ტექნიკური რეგლამენტის - მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე

ტექნიკური რეგლამენტის - მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილება №413 2015 წლის 5 აგვისტო    ქ.თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის - მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის,  „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 და 25-ე მუხლების და „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე: მუხლი 1🔗 დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი – მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა“. მუხლი 2🔗 ძალადაკარგულად გამოცხადდეს „ტექნიკური რეგლამენტის – მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 16 იანვრის №82 დადგენილება. მუხლი 3🔗 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე.პრემიერ-მინისტრიირაკლი ღარიბაშვილი მტირალას ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა თავი I შესავალი მუხლი 1🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები და მოქმედების ტერიტორიული სფერო წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა მტირალას ეროვნული პარკისთვის, დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ საქართველოს კანონის მოთხოვნის შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც მენეჯმენტის გეგმა სავალდებულოა ყველა დაცული ტერიტორიისთვის. მენეჯმენტის გეგმა იქმნება დაცული ტერიტორიებისთვის გრძელვადიანი მიზნების დასასახად, რომლებიც უნდა  განახორციელოს პასუხისმგებელმა უწყებამ მენეჯმენტის გეგმის მეშვეობით, შედეგების მისაღწევად მის მიერ შესასრულებელი კონკრეტული ქმედებებისა და პროგრესის მონიტორინგის შეფასების ინდიკატორების განსაზღვრის გზით. მუხლი 2🔗. ეროვნული პარკის შექმნის მთავარი მიზნები მტირალას ეროვნული პარკი შეიქმნა 2006 წლის 25 მაისს  „მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ“ საქართველოს კანონით და ემსახურება შემდეგ მიზნებს: ა) უნიკალური ბიოლოგიური და ლანდშაფტური მრავალფეროვნების შენარჩუნება; ბ) კოლხური ტყეების ეკოსისტემების გრძელვადიანი დაცვა; გ) ეკოლოგიური უსაფრთხოების უზრუნველყოფა; დ) რეკრეაციული საქმიანობის განვითარების უზრუნველყოფა ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედის ადმინისტრაციული რაიონების საზღვრების ფარგლებში. მუხლი 3🔗. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავება შემდეგი ეტაპებისაგან შედგება: ა) 2013 წლის ოქტომბერში ჩატარდა სამუშაო შეხვედრა, რათა მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების სხვადასხვა ეტაპისთვის განსაზღვრულიყო ეროვნული პარკის ადგილობრივი პარტნიორები. ბ) მენეჯმენტის გეგმის I და II თავები შემუშავდა მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე 2014 წლის მარტში. გ)  საწყისი სამუშაო შეხვედრა და პირველი დაგეგმვის სემინარი ჩატარდა  2014 წლის მარტში  გარე დაინტერესებულ პირებთან ერთად. დაგეგმვის სემინარის განმავლობაში  განიხილეს   მენეჯმენტის  გეგმის პროექტის I და II თავები, განსაზღვრეს  ეროვნული პარკის ძირითადი ღირებულებები და შეთანხმდნენ გრძელვადიანი მიზნების შესახებ, ასევე გამოავლინეს  პრობლემები და შესაძლებლობები, რაც  მენეჯმენტის  გეგმაში უნდა აისახოს. დ)  მენეჯმენტის გეგმის I და  II თავები გადაიხედა, ხოლო III და IV თავები შემუშავდა  2014 წლის მაისში პირველი დაგეგმვის სემინარის შედეგების საფუძველზე. ე) 2014 წლის 1-2 ივლისს გაიმართა დაგეგმვის სამუშაო შეხვედრა პარტნიორებთან ერთად  ჩაქვში, ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში. აღნიშნულ შეხვედრაზე III და IV თავები გადაიხედა და ჩამოყალიბდა საშუალოვადიანი მიზნები და პროგრამები. V და VI თავები შემდეგ შემუშავდა. ვ) 11 და 12 ნოემბერს მოხდა მენეჯმენტის გეგმის პირველი სრულყოფილი პროექტის განხილვა დაცული ტერიტორიების სააგენტოს თანამშრომლებთან ერთად. საჭირო ცვლილებები შეტანილ იქნა ტექსტში. ზ) 2015 წლის 28 თებერვალს მართვის გეგმის პროექტი გამოქვეყნდა საჯარო განხილვისთვის. თ) 2015 წლის 23 მარტს შედგა საკონსულტაციო შეხვედრა დაინტერესებული ორგანიზაციების მონაწილეობით დაცული ტერიტორიების სააგენტოში, თბილისში. ი) 2015 წლის 24 მარტს ჩატარდა საჯარო განხილვა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში. მუხლი 4🔗. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი მენეჯმენტის გეგმა მოქმედებს ძალაში შესვლიდან 6 წლის განმავლობაში. მუხლი 5🔗. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება 1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა უნდა განხორციელდეს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან, არაუგვიანეს მეექვსე წლის პირველი კვარტალისა, დაცული ტერიტორიების სააგენტომ უნდა დაიწყოს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადება, რომელიც მიღებული უნდა იქნეს მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. თავი II დაცული ტერიტორიების აღწერა მუხლი 6🔗. ადგილმდებარეობა 1. მტირალას ეროვნული პარკი მდებარეობს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ბათუმიდან დაახლოებით 20 კმ-ის მანძილზე, შავი ზღვის სიახლოვეს (მანძილი ზღვიდან პარკის უახლოეს პუნქტამდე 12 კმ-ია). პარკი წარმოადგენს სხვადასხვა მდინარეებით დაქსაქსულ მთაგორიან ტერიტორიას (უმაღლესი წერტილი მდებარეობს ზღვის დონიდან 1762 მ. სიმაღლეზე, რომელიც  ახლოსაა მთა მორვილის მწვერვალთან და ეროვნული პარკის გარეთ იმყოფება)  – ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არსებული მდინარეებიდან ყველაზე დიდია მდ. ჩაქვისწყალი. მტირალა მცირე კავკასიონის უკიდურეს დასავლეთ ნაწილად შეიძლება ჩაითვალოს. იგი განეკუთვნება აჭარა-იმერეთის ქედის დასავლეთ ნაწილს და ქობულეთი-ჩაქვის ქედზე მდებარეობს. ერთადერთი დასახლება პარკის საზღვრებს შიგნით არის სოფელი ჩაქვისთავი, რომელიც პარკის შუაგულში მდებარეობს და რომლის ტერიტორია პარკს არ მიეკუთვნება. მტირალას ეროვნული პარკი ტყით დაფარულ ტერიტორიას წარმოადგენს და ჩრდილო-აღმოსავლეთით კინტრიშის ნაკრძალს ესაზღვრება. 2. „მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ფართობი შეადგენს 15,698.8 ჰა-ს. მტირალას ეროვნული პარკი დაყოფილია სამ: ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედის უბნებად.  ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლებია: ქობულეთის მუნიციპალიტეტში: ჩაქვისთავი, ხალა, გორგაძეები, ჩაისუბანი, ზედა აჩკვა, ქვედა აჩკვა, დაგვა; ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში: ყოროლისთავი, მასაური, ჩაისუბანი, აგარა, განთიადი, კაპრეშუმი, სამება, ახალშენი, ხეკრუ, ზემო ჯოჭო, კაპნისთავი; ქედას მუნიციპალიტეტში: ზუნდაგა, მახუნცეთი, აგარა, გულები, წონიარისი, ზვარე, პირველი მაისი, ზენდიდი, ხუნკუდა. (იხ. მტირალას ეროვნული პარკის რუკა დანართში 2). 3. ეროვნული პარკი სამ ფუნქციონალურ ზონად იყოფა: მკაცრი დაცვის ზონა (ეროვნული პარკის ტერიტორიის 15,7%), ვიზიტორთა ზონა (51,4 %), ტრადიციული გამოყენების ზონა (32,9 %). მუხლი 7🔗. ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე 1.  მტირალას ეროვნული პარკი საქართველოში დღესდღეობით არსებული 11 ეროვნული პარკიდან ერთ-ერთია. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში მტირალას ეროვნული პარკის გარდა ასევე  მდებარეობს  მაჭახელას ეროვნულ პარკი, კინტრიშის სახელმწიფო ნაკრძალი, კინტრიშის დაცული ლანდშაფტი, ქობულეთის ნაკრძალი და აღკვეთილი. აღნიშნული დაცული ტერიტორიები მცირე კავკასიონის მთიანი ლანდშაფტებისა და ჭარბტენიანი ტერიტორიების დაცვას უზრუნველყოფს. 2.  მტირალას ეროვნული პარკი მაჭახელას ეროვნულ პარკთან და კინტრიშის დაცულ ტერიტორიებთან ერთად კოლხეთის მთიანი ეკოსისტემების კონსერვაციას უზრუნველყოფს. ეს ძალზედ მნიშვნელოვანია იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნულ რეგიონში არსებობს  რელიქტური სახეობის შემორჩენილი ხელუხლებელი ტყეები. კოლხეთის დაბლობი და ზღვისპირეთის ფენომენი წარმოდგენილი და დაცულია კოლხეთის ეროვნულ პარკში. 3. მტირალას ეროვნული პარკის სამხრეთით მდებარე ტერიტორიის ნაწილი  ფრინველთა კონსერვაციის მნიშვნელოვანი  ტერიტორიის ნაწილია (IBA) GEO 14 “Batumi”, რომელიც შეიქმნა 2002 წელს და ფართობი შეადგენს  41938 ჰა-ს. 4. საქართველო იმყოფება ეროვნული ჰაბიტატების კლასიფიცირების პროცესში ევროკავშირის (დანართი I) ჰაბიტატების დირექტივისა და ასევე ბერნის კონვენციის № 4 (1996) და № 6 (1998) რეზოლუციების მიხედვით. მას შემდეგ, რაც  ჰაბიტატები კლასიფიცირდება და რუკაზე დაიტანება, სავარაუდოა, რომ მტირალას ეროვნული პარკი ან მისი ფართობის ნაწილი  რეკომენდებული იქნება დაცული ტერიტორიების ზურმუხტის ქსელში შესაყვანად. მუხლი 8🔗. ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობა საერთაშორისო დონეზე 1. მტირალას ეროვნული პარკი მცირე კავკასიონის დასავლეთი ნაწილის დაცულ ტერიტორიებს შორის ერთ-ერთია აჭარაში კინტრიშის დაცულ ტერიტორიებსა და მაჭახელას ეროვნულ პარკთან და თურქეთში ჯამილის ბიოსფერულ რეზერვატთან ერთად. მიუხედავად იმისა, რომ მტირალა-კინტრიშის დაცული ტერიტორიების კომპლექსი გამოყოფილია მდინარე აჭარისწყლის ხეობით, ბათუმი-ახალციხის საავტომობილო მაგისტრალით, დასახლებებით,  გაუტყევებელი და დამუშავებული მიწებით  მაჭახელა-ჯამილის დაცული ტერიტორიების კომპლექსიდან, ისინი ერთმანეთთან საკმარისად ახლოსაა განთავსებული სახეობათა ქვეპოპულაციებს შორის კომუნიკაციის შესაბამისად, ასევე ცალსახად დაცული ეკოსისტემების სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად. 2. კოლხურ რეგიონს საერთაშორისო მნიშვნელობა აქვს, როგორც გამყინვარების პერიოდში მრავალი სახეობის რეფუგიუმსა და შემდგომში ამ სახეობების თავმოყრის ცენტრს.  მტირალას ეროვნულ პარკში კონსერვირებულია კოლხური ეკოსისტემების მთის ტიპი. ეროვნული პარკის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ბუნებრივ მდგომარეობას ინარჩუნებს. მუხლი 9🔗. ეროვნული პარკის ისტორია 1.  ცისკარას ნაკრძალი 1959-დან 1961 წლამდე არსებობდა. მისი ფართობი დაახლოებით 1400 ჰა-ს შეადგენდა და მდინარე ყოროლისწყალისა და მტირალას მთის შემოგარენში მდებარეობდა. ამჟმად ეს ტერიტორია  მტირალას ეროვნულ  პარკს განეკუთვნება. 2.  მტირალას ეროვნული პარკი დაარსდა 2006 წლის 25 მაისს „მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე. 3.  მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია შეიქმნა 2007 წლის 27 ივნისს. მუხლი 10🔗. გეოლოგია, ნიადაგები და ჰიდროლოგია 1. ეროვნული პარკის ტერიტორია გეოლოგიური აგებულების მხრივ დიდად არ განსხვავდება აჭარის დანარჩენი ნაწილებისგან: აქ ძირითადად გავრცელებულია მესამეულის ანდეზიტური შემადგენლობის ტუფოგენური ქანები. 2.  პარკის ტერიტორიაზე ძირითადად 3 ტიპის ნიადაგს ვხვდებით. ზღვის დონიდან 600 მ-მდე გავრცელებულია კავკასიისათვის მეტად იშვიათი ნიადაგები – წი­თელ­მიწები; წითელმიწა ნიადაგების მცირე ფართობები წარმოდგენილია პარკში (მის დასავლეთ საზღვართან), რომლებზეც შერეული ფართოფოთლოვანი ტყეებია გავრცელებული. წითელმიწების ორი ტიპი არსებობს: წითელი ზედაპირული („ჰაპლიკ ფერასოლს“) და ეწერი („ჰაპლიკ ჰისტოსოლს“ ან „როდიკ აკრისოლს“).  აბსოლუტური სიმაღლის მატებასთან ერთად წითელმიწები იცვლება ყვი­თელ­მიწა ყომრალი და ტყის ყომრალი ნიადაგებით, რომლებიც ძირითადად დაფარულია წიფლნარებითა და წიფლნარ-წაბლნარების შერეული ტყეებით. ეს ნიადაგები წარმოდგენილია „უმბრიკ კამბისოლს“ და „დისტრიკ კამბისოლს“ - ტიპის ნიადაგებით წიფლნარის ტყეებისა და შქერიანის ბუჩქნარის ქვეშ, ხოლო წაბლნარის ტყეში ძირითადად წარმოდგენილია ყვითელმიწა ტყის ნიადაგები („ოკსიკ კამბისოლს“).   გარდა ამისა, ჭალებში ფრაგმენტულად გვხვდება აგრეთვე ალუვიური ნიადაგებიც. 3. პარკის ტერიტორიაზე გვხვდება საშუალო და მცირე ზომის მდინარეები. ძირითადი ჰიდროარტერიებია ქობულეთ-ჩაქვის ქედის ზღვისკენ მიქცეულ ფერდობზე მდინარეები ჩაქვისწყალი და ყოროლისწყალი, რომლებიც შავ ზღვაში უშუალოდ ჩაედინებიან, ხოლო ქედის სამხრეთ ფერდობზე – მდინარე აჭარისწყლის შენაკადები დოლოგანი, ზუნდაგისწყალი და ზოგიერთი სხვა. ბევრი მათ­განი თვალწარმტაც ხეობებში მიედინება, ჭორომებსა და ჩანჩქერებს ქმნის. ტერიტორიაზე ასევე გვხვდება მინერალური და მტკნარი წყლის წყაროები, რომლებიც სამკურნალო თვისებებითაა გამორჩეული. მუხლი 11🔗. კლიმატი 1.  ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლი­ური მაჩვენებელი ზღვისპირა ნაწილში 2000 მმ-ზე მეტია, დიდი მტირალას ზღვისკენ მიქცეულ ფერდობებზე კი 4000 მმ-მდეც აღ­წევს. ატმოსფერული ნალექების მაღალი მაჩვენებელი მნიშვნელოვანწილად განაპირობებს ადგილობრივი ბიოტის უნიკალურობას. ჰაერის ტენიანობა 80–85%-ს შეადგენს, ხშირია ნისლიანი დღე­ები, რაც თავისებურ ელფერს ანიჭებს მარადმწვანე ქვეტყით მოცულ, გაუვალ კოლხურ ტყეებს. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა მერყეობს ზღვის დონიდან 500-600 მ-ზე 10–12°C-დან 1000-1200 მ-ზე 5–6°C-მდე. 2.  მთის ქვედა სარტყელში ყველაზე თბილი თვის (აგვისტო) საშუალო მაჩვენებელია 20°C, ხოლო ყველაზე ცივი თვის (იანვარი) - –2°C. აბსო­ლუ­ტური მინიმუმი ზღვის დონიდან 1000-1200 მ-ზე –13,6​0C -ს აღწევს. პარკის ტერიტორიაზე უყინვო დღეთა რიცხვი საშუალოდ 274-ია. თოვლის საფარის სიმძლავრე მთის შუა და ზედა სარტყლებში ხში­რად 3-4-მ-ს (ზოგან მეტსაც) აღწევს. მუხლი 12🔗. ლანდშაფტები 1.  ქობულეთ-ჩაქვის ქედი ოროგრაფიულად აჭარას დასავლეთ (ზღვისპირა) და აღ­მოსავლეთ (შიდა მთიან) ნაწილებად ყოფს. პარკის ტერიტორიაზე, რომელიც ძირითადად ზღვისპირა აჭარის ზონას მოიცავს, გა­მო­იყო­ფა: ა) მთისწინეთის გორაკბორცვიანი სარტყელი (ზღვის დონიდან 500-600 მ-მდე); ბ) მთის ქვედა სარტყელი (წინასთან შედარებით მაღალია 600-1200 მ-მდე); გ) შუა სარტყელი (წინასთან შედარებით მაღალია1200-1500 მ-მდე); დ) ზედა სარტყელი (წინასთან შედარებით მაღალია1500-1600 მ-ზე ზემოთ). 2. უმაღლესი ჰიფსომეტრიული ნიშნულები 1700 მ-ის სიახლოვესაა და მიესადაგება მორვილის ქედს, რომელსაც პარკის აღმოსავლეთის საზღვარი გასდევს (მთა მორვილის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 1733 მ, ხოლო პარკის უმაღლესი წერტილია 1762 მეტრი). მთები დიდი მტირალა, ტირათი და ზოგიერთი სხვა 1300 მ-ს აღემატება. რელიეფი მეტად დანაწევრებულია: რელიეფურ ფორმაციებს შორის გა­მო­ირ­ჩევა თვალწარმტაცი ვიწრო ხეობები (მათ შორის, კანიონები). მუხლი 13🔗. ჰაბიტატები 1. ტე­რი­ტო­რიის თითქმის 100% ტყითა და გაუვალი ბუჩქნარითაა დაფარული. ჰიფსომეტრულად ტყე­ე­ბი შე­მ­დეგნაირადაა განაწილებული: ა) < 500-600 მ: მთისწინეთის გორაკბორცვიანი სარტყლის შერეული ფართოფოთლოვანი კოლხური ტყეები; ბ) 500 (600)-1000 (1200) მ: მთის ქვედა ზონის წაბლის სარტყელი (Castanea sativa); გ) > 1000 (1200 მ): მთის შუა და ზედა (>1500 მ) ზონების წიფლის სარტყელი (Fagus orientalis). 2. პარკის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი უჭირავს ტყის ფიტოცენოზებს წიფლის დომინირებით: ქვედა სარტყელში გვხვდება წაბლნარ-წიფლნარები, სადაც პირველ იარუსში ხშირია, ასევე რცხილა (Carpinus caucasica), იფანი (Fraxinus excelsior) და სხვ. ქვეტყეში ხშირია ჯონჯოლი (Staphylea colchica), ბზა (Buxus colchica), პონტოს შქერი (Rhododendron ponticum), იელი (Rh. luteum), წყავი (Laurocerasus officinalis) და სხვ. (იხილეთ ცხრილი 1) 3. ამავე სარტყელშია გავრცელებული ცენოზები წაბლის დომინირებით, რომლებიც კომპოზიციურად ბევრად არ განსხვავდება წიფლნარებისაგან (იხილეთ ცხრილი 1). ცხრილი 1. ტყის ტიპების განაწილება მტირალას ეროვნულ პარკში („კავკასიაში ბუნების მსოფლიო ფონდის“/WWF 2014, გ. ბერუჩაშვილი მონაცემების თანახმად) ტყის ტიპი ფართობი (ჰა) ფართობი (%) წიფელი 10104.8 64.12 თხმელა (მურყანი) 1852.6 11.76 წაბლი და კაკალი 1262.8 8.01 რცხილა 315.1 2.00 ნეკერჩხალი, იფანი, თელა 5.7 0.04 ხეხილი 46.0 0.29 ბუჩქნარი 2127.6 13.50 არასატყეო ფართობი 44.7 0.28 4. ზღვის დონიდან 1000-1200 მ-ზე მაღლა გვხვდება წიფლნარების უნიკალური ცენოზები უნგერნის შქერი(Rhododendron ungernii) და სხვა ტიპის მარადმწვანე და ფოთოლმცვენი ქვეტყით (Rhododendron ponticum, Laurocerasus officinalis, Vaccinium arctostaphyllos, Rhododendron luteum, Viburnum orientalis, Rubus caucasicus). 5. ხეობებში ტიპურია თხმელნარები (მურყნარები) Alnus barbata-ს დომინირებით ტყის ქვედა სარტყელში და ნაცარა მურყანას (A. incana) დომინირებით შუა სარტყელში. 6. ტერიტორიას განსაკუთრებულ ორიგინალობას ანიჭებს მარადმწვანე, მაღალ ბუჩქნართა ფორ­მა­ცია პონტური შქერიანი (Rhododendron ponticum), სადაც გაუვალი რაყები მრავლად არის წარმოდგენილი. ამ ცენოზს შქერიანი ეწოდება. პონტური შქე­რიანის (Rhododendron ponticum) ფარგ­ლებში კოლხური რელიქტური სახეობების მონაწილეობის გამო ბევრი იშვიათი მცენარეული ერთობა გამო­ი­ყო­ფა. იგი წარმოდგენილია სახეობებით: პონტური შქერი (Rhododendron ponticum), უნგერნის შქერი (Rh. Ungernii), იელი (Rh. Luteum), ბაძგი (Ilex colchica), წყავი (Laurocerasus officinalis), კოლხური მაყვალი (Ruscus colchicus). ყველაზე თვალსაჩინოდ ეს მცენარეული ერთობები გამოსახულია მდინარე ყოროლისწყლის ხეობაში (მისი მარჯვენა შენაკადის ნამწვავისწყლის სათავეებში), სადაც შქერიანში გვხვდება აჭარა-ლაზეთის უიშვიათესი სახეობა გაულთეროიდული ეპიგეა (Epigaea gaultherioides.) ბალახოვანი საფარით შქერიანი მდიდარი არ არის, რაც ბუჩქნარის სიხშირითაა გამოწვეული, თუმცა ჩრდილისა და ნესტის ამტანი ზოგიერთი სახეობა მაინც გვხვდება. ესენია: Dryopteris oreopteris, Athyrium filix-femina, Blechnum spicant, Oxalis villosa და სხვა.  მუხლი 14🔗. ბიომრავალფეროვნება 1. ბოლო გამყინვარების პერიოდში კოლხეთის რეგიონი თერმოფიტური და მეზოფილური ტყეების რეფუგიუმს წარმოადგენდა, რომლებსაც ამ პერიოდიდან მოყოლებული ზრდა აღარ შეუჩერებია. მრავალი რელიქტური სახეობა აქ დღესაც გვხვდება. აჭარა-თურქეთის საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიები მდიდარია უძველესი ენდემური სახეობებით. ყოველივე ზემოაღნიშნული მტირალას ეროვნულ პარკს გლობალურ მნიშვნელობას ანიჭებს. 2. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გავრცელებული მცენარეებისა და ცხოველების მრავალი სახეობა შეტანილია საერთაშორისო თუ საქართველოს წითელ ნუსხაში. დეტალური ინფორმაცია მოცემულია მომდევნო მუხლებში. 3. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნისა და ფლორის მრავალფეროვნება ბუნების მოყვარული ტურისტებისა და უცხოელი მკვლევარების მოზიდვის შესანიშნავი საშუალებაა. აქ შეიძლება მოეწყოს სპეციალური ტურები ფრინველებზე დაკვირვებისათვის (განსაკუთრებით  გადაფრენის პერიოდში) და ფლორის მოყვარულთათვის რელიქტური როდოდენდრონების ყვავილობის პერიოდში. როდოდენდრონები ყვავილობს აპრილ–მაისში და გვიან ზაფხულში, ნაყოფი მწიფდება ზაფხულის ბოლოს, გავრცელებულია ტყის სარტყელის ყველა საფეხურზე და ქმნის სხვა ბუჩქებთან (წყავი, ბაძგი) ერთად მარადმწვანე ქვეტყეს. შემოდგომით  თბილი დღეების დადგომისთანავე ახასიათებს მეორეული ყვავილობა. მუხლი 15🔗. ფლორის და მცენარეულობის ტიპები ეროვნული პარკის ტერიტორია ენდემურ და რელიქტურ მცენარეთა იშვიათი მრა­ვალ­ფე­­როვნებით ხასიათდება. საქართველოს წითელ ნუსხაში შე­ტა­ნილი იშვიათი რელიქტური ენდემებია, მაგალითად: პონტოური მუხა (Quercus pontica), მედვედევის არყი (Betula medwedewii), უნგერნის შქერი (Rhodo­dend­ron ungernii), ეპიგეა (Epigaea gaultherioides) (იხ. ცხრილი 2). ეს უკანასკნელი ორი მარადმწვანე ბუჩ­ქი და მედვედევის არყი მსოფლიოში მხოლოდ აჭარასა და თურქეთის მიმდებარე ტერიტორიაზე გვხვდება. ცხრილი 2. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი ხეებისა და ბუჩქების მერქნიანი მცენარეების სახეობები, რომლებიც გვხვდება მტირალას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ლათინური დასახელება ქართული დასახელება ეროვნული სტატუსი Betula medwedewii მედვედევის არყი VU Buxus colchica კოლხური ბზა VU Castanea sativa ჩვეულებრივი წაბლი VU Corylus colchica კოლხური თხილი VU Epigaea gaultherioides გაულთეროიდული  ეპიგეა VU Juglans regia კაკლის ხე VU Quercus hartwissiana კოლხური მუხა VU Q. pontica პონტოური მუხა VU Rhodedendron ungernii უნგერნის შქერი VU Staphylea colchica კოლხური ჯონჯოლი VU Taxus baccata უთხოვარი VU Ulmus glabra შიშველი თელადუმა VU მუხლი 16🔗. ფაუნა 1. ტერიტორია გამოირჩევა ფაუნის სახეობათა მრავალფეროვნებით, მათ შორის ათობით სახეობაა ჩამოთვლილი  საქართველოს წითელ ნუსხაში. (იხ. ცხრილი 4 კრიტიკული გადაშენების საფრთხის წინაშე და გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი კატეგორიებისთვის). პარკის ტერიტორიაზე მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან გავრცელებულია შველი (Capreolus capreolus), მურა დათვი Ursus arctos , გარეული ღორი (Sus scrofa) და სხვა. შედარებით დიდი ზომის სხვა ფრინველებიდან გვხვდება: ჩია არწივი (Hieraaetus pennatus), ძერა (Milvus migrans migrans), ირაო (Pernis apivorus), ქორი (Acipiter gentilis marginatus). ცხრილი 3. ფაუნის IUCN-ის წითელ ნუსხაში შეტანილი (CR, EN და VU კატეგორიები) და   საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი  სახეობები, რომლებიც გვხვდება ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ლათინური დასახელება ქართული დასახელება IUCN-ის კატეგორია ეროვნული სტატუსი Mammals Rhinolophus mehelyi მეჰელის ცხვირნალა VU VU Lynx lynx ფოცხვერი CR Ursus arctos მურა დათვი EN Rupicapra rupicapra არჩვი EN Birds Aquila clanga დიდი მყივანი არწივი VU VU Aquila heliaca ბეგობის არწივი VU VU Falco cherrug გავაზი EN CR Falco vespertinus თვალშავი EN Haliaeetus albicilla თეთრკუდა ფსოვი EN Reptiles Darevskia clarkorum თურქული ხვლიკი EN EN Amphibians Mertensiella caucasica კავკასიური სალამანდრა VU VU Invertebrates Acherontia atropos სფინქსი მკვდართავა EN EN Daphnis nerii ოლეანდრის სფინქსი EN EN Parnassius apollo აპოლონი VU VU Parnassius nordmanni კავკასიური აპოლონი EN EN Phassus shamil კავკასიური წმინდადგახვიარა EN EN Zerynthia caucasica კავკასიური ზერინთია VU VU Inotrechus injaevae ინჯაევას ბზუალა EN CR Omophron limbatum მრგვალი ბზუალა EN EN Rosalia alpina ალპური ხარაბუზა VU EN Alollobophora kintrishiana კინტრიშის ჭიაყელა EN CR – გადაშენების კრიტიკული საფრთხის ქვეშ მყოფი; EN – გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი; VU – მოწყვლადი სახეობა. 2. საქართველოსთვის ენდემურ სახეობას წარმოადგენს - კინტრიშის ჭიაყელა (Alollobophora kintrishiana).  ფაუნის დაახლოებით 50 სახეობა ან ქვესახეობა კავკასიისთვის ენდემურია.           მუხლი 17🔗. მეცნიერება და განათლება 1. ეროვნული პარკი არის საუკეთესო საშუალება სამეცნიერო კვლევებისა  და სწავლებისათვის მისი უნიკალური ბუნებრივი პირობების და მისი დიდ ქალაქთან სიახლოვის გამო, სადაც განლაგებულია აკადემიური ინსიტუტები (ბათუმი). 2. ეროვნულ პარკს გააჩნია სხვადასხვა ტიპის ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების ორგანიზების პოტენციალი, ძირითადად მიმდებარე სოფლების სკოლებისა და  ზოგადად აჭარის რეგიონის მოსახლეობისთვის. ეროვნული პარკის მისადგომი ადგილები მნახველს სთავაზობს ბუნებრივ მახასიათებლებზე დაკვირვების შესაძლებლობას. წარსულში ინტენსიური ჭრის შედეგად დაზიანებული დიდი ტერიტორიები შეიძლება გამოყენებული იქნეს ბუნებრივსა და ზედმეტად გაჩეხილ ტყეებს შორის განსხვავების, ჭრის აქტივობების გრძელვადიანი ზეგავლენისა და დამცავი რეჟიმის პირობებში გართულებული რეგენერაციის სადემონსტრაციოდ. მუხლი 18🔗. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა 1. ეროვნული პარკის მთელი ტერიტორია განეკუთვნება სახელმწიფო ტყის ფონდს, რომელიც სახელმწიფო საკუთრებას წარმოადგენს. დაცული ტერიტორიების სააგენტო და მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია პასუხისმგებელია სახელმწიფო საკუთრების უფლებების განხორციელებაზე. 2. ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაახლოებით 65% დაფარულია ნაკლებად სახეცვლილი ტყეებითა და ბუჩქნარით, სადაც ჭრები მხოლოდ დაბალი ინტენსივობით მიმდინარეობდა. დანარჩენი სხვა ადგილები ხე-ტყის ჭრასთან დაკავშირებული საქმიანობები ხორციელდებოდა სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა ინტენსივობით. 3. 90-იან წლებამდე ხე-ტყის დამზადებას ძირითადად სამრეწველო ხასიათი ჰქონდა, ხოლო 90-ანი წლებიდან მხოლოდ შეშის დამზადება ხდებოდა მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად. ხე-ტყის ჭრა ძირითადად ხდებოდა სპეციალურად გაყვანილი ტყესაზიდი სამანქანე და სატრაქტორე გზების მიმდებარედ (100-150 მ. ზოლში გზის თითოეულ მხარეს). ხშირად ადგილი ჰქონდა ჭრის წესების დარღვევის ფაქტებს. ჭრები ინტენსიურად ხორციელდებოდა გავაკებულ ტერიტორიებზე. ზოგიერთ შემთხვევაში 1 ჰა-მდე ცალკეულ ფართობებზე ადგილი ჰქონდა ხეების პირწმინდად ჭრას. აღინიშნებოდა ბრაკონიერობის გახშირებაც. ეს ყოველივე ბუ­ნებრივი რესურსებით სარგებლობაზე მკაცრი კონტროლის რეჟიმის შესუსტებისა და დაბალი ჯარიმების, არამედ შექმნილი სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შედეგი იყო. სიტუაცია უკანასკნელი წლების მანძილზე რადიკალურად გაუმჯობესდა: ადმინისტრაციამ აღკვეთა უკანონო ჭრები და შეამცირა ტყეკაფების გამოყოფა პარკის ტერიტორიაზე. მომიჯნავე სოფლების მოსახლეობის სასიცოცხლო პირობების გაუმ­ჯობესებისა და, შესაბამისად, შეშაზე მოთხოვნილების კლების კვალდაკვალ, ამჟამინდელი სიტუაცია კიდევ უფრო გაუმჯობესდება. 4. ხელსაყრელი კლიმატური პირობებიდან გამომდინარე ტყეების განახლება მეტწილად დამაკმაყოფილებელია. არის შემთხვევები, როდესაც ჭრაგავლილი ტერიტორიები დაფარულია მაყვლით, გვიმრითა და სხვა მაღალბალახეულობით და ბუჩქნარებით. ჭრაგავლილ ტერიტორიებზე ნიადაგის ეროზიული პროცესები არ მიმდინარეობს, თუმცა, რამდენიმე ადგილას დაფიქსირდა  გზების დამეწყვრა. 5. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ძალზედ უმნიშვნელოდ ხდება საქონლის მიერ ტყეების დაზიანება: დასახლებული პუნქტების სიშორის  და ეროვნული პარკის შესასვლელებთან ბარიერების არსებობის გამო აქ საქონელი მეტად შეზღუდული რაოდენობით იმყოფება. ძოვების  გავლენა ტყეების მდგომარეობაზე უმნიშვნელოა. 6. ჩაქვისთავში იწარმოებოდა თამბაქო, რაც თაფლის წარმოებასთან შეუთავსებელი იყო  ფუტკრებზე ზემოქმედების გამო. სოფლის მოსახლეობამ გადაწყვიტა შეეჩერებინა თამბაქოს წარმოება და ამჟამად  ადგილობრივი პროდუქტებიდან თაფლი ყველაზე დამახასიათებელი პროდუქტია მტირალას ეროვნული პარკისთვის. მუხლი 19🔗. ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა 1. იმ სამი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, რომელსაც მტირალას ეროვნული პარკი მოიცავს – ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედას მუნიციპალიტეტები – ისტორიისა და კულტურის მრავალი მნიშვნელოვანი ძეგლია წარმოდგენილი. აქ გვხვდება ნასახლარები, ეკლესიების, ციხე-სიმაგრეების, სასაფლაოებისა და სამსხვერპლოების ნანგრევები, არქეოლოგიური არტეფაქტები, უძველესი ხიდები, ლითონისა და თიხის ნაკეთობები, ძველი სარწყავი არხები - თითოეულ მათგანს უძველესი და შთამბეჭდავი ისტორია აქვს. ამავე რეგიონში იქნა აღმოჩენილი მაკედონიური და  რომაული მონეტები. 2. პეტრა-ციხისძირის ციხე-სიმაგრე ეროვნული პარკის მომიჯნავე ტერიტორიაზე, ქობულეთიდან 5 კმ-ში მდებარეობს. პეტრა-ციხისძირს გადმოცემით ციხე-სიმაგრისა და ეკლესიის  ფუნქციებიც ჰქონდა. სამხედრო და სავაჭრო კუთხით მისი მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ადგილმდებარეობის გამო ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანემ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI საუკუნეში ამ ციხე-სიმაგრის გაფართოება და გაძლიერება ბრძანა. ციხისძირში მდებარე ციხიდან კონტროლდებოდა როგორც სანაპირო ზონაში გამავალი გზა, რომელიც ამ რეგიონს ბიზანტიასთან, სპარსეთთან და სომხეთთან აკავშირებდა, ასევე ბიზანტიიდან შავ ზღვაზე გამავალი აბრეშუმის გზა. 3. აჭარაში აქამდე მოღწეულ არქიტექტურულ ძეგლებს შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია მრავალრიცხოვანი თაღოვანი ხიდები. ხიდების მშენებლობის ტრადიცია ჩვენი წელთაღრიცხვის IV-V საუკუნეებიდან იწყება - მას შემდეგ, რაც ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად იქნა გამოცხადებული და ადგილობრივ ეკონომიკაში, ცხოვრების ნირში, კულტურასა და არქიტექტურაში ახალი მიმართულებები დამკვიდრდა. საქართველოსათვის და აჭარისთვისაც ქვის თაღოვანი ხიდების მშენებლობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა,  ვინაიდან ქვეყანაში აბრეშუმის დიდი გზა გადიოდა. დღესდღეობით ამგვარი ხიდები ძირითადად აჭარაში მდინარეების აჭარისწყალისა და კინტრიშის ხეობებშია შემორჩენილი. ხიდების საერთო რაოდენობა დაახლოებით 30-ს აღწევს. 4. დღემდე მოღწეულ ძეგლებს შორის აღსანიშნავია ჩაქვის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც ჩვენი წელთაღრიცხის XIII-XIV საუკუნეებით თარიღდება, სადაც ასევე შენარჩუნებულია ფრესკები. საინტერესო ძეგლს წარმოადგენს ასევე მტირალას ეროვნულ პარკთან მომიჯნავე სოფელ ზენითის მონოლითური ქვის საწნახელი, რომელიც ბერძნული ეპოქის ძეგლია და ჩვენს წელთაღრიცხვამდე III ათასწლეულით თარიღდება. აღნიშნული 8 მ-ის სიგრძისა და 3 მ-ის სიგანის მონოლითური ფორმის ქვ საწნახელს წარმოადგენს, სადაც მოთავსებული იყო ოწინარები / ბერკეტები და წნეხი. ზენითის საწნახელი დიდი მოცულობისაა, რაც რეგიონში მევენახეობა-მეღვინეობის საუკუნოვან ტრადიციებს ადასტურებს. ჩაქვისწყლის ხეობაში მევენახოების განვითარებას მოწმობს ასევე აქ მდებარე თითქმის ყველა სოფელში შემორჩენილი უძველესი ღვინის მარნების ნანგრევები. 5. ლეგენდის თანახმად, სოფელი ჩაქვისთავი ჩვენი წელთაღრიცხვით VII ან VIII საუკუნეში, მკვლელობის თანამონაწილეობის გამო მეზობელი რეგიონიდან - გურიიდან გამოქცეული ოთხი ძმის მიერ იქნა დაარსებული. ის ტერიტორია, რომელზედაც მაშინ სოფელი ჩაქვისთავი დაარსდა, ფაქტობრივად უცნობი და აუთვისებელი იყო: იგი შავი ზღვის სანაპიროდან მოჭრილი იყო წყალდიდობების დროს წყლით დაფარული ჭალებითა და ბამბუკის გაუვალი ტყეებით. ერთადერთი გზა, რომლითაც აქ მისვლა შეიძლებოდა, იყო კინტრიშის მხრიდან ტყეებით დაფარულ ქედზე გამავალი, ძნელად სავალი ბილიკი. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მდინარე ჩაქვის დაბალ წყლებში მყოფმა რამდენიმე მეთევზემ ხელით გადაჭრილი ხეები შეამჩნია, გავრცელდა ხმები, რომ მდინარის აყოლებაზე სოფელი უნდა ყოფილიყო. სოფლის ოთხმა დამაარსებელმა მეუღლეები სავარაუდოდ ტრადიციულად, მოტაცების გზით ახლომდებარე სოფლებიდან მოიყვანეს, რის შედეგადაც მრავალი წლის შემდეგ აქ დიდი თემი ჩამოყალიბდა. 1870-იან წლებში, რეგიონში ოსმალების ბატონობის დასასრულს, დასახლებაში 650 კომლი სახლობდა, თუმცა აჭარაში ჩაის პლანტაციების განვითარებასთან ერთად მოსახლეობამ იწყო მიგრაცია ზღვის სანაპიროს მიმართულებით, რის შედეგადაც სოფელი დაპატარავდა. მტირალას ეროვნული პარკის დაარსებითა და ტურისტებისათვის ადგილობრივი პროდუქციის თუ მომსახურების შეთავაზების გზით ყოფილი თუ ამჟამადინდელი მოსახლეობა სოფლის კვლავაც აღორძინების შესაძლებლობას ხედავს. 6. „დიდი მტირალას“ მთის მწვერვალის სიახლოვეს არსებობს საჰაერო თავდაცვის სამხედრო ბაზის ნანგრევები (რადიოლოკაციის კომპლექტი და სხვა შენობები). მტირალას მთაზე ასევე არსებობს 2000 წლის ოქტომბერში ამ მთის ქვედა ფერდობზე რუსული თვითმფრინავის ჩამოვარდნის შედეგად დაღუპულთა მემორიალი. მუხლი 20🔗. ტურიზმი და რეკრეაცია   1. აქ არსებული მთებისა და ტყეების ლანდშაფტების კომბინაცია და მდიდარი ბიომრავალფეროვნება სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესების ვიზიტორებს იზიდავს.  სხვადასხვა ჯგუფების მოზიდვის მაღალი პოტენციალი არსებობს, როგორიცაა: მთაში მოგზაურობის, ბუნებისა და  ექსტრემალური სპორტის მოყვარულები, ადამიანები, რომელთაც სურთ დასვენება წყნარ ადგილას და აინტერესებთ ადგილობრივი კულტურა და  პროდუქტები. 2. ტერიტორიის მიმზიდველობის კიდევ უფრო გაზრდა შესაძლებელია გაუმჯობესებული ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურით, სერვისებით. 3. ტურიზმი ეროვნულ პარკში ძირითადად ჩაქვისთავის გარშემო იყრის თავს. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ შექმნა ვიზიტორთა ცენტრი და სხვა საველე ინფრასტრუქტურა ვიზიტორებისთვის ამ ტერიტორიაზე (დეტალებისთვის იხილეთ მუხლი 28🔗). სოფელი ჩაქვისთავის მაცხოვრებლებიც ვიზიტორებს ასევე სთავაზობენ სერვისებს.  4.  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციულ შენობასთან ახლოს ჩაქვში მუშაობს თაფლისა და საჩუქრების პატარა მაღაზია, რომელიც ადგილობრივი სათემო ორგანიზაციის მიერ იმართება. აქ შეთავაზებული ყველა პროდუქტი ეროვნულ პარკთან მომიჯნავე სოფლებიდან მოაქვთ. 5. ტურისტული რუკები პერიოდულად ურიგდებათ პარტნიორებსა და ვიზიტორებს. ეროვნულ პარკში არსებობს ორი მარკირებული ბილიკი ვიზიტორებისათვის, რომლისთვისაც არსებობს შესაბამისი რუკები და ვრცელდება დაინტერესებულ პარტნიორებსა და ვიზიტორებს შორის. ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია უტარებს პრეზენტაციებს ტურისტულ სააგენტოებსა და ჟურნალისტებს. 6. რამოდენიმე ადგილობრივი ტურისტული სააგენტოს მიერ მტირალას ეროვნულ პარკში ეწყობა ერთდღიანი ექსკურსიები. მუხლი 21🔗. ადგილობრივი ეკონომიკა  ეროვნული პარკთან მიმართებაში   მტირალას ეროვნულ პარკს ადგილობრივ ეკონომიკაზე სხვადასხვა ზეგავლენა აქვს და შემდეგ ასპექტებს მოიცავს: ა) ეროვნული პარკი, როგორც ბრენდი, იზიდავს ტურისტებს, რაც წარმოშობს შესაძლებლობებს ადგილობრივი საოჯახო ტიპის სასტუმროებისა და რესტორნებისთვის, ცხენზე ჯირითის, სამთო  ველოსიპედების გაქირავების, ტურისტული გიდების, სახლში დამზადებული პროდუქციისა და სხვა სერვისების ხელშეწყობის მიზნით; ბ) მიმდებარედ მცხოვრები ადგილობრივი მოსახლეობის საშეშე მერქნით უზრუნველყოფა; გ) მეფუტკრეობა  ნებადართულია თაფლის საწარმოებლად, რაც მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ადგილობრივი მოსახლეობისათვის, როგორც საკვები პროდუქტი, არამედ ტურისტებზე რეალიზაციის კუთხით. თავი III მტირალას ეროვნული პარკის გრძელვადიანი მიზნები და მისი  მენეჯმენტის განმსაზღვრელი ზოგადი პრინციპები მუხლი 22🔗. გრძელვადიანი მიზნები მტირალას ეროვნული პარკის გრძელვადიანი მიზნები (მაგ: მდგომარეობა, რომლის მიღწევასაც დაცული ტერიტორიების სააგენტო მიზნად ისახავს  20-25 წლის განმავლობაში)  შემდეგია: ა) მტირალას ეროვნული პარკი, როგორც საქართველოსა და აჭარის ბუნებრივი მემკვიდრეობის ნაწილი, კავკასიის ეკორეგიონის ერთ-ერთ ცხელ  წერტილს წარმოადგენს, მტირალას ეროვნული პარკი ეკოლოგიური დერეფნებით დაკავშირებულია საქართველოს  სხვა დაცულ ტერიტორიებთან და ბუბენრივ ლანდშაფტებთან, რაც ერთ მთლიან ქსელს ქმნის. ბ) მტირალას ეროვნული პარკის სახეობათა მრავალფეროვნება კონსერვირებულია და ჰაბიტატები შენარჩუნებულია ბუნებრივ პირობებთან მიახლოებულად, ხოლო ინვაზიური სახეობები მხოლოდ იშვიათად ან საერთოდ არ გვხვდება, ან არ ახდენს ნეგატიურ ზემოქმედებას გარემოზე, განსაკუთრებით ადგილობრივ ენდემურ სახეობებზე. საკვანძო სახეობების პოპულაციები (კერძოდ, წითელ ნუსხაში შეტანილი და ენდემური სახეობები) ხელსაყრელი საკონსერვაციო სტატუსის ქვეშ იმყოფებიან  ტერიტორიაზე მათი ბუნებრივი და ისტორიული გავრცელების შესაბამისად. სისტემატურად ვითარდება გრძელვადიანი მიზნები და ღონისძიებები ბზასთან (Buxus colchica) და მასთან დაკავშირებულ სიკვდილიანობის გამომწვევ დაავადებებთან მიმართებაში. გ) შენარჩუნებულია ტერიტორიის ადგილობრივი კულტურა, სამზარეულო, მემკვიდრეობა და ტრადიციები, რასაც მხარს უჭერენ და ხელს უწყობენ. ადგილობრივი პროდუქტები გარდა იმისა, რომ იმსახურებს ვიზიტორების მოწონებას, ასევე ვრცელდება საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში. კარგადაა ორგანიზებული მარკეტინგული, გაყიდვებისა და მომსახურების სისტემები. დ) მტირალას ეროვნული პარკი  მეცნიერებისთვის უწყვეტი ინტერესის საგანს წარმოადგენს მისი ბიომრავალფეროვნების, მათ შორის ენდემური და რელიქტური სახეობების, ბუნებრივი და ხელუხლებელი ლანდშაფტების გამო. ეროვნული პარკი შესწავლის ობიექტს წარმოადგენს როგორც ადგილობრივი, ასევე უცხოელი მკვლევარებისთვის. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში წარმოდგენილია ყველა კვლევის  შედეგები, ანგარიშები და სტატიები ასევე იგზავნება ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასა და დაცული ტერიტორიების სააგენტოში. ყველა მონაცემი გროვდება და ინახება ერთიან მონაცემთა ბაზაში. ე) მტირალას ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელობა და ღირებულებები ცნობილია ადგილობრივი მოსახლეობისთვის და ისინი გამოხატავენ ინტერესს ეროვნული პარკის მართვაში.  ადგილობრივი მოსახლეობა, სკოლის მოსწავლეები და სტუდენტები აქტიურად იღებენ მონაწილეობას დაცვითი ხასიათის ღონისძიებებში. საქართველოს/აჭარის მოსახლეობა დაინტერესებულია გარემოს დაცვის, მათ შორის ბუნების კონსერვაციის საკითხებით. ვ)  ეკოტურიზმისა და დასვენების  თვალსაზრისით მტირალას ეროვნული პარკი ძირითადი ცენტრია  აჭარის ვიზიტორებისთვის. პროდუქტებს, სერვისებსა და ვიზიტორთა გამოცდილებას აქვს  შემდეგი მახასიათებლები: ვ.ა) კონფერენციები და სემინარები ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნებისა  და უნიკალური ლანდშაფტების შესახებ ადგილზე ეწყობა. ადგილობრივი პროდუქციით რეალიზაციის ხასიათის ღონისძიებები და ბაზრობები (საკვები პროდუქტები და ხელნაკეთი ნივთები) იმართება მიმდებარე სოფლებში, არსებობს ასევე მსგავსი ტიპის მაღაზიები, რომლებიც მდებარეობს ახლომდებარე სოფლებში. ვ.ბ) მტირალას ეროვნულ პარკში ვიზიტორთა ინფრასტქრუქტურა კარგადაა გამართული, რომელიც აკმაყოფილებს თანამედროვე მოთხოვნილებებს. ტერიტორიის გარშემო არსებობს საოჯახო ტიპის  სასტუმროები და კვების ობიექტები, რომლებიც მნახველს სთავაზობს ადგილობრივ ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტებისგან დამზადებულ ადგილობრივი სამზარეულოს კერძებს.   ყველა სერვისი მომხმარებელებზე მაღალი ხარისხითაა მიწოდებული. ვ.გ) სპეციალური დასვენების სახეობებია შეთავაზებული სპორტის, თამაშებისა და გუნდური მუშაობისთვის. ეროვნული პარკის შიგნით და მის გარშემო სხვადასხვა ადგილას  შესაძლებელია მრავალფეროვანი აქტივობების შეთავაზება, მათ შორის ცხენით ჯირითი, მთის ველოსიპედით გასეირნება, ფრინველებზე დაკვირვება, ბინოკლები ხედების დასათვალიერებლად, მუზეუმი, საინფორმაციო ცენტრი და მაღაზიები. ვ.დ) მდგრადი ტურიზმი ხორციელდება გარემოზე ნეგატიური ზეგავლენის გარეშე, ბუნებრივი ეკოსისტემების გამტარუნარიანობისა  და ეროვნული პარკის ზონირების საკითხის გათვალისწინებით. ვ.ე) აქტივობები ეროვნულ პარკში და მის შემოგარენში ხორციელდება ძირითადად ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ და ემსახურება  ადგილობრივ ეკონომიკაში წვლილის შეტანას.  ტურიზმი შემოსავლებისა  და გადასახადების წყაროა, რაც ეხმარება ადგილობრივ და სახელმწიფო ეკონომიკას. ვ.ვ) მტირალას ეროვნულ პარკს მართავს ეფექტური ადმინისტრაცია, რომელსაც გააჩნია საჭირო ფინანსური და ტექნიკური საშუალებები, ასევე  ჰყავს კვალიფიციური და შესაბამისი უნარებით აღჭურვილი საჭირო რაოდენობის პერსონალი. მუხლი 23🔗. ეროვნული პარკის მენეჯმენტის ზოგადი პრინციპები მტირალას ეროვნულ პარკზე ზეგავლენას ახდენს სხვადასხვა ბუნებრივი მოვლენა და პროცესი.  ეროვნული პარკის განსაკუთრებულ მახასიათებლებზე  მოკლე და გრძელვადიანი ზემოქმედებების თვალსაზრისით ყველაზე მნიშვნელოვანია დაავადებები და მეწყერები. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ უნდა შეინარჩუნოს ბალანსი, ერთი მხრივ, ბუნებრივი პროცესების   საშუალებით  ეროვნული პარკის განმსაზღვრელ  ეკოლოგიურ მდგომარეობასა და, მეორე მხრივ, განსაკუთრებული ღირებულებების მოვლას შორის, რომელთა დაცვაზე, შენარჩუნებასა თუ გაძლიერებაზე დაცული ტერიტორიების სააგენტოა პასუხისმგებელი მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან ერთად. ეროვნული პარკის მართვა  განხორციელდება  შემდეგი ძირითადი პრინციპების თანახმად: ა) დაავადებები: ბზაზე და წაბლზე  შეინიშნება  სოკოვანი დაავადებები. მკაცრი დაცვის ზონაში ეს დაავადება შეიძლება განხილულ იქნეს როგორც ბუნებრივი პროცესი, ხოლო დანარჩენ ზონებში სადაც დაზიანებული სახეობები  გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობებს განეკუთვნება, მიზანშეწონილია მათი დაცვის მიზნით განხორციელდეს გამაჯანსაღებელი ღონისძიებები. არასპეციფიური დაცვის ღონისძიებები გამოყენებული შეიძლება  იქნეს იმ ადგილებში, სადაც მიმდებარე მცენარეული საფარი დაბალი კონსერვაციული ღირებულებისაა. თუ რომელიმე კონკრეტული ბრძოლის ღონისძიება იქნება იდენტიფიცირებული, რომელიც ზეგავლენას მხოლოდ დაავადების გამომწვევ მიზეზებზე მოახდენს,  მას მიენიჭება უპირატესობა და შეიძლება  გამოყენებული იქნეს ყველგან ვიზიტორთა და ტრადიციული ზონების მთლიან ფართობზე, რაც შეეხება გამორჩეულ ასაკოვან ხეებს, მათი კონსერვაციაც სპეციალურად უნდა განხორციელდეს ეროვნული პარკის  მკაცრი დაცვის ზონაშიც კი. მტირალას ეროვნული პარკის გენეტიკური ფონდიდან უნდა გაძლიერდეს გენეტიკურად რეზისტენტული მცენარეული მასალის იდენტიფიკაცია და გამრავლება. ბ) გამორჩეული, გიგანტური და ხანდაზმული ხეების კონსერვაცია: დაბერება ყველა ცოცხალი ფენომენის ერთ-ერთ მთავარ ბუნებრივ პროცესს წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი ყველაზე დიდხნოვანი ხე ეროვნულ პარკში, რომელმაც მრავალ საუკუნეს გაუძლო, შეიძლება ჩაითვალოს როგორც გამორჩეული ინდივიდი და შესაბამისად დაცული უნდა იყოს განადგურებისგან, ასევე ხელი უნდა შეეწყოს მსგავსი ხეებისთვის  უკეთესი საცხოვრებელი პირობების შექმნას, მაგ: მიმდებარედ არსებული  ხეების გატანა. ასეთი გამორჩეული ხეები განსაკუთრებულად უნდა აღიწეროს, დაწესდეს მათზე მონიტორინგი, საჭიროების შემთხვევაში ჩაუტარდეს სპეციალური მოვლის პროცედურები და ეს ხეები აღინიშნოს ველზე და რუკებზეც. ინფორმაცია მათ შესახებ უნდა გავრცელდეს როგორც ადგილობრივ მოსახლეობას, ასევე   ვიზიტორებს შორის და გამოყენებული უნდა იქნეს ბიომრავალფეროვნების ინტერპრეტაციისთვის. ეროვნული პარკის მთელ ტერიტორიაზე უნდა ჩატარდეს გამორჩეული ხეების აღწერა მეცნიერული კვლევების გათვალისწინებით (მაგ. ბოლაშვილი, წიქარიშვილი და სხვები, 2009წ). გ) ტყის განახლება: მიუხედავად იმისა, რომ კოლხურ ტყეს განახლების მაღალი უნარი აქვს, რამდენიმე ადგილზე ადრე გაკაფული   ფართობები კვლავ ხეების გარეშე არის დარჩენილი და მჭიდროდაა დაფარული  გვიმრებით (Pteridium tauricum) და ბუჩქებით (ძირითადად Rubus spp., Rhododendron spp., Laurocerasus officinalis და სხვები). თუ სიტუაცია ასე გაგრძელდა, მცენარეულობა შეიძლება მოიჭრას და ადგილობრივი ბუნებრივად დამახასიათებელი  ხის ჯიშები დაირგას.  თავი IV სიტუაციური ანალიზი მუხლი 24🔗. ბიომრავალფეროვნებისა და ლანდშაფტების კონსერვაცია 1.  ეროვნული პარკის ეკოსისტემების მდგომარეობა და მათზე ზეწოლა: ა) ბუნებრივი რესურსების გამოყენება: ა.ა) თაფლის წარმოება ეროვნული პარკის ტერიტორიის ტრადიცული  გამოყენების ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენს. თაფლის წარმოებას მისდევენ ჩაქვისთავსა და ეროვნული პარკის გარეთ მდებარე სოფლებში. ფუტკრების მიერ ნექტრის აღება არ იწვევს ზიანს, პირიქით ეს განიხილება, როგორც დადებითი შედეგის მომტანი მცენარეულობისთვის. ფუტკრის სკების განთავსებას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არ აქვს ნეგატიური  გავლენა იმ შემთხვევაში, თუ არ ხდება ხეების მოჭრა ან ახალი გზების შექმნა,  მაშასადამე, უნდა იყოს ნებადართული ტრადიციული გამოყენების ზონაში.   ფუტკრის სკების განთავსება იმ ადგილებში, რომლებიც ტრადიციულად წარმოადგენდა ფუტკრის სკების განთავსების ადგილს და დღესდღეობით განეკუთვნება ვიზიტორთა ზონას, არ უნდა იყოს შეზღუდული, ვინაიდან იქ ფუტკრის არსებობა არ იწვევს არანაირ ზიანს. ა.ბ) კაკლისა და წაბლის ხეების ნაყოფის  პირადი მოხმარების მიზნით შეგროვება ასევე ტრადიციულია, რომელიც არ ახდენს რაიმე სახის ნეგატიურ გავლენას ბუნებრივ ეკოსისტემებზე და დაშვებულია მხოლოდ ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში. სხვადასხვა მცენარის ფოთლებისა და ხილის შეგროვება ჩაისთვის და მსგავსი მიზნებისთვის ასევე ნებადართულია ტრადიციული გამოყენების ზონაში. ა.გ) ხე-ტყის გამოტანა შეიძლება განიხილებოდეს როგორც ტრადიციული გამოყენება, მაგრამ მას აქვს პოტენციალი, რომ ადვილად გაანადგუროს ეროვნული პარკის ბუნებრივი მცენარეული თანასაზოგადოება. ტრადიციული გამოყენების ზონაში ტყეების მნიშვნელოვანი ნაწილის არსებული მდგომარეობა არის არასახარბიელო, რადგან ხდებოდა ეროვნული პარკის დაარსებამდე ხეების უკონტროლო ჭრა,  ტყის ბილიკების გასწვრივ არსებული წიფლის კორომები განსაკუთრებით ცუდ მდგომარეობაშია. მეორე მხრივ, ტრადიციული გამოყენების ზონის უფრო შორეულ ნაწილებში, ტყის ბილიკებიდან 50 მეტრზე უფრო დიდ მანძილზე, ტყის მდგომარეობა არის კარგი და ბუნებრივთან საკმაოდ მიახლოებული. ეროვნული პარკიდან შეშის სახით მოჭრილი ხის 95%-ზე მეტი არის წიფელი. დღეისათვის ყველა მომაკვდავი, მნიშვნელოვნად დაზიანებული, დამტვრეული ან წაქცეული ხე, რომელიც მდებარეობს ტყის ბილიკებთან  ახლოს (როგორც წესი 30-40 მეტრის მანძილზე) არის მონიშნული და გამოიყოფა მხოლოდ როგორც საშეშე მერქანი. ზეზემდგომი, ჯანსაღი ხეები არ იჭრება. ბილიკებიდან უფრო მეტი მანძილით დაშორებული ხეები ადგილობრივი მოსახლეობის ინტერესის საგანს არ წარმოადგენს მათი ტრანსპორტირებისთვის საჭირო ხარჯების სიდიდის გამო. საშეშე მერქნის მოპოვების კონტროლის მიზნით თითოეულ ხეს აქვს ნომერი ხის იდენტიფიკაციისთვის. შეშა გაიცემა  მტირალას ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობაზე -  ოჯახზე -10 მ​3​- მდე ოდენობით წლის განმავლობაში. ცხრილი 4. გასული 7 წლის განმავლობაში მონიშნული და გაცემული  შეშის რაოდენობა (კუბური მეტრი) წელი მონიშნული ათვისებული 2008 3,232.02 1,040.03 2009 2,298.55 1,050.10 2010 2,798.99 1,420.04 2011 1,519.07 205.39 2012 1,776.61* 922.48 2013 1,028.85** 278.17 2014 1226.20 654.45 * მოიცავს 2011 წლიდან დარჩენილ 1313.68 მ​3 ** მოიცავს 2011-2012 წლებიდან დარჩენილ 854.13 მ​3 *** ახლად მონიშნული შეშის მაქსიმალური სავარაუდო რაოდენობა ა.დ) 2008-2014 წლებში მონიშნული და რეალურად გაცემული საშეშე მერქნის ოდენობა მოცემულია IV ცხრილში. ზემოთ მოცემული ციფრები ნათლად გვიჩვენებს, რომ მოპოვებული  შეშის წლიური რაოდენობა ბევრად ნაკლებია ველზე მონიშნულ რაოდენობაზე.  ეს არის იმის გამო, რომ ხის  მოპოვება ძირითადად ხდება  სატყეო გზების სიახლოვეს, მაგრამ ხეების მონიშვნა  ხორციელდება მთლიან ტრადიციულ გამოყენების ზონაში. ბ) ხანძრები: მტირალას ეროვნულ პარკში მაღალნალექიანი ტენიანი კლიმატის გამო  ხანძარი ხშირად არ ჩნდება. მიუხედავად ამისა, პატრულირების ან სხვა აქტივობების დროს რეინჯერები  და სხვა ადამიანები  ყურადღებით უნდა დააკვირდნენ  ტერიტორიას და მინიმუმამდე შეამცირონ ხანძრის გაჩენის რისკი, რადგან წარსულში რამდენჯერმე გაჩენილა ხანძარი ეროვნული პარკის ტყეში.  