ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (საჩივარი N 38263/08)

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (საჩივარი N 38263/08)

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს

დიდი პალატის გადაწყვეტილება საქმეზე

საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (II)

(საჩივარი N 38263/08)

სტრასბურგი

21 იანვარი 2021

ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა, მაგრამ შეიძლება დაექვემდებაროს რედაქტირებას

ეს ვერსია რედაქტირებულია 2021 წლის 29 იანვარს სასამართლოს რეგლამენტის 81-ე მუხლის შესაბამისად

სტრასბურგი

21 იანვარი 2021

გადაწყვეტილება

(არსებითი მხარე)

მუხ. 1 რუსეთის იურისდიქცია აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთზე • იურისდიქცია არ დამყარებულა საბრძოლო მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე • იურისდიქცია დამყარდა მათი შეწყვეტის შემდეგ • „ეფექტური კონტროლი”

მუხ. 2, მუხ. 3, მუხ. 8, მუხ. 1, პ.1 სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და "ბუფერულ ზონაში" სამოქალაქო პირების მკვლელობასა და სახლების გადაწვასა და ძარცვასთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა

მუხ.3 არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა • მუხ. 5 • ქართველი სამოქალაქო პირების დაკავების პირობებთან და მათ მიმართ გამოყენებულ დამამცირებელ მოქმედებებთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა, უკანონო დაკავებასთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა

მუხ. 3 წამების აქტებთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელთა მსხვერპლნიც გახდნენ ქართველი სამხედრო ტყვეები

მუხ. 2 პ.4 • აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში, საქართველოს მოქალაქეების მიერ საკუთარ სახლებში დაბრუნების შეუძლებლობასთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა

მუხ. 2 პ1 • საჯარო სკოლებისა და ბიბლიოთეკების სავარაუდო ძარცვა და განადგურება და ეთნიკური ქართველი მოსწავლეებისა და პედაგოგების დაშინება • არასაკმარისი მტკიცებულებები

მუხ. 2 (პროცედურული) • ადეკვატური და ეფექტური გამოძიების ჩატარების პროცედურული ვალდებულება არა მხოლოდ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდგომი მოვლენებისა, არამედ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე მომხდარი მოვლენებისა. რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ ჩატარებული გამოძიება არ იყო არც ოპერატიული, არც ეფექტური და არც დამოუკიდებელი

მუხ. 38 • რუსეთის მთავრობის მიერ, სასამართლოსთვის აუცილებელი საშუალებების მიწოდებასთან დაკავშირებული ვალდებულებების შეუსრულებლობა

საძიებელი

პროცედურა. 5

I. შესავალი. 5

II. მისაღებობის პროცედურა პალატაში. 6

III. არსებითი განხილვის პროცედურა დიდ პალატაში. 8

ფაქტები. 11

I. საქმის გარემოებები. 11

A.   მიმოხილვა  12

B.   კონფლიქტის ქრონოლოგია. 13

II. შესაბამისი საერთაშორისო ჰუმანიტარული კანონმდებლობა. 16

A.   ჰააგის 1907 წლის რეგულაციები. 16

B.   ჟენევის 1949 წლის კონვენციები და დამატებითი ოქმი. 16

III. მხარეთა მოთხოვნები. 17

A.   მომჩივანი მთავრობა. 17

B.   მოპასუხე მთავრობა. 18

კანონმდებლობა. 19

I. საჩივრის ძირითადი ასპექტები. 19

A.   რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ინტერვენციის შემდეგ ხუთდღიანი ომის დროს საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზა (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) 20

B.   ოკუპაციის ფაზა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ 2008 წლის 12 აგვისტოს შეთანხმება) 20

C.   დაპატიმრებული სამოქალაქო პირების მიმართ მოპყრობა და მათი დაკავების მართლზომიერება  20

D.   სამხედრო ტყვეების მიმართ მოპყრობა. 21

E.   იძულებით გადაადგილებული პირების მიმოსვლის თავისუფლება. 21

F.   განათლების უფლება. 21

G.   გამოძიების ვალდებულება. 21

H.   სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები. 21

II. მტკიცებულებების შეფასებისა და ფაქტების დადგენის პრინციპები. 22

A.   მტკიცებულებების შეფასების პრინციპები. 22

B.   ფაქტების დადგენა. 24

1.   წერილობითი მტკიცებულება. 24

2.   დამატებითი დოკუმენტური მტკიცებულება. 27

3.   მოწმეთა მოსმენა  28

III. წინასწარი საკითხები. 29

A.   იურისდიქცია  29

1.   მხარეთა წარდგინებები. 29

2.   მესამე მხარის კომენტარები. 33

3.   სასამართლოს შეფასება. 35

B.   კავშირი კონვენციის დებულებებსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებს შორის  41

1.   მხარეთა წარდგინებები. 41

2.   მესამე მხარის კომენტარები. 44

3.   ვენის 1969 წლის კონვენცია „საერთაშორისო ხელშეკრულებათა სამართლის შესახებ“  46

4.   მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. 47

5.   სასამართლოს შეფასება. 49

C.   დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა. 53

1.   მხარეთა წარდგინებები. 53

2.   სასამართლოს შეფასება. 55

D.   „ადმინისტრაციული პრაქტიკის“ ცნება. 55

IV. ხუთდღიანი ომის (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) განმავლობაში საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზა. 58

იურისდიქცია. 58

1.   მხარეთა წარდგინებები. 58

2.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 59

3.   სასამართლოს შეფასება. 61

V. ოკუპაციის ეტაპი საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულება) 75

A.   იურისდიქცია  75

1.   მხარეთა წარდგინენები. 76

2.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 82

3.   სასამართლოს შეფასება. 99

B.   კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლების და No 1 ოქმის 1-ლი მუხლის სავარაუდო დარღვევა  106

1.   მხარეთა წარდგინებები. 107

2.   მესამე მხარის კომენტარები. 110

3.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 111

4.   საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები. 135

5.   სასამართლოს შეფასება. 138

VI. დაპატიმრებული სამოქალაქო პირებისადმი მოპყრობა და მათი დაკავების კანონიერება  147

A.   მხარეთა წარდგინებები. 149

B.   მესამე მხარის კომენტარები. 151

C.   შესაბამისი მტკიცებულების მოკლე შეჯამება. 152

1.   წერილობითი მტკიცებულებები. 152

2.   მოწმეების მოსმენა  162

D.   საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები. 163

E.   სასამართლოს შეფასება. 164

1.   იურისდიქცია  164

2.   კონვენციის მე-3 და მე-5 მუხლების სავარაუდო დარღვევა. 165

VII. სამხედრო ტყვეებისადმი მოპყრობა. 170

A.   მხარეთა წარდგინებები. 170

B.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 171

1.   წერილობითი მტკიცებულებები. 171

2.   მოწმეთა მოსმენა  179

C.   საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები. 182

D.   სასამართლოს შეფასება. 182

1.   იურისდიქცია  182

2.   კონვენციის მე-3 მუხლის სავარაუდო დარღვევა. 183

VIII. იძულებით გადაადგილებულ პირთამიმოსვლის თავისუფლება. 185

A.   მხარეთა წარდგინებები. 186

B.   მესამე მხარის კომენტარები. 187

C.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 188

1.   წერილობითი მტკიცებულებები. 188

2.   მოწმეთა მოსმენა  190

D.   საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები. 191

E.   სასამართლოს შეფასება. 191

1.   იურისდიქცია  191

2.   ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლის სავარაუდო დარღვევა. 192

IX. განათლების უფლება. 194

A.   მხარეთა წარდგინებები. 194

B.   მესამე მხარის კომენტარები. 194

C.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 195

1.   წერილობითი მტკიცებულება. 195

2.   მოწმეთა მოსმენა  197

D.   საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები. 197

E.   სასამართლოს შეფასება. 197

1.   იურისდიქცია  197

2.   ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლის სავარაუდო დარღვევა. 198

X. გამოძიების ვალდებულება. 198

A.   მხარეთა წარდგინებები. 199

B.   მესამე მხარის კომენტარები. 202

C.   შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა. 204

D.   საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები. 208

E.   სასამართლოს შეფასება. 209

1.   ზოგადი პრინციპები. 209

2.   ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ    212

XI. სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები. 215

XII. კონვენციის 38-ე მუხლის გამოყენება. 216

XIII. კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება. 218

ამ მიზეზების გამო, სასამართლო.. 219

მოსამართლე კელერის თანმხვედრი აზრი. 225

მოსამართლე სერღიდესის ნაწილობრივ თანმხვედრი მოსაზრება. 240

მოსამართლე ლემენსის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი. 258

მოსამართლე გროზევის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი. 261

მოსამართლეების იუდკივსკას, პინტო დე ალბუკერკესა და ჭანტურიას ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი. 269

მოსამართლეების იუდკივსკას, ვოიტიჩეკისა და ჭანტურიას ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი. 288

მოსამართლე პინტო დე ალბუკერკის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი  314

მოსამართლე დედოვის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი. 344

მოსამართლე ჭანტურიას ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი. 350

დანართი. 376

საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II)

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ შემდეგი შემადგენლობით:

რობერტ სპანო, თავმჯდომარე,ლინოს-ალექსანდრე სიცილიანოსი,იონ ფრიდრიკ კიოლბრო,პოლ ლემენსი,იონკო გროზევი,ჰელენა იედერბლომი,ვინსენტ ა. დე გაეტანო,განა იუდკივსკა,პაულო პინტო დე ალბუკერკი,ჰელენ კელერი,კრჟიშტოფ ვოიტიჩეკი,დმიტრი დედოვი,არმენ ჰარუთიუნიანი,გაბრიელე კუჩკო-შტადლმაიერი,გეორგიოს ა. სერღიდესი,ტიმ აიკე,ლადო ჭანტურია, მოსამართლეები,და იოჰან კალევერტი, დიდი პალატის განმწესრიგებლის მოადგილე,2018 წლის 23 და 24 მაისის, 2019 წლის 23 ოქტომბრისა და 2020 წლის 2 ივლისის დახურული თათბირების შემდეგ,გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც ბოლო ზემოაღნიშნულ დღეს იქნა მიღებული:

პროცედურა

I. შესავალი

1. საქმის წარმოება დაიწყო საქართველოს მიერ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (შემდგომში „კონვენცია“) 33-ე მუხლის შესაბამისად 2008 წლის 11 აგვისტოს რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ სასამართლოში შეტანილი საჩივრის (N 38263/08) საფუძველზე. მას თან ახლდა რუსეთის ფედერაციასთან მიმართებით სასამართლო რეგლამენტის 39-ე წესის გამოყენების თხოვნა.

2. საქართველოს მთავრობას (შემდგომში „მომჩივანი მთავრობა“) სასამართლოში წარმოადგენდა სახელმწიფო წარმომადგენელი ბ-ნი ბექა ძამაშვილი. მას ადრე თანმიმდევრულად წარმოადგენდნენ მისი ყოფილი სახელმწიფო წარმომადგენლები: ბ-ნი დავით თომაძე და ბ-ნი ლევან მესხორაძე.

3. რუსეთის მთავრობას (შემდგომში „მოპასუხე მთავრობა“) წარმოადგენდა მისი წარმომადგენელი ბ-ნი მიხაილ გალპერინი. მას ადრე წარმოადგენდა მისი ყოფილი წარმომადგენელი, ბ-ნი გეორგი მატიუშკინი.

4. საჩივარი გადაეცა სასამართლოს მეხუთე სექციას (წესი 51, § 1).

5. 2008 წლის 12 აგვისტოს სასამართლოს თავმჯდომარემ, პალატის თავმჯდომარის მოვალეობის შესრულებისას, მიიღო გადაწყვეტილება 39-ე წესის გამოყენების შესახებ, რომელიც მოუწოდებდა ორივე დაინტერესებულ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს, შეესრულებინათ კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებები, კერძოდ, კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლებთან დაკავშირებით.

6. 39-ე წესის გამოყენება რამდენჯერმე გაგრძელდა.

7. 2009 წლის 6 თებერვალს მომჩივანი მთავრობის სახელმწიფო წარმომადგენელმა სასამართლოს სამდივნოში შეიტანა ოფიციალური საჩივარი და დანართები.

8. მომჩივანი მთავრობა ამტკიცებდა, რომ რუსეთის ჯარის ან/და მისი კონტროლის ქვეშ მყოფი სეპარატისტული ძალების მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე სამოქალაქო პირებისა და მათი ქონების მიმართ განურჩეველი და არათანაზომიერი თავდასხმების განხორციელებით რუსეთის ფედერაციამ ნება დართო ან შეაქმნევინა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რის შედეგადაც დაირღვა კონვენციის მე-2, მე-3, მე-5, მე-8 და მე-13 მუხლები, 1-ელი ოქმის 1-ელი და მე-2 მუხლები და მე-4 ოქმის მე-2 მუხლი. გარდა ამისა, ის ამტკიცებდა, რომ, დროებითი ზომების მითითების მიუხედავად, რუსეთის ფედერაციამ განაგრძო კონვენციით გათვალისწინებული მისი ვალდებულებების დარღვევა, კერძოდ კი, ის მუდმივად არღვევდა კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლებს.

II. მისაღებობის პროცედურა პალატაში

9. 2009 წლის 27 მარტს პალატის თავმჯდომარემ მიიღო გადაწყვეტილება, მოპასუხე მთავრობისთვის ეცნობებინა საჩივრის შესახებ და შესთავაზა მას საჩივრების მისაღებობის შესახებ მოსაზრებების წარდგენა. ამის განხორციელების ვადის გახანგრძლივების შემდეგ მოპასუხე მთავრობამ 2009 წლის 7 ოქტომბერს წარადგინა თავისი მოსაზრებები.

10. 2009 წლის 9 ოქტომბერს მომჩივან მთავრობას შესთავაზეს საპასუხოდ თავისი მოსაზრებების წარდგენა. ამის განხორციელების ვადის გახანგრძლივების შემდეგ მან თავისი მოსაზრებები წარადგინა 2010 წლის 10 მარტს. დანართები მიღებული იქნა 2010 წლის 22 მარტს.

11. 2010 წლის 6 სექტემბერს პალატის თავმჯდომარემ მოპასუხე მთავრობას შესთავაზა, სასამართლოსთვის ეცნობებინა, სურდა თუ არა მას საპასუხოდ მოსაზრებების წარდგენა. 2010 წლის 12 ნოემბერს მოპასუხე მთავრობამ უპასუხა, რომ მას სურდა შეენარჩუნებინა მოსაზრებების მოგვიანებით წარდგენის შესაძლებლობა, თუკი ეს აუცილებელი გახდებოდა საერთაშორისო მართლმსაჯულების ინტერესებიდან გამომდინარე.

12. სასამართლომ განიხილა პროცედურის ვითარება 2011 წლის 25 იანვარს და მიიღო გადაწყვეტილება საჩივრის მისაღებობაზე მხარეების ზეპირი მოსაზრებების მიღების შესახებ. მან მოსმენის თარიღად დანიშნა 2011 წლის 16 ივნისი და, ასევე, მხარეებს შესთავაზა მოსმენის თარიღამდე სიაში მოცემულ შეკითხვებზე პასუხის წერილობითი ფორმით გაცემა.

13. მომჩივანი მთავრობის თხოვნით სასამართლომ 2011 წლის 3 მაისს მიიღო გადაწყვეტილება, გადაედო მისაღებობის შესახებ მოსმენის თარიღი და სასამართლოს შეკითხვებთან დაკავშირებით მხარეთა მიერ წერილობითი მოსაზრებების წარდგენის თარიღი.

14. 2011 წლის 13 და 15 ივნისს მხარეებმა წარადგინეს თავიანთი მოსაზრებები.

15. 2011 წლის 13 დეკემბერს, მისაღებობასთან დაკავშირებული საკითხების განხილვის შემდეგ (წესი 51, § 5), რომელიც 2011 წლის 22 სექტემბერს გაიმართა, აღნიშნული სექციის პალატამ, რომელიც შედგებოდა შემდეგი მოსამართლეებისგან: პეერ ლორენცენი, თავმჯდომარე, კარელ იუნგვირტი, ანატოლი კოვლერი, იზაბელე ბერო-ლეფევრე, მირიანა ლაზაროვა ტრაიკოვსკა, ნონა წოწორია, ზდრავკა კალაიჯიევა, აგრეთვე კლაუდია ვესტერდიკი, სექციის განმწესრიგებელი, საჩივარი მისაღებად ცნო. პალატამ საქმის არსებით მხარეს ასევე მიუერთა საჩივრის კონვენციის დებულებებთანტერიტორიული განსჯადობითა (ratione loci) და საგნობრივი განსჯადობით (ratione materiae) შეუთავსებლობის შესახებ შედავებები და დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობასთან დაკავშირებული შედავება.

III. არსებითი განხილვის პროცედურა დიდ პალატაში

16. 2012 წლის 3 აპრილს პალატამ უარი თქვა იურისდიქციაზე დიდი პალატის სასარგებლოდ. არც ერთ მხარეს ამ უარზე პრეტენზია არ გამოუთქვამს (კონვენციის 30-ე მუხლი და წესი 72).

17. დიდი პალატის შემადგენლობა განისაზღვრა კონვენციის 26-ე მუხლის მე-4 და მე-5 პუნქტების დებულებებისა და სასამართლო რეგლამენტის 24-ე წესის შესაბამისად.

18. 2013 წლის 10 ოქტომბერს დიდი პალატის თავმჯდომარემ მხარეებს შესთავაზა, საქმის არსებით მხარეზე წარმოედგინათ მოსაზრებები სასამართლოს წერილობით შეკითხვების საპასუხოდ.ამ მიზნით დადგენილი ვადების რამდენჯერმე გაგრძელების შემდეგ მხარეებმა დანართებთან ერთად წარმოადგინეს თავიანთი მოსაზრებები, შესაბამისად, 2014 წლის 30 დეკემბერს და 2015 წლის 5 მარტს.

19. ამის გარდა, ადამიანის უფლებათა ცენტრიდან (ესექსის უნივერსიტეტი) მიღებული იქნა მესამე მხარის კომენტარები, რომელსაც თავმჯდომარემ უფლება მისცა, ჩარეულიყო წერილობით პროცედურაში (კონვენციის მუხლი 36, § 2 და წესი 44, § 3).

20. 2015 წლის 29 ივნისს სასამართ₾ლომ მიიღო გადაწყვეტილება, მოესმინა დამატებითი მტკიცებულება ზეპირად, კონვენციის 38-ე მუხლისა და სასამართლო რეგლამენტის დანართის წესის A1 შესაბამისად. მან დანიშნა დიდი პალატის შვიდი მოსამართლის დელეგაცია, რომელიც შედგებოდა მირიანა ლაზაროვა ტრაიკოვსკას, ნონა წოწორიას, ვინსენტ ა. დე გაეტანოს, ჰელენ კელერის, დმიტრი დედოვის, იონ ფრიდრიკ კიოლბროსა და იონკო გროზევისგან.

21. 2015 წლის 8 ოქტომბერს თავმჯდომარემ თითოეულ მხარეს შესთავაზა მოწმეთა (მაქსიმუმ ოცის) სიის წარმოდგენა, რომ₾ლებისთვისაც მათ სურდათ, რომ მოსამართლეთა დელეგაციას მოესმინა. მან ასევე მოიწვია სასამართლოს მიერ შერჩეული დამატებითი მოწმეები. ამ მიზნით დადგენილი ვადის რამდენჯერმე გაგრძელების შემდეგ მომჩივანმა მთავრობამ 2016 წლის 19 თებერვალს წარმოადგინა თავისი მოწმეების სია, ხოლო მოპასუხე მთავრობამ 2016 წლის 19 თებერვალსა და 15 მარტს წარმოადგინა თავისი მოწმეების სია.

22. 2015 წლის 8 ოქტომბერს თავმჯდომარემ ასევე შესთავაზა მხარეებს, წარმოედგინათ მოსაზრებები სასამართლოს დამატებით წერილობით შეკითხვებზე საპასუხოდ. შეკითხვები შეეხებოდა, კერძოდ, 2008 წლის აგვისტოში რუსეთის სავარაუდო სამხედრო ოპერაციებს სოფლებში ერედვი, კარბი და თორტიზა და ქალაქ გორში, რომლებიც სასამართლომ ადრეულ ეტაპზე დაადგინა სავარაუდო დარღვევებთან დაკავშირებით მათი, როგორც „წარმომადგენლობითი ინციდენტების“, შესწავლის მიზნით. ამ მიზნით დადგენილი ვადის გაგრძელების შემდეგ მხარეებმა დანართებთან ერთად წარმოადგინეს თავიანთი მოსაზრებები, შესაბამისად, 2016 წლის 19 თებერვალს და 2016 წლის 31 მარტს.

23. 2016 წლის 6 და 17 ივნისს შორის პერიოდში დიდი პალატის მოსამართლეების დელეგაციამ დახურულ სხდომაზე მოუსმინა მოწმეებსა და ექსპერტებს მხარეთა წარმომადგენლების თანდასწრებით ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს შენობაში, სტრასბურგში.

24. დელეგაციამ სულ მოუსმინა ოცდაცამეტ მოწმეს, რომელთაგან თხუთმეტი გამოიძახა საქართველოს მთავრობამ, თორმეტი – რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ და ექვსი – უშუალოდ სასამართლომ.

25. დელეგაციის წინაშე გამოცხადებული მოწმეებისა და ექსპერტთა სია და მათი ჩვენებების შეჯამება წინამდებარე გადაწყვეტილებას თან ერთვის. მათ მიერ დელეგაციისთვის მიცემული ჩვენებების კონფიდენციალური სტენოგრაფიული ჩანაწერი ასევე შეადგინა სასამართლოს სამდივნომ და ის შეტანილი იქნა საქმის მასალებში.

26. 2016 წლის 30 სექტემბერს თავმჯდომარემ მხარეებს შესთავაზა დამატებითი მოსაზრებების წარმოდგენა მოწმეთა მოსმენაზე წარმოდგენილ მტკიცებულებებთან და მოწმეთა ზეპირი მტკიცებულებების იმ სტენოგრაფიულ ჩანაწერთან დაკავშირებით, რომელიც მათ წინასწარ გაეგზავნათ (სასამართლო რეგლამენტის წესი 58, § 1 და სასამართლო რეგლამენტის დანართის წესი A8, § 3). ამ მიზნით დადგენილი ვადის გაგრძელების შემდეგ მხარეთა მოსაზრებები დანართებთან ერთად სასამართლოში შევიდა 2017 წლის 31 იანვარს და 3, 6 და 8 თებერვალს.მხარეთა დამატებითი მოსაზრებები, მათი შესაბამისი ადრინდელი მოსაზრებების საპასუხოდ, დანართებთან ერთად მიღებული იქნა 2017 წლის 24 ნოემბერს.

27. 2017 წლის 3 მარტს თავმჯდომარემ მიიღო გადაწყვეტილება, საქმის არსებით მხარესთან დაკავშირებით მიეღო მხარეთა ზეპირი არგუმენტები.მან მოსმენის თარიღად დანიშნა 2017 წლის 27 სექტემბერი.2017 წლის 17 მაისს მან მიიღო გადაწყვეტილება, მოსმენა გადაეტანა 2018 წლის 23 მაისისთვის.

28. 2018 წლის 27 აპრილს, ამასთან დაკავშირებით მომჩივანი მთავრობის თხოვნის მიუხედავად, თავმჯდომარემ გადაწყვიტა, რომ მოსმენის თარიღის მეტად გადადება აღარ იყო მიზანშეწონილი.

29. საქმის არსებითი მხარის განხილვა გაიმართა საჯაროდ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს შენობაში, სტრასბურგში, 2018 წლის 23 მაისს (წესი 58, § 2).

სასამართლოს წინაშე წარსდგნენ:

(a) მომჩივანი მთავრობის მხარეს
ბ-ნი     გ. ლორთქიფანიძე, იუსტიციის მინისტრის მოადგილე,ბ-ნი     ბ. ძამაშვილი,                                                  წარმომადგენელი,ბ-ნი     ბ. ემერსონი, QC,ბ-ნი     რ. დიქსონი, QC,                                                          ადვოკატი;
ქ-ნი     თ.როსტიაშვილი,ქ-ნი     მ.ბილიხოძე,ქ-ნი     ნ.ჭანტურიძე,ბ-ნი     გ.ნაკაშიძე,                                                                   მრჩევლები.

(b) მოპასუხე მთავრობის მხარეს
ბ-ნი     მ. გალპერინი, იუსტიციის მინისტრის მოადგილე, წარმომადგენელი,ბ-ნი     მ. სუეინსტონი, QC,ბ-ნი     პ. რაითი,ბ-ნი     რ. ბლეიქლი,ბ-ნი     ე. ჰარისონი,ბ-ნი     კ. ივანიანი,ბ-ნი     ვ. ტორკანოვსკი,ქ-ნი     ვ. პოდიუკოვა,                                                             ადვოკატი;
ქ-ნი     ი. ბორისოვა,ბ-ნი     პ. სმირნოვი,ბ-ნი     ა. გორშკოვი,ბ-ნი     ს. სკოდენკო,                                                               მრჩევლები.

სასამართლომ მოისმინა ბ-ნი ემერსონის, ბ-ნი გალპერინისა და ბ-ნი სუეინსტონის გამოსვლები.

ფაქტები

I. საქმის გარემოებები

30. წინამდებარე საჩივარი შეტანილი იქნა იმ შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, რომელსაც ადგილი ჰქონდა საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის 2008 წლის აგვისტოში, ამ ორ ქვეყანას შორის მუდმივად მზარდი დაძაბულობის, პროვოკაციებისა და ინციდენტების ხანგრძლივი პერიოდის შემდეგ.

31. საქმის ფაქტობრივი გარემოებები შეიძლება შეჯამდეს შემდეგნაირად[1].

მიმოხილვა

32. თავის 2009 წლის სექტემბრის ანგარიშში საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტებისდამდგენმა დამოუკიდებელმა საერთაშორისო მისიამ[2] (IIFFMCG – შემდგომში „ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისია“), რომელიც შეიქმნა ევროკავშირის საბჭოს 2008 წლის 2 დეკემბრის გადაწყვეტილებით, შეიარაღებული კონფლიქტი შემდეგნაირად აღწერა (გვ. 5):

„2008 წლის 7-დან 8 აგვისტოს ღამეს, ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში მზარდი დაძაბულობისა და ინციდენტების შემდეგ, სამხრეთ ოსეთის ქალაქ ცხინვალში და მის შემოგარენში დაიწყო მძიმე ბრძოლები. ბრძოლები, რომელიც მალე საქართველოს სხვა ნაწილებსაც მოედო, ხუთი დღის განმავლობაში გრძელდებოდა. მან მთელი ქვეყნის მასშტაბით ბევრ ადგილას დიდი ნგრევა და რამდენიმე ქალაქისა და სოფლის სრული განადგურება გამოიწვია. ადამიანთა დანაკარგები მნიშვნელოვანი იყო. საბოლოო ჯამში, საქართველოს მხარემ განაცხადა 170 სამხედრო მოსამსახურის, 14 პოლიციელის და 228 სამოქალაქო პირის დაღუპვისა და 1 747 ადამიანის დაჭრის თაობაზე. რუსულმა მხარემ განაცხადა, რომ დაიღუპა 67 და დაიჭრა 283 სამხედრო მოსამსახურე. ხოლო სამხრეთ ოსეთმა განაცხადა 365 ადამიანის დაღუპვის შესახებ, რომელთა შორის, სავარაუდოდ, იყვნენ როგორც სამხედრო მოსამსახურეები, ისე სამოქალაქო პირებიც. მთლიანობაში დაიღუპა დაახლოებით 850 ადამიანი, რომ არაფერი ვთქვათ დაჭრილებზე, უგზო-უკვლოდ დაკარგულებზე ან იმ 100 000-ზე მეტ სამოქალაქო პირზე, რომლებმაც თავიანთი სახლები დატოვეს. დაახლოებით 35 000 პირმა ჯერ კიდევ ვერ შეძლო საკუთარ სახლებში დაბრუნება. ბრძოლამ ვერც პოლიტიკური კონფლიქტი დაასრულა და ვერც ის საკითხები გადაიჭრა, რომლებიც მის მიზეზს წარმოადგენდა. დაძაბულობა კვლავაც გრძელდება. ბრძოლის დასრულების შემდეგ პოლიტიკური ვითარება არ განმუხტულა და, გარკვეული თვალსაზრისით, გართულდა კიდეც.“

33. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენმა მისიამ ასევე შეაჯამა აღნიშნული მოვლენების მიმდინარეობა შემდეგნაირად (გვ. 10-11):

„2008 წლის 7-დან 8 აგვისტოს ღამეს ქართულმა არტილერიამ ქალაქ ცხინვალზე განუწყვეტელი შეტევა მიიტანა. ხდებოდა ქართული შეიარაღებული ძალების სხვა გადაადგილებებიც ცხინვალისა და მისი მიმდებარე ტერიტორიების მიმართულებით. მალე ბრძოლაში რუსეთის, სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის სამხედრო ნაწილები და შეიარაღებული ქვედანაყოფები ჩაერთნენ. თუმცა, საქართველოს გადაადგილება სამხრეთ ოსეთის მიმართულებით მალევე შეჩერდა. კონტრ-შეტევის შედეგად, რომელიც საჰაერო დარტყმებითა და შავის ზღვის ფლოტის ქვედანაყოფების მონაწილეობით განხორციელდა, რუსეთის შეიარაღებული ძალები ღრმად შეიჭრნენ საქართველოს ტერიტორიაზე, გადაკეტეს ქვეყნის ძირითადი აღმოსავლეთ-დასავლეთის გზა, მიაღწიეს ფოთის პორტამდე და თბილისის, საქართველოს დედაქალაქის, მახლობლად გაჩერდნენ. დაპირისპირება გადაიზარდა სახელმწიფოთაშორის და ქვეყნისშიდა კომბინირებულ კონფლიქტში, ერთი მხრივ, საქართველოსა და რუსეთის შეიარაღებულ ძალებს შორის დაპირისპირებაში, ხოლო, მეორე მხრივ, სამხრეთ ოსეთისა და აფზახეთის მებრძოლეებსა და ქართულ შეიარაღებულ ძალებს შორის. სხვადასხვა დონეზე მიმდინარე კონფლიქტების ასეთი კომბინაციისთვის განსაკუთრებით დამახასიათებელია საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებათა სამართლის დარღვევები. ამჯერადაც ასე მოხდა. ბევრი ამგვარი ფაქტი განაპირობა სამხრეთ ოსეთის მხარის არარეგულარული შეიარაღებული დაჯგუფებების მოქმედებებმა, რომლებიც არ და ვერ იქნებოდა სათანადოდ კონტროლირებული რუსეთის რეგულარული შეიარაღებული ძალების მიერ. შემდეგ გაიხსნა საომარი მოქმედებების მეორე თეატრი დასავლეთ ფლანგზე, სადაც აფხაზეთის ძალებმა, რუსეთის შეიარაღებული ძალების მხარდაჭერითა და ქართველების მხრიდან უმნიშვნელო წინააღმდეგობის პირობებში, ზემო კოდორის ხეობა დაიკავეს. ხუთდღიანი ბრძოლის შემდეგ, 2008 წლის 12 აგვისტოს მიღწეული იქნა შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე რუსეთის პრეზიდენტ დიმიტრი მედვედევს, საქართველოს პრეზიდენტ მიხეილ სააკაშვილსა და საფრანგეთის პრეზიდენტ ნიკოლა სარკოზის შორის. ეს უკანასკნელი ევროკავშირის სახელით მოქმედებდა. ამას კვლავ საფრანგეთის პრეზიდენტის დაჟინებული მცდელობების შედეგად მოჰყვა 2008 წლის 8 სექტემბრის შეთანხმება განხორციელების შესახებ.“

კონფლიქტის ქრონოლოგია

34. სასამართლოს ხელთ არსებული ყველა მასალის გათვალისწინებით, კონფლიქტის ქრონოლოგია შეიძლება შემდეგნაირად შეჯამდეს.

35. 2008 წლის 7-დან 8 აგვისტოს ღამეს, ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში მზარდი დაძაბულობებისა და ინციდენტების შემდეგ, ქართულმა არტილერიამ თავდასხმა განახორციელა ცხინვალზე (სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ დედაქალაქზე[3]).

36. 2008 წლის 8 აგვისტოდან რუსეთის სახმელეთო ძალებმა საქართველოში აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის გადაკვეთით შეაღწიეს, ვიდრე საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარე მეზობელ რეგიონებში შეაღწევდნენ. მათ დახმარებას უწევდნენ რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები და შავი ზღვის ფლოტი.

37. შეიარაღებული ბრძოლა ძირითადად გაიმართა ცხინვალის ტერიტორიაზე, სამხრეთ ოსეთში, და გორის ტერიტორიაზე,სამხრეთ ოსეთის სამხრეთით საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარე „ბუფერულ ზონაში“.

38. 2008 წლის 10 აგვისტოდან საქართველოს შეიარაღებულმა ძალებმა დაიხიეს ცხინვალის რეგიონიდან და შემდეგ – გორის რაიონიდან.

39. რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა თანდათანობით შეაღწიეს საქართველოს შემდეგ ტერიტორიებზე:

(i) მთელი აფხაზეთი, ზემო აფხაზეთის (ზემო კოდორის ხეობის) ჩათვლით, რომელიც ადრე საქართველოს კონტროლის ქვეშ იყო;

(ii) მთელი სამხრეთ ოსეთი, ახალგორის რაიონის ჩათვლით, რომელიც ადრე საქართველოს კონტროლის ქვეშ იყო; ამ რაიონის ოკუპაცია განხორციელდა 2008 წლის 16 აგვისტოდან;

(iii) სოფელი პერევი (საჩხერის რაიონი), რომელიც სამხრეთ ოსეთის დასავლეთით საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარეობს;

(iv) „ბუფერული ზონა“, სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მოსაზღვრე ზონების ჩათვლით, რომელიც მდებარეობს საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე, მას შემდეგ, რაც რუსეთის შეიარაღებული ძალები გავიდნენ ქალაქ გორიდან 2008 წლის 22 აგვისტოს.

40. რუსეთის ფედერაციასა და საქართველოს შორის ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმება ევროკავშირის ეგიდით 2008 წლის 12 აგვისტოს დაიდო. აღნიშნული შეთანხმება, მათ შორის, ითვალისწინებდა იმას, რომ მხარეები ძალის გამოყენებისგან თავს შეიკავებდნენ; დაუყოვნებლივ შეწყვეტდნენ საომარ მოქმედებებს; უზრუნველყოფდნენ ჰუმანიტარული დახმარების ხელმისაწვდომობას; და საქართველოს სამხედრო ძალები დაუბრუნდებოდნენ თავიანთ ჩვეულ ბაზებს, ხოლო რუსეთის სამხედრო ძალები – საომარი მოქმედებების დაწყებამდე არსებულ ხაზებს.

41. 2008 წლის 26 აგვისტოს დეკრეტით რუსეთის პრეზიდენტმა დიმიტრი მედვედევმა სამხრეთ ოსეთი და აფხაზეთი დამოუკიდებელ სახელმწიფოებადაღიარა ამ მიზნით რუსეთის ფედერალური კრების ერთხმად კენჭისყრის შემდეგ. ამ აღიარებას საერთაშორისო თანამეგობრობა არ შეუერთდა.

42. რუსეთის ფედერაციის მიერ ამ შეთანხმების გამოყენების დაყოვნების გამო, 2008 წლის 8 სექტემბერს ხელი მოეწერა ახალ ხელშეკრულებას ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების განხორციელების შესახებ (სარკოზი-მედვედევის ხელშეკრულება). ის, მათ შორის, ითვალისწინებდა იმას, რომ რუსეთის ფედერაცია გაიყვანდა თავის ჯარს აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის მოსაზღვრე ზონებიდან 2008 წლის 1 ოქტომბერს ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისიის განთავსებიდან 10 დღის ვადაში.

43. 2008 წლის 17 სექტემბერს რუსეთმა სამხრეთ ოსეთთან და აფხაზეთთან რამდენიმე სფეროსთან დაკავშირებით ხელი მოაწერა „მეგობრობისა და თანამშრომლობის“ ხელშეკრულებებს. აღნიშნული ხელშეკრულებები ითვალისწინებდა სამხედრო ბაზების შექმნასა და 3 800-მდე რუსი ჯარისკაცის განთავსებას ამ ორი რეგიონიდან თითოეულში. ორივე ხელშეკრულების ერთხმად რატიფიცირება მოახდინეს სახელმწიფო დუმამ 2008 წლის 29 ოქტომბერს და ფედერაციის საბჭომ 2008 წლის 11 ნოემბერს.

44. 2008 წლის 10 ოქტომბერს რუსეთმა დაასრულა „ბუფერულ ზონაში“ განლაგებული თავისი ჯარების გაყვანა, გარდა საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარე სოფელ პერევისა (საჩხერის რაიონი), საიდანაც რუსეთს თავისი ჯარები 2010 წლის 18 ოქტომბრამდე არ გაუყვანია.

II. შესაბამისი საერთაშორისო ჰუმანიტარული კანონმდებლობა[4]

ჰააგის 1907 წლის რეგულაციები

45. „ხმელეთზე ომის წარმოების კანონებისა და ჩვეულებების შესახებ“ ჰააგის 1907 წლის 18 ოქტომბრის რეგულაციები[5] შეიცავს, მათ შორის, ოკუპაციის სიტუაციებთან დაკავშირებულ დებულებებს.

ჟენევის 1949 წლის კონვენციები და დამატებითი ოქმი

46. მოცემულ საქმესთან დაკავშირებული კონვენციები და დამატებითი ოქმი შემდეგია:

(i) ჟენევის პირველი კონვენცია – კონვენცია (I) – ველზე შეიარაღებულ ძალებში დაჭრილებისა და ავადმყოფების მდგომარეობის გაუმჯობესების შესახებ (მიღებულია 1864 წელს და გადაისინჯა 1906, 1929 და 1949 წლებში)[6];

(ii) ჟენევის მესამე კონვენცია – კონვენცია (III) – სამხედრო ტყვეების მიმართ მოპყრობასთან დაკავშირებით (მიღებულია 1929 წელს და გადაისინჯა 1949 წელს)[7];

(iii) ჟენევის მეოთხე კონვენცია – კონვენცია (IV) – ომის დროს სამოქალაქო პირების დაცვის შესახებ 1949 წლის 12 აგვისტოს კონვენცია[8]; და

(iv) ჟენევის კონვენციების დამატებითი ოქმი – ოქმი (I) – საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში დაზარალებულ პირთა დაცვის შესახებ, მიღებულია 1977 წლის 8 ივნისს[9].

47. თითოეული ამ კონვენციის 1-ელი მუხლი ხელშემკვრელი მხარეებისგან მოითხოვს „ყველა გარემოებაში წინამდებარე კონვენციის დაცვის და მისი დაცვის უზრუნველყოფის ვალდებულების აღებას“.

III. მხარეთა მოთხოვნები

მომჩივანი მთავრობა

48. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე:

„a. კონვენციის დარღვევები შედის რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, რადგან ის ახორციელებდა ეფექტურ უფლებამოსილებას და კონტროლს იმ შესაბამის ტერიტორიებზე, სადაც დარღვევები მოხდა, ან/და ახორციელებდა იურისდიქციას სახელმწიფოს წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის მეშვეობით.

b. აღნიშნული დარღვევები წარმოადგენს იმ ქმედებებისა და უმოქმედობების განმეორებადი მაგალითის ნაწილს, რომლებიც ითვლება კონვენციასთან შეუთავსებელ ადმინისტრაციულ პრაქტიკად და რომლებიც რუსეთის ხელისუფლებამ ჩაიდინა ან ოფიციალურად დაუშვა, და რომ, ნებისმიერ შემთხვევაში, არ არსებობს სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები იმ მიდგომის გათვალისწინებით, რომელიც რუსეთის ხელისუფლებამ აირჩია აღნიშნული დარღვევების გამოძიების მიმართ.

c. რუსეთმა დაარღვია კონვენციის მე-2, მე-3, მე-5, მე-8 და მე-13 მუხლები, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი და მე-2 მუხლები და კონვენციის მე-4 ოქმის მე-2 მუხლი და არ გამოიძია ის შემთხვევები, რომლებმაც შექმნა ამ დარღვევების საფუძველი.“

წარმოდგენილი მტკიცებულებების გათვალისწინებით, მომჩივანმა მთავრობამ სასამართლოს სთხოვა იმის აღიარება, რომ რუსეთმა დაარღვია ზემოაღნიშნული დებულებები და არ გამოიძია ის შემთხვევები, რომლებმაც გამოიწვია ეს დარღვევები. მომჩივანმა მთავრობამ ასევე მოითხოვა „ამ დარღვევებისთვის სამართლიანი დაკმაყოფილება, მათ შორის, კონვენციის შესაბამისად გამოძიებების ჩატარება, სასამართლო დაცვის ზომები და დაზარალებული მხარეებისთვის კომპენსაციის განსაზღვრა.“

მოპასუხე მთავრობა

49. მოპასუხე მთავრობამ საქართველოს მთავრობის საჩივარი სადავო გახადა შემდეგი მიზეზებით:

„1. საქართველოს ბრალდებები ეხება იმ სავარაუდო მოვლენებს, რომლებიც მოხდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციის ფარგლებს გარეთ და რუსეთის ეფექტური კონტროლის ფარგლებს გარეთ. შესაბამისად, საქართველოს საჩივრები, იმის გარდა, რომ არის შეცდომაში შემყვანი და შეთხზული, ეხება სასამართლოს იურისდიქციის ფარგლებს გარეთ არსებულ საკითხებს.

2. საქართველოს საქმე ძირითადად ეხება რუსეთის შეიარაღებული ძალების სავარაუდო მოქმედებას შეიარაღებული კონფლიქტის დროს და უშუალოდ მის შემდეგ, რომელიც გამოწვეული იყო საქართველოს მხრიდან სამხრეთ ოსეთსა და სამხრეთ ოსეთში მყოფ რუს სამშვიდობოებზე და მოქალაქეებზე თავდასხმით.

3. რუსეთის საპასუხო სამხედრო მოქმედება ლეგიტიმური იყო საერთაშორისო საჯარო სამართლისა და სჰს-ის [საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის] თანახმად. შედეგად წარმოშობილ საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში რუსეთის ვალდებულებები განისაზღვრა და რეგულირდებოდა მხოლოდ სჰს-ით, ხოლო სასამართლოს არ აქვს იურისდიქცია რუსეთის მხრიდან სჰს-ის ნორმების დაცვის შესაბამის საკითხებზე. ამ პოზიციის გათვალისწინებით, რუსეთმა სრულად დაიცვა სჰს-ის ნორმები.

4. საქართველოს ბრალდებები ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტებზე და მათზე რუსეთის პასუხისმგებლობაზე სინამდვილეს არ შეესაბამება და ისინი მტკიცებულებებით არაა გამყარებული. საქართველოს მიერ სასამართლოსთვის წარდგენილი შეზღუდული მტკიცებულებები არ წარმოადგენს სათანადო საფუძველს რუსეთის ძალების წინააღმდეგ წაყენებული სერიოზული ბრალდებებისთვის. ...

5. იმ შემთხვევებში, როცა ქართველები დაიჭრნენ ან მათი ქონება დაზიანდა აქტიური კონფლიქტის ტერიტორიების გარეთ (საქართველო კი ასეთ შემთხვევებს ძალიან აზვიადებს), სამართალდამრღვევები, როგორც ჩანს, იყვნენ სამხრეთ ოსეთის წარმომადგენლები, მათ შორის, ავაზაკთა დაჯგუფების წევრები, სამხრეთ ოსეთის უკმაყოფილო სამოქალაქო პირები და დამნაშავეები. ...

6. რაც შეეხება საქართველოს საჩივრებს სასაზღვრო კონტროლის შენარჩუნების გამო საქართველოს მოქალაქეებისათვის უხერხულობასთან დაკავშირებით, ამ კონტროლზე პასუხისმგებელი არიან მხოლოდ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მთავრობები. ...

7. საქართველოს მოქალაქეებს გააჩნიათ სამართლებრივი დაცვის საშუალებები სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში. მათ ასევე აქვთ შესაძლებლობა, საქმეები აღძრან რუსეთში. თუმცა, საქართველო რეგულარულად უარს ამბობს სამხრეთ ოსეთში, აფხაზეთსა და რუსეთში სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების პროცესში ჩართვაზე ან დახმარების გაწევაზე.“

მოპასუხე მთავრობის მთავარი წარდგინება იყო ის, რომ სასამართლომ უნდა უარყოს საქართველოს საჩივარი, რადგან

„(1) ის ემყარება ფაქტს, რომ რუსეთი ეფექტურ კონტროლს ახორციელებს კონფლიქტის ზონებზე და შემდგომ სამოქალაქო არეულობაზე, როცა უკვე ამ ეტაპზე ცხადი უნდა იყოს, რომ რუსეთს ეფექტური კონტროლი არ გააჩნია;

(2) ის ემყარება კონვენციური სამართლის სავარაუდო დარღვევებს იმ შემთხვევაში, როცა გამოიყენება მხოლოდ სჰს.

თუ სასამართლო კიდევ უფრო შორს წასვლას აპირებს, რუსეთის ფედერაცია პატივისცემით აცხადებს, რომ საჭირო იქნება, რომ სასამართლომ მიიღოს ზომები მტკიცებულებების მოსაპოვებლად და მტკიცებულებების სათანადოდ შესამოწმებლად, მათ შორის, ჯვარედინი დაკითხვით. ასევე აუცილებელი იქნება, გათვალისწინებული იქნეს მტკიცებულებები ინდივიდუალური საჩივრებიდან, რომლებსაც სადავო ფაქტებს უკავშირდება.“

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, მოცემულ საქმეში იურისდიქციისა და მისაღებობასთან დაკავშირებით თავისი შედავებების დადასტურებისას მოპასუხე მთავრობამ ალტერნატივის სახით პატივისცემით მოითხოვა საჩივრის „არსებითად განხილვაზე სრულად უარის თქმა“.

კანონმდებლობა

I. საჩივრის ძირითადი ასპექტები

50. სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე საჩივარი შეიცავს შემდეგ ძირითად ასპექტებს:

რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ინტერვენციის შემდეგ ხუთდღიანი ომის დროს საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზა[10] (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე)

51. რუსეთის შეიარაღებული ძალების ან/და სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ სავარაუდო შეტევები (დაბომბვა, ჭურვების დაშენა, საარტილერიო ცეცხლის წარმოება), რომლებიც დაიწყო 2008 წლის 8 აგვისტოს და დასრულდა 2008 წლის 12 აგვისტოს – კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული საჩივრები.

ოკუპაციის ფაზა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ 2008 წლის 12 აგვისტოს შეთანხმება)

52. რუსეთის შეიარაღებული ძალებისა და სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ სამხრეთ ოსეთში და მიმდებარე „ბუფერულ ზონაში“ იმ მკვლელობების, ცუდი მოპყრობის, სახლების ძარცვისა და დაწვის ბრალდებები, რომლებიც, კერძოდ, მოხდა 2008 წლის 12 აგვისტოს შემდგომ პერიოდში – კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლებითა და 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული საჩივრები.

დაპატიმრებული სამოქალაქო პირების მიმართ მოპყრობა და მათი დაკავების მართლზომიერება

53. მძიმე პირობებში დაახლოებით 160 სამოქალაქო პირის (რომელთა უმეტესობას შეადგენდა ქალები და ხანდაზმულები) სავარაუდო უკანონო დაკავება დაახლოებით თხუთმეტი დღის განმავლობაში (ყველა მათგანი გაათავისუფლეს 2008 წლის 27 აგვისტოს) სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ; ზოგიერთი მათგანის მიმართ, სავარაუდოდ, განხორციელდა ცუდი მოპყრობა – კონვენციის მე-3 და მე-5 მუხლებით გათვალისწინებული საჩივრები.

სამხედრო ტყვეების მიმართ მოპყრობა

54. 2008 წლის აგვისტოში რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ოცდაათზე მეტი სამხედრო ტყვის მიმართ ცუდად მოპყრობა და წამება – კონვენციის მე-3 მუხლით გათვალისწინებული საჩივრები.

იძულებით გადაადგილებული პირების მიმოსვლის თავისუფლება

55. რუსეთის ფედერაციისა და აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებების მხრიდან ამ რეგიონებში დაბრუნებაში დაახლოებით 23 000 იძულებით გადაადგილებული ქართველისთვის სავარაუდო ხელის შეშლა[11] – მე-4 ოქმის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული საჩივრები.

განათლების უფლება

56. რუსეთის ჯარების და სეპარატისტული ხელისუფლების მიერ საჯარო სკოლებისა და ბიბლიოთეკების სავარაუდო გაძარცვა და განადგურება და ქართველი მოსწავლეებისა და მასწავლებლების დაშინება – 1-ელი ოქმის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული საჩივრები.

გამოძიების ვალდებულება

57. იმ მოვლენების გარშემო არსებული გარემოებების გამოძიებების სავარაუდო არარსებობა, რომლებმაც განაპირობა სავარაუდო დარღვევები მე-2 მუხლთან დაკავშირებით – საჩივრები კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული თვალსაზრისით.

სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები

58. სავარაუდო დარღვევებთან დაკავშირებით სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებების სავარაუდო არარსებობა – კონვენციის მე-13 მუხლით გათვალისწინებული საჩივრები, კონვენციის მე-3, მე-5 და მე-8 მუხლებთან და 1-ელი ოქმის 1-ელ და მე-2 მუხლებთან და მე-4 ოქმის მე-2 მუხლთან ერთობლიობაში.

II. მტკიცებულებების შეფასებისა და ფაქტების დადგენის პრინციპები

მტკიცებულებების შეფასების პრინციპები

59. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო მიუთითებს იმ ზოგად პრინციპებზე, რომლებიც ცოტა ხნის წინ შეჯამდა საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I)“ ([GC], N 13255/07, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014 წ.):

„93. მტკიცებულებების შეფასებისას სასამართლომ მიიღო „გონივრული ეჭვის მიღმა“ მტკიცებულების სტანდარტი, რომელიც მან ორ სახელმწიფოთაშორის საქმეში დაადგინა (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Ireland v. the United Kingdom), 1978 წლის 18 იანვარი, § 161, სერია A N 25, და საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey) [GC], N 25781/94, § 113, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2001‑IV) და რომელიც ამის შემდეგ გახდა მისი დადგენილი პრეცედენტული სამართლის ნაწილი (იხილეთ, მათ შორის,საქმე „ილაშკუ და სხვები მოლდოვასა და რუსეთის წინააღმდეგ“ (Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia) [GC], N 48787/99, § 26, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2004‑VII, და საქმე „დავიდოვი და სხვები უკრაინის წინააღმდეგ“ (Davydov and Others v. Ukraine), NN 17674/02 და 39081/02, § 158, 2010 წლის 1 ივლისი).

94. თუმცა, მისი მიზანი არასოდეს ყოფილა იმ ეროვნული სამართლებრივი სისტემების მიდგომის სესხება, რომლებიც ამ სტანდარტს იყენებენ სისხლის სამართლის საქმეებში. სასამართლოს როლი მდგომარეობს იმაში, რომ გადაწყვეტილება გამოიტანოს არა სისხლის სამართლის კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ბრალეულობაზე ან სამოქალაქო პასუხისმგებლობაზე, არამედ ხელშემკვრელი სახელმწიფოების პასუხისმგებლობაზე კონვენციის შესაბამისად. კონვენციის მე-19 მუხლით გათვალისწინებული მისი ამოცანის სპეციფიკა – უზრუნველყოს მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების მიერ კონვენციით გათვალისწინებული ძირითადი უფლებების დაცვის ვალდებულებების შესრულება – განაპირობებს მტკიცებულებებსა და მტკიცების საკითხებისადმი მის მიდგომას. სასამართლოში საქმის წარმოებისას მტკიცებულებების მისაღებობასთან დაკავშირებით არ არსებობს არანაირი პროცედურული დაბრკოლებები ან მათი შეფასების წინასწარ განსაზღვრული ფორმულები. ის იღებს დასკვნებს, რომლებიც, მისი აზრით, გამყარებულია ყველა მტკიცებულების თავისუფალი შეფასებით, ისეთი დასკვნების ჩათვლით, რომლებიც შეიძლება გამომდინარეობდეს ფაქტებიდან და მხარეთა წარდგინებებიდან. მისი დადგენილი პრეცედენტული სამართლის თანახმად, მტკიცებულება შეიძლება გამომდინარეობდეს საკმარისად მტკიცე, მკაფიო და შეთანხმებული დასკვნების ან ფაქტის მსგავსი შეურყეველი პრეზუმფციების თანაარსებობიდან. ამის გარდა, კონკრეტული დასკვნის მიღწევისთვის აუცილებელი დარწმუნების დონე და, ამასთან დაკავშირებით, მტკიცების ტვირთის განაწილება შინაგანად დაკავშირებულია ფაქტების სპეციფიურობასთან, ბრალდების ხასიათთან და კონვენციით გათვალისწინებულ განსახილველ უფლებასთან. სასამართლო ასევე ყურადღებას აქცევს იმ გადაწყვეტილების სერიოზულობას, რომ ხელშემკვრელმა სახელმწიფომ დაარღვია ძირითადი უფლებები (იხილეთ, მათ შორის, საქმე „ნაჩოვა და სხვები ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (Nachova and Others v. Bulgaria) [GC], NN 43577/98 და 43579/98, § 147, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2005-VII, და საქმე „მეთიუ ნიდერლანდების წინააღმდეგ“ (Mathew v. the Netherlands), N 24919/03, § 156, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2005‑IX).

95. ადმინისტრაცული პრაქტიკის არსებობის დადგენისას სასამართლო არ დაეყრდნობა იმ კონცეფციას, რომლის მიხედვითაც მტკიცების ტვირთი ეკისრება განსახილველი მთავრობებიდან ან ერთ ან მეორე მთავრობას, არამედ ის შეისწავლის მის წინაშე წარდგენილ ყველა მასალას, იმის მიუხედავად, თუ რომელი წყაროდან მომდინარეობს ის (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ დასაქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“,ორივე ციტირებულია ზემოთ). გარდა ამისა, მხარეთა საქციელი სასამართლოს მიერ მტკიცებულებების მოპოვების ძალისხმევასთან დაკავშირებით შეიძლება წარმოადგენდეს გასათვალისწინებელ ფაქტორს (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ილაშკუსა და სხვების საქმე და დავიდოვისა და სხვების საქმე,ყველა ციტირებულია ზემოთ).

...

138. [ამის გარდა], სასამართლოს სურს, გაიმეოროს, რომ, როგორც „საკუთარი პროცედურისა და წესების პატრონს..., [მას] აქვს სრული თავისუფლება, შეაფასოს არა მხოლოდ მისაღებობა და შესაბამისობა, არამედ ასევე მის წინაშე წარდგენილი თითოეული მტკიცებულების მტკიცებულებითი ძალა“ (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, § 210-ის ბოლო ნაწილი). ის ხშირად ანიჭებს მნიშვნელობას დამოუკიდებელი საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დაცვის გაერთიანებებიდან ან სამთავრობო წყაროებიდან მიღებულ უახლეს ანგარიშებში მოცემულ ინფორმაციას (იხილეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე „საადი იტალიის წინააღმდეგ“ (Saadi v. Italy) [GC], N 37201/06, § 131, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2008 წ.;საქმე „NA. გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (NA. v. the United Kingdom), N 25904/07, § 119, 2008 წლის 17 ივლისი; საქმე „M.S.S. ბელგიისა და საბერძნეთის წინააღმდეგ“ (M.S.S. v. Belgium and Greece) [GC], N 30696/09, §§ 227 და 255, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2011 წ.; და საქმე „ჰირსი ჯამაა და სხვები იტალიის წინააღმდეგ“ (Hirsi Jamaa and Others v. Italy ) [GC], N 27765/09, § 118, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2012 წ.). აღნიშნული ანგარიშების სანდოობის შესაფასებლად შესაბამისი კრიტერიუმებია მათი ავტორების ავტორიტეტი და რეპუტაცია, იმ გამოძიებების მნიშვნელობა, რომელთა საშუალებითაც ეს ანგარიშები შედგა, მათი დასკვნების თანმიმდევრულობა და ის, დადასტურებულია თუ არა ისინი სხვა წყაროებით (იხილეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საადის საქმე, ციტირებული ზემოთ,§ 143; საქმე „NA. გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“,ციტირებული ზემოთ, § 120; და საქმე „სუფი და ელმი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Sufi and Elmi v. the United Kingdom), NN 8319/07 და 11449/07, § 230, 2011 წლის 28 ივნისი).“

60. ზემოაღნიშნული მიდგომის ცოტა ხნის წინანდელ სახელმწიფოთაშორის საქმეში გამოყენების შემდეგ, რომელშიც მონაწილეობდა იგივე ორი მაღალი ხელშემკვრელი მხარე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მიზანშეუწონელი იქნებოდა მოცემულ საქმეში ამ მიდგომის შეცვლა.

ფაქტების დადგენა

61. სასამართლო თავიდანვე აღნიშნავს, რომ განსაკუთრებით რთულია ფაქტების დადგენა ისეთი სახელმწიფოთაშორისი საქმის კონტექსტში, როგორიც ეს საქმეა, რომელიც ეხება შეიარაღებულ კონფლიქტსა და მის შედეგებს და რომელშიც ათასობით ადამიანია ჩართულია და ვრცელ გეოგრაფიულ ტერიტორიაზე მნიშვნელოვანი პერიოდის განმავლობაში მიმდინარეობს.

62. მოცემულ საქმეში სასამართლო, მათ შორის, ეყრდნობა მხარეთა მოსაზრებებს და მათ მიერ წარმოდგენილ ბევრ დოკუმენტს.

წერილობითი მტკიცებულება

63. მან ასევე გაითვალისწინა საერთაშორისო სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციების შემდეგი ანგარიშები[12]:

(i) ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიში (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 32), რომელიც გამოქვეყნდა 2009 წლის სექტემბერში;

(ii) „ადამიანის უფლებები ომისგან დაზარალებულ ტერიტორიებზე საქართველოში კონფლიქტის შემდეგ“ (ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის (ეუთო) დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის (ODIHR) 2008 წლის 27 ნოემბრის ანგარიში);

(iii) „ადამიანის უფლებები სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ტერიტორიებზე“ და „ადამიანის უფლებების საკითხები 2008 წლის აგვისტოს შეიარაღებული კონფლიქტის შემდეგ“ (ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისრის 2008 წლის 8 სექტემბრისა და 2009 წლის 15 მაისის ანგარიშები);

(iv) „სამოქალაქო პირები ცეცხლის ხაზზე: საქართველო-რუსეთის კონფლიქტი“ („ამნესტი ინტერნეშენელის“ 2008 წლის ნოემბრის ანგარიში);

(v) „ცეცხლის ალში: ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული სამოქალაქო პირები სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“ და „მომაკვდავი პრაქტიკა: რუსეთისა და საქართველოს მიერ კასეტური იარაღის გამოყენება 2008 წლის აგვისტოში“ („ჰიუმენ რაითს ვოჩის“ 2009 წლის იანვრისა და 2009 წლის აპრილის ანგარიშები);

(vi) „სამხრეთ ოსეთი: აღიარების ტვირთი“ და „აფხაზეთი: გრძელი გზა შერიგებამდე“ („საერთაშორისო კრიზისის ჯგუფის“ 2010 წლის 7 ივნისისა და 2013 წლის აპრილის ანგარიშები);

(vii) „აგვისტოს ნანგრევები“ (ანგარიში, გამოქვეყნებული რამდენიმე ქართული არასამთავრობო ორგანიზაციის „საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის“, „კონსტიტუციის 42-ე მუხლის“, „ადამიანის უფლებათა ცენტრის“, „21-ე საუკუნის“ და „კონსტიტუციური უფლებების დაცვის ცენტრის“ მიერ 2009 წელს).

64. სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა ევროკავშირის ფაქტებისდამდგენ მისიაზე, რომლის მანდატს წარმოადგენდა კონკრეტულად იმ ფაქტების დადგენა, რომლებიც ეხება კონფლიქტს საქართველოში (კერძოდ, 2008 წლის 7 აგვისტოდან 7 სექტემბრამდე პერიოდში)[13].

65. ეს მისია შედგებოდა ოცამდე ექსპერტ-იურისტისა და სამხედრო ექსპერტისგან, ისტორიკოსისა და პოლიტიკური მიმომხილველისგან. ის ცხრა თვის განმავლობაში ინტენსიურად მუშაობდა, კონსულტაციები გაიარა კონფლიქტის ყველა მხარესთან და ყველაზე წარმომადგენლობით საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და ადგილზე უამრავი გასვლა განახორციელა.

66. სასამართლო ასევე მიუთითებს ანგარიშზე „მაღალი გარჩევადობის სატელიტური სურათები და კონფლიქტი სამხრეთ ოსეთში“, რომელიც მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის (AAAS) მიერ 2008 წლის 9 ოქტომბერს გამოქვეყნდა და რომლითაცდადგინდა, რომ ანგარიშში მოცემული სატელიტური სურათების ანალიზი წარმოადგენს ობიექტურ მტკიცებულებას. ანგარიში მომზადდა გეოსივრცითი ტექნოლოგიების პროექტის მიერ ამერიკული საერთაშორისო არაკომერციული ორგანიზაცია AAAS-ის „სამეცნიერო პასუხისმგებლობის, ადამიანის უფლებებისა და სამართლის პროგრამის“ ფარგლებში, რომლის მიზანია მთელ მსოფლიოში მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობა. AAAS ასევე არის სამეცნიერო ორგანიზაციების ერთ-ერთი უძველესი და, ალბათ, ყველაზე მსხვილი გაერთიანება, რომელსაც აქვს 275-ზე მეტი შვილობილი ორგანო 91-ზე მეტ ქვეყანაში.

67. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის 13 ოქტომბერს სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პროკურორმა ამ სასამართლოს წარუდგინა „შუამდგომლობა საქართველოში იმ სიტუაციის გამოძიების უფლებამოსილების შესახებ, რომელიც მოიცავს 2008 წლის 1 ივლისიდან 10 ოქტომბრამდე პერიოდს, სამხრეთ ოსეთსა და მის მიდამოებში ომის დანაშაულებებისა და ადამიანურობის წინააღმდეგ სავარაუდოდ ჩადენილი დანაშაულების გამოძიების მიზნით“. 2016 წლის 27 იანვრის განჩინებაში საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს I წინასასამართლო პალატამ „უფლებამოსილება მიანიჭა პროკურორს, დაეწყო სასამართლოს იურისდიქციაში შემავალი იმ დანაშაულების გამოძიება, რომლებიც ჩადენილი იყო სამხრეთ ოსეთში (საქართველო) და მის მიდამოებში 2008 წლის 1 ივლისისა და 10 ოქტომბერს შორის პერიოდში“. როგორც პროკურორის შუამდგომლობა, ისე წინასასამართლო პალატის განჩინება შეიცავს შესაბამის ელემენტებს მოცემულ მოვლენებთან და ეროვნული ხელისუფლების მიერ ჩატარებულ გამოძიებებთან დაკავშირებით.თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მტკიცების სტანდარტი უფრო დაბალია, ვიდრე სასამართლოს მიერ გამოყენებული „გონივრული ეჭვის მიღმა“ სტანდარტი.წინასასამართლო პალატამ ის შემდეგნაირად ჩამოაყალიბა:

„24. ამ ეტაპზე პალატა წარმოადგენს საკუთარ დასკვნებს იმ შეკითხვასთან დაკავშირებით, არსებობს თუ არა გონივრული საფუძველი ვარაუდისთვის, რომ ჩადენილი იქნა სასამართლოს იურისდიქციაში შემავალი დანაშაული, იმ ფაქტების გათვალისწინებით, რომლებიც, პროკურორის განცხადებით, გამყარებულია შუამდგომლობასთან ერთად წარდგენილი მასალით.

25. წესდების მე-15 მუხლის შესაბამისად მოქმედმა სხვა პალატებმა ადრე აღნიშნეს, რომ მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად პროკურორის მიერ მიწოდებული მასალა „ცხადია, არაა საჭირო, რომ მიუთითებდეს მხოლოდ ერთ დასკვნაზე“ და ის არც საბოლოო უნდა იყოს.მხოლოდ საჭიროა, რომ „არსებობდეს გონივრული ან სათანადო დასაბუთება იმ შეხედულებისა, რომ სასამართლოს იურისდიქციაში შემავალი დანაშაული "ჩაიდინეს ან იდენენ"“.“

დამატებითი დოკუმენტური მტკიცებულება

68. 2015 წლის 8 ოქტომბრის წერილში სასამართლომ მხარეებს სთხოვა, წარმოედგინათ თავისი შესაბამისი „საბრძოლო ანგარიშები“ საქართველოში 2008 წლის შეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ.

69. 2015 წლის 3 და 15 დეკემბრისა და 2016 წლის 4 თებერვლის წერილებში მან მოპასუხე მთავრობის ყურადღება მიაპყრო სასამართლო რეგლამენტის 33-ე წესის § 2-ს, რომელიც ითვალისწინებს, რომ დოკუმენტზე ან მის რომელიმე ნაწილზე საჯარო წვდომა შეიძლება შეიზღუდოს, ასევე იმ ფაქტს, რომ სათუთი ინფორმაციის შემცველი ნაწყვეტები ასევე შეიძლება ამოღებული იქნეს ან/და შესაბამისი ნაწყვეტების რეზიუმე იქნეს წარდგენილი.

70. 2016 წლის 19 თებერვლის წერილით მომჩივანმა მთავრობამ წარადგინა ამონარიდები თავისი „საბრძოლო ანგარიშებიდან“.თავის მხრივ, მოპასუხე მთავრობამ გაგზავნა 2015 წლის 15 დეკემბრისა და 2016 წლის 1 თებერვლის წერილები, რომლებითაც მან უარი თქვა „საბრძოლო ანგარიშების" წარდგენაზე იმ მიზეზით, რომ ისინი იყო საიდუმლო და უაღრესად სათუთი ინფორმაციის შემცველიდოკუმენტები და რომ მათი კონფიდენციალურობის დასაცავად სასამართლოს პროცედურები არასათანადო იყო.

71. 2016 წლის 8 აპრილის წერილში სასამართლომ ასევე სთხოვა მომჩივან მთავრობას, მოეწოდებინა იმ საქმისწარმოებაში წარდგენილი თავისი განცხადებები, რომელიც მიმდინარეობდა მასსა და შპს „ელბიტ სისტემსს“ (Elbit Systems Limited) შორის ინგლისის კომერციულ სასამართლოში, ლონდონში. 2016 წლის 3 მაისის წერილში მან მომჩივანი მთავრობის ყურადღება ასევე მიაპყრო 33-ე წესის § 2-ს (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 69).

72. მომჩივანმა მთავრობამ თავდაპირველად უარი განაცხადა ამ განცხადებების წარმოდგენაზე იმ საფუძვლით, რომ ისინი საქართველოს ხელისუფლების მიერ დასაიდუმლოებულია როგორც „განსაკუთრებული მნიშვნელობის“ და რომ მხარეთა შორის ხელმოწერილი ხელშეკრულებით საქართველოს ხელისუფლებამ აიღო ამ დოკუმენტებში არსებული ინფორმაციის არგამჟღავნების ვალდებულება.

2017 წლის 30 ნოემბრის წერილში მომჩივანმა მთავრობამ საბოლოოდ წარადგინა ამ განცხადებების რედაქტირებული ვერსია (სათუთი ინფორმაციის შემცველი ნაწყვეტების გარეშე) და სასამართლოს სთხოვა, ისინი კონფიდენციალურად მიეჩნია 33-ე წესის §§ 2 და 3 შესაბამისად.

73. მომჩივანმა მთავრობამ ასევე წარმოადგინა განაღმვის რამდენიმე ანგარიში 2017 და 2018 წლებში, კერძოდ, ბრიტანული განაღმვითი კომპანიიდან „ჰელო ტრასტი“ (HALO Trust).

მოწმეთა მოსმენა

74. სასამართლომ ასევე გაითვალისწინა მოწმეებისა და ექსპერტების ჩვენებები 2016 წლის 6-დან 17 ივნისამდე პერიოდში სტრასბურგში ჩატარებული მოწმეების მოსმენის დროს. ფაქტების დადგენის გარდა, მოსმენის მიზანი იყო მხარეთა მიერ წარდგენილი მტკიცებულებებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების ანგარიშებში მოცემული იმ მტკიცებულებების უტყუარობის შემოწმება, რომლებიც ეხება საჩივრის ზემოთ აღნიშნულ ზოგიერთ ასპექტს (იხილეთ პარაგრაფები 51-55 ზემოთ). სასამართლომ სულ მოუსმინა ოცდაცამეტ მოწმეს: თხუთმეტი გამოიძახა მომჩივანმა მთავრობამ, თორმეტი – მოპასუხე მთავრობამ და ექვსი – უშუალოდ სასამართლომ (იხილეთ პარაგრაფი 24 ზემოთ და ასევე მოწმეებისა და ექსპერტთა სია და მათი ჩვენებების შეჯამება გადაწყვეტილების დანართში).

