის საფეხურების მიხედვით, ცალ-ცალკეა მოცემული სამივე სახის შრომითი სწავლების სტანდარტები. ტექნიკური შრომა ტექნიკური შრომის სწავლების სტანდარტი ემყარება მოსწავლეთა შესაძლებლობებს და მოიცავს იმ ცოდნასა და უნარ-ჩვევებს, რომელთა შეძენა შრომითი სწავლებისა და საქმიანობის პროცესში ხდება. ტექნიკური შრომის სწავლების პროცესში, I-IX კლასების მოსწავლეთა ასაკობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით, წყდება შემდეგი ამოცანები: პრაქტიკული უნარ-ჩვევებისა და თეორიული ცოდნის ფორმირება. ეს აუცილებელია ამა თუ იმ პროფესიის ასარჩევად და დასაუფლებლად მოსწავლეთა შემზადებისათვის; შრომისმოყვარეობის, შრომისადმი შეგნებული დამოკიდებულების, პიროვნების ზნეობრივი თვისებების, სხვადასხვა სახის საკუთრებისა და ბუნებისადმი მზრუნველი დამოკიდებულების აღზრდა; პოლიტექნიკური თვალსაწიერის გაფართოება, სხვა დისციპლინების შესწავლისას მიღებული ცოდნისა და უნარ-ჩვევების განმტკიცება; შემოქმედებითი შრომითი უნარის განვითარება (საშემსრულებლო საქმიანობისათვის მზადყოფნასთან შეხამებით); მასობრივი მუშური პროფესიების გაცნობა, შრომის განსაზღვრული სახეებისადმი მყარი პროფორიენტაციული ინტერესების ფორმირება; მოსწავლეთა საწყისი ეკონომიკური აღზრდა და განათლება, ეკოლოგიის საფუძვლების გაცნობა; ემყარება რა შრომის მეცნიერულ საფუძვლებს და შრომითი პროცესის შეგნებულ ხასიათს მოსწავლეთა შრომითი საქმიანობის ძირითადი ამოცანებია: I-IV კლასებში _ დიდაქტიკური და ფსიქოლოგიური (შრომისმოყვარეობისა და შრომის ჩვევის და ა.შ.) წინამძღვარების ფორმირება; V-VI და VII-IX კლასებში – სწავლისადმი შეგნებული დამოკიდებულების გამომუშავება, ფიზიკური განვითარება; შრომის მოთხოვნილების აღზრდა, შრომითი უნარ-ჩვევების პირველდაწყებითი ტექნოლოგიური და ეკონომიკური ცოდნის ფორმირება; მოსწავლეთა პოლიტექნიკური თვალსაწიერის გაფართოება, მასობრივი მუშური პროფესიების გაცნობა და პროფესიისადმი შეგნებული ინტერესის აღრზდა; კონსტრუქტორული საქმიანობასა და საცდელ მუშაობაში მოსწავლეთა ჩართვის გზით შემოქმედებითი უნარის განვითარება; მოსწავლეთა მომზადება საყოფაცხოვრებო შრომის აუცილებელი და მისაწვდომი სახეების შესასრულებლად. IX კლასში – მთავარ ამოცანას შეადგენს მატერიალური წარმოებისა და მომსახურების სფეროებში საქმიანობისათვის მოსწავლეთა მორალური და ფსიქოლოგიური მომზადება, პროფესიის შეგნებულად არჩევის შესაძლებლობის უზრუნველყოფა. დაწყებითი სკოლა I-IV კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ქაღალდისა და მუყაოს დასამუშავებელი იარაღებისა და სამარჯვების დასახელება, მათი დანიშნულება: ქაღალდის, პლასტელინის, ქსოვილისა და ბუნებრივი მასალების (თიხის, ქვის, გირჩების, ტოტების, კენჭების, ნიჟარების), სახეები, მათი დანიშნულება და გამოყენება; სქემატური ნახატის, ბრტყელი დეტალის ნახაზისა და ტექნიკური ნახატის წაკითხვა; სხვადასხვა მასალისაგან ნაკეთობის დამზადებისა და გამოყვანის მარტივი ხერხები და ოპერაციები; თხელი ფურცლოვანი ლითონისაგან და მავთულისაგან საგნების დამზადების ხერხები და ოპერაციები. ფირფიტის, მავთულისა და თხელი ფურცლოვანი ლითონის დეტალების შეერთების წესები, ხერხები, და თანამიმდევრობა; ხეზე ამოჭრის შესრულების ხერხები და თანამიმდევრობა; შრომის უსაფრთხოების წესები ცალკეული სამუშაოების შესრულებისას. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ქაღალდის, მუყაოს, პლასტილინისა და ბუნებრივი მასალისაგან დასამზადებელ ნაკეთობათა დანიშნულების, ფორმის, ზომებისა სხვ. განსაზღვრა; ნაკეთობის დასამზადებლად იარაღების გამოყენება, მასალების ეკონომიური ხარჯვა, ნახატისა და შლილის მიხედვით ნაკეთობის დამზადება; მერქნის ზოგიერთი ჯიშის განსაზღვრა გარეგნული შეხედულებით; მერქის დასამუშავებელი ხელის იარაღები ხმარება; კონსტრუქტორის დეტალების უძრავი და მოძრავის შეერთება; თხელი ფურცლოვანი ლითონისა და მავთულისაგან მარტივი იარაღებითა და სამარჯვებით ნაკეთობის დამზადება. სხვადასხვა იარაღის (მაკრატლის, ნემსის, სადგისის, საღებავის, ფუნჯის, დანის) გამოყენება. V-VI კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: სამუშაო ადგილის აღჭურვა და ორგანიზაცია; სადურგლო და საზეინკლო (ან კონბინირებული) დაზგების, შესაბამისი იარაღების დანიშნულება; ტექნიკური ნახატის, ნახაზის და ესკიზის ცნებენი, მათი წაკითხვა; სადურგლო და საზეინკლო იარაღების გამოყენების წესები; დეტალების შეერთების სხვადასხვა სახეები; საზომი იარაღების მოწყობილობა და მათი გამოყენების წესები; მერქნისა და ლითონის ნაკეთობათა დამზადებისას შრომის ორგანიზაცია და უსაფრთხოების წესები. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: მერქნის, თხელი ფურცლოვანი ლითონისა და მავთულისაგან მარტივი ნაკეთობის დამზადება; ლითონების ჭრა, ხეხვა და ზედაპირების დამუშავება; დეტალების შეერთება სხვადასხვა ხერხით; ნაკეთობის დამზადებისათვის საჭირო საზომი ხელსაწყოების, იარაღებისა და სამარჯვების შერჩევა-გამოყენება. ძირითადი სკოლა მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: მერქნის დასამუშავებელ სახარატო და ლითონის სახარატო, ხრახნსაჭრელ ჩარხზე მუშაობის დროს სამუშაო ადგილის ორგანიზაცია და უსაფრთხოების წესები; სახარატო საჭრისების სახეები; სხვადასხვა დეტალების გამოყენებით მერქნისაგან ნაკეთობების აწყობის სამუშაოების შესრულების წესები; თერმული დამუშავების არსი; ჰორიზონტალურ-საფრეზავი ჩარხის მოწყობილობის თავისებურებანი, ძირითადი ნაწილები და მათი დანიშნულება; მარტივი ელექტრული ავტომატური მოწყობილობების ძირითადი ელემენტები და დანიშნულება. მეურნეობის ძირითადი დარგების (მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა, მშენებლობა, ტრანსპორტი, კავშირგაბმულობა, მედიცინა, განათლება, კულტურულ-საყოფაცხოვრებო და ა.შ.) თავისებურებები; მოცემული რეგიონის წარმოების ძირითადი დარგები, მათში გამოყენებული ყველაზე გავრცელებული ტექნოლოგიური პროცესები და ტექნიკის სახეები; პირველდაწყებითი ცნებები წარმოების ეკონომიკისა და ორგანიზაციის შესახებ; შრომის მწარმოებლობა, ანაზღაურების სისტემა; პროფესია, სპეციალობა, თანრიგი; პროფესიული ორიენტაციის არსი, პროფესიების კლასიფიკაცია, პროფესიის საკვალიფიკაციო დახასიათებისა და პროფესიოგრამების ცნებები; პროფესიების თავისებურებათა გაცნობის წყაროები და პროფესიის არჩევის რეკომენდაციები. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: კონუსური და ასონური ზედაპირის მქონე მერქნის დეტალების ესკიზის შედგენა, დეტალის ნახაზის წაკითხვა, ზომების დასმა, მათი ზედაპირების ჩარხვა, შიგა ცილინდრული ზედაპირების გამოჩარხვა, ლითონის ნამზადის სახარატო, ხრანხსაჭრელ ჩარხზე დაყენება და დამაგრება, ცილინდრული ზედაპირის ჭრა, კონუსური ზედაპირების მოხარატება, საფრეზავ ჩარხზე დეტალების დაყენება და დამაგრება, ბრტყელი ზედაპირებისა და ღარაკების ფრეზვა, დასამუშავებელი ზედაპირების გასუფთავება. გააფართოონ პოლიტექნიკური თვალსაწიერი. საბაზო საწარმოს და რეგიონში არსებული საწარმოების მაგალითზე გაეცნონ მეურნეობის სხვადასხვა დარგებს, პროფესიებსა და მათი შეძენის გზებს; პროფესიის შეგნებულად არჩევისას გაითვალისწინონ პირადი შესაძლებლობები, ინტერესები, მიდრეკილებები და კადრებზე