ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმე „საყვარელიძე საქართველოს წინააღმდეგ“

სტრასბურგი

2020 წლის 6 თებერვალი

ეს გადაწყვეტილება საბოლოო გახდა კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად. იგი შეიძლება დაექვემდებაროს რედაქციულ შესწორებას.

საქმეში „საყვარელიძე საქართველოს წინააღმდეგ“,

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (მეხუთე სექცია) პალატამ, შემდეგი შემადგენლობით:

          სიოფრა ო’ლირი, თავმჯდომარე,
          გაბრიელ კუჩკო-შტადლმაიერი,
          განნა იუდკივსკა,
          ანდრე პოტოკი,
          მარტინს მიტსი,
          ლადო ჭანტურია,

          ანია სეიბერ-ფორი, მოსამართლეები,
და კლაუდია ვესტერდიკი, სექციის განმწესრიგებელი,

2020 წლის 14 იანვრის დახურული თათბირის შემდეგ,

გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც იმავე დღეს იქნა მიღებული:

პროცედურა

1. საქმე აღძრულ იქნა საქართველოს წინააღმდეგ საჩივრის (N40394/10) საფუძველზე, რომელიც 2010 წლის 18 ივნისს სასამართლოში შეტანილ იქნა საქართველოს მოქალაქის, ქ-ნი მარიამ საყვარელიძის („მომჩივანი“) მიერ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის („კონვენცია“) 34-ე მუხლის შესაბამისად.

2. მომჩივანს რიგრიგობით წარმოადგენდნენ თბილისში მოღვაწე ადვოკატები, ქ-ნი თ. ავალიანი და ქ-ნი ნ. ლონდარიძე, საქართველოს მთავრობას („მთავრობა“) წარმოადგენდა სახელმწიფო წარმომადგენელი იუსტიციის სამინისტროდან, ბ-ნი ლ. მესხორაძე.

3. მომჩივანი ჩიოდა, რომ მოპასუხე სახელმწიფო პასუხისმგებელი იყო საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევაზე, რომელმაც გამოიწვია მისი ვაჟისა და დის გარდაცვალება, და რომ შემდგომი სისხლის სამართლის გამოძიება არაეფექტიანი იყო.

4. 2013 წლის 4 ივნისს მთავრობას ეცნობა კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად წარდგენილი საჩივრის შესახებ.

ფაქტები

I. საქმის გარემოებები

5. მომჩივანი დაიბადა 1949 წელს და ცხოვრობს თბილისში.

A. საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევა

6. 2003 წლის 22 და 23 ნოემბერს ფართომასშტაბიანი სახალხო საპროტესტო აქციები იმართებოდა საქართველოში. ხელისუფლების შეცვლის გარშემო მიმდინარე მოვლენებთან ერთად, ეს აქციები ცნობილი გახდა „ვარდების რევოლუციის" სახით (იხილეთ საქართველოს ლეიბორისტული პარტია საქართველოს წინააღმდეგ, N9103/04, §§ 11-13, ECHR 2008). იმ პერიოდში, შესაბამის პოლიტიკურ ძალებს შორის დაძაბული ურთიერთობის გამო, მობილიზებული იყო პოლიციის სხვადასხვა ძალა, რომელიც ხშირად პატრულირებდა თბილისის ქუჩებში თავისი სამსახურებრივი სატრანსპორტო საშუალებებით. იმ ორი დღის განმავლობაში შესაბამისმა ხელისუფლების ორგანოებმა ოფიციალურად გამოაცხადეს საგანგებო მდგომარეობა.

7. 2003 წლის 22 ნოემბერს, დაახლოებით საღამოს 5:30 საათზე, ჯავშნიანმა სამხედრო მანქანამ, რომელსაც მართავდა სახელმწიფო წარმომადგენელი, რომელიც შესაბამის დროს იყო სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომელი ან სამხედრო მოსამსახურე (იხ. ქვემოთ მე-14 პარაგრაფი), ძლიერად დაარტყა მანქანას, რომლითაც მომჩივანი და მისი ოჯახის წევრები მგზავრობდნენ თბილისის ქუჩაში. საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის შედეგად გარდაიცვალა მომჩივნის ვაჟი, რომელიც მანქანას მართავდა და მომჩივნის და, ხოლო მომჩივანმა და მისმა დისშვილებმა, მცირეწლოვანმა ბავშვებმა, სხეულის სერიოზული ტრავმები მიიღეს.

8. მოვლენების განვითარების მომჩივნის ვერსიის მიხედვით, რომელიც მთავრობამ სადავო გახადა, აღნიშნული ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლი შემთხვევის ადგილიდან გაიქცა პოლიციის ინფორმირების გარეშე ისე, რომ მას არ გამოუძახებია სასწრაფო დახმარება და არ გაუწევია სხვაგვარი დახმარება მსუბუქ მანქანაში მყოფი მგზავრებისთვის.

B. სისხლის სამართლის გამოძიება

9. 2003 წლის 23 ნოემბერს თავდაცვის სამინისტრომ სისხლის სამართლის საქმე აღძრა საბედისწერო საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის მიმართ. გამოძიების პროცესში განხორციელდა სხვადასხვა საგამოძიებო ღონისძიება.

10. კერძოდ, 2003 წლის 28 ნოემბერს თავდაცვის სამინისტროს სასამართლო ექსპერტიზის განყოფილების ექსპერტებმა, მას შემდეგ, რაც დაათვალიერეს უბედური შემთხვევის ადგილი და ადგილზე დეტალურად აღადგინეს მოვლენათა მიმდინარეობის სურათი, შეადგინეს სასამართლო ექსპერტიზის დასკვნა, რომლის მიხედვითაც ჯავშნიანი სამხედრო მანქანა მოძრაობდა სიჩქარის დასაშვები ზღვარის გადაჭარბებით, გზის არასწორ მხარეს.

11. 2003 წლის 1-ლიდან 3 დეკემბრამდე პერიოდში, ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლი, ისევე როგორც ის თანამშრომლები, რომლებიც აღნიშნულ სამხედრო მანქანაში ისხდნენ უბედური შემთხვევის დროს, მოწმის სახით იქნენ დაკითხულნი.

12. 2003 წლის 3 დეკემბერს მომჩივანს მიენიჭა დაზარალებულის სტატუსი მიმდინარე სისხლის სამართლის გამოძიების დროს და თავდაცვის სამინისტროს გამომძიებლების მიერ პირველად იქნა დაკითხული.

13. მეორე სასამართლო ექსპერტიზამ, რომელიც თავდაცვის სამინისტროს ექსპერტებმა ჩაატარეს 2004 წლის 16 იანვარს, იგივე დასკვნა გამოიტანა. აღნიშნულმა დასკვნამ დაადასტურა, რომ საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის მიზეზი იყო ის ფაქტი, რომ ჯავშნიანი სამხედრო მანქანა გზის არასწორ მხარეს მოძრაობდა და რომ მისმა მძღოლმა, ა. მ.-მ, აშკარად დაარღვია საგზაო მოძრაობის წესები.