III. წინასწარი საკითხები

75. მისაღებობის შესახებ თავის განჩინებაში (საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (dec.), 38263/08, 2011 წლის 13 დეკემბერი) სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მოპასუხე მთავრობის შედავებები ექვსთვიან ვადასთან და მოცემული საჩივრისა და მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოში შეტანილ საჩივარს შორის მსგავსებასთან დაკავშირებით, და არსებით მხარეს ასევე მიუერთა საჩივრის კონვენციის დებულებებთან ტერიტორიული განსჯადობითა (ratione loci) და საგნობრივი განსჯადობით (ratione materiae) შეუთავსებლობის შესახებ შედავებები და შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობასთან დაკავშირებული შედავება.

76. წინამდებარე საჩივრის განხილვის ხელშესაწყობად სასამართლო დაიწყებს ისეთი წინასწარი საკითხების ზოგადი მიმოხილვით, როგორიცაა საკითხები, რომლებიც უკავშირდება იურისდიქციას და კონვენციასა და საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს შორის კავშირს, აგრეთვე დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვასა და ადმინისტრაციული პრაქტიკის ცნებას. შემდეგ ის განაგრძობს ამ წინასწარი საკითხების შესწავლას საჩივრის ზემოაღწერილ თითოეულ ასპექტთან დაკავშირებით (იხილეთ პარაგრაფები 50-58 ზემოთ).

იურისდიქცია

77. პირველი საკითხი, რომელიც სასამართლომ უნდა განიხილოს, არის ის, მოექცნენ თუ არა სავარაუდო დარღვევების შედეგად დაზარალებული პირები რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციის ქვეშ კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის.

მხარეთა წარდგინებები

მომჩივანი მთავრობა

78. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ კონვენციის დარღვევები, რომლებთან დაკავშირებითაც ისინი ჩიოდნენ, განეკუთვნებოდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციას კონვენციის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში.

პირველ რიგში, ისინი ამტკიცებდნენ, რომ ყველა მოცემული პერიოდის განმავლობაში ცხინვალის/სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის რეგიონები იმყოფებოდნენ რუსეთის ფედერაციის ეფექტური უფლებამოსილებისა და კონტროლის ქვეშ. კონფლიქტის დაწყებამდე რუსეთის ფედერაცია უკვე აკონტროლებდა ამ რეგიონების უმეტეს ნაწილს როგორც პირდაპირ, თავისი შეიარაღებული ძალების მეშვეობით, ისე არაპირდაპირ, სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დეფაქტო ხელისუფლებების, მათ შორის, სეპარატისტული ჯარების კონტროლითა და მხარდაჭერით. 2008 წლის 7-8 აგვისტოსა და 22 აგვისტოს შორის პერიოდში რუსეთის ძალები შეიჭრნენ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დანარჩენ ნაწილში, სადაც ისინი მივიდნენ ჩრდილოეთიდან როკის გვირაბის გავლით და დასავლეთიდან აფხაზეთის გავლით. მათ ეფექტური კონტროლი განახორციელეს სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის იმ ბოლო ნაწილებზე, რომლებიც ჯერ კიდევ იმყოფებოდნენ საქართველოს კონტროლის ქვეშ და რომლებიც დღესაც რჩებიან რუსეთის კონტროლის ქვეშ.

მეორე, ისინი ამტკიცებდნენ, რომ კონფლიქტის დროს რუსეთმა ეფექტური კონტროლი განახორციელა სხვა რეგიონებზე, „ბუფერული" ზონის ჩათვლით, კერძოდ, (a) გორის რაიონის უმეტეს ნაწილზე, მათ შორის ქალაქ გორზე; (b) ქარელის რაიონის ნაწილზე და (c) საჩხერის რაიონის ნაწილზე. რუსეთის ძალებმა გადაკვეთეს აფხაზეთის ადმინისტრაციული საზღვარი ზუგდიდზე, სენაკსა და ფოთზე კონტროლის დასამყარებლად. 22 აგვისტოს რუსეთი გავიდა ქალაქ გორიდან, თუმცა კონტროლს ინარჩუნებდა ადმინისტრაციული საზღვრის სამხრეთით მდებარე ტერიტორიაზე („ბუფერული ზონა“) და მას თავისი ძალები 8 ოქტომბრამდე არ გაუყვანია. აღნიშნულ პერიოდში რუსეთის ფედერაციამ ასევე განახორციელა ეფექტური კონტროლი ამ სხვა ტერიტორიებზე როგორც პირდაპირ, თავისი შეიარაღებული ძალების, ისე არაპირდაპირ, მის კონტროლს ქვეშ მყოფი იმ წარმომადგენლების მეშვეობით, რომლებიც შედგებოდნენ სეპარატისტული ძალებისა და არარეგულარული ჯარებისგან.

ზემოაღნიშნულ ტერიტორიებზე ეფექტური კონტროლის განხორციელებასთან ერთობლიობაში ან მისი ალტერნატივის სახით სახელმწიფოს წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის კრიტერიუმმა გაამყარა იმის მტკიცება, რომ რუსეთის ფედერაციას ეკისრება პასუხისმგებლობა მისი შეირაღებული ძალებისა და ყველა იმ წარმომადგენლის ქმედებებსა და უმოქმედობასთან დაკავშირებით, რომლებზეც ის ახორციელებდა უფლებამოსილებასა და კონტროლს, დაჯგუფებებისა და სეპარატისტული ძალების ჩათვლით. კერძოდ, რუსეთი პასუხისმგებელია საქართველოს ტერიტორიის დაბომბვაზე 2008 წლის 8 და 12 აგვისტოს შორის პერიოდში და სამოქალაქო პირთა კონვოიებსა და სატრანსპორტო საშუალებებზე თავდასხმებზე, რომლებიც ცდილობდნენ, ბომბებს გაქცეოდნენ.

მომჩივანი მთავრობის პოზიცია დაადასტურა სასამართლოს კარგადდამკვიდრებულმა პრეცედენტულმა სამართალმა კონვენციის ექსტრატერიტორიულ გამოყენებასთან დაკავშირებით (მან მიუთითა საქმეზე „ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ“ (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), 1996 წლის 18 დეკემბერი, §§ 52 და 56, განაჩენებისა და გადაწყვეტილებების ანგარიშები, 1996-VI; საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey) [GC], N 25781/94, § 77, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2001‑IV; საქმე „ისა და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Issa and Others v. Turkey), N 31821/96, § 74, 2004 წლის 16 ნოემბერი; საქმე „ილაშკუ და სხვები მოლდოვასა და რუსეთის წინააღმდეგ“ (Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia) [GC], N4 8787/99, §§ 383-85, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2004‑VII; საქმე „ალ‑სკეინი და სხვები დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ“ (Al-Skeini and Others v. the United Kingdom) [GC], N 55721/07, § 138, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2011 წ.; და საქმე „კატანი და სხვები მოლდოვას რესპუბლიკისა და რუსეთის წინააღმდეგ“ (Catan and Others v. the Republic of Moldova and Russia) [GC], NN 43370/04 და 2 სხვა, § 122-23, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2012 წ. (ამონარიდები)).

მოპასუხე მთავრობა

79. მოპასუხე მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის სამხედრო ინტერვენცია წარმოადგენდა სასწრაფო რეაქციას საქართველოს მხრიდან აგრესიაზე, რამაც რუსეთი მიიყვანა შეიარაღებულ კონფლიქტამდე აგრესორთან, რომელიც აღჭურვილი იყო მნიშვნელოვანი სამხედრო რესურსებით.

მთლიანობაში, კონფლიქტში მძიმე ბრძოლები მიმდინარეობდა და საქართველომ არაერთხელ სცადა თავისი ძალების გადაჯგუფება და კონტრშეტევის განხორციელება. რუსეთის ძალები ცხინვალისკენ დაიძრნენ და იქ საქართველოს ძალებს შეებრძოლნენ და მტკიცედ იბრძოლეს მათ გასაძევებლად იმ გარშემო მდებარე ქართული სოფლებიდან, რომლებსაც ისინი იყენებდნენ საარტილერიო პოზიციებად, კონტრშეტევებისთვის შეკრების პუნქტებად და რუსეთის ძალების წინსვლისთვის წინააღმდეგობის გაწევისთვის თავდაცვით პოზიციებად. დიდი ხნის განმავლობაში იყო აბნეული და მერყევი ფრონტის ხაზი, ხოლო პრეზიდენტ სარკოზის შუამავლობით ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგაც კი საომარი მოქმედებების შესაძლო განახლებისა და კონტრშეტევის შესახებ შეშფოთების გამო რუსეთის ძალები გაჩერებულები იყვნენ ფრონტის ხაზზე და იცავდენ თავიანთ მომარაგების გზებს. აფხაზეთში რუსეთის ძალები არ მონაწილეობდნენ კონფლიქტში, მაგრამ ისინი იქ იყვნენ განლაგებული შეკავების მიზნით, საქართველოს აფხაზეთშიც შეჭრის გეგმების ფონზე.

შედეგად, რუსეთის ფედერაციას არასოდეს გაუმყარებია სამხრეთ ოსეთზე ან აფხაზეთზე „ეფექტური კონტროლი“ თავისი შეიარაღებული ძალების მეშვეობით. პირიქით, სიტუაცია ძალზე განსხვავდებოდა არსებული სიტუაციისგან ლოიზიდუსსაქმეში ((არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული, §§ 52 და 56), სადაც დადგინდა, რომ აქტიური კონფლიქტის ან ეთნიკური ძალადობის გარეშე 30 000-იანი თურქული ჯარით თურქეთი ეფექტურ კონტროლს ახორციელებდა 3 400 კვადრ. კმ-ზე მეტ ტერიტორიაზე. სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში რუსული კონტინგენტის რაოდენობა კონფლიქტის პიკზე არასდროს ყოფილა 12 000-ზე მეტი და ის მოიცავდა 12 500 კვადრ. კმ ფართს. სამხრეთ ოსეთში რუსეთის ძალები აღმოჩნდნენ საქართველოს კარგად აღჭურვილი ჯარის, აშშ-ის მიერ საჰაერო გზით დამატებითი ძალების გამოგზავნის მუქარისა და საქართველოს აგრესიით გამოწვეული მასიური შიდაეთნიკური მტრობის წინაშე. უფრო მეტიც, როგორც საქმის მასალებიდან გაირკვა, რუსეთი არ ახორციელებდა სახელმწიფოს წარმომადგენლის უფლებამოსილებას შესაბამის ფიზიკურ პირებთან დაკავშირებით, რომლებიც მისი წარმომადგენლებიარ იყვნენ.

გარდა ამისა, რუსეთის ფედერაციას არ განუხორციელებია ეფექტური კონტროლი სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მთავრობების ან ამ მთავრობებისთვის მხარდაჭერის მეშვეობით, რომლებსაც ჰქონდათ გადაწყვეტილების დამოუკიდებელი მიმღები მხარეების ლეგიტიმური სტატუსი, რომლებიც არანაირად არ იყვნენ „დაქვემდებარებულები“. სინამდვილეში რუსეთის ფედერაციას არ განუხორციელებია სამხრეთ ოსეთის ან აფხაზეთის ოკუპაცია ან ადმინისტრირება, არამედ მან ჩაატარა სამხედრო ოპერაცია, რომელიც მთლიანად გამართლებული იყო საერთაშორისო საჯარო სამართლის თანახმად და რომელიც დროში იყო შეზღუდული (2008 წლის 8 აგვისტოდან 20 აგვისტომდე) რუსეთის სამშვიდობო ძალების და სამოქალაქო მოსახლეობის დასაცავად.

მოპასუხე მთავრობამ ასევე გაიმეორა განსხვავება საერთაშორისო საჯარო სამართალში იურისდიქციისა და მიკუთვნების (სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის) ცნებებს შორის და მიუთითა სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალზე (საქმე „ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ“ (Loizidou v. Turkey) (წინასწარი პრეტენზიები), 1995 წლის 23 მარტი, §§ 61 და 64, სერია A N 310, და საქმე „იალუდი ნიდერლანდების წინააღმდეგ“ (Jaloud v. the Netherlands) [GC], N 47708/08, §§ 154-55, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014 წ.), აგრეთვე მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებებზე საქმეებზე „ნიკარაგუა ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ“ (Nicaragua v. United States of America)[14]და „ბოსნია და ჰერცეგოვინა სერბეთი და მონტენეგროს წინააღმდეგ“ (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro)[15].

მესამე მხარის კომენტარები

80. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრმა თავის, როგორც მესამე მხარის, კომენტარებში აღნიშნა, რომ მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან ეროვნული ტერიტორიის გარეთ იურისდიქციის განხორციელების ფაქტისა და განხორციელებული იურისდიქციის ფარგლების განსხვავება. ჰქონდა თუ არა სახელმწიფოს კანონიერი საფუძველი, ემოქმედა უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე, პრაქტიკულად არ იყო ადამიანის უფლებათა დაცვის ვალდებულებების მისი ქმედებების მიმართ გამოყენებადობასთან კავშირში. ვალდებულებების გამოყენებადობისთვის გადამწყვეტი საკითხი იყო იურისდიქციის ფაქტობრივი განხორციელება, იქნებოდა ის კანონიერი თუ არა.

მესამე მხარემ აღნიშნა, რომ, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის თანახმად, მთავარი ცნება იმის განსაზღვრისას, არის თუ არა ეროვნული ტერიტორიის გარეთ მოქმედება ან უმოქმედობა მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციის ფარგლებში, არის კონტროლის საკითხი. მან აღწერა სხვადასხვა განსხვავებული სიტუაცია, სადაც ხორციელდებოდა კონტროლი, იქნება ეს ფიზიკური კონტროლი ფიზიკურ პირზე, სახელმწიფოს კონტროლი მის წარმომადგენლებზე, თუ სახელმწიფოს კონტროლი ტერიტორიაზე მისი უშიშროების სამსახურის ძალების ყოფნით ან დაქვემდებარებული ადმინისტრაციის მეშვეობით. მიუხედავად იმისა, რომ იყო სიტუაციები, სადაც სახელმწიფოს ჰქონდა ვალდებულება დაეცვა ფიზიკური პირი სახელმწიფოს წარმომადგენლის მიერ ჩადენილი ქმედებებისაგან, ზოგიერთ გარემოებაში სახელმწიფოს შეეძლო ჰქონოდა ვალდებულება ფიზიკური პირი დაეცვა მესამე მხარის ქმედებებისგან. მესამე მხარემ დასძინა: „გარკვეულ გარემოებებში სახელმწიფო შეიძლება პირდაპირ იყოს პასუხისმგებელი იმ პირების ქმედებებზე, რომლებიც არ არიან სახელმწიფოს წარმომადგენლები. თუ სახელმწიფო ახორციელებს „ეფექტურ კონტროლს“ ორგანიზებული შეიარაღებული დაჯგუფების ქმედებებზე, ეს ქმედებები მიეწერება სახელმწიფოს, სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის ზოგადი პრინციპების შესაბამისად[16]. აღნიშნული არ უკავშირდება დაქვემდებარებული ადმინისტრაციის მეშვეობით განხორციელებული კონტროლის საკითხს.“

მოცემულ საქმეში იმის დასადგენად, სავარაუდო დარღვევები შედიოდა თუ არა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში, მესამე მხარემ განაცხადა, რომ სასამართლოს საკუთარი თავისთვის უნდა დაესვა შემდეგი შეკითხვები:

„1. როგორი იყო კონტროლის (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) ხასიათი, რომელსაც რუსეთი ახორციელებდა სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში შეიარაღებულ კონფლიქტამდე? კერძოდ, მოახდინა თუ არა მან ოკუპაცია ან ახდენდა თუ არა ის გადამწყვეტ ზეგავლენას ადგილობრივ ხელისუფლებაზე? 2. შეიცვალა თუ არა რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში განხორციელებული კონტროლის ხასიათი საომარი მოქმედებების დაწყებისას? ახორციელებდა თუ არა ის „ეფექტურ კონტროლს“ ადგილობრივ დაჯგუფებებზე? 3. საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე შეიარაღებული კონფლიქტის დროს განხორციელებული კონტროლის ხასიათი შემოიფარგლებოდა თუ არა ზემოთ განხილული კონტროლის პირველი სამი სახეობით? 4. აქტიური საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ როგორი იყო რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის გარეთ არსებულ ტერიტორიებზე (ანუ „ბუფერულ ზონებში“) განხორციელებული კონტროლის ხასიათი? 5. აქტიური საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ როგორი იყო რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის შიგნით განხორციელებული კონტროლის ხასიათი? კერძოდ, როგორი იყო იმ ადგილობრივ ხელისუფლებასთან მისი ურთიერთობის ხასიათი, რომლებიც ამ ტერიტორიებს აკონტროლებდნენ?“

სასამართლოს შეფასება

კონვენციის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქციის ცნებასთან დაკავშირებული ზოგადი პრინციპები

81. ზოგადი პრინციპები, სხვა საქმეებთან ერთად, მოცემულია ალ-სკეინისა და სხვების საქმეში (ზემოთ ციტირებული):

„130. კონვენციის 1-ელ მუხლში ვკითხულობთ:

„მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები ყველასათვის თავიანთი იურისდიქციის ფარგლებში უზრუნველყოფენ [ამ კონვენციის] I კარში განსაზღვრულ უფლებებსა და თავისუფლებებს.“

როგორც ეს მუხლი ითვალისწინებს, ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ აღებული ვალდებულება შემოიფარგლება მის საკუთარ „იურისდიქციაში“ მყოფი პირების ჩამოთვლილი უფლებებისა და თავისუფლებების „უზრუნველყოფით“ (ფრანგულ ტექსტში „reconnaître“) (იხილეთ საქმე „სოერინგი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Soering v. the United Kingdom), 1989 წლის 7 ივლისი, § 86, სერია A N 161, და ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 66). 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული „იურისდიქცია“ წარმოადგენს ზღვრულ კრიტერიუმს. იურისდიქციის განხორციელება აუცილებელი პირობაა იმისთვის, რომ ხელშემკვრელ სახელმწიფოს შეეძლოს პასუხი აგოს მისთვის შერაცხულ ქმედებებზე ან უმოქმედობაზე, რომლებიც წარმოშობენ კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების დარღვევის ბრალდებას (იხილეთ ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 311).

(α) ტერიტორიული პრინციპი

131. სახელმწიფოს 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქციული კომპეტენცია, პირველ რიგში, არის ტერიტორიული (იხილეთ სოერინგის საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 86; ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 61 და 67; და ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 312). ივარაუდება, რომ, როგორც წესი, იურისდიქცია ხორციელდება მთელი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე (იხილეთ ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 312, და საქმე „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“ (Assanidze v. Georgia) [GC], N 71503/01, § 139, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2004-II). და პირიქით, ხელშემკვრელი სახელმწიფოების ქმედებებმა, რომლებიც შესრულებულია ან რომლებსაც მოაქვს შედეგები მათი ტერიტორიების გარეთ, შეიძლება წარმოადგინოს იურისდიქციის განხორციელება 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში (იხილეთ ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 67).

132. დღეისთვის სასამართლომ თავის პრეცედენტულ სამართალში აღიარა რამდენიმე გამონაკლისი გარემოება, რომლებსაც შეუძლია გამოიწვიოს ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ იურისდიქციის განხორციელება თავისი ტერიტორიული საზღვრების გარეთ. თითოეულ შემთხვევაში საკითხი, არსებობს თუ არა გამონაკლისი გარემოებები, რომლებიც მოითხოვს და ამართლებს სასამართლოს დასკვნას, რომ სახელმწიფო იურისდიქციას ახორციელებდა ექსტრატერიტორიულად, უნდა განისაზღვროს კონკრეტული ფაქტების მითითებით.

(β) სახელმწიფოს წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი

133. სასამართლომ თავის პრეცედენტულ სამართალში აღიარა, რომ, ტერიტორიულობის პრინციპიდან გამონაკლისის სახით, 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული ხელშემკვრელი სახელმწიფოს იურისდიქცია შეიძლება გავრცელდეს მისი ორგანოების იმ ქმედებებზე, რომლებსაც მოაქვს შედეგი მისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ (იხილეთ დროზდისა და იანოუსეკის საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 91; ლოიზიდუს საქმე (წინასწარი პრეტენზიები), ზემოთ ციტირებული, § 62; საქმე „ლოიზიდოუ თურქეთის წინააღმდეგ“ (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), 1996 წლის 18 დეკემბერი, § 52, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანგარიშები, 1996-VI; და ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 69). პრინციპის განცხადება, როგორც ის მოცემულია დროზდისა და იანოუსეკის საქმეში და ახლახან ციტირებულ სხვა საქმეებში, ძალიან ფართოა: სასამართლო უბრალოდ აცხადებს, რომ ამ გარემოებებში „შეიძლება ჩართული იქნეს“ ხელშემკვრელი მხარის პასუხისმგებლობა. განმსაზღვრელი პრინციპების დასადგენად აუცილებელია სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესწავლა.

134. პირველი, ცხადია, რომ დიპლომატიური და საკონსულო წარმომადგენლების ქმედებები, რომლებიც იმყოფებიან უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე საერთაშორისო სამართლის დებულებების შესაბამისად, შეიძლება წარმოადგენდეს იურისდიქციის განხორციელებას, როდესაც ეს წარმომადგენლები ახორციელებენ უფლებამოსილებასა და კონტროლს სხვების მიმართ (იხილეთ ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 73; ასევე იხილეთ საქმე „X. გერმანიის წინააღმდეგ“ (X. v. Germany), N 1611/62, კომისიის 1965 წლის 25 სექტემბრის გადაწყვეტილება, წელიწდეული 8, გვ. 158; საქმე „X. გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (X. v. the United Kingdom), N 7547/76, კომისიის 1977 წლის 15 დეკემბრის გადაწყვეტილება, DR 12, გვ. 73; და საქმე „M. დანიის წინააღმდეგ“ (M. v. Denmark), N 17392/90, კომისიის 1992 წლის 14 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, DR 73, გვ. 193).

135. მეორე, სასამართლომ აღიარა ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის განხორციელება, როდესაც ამ ტერიტორიის მთავრობის თანხმობით, შეთავაზებით ან მდუმარე თანხმობით, მან განახორციელა ყველა ან ზოგიერთი საჯარო უფლებამოსილება, რომელსაც, როგორც წესი, ახორციელებს ეს მთავრობა (იხილეთ ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 71). ამრიგად, თუ, ჩვეულების, ხელშეკრულების ან სხვა შეთანხმების თანახმად, ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ხელისუფლება ასრულებს აღმასრულებელ ან სასამართლო ფუნქციებს სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, ხელშემკვრელი სახელმწიფო შეიძლება იყოს პასუხისმგებელი აღნიშნულით გამოწვეულ კონვენციის დარღვევებზე, რამდენადაც მოცემული ქმედებები მიეწერება მას და არა ტერიტორიულ სახელმწიფოს (იხილეთ დროზდისა და იანოუსეკის საქმე, ზემოთ ციტირებული; საქმე „გენტილჰომი და სხვები საფრანგეთის წინააღმდეგ“ (Gentilhomme and Others v. France), NN 48205/99, 48207/99 და 48209/99, 2002 წლის 14 მაისი; და საქმე „X. და Y. შვეიცარიის წინააღმდეგ“ (X. and Y. v. Switzerland), NN 7289/75 და 7349/76, კომისიის 1977 წლის 14 ივლისის გადაწყვეტილება, DR 9, გვ. 57).

136. გარდა ამისა, სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ცხადყოფს, რომ გარკვეულ გარემოებებში, სახელმწიფოს ტერიტორიის გარეთ მოქმედი სახელმწიფო აგენტების მიერ ძალის გამოყენებას შეუძლია მოაქციოს სახელმწიფოს 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქციის ქვეშ ის პიროვნება, რომელიც მათ მიერ მოქცეული იყო სახელმწიფოს ხელისუფლების კონტროლის ქვეშ. ეს პრინციპი გამოყენებული იქნა სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ ფიზიკური პირის საზღვარგარეთ დაპატიმრების შემთხვევაში. მაგალითად, ოჯალანის საქმეზე (ზემოთ ციტირებული, § 91) სასამართლომ დაადგინა, რომ „კენიის თანამდებობის პირების მიერ თურქეთის თანამდებობის პირებისთვის გადაცემისთანავე, მომჩივანი ფაქტობრივად იმყოფებოდა თურქეთის უფლებამოსილების ქვეშ და, შესაბამისად, ამ სახელმწიფოს „იურისდიქციის” ქვეშ კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის, იმის მიუხედავად, რომ ამ შემთხვევაში თურქეთი თავის უფლებამოსილებას ახორციელებდა თავისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ“. ისასა და სხვების საქმეზე (Issa and Others) (ზემოთ ციტირებული) სასამართლომ მიუთითა, რომ იმის დადგენის შემთხვევაში, რომ თურქმა ჯარისკაცებმა მომჩივნის ნათესავები დააპატიმრეს ჩრდილოეთ ერაყში, წაიყვანეს ახლომდებარე გამოქვაბულში და სიკვდილით დასაჯეს, გარდაცვლილები იქნებოდნენ თურქეთის იურისდიქციის ქვეშ ჯარისკაცების მიერ ამ პირებზე უფლებამოსილებისა და კონტროლის განხორციელების გამო. საქმეზე „ალ-საადუნი და მუფდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Al‑Saadoon and Mufdhi v. the United Kingdom ((dec.), N 61498/08, §§ 86-89, 2009 წლის 30 ივნისი) სასამართლომ დაადგინა, რომ ერაყში ბრიტანეთის მიერ კონტროლირებად სამხედრო ციხეებში დაპატიმრებული ერაყის ორი მოქალაქე შედიოდა გაერთიანებული სამეფოს იურისდიქციაში, რადგან გაერთიანებული სამეფო ახორციელებდა სრულ და ექსკლუზიურ კონტროლს ამ ციხეებსა და მათში დაპატიმრებულ ფიზიკურ პირებზე. დაბოლოს, საქმეზე „მედვედევი და სხვები საფრანგეთის წინააღმდეგ“ (Medvedyev and Others v. France) ([GC], N 333394/03, § 67, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2010 წ.) სასამართლომ დაადგინა, რომ მომჩივნები შედიოდნენ საფრანგეთის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის, საფრანგეთის წარმომადგენლების მიერ გემზე და მის ეკიპაჟზე საერთაშორისო წყლებში მისი დაკავების მომენტიდან სრული და ექსკლუზიური კონტროლის განხორციელების გამო. სასამართლო არ მიიჩნევს, რომ ზემოაღნიშნულ შემთხვევებში იურისდიქცია წარმოიშვა მხოლოდ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ იმ შენობებზე, საჰაერო ჰომალდზე ან გემზე განხორციელებული კონტროლიდან, რომელზეც იმყოფებოდნენ ფიზიკური პირები. ასეთ შემთხვევებში გადამწყვეტია ფიზიკური ძალისა და კონტროლის განხორციელება მოცემულ პირზე.

137. ცხადია, რომ როდესაც სახელმწიფო თავისი აგენტების მეშვეობით ახორციელებს კონტროლსა და უფლებამოსილებას ფიზიკურ პირზე და, მაშასადამე, იურისდიქციას, სახელმწიფო 1-ელი მუხლის შესაბამისად ვალდებულია ამ ფიზიკური პირისთვის უზრუნველყოს კონვენციის I კარში განსაზღვრული უფლებები და თავისუფლებები, რომლებიც ეხება ამ ფიზიკური პირის მდგომარეობას. ამრიგად, ამ გაგებით, კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები შეიძლება „დაიყოს და მორგებული იქნეს" (შეადარეთ განჩინება ბანკოვიჩისა და სხვების საქმეზე, ზემოთ ციტირებული, § 75).

(γ) ეფექტური კონტროლი ტერიტორიაზე

138. პრინციპს, რომლის თანახმადაც 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქცია მხოლოდ სახელმწიფოს საკუთარი ტერიტორიით შემოიფარგლება, კიდევ ერთი გამონაკლისი აქვს, რომელიც მაშინ მოქმედებს, როდესაც კანონიერი ან უკანონო სამხედრო მოქმედების შედეგად ხელშემკვრელი სახელმწიფო ამ ეროვნული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არსებული ტერიტორიის ეფექტურ კონტროლს ახორციელებს. ასეთ ტერიტორიაზე კონვენციაში განსაზღვრული უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფის ვალდებულება გამომდინარეობს კონტროლის განხორციელების ფაქტიდან, იქნება ის განხორციელებული პირდაპირ, ხელშემკვრელი სახელმწიფოს საკუთარი შეიარაღებული ძალების მეშვეობით, თუ დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის მეშვეობით (იხილეთ ლოიზიდუს საქმე (წინასწარი პრეტენზიები), ზემოთ ციტირებული, § 62; საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, § 76; ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 70; ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 314-16; და ლოიზიდუს საქმე (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული, § 52). იმ შემთხვევაში, როდესაც დგინდება ტერიტორიაზე ასეთი დომინირების ფაქტი, საჭირო არ არის იმის განსაზღვრა, ახორციელებს თუ არა ხელშემკვრელი სახელმწიფო დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის პოლიტიკისა და ქმედებების დეტალურ კონტროლს. ფაქტი, რომ ადგილობრივი ადმინისტრაცია აგრძელებს არსებობას ხელშემკვრელი სახელმწიფოს სამხედრო და სხვა მხარდაჭერის შედეგად, ამ სახელმწიფოს აკისრებს პასუხისმგებლობას მის პოლიტიკასა და ქმედებებზე. 1-ელი მუხლის შესაბამისად, მაკონტროლებელი სახელმწიფო პასუხისმგებელია, მის კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე უზრუნველყოს კონვენციასა და მის რატიფიცირებულ დამატებით ოქმებში განსაზღვრული მთელი რიგი მატერიალური უფლებები. ის პასუხს აგებს ამ უფლებების ნებისმიერ დარღვევაზე (იხილეთ საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, §§ 76‑77).

139. ფაქტის საკითხია, ახორციელებს თუ არა ხელშემკვრელი სახელმწიფო ეფექტურ კონტროლს თავისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არსებულ ტერიტორიაზე. იმის განსაზღვრისას, აქვს თუ არა ადგილი ეფექტურ კონტროლს, სასამართლო უპირველესად მიუთითებს შესაბამის ტერიტორიაზე სახელმწიფოს სამხედრო ძალის სიძლიერეზე (იხილეთ ლოიზიდუს საქმე (არსებითი მხარე), ციტირებული ზემოთ, §§ 16 და 56, და ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 387). სხვა მაჩვენებლებიც შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი, მაგალითად, ხარისხი, რომლითაც ადგილობრივი დაქვემდებარებული ადმინისტრაციის მიმართ მისი სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერა უზრუნველყოფს რეგიონზე მის გავლენასა და კონტროლს (იხილეთ ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 388-94).

140. იურისდიქციასთან დაკავშირებული ზემოთ მოცემული „ეფექტური კონტროლის“ პრინციპი არ ანაცვლებს კონვენციის 56-ე მუხლით (ყოფილი 63-ე მუხლი) გათვალისწინებული განცხადებების სისტემას, რომელიც სახელმწიფოებმა კონვენციის შემუშავებისას გადაწყვიტეს, რომ გამოეყენებინათ საზღვარგარეთ მდებარე იმ ტერიტორიების მიმართ, რომელთა საერთაშორისო ურთიერთობებზეც ისინი არიან პასუხისმგებელი. 56-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი ითვალისწინებს მექანიზმს, რომლითაც ნებისმიერ სახელმწიფოს უფლება აქვს გადაწყვიტოს კონვენციის გამოყენების გავრცელება „ადგილობრივი მოთხოვნების სათანადოდ გათვალისწინებით“ იმ ყველა ან რომელიმე ტერიტორიაზე, რომლის საერთაშორისო ურთიერთობებზეც ის არის პასუხისმგებელი. ამ მექანიზმის არსებობა, რომელიც კონვენციაში ისტორიული მიზეზების გამო შეიტანეს, ვერ იქნება განმარტებული ამჟამინდელ პირობებში როგორც 1-ელ მუხლში ტერმინის „იურისდიქცია“ მოქმედების სფეროს შემზღუდველი. „ეფექტური კონტროლის“ პრინციპით გათვალისწინებული სიტუაციები მკაფიოდ განცალკევებული და განსხვავებულია იმ გარემოებებისგან, როცა ხელშემკვრელი სახელმწიფო 56-ე მუხლით გათვალისწინებული განცხადების გაკეთებით არ განავრცო კონვენციის ან მისი რომელიმე ოქმის მოქმედება საზღვარგარეთ მდებარე ტერიტორიაზე, რომლის საერთაშორისო ურთიერთობებზეც ის არის პასუხისმგებელი (იხილეთ ლოიზიდუს საქმე (წინასწარი პრეტენზიები), ზემოთ ციტირებული, §§ 86-89, და შპს „კვარკ ფიშინგის“ საქმე (Quark Fishing Ltd), ზემოთ ციტირებული).

(δ) კონვენციის სამართლებრივი სივრცე („espace juridique“)

141. კონვენცია წარმოადგენს ევროპის საზოგადოებრივი წესრიგის კონსტიტუციურ ინსტრუმენტს (იხილეთ ლოიზიდუს საქმე (წინასწარი პრეტენზიები), ზემოთ ციტირებული, § 75). ის არ არეგულირებს იმ სახელმწიფოების ქმედებებს, რომლებიც არ არიან მისი მონაწილე მხარეები, და არც მიზნად ისახავს, იყოს საშუალება, რომლითაც ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს მოეთხოვებათ კონვენციის სტანდარტების სხვა სახელმწიფოებში დაწესება (იხილეთ სოერინგის საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 86).

142. სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ კონვენციის ერთი ხელმომწერი სახელმწიფოს ტერიტორია ოკუპირებულია მეორე ხელმომწერი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების მიერ, პრინციპში, კონვენციის თანახმად, ოკუპანტი სახელმწიფო უნდა იყოს პასუხისმგებელი ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებების დარღვევებზე, რადგან სხვაგვარად გამოვიდოდა, რომ ამ ტერიტორიის მოსახლეობას ჩამოერთვა უფლებები და თავისუფლებები, რომლებითაც იქამდე სარგებლობდა, რიც გამოც „კონვენციის სამართლებრივ სივრცეში“ წარმოიქნებოდა დაცვის „ვაკუუმი“ (იხილეთ საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, § 78, და ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 80). თუმცა, ასეთ საქმეებზე ოკუპანტი სახელმწიფოს იურისდიქციის დადგენის მნიშვნელობა, საპირისპიროდან გამომდინარე, არ გულისხმობს იმას, რომ კონვენციის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქცია ვერასოდეს ვერ იარსებებს ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფოებით მოცული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ. სასამართლოს თავის პრეცედენტულ პრაქტიკაში რაიმე ასეთი შეზღუდვა არ გამოუყენებია (იხილეთ, მაგალითად, ოჯალანის საქმე; ისასა და სხვების საქმე; ალ-საადუნისა და მუფდის საქმე; და მედვედევისა და სხვების საქმე, ყველა ზემოთ ციტირებული).“

მოცემულ საქმეშიგამოყენებული მეთოდოლოგია

82. როგორც იმავე გადაწყვეტილებაშია აღნიშნული, „სასამართლომ თავის პრეცედენტულ სამართალში აღიარა ის რამდენიმე განსაკუთრებული გარემოება, რომლებსაც შეუძლია გამოიწვიოს ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ იურისდიქციის განხორციელება თავისი ტერიტორიული საზღვრების გარეთ. თითოეულ შემთხვევაში საკითხი, არსებობს თუ არა გამონაკლისი გარემოებები, რომლებიც მოითხოვს და ამართლებს სასამართლოს დასკვნას, რომ სახელმწიფო იურისდიქციას ახორციელებდა ექსტრატერიტორიულად, უნდა განისაზღვროს კონკრეტული ფაქტების მითითებით“ (იქვე, § 132).

83. მოცემულ საქმეში სასამართლო მიიჩნევს, რომ ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ სამხედრო ოპერაციები, რომლებიც განხორციელდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში, და დანარჩენი მოვლენები, რომელთა შესწავლაც მას მოეთხოვება მოცემული საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის, მათ შორის, იმ მოვლენების კონტექსტში, რომლებიც მოხდა „ოკუპაციის“ ფაზაში, საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზის დასრულების შემდეგ, აგრეთვე სამოქალაქო პირებისა და სამხედრო ტყვეების დაპატიმრებისა და მათ მიმართ მოპყრობის, იძულებით გადაადგილებული პირების მიმოსვლის თავისუფლების, განათლების მიღების უფლებისა და გამოძიების ვალდებულების კონტექსტში.

84. შესაბამისად, საჩივრის თითოეული ამ ასპექტის არსებითი მხარის შესწავლამდე, სასამართლო მათთან დაკავშირებით შეისწავლის, შედიოდა თუ არა ეს ასპექტებირუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში (იხილეთ პარაგრაფები 106-144, 146-175, 238-239, 268-269, 292-295, 312 და 328-332 ქვემოთ).

კავშირი კონვენციის დებულებებსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებს შორის

მხარეთა წარდგინებები

მომჩივანი მთავრობა

85. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ საქმეზე „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Hassan v. the United Kingdom ([GC], N 29750/09, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014 წ.) სასამართლომ მკაფიოდ განმარტა, რომ, საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად, კონვენციის მოქმედება გრძელდება საერთაშორისო და არასაერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს. ამავე გადაწყვეტილებაში სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ მას მე-5 მუხლის განმარტებისას შეეძლო გაეთვალისწინებინა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დებულებები, მე-15 მუხლით გათვალისწინებული გადახვევის არარსებობის შემთხვევაშიც კი. ეს დასკვნა დამოკიდებული იყო იმაზე, შეძლებდა თუ არა სასამართლო მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის განმარტებას საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისად იმგვარად, რომ ეს „შეესაბამებოდეს მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის ძირითად მიზანს, რაც ფიზიკური პირის თვითნებობისგან დაცვას წარმოადგენს“ (იქვე, § 105).

მომჩივანი მთავრობის განცხადებით, ამ საქმეში არ ყოფილა არანაირი კონფლიქტი საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებათა სამართლის მოთხოვნებს შორის. როგორც ასეთი, მას სასამართლოსთვის არ შეუქმნია რაიმე სირთულე „მის მიერ იმის უზრუნველყოფის მცდელობასთან დაკავშირებით, რომ კონვენციის განმარტება შეძლებისდაგვარად მომხდარიყო საერთაშორისო სამართლის სხვა წესებთან თანხმობაში, რომლის ნაწილსაც ის წარმოადგენს, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ჩათვლით“ (იქვე, §§ 77 და 102).

მოპასუხე მთავრობა

86. მოპასუხე მთავრობამ თავის მთავარ არგუმენტად წარმოადგინა, რომ „რუსეთის საპასუხო სამხედრო მოქმედება ლეგიტიმური იყო საერთაშორისო საჯარო სამართლისა და სჰს-ის [საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის] თანახმად. შედეგად წარმოშობილ საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში რუსეთის ვალდებულებები განისაზღვრა და რეგულირდებოდა მხოლოდ სჰს-ით, ხოლო სასამართლოს არ აქვს იურისდიქცია რუსეთის მიერ სჰს-ის ნორმების დაცვის შესაბამის საკითხებზე. ამ პოზიციის გათვალისწინებით, რუსეთმა სრულად დაიცვა სჰს-ის ნორმები.“ ამ პოზიციის გასამყარებლად ის ამტკიცებდა შემდეგს:

„რუსეთის ფედერაციის მოკრძალებულ არგუმენტში არასწორი იქნებოდა, თუ სჰს-ისა და აუს-ის [ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის] ორმაგი გამოყენების სასარგებლოდ მიდგომა იმპულსს მიიღებდა იმ საქმეებიდან [მაგალითად, ჰასანის საქმე და იალუდის საქმე], რომლებიც თავიანთ ფაქტობრივ გარემოებებზე, მოყვანილ საკითხებში და სასამართლოს ანალიზისას, არ იწყებენ ამ საქმეში წარმოდგენილი იურისდიქციის, სამართლისა და სასამართლოს წესით განხილვის შესაძლებლობის საკითხების განხილვას.

რუსეთი პატივისცემით აცხადებს, რომ სასამართლომ არასწორი მიდგომა აირჩია მაშინ, როდესაც, ფაქტობრივად, მან ივარაუდა, რომ ორივე საქმეზე კონვენციის განსამარტებლად შესაძლებელი იყო სჰს-ის გამოყენება. შესაძლოა, რომ ის ამ შეუსაბამო გზით წავიდა ერთი სახელმწიფოს, დიდი ბრიტანეთის, დათმობის გამო, რომ ის შეიძლებოდა ასე მოქცეულიყო ჰასანის საქმეში.

თუმცა, ნებისმიერი თვალსაზრისით, ერთია იმის თქმა, რომ კონვენციის მოქმედება ვრცელდება, ან რომ სჰს შეიძლება გამოყენებული იქნეს კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებებში ცვლილებების შესატანად დაპატიმრების სიტუაციაში, ან იმ ჯარისკაცებთან დაკავშირებით, რომლებიც ასრულებენ საპოლიციო ფუნქციას იმ ტერიტორიაზე, სადაც მათ აქვთ ეფექტური კონტროლი. სულ სხვაა იმის ვარაუდი, რომ კონვენციის მოქმედება ვრცელდება შეიარაღებულ კონფლიქტსა და იმ ქაოსზე, რომელიც ამ კონფლიქტს მოყვება, ან იმის თქმა, რომ სასამართლოს შეუძლია ისე მოახდინოს კონვენციის ისეთ ყალიბში მოქცევა, რომ ის ზოგადად შეესაბამებოდეს სჰს-ს და, ამგვარად, საკუთარ თავზე აიღოს იურისდიქცია კონფლიქტურ სიტუაციაში სჰს-ის სავარაუდო დარღვევებზე. ეს ყალიბი არ იქნებოდა დასაშვები, პრაქტიკული ან სასურველი ქვემოთ მოცემული მიზეზების გამო.

(A) უფლებამოსილების გადამეტების საკითხი

...

სახელმწიფოები არ შეთანხმებულან იმაზე, რომ სასამართლომ უნდა გამოიტანოს გადაწყვეტილებები სჰს-ის საკითხებზე. ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს მხოლოდ 32-ე მუხლის მიხედვით აქვს უფლებამოსილება, განიხილოს „... კონვენციისა და მისი ოქმების განმარტებასა და გამოყენებასთან დაკავშირებული ყველა საკითხი”. ისინი არ მოიცავს ჟენევის კონვენციების განმარტებისა და გამოყენების საკითხებს.

პირიქით, კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები ასევე არიან ჟენევის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოები და ამის გამო მათ სპეციალურად უარყვეს წინადადება იმასთან დაკავშირებით, რომ მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს უნდა ჰქონოდა იურისდიქცია სჰს-სთან მიმართებით.

პირიქით, სჰს–ის ძირითად დოკუმენტთაგან არცერთი არ აძლევს იურისდიქციას რომელიმე სასამართლოს სჰს-ის დარღვევებთან დაკავშირებით.

...

უფრო მეტიც, ეს არ არის ის სფერო, სადაც ცოცხალი ინსტრუმენტი შეიძლება გაიზარდოს. პირიქით, თუ ცოცხალი ინსტრუმენტი თავისი ფესვებისგან ძალიან შორს იზრდება, ის შეიძლება მოკვდეს ან შეიძლება მოჭრან. კონვენციის შემოფარგვლა შეიარაღებული კონფლიქტიდან მოშორებით ვერ იქნებოდა უფრო მკაფიო იმ სახელმწიფოების აშკარა ქცევიდან, რომლებმაც დაეთანხმეს მას.

და ბოლოს ამ პუნქტთან დაკავშირებით, ჰასანის საქმეზე [101-ში] სასამარსთლოს ვალდებულებების დიდი პატივისცემისდა მიუხედავად, რომლებიც შესაძლოა კვლავ გამომდინარეობს გაერთიანებული სამეფოს დათმობიდან, სახელმწიფოები არ უხვევენ ადამიანის უფლებათა სამართლის კონფლიქტის ზონებში გამოყენებიდან იმ აღიარების გამო, რომ გადახვევის გარეშეც ადამიანის უფლებათა სამართალი წაკითხული იქნება სჰს-ს ჭრილში. ისინი გადახვევას არ აკეთებენ იმის გამო, რომ მათ არ აქვთ იმის მოლოდინი, რომ ადამაიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი ასეთ შემთხვევებში საერთოდ იქნება გამოყენებული.

(B) შეუსაბამობის საკითხი

კონვენცია არ არის განკუთვნილი კონფლიქტისთვის. მასში ომი მხოლოდ ერთხელ არის ნახსენები და ისიც იმის ასაღიარებლად, რომ ომის დროს შეიძლება საჭირო იყოს ქვეყნის შიგნით კონვენცით გათვალისწინებული დაცვის გაუქმება. კონვენციის არც ერთი დებულება არ ითვალისწინებს ომის დარეგულირებას.

უფრო მეტიც, კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები კარგად არ შეესაბამება სჰს-ის წესებს. ბევრი მათგანი სრულიად შეუთავსებელია იმ ხარისხით, რომელიც ადასტურებს, რომ კონვენციური სამართალი და სჰს არასოდეს ყოფილა განკუთვნილი ერთად გამოყენებისთვის.“

მესამე მხარის კომენტარები

87. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრმა თავის კომენტარებში, უპირველეს ყოვლისა, გაიმეორა, რომ შეიარაღებული ძალის გამოყენებასთან დაკავშირებული ნორმები (ომის წარმოების უფლება) შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლის ანალიზისთან კავშირში არ არის. იმის მიუხედავად, მოქმედებდა თუ არა სახელმწიფო თავდაცვის მიზნით, საომარი მოქმედებების ჩატარებისა და მსხვერპლთა დაცვის დროს ის ვალდებული იყო დაეცვა იგივე წესები.

მან დასძინა, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც ორგანიზებული შეიარაღებული დაჯგუფების ქმედებები, ფაქტობრივად, მიეწერა სახელმწიფოს, კონფლიქტი იყო საერთაშორისო. ის ტესტი, რომელიც უნდა გამოყენებულიყო იმის განსასაზღვრად, იყო თუ არა კავშირი ორგანიზებულ შეიარაღებულ დაჯგუფებასა და სახელმწიფოს შორის ისეთი, რომ კონფლიქტისთვის საერთაშორისო ხასიათი მიეცა, არ არის ნათელი. მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოსა და ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის მიდგომაში განსხვავება არასახელმწიფო სუბიექტებზე სახელმწიფოს საერთაშორისო პასუხისმგებლობის საკითხთან დაკავშირებით ქმნის მნიშვნელოვან პოტენციურ სირთულეს. თუ კონფლიქტი საერთაშორისო იყო იმის გამო, რომ ორგანიზებული შეიარაღებული დაჯგუფება იმყოფებოდა სახელმწიფოს „საერთო კონტროლის“ ქვეშ, ეს ნიშნავდა, რომ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების მიმართ გამოყენებადი წესები ვრცელდებოდა ამ დაჯგუფების მოქმედებებზე (ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის მიდგომა). თუმცა, თუ დაჯგუფება არ იმყოფებოდა სახელმწიფოს „ეფექტური კონტროლის“ ქვეშ, მისი მოქმედებები არ მიეწერებოდა ამ სახელმწიფოს (მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო). შესაბამისად, გონივრული იქნებოდა კლასიფიცირებისა და მიწერის მიზნით იგივე საკონტროლო ტესტის გამოყენება. ეს უნდა იყოს „საერთოს" თუ „ეფექტურის" ტესტი, კამათის საგნად დარჩა.

მოცემულ საქმეზე, როგორიც არ უნდა იყოს კონფლიქტის განმავლობაში რუსეთსა და დაჯგუფებებს შორის ზოგადი ურთიერთობა, შესაძლებელი იყო, რომ ეს უკანასკნელი რუსეთის ძალების კონტროლის ქვეშ კონკრეტული ინციდენტის დროს იმყოფებოდა. ეს ნიშნავს იმას, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლის პოტენციურად შესაბამისი ნორმების დასადგენად სასამართლოს უნდა შეესწავლა თითოეული ინციდენტი იმის გასარკვევად, თუ რომელი ძალები მონაწილეობდა ინციდენტში.

მესამე მხარემ მიუთითა ჰასანის საქმეზე (ზემოთ ციტირებული) წარდგენილ თავის მოსაზრებებზე, სადაც ის ამტკიცებდა, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლის გამოყენებადობა არ იყო მიზეზი იმისა, რომ ადამიანის უფლებათა სასამართლოს არ განეხორციელებინა იურისდიქცია. პირიქით, შესაძლოა საჭირო გახდეს ორგანოს მიერ შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლის გათვალისწინება იმის დადგენისას, ადგილი ჰქონდა თუ არა დარღვევას (იქვე, §§ 91-95). მან განაცხადა, რომ სიტუაციებმა ერთგვარი სპექტრი შექმნეს. სპექტრის ერთ მხარეს ადამიანის უფლებათა სამართალი დაირღვეოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დაირღვეოდა შეიარაღებული კონფლიქტის სამართალი. მეორე მხარეს ერთადერთი გამოყენებადი კანონი იქნებოდა ადამიანის უფლებათა სამართალი, თუმცა კონფლიქტის სიტუაცია შეიძლებოდა შესაბამისი ყოფილიყო, როგორც ფონის შემადგენელი ნაწილი. შუაში კი შეიძლებოდა შესაბამისი ყოფილიყო ნორმათა ორივე კრებული. ამგვარად, უფრო სავარაუდო იყო, რომ ის ინციდენტები, რომლებიც უკავშირდებოდა მეომარ მხარეებს შორის საომარი მოქმედებების წარმოების წესებს, იარაღის გამოყენების წესების ჩათვლით, იქნებოდა სპექტრის ერთ მხარეს, სულ მცირე, მაღალი ინტენსივობის ინციდენტების შემთხვევაში. ის სიტუაციები, რომლებიც უკავშირდება დაზარალებული პირების დაცვის წესებს, კერძოდ, იმ შემთხვევაში, როდესაც ისინი წარმოიშობა საომარი მოქმედებების უშუალო ადგილიდან დაშორებით, მეტი ალბათობით, მოიცავდნენ შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლისა და ადამიანის უფლებათა სამართლის კომბინაციას. ეს მიდგომა ნიშნავდა იმას, რომ არ შეიძლება არსებობდეს ისეთი საერთო წესი, რომელიც თითოეულ შემთხვევაში მოითხოვს შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლისა და ადამიანის უფლებათა სამართლის ერთსა და იმავე ბალანსს. ამის ნაცვლად, თითოეული სახის სიტუაცია უნდა შესწავლილიყო რიგრიგობით. სინამდვილეში, სპექტრის ქვედა ბოლოში შეიარაღებული კონფლიქტის სამართალსა და ადამიანის უფლებათა სამართალს შორის კონფლიქტი ნაკლებად სავარაუდო იყო. დაზარალებულ პირთა დაცვის შესახებ შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლის ნორმები კრძალავდა ადამიანის უფლებათა სამართლით აკრძალულის მსგავს ქცევას. ყველაზე უფრო მეტი სირთულე, სავარაუდოდ, წარმოიქმნებოდა იქ, სადაც შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლით ნებადართული იყო ადამიანის უფლებათა სამართლით აკრძალული ქცევა.

ვენის 1969 წლის კონვენცია „საერთაშორისო ხელშეკრულებათა სამართლის შესახებ“

88. „საერთაშორისო ხელშეკრულებათა სამართლის შესახებ“ ვენის 1969 წლის კონვენციის 31-ე მუხლი (შემდგომში „ვენის კონვენცია“) ითვალისწინებს:

მუხლი 31 – განმარტების საერთო წესი🔗

„1. ხელშეკრულება უნდა განიმარტოს კეთილსინდისიერად, ჩვეულებრივი მნიშვნელობის შესაბამისად, რომელიც ხელშეკრულების ტერმინებს უნდა მიეცეს მათ კონტექსტში და ასევე გამომდინარე ხელშეკრულების ობიექტიდან და მიზნებიდან.

2. ხელშეკრულების განმარტების მიზნისათვის, მისი კონტექსტი, ხელშეკრულების ტექსტის, პრეამბულისა და დანართების გარდა, მოიცავს:

(a) ნებისმიერ შეთანხმებას, რომელიც ხელშეკრულებასთანაა დაკავშირებული და რომელიც მიღწეული იყო ყველა მხარეს შორის ამ ხელშეკრულების დადებასთან დაკავშირებით;

(b) ნებისმიერ დოკუმენტს, რომელიც შედგენილია ერთი ან რამდენიმე მხარის მიერ ხელშეკრულების დადებასთან დაკავშირებით და სხვა სახელმწიფოებმა მიიღეს ის, როგორც ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული დოკუმენტი.

3. კონტექსტთან ერთად მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული:

(a) ხელშეკრულების მხარეთა შორის ნებისმიერი შემდგომი შეთანხმება, რომელიც შეეხება ხელშეკრულების განმარტებას ან მისი დებულებების გამოყენებას;

(b) ხელშეკრულების გამოყენების ნებისმიერი შემდგომი პრაქტიკა, რომელიც ადგენს მხარეთა შეთანხმებას მის განმარტებასთან დაკავშირებით;

(c) საერთაშორისო სამართლის ნებისმიერი შესაბამისი ნორმა, რომელიც გამოიყენება მხარეთა შორის ურთიერთობებში.

4. ტერმინს უნდა მიეცეს კონკრეტული მნიშვნელობა იმ შემთხვევაში, თუ დადგენილია, რომ მხარეებს ჰქონდათ ასეთი განზრახვა.“

მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი

89. თავის 1996 წლის 8 ივლისის საკონსულტაციო დასკვნაში ბირთვული იარაღის საფრთხის ან გამოყენების კანონიერების შესახებ (საკონსულტაციო დასკვნა, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 1996 წ., გვ. 226), მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ განაცხადა:

„25. სასამართლო აღნიშნავს, რომ „სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტით გათვალისწინებული დაცვა არ წყდება ომის დროს, გარდა პაქტის მე-4 მუხლის მოქმედების შემთხვევაში, რომლის მიხედვითაც შეიძლება გარკვეული დებულებებიდან გადახვევა ქვეყანაში საგანგებო ვითარების დროს. თუმცა, სიცოცხლის უფლების დაცვა ასეთ დებულებას არ წარმოადგენს. პრინციპში, ადამიანის სიცოცხლის თვითნებურად არმოსპობის უფლება გამოიყენება საომარი მოქმედებების დროსაც. თუმცა, ტესტი იმისა, თუ რა არის სიცოცხლის თვითნებური ხელყოფა, უნდა განისაზღვროს გამოყენებადი სპეციალური კანონით, კერძოდ, შეიარაღებულ კონფლიქტთან მიმართებით გამოყენებადი კანონით, რომლის მიზანია საომარი მოქმედებების წარმართვის დარეგულირება. ამრიგად, საკითხი, უნდა ჩაითვალოს თუ არა ომის დროს გარკვეული იარაღის გამოყენებით სიცოცხლის დაკარგვის კონკრეტული შემთხვევა სიცოცხლის თვითნებურ ხელყოფად პაქტის მე-6 მუხლის საწინააღმდეგოდ, შეიძლება გადაწყდეს მხოლოდ შეიარაღებულ კონფლიქტთან მიმართებით გამოყენებად სამართალზე მითითებით და არ გამომდინარეობს თვით პაქტის პირობებიდან.“

90. თავის 2004 წლის 9 ივლისის საკონსულტაციო დასკვნაში პალესტინის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე კედლის მშენებლობის სამართლებრივი შედეგების შესახებ (მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 2004 წ., გვ. 136) საერთაშორისო სასამართლომ უარყო ისრაელის არგუმენტი, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვის შესახებ დოკუმენტები, რომელთა მხარესაც ის წარმოადგენს, არ გამოიყენება ოკუპირებული ტერიტორიის მიმართ, და დაადგინა:

„106. ... სასამართლო მიიჩნევს, რომ ადამიანის უფლებების შესახებ კონვენციების მიერ შეთავაზებული დაცვა არ წყდება შეიარაღებული კონფლიქტის შემთხვევაში, გარდა იმ სახის გადახვევასთან დაკავშირებული დებულებების მოქმედების შემთხვევაში, რომელიც მოცემულია „სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის მე-4 მუხლში. რაც შეეხება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალსა და ადამიანის უფლებათა სამართალს შორის კავშირს, ამგვარად, არსებობს სამი შესაძლო სიტუაცია: ზოგიერთი უფლება შეიძლება წარმოადგენდეს მხოლოდ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის საგანს; სხვა უფლებები შეიძლება იყოს მხოლოდ ადამიანის უფლებათა სამართლის საგანი; და კიდევ სხვა უფლებები შეიძლება წარმოადგენდეს საერთაშორისო სამართლის ამ ორივე დარგის საგანს. მისთვის დასმულ შეკითხვაზე პასუხის გასაცემად სასამართლოს მოუწევს საერთაშორისო სამართლის ორივე დარგის, კერძოდ, ადამიანის უფლებათა სამართლისა და, სპეციალური კანონის სახით, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გათვალისწინება.“

91. 2005 წლის 19 დეკემბრის თავის გადაწყვეტილებაში კონგოს ტერიტორიაზე შეიარაღებულ მოქმედებებთან დაკავშირებით (საქმე „კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა უგანდის წინააღმდეგ“) (გადაწყვეტილება, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 2005 წ., გვ. 168), მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ დაადგინა:

„215. სასამართლომ, დაადგინა რა, რომ UPDF-ისა [უგანდის სახალხო თავდაცვის ძალები] და UPDF-ის ოფიცრებისა და ჯარისკაცების საქციელი მიეწერება უგანდას, ახლა უნდა შეისწავლოს, წარმოადგენს თუ არა ეს საქციელი უგანდის საერთაშორისო ვალდებულებების დარღვევას. ამასთან დაკავშირებით სასამართლომ უნდა განსაზღვროს საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა სამართლისა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ის ნორმები და პრინციპები, რომლებიც შეესაბამება ამ მიზანს.

216. სასამართლო პირველ რიგში მოიხმობს იმ გარემოებას, რომ მას თავის 2004 წლის 9 ივლისის საკონსულტაციო დასკვნაში „პალესტინის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე კედლის მშენებლობის სამართლებრივი შედეგების“ შესახებ ჰქონდა შესაძლებლობა, განეხილა საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალსა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალს შორის კავშირისა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის დოკუმენტების ქვეყნის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ გამოყენებადობის საკითხები. ამ საკონსულტაციო დასკვნაში სასამართლომ დაადგინა, რომ „ადამიანის უფლებების შესახებ კონვენციების მიერ შეთავაზებული დაცვა არ წყდება შეიარაღებული კონფლიქტის შემთხვევაში, გარდა იმ სახის გადახვევასთან დაკავშირებული დებულებების მოქმედების შემთხვევაში, რომელიც მოცემულია „სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის მე-4 მუხლში. რაც შეეხება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალსა და ადამიანის უფლებათა სამართალს შორის კავშირს, ამგვარად, არსებობს სამი შესაძლო სიტუაცია: ზოგიერთი უფლება შეიძლება წარმოადგენდეს მხოლოდ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის საგანს; სხვა უფლებები შეიძლება იყოს მხოლოდ ადამიანის უფლებათა სამართლის საგანი; და კიდევ სხვა უფლებები შეიძლება წარმოადგენდეს საერთაშორისო სამართლის ამ ორივე დარგის საგანს.“ (მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 2004 წ., გვ. 178, პარაგრაფი 106).

ამგვარად, მან დაასკვნა, რომ საერთაშორისო სამართლის ორივე დარგი, კერძოდ, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი, უნდა იქნეს მიღებული მხედველობაში. სასამართლომ ასევე დაასკვნა, რომ ადამიანის უფლებათა შესახებ საერთაშორისო დოკუმენტები გამოიყენება „იმ ქმედებებთან დაკავშირებით, რომლებიც სახელმწიფომ განახორციელა თავისი იურისდიქციის განხორციელებისას საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ“, კერძოდ, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე (იქვე, გვ. 178-181, პარაგრაფები 107-113).“

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

92. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მან შეისწავლაკონვენციურ სამართალსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს შორის კავშირის რთული საკითხი სასამართლოში შემოსულ რამდენიმე საქმეზე.

93. მითითება უნდა გაკეთდეს, მათ შორის, ჰასანის საქმეზეგადაწყვეტილებაზე (ციტირებულია ზემოთ), რომელიც შთაგონებულია ამასთან დაკავშირებით მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტული სამართლით. შესაბამის ნაწყვეტებში ვკითხულობთ:

„100. სასამართლოს განხილვის ამოსავალი წერტილი უნდა იყოს მის მიერ კონვენციის განმარტების მუდმივი პრაქტიკა ვენის 1969 წლის 23 მაისის „საერთაშორისო ხელშეკრულებათა სამართლის შესახებ“ ვენის კონვენციით დადგენილი ნორმების გათვალისწინებით (იხილეთ საქმე „გოლდერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Golder v. the United Kingdom), 1975 წლის 21 თებერვლის გადაწყვეტილება, სერია A N 18, § 29, და მრავალი შემდგომი საქმე). ვენის კონვენციის 31-ე მუხლი, რომელიც შეიცავს „განმარტების საერთო წესს“ (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 34), მე-3 პუნქტში ითვალისწინებს, რომ, კონტექსტთან ერთად, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული (a) ხელშეკრულების მხარეთა შორის ნებისმიერი შემდგომი შეთანხმება, რომელიც შეეხება ხელშეკრულების განმარტებას ან მისი დებულებების გამოყენებას; (b) ხელშეკრულების გამოყენების ნებისმიერი შემდგომი პრაქტიკა, რომელიც ადგენს მხარეთა შეთანხმებას მის განმარტებასთან დაკავშირებით; და (c) საერთაშორისო სამართლის ნებისმიერი შესაბამისი ნორმა, რომელიც გამოიყენება მხარეთა შორის ურთიერთობებში.

101. მაღალ ხელშემკვრელ მხარეებს შორის არ ყოფილა რაიმე შემდგომი შეთანხმება საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციებში მე-5 მუხლის განმარტებასთან დაკავშირებით. თუმცა, ვენის კონვენციის 31-ე მუხლის მე-3 პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტით დადგენილ კრიტერიუმთან დაკავშირებით (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 34), სასამართლომ ადრე განაცხადა, რომ მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების მხრიდან თანმიმდევრული პრაქტიკა, მათ მიერ კონვენციის რატიფიცირების შემდგომ, შეიძ₾ლება განხილული იქნეს როგორც მათი შეთანხმების დადგენა არა მხოლოდ განმარტებასთან, არამედ ასევე კონვენციის ტექსტში შესწორების შეტანასთან დაკავშირებით (იხილეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, სოერინგის საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 102-03, დასაქმე „ალ-საადუნი და მუფდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Al‑Saadoon and Mufdhi v. the United Kingdom), N 61498/08, § 120, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2010 წ.). მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების პრაქტიკა არ მდგომარეობს იმაში, რომ გადაუხვიონ მე-5 მუხლით გათვალისწინებული თავისი ვალდებულებებისგან იმისათვის, რომ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების დროს დააპატიმრონ პირები ჟენევის მესამე და მეოთხე კონვენციების საფუძველზე. როგორც სასამართლომ აღნიშნა ბანკოვიჩისა და სხვების საქმეზე (ზემოთ ციტირებული, § 62), მიუხედავად იმისა, რომ რამდენიმე სამხედრო მისია განხორციელდა ხელშემკვრელი სახელმწიფოების მონაწილეობით, რომლებიც ექსტრატერიტორიულად მოქმედებდნენ მათ მიერ კონვენციის რატიფიცირების შემდეგ, არც ერთ სახელმწიფოს არ გაუკეთებია ოდესმე გადახვევა ამ მოქმედებებთან დაკავშირებით კონვენციის მე-15 მუხლის შესაბამისად. მე-5 მუხლთან დაკავშირებით გაკეთებული გადახვევები ეხებოდა დაპატიმრების დამატებით უფლებამოსილებებს, რომლებიც, სახელმწიფოების მტკიცებით, შიდა კონფლიქტების ან ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიმართ ტერორისტული მუქარის გამო გახდა აუცილებელი (იხილეთ, მაგალითად, საქმე „ბრენიგენი და მაკბრაიდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Brannigan and McBride v. the United Kingdom), 1993 წლის 26 მაისი, სერია A N 258-B; საქმე „აკსოი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Aksoy v. Turkey), 1996 წლის 18 დეკემბერი, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანგარიშები 1996-VI; და საქმე „A. და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (A. and Others v. the United Kingdom) [GC], N 3455/05, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2009 წ.; ასევე იხილეთ პარაგრაფები 40-41 ზემოთ). უფრო მეტიც, როგორც ჩანს, საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების დროს ჟენევის მესამე და მეოთხე კონვენციებით გათვალისწინებულ დაპატიმრებასთან დაკავშირებით კონვენციის მე-15 მუხლით გათვალისწინებული გადახვევების არგაკეთების პრაქტიკა ასახულია სახელმწიფოს პრაქტიკაში „სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ“ საერთაშორისო პაქტთან მიმართებით. ანალოგიურად, მიუხედავად იმისა, რომ პაქტის რატიფიცირების შემდეგ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების კონტექსტში ბევრმა სახელმწიფომ მოახდინა პირების ინტერნირება ჟენევის მესამე და მეოთხე კონვენციებით გათვალისწინებული უფლებამოსილებების შესაბამისად, აღნიშნულ დაპატიმრებასთან დაკავშირებით არც ერთ სახელმწიფოს ცალსახად არ გაუკეთებია გადახვევა პაქტის მე-4 მუხლის შესაბამისად (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 42), ზემოთ მითითებული საკონსულტაციო დასკვნებისა და გადაწყვეტილების შემდეგაც კი, სადაც მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ მკაფიოდ განმარტა, რომ ადამიანის უფლებათა შესახებ იმ საერთაშორისო დოკუმენტებით გათვალისწინებული სახელმწიფოების ვალდებულებები, რომელთა მხარეებსაც ისინი წარმოადგენდნენ, განაგრძობდა საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციებშიც მოქმედებას (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფები 35-37).

102. მიმართა რა ვენის კონვენციის 31-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტში მოცემულ კრიტერიუმს (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 34), სასამართლომ ბევრჯერ განმარტა, რომ კონვენცია უნდა განიმარტოს საერთაშორისო სამართლის სხვა ნორმებთან თანხმობაში, რომლის ნაწილსაც ის წარმოადგენს (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 77). ეს არანაკლებ ეხება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს. 1949 წლის ჟენევის ოთხი კონვენცია, რომლებიც მიზნად ისახავდა ომის საშინელებების შემსუბუქებას, შემუშავდა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის პარალელურად, და მათ გაიარეს საყოველთაო რატიფიცირება. ჟენევის მესამე და მეოთხე კონვენციებში არსებული, ინტერნირებასთან დაკავშირებული დებულებები, რომლებიც განხილვის საგანს წარმოადგენს წინამდებარე საჩივარში, შედგენილია იმ დატყვევებული მებრძოლებისა და სამოქალაქო პირების დასაცავად, რომლებიც უქმნიან საფრთხეს უსაფრთხოებას. სასამართლომ უკვე დაადგინა, რომ კონვენციის მე-2 მუხლი უნდა „მაქსიმალურად განიმარტოს საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპების გათვალისწინებით, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის იმ ნორმების ჩათვლით, რომლებიც ასრულებენ სავალდებულო და საყოველთაოდ აღიარებულ როლს შეიარაღებული კონფლიქტის სისასტიკისა და არაადამიანურობის შემსუბუქებაში“ (იხილეთ ვარნავასა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 185), და მიიჩნევს, რომ ეს მოსაზრებები თანაბრად ეხება მე-5 მუხლს. უფრო მეტიც, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ დაადგინა, რომ ადამიანის უფლებების შესახებ კონვენციების მიერ შეთავაზებული დაცვა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიერ შეთავაზებული დაცვა შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციებში თანაარსებობენ (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფები 35-37). თავის გადაწყვეტილებაში კონგოს ტერიტორიაზე შეიარაღებულ მოქმედებებთან დაკავშირებით მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ პალესტინის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე კედლის მშენებლობის სამართლებრივი შედეგების შესახებ თავის საკონსულტაციო დასკვნაზე მითითებით აღნიშნა, რომ „რაც შეეხება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალსა და ადამიანის უფლებათა სამართალს შორის კავშირს, ამგვარად, არსებობს სამი შესაძლო სიტუაცია: ზოგიერთი უფლება შეიძლება წარმოადგენდეს მხოლოდ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის საგანს; სხვა უფლებები შეიძლება იყოს მხოლოდ ადამიანის უფლებათა სამართლის საგანი; და კიდევ სხვა უფლებები შეიძლება წარმოადგენდეს საერთაშორისო სამართლის ამ ორივე დარგის საგანს“ (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფები 36 და 37). სასამართლომ უნდა სცადოს კონვენციის იმგვარად განმარტება და გამოყენება, რომ ეს შეესაბამებოდეს მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს მიერ მოხაზულ, საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებულ ჩარჩოს.