ეროვნულ პარკსა და მის  შემოგარენში კოცონის დანთების დასაშვები ადგილები  ისე უნდა იყოს მოწყობილი, რომ არ დაუშვან დიდი ცეცხლის დანთება. გ) წყალი: ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე არსებობს რამდენიმე მდინარე. ადგილობრივ მოსახლეობას უფლება აქვს (გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს ნებართვის მიღების შემთხვევაში ტრადიციული გამოყენების ზონაში) მოიპოვოს წყალი საყოფაცხოვრებო მოხმარების მიზნით და განათავსოს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, რათა წყალი მიიყვანოს საკუთარ სახლებსა და ბაღებში. ამჟამად ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე წყლის მოპოვება ხდება ხელვაჩაურის მე-8, მე-9, 24-ე, 25-ე და ქობულეთის 48-ე, 66-ე, მე-13, მე-14 კვარტლებში. წყლის მოპოვების შედეგად ზიანი არ დაფიქსირებულა ბუნებრივ მახასიათებლებზე. დ) საძოვრები: მცირე რაოდენობით საქონელი ძოვს ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე, რაც ნებადართულია მხოლოდ ტრადიციული გამოყენების ზონაში. არსებული რაოდენობით საქონლის ძოვება გარემოზე  მნიშვნელოვან ზეგავლენას არ ახდენს. ე) ფლორა : ფართოდ გავრცელებულია 593 სახეობა და ქვესახეობა, მათ შორის 28 სახეობის ხე და 35 სახეობის ბუჩქი. სულ მცირე 76 სახეობა რელიქტურია. 66 სახეობა არის ენდემური (იხ. ცხრილი რეგიონის ენდემური სახეობების შესახებ).   ცხრილი 5.მტირალას ეროვნული პარკის ფლორის სახეობათა ენდემიზმი რეგიონი ენდემური სახეობების რიცხვი კავკასია 26 საქართველო 7 კოლხეთი 25 აჭარა-ლაზეთი 6 აჭარა 2 სულ 66 ვ)  ფაუნა: უახლესი დაკვირვებებისა და კვლევების შედეგების მიხედვით პარკის ცხოველთა სამყარო წარმოდგენილია 275 სახეობით. აქედან 71 ძუძუმწოვარია, 121 ფრინველის სახეობა, 10 ამფიბია, 22 რეპტილია, 17 თევზი და 34 უხერხემლოთა სახეობაა. პარკში გავრცელებულ სახეობებს შორის 12 სახეობა IUCN-ის წითელ ნუსხაშია შესული როგორც გლობალური საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობა (გადაშენების კრიტიკული საფრთხის წინაშე მყოფი, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი და მოწყვლადი კატეგორიები- იხ. ცხრილი 3). 66 სახეობა შესულია საქართველოს წითელ ნუსხაში (5 გადაშენების კრიტიკული საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობა, 16 გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი  და 45  მოწყვლადი სახეობა). 2.  დაცვა ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია საკმარისად აღჭურვილია იმისათვის, რომ უზრუნველყოს ტერიტორიის ძირითადი დაცვა (რეინჯერთა აღჭურვილობის ჩათვლით - კვადროციკლი, 4WD ავტომობილები, ცეცხლსასროლი იარაღი, უნიფორმები, ა.შ),   ასევე ეფექტური დაცვისათვის ადმინისტრაციას გააჩნია ფოტოხაფანგები.    თანამშრომლებს შეუძლიათ GPS-ების გამოყენება,  თუმცა   ყველა მათგანს არ აქვს საკმარისი გამოცდილება, თუ როგორ გამოიყენონ ისინი ეფექტურად. არსებობს მხოლოდ  რეინჯერთა ერთი სადგური - ეროვნული პარკის საზღვარზე ჩაქვსა და ჩაქვისთავს შორის - და ეს  საკმარისია დღეისათვის. ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია განიცდის მაღალხარისხიანი რუკების ნაკლებობას  დაცვის განყოფილების თანამშრომლებისთვის. ბ)  მუნიციპალიტეტებთან და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობასთან დამყარებულია მეგობრული თანამშრომლობა. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე პირუტყვის მიერ ძოვების თავიდან ასაცილებლად რამდენიმე ბარიერი აშენდა. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ დააყენა ნიშნები და სასაზღვრო ნიშნულები, რომელიც მოსახლეობას მიუთითებს ეროვნული პარკის საზღვრებსა და ტერიტორიებს, თუმცა საჭიროებს  დამატებას. არსებობს რიგი სხვა საკითხები, კერძოდ:   გ) ბრაკონიერობის ინტენსივობა შემცირდა, მაგრამ არის შემთხვევები ბრაკონიერობის მცდელობის, რამაც შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას   გადაშენების საფრთხის პირას მყოფი სახეობების პოპულაციებს. დ) უკანონო ჭრებს იწვევს მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები მოსახლეობისთვის  ალტერნატიული საწვავი საშუალების არარსებობა და საშეშე მერქნის მცირე რაოდენობით ხელმისაწვდომობა. 3.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციის კვლევა და მონიტორინგი: ა)  ეროვნული პარკის ადმინსიტრაციის რეინჯერები განსაკუთრებული ყურადღებით აკვირდებიან ეროვნულ პარკში ცხოველთა შემდეგ სახეობებს: არჩვი, მურა დათვი, კვერნა, მაჩვი, შველი, მგელი, გარეული ტახი, ტურა, ზღარბი, წავი და ფოცხვერი. მონაცემები ამ სახეობათა არსებობის შესახებ უკავშირდება რეინჯერების მიერ მოპოვებულ ინფორმაციას და მოიცავს დაფიქსირებული ინდივიდების რაოდენობას (ფოტოხაფანგი, ვიზუალურად) ან  კვალს.   ბ)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისთვის ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ქვეყნის მკვლევართა მიერ განხორციელებული სამეცნიერო კვლევის შედეგები. ჩამოსულ მეცნიერებთან  მჭიდროდ თანამშრომლობენ ადმინსიტრაციის თანამშრომლები, თუმცა ზოგიერთი კვლევითი საქმიანობის შედეგი დაკარგულია. გ)  ეროვნულ პარკში დამონტაჟებულია ცხრა ფოტოხაფანგი. მოპოვებული ფოტოები გვაწვდიან საინტერესო მასალას არა მხოლოდ ცხოველთა სახეობების არსებობის შესახებ (მურა დათვი, შველი და ა.შ.), არამედ ეროვნული პარკის წესების დამრღვევი ადამიანების, მათ შორის ბრაკონიერების  შესახებ. დ)  ბათუმის ბოტანიკური ბაღის წარმომადგენლები თავიანთი სამეცნიერო საქმიანობიდან გამომდინარე (მაგ: ბზის დაავადება) აქტიურად თანამშრომლობენ ეროვნულ პარკთან.  მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ არ დამყარებულა ოფიციალური ურთიერთობა ბათუმის ბოტანიკურ ბაღსა და მტირალას ეროვნულ პარკს შორის. ე)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის თანამშრომლების ცოდნა ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გავრცელებული სახეობებისა და მათი პოპულაციების მდგომარეობის შესახებ  არასაკმარისია; ე.ა) დეტალური ინვენტარიზაცია (ტყე, ფლორა, ფაუნა, ჰაბიტატები) არ არსებობს. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნისა და ფლორის სახეობების სიები შეიძლება ჩაითვალოს მეტნაკლებად სრულყოფილად, თუმცა არ განასხვავებს ეროვნული პარკის სხვადასხვა ნაწილებს ერთმანეთისგან; ე.ბ)  სახეობათა გამოვლენის დამადასტურებელი ინფორმაცია არასისტემატური დაკვირვებებიდან მომდინარეობს, ნაწილობრივ რეინჯერების მიერ კეთდება და ამიტომ შემოიფარგლება სახეობების შესახებ მათი ცოდნით (ძირითადად ეს არის მხოლოდ რამდენიმე სახეობის ძუძუმწოვარი). ზოგიერთ მონაცემს  ფოტოხაფანგების  ან სამეცნიერო კვლევების საშუალებით  იღებენ; ე.გ)  მეთოდოლოგია მონიტორინგის, მონაცემთა შეგროვებისა და შესაფერისი კონსერვაციის შესახებ არადამაკმაყოფილებელია. ასევე არ არსებობს კვლევის მასალები და ტექნოლოგიები (მაგ: შესაფერისი მონაცემთა ბაზები); ე.დ)  მონაცემები არ არსებობს პოპულაციების მდგომარეობის შესახებ - აღნიშნული ინფორმაცია საჭიროა სულ მცირე საქართვლოს წითელ ნუსხაში შეტანილი სახეობებისთვის; ე.ე)  ყველაზე სრულყოფილი მონაცემები არის ძირითადად ბათუმის ბოტანიკური ბაღის და ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მკვლევართა მიერ წარმოებული. არც ეს აღნიშნული მონაცემებია დეტალური იმისათვის, რომ მოხდეს ეროვნული პარკის ბიომრავალფეროვნების ადეკვატური აღწერა; ე.ვ) საქართველო იმყოფება ჰაბიტატების კლასიფიცირების პროცესში EUNIS-ის ჰაბიტატების კლასიფიკაციის სისტემის მიხედვით, რათა გამოვლინდეს პრიორიტეტული ჰაბიტატების კონსერვაციის საიტები  ევროკავშირის ორი ბუნების დირექტივის (ჰაბიტატების დირექტივა და ფრინველების დირექტივა),  აგრეთვე დაცული ტერიტორიების ზურმუხტის ქსელის შექმნის შესახებ ბერნის კონვენციის თანახმად. ეროვნულ დონეზე,  როგორც განსაზღვრის საფუძველი, მიმდინარეობს მუშაობა წინაპირობების შესაქმნელად  (მონაცემთა ბაზები და მონიტორინგის მონაცემები). ვ) ასევე არადამაკმაყოფილებელია ცოდნა ჰაბიტატების გავრცელებისა და მდგომარეობის შესახებ; ვ.ა) ბოლო ტყის ინვენტარიზაციის  ინფორმაცია მოძველებულია. ინვენტარიზაციის შედეგად მიღებული ინფორმაცია ძირითადად საჭიროა ტრადიციული გამოყენების ზონისათვის, სადაც ნებადართულია ხე-ტყის მოჭრა. ამ სიტუაციაში, მანამ სანამ განხორციელდება  ტყის დეტალური ინვენტარიზაცია, საჭიროა განხორციელდეს შეფასება ხე-ტყის დასაშვები ჭრის შესახებ ტყის ინდივიდუალურ მონაკვეთებზე. ვ.ბ) ეროვნული პარკისთვის და მისი მიმდებარე ზონისთვის  მცენარეულობის რუკა შემუშავდა ეროვნული პარკის შექმნის დაგეგმარების პერიოდში.  როგორც ერთ-ერთი მცირე ინფორმაციათაგანი ეროვნული პარკის შესახებ, იგი ხელმისაწვდომია GIS პროგრამის ფენის სახით. 4.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ა)  საბაზისო ინფორმაცია და მონიტორინგი, კვალიფიციური კადრების ნაკლებობა მონაცემების შეგროვებისა და მონიტორინგისთვის. ეს ნაწილობრივ გამოწვეულია დაბალი ხელფასით და შესაბამისად პერსონალის დენადობით. ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის საშტატო ნუსხაში არ არსებობს ბოტანიკოსის, ზოოლოგისა და ასევე სხვადასხვა  სამეცნიერო სფეროს სპეციალისტთა კადრები. ბ) ინვაზიური სახეობები: ზოგიერთი ინვაზიური სახოება გვხვდება მტირალას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე და მის შემოგარენში (Spiraea japonica, Paspalum dilatatum and Robinia pseudacacia). მიუხედავად ამისა, კოლხური ტყე საკმაოდ სტაბილურად გამოიყურება, იმისათვის რომ ბუნებრივად ხელი შეუშალოს არაადგილობრივი სახეობების შეღწევას და შესაბამისად ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე  ისინი გავრცელებული არიან მხოლოდ რამდენიმე ბილიკის გასწვრივ.  ვინაიდან ეს შეიძლება იყოს მხოლოდ მცენარეულობის ინვაზიური ქცევის ნატურალიზაციის ეტაპი, უნდა განხორციელდეს ამ სახეობების გავრცელების მონიტორინგი. ეროვნულ პარკში არსებული ბზის (Buxus colchica)  ტყეები დაზიანებულია სხვადასხვა დაავადებებითა და პათოგენებით, როგორიცაა ნიადაგის ფიტოპათოგენი (phytopathogen) -ფიტოფტორა (phytophthora genus), რომელიც იწვევს ფესვების ლპობას, ასევე სოკოვანი დაავადება- Cylindrocladium buxicola, რომელიც იწვევს ბზის დაზიანებას და მუხლუხა - Cydalima perspectalis. სხვადასხვა კვლევა ჩატარდა ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში, მას შემდეგ, რაც დაფიქსირდა ბზის ხეების გაზრდილი სიკვდილიანობა 1990-იანი წლების ბოლოს. დღესდღეობით ეროვნულ პარკში ბზის ხეების 70%-ზე მეტი დაზიანებულია და თითქმის მთლიანი ბზის პირველყოფილი ტყე მძიმედაა დაავადებული. ტყის არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით არ არსებობს მიზანშეწონილი მართვის ურთიერთქმედება დარჩენილი ტყის გადასარჩენად, რადგან  ფუნგიციდებისა და ინსექტიციდების მასშტაბური გამოყენება (მაგ: საჰაერო შეწამვლის მეთოდით) არ არის ტექნიკურად შესაძლებელი  და იმედის მომცემი, ისევე როგორც არ არის სასურველი  ყველა სხვა სოკოსა და მწერებზე დამღუპველი გავლენის გამო. ქიმიური დამუშავება წარმატებით განხორციელდა მცენარეთა სანერგესა და პარკის ლანდშაფტებზე, სადაც თითოეულ მცენარეს შეიძლება უმკურნალონ ინდივიდუალურად მაგრამ არა ბუნებრივ ტყეებში. მენეჯმენტის ღონისძიებები შეზღუდულია და ფოკუსირება უნდა  მოხდეს შემდგომი კვლევების ჩატარებაზე, რათა მოხდეს გენეტიკურად რეზისტენტული მცენარეული მასალის იდენტიფიცირება. კვლევები ამ თემაზე დაფინანსდა ევროპის სამეზობლო და პარტნიორობის ინსტრუმენტის აღმოსავლეთის ქვეყნების სატყეო სექტორში კანონაღსრულებისა და მართვის II პროგრამის ფარგლებში; Matsiakh, I. (2014) ტყის მავნებლების შეფასება და დაავადებები საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე, დასკვნითი ანგარიში. ENPI FLEG EAST II. გ) წაბლის ხეებს (Castanea sativa) აზიანებს სხვა დაავადებები, როგორიცაა სოკოვანი დაავადება - Cryphonetria parasitica. დ) ადამიანსა და მტაცებელს შორის კონფლიქტი: ინფორმაცია ამ პრობლემის შესახებ არაა სანდო. მურა დათვის მიერ დაფიქსირდა  თავდასხმის რამდენიმე შემთხვევა პირუტყვსა და ფუტკრის სკებზე. სოფლის მოსახლეობის მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, 145 ასეთი შემთხვევა მოხდა მტირალას ეროვნულ პარკში და მის შემოგარენში 2011-2013 წლებში. მხოლოდ ერთი შემთხვევა იყო პირუტყვზე 2011 წელს და ფუტკრის სკების 12 შემთხვევა, რომლებიც განადგურდა მურა დათვის მიერ სოფელ ჩაქვისთავში 2013 წელს, რაც დადასტურებულია  რეინჯერის მიერ. ე) მენეჯმენტის სტრატეგიები: ე.ა)  მონაცემთა შეგროვების და მონიტორინგის მეთოდები უნდა იყოს შედგენილი და განხორციელებული, როგორც ყოველდღიური რუტინული საქმინობა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისთვის; ე.ბ) ფლორის, ფაუნისა და ჰაბიტატების დეტალური ინვენტარიზაციის სტრატეგია უნდა შეიქმნას; ე.გ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების  სტრატეგია უნდა შეიქმნას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, რომელმაც  ძირითადად უნდა განსაზღვროს  წლიური დასაშვები ჭრების ოდენობა; ე.დ) მტაცებლების (მურა დათვი, მგელი და ფოცხვერი) მიერ გამოწვეული ზიანის შემცირებისა და  პრევენციის სტრატეგია  უნდა შემუშავდეს; ვ) მერქნიან მცენარეთა საბაზისო კვლევა; ვ.ა) ზუსტი ინფორმაციის ნაკლებობა; ვ.ბ) კვლევის განხორციელებისთვის საჭირო სპეციალური აღჭურვილობის ნაკლებობა (მაგ: GPS მიმღებები, ზუსტი რუკები, მეთოდოლოგია). მუხლი 25🔗. კულტურული მემკვიდრეობა, ტრადიციები და სამზარეულო 1.  ეროვნული პარკის გარშემო არსებული თემების კულტურა, ტრადიციები და სამზარეულო მიმზიდველია ვიზიტორებისთვის. სოფლის ზოგიერთმა მაცხოვრებელმა გამოიყენა ეს შესაძლებლობა და ვიზიტორებს  შესთავაზა ღამის გათევის მომსახურება, ადგილობრივი პროდუქციის გაყიდვა და ერთ შემთხვევაში გაიხსნა რესტორანი, რომელიც მნახველს სთავაზობს ტრადიციულ კერძებს. თუმცა ამ პროდუქციისა და სერვისების  ხარისხსა და ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით არსებობს რიგი პრობლემები: ა) ადგილობრივ მოსახლეობაში არ არსებობს სამეწარმეო კულტურა, ძირითადად თუ როგორ უნდა მოახდინოს ტერიტორიის, პროდუქტებისა და სერვისების მარკეტინგი (ეს ეხება ადგილობრივი პროდუქტების შეფუთვასაც); ბ) საკვები პროდუქტების უსაფრთხოების სტანდარტები  ყოველთვის არაა დაცული; გ) სერვისების  ხარისხი ხშირად არ შეესაბამება ვიზიტორების მოლოდინს; დ) ადგილობრივი პროდუქციის მარკეტინგი და გაყიდვა არ არის კარგად ორგანიზებული. 2. ისტორიისა და კულტურის შესახებ ცნობები არა არის საკმირისი. არ არსებობს ინფორმაცია ზოგიერთი ისტორიული მემკვიდრეობის შესახებ. ისტორიული წყაროებიდან ცნობილი ზოგიერთი მახასიათებელი, ჯერ კიდევ არ არის ადგილზე გამოვლენილი და შესწავლილი. მუხლი 26🔗. ეკოგანათლება 1.  ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების მართვა: ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია ახორციელებს ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამებს, რომლის ფარგლებშიც ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია რეგულარულად ატარებს ეკოსაგანმანათლებლო ლექციებს და სემინარებს საჯარო სკოლებსა და სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებში და ხვდება მიმდებარე ტერიტორიების მოსახლეობას. ამ აქტივობების მთავარი მიზანია ეროვნული პარკის დაარსების მიზნის განმარტება და ადამიანებისთვის ეროვნული პარკის ღირებულებების გაცნობა. ბ)  დასუფთავების აქციები რეგულარულად ეწყობა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ. ყოველწლიურად ადმინისტრაცია აწყობს რამდენიმე დასუფთავების აქციას. ტურისტული რუკების და ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაცია ვრცელდება რეგიონში არსებულ სასტუმროებში. გ) ხდება ეკოტურებისა და ეკობანაკების ორგანიზება სხვადასხვა უნივერსიტეტის სტუდენტებისა თუ ახალგაზრდების სხვა ჯგუფებისათვის. ღონისძიებები ხორციელდება სკოლებისა და საზოგადოებისთვის მწვანე კალენდრის მიხედვით. დისკზე ჩაწერილი ეკოთამაში და საინფორმაციო ბუკლეტი გამოიცა 2012 წელს და დაურიგდა პარტნიორებს. 2.  ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ა) არ არსებობს საკმარისი ინფორმაცია ეროვნული პარკის როგორც ეკოგანათლებისთვის შესაფერისი ადგილის  შესახებ; ბ) ეკოგანათლების კულტურა რეგიონში ძალიან ზოგადია (წიგნების, სახელმძღვანელოების ნაკლებობა); გ) ეროვნულ პარკში ექსკურსიების ნაკლებობა (ექსკურსიები, როგორც წესი, მხოლოდ ეროვნული პარკის გარეთ არსებულ კულტურულ ძეგლებზე ეწყობა); დ) ადმინისტრაციას სჭირდება მეტი რესურსი ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განსახორციელებლად. ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობები ამჟამად ბუნებრივი რესურსების მართვის სპეციალისტის პასუხისმგებლობაა. ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების ორგანიზება და განხორციელება მოითხოვს სპეციალურ უნარებს და პასუხისმგებლობა უნდა დაეკისროს შესაბამის კვალიფიციურ სპეციალისტს; ე)  ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების მრავალფეროვნების ნაკლებობა, მაგ: ბუნების შემეცნებითი თამაშები. მუხლი 27🔗. წვლილის შეტანა ადგილობრივ ეკონომიკაში 1. ადგილობრივ ეკონომიკაში ეროვნული პარკის მიერ წვლილის შეტანა ხდება ტურიზმის განვითარების მეშვეობით, რომლებიც იყენებენ ეროვნული პარკის მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობის მიერ წარმოებულ პროდუქტებსა და შეთავაზებულ სერვისებს.   2.ადმინისტრაციის შესაძლებლობები, შეიტანოს წვლილი ადგილობრივ ეკონომიკაში  შემოიფარგლება ტურიზმის, რეკრეაციისა და ადგილობრივი პროდუქტების მარკეტინგით მტირალას ეროვნული პარკის ბრენდის სახელის გამოყენებით.  3. არასამთავრობო ორგანიზაციამ „მთა-ბარი“ დაარსა თაფლის მწარმოებელთა ქსელი, რომელიც ემსახურება ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლებს. თაფლი იყიდება სხვა ადგილობრივ პროდუქტებთან ერთად ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან  მდებარე პატარა მაღაზიაში. 4. ყოველ წელს 2012 წლიდან მოყოლებული ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია ატარებს სოციალურ-ეკონომიკურ გამოკითხვებს ადგილობრივ მოსახლეობას შორის. კითხვარი შეიცავს ადგილობრივი ეკონომიკისა და ეროვნული პარკის დამოკიდებულებასთან დაკავშირებულ კითხვებს. რესპოდენტების მიერ კითხვარებზე გაცემული პასუხები  არათანმიმდევრულია და შესაძლოა, რომ ისინი არ ასახავდეს არც მათ აზრებს და არც რეალობას. დამატებით, შედეგები სათანადოდ არაა დამუშავებული და მონაცემთა ნაწილი დაკარგულია. კვლევის შედეგები ნაკლებად ფასეული და საიმედოა. არ არსებობს მტირალას ეროვნული პარკის მიერ ადგილობრივ ეკონომიკაში შეტანილი წვლილის რაოდენობრივი მონაცემები. მუხლი 28🔗. ტურიზმი და რეკრეაცია 1. მტირალას ეროვნული პარკის შექმნიდან, პარკის ადმინისტრაციამ პარტნიორებთან თანამშრომლობით შექმნა ინფრასტრუქტურა და სერვისების ფართო სპექტრი, როგორიცაა: ა) ვიზიტორთა ცენტრი ღამის გასათევი ოთახებით, საგამოფენო დარბაზითა და სამზარეულოთი (აშენდა 2008 წელს). საბანაკე ადგილებისა და სხვა ტურისტული აღჭურვილობის (საძილე ტომრები, ზურგჩანთები, პარალონები, კარვები) შეთავაზება; ბ) მოწყობილია ორი ბილიკი, რომელიც მარკირებულია და განთავსებულია საინფორმაციო დაფები. ბილიკი ჩაქვისთავიდან მიუყვება ერთი ჩანჩქერამდე „წაბლნარის მარშრუტი“ და მეორე - ტურისტული თავშესაფრისკენ „ცივწყაროს მარშრუტი“ გ) ტურისტული თავშესაფარი (აშენებულია 2011 წელს) და მოწყობილია რამოდენიმე ადგილზე საპიკნიკე; დ) ,,ზიპლაინი“; ე) ,,კანიონინგი“; ვ) საინფორმაციო მასალები და ბროშურები ეროვნული პარკის შესახებ. 2.  ადგილობრივი მოსახლეობა ვიზიტორებს სთავაზობს რამდენიმე მომსახურებას ეროვნული პარკის შემოგარენში, როგორიცაა: ა) საოჯახო ტიპის სასტუმროები; ბ) რესტორნები; გ) გიდის მომსახურება; დ) საცხენოსნო სერვისი; ე) სამთო ველოსიპედების გაქირავება; ვ) ადგილობრივი პროდუქციის გაყიდვა. ზ) 2014 წელს გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაციის პროექტმა ჩაუტარა ტრენინგები ზოგიერთ ადგილობრივ მოსახლეს პროექტის მიერ დამონტაჟებული ,,ზიპლაინისა“ და ,,კანიონინგის“ მარშრუტის ფუნქციონირების შესახებ. 3. ეროვნული პარკისა და ტურიზმის ინფრასტრუქტურის დაარსებიდან, ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია აწვდის ინფორმაციას დაინტერესებულ პირსა და ორგანიზაციას პრეზენტაციებისა თუ სხვადასხვა ღონისძიებაში მონაწილეობის მეშვეობით (მაგ: 2012 წელს სპეციალური პრეზენტაცია მომზადდა და წარედგინა 24 ტურ-სააგენტოს, ხოლო 2013 წელს - ასევე ჟურნალისტებს ბელორუსიიდან და უკრაინიდან).  პრეზენტაცია ეროვნული პარკის შესახებ რეგულარულად ეწყობა ტურიზმისა და სასტუმრო მომსახურების საკითხებზე გამართულ ექსპო-ბათუმის საერთაშორისო  გამოფენაზე. 4. ზოგიერთი ადგილობრივი ტურისტული სააგენტო აწყობს ერთდღიან ტურებს ტრანსპორტითა და გიდის თანხლებით მტირალას ეროვნულ პარკში. მომხმარებელთა უმრავლესობას წარმოადგენენ ტურისტებს პოლონეთიდან, უკრაინიდან, რუსეთიდან და სომხეთიდან. 5.  2010 წლიდან  ჩაქვისთავში არსებულ ვიზიტორთა ცენტრში ვიზიტორებს სთხოვენ კითხვარის შევსებას.  2010 წელს კითხვარი შეავსო 51-მა ვიზიტორმა, 2011-ში – 94-მა, 2012-ში – 350-მა, ხოლო 2013-ში – 250-მა ვიზიტორმა. სამწუხაროდ, პასუხების ნაწილი დაკარგულია, 2010-2011 წლების კვლევების ზოგიერთი შეკითხვა განსხვავდებოდა და  ამიტომ შეუძლებელია კვლევის მთლიანი პერიოდის ფარგლებში შედარების გაკეთება. კიდევ ერთი კვლევა განხორციელდა ტურისტულ სააგენტოებს შორის 2013 წელს. 6.  ფაქტები და რიცხვები ვიზიტორთა შესახებ: ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის ჩაქვისთავში არსებული ვიზიტორთა ცენტრის  ჩანაწერების თანახმად, ვიზიტორთა რაოდენობა 2010-2013 წლების პერიოდისთვის ნაჩვენებია VI ცხრილში. ამ რიცხვებიდან გამომდინარე ნათელია, რომ უცხოელთა თანაფარდობა განუწყვეტლივ იზრდება (6% – 13% – 15% – 25%). 2013 წელს  ვიზიტორთა 10-15 %-მა ღამე გაათია ადგილზე (ჩვეულებრივ 2-3 ღამე). ძირითადი ტურისტული სეზონის დროს დაახლოებით 25 ადამიანი ყოველდღიურად სტუმრობს პარკის ადმინისტრაციის სათაო ოფისს ჩაქვში, მაგრამ მათი რაოდენობა მნიშვნელოვნად დაბალია  სეზონის  შემდგომ პერიოდში. ეროვნული პარკის სხვა ადგილებში არ არსებობს სანდო ინფორმაცია ვიზიტორთა შესახებ, რადგან მათი აღრიცხვა ხდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც მათ ეროვნული პარკის რეინჯერები ხვდებიან პატრულირების დროს. ცხრილი  6. ვიზიტორთა რაოდენობა მტირალას ეროვნულ პარკში 2010 2011 2012 2013 2014 საქართველოს მოქალაქეები 14,461 16,803 18,731 12,353 16763 უცხოელები 889 2,597 3,219 4,100 6205 სულ 15,350 19,400 21,950 16,453 22968 ვიზიტორების აღრიცხვა სისტემატურად ხდება ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრში. ცხრილში მოცემული რიცხვები მოიცავს ასევე რეინჯერების მიერ სხვადასხვა ადგილიდან მოწოდებულ არასისტემურად შეკრებილ მონაცემებს. ბ) ვიზიტორთა შორის ჩატარებული გამოკითხვიდან მიღებული მონაცემების თანახმად ეროვნულ პარკში ვიზიტის ძირითად მოტივაციას  წარმოადგენს ლაშქრობა ველურ ბუნებაში (44 %).  