ქვეყნის მოთხოვნილება. ჰქონდეთ არჩეულ პროფესიაში მუშაობისათვის მზაობის განცდა. საყოფაცხოვრებო შრომა საყოფაცხოვრებო შრომის სტანდარტი მოიცავს მოსწავლეთა საოჯახო და საყოფაცხოვრებო საქმიანობისათვის მომზადების მოთხოვნებს. მოსწავლეები შეისწავლიან კულინარიის საკითხებს; ქსოვილზე მუშაობას-ქსოვის პროცესიდან მზა ნაწარმის მიღებამდე. ქსოვილის დამუშავებისა და გაფორმების პროცესში მოსწავლეები დაეუფლებიან ქარგვის, წვნის (მაკრამეს) და ქსოვის ხელოვნებას. საყოფაცხოვრებო შრომის პროცესში მოსწავლეები ასევე შეისწავლიან ელექტროტექნიკის ელემენტებს, და საყოფაცხოვრებო მოხმარების ელექტრომოწყობილობებისა და დანადგარების დანიშნულებას, მათი მუშაობის ზოგად პრინციპებს, შეკეთებას. სტანდარტი ითვალისწინებს თითოეული მოსწავლის მიერ შრომის უსაფრთხოების ტექნიკის, საწარმოო სანიტარიისა და პირადი ჰიგიენის წესების ზუსტად დაცვას. თითოეული კონკრეტული სამუშაო დავალებების წინ, ტრავმატიზმის თავიდან აცილების მიზნით, აუცილებელია მოსწავლეებს გაეცნოს შრომის უსაფრთხოების წესები. სტანდარტი გულისხმობს, რომ საყოფაცხოვრებო შრომა ძირითადად ტარდება გოგონებისათვის, მაგრამ დასაშვებია ვაჟებისათვისაც (საჭირო შემთხვევაში). სტანდარტი ითვალისწინებს მოსწავლეთა ჩაბმას ისეთ მწარმოებლურ შრომაში, რომელიც ხელს უწყობს მათი შრომითი სწავლებისა და აღზრდის ეფექტიანობის ამაღლებას. აღსანიშნავია, რომ შრომითი სწავლების მთელი დროიდან პრაქტიკულ მუშაობას 65-70%-ზე მეტი უნდა დაეთმოს, დანარჩენი დრო კი თეორიაზე ნაწილდება. საყოფაცხოვრებო შრომის სწავლება ყველა კლასში განმაზოგადებელი ექსკურსიით მთავრდება, რომლის ჩატარების პროცესშიც ხდება აღმზრდელობითი და პროფესიული ორიენტაციის ამოცანების გადაწყვეტა. სტანდარტი ასევე ითვალისწინებს ადგილობრივ პირობებს. ეს განსაკუთრებით ეხება კულინარიაში ნაციონალური კერძებისა და ქსოვაში ეროვნული ორნამენტების გამოყენებას. მოსწავლეთა ეკონომიკური აღზრდის მიზნით, ნამზადის მონიშვნისა და გამოჭრის თუ კერძების დამზადების დროს მოსწავლეებს უტარდება საუბრები პროდუქტებისა და მატერიალურ ფასეულობათა მომჭირნეობით მოხმარებაზე. დაწყებითი სკოლა (I-IV კლასები) მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ხელგარჯილობისათვის საჭირო იარაღების დანიშნულება და ხმარება; ნედლეულისა და ნაწარმის შენახვა; ზოგადი მონაცემები ქსოვილის შესახებ; მცენარეული, ცხოველური და ქიმიური ბოჭკოების მნიშვნელობა ყოფაცხოვრებაში; ერთმანეთისაგან უნდა არჩევდნენ საკერავ და საქსოვ ძაფებს; შეეძლოთ ტანსაცმლის მოვლა და მისი უმარტივესი შეკეთება, კულინარულ პროდუქტებზე მუშაობა; თვითმომსახურება და პირადი ჰიგიენის დაცვა; ბინის დალაგება, სუფრის გაწყობის დროს უფროსების დახმარება, ამ სამუშაოთა შესრულებისას პირადი ჰიგიენისა და უსაფრთხოების ტექნიკის წესების დაცვა. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ხელგარჯილობისათვის საჭირო იარაღებისა და სამუშაო მაგიდის მოწესრიგება, საოჯახო სამუშაოების შესრულება მშობლების მეთვალყურეობით; ასაკის შესაბამისად ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის ხმარება, საწოლის მოწესრიგება და ა.შ.; ასევე პრაქტიკაში გამოსაყენებელი მარტივი ნაკეთობების დამზადება ელემენტარული კულინარიული სამუშაოების შესრულება. პურის დაჭრა, მასზე მისატანებელი პროდუქტების დართვა (დადება, წასმა...); ქსოვილის მონიშვნა, გაჭრა, დაბლანდვა, ხელით კერვა, კემსვა, ამოხვევა, დაწვნა, ქარგვა, ღილის მიკერება და შემოვლება; საჭირო სიგრძის ძაფის აზომვა; გვირისტისა და ნაკერის უმარტივესი სახეების შესრულება; შეკერილი ნაწარმის გაფორმება-გალამაზება, ქსოვილის ქსოვა და ა.