103. ზემოაღნიშნული მსჯელობების გათვალისწინებით, სასამართლო ეთანხმება მთავრობის არგუმენტს, რომ მე-15 მუხლით გათვალისწინებული ფორმალური გადახვევა სასამართლოს ხელს არ უშლის ამ საქმეზე მე-5 მუხლის განმარტებისა და გამოყენებისას საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის კონტექსტისა და დებულებების გათვალისწინებაში.

104. ამის მიუხედავად, და საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციებშიც კი კონვენციით გათვალისწინებული გარანტიები განაგრძობს მოქმედებას, მიუხედავად იმისა, განიმარტა თუ არა ისინი საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დებულებების გათვალისწინებით. ...

...

107. დაბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ, ზემოთ ახსნილი მიზეზების გამო, სასამართლო საჭიროდ არ მიიჩნევს ფორმალური გადახვევის განხორციელებას, მე-5 მუხლის დებულებები განიმარტება და გამოიყენება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებების გათვალისწინებით მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ამას მოპასუხე სახელმწიფო კონკრეტულად ითხოვს. სასამართლომ არ უნდა ივარაუდოს, რომ შესაბამისი მკაფიო მითითების არარსებობისას სახელმწიფო აპირებს კონვენციის რატიფიცირებით მის მიერ აღებულ ვალდებულებებში ცვლილებების შეტანას.“

მოცემულ საქმეში გამოყენებული მეთოდოლოგია

94. როგორც მითითებულია ჰასანის საქმეში (ზემოთ ციტირებული, § 102), „სასამართლომ ბევრჯერ განმარტა, რომ კონვენცია უნდა განიმარტოს საერთაშორისო სამართლის სხვა ნორმებთან თანხმობაში, რომლის ნაწილსაც ის წარმოადგენს ... ეს არანაკლებ ეხება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს.“

95. ამგვარად, მოცემულ საქმეში სასამართლო შეისწავლის ორ სამართლებრივ რეჟიმს შორის ურთიერთკავშირს საქმის თითოეულ ასპექტთან და კონვენციის თითოეულ მუხლთან დაკავშირებით, რომელიც, სავარაუდოდ, დაირღვა.ამასთანავე, ის თითოეულ ჯერზე დაადგენს, არსებობს თუ არა კონფლიქტი კონვენციის დებულებებსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებს შორის.

დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა

მხარეთა წარდგინებები

მომჩივანი მთავრობა

96. მომჩივანი მთავრობის მთავარი წარდგინება იყო, რომ დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის წესი არ ვრცელდება იმ სახელმწიფოთაშორის საჩივრებზე, რომელთა მიზანი, როგორც მოცემულ საქმეში, იყო ადმინისტრაციული პრაქტიკის კონვენციასთან თავსებადობის განსაზღვრა. უფრო მეტიც, არსებობდა ფართოდ გავრცელებული და სისტემატური დარღვევების და ოფიციალური შემწყნარებლობის საკმარისი მტკიცებულებები, რასაც ადასტურებს სწრაფი, დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი გამოძიებების განუხორციელებლობა.

ალტერნატივის სახით, მათ განაცხადეს, რომ რუსეთის ფედერაციის მიერ რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის სამხედრო პერსონალის წინააღმდეგ ბრალდებების გამოძიების აშკარა და განზრახ განუხორციელებლობამ აჩვენა დაუსჯელობის ოფიციალური პოლიტიკა, რომელიც წარმოადგენს ბარიერს ეფექტური კომპენსაციისთვის. მისაღებობის შესახებ სასამართლოს განჩინების 48-ე-53-ე პარაგრაფებში შეჯამებული სამართლებრივი დაცვის საშუალების მოთხოვნის მექანიზმებმა აჩვენა, რომ არ არსებობს საშუალება, რომლითაც ცალკეული დაზარალებული შეძლებდა სამოქალაქო სარჩელის წარდგენას კომპენსაციისთვის, თუკი სისხლის სამართლის გამოძიება არ დაიწყებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ცალკეულ დაზარალებულ პირებს, პრინციპში, შეეძლოთ სისხლის სამართლის საჩივრის შეტანა, ამ საჩივრების სწრაფად და მიუკერძოებლად გამოძიების რეალისტური პერსპექტივა არ არსებობდა. რადგანაც რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო კომიტეტმა გულგრილობა გამოიჩინა რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ჩადენილი მასშტაბური და სისტემატური დანაშაულების მტკიცებულებების მიმართ, მიუხედავად იმისა, რომ მან აღნიშნული დანაშაულების შესაცებ იცოდა, ვერ იქნებოდა იმის რეალისტური პერსპექტივა, რომ რუსეთის ხელისუფლებას ინდივიდუალურ საჩივრებთან დაკავშირებით ეფექტური სისხლის სამართლებრივი გამოძიებები ჩაეტარებინა.თუმცა, სისხლის სამართლებრივი გამოძიების გარეშე არ არსებობდა შიდასამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალების რეალისტური პერსპექტივა.

მოპასუხე მთავრობა

97. მოპასუხე მთავრობამ სასამართლოს ყურადღება გაამახვილა რუსეთის ფედერაციის გამოყენებად კანონში სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებების არსებობაზე კონვენციის დებულებათა იმ დარღვევებისთვის, რომლებთან დაკავშირებითაც იჩივლა მომჩივანმა მთავრობამ თავის საჩივარში (მისაღებობის შესახებ განჩინების 48-ე-53-ე პარაგრაფები). არ არსებობდა სავარაუდო ქართველი დაზარალებული პირების მიერ უფლებამოსილ ორგანოებში საჩივრის შეტანის ან სამართალდარღვევის შესახებ შეტყობინების გზით დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებებით სარგებლობის მცდელობის მტკიცებულება. ადამიანის უფლებათა დაცვის სხვადასხვა ორგანიზაციებიდან მიღებულ საჩივრებთან დაკავშირებით რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო კომიტეტმა (შემდგომში „საგამოძიებო კომიტეტი") ჩაატარა საჭირო გამოძიებები. ამ მიზნით საგამოძიებო კომიტეტმა გამოავლინა და გამოკითხა 1000-ზე მეტი რუსი სამხედრო მოსამსახურე, რომლებიც მონაწილეობდნენ სამხრეთ ოსეთში ჩატარებულ სამხედრო ოპერაციებში, საომარი მოქმედებების შედეგად დაზარალებული სამხრეთ ოსეთის სოფლების მრავალ მკვიდრთან ერთად. გამოძიებების შედეგად არ გამოვლინდა რაიმე სარწმუნო მტკიცებულება, რომელიც ადასტურებს კონფლიქტის დროს რუსეთის სამხედრო პერსონალის უკანონო საქციელს (მათ შორის, სჰს-ის დარღვევებს). პირიქით, მტკიცებულებებმა ცხადყო, რომ ბრალდებები დაუსაბუთებელი იყო. საგამოძიებო კომიტეტმა საქართველოს მთავარ პროკურატურასაც კი მიმართა წერილობით იმ ბრალდებების გამოძიებაში დახმარების თხოვნით, რომლებიც საქართველომ რუს სამხედრო მოსამსახურეებს წაუყენა, და ნებისმიერი სახის დახმარების გაწევასთან დაკავშირებით კატეგორიული უარი მიიღო.

სასამართლოს შეფასება

98. ზოგადი პრინციპები წარმოდგენილია საქმეში„საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“(I) (ზემოთ ციტირებული):

„125. დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის წესთან დაკავშირებით სასამართლო იმეორებს, რომ სახელმწიფოთაშორის საქმეებზე მისი პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, აღნიშნული წესი, პრინციპში, არ გამოიყენება იმ შემთხვევაში, როდესაც მომჩივანი მთავრობა „ჩივის პრაქტიკაზე, როგორც ასეთზე, მისი განგრძობადობის ან განმეორების თავიდან აცილების მიზნით, მაგრამ არ სთხოვს ... სასამართლოს, მიიღოს გადაწყვეტილება თითოეულ საქმეზე, რომელიც წინ იქნა წამოწეული როგორც ასეთი პრაქტიკის მტკიცებულება ან მის საილუსტრაციოდ“ (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, § 159). ნებისმიერ შემთხვევაში, ის არ გამოიყენება „იმ შემთხვევაში, როდესაც ადმინისტრაციული პრაქტიკა, კერძოდ, კონვენციასთან შეუთავსებელი ქმედებების განმეორებადობის და სახელმწიფოს მხრიდან ოფიციალური შემწყნარებლობის არსებობა გამომჟღავნდა და ისეთი ხასიათისაა, რომელიც სამართალწარმოებას უსარგებლოს ან არაეფექტურს ხდის“ (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, იქვე; საქმე „აკდივარი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Akdivar and Others v. Turkey), 1996 წლის 16 სექტემბერი, § 67, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანგარიშები 1996-IV; და საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey), ზემოთ ციტირებული, § 99).

126. თუმცა, დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ეფექტურობისა და ხელმისაწვდომობის საკითხი შეიძლება ჩაითვალოს იმის დამატებით მტკიცებულებად, არსებობს თუ არა ასეთი პრაქტიკა (კერძოდ, იხილეთ საქმე „კვიპროსი და თურქეთი“, ზემოთ ციტირებული, § 87).“

99. მოცემულ საქმეზე სასამართლო ასევე მიიჩნევს, რომ დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის საკითხი მჭიდროდ უკავშირდება ადმინისტრაციული პრაქტიკის არსებობას, რასაც ამტკიცებს მომჩივანი მთავრობა. შესაბამისად, ის ამ საკითხებს ერთობლივად შეისწავლის.

„ადმინისტრაციული პრაქტიკის“ ცნება

100. დიდი პალატის წინაშე თავის წერილობით არგუმენტებში მომჩივანმა მთავრობამ სასამართლოს სთხოვა „ ამ მემორანდუმის 87-ე-258-ე პუნქტებში აღწერილი ადმინისტრაციული პრაქტიკის კონვენციის დებულებებთან თავსებადობის განსაზღვრა. საქართველოს ცალკეული დარღვევები მოყავს სავარაუდო ადმინისტრაციული პრაქტიკის საილუსტრაციოდ. ეჭვის თავიდან ასაცილებლად საქართველო სასამართლოს არ სთხოვს თითოეულ სავარაუდო დარღვევასთან დაკავშირებით დასკვნების გაკეთებას. საჩივრის მიზანია ასეთი პრაქტიკა რუსეთის მიერ განმეორების აღკვეთა, აგრეთვე (მე-5 მუხლის, 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის, 1-ელი ოქმის მე-2 მუხლის და მე-4 ოქმის მე-2 მუხლის დარღვევის შემთხვევაში) მიმდინარე დარღვევების განგრძობადობის აღკვეთა.“

101. ამგვარად, მოცემულ საქმეში სასამართლოს მოუწოდებენ, შეისწავლოს, არსებობდა თუ არა კონვენციის სავარაუდოდ დარღვეულ მუხლებთან შეუთავსებელი „ადმინისტრაციული პრაქტიკა“, მის პრეცედენტულ სამართალში დადგენილი კრიტერიუმების და ამ მიზნით მომჩივანი მთავრობის მიერ გაკეთებული მოთხოვნის შესაბამისად.

102. ამასთან დაკავშირებით ის მიუთითებს „ადმინისტრაციული პრაქტიკის“ ცნების განმარტებაზე, რომელიც აღწერილია საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I)(ზემოთ ციტირებული):

„122. სასამართლო იმეორებს, რომ ადმინისტრაციული პრაქტიკა მოიცავს ორ ელემენტს: „ქმედებათა განმეორებადობას“ და „ოფიციალურ შემწყნარებლობას“ (იხილეთ საქმე „საფრანგეთი, ნორვეგია, დანია, შვედეთი და ნიდერლანდები თურქეთის წინააღმდეგ“ (France, Norway, Denmark, Sweden and the Netherlands v. Turkey), NN 9940-9944/82, კომისიის 1983 წლის 6 დეკემბრის გადაწყვეტილება, გადაწყვეტილებები და ანგარიშები 35, გვ. 163, § 19, და საქმე„კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, § 99).

123. რაც შეეხება „ქმედებების განმეორებადობას“, სასამართლო მას აღწერს როგორც „იდენტური ან ანალოგიური დარღვევების დაგროვებას, რომლებიც არის საკმაოდ მრავალრიცხოვანი და ერთმანეთთან დაკავშირებული იმისათვის, რომ შეიცავდეს არა მხოლოდ ცალკეულ ინციდენტებს ან გამონაკლისებს, არამედ ნიმუშს ან სისტემას“ (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Ireland v. the United Kingdom), ზემოთ ციტირებული, § 159, და საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“(Cyprus v. Turkey), ზემოთ ციტირებული, § 115).

124. „ოფიციალურ შემწყნარებლობაში“ იგულისხმება, რომ უკანონო ქმედებები არის „შეწყნარებული“ იმ გაგებით, რომ უშუალოდ პასუხისმგებელი პირების ხელმძღვანელები, იმის მიუხედავად, რომ მათთვის ცნობილია ამ ქმედებების შესახებ, არავითარ ზომას არ იღებენ მათ დასასჯელად ან მათი განმეორების თავიდან ასაცილებლად; ან რომ ზემდგომი ორგანო არაერთი ბრალდების წინაშე ავლენს გულგრილობას თავისი სიმართლის ან ტყუილის სათანადო გამოძიებაზე უარის თქმით, ან რომ სასამართლო პროცესებში ასეთი საჩივრების სამართლიანი განხილვა უარყოფილია“. ამ უკანასკნელ ელემენტს კომისიამ დაამატა, რომ „ზემდგომი ორგანოს მიერ მიღებული ნებისმიერი ზომა უნდა იყოს ისეთი მასშტაბის, რომელიც საკმარისია ქმედებების განმეორების დასასრულებლად ან ნიმუშის ან სისტემის შესაწყვეტად“ (იხილეთ საქმე „საფრანგეთი, ნორვეგია, დანია, შვედეთი და ნიდერლანდები თურქეთის წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, გვ. 163-64, § 19). ამასთან დაკავშირებით სასამართლომ აღნიშნა, რომ „დაუჯერებელია, რომ სახელმწიფოს ზემდგომმა ორგანოებმა არ იცოდნენ ან, სულ მცირე, ჰქონდათ უფლება, არ სცოდნოდათ ასეთი პრაქტიკის შესახებ. გარდა ამისა, კონვენციის თანახმად, ეს ორგანოები მკაცრად არიან პასუხისმგებელი მათ დაქვემდებარებაში მყოფი პირების საქციელზე; მათ ევალებათ, ხელქვეითებს თავიანთი ნება დააკისრონ და ვერ ამოეფარებიან თავიანთ უუნარობას, უზრუნველყონ მისი დაცვა“ (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, ზემოთ ციტირებული, § 159).“

103. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ეს კრიტერიუმები განსაზღვრავს ზოგად ჩარჩოს, ისინი არ მიუთითებს ინციდენტების რაოდენობას, რომელიც საჭიროა იმისათვის, რომ შესაძლებელი იყოს ადმინისტრაციული პრაქტიკის არსებობის დადგენა; ეს ის საკითხია, რომელიც სასამართლოს შესაფასებელია, თითოეული საქმის კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით.

104. საქმეზე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Ireland v. the United Kingdom)(N 5310/71, კომისიის 1976 წლის 25 იანვრის ანგარიში, სერია B N 23‑I, გვ. 395-96) კომისიამ განმარტა:

“საჩივრის არსებითი მხარით, კონვენციის დამრღვევი პრაქტიკის ცნება არ არის პროცედურული, არამედ წარმოადგენს მნიშვნელოვან ელემენტს განსახილველი დარღვების აღწერაში.მიუხედავად იმისა, რომ კონვენციის საწინააღმდეგო ერთი მოქმედება საკმარისია დარღვევის დასადგენად, [ცხადია], რომ დარღვევა შეიძლება ჩაითვალოს უფრო სერიოზულად, თუ ის არ არის მხოლოდ ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა, არამედ წარმოადგენს რამდენიმე მსგავსი მოვლენის შემადგენელ ნაწილს, რომლებსაც ნიმუშის შექმნაც კი შეუძლიათ.

აქ კვლავ მნიშვნელოვანია შემწყნარებლობის დონე, ვინაიდან ის გავლენას ახდენს განსახილველი დარღვევის სერიოზულობაზე: რაც უფრო მაღალი ინსტანციისაა ორგანო, რომელიც უშვებს ქმედებებს, მით უფრო სერიოზულია ეს დარღვევა.დაბოლოს, იმ შემთხვევაში, როდესაც განმეორებადობისა და ოფიციალური შემწყნარებლობის კომბინაციაა, სიტუაცია კიდეც უფრო სერიოზული ხდება.

შესაბამისად, კომისიის მთავარი საზრუნავი ნებისმიერ საქმეში, რომელიც მიიღება მე-3 მუხლის შესაბამისად, მნიშვნელობა არ აქვს, აღძრულია ის 24-ე მუხლის შესაბამისად [ინდივიდუალური საჩივარი] თუ 25-ე მუხლის შესაბამისად [სახელმწიფოს საჩივარი], არის ის, მიუთითებენ თუ არა დადგენილი ფაქტები კონვენციის დარღვევაზე რომელიმე ფიზიკურ პირთან მიმართებით.იმ შემთხვევაში, როდესაც კონვენციის დარღვევები დადგინდა რამდენიმე ცალკეულ შემთხვევაში, ამან შეიძლება შეადგინოს კონვენციის დამრღვევი პრაქტიკა, რაც მისი დარღვევის ფაქტს უფრო მეტად სერიოზულს ხდის.“

IV. ხუთდღიანი ომის (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) განმავლობაში საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზა

105. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ კონფლიქტის დროს რუსეთის შეიარაღებული ძალების ან/და სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ჩატარებული სამხედრო ოპერაციები (დაბომბვა, ჭურვების დაშენა, საარტილერიო ცეცხლი) წარმოადგენს კონვენციის მე-2 მუხლის დარღვევას.

იურისდიქცია

მხარეთა წარდგინებები[17]

106. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ ყველაზე გვიან 2008 წლის 7 აგვისტოს საღამოს რუსეთის სახმელეთო ძალები აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის/სამხრეთ ოსეთის გავლით საქართველოში შევიდნენ და შემდეგ გადავიდნენ მეზობელ ტერიტორიებზე, რომლებიც საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარეობდა. მათ დახმარება გაუწიეს რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა და შავი ზღვის ფლოტმა. ამის გარდა, რუსეთის ჯარის ქვედანაყოფები, ასევე რუსეთის ჩრდილო კავკასიიდან ასეულობით „მოხალისე“, ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთში როკის გვირაბის გავლით რუსეთიდან შევიდა. დაბოლოს, 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე რუსეთის ფედერაციამ საქართველოს ტერიტორიაზე 75-ზე მეტი საჰაერო შეტევა განახორციელა. დაბომბვების დიდი ნაწილი განხორციელდა ერედვის მიდამოებში, სამხრეთ ოსეთში, და ტყვიავისა და ვარიანის მიდამოებში, გორის რაიონში. ამ დროის განმავლობაში ქალაქ გორზე რამდენიმე ცალკეული თავდასხმა განხორციელდა.

107. მოპასუხე მთავრობამ უპასუხა, რომ საქართველოს საჩივრის ეს ნაწილი არ უნდა დაკმაყოფილდეს რუსეთის ფედერაციის მხრიდან ეფექტური კონტროლის ან იურისდიქციის არარსებობის გამო. მისი წარდგინების თანახმად, ცხადია, რომ რუსული ძალები არ განახორციელებდნენ ჭურვების დაშენას ან დაბომბვას იმ ტერიტორიებზე, რომლებსაც ის უკვე აკონტროლებდა თავისი ხალხის მეშვეობით. როგორც საქმეში „ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ“ (Banković and Others v. Belgium and Others) ((dec.) [GC], N 52207/99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2001-XII), დაბომბვის ან ჭურვების დაშენის ქმედება არ წარმოადგენდა იმ ტერიტორიის ეფექტურ კონტროლს, სადაც ბომბები ან ჭურვები დაეცა. პირიქით, შეიარაღებული კონფლიქტი (სადავო მიწაზე სამხედრო ოპერაციების კონკრეტული თვალსაზრისით) ეფექტური კონტროლის საწინააღმდეგო იყო.

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

108. თავის ანგარიშში (ტომი II, გვ. 215-17), ევროკავშირის ფაქტების დამდგენმა მისიამ მოცემული მოვლენები შემდეგნაირად შეაჯამა:

„2009 წლის ივლისში IIFFMCG–სთვის მიწოდებული ოფიციალური რუსული მასალების თანახმად, „8 აგვისტოს, 14.30 საათზე, მე-19 მოტომსროლელი დივიზიის 693-ე და 135-ე მოტომსროლელთა პოლკების ნაწილები, რომლებსაც დავალებული ჰქონდათ რუსეთის ფედერაციისთვის მინდობილი სამშვიდობო მისიის განხორციელება და რუსეთის მოქალაქეების დაცვა, დისლოცირებული იქნენ რუსეთის ფედერაციის ტერიტორიიდან სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე როკის გვირაბის გავლით და დაიწყეს სამხრეთ ოსეთში შესვლა.სამხედრო-საჰაერო ძალებმა და საარტილერიო ქვედანაყოფებმა დაიწყეს საქართველოს სამხედრო ტექნიკაზე დარტყმების განხორციელება, რათა შეეზღუდათ მოწინააღმდეგის რეზერვების გადაადგილება, გაეწყვიტათ მისი კავშირგაბმულობა, მწყობრიდან გამოეყვანათ საბაზო აეროდრომები, დაენგრიათ საწვავისა და საპოხი მასალების შემცველი საწყობები და ბაზები და მოეხდინათ საომარი მოქმედებების ზონების ბლოკირება.“

58-ე არმიის მე-19 მოტომსროლელი დივიზიის ორი პოლკის გარდა, რომლებიც მითითებულია ზემოთ აღნიშნულ რუსულ ინფორმაციაში, რუსეთის ხელისუფლების მიერ 2009 წლის მაისის შუა რიცხვებში IIFFMCG–სთვის მიწოდებულ ადრინდელ ინფორმაციაში აღნიშნულია, რომ აღმოსავლეთ ფრონტზე (სამხრეთ ოსეთი) რუსეთის ოპერაციაში მონაწილეობდა რამდენიმე სხვა სამხედრო ნაწილი, მათ შორის, 42-ე მოტომსროლელი დივიზია (ჩეჩნეთიდან), 76-ე მოიერიშე დივიზია (ფსკოვი), 98-ე საჰაერო-სადესანტო დივიზია (ივანოვო), მე-20 მოტომსროლელი დივიზია (ვოლგოგრადი), 234-ე მოიერიშე დივიზია, 205-ე ცალკეული მოტომსროლელი ბრიგადა, 429-ე და 71-ე მოტომსროლელთა პოლკები, 104-ე მოიერიშე პოლკი, 331-ე საპარაშუტო პოლკი და 45-ე სპეცდანიშნულების პოლკი (მოსკოვის რაიონი).

IIFFMCG–სთვის მიწოდებული ქართული ოფიციალური მასალების თანახმად, აღმოსავლეთ ფრონტზე რუსულ ოპერაციაში ასევე მონაწილეობდნენ 33-ე სამთო მოტომსროლელი ბრიგადა (დაღესტანი), მე-11 სარაკეტო ბრიგადა (ასტრახანის რაიონი), ცალკეული საზენიტო‑სარაკეტო ბრიგადა (ვოლგოგრადი) და მე-10 სპეცდანიშნულების ბრიგადა (კრასნოდარის რაიონი).

ზოგიერთი ექსპერტის შეფასებით, აღმოსავლეთ ფრონტზე, ანუ სამხრეთ ოსეთში და მის ფარგლებს გარეთ, აგვისტოს კრიზისის დროს 12 000-ზე მეტი სამხედრო მოსამსახურისგან შემდგარი ჯარი იყო განლაგებული.

ცალკე კი, მე-7 მოიერიშე (სამთო) დივიზიის (ნოვოროსიისკი), 34-ე სამთო მსროლელი ბრიგადის (ყარაჩაი-ჩერქეზეთი), 31-ე ცალკე მოიერიშე ბრიგადის (ულიანოვსკი), 526-ე, 131-ე და მე-15 ცალკე მოტომსროლელი ბრიგადების, აგრეთვე მე-2, 108-ე და 247-ე მოიერიშე პოლკების ქვედანაყოფებმა, რომლებიც განთავსებული იყო აფხაზეთში და მის ადმინისტრაციულ საზღვრებს გარეთ (ზუგდიდი, სენაკი, ფოთი), და ამ ჯარების ნაწილმა, შესაძლოა, მონაწილეობა მიიღო რუსეთის ოპერაციებში საქართველოს დასავლეთ (მეორე) ფრონტზე.

ზოგიერთი მონაცემის მიხედვით, რუსეთმა სულ აფხაზეთში განალაგა 15 000-მდე სამხედრო მოსამსახურისგან შემდგარი ჯარი.2008 წლის აგვისტოში საქართველოში შესული რუსეთის სამხედრო მოსამსახურეების საერთო რაოდენობამ შეადგინა 25 000 – 30 000, რომლებსაც ეხმარებოდა ჯავშანტექნიკისა და მძიმე არტილერიის 1 200-ზე მეტი ერთეული.ასევე, მოქმედებაში ჩართულები იყვნენ 200-მდე თვითმფრინავი და 40 ვეტმფრენი.რამდენიმე ათასმა შეიარაღებულმა ოსმა და მოხალისე დაჯგუფებებმა ჩრდილოეთ კავკასიიდან მხარი დაუჭერეს რუსეთის ძალებს აღმოსავლეთ ფრონტზე, ასევე აფხაზების 10 000-იანმა ჯარმა და დაჯგუფებების ძალებმა ჯავშნითა და იარაღით დასავლეთ ფრონტზე.

როგორც იტყობინებიან, რუსეთის საჰაერო ოპერაციები დაიწყო 8 აგვისტოს, დილით, გორის რაიონში მდებარე საქართველოს საჰაერო თავდაცვის ობიექტებზე პირველი შეტევის განხორციელებით.2008 წლის აგვისტოში შეიარაღებულ კონფლიქტში მონაწილე ქვედანაყოფები, როგორც ჩანს, ძირითადად იყვნენ სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის მე-4 არმიიდან (როსტოვის რაიონი) და მოიცავდნენ თვითმფრინავებს სუ-24, სუ-25, სუ-27 და სუ-29 და ასევე ვეტმფრენებს მი-8 და მი-24.

სამიზნეს წარმოადგენდა საქართველოს საექსპლუატაციო სახმელეთო და საავიაციო საშუალებები.თავდასხმა განხორციელდა ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის რადიოლოკაციურ სადგურებზე და საჰაერო ბაზებზე და თავდასხმები რეგულარულად მეორდებოდა მარნეულზე, ვაზიანსა და ბოლნისზე.ეს სამიზნეები კონფლიქტის მთავარი ზონიდან საკმაოდ დაცილებული იყო.ამრიგად, კონტაქტში მყოფი სახმელეთო ძალებისთვის უშუალო საჰაერო მხარდაჭერის აღმოჩენის ნაცვლად, როგორც ჩანს, რუსეთის საჰაერო თავდასხმების სტრატეგიული მიზანი იყო უფრო ფართო სამხედრო მიზნის მხარდაჭერა, მათ შორის, სამხრეთ ოსეთში ჩართული ქართული ბრიგადებისთვის მეორე ეშელონის ძალებიდან ნებისმიერი მხარდაჭერის, კერძოდ, საჰაერო მხარდაჭერის, მიღების შესაძლებლობის აღკვეთა.ამ ძირითადი მიზნის გათვალისწინებით, სამიზნეები ასევე მოიცავდა შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ პორტის ნაგებობებს, საჰაერო მიმოსვლის რადიოლოკაციურ სადგურებს, თვითმფრინავების წარმოებისა და ტექნიკური მომსახურების საწარმოებს.ქართული ჯარის გამოსვლასთან ერთად რუსეთის ძალისხმევა მიემართა რუსეთის სახმელეთო ჯარების მხარდაჭერაზე ქართული ძალების უკანდახევის დასაჩქარებლად.როგორც იტყობინებიან, აგვისტოს საომარი მოქმედებების მსვლელობისას რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა დაკარგეს რამდენიმე თვითმფრინავი, მათ შორის, ერთი სტრატეგიული ბომბდამშენი და სადაზვერვო თვითმფრინავი ტუ‑22M3.

საქართველოს ტერიტორიულ წყლებში ან/და მის სიახლოვეს განლაგებული რუსეთის შავი ზღვის ფლოტი, რომელიც, როგორც იტყობინებიან, შედგებოდა დაახლოებით 13 ხომალდისგან, მათ შორის, მისი ფლაგმანი, მართვადი რაკეტებით აღჭურვილი კრეისერისგან „მოსკვა“, ასევე, სადესანტო, ნავსაწინააღმდეგო და საპატრულო გემებისგან და ნაღმის ტრალერებისგან.

ანალიტიკოსების უმეტესობის აზრით, რუსეთის სამხედრო ოპერაციები საქართველოში 2008 წლის აგვისტოში იყო კარგად დაგეგმილი და კარგად შესრულებული.ოპერაციების დაგეგმვა პრაქტიკაში დამტკიცდა „კავკასია -2008“-ის სამხედრო წვრთნების დროს (და ადრინდელი მსგავსი წვრთნების დროს, რომლებიც 2005 წლიდან ტარტებოდა), რომლებიც 2008 წლის 2 აგვისტოს დასრულდა.აღნიშნული წვრთნების შემდეგ ზოგიერთი დანაყოფი თავის გარნიზონებში დაბრუნდა, მაგრამ სხვები, როგორც ჩანს, დარჩნენ და პროფილაქტიკური ზომის სახით საქართველოს საზღვართან ახლოს განლაგდნენ.ამიტომ, მათ შეეძლოთ როკის გვირაბის გავლით სამხრეთ ოსეთში სწრაფად გადასვლა ასეთი ბრძანების მიღების შემთხვევაში.“

სასამართლოს შეფასება

109. სასამართლო თავიდანვე აღნიშნავს, რომ საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის 2008 წლის აგვისტოში საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უდაოდ განახორციელეს საომარი მოქმედებები, მათ შორის სამხრეთ ოსეთსა და საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე.

110. უპირველეს ყოვლისა, მან უნდა დაადგინოს, განეკუთვნებოდა თუ არა საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზის დროს მომხდარი მოვლენები რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციას და, შესაბამისად, უნდა დაადგინოს ამ უკანასკნელის მიერ განხორციელებული კონტროლის ხასიათი რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხუთდღიანი ომის დროს განხორციელებული, ზემოაღნიშნული სამხედრო ოპერაციების განმავლობაში. ვინაიდან მხოლოდ ორი საჩივარი, რომლებიც ეხება საქართველოს მოქალაქეების დაბრუნებას და განათლების უფლებას, უკავშირდება აფხაზეთს, ხოლო ყველა დანარჩენი საჩივარი ეხება მხოლოდ სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონას“, სასამართლოს ამ პერიოდის განმავლობაში შეუძლია შემოიფარგლოს იმის შესწავლით, განახორციელა თუ არა რუსეთის ფედერაციამ თავისი იურისდიქცია ამ უკანასკნელ ორ ტერიტორიაზე.

111. უნდა აღინიშნოს, რომ მისაღებობის შესახებ თავის განჩინებაში პალატამ მიუთითა, რომ „წინამდებარე საჩივარი ეხება სადავო მოვლენებს, რომლებიც დაიწყო სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში 2008 წლის 7 აგვისტოდან” (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) (dec.), ციტირებული ზემოთ, § 98). ამის გარდა, რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხრეთ ოსეთში საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზის დაწყებამდე განხორციელებული კონტროლის ხასიათის საკითხი მოცემულ საქმეში არაარსებითია, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ საბრძოლო მოქმედებების დიდი ნაწილი გაიმართა იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც ადრე საქართველოს კონტროლის ქვეშ იყო: ეთნიკური ქართული სოფლები ცხინვალის ირგვლივ სამხრეთ ოსეთში, აგრეთვე გორის ირგვლივ, რომლებიც „ბუფერულ ზონაში“, საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარეობს. მომჩივანმა მთავრობამ თავად აღარა საკუთარ მოსაზრებებში, რომ რუსეთის ძალებმა ეფექტური კონტროლი განახორციელეს სამხრეთ ოსეთის ბოლო ნაწილებზე და „ბუფერულ ზონაზე“ ხუთდღიანი ომის დროს ან მის დასრულებისთანავე (იხილეთ პარაგრაფი 78 ზემოთ).

112. ოთხი „წარმომადგენლობითი ინციდენტი“, რომლებიც სასამართლომ განსაზღვრა მოცემულ საქმეში, ეხებოდა სავარაუდო საჰაერო თავდასხმებს სოფელ ერედვზე, რომელიც ზუსტად სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს, რომელიც ადრე საქართველოს კონტროლის ქვეშ იყო, ქალაქ გორზე და სოფლებზე კარბი და თორტიზა, რომლებიც მდებარეობს საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე (იხილეთ პარაგრაფი 22 ზემოთ).

სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში დადგენილი ზოგადი პრინციპები, რომლებიც ეხება ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის ცნებას

113. მოცემული საქმე პირველიაბანკოვიჩისა და სხვების საქმეზე (ზემოთ ციტირებული, ნატო-ს მიერ ბელგრადში რადიოტელევიზია სერბეთის შტაბბინის დაბომბვის შესახებ) გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ, როცა სასამართლოს მოეთხოვა, შეესწავლა იურისდიქციის საკითხი სამხედრო ოპერაციების მიმართ (შეიარაღებული თავდასხმები, დაბომბვა, ჭურვების დაშენა) საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, რომლის არსებობაზეც მხარეები არ დაობენ.

114. თუმცა, ამ გადაწყვეტილების შემდეგ სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის ცნებასთან დაკავშირებით ცვლილება განიცადა იმ თვალსაზრისით, რომ სასამართლომ, მათ შორის, მიუთითა, რომ კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების „დაყოფა და მორგება“ შეიძლება და ხელშემკვრელი სახელმწიფოების „სამართლებრივი სივრცის“ ცნებაში ნიუანსი შეიტანა (იხილეთ ალ-სკეინისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 137 და 142). გარდა ამისა, მან დაადგინა რამდენიმე კრიტერიუმი სახელმწიფოს მიერ ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის განსახორციელებლად, რომლებიც უნდა დარჩეს გამონაკლისად (იხილეთ ალ-სკეინისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 130-42; საქმე „გუზელიორთლუ და სხვები კვიპროსისა და თურქეთის წინააღმდეგ“ (Güzelyurtlu and Others v. Cyprus and Turkey) [GC], N 36925/07, §§ 178-90, 2019 წლის 29 იანვარი; და საქმე „M.N. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ“ (M.N. and Others v. Belgium) (dec.) [GC], N 3599/18, §§ 96-109, 2020 წლის 5 მარტი).

115. აღნიშნულთან დაკავშირებით სასამართლოს მიერ დადგენილი ორი ძირითადი კრიტერიუმია ტერიტორიაზე სახელმწიფოს მიერ „ეფექტური კონტროლი“ (იურისდიქციის სივრცითი ცნება) და ფიზიკურ პირებზე „სახელმწიფოს წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ (იურისდიქციის პირადი ცნება) (იხილეთ ალ-სკეინისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 133-40).

(i) სახელმწიფოს მიერ ტერიტორიაზე „ეფექტური კონტროლის“ განხორციელება

116. სასამართლომ კიდევ ერთხელ გაიმეორა ამ პირველი კრიტერიუმის გამოყენების მარეგულირებელი პრინციპები, მაგალითად, კატანისა და სხვების საქმეზე (ზემოთ ციტირებული, §§ 106‑07), აგრეთვე საქმეზე „ჩირაგოვი და სხვები სომხეთის წინააღმდეგ“ (Chiragov and Others v. Armenia) ([GC], N 13216/05, § 168, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2015 წ.) და საქმეზე „მოზერი მოლდოვას რესპუბლიკისა და რუსეთის წინააღმდეგ“ (Mozer v. the Republic of MoldovaandRussia [GC], N 11138/10, § 98, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2016 წ.):

”პრინციპს, რომლის თანახმადაც 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქცია მხოლოდ სახელმწიფოს საკუთარი ტერიტორიით შემოიფარგლება, ერთი გამონაკლისი აქვს, რომელიც მაშინ მოქმედებს, როდესაც კანონიერი ან უკანონო სამხედრო მოქმედების შედეგად ხელშემკვრელი სახელმწიფო ამ ეროვნული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არსებული ტერიტორიის ეფექტურ კონტროლს ახორციელებს. ასეთ ტერიტორიაზე კონვენციით დადგენილი უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფის ვალდებულება ამგვარი კონტროლის ფაქტიდან გამომდინარეობს, მიუხედავად იმისა, თუ როგორ ხორციელდება ის – უშუალოდ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს საკუთარი შეიარაღებული ძალების, თუ დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის მეშვეობით (იხილეთ საქმე „ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ“ (Loizidou v. Turkey) (წინასწარი პრეტენზიები), 1995 წლის 23 მარტი, § 62, სერია A N 310; საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey) [GC], N 25781/94, § 76, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2001-IV, ბანკოვიჩისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 70; ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 314-16; ლოიზიდუს საქმე (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული, § 52; და ალ-სკეინისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 138). ...

ფაქტის საკითხია, ახორციელებს თუ არა ხელშემკვრელი სახელმწიფო ეფექტურ კონტროლს თავისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არსებულ ტერიტორიაზე. იმის განსაზღვრისას, აქვს თუ არა ადგილი ეფექტურ კონტროლს, სასამართლო უპირველესად მიუთითებს შესაბამის ტერიტორიაზე სახელმწიფოს სამხედრო ძალის სიძლიერეზე (იხილეთ ლოიზიდუს საქმე (არსებითი მხარე), ციტირებული ზემოთ, §§ 16 და 56, და ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 387). სხვა მაჩვენებლებიც შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი, მაგალითად, ხარისხი, რომლითაც ადგილობრივი დაქვემდებარებული ადმინისტრაციის მიმართ მისი სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერა უზრუნველყოფს რეგიონზე მის გავლენასა და კონტროლს (იხილეთ ილაშკუსა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 388-94, და ალ-სკეინისა და სხვების საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 139).“

(ii) „სახელმწიფო აგენტის უფლებამოსილება და კონტროლი“

117. სასამართლომ კიდევ ერთხელ გაიმეორა აღნიშნული მეორე კრიტერიუმის გამოყენებასთან მიმართებით მოქმედი პრინციპები, მაგალითად საქმეებში"ჰასანი" (Hassan) (ციტირებული ზემოთ, § 74) და "ჯალოუდი" (Jaloud) (ციტირებული ზემოთ, § 139):

„გარდა ამისა, როგორც სასამართლოს პრეცედენტული სამართალიდანჩანს, გარკვეულ გარემოებებში, მისი ტერიტორიის მიღმა მოქმედი სახელმწიფო აგენტების მიერ ძალის გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ის, რომ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების კონტროლის ქვეშ მოქცეული ინდივიდი, აღმოჩნდეს სახელმწიფოს იურისდიქციაში 1-ლი მუხლის მიხედვით. ეს პრინციპი გამოიყენება, როდესაც ინდივიდი აყვანილია საზღვარგარეთ მყოფი სახელმწიფო აგენტების პატიმრობაში.მაგალითად, საქმეში "ოჩალან" (Öcalan) (ციტირებული ზემოთ, § 91), სასამართლომ დაადგინა, რომ „ კენიელი თანამდებობის პირების მიერ თურქი თანამდებობის პირებისთვის გადაცემის შემდეგ, მომჩივანი ფაქტობრივად მოექცა თურქეთის უფლებამოსილების ქვეშ და შესაბამისად, აღნიშნული სახელმწიფოს „იურისდიქციაში „, კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისთვის, მიუხედავად იმისა, რომ ამ შემთხვევაში თურქეთმა გამოიყენა თავისი უფლებამოსილება მისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ”. საქმეში "ისსა და სხვები" (Issa and Others) (ციტირებული ზემოთ), სასამართლომ მიუთითა, რომ თუ დადგინდებოდა, რომ თურქმა ჯარისკაცებმა მომჩივანის ნათესავები დააპატიმრეს ჩრდილოეთ ერაყში, წაიყვანეს ახლომდებარე გამოქვაბულში და სიკვდილით დასაჯეს, გარდაცვლილები იქნებოდნენ თურქეთის იურისდიქციის ქვეშ იმის გამო, რომ ჯარისკაცებს მათზე გააჩნდათ უფლებამოსილება და კონტროლი.საქმეში "ალ სადუნი და მუფდჰი გაერთიებული სამეფოს წინააღმდეგ" (Al – Saadoon and Mufdhi v. the United Kingdom ((dec.), N 61498/08, §§ 86-89, 30 ივნისი 2009), სასამართლომ დაადგინა, რომ ერაყის ორი მოქალაქე, რომლებიც ერაყში ბრიტანეთის მიერ კონტროლირებად სამხედრო ციხეებში იყვნენ დაპატიმრებულნი, მოექცნენ გაერთიანებული სამეფოს იურისდიქციაში, ვინაიდან გაერთიანებული სამეფო ახორციელებდა სრულ და ექსკლუზიურ კონტროლს ციხეებზე და მათში დაპატიმრებულ ინდივიდებზე. და ბოლოს, საქმეში "მედვედევი და სხვები საფრანგეთის წინააღმდეგ" (Medvedyev and Others v. France ([GC]), N 3394/03, § 67, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო (ECHR) 2010), სასამართლომ დაადგინა, რომ მომჩივანები იმყოფებოდნენ საფრანგეთის იურისდიქციის ქვეშ, რადგან ფრანგი აგენტები ახდენდნენ გემისა და მისი ეკიპაჟის სრულ და ექსკლუზიურ კონტროლს, საერთაშორისო წყლებში მისი დაკავების დროიდან.სასამართლო არ მიიჩნევს, რომ ზემოაღნიშნულ შემთხვევებში იურისდიქცია წარმოიშვა მხოლოდ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული კონტროლის შედეგად, იმ შენობა-ნაგებობებზე, საჰაერო ხომალდსა თუ გემზე, რომელშიც ინდივიდები.იყვნენ დაპატიმრებულნი. ასეთ შემთხვევებში გადამწყვეტია ფიზიკური ძალისა და კონტროლის გამოყენება მოცემული პირის მიმართ.”

118. საქმეში "ალ-სკეინი და სხვები" (Al-Skeini and Others) (ციტირებული ზემოთ), იმ ინდივიდების სიკვდილთან დაკავშირებით, რომლებიც დახვრიტეს გაერთიანებული სამეფოს ჯარისკაცებმა, სასამართლომ გამოიყენა იგივე კრიტერიუმი, რომელსაც თან ახლდა მისი მოსაზრება, რომ გაერთიანებული სამეფო ახორციელებდა სუვერენული მთავრობის გარკვეულ საჯარო უფლებამოსილებას:

„149. აქედან ჩანს, რომ ბაათის რეჟიმის ხელისუფლებიდან გადაყენების შემდეგ და ერაყის დროებითი მთავრობის შემოსვლამდე, გაერთიანებულმა სამეფომ (ამერიკის შეერთებულ შტატებთან ერთად) თავის თავზე აიღო ერაყში ზოგიერთი საჯარო უფლებამოსილების განხორციელება, რომელიც ჩვეულებრივ ხორციელდება სუვერენული მთავრობის მიერ. კერძოდ, გაერთიანებულმა სამეფომ საკუთარ თავზე აიღო უფლებამოსილება და პასუხისმგებლობა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ერაყში უსაფრთხოების შენარჩუნებაზე. აღნიშნულ გამონაკლის გარემოებებში, სასამართლო მიიჩნევს, რომ გაერთიანებულმა სამეფომ, თავისი ჯარისკაცების მეშვეობით, რომლებიც უსაფრთხოების ოპერაციებში მონაწილეობდნენ ბასრაში შესაბამის პერიოდში, გამოიყენა უფლებამოსილება და კონტროლი ამ პირების მიმართ, რომლებიც იქნენ მოკლული აღნიშნული უსაფრთხოების ოპერაციების დროს, რათა დამყარებულიყო იურისდიქციული კავშირი გარდაცვლილებსა და გაერთიანებულ სამეფოს შორის, კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის.”

119. მან მსგავსი დასკვნა გააკეთა თავის გადაწყვეტილებაში "ჯელოუდის" (Jaloud) საქმეზე (ციტირებული ზემოთ), რომელიც ეხება იმ ადამიანის სიკვდილს, რომელიც დახვრიტეს მაშინ, როდესაც იგი გადიოდა ნიდერლანდების დაქვემდებარებაში არსებულ საკონტროლო-გამშვებ პუნქტს:

„152. სასამართლო ახლა უბრუნდება ბ-ნი აზარ საბაჰ ჯალოუდის სიკვდილის ირგვლივარსებულ გარემოებებს.ის აღნიშნავს, რომ ბ-ნი აზარ საბაჰ ჯალოუდი გარდაიცვალა მაშინ, როდესაც სატრანსპორტო საშუალებას, რომლითაც იგი მგზავრობდა, ცეცხლი გაუხსნეს ნიდერლანდების სამეფო არმიის ოფიცრის დაქვემდებარებასა და უშუალო ზედამხედველობის ქვეშ მყოფი პერონალის მიერ მართვადი საკონტროლო-გამშვები პუნქტის გავლისას. საკონტროლო-გამშვები პუნქტი შეიქმნა SFIR-ის [სტაბილიზაციის ძალა ერაყში] მისიის შესრულებისას, გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1483-ის შესაბამისად (იხილეთ ზემოთ 93-ე პუნქტი), სტაბილურობისა და უსაფრთხოების პირობების აღდგენის მიზნით, რაც ხელს უწყობს ეფექტური ადმინისტრაციის შექმნას ქვეყანაში.სასამართლო დარწმუნებულია, რომ მოპასუხე მხარემ გამოიყენა მისი „იურისდიქცია" თავისი SFIR-ის [სტაბილიზაციის ძალა ერაყში] მისიის ფარგლებში და საკონტროლო-გამშვებ პუნქტშიგამავალი პირების მიმართმისი უფლებამოსილებისა და კონტროლის გამოყენების დამტკიცების მიზნით. ამრიგად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ბატონი აზარ საბაჰ ჯალოუდი გარდაიცვალა ნიდერლანდების „იურისდიქციის" ფარგლებში, რადგან ეს ფრაზა გაგებულ უნდა იქნეს კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში."

120. მისთვის წარდგენილ სხვა საქმეებში სასამართლომ შეისწავლა, ახორციელებდა თუ არა მოპასუხე სახელმწიფო

(a) კონტროლს ტერიტორიის ნაწილზე, ან ინდივიდებზე, შეიარაღებული ძალების მიერ განხორციელებული ექსტერიტორიული სამხედრო ოპერაციების საფუძველზე (იხ. სხვა წყაროთა შორის,"ისსა და სხვები"(Issa and Others), ციტირებული ზემოთ, §§ 72-81, სადაც სასამართლომ დაასკვნა, რომ თურქეთის შეიარაღებული ძალები არ ახორციელებდნენ კონტროლს ერაყის მთელ ჩრდილოეთ ნაწილზე და არ არსებობდა არანაირი მტკიცებულება სამხედრო ოპერაციების ჩატარებასთან დაკავშირებით იმ ადგილას, სადაც სასიკვდილო გასროლები მოხდა), ან

(b) კონტროლს პირებზე, შეიარაღებული ძალების/პოლიციის მიერ თავდასხმებისა და კონკრეტული პირების მიზანში ამოღების საფუძველზე (იხ., მათ შორის, "ისააკი თურქეთის წინააღმდეგ" (Isaak v. Turkey (dec.), N. 44587/98, გვ. 21, 28 სექტემბერი 2006, რომლის შესახებ სასამართლომ დაასკვნა, რომ თურქეთისა და „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის" შეიარაღებული ძალების/პოლიციის წევრების მიერ კვიპროსში, გაეროს ბუფერულ ზონაში სასიკვდილოდ ნაცემი პირი იყო თურქეთის უფლებამოსილებისა და კონტროლის ქვეშ):

„წინამდებარე საქმეში სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, იმყოფებოდა თუ არა ანასტასსიოს ისააკი მოპასუხე სახელმწიფოს უფლებამოსილების და / ან ეფექტური კონტროლის ქვეშ და შესაბამისად, მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციის ქვეშ, თურქი და „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის" შეიარაღებული ძალების ჯარისკაცების ან/და თანამდებობის პირების ქმედებების შედეგად....

ზემოთ აღნიშნულის გათვალისწინებით, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ გასაჩივრებული მოქმედებები განხორციელდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბუფერულ ზონაში, სასამართლო მიიჩნევს, რომ გარდაცვლილი იმყოფებოდა მოპასუხე სახელმწიფოს უფლებამოსილებისა და ეფექტური კონტროლის ქვეშ მისი წარმომადგენლების მეშვეობით (იხ. საქმე "ისსა და სხვები" (Issa and Others), ციტირებული ზემოთ).შესაბამისად, სასამართლომ დაასკვნა, რომ წარმოდგენილი საჩივრით გასაჩივრებული საკითხები შედის თურქეთის „იურისდიქციაში“, კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში და შესაბამისად, იწვევს მოპასუხე ქვეყნის პასუხისმგებლობას კონვენციის თანახმად.“

121. საქმეში "პადი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ" (Pad and Others v. Turkey ) ((dec.), N 60167/00, 28ივნისი 2007), სასამართლომ დაადგინა, რომ მომჩივანის ნათესავები შედიოდნენ თურქეთის იურისდიქციაში, რადგან ისინი მოკლულნი იყვნენ თურქეთის არმიის შვეულმფრენებიდან გახსნილი ცეცხლით.გაურკვეველი იყო, გარდაცვლილები შესაბამის დროს თურქეთში იყვნენ თუ ერაყში – და შესაბამისად თურქეთის იურისდიქციის ფარგლებს გარეთ. ამის მიუხედავად, სასამართლომ დაადგინა (იქვე § 54):

„თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში, მხარეებმა სადავო არ გახადეს, რომ სავარაუდო მოვლენების მსხვერპლნი მოხვდნენ თურქეთის იურისდიქციის ფარგლებში.მიუხედავად იმისა, რომ მომჩივანები დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ თურქეთის მიერ ექსტერიტორიული იურისდიქციის განხორციელების წინასწარ დადგენას, საქმის ვითარებებიდან გამომდინარე მათი ბრალდებების დამტკიცების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ სადავო მოვლენების ზუსტი ადგილმდებარეობის დადგენა არ არის საჭირო, რადგან მთავრობამ უკვე აღიარა, რომ შვეულმფრენებიდან გახსნილმა ცეცხლმა იმსხვერპლა მომჩივანების ნათესავები...”

122. კიდევ ორ დამატებით საქმეში "ანდეროუ თურქეთის წინააღმდეგ" (Andreou v. Turkey (dec.), N 45653/99, 3 ივნისი 2008, და"სოლომოუ და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ" (Solomou and Others v. Turkey), N 36832/97, §§ 48-51, 24 ივნისი 2008), რომლებიც ეხება კვიპროსში გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბუფერულ ზონაში სიკვდილს, სასამართლომ ასევე აღიარა, რომ მსხვერპლნი მოექცნენ თურქეთის იურისდიქციის ფარგლებში, რადგან პირებს ესროლეს თურქეთის ან ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქეთის რესპუბლიკის (TRNC) შეიარაღებული ძალების/პოლიციის წევრებმა. საქმეში"ანდეროუ" (Andreou) (ციტირებული ზემოთ, გვ. 11) მან დაადგინა:

„მომჩივანებისგან განსხვავებით საქმეში "ბოლნაკოვიჩი და სხვები" (Banković and Others) (ციტირებული ზემოთ) იგი [მომჩივანი ამ კონკრეტულ საქმეში] იყო შესაბამისად კონვენციით გათვალისწინებული ტერიტორიის ფარგლებში.

აღნიშნულ გარემოებებში, მიუხედავად იმისა, რომ მომჩივანმა დაზიანებები მიიღო ტერიტორიაზე, რომელიც არ იყო თურქეთის მიერ კონტროლირებული, ხალხის ბრბოსთვის ცეცხლის გახსნა ახლო მანძილიდან, რაც პირდაპირი და უშუალო მიზეზი იყო ამ დაზიანებებისა, ისეთი იყო, რომ მომჩივანი უნდა ჩაითვალოს, როგორც თურქეთის „იურისდიქციაში“ მყოფი პირი კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში და რომ ეს შედეგად იწვევს მოპასუხე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას კონვენციის მიხედვით .”

123. საქმეში "ისსა და სხვები" (Issa and Others) (ციტირებული ზემოთ) სასამართლომ აღნიშნა, მათ შორის:

„71. უფრო მეტიც, სახელმწიფო შეიძლება იყოსანგარიშვალდებული კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების დარღვევისთვის იმ პირების მიმართ, რომლებიც იმყოფებიან სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, მაგრამ რომლებიც აღმოჩნდნენ, რომ იმყოფებიან ყოფილი სახელმწიფოს უფლებამოსილების და კონტროლის ქვეშ, ამ სახელმწიფოს აგენტების მეშვეობით, რომლებიც მოქმედებენ – კანონიერად თუ უკანონოდ – ამ უკანასკნელ სახელმწიფოში (იხ., შესაბამისი ცვლილებებით, საქმე "მ. დანიის წინააღმდეგ" (M.v.Denmark), საჩივარი N 17392/90, 1992 წლის 14 ოქტომბრის კომისიის გადაწყვეტილება, DR73, გვ. 193; საქმე "ილიჩ სანჩეს რამირესი საფრანგეთის წინააღმდეგ" (Illich Sanchez Ramirez v. France),საჩივარი N 28780/95, 1996 წლის 24 ივნისის კომისიის გადაწყვეტილება, DR 86, გვ. 155; საქმე "ქოარდი და სხვები აშშ-ს წინააღმდეგ" (Coard et al. v. the United States), ადამიანის უფლებათა ინტერ – ამერიკული კომისიის 1999 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილება, ანგარიში N109/99, საქმე N 10.951, §§ 37, 39, 41 და 43; მოსაზრებები, რომლებიც მიღებულია ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მიერ 1981 წლის 29 ივლისს, საქმეებში "ლოპეს ურგოსი ურუგვაის წინააღმდეგ" (Lopezurgos v. Uruguay) და "ჩელიბერტი დე კასიერგო ურუგვაის წინააღმდეგ" (Celiberti de Casariego v. Uruguay), NN52/1979 და 56/1979, შესაბამისად §§ 12.3 და 10.3). ანგარიშვალდებულება ასეთ სიტუაციებშიწარმოიქმნება იმ ფაქტიდან, რომ კონვენციის 1-ლი მუხლი არ შეიძლება განიმარტოს ისე, რომ საშუალება მიეცეს სახელმწიფო მხარეს, დაარღვიოს კონვენცია სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, რომელსაც ის ვერ დაარღვევდა საკუთარ ტერიტორიაზე (იქვე).”

12.4 ეს მიდგომა, რომელიც ასევე გამოყენებული იყო საქმეებში "ისააკი და სხვები" (Isaak and Others) (ციტირებული ზემოთ), "პადი და სხვები" (Pad and Others) (ციტირებული ზემოთ § 53), "ანდეროუ" (Andreou) (ციტირებული ზემოთ) და "სოლომოუ და სხვები" (Solomou and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 45), ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის კონცეფციას უფრო დახვეწილად და ფართოდ წარმოადგენს. შესაბამისად, საქმეში "მედვედევი და სხვები" (Medvedyev and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 64) სასამართლო ცალსახად იმეორებს, საქმეზე" ბანკოვიჩი და სხვები" (Banković and Others) მიღებულ გადაწყვეტილებაზე (ციტირებული ზემოთ) მითითებით, რომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა არ შეიძლება იყოს ჩართული „მყისიერ ექსტერიტორიულ მოქმედებასთან მიმართებით, რადგან კონვენციის 1-ლი მუხლის დებულებები არ აღიარებს იურისდიქციის „მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის" ცნებას”. ახლახანს მან გამოიყენა მსგავსი მიდგომა საქმეში" მ.ნ და სხვები" (M.N. and Others ) (ციტირებული ზემოთ, § 112), დაადგინა რა, რომ „უბრალო ფაქტი, რომ ეროვნულ დონეზე მიღებულ გადაწყვეტილებებმა ზეგავლენა მოახდინა საზღვარგარეთ მცხოვრები იმ პირების მდგომარეობაზე, ასევე არ იძლევა იმის საშუალებას, რომ დადგინდეს შესაბამისი სახელმწიფოს იურისდიქცია ამ პირებზე, რომლებიც იმყოფებიან მისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ.“

ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტებთან მიმართებით

125. მოცემულ შემთხვევაში სასამართლოს მოეთხოვება შეისწავლოს, სახელმწიფოს მიერ ექსტერიტორიული იურისდიქციის განხორციელების დასადგენად სასამართლოს მიერ პრეცედენტულ სამართალში გამოყენებული პირობები შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს შესრულებულად საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს განხორციელებულ სამხედრო ოპერაციებთან მიმართებით.

126. ამასთან დაკავშირებით თავიდანვე შეიძლება ჩაითვალოს, რომ სამხედრო ოპერაციების შემთხვევაში – მათ შორის, მაგალითად, შეიარაღებული თავდასხმების, დაბომბვების, ან საარტილერიო ცეცხლის ჩათვლით – რომლებიც განხორციელებულია საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს, ზოგადად არ შეიძლება საუბარი იყოს ტერიტორიის „ეფექტურ კონტროლზე". სწორედ ის არსებული სინამდვილე, რომელიც გამოიხატება შეიარაღებულ დაპირისპირებასა და ბრძოლაში მოწინააღმდეგეების სამხედრო ძალებს შორის, რომლებიც ცდილობენ დაამყარონ ტერიტორიაზე კონტროლი ქაოსის ხარჯზე ნიშნავს, რომ მოცემული ტერიტორია არ კონტროლდება. აღნიშნული შეესაბამება წინამდებარე საქმესაც იმის გათვალისწინებით, რომ ბრძოლების უმრავლესობას ადგილი ჰქონდა ტერიტორიებზე, რომელიც ადრე საქართველოს კონტროლქვეშ იმყოფებოდა (იხილეთ 111 -ე პუნქტი ზემოთ).

127. ამრიგად, წინამდებარე საქმეში უნდა განისაზღვროს, არსებობდა თუ არა „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ პირებზე (სავარაუდო დარღვევების უშუალო მსხვერპლებზე) სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად და რა ფარგლებში გამოიყენება ეს ტერმინები.

128. აღნიშნულთან დაკავშირებით, სასამართლო ამტკიცებს პირველ რიგში, რომ ხელშემკვრელი სახელმწიფოების მოქმედებები, რომლებიც განხორციელებულია, ან რომლებსაც გააჩნია შედეგები ტერიტორიის გარეთ, მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში შეიძლება გაუტოლდეს მათ მიერ მათი იურისდიქციის განხორციელებას კონვენციის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (იხ. საქმეები "ბანკოვიჩი და სხვები"(Banković and Others), ციტირებული ზემოთ, § 67; "ალ-სკეინი და სხვები" (Al‑Skeini and Others), ციტირებული ზემოთ, § 132; "გიუზელურთლუ და სხვები" (Güzelyurtlu and Others), ციტირებული ზემოთ, § 178 დასასრულს; და "მ.ნ. და სხვები" (M.N. and Others), ციტირებული ზემოთ, § 102).

129. „იურისდიქცია“ 1-ლი მუხლის მიხედვით არის ზღვრული კრიტერიუმი. იურისდიქციის გამოყენება არის აუცილებელი პირობა ხელშემკვრელი სახელმწიფოსთვის, რათა შესაძლებელი იყოს პასუხისმგებლობის დაკისრება მისთვის მიკუთვნებულ ქმედებებსა თუ უმოქმედობისთვის, რომელიც წარმოქმნის კონვენციაში განსაზღვრული უფლებებისა და თავისუფლებების დარღვევის ბრალდებას (იხ. საქმე "კატანი და სხვები" (Catan and Others), ციტირებული ზემოთ, § 103 და იქ ციტირებული პრეცენდენტული სამართალი; "გიზელურთლუ და სხვები" (Güzelyurtlu and Others), ციტირებული ზემოთ, § 178; და "მ.ნ და სხვები" (M.N. and Others), ციტირებული ზემოთ, § 97).

130. საქმეების უმეტესობაში, რომელიც სასამართლომ განიხილა მის მიერ გადაწყვეტილების გამოტანიდან საქმეზე "ბანკოვიჩი და სხვები"(Bankovićand Others) (ციტირებული ზემოთ), სასამართლომ დაადგინა, რომ გადამწყვეტი ფაქტორი სახელმწიფოს საზღვრებს გარეთ მყოფ ინდივიდებზე „სახელმწიფო აგენტის უფლებამოსილებასა და კონტროლის“ დამყარებაში იყო ფიზიკური ძალის და კონტროლის გამოყენება შესაბამისი პირების მიმართ (იხ., საქმე "ალ-სკეინი და სხვები" (Al-Skeini and Others), ციტირებული ზემოთ, § 136 დასასრულს და "მ.ნ. და სხვები" (M.N. and Others), ციტირებული ზემოთ, § 105).

131. მართლაც, სხვა საქმეებში, რომლებიც ეხება შესაბამისი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების/პოლიციის მიერ ცეცხლის გახსნას, სასამართლომ პირების მიმართ გამოიყენა „სახელმწიფო აგენტის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ ცნება ისეთ სცენარებთან დაკავშირებით, რომლებიც სცილდება დაპატიმრების ან დაკავების კონტექსტში განხორციელებული ფიზიკური ძალაუფლებისა და კონტროლის ფარგლებს (იხ. მაგალითად, საქმეები "ისსა და სხვები" (Issa and Others); "ისააკი და სხვები" (Isaak and Others);"პადი და სხვები" (Pad and Others); "ანდრეო" (Andreou); და"სალომოუ და სხვები" (Solomou and Others), ყველა ციტირებულია ზემოთ – იხილეთ 120-დან 123-მდე პუნქტები ზემოთ).

132. ამასთან, ეს საქმეები ეხებოდა იზოლირებულ და კონკრეტულ მოქმედებებს, რომლებიც მოიცავდნენ ,,სიახლოვის'' ელემენტს.

133. საპირისპიროდ ამისა, საომარი მოქმედებების აქტიური ეტაპი, რომლის განხილვაც მოეთხოვება სასამართლოს წინამდებარე საქმეში, საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში ძალიან განსხვავებულია, რადგან იგი ეხება დაბომბვას და საარტილერიო ცეცხლის გახსნას რუსეთის შეიარაღებული ძალების მხრიდან, რომლებიც ცდილობდნენ გამოეყვანათ მწყობრიდან (hors de combat) ქართული ჯარი და დაემყარებინათ კონტროლი ტერიტორიაზე, რომელიც შეადგენს საქართველოს ნაწილს.

134. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმეში "ბანკოვიჩი და სხვები" (Bankovićand Others) (ციტირებული ზემოთ) მან დაადგინა, რომ კონვენციის 1-ლი მუხლის სიტყვიერ ფორმულირებაში არ იყო გათვალისწინებული თეორია, რომ „ნებისმიერი, ვიზეც უაყოფითი ზემოქმედება იქონია ქმედებამ, რომელმაც შეიძლება დაადანაშაულოს ხელშემკვრელი სახელმწიფო, მსოფლიოს რომელ ნაწილშიც არ უნდა იყოს ეს ქმედება ჩადენილი ან იგრძნობოდეს მისი შედეგები, შესაბამისად „ექცევა“ აღნიშნული სახელმწიფოს „იურისდიქციაში“ კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისთვის” (იქვე, § 75). მან დაამატა, რომ იურისდიქციის ცნების ამგვარი განმარტებაიყო ტოლფასი იმისა, რომ მოხდა „გაიგივება პირის ხელშემკვრელი სახელმწიფოს იურისდიქციის ფარგლებში მოქცევის საკითხის დადგენისა იმ საკითხთან, შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს ეს პირი მსხვერპლად კონვენციით გარანტირებული უფლებების დარღვევის შედეგად. ეს წარმოადგენს დამოუკიდებელ და ერთმანეთისაგან განსხვავებულ მისაღებობის პირობებს, თითეული მათგანი უნდა იქნეს დაკმაყოფილებული ზემოხსენებული წესით მანამ, სანამ ინდივიდი შეძლებს კონვენციის დებულებების გამოყენებას ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიმართ” (იქვე, § 75 დასასრულს).

135. როგორც ზემოთ არის აღნიშნული (იხილეთ 124-ე პუნქტი ზემოთ), სასამართლომ გამოიყენა მსგავსი მიდგომა საქმეში "მედვედევი და სხვები" (Medvedyev and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 64) და "მ.ნ და სხვები" (M.N. and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 112).

136. სასამართლო წინამდებარე საქმეში სხვაგვარი გადაწყვეტილების მიღების მიზეზს ვერ ხედავს. ვალდებულება, რომელსაც 1-ლი მუხლი აკისრებს ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს, უზრუნველყონ ყველასთვის, მათი იურისდიქციის ფარგლებში, კონვენციით გარანტირებული უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა, არის, როგორც ზემოთ იყო მითითებული, მჭიდრო კავშირში „კონტროლის" ცნებასთან, იქნება ეს ინდივიდებზე „სახელმწიფო აგენტის უფლებამოსილება და კონტროლი", თუ სახელმწიფოს მიერ „ეფექტური კონტროლის" განხორციელება ტერიტორიაზე.

137. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო გადამწყვეტ მნიშვნელობას ანიჭებს იმ ფაქტს, რომ სწორედ არსებული სინამდვილე, რომელიც გამოიხატება შეიარაღებულ დაპირისპირებასა და ბრძოლაში მოწინააღმდეგე სამხედრო ძალებს შორის, რომლებიც ცდილობენ დაამყარონ ტერიტორიაზე კონტროლი ქაოსის ხარჯზე, მხოლოდ იმას კი არ ნიშნავს, რომ არ არსებობს ტერიტორიის „ეფექტური კონტროლი“, როგორც ზემოთ არის მითითებული (იხ. ზემოთ, 126-ე პუნქტი ), არამედ ასევე გამორიცხავს ინდივიდებზე „სახელმწიფო აგენტის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ ნებისმიერ ფორმას.

138. შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ის პირობები, რომლებიც მან გამოიყენა თავის პრეცედენტულ სამართალში, იმის დასადგენად, ჰქონდა თუ არა ადგილი სახელმწიფოს მიერ ექსტერიტორიული იურისდიქციის გამოყენებას, არ არის შესრულებული იმ სამხედრო ოპერაციებთან დაკავშირებით, რომელიც მან უნდა განიხილოს მიმდინარე საქმეში საომარი მოქმედებების აქტიური ეტაპის განმავლობაში, საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში.

139. ეს დასკვნა დასტურდება მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების პრაქტიკით, არ გადაუხვიონ და იმოქმედონ, კონვენციის მე -15 მუხლის შესაბამისად, ისეთ სიტუაციებში, როდესაც ისინი მონაწილეობენ საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში მათი საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ. სასამართლოს აზრით, ეს შეიძლება განიმარტოს ისე, რომ მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები, თვლიან რა, რომ ასეთ სიტუაციებში ისინი არ ახორციელებენ იურისდიქციას კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში, ამავე პოზიციას იცავს მოპასუხე მთავრობა წინამდებარე საქმეში.

140. მიუხედავად ამისა, სასამართლო მგრძნობიარეა იმ ფაქტის მიმართ, რომ კონვენციის 1-ლი მუხლის მიხედვით „იურისდიქციის” ცნების ასეთი განმარტება შეიძლება არადამაკმაყოფილებელად ჩათვალონ მოპასუხე სახელმწიფოს ქმედებებისა და უმოქმედობის სავარაუდო მსხვერპლებმა, საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე, საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, მისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ, მაგრამ სხვა ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, აგრეთვე იმ სახელმწიფომ, რომლის ტერიტორიაზეც მიმდინარეობს აქტიური საომარი მოქმედებები.