42%-ს ურჩევნია ფეხით გასეირნება მანქანებისა და ცხენების გამოყენების გარეშე. გამოკითხულთა 39%-ს ურჩევნია კარავში ღამის გათენება, 28 %-ს – საოჯახო ტიპის სასტუმროებში, ხოლო 20%-ს ვიზიტორთა ცენტრში. გამოკითხულთა 65%-მა უპასუხა, რომ ტურისტული ინფრასტრუქტურა არის კარგი და არ საჭიროებს გაუმჯობესებას. ვიზიტორთა უმრავლესობამ ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაცია მიიღო ინტერნეტის საშუალებით ან პირადი რეკომენდაციით (ორივე თანაბრად 32%), 13%-მა ტელევიზიის ან რადიოს საშუალებით. კვლევის შედეგების მიხედვით, ეროვნული პარკის ტიპური ვიზიტორი არის 26-დან 35 წლამდე, რომელიც მოგზაურობს მეგობრებთან ერთად ფეხით და უპირატესობას ანიჭებს უბრალო, მაგრამ სრულყოფილად განვითარებულ ინფრასტრუქტურას.   7.  სერვისებისა და შეთავაზებების გამოყენების დონე: ა) ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია ვიზიტორებსა და ტურიზმით დაინტერესებულ პარტნიორებს რეგულარულად სთავაზობს ბუკლეტებს. 2012-2014 წწ. რაოდენობა მოცემულია VII ცხრილში. ცხრილი 7. მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ დარიგებული ბუკლეტების რაოდენობა წელი ბუკლეტების რაოდენობა 2012 11500 2013 3590 2014 (I.-VI.) 3700 2012 წლამდე ბუკლეტები გაიცემოდა უფასოდ, ხოლო 2013 წლის მეორე ნახევრიდან ბუკლეტები გახდა ფასიანი (2 ლარი) ბ) ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრში სხვადასხვა სერვისის შეთავაზება ხდება. სერვისებით მოსარგებლე ადამიანების რაოდენობის აღრიცხვა ხორციელდება შემოსული თანხის მიხედვით, თუმცა მომხმარებელთა ზუსტი სტატისტიკა არ არის ცნობილი. მე-8 ცხრილში ნაჩვენებია 2011-2013 წლების მონაცემები („სასტუმრო ოთახი“ იგივე შემოსავალს აღნიშნავს, რაც შემდგომში მოხდა საიჯარო ხელშეკრულების გზით („იჯარა“). ცხრილი 8. სერვისებით სარგებლობა ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრში (ლარებში, ბოლო მარჯვენა სვეტის გამოკლებით) 2011 2012 2013 2014 2014 მომხმარებელთა რაოდენობა კარავი 17 40 210  166    83 საძილე ტომარა 0 66 227   212.84   42 ზურგჩანთა 5 10 0 0 0 კვადროციკლი 70 0 0 0 0 საპიკნიკე ადგილი 400 520 600  2410    2000 საბანაკე ადგილი 160 130 273  908     540 ტურისტული თავშესაფარი 0 525 255  725    48 სასტუმრო ოთახი 3,950 1,700 0 1480    58 იჯარა 0 1,389 2,953 0 Zip-line 0 0 0 2115 141 სულ 4,602 4,591 4,550  8016.84 გ) არ არსებობს ინფორმაცია როგორც სხვა ორგანიზაციების, ასევე არც ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ  შეთავაზებული სერვისებით  სარგებლობის ინტენსივობის შესახებ.  8.  ვიზიტორთა სერვისების მართვა: ა) ეროვნული პარკის  ადმინისტრაციული განყოფილება  პასუხისმგებელია ვიზიტორთა სერვისების განვითარებასა და მართვაზე. აღნიშნულ განყოფილებაში არის ვიზიტორთა მომსახურების მხოლოდ ერთი სპეციალისტი. ადმინისტრაციული განყოფილების ვიზიტორთა მიმართულების ძირითადი ფუნქციები და პასუხისმგებლობებია: ა.ა) სრული პასუხისმგებლობის აღება ვიზიტორთა პროგრამის შემუშავებასა და განხორციელებაზე; ა.ბ) ვიზიტორთა პროგრამებისა და ინფრასტრუქტურის განვითარების მიმართულებით წინადადებების შემუშავება და ვიზიტორების ინფრასტრუქტურის მდგომარეობის მონიტორინგი და მოვლა-შენარჩუნება; ა.გ)  ეკოტურისტული სერვისებით ტურისტების უზრუნველყოფა დაცულ ტერიტორიაზე; ა.დ) პარკის ადმინისტრაციის ვიზიტორთა ცენტრის მართვა; ა.ე) საინფორმაციო მასალების მომზადება და გავრცელება; ა.ვ) სტატისტიკის წარმოება . 9.  ტურიზმთან და ვიზიტორთა სერვისებთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ა) ზოგიერთი ობიექტისა და სერვისის სტანდარტი არაა მაღალი; ბ) რთული მისასვლელი გზა: ბ.ა) ჩაქვიდან ჩაქვისთავმდე მიმავალი 15 კმ-იანი გზის მონაკვეთის მხოლოდ 10 კმ-ია ჯერჯერობით დაგებული.  ეროვნულ პარკში მიმავალი სხვა მისასვლელი გზა არ არსებობს.  პარკირების ადგილები არ არის არც ჩაქვისთავში, გარდა ვიზიტორთა ცენტრის გვერდით მდებარე შეზღუდული პარკინგის ადგილებისა და არც ეროვნული პარკის საზღვრების მახლობლად; ბ.ბ) სოფელ ჩაქვისთავს მხოლოდ ზაფხულის სეზონზე ემსახურება ერთი ავტობუსი. სეზონის დასრულების შემდეგ კი ტრანსპორტირება მხოლოდ კვირის ზოგიერთ დღეს ხორციელდება. სხვა არანაირი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არ მიდის ეროვნულ პარკში; გ) ეროვნული პარკის თანამშრომლებს და ადგილობრივ მოსახლეობას უცხო ენების ცოდნის პრობლემა აქვთ;    დ)  კვალიფიციური გიდების ნაკლებობა; ე) ეროვნული პარკის შესახებ  საინფორმაციო მასალის, მათ შორის რუკების ნაკლებობა; ვ) არსებობს მარკირებული ტურისტული ბილიკების რაოდენობის  გაზრდის საშუალება ჩაქვისთავისა და კინტრიშის დამაკავშირებელი  გზის ჩათვლით; ზ) სუვენირების / საჩუქრების მაღაზიების ნაკლებობა; თ) სერვისების ინტერნეტით დაჯავშნის სისტემის არარსებობა; ი) ტურისტული ინფრასტრუქტურა  ჯერჯერობით მხოლოდ ჩაქვისთავში და მის შემოგარენში გვხვდება, ვიზიტორთათვის სხვა ინფრასტრუქტურა არ აშენებულა ეროვნული პარკის მიდამოებში. თავი V ზონირება მუხლი 29🔗. მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონირება მტირალას ეროვნული პარკის განსაკუთრებული თვისებების, მათი ამჟამინდელი მდგომარეობის, მათზე ზემოქმედების და არსებული მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებამდე მოქმედი ფუნქციონალური ზონების გათვალისწინებით მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონები უნდა იყოს შემდეგი: (მტირალას ეროვნული პარკის ზონირება დატანილია რუკაზე დანართში 2.) ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა ა.ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა შექმნილია იმ ხელუხლებელი ბუნებისა და ჰაბიტატის შესანაჩუნებლად, რომლებიც ძალიან ახლოს არიან თავიანთ ბუნებრივ მდგომარეობასთან, ასევე არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევებისა და ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების ჩასატარებლად. ზონა შედგება ეროვნული პარკის იმ ნაწილებისგან, რომლებზეც ანთროპოლოგიური ზეგავლენა ძალიან უმნიშვნელოდ იყო. ეს ზონა წარმოადგენს იშვიათი, ხელუხლებელი ეკოსისტემების (წიფლნარების), იშვიათი ან გადაშენების პირას მისულ ცხოველთა და მცენარეთა ძირითად ჰაბიტატებს,  ცხოველთა ასეთ სახეობებს განეკუთვნებიან: მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx Lynx),  არჩვი (Rupicapra rupicapra). მცენარეებს შორის  გვხვდება ურთხელი (Taxus baccata), წაბლი (Castanea sativa), კაკალი (Juglans regia), ბზა (Buxus colchica), ეპიგეა (Epigea) და Rhododendron ungernii. ბ) ვიზიტორების ზონა ბ.ა) ვიზიტორების ზონა ეწყობა გარემოს დაცვის, რეკრეაციისა და საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მიზნით. ეს ზონა მოიცავს ტერიტორიებს, რომლებმაც განიცადეს მეტნაკლები ცვლილებები ადამიანის ჩარევის შედეგად, მაგრამ არ არის დაშვებული ხის ჭრა და სადაც წარმოდგენილია ეკოსისტემის ყველაზე მეტად დამახასიათებელი ნიმუშები. საჭიროებისამებრ, შესაძლოა მოხდეს აღდგენა ან კონსერვაციის მართვა. ამ ზონაში მდებარეობს ვიზიტორებისთვის საინტერესო და მიმზიდველი ადგილები, როგორიცაა: მაღალი სარეკრეაციო ღირებულებისა და ხელმისაწვდომი ბუნებრივი მახასიათებლებით გამორჩეული ადგილები. ვიზიტორთათვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურა არის პრაქტიკული, ადვილად გამოსაყენებელი, კონტროლის ქვეშ და მოვლილი, ამავდროულად – მრავალფეროვანი და მიმზიდველი. ამ ზონაში ასევე შედის ტერიტორიები, რომლებიც წარმოადგენენ სხვადასხვა ცხოველების ჰაბიტატებს და სამიგრაციო ბილიკებს. გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა გ.ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა ეწყობა გარემოს დაცვის, ასევე განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციული გამოყენების მიზნით.   ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენება პარკის მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის მიერ შეშის მოგროვების, საძოვრისა და თხილის თუ კენკრის შეგროვებისთვის. აღდგენითი ღონისძიებები შესაძლოა განხორციელდეს იმ ტერიტორიებზე, სადაც ადგილი ჰქონდა ადამიანის ჩარევას, რათა მოხდეს ეკოსისტემების მათთვის დამახასიათებელი ბუნებრივი გზით განვითარების ხელშეწყობა. შეიძლება განხორციელდეს საჭიროების შემთხვევაში კონსერვაციის მენეჯმენტი. ყველა ამ საქმიანობის განხორციელება, გარკვეული ლიმიტირების ფარგლებში, ნებადართულია ტრადიციული გამოყენების ზონაში. მუხლი 30🔗. მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონების ტერიტორია და საზღვრები მტირალას ეროვნული პარკის ფუნქციონალური ზონებია: ა) მკაცრი დაცვის ზონა - 2452,0 ჰა; ბ) ტრადიციული გამოყენების ზონა - 5133,5 ჰა; გ) ვიზიტორების ზონა - 8022,8 ჰა. მუხლი 31🔗. მტირალას ეროვნული პარკის ზონებში დაშვებული საქმიანობა 1. ბუნების მკაცრი დაცვის ზონაში აკძლულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევის, მონიტორინგისა და ინვენტარიზაციისა; ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობისა; გ) დაცვის ღონისძიებების გატარების (დაცვის ინფრასტრუქტურის, ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება, მავნებლებთან   და დაავადებებთან  ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა). 2.  ვიზიტორთა ზონაში აკძლულია ყოველგვარი საქმიანობა გარდა: ა)  ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების კონსერვაცია, მოვლა და აღდგენა; ბ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური სისტემის დაცვა და მონიტორინგი; ტყის ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა; გ) სამეცნიერო კვლევა და მონიტორინგი; დ) გარემოს მონიტორინგი და კვლევა, საჭირო  აპარატურის დაყენების ჩათვლით; ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; ვ) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო - მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება; ზ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; თ) ვიზიტორებისთვის კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული დაშვება, ფეხით, ცხენით, ველოსიპედით, თოვლის ფეხსაცმელების გადაადგილება  ძირითად ბილიკებზე. გადაადგილება ნაწილობრივ სახეშეცვლილი ბუნების ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით; ი) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის მშენებლობა, მოვლა და სარგებლობა; კ) ხილ-კენკროვნებისა და სოკოს შეგროვება მხოლოდ ვიზიტორთა პირადი მოხმარების მიზნით; ლ) ფუტკრის სკების  განთავსება, თუ იგი არ იწვევს სხვა საქმიანობის შეფერხებას. ფუტკრის სკების განთავსების შემთხვევაში არ უნდა მოხდეს მცენარეების მოჭრა, ნიადაგის ზედაპირის მოსწორება ან დამუშავება, დროებითი შენობა ნაგებობებისა და ინფრასტრუქტურის განთავსება და სხვა. ასევე სკების განთავსების ადგილები დაშორებული უნდა იყოს ძირითადი ტურისტული მარშრუტებიდან იმ მანძილზე, რომ საფრთხე არ შეექმნას ვიზიტორთა გადაადგილებას. მ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (ხანძრებთან, მავნებლებთან   და დაავადებებთან  ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა). ნ) მოქმედი კანონმდებლობით განსაზვღული სხვა საქმიანობები; 3. ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკძლულია ყოველგვარი საქმიანობა გარდა: ა) ტერიტორიის ეკოლოგიური ბალანსის შენარჩუნება; ბ) არსებული ეკოსისტემის საზღვრებში გავრცელებული გარეული ცხოველების,  მცენარეებისა და ჰაბიტატის სახეობების კონსერვაცია, დაცვა და აღდგენა; გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვა და მონიტორინგი, დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა; დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა; ვ) ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით, ადგილობრივი მოსახელეობისათვის ამ მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილებისას გამყოლის/გიდის თანხლებით, ადმინისტრაციისათვის სამსახურეობრივი საჭიროებისას; ზ) ვიზიტორებისთვის დასაშვებია ფეხით, ცხენებით, ველოსიპედებით  გადაადგილება; თ) დაცვისა და ეკოტურიზმისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის შექმნა და შენარჩუნება; ი) საკადასტრო ღონისძიებების განხორციელება; კ) დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობის მიერ არამერქნული პროდუქტების გამოყენება მათი პირადი საჭიროებებისთვის მოქმედი კანონმდებლობით განსაზღვრული წესების შესაბამისად. ლ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება; მ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; ნ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება; ო) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობისათვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით პირადი მოხმარების მიზნით ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობის, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობის, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობის, სოციალური ჭრების შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობის (არსებული რესურსის გათვალისწინებით გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 10 მ​3-მდე საშეშე მერქანი), ძოვებისა და თიბვის (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 20 აგვისტოს №242 დადგენილებით დამტკიცებული „ტყითსარგებლობის წესის“ 27​1 მუხლის „ა“, „ბ“, „გ“, „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრულ შემთხვევებში სპეციალური დანიშნულებით ტყითსარგებლობა, ამ მენეჯმენტის გეგმის VI დანართში მოცემული რეკომენდაციების თანახმად. პ) ფუტკრის სკების  განთავსება, თუ იგი არ იწვევს სხვა საქმიანობის შეფერხებას. ფუტკრის სკების განთავსების შემთხვევაში არ უნდა მოხდეს მცენარეების მოჭრა, ნიადაგის ზედაპირის მოსწორება ან სხვა სახით დამუშავება. ასევე სკების განთავსების ადგილები დაშორებული უნდა იყოს ძირითადი ტურისტული მარშრუტებიდან იმ მანძილზე, რომ საფრთხე არ შეექმნას ვიზიტორთა გადაადგილებას. სკების განთავსების დროს შესაძლოა მოეწყოს დროებითი ნაგებობა. ჟ) ბუნებრივი პირობების გათვალისწინებით  ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფა; რ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება; ს) კანონმდებლობით განსაზღვრული სხვა აქტივობები. თავი VI მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები მუხლი 32🔗.  პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე 1. დაცული ტერიტორიების სააგენტო (სააგენტოს ცენტრალური აპარატი  და მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული   ღონისძიებების ორგანიზებასა და განხორციელებაზე,  მათი განხორციელების მონიტორინგსა და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების  მიღწევაზე. 2. მენეჯმენტის გეგმა სრულდება ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის საშუალებით. ყოველწლიური საოპერაციო გეგმა შემუშავებული იქნება სამწლიანი პერიოდისათვის, განახლდება ყოველწლიურად და მოიცავს დეტალურ განსახორციელებელ ქმედებებს, კონკრეტული ქმედებებისთვის შემუშავებული ბიუჯეტის ჩათვლით. 3. სააგენტო უზრუნველჰყოფს სხვა ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩართულობასა და თანამშრომლობას გარკვეული ღონისძიებების   განხორციელებაში. მუხლი 33🔗. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები 1. სიტუაციურმა  ანალიზმა გამოავლინა შვიდი სხვადასხვა საკითხი, რომლებიც ასევე უზრუნველყოფენ მენეჯმენტის მიზნების პროგრამულ სტრუქტურას, ღონისძიებებსა და ზომებს, როგორიცაა: ა) დაცვა-პატრულირება; ბ) ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია და კვლევა-მონიტორინგი; გ) ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება; დ) ეკოტურიზმი; ე) ეკოგანათლება; ვ) კომუნიკაცია და საზოგადოებასთან ურთიერთობა; ზ) ინფრასტრუქტურის განვითარება და მოვლა-შენარჩუნება; თ) ადმინისტრაციის თანამშრომლების და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერება. 2. შემდეგი მუხლები განსაზღვრავენ პროგრამის მიზნებს მენეჯმენტის თითოეული პროგრამისათვის. ამ ღონისძიებებისა და საქმიანობების ჩამონათვალი წარმოადგენს „პარამეტრების კალათას", რომელიც უნდა შედგეს  ყოველწლიური სამოქმედო გეგმის ფარგლებში.  საგულისხმოა, რომ აღნიშნული სია არაა საბოლოო და  უნდა შეივსოს და შესწორდეს, რათა მიღწეული იქნეს პროგრამის მიზნები. მუხლი 34🔗. დაცვა-პატრულირება 1.  პატრულირებისა და დაცვის პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს:       ა) ეროვნული პარკის საკონსერვაციო ღირებულებების საფრთხეები რომლებიც გამომდინარეობს ბუნებრივი რესურსების უკანონო გამოყენებიდან, განსაკუთრებით გარეულ ცხოველებზე ბრაკონიერობისა და უკანონო ჭრებისგან;       ბ) ეროვნული პარკის დაცვისა და პატრულირების თანამშრომლების ადეკვატური ტრენინგისა და აღჭურვის უზრუნველყოფა. 2.  პატრულირებასთან და დაცვასთან დაკავშირებული პროგრამის მიზნები შემდეგია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა) პმ.1 ეფექტური პატრულირების შექმნა განსაზღვრულ ადგილებში. ·        შესაფერისი, დოკუმენტირებული პატრულირების პროგრამა არსებობს; ·       პატრულირების ანგარიშების არქივი არსებობს; ·       პატრულირების მონაცემები ადგილზეა ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მონაცემთა ბაზაში. პმ.2 დაცვის  განყოფილების კვალიფიკაციის ამაღლება, რათა ეფექტურად განახორციელონ პატრულირება. ·       დაცვის განყოფილების თანამშრომლებს გავლილი აქვთ შესაბამისი ტრენინგები საველე აღჭურვილობის გამოყენებაში; ·       დაცვის განყოფილების თანამშრომლებს გავლილი აქვთ ტრენინგები სხვადასხვა უნარ-ჩვევის გასაუმჯობესებლად, სამუშაო აღწერილობიდან  გამომდინარე. პმ.3 საჭირო  ინვენტარის / აღჭურვილობის  შესყიდვა, მოვლა  და შეცვლა. ·       პატრულირებისა და მონიტორინგისთვის  ადეკვატური აღჭურვილობა ხელმისაწვდომია; ·       ბიუჯეტში გათვალისწინებულია თანხა აღჭურვილობის   შენახვისა და ჩანაცვლებისთვის. პმ.4 ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაცვა ადამიანების, ტრანსპორტისა და პირუტყვის უკანონო შეღწევით გამოწვეული ზარალისგან. ·       უნებართვო შეღწევების შემთხვევების რაოდენობა შემცირებულია;. 3.  დაცვისა და პატრულირების პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.1 ეფექტური პატრულირების დაგეგმვა განსაზღვრულ ადგილებში. ·       საპატრულო პროგრამების შექმნა,  რომლებიც განსაზღვრავს დროს, თუ  როდის უნდა ჩატარდეს პატრულირება და  რას უნდა მიაქციონ ყურადღება რეინჯერებმა. ·       პატრულირების დაწერილი ანგარიშების გაცნობა, რათა ჩაიწეროს ყველა შესაბამისი ინფორმაცია პატრულირების დროს ჩატარებული დაკვირვევებიდან გამომდინარე. ·       დასვენების დღეებსა და ღამე პატრულირებისათვის დაწესდეს სახელფასო დანამატი. პმ.2 დაცვის  განყოფილების კვალიფიკაციის ამაღლება პატრულირების ეფექტურად განხორციელებისათვის. ·       უნდა მოხდეს დაცვის განყოფილების თანამშრომელთა გადამზადება შემდეგი მიმართულებებით: ეფექტური კანონაღსრულება, რაც დაკავშირებულია ბუნების კონსერვაციასთან, ეფექტური კომუნიკაცია, ჯარიმის დაკისრება, პირველადი დახმარება, ბუნებრივი მემკვიდრეობის პრეზენტაცია საზოგადოებისთვის,    ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება, GPS-მოწყობილობები, ფოტოხაფანგების გამოყენება და სხვა. პმ.3 საჭირო  ინვენტარის / აღჭურვილობის  შესყიდვა, მოვლა  და შეცვლა. ·       დაგეგმვა და ბიუჯეტის განსაზღვრა შესაბამისი  აღჭურვილობებისათვის ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის ფარგლებში; ·       შემუშავდეს მოვლა-შენარჩუნების გრაფიკი არსებული აღჭურვილობებისათვის,  მათ შორის საჭირო საბიუჯეტო უზრუნველყოფით და  შესყიდვის მეთოდი ტექნიკური მომსახურებისთვის; ·       გაუმჯობესდეს ტრანსპორტირების შესაძლებლობები რეინჯერებისთვის – სულ ცოტა ერთი 4WD ავტომობილი და ერთი კვადროციკლი თითოეული უბნის რეინჯერისთვის; ·       განახლდეს, გაუმჯობესდეს და უზრუნველყოფილი იყოს გარე მოწყობილობები  ყველა რეინჯერისათვის,  მაგ: უფრო ეფექტური ფანარი, ციფრული კამერები,  სათანადო ცეცხლსასროლი იარაღი თავდაცვისთვის, წყალგაუმტარი უნიფორმები, ჩექმები, ღამით ხედვის მოწყობილობები, პირველადი სამედიცინო დახმარების კომპლექტები, საველე სამზარეულოს კომპლექტი, ბინოკლები და ინსტრუმენტები ბილიკისა და ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებისთვის. ·       თავშესაფრების მოწყობა შესაფერის ადგილებში რეინჯერებისთვის ორ-დღიანი და  ღამის პატრულირებისთვის.  პმ.4 ეროვნული პარკის ტერიტორიის დაცვა ადამიანების, ტრანსპორტისა და პირუტყვის უკანონო შეღწევისგან გამოწვეული ზარალისგან ·       შენარჩუნდეს ტყის ყველა გზა და ბილიკი კარგ მდგომარეობაში, რათა მოხდეს ეროზიის თავიდან აცილება; ·       რეგულარულად შემოწმდეს და შენარჩუნდეს ძოვების და ტრანსპორტის უკანონო შეღწევის  საწინააღმდეგო ბარიერები; ·       გაკეთდეს მანიშნებლები ეროვნული პარკის ყველა ძირითად შესასვლელთან. მუხლი 35🔗. ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია და კვლევა  1.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციისა და კვლევის პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) ინფორმაციის ნაკლებობა ეროვნულ პარკში სახეობების გავრცლების შესახებ და შესაბამისად ეროვნული პარკის სხვადასხვა ნაწილების მნიშვნელობის შესახებ  სახეობების კონსერვაციისთვის; ბ) ინფორმაციის ნაკლებობა სახეობათა პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის შესახებ; გ) სახეობათა პოპულაციებისა და ჰაბიტატების მდგომარეობის მონიტორინგისთვის სუსტი ან არარსებული გეგმები და მეთოდოლოგიები; დ) სახეობათა და ჰაბიტატების კონსერვაციის სტრატეგიების არარსებობა; ე) ეროვნული პარკის კონსერვაციული ღირებულებების საფრთხე უცხო ინვაზიური სახეობებისგან; ვ) ეროვნული პარკის კონსერვაციული ღირებულებების საფრთხე დაავადებებისგან. 2.  სამეცნიერო კვლევასთან დაკავშირებით შემდეგი ორი სტრატეგია უნდა იქნეს გათვალისწინებული: ა)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ უნდა განახორციელოს და მხარი დაუჭიროს ისეთ კვლევას, რომელიც დაეხმარება ადმინისტრაციას ეროვნული პარკის მიზნების მიღწევაში; ბ) დამატებით უნდა აღინიშნოს, რომ ეროვნული პარკის ადმინისტრაციამ ნება უნდა დართოს ისეთი სახის კვლევის ჩატარებას, რომელიც მიმართულია ცოდნის გაფართოებისკენ, თუმცა არ აქვს უშუალო კავშირი ეროვნული პარკის ამოცანებთან და, რაც არ ახდენს ნეგატიურ გავლენას ეროვნული პარკის ბუნებრივ ღირებულებებზე (განსაკუთრებით მკაცრი დაცვის ზონაში). 3.  ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციასა და კვლევასთან დაკავშირებული პროგრამის  მიზნები შემდეგია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეულ იქნა მიზანი თუ არა) პმ.5 ეროვნული პარკის ბუნებრივი მახასიათებლების  და მათი საკონსერვაციო ღირებულებების  შესახებ ინფორმაციის მოგროვება ხელმისაწვდომი და შესაფერისი ფორმით, რათა ხელი შეეწყოს ეროვნული პარკის სათანადო კონსერვაციასა  და პოპულარიზაციას.   ·       მონაცემები არსებობს ყველა საჭირო ინვენტარიდან; ·       ყველა მიღებული მონაცემისთვის  შეიქმნა მონაცემთა ბაზა; ·       ბუნებრივი ღირებულებების შესახებ არსებობს საკმარისი ინფორმაცია ეროვნული პარკის ეფექტური კონსერვაციისა და მხარდაჭერისათვის. პმ.6 საკვანძო ჰაბიტატების, სახეობებისა და სხვა საკონსერვაციო ინტერესის ფენომენთა კონსერვაციის პროგრამების შემუშავება და განხორციელება. ·       მონიტორინგისა და კვლევის მეთოდოლოგია შემუშავებულია; ·       საკვანძო ჰაბიტატები და სახეობები განსაზღვრულია. საკონსერვაციო პროგრამები  შემუშავებულია და განხორციელებული;  ·       თვალსაჩინო ხეები ინდენტიფიცირებულია და ხდება მათი მდგომარეობის მონიტორინგი. პმ.7 ბზის (Buxus Colchica)  მდგომარეობის და სხვადასხვა დაავადების  დინამიკის მონიტორინგი, რომლებიც აზიანებენ მას. ·       ბზის დაავადებების შესახებ ჩატარდა შემდგომი კვლევები მტირალას ეროვნული პარკის ბზის ბუნებრივ ტყეებში. ·       ეროვნული პარკის გენოფონდიდან გენეტიკურად რეზისტენტული მცენარეული მასალის მოძიება და გავრცელება  (მაგ: ბათუმის ბოტანიკური ბაღი).   ● ბზის მონიტორინგის გეგმა შემუშავებული და    განხორციელებულია. პმ. 8 ინვაზიური სახეობების მონიტორინგი. ·       ინვაზიური სახეობების დოკუმენტირებული გეგმა არსებობს და ხორციელდება. პმ.9 კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობის განვითარება. ·       კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობის გაფართოება. პმ.10 დაცულ ტერიტორიაში კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) იდენტიფიკაცია და გეგმების შექმნა მათი კონსერვაციისთვის. ·       კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე  სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) გავრცელების რუკა და საკონსერვაციო გეგმები არსებობს. 4.  პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.5 ეროვნული პარკის ბუნებრივი მახასიათებლებისა და მათი საკონსერვაციო ღირებულებების  შესახებ ინფორმაციის მოგროვება ხელმისაწვდომი და შესაფერისი ფორმით, რათა მოხდეს ეროვნული პარკის სათანადო კონსერვაციისა  და პოპულარიზაციის ხელშეწყობა. ·       განხორციელდეს  ფაუნის, ფლორის, ჰაბიტატებისა და ტყის დეტალური ინვენტარიზაცია; ·       სახეობების კატეგორიზაცია მათი საკონსერვაციო ღირებულების მიხედვით.  პმ.6 საკვანძო ჰაბიტატების, სახეობებისა და სხვა საკონსერვაციო ინტერესის ფენომენთა კონსერვაციის პროგრამების შემუშავება და განხორციელება. ·       საკვანძო სახეობებისა და ჰაბიტატების საკონსერვაციო და მონიტორინგის პროგრამების შემუშავება და მათი განხორციელების დაწყება.   ·       გამოვლინდეს ასაკითა და ზომით გამორჩეული ხეები და გატარდეს სპეციალური ზომები ამ ხეების მათთვის ხელსაყრელ, ჯანსაღ პირობებში კონსერვაციისთვის. ·       კვლევისა და მონიტორინგის ჩატარება სხვა მნიშვნელოვან საკითხებზე, როგორიცაა -ინვაზიური უცხო სახეობები, კლიმატი და სხვა. პმ.7 ბზის (Buxus Colchica)  მდგომარეობის და სხვადასხვა დაავადებების  დინამიკის მონიტორინგი, რომლებიც აზიანებენ მას. ·        ბზის დაავადებების  კომპლექსური კვლევის შესაძლებლობების შესახებ მტირალას ეროვნული პარკის ბზის ბუნებრივ ტყეებში; ·       შემუშავდეს და განხორციელდეს მონიტორინგის გეგმა  ბზის (Buxus colchica) მდგომარეობისა და დაავადების დინამიკის შესახებ; ●  იდენთიფიცირება რეზისტენტული მცენარეების დაავადებასთან მიმართებაში გენეტიკური გენოფონდის შენარჩუნებისთვის. პმ.8 ინვაზიური სახეობების მონიტორინგი ·        შემუშავდეს და განხორციელდეს ინვაზიური სახეობების მონიტორინგის გეგმა. პმ. 9 კვლევით ინსტიტუტებთან თანამშრომლობის განვითარება. ·       გაძლიერდეს კონტაქტები უნივერსიტეტებსა და სხვა აკადემიურ ინსიტუტებთან, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს ბათუმის სახელმწიფო უნვიერსიტეტსა და ბათუმის ბოტანიკურ ბაღს. მოხდეს მათთვის საკვლევი თემების შეთავაზება  და ხელი შეეწყოს კვლევით საქმიანობას. პმ.10 დაცულ ტერიტორიაში კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) იდენტიფიკაცია და გეგმების შექმნა მათი კონსერვაციისთვის. ·       კულტურულ მცენარეთა ველური მონათესავე სახეობების (ბუნებაში შეგროვებული და სამკურნალო მცენარეების ჩათვლით) შესწავლა, რუკაზე დატანა  და გეგმების შექმნა მათი კონსერვაციისთვის. მუხლი 36🔗. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება 1.  ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მოიცავს შემდეგ საკითხებს: ა) ეროვნული პარკის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობის  განუწყვეტელი მოთხოვნა ხე-ტყესა და საშეშე მერქანზე; ბ) თაფლის წარმოების მნიშვნელობა როგორც შემოსავლის წყარო ადგილობრივი მოსახლეობისთვის და ეროვნული პარკის როლი თაფლის წარმოების შემდგომ განვითარებაში. 2.  ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამის მიზნებია:  № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა) პმ.11 ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების შეზღუდული გამოყენება, რათა მიმდებარე სოფლების მოსახლეობამ შეინარჩუნოს საცხოვრებელი პირობები. ·       სოციალურ-ეკონომიკური კვლევის მონაცემები  გვიჩვენებს, რომ მოსახლეობას აქვს ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის განცდა. პმ.12 ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობა შეაგროვოს და შეაფასოს ბუნებრივი რესურსების მოხმარების მონიტორინგისთვის საჭირო ყველა მონაცემი. ·        ეროვნულ პარკში არსებობს GIS-ის მონაცემები და პროგრამა; ·       არსებობს მონაცემთა შეგროვებისა და კონსერვაციის მართვის მეთოდოლოგიები. 3.  მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ქმედებების და აქტივობების განხორციელება: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.11 ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების შეზღუდული გამოყენება რათა მიმდებარე სოფლების მოსახლობამ შეინარჩუნოს საცხოვრებელი პირობები ·       გაგრძელდეს შეშის გაცემა ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ტრადიციული გამოყენების ზონიდან მენეჯმენტის გეგმით დადგენილ ფარგლებში; ·       სკების ჩადგმის წახალისება ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში. პმ.12 ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობა შეაგროვოს და შეაფასოს ბუნებრივი რესურსების მოხმარების მონიტორინგისთვის საჭირო ყველა მონაცემი. ·        შეიქმნას და განხორციელდეს სისტემა ბუნებრივი რესურსების გამოყენებისთვის საჭირო მონაცემების შეგროვების, შენახვისა და ანგარიშის წარმოებისთვის. მუხლი 37🔗. ეკოტურიზმი 1.  ეკოტურიზმის პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს: ა) არსებული ტურისტული შესაძლებლობების არაადეკვატური მოვლა-პატრონობა; ბ) სერვისის სუსტი  სტანდარტები; გ) პროდუქტებისა და სერვისების პოტენციური მომწოდებლების სუსტი სამეწარმეო კულტურა; დ) ადგილობრივი პროდუქციის სუსტი მარკეტინგი და გაყიდვა; ე) ეროვნულ პარკში ტურისტების რაოდენობის გაზრდის შესაძლებლობები, რაც გაზრდის ეროვნული პარკის მხარდაჭერას და ადგილობრივი მოსახლეობის პოტენციალს, მიიღონ შემოსავალი პროდუქტებისა და სერვისების შეთავაზებით. 2.  ეკოტურიზმის პროგრამის მიზნები შემდეგია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისთვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზნები თუ არა) პმ.13 არსებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესება. ·       არსებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების სტანდარტი დამაკმაყოფილებელია; ·       ვიზიტორები გამოხატავენ კმაყოფილებას შესაძლებლობებით, პროდუქციითა და სერვისებით. პმ.14 დამატებითი შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების შექმნა კონცეფციის მიხედვით, რომელიც ითვალისწინებს განვითარების მოთხოვნებსა და ლიმიტებს. ·         კონცეფცია არსებობს და შეესაბამება ეროვნული პარკის მოთხოვნილებების დონესა და გამტარუნარობის შესაძლებლობებს; ·         კონცეფციის შესაბამისად შექმნილია დამატებითი შესაძლებლობები, პროდუქცია და სერვისები. პმ.15 სხვა სუბიექტების მიერ შემოთავაზებული  პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესების შესაძლებლობა. ·       ეროვნული პარკის დამხმარე ზონაში არსებული ობიექტები, რომლებიც ჩართული არიან ეკო-ტურისტულ საქმიანობაში, მათი სერვისი და პროდუქცია აკმაყოფილებს დაწესებულ სტანდარტებს. პმ. 16 მტირალას ეროვნული პარკის, როგორც ეკო-ტურისტული დანიშნულების ადგილის გაუმჯობესებული მარკეტინგი. ·       ეროვნული პარკის, როგორც ეკო-ტურისტული დანიშნულების ადგილის შესახებ სარეკლამო ინფორმაცია უფრო ფართოდ ვრცელდება შესაბამისი მედია საშუალებებით. პმ. 17 ადგილობრივი მოსახლეობა გაზრდილ სარგებელს იღებს ეკო-ტურიზმიდან. ·       სოციალურ-ეკონომიკური კვლევის მონაცემები აჩვენებს, რომ გაცილებით მეტი ოჯახი იღებს უფრო მეტ შემოსავალს ეკოტურიზმიდან. 3.  მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ქმედებებისა და ღონისძიებების განხორციელება № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.13 არსებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესება. ·       უნდა შემუშავდეს და განხორციელდეს არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლისა და შენახვის გეგმა, მათ შორის: ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასთან ვიზიტორების მიერ გამოყენებული ტერიტორია, ვიზიტორთა ცენტრი ჩაქვისთავში, ტურისტული  თავშესაფარი, ბილიკები, მათი ნიშნულები და საინფორმაციო დაფები, საპიკნიკე ადგილებისა და ცეცხლის დასანთები ადგილები, წყალმომარაგების ობიექტები და სხვა; ·       ჩაქვისთავის ვიზიტორთა ცენტრის მიერ მოწოდებული სერვისების გაუმჯობესება შემდეგი მიმართულებებით: ა) ვიზიტორთა ცენტრის თანამშრომლებს ჩაუტარდეთ ტრენინგი ინგლისურ ენაში; ბ) განახლდეს და გაუმჯობესდეს გამოფენა; გ) აშენდეს სპეციალური ბილიკი შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისთვის; დ) მომზადდეს და დარიგდეს ეროვნული პარკის უკეთესი ხარისხის რუკები. ·           ეროვნული პარკის ადმინისტრაციასა და აჭარის ა/რ მთავრობას, ქობულეთის, ხელვაჩაურისა და ქედის მუნიციპალიტეტებსა და ადგილობრივ არასამთავრობო ორგანიზაციებს (მთა-ბარი) შორის დაარსდეს კოორდინაცია ტურიზმის პროდუქციასა და სერვისების, ტურიზმის მარკეტინგის თემებზე. ·           მოიძებნოს საშუალება ეროვნული პარკის მიმართულებით რეგულარული ტრანსპორტის დანიშვნისა და  მოსახერხებელი მისადგომი ადგილებისთვის ტურისტულ სეზონზე მაინც. ·           გაუმჯობესდეს ეროვნულ პარკთან მისასვლელი გზები და აღიჭურვოს საკმარისი ტევადობის პარკინგის ტერიტორიებით იმ ადგილზე, საიდანაც იწყება ტურისტების ბილიკი. ·           გადაიხედოს ტურისტებისთვის განკუთვნილი კითხვარი და შეიცვალოს საჭიროების მიხედვით. ·           ჩამოშორდეს დაზიანებული ინფრასტრუქტურა დროულად. ·           4-6 ადამიანის ტევადობის უფრო მეტი თავშესაფრების მშენებლობა, რომელიც აღჭურვილი იქნება მხოლოდ ძირითადი აღჭურვილობით.  პმ.14 დამატებითი შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების შექმნა კონცეფციის მიხედვით, რომელიც ითვალისწინებს განვითარების მოთხოვნებსა და ლიმიტებს. ·         შემუშავდეს და განხორციელდეს კონცეფცია. საჭიროებების შეფასებისა და განვითარების ლიმიტების შედეგებზე დაყრდნობით, კონცეფცია უნდა მოიცავდეს: o    ახალი საფეხმავლო ბილიკების (შემოთავაზება იხილეთ დანართში 2დ) მოწყობა, რათა მოხდეს რამდენიმე-დღიანი ტურებისა შეთვაზება; o    დამატებითი ღამისთევის თავშესაფრების აშენებას 4-6 ადამიანის ტევადობით; o    უფრო ხანგრძლივი დროით გაჩერებისთვის კოტეჯების მოწყობა. ·         ძირითადი ტურისტული სეზონის დადგომამდე წარედგინოს განახლებული ინფორმაცია ეროვნული პარკის შესახებ ტურისტულ სააგენტოებსა და საინფორმაციო ცენტრებს. პმ.15 სხვა აქტორების მიერ მოწოდებული შესაძლებლობების, პროდუქციისა და სერვისების გაუმჯობესება. ·  ადგილობრივი მეწარმეებისა და სერვის პროვაიდერებისთვის სურსათის უსაფრთხოებისა და სერვისების სტანდარტების თემაზე ტრენინგების ჩატარების იდეის პოპულარიზაცია პარტნიორებთან. პმ.16 მტირალას ეროვნული პარკის, როგორც ტურისტული დანიშნულების ადგილის გაუმჯობესებული მარკეტინგი. ·       შემუშავდეს და განხორციელდეს ტურიზმის მარკეტინგის გეგმა. პმ.17 ადგილობრივი მოსახლეობა მეტ სარებელს იღებს ეკო-ტურიზმიდან. ·       ადგილობრივი მოსახლეობისთვის ეკო-ტურიზმიდან შემოსავლის წარმოების შესაძლებლობების შესახებ ცნობიერების გაზრდის მიზნით ღონისძიებების ჩატარების იდეის პოპულარიზაცია პარტნიორებთან. მუხლი 38🔗. ეკოგანათლება 1.  ეკოგანათლების პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს: ა) ეროვნული პარკს გააჩნია ეკო-განათლების უფრო მეტი პოტენციალი, ვიდრე გამოყენებულია ამ მომენტისათვის. ბ) ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებული ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებები შეიძლება იყოს მრავალმხრივი, გაუმჯობესებული უკეთესი ეკოსაგანმანათლებლო მასალებითა და  სკოლებთან და სკოლის მასწავლებლებთან მეტი ინტენსიური თანამშრომლობით. 2.  ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პროგრამის მიზნები მდგომარეობს შემდეგში: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა) პმ.18 ადგილობრივი მოსახლეობის გაზრდილი ინფორმირებულობა   ეროვნული პარკის ბუნების, ზოგადად ბუნების და მისი მნიშვნელობის შესახებ. ·       სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებზე მორგებული დოკუმენტირებული ეკოგანათლების გეგმა არსებობს და განხორციელება; ·       ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში არსებობს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის განკუთვნილი ეკოსაგანმანათლებლო მასალები; ·       ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებულ ღონისძიებებში ჩართული სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფების რაოდენობა შეესაბამება გეგმას. 3.  ღონისძიებები და ქმედებები, რომლებიც უნდა გატარდეს დასახული მიზნების მისაღწევად, შემდეგია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.18 ადგილობრივი მოსახლეობის გაზრდილი ინფორმირებულობა   ეროვნული პარკის ბუნების, ზოგადად ბუნების და მისი მნიშვნელობის შესახებ. ·       სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის განკუთვ ნილი ეკოსაგანმანათლებლო გეგმის შემუშავება და განხორციელება. გეგმა შეიძლება მოიცავდეს: o  ეკოსაგანმანათლებლო სემინარების ორგანიზება სკოლებსა და ბუნებაში; o  საველე სემინარებისა და ეკობანაკების  ორგანიზება, რომლებიც შედგება პრაქტიკული სამუშაოებისგან და თამაშებისგან; o  შეიქმნას მცირე საგანმანათლებლო რესურს-ცენტრი ჩაქვში არსებულ ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის შენობაში; o  ორგანიზება გაუკეთდეს გაცვლით პროგრამებს რეგიონის სკოლებისთვის; o  ადგილობრივ სკოლებში საჩვენებლად გამოიფინოს ინფორმაცია ეროვნული პარკის შესახებ; o  უზრუნველყოფილი იყოს მასწავლებელთათვის ტრენინგის ჩატარება ეროვნული პარკისა და ეკოგანათლების შესახებ რეგიონის სკოლებში.  სკოლებში ბუნების კლუბების შექმნის მხარდაჭერა; o  სოფლის ფესტივალების გამოყენება, სადაც შესაძლებელი იქნება ეკოსაგანმანათლებლო და საინფორმაციო მასალების გავრცელება ან ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება; o  შეიქმნას ინტერაქტიული საგანმანათლებლო ბილიკი ეროვნულ პარკში; ·       მომზადდეს ეკოსაგანმანათლებლო მასალები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის ეკო-საგანმანათლებლო გეგმის განხორციელების მხარდასაჭერად. მუხლი 39🔗. კომუნიკაცია და საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. კომუნიკაციისა და საზოგადოებასთან ურთიეთობის პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს: ა) ადგილობრივი მოსახლეობის უკმაყოფილება ეროვნული პარკის შესაძლო უარყოფითი ზეგავლენის გამო მათ საარსებო წყაროზე; ბ) ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების უკანონო გამოყენება 2.  კომუნიკაციასა და საზოგადოებასთან ურთიეთობის პროგრამასთან დაკავშირებული მიზნები შემდეგია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა) პმ.19 ეროვნული პარკისა და მისი ადმინისტრაციის გაზრდილი მხარდაჭერა, განსაკუთრებით იმ ხალხის მიერ, რომელთა საარსებო წყაროებზე ზეგავლენას ახდენს ეროვნული პარკი. ·       სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის შემუშავებული დოკუმენტირებული საკომუნიკაციო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის გეგმა არსებობს და ხორციელდება; ·       ყოველწლიური სოციალურ-ეკონომიკური კვლევის მონაცმები აჩვენებს ეროვნული პარკისა და ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის გაზრდილ მხარდაჭერას. ·       მცირდება ეროვნული პარკში წესების დარღვევის რაოდენობა. 3.  პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.19 ეროვნული პარკისა და მისი ადმინისტრაციის მიმართ გაზრდილი მხარდაჭერა, გასაკუთრებით იმ ხალხის მიერ, რომელთა საარსებო წყაროებზე ზეგავლენას ახდენს ეროვნული პარკი. ·       საკომუნიკაციო და საზოგადოებასთან ურთიერთობის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. გეგმა უნდა მოიცავდეს: o  უფასო ტურების ორგანიზება მიმდებარე სოფლების მოსახლეობისთვის წელიწადში რამდენჯერმე; o  შეიქმნას და  პრეზენტაცია გაკეთდეს ეროვნული პარკის კომერციული რეკლამის ტელევიზიისა და რადიოს საშუალებით ფართო რეგიონული მასშტაბით. o  საინფორმაციო მასალის შექმნა და გავრცელება, რომელიც აღწერს ეროვნული პარკის ღირებულებებს; o  მტირალას ეროვნული პარკის შესახებ ინფორმაცია გამოქვეყნდეს ვებგვერდებზე. მუხლი 40🔗. ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლის პროგრამა 1.  პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს: ა) მოვლა-შენარჩუნების გეგმის არარსებობა; ბ) არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლა-შენარჩუნებისთვის არაადეკვატური დაფინანსება. 2.  ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლასთან დაკავშირებული  პროგრამის მიზნებია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა) პმ.20 მტირალას ეროვნული პარკის ინფრასტრუქტურის მოვლის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. ·  მოვლის გეგმა არსებობს და ხორციელდება. პმ.21 არსებული ინფრასტრუქტურის მოვლისთვის  ადეკვატური  ფინანსები ხელმისაწვდომია. ·  ადეკვატური ფინანსები გაწერილია ბიუჯეტში და გამოიყენება ინფრასტრუქტურის მოვლისათვის. 3.  ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და მოვლის პროგრამის მიზნების მისაღწევად შესაძლო ღონისძიებები და ქმედებები: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.20 მტირალას ეროვნული პარკის ინფრასტრუქტურის მოვლის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. ·   გეგმის შემუშავება რომელშიც ჩამოთვლილი იქნება რეგულარული და არარეგულარული ღონისძიებები არსებული ინფრასტრუქტურის შესანარჩუნებლად ფინანსური საჭიროებების ჩათვლით. პმ.21 უზრუნველყოფილია ადეკვატური ფინანსური რესურსები არსებული ინფრასრტრუქტურის მოსავლელად.   ·  მოვლის გეგმის შესაბამისად გაიწეროს ბიუჯეტი ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებისთვის. მუხლი 42🔗. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერება 1. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა შეეხება შემდეგ საკითხებს: ა)  ეროვნული პარკის ადმინისტრაციას ესაჭიროება საშტატო ერთეულის გაზრდა; ბ) ცოდნასა და უნარებში არსებული ხარვეზები რომლებიც ხელს უშლის ადმინისტრაციას მისი ზოგიერთი ფუნქციის ეფექტურად განხორციელებაში; გ) სისტემებისა და პროცედურების არარსებობა ან მათი სისუსტე, რომლებიც ხელს უშლის ადმინისტრაციას მისი ზოგიერთი ფუნქციის ეფექტურად განხორციელბაში; დ) აუცილებელი აღჭურვილობის ზოგიერთი ნივთის ნაკლებობა; ე) ეროვნული პარკის მდგრადი დაფინანსება; ვ) არსებულ და პოტენციურ ახალ პარტნიორებთან უფრო მჭიდრო და ეფექტური თანამშრომლობის საჭიროება. 2.  ადმინისტრაციის თანამშრომლებისა და ტექნიკური შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამის მიზნები შემდეგია: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მომქმედების ვადის დასასრულისთვის) ინდიკატორები (რა უნდა გაიზომოს ან შემოწმდეს იმისათვის, რომ გავიგოთ, მიღწეული იქნა მიზანი თუ არა) პმ.22 ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის თანამშრომლების შემადგენლობა შეესაბამება ადმინისტრაციის ფუნქციებსა და სამუშაოს რაოდენობას; თანამდებობები უკავიათ შესაბამისი კვალიფიკაციის და საკმარისი ცოდნისა და უნარების მქონე პირებს, რომლებიც თავიანთ ფუნქციებს ეფექტურად ასრულებენ.   ·         პერსონალის შესაბამისობა; ·         პერსონალს გააჩნია მათ მიერ თანამდებობებისთვის შესაფერისი კვალიფიკაცია, ცოდნა და უნარები. პმ. 23 ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისთვის გამოყოფილი რესურსები საკმარისია ყველა აუცილებელი საქმიანობის განსახორციელებლად. ·       სახელმწიფო ბიუჯეტისა და სხვა წყაროების მიერ გამოყოფილი დაფინანსება საკმარისია. პმ. 24 დამყარდეს უფრო აქტიური თანამშრომლობა პარტნიორებთან. ·       ადმინისტრაციასა და სხვადასხვა პარტნიორს შორის ჩატარებული შეხვედრების რაოდენობა. 3. პროგრამის მიზნების მისაღწევად საჭიროა შემდეგი ღონისძიებებისა და ქმედებების გატარება: № მიზანი (რისი მიღწევა გვსურს  მენეჯმენტის გეგმის მომქმედების ვადის დასასრულისთვის) სავარაუდო ღონისძიებები და ქმედებები (რა შეიძლება გაკეთდეს პროგრამის მიზნების მისაღწევად) პმ.22 ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია დაკომპლექტებულია  თანამშრომლებით, რომლებიც შეესაბამებიან ადმინისტრაციის ფუნქციებსა და  დატვირთვას;   პოზიციები უკავიათ  სათანადო კვალიფიკაციის, საკმარისი ცოდნისა და უნარ-ჩვევების მქონე ადამიანებს, რათა მათ შეძლონ თავიანთი ფუნქციების ეფექტურად განხორციელება. ·  გადაიხედოს და შესწორდეს საშტატო შემადგენლობა, რათა ის უკეთესად შეესაბამებოდეს ადმინისტრაციის ფუნქციებსა და დატვირთვას (მაგ: ეკოგანათლების სპეციალისტი). ·         გაუმჯობესდეს ადმინისტრაციის თანამშრომელთა კვალიფიკაცია, ცოდნა და გამოცდილება მიზნობრივი სამუშაო ტრენინგებით, მათ შორის შემდეგ თემებზე: ა) ადამიანური რესურსების მართვა; ბ)  ეკოლოგიის პრინციპები - ბუნებრივი რესურსების გამოყენებ და ა.შ. გ) ეკოგანათლება; დ)  GIS პროგრამის გამოყენება, მაგალითად, აღრიცხვა და მონიტორინგი სახეობებისა და ჰაბიტატების ინფორმაციის შესახებ; ე) სახეობებისა და ჰაბიტატების მონიტორინგი; ვ) ინგლისური ენა; ზ)  რუკების ამოცნობა; თ) ეფექტური კომუნიკაცია საზოგადოებასთან; ი) პირველადი დახმარება. პმ. 23 ფინანსური რესურსები საკმარისია ეროვნული პარკის ადმინისტრაციისათვის, რათა აწარმოოს ყველა საჭირო ღონისძიება. ·       გაგრძელდეს თანამშრომლობა ,,კავკასიის ბუნების ფონდთან“ ·       თანამშრომლობის დამყარება UNDP / GEF  „აჭარის დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერა" პროექტის ფარგლებში. ·       სხვა დაფინანსების წყაროების  ძიება კონკრეტული ინვესტიციებისთვის. პმ. 24 პარტნიორებთან დამყარდეს უფრო აქტიური თანამშრომლობა. ·       დამყარდეს თანამშრომლობა  ქობულეთის დაცულ ტერიტორიებთან, კინტრიშის დაცული ტერიტორიებისა და მაჭახელას ეროვნული პარკის ადმინისტრაციებთან, რათა გამოვლინდეს, დაიგეგმოს და განხორციელდეს ერთობლივი ღონისძიებები, რომლებიც განსაკუთრებით დაკავშირებულია ეკო-ტურიზმთან, ეკო-განათლებასთან, კომუნიკაციასა და საზოგადოებასთან ურთიერთობასთან. თავი VII მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი მუხლი 43🔗. ინდიკატორები და მათი შერჩევის დასაბუთებული ახსნა-განმარტება პროგრამის მიზნებისთვის  მენეჯმენტის გეგმის შესრულების ინდიკატორები აღწერილია VI თავში. მაჩვენებლები შეირჩა გაზომვის პრინციპების შესაბამისად (რაოდენობრივი და თვისებრივი). მუხლი 44🔗. მონიტორინგი, რომელიც მოიცავს მენეჯმენტის გეგმის მიზნების პროგრესის მონიტორინგსაც  1.  მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი ორიენტირებულია მტირალას ეროვნული პარკის  ადმინისტრაციისთვის ინფორმაციის მიწოდებაზე, რათა ხელი შეუწყოს უწყვეტ ადაპტურ მართვას. უწყვეტი ადაპტური მართვა არის მენეჯმენტის ქმედებებისა და ღონისძიებების გადახედვის პროცესი და ახალი ინფორმაციის მიღებისა და უკვე არსებული პრაქტიკის ფონზე. 2.  ადმინისტრაცია განახორციელებს მონიტორინგს დროის სამი ინტერვალით: ა) წლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ივნისში მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია მოამზადებს ანგარიშს ქმედებებისა და საქმიანობების შესახებ, რომლებიც განხორციელდა და მოხდება მათი შედარება მენეჯმენტის გეგმის VI თავში გადმოცემულ  ქმედებებთან და ღონისძიებებთან. ანგარიში უზრუნველყოფს სამწლიანი სამოქმედო გეგმის განხილვისა და განახლების საფუძველს, რომელიც თავის მხრივ წლიური ბიუჯეტის წარდგენის წინაპირობა იქნება; ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის სამწლიანი მონიტორინგი:  მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მესამე და მეექვსე წლების დასასრულისკენ ადმინისტრაცია ჩაატარებს მენეჯმენტის ეფექტურობის  შეფასებას მენეჯმენტის ეფექტიანობის გამოთვლის საშუალებით (METT). გ) ყოვლისმომცველი მიმოხილვა: მენეჯმენტის გეგმის მიმდინარეობის მეექვსე წელს ეროვნული პარკის ადმინისტრაცია განახორციელებს ყოვლისმომცველ, განახლებულ სიტუაციურ ანალიზს, მიზნებისა და ქმედებების  მიმოხილვას.  განახლებული სიტუაციის ანალიზი, მიმოხილული მიზნები და ქმედებები უზრუნველყოფს ახალი ექვსწლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს. დანართი დანართი 1. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების დროს გამოყენებული ინფორმაციის წყაროები დანართი 2. რუკები ა) მტირალას ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობის, საზღვრებისა, და ინფრასტრუქტურის რუკა; ბ) მტირალას ეროვნული პარკის რესურსებით სარგებლობის რუკა; გ) მტირალას ეროვნული პარკის ზონირების რუკა; დ) მტირალას ეროვნული პარკის  დამატებითი შესაძლო საფეხმავლო ბილიკების რუკა. დანართი 3. მტირალას ეროვნული პარკის  ფლორის სახეობების სიები ა) ფლორა; ბ) სოკოები. დანართი 4. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნის სახეობების სიები ა) ძუძუმწოვრები; ბ) ფრინველები; გ) ქვეწარმავლები; დ) ამფიბიები; ე) თევზები; ვ) უხერხემლო ცხოველები. დანართი 5. მტირალას ეროვნული პარკის  ზონის გეოგრაფიული კოორდინატები ა) მტირალას ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის კოორდინატები; ბ) მტირალას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის კოორდინატები; გ) მტირალას ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის კოორდინატები. დანართი 6. საშეშე მერქნის მიწოდების პოლიტიკა მტირალას ეროვნულ პარკში დანართი 1.  მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებისას გამოყენებული ინფორმაციის წყაროები Bukhnikashvili & Kandaurov 2002*: Bukhnikashvili, A. & Kandaurov, A., 2002. The annotated list of mammals of Georgia. Proceedings of the Institute of Zoology, Tbilisi, XXI: 319-336 Elanidze, 1983. Freshwater fish of Georgia. Tbilisi, Metsniereba (in Russian) E.Sh.Kvavadze, A.I. Pataridze 2002 List of Small-Bristly Worms (Annelida, Oligochaeta) of Georgia Vol XXI  Mumladze, L., Tarkhnishvili, D., & Murtskhvaladze, M. (2013). Systematics and Evolutionary History of Large Endemic Snails from the Caucasus (Helix buchii and H. goderdziana)(Helicidae). American Malacological Bulletin, 31(2), 225-234. Boris Sket & Valerija Zakšek (2009). "European cave shrimp species (Decapoda: Caridea: Atyidae), redefined after a phylogenetic study; redefinition of some taxa, a new genus and four newTroglocaris species". Zoological Journal of the Linnean Society 155 (4): 786–818. დანართი 2. რუკები დანართი 2.ა) მტირალას ეროვნული პარკის ადგილმდებარეობის, საზღვრებისა და ინფრასტრუქტურის რუკა დანართი 2.ბ) მტირალას ეროვნული პარკის  რესურსებით სარგებლობის რუკა დანართი 2.გ) მტირალას ეროვნული პარკის ზონირების რუკა დ) მტირალას ეროვნული პარკის  დამატებითი შესაძლო საფეხმავლო ბილიკების რუკა დანართი 3. მტირალას ეროვნული პარკის  ფლორის სახეობების სიები ა) ფლორა ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN-ის წითელი ნუსხა Acalypha australis L. სამხრეთული აკალიფა Acer campestre L. ჩვეულებრივი ნეკერჩხალი Acer laetum C.A.Mey. ქორაფი Acer platanoides L. ლეკა Aconogonon alpinum (All.) Schur − Aegilops cylindrica Host − Aegopodium podagraria L. მარიამსხალა Agrimonia eupatoria L. ბირკავა Agrostemma githago L. ჭიოტა Agrostis gigantea Roth გიგანტური ნამიკრეფია Agrostis tenuis Sibth. ჩვეულებრივი ნამიკრეფია Aira elegans Gaudin [nom. illeg.] − Ajuga reptans L. მხოხავი პირწმინდა Alcea transcaucasica (Iljin) Iljin − √ √ Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara & Grande ყუნწიანი ნივრისდედა Allium rotundum L. ყანის ნიორი Allium ursinum L. ღანძილი Alnus barbata C.A.Mey. ჩვეულებრივი მურყანი √ Alnus glutinosa (L.) Gaertn. შავი მურყანი Alnus incana (L.) Moench ნაცარა მურყანი Alopecurus aequalis Sobol. მელაკუდა Amaranthus blitoides S. Watson ჯიჯლაყა Amaranthus hybridus L. ჰიბრიდული ჯიჯლაყა Anacamptis pyramidalis (L.) Rich. − Anagallis arvensis L. მინდვრის საპონელა Anthemis tinctoria L. ირაგა Arabis nordmanniana Rupr. − Arctium lappa L. − Arctium palladinii (Marcow.) R.E.Fr. & al. ოროვანდი √ Arenaria rotundifolia M. Bieb. − Arenaria serpyllifolia L. − Argyrolobium biebersteinii P.W.Ball − Aristolochia pontica Lam. პონტური ძირმწარა Artemisia vulgaris L. მამულა Arum albispathumSteven ex Ledeb. ნიუკა Aruncus vulgaris Raf. მეკენძალა Asperula caucasica Pobed. კავკასიური ჩიტისთვალა √ Asplenium adiantum-nigrum L. − Asplenium septentrionale (L.) Hoffm. − Asplenium trichomanes L. მამასწარა Aster novae-angliae L. − Aster novi-belgii L. − Astragalus glycyphylloides DC. − Astrodaucus orientalis (L.) Drude ღრიანჭველა Athyrium filix-femina (L.) Roth − Atropa caucasica Kreyer შმაგა √ Barbarea vulgaris R.Br. − Bellevalia paradoxa (Fisch. & C. A. Mey.) Boiss. − Bellis perennis L. ზიზილა Betonica macrantha K.Koch მთის ბარისპირა Betula medwediewii Regel მედვედევის არყი Bidens bipinnatus L. − Bidens tripartitus L. − Blechnum spicant (L.) Roth − Brassica campestris L. შალგი Brunnera macrophylla (Adams) I. M.Johnst. ციურა Bunias orientalis L. ხატოტი Buxus colchica Pojark. კოლხური ბზა Calamagrostis arundinacea (L.) Roth ბრძამი Calamagrostis epigeios (L.) Roth ქასრა Calamintha grandiflora (L.) Moench მთის პიტნა Calamintha menthifolia Host − Calamintha nepeta (L.) Savi − Calystegia sepium (L.) R. Br. დიდი ხვართქლა, დედოფლის-კაბა Calystegia silvatica (Kit.) Griseb. დიდი ხვართქლა Campanula cordifolia K. Koch მაჩიტა Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. წიწმატურა Cardamine hirsuta L. ტყის წიწმატი Cardamine impatiens L.  − Cardamine lazica Boiss. & Balansa  − Cardamine parviflora L.  − Cardamine pectinata DC.  − Cardamine tenera C. A. Mey.  − Cardaria draba (L.) Desv. − Carex digitata L. − Carex divulsa Stokes − Carex latifrons V.I.Krecz. ისლი √ Carex leporina L. − Carex pendula Huds. ისლი Carex polyphylla Kar. & Kir. ისლი Carex remota L. ისლი LC Carex sylvatica Huds. ისლი Carpesium abrotanoides L. ოჩოპინტრე Carpinus caucasica Grossh. კავკასიური რცხილა Castanea sativa Mill. ჩვეულებრივი წაბლი VU Catabrosa aquatica (L.) P. Beauv. − Centaurea salicifolia Willd. წითელი ღიღილო Cephalanthera damasonium (Mill.) Druce − Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch − Cephalaria procera Fisch. & Avé-Lall. − Cerastium holosteoides Fr. − Cerasus avium (L.) Moench ბალი Chaerophyllum aureum L. ყინტორა Chamaecytisus hirsutissimus (K. Koch) Czerep. − Chelidonium majus L. ქრისტესისხლა Chenopodium album L. ნაცარქათამა Chenopodium botrys L. − Chenopodium foliosum Asch. ნაცარქათამა Chrysosplenium dubium Ser. − Cichorium intybus L. ვარდკაჭაჭა Circaea alpina L. − Circaea lutetiana L. თეთრძირა Cirsium arvense (L.) Scop. ნარი Cirsium hypoleucum DC. ნარი Cirsium imereticum Boiss. იმერული ნარი √ √ LC Cirsium incanum (S.G.Gmel.) Fisch. თეთრი ნარი Cirsium vulgare (Savi) Ten. ნარი Clematis vitalba L. კატაბარდა Cleome iberica DC. − Clinopodium umbrosum (M. Bieb.) K. Koch − Clinopodium vulgare L. მოპიტნაო Coeloglossum viride (L.) Hartm. − Commelina communis L. − Convolvulus arvensis L. ხვართქლა Convolvulus cantabrica L. − Conyzanthus graminifolius (Spreng.) Tamamsch. − Coronilla varia L. ყვავისფრჩხილა Corydalis angustifolia (M.Bieb.) DC. ფართოფოთოლა ბუჩქისძირა Corydalis caucasica DC. კავკასიური ბუჩქისძირა Corylus avellana L. ჩვეულებრივი თხილი LC Corylus colchica Albov კოლხური თხილი Corylus maxima Mill. ლომბარდიული თხილი Cotoneaster integerrimus Medik. − Crassocephalum crepidioides (Benth.) S. Moore − Crepis rhoeadifolia M. Bieb. კიჭკიჭა Crepis setosa Haller f. კიჭკიჭა Crocus scharojanii Rupr. var. flavus Lipsky − Crocus speciosus M.Bieb. სოსანი ზაფრანა Cuscuta approximata Bab. აბრეშუმა Cuscuta europaea L. ევროპული აბრეშუმა Cyclamen adzharicum Pobed. აჭარული ყოჩივარდა Cynodon dactylon (L.) Pers. გლერტა Cynoglossum creticum Mill. ძაღლის ენა Cynosurus cristatus L. თივაქერა Cynosurus echinatus L. თავქოჩორა Dactylis glomerata L. სათითურა Dactylorhiza amblyoloba (Nevski) Aver. − Daphne pontica L. მელიქაური Datura stramonium L. ლემა Daucus carota L. ფერისცვალა Dentaria bulbifera L. ბოლქვიანი ტყისბოლოკა Dentaria quinquefolia M.Bieb. ხუთფოთოლა ტყისბოლოკა Digitalis schischkinii Ivanina შიშკინის ფუტკარა Digitaria sanguinalis (L.) Scop. მწყერფეხა Digitaria violascens Link მწყერფეხა Diospyros lotus L. ჩვეულებრივი ხურმა LC Dipsacus pilosus L. − Doronicum orientale Hoffm. ყვითელი გვირილა Dryopteris filix-mas (L.) Schott მთის ჩადუნა Dryopteris oreades Fomin − Dryopteris pseudomas (Woll.) Holub & Pouzar − Duchesnea indica (Jacks.) Focke გველის მარწყვი Echinochloa crus-galli (L.) P.Beauv. ბურჩხა Echium vulgare L. ლურჯი ძირწითელა, ჩვეულებრივი ძირწითელა Epigaea gaultherioides (Boiss. & Balansa) Takht. − Epilobium algidum M. Bieb. წყალნაწყენი Epilobium hirsutum L. − LC Epilobium lanceolatumSebast. & Mauri წყალნაწყენი Epilobium montanum L. მთის წყალნაწყენი Epilobium prionophyllum Hausskn. − Equisetum arvense L. შვიტა Equisetum telmateia Ehrh. − Erigeron annuus (L.) Pers. − Erigeron canadensis L. ცხენისკუდა Erigeron orientalis Boiss. − Erodium cicutarium (L.) L’Her. სავარცხელა Erophila verna (L.) Chevall. − Euonymus europaeus L. კიდობანა Euonymus latifolius (L.) Mill. ტაბლაყურა LC Euonymus leiophloeus Steven − Eupatorium cannabinum L. ვარდკანაფა Euphorbia amygdaloides Lam. [nom. illeg.] − Euphorbia squamosa Willd. − Euphorbia stricta L. − Euphorbia villosa Waldst. & Kit. ex Willd. − Euphrasia hirtella Reut. − Euphrasia pectinata Ten. − Fagus orientalis Lipsky აღმოსავლური წიფელი Festuca drymeja Mert. & W.D.J.Koch − Festuca gigantea (L.) Vill. წბილა Festuca inarmata Schur − Festuca pratensis Huds. მდელოს წივანა Ficaria calthifolia Rchb. ჩაწყობილა ბაია Ficaria grandiflora Robert ჩაწყობილა-ბაია Ficus carica L. ლეღვი LC Filago arvensis L. ნაცარა Filago eriocephala Guss. ნაცარა Fragaria vesca L. მარწყვი Fragaria viridisDuchesne მწვანე მარწყვი Frangula alnus Mill. ხეჭრელი Fraxinus excelsior L. იფანი Fritillaria dzhabavae A. P. Khokhr. ღვინა Fritillaria latifolia Willd. ფართოფოთოლა ღვინა √ Gadellia lactiflora (M.Bieb.) Schulkina − √ Gagea alexeenkoana Miscz. ალექსეენკოს ჩიტისთავა Galanthus woronowiiLosinsk. ვორონოვის თეთრყვავილა √ Galeobdolon luteum Huds. ყვითელი ჯინჭრის-დედა Galeopsis bifidaBoenn. − Galeopsis ladanum L. თავცეცხლა Galinsoga ciliata (Raf.) S. F. Blake − Galinsoga parviflora Cav. − Galium album Mill. ენდრონიკა Galium articulatum Lam. ენდრონიკა Galium humifusum M. Bieb. ენდრონიკა Galium odoratum (L.) Scop. ენდრონიკა Gentiana cruciata L. ნაღველა Gentiana schistocalyx (K.Koch) K.Koch − Geranium columbinum L. ქათმისკუჭა Geranium robertianum L. უჟმურა Geranium rotundifolium L. − Geum latilobum Sommier & Levier − Geum urbanum L. ნიგვზისძირა Glechoma hederacea L. ოშოშა Gnaphalium affine D. Don − Grossheimia polyphylla (Nordm.) Holub − √ Hedera colchica (K.Koch) K.Koch კოლხური სურო Hedera helix L. ჩვეულებრივი სურო Helichrysum polyphyllum Ledeb. ნეგო, უკვდავა Helleborus caucasicus A.Braun ხარისძირა √ Hemarthria altissima (Poir.) Stapf & C. E. Hubb. − Heracleum cyclocarpum K. Koch დიყი Heracleum sosnowskyi Manden. ხევსურის დიყი √ Herniaria glabra L. ქაფუნა Hesperis adzharica Tzvelev − Hieracium adjarianum (Peter) Ü ksip ხარნუყა Hieracium laevigatum Willd. ხარნუყა Hieracium ovalifrons (Woronow & Zahn) Ü ksip ხარნუყა Hieracium pilosella L. − Holcus lanatus L. თავთეთრა Hordelymus europaeus (L.) Harz − Humulus lupulus L. სვია Huperzia selago (L.) Bernh. ex Schrank & Mart. − Huynhia pulchra (Roem. & Schult.) Greuter & Burdet − √ Hydrocotyle ramiflora Maxim. − Hyoscyamus niger L. ლენცოფა Hypericum androsaemum L. კორობელა Hypericum bupleuroides Griseb. კრაზანა Hypochaeris radicata L. − Hyssopus angustifolius M. Bieb. უსუპი Ilex colchica Pojark. ბაძგი, ჭყორი Impatiens noli-tangere L. უკადრისა Inula britannica L. მზიურა Inula conyza (Griess.) DC. მზიურა Inula helenium L. კულმუხო Inula magnifica Lipsky მზიურა Iris lazica Albov ლაზური ზამბახი Juglans regia L. ჩვეულებრივი კაკლის ხე VU NT Juncus articulatus L. ჭილი LC Juncus bufonius L. − LC Juncus effusus L. − LC Knautia involucrata Sommier & Levier − Lamium album L. ჯინჭრის დედა Lappula barbata (M. Bieb.) G√rke − Lappula squarrosa (Retz.) Dumort. ჩიტის ბირკა Lapsana grandiflora M.Bieb. − Lapsana intermedia M. Bieb. − Lasiagrostis bromoides (L.) Nevski − Lathraea squamaria L. ჩაწყობილა Lathyrus aureus (Steven) D. Brândzǎ − Lathyrus hirsutus L. − LC Lathyrus laxiflorus (Desf.) Kuntze − Lathyrus pratensis L. მდელოს მატკვარცანა Laurocerasus officinalis M. Roem. წყავი Laurus nobilis L. დაფნა, კეთილშობილი დაფნა VU Leontodon danubialis Jacq. − Leontodon hispidus L. − Leucanthemum vulgare (Vaill.) Lam. მინდვრის გვირილა Ligustrum vulgare L. კვიდო Lilium ponticum K. Koch პონტური შროშანი Lilium szovitsianum Fisch. & Avé-Lall. მთის შროშანი Linum trigynum L. სელი Lithospermum officinale L. კაკბის-საკენკელა Lonicera caprifolium L. ჯიქა Lotus angustifolius L. კურდღლისფრჩხილა Lotus corniculatus L. − Lotus tenuis Willd. კურდღლისფრჩხილა Luzula campestris (L.) DC. − Luzula forsteri (Sm.) DC. − Luzula multiflora (Ehrh.) Lej. მრავალყვავილა ისლურა Luzula spicata (L.) DC. − Lycopus europaeus L. − Lysimachia verticillaris Spreng. ხახვთესლა Lythrum salicaria L. ცოცხმაგარა Malus orientalis Uglitzk. მაჟალო Malva neglecta Wallr. ბალბა Malva sylvestris L. ბალბა Matteuccia struthiopteris (L.) Tod. − Medicago arabica (L.) Huds. არაბული იონჯა Melampyrum alboffianum Beauverd სანთელა √ √ Melampyrum caucasicum Bunge სანთელა √ Melampyrum elatius (Boiss.) Soó სანთელა √ Melampyrum stenophyllum Boiss. სანთელა √ Melandrium balansae Boiss. სასტვენა √ Melissa officinalis L. ბარამბო Mentha aquatica L. ტენცო, წყლის პიტნა Mentha longifolia (L.) L. ტყის პიტნა Mentha pulegium L. ომბალო Moehringia trinervia (L.) Clairv. წიფლისძირა Morus alba L. თუთა Morus nigra L. ხართუთა Mulgedium petiolatum K. Koch − Muscari szovitsianum Baker შოვიცის ყაზახა Myosotis arvensis (L.) Hill − Myosotis lazica Popov ლაზური კესანე, ცისანა √ NT Myosoton aquaticum (L.) Moench − Narthecium balansae Briq. − √ DD Neottia nidus-avis (L.) Rich. ჩიტიბუდა Oberna multifida (Adams) lkonn. − Oberna wallichiana (Klotzsch) lkonn. − Oenanthe pimpinelloides L. − Omalotheca sylvatica (L.) Sch. Bip. & F. W. Schultz − Omphalodes cappadocica (Willd.) DC. − √ Onobrychis kemulariae Chinth. კემულარიას ესპარცეტი Onobrychis meschetica Grossh. მესხური ესპარცეტი Ononis arvensis L. ფშნის ეკალი Onosma ambigens subsp. zurabianum A.P. Khokhrjakov & M.T. Mazurenko − Ophioglossum lusitanicum L. ლუზიტანური გველის ენა LC Oplismenus undulatifolius (Ard.) P. Beauv. მჭადა Origanum vulgare L. თავშავა Ornithogalum balansae Boiss. ძაღლნიორა Ornithogalum woronowii Krasch. იმერული ძაღლნიორა Orobanche ramosa L. თამბაქოს კელაპტარა Osmanthus decorus (Boiss. & Balansa) Kasapligil − Pachyphragma macrophyllum (Hoffm.) N.Busch ხახია √ Paeonia caucasica (Schipcz.) Schipcz. კავკასიური იორდასალამი √ Paeonia macrophylla (Albov) Lomakin იორდასალამი Paracynoglossum glochidiatum (Benth.) Valdés − Paris incompleta M.Bieb. ხარისთვალა √ Paspalum dilatatum Poir. ლაკარტია Pastinaca umbrosa DC. ძირთეთრა Periploca graeca L. ღვედკეცი Persicaria hydropiper (L.) Delarbre − Persicaria lapathifolia (L.) Delarbre − Petasites albus (L.) Gaertn. თეთრი ბუერა Petrorhagia alpina (Hablitz) P. W. Ball & Heywood − Petrorhagia saxifraga (L.) Link − Peucedanum caucasicum (M.Bieb.) K.Koch კავკასიური ტყის კამა √ Peucedanum longifolium Waldst. & Kit. ტყის კამა Phleum alpinum L. ალპური ტიმოთელა LC Phleum phleoides (L.) H.Karst. − Phleum pratense L. ტიმოთელა Phyllitis scolopendrium (L.) Newman ირმის ენა Physalis alkekengi L. ონტკოფა Physalis ixocarpa Hornem. − Phytolacca americana L. ჭიაფერა Picea orientalis (L.) Peterm. აღმოსავლური ნაძვი Pimpinella peregrina L. ანისული Pimpinella saxifraga L. გვერედელა Plantago lanceolata L. ლანცეტა მრავალძარღვა Plantago major L. მრავალძარღვა Poa bulbosa L. ბოლქვიანი თივაქასრა Poa nemoralis L. ტყის თივაქასრა Poa trivialis L. ჩვეულებრივი თივაქასრა Polygala caucasica Rupr. კავკასიური წიწინაური √ Polygonatum glaberrimum K.Koch სვინტრი √ Polygonatum multiflorum(L.) All. სვინტრი Polygonatum verticillatum (L.) All. მთის სვინტრი Polygonum aviculare L. მატიტელა Polypodium vulgare L. კილამურა Polystichum braunii (Spenn.) Fée − Polystichum setiferum (Forssk.) Woyn. − Populus tremula L. ვერხვი Potentilla micrantha DC. − Potentilla recta L. − Potentilla reptans L. მარწყვა-ბალახი Primula megaseifolia Boiss. & Balansa ფურისულა Primula sibthorpii Hoffmanns. ფურისულა Prunella grandiflora (L.) Scholler − Prunella laciniata (L.) L. − Prunella vulgaris L. − Prunus divaricata Ledeb. ტყემალი Psoralea acaulis Hoffm. − Pteridium tauricum Grossh. ეწრის გვიმრა Pteris cretica L. ტაბელა Pterocarya pterocarpa (Michx.) Kunth ex Iljinsk. ლაფანი VU Lower Risk/least concern ver 2.3 Pulsatilla aurea Juz. − Pulsatilla violacea Rupr. მედგარი √ Pycreus flavescens (L.) Rchb. − Pyrethrum parthenifolium Willd. − Pyrus balansae Decne. − Pyrus caucasica Fed. პანტა Quercus hartwissiana Steven კოლხური მუხა Quercus imeretina Steven ex Woronow იმერული მუხა √ √ VU VU Quercus pontica K.Koch პონტური მუხა Ranunculus brachylobus Boiss. & Hohen. ბაია Ranunculus buhsei Boiss. − Ranunculus bulbosus L. ბოლქვიანი ბაია Ranunculus cappadocicus Willd. ბაია Ranunculus chius DC. ბაია Ranunculus grandiflorus L. ბაია √ Rhinanthus minor L. პატარა ხრიალა Rhinanthus pectinatus (Behrendsen) Vassilcz. − Rhododendron caucasicum Pall. დეკა √ Rhododendron luteum Sweet იელი Rhododendron ponticum L. პონტური შქერი Rhododendron ungernii Trautv. უნგერნის შქერი Rhynchocorys elephas (L.) Griseb. საყურე Robinia pseudoacacia L. ეკლის ხე, ცრუაკაცია LC Rosa boissieri Crép. ასკილი Rosa canina L. ასკილი Rosa corymbifera Borkh. − Rosa micrantha Sm. ასკილი Rosa mollis Sm. − Rostraria cristata (L.) Tzvelev − Rubus buschii (Rozanova) Grossh. მაყვალი Rubus caesius L. ძაღლმაყვალა Rubus candicans Rchb. − Rubus canescens DC. − Rubus caucasicus Focke მაყვალი Rubus hirtus Waldst. & Kit. მაყვალი Rumex acetosella L. − Rumex alpestris Jacq. − Rumex alpinus L. მთის ღოლო Rumex crispus L. ჩვეულებრივი ღოლო Ruscus colchicus Yeo კოლხური მაყვალი Ruscus ponticus Woronow თაგვისარა Sagina apetala Ard. − Sagina oxysepala Boiss. − Sagina procumbens L. − Sagina saginoides (L.) Karst. − Salix alba L. წნორი Salix caprea L. მდგნალი Salix caucasica Andersson კავკასიური ტირიფი Salvia glutinosa L. შალამანდილი Salvia verticillata L. დაჯირა Sambucus ebulus L. ანწლი Sambucus nigra L. დიდგულა Sanicula europaea L. ქრისტესბეჭედა Saxifraga cartilaginea Willd. ფხიჯა, ქვატეხია √ Saxifraga cymbalaria L. − Saxifraga repanda Willd. ex Sternb. ფხიჯა, ქვატეხია Saxifraga sibirica L. ციმბირული ფხიჯა Scilla monanthos K. Koch ცისთვალა Scilla winogradowii Sosn. ვინოგრადოვის ცისთვალა √ √ Scleropoa rigida (L.) Griseb. − Scrophularia chrysantha Jaub. & Spach − Scrophularia lunariifolia Boiss. & Balansa − Scrophularia macrobotrys Ledeb. − Scrophularia nodosa L. შავწამალა Securigera orientalis (Mill.) Lassen − Sedum caucasicum (Grossh.) Boriss. კლდისდუმა √ Sedum hispanicum L. − Sedum stoloniferum S.G.Gmel. მსუქანა Senecio rhombifolius (Willd.) Sch.Bip. რომბისებრფოთოლა თავყვითლა √ Senecio vernalis Waldst. & Kit. გაზაფხულის თავყვითელა Senecio vulgaris L. თავყვითელა Serratula quinquefolia M.Bieb. ex Willd. ირმისმხალა Sherardia arvensis L. − Siegesbeckia orientalis L. ბირკალუა Silene italica (L.) Pers. − Sisyrinchium septentrionale E. P. Bicknell − Smilax excelsa L. ეკალღიჭი Solanum nigrum L. ძაღლყურძენა Solidago virgaurea L. ოქროწკეპლა Sonchus asper (L.) Hill ღიჭა Sonchus oleraceus L. − Spiraea japonica L. f. − Stachys annua (L.) L. დედაფუტკარა Stachys atherocalyx K.Koch დედაფუტკარა Stachys sylvatica L. ყვანჩალა Stachys trapezuntea Boiss. დედაფუტკარა Staphylea colchica Steven კოლხური ჯონჯოლი √ VU Staphylea pinnata L. ჩვეულებრივი ჯონჯოლი Stellaria holostea L. ტყის ჟუნჟრუკი Stellaria media (L.) Vill. ჟუნჟრუკი Swida australis (C.A.Mey.) Pojark. ex Grossh. შინდანწლა Swida koenigii (C. K. Schneid.) Pojark. ex Grossh. − Symphytum asperum Lepech. ლაშქარა √ Symphytum caucasicum M.Bieb. ლაშქარა √ Symphytum grandiflorum DC. თეთრყვავილა ლაშქარა, მხალშავა Tamus communis L. ძაღლის სატაცური, მიხელტა Taraxacum officinale