14. მხარეთა მიერ ამ კონკრეტული საკითხის ურთიერთშეუსაბამო წარმოდგენის გამო, შეუძლებელი იყო საქმის მასალებიდან გარკვეული დასკვნის გაკეთება იმასთან დაკავშირებით, იყო თუ არა ა. მ. სამხედრო მოსამსახურე ან პოლიციის თანამშრომელი, როდესაც 2003 წლის 22 ნოემბერს უბედური შემთხვევა მოხდა (იხ. ზემოთ, მე-7 პარაგრაფი).

15. 2004 წლის 10 თებერვალს ა. მ.-ს ბრალი წაუყენეს დანაშაულისთვის სისხლის სამართლის კოდექსის მე-400 მუხლის 1-ლი და მე-3 ნაწილების საფუძველზე (იხ. 38-ე პარაგრაფი ქვემოთ). 2004 წლის 13 თებერვალს მისი ეჭვმიტანილის სახით დაკითხვის დროს ის ამტკიცებდა, რომ სწორედ ის მანქანა, რომელსაც მომჩივნის შვილი მართავდა, იყო გზის არასწორ მხარეს და რომ მას არ შეეძლო უბედური შემთხვევის აღკვეთა.

16. ა. მ.-ს ჩვენებების უტყუარობის შესაფასებლად, 2004 წლის 17 თებერვალს თავდაცვის სამინისტროს სასამართლო ექსპერტიზის ექსპერტებმა ჩაატარეს მესამე სასამართლო ექსპერტიზა. მისმა შედეგებმა გამორიცხა უბედური შემთხვევის მოხდენის ნებისმიერი შესაძლებლობა იმ გარემოებებში, როგორც ეს აღწერილი იყო ა. მ.-ს მიერ. პირიქით, მესამე სასამართლო ექსპერტიზის შედეგებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ სწორედ ჯავშნიანი სამხედრო მანქანა იყო გზის არასწორ მხარეს და მან გადააჭარბა სიჩქარის მაქსიმალურ დასაშვებ ზღვარს.

17. 2004 წლის თებერვალსა და მარტში რამდენიმე მოწმე დაიკითხა თავდაცვის სამინისტროს გამომძიებლების მიერ, მათ შორის, ის თანამშრომლები, რომლებიც მგზავრობდნენ აღნიშნული ჯავშნიანი სამხედრო მანქანით, როდესაც მოხდა უბედური შემთხვევა და, ასევე, პოლიციის საპატრულოს ორი თანამშრომელი, რომლებიც პირველები მივიდნენ შემთხვევის ადგილზე.

18. 2004 წლის 24 მარტს მომჩივანმა შესაბამის ორგანოებში გამოიკითხა 2003 წლის 22 ნოემბრის უბედური შემთხვევის გამოძიების მიმდინარეობის საკითხი და დაჟინებით მოითხოვა მთავარი პროკურატურისგან პროცესის დაჩქარება. საქმის მასალებიდან გაურკვეველია, მიიღო თუ არა მან რაიმე პასუხი მის შეკითხვაზე.

19. 2004 წლის 1-ლ აპრილს ჩატარდა მეოთხე სასამართლო ექსპერტიზა, ამჯერად იუსტიციის სამინისტროს სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ექსპერტების მიერ. შედეგების თანახმად, უკვე შეუძლებელი იყო, ხანდაზმულობის გამო, 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო უბედური შემთხვევის გარშემო არსებული გარემოებების ზუსტი სურათის აღდგენა და იმის დადგენა, თუ გზის რომელ მხარეს მოძრაობდა ჯავშნიანი სამხედრო მანქანა, როდესაც ის მსუბუქ მანქანას შეეჯახა.

20. 2004 წლის 19 აპრილს საქმის გამოძიება თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო პროკურატურიდან სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს საგამოძიებო დეპარტამენტს გადაეცა.

21. 2004 წლის ივნისში, ივლისში, ნოემბერსა და დეკემბერში და 2005 წლის თებერვალსა და მარტში, მომჩივანმა განმეორებით იკითხა სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროში, იყო თუ არა რაიმე წინსვლა გამოძიების პროცესში. სამინისტრომ უპასუხა მის ზოგიერთ საჩივარს მეტ-ნაკლებად ერთნაირი პირობებით და აცნობა, რომ ჯერ კიდევ მრავალი საგამოძიებო ღონისძიება იყო განსახორციელებელი.

22. 2005 წლის მარტში სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრო გაერთიანდა შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან და ამ უკანასკნელის სტრუქტურაში შევიდა დეპარტამენტის სახით.

23. 2005 წლის 28 აპრილს შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამომძიებელმა გადაწყვიტა გამოძიების შეწყვეტა ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლის ქმედებებში სისხლის სამართლის დანაშაულის არასაკმარისი ნიშნების გამო. ამ დადგენილებაში გამომძიებელმა ექსკლუზიურად მიუთითა 2004 წლის 1-ლი აპრილის მეოთხე სასამართლო ექსპერტიზის შედეგებზე (იხ. მე-19 პარაგრაფი ზემოთ).

24. 2005 წლის 16 მაისს მომჩივანმა თბილისის საქალაქო სასამართლოში გაასაჩივრა 2005 წლის 28 აპრილის დადგენილება სისხლის სამართლის გამოძიების შეწყვეტის შესახებ. 2005 წლის 5 ივლისს სასამართლომ გააუქმა გამომძიებლის დადგენილება და აღნიშნული საქმე უკან გაგზავნა ახალი გამოძიების დასაწყებად. სასამართლომ განსაკუთრებით მიუთითა სასამართლო ექსპერტიზის 2003 წლის 28 ნოემბრის, 2004 წლის 16 იანვრისა და 17 თებერვლის დასკვნებზე (იხ. მე-10, მე-13 და მე-16 პარაგრაფები ზემოთ), ასევე მომჩივნის მიერ მიცემულ ჩვენებაზე, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს გარკვეული თანამშრომლები ცდილობდნენ მის გადარწმუნებას, რათა შეეწყვიტა სისხლის სამართლის პროცესი. სასამართლომ დაასკვნა, რომ გამოძიება არაეფექტიანი იყო და საჭიროებდა ხელახლა ჩატარებას.

25. 2005 წლის 26 ივლისს თბილისის სააპელაციო სასამართლომ ძალაში დატოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება და საქმე გადაუგზავნა შინაგან საქმეთა სამინისტროს. შემდგომ ამისა, მომჩივანმა განმეორებით მოიკითხა სამინისტროში გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ, მაგრამ მისი ყველა შეკითხვა დარჩა უპასუხოდ.

26. 2006 წლის 22 თებერვალს, თბილისის პროკურატურამ საქმის გამოძიება შინაგან საქმეთა სამინისტროსგან გადმოიბარა. თბილისის პროკურატურამ შეისწავლა საქმის მასალები, განახორციელა დამატებითი საგამოძიებო ღონისძიებები, ხელახლა დაკითხა შესაბამისი მოწმეები (იხ. მე-11 და მე-17 პარაგრაფები ზემოთ) და ერთმანეთს დაუპირისპირა მომჩივანი და ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლი. 2006 წლის 23 თებერვალს მან გამოსცა კიდევ ერთი დადგენილება პროცესის შეწყვეტასთან დაკავშირებით, სისხლის სამართლის დანაშაულის არასაკმარისი ნიშნების გამო.