141. ამასთან, განსაკუთრებით სავარაუდო მსხვერპლთა დიდი რაოდენობისა და სადავო ინციდენტების, წარმოდგენილი მტკიცებულებების მასშტაბის, შესაბამისი გარემოებების დადგენის სირთულის და იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ამგვარი სიტუაციები უპირატესად რეგულირდება კონვენციის ნორმებისგან განსხვავებული იურიდიული ნორმებით (კერძოდ, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლით ან შეიარაღებული კონფლიქტის სამართლით), სასამართლო მიიჩნევს, რომ მას არ შეუძლია ჩამოაყალიბოს საკუთარი პრეცედენტული სამართალი „იურისდიქციის" ცნების დღემდე დამკვიდრებული გაგების მიღმა.

142. თუ, როგორც წინამდებარე საქმეში, მოპასუხე სახელმწიფოს ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ მიმდინარე საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, შეიარაღებული აგრესიის და აქტიური საომარი მოქმედებების შეფასების ამოცანა უნდა დაეკისროს სასამართლოს, მაშინ ხელშემკვრელმა მხარეებმა უნდა უზრუნველყონ აუცილებელი სამართლებრივი საფუძველი ამგვარი ამოცანის შესრულებისთვის.

143. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო ამტკიცებს, რომ ეს არ ნიშნავს იმას, რომ სახელმწიფოებს შეუძლიათ იმოქმედონ ნებისმიერი სამართლებრივი ჩარჩოს მიღმა; როგორც ზემოთ არის აღნიშნული, ისინი ვალდებულნი არიან, ასეთ კონტექსტში დაიცვან საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დეტალური წესები.

144. ყველა აღნიშნული ფაქტორის გათვალისწინებით, სასამართლო ასკვნის, რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) მომხდარი მოვლენები არ შედიოდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის. შესაბამისად, საჩივრის ეს ნაწილი უნდა იქნეს ცნობილი მიუღებლად, კონვენციის 35-ე მუხლის მე -3 (a) და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

V. ოკუპაციის ეტაპი საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულება)

145. მომჩივანი მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მკვლელობები, არასათანადო მოპყრობა, ძარცვა და სახლების გადაწვა განხორციელდა რუსეთის შეიარაღებული ძალებისა და სამხრეთ ოსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ სამხრეთ ოსეთში და მიმდებარე „ბუფერულ ზონაში". ასეთმა მოქმედებებმა გამოიწვია კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლების და No 1 ოქმის 1-ლი მუხლის დარღვევა.

იურისდიქცია

146. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მართალია ეს საჩივრები ეხება მხოლოდ სამხრეთ ოსეთში და „ბუფერულ ზონაში” მომხდარ მოვლენებს, იგი ასევე განიხილავს, ახორციელებდა თუ არა რუსეთის ფედერაცია „ეფექტურ კონტროლს” აფხაზეთზე, საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, რადგან ეს წინასწარი საკითხია No 4 ოქმის მე -2 მუხლისა და No 1ოქმის მე -2 მუხლის მიხედვით საჩივრებთან დაკავშირებით (იხ. 292-დან 295-მდე და 312-ე პუნქტები ქვემოთ).

მხარეთა წარდგინენები

მომჩივანი მთავრობა

147. მომჩივანმა მთავრობამ აღნიშნა, რომ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა და კვლავ ახორციელებს ეფექტურ კონტროლს სამხრეთ ოსეთში, შემდეგი საშუალებების გამოყენებით: საომარი კონტინგენტის ყოფნა, რუსი სახელმწიფო მოხელეების დანიშვნა ძირითად პოსტებზე მთავრობასა და ადმინისტრაციებში, რაც არ გამხდარა სადავო მოპასუხე მთავრობის მიერ, დაფინანსების უზრუნველყოფა, სამხრეთ ოსეთის მოქალაქეებისთვის რუსული პასპორტების გაცემა და მათთვის 2000 წლიდან რუსეთში თავისუფალი შესვლის უფლების მინიჭება მაშინ, როდესაც კვლავ გრძელდებოდა ქართველებისთვის ვიზების მოთხოვნა. გარდა ამისა, ორმხრივი შეთანხმებების საფუძველზე სამხრეთ ოსეთის მიმართ გამოიყენებოდა რუსეთის ფედერაციის კანონი.

გარდა ამისა, მათი მოსაზრებების წარდგენის დღიდან, რუსეთის ფედერაცია კვლავ ახორციელებდა ეფექტურ კონტროლს სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიის უმეტეს ნაწილზე. 2014 წლის 20 დეკემბერს სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებამ გამოაქვეყნა რუსეთის ფედერაციასთან ალიანსისა და ინტეგრაციის შესახებ „შეთანხმების” პროექტი[18], რომელიც ითვალისწინებდა შეიარაღებული ძალებისა და უსაფრთხოების სააგენტოების გაერთიანებას და კანონმდებლობის გაერთიანებას ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ სფეროში.

და ბოლოს, კონფლიქტის შემდეგ კვლავ გრძელდებოდა რუსი სახელმწიფო მოხელეების დეფაქტო ადმინისტრაციის მთავარ პოსტებზე დანიშვნა, მათ შორის პრემიერ მინისტრის, თავდაცვის მინისტრის პოსტებზე და სამხრეთ ოსეთის მთავრობის სხვა მნიშვნელოვან პოსტებზე.

148. მომჩივანმა მთავრობამ ასევე აღნიშნა, რომ ისევე, როგორც სამხრეთ ოსეთის შემთხვევაში, აფხაზეთში ეფექტური კონტროლი რუსეთის ფედერაციის მიერ განხორციელდა და კვლავ ხორციელდება მისი პირდაპირი მონაწილეობით დეფაქტო მმართველობაში, რაც კონკრეტულად გამოიხატება შემდეგში: რუსეთის სახელმწიფო მოხელეების მიერ მთავარი პოსტების დაკავება, შეიარაღებულ ძალებზე პირდაპირი კონტროლის განხორციელება სარდლების დანიშვნის გზით, სამხედრო ნომრების მნიშვნელობა, სამხედრო ბაზების არსებობა, მნიშვნელოვანი ფინანსური მხარდაჭერის უზრუნველყოფა, ინფრასტრუქტურაში ინვესტიციები, რუსეთის მოქალაქეობის მინიჭება და საზღვრების გახსნა რუსეთის ფედერაციასთან, ადმინისტრაციული საზღვრების კონტროლი და რუსეთის კანონის გამოყენება აფხაზეთის ტერიტორიაზე.2014 წლის 24 ნოემბერს რუსეთსა და აფხაზეთის დეფაქტო რეჟიმს შორის ხელი მოეწერა სამხედრო ხელშეკრულებას ალიანსისა და სტრატეგიული პარტნიორობის შესახებ.

149. და ბოლოს, მომჩივანმა მთავრობამ აღნიშნა, რომ კონფლიქტის დასრულების შემდეგაც რუსეთის ფედერაცია აგრძელებდა თავისი ჯარების დისლოკაციას სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ფარგლებს გარეთ მდებარე ტერიტორიებზე („ბუფერული ზონა") და იქ ახორციელებდა ეფექტურ უფლებამოსილებას და კონტროლს. რუსეთის სამხედრო ძალები სრულად არ იყო გაყვანილი საქართველოს ტერიტორიიდან; ისინი განაგრძობდნენ, მათ შორის, სოფელ პერევის ოკუპაციას 2010 წლის ოქტომბრამდე.

მოპასუხე მთავრობა

150. მოპასუხე მთავრობამ უპასუხა, რომ რუსეთის ფედერაციას არ განუხორციელებია არანაირი ეფექტური კონტროლი სამხრეთ ოსეთზე, კონფლიქტის აქტიური ეტაპის შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ მან მნიშვნელოვანი სამხედრო ძალაიქ დატოვა.2008 წლის 12 აგვისტოს შემდეგ, რუსული ჯარები ძირითადად საქართველოს მხრიდან თავდასხმების აღკვეთას ცდილობდნენ.კონფლიქტის ზონაში სიტუაცია არ დარეგულირდა 20 აგვისტომდე. ამ დღეს რუსმა ჯარებმა განბლოკეს გორისკენ მიმავალი გზები და უკან გაიყვანეს ჯარები იმ ტერიტორიისკენ, რომელიც შემდეგ „ბუფერული ზონა" გახდა.22 აგვისტოსთვის, 18 საკონტროლო გამშვები პუნქტი შეიქმნა ამ ზონის პერიმეტრის გასწვრივ, რომელთაგან რვა საქართველოს ტერიტორიაზე იყო, ხოლო ათი მათგანი საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთს შორის „საზღვრის“ გასწვრივ.

22 აგვისტოსთვის რუსეთის სამხედრო ძალების პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობამ 14 901-სს მიაღწია. აღჭურვილობამ შეადგინა 119 ტანკი, 597 საბრძოლო ჯავშანტექნიკა, 180 საარტილერიო სისტემა და 94 საჰაერო თავდაცვის სისტემა. სამხედრო ძალების პირადი შემადგენლობიდან მხოლოდ 600 სამხედრო მოსამსახურე იყო განთავსებული „ბუფერულ ზონაში“. რუსული ჯარების უმეტესობა კონცენტრირებული იყო სამხრეთ ოსეთში, რადგან რთული იყო იმის დადგენა, თუ რომელი მიმართულებიდან შეიძლებოდა დაეწყო საქართველოს შემდგომი შეტევა.

მის თავდაპირველ განცხადებებში მოპასუხე მთავრობამ მიუთითა, რომ „რუსული ძალები თანდათან გადიოდნენ „ბუფერული ზონიდან „23 აგვისტოდან, გარდა 693-ე მექანიზებული პოლკისა, რომელიც უსაფრთხოების მიზნით განაგრძობდა იქ დგომას სამხრეთ ოსეთთან ერთობლივი სამხედრო ბაზის შექმნამდე, როგორც ეს განმარტებულია ქვემოთ. აღნიშნული პოლკი შედგებოდა 4,307 სამხედრო მოსამსახურისგან, 33 ტანკის, 220 ქვეითთასაბრძოლო მანქანის, 30 საარტილერიო სისტემის და 14 საჰაერო თავდაცვის სისტემისგან.მისი მთავარი ფუნქცია იყო მზადყოფნის მაღალი დონის შენარჩუნება ქართული შეიარაღებული ძალების ნებისმიერ შეტევასთან გასამკლავებლად და შესაჩერებლად.

ამასთან დაკავშირებით, სასამართლოს 2017 წლის 7 ივლისის თხოვნის საფუძველზე, მოპასუხე მთავრობამ 2017 წლის 29 სექტემბერს წარადგინა პასუხი, რაც გამორიცხავდა მის წინა განცხადებებს. მან აღნიშნა, სხვა საკითხებთან ერთად, რომ „23 აგვისტოდან რუსეთის სამხედრო ძალებმა თანდათანობით დაიწყო უკან დახევა რუსეთის ფედერაციის მიმართულებით, გარდა 693-ე მექანიზებული პოლკისა, რომელიც უსაფრთხოების მიზნით განაგრძობდა სამხრეთ ოსეთში დისლოცირებას სამხრეთ ოსეთთან ერთობლივი სამხედრო ბაზის შექმნამდე, როგორც ეს განმარტებულია ქვემოთ. აღნიშნული პოლკი შედეგებოდა 4,307 სამხედრო მოსამსახურისგან, 33 ტანკის, 220 ქვეითთა საბრძოლო მანქანის, 30 საარტილერიო სისტემის და 14 საჰაერო თავდაცვის სისტემისგან.“

ასევე, 2008 წლის 8 ოქტომბერს, საფრანგეთისა და რუსეთის პრეზიდენტებს შორის მიღწეული შეთანხმებების შესაბამისად, დაიწყო რუსეთის საკონტროლო გამშვები პუნქტების მოხსნა „ბუფერული ზონიდან” (გარდა სოფელი პერევისა). 10 ოქტომბრისთვის რუსეთის ფედერაციამ დაასრულა თავისი ჯარების სამხრეთ ოსეთიდან გაყვანა და იქ მხოლოდ ზემოხსენებული 693-ე მექანიზებული პოლკი დატოვა.

სამხედრო ბაზა N 4 შეიქმნა სამხრეთ ოსეთში, 2010 წლის 7 აპრილს, რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკას შორის, სამხრეთ ოსეთში გაერთიანებული რუსული სამხედრო ბაზის შესახებ შეთანხმების ხელმოწერის შემდეგ.იგი მოიცავდა 3,285 სამხედრო მოსამსახურეს და ჰქონდა 305 ერთეული სამხედრო ტექნიკა. ზემოხსენებული ხელშეკრულების თანახმად, სამხედრო ბაზის პერსონალსა და მისი კონტრაქტორებს მოეთხოვებოდათ დამორჩილებოდნენ სამხრეთ ოსეთის კანონებს და თავი შეეკავებინათ სამხრეთ ოსეთის საშინაო საქმეებში ნებისმიერი ჩარევისგან.

მოპასუხე მთავრობამ დაამატა, რომ რუსეთის ფედერაციის საერთო მხარდაჭერა გამოიყენებოდა სამხრეთ ოსეთთან დადებული შეთანხმებების შესაბამისად, სამხრეთ ოსეთის მოსახლეობის კეთილდღეობის ძირითადი სტანდარტების უზრუნველსაყოფად. საქართველოს ევალებოდა ეჩვენებინა რეალური კავშირი სავარაუდო დარღვევებსა და რუსეთის მხარდაჭერის ნებისმიერ ზომას შორის, მაგრამ გამოითქვა მოსაზრება, რომ ასეთი კავშირი არ შეიძლებოდა არსებობდეს, რადგან ყველანაირი დახმარება უზრუნველყოფილი იყო ჰუმანიტარული მიზნებისთვის და იმისათვის, რომ ადგილობრივი მოსახლეობისთვის უზრუნველყოფილი ყოფილიყო უსაფრთხოება. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ასეთი მხარდაჭერა მხოლოდ ხელს შეუწყობდა მართლწესრიგის დამყარებას და იმედია დაეხმარება ყველა ლტოლვილის უსაფრთხო დაბრუნებას მას შემდეგ, რაც საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთს შორის საკითხის სათანადო პოლიტიკური გადაწყვეტა მოიძებნება. 2008 წელს, რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტისა და მთავრობის გადაწყვეტილებების შესაბამისად, საგანგებო სიტუაციების სამინისტრომ (EMERCOM) გაატარა კომპლექსური ზომები სამხრეთ ოსეთის აღსადგენად, რომელსაც სასტიკი ზიანი მიადგა საქართველოს აგრესიით.

და ბოლოს, რუსეთის ფედერაციას არ გამოუყენებია „ფიზიკური ძალა და კონტროლი" კონვენციის დარღვევის შედეგად არცერთ სავარაუდო მსხვერპლზე სამხრეთ ოსეთში, 2008 წლის 12 აგვისტოდან.

151. მოპასუხე მთავრობამ ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის ფედერაცია არ ახორციელებდა რაიმე ეფექტურ კონტროლს აფხაზეთზე შეიარაღებული კონფლიქტის დასრულების შემდეგ. პირიქით, აფხაზეთს ჰყავდა ძლიერი და დამოუკიდებელი მთავრობა, რომელიც თავად წყვეტდა თავის საქმეებს. 2010 წლის 17 თებერვალს რუსეთის ფედერაციამ და აფხაზეთმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომელიც რუსეთის ფედერაციას აძლევს საშუალებას, განალაგოს სამხედრო ბაზა აფხაზეთში. აფხაზეთში შეიქმნა სამხედრო ბაზა N 7 ამ შეთანხმების შესაბამისად, 3 923 სამხედრო მოსამსახურით და 873 ერთეული სამხედრო ტექნიკით. შეთანხმება, რომელიც ეხებოდა ამ სამხედრო ბაზის შექმნას, სპეციალურად ითვალისწინებდა, რომ სამხედრო ბაზის ყველა პერსონალს და კონტრაქტორს უნდა დაეცვათ აფხაზეთის კანონები და თავი შეეკავებინათ აფხაზეთის შიდა საქმეებში ნებისმიერი ჩარევისგან.

რუსეთის ფედერაცია არ ახორციელებდა კონტროლსაფხაზეთის „საზღვრებზე".აფხაზეთის რესპუბლიკასა და რუსეთის ფედერაციას შორის „სასაზღვრო" კონტროლის შესახებ თანამშრომლობის შეთანხმების თანახმად (ძალაშია 2010 წლის 21 ივნისიდან), რუსეთი დაეხმარა აფხაზეთის მთავრობას გარკვეული ინფრასტრუქტურისა და პერსონალის უზრუნველყოფით, აფხაზეთის კანონის საფუძველზე ჩატარებული „სასაზღვრო"კონტროლის ხელშესაწყობად. რუსი სამხედრო მოსამსახურეები აფხაზეთში ემორჩილებოდნენ ადგილობრივ კანონებს და არ ახორციელებდნენ იქ რუსეთის სუვერენულ იურისდიქციას.

რაც შეეხება აფხაზეთის ფინანსურ და სხვა სახის დახმარებას, იგი მსგავსი იყო სამხრეთ ოსეთისთვის გაწეული დახმარებისა, იმ გამონაკლისით, რომ აფხაზეთში გაზის მიწოდება არ ხდებოდა.

რუსეთის ფედერაციამ საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს მეშვეობით ასევე უზრუნველყო არაფულადი დახმარება. და ბოლოს, რუსეთის ფედერაციას არ გამოუყენებია „ფიზიკური ძალა და კონტროლი" კონვენციის დარღვევის არცერთ სავარაუდო მსხვერპლზე სამხრეთ ოსეთში, 2008 წლის 12 აგვისტოდან.

152. მოპასუხე მთავრობამ დაამატა, რომ რუსეთის ფედერაციას არ განუხორციელებია ეფექტური კონტროლი ქალაქ გორზე 2008 წლის 12 – დან 22 აგვისტომდე შუალედში.კერძოდ, 2008 წლის 12 აგვისტო იყო გარდამავალი დრო საქართველოსა და რუსეთის სამხედრო კონტროლს შორის. რუსეთის სამხედრო ძალები ძირითადად განლაგებული იყო ქალაქ გორის გარეთ და როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ, 12 – დან 22 აგვისტომდე პერიოდში, რუსულმა ჯარებმა გადაკეტეს მხოლოდ ქალაქისკენ მიმავალი მთავარი გზები, რათა უსაფრთხო ოპერაციების ჩატარების შესაძლებლობა ჰქონოდათ ქალაქის მიმდებარე რამდენიმე სამხედრო ბაზაზე. გორის გარშემო დაახლოებით 300-მდე სამხედრო პერსონალი და 30 ერთეულამდე სამხედრო ტექნიკა იყო განლაგებული. პარალელურად რუსეთის სამხედრო ძალები ცდილობდა მათი სამხედრო პოზიციის კონსოლიდაციას ფრონტის ხაზის გასწვრივ საკონტროლო გამშვები პუნქტების შექმნის მეშვეობით. ამის მიუხედავად, ამ ღონისძიებებმა ვერ მისცა მათ „ბუფერულ ზონაზე“ ეფექტური კონტროლის განხორციელების შესაძლებლობა იმ თვალსაზრისით, რომ მათ არ შეეძლოთ აღეკვეთათ სამხრეთ ოსების მიერ ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევები ქართველებთან მიმართებით, მთელი უსაფრთხოების ზონის მასშტაბით. უფრო მეტიც, საკონტროლო გამშვებ პუნქტებზე რუსულ ძალებს ჰქონდა საქართველოს ძალების ნებისმიერი პროგრესირების შესახებ გამაფრთხილებელი ინფორმაციის გაცემისა და მათი შეჩერების ფუნქცია, რაც აფერხებდა გადამწყვეტ რეაგირებას რუსი ძალების მხრიდან, რომლებიც მზად იყვნენ უკან დასახევად.

უფრო მეტიც, 2008 წლის 2 სექტემბრის შემდეგ, რუსეთის ფედერაციას არ განუხორციელებია ეფექტური კონტროლი „ბუფერული ზონის” რომელიმე ნაწილზე, იმ თვალსაზრისით, რომ მათ არ შეეძლოთ აღეკვეთათ სამხრეთ ოსების მიერ ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევები ქართველების წინააღმდეგ ზემოთ აღწერილი მიზეზების გამო (ჯარების მხოლოდ მცირე რაოდენობა იყო განლაგებული სადამკვირვებლო პუნქტებზე, ზონის პერიმეტრის გაყოლებაზე).

უსაფრთხოების ზონაში რუსეთის სამხედრო პოსტების ფუნქცია იყო საქართველოს მხრიდან შემდგომი აგრესიის აღკვეთა, კონტროლის ზონაში საქართველოს სამხედრო ძალებისთვის ხელის შეშლა, რათა მათ არ დაებრუნებინათ კონტროლი თავიანთ სამხედრო ბაზებსა და იარაღის შესანახ ობიექტებზე, აგრეთვე რუსეთის სამხედრო ინფრასტრუქტურის დაცვა. 22 აგვისტოს, როდესაც შეიქმნა „ბუფერული ზონა”, რუსი სამხედრო მოსამსახურეები იქ იყვნენ დისლოცირებულნი (ძირითადად პერიმეტრის გაყოლებაზე) ქართული სამხედრო ძალების ან მადესტაბილიზირებელი დანაყოფების „ბუფერულ ზონაში” დაბრუნების აღკვეთის საშუალებით უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. ისინი ასევე მონაწილეობდნენ განაღმვის ოპერაციებში.

„ბუფერულ ზონაში” რუსი სამხედრო პერსონალი იყო დაახლოებით 600 რეგიონში (იხილეთ ზემოთ). 2008 წლის 9 ოქტომბრისთვის სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მოსაზღვრე საქართველოს რეგიონებიდან გაყვანილი იყო მთელი სამხედრო პერსონალი და ტექნიკა (გარდა სოფელ პერევისა).

და ბოლოს, რუსეთის ფედერაციას არ გამოუყენებია „ფიზიკური ძალა და კონტროლი" კონვენციის დარღვევის არცერთ სავარაუდო მსხვერპლზე „ბუფერულ ზონაში“, 2008 წლის 12 აგვისტოს შემდეგ.

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

რუსი სამხედროების კონტინგენტი

153. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიში[19] (ტომი I, გვ. 21-22):

„17....საბოლოოდ, 10-დან 11 აგვისტომდე პერიოდში, ღამით საქართველოს სამხედრო ძალების უმეტესობა გავიდა სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიიდან. მათ მოჰყვა რუსული ჯარი, რომლებიც საქართველოს ტერიტორიაზე უფრო ღრმად შევიდა, როგორც სამხრეთ ოსეთის, ასევე აფხაზეთის ადმინისტრაციული საზღვრების გადაკვეთით და სამხედრო პოსტები შექმნეს საქართველოს რიგ ქალაქებში, მათ შორის გორში, ზუგდიდში, სენაკსა და ფოთში. სამხედრო საომარი მოქმედებების ბოლო ეტაპის განმავლობაში, აფხაზური სამხედრო ნაწილები, რომლებსაც რუსეთის სამხედრო ძალები უჭერდა მხარს, თავს დაესხნენ ზემო კოდორის ხეობაში მდებარე ქართულ პოზიციებს და აიღეს ეს ტერიტორია, რომელიც ქართულმა სამხედრო კონტიგენტმა და ადგილობრივი ქართველი მოსახლეობის უმეტესობამ დატოვა 2008 წლის 12 აგვისტოსთვის.

18....12 აგვისტოს საფრანგეთის პრეზიდენტი ნიკოლა სარკოზი, ევროპის საბჭოს თავმჯდომარის რანგში, გაემგზავრა მოსკოვსა და თბილისში, სამხედრო საომარი მოქმედებების შეჩერების მიზნით.ექვსპუნქტიანი ცეცხლის შეწყვეტის გეგმა იქნა შეთანხმებული, რომელიც ითვალისწინებდა მათ შორის, საომარი მოქმედებების დაუყოვნებლივ შეწყვეტას და სამხედრო ძალების გაყვანას შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყებამდე დაკავებულ პოზიციებზე. თუმცა, გადმოცემით რუსეთის და სამხრეთ ოსეთის სამხედრო კონტიგენტები განაგრძობდნენ პროგრესირებას რამდენიმე დღის განმავლობაში, აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის გამოცხადების შემდეგ და მათ მოახდინეს დამატებითი ტერიტორიების ოკუპაცია, მათ შორის ახალგორის რაიონისა, რომელიც საქართველოს მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტამდე, მიუხედავად იმისა, რომ იგი სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ საზღვრებში მდებარეობს, რადგან საზღვრებმა საბჭოთა პერიოდის დროს გადმოიწია. რუსული ჯარების უმეტესობა გავიდა მათ მიერ დაკავებული პოზიციებიდან სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ადმინისტრაციულ საზღვრებს მიღმა 22 აგვისტოს შემდეგ, ზოგი მათგანი კი მხოლოდ მას შემდეგ, რაც 2008 წლის 8 სექტემბერს მოსკოვში გაფორმდა შესრულების შესახებ შეთანხმება, ან კიდევ უფრო მოგვიანებით, 2008 წლის ოქტომბრის დასაწყისისთვის....”

154. „ჰუმან რაითს ვოჩის" ანგარიში, „ცეცხლის ალში: ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და მსხვერპლად ქცეული მშვიდობიანი მოსახლეობაკონფლიქტის დროს სამხრეთ ოსეთში”, 2009 წლის 22 იანვარი:

„3.7 რუსეთის, როგორც ოკუპანტი ძალის პასუხისმგებლობა (გვ. 123, როგორც შემდგომშია)

როდესაც რუსეთის სამხედრო ძალები შევიდა საქართველოში, მათ შორის სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში, რომლებიც საქართველოს იურიდიული უფლებრივი სტატუსის მქონე ნაწილებია, მათ ეს გააკეთეს საქართველოს თანხმობის ან საქართველოსთან შეთანხმების გარეშე. ამიტომ საერთაშორისო ჰუმანიტარული კანონი ოკუპაციის შესახებ ვრცელდებოდა რუსეთზე, როგორც ოკუპანტ ძალაზე, რადგან მან ეფექტური კონტროლი მოიპოვა საქართველოს ტერიტორიის ნაწილებზე (იხ. ზემოთ, თავი 1.2). ცხინვალი და სამხრეთ ოსეთის დანარჩენი ნაწილი დღემდე უნდა ჩაითვალოს რუსეთის კონტროლის ქვეშ მას შემდეგ, რაც 10 აგვისტოს ქართულმა ძალებმა ოფიციალურად უკან დაიხიეს. გორის რაიონის სოფლები რუსეთის კონტროლქვეშ მოექცნენ, რადგან 12 აგვისტოს რუსეთის სამხედრო ძალები გადაადგილდა მათი გავლით.ქალაქი გორი უნდა ჩაითვალოს რუსეთის ეფექტური კონტროლის ქვეშ, მინიმუმ 12 ან 13 აგვისტოდან 22 აგვისტომდე პერიოდში, როდესაც რუსეთის ჯარებმა დაიხია უკან ჩრდილოეთით, სამხრეთ ოსეთის მიმართულებით.რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთის მიმდებარე ტერიტორიის ოკუპაცია დასრულდა მაშინ, როდესაც 10 ოქტომბერს რუსეთის ჯარმა დაიხია სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული საზღვრის მიმართულებით.”

155. „ამნესტი ინტერნეიშენალის" ანგარიში, მშვიდობიანი მოსახლეობა ცეცხლის ხაზზე: საქართველო-რუსეთის კონფლიქტი“, 2008 წლის ნოემბერი: მის ანგარიშში (გვ. 10) „ამნესტი ინტერნეიშენალმა" აღნიშნა, რომ შუამავლობით ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგაც კი, რუსეთის ფედერაცია განაგრძონდა ჯარების დისლოკაციას სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის გარეთ მდებარე ტერიტორიებზე. ანგარიშის შესაბამის ამონარიდში წერია: „რუსეთის შეიარაღებული ძალები აგრძელებდნენ კონტროლის შენარჩუნებას ე.წ. „ბუფერულ”‑ან „უსაფრთხოების ზონებზე", რომელიც ოქტომბრის მეორე კვირამდე გასცდა სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის1990 წელს არსებულ საზღვრებს” (გვ. 29).

რუსეთის ფედერაციის ურთიერთობა სამხრეთ ოსეთთან და აფხაზეთთან

156. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშში აღწერილია რუსეთის ფედერაციის ურთიერთობა სამხრეთ ოსეთთან და აფხაზეთთან – და კერძოდ, სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის უსაფრთხოების ძალებთან – შემდეგი სახით:

1.შეიარაღებულ კონფლიქტამდე (ტომიII, გვ. 18-19 და 127-35):

„მცოცავი ანექსია’’

საქართველოს პრეტენზია მისი კონფლიქტის ზონებში მიმდინარე სამშვიდობო ოპერაციებში რუსეთის დომინანტურ როლთან დაკავშირებით ძირითადად მოტივირებული იყო იმ გაგებით, რომ რუსეთს წვლილი სამხრეთ კავკასიაში კონფლიქტების მართვაში იყო არა „მშვიდობის შენარჩუნებისთვის, არამედ მათი ნაწილებად დაყოფისთვის”. რუსეთი განიხილებოდა, როგორც პროტაგონისტი, რომელსაც ევალებოდა კონფლიქტების გაყინულ მდგომარეობაში შენარჩუნება რეგიონში, „კონტროლირებადი არასტაბილურობის" შესანარჩუნებლად იმისათვის, რომ მოეხდინა მისი საკუთარი ძალის დემონსტრირება სამხრეთ კავკასიაში. გარდა ამისა, რუსეთი ხელს უწყობდა აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის პროგრესირებად ანექსიას ამ ტერიტორიების ინტეგრირებით მის ეკონომიკურ, იურიდიულ და უსაფრთხოების სივრცეში. ამ ტერიტორიების ღია ანექსიას ხელი ეშლებოდა რამდენიმე დაბრკოლების გამო, დაწყებული რუსეთის სამხედრო კონფლიქტით ჩეჩნეთში, დამთავრებული მისი დაინტერესებით, რომ თავიდან აეცილებინა დასავლეთთან მასიური დაპირისპირება.

რუსეთის ასეთი პოლიტიკის მეზობელი სახელმწიფოების სეპარატისტული სუბიექტების საკუთარ იურისდიქციაში ინტეგრაციის ყველაზე ნათელი დემონსტრირება იყო „პასპორტიზაცია”, რუსული პასპორტების და რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეობის მინიჭება აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის მაცხოვრებლებისთვის.

ამ კონტექსტში, 2007 წელს რუსეთმა გადაუხადა აფხაზეთის მაცხოვრებლებს ჯამში 590 მილიონი რუბლი პენსიის სახით და 100 მილიონი რუბლი გამოუყო სამხრეთ ოსეთს, სადაც არაქართველი მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა უკვე იყო რუსული პასპორტების მფლობელი.

რუსი პოლიტიკური ანალიტიკოსების კომენტარების თანახმად, მოსკოვი იყენებდა ეკონომიკურ საშუალებებს რითაც „ცდილობდა გაეფრთხილებინა საქართველო, არ ეცადა არაღიარებული რესპუბლიკების ძალით უკან დაბრუნება”.

„მცოცავი ანექსიის" კიდევ ერთი ასპექტი იყო ის ფაქტი, რომ სეპარატისტული მთავრობები და უსაფრთხოების ძალები რუსეთის თანამდებობის პირებით იყო დაკომპლექტებული. რუსეთმა დანიშნა თავისი ყოფილი სამოქალაქო და სამხედრო ლიდერები, რათა ემსახურათ მთავარი პოსტებზე აფხაზეთში და განსაკუთრებით სამხრეთ ოსეთში, მათ შორის აფხაზეთის(სულთან სოსნალიევი) და სამხრეთ ოსეთის (ანატოლი ბარანკევიჩი) დეფაქტო თავდაცვის მინისტრების და აფხაზეთის გენერალური შტაბის დეფაქტო უფროსის (გენერალ ლეიტენანტი გენადი ზაიცევი) ჩათვლით.რუსმა ჟურნალისტმა ჯულია ლატინინამ ერთხელ აღწერა ძალოვანი ელიტა სამხრეთ ოსეთში, როგორც სუკ-ის გენერლებისა და ოსი მეწარმეების ერთობლივი საწარმო, რომლებიც იყენებენ მოსკოვის მიერ საქართველოს წინააღმდეგ ბრძოლისთვის გამოყოფილ ფულს.

...

3.ეფექტური მთავრობა

...

სამხრეთ ოსეთი

სამხრეთ ოსეთმა ახალი კონსტიტუციური წესრიგი უკვე დაამყარა 1993 წელს, ხოლო განახლებული ფორმით 2001 წელს, აღმასრულებელი, საკანონმდებლო და სასამართლო ხელისუფლების მიმართულებებით. ამის მიუხედავად, არსებობს მრავალი ეჭვი სისტემის ეფექტურობასა და დამოუკიდებლობასთან დაკავშირებით .

პირველ რიგში, რადგან სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები ადამიანების უმრავლესობამ რუსეთის მოქალაქეობა მიიღო, რუსეთს შეუძლია მოითხოვოს პერსონალური იურისდიქცია მათზე ...რუსეთის კონსტიტუციური სამართლის თვალსაზრისით, სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეების იურიდიული სტატუსი ძირითადად იგივეა, რაც რუსეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეების იურიდიული სტატუსი.

მეორე – და რაც კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია – რუსეთის თანამდებობის პირებს უკვე ჰქონდათ დეფაქტო კონტროლი სამხრეთ ოსეთის ინსტიტუტებზე შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყებამდე, განსაკუთრებით კი უშიშროების სამსახურის ინსტიტუტებსა და უშიშროების ძალებზე.დეფაქტო მთავრობა და „თავდაცვის" „შინაგან საქმეთა" და „სამოქალაქო თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების" სამინისტროები, "სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი", „სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სამსახურები", „პრეზიდენტის ადმინისტრაცია" – სხვებს შორის – მეტწილად დაკომპლექტებული იყვნენ რუსეთის წარმომადგენლებით, ან რუსეთის მოქალაქეობის მქონე სამხრეთ ოსეთის მაცხოვრებლებით, რომლებიც ადრე მუშაობდნენ მსგავს თანამდებობებზე ცენტრალურ რუსეთში, ან ჩრდილოეთ ოსეთში. სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუციის თანახმად, ეს თანამდებობის პირები უშუალოდ პასუხისმგებელნი არიან სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო პრეზიდენტის, როგორც „სახელმწიფოს მეთაურის“ და აღმასრულებელი ხელისუფლების წინაშე ( კონსტიტუციის 47-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი).მაინც ამ კონსტიტუციური ანგარიშვალდებულების მიუხედავად, ის ფაქტი, რომ გადამწყვეტი მნიშვნელობის მქონე თანამდებობები სამხრეთ ოსეთის უშიშროების სტრუქტურებში ეკავათ რუსეთის წარმომადგენლებს , ან სამხრეთ ოსეთის მაცხოვრებლებს, რომლებმაც თავიანთი კარიერა შეიქმნეს რუსეთში, ნიშნავდა, რომ სამხრეთ ოსეთი ძნელად თუ განახორციელებდა რუსეთის ინტერესების საწინააღმდეგო პოლიტიკას.

სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო კონტროლი თანდათან იზრდებოდა მოსკოვის დახმარებით. რუსეთის წარმომადგენლები არ იყვნენ სამხრეთ ოსეთის ხელმძღვანელობაში 2004 წლის ზაფხულამდე.ამრიგად, სახელმწიფო მშენებლობის პროცესი თანდათანობით არ დასტაბილურდა სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, 1992 წელს, მაგრამ განიცადა უკუსვლა 2004 წლის შემდეგ. მაშინაც კი, თუ სამხრეთ ოსეთი ფორმალურად არ იყო დამოკიდებული რომელიმე სხვა სახელმწიფოზე, რუსეთის საგარეო გავლენა უსაფრთხოების საკითხების სენსიტიურ სფეროში გადაწყვეტილების მიღებაზე იმდენად გადამწყვეტი იყო, რომ სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობის მოთხოვნა შეიძლება ეჭვქვეშ დადგეს.

რომ შევაჯამოთ, რუსეთის გავლენა სამხრეთ ოსეთში გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე და ამ პროცესის კონტროლი ეხებოდა საკითხების ფართო სპექტრს ერთეულის შიდა და საგარეო ურთიერთობებთან დაკავშირებით. ეს გავლენა იყო სისტემატური და იგი ვლინდებოდა პერმანენტულ საფუძველზე. ამიტომ სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო მთავრობა თავისთავად არ იყო „ეფექტური".

აფხაზეთი

პრობლემურია აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ ეფექტური კონტროლის განხორციელება შესაბამის ტერიტორიასა და მაცხოვრებლებზე, რადგან ბევრმა მაცხოვრებელმა მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა და ექცეოდნენ – რუსეთის პერსპექტივიდან – რუსეთის ფედერაციის პერსონალური იურისდიქციის ქვეშ.აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, „პრაქტიკულად, აფხაზეთის ყველა მცხოვრები ამავე დროს რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეა.” რუსული პასპორტის მფლობელები მასიურად მონაწილეობდნენ საპრეზიდენტო და საპარლამენტო არჩევნებში რუსეთში.

რუსეთის კონტროლი აფხაზეთის უშიშროების ინსტიტუტებზე, როგორც ჩანს, ნაკლებად ძლიერია, ვიდრე სამხრეთ ოსეთში.სამხრეთ ოსეთში შექმნილი ვითარებისგან განსხვავებით, რუსეთისგან დამოუკიდებლად არსებობის ნება, ელიტასა და აფხაზური საზოგადოების აზრში, დარჩა ტრადიციულად ძლიერი. მაგალითად, 2004/05 წლის „საპრეზიდენტო არჩევნებში", მოსკოვი იძულებული იყო ეღიარებინა იმ კანდიდატის დამარცხება, რომელსაც მან ღიად დაუჭირა მხარი (რაულ ხაჯიმბა) და იძულებული იყო ეღიარებინა სერგეი ბაღაფშის გამარჯვება.ეს ნიშნავს, რომ აფხაზეთის ინსტიტუტები – მინიმუმ იმ კონკრეტულ მომენტში – მთლიანად არ იმყოფებოდნენ რუსეთის მთავრობის კონტროლის ქვეშ.

II. დასკვნა

საერთაშორისო სამართლის თვალსაზრისით, 2008 წელს სამხედრო კონფლიქტის დროს სამხრეთ ოსეთი იყო ერთეული, რომელსაც ჰქონდა ტერიტორია, ჰყავდა მოსახლეობა და მთავრობა, რომელიც მოქმედებდა ახლადშექმნილი კონსტიტუციის საფუძველზე. მაგრამ სახელმწიფოებრიობის ყველა ჩვეულებრივი კრიტერიუმი (იურიდიული და პოლიტიკური თვალსაზრისით) ეტაპობრივი კრიტერიუმია. განსაკუთრებით მესამე კრიტერიუმი, ეფექტურობა, არ იყო საკმარისად წარმოდგენილი სამხრეთ ოსეთის შემთხვევაში, რადგან საშინაო პოლიტიკაზე დიდ გავლენას ახდენდნენ რუსეთის წარმომადგენლები „შიგნიდან".

ამრიგად, სამხრეთ ოსეთი მიუახლოვდა სახელმწიფოებრიობას ეფექტურობის ზღვრის მიღწევის გარეშე. ეს იყო – საერთაშორისო სამართლის თვალსაზრისით – არა სახელმწიფოს მსგავსი ერთეული, არამედ ეს იყო ერთეული, რომელსაც არ გააჩნდა სახელმწიფოებრიობა.

აფხაზეთის სტატუსი ოდნავ განსხვავებულია. განსხვავებით სამხრეთ ოსეთისგან, აფხაზეთის „მთავრობამ" გამოხატა მკაფიო ნება რუსეთისგან დამოუკიდებლობისა, მაშინაც კი, თუ მისი პოლიტიკა და სტრუქტურები, განსაკუთრებით მისი უშიშროებისა და თავდაცვის ინსტიტუტები, დიდწილად დარჩებოდა მოსკოვის კონტროლის ქვეშ. აფხაზეთი უფრო წარმატებულია, ვიდრე სამხრეთ ოსეთი, სახელმწიფოს მშენებლობის პროცესში და შეიძლება ჩაითვალოს, რომ მან ეფექტურობის ზღვარს მიაღწია. ამიტომ მას შეიძლება ეწოდოს სახელმწიფოს მსგავსი ერთეული. ამასთან, ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის პრეტენზიებს ლეგიტიმურობასთან დაკავშირებით ძირს უთხრის ის ფაქტი, რომ ძირითადი ეთნიკური ჯგუფი (ე.ი. ქართველები) გააძევეს ამ ტერიტორიებიდან და კვლავ არ აძლევენ დაბრუნების ნებას, საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად.”

2. შეიარაღებული კონფლიქტის დროს (ტომი II, გვ. 303-04):

“რუსეთის ფედერაციის და აფხაზეთის დეფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ გაკეთებული განცხადებები უარყოფს ბრალდებებს საერთო კონტროლის არსებობასთან დაკავშირებით. რუსეთის ფედერაციამ განაცხადა, რომ აგვისტოს კონფლიქტამდე შეიძლებოდა საუბარი მხოლოდ რუსეთის სამშვიდობო კონტინგენტსა და სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის სამხედრო ნაწილებს შორის თანამშროლობაზე, როგორც სამშვიდობო ძალები შეიძლება იმყოფებოდნენ იმ პარამეტრების ფარგლებში, რომლებიც ჩვეულებრივ მიღებულია სხვა ქვეყნებში. აღნიშნული ურთიერთობები იმართებოდა სამშვიდობო ძალების მანდატით. მიუხედავად იმისა, რომ მჭიდრო ეკონომიკური, კულტურული და სოციალური კავშირები არსებობს რუსეთის ფედერაციასა და აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებს შორის, აღნიშნული ხელისუფლების ორგანოებმა განაცხადეს, რომ კოდორის ხეობაში მიმდინარე ოპერაციის დროს, „აფხაზეთის ჯარი, ინარჩუნებდა რა კავშირს რუსულ სამხედრო ძალებთან, რომლებიც მოქმედებდნენ აფხაზეთის ტერიტორიიდან, მოქმედებდა დამოუკიდებლად.” დახმარების შემდგომი ასპექტები და სამხედრო სტრუქტურა და სარდლობა, რომლებიც აკავშირებდა რუსეთის ფედერაციასა და ამ ერთეულებს, საჭიროა დასაბუთდეს ამგვარი კონტროლის დასადგენად. საქართველოს აზრით, ‘აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის სამხედრო ფორმირებები დამოუკიდებლად არ აკონტროლებდნენ, ხელმძღვანელობდნენ ან ახორციელებდნენ სამხედრო ოპერაციებს არც შეიარაღებული კონფლიქტის, არც საოკუპაციო პერიოდის განმავლობაში. უფრო მეტიც, ეს სამხედრო ფორმირებები მოქმედებდნენ როგორც მოპასუხე სახელმწიფოს აგენტები ან დეფაქტო ორგანოები და ამგვარად, წარმოადგენდნენ რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების მარტივ გაგრძელებას.

ფაქტობრივი თვალსაზრისით, შეიძლება განვასხვავოთ ერთი მხრივ რუსეთსა და სამხრეთ ოსეთს შორის ურთიერთობის და მეორე მხრივ რუსეთსა და აფხაზეთს შორის ურთიერთობის ხასიათი.პირველ შემთხვევაში კავშირები უფრო ძლიერი ჩანს. საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენდამოუკიდებელ საერთაშორისო მისიის ექსპერტებსა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლებს შორის შეხვედრის დროს, წარმომადგენლებმა ხაზი გაუსვეს რუსეთსა და სამხრეთ ოსეთს შორის პოლიტიკურ და ეკონომიკურ კავშირებს. მათ ასევე განაცხადეს, რომ რუსეთი ახორციელებს სამხრეთ ოსეთის კონტროლს სხვადასხვა არხებით, დაწყებული ფინანსური დახმარებით, სამხრეთ ოსეთის სამხედრო კონტიგენტის მთავარ სამხედრო პოზიციებზე ყოფნით დამთავრებული.”

3. აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (ტომი II, გვ. 311 როგორც შემდგომშია):

„c) სამხედრო ოპერაციების საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი

...თუმცა, რუსეთის სამხედრო ძალების მიერ განხორციელებული კონტროლისა და უფლებამოსილების მოცულობა შეიძლება განსხვავდებოდეს სხვადასხვა გეოგრაფიული ტერიტორიის მიხედვით.იგი შეიძლება უფრო მსუბუქი იყო სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ტერიტორიებზე, რომლებიც იმართებოდა დეფაქტო ხელისუფლების ორგანოების მიერ.კოდორის ხეობაში და სამხრეთ ოსეთის რაიონებსა და სოფლებში, როგორიცაა ახალგორი, სადაც კონფლიქტამდე ქართული სამხედრო კონტიგნტი და ადმინისტრაცია ახორციელებდა კონტროლს, ჩანაცვლება უფრო აშკარაა.ისეთ შემთხვევებში, როგორიცაა ბუფერული ზონები, არგუმენტი არსებული ადმინისტრაციული ხელისუფლების შესახებ, რომელიც განსხვავდებასაქართველოს ადმინისტრაციული ხელისუფლებისგან, არ შეიძლება იყოს მისაღები და ასევე ის არგუმენტი, რომლის თანახმად, „რუსეთი ხშირად ახდენს საკუთარი თავის გამიჯვნას ოსეთისა და აფხაზეთის ხელისუფლებისგან და კიცხავს კიდეც მათ. “რაც შეეხება რუსეთის ფედერაციის მიერ ჯარის არასაკმარისი რაოდენობის მოხმობას, ეს უნდა უკავშირდებოდეს იმ ფაქტს, რომ დადგენა არ ნიშნავს საქართველოს მთლიანი ტერიტორიის ოკუპაციაში დარწმუნებას. უფრო მეტიც, კონგოს ტერიტორიაზე შეიარაღებული მოქმედებების შემთხვევაში (საქმეში "კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა უგანდას წინააღმდეგ" (Democratic Republic of the Congo v. Uganda), უგანდის მიერ გამოყენებული არგუმენტები „აღნიშნულ ტერიტორიაზე მისი მცირე ჯარების შესახებ” და მათი შეზღუდვა „გარკვეულ სტრატეგიულ პუნქტებზე”, სასამართლომ არ გამოიყენა იმისათვის, რომ უარი ეთქვა ოკუპაციის კვალიფიკაციის მინიჭებაზე. და ბოლოს, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ოკუპაცია შეიძლება არსებობდეს შეიარაღებული წინააღმდეგობის გარეშეც, თვითონ ჯარების რაოდენობის საკითხი არ შეიძლება იყოს სამართლებრივად რელევანტური.

...

h) მართლწესრიგის შენარჩუნება

სამხედრო ოპერაციების საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისად, ოკუპანტ ძალას, რამდენადაც მას გააჩნია უფლებამოსილება ტერიტორიაზე, ევალება, მიიღოს მისთვის შესაძლებელი ყველა ზომა, რათა აღადგინოს და უზრუნველყოს, რამდენადაც კი ეს შესაძლებელია, საზოგადოებრივი წესრიგი და უსაფრთხოება. უსაფრთხოების უზრუნველყოფა მოიცავს ინდივიდების დაცვას რეპრესალიებისა და შურისძიებისგან. ასევე არსებობს კერძო საკუთრების პატივისცემის ვალდებულება.

მაშინაც კი, როდესაც არ იყენებენ ოკუპაციის შესახებ კანონს, ადამიანის უფლებათა სამართლის (HRL) მიხედვით, სახელმწიფოებს აქვთ ვალდებულება, რომ დაიცვან მათი იურისდიქციის ქვეშ მყოფი პირები და აღკვეთოს მათ წინააღმდეგ არსებული დარღვევები.

საქართველოში კონფლიქტის კონტექსტში, მართლწესრიგის შენარჩუნების საკითხი და შესაბამისად, იმ ხელისუფლების ორგანოების კონტექსტში, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან ასეთ შენარჩუნებაზე, კრიტიკულია რამდენიმე მიზეზის გამო. პირველ რიგში, კონფლიქტის პერიოდში და მის შემდგომ შეიცვალა კონტროლი გარკვეულ ტერიტორიებზე: სამხრეთ ოსეთში, სოფლებში ან რაიონებში, რომლებსაც ადრე მართავდა საქართველოს ხელისუფლება და ასევე ბუფერულ ზონებში და აფხაზეთში, კოდორის ხეობაში. მაგრამ ეს ასევე რელევანტურია სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის იმ ნაწილებისთვის, სადაც დეფაქტო ხელისუფლება ახორციელებდა კონტროლს კონფლიქტის დაწყებამდე.მეორეც, ამ ტერიტორიებზე რუსეთის სამხედრო ძალების ყოფნა ბადებს მათი პასუხისმგებლობის საკითხს, როგორც ოკუპაციის კანონის, ასევე ადამიანის უფლებათა სამართლის შესაბამისად.მესამეც, უამრავი, თუ არა დარღვევების უმეტესობა, მოხდა კონფლიქტის შემდეგ, იმ დროს, როდესაც მთავარი საკითხი ფაქტობრივად მდგომარეობდა პოლიტიკის ჩამოყალიბებასა და წესრიგის დაცვაში, მსგავსი დარღვევების აღსაკვეთად ან შესაჩერებლად.გარდა საკითხისა, თუ ვინ იღებდა პასუხისმგებლობას საზოგადოებრივი წესრიგის შენარჩუნებასა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფაზე, ამ საკითხთან დაკავშირებით აშკარად იყო ვაკუუმი, ზოგიერთი გამონაკლისის გარდა.

ერთ-ერთი ყველაზე მეტად შემაშფოთებელი იყო ბუფერული ზონა.იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებების დაცვის სფეროში გენერალური მდივნის წარმომადგენლის განცხადებით, „ე.წ. ბუფერულ ზონაში მისი ვიზიტის დროს, იგი შეესწრო ქონების ძარცვის ფაქტებს და მოუსმინა სოფლის მოსახლეობას, რომლებმაც მოახსენეს შეიარაღებული დანაყოფების მიერ მათი შევიწროებისა და ძალადობრივი მუქარის ინციდენტების შესახებ, იმის ფონზე, რომ რუსეთის სამხედრო ძალებმავერ შეძლეს რეაგირების გამოვლენა და ვერ შეასრულეს დაცვასთანდაკავშირებული მოვალეობა, განსაკუთრებით ცხინვალის რეგიონის / სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო საზღვრის მიმდებარე უკიდურესი ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიაზე.სოფლის მოსახლეობა განმარტავდა, რომ ისინი განიცდიდნენ, როგორც თავად აღწერეს,ცხინვალის რეგიონიდან / სამხრეთ ოსეთიდან მომავალი შეიარაღებული ბანდიტების მხრიდან თავდასხმის მუდმივ შიშს, ასევე ახსნეს მათი გამუდმებული, თუმცა წარუმატებელი თხოვნა რუსეთის ძალებისადმი, რათა დაეცვათ ისინი.სოფლის მცხოვრებლები ამტკიცებდნენ, რომ იმავე სოფლებში მეზობლებს შორის არანაირი პრობლემა არ არსებობდა, მათი ეთნიკური წარმომავლობის მიუხედავად, მაგრამ დამნაშავეები მოდიოდნენ სოფლების გარედან, ე.ი. ცხინვალის რეგიონიდან / სამხრეთ ოსეთიდან."2008 წლის სექტემბერში ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისარმა ასევე აღნიშნა, რომ „ ჩრდილოეთ ნაწილში – ანუ სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიაზე – კვლავ არის ინფორმაცია ძარცვის, სახლების გადაწვის და მუქარების შესახებ და გაცილებით ნაკლებმა ადამიანმა შეძლო დაბრუნება."2008 წლის 22-29 აგვისტოს საქართველოში და რუსეთის ფედერაციაში განხორციელებული მისი სპეციალური მისიის შემდეგ, ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისარმა ხაზი გაუსვა „უკანონობისა და თემთა შორის ძალადობისგან დაცვის უფლებას.”.მან აღნიშნა, რომ მას „სამხრეთ ოსეთის ქართული სოფლებიდან და „ბუფერული ზონიდან“ მიღებული ჰქონდა მნიშვნელოვანი ინფორმაცია ფიზიკური შეურაცხყოფის, ძარცვის, გამოსასყიდისთვის გატაცების, სახლების ძარცვისა და გადაწვის და ასევე სამხრეთ ოსეთის მილიციის ან სხვა შეიარაღებული პირების მიერ პერსონალური შევიწროების შესახებ.“ მან ასევე აღნიშნა, რომ მას „აშინებდა „ბუფერულ ზონაში” ფართოდ გავრცელებული დანაშაულებრივი ქმედებები. „თუმცა უარყოფდა რა მისი, როგორც საოკუპაციო ძალის სტატუსს, რუსეთის ფედერაციამ აღიარა, რომ იგი ცდილობდა პოლიციური უფლებამოსილების განხორციელებას ადგილზე. რაც შეეხება „საომარი მოქმედებების მიღმა მიღებულ ზომებს, მშვიდობიანი მოსახლეობის ყაჩაღობისგან, ძარცვისგან, ძალადობისგან და ა.შ. დასაცავად,“,იგი აღწერს სიტუაციას შემდეგნაირად. „პოლიციის ფუნქციის" თვალსაზრისით:

„სამხრეთ ოსეთს ჰყავდა და ჰყავს საკუთარი მთავრობა და ადგილობრივი ხელისუფლება, რომელიც ამ ქვეყანაში ახორციელებს ეფექტურ კონტროლს, ინარჩუნებს კანონის უზენაესობას და იცავს ადამიანის უფლებებს.ამავე დროს, რუსეთის სამხედრო კონტინგენტი, რომელიც მოიწვიეს სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე მხოლოდ სამხედრო დავალებების შესრულებისთვის, შეძლებისდაგვარად ცდილობდა, რომ შეენარჩუნებინა კანონიერება და წესრიგი და აღეკვეთა ნებისმიერი დანაშაული იმ ადგილებში, სადაც ისინი იყვნენ განლაგებულნი,, მათ შორის თავად საქართველოში, „სადაც, საქართველოს სახელისუფლებო ორგანოების გაქცევის გამო აშკარად შეიქმნა პოლიციის ყოფნის ვაკუუმი .რუსეთის სამხედრო ძალები ვერ შეენაცვლებოდა სამხრეთ ოსეთის მთავრობას.რუს სამხედროებს არასდროს მინიჭებიათ იურისდიქცია კანონის უზენაესობის შესანარჩუნებლად, რომ აღარაფერი ვთქვათ იმაზე, რომ მათი ნომრების დიდი რაოდენობა საკმარისი არ არის ამ ამოცანისთვის.ამის მიუხედავად, რუსმა ჯარებმა ძარცვაში და სხვა დანაშაულებებში ეჭვმიტანილი 250-ზე მეტი ადამიანი დააკავეს. ყველა მათგანი გადაეცა სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებას შემდგომი გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნისთვის. „თუმცა, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებაზე დაყრდნობით, საზოგადოებრივი წესრიგის შენარჩუნებისა და ადამიანის უფლებათა დარღვევების აღკვეთის ეს არგუმენტი არასრულფასოვანია. პირველ რიგში, ამ ორგანოებმა ვერ შეძლეს მათ მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე მცხოვრები პირების დაცვის ან უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, როგორც ეს ზემოთ იქნა ნაჩვენები.ამას დამატებით ამტკიცებს ის ფაქტი, რომ ოსებიც კი არ სარგებლობდნენ დაცვით.ზონკარის ორი დარჩენილი მკვიდრიდან ერთმა, ცხინვალის მიერ მართულმა პატარა დასახლებამ პატარა ლიახვის ხეობაში, რომელიც გარშემორტყმულია ეთნიკური ქართული სოფლებით, განუცხადა „ჰუმან რაითს ვოჩს", თუ როგორ გაძარცვეს მისი სახლი ოსი სამშვიდობოების ფორმაში გამოწყობილმა მამაკაცებმა და ცადეს სახლისთვის ცეცხლის წაკიდება. მან თქვა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მომხდარის შესახებ პოლიციას შეატყობინა, არც ერთი თანამდებობის პირი სამხრეთ ოსეთის პროკურატურიდან არ მისულან მის სახლში გამოძიებისთვის.უფრო მეტად შემაშფოთებელია ის ფაქტი, რომ ოსეთის ძალები თავად იყვნენ ადამიანის უფლებათა დარღვევის ჩამდენ მთავარ დამნაშავეთა შორის.

გარდა ამისა, რუსეთის ფედერაციის მიერ მიღებული პოზიცია, არ არის მისაღები ბუფერულ ზონაში, სადაც სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების ორგანოები არ ახორციელებდნენ კონტროლს.

რუსული არგუმენტაციის კიდევ ერთი ასპექტი მოითხოვს შემდგომ ანალიზს. რუსეთი აცხადებს, რომ მართალია იგი არ იყო ოკუპანტი ძალა,, რუსეთის სამხედრო კონტინგენტი, რომელიც მოიწვიეს სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე მხოლოდ სამხედრო დავალებების შესრულებისთვის, შეძლებისდაგვარად ცდილობდნენ, რომ შეენარჩუნებინაკანონიერება და წესრიგი და აღეკვეთა ნებისმიერი დანაშაული იმ ადგილებში, სადაც ისინი იყვნენ განლაგებულნი,, მათ შორის თავად საქართველოში, „სადაც, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების გაქცევის გამო აშკარად შეიქმნა პოლიციის ყოფნის ვაკუუმი.’ პირველ რიგში, იგი აღიარებს, რომ საქართველოს ხელისუფლებას არ ჰქონდა ჩამოყალიბებული პოლიტიკა. მეორე და რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, იგი აშკარად აცხადებს, რომ ფაქტიურად რუსული სამხედრო კონტიგენტი, გარკვეულწილად ცდილობდა წესრიგისა და უსაფრთხოების შენარჩუნებას. რუსეთმა დაწვრილებით წარმოადგინა შემდგომში აღნიშნულთან დაკავშირებით განხორციელებული მოქმედებები.

ოპერაციის პირველი დღიდან, რუსეთის სამხედრო სარდლობამ მიიღო ამომწურავი ზომები ადგილობრივი ქართველი მოსახლეობის მიმართ ძარცვის, ყაჩაღობისა და უკანონო ქმედებების თავიდან ასაცილებლად. ოპერაციაში მონაწილე სამხედრო ნაწილების ყველა პერსონალი გაეცნო რუსეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის მიერ გამოცემულ დირექტივას და არმიის მთავარსარდლის მიერ გაცემულ ბრძანებას საზოგადოებრივი უსაფრთხოების შენარჩუნებისა და სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მცხოვრები მოქალაქეების უსაფრთხოებისა და დაცვის უზრუნველყოფის შესახებ „.

რუსეთის ჯარები, სამხრეთ ოსეთის სამხედრო და სამართალდამცავ ერთეულებთან ერთად უზრუნველყოფდნენ იმ სახლებისა და მიწის ნაკვეთების სადღეღამისო დაცვას, რომლებიც დაუზიანებელი დარჩა ქართულ სოფლებში, ამავე დროს უზრუნველყოფდნენ სამხრეთ ოსეთის მცხოვრებლების უსაფრთხოებსა და უშიშროებას, მათი ეთნიკური წარმომავლობის მიუხედავად.“

უპირველეს ყოვლისა, ეს ეწინააღმდეგება ინფორმაციას, რომლის თანახმად, „ოქტომბერში, ევროპის საბჭოს ერთ-ერთმა თანამდებობის პირმა, რომელმაც ითხოვა ანონიმურობა, განუცხადა „ჰუმან რაითს ვოჩს“, რომ რეგიონში რუსი სამხედროების ზემდგომმა წევრმაგანაცხადა, რომ სამხედროებს არ ჰქონდათ მიცემული მანდატი სამოქალაქო პირების დაცვისთვის.“

ზოგადად, ეს დანაყოფებიავლენენ, რომ გარკვეულწილად, რუსულ სამხედრო ძალებს ჰქონდათ შესაძლებლობა, რომ მოეხდინათ საზოგადოებრივი წესრიგის და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ტერიტორიებზე, სადაც ისინი იდგნენ და აცხადებენ, რომ ამ მიმართულებით ზომები მიიღეს. ეს ძლიერ განსხვავდება იმისგან, რაც მოხდა ადგილზე, სადაც იყო მოქმედების სერიოზული ნაკლებობა რუსი ჯარების მხრიდან დარღვევების აღსაკვეთად და ეთნიკური ქართველების დასაცავად.

რუსი ჯარების მიერ მიღებული ზომებიდან ერთ-ერთი მთავარი იყო საგზაო ბლოკპოსტებისა და საკონტროლო გამშვები პუნქტების შექმნა.სამხრეთ ოსეთთან დაკავშირებით ჰუმან რაითს ვოჩმა აღნიშნა, რომ 13 აგვისტოს, რუსეთის სამხედრო ძალების მიერ შექმნილმა ბლოკპოსტებმა ფაქტობრივად შეაჩერა ოსური შეიარაღებული ძალების მხრიდან ძარცვისა და სახლების გადაწვის კამპანია, მაგრამ ბლოკპოსტები აიღეს აუხსნელი მიზეზებით, ერთი კვირაში.

როგორც „ჰუმან რაითს ვოჩი" იუწყება, ტყვიავის ორმა მკვიდრმა, – ცხინვალის სამხრეთით 12 კილომეტრში მდებარე სოფელი, რომელმაც განსაკუთრებით დიდი დარტყმა მიიღო მძარცველებისგან სამხრეთ ოსეთიდან, თქვეს რომ ძარცვა შემცირდა, როდესაც რუსულმა სამხედრო კონტიგენტმა შექმნა საკონტროლო გამშვები პუნქტი სოფელში, თუმცა მაროდიორები მაინც მოდიოდნენ ღამით. გარდა ამისა, რამდენიმე ტყვიაველმა სოფლის მცხოვრებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს" განუცხადა, რომ მათ სჯეროდათ, რომ რუსული ძალების ან ქართული პოლიციის უფრო ხშირად პატრულირება ამ რეგიონში უსაფრთხოების გაუმჯობესებას შეუწყობდა ხელს. მოწმემ „ჰუმან რაითს ვოტჩს" განუცხადა, რომ მძარცველებს, „როგორც ჩანს ეშინიათ რუსებთან შეხვედრის და ემალებოდნენ მათ, რაც ვარაუდის საფუძველს იძლევა „ჰუმან რაითს ვოჩის" თანახმად, რომ რუსეთის ძალებს უფრო მეტი პრევენციული ზომები რომ მიეღოთ მშვიდობიანი მოსახლეობის მიმართ ძალადობის შესაჩერებლად, ეს ზომები უფრო ეფექტური იქნებოდა.

ამ თვალსაზრისით, რუსი ჯარების სხვა ღონისძიებებში შედიოდა: პატრულირება, მოსახლეობის ინფორმირება და სოფლის მოსახლეობისთვის ტელეფონის ნომრების მიცემა, რათა ისინი დაკავშირებოდნენ რუსეთის სამხედრო ხელისუფლებას, თუ რაიმე სახის დარღვევის მოწმე გახდებოდნენ. ამ ზომებთან დაკავშირებით, ტყვიავის მკვიდრმა, სოფლის ყოფილმა მერმა, 3 ივნისს განუცხადა საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის (IFFMCG) ექსპერტს, რომ დახმარების შეთავაზების მიუხედავად, რუსეთის სამხედრო ხელისუფლებამ ბევრი არაფერი გააკეთა, კერძოდ, ძარცვის შესაჩერებლად.

ამ ეტაპზე ძალიან მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ღონისძიებები, როგორიცაა რუსეთის სამხედრო ძალების მიერ შემოღებული საკონტროლო გამშვები პუნქტები, მიზნად ისახავდა სამხრეთ ოსეთის მილიციის მხრიდან დარღვევების თავიდან აცილებას და შესაბამისად, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დაცვის უზრუნველყოფას. უცნაურია, მაგრამ საკონტროლო გამშვები პუნქტების ერთი შედეგი იყო ქართული პოლიციისთვის ფაქტიურად ხელის შეშლა ამ რეგიონებში მართლწესრიგის დაცვაში და ზოგიერთ შემთხვევაში სოფლის მოსახლეობის შეჩერება, რომლებიც ცდილობდნენ გორიდან შინ დაბრუნებულიყვნენ „ბუფერული ზონის" სოფლებში, ხოლო რუსეთი კვლავ განაგრძობდა უკანონობის ხელშეწყობას.

მეორე მხრივ, საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის (IIFFMCG) და „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ შეგროვებულ ანგარიშებში ასევე ნათქვამია, რომ რუსეთის სახმელეთო ძალები ცდილობენ მშვიდობიანი მოსახლეობის დაცვას ოსი ძალებისგან, მილიციის წევრებისა თუ კრიმინალური დაჯგუფებებისგან.

ამის მიუხედავად, შეგროვებული ჩვენებებიდან ჩანს, რომ რუსეთის ხელისუფლებამ არ გაატარა აუცილებელი ზომები ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ ჩადენილი ძარცვის, სახლების გადაწვისა და სხვა სერიოზული დარღვევების ფართოდ გავრცელებული კამპანიის აღსაკვეთად ან შესაჩერებლად.

თუ აგვისტოს ბოლოს შექმნილ სიტუაციას დავუბრუნდებით, ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისარმა ასევე აღნიშნა, რომ „რუსულ სამხედრო კონტინგენტს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის თანახმად აღებული ჰქონდა მართლწესრიგის დაცვის ვალდებულება იმ ზონაში, რომელსაც ისინი აკონტროლებდნენ” და მან „სერიოზული შეშფოთება გამოთქვა ყველა მხარეს მშვიდობიანი მოსახლეობის უსაფრთხოების მხრივ. "მან აღნიშნა, რომ ბუფერულ ზონაში მყოფი რუსეთის სამშვიდობო მისიის მეთაური და რუსეთის სხვა მაღალი რანგის თანამდებობის პირები„აღიარებდნენ, რომ მართლწესრიგის დაცვა და შენარჩუნება მთავარი გამოწვევები იყო. მათ თანახმად, ამ რეგიონში იპარებოდნენ მარადიორები, კრიმინალური დაჯგუფებები და მილიცია, რომლებიც მძიმე დანაშაულებს სჩადიოდნენ.

2008 წლის სექტემბერში, მართლწესრიგის სათანადოდ შესანარჩუნებლად გაღებული წარუმატებელი ძალისხმევის შემდეგ, „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ მოუწოდა ევროკავშირს, რათა მოეხდინა მონიტორინგის მისიის უზრუნველყოფა, რომლის შესვლა გეგმის შესაბამისად უნდა მომხდარიყო სამხრეთ ოსეთის მახლობლად მდებარე რეგიონებში და რომელსაც უნდა მინიჭებოდა მშვიდობიანი მოსახლეობის დაცვის მანდატი.

157. 2009 წლის 26 აგვისტოს გამართულ პრესკონფერენციაზე, ანუ რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დამოუკიდებლობის აღიარებიდან ერთი წლის შემდეგ, რუსეთის პრემიერ-მინისტრმა, ვლადიმერ პუტინმა შემდეგი განცხადება გააკეთა (ამონარიდები):

„ზუსტად ერთი წლის წინ, 26 აგვისტოს, რუსეთმა ცნო სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დამოუკიდებლობა. ამ რთულ დროს, საქართველოს ამჟამინდელი ლიდერების მიერ დადგმული აგრესიის შემდეგ, ჩვენი ქვეყნის გადაწყვეტილება იყო რეგიონში მშვიდობისა და ორი ერის გადარჩენის მყარი გარანტია.

თავისთავად ცხადია, რომ წარსულ სიტუაციაში აღარ დავბრუნდებით.რაც უფრო ადრე გააცნობიერებს ამას ამ პროცესის ყველა მონაწილე მხარე, მით უფრო გაუადვილდებათ მათ ერთიანი მომავლის მშენებლობა.

მას შემდეგ ბევრი გაკეთდა რუსეთსა და სამხრეთ ოსეთს შორის სრულმასშტაბიანი ურთიერთობების განვითარებისთვის და მათი სამართლებრივი საფუძვლის განმტკიცებისთვის. 2008 წლის სექტემბერში ჩვენ ხელი მოვაწერეთ ხელშეკრულებას მეგობრობის, თანამშრომლობისა და ურთიერთდახმარების შესახებ, ხოლო გასულ აპრილს, სამხრეთ ოსეთის სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ შეთანხმებას. რუსმა მესაზღვრეებმა აიღეს პასუხისმგებლობა მშვიდობისა და სიმშვიდის უზრუნველყოფისათვის რეგიონში.