შ. V-VI კლასები მოსწავლებმა უნდა იცოდნენ: ოთახისა და პირადი ნივთების მოვლა; სამზარეულოს მოწყობილობით სარგებლობა, მისი მოვლა; მაგიდის გაწყობა; ელექტროგამაცხელებელი ხელსაწყოების უსაფრთხოდ ხმარება; კვების პროდუქტების დამუშავება, ქართული სამზარეულოსათვის დამახასიათებელი კერძები რეგიონების მიხედვით გამოარჩიონ; აგრეთვე ნარჩენი საკვები პროდუქტების გამოყენება; პროდუქტების შენახვა ზამთრისათვის; ასევე პირველადი დახმარების აღმოჩენა უბედური შემთხვევებისას (საკვები პროდუქტებით მოწამვლის, ხელის გაჭრის, დამწვრობის დროს და ა.შ.) მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ოთახის, მისი ინტერიერის დალაგება. ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის და საკუთარი ნივთების მოვლა-პატრონობა; სამზარეულოს, მოწყობილობისა და ხელსაწყო-იარაღების გამოყენება, უსაფრთხოების ტექნიკის წესების დაცვა; აგრეთვე მაგიდის გაწყობა საუზმის, სადილის, ვახშმისა და დღესასწაულისათვის; ყველა სახის ჭურჭლის გარეცხვა; უნდა ერკვეოდნენ ელექტროხელსაწყოების მუშაობის პრინციპებში და შეეძლოთ მათი უსაფრთხოდ ხმარება; შერეული და ეროვნული სახის კერძების ბუტერბროდების, რამდენიმე სახის მურაბის, ჯემის, ხილფაფის დამზადება, რძისა და კვერცხის პროდუქტების ვარგისიანობის გარკვევა; ფლობდნენ ყველა სახის სამუშაო ძაფისა და ქსოვილის შემოქმედებითად დამუშავების წესებს; შეეძლოთ სპექტრულ ფერთა წრის სქემის გამოყენება; წვნა, ჩხირებით ქსოვა და ქარგვა, ნარჩენი ქსოვილებისა და ძაფების გამოყენება, დეკორატიული ნაკერების ხელით შესრულება. ძირითადი სკოლა ძირითად სკოლაში საყოფაცხოვრებო შრომის სწავლების ამოცანებია საყოფაცხოვრებო შრომითი ჩვევებით მოსწავლეთა შეიარაღებასთან ერთად, შრომისადმი დადებითი დამოკიდებულების, შრომის კულტურის, საზოგადოებრივი და პირადი საკუთრებისადმი მზრუნველი დამოკიდებულების აღზრდა; საკუთარი შრომითი საქმიანობის განსაზღვრისა და დაგეგმვის უნარის ფორმირება. მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: სახისა და ტანის მოვლის წესები და ჰიგიენა; მარტივი მასაჟის გაკეთება; სტუმარ-მასპინძლობის, ქართული ტრადიციების, სტუმრად ყოფნისას ქცევის წესები; საცხოვრებელი ბინის მოწყობა-მომზადება საზამთრო და საზაფხულო სეზონებისათვის; „მწვანე აფთიაქის“ გამოყენება; სეზონური ტანსაცმლის მოვლა-შენახვა; ბურღულეულის, თევზის, ხორცის, ცომეულის კერძების დამზადება; რეგიონის მიხედვით ქართული ეროვნული საჭმელების მომზადება-შეკაზმვა; ხილ-ბოსტნეულის დაკონსერვება; უნდა იცნობდეს საკერავ მანქანას, მასზე მუშაობის ხერხებს, უნდა შეეძლოს უსაფრთხოების ტექნიკის წესების დაცვა, ბუნებრივი და ხელოვნური ბოჭკოს მქონე ქსოვილების თვისებები, სინთეზური ქსოვილების მოვლის თავისებურებანი, მათი რეცხვა და თბური დანამვითი სამუშაოების შესრულება. ქვედატანის, კაბა-შარვლის, ხალათის, მარტივი ფასონის კაბის თარგის, სახელო და საყელოების დამუშავება, თეთრეულის შეკეთება, ბუნებრივი საღებავებით ქსოვილების შეღებვა; საყოფაცხოვრებო წარმოების როლი და მნიშვნელობა ადამიანისა და ქვეყნისათვის, საყოფაცხოვრებო წარმოების ძირითადი დარგები: საფეიქრო, სამკერვალო, საკონდიტრო, საზოგადოებრივი კვების, სავაჭრო, მომსახურებისა და სხვ., იცნობდნენ ამ დარგების თავისებურებებს, მნიშვნელობას, ეკონომიკა-ორგანიზაციას; ასევე ადგილობრივი პირობებისათვის დამახასიათებელი სახალხო მეურნეობის სხვა დარგების ზოგად თავისებურებებს; საყოფაცხოვრებო დანიშნულების საწარმოებში გავრცელებული ძირითად პროფესიებს. შეაფასონ საკუთარი შესაძლებლობები, ინტერესები, მიდგომები, გააკეთონ სწორი პროფესიული არჩევანი. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: პირადი ჰიგიენის დაცვა სახისა და ტანის მოვლის დროს, ასევე თმების ვარცნილობისა, ფეხისა და ხელის ფრჩხილების მოვლა; ფლობდნენ მარტივი მასაჟის გაკეთების წესებსა და ქართულ ეროვნულ ტრადიციებს სტუმარ-მასპინძლობისას; შეეძლოთ საკერავ მანქანაზე მუშაობა, მასში მარტივი უწესივრობის აღმოფხვრა, დაზეთვა და გაწმენდა; ელექტრომრიცხველიდან ჩვენების აღება და გადასახადის დაანგარიშება; არჩევდნენ ერთმანეთისაგან ბუნებრივი და ხელოვნური ბოჭკოების ქსოვილებს, გემოვნებით უხამებდნენ შესაკერი ნაწარმის ფასონს ქსოვილის მოჩითულობას; ქვედატანის, კაბა-შარვლის, ხალათის, მარტივი ფასონის კაბის თარგის, საყელოსა და სახელოების, თარგების შედგენა საკუთარი ზომის მიხედვით; ქსოვილის გამოჭრა და შეკერვა, მისი გაფორმება და შემდეგ თბური-დანამვითი დამუშავება. ყველანაირი ბოჭკოების ქსოვილების გარეცხვა, დაკემსვა და საჭიროების შემთხვევაში ჩავარდნილი თვლების ამოყვანა ნაქსოვებიდან. ფლობდნენ როგორც ჩხირებით ქსოვას ეროვნული ორნამენტების ჩაქსოვებით, ისე ყაისნაღით ქსოვას, მაკრამეს (წვნას). ბურღულეულის, ხორცეულისა და თევზეულის კერძების ეროვნული სამზარეულოს გათვალისწინებით დამზადება; ზამთრისათვის თადარიგის დაჭერა, როგორც ბინის მომზადების მხრივ, ასევე ხილ-ბოსტნეულის დაკონსერვებისა და მათი სხვადასხვა წესით დამუშავების მხრივ. იცნობდნენ შრომით ტრადიციებს თუშური, სვანური ქუდისა და ნაბდის მოთელვის დროს; ბუნებრივი საღებავებით ქსოვილებისა და ძაფების შეღებვის წესებს. ეცნობოდნენ ქართული შრომითი ტრადიციების ამსახველ მასალებს, ამასთან ითვალისწინებდნენ რეგიონების ტრადიციებსა და შესაძლებლობებს; ფლობდნენ მარტივი საყოფაცხოვრებო ელექტროტექნიკური სამუშაოების ჩატარების ხერხებს. სასოფლო-სამეურნეო შრომა სასოფლო-სამეურნეო შრომის სწავლების სტანდარტი მოიცავს ზოგადშრომითი უნარების განვითარება-ფორმირების, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ელემენტების თეორიულ-პრაქტიკულ შესწავლასა და გამოყენებას, მცენარეთა მოვლა-გამოყვანისა და ცხოველების მოვლა-პატრონობის, შრომითი ჩვევების მოთხოვნებს. სასოფლო-სამეურნეო შრომის სასწავლო-შემეცნებით მნიშვნელობის ეფექტიანობას ზრდის მოსწავლეთა საცდელი მუშაობა სოფლის მეურნეობაში, სკოლის ან სკოლისგარეშე პირობებში; სტანდარტი გულისხმობს თითოეული მოსწავლის მიერ შრომის უსაფრთხოების ტექნიკის, საწარმოო სანიტარიისა და პირადი ჰიგიენის ზუსტად დაცვას. თითოეული კონკრეტული სამუშაო დავალების წინ ტრავმატიზმის თავიდან აცილების მიზნით აუცილებელია მოსწავლეებს გავაცნოთ შრომის უსაფრთხოების წესები. სტანდარტი ითვალისწინებს, რომ სასოფლო-სამეურნეო შრომა სასარგებლოა ტარდებოდეს სოფლის მეურნეობის სამუშაოების ჩატარების სეზონურობის მიხედვით, ძირითადად შემოდგომასა და გაზაფხულის პერიოდში. ზოგიერთი სამუშაო კი, განსაკუთრებით ცხოველების მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებული, წლის თითქმის ყველა დროს არის შესაძლებელი. ამასთან, საქართველოს ბუნებრივ-კლიმატური მრავალფეროვნების გამო, რომლის საფუძველზე მთელი რესპუბლიკის ტერიტორია ერთ ათეულზე მეტ სასოფლო-სამეურნეო ზონადაა დაყოფილი, სკოლა ირჩევს იმ სასოფლო-სამეურნეო კულტურებს, სასოფლო-სამეურნეო ცხოველებს (V-IX კლასები), ან დარგს, რომელიც მისთვის ყველაზე უფრო მოსახერხებელია და მოცემულ პირობებში სოფლი მეურნეობის მთავარ სასოფლ-სამეურნეო დარგებს წარმოადგენს. დაწყებითი სკოლა I-IV კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: ოთახის მცენარეების მოვლის