27. მომჩივანმა 2006 წლის 20 მარტს გაასაჩივრა თბილისის პროკურატურის 2006 წლის 23 თებერვლის დადგენილება, ხოლო 2006 წლის 20 მაისს თბილისის საქალაქო სასამართლომ გააუქმა აღნიშნული დადგენილება იმ არგუმენტით, რომ გამოძიება არ იყო სრულყოფილი. სასამართლომ აღნიშნა მომჩივნის პრეტენზია, რომ თავიდანვე, მას შემდეგ, რაც საქმე თავდაცვის სამინისტროდან შინაგან საქმეთა სამინისტროში გადააგზავნეს, გამოძიება არ იყო მიუკერძოებელი.

28. 2006 წლის 22 მაისს თბილისის სააპელაციო სასამართლომ ძალაში დატოვა თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება, ხოლო საქმე გადაეცა თბილისის პროკურატურას დამატებითი შესწავლისთვის.

29. 2006 წლის 24 ივლისს მომჩივანმა თბილისის პროკურატურას მიმართა, იყო თუ არა რაიმე წინსვლა გამოძიების მიმდინარეობასთან დაკავშირებით და, ამასთანავე, გამოხატა პრეტენზია მისი უსაფუძვლო ხანგრძლივობის გამო. შედეგად, 2006 წლის 29 ივლისს გენერალურმა პროკურატურამ აღნიშნა, რომ გამოძიება ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა და თბილისის პროკურატურას დაავალა პროცესის დაჩქარება.

30. 2006 წლის 15 აგვისტოს მომჩივანმა მოითხოვა, რომ თბილისის პროკურატურას დაეკითხა ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლი და სამხედრო მოსამსახურეები, რომლებიც მგზავრობდნენ ამ ჯავშნიანი სამხედრო მანქანით, როდესაც 2003 წლის 22 ნოემბერს მოხდა აღნიშნული საგზაო უბედური შემთხვევა. 2006 წლის 17 აგვისტოს თბილისის პროკურატურამ უპასუხა, რომ ამის გაკეთება საჭირო არ იყო, რადგან ყველა მათგანს უკვე რამდენჯერმე მოუსმინეს.

31. 2007 წლის 30 იანვარს მომჩივანმა შეიტანა კიდევ ერთი საჩივარი თბილისის პროკურატურაში, რომლითაც მოითხოვდა ეჭვმიტანილის განმეორებით დაკითხვას. 2007 წლის 1-ლ თებერვალს თბილისის პროკურატურამ უარი თქვა მოთხოვნის მიღებაზე იმავე მიზეზებით, როგორც წინა შემთხვევაში (იხ. წინა პარაგრაფი).

32. 2008 წლის 23 იანვარსა და 3 ივლისს და 2009 წლის 16 იანვარს, 3 ივნისს, 8 ივლისსა და 25 სექტემბერს, მომჩივანმა შეიტანა განმეორებითი საჩივარი, მსგავსი პირობებით, თბილისის პროკურატურის მიერ ჩატარებული გამოძიების არაეფექტიანობის თაობაზე. მის ზოგიერთ საჩივარში იგი ამტკიცებდა, რომ იერარქიულად ზემდგომმა ორგანომ, მთავარმა პროკურატურამ უნდა გადაიბაროს გამოძიება თბილისის პროკურატურისგან. სხვადასხვა თარიღით დათარიღებულ ყველა მისი მოთხოვნის მიღებაზე პროკურატურის ორგანომ უარი განაცხადა.

33. 2010 წლის აპრილსა და მაისში მომჩივანმა თბილისის პროკურატურაში კვლავ მოიკითხა გამოძიების მიმდინარეობის საკითხი. 2010 წლის 19 აპრილისა და 4 მაისის პასუხებში პროკურატურის ორგანომ მას აცნობა, რომ მიუხედავად მის მიერ ჩატარებული საგამოძიებო ღონისძიებებისა, ჯერ კიდევ შეუძლებელი იყო იმის ზუსტად დადგენა, თუ რა მოხდა 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის დროს.

34. 2013 წლის 5 და 6 თებერვალს თბილისის პროკურატურამ დაკითხა პოლიციის საპატრულოს ორი თანამშრომელი, რომლებიც პირველები მივიდნენ შემთხვევის ადგილზე 2003 წლის 22 ნოემბერს. ეს ორი მოწმე უკვე დაკითხული იყო თავდაცვის სამინისტროს გამომძიებლების მიერ ჯერ კიდევ 2004 წელს (იხ. ზემოთ მე-17 პარაგრაფი). ამის შემდეგ არცერთი სხვა საგამოძიებო ღონისძიება არ განხორციელებულა.

35. 2017 წლის 1-ლ მარტს თბილისის პროკურატურამ დახურა გამოძიება კანონით განსაზღვრული შესაბამისი ხანდაზმულობის ვადის ამოწურვის გამო, სისხლის სამართლის კოდექსის 71-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის (გ) ქვეპუნქტისა და მე-400 მუხლის 1-ლი და მე-3 ნაწილების და სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის (ე) ქვეპუნქტის საფუძველზე (იხ. ქვემოთ 37-ე და 39-ე პარაგრაფები). კანონით განსაზღვრული ათწლიანი ხანდაზმულობის ვადა ამოიწურა 2013 წლის 22 ნოემბერს.

II. შესაბამისი შიდა სამართალი

36. სისხლის სამართლის კოდექსის მე-12 მუხლის მე-3 ნაწილის თანახმად, დანაშაული, რომელიც ჩადენილია წინასწარ შეცნობილი ბოროტი განზრახვის გარეშე, კვალიფიცირდება როგორც მძიმე დანაშაული, თუ სასჯელის სახით გათვალისწინებულია თავისუფლების აღკვეთა მინიმუმ ხუთი წლით.

37. სისხლის სამართლის კოდექსის 71-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის (გ) ქვეპუნქტი ითვალისწინებს, რომ პირი თავისუფლდება სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისაგან, თუ გავიდა ათი წელი დანაშაულის ჩადენიდან, რომელიც კვალიფიცირებულია, როგორც მძიმე.

38. სისხლის სამართლის კოდექსის მე-400 მუხლის 1-ლი და მე-3 ნაწილების მიხედვით, ყველა, ვინც გამოიწვია ორი ან მეტი ადამიანის სიცოცხლის მოსპობა, მართვის წესების დარღვევით ან სამხედრო მანქანის სხვაგვარი მანევრირებით, დამნაშავეა სამართალდარღვევისთვის, რომელიც ისჯება თავისუფლების აღკვეთით, ვადით ექვსიდან ათ წლამდე.

39. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის 1-ლი ნაწილის (ე) ქვეპუნქტი ითვალისწინებს, რომ სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიება უნდა შეწყდეს, თუ გასულია დანაშაულისთვის დადგენილი ხანდაზმულობის ვადა.

სამართალი

I. კონვენციის მე-2 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

40. კონვენციის სხვადასხვა დებულებაზე მითითებით მომჩივანი ჩიოდა, რომ მოპასუხე სახელმწიფო პასუხისმგებელი იყო 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევაზე, რომელმაც მისი ვაჟისა და დის სიცოცხლე იმსხვერპლა და რომ შემდგომი სისხლისსამართლებრივი გამოძიება იყო არაეფექტიანი. სასამართლო, რომელიც სამართლებრივად ახასიათებს საქმის ფაქტებს, განიხილავს საჩივარს კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით, რომელშიც ნათქვამია:

მუხლი 2

„1. ყოველი ადამიანის სიცოცხლის უფლება კანონით არის დაცული. არ შეიძლება სიცოცხლის განზრახ ხელყოფა, თუ არა სიკვდილის სასჯელის აღსრულების შედეგად, რომელიც სასამართლოს განაჩენით შეეფარდა მოცემულ პირს ისეთი დანაშაულის ჩადენისათვის, რომლისთვისაც კანონი ითვალისწინებს ამ სასჯელს.“.

A. მისაღებობა

41. მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მომჩივანმა სათანადო წინდახედულობა ვერ გამოიჩინა, როდესაც აიღო შესაბამისი ინიციატივა და სასამართლოში შეიტანა საჩივარი გადაწყვეტილების, დაჩქარებული წესით მიღების მოთხოვნით, როგორც მოითხოვება კონვენციის 35-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული ექვსთვიანი ვადის წესით. ამასთან დაკავშირებით მან დააზუსტა, რომ 2007 წლის 1-ელ თებერვლის პროკურატურის დადგენილების მიღების შემდეგ, მომჩივანს უნდა გაეცნობიერებინა, რომ 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის სისხლის სამართლის გამოძიება არაეფექტიანი იყო და უნდა შეეტანა საჩივარი მომდევნო ექვსი თვის ვადაში. თუმცა, აღნიშნული საჩივარი შეტანილ იქნა გვიან, 2010 წლის 18 ივნისს.

42. მომჩივანი ზემოაღნიშნულს არ დაეთანხმა და ამტკიცებდა, რომ საქმის შესაბამისი ფაქტებიდან აშკარა იყო, რომ იგი საკმაოდ წინდახედულად მოქმედებდა, როდესაც რეგულარულად კითხულობდა შიდა დონეზე გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ საკითხს.

43. სასამართლო კვლავ აღნიშნავს, რომ სამართლებრივი განსაზღვრულობის პრინციპის თანახმად, რომელიც წარმოადგენს კონვენციის 35-ე მუხლის 1-ლ პუნქტში მოცემული ექვსთვიანი ვადის წესის საფუძველს, კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლების სავარაუდო დარღვევით განხორციელებული ქმედებით დაზარალებულმა უნდა მიიღოს ზომები, რათა მიჰყვეს შესაბამისი სისხლის სამართლის პროცესის, ან მისი არარსებობის მოვლენათა განვითარებას და წარადგინოს მისი საჩივარი სათანადო ოპერატიულობით, როგორც კი მისთვის გახდება ან უნდა გამხდარიყო ცნობილი, ეფექტიანი სისხლის სამართლის გამოძიების არარსებობის შესახებ (იხ. მრავალ სხვა წყაროს შორის, „ახვლედიანი და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“ (dec.), N22026/10, §§ 23-29, 2013 წლის 9 აპრილი და „Ekrem Baytap v. Turkey“ (dec.), N17579/05, 2010 წლის 29 აპრილი). მაშინ, როდესაც საქმესთან დაკავშირებული საკითხის გადაწყვეტისთვის დროს არსებითი მნიშვნელობა აქვს, მომჩივანს ეკისრება ვალდებულება, რომ საკუთარი მოთხოვნა წარადგინოს როგორც შესაბამისი შიდა უფლებამოსილი ორგანოების წინაშე, ასევე სასამართლოს წინაშე, საჭირო ოპერატიულობით, რათა უზრუნველყოს მათი სწორად და სამართლიანად გადაწყვეტა (იხ. მრავალ სხვა წყაროს შორის, „Bayram and Yıldırım v. Turkey“ (dec.), N38587/97, ECHR 2002-III). მართლაც, დროის გასვლასთან ერთად, როდესაც მოწმეებს უჭირთ ფაქტების გახსენება, ისინი შეიძლება გარდაიცვალონ, ან შეიძლება მათი პოვნა შეუძლებელი გახდეს, მტკიცებულებას ძალა ეკარგება ან აღარ არსებობს და პერსპექტივა იმისა, რომ ეფექტიანი გამოძიება შეიძლება განხორციელდეს, სულ უფრო და უფრო მცირდება და სასამართლოს საკუთარი გამოკვლევა და გადაწყვეტილება შეიძლება არ იყოს გააზრებული და ეფექტიანი (იხ. „Varnava and Others v. Turkey“ [GC], N16064/90 და 8 სხვა, § 161, ECHR 2009).

44. სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველ საქმეში, 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის შესახებ სისხლის სამართლის გამოძიება დაიწყო სწრაფად, ხოლო 2003 წლის 3 დეკემბრისთვის მომჩივანს უკვე მიენიჭა დაზარალებულის სტატუსი. შემდეგ მან გამოიყენა თავისი პროცედურული სტატუსი, რომ პროცესის ადრეული ეტაპიდან დაწყებული, რეგულარულად გამოეკითხა გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ. ამრიგად, არ შეიძლება ითქვას, რომ ის არ ყოფილა დაინტერესებული სისხლის სამართლის გამოძიების შედეგად შესაბამისი ფაქტების შიდა დონეზე გამორკვევით, (შედარებისთვის იხილეთ - „ახვლედიანი და სხვები“, ზემოთ მითითებული, § 25; „მანუკიანი საქართველოს წინააღმდეგ“ (dec.), N53073/07, § 30, 2012 წლის 9 ოქტომბერი; და Deari and Others v. “the former Yugoslav Republic of Macedonia“ (dec.), N54415/09, §§ 47-49, 2012 წლის 6 მარტი). სასამართლო არ არის დარწმუნებული მთავრობის მოთხოვნაში იმასთან დაკავშირებით, რომ ექვსთვიანი ვადა უნდა ყოფილიყო დაანგარიშებული პროკურორის 2007 წლის 1-ლი თებერვლის დადგენილების მიღებიდან. ამ დადგენილებას უფრო პროცედურული ხასიათი ჰქონდა, ის უბრალოდ არ ითვალისწინებდა მომჩივნის ერთ-ერთ პროცედურულ მოთხოვნას; ეს არ იყო დადგენილება პროცესის საბოლოო შეწყვეტის შესახებ; ასევე, ეს არ იყო დადგენილება, რომელიც მომჩივანს ართმევდა უფლებას, გააზრებულად ჩართულიყო გამოძიებაში, ან რომელიც ხელს უშლიდა გამოძიების საბოლოო ქმედითობას მისი შედეგის უსაფუძვლო შეფასების საფუძველზე (შედარებისთვის იხილეთ, მაგალითად, Shavlokhova v. Georgia (dec.) [კომიტეტი], N4800/10, § 23, 2018 წლის 18 სექტემბერი). პროკურორის 2007 წლის 1-ლი თებერვლის დადგენილების გამოცემის შემდეგაც კი, მომჩივანმა მომდევნო წლებში და წინამდებარე საჩივრის სასამართლოში წარდგენამდე, რეგულარული ინტერვალებით შეინარჩუნა საფუძვლიანი კავშირი უფლებამოსილ ორგანოებთან და იღებდა ზომებს გამოძიების მიმდინარეობის დაჩქარებისთვის იმ იმედით, რომ უფრო ეფექტიან შედეგს მიიღებდა (იხ. ზემოთ პარაგრაფები 31-33; შეადარეთ „Huseynova v. Azerbaijan“, N10653/10, § 89, 2017 წლის 13 აპრილი და „Malika Yusupova and Others v. Russia“, N14705/09 და N4 სხვები, §§ 164-66, 2015 წლის 15 იანვარი).