30-ზე მეტი ხელშეკრულება და შეთანხმება – მთლიანობაში 36 შეთანხმება-განიხილება დღეს. ისინი შექმნილია ჩვენი თანამშრომლობის იურიდიული საფუძვლის გასაერთიანებლად ყველა სფეროში – როგორიცაა უსაფრთხოება, ეკონომიკა და სოციალური სფერო.

...

ჩვენ ასევე ხელი მოვაწერეთ შეთანხმებას სამხრეთ ოსეთის სოციალურ და ეკონომიკურ განვითარებაში დახმარების შესახებ და შეთანხმებას დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ.რუსეთი აპირებს გააგრძელოს ყოვლისმომცველი პოლიტიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერის გაწევა როგორც სამხრეთ ოსეთის, ასევე აფხაზეთისთვის.

...”

158. სამხრეთ ოსეთში შექმნილ მდგომარეობასთან დაკავშირებით, საერთაშორისო კრიზისული ჯგუფის ანგარიშის შესაბამისი ნაწილები, „სამხრეთ ოსეთი: აღიარების ტვირთი „, 2010 წლის 7 ივნისი, სადაც ვკითხულობთ შემდეგს:

„სამხრეთ ოსეთი ახლა უფრო ახლოს არის ნამდვილ დამოუკიდებლობასთან, ვიდრე 2008 წლის აგვისტოში, როდესაც რუსეთი ჩაერთო ომში საქართველოს წინააღმდეგ და გააფართოვა აღიარების ფარგლები. სოფლის პატარა ტერიტორიას ნამდვილი პოლიტიკური, ეკონომიკური თუ სამხედრო ავტონომიაც კი აკლია.მოსკოვი კადრებით აკომპლექტებსმთავრობის ნახევარზე მეტს, გამოყოფს ბიუჯეტის 99 პროცენტს და უზრუნველყოფს უსაფრთხოებას.

...

ომმა მძიმე ფიზიკური, ეკონომიკური, დემოგრაფიული და პოლიტიკური დარტყმა მიაყენა სამხრეთ ოსეთს.მუდმივი მოსახლეობა მცირდებოდა 1990-იანი წლების დასაწყისიდან და ახლა ნალებად სავარაუდოა, რომის 30 000-სსაღემატებოდეს.840 მილიონი აშშ დოლარი შეიტანა რუსეთმა სარეაბილიტაციო და საბიუჯეტო მხარდაჭერაში, რამაც მნიშვნელოვნად არ გააუმჯობესა ადგილობრივი პირობები.დანარჩენ საქართველოსთან ტრადიციული სავაჭრო მარშრუტების დახურვით, მცირე ოსური ეკონომიკა კიდევ უფრო შემცირდა და გადაიქცა რუსი სამხედრო და სამშენებლო პერსონალისათვის სერვისების მიწოდების წყაროდ.გარდა წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტისა (ICRC), რეგიონში არ ფუნქციონირებს არც ერთი საერთაშორისო ჰუმანიტარული, განვითარების ან მონიტორინგის ორგანიზაცია; რუსეთისკენ მიმავალ მხოლოდ ერთ არასაიმედო გზაზე დამოკიდებული მაცხოვრებლები გახდნენ სრულიად იზოლირებულნი.

...

მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთი აკონტროლებს გადაწყვეტილების მიღებას რამდენიმე ძირითად სფეროში, როგორიცაა საზღვარი, საზოგადოებრივი წესრიგი და საგარეო ურთიერთობები, მან სამხრეთ ოსეთის ელიტას მისცა გარკვეული ხარისხით მანევრირების საშუალება შიდა საკითხებთან დაკავშირებით, როგორიცაა რეაბილიტაცია, რეკონსტრუქცია, განათლება და ადგილობრივი მართლმსაჯულება.

...

სამხედრო-უშიშროების საკითხების შესახებ გადაწყვეტილებების მიღება დელეგირებულია რუსეთისთვის ორმხრივი შეთანხმებების საფუძველზე. ერთი დღის შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა მედვედევმა ხელი მოაწერა 2008 წლის სექტემბრის ცეცხლის შეწყვეტას საფრანგეთის პრეზიდენტ სარკოზისთან (მაშინდელი ევროკავშირის პრეზიდენტი) საქართველოდან გასვლის შესახებ, რუსეთის თავდაცვის მინისტრმა განმარტა, რომ მოსკოვს განზრახული ჰქონდა 3,800-იანი ჯარის განლაგება სეპარატისტულ ერთეულებში.ერთი წლის შემდეგ, როგორც აღინიშნა, სამხედრო თანამშრომლობის ხელშეკრულებებით უზრუნველყოფილი იქნა სამხრეთ ოსეთში 49 წლის განმავლობაში ჯარების განლაგების და სამხედრო ბაზების შენარჩუნების და ასევე საზღვრების ერთობლივი დაცვის უფლებამოსილება, განახლებადი ხუთწლიანი პერიოდებით.

...

მოსკოვმა დაახლოებით 900 -იანი სასაზღვრო ჯარი განალაგა დანარჩენ საქართველოსთან სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული საზღვრის გასწვრივ, ამრიგად ჩაანაცვლა ოსური უსაფრთხოების ძალები.დეფაქტო ხელისუფლების მოთხოვნით, რუსი ექსპერტები ამჟამად ეხმარებიან „სახელმწიფო საზღვრის“ დემარკაციაში, ქართველების ძლიერი პროტესტის მიუხედავად.ოცი სასაზღვრო პოსტი, რომელიც შენდება არამარტო იმისათვის, რომ მოხდეს ქართული სამხედრო კომუნიკაციებისა და გადაადგილებების მონიტორინგი, სავარაუდოდ 2011 წლისთვის დასრულდება.

...

2008 წლის სექტემბერში, როდესაც რუსეთის ჯარებმა კვლავ დაიკავეს ქართული „ბუფერული ზონა", სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მიმდებარე ტერიტორიებზე, რუსეთმა ხელი მოაწერა „მეგობრობისა და თანამშრომლობის" შესახებ შეთანხმებებს ორივე სეპარატისტულ რეგიონთან, რომლითაც აღუთქვა მათი საზღვრების დაცვაში დახმარება. ხელმომწერმა მხარეებმა ერთმანეთს მიანიჭეს უფლება სამხედრო ბაზებზე თავიანთ შესაბამის ტერიტორიებზე, აღიარეს ორმაგი მოქალაქეობა და შექმნეს საერთო სატრანსპორტო, ენერგეტიკული და საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურა. ხელშეკრულებები ძალაშია ათი წლის განმავლობაში და მათი განახლება შეიძლება ყოველ ხუთ წელიწადში. ამრიგად, რუსეთმა განამტკიცა მისი სამხედრო კონტინგენტი ორივე რეგიონში, ნაცვლად მედვედევ-სარკოზის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ძალების გაყვანისა კონფლიქტამდე არსებულ პოზიციებზე. მასში ნათქვამია, რომ აღიარებამ „ახალი რეალობა" მოიტანა, ამიტომ „ორმხრივი" თანამშრომლობის შეთანხმებას ენიჭება უპირატესობა ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებასთან შედარებით.

...

ამასთან, რუსეთმა გადამწყვეტი როლი შეასრულა სამხრეთ ოსეთში სახელმწიფოსა და ინსტიტუტების მშენებლობისათვის მხარდაჭერის უზრუნველყოფაში.მმართველი ელიტის უმეტესი ნაწილი, მათ შორის პრემიერ მინისტრი, ვიცე პრემიერ მინისტრი და თავდაცვის, ეკონომიკური განვითარებისა და ფინანსთა მინისტრები, რუსეთიდან გადაიყვანეს და მის კონტროლს ექვემდებარებიან.უსაფრთხოების და სამხედრო სტრუქტურებს მრავალი წლის განმავლობაში აკონტროლებდნენ უსაფრთხოების ფედერალური ძალების (FSB) მაღალი თანამდებობის პირები. რუსმა ჟურნალისტმა აღწერა ომამდელი სამხრეთ ოსეთიც კი, როგორც უსაფრთხოების ფედერალური ძალების (FSB) გენერლებისა და ოსი მეწარმეების ერთობლივი საწარმო, რომლებიც იყენებენ მოსკოვის მიერ საქართველოს წინააღმდეგ ბრძოლისთვის გამოყოფილ ფულს.ეს არ შეცვლილა; ამჟამინდელი თავდაცვის მინისტრი, რუსეთის შეიარაღებული ძალების გენერალ-მაიორი, იური ტანაევი, ადრე იყო ურალის სამხედრო ოლქის დაზვერვის დეპარტამენტის უფროსი.რუსეთის გავლენა საგარეო ურთიერთობებსა და უსაფრთხოებაზე იმდენად გადამწყვეტია, რომ უდავოდ ძირს უთხრის დამოუკიდებლობის მოთხოვნას.

ამის მიუხედავად, ედუარდ კოკოითი, დეფაქტო პრეზიდენტი, ინარჩუნებს შეზღუდულ კონტროლს შიდა პოლიტიკის გარკვეულ სფეროებში. რუსი ანალიტიკოსები ზემოაღნიშნულს ადარებენ ჩეჩნეთს, სადაც პრეზიდენტ კადიროვს პრაქტიკულად თავისუფლად მიუწვდება ხელი შიდა საქმეებზე, სანამ იგი სტაბილურობას ინარჩუნებს და რჩება მოსკოვის მიმართ ლოიალური.კოკოითმა შეძლო შიდა ძალაუფლების კონცენტრირება და კონტროლის განხორციელება ტერიტორიული ერთეულის შეზღუდულ ბეჭდურ და ელექტრონულ მედიაზე.ადგილობრივი მაღალი თანამდებობის პირების და განსაკუთრებით რუსეთის პოლიტიკის კრიტიკა, ხელუსიფლებამ ასახა, როგორც პროქართული „ღალატი“.

159. აფხაზეთში შექმნილ მდგომარეობასთან დაკავშირებით, საერთაშორისო კრიზისული ჯგუფის ანგარიშის შესაბამისი ნაწილები, „აფხაზეთი: გრძელი გზა შერიგებისკენ“, 10 აპრილი 2013 წელი, სადაც ვკითხულობთ შემდეგს:

„...

2008 წლის ომმა საქართველოსთან, რუსეთს საშუალება მისცა მნიშვნელოვნად გაეძლიერებინა მისი უკვე მნიშვნელოვანი სამხედრო კონტინგენტი. რუსი თანამდებობის პირების თქმით, აფხაზეთში, უხეშად რომ ვთქვათ, დაახლოებით 5,000 რუსი სამხედრო პერსონალია: 3500 სამხედრო და 1500 ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურის (FSB) თანამდებობის პირი და „მესაზღვრე".

...

ამავდროულად, აფხაზეთის „საზღვრებზე", გზებსა და ზღვაზე კონტროლის გათვალისწინებით, რუსეთს არ სჭირდება, რომ შეინარჩუნოს გაძლიერებული მუდმივი კონტინგენტი, რადგან მას შეუძლია სამხედრო ტექნიკისა და ჯარების შეყვანა ტერიტორიულ ერთეულში და სურვილისამებრ, ტერიტორიული ერთეულიდან გამოყვანა.

...

მოსკოვის მიერ მდგომარეობის კონტროლის კიდევ ერთი მაგალითიდან ჩანს, რომ 2012 წლის სექტემბერში რუსმა მესაზღვრეებმა დაიწყეს განცალკევებული ღია საკონტროლო-გამშვები პუნქტის (საგუშაგოს) პერსონალით დაკომპლექტება მდინარე ენგურის ზემოთ, რომელსაც მანამდე აფხაზი გუშაგები აკონტროლებდნენ. ეს იყო სიმბოლური დარტყმა აფხაზებისათვის, რომლის ყოფილი ლიდერი ბაღაფში ამტკიცებდა, რომ სოხუმი ოფიციალურად მეთაურობდა „სასაზღვრო ძალებს", რუსების დახმარებით. ახლა რუსი მესაზღვრეები ჩაბნელებულ ფანჯრებიან ჯიხურებში, კომპიუტერის ეკრანებს მიმსხდარნი ამოწმებენ პასპორტებს და კითხვებს უსვამენ სტუმრებს.კრიზისული ჯგუფის ბოლოდროინდელი შესვლის დროს, ერთი რუსი და ერთი აფხაზი თანამდებობის პირი იმყოფებოდა ჯიხურში, რომელსაც დაუმალავად ხელმძღვანელობდა რუსი – თუმცა, საზღვარზე მყოფ რუსებს ეცვათ აფხაზების მსგავსი ფორმები, რუსული აშკარა განმასხვავებელი ნიშნების გარეშე.

რუსეთმა აშკარად გაამყარა მისი უშიშროების ძალების კონტინგენტი აფხაზეთში გასული ხუთი წლის განმავლობაში, არაფრად ჩააგდო 2008 წელს მის მიერ ნაკისრი ვალდებულებები, რომელთა მიხედვითაც მას უნდა გაეყვანა თავისი ჯარები ომის წინა დისლოკაციის ადგილებისკენ, იმ პრეტენზიებით, რომ შეთანხმებები აღარ იყო ძალაში, რადგან „ახალი რეალობები” შეიქმნა დიპლომატიური აღიარების გამო.მაგრამ მოსკოვი აშკარად არ იყენებს განახლებულ ინფრასტრუქტურას სრული დატვირთვით. ეს შეიძლება გამოწვეული იყოს იმის სურვილით, რომ ის დანახული არ იყოს, როგორც ოკუპანტი ძალა, მაგრამ ასევე შეიძლება უკავშირდებოდეს ჩრდილოეთ კავკასიაში სალაფიტების მიერ შთაგონებული ამბოხებების წინააღმდეგ რუსეთის შეიარაღებული ძალების ბრძოლის მძიმე ვალდებულებას, რაც ზღუდავს ტერიტორიულ ერთეულში გამოსაყენებელი რესურსების ხელმისაწვდომობას. ნაკლებად სავარაუდოა, რომ რუსეთი ამას აკეთებს იმისთვის, რომ კარი დატოვოს ღია საქართველოსთან კომპრომისის მისაღწევად.

აფხაზეთის მთავრობა მეტისმეტად არის დამოკიდებული რუსეთზე ბიუჯეტთან და განვითარების სახსრებთან მიმართებით.2009 წლიდან მოსკოვი წელიწადში დაახლოებით 1,9 მილიარდ რუბლს გამოყოფს პირდაპირი საბიუჯეტო მხარდაჭერის სახით (61–67 მილიონი აშშ დოლარი, კურსის ცვალებადობის გათვალისწინებით). 2012 წელს ეს შეადგენდა ოფიციალური 8,6 მილიარდი რუბლის (287 მილიონი აშშ დოლარი) ბიუჯეტის 22 პროცენტს. იმის გათვალისწინებით, რომ მოსკოვმა გამოყო კიდევ 4.9 მილიარდი რუბლი (163 მილიონი აშშ დოლარი) აღნიშნულ წელს, როგორც ინფრასტრუქტურის განვითარების „ყოვლისმომცველი დახმარების გეგმის" ნაწილი, აფხაზეთის ბიუჯეტის ფაქტიური სუბსიდირება სულ მცირე 70 პროცენტს შეადგენს.გარდა ამისა, მოსკოვი ასევე გასცემს სავარაუდოდ ორ მილიარდ რუბლს (70 მილიონი აშშ დოლარი), როგორც საპენსიო გადასახადებს აფხაზეთის მაცხოვრებლებისთვის, რომელთა უმეტესობაფლობს რუსულ პასპორტებს.

...

რუსეთის მხარდაჭერის ბევრად შემცირებას ექნებოდა ღრმა პოლიტიკური და სოციალური შედეგები. აფხაზეთის ლიდერებს არასდროს დაუმალავთ, რომ მათი რეალური დამოუკიდებლობის დონე შემოიფარგლება მათი მოსკოვზე დამოკიდებულებით, ზოგჯერ იყენებენ ტერმინებს, როგორიცაა „შეზღუდული სუვერენიტეტი", ან „ასიმეტრიული დამოუკიდებლობა".

...

სანამ აფხაზეთი მეტწილად რუსეთზეა დამოკიდებული ფინანსურად და შესაბამისად, პოლიტიკურადაც, მას მხოლოდ შეუძლია, რომ მიიღოს დამოუკიდებელი გადაწყვტილებები ადგილობრივ საკითხებთან დაკავშირებით. რადგან არ გააჩნია მომავალში ფართო აღიარების არავითარი პერსპექტივა და მისი განვითარება მთლიანად დამოკიდებულია მოსკოვზე, აფხაზეთის „დამოუკიდებლობის პროექტი" უთანასწორო ბრძოლის წინაშე დგება; დამოუკიდებელი ერთეული რისკავს, რომ უფრო მეტად დაემსგავსოს ჩრდილოეთ კავკასიაში არსებულ რუსულ რეგიონებს.”

160. 2016 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილებაში, სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს წინასასამართლო პალატამ I ასევე დააფიქსირა შემდეგი მოსაზრებები:

„27. ომის დანაშაულებთან დაკავშირებით პალატა პირველ რიგში მიიჩნევს, რომ ინფორმაცია გონივრულად მიუთითებს იმაზე, რომ საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი არსებობდა 2008 წლის 1 ივლისიდან 2008 წლის 10 ოქტომბრამდე. ასეთი საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის არსებობა ნამდვილად არ არის საკამათო, რადგან ეს ეხება 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე, საქართველოსა და რუსეთის შეიარაღებულ ძალებს შორის შეიარაღებული საომარი მოქმედებების პერიოდს და საქართველოს ტერიტორიის ნაწილების, კერძოდ, „ბუფერული ზონის" რუსეთის მიერ ოკუპაციის პერიოდს, სულ მცირე [2008] წლის10 ოქტომბრამდე.გარდა ამისა, ამ ეტაპზე პალატა მიიჩნევს, რომ საკმარისი მინიშნებები არსებობს იმისათვის, რომ რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა სამხრეთ ოსეთის ძალების სრულ კონტროლს, რაც იმას ნიშნავს, რომ ასევე რუსული ძალების უშუალო შემოჭრამდე პერიოდი შეიძლება განიხილებოდეს, როგორც საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი (იხილეთ 9-11 პუნქტები ზემოთ).”

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

161. ზოგადი პრინციპები, რომელიც დაკავშირებულია უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე ხელშემკვრელი სახელმწიფოს „ეფექტურ კონტროლთან“, რომელიც უკვე მოცემულია საქმეში "ალ-სკეინი და სხვები"(Al-Skeini and Others) (ციტირებული ზემოთ, §§ 138-39 და 142), გამეორებული იქნა, მათ შორის, საქმეში "კატანი და სხვები"(Catan and Others) (ციტირებული ზემოთ, §§ 106-07), ხოლო შემდეგ საქმეში "ჩირაგოვი და სხვები" (Chiragov and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 168) და საქმეში "მოზერი" (Mozer) (ციტირებული ზემოთ, §98) (იხილეთ 116 პუნქტი ზემოთ).

ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტებთან მიმართებით

162. სასამართლო თავიდანვე აღნიშნავს, რომ შეკითხვა იმის შესახებ, მომჩივანი მთავრობის მიერ გასაჩივრებული ფაქტები მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში შედის თუ არა და მიეკუთვნება თუ არა ის ფაქტები ამ სახელმწიფოს და იწვევს თუ არა მის პასუხისმგებლობას, წარმოადგენს ცალკე საკითხებს, ხოლო ეს უკანასკნელი ორი უნდა განისაზღვროს საქმის არსებითი შესწავლით (იხ. საქმე "ლოიზიდოუ" Loizidou (წინასწარი პრეტენზიები), ციტირებული ზემოთ, §§ 61და 64, და საქმე "ჯალოუდი" (Jaloud), ციტირებული ზემოთ, §§ 154-55).

163. სასამართლომ ასევე წარმოადგინა აღნიშნული პრინციპი საქმეში "კატანი და სხვები" (Catan and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 115) და გაიმეორა იგი საქმეში "მოზერი" Mozer (ციტირებული ზემოთ § 102):

“რუსეთის მთავრობამ წარმოადგინა არგუმენტი, რომელიც ეფუძნება გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს (ICJ )ბოსნიური გენოციდის საქმეს, როგორც გამოიყენეს საქმეში "კატანი და სხვები"(Catan and Others) (ციტირებული ზემოთ § 96)და საქმეში "ნიკარაგუა ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ"(Nicaragua v. the United States of America) (იხილეთ 93-ე პუნქტი ზემოთ), რაც იყო პრეცენდენტული სამართლის ნაწილი, რომელიც სასამართლომ გაითვალისწინა საქმეში "კატანი და სხვები" (Catan and Others) (ციტირებული ზემოთ, § 76). ამ შემთხვევებში, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოდაინტერესებული იყო განესაზღვრა, თუ როდის შეიძლებოდა პირთა ჯგუფის საქციელის მიკუთვნება რომელიმე სახელმწიფოსთვის, რის შედეგადაც სახელმწიფო პასუხისმგებელი იქნებოდა საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად ამ საქციელისთვის. მოცემულ საქმესთან დაკავშირებით, სასამართლომ გაიმეორა, რომ იგი სხვა საკითხით იყო დაინტერესებული, კერძოდ, მომჩივანის მიერ გასაჩივრებული ფაქტები შედიოდა თუ არა მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში, კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში. როგორც სასამართლომ უკვე დაადგინა, „იურისდიქციის“ არსებობის დასადგენი ტესტი, კონვენციის 1-ლი მუხლის მიხედვით, არასოდეს ყოფილა გათანაბრებული საერთაშორისო სამართლის მიხედვით უკანონო ქმედებისთვის სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის დასადგენ ტესტთან (იხ. 98-ე პუნქტი ზემოთ და საქმე (Catan and Others), ციტირებული ზემოთ, § 115).”

164. მოცემულ შემთხვევაში, იმისათვის, რომ დადგინდეს, გასაჩივრებული ფაქტები შედიოდა თუ არა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, უნდა დადგინდეს, ახორციელებდა თუ არა იგი „ეფექტურ კონტროლს” სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში და „ბუფერულ ზონაში". როგორც სასამართლომ განაცხადა თავის პრეცედენტულ სამართალში, „კითხვა, ახორციელებს თუ არა ხელშემკვრელი სახელმწიფო ეფექტურ კონტროლს საკუთარი ტერიტორიის გარეთ მდებარე ტერიტორიაზე, არის ისეთი საკითხი, რომელიც ფაქტების მიხედვით განიხილება. იმის განსაზღვრისთვის, არსებობს თუ არა ეფექტური კონტროლი, სასამართლო პირველ რიგში ითვალისწინებს, თუ რამდენად ძლიერია სახელმწიფოს სამხედრო კონტინგენტი ტერიტორიაზე (იხ. საქმე "კოიზიდოუ"Loizidou (არსებითი მხარე ), ციტირებული ზემოთ, §§ 16 და 56, და საქმე "ილასკუ და სხვები" (Ilaşcu and Others), ციტირებული ზემოთ, § 387). სხვა მაჩვენებლები ასევე შეიძლება იყოს რელევანტური, როგორიცაა ის, თუ რამდენად უზრუნველყოფს ამას მისი სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერა ადგილობრივი დაქვემდებარებული ადმინისტრაციისთვის, რეგიონზე ზეგავლენისა და კონტროლის განხორციელებით (იხ საქმე "ილასკუ და სხვები" (Ilaşcu and Others), ციტირებული ზემოთ, §§ 388-94)” (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე "ალ-სკეინი და სხვები" (Al-Skeini and Others), ციტირებული ზემოთ, § 139და საქმე "კატანი და სხვები" (Catan and Others), ციტირებული ზემოთ, § 107; საქმე "ჩირაგოვი და სხვები" (Chiragov and Others), ციტირებული ზემოთ, §168; და საქმე "მოზერი" (Mozer), ციტირებული ზემოთ, § 98).

(i) რუსეთის სამხედრო კონტინგენტი

165. საკუთარ მოსაზრებაში მოპასუხე მთავრობამ აღიარამნიშვნელოვანი რუსული სამხედრო კონტინგენტის არსებობა სამხედრო მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ ძირითადად სამხრეთ ოსეთში (ჯამში14,901 რუსი სამხედრო მოსამსახურე 22 აგვისტოს, თუ გავითვალისწინებთ, რომ მოსახლეობა ჯამში შეადგენს 30,000-სს და 119 ტანკს, 597 საბრძოლო ჯავშანტექნიკას, 180 საარტილერიო სისტემას და 94 საჰაერო თავდაცვის სისტემას) და შემდეგ, სასამართლოს მოთხოვნით გაწმენდის შემდეგ (იხ.150-ე პუნქტი ზემოთ), ასევე 2008 წლის 23 აგვისტოს შემდეგ (693-ე მექანიზებული პოლკის არსებობა, რომელშიც შედიოდა 4,307 სამხედრო მოსამსახურე, 33 ტანკი, 220 ქვეითთა საბრძოლო მანქანა, 30 საარტილერიო სისტემა და 14 საჰაერო თავდაცვის სისტემა) და18 სადამკვირვებლო პოსტის შექმნა საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთს შორის საზღვარზე და „ბუფერულ ზონაში”. მხოლოდ 600 რუსი სამხედრო მოსამსახურე იყო განლაგებული უშუალოდ „ბუფერულ ზონაში" საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ. მოპასუხე მთავრობამ ასევე ისაუბრა სამხედრო ბაზების შექმნაზე რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთს შორის, 2010 წლის აპრილში და თებერვალში შესაბამისად, ორმხრივი შეთანხმებების ხელმოწერის შემდეგ.

(ii) რუსეთის ფედერაციის ეკონომიკური, სამხედრო და პოლიტიკური მხარდაჭერა

166. გარდა ამისა, მოპასუხე მთავრობამ მრავალი მითითება წარმოადგინა, თუ რა მასშტაბის ეკონომიკური და ფინანსური დახმარება გაუწია და კვლავ უწევს რუსეთის ფედერაცია სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთს. მათ მიუთითეს საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს (EMERCOM) მიერ სამხრეთ ოსეთის აღსადგენად გატარებული უამრავი ზომების შესახებ,რუსეთის პრეზიდენტისა და რუსეთის მთავრობის გადაწყვეტილებების შესაბამისად.ისინი ამტკიცებდნენ, რომ აფხაზეთისთვის გაწეული ფინანსური და სხვა სახის დახმარება მსგავსი იყო სამხრეთ ოსეთისთვის გაწეული დახმარებისა, იმ გამონაკლისით, რომ აფხაზეთში გაზის მიწოდება არ ხდებოდა. რაც შეეხება რუსეთის ფედერაციის მიერ საზღვარგარეთ მისი მოქალაქეების დახმარებას (კერძოდ, საპენსიო გადასახადები), მოპასუხე მთავრობამ აღნიშნა, რომ რუსეთის მოქალაქეები წარმოადგენენ სამხრეთ ოსეთის და აფხაზეთის მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს.

167. ამას ემატება ინფორმაცია, მათ შორის, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშში, რომელსაც თავად მოჰყავს სხვა წყაროები, როგორიცაა „ჰუმან რაითს ვოჩის"ანგარიში ან ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისრის განცხადებები, რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთს შორის არამხოლოდ ეკონომიკური და ფინანსური, არამედ სამხედრო და პოლიტიკური თვალსაზრისით დამოკიდებულ ურთიერთობასთან დაკავშირებით.

168. მაშინაც კი, თუ მოცემულ შემთხვევაში სასამართლოს არ მოეთხოვება საომარი მოქმედებების დაწყებამდე მდგომარეობის შესწავლა, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის მიერ მოწოდებული ინფორმაცია ასევე ცხადყოფს, რომ სეპარატისტულ ერთეულებსა და რუსეთის ფედერაციას შორის სუბორდინაციული ურთიერთობა არსებობდა ადრეც, რომელიც გრძელდებოდა საომარი მოქმედებების მთელი აქტიური ეტაპის განმავლობაში და საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგაც.

169. მის ანგარიშში ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისია მიუთითებს რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის „მცოცავი ანექსიის” შესახებ (იხილეთ 156-ე პუნქტი ზემოთ):

„მეზობელი სახელმწიფოების სეპარატისტული ერთეულების საკუთარ იურისდიქციაში ინტეგრაციისთვის რუსეთის პოლიტიკის ყველაზე ნათელი დემონსტრირება იყო „პასპორტიზაცია”, რუსული პასპორტების და რუსეთის ფედერაციის მოქალაქეობის მიცემა აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის მაცხოვრებლებისთვის....

„მცოცავი ანექსიის" კიდევ ერთი ასპექტი იყო ის ფაქტი, რომ სეპარატისტული მთავრობები და უშიშროების ძალები რუსეთის თანამდებობის პირებით იყო დაკომპლექტებული.რუსეთმა დანიშნა თავისი ყოფილი სამოქალაქო და სამხედრო ლიდერები, რათა ემსახურათ მთავარი პოსტებზე აფხაზეთში და განსაკუთრებით სამხრეთ ოსეთში, მათ შორის აფხაზეთის (სულთან სოსნალიევი) და სამხრეთ ოსეთის (ანატოლი ბარანკევიჩი) დეფაქტო თავდაცვის მინისტრების და აფხაზეთის გენერალური შტაბის დეფაქტო უფროსის (გენერალ ლეიტენანტი გენადი ზაიცევი) ჩათვლით.

170. აღნიშნული სიმართლეაგანსაკუთრებით სამხრეთ ოსეთთან მიმართებით, სადაც ევროკავშირის ფაქტების‑დამდგენმა მისიამ დააზუსტა კერძოდ ის, რომ “რუსეთის თანამდებობის პირებს უკვე ჰქონდათ დეფაქტო კონტროლი სამხრეთ ოსეთის დაწესებულებებზე, შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყებამდე და განსაკუთრებით უშიშროების დაწესებულებებსა და უსაფრთხოების ძალებზე.დეფაქტო მთავრობა და „თავდაცვის" „შინაგან საქმეთა" და „სამოქალაქო თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების" სამინისტროები, "სახელმწიფო უსაფრთხოების კომიტეტი", „სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სამსახურები", „პრეზიდენტის ადმინისტრაცია" – სხვებთანერთად – მეტწილად დაკომპლექტებული იყვნენ რუსეთის წარმომადგენლებით, ან რუსეთის მოქალაქეობის მქონე სამხრეთ ოსეთის მაცხოვრებლებით, რომლებიც ადრე მუშაობდნენ შესაბამის თანამდებობებზე ცენტრალურ რუსეთში, ან ჩრდილოეთ ოსეთში, გარდა ამისა, “სამხრეთ ოსეთის [დ]ეფაქტო კონტროლი თანდათანობით გაიზარდა მოსკოვის მხრიდან”.აფხაზეთთან დაკავშირებით, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენმა მისიამ დააკონკრეტა, რომ „აფხაზეთის ხელისუფლების ეფექტური კონტროლი პრობლემური იყო შესაბამის ტერიტორიასა და მის მაცხოვრებლებზე, რადგან ბევრმა მაცხოვრებელმა მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა” და დასძინა, რომ „რუსეთის კონტროლი აფხაზეთის უშიშროების დაწესებულებებზე, როგორც ჩან[და], ნაკლებად მასშტაბური იყო, ვიდრე სამხრეთ ოსეთში „(იხილეთ 156-ე პუნქტი ზემოთ).

171. გარდა ამისა, 2009 წლის 26 აგვისტოს გამართულ პრეს-კონფერენციაზე, ანუ რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დამოუკიდებლობის აღიარებიდან ერთი წლის შემდეგ, რუსეთის პრემიერ-მინისტრმა, ვლადიმერ პუტინმა გამოთქვა შემდეგი მოსაზრება, სხვა საკითხებს შორის: „2008 წლის სექტემბერში ჩვენ ხელი მოვაწერეთ ხელშეკრულებას მეგობრობის, თანამშრომლობისა და ურთიერთდახმარების შესახებ, ხოლო გასულ აპრილს, სამხრეთ ოსეთის სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ შეთანხმებას. რუსმა მესაზღვრეებმა აიღეს პასუხისმგებლობა მშვიდობისა და სიმშვიდის უზრუნველყოფისათვის რეგიონში. “მან დაამატა: „რუსეთი აპირებს გააგრძელოს ყოვლისმომცველი პოლიტიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერის გაწევა როგორც სამხრეთ ოსეთის, ასევე აფხაზეთის მიმართ“ (იხილეთ 157-ე პუნქტი ზემოთ).

172. და ბოლოს, 2010 წლის 7 ივნისის ანგარიშში სამხრეთ ოსეთის შესახებ და 2013 წლის 10 აპრილის ანგარიშში აფხაზეთის შესახებ, საერთაშორისო კრიზულმა ჯგუფმა დაადასტურა, რომ ორივე რეგიონი მთლიანად დამოკიდებული იყო რუსეთის ფედერაციაზე, არა მხოლოდ ეკონომიკური და ფინანსური თვალსაზრისით, არამედ ასევე პოლიტიკური და სამხედრო თვალსაზრისითაც, მათ შორის საზღვრის დაცვასთან მიმართებით (იხ., 158-159-ე პუნქტები ზემოთ):

„2008 წლის სექტემბერში, როდესაც რუსეთის ჯარებმა კვლავ დაიკავეს ქართული „ბუფერული ზონა", სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მიმდებარე ტერიტორიებზე, რუსეთმა ხელი მოაწერა „მეგობრობისა და თანამშრომლობის" შესახებ შეთანხმებებს ორივე სეპარატისტულ რეგიონთან, რომლითაც აღუთქვა მათი საზღვრების დაცვაში დახმარება. ხელმომწერებმა ერთმანეთს მიანიჭეს სამხედრო ბაზებზე უფლება თავიანთ შესაბამის ტერიტორიებზე, აღიარეს ორმაგი მოქალაქეობა და შექმნეს საერთო სატრანსპორტო, ენერგეტიკული და საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურა.ხელშეკრულებები ძალაშია ათი წლის განმავლობაში და მათი განახლება შეიძლება ყოველ ხუთ წელიწადში.“

173. რაც შეეხება „ბუფერული ზონას”, როგორც ჩანს, უდავოა, რომ იგი ასევე ოკუპირებული იყო რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ შესაბამის პერიოდში, ამასთან დაკავშირებით თანმხვედრი ინფორმაციის თანახმად, რომელსაც შეიცავს ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის, „ჰუმან რაითს ვოჩის" და „ამნესტი ინტერნეიშენალის"ანგარიშები და სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს I წინასასამართლო პალატის გადაწყვეტილება (იხილეთ 153-156-ე და 160-ე პუნქტები ზემოთ) .

(iii) დასკვნა

174. ყველა აღნიშნული ფაქტორის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ რუსეთის ფედერაციამ განახორციელა „ეფექტური კონტროლი", სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მნიშვენლობის ფარგლებში, სამხრეთ ოსეთის, აფხაზეთისა და „ბუფერული ზონის" მიმართ, 2008 წლის 12 აგვისტოდან 10 ოქტომბრამდე, თარიღი, როდესაც რუსეთმა ოფიციალურად გაიყვანა ჯარები. ამ პერიოდის შემდეგაც კი, რუსეთის გაძლიერებული კონტინგენტის არსებობა და სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ხელისუფლების დამოკიდებულება რუსეთის ფედერაციაზე, რომელზეც მათი გადარჩენაა დამოკიდებული, რაც განსაკუთრებით ამ უკანასკნელთან ხელმოწერილი თანამშრომლობისა და მხარდაჭერის ხელშეკრულებებიდან ჩანს, მიუთითებს, რომ არსებობდა უწყვეტი „ეფექტური კონტროლი” სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთზე.

175. ამრიგად, იგი ასკვნის, რომ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების დღიდან) მომხდარი მოვლენები ექცევა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციისფარგლებში კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის და არ განიხილავსამ საკითხთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ გამოხატულ წინასწარ პრეტენზიებს.

შემდგომ უნდა დადგინდეს, საქმის არსებითი მხარისგანხილვის შედეგად, მოხდა თუ არა კონვენციით დაცული უფლებების დარღვევა, რომლის შესაბამისადაც პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს რუსეთის ფედერაციას.

კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლების და No 1 ოქმის 1-ლი მუხლის სავარაუდო დარღვევა

176. მომჩივანი მთავრობის წარდგინებების შესაბამისად, მკვლელობები, არასათანადო მოპყრობა, ძარცვა და სახლების გადაწვა განხორციელდა რუსეთის შეიარაღებული ძალებისა და სამხრეთ ოსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ, სამხრეთ ოსეთში და მიმდებარე „ბუფერულ ზონაში". ის ამტკიცებდა, რომ ასეთი მოქმედებები წარმოადგენდა კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლების და No 1 ოქმის 1-ლი მუხლის დარღვევას.

კონვენციის მეორე მუხლი

„1. ყოველი ადამიანის სიცოცხლის უფლება კანონით არის დაცული. არ შეიძლება სიცოცხლის განზრახ ხელყოფა, თუ არა სიკვდილის სასჯელის აღსრულების შედეგად, რომელიც სასამართლოს განაჩენით შეეფარდა მოცემულ პირს ისეთი დანაშაულის ჩადენისათვის, რომლისთვისაც კანონი ითვალისწინებს ამ სასჯელს.

2. სიცოცხლის ხელყოფა არ განიხილება ამ მუხლის დარღვევად, თუ ის შედეგად მოჰყვა ძალის გამოყენებას, რომელიც აბსოლუტურ აუცილებლობას წარმოადგენდა:

a) ნებისმიერი პირის დასაცავად არამართლზომიერი ძალადობისაგან;

b) კანონიერი დაკავებისათვის, ანდა კანონიერად დაპატიმრებული პირის გაქცევის აღსაკვეთად;

c) კანონიერ ღონისძიებათა განხორციელებისათვის აჯანყების ან ამბოხების ჩასახშობად.“

კონვენციის მესამე მუხლი

ადამიანის წამება, არაადამიანური თუ დამამცირებელი დასჯა ან მასთან ასეთი მოპყრობა დაუშვებელია.

კონვენციის მერვე მუხლი

„1. ყველას აქვს უფლება, რომ დაცული იყოს მისი პირადი და ოჯახური ცხოვრება, საცხოვრისი და მიმოწერა.

2. დაუშვებელია ამ უფლების განხორციელებაში საჯარო ხელისუფლების ჩარევა, გარდა ისეთი შემთხვევისა, როდესაც ასეთი ჩარევა ხორციელდება კანონის შესაბამისად და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების, საზოგადოებრივი უსაფრთხოების, ქვეყნის ეკონომიკური კეთილდღეობის ინტერესებისათვის, უწესრიგობისა თუ დანაშაულის თავიდან ასაცილებლად, ჯანმრთელობისა ან მორალის, ანდა სხვათა უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად".

N1 ოქმის 1-ლი მუხლი

„ ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს თავისი საკუთრების შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება. უფლება მხოლოდ საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის შეიძლება ჩამოერთვას ვინმეს თავისი საკუთრება კანონითა და საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპებით გათვალისწინებულ პირობებში.

ამასთან, წინარე დებულებები არანაირად არ აკნინებს სახელმწიფოს უფლებას, გამოიყენოს ისეთი კანონები, რომელთაც ის აუცილებლად მიიჩნევს საერთო ინტერესების შესაბამისად საკუთრებით სარგებლობის კონტროლისათვის, ან გადასახდებისა თუ მოსაკრებლების ან ჯარიმების გადახდის უზრუნველსაყოფად".

მხარეთა წარდგინებები

მომჩივანი მთავრობა

177. მომჩივანი მთავრობა ამტკიცებდა, რომ აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, ეთნიკური წმენდის კამპანია დაიწყო და თვეების განმავლობაში გაგრძელდა, დასრულდა მხოლოდ სამხრეთ ოსეთის თითქმის მთელი ეთნიკური ქართველი მოსახლეობის სახლებიდან გაძევების და მათი სოფლების გაძარცვისა და განადგურების შემდეგ. კონვენციის დარღვევების მნიშვნელოვანი რაოდენობა, როგორც ამტკიცებდნენ აღნიშნულ საჩივარში, ჩადენილია რუსული საომარი ხაზების მიღმა, საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ და მას შემდეგ რაც, ქართული სამხედრო ძალები უკვე გამოსული იყო.

საომარი მოქმედებების შეწყვეტამდე და მის შემდეგ, რუსეთის სახმელეთო ჯარები, ოსეთის სამხედრო ძალებთან და სხვა არარეგულარულ ჯარებთან ერთად, რომლებიც მოქმედებდნენ რუსეთის ფედერაციის ეფექტური კონტროლის ქვეშ, შევიდნენ ეთნიკურ ქართულ სოფლებში.ამ სოფლების მცხოვრებთა უმეტესობა ამ დროისთვის გაქცეულიან ევაკუირებული იყო, ხოლო ვინც დარჩა, უმეტესწილად მოხუცები ან უმწეოები იყვნენ, ან ვერ შეძლეს, ან ძალიან შეეშინდათ საცხოვრებელი ადგილისა და ცხოვრების წესის შეცვლა.რუსეთის სახმელეთო ჯარებმა გადაკეტეს სოფლები, შესასვლელი და გასასვლელი საკონტროლო გამშვები პუნქტების გამოყენებით და დაუშვეს ეთნიკური ქართველების სახლებისა და მთელი სოფლების გადაწვა. ადამიანებს სიკვდილით ემუქრებოდნენ, თუ ისინი უარს იტყოდნენ საცხოვრებლის დატოვებაზე და ადგილზე დახვრეტით სჯიდნენ ქართველებს, მათი ეთნიკური წარმომავლობის ნიშნით.

ეთნიკური წმენდის ამ კამპანიის დროს მრავალი დანაშაული ჩაიდინეს უშუალოდ რუსეთის სამხედრო ძალებმა. სხვები ჩაიდინეს რუსეთის სამხედრო ძალების თანდასწრებით, რომლებიც არანაირად არ ცდილობდნენ მათ აღკვეთას.

ამ მოსაზრებების დასადასტურებლად წარდგენილი მტკიცებულების საფუძველზე, მომჩივანმა მთავრობამ სასამართლოს შესთავაზა დასკვნის გაკეთება, რომ რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა ეთნიკური ქართველების სახლებისა და სოფლების განადგურების, ან აღნიშნულის დაშვების ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომლის მიზანი იყო, გაეხადათ ეს სახლები საცხოვრებლად უვარგისად, რაც წარმოადგენს კონვენციის მე -3 და მე -8 მუხლებისა და კონვენციის N1 ოქმის 1-ლი მუხლისა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მოქმედი წესების დარღვევას. მომჩივანმა მთავრობამ ასევე მოუწოდა სასამართლოს, დაედგინა, რომ რუსეთის ფედერაციამ განახორციელა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც ხდებოდა მშვიდობიანი მოსახლეობის სიკვდილით უკანონო დასჯა კონვენციის მე -2 მუხლისა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მოქმედი წესების დარღვევით.

მოპასუხე მთავრობა

178. მოპასუხე მთავრობამ უპასუხა, რომ საქართველოს თავდასხმას მოჰყვა დაუყოვნებლივი, ძალიან სერიოზული სამოქალაქო არეულობა, რომელიც გამოიხატებიდა ოსების მხრიდან თავდასხმაში ქართულ სოფლებსა და სახლებზე. რელიეფის გათვალისწინებით და იმ ფაქტის გამო, რომ ოსური და ქართული სოფლები ხშირად ერთმანეთის გვერდიგვერდ იყო განლაგებული და რომ ორივე ჯგუფის ხალხით დასახლებული იყო შერეული ტიპის სოფლები, ასეთი თავდასხმების აღკვეთა, რაც შეიძლება მომხდარიყო ნებისმიერ დროს, იყო შეუძლებელი.

რუსეთის სამხედრო ძალები ცდილობდნენ ჩარევას მაშინ, როდესაც ისინი ასეთი თავდასხმების მოწმენი ხდებოდნენ და თუკი მათ ჰქონდათ ამის საშუალება, მათი კონტინგენტის სამხედრო მიზნების შესაბამისად. გასაიდუმლოებულმა ბრძანებებმა ნათლად გამოხატა რუსეთის განზრახვა შეძლებისდაგვარად აღეკვეთა არეულობა.

ამასთან, რუსული ძალები უმეტესად ფრონტის ხაზზე იმყოფებოდნენ, ან გადაადგილდებოდნენ ფრონტის ხაზის მიმართულებით და უკან, ან იცავდნენ მომარაგების ხაზებს.მათ ასევე ხელს უშლიდა ენის არცოდნა, რადგან მათ არ იცოდნენ არც ქართული და არც ოსური.უკიდურესად რთული იყო კონფლიქტიდან დაბრუნებული ადამიანების გარჩევა ორივე მხარეს, ძარცვისა და განადგურებისკენ მიდრეკილების მქონე დამნაშავეებისაგან.რუსეთის სამხედრო ძალებს არ ჰქონდათ გავლილი წვრთნა, ან გააჩნდათ რესურსები, რომ საკუთარ თავზე აეღოთ პოლიტიკის ჩამოყალიბება ან სამშვიდობო როლის შესრულება, ხოლო ბოროტმოქმედები, რომლებსაც აკავებდნენ, გადაეცემოდა სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებას, რომელსაც ეკისრებოდა წესრიგის შენარჩუნების მცდელობის პრაქტიკული პასუხისმგებლობა, თუმცა ამოწურული რესურსებით, საქართველოს მიერ საკუთარ პასუხისმგებლობაზე უარის თქმის ფონზე.

რუსეთის სამშვიდობო ბატალიონის დარჩენილი წევრები, გენერალ კულახმეტოვის მეთაურობით, მობილურ პატრულში იყვნენ განლაგებულნი, რათა ეცადათ არეულობის, ძარცვისა და ქონების განადგურების აღკვეთა.მან აღწერა საკუთარი ძალისხმევაამ საქმისწარმოების დროს ჩვენების მიცემისას, მაგრამ მათი წარმატება მცირე იყო.თუმცა დავალება ძალზე რთული იყო და, როგორც ჩანს, სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლება ხშირად ათავისუფლებდა ადამიანებს, რომლებსაც რუსეთის სამხედრო ძალებიაპატიმრებდნენ, შესაძლოა რესურსების და მოსათავსებლად საჭირო ადგილების ნაკლებობის გამო და მხოლოდ იმისთვის, რომ ისევ დაეპატიმრებინათ.

საქართველოს საკუთარი მტკიცებულება, რომელიც თითქოსდა ამყარებს მის საჩივარს, შეიცავს ბევრ მითითებას დამცავ ზომებზე, რომლებიც განახორციელეს რუსმა ჯარისკაცებმა ქართველი ხალხის დასახმარებლად, რაც უფრო ვრცლად იქნება ახსნილი ქვემოთ.

მნიშვნელოვანია, რომ რუსეთის ჯარს არ მოუხდენია იმ ტერიტორიების ოკუპაცია, რომელთა გავლითაც იგი მოძრაობდა, იქნებოდა ეს სამხრეთ ოსეთის, აფხაზეთის, თუ არასადაო საქართველოს ტერიტორია. მისი ამოცანა მხოლოდ საქართველოს შეიარაღებულ ძალებთან და მათგან მომავალ უწყვეტ საფრთხესთან გამკლავება იყო.

და ბოლოს, ბევრ ქართულ სოფელს მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა ცხინვალის ირგვლივ საბრძოლო მოქმედებების დროს, მათ შორის ქართული კასეტური საბრძოლო მასალების შედეგად, რომლებიც ვერ მოხვდნენ მიზანში, იმიტომ რომ ვერ ამოქმედდა, ან იმიტომ რომ ისინი გასროლილი იყო ძალიან შორი მანძილიდან.მოპასუხე სახელმწიფომ ამასთან დაკავშირებით მიუთითა საქმისწარმოების შესახებ, რომელიც აღიძრა ისრაელის მიმწოდებლის მიერ საქართველოს წინააღმდეგ, ინგლისის კომერციულ სასამართლოში, ლონდონში, გადაუხდელობის და მხარეებს შორის შეთანხმებული ანგარიშსწორების გამო.

მესამე მხარის კომენტარები

179. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა დაცვის ცენტრმა აღნიშნა, რომ ზოგადად, შეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ კანონის გამოყენება შეჩერდა აქტიური საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ, მაგრამ არსებობს დებულებები, რომლებმაც აღნიშნული დროის შემდეგაც უნდა უზრუნველყონ ადამიანების დაცვა[20].მიუხედავად იმისა, რომ აქტიური საომარი მოქმედებების დასრულებისთანავე პერიოდში, შეიძლება საჭირო გახდეს შეიარაღებული კონფლიქტის დროს მოქმედი კანონის (LOAC) თანახმად დაკავების საფუძვლების აღიარება, ეს პერიოდი არ გაგრძელდება ხანგრძლივად.

იქ, სადაც საომარი მოქმედებების დასრულება ოკუპაციის დაწყებას ნიშნავდა, გამოიყენებოდა შეიარაღებული კონფლიქტის დროს მოქმედი კანონის (LOAC) სპეციფიკური რეჟიმი.ტერიტორიის კონტროლის გათვალისწინებით, რომლის განხორციელებაც ოკუპანტს უნდა შეეძლოს, ოკუპანტ ძალას უნდა ჰქონოდა ადამიანის უფლებათა სამართალით (HRL) გათვალისწინებული ვალდებულებების სრული სპეექტრი[21].

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

წერილობითი მტკიცებულება

180. ეუთოს ანგარიშის შესაბამის ნაწილში, ციტირებული ზემოთ, რომელიც შეეხება ომის შემდგომ მკვლელობებს სამხრეთ ოსეთში (გვ. 35-36), აღნიშნულია შემდეგი:

"გამოკითხული პირების თქმით, დაბომბვის დასრულების შემდეგ, მრავალ სოფელში კვლავ გაგრძელდა მშვიდობიანი შეუიარაღებელი მოსახლეობის მკვლელობის შემაშფოთებელი ფაქტები.მოწმეებისთქმით, დამნაშავეები ხშირად იყვნენ ოსები – ზოგი მათგანი აღწერეს როგორც ჯარისკაცები, ხოლო ზოგი როგორც სამოქალაქო პირები, რომლებიც რუსეთის შეიარაღებულ ძალებთან ერთად შემოვიდნენ სოფლებში და რომლებიც აგვისტოს კონფლიქტამდე იმყოფებოდნენ საქართველოს ადმინისტრაციულ დაქვემდებარებაში. მაგალითად, სოფელ ჭარებში, ორი ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი მოწმის ინფორმაციით, „ოსების" დაჯგუფებამ მოკლა სოფლის ორი მკვიდრი მათივე სახლში. სოფელ დისევის მკვიდრებმა განაცხადეს, რომ „ოსმა" ახლომდებარე სოფლიდან ჩაიდინა მკვლელობა,გარდა იმისა, რომ მრავალი ადამიანი იხოცებოდა დაბობმვის შედეგად.სოფელ ვანათში, დევნილმა წყვილმა ადამიანის უფლებების შეფასებით მისიას (HRAM) აცნობა, რომ მათი ერთ-ერთი მეგობარი ჯარისკაცებმა მოკლეს. მათ მისი დაკრძალვა უნდოდათ, მაგრამ ამის უფლება არ მისცეს, მანამ სანამ ძალიან არ დაღამდა და რუსეთის ჯარს კი დაწესებული ჰქონდა კომენდანტის საათი. ასევე ვანათში გადმოცემის მიხედვით მოკლეს სკოლის მასწავლებელი და დაჭრეს მისი მეუღლე, ექთანი; შემდეგ ცეცხლი წაუკიდეს მის სახლს და ის დატოვეს დაჭრილი შიგნით და სასიკვდილოდ გაწირეს. სოფელ ქსუისში, ერთმა მოწმემ აღწერა, თუ როგორ გაუხსნა ცეცხლი ოსური სოფელიდან სნაიპერმა დაბომბვის დასრულების შემდეგ, როდესაც ის გარეთ გავიდა.სოფელ საცხენეთში ქალი შეესწრო, თუ როგორ ესროლა „ოსმა"ერთ მამაკაცს და მოკლა იგი, როდესაც მან უარი თქვა ძროხების გადაცემაზე, ხოლო კიდევ ერთ მამაკაცსსასიკვდილოდ ესროლეს მანქანის გამო ჩხუბის დროს. სოფელ ავნევში ერთი კაცი მოკლეს, როდესაც მან სახლში არ შეუშვა მოროდიორები.

განსხვავებით იმ ინფორმაციისგან, რომ რუსი ჯარისკაცები მონაწილეობდნენ ბოროტმოქმედებებში, სოფლის რამდენიმე მკვიდრმა განაცხადა, თუ როგორ მიიღო მონაწილეობა რუსმა ჯარმა ადგილობრივი მოსახლეობის დახმარებაში ან ოსებისგან დაცვაში. მაგალითად, თამარაშენელმა ქალმა გაიხსენა, თუ როგორ ჰკითხეს რუსმა ჯარისკაცებმა სჭირდებოდა თუ არა მას საკვები და თუ როგორ მოუტანეს მას სამი დღის მარაგი პურის, კარაქისა და დაკონსერვებული ხორცის სახით. როდესაც ერედვში ქალი შეავიწროვა ოსმა, იქ მყოფი რუსი ჯარისკაცი ჩაერია, მისი იარაღის კონდახი დაარტყა ოს კაცს და აიძულა წასულიყო. სოფელ ჭარებში რუსი ჯარისკაცები მოვიდნენ და სოფლის მკვიდრის ბაღიდან აუფეთქებული ბომბი ამოიღეს. სოფელ ნულში, რუსმა ჯარებმა მოსახლეობას გადასცეს თეთრი სამკლაურები, რათა დაეცვათ ისინი „ოსებისგან". სოფლების კეხვის, საცხენეთისა და იკოტის მკვიდრებმა განაცხადეს, რომ რუსმა ჯარებმა ზიანი არ მიაყენეს მათ სოფლებს”.

181. ეუთოს ანგარიშის შესაბამის ნაწილში, ციტირებული ზემოთ, რომელიც შეეხება, ომის შემდგომ მკვლელობებს „ბუფერულ ზონაში“ (გვ. 23), აღნიშნულია შემდეგი:

„საბრძოლო მოქმედებების ახალი ეტაპი დაიწყო სახმელეთო ძალების „ბუფერულ ზონაში” დაწინაურებით, რის შემდეგაც, მიღებული იქნა შეტყობინებები მრავალი თავდასხმის შესახებ, რომელიც განხორციელდა მშვიდობიან მოსახლეობაზე. დაწინაურებული სამხედრო ძალები სხვადასხვაგვარად აღწერეს დევნილებმა, როგორც „ოსები" და „რუსები"; ხშირ შემთხვევაში მშვიდობიან მოსახლეობას არ შეეძლო მკვეთრად განესხვავებინა ეს უკანასკნელნი. დევნილები შეესწრნენ შეუიარაღებული მშვიდობიანი მოსახლეობის მკვლელობებს შეიარაღებული ძალების მიერ, რომლებიც შევიდნენ გორში და სოფლებში მეღვრეკისი, ტირძნისი, ერგნეთი და კარალეთი.ერგნეთში, მაგალითად სოფლის მკვიდრმა უთხრა ადამიანის უფლებების შეფასებით მისიას, თუ როგორ დაინახა მან ათკაციანი „ოსების“ ჯგუფი, რომლებიც ჩაცმულნი იყვნენ რუსულ ფორმაში, რომლებმაც დაარტყეს 80 წლის კაცს ზურგში და შემდეგ ესროლეს მას. მსხვერპლი, სოფლის მკვიდრის თქმით, შეფოფხდა ერთ შენობაში თქვა, „მე მესროლეს“ და შემდეგ დაეცა და მოკვდა. კარალეთში, სოფლის მკვიდრის ინფორმაციით, მანქანა, რომელშიც იჯდა ოთხი „ოსი“ , რომლებიც ჩაცმულნი იყვნენ სამხედრო ფორმაში, შევიდნენ სოფელში და ავტომატური იარაღიდან გასროლით მოკლეს ერთ-ერთი მისი მეზობელი".

182. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშის შესაბამის ნაწილში (ტომი II, გვ. 351-53, და გვ. 362-70) ნათქვამია შემდეგი:

„კონფლიქტის დროს და ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ, გაჩაღდა მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ განზრახ ძალადობის კამპანია: გადაწვეს სახლები, გაძარცვეს და დააყაჩაღეს სოფლები. ამ მოქმედებების უმეტესობა განხორციელდა სამხრეთ ოსეთში და საქართველოს არასადაო ტერიტორიაზე, ძირითადად სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიებზე.

ეს მოქმედებები ხდებოდა ცეცხლის შეწყვეტისა და საომარი მოქმედებების დასრულებიდან რამდენიმე კვირის შემდეგაც. ამგვარი დარღვევები წარმოშობს კრიტიკულად მნიშვნელოვან საკითხს დაცულობის საერთო ნაკლებობის შესახებ იმ ადგილებში, რომლებიც ცვალებადი კონტროლის ქვეშ იმყოფება, ისეთი როგორიცაა სამხრეთ ოსეთში საქართველოს ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ მართული სოფლები, ან ე.წ. „ბუფერული ზონა". როგორც ჰუმან რაითს ვოჩის მიერ ჩატარებული ინტერვიუების საფუძველზე გამოიკვეთა, მშვიდობიანი მოსახლეობის მიმართ განხორციელებული ძალადობის აქტების უმეტესობა, ძარცვა და ყაჩაღობა ჩადენილი იქნა ოსური ძალების მიერ. თვითმხილველთაგან შეგროვებული ინფორმაცია ასევე მიუთითებს რუსული ძალების კონტინგენტზე ამ დარღვევების დროს და ზოგჯერ ამ ძალადობის აქტებში რუსული სამხედრო ძალების მონაწილეობაზე.მიუხედავად იმისა, რომ დარღვევების უმეტესობა ხდებოდა ეთნიკური ქართველების მიმართ, ეთნიკური ოსები ასევე არ იყვნენ დაცულები მძარცველებისგან.

„ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიხედვით:

„სამხრეთ ოსეთის ძალებში შედიან სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეები, ოპერატიული რეაგირების ძალები (ცნობილია რუსული აკრონიმით OMON) და რამდენიმე პოლიციური კომპანია, რომლებიც მუშაობენ სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში და სამხრეთ ოსეთის სახელმწიფო უსაფრთხოების კომიტეტის სამხედრო მოსამსახურეები. (KGB). ბევრმა გამოკითხულმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადა, რომ სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები ქნედუნარიანი მამაკაცების უმეტესობამ აიღო იარაღი საკუთარი სახლების დასაცავად.რადგან სამხრეთ ოსეთს არ ჰყავს რეგულარული ჯარი, მისი მაცხოვრებლები სამხრეთ ოსეთის სამხედრო ძალების წევრებს მოიხსენიებენ როგორც მილიციას (ოპოლჩენცები), თუ მათი გამიჯვნა არ იქნება შესაძლებელი როგორც პოლიციელები ან თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეები. სარწმუნო წყაროები ასევე იტყობინებოდნენ მრავალი მამაკაცის შესახებ ჩრდილოეთ ოსეთიდან და რუსეთის რამდენიმე სხვა მხარიდან, რომლებიც კომფლიქტში იღებდნენ მონაწილეობას სამხრეთ ოსეთის მხარდასჭერად და რომლებიც ჩაბმული იყვნენ მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ შემდგომში მომხდარ დანაშაულში.“

ზოგიერთ შემთხვევაში ძნელია ოსი დამნაშავეების ზუსტი ვინაობისა და სტატუსის დადგენა, რადგან მოწმეების მიერ მათი ტანსაცმლის საერთო აღწერა (შენიღბვის ფორმა, ხშირად თეთრი სამკლაურით) შეიძლება ეკუთვნოდეს სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს, სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს, მოხალისე მებრძოლებს, ან თუნდაც ჩვეულებრივ კრიმინალ მძარცველებს.რამდენიმე ფაქტორი მიუთითებს, რომ ხშირ შემთხვევაში დამნაშავეები მიეკუთვნოდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალებს, რომლებიც მოქმედებდნენ რუსულ სამხედრო ძალებთან მჭიდრო თანამშრომლობით. დამნაშავეები ხშირად მოდიოდნენ სოფლებში რუსულ სამხედრო ძალებთან ერთად, ან მათ მიერ სოფლების გავლის შემდეგ მალევე; დამნაშავეები ზოგჯერ სამხედრო მანქანებით მოდიოდნენ; როგორც ჩანს, ისინი თავისუფლად გადიოდნენ საკონტროლო გამშვებ პუნქტებს, რომლებიც დაკომპლექტებული იყო რუსი ან სამხრეთ ოსეთის ძალებით.”

„მოწმეები ზოგჯერ დამნაშავეებად ჩეჩნებსა და კაზაკებსაც ასახელებდნენ; იყო თუ არა ეს ზუსტი, უცნობია; თუმცა მედიაში ვრცელდებოდა ინფორმაცია ჩეჩნებისა და კაზაკების კონფლიქტში მონაწილეობის შესახებ."

ამ ეტაპზე ჩნდება ორი ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული კითხვა: ამ დარღვევების ჩამდენთა იდენტიფიცირება და თუ ზუსტად რა როლი ითამაშა რუსმა სამხედრო ძალებმა ამ დარღვევებში.ამ კითხვებზე პასუხის გაცემას მოჰყვება მთავარი სამართლებრივად მნიშვნელოვანი შედეგები, რადგან ის მოითხოვს ჩვენგან, რომ განვასხვავოთ ისინი, ვინც ჩაიდინა ეს ძალადობა და ისინი, ვინც არაფერი მოიმოქმედა მათ აღსაკვეთად ან მათ შესაჩერებლად.

მართალია ძნელია დავასკვნათ, რომ რუსული სამხედრო ძალები სისტემატურად მონაწილეობდნენ ან ტოლერანტულნი იყვნენ სამხრეთ ოსეთის ძალების ქცევის მიმართ, ისინი მაინც დამაჯერებელ და სარწმუნო ინფორმაციად მოიაზრება, რომელზე დაყრდნობითაც დგინდება, რომ ხშირ შემთხვევაში რუსული სამხედრო ძალები არ მოქმედებდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალების ხელშესაშლელად ან შესაჩერებლად. ჰუმან რაითს ვოჩი მიუთითებს სამი ტიპის სიტუაციაზე: პასიურ მოწმეებზე, აქტიურ მონაწილეობასა და მილიციის გადაადგილებაზე. ზოგიერთ ჩვენებაში ასევე ნათქვამია რუსული ჯარების პოზიტიური მონაწილეობის შესახებ მილიციის მიერ ძარცვის შეჩერებაში ან მათ მიერ სახლების ძარცვისა და და გადაწვის აღკვეთაში.„ჰუმან რაითს ვოჩი" ასევე მიუთითებს 13 აგვისტოს შექმნილ საკონტროლო გამშვებ პუნქტებსა და ბლოკპოსტებზე, რომლებმაც ეფექტურად შეაჩერეს ძარცვისა და გადაწვის კამპანია, მაგრამ რომლებიც მოულოდნელად აიღეს სულ რაღაც ერთი კვირის შემდეგ.საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტების მიერ 2009 წლის მარტში ჩატარებულმა გამოკითხვებმა (IIFFMCG’s expert) ასევე წარმოადგინა სხვადასხვა ანგარიშები, დაწყებული აქტიური ჩარევიდან, დარღვევების შესაჩერებლად, დამთავრებული პასიური დაკვირვებითა და მონაწილეობით.

და ბოლოს, თავიდანვე მნიშვნელოვანია ხაზგასმით აღვნიშნოთ, რომ ძალადობის სქემები განსხვავდებოდა შესაბამისი ტერიტორიის მიხედვით. როგორც ჩანს, ყველაზე ინტენსიურ განადგურებასა და სასტიკ ძალადობას ადგილი ჰქონდა სამხრეთ ოსეთში, გარკვეული სახასიათო თვისებებით, რომლებიც განსხვავდება იმისგან, რაც მოხდა ბუფერულ ზონაში. ეს განსხვავება მაგალითისთვის აღიარეს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლებმა 2009 წლის 4 ივნისს, საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტებთან (IIFFMCG experts) შეხვედრის დროს.დაბოლოს, შეუძლებელია შედარება გაკეთდეს ამ ორ ყოფილ ტერიტორიაზე შექმნილ მდგომარეობებსა და აფხაზეთში საომარი მოქმედებების შედეგებს შორის, რომლებიც ძალზე შეზღუდული იყო.

...

კონფლიქტს საქართველოში და მის შედეგებს ახასიათებს ფართომასშტაბიანი ყაჩაღობისა და ძარცვის კამპანია სამხრეთ ოსეთის ეთნიკურ ქართულ სოფლებში და ე.წ ბუფერულ ზონებში. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნულ მოქმედებებს უმთავრესად ჩადიოდნენ ოსი სამხედროები და მილიცია, ოსი მშვიდობიანი მოსახლეობის ჩათვლით, არსებობს მრავალი თვითმხილველი, რომელთა ინფორმაციით რუსი სამხედრო ძალები ჩადიოდნენ ძარცვას. ყველაზე მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ მრავალი ჩვენება მიუთითებს რუს ჯარისკაცთა კონტინგენტზე შეიარაღებული ოსების მიერ ძარცვის განხორციელებისას. ზოგიერთ შემთხვევაში ძარცვა დაიწყო ქართული ძალების გაყვანისთანავე.

„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დოკუმენტურად დაადასტურა – და ზოგ შემთხვევაში უშუალოდ გახდა თვითმხილველი- სისტემატიური ძარცვისა თამარაშენში, ზემო აჩაბეთში, ქვემო აჩაბეთში, ქურთაში, ტყვიავში, ტირძნისში, დვანში, კოშკაში, მეგრეკისში, ნიქოზში, კარალეთში, კნოლევში, ავლევში, წერონისში და კეხვში. ეუთოს ადამიანის უფლებების შეფასებითი მისიის (HRAM) ინფორმაციით არსებობდა ყაჩაღობისა და ძარცვის რამდენიმე შემთხვევა. მაგალითისთვის, ადამიანის უფლებების შეფასებითი მისიის (HRAM) ინფორმაციით, იყო ერთი ქალი სოფელ კეხვში, რომელმაც დაინახა მის სახლს როგორ ძარცვავდა „ოსების" ჯგუფი, რომელთაც ეცვათ სამხედრო ფორმათეთრი სამკლაურებით. მამაკაცებმა ასევე მოიპარეს მისი მანქანა, რომელიც მეზობლის სახლიდან მოპარული ავეჯით დატვირთეს წასვლამდე. როდესაც იგი სოფლიდან გაიქცა, მან დაინახა „ოსი" ჯარისკაცები, რომლებსაც იცავდნენ რუსეთის სამხედრო ძალები და აყაჩაღებდნენ მაღაზიებსა და სხვა სახლებს.

ძალზე მნიშვნელოვანია ხაზგასმით აღინიშნოს, რომ კონფლიქტის შემდეგ ყაჩაღობა და ძარცვა კიდევ უფრო გაძლიერდა როგორც სამხრეთ ოსეთში, ისე ბუფერულ ზონაში, დვანში, მეგვრეკისსა და ტყვიავში.

უფრო მეტიც, ოსმა სოფლის მაცხოვრებლებმა მონაწილეობა მიიღეს ძარცვაში სექტემბერში, რამაც ცხადჰყო, რომ ოს და რუს სამხედრო ძალებს არ გააჩნდათ დაცვის განხორციელებისა და პოლიტიკის ჩამოყალიბების უნარი. მრავალი ჩვენება მიუთითებს რუსი სამხედრო ძალების კონტინგენტის არსებობაზე მაშინ, როდესაც ოსი მილიცია ახორციელებდა ძარცვას.

ვერ ვიტყვით, რომ რამდენიმე ცალკეული შემთხვევა იყო იმისა, როდესაც ზოგიერთ სოფლებში ყაჩაღობა აშკარად იყო ორგანიზებული ფორმის, მძარცველებს ჯერ სატვირთო მანქანებით მიჰქონდათ ავეჯი, შემდეგ კი მოდიოდნენ სახლების ფანჯრებისა და კარებების მოსაპარად.

„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ ასევე აღნიშნა, რომ „ზოგიერთ თემში, სადაც ოსები ცხოვრობდნენ ქართველების გვერდიგვერდ, ან შერეულ ქორწინებაში იმყოფებოდნენ, ოსები ასევე ხდებოდნენ ძარცვის, შევიწროვებისა და თანამშრომლობის ბრალდებების სამიზნე”, მაგალითად, ზონკარში, რომელიც არის ცხინვალის ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ მართული პატარა დასახლება პატარა ლიახვის ხეობაში, რომელიც გარშემორტყმულია ეთნიკური ქართული სოფლებით.