წესები, მცენარეთა განლაგება ოთახში მაგიდებზე და თაროებზე, სინათლისადმი დამოკიდებულების მიხედვით, ჭურჭლეულობის (ქოთნების, ყუთების) შერჩევა, ნიადაგის შევსება, მცენარეთა რგვა, მოვლა, (ნიადაგის გაფხვიერება, ფოთლების გაწმენდა, ხმელი ტოტებისა და ფოთლების შეცვლა, მორწყვა და სხვ.); აკვარიუმში თევზებისა და მცენარების მოვლა; საკვების შემზადება და მიცემა; ზოგიერთი მცენარის თესლის გამოცნობა, გადარჩევა, თესლისათვის მომზადება, თესვა; სკოლის სასწავლო-საცდელ ნაკვეთზე მთავარი ბოსტნეული კულტურებისა და საყვავილე-დეკორატიული მცენარეების მოყვანის და მოვლის ელემენტარული წესები, სამუშაოების ჩატარებისას საჭირო უსაფრთხოების დაცვა. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ოთახის მცენარების მოვლა, ნიადაგის გაფხვიერება, მორწყვა, მცენარეთა აკვრა, ზედმეტი და უვარგისი ტოტების შეჭრა და ხმელი ფოთლების შეცვლა, ტყავისებური ფოთლების გაწმენდა მტვრისაგან; თესლის შერჩევა-გადარჩევა, თესვა; აკვარიუმის მცენარეებისა და ცხოველების მოვლა; წყლის გამოცვლა, სიბინძურისაგან გაწმენდა, საკვების შემზადება, გამოკვება; სასწავლო-საცდელ ნაკვეთზე უფროსკლასელთა მუშაობაზე დაკვირვება, ნაკვეთის გაწმენდა, ნიადაგის კვლების (დანაყოფების) მომზადება, თესლის მომზადება დასათესად, ჯანსაღი თესლის შერჩევა, თესვა, აღმონაცენის მოვლა, ნიადაგის გაფხვიერება, მცენარეთა ზრდა-განვითარებაზე დაკვირვება, მოსავლის აღება და შენახვა. აგრეთვე მუშაობის პროცესში უსაფრთხოებისა და პირადი ჰიგიენის დაცვის წესები. V-VI კლასები მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: სოფლის მეურნეობაში მუშაობის სეზონური ხასიათი, სიფლის მეურნეობის მთავარი დარგები, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოვლა-მოყვანისათვის აუცილებელი პირობები, ბოსტნეული კულტურების მოსავლის აღებისა და აღრიცხვის წესები, საყვავილე-დეკორატიული კულტურების თესლის, გორგლებისა და ბოლქვების აღება-შეგროვება და მათი მომზადება ზამთარში შესანახად; ნიადაგის დახასიათება, ნიადაგის საშემოდგომო (ძირითადი) დამუშავების თავისებურებანი და მასში სასუქების შეტანის წესები, საშემოდგომო და ზამთრისპირა თესვა (რგვა), დაკვირვებისა და ცდების შედეგების შეჯამება და გაფორმება; ნიადაგის საგაზაფხულო დამუშავების წესები და ნიადაგის განოყიერება, მისი მომზადება თესვისათვის (რგვისათვის), თესვა (რგვა); ბოსტნეული მცენარეების ჩითილების გამოყვანის წესები, ჩითილების გადარგვა, კარტოფილის, კომბოსტოს, პამიდვრის და ჭარხლის მოვლა; არჩევითი სასოფლო-სამეურნეო კულტურის ან ბოსტნეული კულტურების (სტაფილო, ოხრახუში, ქინძი, წიწმატი, კიტრი, ხახვი, მარწყვი, ჩაი, მიხაკი, ასტერი და სხვ.) მოვლა-მოყვანის ელემენტარული აგროტექნიკური წესები; პირადი ჰიგიენისა და შრომის უსაფრთხოების დაცვა. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ბოსტნეულისა და ტექნიკური კულტურების მოვლა-მოყვანა (ნიადაგის მომზადება სათესად, სარგავად, თესლებისა და სათესლეების შერჩევა, დახარისხება, სათესლე მასალის მომზადება, თესვა, რგვა; ღია და დახურულ გრუნტში ნიადაგის მომზადება (თესვისა და რგვისათვის), საყვავილე-დეკორატიული კულტურების თესლების შეგროვება, შენახვა, ჩითილების გამოყვანა, გადარგვა, სხვასდასხვა წესით გამრავლება, ნერგების მოვლა, მინდვრის საშემოდგომო და საგაზაფხულო კულტურების მოვლა-მოყვანა, ფრინველების ან სხვა ცხოველების მოვლა, საკვების მომზადება და გამოკვება, საცდელი მუშაობის ჩატარება მცენარეებსა და ცხოველებზე. ძირითადი სკოლა ძირითადი სკოლის VII კლასში გრძელდება ელემენტარული სკოლის V-VI კლასების სასკოლო კურსის - „სასოფლო-სამეურნეო შრომის“ სწავლება იმავე სტრუქტურით, შინაარსითა და წესებით. ყურადღება მახვილდება მცენარეთა მოვლა-მოყვანისა და ცხოველების მოვლა-პატრონობის თეორიულ და პრაქტიკულ საკითხებზე. ამ კლასებში (VII-IX კლ.) მოცემული სასწავლო კურსი დასრულებულ სახეს ღებულობს; ამასთან, ძირითადი სკოლის IX კლასში კურსებზე გამოყოფილი დროის არნაკლებ ნახევარი ხმარდება სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ზოგადი საფუძვლებისა და ამ დარგის შესაბამისი პროფორიენტაციის შესწავლას. სკოლის სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ზოგადი საფუძვლებისა და ამ დარგის შესაბამისი პროფორიენტაციის შესწავლას. სკოლის სასოფლო-სამეურნეო გარემოცვის გათვალისწინებით. მოსწავლეებმა უნდა იცოდნენ: მარცვლოვანი და ტექნიკური კულტურების მოსავლის ხელითა და ტექნიკის გამოყენებით აღება, დახარისხება, მოსავლის საჰექტარო მოსავლიანობის გამოანგარიშება, აღრიცხვა, შენახვა-დაბინავება. ამ კულტურების მოვლა-მოყვანის აგროტექნიკა; მსხვილი რქოსანი საქონლის მოზარდეულის გამოზრდისა და მოვლა-პატრონობის წესები, მეცხოველეობისათვის საკვების დამზადების წესები, ცხოველთა გამოკვება, პირადი ჰიგიენისა და შრომის უსაფრთხოების წესები. სასოფლო-სამეურნეო წარმოების როლი და მნიშვნელობა ადამიანისა და საერთოდ სახალხო მეურნეობისათვის; სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ძირითადი დარგების (მიწათმოქმედება და მეცხოველეობა თავიანთი ქვედარგებით: მემინდვრეობით, მებაღეობით, მევენახეობით, მეხილეობით, მეჩაიეობით, მეციტრუსეობით, მესაქონლეობით, მეფრინველეობით, მეფუტკრეობით, მეამბრეშემეობით და ა.შ.); თავისებურებანი, ზოგადი თეორიულ-პრაქტიკული კანონზომიერებანი, ეკონომიკური როლი და მნიშვნელობა. ასევე სახელმწიფო და კერძო წარმოებათა სხვა ძირითადი დარგების (მრეწველობის, მშენებლობის, ტრანსპორტის, კავშირგაბმულობის, მედიცინის, განათლების, კულტ-საყოფაცხოვრებო სფეროს და სხვ.) ზოგადდამახასიათებელი თავისებურებანი, მათი როლისა და მნიშვნელობების ურთიერთშედარების გათვალისწინებით; რეგიონის წარმოების ძირითადი დარგები, მათში გამოყენებული ყველაზე მნიშვნელოვანი და სპეციფიკური ტექნიკურ-ტექნოლოგიური პროცესები; პირველდაწყებითი ცნობები წარმოების ეკონომიკისა და ორგანიზაციის შესახებ; შრომის ნორმები, ფინანსები, შრომისნაყოფიერება, შრომის ანაზღაურება (ხელფასები), სახალხო მეურნეობის ძირითადი დარგების უმთავრესი პროფესიების დამახასიათებელი ნიშნები, პიროვნების ინტერესების, მიდრეკილებებისა და პერსპექტიულობის გათვალისწინებით მათი არჩევის მიზანშეწონილობა. სკოლის გარემომცველი სასოფლო-სამეურნეო და სხვა ძირითად დარგებში ორიენტირება. შრომითი და პოლიტექნიკური თვალსაწიერი თანამედროვე წარმოებისა და განსაკუთრებით სასოფლო-სამეურნეო წარმოების სფეროებში; სკოლის გარემომცველი და რეგიონის საწარმოების ბაზაზე გაეცნონ წარმოების სხვადასხვა დარგებს, იქ გავრცელებული პროფესიების თავისებურებებს. მოსწავლეებს უნდა შეეძლოთ: ხეხილკენკროვანი და მარცვლოვანი კულტურების მოსავლის აღება, დახარისხება, შენახვა, ხეხილის ნერგებისა და ბუჩქების რგვა, გასხვლა, მოვლა, საზამთროდ შენახვა, მავნებლებთან და დაავადებებთან ბრძოლა, სასოფლო-სამეურნეო მოზარდეულის გამოზრდა და მოვლა, ცხოველების გამოკვება, საკვების დამზადება, მოვლა-პატრონობა, უსაფრთხოების ტექნიკის დაცვა. პროგრამული მასალის შესწავლა მოსწავლეებს შესაძლებლობებს უქმნის: ისწავლონ მარცვლოვანი, ხეხილკენკროვანი ან სხვა კულტურების მოსავლის სიმწიფის განსაზღვრის პრაქტიკული წესები, მოსავლის აღების წესები (ხელით, სათანადო მარტივი ხელსაწყოების ან მექანიზებული ტექნიკის გამოყენებით); იცოდნენ მოსავლის აღების სამუშაოებთან დაკავშირებული უსაფრთხოებისა და პირადი ჰიგიენის წესები; განსაჯონ, თუ რა არის ბაღი, მინდორი, საკენკრე, ტალავერი, სანერგე, ფერმა, საიჯარო მეურნეობა და ა.