45. განსახილველ საქმეში არსებული გარემოებებიდან გამომდინარე, სასამართლო არ მიიჩნევს, რომ მომჩივანმა ვერ შეასრულა მისი ვალდებულება სათანადო წინდახედულების გამოჩენასთან დაკავშირებით. მიუხედავად იმისა, რომ 2007 წლის 1-ლი თებერვლის თარიღი შეუსაბამო აღმოჩნდა ზემოთ მითითებული მიზეზების გამო (იხ. წინა პარაგრაფი), სასამართლო აღნიშნავს, რომ მთავრობას არ შეუთავაზებია სხვა რომელიმე თარიღი, რომელიც წინ უსწრებდა წინამდებარე საჩივრის შეტანას, რასაც შეეძლო გამოეწვია ექვსთვიანი ვადის დინების დაწყება მომჩივნის საჩივრებთან მიმართებით, კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად. ამგვარად, მთავრობის პრეტენზია ამ ნაწილში უნდა იქნეს უარყოფილი.

46. სასამართლომ შემდგომში დაადგინა, რომ საჩივრები კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად არ არის მიუღებელი ნებისმიერ სხვა საფუძვლებზე. შესაბამისად, ისინი უნდა ჩაითვალოს მისაღებად.

B არსებითი მხარე

1. მხარეთა არგუმენტები

47. კონვენციის მე-2 მუხლის არსებითი ნაწილის გათვალისწინებით, მომჩივანმა განაცხადა, რომ სახელმწიფოს ეკისრებოდა პასუხისმგებლობა კონვენციის მიხედვით, რადგან 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევა, რომელმაც შეიწირა მისი ვაჟისა და დის სიცოცხლე, გამოწვეული იყო ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლის, სამხედრო მოსამსახურის მიერ სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას, საგზაო მოძრაობის წესების დარღვევის შედეგად. იგი მგზავრობდა გზის არასწორ მხარეს მაქსიმალური სიჩქარის დასაშვები ზღვარის გადაჭარბებით. რაც შეეხება კონვენციის შესაბამისი დებულების პროცედურულ ნაწილს, მომჩივანი, სხვა არგუმენტებს შორის, ყურადღებას ამახვილებდა სისხლის სამართლის გამოძიების უსაფუძვლო ხანგრძლივობაზე. მან განაცხადა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ თავდაცვის სამინისტროს გამომძიებლების მიერ გატარებული საწყისი საგამოძიებო ღონისძიებები უკვე საკმარისი იყო ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლისთვის პასუხისმგებლობის დასაკისრებლად, პროკურატურას აშკარად არ სურდა ამის გაკეთება.

48. მთავრობის პასუხი იყო ის, რომ ვინაიდან ეროვნულ უფლებამოსილ ორგანოებს არ მიეცათ საშუალება დაედგინათ 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის ზუსტი გარემოებები, სასამართლოსთვის ნაადრევი იქნებოდა სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შეფასება კონვენციის მე-2 მუხლის არსებითი ნაწილის შესაბამისად. ამრიგად, მან გაასაჩივრა მომჩივნის საჩივარი იმასთან დაკავშირებით, რომ ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლმა დაარღვია საგზაო მოძრაობის წესები გზის არასწორ მხარეს მოძრაობისას სიჩქარის გადაჭარბების სახით, რადგან არანაირი მსგავსი ფაქტობრივი დასკვნები ეროვნული უფლებამოსილი ორგანოების მხრიდან არ ყოფილა საბოლოოდ მიღებული. სახელმწიფო თანამდებობის პირის დაუდევარი ქმედებები იმ შემთხვევაშიც, თუ იგი ასრულებდა სამსახურებრივ მოვალეობას, არ შეიძლება საკმარისი ყოფილიყო, როგორც ასეთი იმისათვის, რომ დამდგარიყო მოპასუხე სახელმწიფოს მატერიალურ-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი. რაც შეეხება მე-2 მუხლის პროცედურულ ნაწილს, საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის სისხლის სამართლის გამოძიება დაიწყო სწრაფად და საგამოძიებო ორგანოებმა განახორციელეს მთელი რიგი შესაბამისი საგამოძიებო ღონისძიებები. მომჩივანი საკმარისად იყო ჩართული გამოძიებაში, როგორც უბედური შემთხვევის მსხვერპლთა უახლოესი ნათესავი და ამრიგად, საზოგადოების მხრიდან კონტროლისა და გამჭვირვალობის კრიტერიუმები იყო დაცული. იმის გათვალისწინებით, რომ ეფექტიანი გამოძიების ჩატარების პროცედურული ვალდებულება იყო ერთ-ერთი საშუალება და არა შედეგი, მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მოპასუხე სახელმწიფომ სრულად შეასრულა ეს ვალდებულება.