„ამნესტი ინთერნეიშენალმა" განსაკუთრებული შეშფოთება გამოთქვა იმის გამო, რომ „მრავალი ინფორმაცია იყო რუსი სამხედრო ძალების შესახებ, თუ როგორ აკვირდებოდნენ ისინი სამხრეთ ოსეთის ძალების, მილიციის ჯგუფებისა და შეიარაღებული პირების მიერ ჩადენილ ძარცვას და ქართული სოფლების განადგურებას და ემუქრებოდნენ და ძალადობდნენ იქ დარჩენილ მაცხოვრებლებზე”. აღწერილი იყო შემდეგი სიტუაცია:

„26 აგვისტოს, სოფელ ერედვში, „ამნესტი ინთერნეიშენალის" წარმომადგენლები გახდნენ მიმდინარე ყაჩაღობისა და ძარცვის მოწმეები, მათ შორის შეიარაღებული პირების მიერ.ძარცვის მიმდინარეობისას, რუსული სამხედრო ტექნიკა განაგრძობდა სვლას ერედვის გავლით (ცხინვალის [აღმოსავლეთით]) და რუსული საკონტროლო გამშვები პუნქტები აკონტროლებდნენ სოფელში შესასვლელსა და გასასვლელს; „ამნესტი ინთერნეიშენალმა"დაადასტურა, რომ მხოლოდ ჩვეულებრივ მანქანებს ჩხრეკდნენ და არა სატვირთო მანქანებს ან სხვა დიდ მანქანებს და ისიც არა ყველა შემთხვევაში. ’

შესაბამისად, არსებობს მყარი მტკიცებულებები ოსი ძალების, აგრეთვე დაუდგენელი შეიარაღებული ოსებისა და ზოგჯერ მშვიდობიანი მოსახლეობის მხრიდან ძარცვისა და ყაჩაღობის ფართო კამპანიის შესახებ კონფლიქტის დროს, მაგრამ მეტწილად ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ. თუმცა რუსი სამხედრო ძალები, როგორც ჩანს, მნიშვნელოვან როლს არ თამაშობდნენ ამ კამპანიაში, ისინი ასევე არ მიმართავდნენ რაიმე ქმედით ზომებს მათ შესაჩერებლად.

...

სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის კონტექსტში და მის შემდეგ სამოქალაქო საკუთრების განადგურების განხილვისას, ძირითადი განსხვავება უნდა გაკეთდეს ერთი მხრივ, როდესაც განადგურება გამოწვეული იყო ყუმბარმტყორცნებიდან სროლის, საარტილერიო დარტყმების, საჰაერო დაბომბვის ან ტანკების მიერ ცეცხლის გახსნის შედეგად, რაც შეიძლება წარმოადგენდეს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევას, როდესაც აღნიშნული არ ხდებოდა სისტემატიურად და მეორე მხრივ, როდესაც განადგურება გამოწვეული იყო ცეცხლის მოკიდებისა და გადაწვის განზრახ ჩადენილი ქმედებების შედეგად. როგორც ადამიანის უფლებების შეფასებითმა მისიამ (HRAM) აღნიშნა, განადგურება ზოგიერთ შემთხვევაში მოჰყვა თავად საომარ მოქმედებებს, იქნებოდა ეს ცხინვალისა და სამხრეთ ოსეთის სხვა სოფლების წინააღმდეგ ქართული ძალების შეტევის დროს, თუ რუსეთის საჰაერო და საარტილერიო დაბომბვების დროს. იხილეთ განურჩეველი თავდასხმების ნაწილი ზემოთ.

განადგურების ეს ტიპი არანაირად არ არის ნაკლებად სერიოზული.თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ დაწვის შედეგად მიყენებული დიდი ზიანი, როდესაც ზოგიერთი სოფელი თითქმის მთლიანად გადაიწვა, სერიოზულ შეშფოთებას იწვევს ამ ქმედებების უკან არსებული მოტივების გამო. დაწვის პრაქტიკამ მიაღწია ისეთ დონესა და მასშტაბს, რომ იგი სამხრეთ ოსეთში კონფლიქტის დროს ძალადობისთვის დამახასიათებელ თვისებად შეიძლება ჩაითვალოს. დაწვის ეს მასშტაბური კამპანია გამიზნული იყო სამხრეთ ოსეთის ეთნიკური ქართული სოფლების მიმართ, ხოლო ნაკლებად შეეხებოდა ადმინისტრაციული საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიებს.

ამ თვალსაზრისით, ასევე მნიშვნელოვანია ხაზგასმით აღვნიშნოთ, რომ მრავალი ჩვენება, როგორც ჩანს, გვთავაზობს სამხრეთ ოსეთის ეთნიკურ ქართული სოფლების განზრახ განადგურებისა და გადაწვის მოდელს, რომელიც მასშტაბით და მოტივით განსხვავდებოდა იმისგან, რაც ხდებოდა ბუფერულ ზონაში.

სამხრეთ ოსეთის მთელი სოფლებისთვის ცეცხლის მოკიდებასთან და გადაწვასთან დაკავშირებით, რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების მიერ გაკეთებულმა განმარტებამ საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისია (IIFFMCG) ვერ დაარწმუნა.

რუსეთის ფედერაციის თანახმად, „საქართველოს სოფლებში ხანძრებისა და ნგრევის გამომწვევი ერთ-ერთი მიზეზი იყო განზრახ ცეცხლის წაკიდების პოლიტიკა, ჩადენილი საქართველოს შეიარაღებული ძალების მიერ, რომლებიც იხევდნენ უკან.შედეგად განადგურდა არაერთი შეიარაღება, მათ შორის ჯავშანგამტანი რეაქტიული სატყორცნები, რომლებიც წინასწარ იყო განთავსებული და შენახული საცხოვრებელ სახლებში. საქართველოს მრავალ სოფელში (კეხვი, თამარაშენი, ხეიტა, ქურთა, ერედვი, ავნევი და ა.შ.) ქართული გასამხედროებული თავდაცვის დანაყოფების შესაიარაღებლად."სამხრეთ ოსეთის მიერ გაკეთებულ განმარტებებში ასევე მოხსენიებულია ქართველები: მარტში, სამხრეთ ოსეთში ვიზიტის დროს, სამხრეთ ოსეთის ორი ორგანიზაციიდან ერთ-ერთის წარმომადგენელმა, რომელიც ახლდა საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენ დამოუკიდებელ საერთაშორისო მისიას (IIFFMCG), ამტკიცებდა, რომ სახლები ქართველებმა დაწვეს. ეს მტკიცებები, ამის მიუხედავად, არ არის გამყარებული დევნილთა [იძულებით გადაადგილებულ პირთა], ან სოფლის მოსახლეობის გამოკითხვების საშუალებით მიღებული ინფორმაციით,რომლებიც სამხედრო მოქმედებების დროს და მის შემდეგაც დარჩნენ ადგილზე. უფრო მეტიც, „ჰუმან რაითს ვოჩის თანახმად, მოწმეების უმეტესობა, რომლებსაც იგი გაესაუბრა, არ ჩიოდა მათ წინააღმდეგ საქართველოს სამხედრო ძალების მიერ სახმელეთო შეტევის კონტექსტში განხორციელებული დარღვევების გამო.

სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო გენერალურმა პროკურორმა განუცხადა ადამიანის უფლებების შეფასებითი მისიას (HRAM), რომ საქართველოს სამხედრო ძალები იყენებდნენ ამ სოფლებს სამხედრო პოზიციებად.ეს უკანასკნელი განმარტება ვერ ხსნის მთლიანი სოფლების ფართომასშტაბიან და სისტემატიურ გადაწვას, რომლის მოწმეც გახდა საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისია (IIFFMCG).სხვადასხვა წყაროდან შეგროვილი ყველა ინფორმაცია მიუთითებს სამხრეთ ოსეთის ძალებსა და მილიციაზე, როგორც დამნაშავეებზე, რასთან დაკავშირებითაც არსებობს ათობით ჩვენება. ქართული არასამთავრობო ორგანიზაციების, „ჰუმან რაითს ვოჩისა" და „ამნესტი ინთერნეიშენალის" მიერ ეთნიკური ქართული სოფლების მოსახლეობის, როგორც პირდაპირი თვითმხილველის, გამოკითხვები და თავად საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის (IIFFMCG.) მიერ შეგროვილი ინფორმაცია ამ მოდელს ასაბუთებს.

ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ ეს კამპანია არ შეჩერებულა და რეალურად უფრო გაფართოვდა კიდეც. მიყენებული ზარალის მოცულობასთან დაკავშირებით, როგორც თვითმხილველთა მონაყოლიდან, ასევე სატელიტური სურათებიდან ირკვევა, რომ აგვისტოს ბოლო ორ კვირასა და სექტემბრის თვეებში დაიწვა მრავალი სახლი.

აღნიშნული ასევე დადასტურდა საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტების მიერ დევნილებთან (იძულებით გაადგილებულ პირებთან) ჩატარებული გამოკითხვის შედეგად. გარდა ამისა, მართალია, დღემდე დაუზუსტებელია, მაგრამ მისიის ექსპერტის მიერ გამოკითხულმა ერთ-ერთმა პირმა განაცხადა, რომ დამწვარი სახლები შემდეგ გაანადგურეს იმ ფაქტების დასამალად, რომ სახლები გადაწვეს. აღნიშნული განცხადება შეიძლება დაკავშირებული იყოს მონაყოლთან იმის შესახებ, რომ დამწვარ სახლებს შემდეგ გადაუარეს „ბულდოზერით“ სექტემბერში.

საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენ დამოუკიდებელ საერთაშორისო მისიას (IIFFMCG) ასევე სურს აღნიშნოს, რომ სამხრეთ ოსეთში სახლების დაწვის კამპანიას თან ახლდა ძალადობრივი პრაქტიკა, როდესაც ადამიანებს ხელს უშლიდნენ ცეცხლის ჩაქრობაში მოკვლის მუქარით, ან ადამიანებს აიძულებდნენ, რომ ეყურებინათ, თუ როგორ იწვოდა მათი საკუთარი სახლები.

საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენმა დამოუკიდებელმა საერთაშორისო მისიამ (IIFFMCG) დაასკვნა-ისევე, როგორც განაცხადა ადამიანის უფლებების შეფასებითმა მისიამ (HRAM ) და „ჰუმან რაითს ვოჩმა,“- რომ დაბომბვის შემდეგ, სამხრეთ ოსეთის მოსახლეობა, რომლებსაც ეცვათ ფორმა, ისევე როგორც ოსი მშვიდობიანი მოსახლეობა, „რომლებიც მოჰყვნენ რუსეთის დაწინაურებულ სამხედრო ძალებს“, ახორციელებდნენ სოფლებში, რომელთა უმეტესობა დასახლებული იყო ეთნიკური ქართველებით, სახლებისა და სამოქალაქო შენობებისთვის ცეცხლის წაკიდების სისტემატურ კამპანიას. „საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტების მიერ ჩატარებულმა გამოკითხვებმა დაადასტურა, რომ მცირე რაოდენობის გამონაკლისების გარდა, რუსეთის სამხედრო ძალები უშუალო მონაწილეობას არ იღებდნენ სოფლების განადგურებაში, აგვისტოს შუა რიცხვებში ხანმოკლე პერიოდის გამოკლებით, თუმცა ისინი არც ერეოდნენ აღნიშნულის შესაჩერებლად.

ბუფერულ ზონაში ქონების განადგურებასთან დაკავშირებით, პირველ რიგში, საჭიროა განვაცხადოთ, რომ ამ ტერიტორიაზე განადგურების ორივე ტიპის (საომარი მოქმედებების და განზრახცეცხლის წაკიდების შედეგად) არსებობა დასტურდება დოკუმენტებზე დაყრდნობით.2009 წლის ივნისში საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტმა სოფელ კარალეთიდან კოშკამდე მგზავრობის დროს, გზაზე დაინახა რამდენიმე სახლი, რომელიც განადგურებული იყო რუსეთის საჰაერო დაბომბვებისა და საარტილერიო ცეცხლის შედეგად. მიუხედავად იმისა, რომ განადგურების ეს ფორმები თავისთავად არ წარმოადგენს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმების დარღვევას, ზოგიერთი ადრე განხილული შემთხვევა წარმოადგენს განურჩეველ თავდასხმას. რაც შეეხება სახლების დაწვას, ეუთოს ადამიანის უფლებების შეფასებითი მისიის (HRAM) წევრებმა „ბუფერულ ზონაში“ მოგზაურობის დროს დათვალეს ახლადგადამწვარი დაახლოებით 140 სახლი, რომელთაგან არც ერთს არ ჰქონდა საბრძოლო მოქმედების კვალი.

თუმცა ბუფერულ ზონაში გადაწვით სახლების ნგრევის რეალობაში ეჭვის შეტანის საფუძველი არ არსებობს, საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენ დამოუკიდებელ საერთაშორისო მისიას (IIFFMCG) სურს განაცხადოს, რომ თუნდაც იმ სოფლების შემთხვევაში, რომლებსაც მისი ექსპერტი 2009 წლის ივნისში ესტუმრა და მის მიერ ჩატარებულ გამოკითხვებზე დაყრდნობით, ბუფერულ ზონაში ცეცხლის წაკიდებით განადგურების მოდელები თითქოს ოდნავ განსხვავებულია, ვიდრე სამხრეთ ოსეთში.პირველ როგში, განადგურების მასშტაბი ნაკლებად ფართოა.კარალეთის მოსახლეობამ აღნიშნა, რომ მათ სოფელში 25 სახლი დაიწვა. გადაწვის მოტივი განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს. მართალია, შურისძიება და პირადი მოტივები ასევე მნიშვნელოვანია სამხრეთ ოსეთში ეთნიკური ქართული სოფლების გადაწვის ახსნისას, მაგრამ სოფელში მხოლოდ შერჩეული სახლების განადგურება მიუთითებს ძალადობის უფრო მიზანმიმართულ ფორმაზე იმ ადგილებში, რომლებსაც საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისია (IIFFMCG) ეწვია.საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენიდამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის (IIFFMCG) ექსპერტის მიერ შეგროვილი ინფორმაცია, როგორც ჩანს წარმოშობს ვარაუდის საფუძველს, რომ იმ სახლების სია, რომლებიც უნდა გადაეწვათ, წინასწარ იყო შედგენილი. სოფლის ზოგიერთი მკვიდრის აზრით, განადგურება გამოწვეულ იქნა იმ ფაქტით, რომ პატრონს ჰყავდა ნათესავი პოლიციაში, რომელიც სავარაუდოდ მონაწილეობდა ეთნიკური ოსების წინააღმდეგ ჩადენილ ქმედებებში.კარალეთის გარეუბანში ოჯახთან ერთად მცხოვრებმა მოხუცმა ქალბატონმა განმარტა, რომ მის წინ სახლი ოსების ჯგუფმა გადაწვა, რადგან მეპატრონემ იყიდა პირუტყვი, რომელიც მანამდე მოპარეს ეთნიკურ ოსებს.ტყვიავში სახლების შერჩევითი გადაწვის მსგავსი ანგარიშები მოაგროვა საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტმა.

ამ მეტად შერჩევითი ძალადობის კიდევ ერთი ახსნა შეიძლება იყოს ის, რომ ბევრი შერეული ოჯახი, ოსი ნათესავებით, ცხოვრობს ბუფერულ ზონაში.აღიარეს რა ბუფერულ ზონაში ძალადობის განსხვავებული მოდელი, შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლებმა, რომლებიც საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტების დამდგენ დამოუკიდებელ საერთაშორისო მისიას (IIFFMCG) შეხვდნენ, აღნიშნული უხსენეს, როგორც ძალადობის დასაბუთება.

მიუხედავად იმისა, რომ ამ მოსაზრებების განზოგადება შეუძლებელია, საჭიროა მათი გათვალისწინება კონფლიქტის დროს ძალადობის მოდელების განხილვისას, განსაკუთრებით საკუთრების უფლებებთან დაკავშირებით. ინდივიდუალური შურისძიების ეს ასპექტი კრიტიკულად მნიშვნელოვანია და არ უნდა დაიჩრდილოს უფრო ზოგადი მოდელებით. იმისათვის, რომ ყოვლისმომცველი პოსტკონფლიქტური გადაწყვეტას ჰქონდეს რაიმე აზრი, ეს ასპექტი უნდა იქნეს განხილული დაძაბულობის განმუხტვისა და სხვადასხვა სახის ძალადობის ეფექტურად მოგვარების მიზნით. „183. ევროსაბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისარმა აღნიშნულთან დაკავშირებით განაცხადა შემდეგი: (იხ. ადამიანის უფლებები სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ადგილებში , CommDH(2008) 22, 8 სექტემბერი 2008, გვ. 16):

„87. კომისარს „სამხრეთ ოსეთის ქართული სოფლებიდან, ასევე „ბუფერული ზონიდან“ მიღებული ჰქონდა დიდი რაოდენობით ინფორმაცია ფიზიკური შეურაცხყოფის, ძარცვის, გამოსასყიდისთვის გატაცების, სახლების გაძარცვისა და გადაწვის და ასევე სამხრეთ ოსეთის მილიციის, ან სხვა შეიარაღებული პირების მიერ პირადი შევიწროების შესახებ.“

88. კომისარი შეშფოთებულია „ბუფერულ ზონაში" დანაშაულებრივი ქმედებების ზრდის გამო, რადგან გარკვეული რაოდენობის მშვიდობიანი მოსახლეობა დარჩენილია იქ, ან ცდილობენ დაბრუნდნენ, თუნდაც მოკლევადიანი სტუმრობის მიზნით. კომისარმა შენიშნა ერთი საათის განმავლობაში გარკვეული რაოდენობ[ის] მშვიდობიანი მოსახლეობა, რომლებიც მიდიოდნენ კარალეთის საკონტროლო გამშვები პუნქტის გავლით საკუთარი სახლებისკენ, მათი ბაღებისა და სახლების მოსავლელად.

184. „ამნესტი ინტერნეშენალის“ ზემოხსენებული ანგარიშის შესაბამის ნაწილში ვკითხულობთ (გვ. 31-32 და 34-39):

„...

„ამნესტი ინტერნეშენალის“ მიერ შეგროვებული თვითმხილველთა ჩვენებების თანახმად, დაწინაურებულ რუსულ არმიას თან ახლდა, როგორც სამხრეთ ოსეთის რეგულარული ძალები, ისე რიგი გასამხედროებული ჯგუფებისა.ამ უკანასკნელ ჯგუფებს ფართოდ მოიხსენიებენ „დაჯგუფებებად“ (რუსულად ოპოლჩენცი, ქართულად დაჯგუფებები) და მათი ზუსტი შემადგენლობა გაურკვეველია.უშუალოდ კონფლიქტამდე იყო ინფორმაციები 300 ოსი მოხალისის ჩამოსვლასთან დაკავშირებით, რომლებიც ჩრდილოეთ ოსეთის პოლიციაში მსახურობდნენ.გავრცელებული ინფორმაციით, სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა, ედუარდ კოკოითმა ამ მოხალისეების დე ფაქტო სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ძალებთან გაერთიანების ბრძანება გასცა.ასევე, არსებობდა ცნობები, რომ საომარი მოქმედებების დაწყების შემდეგ ჩრდილოეთ კავკასიიდან სამხრეთ ოსეთში სხვა ეთნიკური ჯგუფების წარმომადგენლები გადავიდნენ სამხრეთ ოსეთის მხარეს საბრძოლველად.ჩრდილოეთ ოსეთში „ამნესტი ინტერნეშენალს“ ასევე აცნობეს, რომ დიდი რაოდენობით ადამიანები, რომლებიც თავდაპირველად, კონფლიქტის პირველ დღეებში, სამხრეთ ოსეთიდან ჩრდილოეთ ოსეთში გაიქცნენ, სამხრეთ ოსეთში დაბრუნდნენ საბრძოლველად.როგორც სამხრეთ, ისე ჩრდილოეთ ოსეთში „ამნესტი ინტერნეშენალის“ წარმომადგენლების მიერ გამოკითხულმა რამდენიმე პირმა სამხრეთ ოსეთიდან განაცხადა, რომ იარაღი აიღო და საომარ მოქმედებებში მონაწილეობდა.

აქედან გამომდინარე, ძალზედ რთულია იმ შეიარაღებული ჯგუფების შემადგენლობის დადგენა, რომელთაც თვითმხილველები „სამხრეთ ოსურ დაჯგუფებებს“ უწოდებენ.„ამნესტი ინტერნეშენალის“ მიერ თავმოყრილ რამდენიმე ანგარიშში მითითებულია, რომ ეს დაჯგუფებები სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფების წარმომადგენლებისგან შედგებოდა და საერთო ენად რუსულს იყენებდნენ.როგორც აღწერენ, ეს ჯგუფები რუსეთის სახმელეთო ძალების შემოსვლის ან საჰაერო შეტევების შემდეგ გამოჩნდნენ; თვითმხილველები და ჰუმანიტარული ორგანიზაციები ვრცლად საუბრობენ იმაზეც, რომ ისინი გადაადგილდებოდნენ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ დაარსებულ „ბუფერულ ზონებში“, რომლებიც საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგაც და მომდევნო კვირების განმავლობაშიც განაგრძობდა არსებობას.როგორც ჩანს, ამ ჯგუფებების უმრავლესობა, თუნდაც უწესრიგოდ, მაგრამ სამხრეთ ოსეთის ბრძანებათა ჯაჭვის საპასუხოდ მოქმედებდა, ხოლო სამხრეთ ოსეთის ძალები, თავის მხრივ, რუსეთის სამხედრო ძალებთან თანამშრომლობით მოქმედებდნენ.

„ამნესტი ინტერნეშენალი“ შეშფოთებულია ეთნიკურ ქართველებზე სერიოზული თავდასხმებით სამხრეთ ოსეთსა და მის მიმდებარე „ბუფერულ ზონებში“, რომელთა ფაქტორივ კონტროლს რუსეთი ახორციელებს.„ამნესტი ინტერნეშენალმა“ დოკუმენტურად დააფიქსირა უკანონო მკვლელობები, ცემა, მუქარა, ცეცხლის წაკიდება და ძარცვა, რასაც სამხრეთ ოსეთის მხარესთან დაკავშირებული შეიარაღებული ჯგუფები ახორციელებდნენ, რომლებიც აშკარად რუსეთის შეიარაღებული ძალების ხელშეწყობით მოქმედებდნენ.მაშინ, როდესაც თავიდან ძარცვა-მაროდიორობა სამხრეთ ოსეთში მდებარე ეთნიკურ ქართულ სოფლებში მიმდინარეობდა და ძირითადად ქართველთა კერძო საკუთრებასა და რეგიონის საზღვრებს მიღმა არსებული მთავარი გზების გასწვრივ მდებარე ქართულ სოფლებზე ოპორტუნისტულ თავდასხმებს წარმოადგენდა, კონფლიქტის შემდგომი კვირების განმავლობაში, ის თანდათან გავრცელდა მიმდებარე „ბუფერულ ზონაზე“, რომელსაც რუსეთი აკონტროლებდა.თუმცა, არ გავრცელებულა ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ძლიერ დაზარალებულიყო სამხრეთ ოსეთში მდებარე ქართული დასახლებები, რომლებიც დე ფაქტო სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ კონტროლს ექვემდებარებოდა.

რუსეთის შეიარაღებული ძალების, როგორც ოკუპანტი ძალის, ძირითად ვალდებულებას უსაფრთხოებისა და მართლწესრიგის დაცვა და მათ კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის კეთილდღეობის უზრუნველყოფა წარმოადგენდა.აქედან გამომდინარე, რუსეთის ხელისუფლება, მის მიერ კონტროლირებულ დე ფაქტო სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებასთან ერთად, პასუხისმგებელია სამხრეთ ოსეთის იმ დაჯგუფებების მიერ ადამიანთა უფლებების დარღვევებზე, რომლებიც მონაწილეობდნენ ძარცვაში, ცეცხლის გაჩენასა და სხვა თავდასხმებში, როგორც 1990 წლის მდგომარეობით არსებულ სამხრეთ ოსეთის საზღვრებში, ისე, საკუთრივ, საქართველოში.

„ამნესტი ინტერნეშენალი“ სერიოზულადაა შეშფოთებული კონფლიქტის დროს და მის შემდეგ სამხრეთ ოსეთთან დაკავშირებული ჯგუფების მიერ სამოქალაქო მოსახლეობაზე განხორციელებული თავდასხმების გამო.ხშირად სამხრეთ ოსეთის შეიარაღებული ჯგუფები ან არარეგულარული სამხედრო ნაწილი შედიოდა სოფლებში, სადაც ძირითადად მოხუცები და უმწეოები იყვნენ დარჩენილი.თვითმხილველთა ცნობით, დაჯგუფებები ადგილობრივი მოსახლეობისგან იქაურობის დაეტოვებას მოითხოვდნენ; „ამნესტი ინტერნეშენალს“ მიაწოდეს ინფორმაცია, რომ მათ, ვინც ამ მოთხოვნას წინააღმდეგობას უწევდა, ზოგ შემთხვევაში, სცემდნენ ან/და კლავდნენ.ზოგს თავს ესხმოდნენ უკონტროლო ძარცვისას“.

185. „ჰუმან რაითს ვოჩის“ ზემოხსენებული ანგარიშის „ცეცხლის ალში“ შესაბამისი ნაწილები შემდეგნაირად იკითხება (გვ. 123-24, 127-29, 154 და 163‑64):

„რუსეთის, როგორც ოკუპანტი ძალის, პასუხისმგებლობა

რუსული ძალები საქართველოში, მათ შორის, სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში, რომლებიც საქართველოს დე იურე ნაწილებს წარმოადგენს, საქართველოს მხრიდან თანხმობის ან მასთან შეთანხმების გარეშე შევიდნენ.ამიტომ, რუსეთის, როგორც ოკუპანტი ძალის, წინააღმდეგ გამოყენებული იქნა ოკუპაციის შესახებ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი, რადგან მან საქართველოს ტერიტორიის ნაწილებზე მოიპოვა ეფექტური კონტროლი (იხ. ზემოთ, თავი 1.2).მიჩნეული უნდა იქნეს, რომ ცხინვალი და სამხრეთ ოსეთის დანარჩენი ტერიტორია რუსეთის კონტროლს ექვემდებარება 10 აგვისტოდან, როდესაც ქართულმა ძალებმა ოფიციალურად დაიხიეს უკან, დღემდე.რუსეთის კონტროლს დაექვემდებარა გორის რაიონის სოფლები, სადაც რუსული ძალები 12 აგვისტოს შევიდნენ.მიჩნეული უნდა იქნეს, რომ ქალაქი გორი რუსეთის კონტროლს ექემდებარებოდა, სულ მცირე, 12 ან 13 აგვისტოდან 22 აგვისტომდე, ანუ იქამდე, სანამ რუსული ჯარები ჩრდილოეთით, სამხრეთ ოსეთისკენ გაბრუნდებოდნენ.რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთის მიმდებარე ტერიტორიის ოკუპაცია დასრულდა, როდესაც 10 ოქტომბერს მისი ძალები სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ საზღვართან დაბრუნდნენ.

„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დოკუმენტურად დააფიქსირა ერთი შემთხვევა, როდესაც რუსული ძალები გამოესარჩლნენ სამოქალაქო პირს, რომელიც მიმდინარე დანაშაულის მსხვერპლი გახდა და ორი სხვა შემთხვევა, როდესაც რუსულმა ძალებმა დროებითი საგზაო საკონტროლო-გამშვები პუნქტები მოაწყვეს მაროდიორობის თავიდან ასაცილებლად.მიუხედავად ამისა, რუსეთის ხელისუფლებას არ მიუღია ზომები სამხრეთ ოსეთის სოფლებსა (იხ. ქვემოთ, თავები 4.2 და 4.3) და საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე მდებარე ბუფერულ ზონაში ნგრევისა და სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ ძალადობის შესაჩერებლად.მან დაუშვა, რომ ეს ადგილები ვირტუალურ ნეიტრალურ ზონად ქცეულიყო, სადაც დაუსჯელად იქნებოდა შესაძლებელი საომარი დანაშაულების ჩადენა – ხოცვა, მაროდიორობა და სახლების გადაწვა.სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ ეს მიზანმიმართული ძალადობა დაიწყო მაშინვე, როგორც კი ქართულმა ძალებმა სამხრეთ ოსეთი დატოვეს და ტალღისებურად გრძელდებოდა მომდევნო კვირების განმავლობაში; ამასთან, რუსული ძალები ვერ ახერხებდნენ სამოქალაქო მოსახლეობის დაცვას მათ კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიებზე.ამდენად, რუსულმა ძალებმა დაარღვიეს მათი, როგორც ოკუპანტი ძალის ვალდებულება, „უზრუნველეყოთ საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვა“ და სამოქალაქო მოსახლეობის უსაფრთხოება მათ მიერ კონტროლირებულ ტერიტორიაზე.ეს არის საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზული დარღვევა.

რუსეთმა იკისრა პასუხისმგებლობა, მაგრამ არ მიიღო მკვეთრი ზომები დაცული პირების, მათ შორის, სამხედრო ტყვეების ინტერესების დასაცავად, რომელთაგან, სულ მცირე, რამდენიმე პირი სამხრეთ ოსეთის ძალებმა სიკვდილით დასაჯეს ან აწამეს, ან მათ მიმართ სასტიკ ან დამამცირებელ მოპყრობას მიმართეს, ზოგჯერ რუსეთის ძალების მონაწილეობითაც.

...

დარღვევები სამხრეთ ოსეთის ძალების მხრიდან

მიმოხილვა

„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დაადგინა, რომ სამხრეთ ოსეთის ძალებმა და დაჯგუფებებმა სერიოზულად დაარღვიეს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი, მათ შორის, ჩაიდინეს საომარი დანაშაულები სამხრეთ ოსეთსა და საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე, რომელსაც რუსეთის ძალები აკონტროლებდნენ.

სამხრეთ ოსეთის ძალებმა და დაჯგუფებებმა სამხრეთ ოსეთში თბილისის მიერ მხარდაჭერილი სოფლების მიზანმიმართული და სისტემური განადგურების კამპანია წამოიწყეს, რაც მდგომარეობდა სახლების ფართომასშტაბიან და სისტემურ ძარცვასა და გადაწვაში, სამოქალაქო პირების ცემასა და მათ მიმართ მუქარაში.საქართველოს ტერიტორიის არასადავო ნაწილებში სამოქალაქო საზოგადოების წინააღმდეგ ისინი აწარმოებდნენ მიზანმიმართული ძალადობის, გადაწვისა და მაროდიორობის კამპანიას და აწყობდნენ სიკვდილით დასჯის ტიპის მკვლელობებს, იყო გაუპატიურების, გატაცებისა და ცემის მრავალი შემთხვევა.მათ, სულ მცირე, 159 ეთნიკური ქართველი შეკრიბეს, სულ მცირე, ერთი მათგანი მოკლეს, ხოლო თითქმის ყველა დანარჩენის მიმართ არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა და არაადამიანურ პირობებში პატიმრობა გამოიყენეს.ასევე, სულ მცირე, ოთხი ქართველი სამხედრო ტყვე აწამეს და, სულ მცირე, სამი სიკვდილით დასაჯეს.

ზემოთ შეჯამებული ძალადობისას სამხრეთ ოსეთის ძალებმა და დაჯგუფებებმა აშკარად დაარღვიეს ჰუმანიტარული სამართლით გათვალისწინებული მრავალი ვალდებულება დაცული პირების მიმართ, მათ შორის, სამოქალაქო მოსახლეობასთან და სხვა ბრძოლისუნარმოკლებულ პირებთან მოპყრობისას.მკვლელობა, გაუპატიურება, წამება, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობა და სახლებისა და ქონების უმიზეზო ნგრევა-განადგურება მკაცრადაა აკრძალული, როგორც ჰუმანიტარული სამართლით, ისე ადამიანის უფლებათა სამართლით და ამგვარ ქმედებათა ჩამდენი სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას უნდა დაექვემდებაროს.იმის მიხედვით, თუ რა ხარისხით იქნა რომელიმე ეს აკრძალული ქმედება ჩადენილი ფართომასშტაბიანი ან სისტემატური თავდასხმების ფარგლებში რომელიმე სამოქალაქო პირის წინააღმდეგ, ისინი გამოძიებული უნდა იქნეს, როგორც დანაშაული კაცობრიობის წინააღმდეგ.როდესაც რომელიმე ეს ქმედება, აგრეთვე, ისეთი ქმედებები, როგორებიცაა: დაპატიმრება, სამოქალაქო პირების უკანონო დაკავება, ძარცვა და სახლებისა და ქონების სრული ნგრევა-განადგურება, ხორციელდებოდა დისკრიმინაციული განზრახვით კონკრეტული ჯგუფის, ამ შემთხვევაში, ეთნიკური ქართველების წინააღმდეგ, ესეც დევნის დანაშაულს, კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულს წარმოადგენს, რომელიც, სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს წესდების თანახმად, სასამართლო დევნას ექვემდებარება.

სამხრეთ ოსეთის ძალებში შედიან სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეები, სპეციალური დანიშნულების მობილური რაზმი (ცნობილია რუსული აბრევიატურით „ომონი“), რამდენიმე საპოლიციო დანიშნულების შენაერთი, რომელიც სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარება და სამხრეთ ოსეთის სახელმწიფო უსაფრთხოების კომიტეტის მოსამსახურეები („კაგებე“).„ჰუმან რაითს ვოჩს“ ბევრმა გამოკითხულმა პირმა უთხრა, რომ სამხრეთ ოსეთში ყველაზე ქმედუნარიანმა მამაკაცებმა საკუთარი სახლების დასაცავად იარაღი აიღეს.ვინაიდან სამხრეთ ოსეთს არ ჰყავს რეგულარული არმია, იქაური მკვიდრნი სამხრეთ ოსეთის ძალების წევრებს დაჯგუფებებად (ოპოლჩენცი) მოიხსენიებენ, თუ აშკარა არაა, რომ ისინი პოლიციელები და თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეები არიან.სანდო წყაროებმა ისაუბრეს ჩრდილოეთ ოსეთიდან და რუსეთის სხვა რამდენიმე ადგილიდან ჩამოსულ უამრავ პირზეც, რომელიც კონფლიქტის დროს სამხრეთ ოსეთის მხარეს იბრძოდა და მონაწილეობდა სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ შემდგომ ჩადენილ დანაშაულებში.

ზოგ შემთხვევაში ოსი დამნაშავეების ზუსტი ვინაობისა და სტატუსის დადგენა ძნელია, რადგან მოწმეთა მიერ მათი სამოსის ზოგადი აღწერილობა (კამუფლაჟის ტიპის სამხედრო ტანსაცმელი, ხშირად თეთრი სამკლავურით) ემთხვევა სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეების, სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს, მოხალისე მებრძოლების, ან თუნდაც ჩვეულებრივი კრიმინალ-მაროდიორებისას.თუმცა, არსებობს რამდენიმე ფაქტორი, რომელიც მიუთითებს, რომ ბევრ შემთხვევაში დამნაშავეები სამხრეთ ოსეთის ძალებს მიეკუთვნებოდნენ, რომლებიც რუსულ ძალებთან მჭიდრო თანამშრომლობით მოქმედებდნენ.დამნაშავეები ხშირად შედიოდნენ სოფლებში რუსულ ძალებთან ერთად ან მალევე, მას შემდეგ, რაც რუსული ძალები სოფელში გაივლიდნენ; ზოგჯერ დამნაშავეები სამხედრო მანქანებით შედიოდნენ და, როგორც ჩანს, თავისუფლად გადიოდნენ საკონტროლო გამშვებ პუნქტებს, რომლებსაც რუსული ან სამხრეთ ოსეთის ძალები მართავდნენ.

ზოგჯერ მოწმეები ბოროტმოქმედებს ჩეჩნებად და კაზაკებადაც მოიხსენიებდნენ; დაუდგენელია, რამდენად სწორად ასახელებდნენ მათ, თუმცა, მასობრივი ინფორმაციის საშუალებები აცხადებდნენ, რომ კონფლიქტში ჩეჩნები და კაზაკებიც მონაწილეობდნენ.ზოგიერთ შემთხვევაში მოწმეები ამტკიცებდნენ, რომ დამნაშავეთა ჯგუფები შედგებოდა, როგორც ოსების, ისე რუსებისგან.ამ შემთხვევებიდანაც ჩანს, რომ რუსეთი ვერ იცავდა სამოქალაქო პირებს მის ეფექტურ კონტროლს დაქვემდებარებულ ადგილებში (როგორც ეს განხილულია თავში 3.7).

...

სამხრეთ ოსეთის მიერ განხორციელებული თავდასხმები საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე

სიკვდილით დასჯის შემთხვევების შეჯამება

ომის დროს და უშუალოდ ომის შემდეგ ოსურმა დაჯგუფებებმა, სულ მცირე, 14 ადამიანი მიზანმიმართულად მოკლეს რუსეთის ძალების მიერ კონტროლირებულ ტერიტორიაზე.„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დოკუმენტურად დააფიქსირა ექვსი განზრახვითი მკვლელობა საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე, რომელსაც რუსული ძალები აკონტროლებენ და კიდევ ექვს საქმესთან დაკავშირებით მიიღო სარწმუნო ბრალდებები.როგორც ზემოთაც ითქვა, „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ მოისმინა ბრალდებები სამხრეთ ოსეთში კიდევ ორი მკვლელობის შესახებ.ამასთან, „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დოკუმენტურად დააფიქსირა ოსური ძალების მიერ ერთი ქართველი პატიმრისა და სამი ქართველი სამხედრო ტყვის სიკვდილით დასჯის ფაქტი, როგორც ეს აღწერილია თავებში 4.4 და 4.5.გასამართლების გარეშე საიკვდილით დასჯა არის მკვლელობა, რაც აკრძალულია ჟენევის კონვენციების საერთო მე-3 მუხლით და დაცული პირების „მიზანმიმართული მკვლელობა“, რაც აკრძალულია ჟენევის ოთხი კონვენციით.დაცული პირების მიზანმიმართული მკვლელობა არის ჟენევის კონვენციების სერიოზული დარღვევა და სამხედრო დანაშაული.

...

სამოქალაქო პირების ქონების ძარცვა-განადგურება

ოსური დაჯგუფებები მასობრივად ძარცვავდნენ, ანგრევდნენ და წვავდნენ სახლებს საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე, სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული საზღვრის სამხრეთით.როგორც ზემოთ აღინიშნა (თავი 3, რუსული ძალების დარღვევები), ბევრ შემთხვევაში ამ მოქმედებებში რუსული ძალებიც იყვნენ ჩართული, როგორც აქტიური მონაწილეების, ისე პასიური დამკვირვებლების სახით, ან მათი ჩართულობა გამოიხატებოდა იმაში, რომ სოფლებში ოსური დაჯგუფებების ტრანსპორტირებას უზრუნველყოფდნენ.ჟენევის კონვენციები კრძალავს სამოქალაქო პირთა ქონების ძარცვა-განადგურებას, ხოლო დაცული პირების წინააღმდეგ ამგვარი ძალადობის მიზანმიმართული ხასიათი მას სამხედრო დანაშაულად აქცევს.

ძარცვა აკრძალულია, ხოლო რაიმე უძრავი ქონების ან კერძო საკუთრების განადგურება მხოლოდ იმ შემთხვევაშია დაშვებული, თუ სამხედრო ოპერაციებიდან გამომდინარე, ეს უკიდურესად აუცილებელია.

ძარცვა-ნგრევის თვალსაზრისით, განსაკუთრებით ძლიერი დარტყმა მიიღო სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციულ საზღვართან ახლოს მდებარე სოფლებმა: კოშკა, ერგნეთი, ნიქოზი, მეღვრეკისი, ტირძნისი და ტყვიავი გორის რაიონში და დვანი, კნოლევი, ავლევი და წერონისი ქარელის რაიონში.მიუხედავად იმისა, რომ მაროდიორობასა და გადაწვას უწყვეტი ხასიათი ჰქონდა, ორი ტალღა იკვეთება: პირველი, უშუალოდ რუსული ჯარების მიერ გორისა და ქარელის რაიონების ოკუპაციის დაწყების შემდგომ და მეორე, აგვისტოს ბოლო კვირას.

როგორც ზემოთ აღინიშნა, მაროდიორები ხანდახან ძარცვისას მოსახლეებს ხოცავდნენ“.

186. რაც შეეხება 2008 წლის კონფლიქტისას საქართველოს მიერ კასეტური საბრძოლო იარაღის გამოყენებას, „ჰუმან რაითს ვოჩის“ ზემოთხსენებული ანგარიშის „მომაკვდავი პრაქტიკა: კასეტური საბრძოლო იარაღის გამოყენება რუსეთისა და საქართველოს მიერ 2008 წლის აგვისტოში“ შესაბამის ნაწილში ვკითხულობთ შემდეგს (იხ. გვ. 63-66):

„2008 წლის აგვისტოდან 2009 წლის მარტამდე პერიოდში ქართული მხარის განცხადებებმა კასეტური საბრძოლო იარაღის შესახებ მკვეთრი ცვლილებები განიცადა.საქართველო თავიდან სრულიად უარყოფდა ამგვარი იარაღის გამოყენების ფაქტს, შემდეგ აღიარა ქართული მხარის მიერ მისი შეზღუდული რაოდენობით გამოყენება და ქართული კასეტური იარაღის შესაძლო სასტიკი მარცხი, თუმცა, კვლავ იცავდა მის სამხედრო უპირატესობას.

2008 წლის აგვისტოში საქართველომ არაერთხელ დაადანაშაულა რუსეთი კასეტური საბრძოლო იარაღის გამოყენებაში, მაგრამ არ აღიარებდა თავად მის გამოყენებას.მაგალითად, 15 აგვისტოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გამოაქვეყნა განცხადება, რომელშიც ნათქვამი იყო: „განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რომ სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ კასეტური საბრძოლო იარაღის გამოყენება განსაკუთრებით ცინიკურია იმ ფონზე, რომ საერთაშორისო თანამეგობრობა ძალისხმევას არ იშურებს ამგვარი ტიპის შეიარაღების შესაზღუდად და მეტიც, ასაკრძალად. იმავე დღეს საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა აშშ-ს სახელმწიფო მდივან კონდოლიზა რაისთან გამართულ პრესკონფერენციაზე კასეტური საბრძოლო იარაღი დაახასიათა, როგორც „არაჰუმანური იარაღი“, ხოლო რუსები – „21-ე საუკუნის ბარბაროსები“ და „ცივსისხლიანი მკვლელები“, ამ იარაღის სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ გამოიყენების გამო.

სექტემბრის დასაწყისში საქართველომ აღიარა, რომ კასეტური საბრძოლო იარაღი თავადაც გამოიყენა.„ჰუმან რაითს ვოჩისთვის“ გაგზავნილ წერილში, რომელიც 1 სექტემბერს გამოქვეყნდა, საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო აცხადებდა, რომ მან გამოიყენა კასეტური საბრძოლო იარაღი „როკის გვირაბიდან ძარას გზისკენ მიმავალი რუსეთის სამხედრო აღჭურვილობისა და შეიარაღების წინააღმდეგ“. სამინისტრო ასევე ირწმუნებოდა, რომ კასეტური საბრძოლო იარაღი არასდროს გამოუყენებია სამოქალაქო მოსახლეობისა და სამოქალაქო სამიზნეების წინააღმდეგ და სამოქალაქო პირებით დასახლებულ ან მიმდებარე ტერიტორიებზე.

მოგვიანებით გამოქვეყნებულ წერილში დასახელდა გამოყენებული კასეტური საბრძოლო იარაღის სახეობა, კერძოდ, Mk.-4 LAR160 რაკეტები, რომლებზეც განთავსებული იყო M85 მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალები.წერილში ნათქვამი იყო, რომ რაკეტები გაუშვეს GRADLAR 160 ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემიდან, რომლის დიაპაზონი 45 კილომეტრი იყო.წერილი ასევე ირწმუნებოდა, რომ საქართველოს მხოლოდ თვითგანადგურების მექანიზმებიანი M85 ჰქონდა.სამინისტრო უარყოფდა შინდისის მიმართულებით რაკეტების გაშვების ფაქტს, მიუხედავად იმისა, რომ „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ იქ M85 აღმოაჩინა.წერილში ასევე ნათქვამი იყო, რომ ომის დროს რუსებს არ გაუნადგურებიათ GRADLAR-ის გამშვები მოწყობილობები.

სამინისტრომ დაასკვნა:

შინდისში M85 მცირე კალიბრის ბომბების აღმოჩენა მრავალ ეჭვს ბადებს...ეს ფაქტი სათანადო გამოძიებას მოითხოვს და ქართული მხარე მზად არის, მონაწილეობა მიიღოს და უზრუნველყოს ყველა საჭირო დახმარება ამგვარი გამოძიების ჩასატარებლად.საჭიროების შემთხვევაში, გამოძიების მიზნებისთვის, ჩვენ შეგვიძლია, დავასახელოთ მიმწოდებელი კომპანია.

2008 წლის 21 ოქტომბერს „ჰუმან რაითს ვოჩთან“ შეხვედრაზე თავდაცვის მინისტრის პირველმა მოადგილემ ბათუ ქუთელიამ უფრო დაზუსტებული პოზიცია წარმოადგინა საქართველოს მიერ კასეტური საბრძოლო იარაღის გამოყენებასთან დაკავშირებით.მისი თქმით, საქართველომ შეამცირა M85-ის მარაგი და ისინი მხოლოდ რუსული ჯარის წინააღმდეგ გამოიყენა ცხინვალის ჩრდილოეთით მდებარე რეგიონში.თუმცა, მან არ უარყო, რომ „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ საქართველოში ნაპოვნი M85-ები შესაძლოა, ქართული იარაღი ყოფილიყო.

ქუთელიას თქმით, ის ვერ ხსნის სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაციული საზღვრის სამხრეთით M85 მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალების არსებობას.მან თქვა:

ჩვენ გვაცნობეს საქართველოს არაერთ სოფელში M85-ების არსებობის შესახებ.გარუკვეველია, როგორ მოხვდა ისინი იქ.ჩვენი სისტემიდან იქით არ გვისვრია....ალბათ შემთხვევით მოხდა.ეს შეიძლება იყოს ახსნა....ნამდვილად გამოცანაა, როგორ აღმოჩნდა ისინი იქ.ფიზიკურად შეუძლებელია, იქ ვინმეს ესროლა.

მისი თქმით, საქართველომ დაიწყო ამ სიტუაციის გამოძიება და დახმარებისათვის იმ კომპანიას მიმართა, რომლისგანაც იარაღი შეიძენა.მან კომპანიის სახელი არ გაამხილა, თუმცა, სავარაუდოდ, საუბარია „ისრაელ მილიტარი ინდასტრიზე“.

„ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ სამხრეთ ოსეთის საზღვრის სამხრეთით აღმოჩენილი ბევრი M85-ის ტიპის აუფეთქებელი ჭურვის არსებობის ერთ-ერთ შესაძლო მიზეზად მასობრივი წარუმატებლობა სახელდება.სხვა სოფლებში, გარდა ტირძნისისა და შინდისისა, „ჰუმან რაითს ვოჩს“ არ აღმოუჩენია რაიმე მტკიცებულება, რომ M85-ის მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალები აფეთქდა დარტყმის შედეგად, სამაგიეროდ აღმოაჩინა ბევრი მტკიცებულება იმისა, რომ M85-ები არ აფეთქდა.მოწმეთა თქმით, რუსული ჯარი არც იმყოფებოდა იმ ადგილებში იმ დროს, როდესაც ისინი იბომბებოდა.Mk.-4 რაკეტის მინიმალური დიაპაზონი 12 კილომეტრია.ქუთელიას თქმით, საქართველომ რაკეტები გორის ჩრდილოეთით, დაახლოებით რვა-ათ კილომეტრზე გაისროლა (თუმცა, 2009 წლის თებერვალში, საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მოკვლევის საპასუხო განცხადებაში უარი განაცხადა რაკეტების გაშვების ადგილების შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაციის გამჟღავნებაზე იმ მიზეზით, რომ ინფორმაცია „არ იყო საჯარო“).თუ რაკეტების გაშვების ადგილებთან დაკავშირებული ქუთელიას ინფორმაცია სწორია, მაშინ გორის რაიონში ჩამოცვენილი რაკეტები, მათ მინიმალურ დიაპაზონზე მოკლე მანძილზე ჩამოცვენილა, რითაც აიხსნება დიდი რაოდენობით აუფეთქებელი ჭურვებისა[22] და ამდენი მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალის არსებობა.

ქართველი თანამდებობის პირები ამტკიცებდნენ, რომ მათი სამხედრო კასეტური იარაღი მხოლოდ სამხედრო სამიზნეებისკენ იყო მიმართული, რომლებიც სრულიად დაუსახლებელ ადგილებში, უშუალოდ როკის გვირაბის სამხრეთით მდებარეობს.თუ შეიარაღების სისტემის მასობრივმა წარუმატებლობამ გამოიწვია მსხვერპლი სამოქალაქო მოსახლეობაში და გორის რაიონის დიდი დასახლებული ტერიტორიის დაბინძურება, წარუმატებლობის შედეგები მეტყველებს, რამდენად საშიშია ამგვარი იარაღი.მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალების დიდი რაოდენობა მკვეთრად ზრდის ნებისმიერი წარუმატებლობით გამოწვეულ ზიანს.

ქუთელია გაკვირვებული იყო იმის გამოც, რომ დიდი რაოდენობით M85 ტიპის აუფეთქებელი ჭურვები არა მხოლოდ „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მკვლევარებმა, არამედ ქართველმა გამნაღმელებმაც იპოვეს.პირველთა მსგავსად, ამ უკანასკნელებმაც ვერ აღმოაჩინეს თვითლიკვიდაციის მექანიზმების არსებობის მტკიცებულებები, თუმცა, ქუთელიას თქმით, „ჩვენ ხელშეკრულება თვითლიკვიდატორებზე იყო“.მან თქვა, რომ ამ საკითხს თავდაცვის სამინისტროც შეისწავლიდა კომპანიის დახმარებით“.

187. სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს I წინასასამართლო პალატის 2016 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილების შესაბამისი ადგილი იკითხება შემდეგნაირად:

„19. იმავე პერიოდში სამხრეთ ოსეთში ქართული მხარის მიერ მართულ სოფლებსა და „ბუფერულ ზონაში“ მდებარე საქართველოსმიერ ადმინისტრირებულსოფლებში სამოქალაქო მოსახლეობას, კერძოდ, ეთნიკურ ქართველ სამოქალაქო მოსახლეობას თავს ესხმოდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალები, მათ შორის, რიგი უკანონო დაჯგუფებები.თავდასხმები დაიწყო რუსული ძალების ჩარევისა და დაწინაურების შემდგომ და გაგრძელდა კვირების განმავლობაში, 2008 წლის 12 აგვისტოს აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ.

20. თავდასხმების სამიზნეს ძირითადად ეთნიკური ქართველები წარმოადგენდნენ, რასაც მოჰყვა სამოქალაქო პირების სისტემატური, მიზანმიმართული მკვლელობები, ცემა და მუქარა, დაკავება, ქონების ძარცვა და სახლების გადაწვა.ქართველთა სახლების სისტემატური ნგრევა, ნაძარცვის გასაზიდად სატვირთო ავტომობილების გამოყენება და სპეციფიკური სამიზნეების დასადგენად ადგილობრივი მეგზურების გამოყენება აშკარად მეტყველებს, რომ თავდასხმები მაღალ დონეზე იყო ორგანიზებული.სახლებიდან ან მეურნეობებიდან, სანამ მათ გადაწვავდნენ, გაჰქონდათ ღირებული ნივთები.

21. გავრცელებული ინფორმაციით, ეს მოქმედებები ხორციელდებოდა სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიიდან ეთნიკური ქართველების იძულებითი განდევნის მიზნით, რათა შეცვლილიყო ტერიტორიის ეთნიკური შემადგენლობა, გაწყვეტილიყო საქართველოსთან დარჩენილი ნებისმიერი კავშირი და უზრუნველყოფილიყო დამოუკიდებლობა.გავრცელებული ინფორმაციით, სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო ხელისუფლებამ აღიარა გაძევების პოლიტიკის ზოგიერთი ასპექტი, კერძოდ, სამოქალაქო პირთა სახლების მიზანმიმართული ნგრევა ეთნიკური ქართველი მოსახლეობის დაბრუნების თავიდან ასაცილებლად.მეტიც, დამადასტურებელი დოკუმენტების მიხედვით, განდევნის პოლიტიკამ სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების უმაღლესი ეშელონებიდან სამხრეთ ოსეთის ძალებში გადაინაცვლა.გავრცელდა ინფორმაცია, რომ უკანონო შეიარაღებულმა ჯგუფებმა, თუნდაც ნაწილობრივ, მაგრამ მაინც უპასუხეს სამხრეთ ოსეთის ბრძანებათა ჯაჭვს.

22. სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ განხორციელებული თავდასხმების შედეგად 51-დან 113-მდე ეთნიკური ქართველი მიზანმიმართულად მოკლეს, ხოლო 13 400-დან 18 500-მდე ეთნიკური ქართველი სამხრეთ ოსეთის სოფლებიდან და „ბუფერული ზონიდან“ გააძევეს.შიშისა და ტერორის ატმოსფეროს შესაქმნელად სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ გამოყენებული ძალმომრეობა, რითაც ეთნიკური ქართველები აიძულეს, დაეტოვებინათ საცხოვრებელი ადგილები, გავრცელებული ინფორმაციით, მოიცავდა მკვლელობებს, სასტიკ ცემას, შეურაცხყოფას, მუქარასა და დაშინებას, დაკავებას, ძარცვასა და ქონების განადგურებას.

23. განსხვავებული ცნობები არსებობს იმის შესახებ, თუ როგორ იქცეოდნენ რუსეთის შეიარაღებული ძალები ან რუსეთის ფედერაცია რუსული ძალების წევრების ან სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ სავარაუდოდ ჩადენილ ქმედებებთან მიმართებით.ინფორმაციების თანახმად, რუსული ძალების ზოგიერთი წევრი აქტიური მონაწილე იყო, სხვები კი – პასიური.მაგალითად, კითხვაზე, თუ რატომ არ ერეოდნენ რუსული ძალები ხანძრის ჩაქრობაში, რუსეთის არმიის ერთ-ერთმა ოფიცერმა განაცხადა, რომ ეს იყო პოლიტიკური საკითხი.თუმცა, პალატა მიუთითებს რიგ შემთხვევებზეც, როდესაც, გავრცელებული ინფორმაციით, რუსული ძალების წევრები თითქოსდა ჩაერივნენ, რომ დაეცვათ და დახმარება გაეწიათ სამოქალაქო პირებისთვის, რომლებიც კონფლიქტის მსხვერპლნი იყვნენ“.

188. მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის (AAAS) 2008 წლის ოქტომბრის შემაჯამებელ ანგარიშში, სახელწოდებით „მაღალი რეზოლუციის სატელიტური გამოსახულებები და კონფლიქტი საქართველოში“, წარმოდგენილი სატელიტური გამოსახულებებიდან ჩანს, რომ 2008 წლის 10 აგვისტოს შემდეგ ქართულ სოფლებში სახლების უმეტესობა დაზიანებულია გადაწვის შედეგად (იხილეთ ანგარიშის 28-ე გვერდი და ქვემოთ, მოწმის W32 ჩვენება[23], რომელიც არის მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის თანამშრომელი, რომელიც ამ საკითხზე მუშაობს).

189. შესაბამისი ამონაწერი 2008 წლის 12 აგვისტოს საბრძოლო ბრძანებიდან[24], რომელიც ჩრდილოეთ კავკასიის სამხედრო ქსელის ძალების რუსმა მეთაურმა გაუგზავნა 58-ე არმიის მეთაურსა და სხვა საბრძოლო დივიზიებს, ჩამოყალიბებულია შემდეგნაირად:

„1. 2008 წლის 12 აგვისტოს რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის მითითებების შესაბამისად, შეიარაღებულმა ძალებმა, რუსეთის ფედერაციის სხვა უსაფრთხოების ძალებთან და სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის (შემდგომში მოხსენიებული, როგორც „სორ“) აღმასრულებელ ხელისუფლებასთან თანამშრომლობით დაასრულეს სამხედრო ოპერაციები და დაიწყეს სამშვიდობო საქმიანობა, აგრეთვე, საქმიანობა მართლწესრიგის დასაცავად, საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად და „სორ“-სა და რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ კონტროლირებულ ქართულ ტერიტორიაზე მყოფ პირთა დასაცავად.

მიუხედავად იმისა, რომ გაფორმდა ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმება, მოსალოდნელია, რომ ნაციონალისტურმა დაჯგუფებებმა განახორციელონ ქმედებები რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ კონტროლირებულ რეგიონში სიტუაციის დესტაბილიზაციის მიზნით.

ამასთან, შესაძლებელია ადგილობრივი მოსახლეობისა და „სორ“-ის ჯარისკაცების მხრიდან იყოს მაროდიორობისა და ქურდობის მცდელობები.

2. რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის მითითებების შესაბამისად, მშვიდობის შენარჩუნებისა და ცეცხლის შეწყვეტის მიზნებისათვის, ვბრძანებ:

...

თავიდან იქნეს აცილებული მაროდიორობა ადგილობრივი მოსახლეობისა და ჯარისკაცების მხრიდან;

...

3. დაიწყოს თანამშრომლობა „სორ“-ის შეიარაღებული ძალების ქვედანაყოფებთან და აღმასრულებელ ხელისუფლებასთან, რათა მიღწეულ იქნეს დასახული ამოცანები და დაცულ იქნეს ჯარისკაცებისა და ადგილობრივი მოსახლეობის სიცოცხლე

...

5. „სორ“-სა და რუსეთის არმიის მიერ კონტროლირებულ ქართულ ტერიტორიაზე შესრულდეს ძალების (ჯარების) ბრძანებები მშვიდობის დაცვისა და სამართალდაცვითი ამოცანების შესრულებისას, საერთო სისტემის შესაბამისად, სამხედრო ქსელის მართვის პუნქტებისა და მათ უშუალო დაქვემდებარებაში არსებული ქვედანაყოფების გამოყენებით, „სორ“-ის ხელისუფლების ორგანოებთან თანამშრომლობით“.

მოწმეების მოსმენა

190. ტირძნისში მცხოვრებმა საქართველოს ორმა მოქალაქემ, W13-მა და W14-მა, განაცხადა, რომ რუსებმა დაბომბვა დაიწყეს 2008 წლის 8 აგვისტოს. შემდგომ რუსულმა ძალებმა კონტროლი მოიპოვეს სოფელზე და ოსები ან/და რუსები მაროდიორობდნენ და წვავდნენ მოსახლეობის სახლებს. 2008 წლის 14 აგვისტოს ოსები ან/და რუსები გამოედევნენ W13-სა და ივანე ლალაშვილს. ეს უკანასკნელი შემდეგ მოკლეს. W14 თავის სოფელში 2008 წლის აგვისტოსშუა რიცხვებში დაბრუნდა და დაინახა, რომ რუსი ჯარისკაცები და სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებები სასტიკად სცემდნენ ნათელა კაიდარაშვილს, რომელიც იყო 67 წლის და ყრუ. როდესაც კასეტური საბრძოლო იარაღის მსხვერპლთა შესახებ ჰკითხეს, W14-მა უპასუხა, რომ მიხეილ კაიდარაშვილმა აუფეთქებელ ნაღმზე დააბიჯა და შედეგად გარდაიცვალა. მან არ იცოდა, იყვნენ თუ არა მიხეილ კაიდარაშვილი და ნათელა კაიდარაშვილი ნათესავები, თუმცა, ისინი ერთ სახლში ცხოვრობდნენ.

ვანათში მცხოვრებმა საქართველოს მოქალაქემ, W15-მა, განაცხადა, რომ მისი სოფელი 2008 წლის 7 აგვისტოს ან მის მიმდებარე თარიღებში დაბომბეს. 2008 წლის 9 ან 10 აგვისტოს რუსულმა ძალებმა მოიპოვეს კონტროლი სოფელზე, რის შემდეგაც სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებებმა სახლების მასშტაბური ძარცვა-გადაწვა დაიწყეს. ყველა სახლი, გარდა იმ სახლებისა, რომლებსაც თეთრი მარკირება ჰქონდა, გადაწვეს, მათ შორის, ზოგ შემთხვევაში ის სახლებიც, სადაც ეთნიკური ოსები ცხოვრობდნენ. მან დასძინა, რომ სამხრეთ ოსების ამოცნობა შესაძლებელი იყო იმით, რომ მათ ერთი თეთრი სამკლავური ეკეთათ, ჩრდილო კავკასიელებს კი – ორი.

191. W30 და W31, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ყოფილი წევრები და საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციის მონიტორინგის კომიტეტის თანამომხსენებლები, მონაწილეობდნენ სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონაში“ განხორციელებულ ვიზიტებში ფაქტების დადგენის მიზნით უშუალოდ საომარი მოქმედებების შემდეგ. ორივემ განაცხადა, რომ ქართული სოფლების „ეთნიკური წმენდა“ განახორციელეს სამხრეთ ოსეთში მოქმედმა დაჯგუფებებმა და ბანდებმა. მართალია, რუსულ ძალებს მონაწილეობა არ მიუღიათ აღნიშნულ დანაშაულებში, მაგრამ როგორც ოკუპანტი ძალა, ვალდებული იყო, თავიდან აეცილებინა ეს დანაშაულები, მაგრამ მან ვერ შეასრულა თავისი ვალდებულება.

192. W23-მა განაცხადა, რომ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ მისი ჯარები „ბუფერულ ზონაში“ განლაგდა და დანარჩენი ქართული ჯარებისა და აღჭურვილობის მოძებნა ებრძანა. მან თქვა, რომ რამდენიმე სოფელში მოუწია ჩასვლა, მაგრამ არსად უნახავს ან გაუგია, რომ სახლები გაეძარცვათ ან გადაეწვათ. მართალია, ტირძნისში ნახეს დამწვარი სახლები, მაგრამ ისინი უფრო ადრე დაიწვა, შესაძლოა, აქტიური ბრძოლის პერიოდში და მას შემდეგ არავის გადაუწვავს. ბოლოს მან ხაზი გაუსვა, რომ მას 2008 წლის 12-დან 15 აგვისტომდე პერიოდში ყოველდღე მისდიოდა წერილობითი ბრძანებები, რომ თავიდან აეცილებინათ „ბუფერულ ზონაში“ ადგილობრივი მოსახლეობის ძარცვა, მათი სახლების გადაწვა და სხვა დანაშაულები და რომ ამ ბრძანებების ასლების მოპოვება ჯერ კიდევ შესაძლებელი უნდა ყოფილიყო.

W21-მა განაცხადა, რომ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ სამშვიდობო ძალები სამხრეთ ოსეთისა და საქართველოს „საზღვრის“ გასწვრივ, „ბუფერულ ზონაში“ განლაგდნენ. მათ ევალებოდათ იმის უზრუნველყოფა, რომ ჯარები არ გასცდენოდნენ „ბუფერული ზონას“, რადგან ამ ზონაში შესვლის უფლებას არც სამხრეთ ოსეთის, არც ქართულ ძალებს აძლევდნენ და ასევე ევალებოდათ დარჩენილი ადგილობრივი მოსახლეობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, რომელსაც შეძლებისდაგვარად ეხმარებოდნენ. რუსეთის სამშვიდობო ძალების გარჩევა რუსეთის რეგულარული ძალებისგან შეიძლებოდა მათ ფორმებსა და ჩაფხუტებზე დატანილი წარწერით „MC“.

W22-მა განაცხადა, რომ მისი 800-კაციანი პოლკი გორში იდგა 2008 წლის 13-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში. მისი მთავარი ამოცანა მაროდიორობისა და სახლების გადაწვის თავიდან აცილება იყო. მან დასძინა, რომ არ ჰყავდა საკმარისი ხალხი ბევრი „ბუფერულ ზონაში“ მდებარე სოფლის დასაცავად. მან თქვა, რომ მის პასუხისმგებლობას დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე (ანუ, გორში) არ ყოფილა მაროდიორობა ან გადაწვა და რომ რუსულმა ძალებმა, ზოგადად, ყველაფერი გააკეთეს ადგილობრივი მოსახლეობის წინააღმდეგ დანაშაულების თავიდან ასაცილებლად.

W20-მა, რომელიც 2004 წლის სექტემბრიდან 2008 წლის ოქტომბრამდე პერიოდში გაერთიანებულ სამშვიდობო ძალებს მეთაურობდა სამხრეთ ოსეთში, განაცხადა, რომ, საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ რუსეთის სამშვიდობო ძალებს პასუხისმგებლობა აღარ ეკისრებოდათ სამხრეთ ოსეთზე და ყველანი „ბუფერულ ზონაში“ გადაიყვანეს. სამხრეთ ოსეთში მართლწესრიგის დაცვა რუსეთის რეგულარული ძალების პასუხისმგებლობაში შევიდა 2008 წლის 12 აგვისტოს შემდეგ. მთლიანობაში, „ბუფერულ ზონაში“ დაახლოებით 460-480 მშვიდობისმყოფელი იმყოფებოდა. ვინაიდან სამშვიდობო ძალების პასუხისმგებლობის ქვეშ დიდი ტერიტორია იყო, რომელიც დაახლოებით 200 დასახლებულ პუნქტს მოიცავდა, მაროდიორობისა და გადაწვის ყველა შემთხვევის თავიდან აცილება შეუძლებელი იყო. მიუხედავად ამისა, სამშვიდობო ძალები ყველაფერს აკეთებდნენ ადგილობრივი მოსახლეობის დასაცავად. რაც შეეხება „ჰუმან რაითს ვოჩისა“ და ეუთოს ბრალდებებს, რომ არსებობდა უამრავი მტკიცებულება იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთის ძალები სისტემატურად მაროდიორობდნენ და წვავდნენ ეთნიკური ქართველების სოფლებს რუსეთის შეიარაღებული ძალების თვალწინ, W20-მა უპასუხა, რომ აღნიშნული არასამთავრობო ორგანიზაციები სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონაში“ მხოლოდ მას შემდეგ ჩავიდნენ, რაც რუსულმა ძალებმა ეს ტერიტორიები დატოვეს და უარყო მაროდიორობისა და გადაწვის სისტემატური კამპანიის არსებობა.

W24-მა, რომელიც 1998-დან 2012 წლამდე სამხრეთ ოსეთის „საგარეო საქმეთა მინისტრი“ იყო, განმარტა, რომ 2008 წლის კონფლიქტშიშემდეგი ძალები მონაწილეობდნენ: „სამხრეთ ოსეთის თავდაცვის სამინისტროს“ დაქვემდებარებაში არსებული შეიარაღებული ძალები, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ დაქვემდებარებაში არსებული პოლიცის ძალები და „დამცველები“ ანუ დაჯგუფებები, რომლებიც ომის დროს მოსახლეობის წევრებისგან ჩამოყალიბდა.

193. W32-მა, რომელიც მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის თანამშრომელი იყო და რომელმაც 2008 წლის ოქტომბერში გამოაქვეყნა ანგარიში სახელწოდებით „მაღალი‑რეზოლუციის სატელიტური გამოსახულებები და კონფლიქტები საქართველოში“,განაცხადა, რომ ხელმისაწვდომი იყო 2008 წლის 10 და 19 აგვისტოს შესრულებული სატელიტური გამოსახულებები. მისი თქმით, ყველაზე თვალსაჩინო გრაფიკული გამოსახულება ანგარიშის 28-ე გვერდზეა მოცემული, რომელზეც აშკარად ჩანს, რომ ქალაქი ცხინვალი ყველაზე მეტად 2008 წლის 10 აგვისტოს დილამდე პერიოდში დაზიანდა, ხოლო ეთნიკური ქართველებით დასახლებული მიმდებარე სოფლები ყველაზე მეტად 2008 წლის 10 აგვისტოს დილიდან 19 აგვისტოს დილამდე პერიოდში დაზიანდა. ანგარიშში ასევე ნაჩვენებია, რომ 2008 წლის 10 აგვისტომდე მიყენებული ზიანის უდიდესი ნაწილი ჭურვებმა და დაბომბვამ გამოიწვია, ხოლო 2008 წლის 10 აგვისტოსშემდეგ მიყენებული ზიანის უდიდესი ნაწილი გამოწვეული იყო გადაწვით. მოწმის განმარტებით, სატელიტურ გამოსახულებებზე გადამწვარი სახლი ძალიან განსხვავდება დაბომბილი სახლისგან: ჩვეულებრივ, ცეცხლი არ ანადგურებს სახლის გარე და შიდა კედლებს, როგორც ეს ჭურვის ან ნაღმის შემთხვევაში ხდება.

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები

194. ხმელეთზე ომის წარმოების კანონებისა და ჩვეულებების შესახებ ჰააგის რეგულაციების შესაბამისი დებულებები შემდეგნაირად იკითხება:

მუხლი 42🔗

„ტერიტორია ოკუპირებულად ითვლება, როდესაც ის ფაქტობრივად მოექცევა მტრის არმიის უფლებამოსილების ქვეშ.

ოკუპირებულად მიიჩნევა მხოლოდ ის ტერიტორია, სადაც დამყარდა ამგვარი უფლებამოსილება და შესაძლებელია მისი გამოყენება“.