F. H. Wigg. ბურბუშელა Taxus baccata L. ურთხელი VU LC Telekia speciosa (Schreb.) Baumg. − Tilia begoniifolia Steven ცაცხვი √ Tilia caucasica Rupr. ცაცხვი Tordylium maximum L. − Torilis arvensis (Huds.) Link − Trifolium arvense L. ბურტყლა სამყურა Trifolium caucasicum Tausch სამყურა Trifolium glomeratum L. სამყურა Trifolium hybridum L. სამყურა Trifolium medium L. ტყის სამყურა Trifolium pratense L. წითელი სამყურა LC Trifolium repens L. სამყურა Trigonella caerulea (L.) Ser. ულუმბო Trigonella procumbens (Besser) Rchb. − Trisetum flavescens (L.) P.Beauv. ოქროშვრია Tussilago farfara L. ვირისტერფა Ulmus glabra Huds. თელა VU Urtica dioica L. ჯინჭარი Vaccinium arctostaphylos L. მაღალი მოცვი Valerianella dentata (L.) Pollich − Valerianella locusta (L.) Latterade მაშა-სალათა Veratrum lobelianum Bernh. − Verbascum alpigenum K. Koch ქერიფქლა, გულსოსანა Verbascum gnaphalodes M. Bieb. ქერიფქლა, გულსოსანა Verbascum thapsus L. − Verbena officinalis L. ცოცხანა, ცოცხობა Veronica anagallis-aquatica L. წყლის ჩაღანდრი LC Veronica filiformis Sm. − Veronica hederifolia L. − Veronica officinalis L. დედოფლისთითა Veronica peduncularis M.Bieb. − Veronica persica Poir. − Veronica polita Fr. ჭიკარტი Viburnum lantana L. უზანი Viburnum opulus L. ძახველი Viburnum orientale Pall. მოლოზანა Vicia angustifolia Reichard ფართოფოთოლა ცერცველა Vicia sepium L. − Vicia tetrasperma (L.) Schreb. − Vinca minor L. − Viola alba Besser თეთრი ია Viola arvensis Murray ყანის ია Viscum album L. ფითრი Xanthium strumarium L. ღორის ბირკა Xanthium occidentale Bertol. − ბ) სოკოები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN -ის წითელი ნუსხა Aescidium ranunculacearum DC. ჟანგა Agaricus silvaticus Schaeff. ტყის ქამა Agrocybe praecox (Pers.) Fayod ადრეულა აგროციბე Amanita caesarea(Scop.) Pers. ნიყვი Amanita citrina Pers. ბილწა სოკო Amanita fulva Fr. წაბლისფერი ლივლივა Amanita gemmata(Fr.) Bertill. ყვითელი ბილწა სოკო Amanita muscaria(L.) Lam. ცადამაყვანა Amanita pantherina(DC.) Krombh. თავჭედილა Amanita rubescensPers. მარწყვი Amanita vaginata(Bull.) Lam. რუხი ლივლივა Armillariella mellea(Vahl) P. Karst. მანჭკვალა Astraeus hygrometricus(Pers.) Morgan მიწისვარსკვლავა Boletus edulisBull. დათვის სოკო Boletus erythropus Pers. წითელფეხა მუხისძირა Calocera viscosa(Pers.) Fr. − Cantharellus cibariusFr. მიქლიო (ქათამბარკალა) Capnodium australe Capnodium personii Cenangium ferruginosum Ceratocystis ulmi(Buisman) C. Moreau − Cerrena unicolor(Bull.) Murrill − Cintractia caricis(Pers.) Magnus − Claviceps microcephala(Wallr.) Tul. − Claviceps paspali Clithris quercina(Fr.) P. Karst. − Clitocybe gibba Clitocybe nebularis(Batsch) P. Kumm. მინდვრის სოკო Clitopilus prunulus(Scop.) P. Kumm. ალუბლისძირა Coleosporium campanulae Coleosporium inulaeRabenh. − Coleosporium petasitis Coleosporium telekiaeTh√m. − Coleosporium tussilaginis(Pers.) Lév. − Collybia confluens(Pers.) P. Kumm. − Collybia dryophila(Bull.) P. Kumm. გაზაფხულის მანჭკვალა Conocybe tenera(Schaeff.) Fayod − Coprinus disseminatus(Pers.) Gray − Coprinus micaceus(Bull.) Fr. მგლის სოკო Coriolus hirsutus(Wulfen) Pat. − Coriolus pubescens(Schumach.) Quél. − Coriolus versicolor(L.) Quél. − Coriolus zonatus (Nees) Quél. − Craterellus cornucopioides(L.) Pers. ძაბრა სოკო Crepidotus applanatus(Pers.) P. Kumm. − Crepidotus mollis(Schaeff.) Staude − Cronartium gentianeum Cyathus striatus(Pers.) Fr. ჩიტისბუდა Daedalea quercina(L.) Pers. − Daldinia concentrica(Bolton) Ces. & De Not. − Dermatea acericola Diatrype stigma(Hoffm.) Fr. − Entyloma crastophylum Epichloe typhina(Pers.) Tul. & C. Tul. − Erysiphe cichoracearumDC. ნაცროვანი სოკო Erysiphe communis(Wallr.) Schltdl. ნაცროვანი სოკო Erysiphe labiatarum Chevall. ნაცროვანი სოკო Exobasidium discoideum Ellis − Fistulina hepatica(Schaeff.) With. ღვიძლა სოკო Flammulina velutipes(Curtis) Singer ზამთრის სოკო Fomes fomentarius(L.) Fr. − Fomitopsis pinicola(Sw.) P. Karst. − Ganoderma applanatum(Pers.) Pat. − Ganoderma lucidum(Curtis) P. Karst. − Gnomonia leptostyla(Fr.) Ces. & De Not. − Gymnosporangium clavariiformeDietel ჟანგა Gymnosporangium confusumDietel ჟანგა Gymnosporangium juniperinumShirai ჟანგა Hebeloma crustuliniforme (Bull.) Quél. ცრუხრაშუნა Helotium herbarum(Pers.) Fr. − Hericium coralloides(Scop.) Pers. ირმისბაწარა Hericium erinaceum (Bull.) Pers. გულა სოკო Herneola auricula-judae Heterosphaeria patella (Tode) Grev. − Hirschioporus pargamenus (Fr.) Bondartsev & Singer − Hydnum repandumL. ირმისტუჩა Hymenochaete tabacina(Sowerby) Lév. − Hypholoma fasciculare (Huds.) P. Kumm. მანჭკვალას მატყუარა Hypholoma sublateritium(Schaeff.) Quél. ცრუმანჭკვალა Hypoxylon coccineumBull. − Hypoxylon fuscum(Pers.) Fr. − Hypoxylon serpens (Pers.) J. Kickx f. − Inonotus cuticularis(Bull.) P. Karst. − Irpex lacteus(Fr.) Fr. − Kuehneromyces mutabilis(Schaeff.) Singer & A.H. Sm. ზაფხულის მანჭკვალა Laccaria laccata(Scop.) Cooke მარტიო Lachnum bicolor(Bull.) P. Karst. − Lactarius insulsus(Fr.) Fr. − Lactarius piperatus(L.) Pers. არყა Lactarius subdulcis(Pers.) Gray − Lactarius vellereus(Fr.) Fr. სავარცხელა Lactarius volemus(Fr.) Fr. ჭეჭკეტა Laetiporus sulphureus (Bull.) Murrill ყვითელი აბედა Lasiobotrys lonicerae(Fr.) Kunze − Leccinum aurantiacum(Bull.) Gray ვერხვისძირა Leccinum crocipodium (Letell.) Watling ბებერა სოკო Leccinum griseum(Quél.) Singer რცხილისძირა Lenzites betulina (L.) Fr. − Leotia gelatinosa Hill − Lepiota acutesquamosa(Weinm.) P. Kumm. ეკლებიანი ლეპიოტა Lepiota clypeolaria (Bull.) P. Kumm. ფარისებრი ლეპიოტა Lepiota naucina(Fr.) P. Kumm. წითელფირფიტა ლეპიოტა Leptosphaeria doliolum(Pers.) Ces. & De Not. − Lycoperdon perlatumPers. ხორკლებიანი გუდაფშუკა Lycoperdon pyriforme Schaeff. მსხლისებრი გუდაფშუკა Macrolepiota procera(Scop.) Singer წეროსწვივა (მგზავრიო) Macrolepiota rhacodes(Vittad.) Singer რბილობწითელა წეროსწვივა Mamiania coryli De Not. − Mamiania fimbriata(Pers.) Ces. & De Not. − Marasmius alliaceus(Jacq.) Fr. სანელებელა Marasmius androsaceus (L.) Fr. − Melampsora alliiKleb. − Melampsora salicinaDesm. − Melampsora tremulaeTul. & C. Tul. − Microsphaera alphitoidesGriffon & Maubl. − Mycena alcalina(Fr.) P. Kumm. − Mycena galericulata(Scop.) Gray ჩაჩისებრი მიცენა Mycena polygramma(Bull.) Gray ფეხწიბოიანი მიცენა Mycena pura(Pers.) P. Kumm. ლურჯი მიცენა Mycosphaerella morifolia(Pass.) Cruchet − Nectria cinnabarina(Tode) Fr. − Nectria ditissimaTul. & C. Tul. − Omphalina umbellifera(L.) Quél. − Ophiobolus herpotrichus(Fr.) Sacc. − Oudemansiella mucida(Schrad.) Höhn. ლორწოვანი მანჭკვალა Oudemansiella platyphylla(Pers.) M.M. Moser განიერფირფიტიანი უდემანსიელა Oudemansiella radicata(Relhan) Singer ფეხფესვა უდემანსიელა Panellus stipticus(Bull.) P. Karst. − Panus rudisFr. ყველის სოკო Panus tigrinus(Bull.) Singer − Paxillus atrotomentosus(Batsch) Fr. შავფეხა ღორის სოკო Paxillus involutus (Batsch) Fr. ღორის სოკო Phallus impudicusL. ქვეყნის გული Phellinus ferruginosus(Schrad.) Pat. − Phellinus igniarius(L.) Quél. − Phellinus pomaceus(Pers.) Maire − Phellinus tremulae(Bondartsev) Bondartsev & P.N. Borisov − Pholiota aurivella(Batsch) P. Kumm. ოქროსფერი ქერცლოვანა Pholiota squarrosa (Vahl) P. Kumm. ქერცლოვანა Phragmidium disciflorum(Tode) J. James − Phragmidium fragariastri(DC.) J. Schröt. − Phragmidium potentillae(Pers.) P. Karst. − Phragmidium rubi(Pers.) G. Winter − Phragmidium rubi-ideaei(DC.) P. Karst. − Phyllachora cynodontisNiessl − Phyllachora trifolii Phyllactinia suffulta(Rebent.) Sacc. − Phyllotopsis nidulans(Pers.) Singer − Pleospora herbarumP. Karst. − Pleurotus cornucopiae(Paulet) Rolland მაჩალო Pleurotus ostreatus(Jacq.) P. Kumm. ხეთამხალი (კალმახა, ტყუბელა, წიფლის სოკო, ხის სოკო) Pluteus atricapillus(Batsch) Fayod ირმის პლუტეუსი Polyporus arculariusLázaro Ibiza − Polyporus coronatusRostk. − Polyporus picipesFr. − Polyporus squamosus(Huds.) Fr. ძერანა სოკო Polyporus variusGrev. − Psathyrella candolleana(Fr.) Maire − Psathyrella hydrophila(Bull.) Maire − Pseudopeziza medicaginis(Lib.) Sacc. − Pseudopeziza trifolii(Biv.) Fuckel − Puccinia buxi Puccinia centaureaeMart. ჟანგა Puccinia chaerophylliPurton ჟანგა Puccinia circaeae Pers. ჟანგა Puccinia cirsii Lasch ჟანგა Puccinia coronata Corda ჟანგა Puccinia coronifera Kleb. ჟანგა Puccinia gentianae (F. Strauss) Link ჟანგა Puccinia graminis Pers. ჟანგა Puccinia hieracii  (Röhl.) H. Mart. ჟანგა Puccinia jaceae G.H. Otth ჟანგა Puccinia malvacearum Bertero ex Mont. ჟანგა Puccinia menthae Pers. ჟანგა Puccinia poae-nemoralis G.H. Otth ჟანგა Puccinia striiformis Westend. ჟანგა Puccinia taraxaci Plowr. ჟანგა Puccinia triseti Erikss. ჟანგა Puccinia triticina Pucciniastrum agrimoniae (Dietel) Tranzschel − Rhytisma acerinum (Pers.) Fr. − Rhytisma punctatum (Pers.) Fr. − Rosellinia necatrix Berl. ex Prill. − Rozites caperatus(Pers.) P. Karst. ქამასებრი Russula adusta (Pers.) Fr. მურა სოკო Russula aeruginea Lindbl. ex Fr. მტრედიო Russula cyanoxantha (Schaeff.) Fr. ღვინიო Russula delicaFr. ცხენისკბილა Russula emetica (Schaeff.) Pers. ბღავანა Russula lepida Fr. წითელკაბა (წითლიო) Russula lutea (Huds.) Gray ფქვილიო Russula virescens(Schaeff.) Fr. ხახვილო Russula xerampelina (Schaeff.) Fr. არომატული ხრაშუნა Sarcodon imbricatus (L.) P. Karst. ირემა სოკო Schizophyllum commune Fr. − Scleroderma aurantium  (L.) Pers. ცრუ გუდაფშუკა Septotinia populiperda Waterman & E.K. Cash − Serpula lacrimans (Wulfen) J. Schröt. − Sparassis crispa  (Wulfen) Fr. ღაჟაჟო Sphaerotheca fuliginea (Schltdl.) Pollacci − Sphaerotheca macularis(Wallr.) Magnus − Sphaerotheca pannosa (Wallr.) Lév. − Sphaerotheca tomentosa G.H. Otth − Stereum hirsutum(Willd.) Pers. − Stropharia aeruginosa (Curtis) Quél. ლურჯ-მწვანე სტროფარია Taphrina caerulescens (Desm. & Mont.) Tul. − Tilletia decipiens Trametes gibbosa (Pers.) Fr. − Tricholomopsis rutilans(Schaeff.) Singer − Tubaria furfuracea (Pers.) Gillet − Tympanis alnea (Pers.) Fr. − Uncinula aceris (DC.) Sacc. ნაცროვანი სოკო Uromyces dactylidis გუდაფშუტა Uromyces fabae (Pers.) de Bary გუდაფშუტა Uromyces fallens (Arthur) Barthol. გუდაფშუტა Uromyces minor J. Schröt. გუდაფშუტა Uromyces onobrychidis გუდაფშუტა Uromyces piri გუდაფშუტა Uromyces punctatus J. Schröt. გუდაფშუტა Uromyces rumicis (Schumach.) G. Winter გუდაფშუტა Uromyces solidaginis (Sommerf.) Niessl გუდაფშუტა Uromyces striatus J. Schröt. გუდაფშუტა Uromyces trifolii-repentis Liro გუდაფშუტა Uromyces valerianae (Link) Lév. გუდაფშუტა Uromyces verruculosus Berk. & Broome გუდაფშუტა Ustilago cynodontis Volvariella bombycina (Schaeff.) Singer − Xerocomus chrysenteron (Bull.) Quél. აბრეშუმისებრი ვოლვარიელა Xerocomus subtomentosus (L.) Quél. მწვანე ხავსის სოკო Xylaria hypoxylon (L.) Grev. − Xylaria polymorpha (Pers.) Grev. − Zukalia setosa Woron. − დანართი 4. მტირალას ეროვნული პარკის ფაუნის სახეობების სიები ა) ძუძუმწოვრები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN-ის წითელი ნუსხა Apodemus flavicollis ponticus​2 პონტოს ყვითელყელა თაგვი LC Apodemus mystacinus​1 ფართოკბილა თაგვი LC Apodemus uralensis​1 მცირე თაგვი LC Apodemus whiterbyi​1 სტეპის თაგვი LC Arvicola amphibius​1 წყლის მემინდვრია LC Canis aureus​1 ტურა LC Canis lupus​1 მგელი LC Capreolus capreolus​1 შველი LC Chionomys roberti​1 რობერტის მემინდვრია √ LC Crocidura suoveolens gueldenstaedtii​1 მცირე კბილთეთრა ენდემუირი ქვესახეობა LC Crocidura leucodon​1 თეთრმუცელა კბილთეთრა LC Dryomys nitedula​1 ტყის ძილგუდა LC Eptesicus serotinus​1 ჩვეულებრივი მეგვიანე LC Erinaceus concolor​1 სამხრეთული თეთრგულა ზღარბი LC Felis sylvestris​1 გარეული კატა LC Glis glis​1 დიდი ძილგუდა LC Lepus europaeus​1 კურდღელი LC Lynx lynx​1 ფოცხვერი CR LC Martes foina​1 ქვის კვერნა LC Martes martes​1 ტყის კვერნა LC Meles meles​1 მაჩვი LC Microtus  majori​1 ბუჩქნარის მემინდვრია LC Miniopterus schreibersii​1 ჩვეულებრივი ფრთაგრძელი NT Mus musculus​1 სახლის თაგვი LC Myotis emarginatus​1  სამფერციბი მღამიობი LC Myotis mystacinus Kuhl.​1 ულვაშა მღამიობი LC Myotis nattereri ​1 ნატერერის მღამიობი LC Neomys teres​1 ამიერკავკასიური წყლის ბიგა √ LC Nyctalus leisleri​1 მცირე მეღამურა LC Nyctalus noctula ​1 წითური მეღამურა LC Pipistrellus nathusii​1 ტყის ღამორი LC Pipistrellus pipistrelus​1 ჯუჯა ღამორი LC Plecotus auritus​1 რუხი ყურა LC Prometheomys schaposchnikovi​1 პრომეთეს მემინდვრია √ VU NT Rattus norvegieus​1 რუხი ვირთაგვა LC Rattus rattus​1 შავი ვირთაგვა LC Rhinolophus euryale​1 სამხრეთული ცხვირნალა VU NT Rhinolophus hipposideros Bechtein.​1 მცირე ცხვირნალა LC Rhinolophus mehelyi​1 მეჰელის ცხვირნალა VU VU Rupicapra rupicapra​1 არჩვი EN LC Sciurus anomalus​1 კავკასიური ციყვი √ VU LC Sciurus vulgaris​1 წითელი ციყვი LC Sorex raddei​1 რადეს ბიგა √ LC Sorex satunini​1 კავკასიური ბიგა √ LC Sorex volnuchini​1 პატარა ბიგა √ LC Sus scrofa​1 გარეული ღორი LC Talpa caucasica​1 კავკასიური თხუნელა √ LC Talpa levantis​1 თხუნელა LC Ursus arctos​1 მურა დათვი EN LC 1- ტაქსონომია ვებგვერდ- www.redlist.org-ის მიხედვით 2 - ტაქსონომია ვებგვერდ- www.catalogueoflife.org-ის მიხედვით. ბ) ფრინველები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN -ის წითელი ნუსხა აღრიცხული Recorded მობინადრე Resident მობუდარი Breeding მოზამთრე Wintering მიგრანტი Migrant Accipiter brevipes კორცქვიტა VU LC √ Accipiter gentilis ქორი LC √ Accipiter nisus მიმინო LC √ Aegolius funereus caucasicus ბუკიოტი VU LC √ Aegithalos caudatus თოხიტარა LC √ Anthus trivialis ტყის მწყერჩირა LC √ Aquila clanga დიდი მყივანია არწივი VU VU √ Asio otus otus ოლოლი LC √ Buteo buteo ჩვეულებრივი კაკაჩა LC √ Caprimulglus europaeus უფეხურა (ბოლოკარკაზი) LC √ Certhia familiaris ჩვეულებრივი მგლინავა LC √ Ciconia nigra შავი ყარყატი VU LC √ Coccothraustes coccothraustes კულუმბური LC √ Columba oenas გულიო LC √ Columba palumbus ქედანი LC √ Corvus corax ყორანი LC √ Corvus corone რუხი ყვავი LC √ Cuculus canorus ჩვეულებრივი გუგული LC √ Dendrocopos major დიდი ჭრელი კოდალა LC √ Dendrocopos medius საშუალო ჭრელი კოდალა LC √ Dendrocopos minor მცირე ჭრლი კოდალა LC √ Dryocopus martius შავი კოდალა LC √ Erithacus rubecula გულწითელა LC √ Falco cherrug გავაზი CR EN √ Falco vespertinus წითელფეხა შავარდენი EN NT √ Ficedula parva მცირე მემატლია LC √ Fringilla coelebs ნიბლია LC √ Garrulus glandarius ჩხიკვი LC √ Haliaeetus albicilla თეთრკუდა ფსოვი EN LC √ Hieraaetus pennatus ჩია არწივი LC √ Jynx torquilla მაქცია LC √ Lanius collurio ჩვეულებრივი ღაჟო LC √ Luscinia megarhynchos ჩვეულიებრივი ბულბული LC √ Milvus migrans ძერა LC √ Motacilla alba წყალწყალა LC √ Motacilla cinerea ბძეწვია - რუხი ბოლოქანქარა LC √ Muscicapa striata ჭრელი მემატლია LC √ Oriolus oriolus მოლაღური LC √ Otus scops წყრომი LC √ Parus ater შავი წივწივა LC √ Parus caeruleus წიწკანა LC √ Parus major დიდი წივწივა LC √ Parus palustris ჭაობის წივწივა LC √ Passer domesticus სახლის ბუღურა LC √ Pernis apivorus კრაზანაჭამია LC √ Phoenicurus phoenicurus ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა LC √ Phylloscopus collybita ჭედია ყარანა LC √ Phylloscopus nitidus მწვანე ჭივჭავი √ NE √ Picus viridis მწვანე კოდალა LC √ Prunella modularis ტყის ჭვინტაკა LC √ Pyrrhula pyrrhula სტვენია LC √ Sitta europaea ჩვეულებრივი ცოცია LC √ Strix aluco ტყის ბუ LC √ Sylvia atricapilla შავთავა ასპუჯაკა LC √ Troglodytes troglodytes ჭინჭრაქა LC √ Turdus merula შავი შაშვი LC √ Turdus philomelos წრიპა შაშვი LC √ Turdus viscivorus ჩხართვი LC √ Upupa epops ოფოფი LC √ ტაქსონომია ვებგვერდ- www.redlist.org-ის მიხედვით Phylloscopus nitidus: ტაქსონომია ვებგვერდ- www.catalogueoflife.org-ის მიხედვით გ) ქვეწარმავლები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN-ის წითელი ნუსხა Anguis colchica​2 ბოხმეჭა √ NE Coronella austriaca​2 სპილენძა NE Darevskia derjugini​1 ართვინის ხვლიკი √ NT Darevskia clarkorum​3 თურქული ხვლიკი √ EN EN Darevskia parvula​1 წითელმუცელა ხვლიკი √ LC Lacerta agilis​1 მარდი ხვლიკი LC Natrix natrix​1 ჩვეულებრივი ანკარა LR/LC Natrix tessellata​1 წყლის ანკარა LC Zamenis longissimus​1 ესკულაპის მცურავი LC 1- ტაქსონომია ვებგვერდ- www.redlist.org-ის მიხედვით 2 - ტაქსონომია ვებგვერდ- www.catalogueoflife.org-ის მიხედვით. 3 - ტაქსონომია Tarkhnishvili, 2012: http://scholar.google.com/scholar?cluster=1336770439256601052&hl=en&inst=8697446408056752236&oi=scholarr-ის მიხედვით. დ) ამფიბიები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN-ის წითელი ნუსხა Bufo verrucosissimus​1 კავკასიური გომბეშო √ NT Hyla orientalis​2 აღმოსავლური ვასაკა LC Pelodytes caucasicus​1 კავკასიური ჯვარულა √ NT Pelophylax ridibundus​1 ტბორის ბაყაყი LC Rana macrocnemis​1 მცირეაზიური ბაყაყი LC Ommatotriton ophryticus​1 მცირეაზიური ტრიტონი ენდემური ქვესახეობა NT Mertensiella caucasica​1 კავკასიური სალამანდრა √ VU VU 1- ტაქსონომია ვებგვერდ - www.redlist.org-ის მიხედვით 2 - ტაქსონომია ვებგვერდ - www.catalogueoflife.org-ის მიხედვით. ე) თევზები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN-ის წითელი ნუსხა Alburnoides bipunctatus​1 ფრიტა NE Alburnus chalcoides​3 შამაია NE Barbus tauricus​4 კოლხური წვერა NE Chondrostoma colchicum​3 ტობი √ NE Cobitis taenia​1 გველანა LC Gobio gobio​1 დასავლეთკავკასიური ციმორი LC Gobius cephalarges constructor​3 კავკასიური ღორჯო ენდემური კვესახეობა NE Oxynoemacheilus angorae​3 ანკრის გოჭალა NE Rhodeus sericeus ტაფელა LC Salmo coruhensis​3 ჭოროხის კალმახი √ VU​4 NE Salmo labrax​1 ორაგული VU LC Salmo rizeensis​3 რიზეს კალმახი √ VU​4 NE Salmo trutta sensu Lato​2 მდინარის კალმახი VU LC Squalius cephalus​1 ქაშაპი LC Varicorhinus sieboldi​3 კოლხური ხრამული √ VU NE 1- ტაქსონომია ვებგვერდ- www.redlist.org-ის მიხედვით 2 - ტაქსონომია ვებგვერდ- www.fishbase.org -ის მიხედვით. 3 - ტაქსონომია ვებგვერდ- www.biodiversity-georgia.net -ის მიხედვით. ვ) უხერხემლო ცხოველები ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება საქართ. ენდემი კავკას. ენდემი საქართ. წითელი ნუსხა IUCN-ის წითელი ნუსხა OLYGOCHAETA Alollobophora kintrishiana​3 კინტრიშის ჭიაყელა √ EN EN MOLLUSCA Helix goderdziana​3 გოდერძის ჰელიქსი √ EN Caucasotachea caligera​3 √ EN HEXAPODA, Lepidoptera Acherontia atropos​2 სფინქსი მკვდართავა EN EN Anthocharis gruneri​2 გრუნერის აისი √ VU EN Apocolotois smirnovi​2 სმირნოვის მბოგელა VU EN Brahmea ledereri​3 ლედერერის ბრამეა √ RE EN Panaxia dominula​2 დათუნელა-ქალბატონი VU EN Daphnis nerii​2 ოლეანდრის სფინქსი EN EN Erebia hewistonii​2 ჰევისტონის ხავერდულა VU EN Erebia iranica​2  ირანული ხავერდულა VU EN Parnassius apollo​1 აპოლონი VU VU Parnassius nordmanni​2 კავკასიური აპოლონი √ EN EN Perisomena caecigena​2 მკრათვალებიანი ფარშევანგთვალა VU EN Phassus shamil​3 კავკასიური წმინდადგახვიარა √ EN EN Polyommatus daphnis​2 ცისფერა მელეაგრი VU EN Rethera komarovi​2 კომაროვის სფინქსი VU EN Zerynthia caucasica​1 კავკასიური ზერინთია √ VU VU HEXAPODA, Coleoptera Inotrechus injaevae​2 ინჯაევას ბზუალა √ CR EN Omophron limbatum​2 მრგვალი ბზუალა EN EN Rosalia alpina​1 ალპური ხარაბუზა EN VU HEXAPODA, Hymenoptera  Bombus wurflenii​2 ალპური ბაზი VU EN Bombus lapidarius​2 ბაზი ერიოფორუსი VU EN Xylocopa violacea​2 იისფერი ქსილოკოპა VU EN HEXAPODA, Odonata Calopteryx splendens mingrelica​1 სამეგრელოს ტურფა ენდემური ქვესახეობა VU LC 1- ტაქსონომია ვებგვერდი - www.redlist.org-ის მიხედვით 2 - ტაქსონომია ვებგვერდი - www.fishbase.org -ის მიხედვით. 