2. სასამართლოს შეფასება

a. არსებითი ვალდებულებები კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით

49. დასაწყისიდანვე, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მე-2 მუხლი მოიცავს არა მხოლოდ განზრახ მკვლელობას, არამედ ისეთ სიტუაციებსაც, როდესაც სიკვდილი შეიძლება იყოს სახელმწიფო წარმომადგენლების მხრიდან ძალის გამოყენების გაუთვალისწინებელი შედეგი (იხ. მაგალითად, „McShane v. the United Kingdom“, N43290/98, § 101, 2002 წლის 28 მაისი). ამასთან დაკავშირებით სასამართლო იმეორებს, რომ 2003 წლის 22 ნოემბრის საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევასთან დაკავშირებული ზუსტი გარემოებები, კერძოდ, სიჩქარე, რომლითაც ჯავშნიანი სამხედრო მანქანა მოძრაობდა, გზის ის მხარე, რომელზე მოძრაობის დროსაც იგი შეეჯახა მომჩივნის ვაჟის მიერ მართულ მანქანას და საკითხი, ა.მ., ანუ ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლი, გაიქცა თუ არა შემთხვევის ადგილიდან, მხარეებს შორის იყო სადავო (იხ. ზემოთ, მე-8, 47-ე და 48-ე პარაგრაფები). ასეთი გადამწყვეტი ფაქტობრივი გარემოებების ცოდნის გარეშე შეუძლებელია მომჩივნის პრეტენზიის სათანადო შეფასება იმასთან დაკავშირებით, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს უნდა დაეკისროს პასუხისმგებლობა, დაუდევრობით ან მიზანმიმართული ქცევით გამოწვეული საგზაო მოძრაობის წესების სავარაუდო დარღვევისთვის ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლის მხრიდან, რომელიც იმ დროს, როდესაც მოხდა უბედური შემთხვევა, იყო სამხედრო მოსამსახურე ან პოლიციელი (იხ. ზემოთ, მე-14 პარაგრაფი; შედარებისთვის იხილეთ „Mikhno v. Ukraine“, N32514/12, §§ 125 და 129, 2016 წლის 1-ლი სექტემბერი და „Kotelnikov v. Russia“, N45104/05, §§ 93 და 94, 2016 წლის 12 ივლისი). მისი დამხმარე როლის გათვალისწინებით, სასამართლომ უნდა შეინარჩუნოს სიფრთხილე, როდესაც მას სთხოვენ 16 წლის წინ მომხდარი უბედური შემთხვევის თაობაზე ზუსტი ფაქტობრივი გარემოებების სურათის აღდგენას. სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს, რომ ეროვნულ კომპეტენტურ ორგანოებს უფრო ხელსაყრელი პოზიცია აქვთ და უკეთ არიან აღჭურვილნი ასეთი ფაქტების დადგენის მისიის შესასრულებლად (შეადარეთ, სხვა მრავალ წყაროს შორის, „McShane“, მითითებული ზემოთ, §103 და „Shanaghan v. the United Kingdom“, N37715/97, § 95, 2001 წლის 4 მაისი). მართლაც, მოცემული ვითარება არ შეიძლება გაუთანაბრდეს პატიმრობაში მყოფი პირის სიკვდილს, როდესაც შესაძლებელია ჩაითვალოს, რომ სახელმწიფოს ეკისრება მტკიცების ტვირთი იმისა, რომ წარმოადგინოს დამაკმაყოფილებელი და დამაჯერებელი ახსნა-განმარტება (იხ. „McShane“, მითითებული ზემოთ, §§101 და 104), ან სიკვდილს, რომელიც სახელმწიფოს მიერ საშიში საქმიანობისთვის ადეკვატური მარეგულირებელი ჩარჩოს ჩამოუყალიბებლობის შედეგია (იხ. „Mikhno“, ზემოთ მითითებული, § 126; „Finogenov and Others v. Russia“, N18299/03 და N27311/03, § 209, ECHR 2011 (ამონარიდები); და “Öneryıldız v.Turkey” [GC], N48939/99, § 90, ECHR 2004‑XII). არც მომჩივანს შეუტანია როდესმე საჩივარი და არც არსებობს რაიმე მსგავსი ვარაუდი საქმის ფაქტების შესახებ, რომ მომჩივნის უახლოესი ნათესავის გარდაცვალება გამოწვეული იყო მარეგულირებელი ჩარჩოს არარსებობის ან სახელმწიფოს მხრიდან „პროფილაქტიკური ოპერატიული ღონისძიების“ განუხორციელებლობის შედეგად. (შეადარეთ, “Nicolae Virgiliu Tănase v. Romania” [GC], N41720/13, §§ 135 და 136, 2019 წლის 25 ივნისი). ვინაიდან ეს იყო სამხედრო მანქანა, რომელმაც გამოიწვია საბედისწერო საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევა, არ შეიძლება ამ ფაქტობრივი გარემოებებიდან დავასკვნათ, რომ შესაძლოა ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლის მხრიდან ადგილი ჰქონდა ძალის გამოყენებას, რომლის საფუძველზეც წარმოიშობა სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა მე-2 მუხლის მიხედვით (შედარებისთვის იხილეთ „McShane“, მითითებული ზემოთ, § 101).

50. შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ის არ არის იმ პოზიციაზე, რომ გამოიტანოს მყარი დასკვნები კონვენციის შესაბამისად მოპასუხე სახელმწიფოს სავარაუდო პასუხისმგებლობასთან მიმართებით, რომელიც დაკავშირებულია მომჩივნის ვაჟისა და დის გარდაცვალებასთან, კონვენციის მე-2 მუხლის არსებითი ნაწილის მიხედვით. საქმეში არსებული მასალისა და ეროვნულ დონეზე საგამოძიებო ორგანოების ქმედების გათვალისწინებით, სასამართლო აღნიშნული საჩივრის განხილვისას შემოიფარგლება მხოლოდ იმის შეფასებით, თუ რამდენად შეესაბამებოდა შიდა გამოძიება შესაბამის სტანდარტებს მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის შესაბამისად (იხ. სხვადასხვა გარემოებებისთვის, როდესაც სასამართლომ დაიწყო საჩივრების განხილვა მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის მიხედვით, „Nicolae Virgiliu Tănase“, მითითებული ზემოთ, §§ 137-138, 153 და 157-158; „Kotelnikov“, მითითებული ზემოთ, §§ 99-101 და 111; „Masneva v. Ukraine“, N5952/07, §51, 2011 წლის 20 დეკემბერი; „Fedina v.Ukraine“, №17185/02, §63, 2010 წლის 2 სექტემბერი; „McShane“, მითითებული ზემოთ, §105; და „Shanaghan“, მითითებული ზემოთ, § 99).

b. პროცედურული ვალდებულება კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით

(i)ზოგადი პრინციპები

51. კონვენციის მე-2 მუხლის პირველი წინადადება სახელმწიფოებისაგან, სხვა ვალდებულებებთან ერთად, მოითხოვს, რომ შექმნან საკანონმდებლო და ადმინისტრაციული მარეგულირებელი ჩარჩო, რომელიც მიზნად ისახავს სიცოცხლის უფლების მიმართ არსებული საფრთხეების ეფექტიანად აღკვეთას, ნებისმიერი საქმიანობის კონტექსტში, იქნება ეს საზოგადოებრივი თუ სხვა საქმიანობა, რომლის დროსაც შეიძლება სიცოცხლის უფლება დადგეს საფრთხის ქვეშ (იხ. სხვა მრავალ წყაროს შორის, „Zubkova v. Ukraine“, №36660/08, § 35, 2013 წლის 17 ოქტომბერი). სიცოცხლისთვის საშიში დაზიანების მიღების, ან სიკვდილის შემთხვევაში, აღნიშნული ვალდებულება მოითხოვს ეფექტიან დამოუკიდებელ სასამართლო სისტემას, რათა უზრუნველყოფილი იყოს ზემოხსენებული საკანონმდებლო ჩარჩოს აღსრულება ზიანის სათანადო ანაზღაურების უზრუნველყოფის გზით. (იხ., მაგალითად, „Anna Todorova v. Bulgaria“, №23302/03, § 72, 2011 წლის 24 მაისი). ეს ვალდებულება ასევე გამოიყენება საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევებისგან სიცოცხლის დასაცავად მარეგულირებელი ჩარჩოს შექმნის კონტექსტში (იხ., მაგალთად, „Al Fayed v. France“ (dec.), №38501/02, §§ 73-78, 2007 წლის 27 სექტემბერი; „Rajkowska v. Poland“ (dec.), №37393/02, 2007 წლის 27 ნოემბერი; და „Railean v.Moldova“, N23401/04, § 30, 2010 წლის 5 იანვარი). ეფექტიანი სასამართლო სისტემა, როგორც ამას მე-2 მუხლი ითვალისწინებს, შეიძლება, ხოლო გარკვეულ შემთხვევებში, უნდა მოიცავდეს სისხლის სამართლის კანონმდებლობისათვის მიმართვას (იხ. „Cioban v. Romania“ (dec.), N18295/08, §25, 2014 წლის 11 მარტი). მაშინ, როცა სახელმწიფოებს აქვთ უფლება, საკუთარი შეხედულებისამებრ გადაწყვიტონ, თუ როგორ უნდა შექმნან და განახორციელონ სიცოცხლის უფლების დამცავი მარეგულირებელი ჩარჩოს განმახორციელებელი სისტემა, მნიშვნელოვანია ის, რომ რა ფორმაც არ უნდა მიიღოს გამოძიებამ, ხელმისაწვდომი სამართლებრივი დაცვის საშუალებები ერთობლივად, უნდა გაუტოლდეს ისეთ სამართლებრივ საშუალებებს, რომლებსაც შეუძლიათ ფაქტობრივი გარემოებების დადგენა, რომელთა მიხედვითაც ბრალეული მხარე ხდება ანგარიშვალდებული და უზრუნველყოფილია ზიანის სათანადო ანაზღაურება (იხ. „Antonov v. Ukraine“, №28096/04, §46, 2011 წლის 3 ნოემბერი).

52. ამ კონტექსტში იგულისხმება სისწრაფის და გონივრული ოპერატიულობის მოთხოვნა. მაშინაც კი, როდესაც შეიძლება არსებობდეს დაბრკოლებები ან სირთულეები, რომლებიც ხელს უშლის კონკრეტულ ვითარებაში გამოძიების მიმდინარეობას, უფლებამოსილი ორგანოების მხრიდან სწრაფი რეაგირება არსებითია საზოგადოებაში ნდობის შესანარჩუნებლად მათ მიერ კანონის უზენაესობის დაცვასთან მიმართებით, ასევე მართლსაწინააღმდეგო ქმედებების მიმართ რაიმე მორიგების, ან შემწყნარებლობის გამოვლენის პრევენციასთან მიმართებით (იხ. „Šilih v. Slovenia“ [GC], N71463/01, §195, 2009 წლის 9 აპრილი). ამრიგად, სასამართლოს წინაშე არსებულ უამრავ საქმეში, რომლებიც ეხება ეროვნული მარეგულირებელი ჩარჩოს განხორციელებას საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევებისაგან სიცოცხლის დაცვასთან დაკავშირებით, დარღვევის გამოვლენა უმეტესწილად ეფუძნებოდა უსაფუძვლო შეფერხებების არსებობას და წინდახედულობის ნაკლებობას საქმის წარმოებისას უფლებამოსილი ორგანოების მხრიდან, მათი საბოლოო შედეგის მიუხედავად (იხ. „Anna Todorova“, მითითებული ზემოთ, § 76; „Antonov“, მითითებული ზემოთ, §§50-52; „Igor Shevchenko v. Ukraine“, №22737/04, §§ 57-62, 2012 წლის 12 იანვარი; „Sergiyenko v. Ukraine“, №47690/07, §§ 51-53, 2012 წლის 19 აპრილი; „Prynda v. Ukraine“, №10904/05, § 56, 2012 წლის 31 ივლისი; და „Zubkova“, მითითებული ზემოთ, §§ 41-42, 2013 წლის 17 ოქტომბერი).

(ii) ამ პრინციპების გამოყენება განსახილველი საქმის გარემოებებთან მიმართებით

53. წინამდებარე საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მას შემდეგ, რაც უფლებამოსილი ორგანოებისათვის ცნობილი გახდა 2003 წლის 22 ნოემბრის საბედისწერო საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის შესახებ, მათ დაუყოვნებლივ წამოიწყეს სისხლის სამართლის პროცესი და მაშინვე გაატარეს არაერთი მნიშვნელოვანი საგამოძიებო ღონისძიება, ისეთი, როგორიცაა ადგილზე მოვლენათა მიმდინარეობის სურათის აღდგენა, ეჭვმიტანილისა და მოწმეთა დაკითხვა და სათანადო სასამართლო ექსპერტიზები. თუმცა, გამოძიების ადრეულ ეტაპზე გადადგმული ყველა დადებითი ნაბიჯი შემდგომში დაიჩრდილა გამოძიების მთლიანი გახანგრძლივების და საგამოძიებო ორგანოების მხრიდან დაუშვებელი დაყოვნების შედეგად. საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევა და მომჩივნის ვაჟისა და დის გარდაცვალება მოხდა 2003 წლის 22 ნოემბერს, ხოლო გამოძიება დასრულდა 2017 წლის 1-ლ მარტს, ცამეტ წელზე მეტი ხნის შემდეგ, საქმის არსებით მხარეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების გარეშე. განსაკუთრებულად გაჭიანურებული გამოძიება, რაც, თავის მხრივ, სერიოზულ შეშფოთებას იწვევს ეროვნული უფლებამოსილი ორგანოების მიერ სისწრაფისა და საფუძვლიანი ოპერატიულობის მიმართ მოთხოვნებთან შესაბამისობასთან დაკავშირებით (იხ, მაგალითად, „Starčević v. Croatia“, N80909/12, § 58, 2014 წლის 13 ნოემბერი), შემდგომში გამწვავდა საგამოძიებო ორგანოების მხრიდან სრული უმოქმედობის რამდენიმე გაჭიანურებული პერიოდით (იხ. ზემოთ 21-23-ე პარაგრაფები და 28-34-ე პარაგრაფები და შეადარეთ, მაგალითად, „Prynda“, მითითებულია ზემოთ, § 56; „Zubkova“ მითითებულია ზემოთ, §41; და „Dvořáček and Dvořáčková v. Slovakia“, №30754/04, §§ 68 და 69, 2009 წლის 28 ივლისი). სხვადასხვა დროს, თავად ეროვნულმა უფლებამოსილმა ორგანოებმა აღიარეს, რომ მტკიცებულებების შეგროვებისას გამომძიებლები მოქმედებდნენ სათანადო წინდახედულობის გარეშე (იხ. ზემოთ 27-29-ე პარაგრაფები და შეადარეთ, მაგალითად, „Antonov“, მითითებული ზემოთ, §§ 50 და 51, და „Oleynikova v.Ukraine“, №38765/05, § 81, 2011 წლის 15 დეკემბერი).