მუხლი 43🔗

„ფაქტობრივად, დამპყრობლის ხელში გადასული კანონიერი ძალის მმართველმა ორგანომ მის ხელთ არსებული ყველა ღონე უნდა იხმაროს, რათა შეძლებისდაგვარად აღადგინოს და უზრუნველყოს საზოგადოებრივი წესრიგი და უსაფრთხოება ქვეყანაში მოქმედი კანონების დაცვით, თუ ეს სრულიად შეუძლებელი არ არის“.

195. საქმეში „ჩირაგოვი და სხვები“(ციტატირებული ზემოთ) სასამართლომ საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალში ცნება „ოკუპაცია“ შემდეგნაირად განმარტა:

„96. ...

შესაბამისად, ჰააგის 1907 წლის რეგულაციების მნიშვნელობის ფარგლებში ოკუპაცია არის, როდესაც სახელმწიფო ახორციელებს ფაქტობრივ უფლებამოსილებას მტერი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე ან ტერიტორიის ნაწილზე.[25]ფაქტობრივი უფლებამოსილების მოთხოვნა მიიჩნევა ეფექტური კონტროლის მოთხოვნის სინონიმად.

მიიჩნევა, რომ ტერიტორიაზე ან ტერიტორიის ნაწილში არსებობს სამხედრო ოკუპაცია, თუ ვლინდება შემდეგი ელემენტები: უცხოური ჯარების ყოფნა, რომელთაც შეუძლიათ ეფექტური კონტროლის განხორციელება დამოუკიდებელი სახელმწიფოს თანხმობის გარეშე. ფართოდ გავრცელებული ექსპერტიზის დასკვნის თანახმად, უცხო ჯარების ფიზიკური ყოფნა ოკუპაციის აუცილებელი პირობაა[26], ანუ ოკუპაცია შეუძლებელია „სახმელეთო ჯარების“ გარეშე, ამიტომ საკმარისი არ არის ძალები, რომლებიც საზღვაო ან საჰაერო კონტროლს ახორციელებენ[27]“.

196. ზოგადად, „ოკუპაციის“ შემთხვევაში მოქმედებს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი. სასამართლოს აზრით, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიზნებისთვის ცნება „ოკუპაცია“ მოიცავს „ეფექტური კონტროლის“ აუცილებელ არსებობას. თუ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიზნებისთვის არსებობს „ოკუპაცია“, იარსებებს „ეფექტური კონტროლიც“, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მნიშვნელობის ფარგლებში. თუმცა, ტერმინი „ეფექტური კონტროლი“ უფრო ღრმაა და მოიცავს სიტუაციებს, რომლებიც შესაძლოა, არც უტოლდებოდეს „ოკუპაციის“ სიტუაციას საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიზნებისთვის (იხილეთ, ასევე, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიში, ტომი II, გვ. 304-12).

197. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისია თავის ანგარიშში აღნიშნავს, რომ ადვილი არ იყო იმის განსაზღვრა, თუ როდის შეწყდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენება:

„კვლავ რჩება კითხვა, შეწყდა თუ არა 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტთან დაკავშირებით საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენება 2008 წლის 12 აგვისტოს, როდესაც შეწყდა ცეცხლი. მიუხედავად იმისა, რომ, შეიძლება ითქვას, საკმაოდ ადვილია იმის დადგენა, თუ როდის დაიწყო საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენება, უფრო რთული გამოსარკვევია, თუ რა მომენტიდან დასრულდა მისი გამოყენება და ამის მიზეზი, ძირითადად, სახელშეკრულებო სამართალში გამოყენებული სხვადასხვა ფორმულებია. მაგალითად, ჟენევის IV კონვენციაში საუბარია „სამხედრო ოპერაციების საყოველთაო დასრულებაზე“ (მუხლი 6(2)), ხოლო II დამატებით ოქმში გამოყენებულია ფრაზა – „შეიარაღებული კონფლიქტის დასრულება“ (მუხლი 2(2)). სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი ყოფილ იუგოსლავიასთან მიმართებით თავის 1995 წლის 2 ოქტომბრის გადაწყვეტილებაში ტადიჩის (Tadic) საქმეზე შეეცადა, სიცხადე შეეტანა ამ საკითხში, მიუთითებდა რა, რომ: „საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი მოქმედებს ამგვარი შეიარაღებული კონფლიქტების დაწყებიდან და გრძელდება საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგაც, სანამ არ დამყარდება საყოველთაო მშვიდობა; ან, შიდა კონფლიქტების შემთხვევაში, სანამ აღნიშნული კონფლიქტები მშვიდობიანად არ მოგვარდება“. ამით სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალმა ყოფილ იუგოსლავიასთან მიმართებით უარი თქვა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის განმსაზღვრელ ფაქტობრივ კრიტერიუმებზე. ეს ნიშნავს, რომ ცეცხლის შეწყვეტა – დროებითი იქნება თუ საბოლოო – ან თუნდაც დაზავება, საკმარისი ვერ იქნება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენების შესაჩერებლად ან შესაზღუდად. შესაბამისი სახელშეკრულებო დოკუმენტებით გათვალისწინებულია, რომ რიგი დებულებები მოქმედებას განაგრძობს ისეთი ფაქტობრივი ვითარების დადგომამდე, რომელიც სავსებით არ არის დამოკიდებული სამშვიდობო ხელშეკრულების დადებაზე. ამრიგად, მხოლოდ რამდენიმე მაგალითი რომ მოვიყვანოთ, კონფლიქტის დროს დატყვევებულ პირთათვის გათვალისწინებული დაცვა (კერძოდ, სამხედრო ტყვეები და სამხედრო ორგანოებისგან დაკავებული სამოქალაქო პირები) ძალაშია მათ საბოლოო გათავისუფლებამდე და რეპატრიაციამდე ან მათ მიერ არჩეულ ქვეყანაში დამკვიდრებამდე“.

198. ამასთან დაკავშირებული სხვა შესაბამისი დებულებებია ჟენევის მეოთხე კონვენციის 27-ე, 29-ე, 32-ე, 33-ე, 49-ე და 53-ე მუხლები, რომლებიც ეხება სამოქალაქო პირების დაცვას ომის დროს.

199. წინამდებარე საქმეში წარმოდგენილი საჩივრების გათვალისწინებით, კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლები და N1 ოქმის 1-ლი მუხლი და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის წესები, რომლებიც ოკუპაციისას გამოიყენება, ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება.

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

200. რაც შეეხება იმ სახელმწიფოს მიერ ნაკისრ ვალდებულებებს, რომელიც ტერიტორიის „ეფექტურ კონტროლს“ ახორციელებს, საქმეზე „ალ-სკეინი და სხვები“ გამოტანილი გადაწყვეტილების შესაბამისი ადგილები (ციტირებული ზემოთ) ფორმულირებულია შემდეგნაირად:

„138. პრინციპს, რომლის თანახმადაც 1-ლი მუხლით გათვალისწინებული იურისდიქცია მხოლოდ სახელმწიფოს საკუთარი ტერიტორიით შემოიფარგლება, კიდევ ერთი გამონაკლისი აქვს, რომელიც მაშინ მოქმედებს, როდესაც კანონიერი ან უკანონო სამხედრო მოქმედებების შედეგად ხელშემკვრელი სახელმწიფო ამ ეროვნული ტერიტორიის გარეთ არსებული ტერიტორიის ეფექტურ კონტროლს ახორციელებს. ასეთ ტერიტორიაზე კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველყოფის ვალდებულება ამგვარი კონტროლის ფაქტიდან გამომდინარეობს, მიუხედავად იმისა, თუ როგორ ხორციელდება ის – უშუალოდ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს საკუთარი შეიარაღებული ძალების, თუ დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის მეშვეობით (იხ. ლოიზიდუს საქმე (პირველადი პრეტემზიები), ციტირებული ზემოთ, § 62; საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ციტირებული ზემოთ, § 76; საქმე „ბანკოვიჩი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 70; საქმე „ილაშკუ და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 314-16; და ლოიზიდუს საქმე (საქმის არსებითი მხარე), ციტირებული ზემოთ, § 52). იმ შემთხვევაში, როდესაც დგინდება ტერიტორიაზე ასეთი დომინირების ფაქტი, საჭირო არ არის იმის განსაზღვრა, ახორციელებს თუ არა ხელშემკვრელი სახელმწიფო დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის პოლიტიკისა და ქმედებების დეტალურ კონტროლს. ფაქტი, რომ ადგილობრივი ადმინისტრაცია აგრძელებს არსებობას ხელშემკვრელი სახელმწიფოს სამხედრო და სხვა მხარდაჭერის შედეგად, ამ სახელმწიფოს აკისრებს პასუხისმგებლობას მის პოლიტიკასა და მოქმედებებზე. 1-ელი მუხლის შესაბამისად, მაკონტროლებელი სახელმწიფო პასუხისმგებელია, მის კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე უზრუნველყოს კონვენციასა და მის რატიფიცირებულ დამატებით ოქმებში განსაზღვრული მთელი რიგი მატერიალური უფლებები. ის პასუხს აგებს ამ უფლებების ნებისმიერ დარღვევაზე (იხ. საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ციტირებული ზემოთ, §§ 76-77).

...

142. სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ როდესაც ერთი, კონვენციის ხელმომწერი სახელმწიფოს ტერიტორია ოკუპირებულია მეორე სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების მიერ, პრინციპში, კონვენციის თანახმად, ოკუპანტი სახელმწიფო პასუხისმგებელია ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ადამიანის უფლებების დარღვევებზე, რადგან სხვაგვარად გამოვიდოდა, რომ ამ ტერიტორიის მოსახლეობას წაერთვა უფლებები და თავისუფლებები, რომლებითაც იქამდე სარგებლობდა, რის გამოც „კონვენციის სამართლებრივ სივრცეში“ წარმოიქმნებოდა დაცვის „ვაკუუმი“ (იხილეთ საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“, ციტირებული ზემოთ, § 78 და საქმე „ბანკოვიჩი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 80)“.

201. საქმეში „ალ-სკეინი და სხვები“ (ციტირებული ზემოთ, § 138) მოცემული პრინციპები შემდგომ გამეორებული იქნა საქმეებში, მათ შორის, „კატანი და სხვები“(ციტირებული ზემოთ, § 106); „ჩირაგოვი და სხვები“ (ციტირებული ზემოთ, § 168); მოზერის საქმე (ციტირებული ზემოთ, § 98); და „გუზელიორთლუ და სხვები“(ციტირებული ზემოთ, § 179).

202. საქმის არსებითი მხარის განხილვისას სასამართლომ განიხილა სარჩელები, რომლებშიც სადავო არ ყოფილა, რომ მომჩივანთა ნათესავები იმგვარ გარემოებებში გარდაიცვალნენ, რომლებიც არ მიესადაგება მე-2 მუხლის მეორე პუნქტით გათვალისწინებულ გამონაკლისებს.ამ საქმეებში, როდესაც სასამართლომ დაადგინა, რომ მომჩივანთა ნათესავები სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ ან მათი წაქეზებით, ან თანხმობით იქნენ მოკლულნი, მან ის მოპასუხე სახელმწიფოებიც იპოვა, რომლებიც პასუხისმგებელი იყვნენ მათ სიკვდილზე (იხილეთ სხვა ავტორიტეტულ წყაროებში, საქმე „ავშარი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Avşar v. Turkey), No. 25657/94, §§ 413-16, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑VII (ამონაწერები); საქმე „ხაშიევი და აკაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Khashiyev and Akayeva v. Russia), N 57942/00 და 57945/00, § 147, 2005 წლის 24 თებერვალი; საქმე „ესტამიროვი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Estamirov and Others v. Russia), no. 60272/00, § 114, 2006 წლის 12 ოქტომბერი; საქმე „მუსაიევა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Musayeva and Others v. Russia), no. 74239/01, §§ 79-82, 2007 წლის 26 ივლისი; და საქმე „ამუიევა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Amuyeva and Others v. Russia), no. 17321/06, §§ 83-84, 2010 წლის 25 ნოემბერი).იმ შემთხვევებშიც კი, როდესაც სასამართლომ დაზუსტებით ვერ შეძლო რომელიმე სახელმწიფო წარმომადგენლის მკვლელობაში მონაწილეობის დადგენა, სასამართლომ მაინც იპოვა მოპასუხე სახელმწიფო, როდესაც მიიჩნია, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა ვერ გაატარეს გონივრული ზომები, რომელთა გატარებაც მათ ხელეწიფებოდათ მოცემული მომჩივნის სიცოცხლის უფლების დასაცავად (იხ. საქმე „მაჰმუთ კაია თურქეთის წინააღმდეგ“ (Mahmut Kaya v. Turkey), no. 22535/93, §§ 87 და 101, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000‑III; საქმე „კილიჩი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Kılıç v. Turkey), no. 22492/93, §§ 64 და 77, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000‑III; და საქმე „ღონღაძე უკრაინის წინააღმდეგ“ (Gongadze v. Ukraine), no. 34056/02, §§ 170-71, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005‑XI).

203. ამასთან დაკავშირებით შესაძლებელია ასევე, მივუთითოთ მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს 2005 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე „შეიარაღებული მოქმედებები კონგოს ტერიტორიაზე“(საქმე „კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა უგანდის წინააღმდეგ“) (Democratic Republic of Congo v. Uganda) (გადაწყვეტილება, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 2005, გვ. 231, 179-80).

204. სასამართლომ ასევე განიხილა საქმეები, რომლებიც ეხებოდა უსაფრთხოების ძალების მიერ სახლების მიზანმიმართულ ნგრევასთან დაკავშირებულ ბრალდებებს და ეს იმ შემთხვევებშიც, როდესაც ისინი არ უკავშირდებოდა საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტს (იხილეთ, მათ შორის, საქმე „აკდივარი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Akdivar and Others v. Turkey), 1996 წლის 16 სექტემბერი,§ 88, ანგარიშები 1996-IV). შემდგომ მან განიხილა მსგავსი ბრალდებები თურქეთის ცალკეულ რეგიონებში გამოცხადებული საგანგებო მდგომარეობის კონტექსტში (იხილეთ სხვა ავტორიტეტულ წყაროებში, საქმე „მენთეში და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Menteş and Others v. Turkey), 1997 წლის 28 ნოემბერი, ანგარიშები 1997‑VIII; საქმე „სელჩუკი და ასქერი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Selçuk and Asker v. Turkey), 1998 წლის 24 აპრილი, ანგარიშები 1998-II;საქმე „ბილგინი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Bilgin v. Turkey), no. 23819/94, 2000 წლის 16 ნოემბერი; საქმე „დულაში თურქეთის წინააღმდეგ“ (Dulaş v. Turkey), no. 25801/94, 2001 წლის 30 იანვარი; საქმე „იოილერი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Yöyler v. Turkey), no. 26973/95, 2003 წლის 24 ივლისი; და საქმე „იფექი თურქეთის წინააღმდეგ“ (İpek v. Turkey), no. 25760/94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004-II (ამონაწერები)).

ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება საქმეში არსებული ფაქტების მიმართ

205. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის სხვადასხვა ანგარიშსა და მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში წარმოდგენილი ინფორმაცია ადასტურებს, რომ აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებსა და „ბუფერულ ზონაში“ გრძელდებოდა სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის სისტემატური კამპანია. ეს ინფორმაცია დასტურდება მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის ანგარიშში მოცემული სატელიტური გამოსახულებებითაც, სადაც ჩანს, რომ სახლები გადამწვარია. აღნიშნულ კამპანიას თან ახლდა ძალადობა სამოქალაქო პირების მიმართ და კერძოდ, სიკვდილით უკანონო დასჯა. სამმა ქართველმა მოწმემ, რომელსაც სასამართლომ მოუსმინა, ასევე აღნიშნა, რომ სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებები ძარცვავდნენ და წვავდნენ სახლებს, როდესაც მათი სოფლები რუსეთის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა და რომ ქართველი სამოქალაქო პირების მიმართ სასტიკ მოპყრობას მიმართავნენ (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 190). W30-მა და W31-მა, რომლებიც, შესაბამისად, საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციის მონიტორინგის კომიტეტის თანამომხსენებლები არიან, განაცხადეს, რომ ქართული სოფლების „ეთნიკური წმენდა“ სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებებმა და ბანდებმა განახორციელეს.

206. განსახილველი მოვლენების დეტალურ აღწერილობასა და კერძოდ, „ჰუმან რაითს ვოჩისა“ და „ამნესტი ინტერნეშენალის“ ანგარიშებზე დაყრდნობით ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისია შემდეგ დასკვნამდე მივიდა (იხ. ზემოთ პარაგრაფი 182):

„ადამიანთა უფლებების დამხმარე მისისისა და „ჰუმან რაითს ვოჩის“ განცხადებით, დაბომბვის შემდეგ ფორმიანმა ოსებმა, ასევე, ოსმა სამოქალაქო პირებმა, რომლებიც დაწინაურებულ რუსულ ძალებს მიჰყვებოდნენ, უმეტესწილად ეთნიკური ქართველებით დასახლებულ სოფლებში სახლებისა და სხვა სამოქალაქო შენობა-ნაგებობების გადაწვის სისტემატური კამპანია გააჩაღეს. საქართველოში განვითარებული კონფლიქტის ფაქტების დამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის ექსპერტის მიერ ჩატარებული გამოკითხვები ადასტურებს, რომ რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, რუსული ძალები უშუალოდ არ მონაწილეობდნენ სოფლების განადგურებაში, თუ არ ჩავთვლით მოკლე პერიოდს აგვისტოს შუა რიცხვებში, თუმცა, არც მისი შეჩერება უცდიათ“.

207. თავის მხრივ, ეუთო შეეხო სამხრეთ ოსეთსა და ბუფერულ ზონაში სამოქალაქო პირების მკვლელობებს (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფები 180-181):

„იმ პირთა თქმით, რომელთაც გაესაუბრნენ, დაბომბვის დასრულების შემდეგ ბევრ სოფელში გაგრძელდა შეუიარაღებელი სამოქალაქო პირების ხოცვის შემაშფოთებელი ტენდენცია. მოწმეების ინფორმაციით, მოძალადეები ხშირად ოსები იყვნენ, ზოგს აღწერდნენ, როგორც ჯარისკაცებს, ზოგს კი, როგორც სამოქალაქო პირებს. ისინი რუსულ ძალებს მიჰყვებოდნენ იმ სოფლებში, რომლებიც აგვისტოს კონფლიქტამდე საქართველოს ადმინისტრაციაში შედიოდა“.

...

„სახმელეთო ძალების „ბუფერულ ზონაში“ შესვლით საბრძოლო მოქმედებების ახალი ეტაპი დაიწყო, რის შემდეგაც უამრავი ცნობა მოდიოდა სამოქალაქო პირებზე თავდასხმის შესახებ. გადაადგილებული პირები დაწინაურებულ სამხედრო ძალებს სხვადასხვაგვარად აღწერდნენ, როგორც „ოსებს“ და „რუსებს“; ხშირ შემთხვევაში სამოქალაქო მოსახლეობა ვერ ასხვავებდა ამ ორს“.

208. გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს პირველმა წინასასამართლო პალატამ განაცხადა შემდეგი(იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 187):

„19. იმავე პერიოდში სამხრეთ ოსეთში ქართული მხარის მიერ ადმინისტრირებულ სოფლებსა და „ბუფერულ ზონაში“ მდებარე ქართულ სოფლებში სამოქალაქო მოსახლეობას, კერძოდ, ეთნიკურ ქართველ სამოქალაქო მოსახლეობას, თავს დაესხნენ სამხრეთ ოსეთის ძალები, მათ შორის, უკანონო დაჯგუფებები. თავდასხმები დაიწყო რუსული ძალების ჩარევისა და დაწინაურების შემდგომ და გაგრძელდა კვირების განმავლობაში, 2008 წლის 12 აგვისტოს აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ.

20. თავდასხმის სამიზნეს, ძირითადად, ეთნიკური ქართველები წარმოადგენდნენ, რასაც მოჰყვა სამოქალაქო პირების სისტემატური, მიზანმიმართული ხოცვა, ცემა, მუქარა, დაკავება, ქონების ძარცვა და სახლების გადაწვა. ქართველთა სახლების სისტემატური ნგრევა, ნაძარცვის გასაზიდად სატვირთო ავტომობილების გამოყენება და სპეციფიკური სამიზნეების დასადგენად ადგილობრივი მეგზურების გამოყენება აშკარად მეტყველებს, რომ თავდასხმა მაღალ დონეზე იყო ორგანიზებული. სანამ გადაწვავდნენ, სახლებიდან ან მეურნეობებიდან გაჰქონდათ ღირებული ნივთები.

209. W24-ის ჩვენების მიხედვით, რომელიც 1998-დან 2012 წლამდე სამხრეთ ოსეთის „საგარეო საქმეთა მინისტრი“ იყო, 2008 წლის კონფლიქტში შემდეგი ძალები მონაწილეობდნენ: „სამხრეთ ოსეთის თავდაცვის სამინისტროს“ დაქვემდებარებაში არსებული შეიარაღებული ძალები, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ დაქვემდებარებაში არსებული პოლიცის ძალები და „დამცველები“ ან დაჯგუფებები, რომლებიც ომის დროს მოსახლეობისგან ჩამოყალიბდა (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 192).

210. ამასთან, „ჰუმან რაითს ვოჩის“ ანგარიშში სამხრეთ ოსეთის ძალების შემადგენლობა შემდეგნაირადაა განსაზღვრული (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 185):

„სამხრეთ ოსეთის ძალებში შედიან სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეები, სპეციალური დანიშნულების მობილური რაზმი (ცნობილია რუსული აბრევიატურით „ომონი“) და რამდენიმე საპოლიციო დანიშნულების შენაერთი, რომელიც სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარება და სამხრეთ ოსეთის სახელმწიფო უსაფრთხოების კომიტეტის მოსამსახურეები („კაგებე“). „ჰუმან რაითს ვოჩს“ ბევრმა გამოსაკითხმა პირმა უთხრა, რომ სამხრეთ ოსეთში ყველაზე ქმედუნარიანმა მამაკაცებმა საკუთარი სახლების დასაცავად იარაღი აიღეს. ვინაიდან სამხრეთ ოსეთს არ ჰყავს რეგულარული არმია, იქ მცხოვრებნი სამხრეთ ოსეთის ძალების წევრებს დაჯგუფებებად (ოპოლჩენცი) მოიხსენიებენ, თუ აშკარა არაა, რომ ისინი პოლიციელები ან თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეები არიან. სანდო წყაროებმა ისაუბრეს ჩრდილოეთ ოსეთიდან და რუსეთის რამდენიმე სხვა ადგილიდან ჩამოსულ უამრავ პირზეც, რომლებიც კონფლიქტის დროს სამხრეთ ოსეთის მხარეს იბრძოდნენ და რომლებიც მონაწილეობდნენ სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ შემდგომ ჩადენილ დანაშაულებში“.

211. ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ ზოგჯერ მოძალადეების დადგენა ძნელი იყო (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 185):

„ზოგ შემთხვევაში ოსი მოძალადეების ზუსტი ვინაობისა და სტატუსის დადგენა ძნელია, რადგან მოწმეთა მიერ მათი სამოსის ზოგადი აღწერილობა (კამუფლაჟის ტიპის სამხედრო ტანსაცმელი, ხშირად თეთრი სამკლავურით) ემთხვევა სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს სამხედრო მოსამსახურეების, სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს, მოხალისე მებრძოლების ან, თუნდაც, ჩვეულებრივი მაროდიორების სამოსს. თუმცა, არსებობს რამდენიმე ფაქტორი, რომელიც მიუთითებს, რომ ბევრ შემთხვევაში დამნაშავეები სამხრეთ ოსეთის ძალებს მიეკუთვნებოდნენ, რომლებიც რუსულ ძალებთან მჭიდრო თანამშრომლობით მოქმედებდნენ. მოძალადეები ხშირად შედიოდნენ სოფლებში რუსულ ძალებთან ერთად ან მალევე მას შემდეგ, რაც რუსული ძალები სოფელში გაივლიდნენ; ზოგჯერ მოძალადეები სამხედრო მანქანებით შედიოდნენ და, როგორც ჩანს, ისინი თავისუფლად გადიოდნენ საკონტროლო გამშვებ პუნქტებს, რომლებსაც რუსული ან სამხრეთ ოსეთის ძალები მართავდნენ.

212. შესაბამისად, საომარ მოქმედებებში უშუალო მონაწილეთა შორის თუნდაც ყოფილიყვნენ სპონტანურად, სპორადულად ან არაორგანიზებულად მონაწილე სამოქალაქო პირები, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მის ხელთ არსებული მტკიცებულებების მიხედვით, ხშირ შემთხვევაში, მოძალადეები სამხრეთ ოსეთის ძალების, მათ შორის, რიგი უკანონო დაჯგუფებების წევრები იყვნენ.

213. თავის მხრივ, მოპასუხე მთავრობა არ დავობს, რომ ამგვარი შემთხვევები ნამდვილად იყო, თუმცა აცხადებს, რომ საქართველოს შეიარაღებული ძალების მიერ ცხინვალის დაბომბვამ, ისევე, როგორც სხვა ადგილებისა, შიდა ეთნიკური დაძაბულობა წარმოშვა, რამაც შემდგომ ქართულ სოფლებზე ოსების თავდასხმები გამოიწვია, რომელთა მიზანი ქართულ სამოქალაქო მოსახლეობაზე შურისძიება იყო. რუსული ძალები, რომლებიც, სავარაუდოდ, ხშირად ცდილობდნენ ჩარევას და ქართული სოფლების დაცვას, ვერ ახერხებდნენ ყველა ინციდენტის თავიდან აცილებას და ყოველთვის ვერ აკონტროლებდნენ ოსებს, რომლებიც ხშირად კრიმინალები იყვნენ. რუსეთის შეიარაღებული ძალებისა და რუსეთის სამშვიდობო ძალების მეთაურებმა, რომელთაც ჩვენებები მისცეს მოწმეთა მოსმენისას, ასევე განაცხადეს, რომ მათმა ჯარმა ყველაფერი გააკეთა სამოქალაქო მოსახლეობის დასაცავად, თუმცა, ხშირად ხალხი არ ჰყოფნიდათ ყველა ინციდენტის თავიდან ასაცილებლად.

214. თუმცა, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად (იხილეთ საქმე „ალ‑სკეინი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, §§ 138 და 142 და მასში მითითებული პრეცედენტული სამართალი, აგრეთვე, შემდგომი გადაწყვეტილებები – იხილეთ ზემოთ პარაგრაფები 200-201) იმ დროიდან, როდესაც აქტიური საბრძოლო მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ რუსეთის ფედერაციამ დაწყო სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიებისა და „ბუფერული ზონის“ „ეფექტური კონტროლი“, ის ასევე პასუხისმგებელი იყო ამ ტერიტორიებზე სამხრეთ ოსეთის ძალების მოქმედებებზე და საჭირო არ არის თითოეული ამ მოქმედების „დეტალური კონტროლის“ შესახებ მტკიცებულების წარმოდგენა.

215. სასამართლომ ეს პრინციპები გამოიყენა გადაწყვეტილებებში, მათ შორის, საქმეზე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“(ციტირებული ზემოთ):

„77. ... ახორციელებდა რა ჩრდილოეთ კვიპროსზე ეფექტურ და სრულ კონტროლს, შეუძლებელია, [თურქეთის] პასუხისმგებლობა მხოლოდ საკუთარი ჯარისკაცების ან თანამდებობის პირების ჩრდილოეთ კვიპროსზე განხორციელებული ქმედებებით შემოიფარგლოს, არამედ ის უნდა გავრცელდეს ადგილობრივი ადმინისტრაციის ქმედებებზეც, რომელიც არსებობას თურქეთის სამხედრო და სხვაგვარი მხარდაჭერის წყალობით განაგრძობს. ...“

და საქმეზე„ილაშკუ და სხვები“(ციტირებული ზემოთ):

„382. ყველა ამ გარემოების გათვალისწინებით სასამართლო მიიჩნევს, რომ რუსეთის ფედერაცია პასუხისმგებელია დნესტრისპირელი სეპარატისტების მიერ ჩადენილ უკანონო ქმედებებზე, იმის გამო, რომ თავისი სამხედრო და პოლიტიკური მხარდაჭერით დაეხმარა მათ სეპარატისტული რეჟიმის დამყარებაში და მისი სამხედრო ძალების მოსამსახურეები მონაწილეობდნენ ბრძოლაში“...

და შემდგომ მოზერის საქმეზე(ციტირებული ზემოთ):

„157. თუმცა, სასამართლომ დაადგინა, რომ მოცემულ პერიოდში რუსეთი ახორციელებდა ფაქტობრივ კონტროლს დნესტრისპირეთის მოლდავურ რესპუბლიკაში (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 110). ამ დასკვნის გათვალისწინებით და სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, საჭირო არ არის იმის დადგენა, ზედმიწევნით აკონტროლებს თუ არა რუსეთი დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის პოლიტიკასა და მოქმედებებს (იხილეთ საქმე „კატანი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, §§ 106 და 150). დნესტრისპირეთის მოლდავური რესპუბლიკისთვის სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერის გამო, რის გარეშეც ეს რესპუბლიკა არსებობას ვერ გააგრძელებდა, კონვენციის თანახმად რუსეთი პასუხისმგებელია მომჩივნის უფლებების დარღვევაზე“.

216. სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ ადმინისტრაციულ პრაქტიკას განსაზღვრავს არა მხოლოდ „ქმედებათა განმეორება“, არამედ „ოფიციალური შემწყნარებლობაც“, ანუ, როდესაც „უშუალოდ პასუხისმგებელი პირები თვალს ხუჭავენ უკანონო ქმედებებზე, თუმცა, იციან მათ შესახებ და არ იღებენ ზომებს დამნაშავეთა დასასჯელად ან ამგვარი უკანონო ქმედებების განმეორების თავიდან ასაცილებლად; ან, როდესაც ზემდგომი ორგანო, მრავალი ბრალდების მიუხედავად, გულგრილობას იჩენს, უარს ამბობს რა ამ ქმედებათა სათანადოდ გამოძიებაზე, რათა დაადგინოს მათი ნამდვილობა ან მცდარობა, ან, როდესაც უარს ამბობს სასამართლო საქმისწარმოებისას ამგვარი საჩივრების სამართლიან განხილვაზე“ (იხილეთ სხვა წყაროებს შორის, საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ(I)“, ციტირებული ზემოთ, § 124).

217. განსახილველ შემთხვევაში, მართალია, ზოგი მოწმის ჩვენებაში აღნიშნული იყო, რომ ზოგჯერ რუსული ჯარები ცდილობდნენ სამოქალაქო პირების მიმართ ძალადობის შეჩერებას, ბევრ შემთხვევაში რუსული ჯარები პასიურად ესწრებოდნენ მაროდიორობას. შესაბამისად, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისია მიუთითებს შემდეგზე (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 156):

„ზოგადად, ეს ელემენტები ცხადყოფს, რომ რუსულ ძალებს გარკვეულწილად შეეძლოთ საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა თავიანთი განთავსების ტერიტორიებზე და ამტკიცებენ, რომ ამ მიმართულებით მიიღეს კიდეც ზომები.ეს აშკარად ეწინააღმდეგება იმას, რაც ხდებოდა ადგილზე, რადგან რუსეთის ჯარები ბევრს არაფერს აკეთებდნენ დარღვევების თავიდან ასაცილებლად და ეთნიკური ქართველების დასაცავად.

...

გარდა ამისა, შეგროვებული ჩვენებებიდან ჩანს, რომ რუსეთის ხელისუფლების ორგანოებმა არ გაატარეს აუცილებელი ზომები ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ მაროდიორობის, გადაწვის კამპანიისა და სხვა სერიოზული დარღვევების თავიდან ასაცილებლად ან შესაჩერებლად“.

218. აქედან ჩანს, რომ მიუხედავად რუსეთის შეიარაღებული ძალების ბრძანებისა, რომლის თანახმადაც „სამხრეთ ოსეთისა და რუსეთის მიერ კონტროლირებულ საქართველოს ტერიტორიაზე“ დაცული უნდა ყოფილიყო მოსახლეობა და განხორციელებულიყო სამშვიდობო და სამართალდაცვითი მოქმედებები (იხილთ ზემოთ პარაგრაფი 189), რუსეთის ხელისუფლების მიერ ადგილზე გატარებული ღონისძიებები არასაკმარისი აღმოჩნდა სავარაუდო დარღვევების თავიდან ასაცილებლად.

219. ამ თვალსაზრისით, ეს შესაძლოა, მიჩნეული იქნეს რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების მხრიდან „ოფიციალურ შემწყნარებლობად“, რამდენადაც ამას ადასტურებს ის ფაქტიც, რომ ამ უკანასკნელს ეფექტურად არ გამოუძიებია სავარაუდო დარღვევები (იხილეთ ქვემოთ პარაგრაფი 336).

220. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებსა და „ბუფერულ ზონაში“ სამოქალაქო პირების ხოცვის, მაროდიორობისა და სახლების გადაწვის ფაქტების გათვალისწინებით, საკმარისი მტკიცებულება აქვს, რათა საფუძვლიან ეჭვს მიღმა დაასკვნას, რომ ადმინისტრაციული პრაქტიკა ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-2 და მე-8 მუხლებს და N 1 ოქმის 1-ელ მუხლს. ძალადობის შემთხვევების სერიოზულობის გათვალისწინებით, რომლებიც შეიძლება კლასიფიცირდეს, როგორც „არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა“, გამომდინარე იქიდან, როგორ ტკივილსა და ტანჯვას განიცდიდნენ დაზარალებულნი, რომლებიც სამიზნეებად ეთნიკური კუთვნილების გამო იქცნენ (იხილეთ საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“,შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, ციტირებული ზემოთ, §§ 305‑11), სასამართლო მიიჩნევს, რომ ადმინისტრაციული პრაქტიკა ასევე ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს.

221. ამასთან, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 98), დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის წესი არ მოქმედებს იქ, სადაც დადგენილია, რომ არსებობს ადმინისტრაციული პრაქტიკა. ამიტომ, პირველადი პრეტენზია შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობის შესახებ, რომლებიც ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობამ გამოთქვა, უარყოფილი უნდა იქნეს.

222. ამდენად, დარღვეულია კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლები და N 1 ოქმის 1-ლი მუხლი და ამ დარღვევაზე პასუხისმგებელია რუსეთის ფედერაცია.

VI. დაპატიმრებული სამოქალაქო პირებისადმი მოპყრობა და მათი დაკავების კანონიერება

223. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ სამხრეთ ოსეთის ძალებმა დაახლოებით 15 დღის განმავლობაში შეუფერებელ პირობებში უკანონოდ დააპატიმრეს 160 სამოქალაქო პირი (ძირითადად, ქალები და მოხუცები) (2008 წლის 27 აგვისტოს ყველა მათგანი გაათავისუფლეს) და, რომ ზოგ პატიმარს ცუდად ეპყრობოდნენ. მათი მტკიცებით, ამით დაირღვა კონვენციის მე-3 და მე-5 მუხლები, რომლებიც ითვალისწინებს შემდეგს:

კონვენციის მე-3 მუხლი

„ადამიანის წამება, არაადამიანური თუ დამამცირებელი დასჯა ან მასთან ასეთი მოპყრობა დაუშვებელია“.

კონვენციის მე-5 მუხლი

„1. ყველას აქვს თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება. არავის შეიძლება აღეკვეთოს თავისუფლება, თუ არა კანონით დადგენილი პროცედურის შესაბამისად და გარდა შემდეგი შემთხვევებისა:

(a) კანონიერი დაპატიმრება უფლებამოსილი სასამართლოს მიერ მსჯავრდებული პირისა;

(b) კანონიერი დაკავება ან დაპატიმრება კანონის შესაბამისად გაცემული სასამართლოს ბრძანების შეუსრულებლობისათვის, ან კანონით გათვალისწინებული ნებისმიერი ვალდებულების შესრულების უზრუნველსაყოფად;

(c) პირის კანონიერი დაკავება ან დაპატიმრება, უფლებამოსილი სამართლებრივი ორგანოს წინაშე მის წარსადგენად, როდესაც არსებობს ამ პირის მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის საფუძვლიანი ეჭვი, ან საფუძვლიანად არის მიჩნეული პირის მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის თუ მისი ჩადენის შემდეგ მიმალვის აღკვეთის აუცილებლობა;

(d) არასრულწლოვნის დაპატიმრება კანონიერი ბრძანების საფუძველზე მასზე აღმზრდელობითი ზედამხედველობისათვის ან უფლებამოსილი სამართლებრივი ორგანოს წინაშე მის წარსადგენად;

(e) პირის კანონიერი დაპატიმრება გადამდებ დაავადებათა გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, ან სულით ავადმყოფის, ალკოჰოლიკის, ნარკომანისა და მაწანწალის კანონიერი დაპატიმრება;

(f) პირის კანონიერი დაკავება ან დაპატიმრება, ქვეყანაში მისი უნებართვოდ შესვლის აღსაკვეთად, აგრეთვე იმისა, ვის მიმართაც ხორციელდება ღონისძიებანი მისი გაძევების (დეპორტაცია) ან გადაცემისათვის (ექსტრადიცია).

2. დაკავებულ პირს, მისთვის გასაგებ ენაზე, დაუყოვნებლივ, უნდა ეცნობოს მისი დაკავების მიზეზები და მისთვის წაყენებული ყველა ბრალდება.

3. ამ მუხლის 1-ლი (c) პუნქტით გათვალისწინებულ დებულებათა შესაბამისად დაკავებული თუ დაპატიმრებული პირი დაუყოვნებლივ წარედგინება მოსამართლეს ან სასამართლო ხელისუფლების განსახორციელებლად კანონით უფლებამოსილ სხვა მოხელეს და იგი აღჭურვილია უფლებით, მისი საქმე განიხილოს სასამართლომ გონივრულ ვადაში ან გათავისუფლდეს საქმის განხილვის განმავლობაში. ასეთი გათავისუფლება შეიძლება პირობადებული იყოს სასამართლოში მისი გამოცხადების რაიმე გარანტიით.

4. ყველას, ვისაც დაკავებით ან დაპატიმრებით აღეკვეთა თავისუფლება, აქვს უფლება, მიმართოს სასამართლოს, რომელიც დაუყოვნებლივ განიხილავს მისი დაპატიმრების საკითხს და ბრძანებს მის გათავისუფლებას, თუ ეს დაპატიმრება უკანონოა.

5. ყველა მსხვერპლს, ვინც ამ მუხლის მოთხოვნათა დარღვევით დააკავეს ან დააპატიმრეს, აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება“.

მხარეთა წარდგინებები

224. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალებს დაახლოებით 15 დღის განმავლობაში დამამცირებელ პირობებში, უკანონოდ ჰყავდათ დაკავებული 160 სამოქალაქო პირი (ძირითადად, ქალები და მოხუცები) (2008 წლის 27 აგვისტოს ყველა მათგანი გაათავისუფლეს) და, რომ ზოგ მათგანს სასტიკად ეპყრობოდნენ.

კერძოდ, მათ აღნიშნეს, რომ რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალებმა სამხრეთ ოსეთში ან ადმინისტრაციული საზღვრის გასწვრივ მდებარე სოფლებში დარჩენილი, სულ მცირე, 160 ქართველი სამოქალაქო პირი დააპატიმრეს. ძირითადად ესენი იყვნენ მოხუცები და მათი დიდი უმრავლესობა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ იქნა დაპატიმრებული. მათგან უმეტესობა დაახლოებით ორი კვირის განმავლობაში ჰყავდათ ცხინვალში, დე ფაქტო „შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობის სარდაფში, „არაადამიანურ და დამამცირებელ“ პირობებში, როგორც ეს აღწერა „ჰუმან რაითს ვოჩმა“. მათ ხშირად ცუდად ეპყრობოდნენ, მათ შორის, სცემდნენ და სიკვდილით დასჯის იმიტაციას უწყობდნენ. ყველა პატიმარი გადაჭედილ სივრცეებში ჰყავდათ მოთავსებული, სადაც საკვებს მცირე რაოდენობით აძლევდნენ, არ იყო სუფთა წყალი, ელექტროენერგია, დასაძინებელი ადგილი, იატაკის გარდა და საკმარისი საპირფარეშოები. ბევრ მათგანს სიტყვიერ და ფიზიკურ შეურაცხყოფას აყენებდნენ, ზოგსაც აიძულებდნენ, ცხინვალის ქუჩებში გვამები შეეგროვებინა და საერთო სასაფლაოებზე დაემარხა.

არსებობს თვითმხილველთა აშკარა და პირდაპირი ჩვენებები, რომლებიც ადასტურებს რუსული ძალებისა და ხელისუფლების ორგანოების მონაწილეობას ამ სამოქალაქო პირების დაპატიმრებასა და დაკავებაში და მათ მიმართ სასტიკ მოპყრობაში, როგორც 2008 წლის აგვისტოში, ისე – შემდეგ.

ამ მოსაზრებებთან ერთად წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე მომჩივანმა მთავრობამ სასამართლოს მოუწოდა, დაესკვნა, რომ დაპატიმრებული სამოქალაქო პირების მიმართ რუსეთის ფედერაციამ განახორციელა და შემდეგაც ახორციელებდა ან უშვებდა უკანონო დაპატიმრების ხელშეწყობას და ცუდი მოპყრობის სერიოზულ და ხანგრძლივ ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რაც წარმოადგენს კონვენციის მე-3 და მე-5 მუხლებისა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მოქმედი წესების დარღვევას.

225. მოპასუხე მთავრობის პასუხი იყო, რომ რუსეთის ფედერაცია არ ყოფილა ჩართული და ის არ ახორციელებდა კონტროლს შესაბამის შენობა-ნაგებობებზე. ვინაიდან რუსი ჯარისკაცები არ აკონტროლებდნენ დროებითი დაკავების იზოლატორს, სათანადო საფუძველიც არ არსებობდა, რომ რუსეთის ფედერაციას პასუხისმგებლობა დაკისრებოდა ქართველი სამოქალაქო პირების დაკავებისთვის.

ნებისმიერ შემთხვევაში, თუ კონფლიქტის ფონზე განვიხილავთ, სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების ორგანოების ქმედებებს სამართლიანად ვერც გავაკრიტიკებთ: საქართველოს მხრიდან ცხინვალზე განხორციელებულმა შეტევამ და მისი შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილმა სისასტიკემ ოსი მოსახლეობა აღაშფოთა და ზოგიერთ მათგანს ქართველებისადმი შურისძიების სურვილი აღუძრა. ამდენად, სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების ორგანოებმა ბევრი ქართველი იმის გამო დააკავა, რომ ისინი შურისძიებისგან დაეცვა. უცნაურია მომჩივანი მთავრობის პრეტენზია დროებითი დაკავების იზოლატორში პატიმრებისთვის შექმნილ პირობებთან დაკავშირებით. სინამდვილეში, საქართველოს მიერ ცხინვალზე განხორციელებული შეტევით გამოწვეული მასობრივი განადგურებისა და ადგილობრივი საზოგადოებრივი დაწესებულებების ნგრევის გამო, პატიმრების მოსათავსებლად მეტად უსაფრთხო ადგილი სხვაგან არ მოიძებნებოდა. როგორც ჩანს, ეს სიტუაცია შეაფასა ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებების დაცვის კომისარმა, ბატონმა ჰამარბერგმა, რომელსაც დროებითი დაკავების იზოლატორში სტუმრობისას არასდროს გამოუთქვამს შეშფოთება იმ პირობების გამო, რომელშიც პატიმრები იმყოფებოდნენ. თუ გავითვალისწინებთ, რომ ცხინვალი მასობრივად განადგურდა და დაინგრა საზოგადოებრივი დაწესებულებები, გონივრულად მოსალოდნელი იყო, რომ პატიმართა შორის ქმედუნარიანი ახალგაზრდები ქუჩების გაწმენდაში ჩართულიყვნენ და ასე მიეღოთ მონაწილეობა ცხინვალის ფეხზე წამოყენების საერთო სამოქალაქო ძალისხმევაში, მარაგის შემოტანასა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში.

მესამე მხარის კომენტარები

226. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრმა განაცხადა, რომ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს განხორციელებული დაპატიმრებისას დაპატიმრების საფუძვლები განისაზღვრება შეიარაღებული კონფლიქტის კანონითა და პატიმრობის გადახედვის ზოგადი (მაგრამ არა მაინცდამაინც დეტალური) სისტემით და გარემოებებით, რომელთა დროსაც პატიმრობა უნდა დასრულდეს. ამის საფუძველზე, მოწინააღმდეგე შეიარაღებული ძალების წევრები შეიძლება დააპატიმრონ, როგორც სამხედრო ტყვეები[28]. სამოქალაქო პირების დაპატიმრება დასაშვებია მხოლოდ უსაფრთხოების იმპერატიულ საფუძველზე, ოკუპირებულ ტერიტორიაზე იქნება თუ სხვაგან[29]. მათი დაპატიმრება საბჭოს უნდა განეხილა ექვსთვიანი ინტერვალებით[30]. მათდამი მოპყრობისა და მათი უფლებების დეტალების განხილვის პროცესი რეგულირდებოდა შერეულად – შეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ კანონითა და ადამიანის უფლებების სამართლით.

შესაბამისი მტკიცებულების მოკლე შეჯამება

წერილობითი მტკიცებულებები

დაპატიმრებული სამოქალაქო პირებისადმი მოპყრობა

227. „ჰუმან რაითს ვოჩის“ ანგარიშის, სახელწოდებით – „ცეცხლის ალში“, შესაბამის ნაწილში (გვ. 170-82) ვკითხულობთ:

„როდესაც 8 და 9 აგვისტოს რუსულმა ძალებმა სამხრეთ ოსეთის ოკუპირება დაიწყეს, სამხრეთ ოსეთის ეთნიკურ ქართულ სოფლებში, შემდეგ კი გორისა და ქარელის რაიონებში მათთან ერთად მოძრაობდნენ ან მათ უკან მიჰყვებოდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალები.ქმედუნარიანი და ახალგაზრდა მოსახლეობის უმეტესობა საბრძოლო მოქმედებების დაწყებამდე ან საბრძოლო მოქმედებების პირველსავე დღეებში გაიქცა.სოფლებში დარჩენილი მოსახლეობის უმეტესობამ გადაწყვიტა, დარჩენილოიყო იმისთვის, რომ სახლებისა და ქონებისთვის მიეხედა ან იმიტომ, რომ გაქცევა ვერ შეძლო.ოსური ძალები, ზოგჯერ რუსულ ძალებთან ერთად, აპატიმრებდნენ ზოგ ადგილობრივ მკვიდრს, რომელთაც სოფლებში პოულობდნენ, განსაკუთრებით, სამხრეთ ოსეთის ეთნიკურ ქართულ სოფლებში; უმეტეს შემთხვევაში, დაპატიმრება ხორციელდებოდა ზემოთ აღწერილი ძარცვისა და ნგრევის კამპანიის ფარგლებში.პატიმრებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადეს, რომ მათთვის არ აუხსნიათ დაპატიმრების მიზეზები და რომ არ აქვთ ადვოკატებთან დაკავშირების შესაძლებლობა ან რაიმე სხვა შესაძლებლობა, რომ თავიანთი დაპატიმრება გააპროტესტონ.

როდესაც რუსული და ოსური ძალები სამხრეთ ოსეთისა და გორის რაიონის ქართულ სოფლებში შევიდნენ, მათ, სულ მცირე, 159 ადამიანი დააკავეს, ძირითადად ესენი იყვნენ ეთნიკური ქართველები, აგრეთვე, სულ მცირე, ერთი ოსი და ერთი რუსი ეროვნების პირი, რომლებიც ეთნიკურ ქართველებზე იყვნენ დაქორწინებული.დაკავებულთაგან 45 პირი იყო ქალი.სულ მცირე, 76 პირი იყო 60 წლის ან მეტის, ხოლო, სულ მცირე, 17 პირი იყო 80 წლის ან მეტის.იყო ერთი ბავშვი, ბიჭი, დაახლოებით, რვა წლის.„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოჰკითხა 29 პატიმარი, ყველა მათგანი გამოიკითხა გათავისუფლების შემდეგ.ბევრი პატიმარი აღწერს, რომ დაპატიმრებისას, საპატიმროში გადაყვანისას და პატიმრობაში ცუდად ეპყრობოდნენ.პატიმართა უმეტესობა ჰყავდათ ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობის სარდაფში დამამცირებელ პირობებში დაახლოებით ორი კვირის განმავლობაში.პატიმართა ნაწილს აიძულებდნენ, ცხინვალის ქუჩები გაეწმინდათ ქართველი ჯარისკაცების გახრწნილი ცხედრებისა და ნანგრევებისგან.ოსების პატიმრობაში მყოფი, სულ მცირე, ერთი კაცი შინაგან საქმეთა სამინისტროში გადაყვანისას სიკვდილით დასაჯეს.ყველა ეს ქმედება სერიოზულად არღვევს ჟენევის კონვენციებს და სამხედრო დანაშაულს წარმოადგენს.რუსეთი იმდენადაა პასუხისმგებელი ამ ქმედებებზე, რამდენადაც ის ახორციელებდა ეფექტურ კონტროლს იმ ტერიტორიაზე, სადაც ეს დაკავებები მოხდა, რაც ასევე წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა დაცვის ვალდებულების დარღვევას, სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტისა და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის შესაბამისად.

ზოგ შემთხვევაში რუსული ძალები უშუალოდ მონაწილეობდნენ ეთნიკური ქართველების დაპატიმრებაში და გავრცელებული ინფორმაციით, შინაგან საქმეთა სამინისტროში პატიმართა დაკითხვას აწარმოებდნენ ადამიანები, რომლებიც საკუთარ თავს რუსული ძალების წევრებად ასახელებდნენ. ...

...

„ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ გამოკითხული ყველა პატიმარი აღწერდა, რომ ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობის პატარა, ხალხით გადაჭედილ სარდაფში, საშინელ პირობებში იმყოფებოდა.ბევრი პატიმარი აღწერდა, რომ დამამცირებლად ეპყრობოდნენ, კერძოდ, როდესაც დაწესებულებაში მიიყვანეს.ამ დაკავებების დროს ცხინვალში უკიდურესად მძიმე საარსებო პირობები იყო: ქალაქს არ მიეწოდებოდა ელექტროენერგია, ძალიან ცოტა იყო საკვები და წყალი.ამ პირობების მიუხედავად, რუსეთისა და ოსეთის ხელისუფლების ორგანოები ვალდებული იყვნენ, დაკავებისას უზრუნველეყოთ ჰუმანური პირობები საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად.ცუდი მოპყრობა და ფიზიკური წამება ან სხეულის ან ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება სამხედრო დანაშაულს წარმოადგენს.რამდენიმე პატიმარმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უთხრა, რომ მათი პატიმრობის პერიოდში შინაგან საქმეთა სამინისტროში რუსეთის ფედერაციის წარმომადგენლები იმყოფებოდნენ ხოლმე განსაზღვრულ დროებში.

ცუდი მოპყრობა პატიმრობისას

თამაზ ჩალაურმა აღწერა, როგორ ეპყრობოდნენ მას ოსური ძალები, როდესაც ცხინვალში, შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობაში მიიყვანეს: „მათ პირით კედლისკენ ჩაგვამწკრივეს.ჩამოწერეს ჩვენი სახელები, გაგვჩხრიკეს, წაიღეს ყველაფერი, რაც თან გვქონდა.გვირტყამდნენ, გვწიხლავდნენ, მთელი დროის განმავლობაში გვაგინებდნენ და გვეძახდნენ „თქვე ქართველო ღორებო, თქვენი დედა“. სხვებმაც აღწერეს ჩხრეკა, რასაც ზოგჯერ ახლდა ცემა ან ტანსაცმლის შემოხევა, აგრეთვე, ფულის, მობილური ტელეფონების, სამკაულებისა და პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტების ჩამორთმევა.გათავისუფლების შემდეგ პატიმრებისთვის არაფერი დაუბრუნებიათ, პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტების გარდა, ისიც მხოლოდ ზოგ შემთხვევაში.

ზოგი პატიმრის გადმოცემით, ოსური ძალები აიძულებდნენ, ფეხით გაეთელათ ან დაეფურთხებინათ საქართველოს დროშაზე, რომელიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობის მახლობლად, მიწაზე იყო დაფენილი.როდესაც ილო ხაბარელმა უარი განაცხადა დროშის გათელვასა და მასზე დაფურთხებაზე და თქვა: „თუ გინდათ, მომკალით, მაგრამ ამას არ ვიზამო“, ოსმა მებრძოლმა თავში ჩაარტყა და კედელს მიანარცხა, რა დროსაც მან თავი კედელს მიარტყა.ვაჟა ლაგაზაშვილმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო, რომ როდესაც დროშისთვის შემოვლას შეეცადა, ოსებმა მას თოფის კონდახი ზურგსა და კისერში ჩაარტყეს.

„ჰუმან რაითს ვოჩს“ არ გამოუკითხავს არცერთი პირი, რომელსაც საპატიმრო დაწესებულებაში სცემეს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც გამოკითხულ პირს მიყვანისას სცემეს, როგორც ეს ზემოთაა აღწერილი.თუმცა, ყოფილმა პატიმრებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბეს, რომ ბევრ მამაკაცს სცემეს, კონკრეტულად, ახალგაზრდებს, ზოგსაც ხშირად სცემდნენ.ისინი თანმიმდევრულად აღწერდნენ, როგორ გაიყვანეს მამაკაცები საკნებიდან და სარდაფიდან და როგორ ემჩნეოდათ ცემის აშკარა ნიშნები დაბრუნებულებს.თამარაშენის მკვიდრმა, 48 წლის მანანა გოგიძემ, „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო, რომ საკუთარი თვალით ნახა, როგორ სცემდნენ ახალგაზრდა მამაკაცებს რეგულარულად:

ვხედავდით, რომ მაღლა აჰყავდათ და გვესმოდა მათი ყვირილი.უკან დაბრუნებულებს ცემის აშკარა ნიშნები ეტყობოდათ....თავად ვნახე სისხლჩაქცევები, როდესაც ვცდილობდი, დავხმარებოდი.ერთი ტირძნისელი ბიჭი იყო, რომელსაც რამდენჯერმე სცემეს.დიდი, მუქი სისხლჩაქცევები ჰქონდა, განსაკუთრებით, ზურგზე, დავად ვნახე...პატიმართა შორის იყო ერთი [მოხუცი] ... რომელიც ოსურად ვერ ლაპარაკობდა, თუმცა, ოსური გვარი ჰქონდა.დაცვამ ერთხელ იმის გამო ჩაარტყა, რომ ოსურად ვერ ლაპარაკობდა.

სალიმატ ბაგაევამ „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო, რომ „ახალგაზრდა მამაკაცები გაჰყავდათ და მათ სასტიკად სცემდნენ.ვნახე. ტანი სულ სისხლჩაქცევებით ჰქონდათ დაფარული.ერთს ცხვირი გაუტეხეს“.

ყველამ არა, მაგრამ რამდენიმე პატიმარმა აღნიშნა, რომ პატიმრობის პერიოდში ისინი დაკითხეს.ერთ-ერთმა თქვა, რომ ოსმა პოლიციელმა შეურაცხყოფა მიაყენა, თუმცა, „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ გამოკითხულ პირთაგან არცერთს უთქვამს, რომ დაკითხვის დროს ცუდად ეპყრობოდნენ.

დამამცირებელი პირობები პატიმრობისას

პატიმრებმა განაცხადეს, რომ სარდაფში იყო ხუთი ბნელი, ბინძური, ცუდად განიავებადი, უფანჯრო საკანი, რომელიც მოკლევადიანი პატიმრობისთვის იყო განკუთვნილი.ქალები და მამაკაცები ცალ-ცალკე საკნებში ჰყავდათ მოთავსებული.საკნები სწრაფად გადაივსო და დაცვამ, ბოლოსდაბოლოს, გახსნა საკნების კარები და პატიმრებმა შეძლეს დარბაზში ან პატარა, სავარჯიშოდ შემოღობილ ეზოში გასვლა, სადაც სარდაფიდან შეიძლებოდა მოხვედრა.ეს ადგილებიც სწრაფად გადაივსო, რადგან სარდაფში მოჰყავდათ და მოჰყავდათ პატიმრები.ერთ-ერთი დაკავებულის თქმით, ხალხის სიმრავლის გამო „დერეფანსა თუ სავარჯიშო ეზოში სამოძრაო სივრცეც აღარ იყო“.

ვინაიდან საკნებში გაცილებით მეტი პატიმარი იმყოფებოდა, ვიდრე იქ განთავსებული საწოლი, უმეტესობა იძულებული ხდებოდა, მჯდომარეს ან საკნების, დერეფნებისა თუ სავარჯიშო ეზოს იატაკზე დაწოლილს დაეძინა.ერთ-ერთი პატიმრის, 76 წლის რუსუდან ჭრელიძის, თქმით, მის საკანში „ქალებს ისე ეძინათ, როგორც კონსერვში თევზებს“. ერთ-ერთი პატიმრის, 47 წლის კარალეთის მკვიდრის თქმით, მის საკანში ხალხი მონაცვლეობით იძინებდა, რადგან არ იყო დასაწოლად საკმარისი ადგილი.

პატიმრები აღწერდნენ, რომ წყალს მცირე რაოდენობით აძლევდნენ, ისიც ქვიშიანს და ხშირად მისი დალევაც შეუძლებელი იყო; არასაკმარისად ეძლეოდათ საკვებიც.პატიმრობის პირველი დღეებში პატიმრებს მხოლოდ პურს აძლევდნენ.დაცვა საკნებში ოთხ-ხუთ ცალ პურს ყრიდა სიტყვებით: „ჭამეთ, თქვე ღორებო!“ პატიმრებმა განაცხადეს, რომ შემდგომში ოდნავ მეტ და უკეთეს საკვებს აძლევდნენ, მათ შორის, წიწიბურას ფაფას, მეტ პურსა და ჩაის.პატიმრებმა აღნიშნეს, რომ ორკვირიანი პატიმრობის შემდეგ წონაში მნიშვნელოვნად დაიკლეს.

ყველა პატიმარი სარგებლობდა ერთი ტუალეტით, რომელიც თავად პატიმრებმა გააკეთეს პლასტმასის ფილებით.ტუალეტში საშინელი სუნი იდგა და ხშირად გადავსებული იყო წყლის უქონლობის გამო.როდესაც ჰკითხეს, თუ რა იყო ყველაზე რთული პატიმრობისას, რუსუდან ჭრელიძემ აღნიშნა: „ტუალეტი დიდი პრობლემა იყო.მხოლოდ ერთი იყო და მასთან ყოველთვის გრძელი რიგი იდგა“.

იძულებითი შრომა

ოსური ძალები ბევრ პატიმარ მამაკაცს აიძულებდნენ, ემუშავათ, მათ შორის, ცხინვალის ქუჩები გაეთავისუფლებინათ გახრწნილი ცხედრებისგან, გაეთხარათ საფლავები და დაემარხათ გვამები, აგრეთვე, ქუჩები გაეწმინდათ საომარი მოქმედებების შედეგად განადურებული შენობების ნანგრევებისგან.„ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ გამოკითხულმა ორმა პატიმარმა განაცხადა, რომ ნებაყოფლობით გადიოდნენ სამუშაოდ რამდენიმე დღის განმავლობაში, რათა თუნდაც რამდენიმე საათი მოშორებულიყვნენ გადატვირთულ საკნებს.შესრულებული სამუშაოსთვის არანაირი კომპენსაცია არ გაცემულა სამუშაოს არცერთ შემსრულებელზე.ჟენევის მეოთხე კონვენციის თანახმად, ზრდასრულებს (18 წლისა და ზემოთ ასაკის ფიზიკურ პირებს) შეიძლება მოეთხოვოთ მუშაობა, თუ ეს აუცილებელია კომუნალური მომსახურებების მიმწოდებელი კომპანიების საქმიანობის უზრუნველსაყოფად და ჯარისა და ჰუმანიტარული საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად, როგორიცაა კვებასთან, თავშესაფრის მოწყობასთან, ტანსაცმლის უზრუნველყოფასა და სამოქალაქო მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული საქმიანობები.ადამიანებს უნდა მიეცეთ შესაბამისი კომპენსაცია შესრულებული სამუშაოსთვის და არ შეიძლება, არსებობდეს მუშაობის ვალდებულება რაიმე ფორმის დისკრიმინაციის საფუძველზე.კატეგორიულად იკრძალება არაანაზღაურებადი ან შეურაცხმყოფელი იძულებითი შრომა ან სამუშაო, რომელიც სამხედრო ოპერაციებში მონაწილეობის ტოლფასია.

58 წლის ვაჟა ლაგაზაშვილმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო, როგორ გახდა იძულებული, ყოველდღე ემუშავა 20-დღიანი პატიმრობის პერიოდში:

გავყავდით დილის 9 საათიდან გვიან საღამომდე.ვწმენდდით ქუჩებს.მითხრეს, რომ უნდა წავსულიყავი.ჩვენ უნდა გაგვეწმინდა ქუჩები ცხედრებისგან.ვიღებდით ცხედრებს და პარკებში ვაწყობდით.ზოგს აღარ ჰქონდა კიდურები.[ჩვენ ასევე] ვაგროვებდით სხეულის ნაწილებს.

ზოგჯერ სხვა საქმის გასაკეთებლადაც გავყავდი, მაგალითად, რუსეთიდან მიღებული ჰუმანიტარული დახმარების პროდუქტებით დატვირთული სატვირთო მანქანების გადმოსატვირთად.სატვირთო მანქანების გადმოტვირთვის შემდეგ თითო კაცს თითო კონტეინერ საჭმელს და ცოტა პურს გვაძლევდნენ.დასვენება, დაახლოებით, ნახევარი საათი შეგვეძლო მხოლოდ მაშინ, როდესაც საჭმელს დაგვირიგებდნენ.რა თქმა უნდა, ჩემთვის არაფერი გადაუხდიათ.

ზემო აჩაბეთის მკვიდრი, 36 წლის რევაზ რ., ადასტურებს, რომ ის იმ 30 მამაკაცს შორის იყო, რომელთაც აიძულებდნენ, გამთენიიდან საღამოს 7 ან 8 საათამდე ემუშავათ. „ჩვენ ვწმენდდით ქუჩებს, გაგვქონდა ნაგავი, ცხედრები და ვმარხავდით მათ.დაახლოებით 44 მიცვალებული დავმარხეთ.გვამების უმეტესობა უკვე იხრწნებოდა“, უთხრა მან „ჰუმან რაითს ვოჩს“.მან ასევე განაცხადა, რომ როდესაც ამუშავედნენ, უკეთეს საკვებს აძლევდნენ, მაგალითად, დაკონსერვებულ ხორცს.დაახლოებით ერთკვირიანი პატიმრობის შემდეგ ოსურმა ძალებმა 70 წლის გაიოზ ბაბუციძეც აიძულეს, ორი დღის განმავლობაში ემუშავა კუბოების გადმოტვირთვასა და საფლავებში ჩალაგებაზე.მისი ვარაუდით 50 ცხედარი დამარხეს.

სამუშაოზე გაყვანილებსაც დამამცირებლად ეპყრობოდნენ, როდესაც სამუშაო ადგილებიდან შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობაში მიჰყავდათ.„ზოგჯერ გვაიძულებდნენ, პოლიციის განყოფილებამდე ფეხით გვევლო... ოთხი ჯარისკაცის თანხლებით...ქუჩაში ხალხი გვლანძღავდა, შეურაცხყოფას გვაყენებდა.გვლანძღავდნენ, გვაგინებდნენ, ბოზიშვილებს, ღორებს, გათახსირებულებს გვეძახდნენ”, უთხრა ვაჟა ლაზაგაშვილმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“.

წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი, ჟურნალისტების ვიზიტი დროებითი დაკავების იზოლატორში

პატიმრების თქმით, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტმა დროებითი დაკავების იზოლატორი აგვისტოს შუა რიცხვებში მოინახულა.

დროებითი დაკავების იზოლატორი მოინახულეს ჟურნალისტებმაც.დავით გიუნაშვილმა განაცხადა, რომ ის ესაუბრა გაზეთ „ნეზავისიმაია გაზეტას“ ჟურნალისტს, რომელიც ჩამოსული იყო მოსკოვიდან.თამაზ ჩალაურმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადა, რომ ის აიძულეს, რუსული ტელევიზიისთვის ინტერვიუ მიეცა.51 წლის ემილია ლაფაჩმა გაიხსენა, რომ მასზე ხორციელდებოდა ზეწოლა, რათა რუს ჟურნალისტებთან დადებითად ესაუბრა იმ პირობებზე, რომელშიც პატიმრობისას იმყოფებოდა:

ერთ დღესაც მოვიდნენ რუსი ჟურნალისტები, რომ ჩვენგან ინტერვიუები აეღოთ.დაცვამ გვითხრა, რომ ... თუ თავისუფლება გვინდოდა, უნდა გვეთქვა, რომ კარგად გვექცეოდნენ და პრეტენზიები არ გვქონდა.გვითხრეს, რომ უნდა გვეთქვა, ისევ ჩვენივე უსაფრთხოებისთვის დაგვაკავესო.ამაზე ერთმანეთში ვიმსჯელეთ და გადავწყვიტეთ, გვეთქვა ყველაფერი, რათა იქიდან გავეთავისუფლებინეთ.

...

დაპატიმრებული სამოქალაქო პირების გათავისუფლება

21 აგვისტოს ოსურმა ძალებმა გაათავისუფლეს პატიმართა 61-კაციანი ჯგუფი, მათ შორის, მოხუცების უმეტესობა და ყველა ქალი, რვა პატიმრის სანაცვლოდ, რომლებიც, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დახასიათებით, დაჯგუფებების მებრძოლები იყვნენ.დანარჩენი სამოქალაქო პირები გაათავისუფლეს მომდევნო დღეებში, მათ შორის, ბოლო ჯგუფი, რომელიც 81 სამოქალაქო პირისგან შედგებოდა, გაათავისუფლეს 27 აგვისტოს. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თქმით, ისინი გაცვალეს აქტიური ბრძოლებისას დაპატიმრებულ ოთხ ადამიანში, რომელიც, მათი დახასიათებით, იყო „დაჯგუფების მებრძოლი“, აგრეთვე, ცხრა ოსში, რომელიც ადრე დანაშაულისთვის გაასამართლეს და სასჯელს საქართველოს ციხეებში იხდიდა.მიუხედავად იმისა, რომ პატიმართა გაცვლა აღიარებული და ლეგიტიმური პროცესია მტრის ხელთ მყოფი პატიმრების რეპატრიაციის გასაადვილებლად, აკრძალულია პატიმართა გაცვლის მექანიზმის გამოყენება, როგორც მოსახლეობის გადაცემის საშუალება.ასევე აკრძალულია პატიმრების მძევლებად გამოყენება, ანუ, პირების უკანონოდ დაკავება იმ განზრახვით, რომ აიძულონ მოწინააღმდეგე, მათი გათავისუფლების სანაცვლოდ, განახორციელოს ან არ განახორციელოს რაიმე ქმედება“.

228. ამასთან დაკავშირებით „ამნესტი ინტერნეშენალმა“ განაცხადა შემდეგი (იხილეთ მისი ანგარიში, ციტირებული ზემოთ, გვ. 46–47):

„საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა განაცხადეს, რომ სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო ხელისუფლებამ 159 ქართველი სამოქალაქო პირი დააკავა.ისინი 3-10 დღის განმავლობაში ცხინვალის პოლიციის მთავარ განყოფილებაში ჰყავდათ, სანამ საქართველოს ხელისუფლებას გადასცემდნენ 19-27 აგვისტოს.21 აგვისტოს „ამნესტი ინტერნეშენალის“ დელეგატებმა გამოკითხეს გათავისუფლებულ ქართველ პატიმართა პირველი ჯგუფი.მათი ანგარიშიდან ჩანს, რომ ყველაზე ადრე დაპატიმრებული სამოქალაქო პირები დაატყვევეს 10 აგვისტოს, როდესაც საბრძოლო მოქმედებები ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა.ესენი ძირითადად ახალგაზრდა მამაკაცები იყვნენ.თუმცა, როგორც ჩანს, დაკავებული სამოქალაქო პირების უმეტესობა 13 აგვისტოს შემდეგ დაატყვევეს, ანუ, როდესაც საბრძოლო მოქმედებები ოფიციალურად შეწყვეტილი იყო და ცხინვალის მახლობლად მდებარე ქართული სოფლების ძარცვა-განადგურება მიმდინარეობდა.ამ მოგვიანებით დაპატიმრებულთა უმეტესობა მოხუცი მოსახლეობა იყო, რომელიც კონფლიქტისას არ გაქცეულა.მართალია, სადავოა, რომ ეს პატიმრები მათივე უსაფრთხოების გამო გაიყვანეს სახლებიდან, მაგრამ მათი იქ დარჩენის შემთხვევაში, მათ საფრთხე ელოდათ ქართული სოფლების ძარცვასა და გადაწვაში მონაწილე ოსური ძალების, დაჯგუფებებისა და კერძო მოქალაქეების დანაშაულებრივი ქმედებების გამო.