3 - ტაქსონომია ვებგვერდი - www.biodiversity-georgia.net -ის მიხედვით. დანართი 5. მტირალას ეროვნული პარკის  ზონის გეოგრაფიული კოორდინატები ა) მტირალას ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის კოორდინატები № X Y № X Y № X Y № X Y 1 741119 4623684 37 745043 4619845 73 741030 4621102 109 737164 4613888 2 741332 4623571 38 744814 4619745 74 740975 4621332 110 736920 4613846 3 741553 4623493 39 744650 4619578 75 740830 4621527 111 736680 4613859 4 741660 4623268 40 744707 4619336 76 740648 4621697 112 736553 4613649 5 741853 4623134 41 744651 4619096 77 740627 4621912 113 736310 4613598 6 742101 4623131 42 744544 4618870 78 740798 4622094 114 736194 4613772 7 742349 4623109 43 744454 4618637 79 740946 4622295 115 736145 4614016 8 742568 4623011 44 744346 4618416 80 741076 4622509 116 736061 4614251 9 742801 4622988 45 744120 4618310 81 741175 4622735 117 736026 4614498 10 743045 4622954 46 743940 4618142 82 741106 4622972 118 735974 4614742 11 743272 4622849 47 743832 4617920 83 741086 4623213 119 736032 4614953 12 743499 4622745 48 743735 4617690 84 740965 4623390 120 736264 4614994 13 743736 4622672 49 743687 4617520 85 740856 4623607 121 736052 4615081 14 743976 4622636 50 743378 4617582 86 741001 4623695 122 735806 4615105 15 744112 4622428 51 743133 4617584 87 736736 4616337 123 735589 4615199 16 744328 4622315 52 742887 4617548 88 736998 4616379 124 735373 4615269 17 744548 4622276 53 742671 4617660 89 737028 4616244 125 735382 4615483 18 744781 4622365 54 742509 4617814 90 736909 4616049 126 735398 4615731 19 744977 4622374 55 742398 4618038 91 736973 4615868 127 735371 4615909 20 745143 4622208 56 742283 4618259 92 737095 4615658 128 735123 4615939 21 745368 4622112 57 742093 4618421 93 737282 4615497 129 734873 4615953 22 745571 4621971 58 741912 4618591 94 737458 4615325 130 734624 4615955 23 745705 4621762 59 741831 4618823 95 737671 4615195 131 734374 4615952 24 745873 4621585 60 741681 4619018 96 737828 4615009 132 734173 4615922 25 745955 4621367 61 741667 4619265 97 737983 4614828 133 734405 4616046 26 746026 4621132 62 741588 4619501 98 738178 4614691 134 734624 4616165 27 746112 4620906 63 741460 4619714 99 738247 4614451 135 734830 4616299 28 746335 4620852 64 741262 4619716 100 738326 4614214 136 735062 4616383 29 746301 4620609 65 741149 4619521 101 738378 4614012 137 735285 4616466 30 746220 4620374 66 741136 4619644 102 738157 4613823 138 735533 4616492 31 746038 4620217 67 741197 4619885 103 737953 4613680 139 735779 4616535 32 745968 4619977 68 741295 4620110 104 737740 4613548 140 736021 4616593 33 745854 4619769 69 741420 4620323 105 737516 4613447 141 736267 4616630 34 745753 4619971 70 741474 4620560 106 737523 4613647 142 736486 4616618 35 745526 4619961 71 741322 4620739 107 737463 4613850 143 736671 4616576 36 745280 4619923 72 741129 4620890 108 737314 4614031 ბ) მტირალას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის კოორდინატები № X Y № X Y № X Y № X Y 1 739665 4619982 109 732264 4617500 217 728585 4612946 325 740493 4615651 2 739814 4619801 110 732260 4617251 218 728700 4613093 326 740709 4615679 3 739955 4619597 111 732304 4617007 219 728948 4612935 327 740956 4615712 4 740168 4619472 112 732343 4616761 220 729169 4612997 328 741178 4615811 5 740288 4619260 113 732238 4616541 221 729349 4613116 329 741337 4615965 6 740494 4619122 114 732331 4616310 222 729483 4613061 330 741419 4616199 7 740683 4618987 115 732463 4616098 223 729657 4613029 331 741452 4616435 8 740706 4618864 116 732657 4615944 224 729896 4613006 332 741634 4616265 9 740417 4618695 117 732912 4615800 225 729959 4613235 333 741789 4616082 10 740198 4618574 118 733040 4615659 226 729891 4613529 334 741914 4615883 11 739776 4618306 119 733121 4615846 227 730012 4613671 335 742092 4615715 12 739718 4618265 120 733174 4616090 228 729812 4613815 336 742330 4615658 13 739694 4618564 121 733219 4616335 229 729760 4613990 337 742554 4615739 14 739577 4618354 122 733311 4616566 230 729982 4614077 338 742793 4615739 15 739744 4618595 123 733305 4616776 231 730221 4614115 339 743036 4615777 16 739203 4618501 124 733520 4616951 232 730409 4614275 340 743258 4615878 17 739492 4618283 125 733535 4617163 233 730422 4614493 341 743491 4615948 18 738599 4618946 126 733783 4617130 234 730267 4614412 342 743737 4615943 19 738317 4619134 127 733991 4617029 235 730042 4614306 343 744004 4615864 20 738176 4619069 128 734124 4616836 236 729830 4614173 344 744185 4615977 21 737969 4618930 129 734341 4616714 237 729612 4614106 345 744178 4616222 22 737728 4618908 130 734417 4616551 238 729656 4614295 346 744161 4616466 23 737482 4618954 131 734286 4616345 239 729554 4614473 347 744216 4616696 24 737236 4618999 132 734256 4616101 240 729573 4614696 348 744297 4616923 25 736990 4619044 133 734225 4615933 241 729557 4614861 349 744407 4617100 26 736807 4618876 134 734474 4615955 242 729609 4615103 350 744625 4616978 27 736719 4618793 135 734724 4615959 243 729635 4615341 351 738268 4612333 28 736367 4618711 136 734973 4615944 244 729599 4615575 352 738133 4612124 29 736083 4618549 137 735223 4615930 245 729421 4615723 353 738070 4611884 30 736224 4618374 138 735435 4615876 246 729365 4615954 354 738048 4611689 31 736113 4618216 139 735387 4615632 247 729396 4616174 355 737817 4611497 32 736001 4618004 140 735359 4615386 248 729504 4616393 356 737613 4611368 33 735793 4617896 141 735464 4615238 249 729603 4616622 357 737424 4611218 34 735548 4617851 142 735456 4615053 250 729778 4616799 358 737258 4611032 35 735307 4617807 143 735307 4614904 251 730015 4616870 359 737109 4610832 36 735248 4618023 144 735237 4614681 252 730260 4616912 360 736992 4610611 37 735291 4618260 145 735140 4614472 253 730471 4617027 361 736867 4610395 38 735264 4618508 146 735012 4614310 254 730625 4617196 362 736840 4610269 39 735156 4618727 147 734840 4614171 255 730580 4617383 363 736484 4610367 40 734987 4618895 148 734685 4614006 256 730492 4617596 364 736250 4610456 41 735051 4619126 149 734488 4613854 257 730418 4617816 365 736057 4610599 42 734963 4619354 150 734306 4613847 258 730578 4617999 366 735944 4610674 43 734823 4619537 151 734119 4614007 259 730804 4618028 367 735803 4610361 44 734836 4619735 152 733921 4614155 260 731040 4617972 368 735676 4610147 45 734815 4619972 153 733721 4614188 261 731259 4617857 369 735562 4609926 46 734942 4620171 154 733663 4613955 262 731495 4617846 370 735426 4609718 47 735049 4620391 155 733494 4613884 263 731574 4617960 371 735332 4609493 48 735022 4620562 156 733255 4613850 264 731439 4618162 372 735198 4609282 49 734834 4620703 157 733041 4613884 265 731587 4618287 373 735064 4609072 50 734750 4620937 158 732821 4613955 266 731803 4618357 374 734918 4608881 51 734885 4621096 159 732653 4614128 267 732014 4618246 375 734795 4608677 52 735073 4621238 160 732423 4614226 268 731407 4615065 376 734664 4608472 53 735283 4621372 161 732175 4614246 269 731527 4614859 377 734586 4608239 54 735466 4621505 162 731961 4614150 270 731754 4614833 378 734442 4608076 55 735624 4621648 163 731723 4614205 271 731998 4614883 379 734311 4607864 56 735787 4621810 164 731478 4614234 272 732214 4615009 380 734212 4607967 57 736009 4621702 165 731229 4614255 273 732449 4615062 381 734161 4608208 58 736242 4621614 166 730986 4614207 274 732569 4615270 382 734157 4608457 59 736475 4621557 167 730870 4613993 275 732750 4615434 383 734104 4608700 60 736676 4621659 168 730869 4613744 276 732942 4615583 384 733916 4608854 61 736903 4621554 169 730837 4613515 277 732726 4615704 385 733714 4608998 62 736864 4621415 170 730676 4613378 278 732488 4615767 386 733560 4609193 63 736718 4621219 171 730539 4613186 279 732268 4615878 387 733494 4609428 64 736506 4621095 172 730370 4613010 280 732046 4615991 388 733283 4609550 65 736272 4621055 173 730161 4613041 281 731798 4615963 389 733101 4609709 66 736160 4620840 174 730023 4612955 282 731559 4615962 390 733181 4609917 67 736276 4620619 175 729928 4612746 283 731328 4616003 391 733397 4610038 68 736359 4620383 176 729869 4612503 284 731100 4615910 392 733625 4610140 69 736444 4620186 177 729752 4612451 285 731168 4615677 393 733822 4610291 70 736673 4620246 178 729555 4612604 286 731253 4615442 394 734012 4610452 71 736774 4620391 179 729357 4612778 287 731347 4615210 395 734201 4610615 72 736997 4620440 180 729330 4612547 288 744847 4616931 396 734421 4610732 73 737135 4620253 181 729358 4612304 289 745087 4616986 397 734658 4610808 74 737236 4620028 182 729304 4612061 290 745263 4616926 398 734813 4610888 75 737332 4619798 183 729395 4611834 291 745374 4616704 399 734774 4611127 76 737501 4619653 184 729520 4611631 292 745443 4616464 400 734848 4611363 77 737742 4619701 185 729405 4611449 293 745508 4616223 401 734931 4611598 78 737979 4619630 186 729252 4611252 294 745520 4616085 402 735034 4611823 79 738168 4619776 187 729142 4611029 295 745232 4615876 403 735184 4612022 80 738330 4619960 188 729212 4610815 296 745043 4615711 404 735267 4612246 81 738578 4619981 189 729328 4610597 297 744850 4615555 405 735395 4612457 82 738826 4620008 190 729314 4610350 298 744690 4615364 406 735585 4612616 83 738953 4620098 191 729430 4610151 299 744495 4615208 407 735830 4612617 84 738810 4620302 192 729551 4609960 300 744311 4615042 408 736080 4612619 85 738735 4620536 193 729612 4609718 301 744190 4614824 409 736326 4612587 86 738574 4620724 194 729613 4609471 302 744014 4614647 410 736575 4612575 87 738421 4620920 195 729624 4609261 303 743842 4614466 411 736808 4612494 88 738276 4621115 196 729337 4609254 304 743627 4614370 412 737006 4612344 89 738136 4621309 197 729091 4609235 305 743378 4614377 413 737110 4612565 90 737937 4621405 198 728974 4609249 306 743142 4614302 414 737201 4612789 91 738127 4621564 199 728842 4609599 307 742917 4614195 415 737277 4613014 92 738311 4621728 200 728666 4609777 308 742673 4614170 416 737416 4613217 93 738489 4621902 201 728554 4609991 309 742427 4614137 417 737495 4613443 94 738691 4622004 202 728402 4610189 310 742188 4614076 418 737723 4613537 95 738923 4621916 203 728273 4610402 311 741980 4613939 419 737935 4613670 96 739153 4621820 204 728300 4610639 312 741752 4613848 420 738141 4613810 97 739388 4621751 205 728190 4610860 313 741547 4613710 421 738328 4613976 98 739603 4621632 206 728143 4611106 314 741406 4613522 422 738490 4613863 99 739753 4621437 207 728066 4611343 315 741200 4613662 423 738695 4613721 100 739858 4621225 208 727951 4611496 316 740963 4613741 424 738861 4613538 101 739863 4620975 209 727885 4611854 317 740716 4613737 425 739055 4613380 102 739744 4620759 210 728049 4611937 318 740581 4613941 426 739053 4613174 103 739596 4620562 211 727936 4611998 319 740525 4614166 427 738940 4612953 104 739391 4620431 212 728179 4612111 320 740475 4614410 428 738768 4612772 105 739466 4620218 213 728394 4612236 321 740458 4614657 429 738554 4612647 106 739621 4620021 214 728579 4612402 322 740492 4614905 430 738337 4612530 107 732147 4617942 215 728708 4612611 323 740511 4615153 108 732290 4617746 216 728600 4612818 324 740486 4615402 გ) მტირალას ეროვნული პარკის ვიზიტორთა ზონის კოორდინატები № X Y № X Y № X Y № X Y 1 740831 4623685 113 738365 4614047 225 739456 4620478 337 736192 4613783 2 740909 4623450 114 738300 4614288 226 739628 4620636 338 736298 4613597 3 741099 4623293 115 738223 4614526 227 739790 4620824 339 736542 4613644 4 741073 4623047 116 738138 4614755 228 739863 4621056 340 736672 4613850 5 741165 4622818 117 737912 4614860 229 739853 4621301 341 736908 4613846 6 741115 4622583 118 737794 4615080 230 739711 4621505 342 737152 4613887 7 740990 4622366 119 737603 4615235 231 739543 4621686 343 737307 4614041 8 740849 4622160 120 737405 4615383 232 739319 4621793 344 737452 4613855 9 740685 4621972 121 737227 4615552 233 739077 4621846 345 737527 4613658 10 740580 4621865 122 737067 4615731 234 738845 4621935 346 737477 4613417 11 740774 4621587 123 736871 4615957 235 738618 4622011 347 737401 4613181 12 740943 4621404 124 737001 4616122 236 738428 4621849 348 737249 4612987 13 740980 4621167 125 737032 4616377 237 738254 4621671 349 737181 4612755 14 741081 4620951 126 736846 4616354 238 738064 4621516 350 737085 4612536 15 741258 4620793 127 736708 4616471 239 737979 4621368 351 736977 4612367 16 741447 4620629 128 736539 4616602 240 738183 4621248 352 736776 4612516 17 741428 4620406 129 736413 4616677 241 738340 4621066 353 736537 4612577 18 741332 4620184 130 736076 4616600 242 738464 4620852 354 736288 4612592 19 741209 4619967 131 735834 4616543 243 738636 4620673 355 736041 4612623 20 741167 4619722 132 735588 4616497 244 738770 4620464 356 735792 4612616 21 741074 4619490 133 735340 4616475 245 738858 4620238 357 735550 4612599 22 741261 4619633 134 735104 4616419 246 738993 4620035 358 735369 4612428 23 741395 4619766 135 734884 4616312 247 738747 4619993 359 735256 4612209 24 741551 4619575 136 734665 4616202 248 738498 4619975 360 735163 4611989 25 741651 4619347 137 734455 4616069 249 738264 4619915 361 735012 4611791 26 741672 4619100 138 734222 4616024 250 738113 4619718 362 734915 4611563 27 741792 4618896 139 734278 4616262 251 737899 4619640 363 734838 4611326 28 741872 4618663 140 734356 4616495 252 737662 4619704 364 734767 4611089 29 742028 4618473 141 734471 4616592 253 737421 4619660 365 734832 4610855 30 742224 4618317 142 734196 4616793 254 737299 4619871 366 734621 4610799 31 742361 4618112 143 734010 4616948 255 737188 4620093 367 734385 4610716 32 742474 4617890 144 733865 4617117 256 737100 4620325 368 734169 4610593 33 742630 4617706 145 733618 4617151 257 736917 4620440 369 733981 4610429 34 742826 4617561 146 733580 4617044 258 736802 4620316 370 733795 4610263 35 743073 4617567 147 733412 4616824 259 736604 4620206 371 733590 4610122 36 743318 4617597 148 733322 4616649 260 736408 4620221 372 733361 4610022 37 743563 4617555 149 733251 4616412 261 736337 4620461 373 733159 4609885 38 743718 4617630 150 733190 4616172 262 736242 4620692 374 733041 4609682 39 743805 4617864 151 733138 4615928 263 736173 4620918 375 732931 4609458 40 743920 4618083 152 733072 4615640 264 736337 4621099 376 732788 4609254 41 744068 4618276 153 733012 4615655 265 736576 4621128 377 732655 4609044 42 744291 4618388 154 732921 4615780 266 736778 4621271 378 732461 4608887 43 744434 4618578 155 732521 4616039 267 736924 4621468 379 732294 4608702 44 744518 4618814 156 732372 4616237 268 736828 4621584 380 732146 4608500 45 744630 4619037 157 732262 4616461 269 736598 4621670 381 731983 4608312 46 744691 4619277 158 732304 4616689 270 736401 4621562 382 731776 4608174 47 744662 4619517 159 732324 4616925 271 736167 4621643 383 731545 4608163 48 744761 4619713 160 732273 4617169 272 735934 4621732 384 731307 4608239 49 744986 4619820 161 732257 4617416 273 735713 4621785 385 731062 4608286 50 745219 4619908 162 732286 4617664 274 735593 4621586 386 730862 4608408 51 745465 4619950 163 732177 4617864 275 735474 4621786 387 730685 4608580 52 745697 4619997 164 732035 4618033 276 735314 4621977 388 730453 4608673 53 745818 4619814 165 732077 4618239 277 735275 4622196 389 730212 4608737 54 745790 4619628 166 732317 4618283 278 735215 4622251 390 730193 4608960 55 745909 4619414 167 732493 4618175 279 735007 4622311 391 730219 4609208 56 745940 4619171 168 732735 4618126 280 734832 4622484 392 730311 4609405 57 745875 4618941 169 732888 4617931 281 735024 4622617 393 730051 4609320 58 745881 4618691 170 732997 4617710 282 735241 4622740 394 729804 4609297 59 745872 4618444 171 733137 4617506 283 735443 4622884 395 729617 4609325 60 745739 4618236 172 733295 4617322 284 735687 4622896 396 729626 4609574 61 745739 4617994 173 733497 4617321 285 735921 4622967 397 729580 4609817 62 745687 4617771 174 733717 4617438 286 736153 4623050 398 729533 4610063 63 745705 4617538 175 733883 4617607 287 736381 4623149 399 729349 4610217 64 745556 4617342 176 733989 4617829 288 736618 4623146 400 729326 4610453 65 745431 4617130 177 734086 4618052 289 736840 4623041 401 729292 4610695 66 745225 4617025 178 734131 4618292 290 737063 4622938 402 729140 4610887 67 744999 4616948 179 734307 4618462 291 737178 4622721 403 729184 4611123 68 744751 4616930 180 734497 4618615 292 737348 4622538 404 729314 4611336 69 744526 4617036 181 734708 4618737 293 737529 4622620 405 729475 4611526 70 744341 4617050 182 734940 4618827 294 737696 4622794 406 729448 4611706 71 744280 4616810 183 735108 4618753 295 737886 4622955 407 729340 4611922 72 744188 4616595 184 735254 4618561 296 738112 4623041 408 729319 4612164 73 744152 4616354 185 735279 4618314 297 738329 4623159 409 729351 4612403 74 744198 4616109 186 735264 4618075 298 738522 4623317 410 729345 4612650 75 744091 4615914 187 735260 4617833 299 738699 4623492 411 729436 4612688 76 743871 4615927 188 735495 4617836 300 738930 4623583 412 729641 4612544 77 743622 4615952 189 735740 4617885 301 739145 4623710 413 729818 4612370 78 743380 4615923 190 735967 4617962 302 739310 4623895 414 729886 4612606 79 743165 4615816 191 736074 4618095 303 739462 4624072 415 729990 4612827 80 742924 4615760 192 736672 4617865 304 739702 4624011 416 730017 4613029 81 742684 4615732 193 736731 4617990 305 739936 4623922 417 730257 4613007 82 742461 4615672 194 736923 4618029 306 740176 4623853 418 730425 4613095 83 742216 4615662 195 737117 4618071 307 740412 4623774 419 730587 4613272 84 741997 4615778 196 737122 4617968 308 740658 4623733 420 730774 4613393 85 741878 4615992 197 736881 4617948 309 731646 4615935 421 730827 4613606 86 741727 4616174 198 736778 4617805 310 731892 4615978 422 730869 4613847 87 741543 4616335 199 737281 4617811 311 732132 4615954 423 730896 4614093 88 741431 4616333 200 737527 4617795 312 732350 4615833 424 731084 4614240 89 741379 4616091 201 737769 4617846 313 732573 4615726 425 731333 4614251 90 741302 4615863 202 737940 4617898 314 732814 4615668 426 731582 4614231 91 741080 4615751 203 738491 4617748 315 732877 4615521 427 731825 4614189 92 740842 4615697 204 739044 4617608 316 732667 4615387 428 732056 4614185 93 740593 4615678 205 739104 4617848 317 732545 4615180 429 732279 4614245 94 740488 4615536 206 739263 4617785 318 732364 4615031 430 732521 4614188 95 740495 4615287 207 739404 4617631 319 732131 4614963 431 732743 4614076 96 740512 4615038 208 739706 4617742 320 731907 4614859 432 732915 4613926 97 740475 4614791 209 739810 4617710 321 731665 4614812 433 733111 4613833 98 740458 4614542 210 740009 4617851 322 731475 4614926 434 733355 4613875 99 740510 4614300 211 740236 4617939 323 731370 4615153 435 733584 4613832 100 740525 4614051 212 740421 4618098 324 731275 4615384 436 733717 4614043 101 740659 4613856 213 740591 4618269 325 731189 4615618 437 733784 4614203 102 740596 4613711 214 740672 4618493 326 731097 4615851 438 734006 4614096 103 740372 4613602 215 740630 4618667 327 731268 4615986 439 734184 4613926 104 740170 4613457 216 740737 4618909 328 731501 4615983 440 734380 4613776 105 740027 4613260 217 740597 4619091 329 735797 4615111 441 734570 4613918 106 739784 4613286 218 740376 4619195 330 736040 4615080 442 734758 4614070 107 739543 4613351 219 740240 4619390 331 736258 4615002 443 734920 4614226 108 739295 4613377 220 740050 4619548 332 736044 4614954 444 735110 4614345 109 739119 4613323 221 739888 4619720 333 735971 4614754 445 735175 4614562 110 738880 4613523 222 739760 4619928 334 736023 4614510 446 735260 4614777 111 738716 4613710 223 739572 4620085 335 736058 4614262 447 735354 4614957 112 738508 4613848 224 739426 4620287 336 736140 4614027 448 735523 4615133 დანართი 6:  მერქნითი რესურსებით სარგებლობის რეკომენდაციები  მტირალას ეროვნულ პარკში 1.რამდენიმე წლის განმავლობაში დაცული ტერიტორიების სააგენტო, თავისი ტერიტორიული ერთეულის – მტირალას ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის მეშვეობით – გასცემდა შეშას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონიდან, რათა ადგილობრივი  მოსახლეობა უზრუნველეყო საშეშე მერქნით. სააგენტო საშეშე მერქნით უზრუნველყოფას გააგრძელებს მანამ, სანამ მიმდებარედ მცხოვრებ მოსახლეობას არ ექნება შესაძლებლობა სხვა ხელმისაწვდომი ალტერნატიული საშუალებების გამოყენებისა.  2. 2014 წელს განხორციელებული კვლევის შედეგების შესაბამისად, ტრადიციული გამოყენების ზონაში  წლის განმავლობაში შესაძლოა მოიჭრას არაუმეტეს 2000 მ​3 -ისა. ადმინისტრაცია პირველ რიგში ტყეკაფში გამოყოფს წაქცეულ, ზეხმელ, მოთხრილ-მოტეხილს და მვნებლებისაგან დაზიანებულ ხეებს. ხე-ტყის აღრიცხვა ხდება ზაფხულზე ან შემოდგომაზე, სანამ დაიწყება შეშის გაცემის პერიოდი. ზეზემდგომი ხეები შეიძლება მოიჭრას  მხოლოდ მას შემდეგ, , რაც წაქცეული ხეების ლიმიტი ამოიწურება. 3. იმ შემთხვევაში, თუ ზეზემდგომი ხეები უნდა მოიჭრას საშეშე მერქნით უზრუნველყოფის მიზნით, რათა შენარჩუნდეს ტყის ეკოსისტემა, ადმინისტრაცია ირჩევს ხეებს შემდეგი სახელმძღვანელო წესების შესაბამისად: ა) სულ ცოტა 10 ხე მაინც უნდა იდგეს ერთ ჰა-ზე, რათა ტყემ მიაღწიოს ასაკს და დაბერდეს ბუნებრივად; ზემოთ ხსენებულ ხეებს შორის უნდა შეიტანონ  ყველაზე დიდი მოცულობის  ან/და ფუღუროიანი ხეები (მონიშნონ), რათა მკვდარ ხეებზე დამოკიდებულ უხერხემლო ცხოველთა სახეობების ბიომრავალფეროვნებასა და მობუდარ ფრინველებს საფრთხე არ შეექმნათ.  მას შემდეგ, რაც ზეზემდგომი მომწიფებული ხეების რაოდენობა დაიკლებს  და 10-ზე ნაკლები  დარჩება თითოეულ კვარტალში, ამ შემთხვევაში, სულ ცოტა 10 ინდივიდი ხე უნდა შეირჩეს, რომლებიც დომინანტურია კორომში და აღარ უნდა მოხდეს მათი მოჭრა, თუმცა შესაძლებელია მოიჭრას სუბდომინანტური სახეოებები, რომლებიც მიმართული იქნება დომინანტური ხეების ზრდასა და განვითარებაზე.  ბ) 0.06 ჰა-ზე დიდი ზომის ახალი ღიობების (ხეების გარეშე დარჩენილი ადგილები) შექმნა ან ამჟამინდელის გაფართოება  იგივე ლიმიტის ზემოთ დაუშვებელია. აღნიშნული ლიმიტი შეიძლება გაიზარდოს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის ემსახურება კონსერვაციის მიზნებს, როგორიცაა, მაგ: სანიტარიული ჭრები. გ)  ნებისმიერი პოტენციურ დაგეგმილ ჭრას წინ უნდა უსწრებდეს ტყის არსებული მდგომარეობის შეფასება (ფუღუროიანი ხეების არსებობა, წითელი ნუსხის სახეობების გავრცელება).  დ) ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციისთვის მნიშვნელოვანი ადგილები (წითელი ნუსხის სახეობების და მობუდარი ფრინველების  არსებობის არეალები) უნდა განისაზღვროს და გამოირიცხოს ყოველგვარი ჭრებისგან ან უნდა მიენიჭოს განსაკუთრებული რეჟიმი (ჭრის დრო, ჭრების ნაკლები ინტენსივობა, დაბერებული ხეების დიდი რაოდენობა); ე) ყველა დაგეგმილი ჭრა უნდა ჩატარდეს 15 აგვისტოდან 1 მარტს შორის პერიოდში, რათა თავიდან ავიცილოთ მობუდარი ფრინველებისა და ცხოველების შეწუხება მათი გამრავლების პერიოდში. ვ) დაგეგმილმა ჭრამ არ უნდა გამოიწვიოს ხეების სარტყლის სახეობების შემადგენლობებში ცვლილება (ძირითადი სახეობების პროპორციების ჩათვლით), გარდა არაადგილობრივი სახეობებისა და სხვა აღდგენითი ღონისძიებების  შემთხვევისა. ზ) ტყის მენეჯმეტის ღონისძიებებს შედეგად არ უნდა მოჰყვეს ძირითადი სატყეო გზების ნიადაგების ეროზია; თ)  პრიორიტეტი უნდა იყოს ის მონაკვეთები, სადაც ადგილი აქვს ბუნებრივ რეგენერაციას დაგეგმილი ჭრებისთვის, რათა შეიქმნას კარგი პირობები  ხეების ახალი თაობის განვითარებისთვის. ი) ჭრები თანაბრად უნდა იყოს განაწილებული ხელმისაწვდომი ტყეების მთელ ტერიტორიაზე. ინდივიდუალური ღიობების საბურველი უნდა იყოს თითოეულისგან მინიმალურ მანძილზე დაშორებული, რაც უნდა შეესაბამებოდეს კორომის საშუალო სიმაღლეს.