54. ამავდროულად, სასამართლომ ვერ განჭვრიტა ეროვნულ დონეზე ასეთი გაჭიანურებული გამოძიების რაიმე კონკრეტული მიზეზი. კერძოდ, მაშინ, როდესაც დადგენილ იქნა პირი, რომელიც მართავდა ჯავშნიან სამხედრო მანქანას, მოწმეებს მოუსმინეს და განმეორებით ჩატარდა რამდენიმე შესაბამისი სასამართლო ექსპერტიზა ძალიან ადრეულ ეტაპეზე, უფლებამოსილმა ორგანოებმა ვერ შეძლეს რაიმე დასკვნის გამოტანა სისხლის სამართლის პროცესში. მთავრობა არც კი დავობდა, რომ გაგრძელებული გამოძიება გამოწვეული იყო მრავალი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი პროცედურული ღონისძიების განხორციელების აუცილებლობით, მომჩივნის ქმედებით, ან სხვა შესაბამისი მიზეზით (შეადარეთ, მაგალითად, „Igor Shevchenko“, § 60, და „Sergiyenko“, §52, ორივე მითითებულია ზემოთ და შედარებისთვის იხილეთ - „Nicolae Virgiliu Tănase“, ასევე მითითებული ზემოთ, §184). აღნიშნულთან დაკავშირებით, სასამართლო განმეორებით აღნიშნავს, რომ დაგვიანებული მართლმსაჯულება ხშირად წარმოადგენს მართლმსაჯულებაზე უარის თქმას, რადგან უმოქმედობის უსაფუძვლო პერიოდების არსებობა და უფლებამოსილი ორგანოების მხრიდან პროცესის დროს წინდახედულობის ნაკლებობა, გამოძიებას არაეფექტიანს ხდის, მისი საბოლოო შედეგის მიუხედავად. (იხ., ბოლო წყარო, „Vazagashvili and Shanava v. Georgia“, №50375/07, §89, 2019 წლის 18 ივლისი, შემდგომი მითითებებით). სასამართლო შემდგომში აღნიშნავს, რომ მრავალი შეფერხების შედეგად, საგამოძიებო ორგანოებმა დაუშვეს სისხლის სამართლის პროცესის ათ წელზე მეტი ხნით დაყოვნება, რამაც გამოიწვია კანონით განსაზღვრული ხანდაზმულობის ვადის ამოწურვა და, შესაბამისად, პროცესის შეწყვეტა, ჯავშნიანი სამხედრო მანქანის მძღოლის სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის დადგენის გარეშე (შეადარეთ, „Mažukna v. Lithuania“, №72092/12, § 83, 2017 წლის 11 აპრილი და „Angelova and Iliev v. Bulgaria“, №55523/00, §§ 101 და 116, 2007 წლის 26 ივლისი). სათანადო წინდახედულობის მსგავსი ნაკლებობა, რომელიც სასამართლოს თვალში, მიზანმიმართულ შეფერხებას ჰგავს, პროცესის ვადის გასვლის ერთადერთი მიზეზი იყო. აღნიშნული კიდევ ერთხელ მიუთითებს იმ ფაქტობრივ გარემოებაზე, რომ სისხლის სამართლის სისტემა ნაკლებად მკაცრი აღმოჩნდა და მომჩივანს წაართვა ზიანის ანაზღაურების მიღების რაიმე შესაძლებლობა (შეადარეთ, mutatis mutandis, „V.K. v. Russia“, №68059/13, § 185, 2017 წლის 7 მარტი; „Kraulaidis v. Lithuania“, №76805/11, §§ 58 და 63, 2016 წლის 8 ნოემბერი; და „İzci v. Turkey“, №42606/05, § 72, 2013 წლის 23 ივლისი). სწორედ ეროვნული გამოძიების არაეფექტიანობის გამო შეეშალა ხელი სასამართლოს, რომ მიეღო გადაწყვეტილება მოპასუხე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის საკითხის შესახებ, კონვენციის მე-2 მუხლის არსებითი ნაწილის შესაბამისად (იხ. ზემოთ, 49-ე და 50-ე პარაგრაფები).

55. ზემოაღნიშნული მოსაზრებები საკმარისია იმისათვის, რომ სასამართლოს მიეცეს შესაძლებლობა დაასკვნას, რომ 2003 წლის 22 ნოემბრის საბედისწერო საგზაო-სატრანსპორტო შემთხვევის გამოძიება არ იყო ეფექტიანი. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის დარღვევას.

II. კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება

56. კონვენციის 41-ე მუხლის თანახმად:

„თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“.

A. ზიანი

57. მომჩივანმა მოითხოვა 500,000 ევრო (EUR) მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით.

58. მთავრობამ სადავო გახადა მოთხოვნა, როგორც გადაჭარბებული.

59. სასამართლომ გააკეთა შეფასება სამართლიან საწყისებზე და გამოიტანა გადაწყვეტილება მომჩივნისთვის მორალური ზიანის ანაზღაურების სახით 25 000 ევროს გადახდის დაკისრების თაობაზე.

B. ხარჯები

60. მომჩივანს არ წარუდგენია რაიმე პრეტენზია ხარჯების თაობაზე. შესაბამისად, სასამართლოს არ გამოაქვს გადაწყვეტილება ამ საკითხთან დაკავშირებით.

C. საურავი

61. სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ საურავის განაკვეთი განისაზღვროს ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო განაკვეთით, რომელსაც უნდა დაემატოს სამი პროცენტი.

ამ მოტივით, სასამართლო ერთხმად

1. აცხადებს საჩივარს მისაღებად:

2. ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის დარღვევას;

3. ადგენს,

a. რომ, მოპასუხე სახელმწიფო ვალდებულია, კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის დღიდან სამი თვის განმავლობაში, გადახდის დღეს არსებული კურსით, ეროვნულ ვალუტაში, მომჩივანს გადაუხადოს 25,000 ევრო (ოცდახუთი ათასი ევრო) მორალური ზიანისთვის, დამატებული ნებისმიერი გადასახადი, რომელიც შეიძლება დაეკისროს მომჩივანს;

b. რომ, ზემოხსენებული სამთვიანი ვადის გასვლის შემდეგ, თანხის სრულ გადარიცხვამდე, გადასახდელ თანხას საჯარიმო პერიოდის განმავლობაში დაერიცხება გადახდის დღეს მოქმედი, ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო განაკვეთის თანაბარი პროცენტები, რასაც დაემატება სამი პროცენტი.

4. უარყოფს მომჩივნის მოთხოვნას სამართლიანი დაკმაყოფილების დანარჩენ ნაწილში.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და მხარეებს წერილობით ეცნობათ 2020 წლის 6 თებერვალს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

კლაუდია ვესტერდიკი                                                   სიოფრა ო’ლირი

სექციის განმწესრიგებელი                                              თავმჯდომარე