შ. განსაზღრონ როგორ შეიძლება მოცემულ პირობებში ამ ობიექტზე მუშაობა (ხელით, მარტივი იარაღებით, მექანიზაციის გამოყენებით და ა.შ.); იცოდნენ მინდვრის, ხეხილ-კენკროვანი და სამარცვლე კულტურების მოვლა უმთავრესი ჯიშების აგროტექნიკური მოთხოვნებისა და ბიოლოგიურ თავისებურებათა გათვალისწინებით; ისწავლონ საზაფხულო და საშემოდგომო თესვისა და რგვისათვის ნიადაგის დამუშავების წესები და მომზადება; რგვისა და თესვის ტექნიკური წესები, მცენარეთა გამოზამთრება (აკვრა, დათბუნება, მავნებლებთან და დაავადებებთან ბრძოლა); ისწავლონ მცენარეთა ვეგატაციის პერიოდში და მათი აგროტექნიკური მოვლა და მავნებლებთან დადაავადებებთან ბრძოლა; გაეცნონ ფერმებში სასოფლო-სამეურნეო ცხოველებისა და მოზარდეულის მოვლა-პატრონობის ტექნიკურ წესებს და მონაწილეობა მიიღონ ამ სამუშაოებში, ისწავლონ ცხოველთა მოვლის მარტივი და მექანიზებული სამუშაოების შესრულება; სასარგებლო პროდუქტების მიღების, დამუშავების, შენახვისა და გამოყენების წესები. შეძლონ მოსავლის შენახვა და რეალიზაცია; თესლების ბიოლოგიური და სასოფლო-სამეურნეო სიმწიფის განსაზღვრა, მოკრეფა-შეგროვება; დახარისხება, შენახვა, მოვლა; ფლობდნენ მცენარეებზე ჩატარებული ცდებისა და დაკვირვებების შედეგების შეჯამების წესებსა და ტექნიკას, დასკვნებისა და რეკომენდაციების შემუშავებას, შეძლონ საუკეთესო ხარისხის ეგზემპლარების გადარჩევა, შენახვა; საგაზაფხულო და საშემოდგომო რგვის ან თესვისათვის ნიადაგის წინასწარი მომზადება (გაფხვიერება, სასუქების შეტანა, ორმოების ამოღება, ნერგების შერჩევა, მათი ამოთხრა და მომზადება რგვისათვის და სხვ.); ხეხილ-კენკროვანი და დეკორატიული კულტურების რგვა (ხეების, ბუჩქების ან ნერგების ფესვებისა და ტოტების წაკვეცა, აკვრა და გამაგრება); ასევე კალმების მომზადება და რგვა; ფლობდნენ ხეხილ-კენკროვან და საყვავილე-დეკორატიულ მცენარეთა ბაღებში საგაზაფხულო და საშემოდგომო სამუშაოების ჩატარების ხერხებს: შტამბის მოვლას, სასუქების შეტანას, ხის ირგვლივ შემობარვას ან მავნებლებისაგან დამცავი ზოლის გაკეთებას, ნიადაგის გაფხვიერებას, მორწყვას, და სხვ. ფლობდნენ ახალგაზრდა და სრულმოსავლიანი ბაღების, საკენკრე და საყვავილე-დეკორატიული მეურნეობების მცენარეთა მოვლას (ნიადაგის გაფხვიერებას, მცენარის გასხვლას, შეთეთრებას, მავნებლებთან ბრძოლას ქიმიური, ბიოლოგიური, მექანიკური საშუალებებით; სასუქების შეტანას, სარეველების მოსპობის წესებს; ნარგაობის მორწყვას, შეწამვლას, შეკრეჭა-ფორმირებას და სხვ.); მცენარეთა გამრავლების სამუშაოების შესრულებას (მყნობას, დაკალმებას, ახალგაზრდა ნეგების ამოთხრასა და მომზადებას, რგვას, ნარგავის მოვლა-აკვრას, რწყვას, ნამხრევების შეცვლას, ნიადაგის გაფხვიერებას, სარეველებისა და მავნებლების მოსპობას, შეწამვლას და სხვ.). შეძლონ მსხვილი რქოსანი საქონლის საბინადრო მეურნეობის (სადგომები, ფერმები, ახორები, სახბორეები და სხვ.) მოვლა-დალაგება, მარტივი სამუშაოების შესრულება-დასუფთავება, ცხოველთა მექანიკური გასუფთავება, საკვებურებისა და საწყაულებლების გაწმენდა და დალაგება, საკვები რაციონის შედგენა, საკვების შემზადება და მიცემა, დარწყულება; ფლობდნენ მეცხოველეობის საკვები ბაზის შევსების სამუშაოების შესრულების ტექნიკას, ზამთრისათვის საკვების დამზადების წესებს; მონაწილეობდნენ ამ სამუშაოების შესრულებაში.