პატიმართა მონათხობიდან ჩანს, რომ ტყვეობაში ყოფნისას მათ აძლევდნენ კვების ძირითად პროდუქტებსა და ჩაის.ისინი სავარჯიშო ეზოში გამავალ ოთხ საკანში იმყოფებოდნენ, ქვეშაგებისა და საბნების გარეშე. ეს საკნები ახალი პატიმრების მოყვანასთან ერთად სულ უფრო ივსებოდა.მიუხედავად იმისა, რომ პატიმრები აღნიშნავდნენ, თითქოს მათ ხშირად სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდნენ, მათ არ უთქვამთ, რომ ტყვეობაში მათ ფიზიკურად ცუდად ეპყრობოდნენ, გარდა აშკარა სირთულეებისა, განსაკუთრებით, ბევრი ხანდაზმული ტყვისთვის, სივიწროვის, სიცხისა და არაკომფორტული საცხოვრებელი პირობების გამო.თუმცა, სავარაუდოდ, უფრო შრომისუნარიანი პატიმრები პოლიციის განყოფილებიდან გაჰყავდათ, სცემდნენ მათ და აიძულებდნენ მთელი დღე ცხინვალის ქუჩებში ემუშავათ ნანგრევების გატანაზე“.

229. ზემოხსენებული ეუთოს ანგარიშის შესაბამის ნაწილში (გვ. 38-39) ვკითხულობთ:

„სამხრეთ ოსეთში სამოქალაქო პირთა მნიშვნელოვანი რაოდენობა, ძირითადად, უკანონოდ იქნა დაპატიმრებული ოსური შეიარაღებული ძალების მიერ.ბევრი მათგანი ცხინვალში მდებარე დაკავების ადგილებში გადაიყვანეს.

ადამიანთა უფლებების დამხმარე მისიამ რამდენიმე გადაადგილებული პირი გამოკითხა, რომელიც უკანონოდ იქნა დაპატიმრებული და შემდგომ გათავისუფლებული. თითოეულმა მათგანმა ვრცლად ისაუბრა დეტალებზე.მაგალითად, თამარაშენის მკვიდრი ოსმა მილიციელებმა მაშინ დააკავეს, როდესაც ის საღორეში ცეცხლის ჩაქრობას ცდილობდა.დააპატიმრეს მისი მეუღლეც.მათთვის არ აუხსნიათ დაპატიმრების მიზეზი.ისინი ცხინვალში გადაიყვანეს და მოათავსეს ნაგებობაში, რომელიც პატარა ოთახისა და დიდი ეზოსგან შედგებოდა.მათთვის ხელბორკილები არ დაუდევთ და ფიზიკური შეურაცხყოფა არ მიუყენებიათ, თუმცა, იატაკზე ეძინათ და მხოლოდ პურსა და წყალს აძლევდნენ.მსგავს გარემოებებში დააპატიმრეს იმავე სოფლის ორი სხვა ქალი.ერთი მათგანი იგონებდა, რომ დროებითი დაკავების იზოლატორში ათი დღე დაჰყო მჯდომარემ, რადგან არ იყო საწოლები და მხოლოდ ერთი ღია ტუალეტი იყო, როგორც მამაკაცებისთვის, ისე ქალებისთვის.ექიმების დახმარების შესაძლებლობა არ ჰქონდათ, თუმცა ზოგი მედიკამენტი დაურიგეს.მან გაიხსენა, რომ დროებითი დაკავების იზოლატორში ხედავდა „რუსებს, ზედამხედველების როლში“.

ჯავის ორი მკვიდრი აღწერდა, თუ როგორ გადაიყვანეს ცხინვალის დროებით ციხეში, რომელიც აფთიაქის გვერდით მდებარე სამსართულიან შენობაში მდებარეობდა.ხუთი თუ ექვსი ოთახი გაჭედილი იყო 95 პატიმრით; პატიმრებს შეეძლოთ, გასულიყვნენ მოკირწყლულ ეზოშიც, რომელსაც მასიური ლითონის ღობე ჰქონდა შემოვლებული.დროებითი დაკავების იზოლატორს სამხედრო ფორმაში ჩაცმული მამაკაცები დარაჯობდნენ.პატიმრებს აჭმევდნენ მცირე რაოდენობით წიწიბურასა და პურს ჩაისთან ერთად დღეში ერთჯერ ან ორჯერ.ორი თანასოფლელი ცალ-ცალკე გაამწესეს სამუშაოდ.ერთი მათგანი ოთხი დღე ქუჩებს გვიდა და სატვირთო მანქანების გადმოტვირთვის სამუშაოს ასრულებდა; მეორეს ცხედრების დამარხვას აიძულებდნენ.სამუშაოების შესრულებისას მათ ოსები დარაჯობდნენ.არცერთი მათგანისთვის ფიზიკური შეურაცხყოფა არ მიუყენებიათ.მათი გათავისუფლება წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტმა 27 აგვისტოს მოახერხა.

ადამიანთა უფლებების დამხმარე მისიამ ასევე გამოკითხა კეხველი ქალი, რომელიც ოსეთის პოლიციამ ბევრ სხვა სოფლეთან ერთად დააპატიმრა.ისინი დაკავებული იყვნენ შენობაში, რომელიც ცხინვალის ცენტრში, ცნობილი აფთიაქის წინ მდებარეობდა. შესაძლოა, ეს იგივე შენობა იყო, რომელზეც ჯავის ორი მკვიდრი საუბრობდა (ზემოთ).ის და სხვა სოფლელები 9 დღის განმავლობაში ჰყავდათ პატიმრობაში.დროებითი დაკავების იზოლატორში 161 ადამიანი იმყოფებოდა; მამაკაცები და ქალები ერთად იყვნენ მოთავსებული.„ძაღლებივით, ცხოველებივით ვცხოვრობდით.ჩვენ გვერდით საპირფარეშო იყო და მე იატაკზე მატრასის გარეშე ვიწექი, საპირფარეშოს გვერდით მეძინა და სუნი მახრჩობდა.ჩვენ მხოლოდ პურის პატარა ნაჭერს გვაძლევდნენ, ჩაის – არა.ეს იყო მხოლოდ ცხელი წყალი, უშაქრო.პატიმრებიდან რამდენიმე ბიჭი ზემოთ ადიოდა და საკვები ჩამოჰქონდა, თუმცა ციხის თანამშრომლებთან კონტაქტი არ გვქონია“. პატიმრებს არ ჰქონდათ ადვოკატთან და ექიმთან დაკავშირების შესძლებლობა დაპატიმრებიდან მეხუთე დღემდე, ანუ ციხეში წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის წარმომადგენლის მისვლამდე.ზოგიერთ ახალგაზრდა მამაკაც პატიმარს აიძულებდნენ, ცხედრები დაემარხა.იმავე სოფლის კიდევ ერთმა მკვიდრმაც მსგავსი რამ აღწერა.

პატიმრის თქმით, ის მეზობლებთან ერთად „ოსებმა“ დააპატიმრეს და ცხინვალში წაიყვანეს, სადაც ჯგუფი ბინძურ სარდაფში მოათავსეს.შენობაში შესულებს აიძულებდნენ, საქართველოს დროშა ფეხით გაეთელათ და შემდეგ მასზე დაეფურთხებინათ.პატიმარმა აღწერა, როგორ შეიყვანეს ოთახში, სადაც გაშიშვლებით გაჩხრიკეს, გაძარცვეს და მას თოფებითა და მუშტებით სცემეს.დროებითი დაკავების იზოლატორში ძალიან ცუდი პირობები იყო.საკვები ძალიან ცოტა იყო – ოც ადამიანს სამ ცალ პურს გვაძლევდნენ; და თითო კაცზე ერთი პატარა ჭიქა მოხარშულ წიწიბურასა და ერთ ჭიქა წითელ ჩაის უშაქროდ“, წყალს კი ტუალეტში მდგარი კასრიდან ვიღებდით.პატიმრებს აიძულებდნენ, ცხედრები ერთად დაემარხათ; სოფლის მკვიდრის თქმით, პირადად მან 44 ცხედარი დამარხა.დაახლოებით ათი დღის შემდეგ ქალები და 15-მდე ასაკოვანი მამაკაცი გაათავისუფლეს, თუმცა, ახალგაზრდები კიდევ ერთი კვირა ჰყავდათ დაკავებული.ქალების გათავისუფლებიდან ერთი თუ ორი დღის შემდეგ პატიმრებთან საქართველოს ეკლესიის ოფიციალური პირები მივიდნენ, რომელთაც საკვები მიიტანეს, შემდეგ კი ისინი წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის წარმომადგენლებმა მოინახულეს, რომელთაც ტანსაცმელი და საბნები მიიტანეს.გამოსაკითხი პირი ვარაუდობს, რომ მისმა დამტყვევებლებმა ქალები განგებ გაათავისუფლეს იქამდე, სანამ წითელი ჯვრის წარმომადგენლებს მისვლის ნებას დართავდნენ, რათა საერთაშორისო ორგანიზაციას არ ენახა, რომ ქალები ამგვარ პირობებში ჰყავდათ.გამოსაკითხი პირი, 84 სხვა პატიმართან ერთად, 27 აგვისტოს, 16-დღიანი პატიმრობის შემდეგ, პატიმრებში გაცვლის შედეგად გაათავისუფლეს“.

მათი დაპატიმრების კანონიერება

230. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშში განსახილველ საკითხთან დაკავშირებით ვკითხულობთ (ტომი II, გვ. 361):

„2009 წლის 5 ივნისს დე ფაქტო სამხრეთ ოსეთის თავდაცვისა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლებსა და [მისიას] შორის გამართულ შეხვედრაზე ამ ხელისუფლების ორგანოებმა, ფაქტობრივად, აღიარეს, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობაში სამოქალაქო პირები იმყოფებოდნენ, თუმცა, აღნიშნეს, რომ ისინი იქ უსაფრთხოების ზომების ფარგლებში გადაიყვანეს, საომარი მოქმედებებისგან დაცვის მიზნით.ეს არამარტო სრულიად ეწინააღმდეგება დაპატიმრებული პირების მრავალ ჩვენებას, არამედ, თუ ეს ასე იყო, შეუძლებელია ახსნა, თუ რატომ არ გაათავისუფლეს აღნიშნული პირები 27 აგვისტომდე, ანუ საომარი მოქმედებების დასრულებიდან მთელი ორი კვირის განმავლობაში და რატომ აიძულებდნენ ქუჩების გაწმენდასა და მიცვალებულთა დამახრვას, თუ ასეთი ზომები მათი დაცვის მიზნით იყო მიღებული“.

231. „ჰუმან რაითს ვოჩის“ ანგარიშის შესაბამის ნაწილში (ციტირებული ზემოთ, გვ. 172-73 და 181-82) ვკითხულობთ შემდეგს:

„საომარი მოქმედებებისა და ოკუპაციის დროს ჟენევის მეოთხე კონვენციით დაშვებულია დაცული პირების, როგორებიც არიან სამოქალაქო პირები, ინტერნირება ან მათთვის საცხოვრებლის გამოყოფა „უსაფრთხოების იმპერატიულ საფუძველზე“.ამასთან, დაცული პირის უკანონოდ დაპატიმრება სამხედრო დანაშაულია.

„ჰუმან რაითს ვოჩისთვის“ არ წარუდგენიათ მტკიცებულება, რომ ოსური და რუსული ძალების მიერ დაპატიმრებული 159 პირის დაკავებისთვის არსებობდა უსაფრთხოების გონივრული საფუძვლები.პატიმართაგან ბევრი ძალიან მოხუცი, ერთი კი პატარა ბავშვი იყო.უმეტესობა ისეთ გარემოებებში დააპატიმრეს, რაც აშკარად მეტყველებს, რომ მათ არ ჰქონდათ იარაღი, მონაწილეობა არ მიუღიათ საომარ მოქმედებებში და არც სხვაგვარად უქმნიდნენ საფრთხეს უსაფრთხოებას, როგორც აღწერილია ქვემოთ.

დაპატიმრებულთა შორის რომ ყოფილიყვნენ ქართველები, რომლებიც მონაწილეობდნენ საბრძოლო მოქმედებებში ოსური ან რუსული ძალების წინააღმდეგ, მაგრამ რომლებიც არ იყვნენ საქართველოს სამხედრო შეიარაღებული ძალების წევრები, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის თანახმად, ამგვარი პირები მიჩნეული იქნებოდნენ არაპრივილეგირებულ მებრძოლებად.ქართველები, რომელთაც იარაღი აიღეს მომხდური ოსური ან რუსული ძალებისგან საკუთარი სიცოცხლის ან ქონების დასაცავად, მიჩნეული უნდა იქნენ შეიარაღებულ სამოქალაქო პირებად.ორივე შემთხვევაში ასეთი პირების დაპატიმრება უსაფრთხოების მიზნით მიჩნეული იქნებოდა, როგორც გონივრული ქმედება.ჟენევის მეოთხე კონვენციის თანახმად, ასეთი პირები დაცული არიან სამოქალაქო პირებისთვის უზრუნველყოფილი დაცვის საშუალებებით.დაპატიმრებები უნდა განხორციელდეს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლით ნებადართული რეგულარული პროცედურის შესაბამისად.დაპატიმრებულებს უფლება აქვთ, რომ გაასაჩივრონ თავიანთი ინტერნირება და რომ მათი საქმე განხილული იქნეს ექვს თვეში ერთხელ.ჟენევის მეოთხე კონვენცია უზრუნველყოფს დეტალურ რეგულაციებს ინტერნირებულთა მიმართ ჰუმანური მოპყრობის შესახებ.წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტს უნდა ჰქონდეს ყველა დაცულ პირთან კონტაქტის შესაძლებლობა, სადაც არ უნდა იმყოფებოდნენ ისინი, მიუხედავად იმისა, აღკვეთილი აქვთ თუ არა მათ თავისუფლება.

ჟენევის კონვენციები ბავშვებს საგანგებოდ იცავს მათი განსაკუთრებული მოწყვლადობის გამო.1-ელ ოქმში ნათქვამია: „ბავშვები სარგებლობენ განსაკუთრებული პატივისცემით ... კონფლიქტის მონაწილე მხარეებმა მათ უნდა გაუწიონ საჭირო მზრუნველობა და დახმარება მათი ასაკისა თუ ნებისმიერი სხვა მიზეზიდან გამომდინარე“.

ოსეთის პრეზიდენტმა, ედუარდ კოკოითმა, განაცხადა, რომ „ეთნიკური ქართველები მათი პირადი უსაფრთხოების გამო დააკავეს და რომ „შინაგან საქმეთა სამინისტრო იცავდა მათ და მოქმედებდა მათი სიცოცხლის გადასარჩენად“. მიუხედავად იმისა, რომ ჟენევის კონვენციები იძლევა ინტერნირების საშუალებას სამოქალაქო პირების უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ ვერ ნახა მტკიცებულება, რომელიც დაასტურებდა, რომ რუსები და ოსები ამ მიზნით ახორციელებდნენ დაპატიმრებას ან რომ ეს დაპატიმრება გამართლებული იყო აღნიშნულ საფუძველზე.ის ფაქტი, რომ უმეტესობა ფიზიკური პირებისა დააკავეს მაშინ, როდესაც ქართველი ჯარისკაცები უკან იხევდნენ და იმ ადგილებში, სადაც ეფექტურ კონტროლს რუსები და ოსები ახორციელებდნენ, მიანიშნებს, რომ, უმეტეს შემთხვევაში, მშვიდობიან მოსახლეობას შეიარაღებული ბრძოლები საფრთხეს არ უქმნიდა.ამასთან, რუსულმა და ოსურმა ძალებმა ფიზიკურ პირთა უმეტესობა ძალადობრივი და მუქარის გზით დააკავეს და არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას, პატიმრობის პირობებსა და იძულებით შრომას დაუქვემდებარეს, სადაც არ ჩანს, რომ აღნიშნულ ძალებს დაკავებულთა პირადი უსაფრთხოებისა და კეთილდღეობის უზრუნველყოფა ჰქონოდათ განზრახული“.

მოწმეების მოსმენა

232. W10, W11 და W12 სამი ქართველი სამოქალაქო პირია. ყველა მათგანმა განაცხადა, რომ სამხრეთ ოსეთის მებრძოლებმა 2008 წლის 10 და 11 აგვისტოს დაატყვევეს და ცხინვალში, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობის სარდაფში მოათავსეს. დაკავებულები მძიმე პირობებში იმყოფებოდნენ, საკნები გადატვირთული, ბნელი და ბინძური იყო და გარკვეული პერიოდის შემდეგ ქალებსა და მამაკაცებს ცალ-ცალკე აღარ ათავსებდნენ. პირველმა ორმა მოწმემ ასევე აღნიშნა, რომ ცუდად ეპყრობოდნენ, კერძოდ, ურტყამდნენ და შეურაცხყოფდნენ და რომ ცხინვალის ქუჩების დასასუფთავებლად და ცხედრებისგან გასაწმენდად გაჰყავდათ. მესამე მოწმემ განაცხადა, რომ აიძულებდნენ, შენობის მეორე სართულზე მდებარე ოფისები და დასაძინებელი ნაკვეთურები დაელაგებინა.

233. W20-მა, რომელიც 2004 წლის სექტემბრიდან 2008 წლის ოქტომბრამდე გაერთიანებული სამშვიდობო ძალების სარდალი იყო სამხრეთ ოსეთში, W19-მა, რომელიც 2008 წლის აგვისტოში „სამხრეთ ოსეთის ადამიანის უფლებათა ომბუდსმენი“ იყო და W25-მა, რომელიც შესაბამის პერიოდში „დროებითი დაკავების იზოლატორის“ უფროსი იყო, განაცხადეს, რომ ქართველი სამოქალაქო პირები ცხინვალში, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობის სარდაფში მათივე უსაფრთხოებისთვის ჰყავდათ დაპატიმრებული. ქართველების მიერ განხორციელებული იერიშის შემდეგ სამხრეთ ოსეთში მცხოვრებ ბევრ ოსს ქართველებზე შურისძიების სურვილი გაუჩნდა. W25-ის თქმით, პირველი სამოქალაქო პირები 2008 წლის 11 ან 12 აგვისტოს ჩამოიყვანეს, ხოლო უკანასკნელებმა ტერიტორია 26 აგვისტოს დატოვეს. პატიმართა შორის ქალების რაოდენობა მესამედზე ნაკლები იყო. რაც შეეხება პატიმრობის პირობებს, მან თქვა, რომ 160-ზე მეტი პატიმრისთვის სხვადასხვა ზომის შვიდი საკანი, ორი ტუალეტი და რამდენიმე საერთო ნაგებობა იყო გამოყოფილი და რომ საწოლები საკმარისი იყო პატიმართა მხოლოდ ნახევრისთვის. მან აღიარა, რომ დროებითი დაკავების იზოლატორი არ იყო განკუთვნილი ამდენი ადამიანისთვის. მან ასევე დაადასტურა, რომ „სამხრეთ ოსეთის პროკურორმა“ ბრძანა, რომ ცხინვალის ქუჩები ქართველ პატიმრებს გაეწმინდათ. თუმცა, პატიმრობის პირობებიდან გამომდინარე, მოხალისეების პოვნა ძნელი არ იყო. ბოლოს მან თქვა, რომ წყალსა და საკვებს რუსეთის შეიარაღებული ძალები აწვდიდნენ. W20-მა განმარტა, რომ რუსულმა ძალებმა პატიმრები შენობის სხვა ნაწილში დაკითხეს.

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები

234. ამასთან დაკავშირებული შესაბამისი დებულებებია: ჟენევის მეოთხე კონვენციის 27-ე, 32-ე, 33-ე მუხლის § 1, 34-ე, 42-ე მუხლის § 1, 43-ე, 78-ე მუხლის §§ 1 და 2, 85-ე, 89-ე, 95-ე, 146-ე და 147-ე მუხლები, რომლებიც ეხება ომის დროს სამოქალაქო პირების დაცვას და დამატებითი ოქმის (I) 75-ე მუხლი, რომელიც ეხება საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების მსხვერპლთა დაცვას.

235. მოცემული საქმის ფარგლებში აღძრული საჩივრების გათვალისწინებით, ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება კონვენციის მე-3 მუხლი და საერთაშორისოჰუმანიტარული სამართლის ზემოაღნიშნული დებულებები, რომლებიც, ზოგადად, ითვალისწინებს პატიმრების მიმართ ჰუმანურ მოპყრობასა და მათთვის ღირსეული პირობების უზრუნველყოფას.

236. თუმცა, შესაძლოა, კონფლიქტი არსებობდეს კონვენციის მე-5 მუხლსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამის დებულებებს შორის, როგორც სასამართლომ ჰასანის (Hassan) საქმეზე განაცხადა (ციტირებული ზემოთ):

„97. ... სასამართლო მიიჩნევს, რომ დაპატიმრებების კონტექსტი და მიზანი მნიშვნელოვნად განსხვავდება, როდესაც მებრძოლს აპატიმრებენ მშვიდობიან დროს და შეიარაღებული კონფლიქტის დროს. ის არ იზიარებს იმ აზრს, რომ ჟენევის მესამე და მეოთხე კონვენციებით გათვალისწინებული უფლებამოსილებით განხორციელებული დაკავება შეესაბამება (a)-(f) ქვეპუნქტებში განსაზღვრულ რომელიმე კატეგორიას. მიუხედავად იმისა, რომ მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტის (c) ქვეპუნქტი, ერთი შეხედვით, ყველაზე შესაბამის დებულებად გამოიყურება, არ არის აუცილებელი, რაიმე კავშირი არსებობდეს უსაფრთხოების მიზნით ინტერნირებასა და დანაშაულის ჩადენის ეჭვს ან სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენის რისკს შორის. რაც შეეხება მებრძოლებს, რომლებიც დააკავეს, როგორც სამხედრო ტყვეები, მიზანშეწონილი არ იქნებოდა, სასამართლოს დაედგინა, რომ დაკავების ეს ფორმა შეესაბამება მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტის (c) ქვეპუნქტის შინაარსს, ვინაიდან ამ კატეგორიის პირები სარგებლობენ საბრძოლო პრივილეგიით, რაც მათ უფლებას აძლევს, მონაწილეობა მიიღონ საბრძოლო მოქმედებებში ისე, რომ არ დაეკისროთ სისხლისსამართლებრივი სანქციები.

98. ამასთან, მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტი მოითხოვს, რომ თითოეულ პატიმარს მალევე უნდა ეცნობოს დაპატიმრების მიზეზები, ხოლო მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტი მოითხოვს, რომ თითოეულ პატიმარს უფლება ჰქონდეს, დაიწყოს საქმისწარმოება, რათა სასამართლომ სწრაფად მიიღოს გადაწყვეტილება მისი დაკავების კანონიერებაზე“.

237. თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში სხვაგვარი ვითარებაა, იმის გათვალისწინებით, რომ მოპასუხე მთავრობის შეთავაზებული დასაბუთება ქართველი სამოქალაქო პირების დაკავებასთან დაკავშირებით (სახელდობრ, სამოქალაქო პირების უსაფრთხოების და არა განსახილველი უფლებამოსილების უზრუნველსაყოფად) დაუშვებელია კონვენციის მე-5 მუხლისა თუ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებების შესაბამისად. მართლაც, ამ უკანასკნელის თანახმად, სამოქალაქო პირების დაკავება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ „დაკავების უფლებამოსილების გამოყენება უკიდურეს აუცილებლობას წარმოადგენს” (ჟენევის მეოთხე კონვენციის 42-ე მუხლის 1-ლი პუნქტი). შესაბამისად, ჰასანის (Hassan) საქმეში ამასთან დაკავშირებით მითითებული მიზეზები ვერ იქნება გამოყენებული მოცემულ საქმეში.

სასამართლოს შეფასება

იურისდიქცია

238. სასამართლო დასაწყისშივე აღნიშნავს, რომ სადავო არაა, რომ ბევრი ქართველი, ძირითადად ასაკოვანი, სამოქალაქო პირი (დაახლოებით 160 ადამიანი, რომელთა ერთი მესამედი ქალები იქყვნენ) სამხრეთ ოსეთის ძალებს ცხინვალში, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობის სარდაფში ჰყავდათ დაპატიმრებული 2008 წლის 10-დან 27 აგვისტომდე.

239. რამდენადაც ქართველი სამოქალაქო პირები, ძირითადად, საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ დააპატიმრეს, სასამართლო ასკვნის, რომ ისინი რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში ექცევიან კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 175) და უარყოფს მოპასუხე მთავრობის პირველად პრეტენზიას ამასთან დაკავშირებით. შემდეგ დასადგენია, დაირღვა თუ არა კონვენციით დაცული უფლებები, რის გამოც შესაძლოა, რუსეთის ფედერაციას პასუხისმგებლობა დაეკისროს.

კონვენციის მე-3 და მე-5 მუხლების სავარაუდო დარღვევა

ზოგადი პრინციპები კონვენციის მე-3 მუხლთან დაკავშირებით

240. სასამართლომ ჩამოაყალიბა ზოგადი პრინციპები, სხვა საქმეთა შორის, გადაწყვეტილებებში საქმეებზე „ანანაევი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“და „იდალოვი რუსეთის წინააღმდეგ“, შემდეგ კი საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I)“(ციტირებული ზემოთ):

„... მე-3 მუხლი იცავს დემოკრატიული საზოგადოებების ერთ-ერთ ყველაზე ფუნდამენტურ ღირებულებას. კონვენცია უპირობოდ კრძალავს წამებას და არაადამიანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას, ან დასჯას დაზარალებულის ქცევის მიუხედავად (იხილეთ, მაგალითად, საქმე „ლაბიტა იტალიის წინააღმდეგ“ (Labita v. Italy) [GC], 26772/95, § 119, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000-IV). ცუდმა მოპყრობამ სისასტიკის მინიმალურ დონეს უნდა მიაღწიოს, რომ ის მე-3 მუხლის მოქმედების სფეროში მოხვდეს. ამ მინიმუმის შეფასება პირობითია: ის დამოკიდებულია საქმის ყველა გარემოებაზე, როგორიცაა მოპყრობის ხანგრძლივობა, მისი ფიზიკური და ფსიქიკური ზეგავლენა და, ზოგ შემთხვევაში, დაზარალებულის სქესი, ასაკი და ჯანმრთელობის მდგომარეობა (იხილეთ სხვა წყაროებს შორის, საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Ireland v. the United Kingdom), 1978 წლის 18 იანვარი, § 162, სერია A no. 25).

ცუდი მოპყრობა, რომელიც სისასტიკის მინიმალურ დონეს აღწევს, ჩვეულებრივ, გულისხმობს სხეულის რეალურ დაზიანებას ან ძლიერ ფიზიკურ, ან ფსიქიკურ ტანჯვას. თუმცა, ცუდი მოპყრობის გარეშეც, როდესაც მოპყრობა კერძო პირისთვის დამამცირებელი ან ღირსების შემლახველია, შეურაცხყოფს ან აკნინებს მის ადამიანის ღირსებას, ან აღძრავს შიშის, ტანჯვის ან არასრულფასოვნების გრძნობას, რასაც შეუძლია, გატეხოს ადამიანის მორალური და ფიზიკური წინააღმდეგობა, ეს შეიძლება დახასიათდეს, როგორც დამამცირებელი და ასევე მოექცეს მე-3 მუხლის აკრძალვების ქვეშ (იხილეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე „ვასიუკოვი რუსეთის წინააღმდეგ“ (Vasyukov v. Russia), no. 2974/05, § 59, 2011 წლის 5 აპრილი).

სასამართლო მუდმივად ხაზს უსვამდა, რომ თავისუფლების აღკვეთის დროს ტანჯვასა და დამცირებაზე მე-3 მუხლი უნდა გავრცელდეს ნებისმიერ შემთხვევაში, როდესაც დაკავების პირობებში ტანჯვა და დამცირება წინასწარ დადგენილ ზღვარს სცდება. სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს, რომ პირი ისეთ პირობებში იყოს დაპატიმრებული, რომ დაცული იქნეს მისი ადამიანის ღირსება, რომ ღონისძიების განხორციელების წესი და მეთოდი არ აყენებდეს მას ისეთ ტანჯვასა და აგდებდეს მას მძიმე მდგომარეობაში, რაც აღემატება დაპატიმრებასთან დაკავშირებული ტანჯვის წინასწარ განსაზღვრულ დონეს და რომ მისი ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა სათანადოდ იყოს დაცული პატიმრობის პრაქტიკული მოთხოვნების გათვალისწინებით (იხილეთ საქმე „კუდლა პოლონეთის წინააღმდეგ“ (Kudła v. Poland) [GC], 30 30210/96, §§ 92-94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000‑XI და საქმე „პოპოვი რუსეთის წინააღმდეგ“ (Popov v. Russia), 26853/04, § 208, 2006 წლის 13 ივლისი).

პატიმრობის პირობების შეფასებისას მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული ამ პირობების კუმულაციური ზეგავლენა, აგრეთვე, მომჩივნის კონკრეტული ბრალდებები (იხილეთ საქმე „დუგოზი საბერძნეთის წინააღმდეგ“ (Dougoz v. Greece), no. 40907/98, § 46, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-II). გასათვალისწინებელია იმ პერიოდის ხანგრძლივობაც, რომლის განმავლობაშიც ადამიანი დაპატიმრებულია კონკრეტულ პირობებში (იხილეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე „ალვერი ესტონეთის წინააღმდეგ“ (Alver v. Estonia), no. 64812/01, § 50, 2005 წლის 8 ნოემბერი)“.

(იხილეთ საქმე „ანანიევი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Ananyev and Others v. Russia), no. 42525/07 და 60800/08, §§ 139‑42, 2012 წლის 10 იანვარი; საქმე „იდალოვი რუსეთის წინააღმდეგ“ (Idalov v. Russia) [GC], no. 5826/03, §§ 91-95, 2012 წლის 22 მაისი; და საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I)“, ციტირებული ზემოთ, § 192)

კონვენციის მე-5 მუხლთან დაკავშირებული ზოგადი პრინციპები

241. შესაბამისი ნაწილი საქმეში „ელ-მასრი მაკედონიის ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკის წინააღმდეგ“ (El-Masri v. the former Yugoslav Republic of Macedonia) ([GC], 39630/09, ECHR 2012) იკითხება შემდეგნაირად:

„230. სასამართლო დასაწყისშივე აღნიშნავს, რომ მე-5 მუხლში შესულ გარანტიებს არსებითი მნიშვნელობა აქვს, რათა დემოკრატიულ სახელმწიფოში დაცული იქნეს ფიზიკურ პირთა უფლება, რომელიც მდგომარეობს იმაში, რომ ხელისუფლების ორგანოებს არ უნდა შეეძლოთ მათი უკანონოდ დაპატიმრება. სწორედ ამიტომ, თავის პრეცედენტულ სამართალში, სასამართლომ არაერთხელ გაუსვა ხაზი, რომ თავისუფლების ნებისმიერი ფორმით აღკვეთა არა მხოლოდ შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის არსებითი და საპროცესო ნორმების შესაბამისად უნდა განხორციელდეს, არამედ თანაბრად უნდა შეესაბამებოდეს მე-5 მუხლის მიზანს, კერძოდ, ფიზიკური პირების დაცვას თვითნებობისგან (იხილეთ ჩაჰალის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 118). უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისგან ფიზიკური პირის დაცვის დაჟინებულ მოთხოვნაზე ის ფაქტიც მეტყველებს, რომ მე-5 მუხლის 1-ელ პუნქტში აღწერილია გარემოებები, როდესაც პირისთვის თავისუფლების აღკვეთა მიიჩნევა კანონიერად. აქ ხაზგასმითაა აღნიშნული, რომ ამ გარემოებებს უნდა მიეცეს ვიწრო განმარტება, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ფიზიკური პირის თავისუფლების ყველაზე მთავარ გარანტიასთან მიმართებით ისინი გამონაკლისს წარმოადგენს (იხილეთ საქმე „ქვინი საფრანგეთის წინააღმდეგ“ (Quinn v France), 1995 წლის 22 მარტი, § 42, სერია A no. 311)

ზემოხსენებული პრინციპების გამოყენება საქმეში არსებული ფაქტების მიმართ

(i) კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევის ბრალდება

242. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ქართველი სამოქალაქო პირების ჩვენებები, მძიმე პირობებში მათ პატიმრობასთან დაკავშირებით, შეესაბამება „ჰუმან რაითს ვოჩის“, „ამნესტი ინტერნეშენალისა“ და ეუთოს ანგარიშებში მოცემულ ინფორმაციას. მოწმეთა მოსმენაზე W25-ის, „დროებითი დაკავების იზოლატორის“ უფროსის, განცხადება იგივეს ადასტურებს ამასთან დაკავშირებით, როდესაც ის საუბრობს, რომ იქ იყო შვიდი სხვადასხვა ზომის საკანი, ორი ტუალეტი და რამდენიმე საერთო ნაგებობა 160-ზე მეტი პატიმრისთვის და საწოლები საკმარისი იყო პატიმართა მხოლოდ ნახევრისთვის. მან ასევე აღიარა, რომ „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობის სარდაფი არ იყო განკუთვნილი ამდენი პატიმრის განსათავსებლად. მიუღებელია მოპასუხე მთავრობის არგუმენტი, რომ სხვა შენობები არ იყო.

243. ციხის საკანში სივრცის უკიდურესი ნაკლებობა, დიდწილად, არის გასათვალისწინებელი ასპექტი იმის დასადგენად, „დამამცირებელი“ იყო თუ არა პატიმრობის სადავო პირობები კონვენციის მე-3 მუხლის თვალსაზრისით (იხ. საქმე „ანანიევი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 143, და საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ(I)“, ციტირებული ზემოთ, § 200). გარდა ამისა, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მამაკაცები და ქალები ერთად იმყოფებოდნენ პატიმრობაში და არ იყო საკმარისი საწოლები, რაც, განსაკუთრებით, მოხუცებს უქმნიდა სირთულეებს. ბოლოს, სასამართლოს მხოლოდ იმის თქმა შეუძლია, რომ ძირითადი სანიტარულ-ჰიგიენური პირობები დაცული არ იყო.

244. აღნიშნული ანგარიშებიდან და მოწმეთა მოსმენაზე ქართველი სამოქალაქო პირების განცხადებებიდან ვლინდება, რომ ოსი დაცვა ზოგიერთი პატიმრის მიმართ სასტიკ და ღირსების შემლახავ ზომებს იყენებდა: მათ ხშირად აყენებდნენ შეურაცხყოფას და ზოგჯერ ურტყამდნენ კიდეც, მაგალითად, როგორც ეს მოხდა დროებითი დაკავების იზოლატორში მათი მიყვანისას და აიძულებდნენ, ქუჩები გაეწმინდათ და გვამები შეეგროვებინათ.

245. მოწმეთა მოსმენისას რუსმა თანამდებობის პირებმა დაადასტურეს, რომ ზოგ პატიმარ მამაკაცს აიძულებდნენ, ცხინვალის ქუჩები გაეწმინდა და ისინი „ნებაყოფლობითაც“ კი აკეთებდნენ ამას, რათა თავი დაეღწიათ პატიმრობის ცუდი პირობებისთვის.

246. სასამართლო კიდევ ერთხელ აღნიშნავს, რომ მე-3 მუხლი არ გულისხმობს მხოლოდ ფიზიკური ტკივილის მიყენებას, არამედ ეხება სულიერ ტანჯვასაც, რომელიც გამოწვეულია ფიზიკური ძალადობისგან განსხვავებული სხვა საშუალებებით ტკივილისა და სტრესის მდგომარეობის შექმნით (იხილეთ საქმე „ილიინა და სარულიენე ლიეტუვას წინააღმდეგ“ (Iljina and Sarulienė v. Lithuania),. no. 32293/05, § 47, 2011 წლის 15 მარტი და ელ-მასრის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 202), რაც უდავოდ უკავშირდება მოპყრობას, რომელიც განიცადეს ქართველმა პატიმრებმა.

247. ამასთან, ზემოხსენებული ანგარიშებიდან და ქართველი მოწმეების განცხადებებიდან ჩანს, რომ რუსული ძალები იმყოფებოდნენ შენობაში, უზრუნველყოფდნენ საკვებისა და წყლის მარაგს და აწარმოებდნენ ზოგიერთი დაკავებულის დაკითხვას შენობის სხვა ნაწილებში.

248. მაშინაც კი, როდესაც რუსული ძალების პირდაპირი მონაწილეობა მკაფიოდ არ იკვეთება, ეს უკანასკნელი სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების ორგანოების მოქმედებებზე მაინც პასუხისმგებელია, რადგან დადგენილია, რომ ქართველი სამოქალაქო მოსახლეობა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში მოექცა და არ არის აუცილებელი „დეტალური კონტროლის“ მტკიცებულების წარდგენა თითოეულ მათ მოქმედებასთან დაკავშირებით (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 214).

249. ბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ ადგილზე იმყოფებოდნენ, რუსული ძალები არ ჩარეულან სადავო მოპყრობის თავიდან ასაცილებლად, (იხილეთ,შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე „Z და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინაღმდეგ“ (Z and Others v. The United Kingdom) [GC], no. 29392/95, §§ 73-75 , ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑V; საქმე „M.C. ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (M.C. v. Bulgaria),no. 39272/98, § 149, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2003‑XII; საქმე „გლდანის იეჰოვას მოწმეების კრების წევრები და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ“, no. 71156/01, §§ 124-25 2007 წლის 3 მაისი და ელ-მასრის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 211).

250. ყველა ამ ფაქტორის გათვალისწინებით სასამართლო ასკვნის, რომ არსებობდა კონვენციის მე-3 მუხლთან შეუსაბამო ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც დაკავშირებულია 160 ქართველი სამოქალაქო პირის პატიმრობის პირობებთან და მათ მიმართ გამოყენებულ დამამცირებელ მოქმედებებთან, რამაც მათ უდავოდ მიაყენა ტანჯვა და ეს მიჩნეულ უნდა იქნეს არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობად.

251. გარდა ამისა, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 98), გასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის წესი არ მოქმედებს იქ, სადაც დადგენილია, რომ არსებობს ადმინისტრაციული პრაქტიკა. ამიტომ, მოპასუხე მთავრობას უარი უნდა ეთქვას ამასთან დაკავშირებით შეთავაზებული გასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობის პირველად პრეტენზიაზე.

252. ამდენად, დარღვეულია კონვენციის მე-3 მუხლი და ამ დარღვევაზე პასუხისმგებელია რუსეთის ფედერაცია.

(ii) კონვენციის მე-5 მუხლის დარღვევის ბრალდება

253. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოპასუხე მთავრობამ და რუსეთის თანამდებობის პირებმა, რომლებმაც მოწმეთა მოსმენაზე მისცეს ჩვენება, განაცხადეს, რომ ქართველი სამოქალაქო პირები მათივე უსაფრთხოებისთვის დააპატიმრეს, რათა დაეცვათ ისინი იმ ოსების მხრიდან შესაძლო თავდასხმებისგან, რომელთაც ცხინვალზე განხორციელებული შეტევის გამო ქართველებზე შურისძიება სურდათ. ამგვარი დასაბუთება, რაც, ფაქტობრივად, ისედაც დავის საგანს წარმოადგენს ზემოხსენებულ ანგარიშებში, კონვენციის მე-5 მუხლის შესაბამისად, არ არის დაპატიმრების მისაღები საფუძველი. ამასთნ, პატიმრებისთვის არ უცნობებიათ მათი დაპატიმრებისა და დაკავების მიზეზები.

254. ამგვარად, სასამართლო ასკვნის, რომ 2008 წლის აგვისტოში ქართველი სამოქალაქო პირების უკანონო დაპატიმრებასთან დაკავშირებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-5 მუხლს.

255. ზემოაღნიშნული განმარტების თანახმად (იხილეთ პარაგრაფი 251) ასევე უარყოფილ უნდა იქნეს გასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობის პირველადი პრეტენზია, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ ამასთან დაკავშირებით წარმოადგინა.

256. ამდენად, დაირღვა კონვენციის მე-5 მუხლი და იმავე დასაბუთების საფუძველზე, რომელიც ზემოთ იყო მოცემული (იხილეთ პარაგრაფები 248‑249), რუსეთის ფედერაცია პასუხისმგებელია ამ დარღვევაზე.

VII. სამხედრო ტყვეებისადმი მოპყრობა

257. მომჩივანი მთავრობა ამტკიცებს, რომ 2008 წლის აგვისტოში რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალები ცუდად მოეპყრნენ და მათ სასტიკად აწამეს ოცდაათზე მეტი ქართველი სამხედრო ტყვე. მათი მტკიცებით, ეს კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევის ტოლფასია, რომელიც ითვალისწინებს:

„ადამიანის წამება, არაადამიანური თუ დამამცირებელი დასჯა ან მასთან ასეთი მოპყრობა დაუშვებელია“.

მხარეთა წარდგინებები

258. მომჩივანი მთავრობა ამტკიცებს, რომ რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალები ცუდად მოეპყრნენ და მათ სასტიკად აწამეს ოცდაათზე მეტი ქართველი სამხედრო ტყვე მას შემდეგ, რაც მოწინააღმდეგე ძალებმა ისინი დაატყვევეს და მწყობრიდან გამოიყვანეს.საბოლოოდ, ორი მათგანი სიკვდილით დასაჯეს, ერთი კი ცემით მოკლეს. საკუთარი მოსაზრებების განსამტკიცებლად წარდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე მომჩივანმა მთავრობამ სასამართლოს მოუწოდა, დაესკვნა, რომ რუსეთის ფედერაციამ განახორციელა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელმაც გამოიწვია ან დაუშვა სამხედრო ტყვეების წამება კონვენციის მე-3 მუხლისა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი წესების დარღვევით.

259. მოპასუხე მთავრობის პასუხი იყო, რომ რუსეთის ფედერაცია არ ყოფილა ჩართული და ის არ ახორციელებდა კონტროლს შესაბამის შენობა-ნაგებობებზე. მათ კატეგორიულად უარყვეს ბრალდებები რუსეთის ძალების მიერ ადამიანის უფლებათა დარღვევასთან დაკავშირებით, ამტკიცებდნენ რა, რომ ეს ბრალდებები მიზნად ისახავდა ყურადრების გადატანას ცხინვალსა და მის მიმდებარე სოფლებზე საქართველოს მიერ განხორციელებული ამაზრზენი შეტევიდან.

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

წერილობითი მტკიცებულებები

260. ქართული არასამთავრობო ორგანიზაციებისა (იხილეთ ანგარიში „აგვისტოს ნანგრევები“, ციტირებული ზემოთ, გვ. 202-13) და ასევე „ამნესტი ინტერნეშენალისა“ (იხილეთ მისი ანგარიში, ციტირებული ზემოთ, გვ. 46) და „ჰუმან რაითს ვოჩის“ (იხილეთ მისი ანგარიში „ცეცხლის ალში“, გვ. 185-94) თანახმად, 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში სამხრეთ ოსეთის ძალებმა აწამეს ცხინვალის გარეუბანში, შანხაის დასახლებაში დატყვევებული ცამეტი ქართველი სამხედრო ტყვე.2008 წლის 19 აგვისტომდე, ანუ სანამ გაცვლიდნენ, ყველა მათგანი ორი დღის განმავლობაში იმყოფებოდა რუსული ძალების ზედამხედველობის ქვეშ, სადაც მათ კარგად ექცეოდნენ.„ჰუმან რაითს ვოჩის“ ანგარიშში დაწვრილებითაა მოხსენებული, თუ რა მოხდა:

„აქტიური ბრძოლებისას რუსულმა და ოსურმა ძალებმა, სულ მცირე, 13 ქართველი სამხედრო მოსამსახურე დააკავეს.ყველა ამ დაკავებულს მიენიჭა სამხედრო ტყვის სტატუსი და მათ უნდა მოქცეოდნენ ამ სტატუსის შესაბამისად.„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ ოსური დაჯგუფებების მიერ 8 აგვისტოს ცხინვალში დატყვევებულ ოთხი პირი გამოკითხა მათი გათავისუფლების შემდეგ.„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა ოსური დაჯგუფების ერთ-ერთი მებრძოლი, რომლის პასუხისმგებლობაშიც შედიოდა დატყვევებული ქართველი ჯარისკაცების თვალყური დატყვევებიდან პირველი სამი დღის განმავლობაში.რამდენიმე დღის განმავლობაში ოთხივე ქართველი სამხედრო მოსამსახურე დროებითი დაკავების არაოფიციალურ იზოლატორებში ჰყავდათ, მათ შორის, საერთო საცხოვრებელსა და სკოლებში, შემდეგ კი ოსეთის პოლიციაში გადაიყვანეს.ოსურ პოლიციას რამდენიმე ქართველი ჯარისკაცი ექვსი დღის განმავლობაში ჰყავდა დაკავებული, მათ შორის იყო სამი იმ ოთხიდან, რომლებიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა.„ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ გამოკითხული ერთი ქართველი სამხედრო მოსამსახურე რუსულ იზოლატორში იქნა გადაყვანილი, სადაც მის ჭრილობებს მკურნალობდნენ.ქართველი ჯარისკაცების გადმოცემით, მთელი იმ ხნის განმავლობაში, რაც ოსურ ძალებს ჰყავდათ დაპატიმრებული, მათ სასტიკად აწამებდნენ და ცუდად ეპყრობოდნენ.„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დოკუმენტურად დააფიქსირა სამი ქართველი სამხედრო მოსამსახურის სიკვდილით დასჯის ფაქტი ოსური ძალების პატიმრობაში ყოფნის დროს.

საბოლოოდ, ოსურმა ძალებმა 13 ქართველი სამხედრო ტყვე რუსულ ძალებს გადასცეს, რომლებიც 19 აგვისტოს რუსეთის ხელისუფლების ორგანოებმა ხუთ რუს სამხედრო ტყვეში გადაცვალა.

რუსულ ძალებს ჰქონდათ ან უნდა ჰქონოდათ სრული ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ოსებს ქართველი სამხედრო მოსამსახურეები ჰყავდათ დაპატიმრებული.როგორც ჩანს, ისინი მონაწილეობდნენ ორი ქართველი ჯარისკაცის სიკვდილით დასჯაში, აგრეთვე, ოსების პატიმრობაში მყოფი ქართველი სამხედრო ტყვეების დაკითხვაში.ამასთან, ქართველი ჯარისკაცები ჰყავდათ ცხინვალში, სადაც 9 აგვისტოდან ეფექტურ კონტროლს რუსეთი ახორციელებდა და, ამდენად, უნდა მივიჩნიოთ, რომ ისინი რუსეთის უფლებამოსილების ქვეშ იმყოფებოდნენ.ამდენად, რუსეთი ვალდებული იყო, მათთვის სამხედრო ტყვეების სტატუსი მიენიჭებინა და მათ ჟენევის მესამე კონვენციის შესაბამისად მოპყრობოდა, რომელიც სრულიად კრძალავს ცუდ მოპყრობას და სამხედრო ტყვეებისადმი ადამიანურ მოპყრობასა და მათ ჯანმრთელობაზე ზრუნვას მოითხოვს.სამხედრო ტყვეების სიკვდილით დასჯა, წამება და მათდამი ცუდი მოპყრობა ჟენევის მესამე კონვენციის სერიოზული დარღვევაა და სამხედრო დანაშაულს წარმოადგენს.სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტი და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია ასევე ითვალისწინებს წამებისა და სხვაგვარი დამამცირებელი ან არაადამიანური მოპყრობის აბსოლუტურ აკრძალვას და პატიმართა სიცოცხლის უფლების დაცვის ვალდებულებას.

ცემა და ღირსების შელახვა პატიმრობის პირველ დღეებში

„ჰუმან რაითს ვოჩის“ მიერ გამოკითხული სამი ქართველი სამხედრო მოსამსახურე – დავით მალაჩინი, იმედა ქუტაშვილი და კახა ზირაქიშვილი – ოსურმა ძალებმა 8 აგვისტოს, ნაშუადღევს დააპატიმრეს.

ეს სამი ადაამიანი შედიოდა შვიდი ქართველი ჯარისკაცისგან შემდგარ ჯგუფში, რომელიც ოსურმა ძალებმა ოთხსართულიანი კორპუსის სარდაფში წაიყვანეს, სადაც ქალები და მოხუცები, ასევე, ოსური დაჯგუფების დაჭრილი მებრძოლები იმალებოდნენ.მიუხედავად იმისა, რომ ზოგი ჯარისკაცის აღწერით, შენობა საცხოვრებელ კორპუსს წარმოადგენდა, ოსური დაჯგუფების მებრძოლმა, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა და რომელიც დაკავებებში მონაწილეობდა, აღნიშნა, რომ სინამდვილეში, შენობა აგრო-ტექნიკური ინსტიტუტის საერთო საცხოვრებელი იყო.დაპატიმრების პირველ დღეს ქართველ ჯარისკაცებს მისცეს საკვები, წყალი და სიგარეტი.იმ საღამოს შენობაში სხვა მამაკაცებიც მივიდნენ, მათ შორის, ზოგი პლასტმასის ნიღბებიანი ჩაფხუტებით.26 წლის სერჟანტის, დავით მალაჩინის თქმით, „წიხლებს გვიშენდნენ, გვაგინებდნენ და თოფის კონდახებით გვცემდნენ. ისინი რუსულად და ოსურად ლაპარაკობდნენ“. 21 წლის იმედა ქუტაშვილი, რომელიც სამხედრო სამსახურში მხოლოდ ცხრა თვე მსახურობდა, იხსენებდა: „გვცემდნენ და გვაგინებდნენ, „ღორებო, აქ [ცხინვალში] რატომ მოხვედით?“

მეოთხე ქართველი ჯარისკაცი, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა, ზაზა კავთიაშვილი იყო.9 აგვისტოს 32 წლის კავთიაშვილი, რომელიც იმ დღეს მუხლში დაჭრეს ცხინვალის ქუჩებში მიმდინარე ბრძოლებისას და რომელიც საერთო საცხოვრებლის პირველ სართულზე იმალებოდა, სარდაფში ჩაღოღდა, რომ ღამით თავი შეეფარებინა.მან არ იცოდა, რომ იქ ოსური ძალები და სხვები იმყოფებოდნენ, მათ შორის, ქართველი სამხედრო ტყვეების ჯგუფი.ოსურმა ძალებმა ის დაატყვევეს და სხვებთან ერთად მოათავსეს.კავთიაშვილმა გაიხსენა დაპატიმრების მომენტი:

ისინი ისეთივე გაოცებულები იყვნენ, როგორიც მე, პირდაპირ რომ მათთან მივბობღდი.მაგრამ, რა უნდა მექნა?ვერ დავდიოდი.ფეხს ვერ ვამოძრავებდი.დაპატიმრებისთანავე ცემა დამიწყეს.თოფის კონდახს თავში მირტყამდნენ.დაჭრილ ფეხზე შემდგნენ და მოითხოვდნენ, გვითხარი, ჯავშანჟილეტი სად დააგდეო.

ოს დამტყვევებლებს სამხედრო ტყვეები ორი ღამე ჰყავდათ საერთო საცხოვრებელში.10 აგვისტოს, დილას, რვავე სამხედრო ტყვე ცხინვალის გარეუბანში, სკოლაში გადაიყვანეს, შესაძლოა, ეს ყოფილიყო მე-6 სკოლა.ოსებმა სამხედრო ტყვეებს აიძულეს, დაახლოებით ორი კილომეტრი ევლოთ ცხინვალში; კავთიაშვილის ტარება დანარჩენებს მოუწიათ, რადგან მას სიარული არ შეეძლო.გზაში რუსული ჯარები, ოსური ძალები და სამოქალაქო პირები ჯგუფის წევრებს სცემდნენ და შეურაცხყოფას აყენებდნენ.კავთიაშვილის თქმით, „ვისაც მოუნდებოდა, ყველა გვცემდა.რამდენჯერმე გონება დავკარგე, რადგან უკვე ბევრი სისხლი მქონდა დაკარგული.საშინელი ტკივილები მქონდა.თავს რამდენიმე პირი დაგვესხა. მათ ტალახი აიღეს და ვისაც მივყავდი, იმ ბიჭებს პირში ტენიდნენ, თან ეუბნებოდნენ: „ხომ გინდოდათ ეს მიწა, აი, მიირთვით!“ მათი მარშრუტი ცხინვალის ცენტრალური მოედნის გავლით იყო.დავით მალაჩინმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო: „როდესაც მოედანზე მიგვიყვანეს, ვისაც უნდოდა, ყველა გვცემდა...წიხლებსა და მუშტებს გვირტყამდნენ, ხოლო ვისაც იარაღი ჰქონდა – კონდახებს.წავიქეცით.გვემუქრებოდნენ და ამბობდნენ: „მოდით, დავხოცოთ.მოდით, სიკვდილით დავსაჯოთ“. 33 წლის კახა ზირაქიშვილი იხსენებს:

პირდაპირ ქალაქის ცენტრში მიგვიყვანეს, სადაც ბევრი ადამიანი გვცემდა: ოსური დაჯგუფებები, ადგილობრივი მცხოვრებლები, ოსური ჯარები, ყველა, ვისაც უნდოდა...გვცემდნენ თოფის კონდახებით, რკინის ძელებით, რაც ხელთ ჰქონდათ: ხის ჯოხებით, სკამებითაც კი.ზოგიერთმა ჩვენგანმა გონება დაკარგა.როდესაც გონებას ვკარგავდით, [თავდამსხმელთა ნაწილი] სახეზე გვაშარდავდა, რომ გამოვეფხიზლებინეთ და ისევ ცემას გვიწყებდნენ.

შემდეგ ცენტრალური მოედნიდან მამაკაცები სკოლაში გადაიყვანეს, სადაც, როგორც ჩანს, დროებითი ბაზა ფუნქციონირებდა.ზაზა კავთიაშვილის თქმით, სკოლაში რამდენიმე ასეული ოსი მებრძოლი იმყოფებოდა, სადაც ისინი ჭამდნენ და ისვენებდნენ, სანამ ისევ გარეთ გავიდოდნენ.სკოლაში მიყვანისთანავე ოსურმა ძალებმა და სამოქალაქო პირებმა სამხედრო ტყვეებს კვლავ სცემეს.დავით მალაჩინი ყვებოდა: „ჯერ სკოლის გარეთ გვცემეს.ათი-თხუთმეტი ადამიანი მოდიოდა და გვცემდა, შემდეგ სხვა ჯგუფი გვცემდა.ვიღაცამ ნეკნი ჩამიმტვრია.ნორმალურად ვეღარ ვსუნთქავდი.მირტყამდნენ თვალებზე, ზურგზე, ფეხებსა და თავზე“.

სამი ქართველი სამხედრო ტყვის სიკვდილით დასჯა

ოსმა დამტყვევებლებმა ქართველი ტყვეები პატარა ოთახში შეიყვანეს, რომელიც სკოლის გამოსასვლელში იყო და სადაც, სხვებთან ერთად, რუსეთის ფედერალური ძალები იმყოფებოდნენ.ოსებმა და რუსებმა თითოეულ ქართველ ჯარისკაცს ხელის მტევნები დაუთვალიერეს, როგორც ჩანს, რათა დაედგინათ, ჰქონდა თუ არა რომელიმე მათგანს კოჟრები, რაც არტილერისტებისთვის ან ტანკისტებისთვის არის დამახასიათებელი.დამტყვევებლებმა გამოარჩიეს ერთი ტანკისტი და უბრძანეს, გვერდითი კარიდან პატარა საშხაპე ოთახში შესულიყო.სხვა სამხედრო ტყვეებმა ტანკის მძღოლი ამოიცნეს, გვარად სოფრომაძე, მაგრამ სახელი არ იცოდნენ.

რაც შემდეგ მოხდა, დავით მალაჩინმა „ჰუმან რაითს ვოჩთან“ საუბრისას აღწერა: „მათ ტანკისტი პატარა ოთახში გაიყვანეს და შემდეგ გავიგეთ სროლის ხმა.საკმაოდ ბევრი ავტომატის გასროლა იყო“. შემდეგ ოთახში მოუხმეს მალაჩინს, ზირაქიშვილს, ქუტაშვილსა და კიდევ ერთ სხვა ქართველ ტყვეს.„ტანკისტი პირქვე იწვა.მას კეფაში ესროლეს.დავინახეთ, თავი ჰქონდა გახეთქილი და ტვინი უჩანდა.შუაზე გაჭრილი საზამთროსავით გამოიყურებოდა“.

მიუხედავად იმისა, რომ ოსი დამტყვევებლების მტკიცებით, ტანკისტი იმის გამო დახვრიტეს, რომ გაქცევას ცდილობდა, როგორც ზირაქიშვილის, ისე ქუტაშვილის აღწერით, ოთახში აშკარად ისეთი ვითარება ჩანდა, სადაც რაღაც ნაჩქარევად მოხდა.„იატაკზე ბრეზენტი თუ ტენტი ეფინა და ბრეზენტზე მწოლარე ცხედრის პოზიციიდან ჩანდა, რომ სანამ ესროდნენ, ბრეზენტის კიდეში მუხლებზე იდგა“, თქვა ზირაქიშვილმა.ოსური დაჯგუფების მებრძოლმა, რომელიც დამტყვევებლებს შორის იყო, დაადასტურა, რომ ტანკისტი განზრახ გამოაცალკევეს და წაიყვანეს.„ერთი [პატიმართაგანი], ტანკისტი, რამდენიმე ჩვენიანმა [ოსმა] და რუსებმა წაიყვანეს.არ ვიცი, რა ბედი ეწია, ჩვენ კიდევ შვიდი პატიმარი გვყავდა“, უთხრა მან „ჰუმან რაითს ვოჩს“.

შემდეგ ოთხი სამხედრო ტყვე აიძულეს, ცხედარი ეზოში გაეტანათ, თან მათ ოსი დამტყვევებლები მოკვლით ემუქრებოდნენ.ქუტაშვილის თქმით, ამ ეზოში რუსეთის ფედერალური ჯარებიც იმყოფებოდნენ. მას მიუახლოვდა ერთი შეიარაღებული რუსი ჯარისკაცი, რომლის გარეგნობიდან გამომდინარეც ქუტაშვილი დარწმუნებული იყო, რომ ის რუსი ეროვნების იყო და უთხრა: „ახლა შენ მოგკლავ“. თუმცა, ამ დროს სროლის შესაჩერებლად რუსეთის ფედერალური არმიის სხვა ჯარისკაცი ჩაერია, რომელსაც ქუტაშვილი აღწერს, როგორც „ახოვან გრძელწვერა მამაკაცს“ და რომელიც, მისი აზრით, შესაძლოა, ჩეჩენი ყოფილიყო. მას უთქვამს, რომ ქუტაშვილი თავის ვაჟს აგონებდა, რომელიც ასევე ბრძოლაში დაიჭრა.პირველმა ჯარისკაცმა წვერიანი ჯარისკაცი გვერდზე გასწია და ისევ დაუმიზნა ქუტაშვილს.წვერიანმა ჯარისკაცმა მუშტი დაარტყა პირველ ჯარისკაცს, შემდეგ კი იცავდა ქუტაშვილს საფრთხისა თუ ცემისგან იმ ღამით.

გვამის გარეთ გატანის შემდეგ, დანარჩენ სამხედრო ტყვეებს ისევ ცემეს.ორი სამხედრო ტყვე აიძულეს, საშხაპე ოთახი სისხლისა და ნარჩენებისგან გაეწმინდათ.შემდეგ ქართველმა ჯარისკაცებმა ტანკისტის ცხედარი რკინიგზის ახლოს წაიღეს, სადაც მათ საფლავის გათხრა უბრძანეს.მალაჩინის თქმით, როდესაც საფლავი გათხარეს, უკვე ბნელოდა, ამიტომ ცხედარი ბრეზენტში გადაახვიეს, თოკი შემოაკრეს და დაუმარხავი დატოვეს.

მეორე დღეს, 11 აგვისტოს, ტყვეები შეესწრნენ, როგორ გამოაცალკევეს მათი ჯგუფიდან ერთი, რომლის შესახებაც მხოლოდ ის იცოდნენ, რომ 21 წლისა იყო, გვარად ხუბულოვი და წაიყვანეს, როგორც ჩანს, იმის გამო, რომ ოსური გვარი ჰქონდა და აცხადებდა, რომ ეთნიკურ ოსი იყო.ხუბულოვს ცემეს და წაათრიეს. დამტყვევებლები უყვიროდნენ: „მოკვდები!შე მოღალატევ!“ იმ ქართველ ტყვეთაგან, რომლებიც ჩვენ გამოვკითხეთ, ხუბულოვი აღარავის უნახავს.როდესაც ზაზა კავთიაშვილმა რამდენიმე ოს დამტყვევებელს ხუბულოვის შესახებ ჰკითხა, ერთ-ერთმა უპასუხა: „[მოვკალით], რადგან ის ოსი მოღალატე იყო“.

ოსური დაჯგუფების მებრძოლმა, რომელიც დამტყვევებლებს შორის იყო და რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა, როგორც ჩანს, დაადასტურა ხუბულოვის სიკვდილით დასჯა.მან გვითხრა: „შემდეგ ჩეჩენი მებრძოლი [შესაძლოა რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს ვოსტოკის ბატალიონიდან], რომელიც ჩვენთან რამდენიმე რუსთან და ჩეჩენთან ერთად მოვიდა, მიხვდა, რომ ერთ-ერთი ჩვენი პატიმარი ეთნიკური ოსი იყო.თავიდან ვერ იჯერებდა, შემდეგ კი ძალიან გაბრაზდა.მან თქვა, მოღალატეები უნდა დაისაჯონო. გამოიყვანა ეზოში და, უბრალოდ, დახვრიტა“.

„ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დოკუმენტურად დააფიქსირა მესამე ქართველი ჯარისკაცის სიკვდილით დასჯა გასამართლების გარეშე, რაც, ასევე, 11 აგვისტოს განხორციელდა.სამხრეთ ოსეთის ძალების სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომელმა მოგვითხრო, როგორ დასაჯეს სიკვდილით ქართველი შეიარაღებული მამაკაცი:

გუშინწინ [2008 წლის 11 აგვისტოს] სოფელ თამარაშენში ქართველებმა ორი ჯარისკაცი მომიკლეს.ჩვენ იქ ოპერატიულ სამძებრო ოპერაციას ვატარებდით.სამი მათგანი დავაკავეთ.ორ მათგანს ჩვენთვის არაფერი დაუშავებია, ასე რომ, უბრალოდ, გავუშვით – ვერსად წავიყვანდით, რადგან, პირველ რიგში, საკუთარ ხალხზე უნდა მეზრუნა.მესამე, ეტყობა, კაიფში იყო – ნორმალური ადამიანი დანებდებოდა, ის კი, ამის ნაცვლად, გვესროდა.ჩვენ ის გამოვკითხეთ.ეს მან მოკლა ჩვენი ბიჭები.ჩვენ ის სიკვდილით დავსაჯეთ.

ოსეთის პოლიციის მიერ განხორციელებული წამება და ცუდი მოპყრობა

ოსმა დამტყვევებლებმა ჯგუფი, სავარაუდოდ, ოსეთის პოლიციის იზოლატორში გადაიყვანეს.ოსური დაჯგუფებიდან ერთ-ერთმა დამტყვევებელმა თქვა: „არ ვიცოდით, რა უნდა გვექნა ყველა ამ პატიმრისთვის და 11 აგვისტოს [ოსეთის] შინაგან საქმეთა სამინისტროს გადავეცით“. სამხედრო ტყვეები ამ ოსურ ძალებს აღწერდნენ, რომ მათ ყველას ჰქონდა იდენტური, „ვარსკვლავის ფორმის ნიშნები თავიანთ ქამრებზე“, „ფიზიკურად დიდები და ძლიერები“ იყვნენ და, შესაძლოა, ოსური სპეციალური დანიშნულების რაზმებს წარმოადგენდნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ ბოლოს ოსურმა ძალებმა დაჭრილი ზაზა კავთიაშვილი იმ დღეს რუსულ ძალებს გადასცეს, ჯერ დაკითხეს, შემდეგ კი სცემეს და დაამცირეს.ამ რთულ გამოცდას ის ასე აღწერს:

ერთმანეთს ეზოში დაგვაშორეს.[მათ] დაიწყეს ჩვენი დაკითხვა.მცემდნენ, მეკითხებოდნენ, ისევ მცემდნენ და მთელი ამ ხნის განმავლობაში შეურაცხმყოფდნენ და მამცირებდნენ.ეზოში ქართული დროშა შემოიტანეს და მასზე დაფურთხება მიბრძანეს.ვიუარე.ერთ-ერთმა ოსმა მაკაროვის იარაღი პირში ჩამიდო და მოკვლით დამემუქრა, თუ არ დავაფურთხებდი.ერთ-ერთმა ოსმა დაჭრილ ფეხზე ფეხი დამადო და მაგრად დამაჭირა.ვიღაცამ შენობის მეორე სართულიდან უბრძანა, შეეწყვიტათ, რის შემდეგაც შენობაში, ოთახში შეგვიყვანეს.იქ სკამებით, რკინის ჯოხებითა და თოფის კონდახებით მცემეს.მარჯვენა მკლავი მომტეხეს.ამის შემდეგ რუსულ ძალებს გადამცეს.

რუსეთის სამხედრო იზოლატორში გადაყვანის შემდეგ, ცხინვალში, რუსეთის საგანგებო სიტუაციების სამინისტროს საავადმყოფოში კავთიაშვილს ფეხზე ოპერაცია ჩაუტარდა, რამდენიმე დღეში კი, შემდგომი მკურნალობისთვის, ჯავაში გადაიყვანეს, იქიდან – ჩრდილოეთ ოსეთში, ვლადიკავკაზის სამხედრო ჰოსპიტალში.კავთიაშვილი სხვა ქართველ სამხედრო ტყვეებთან ერთად 19 აგვისტოს გაცვალეს.

რამდენიმე ქართველი სამხედრო ტყვე, მათ შორის, სამი ქართველი, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა, ოსეთის პოლიციის იზოლატორში 17 აგვისტომდე იმყოფებოდა, სანამ რუსულ ჯარებს არ გადასცეს.ოსეთის პოლიციას ქართველი სამხედრო ტყვეები დამამცირებელ პირობებში ჰყავდა, აწამებდა და ცუდად ეპყრობოდა.ჯარისკაცები წყვილ-წყვილად ჰყავდათ მოთავსებული პატარა საკნებში და ექვსი დღის განმავლობაში ძალიან მცირე რაოდენობით წყალს აძლევდნენ, საკვებს კი, თითქმის არა.ოსურმა პოლიციამ ჯარისკაცები რამდენჯერმე დაკითხა.ერთი ქართველი სამხედრო ტყვის განცხადებით, რუსეთის სამხედრო ძალების წარმომადგენლებმა რამდენჯერმე მოინახულეს დაკავების პერიოდში და ხანდახან დაკითხვასაც უწყობდნენ.მიუხედავად იმისა, რომ იმედა ქუტაშვილი და კახა ზირაქიშვილი რუსეთის მიერ საჰაერო დაბომბვისას დაიჭრნენ, მათთვის სამედიცინო მომსახურება არ გაუწევიათ მთელი იმ 12 დღის განმავლობაში, რაც ოსების პატიმრობაში იმყოფებოდნენ.

კახა ზირაქიშვილმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო, რა შეემთხვა პოლიციაში პატიმრობის პერიოდში. მისი თქმით, წინა დღეების „ცემები“ არაფერი იყო იმასთან შედარებით, რაც აქ გადავიტანეთ“:

საკნებში გამოგვკეტეს და დღეში მხოლოდ 100 გრამ წყალს გვაძლევდნენ ორ ადამიანს.რეგულარულად გვცემდნენ.ხუთი-შვიდი ბიჭი შემოდიოდა საკანში, გვცემდნენ, რომ დაიღლებოდნენ, გადიოდნენ, ისვენებდნენ, ბრუნდებოდნენ და ისევ გვცემდნენ.გვცემდნენ გონების დაკარგვამდე.გვირტყამდნენ მუშტებს, გვიშენდნენ წიხლებს, გვცემდნენ ჩაქუჩებითა და თოფის კონდახებით.ხელებზე ჩაქუჩს მირტყამდნენ.მარჯვენა ხელზე ძვალი გამიტეხეს, ასევე, [თითებზე].ბევრს მირტყამდნენ ჩაქუჩით სახესა და თავში, ასევე, პირში.ცემის შედეგად ქვედა ერთი კბილი დავკარგე.ზოგჯერ მკლავზე ორი ადამიანი შემდგებოდა, ამ დროს სხვები სანთებელათი მიწვავდნენ ხელებს...პური ერთხელ მოგვცეს ... მაგრამ ექვსი დღის განმავლობაში იმდენად ცოტა წყალს გვაძლევდნენ, ვერაფერს ვჭამდი.

დავით მალაჩინი და იმედა ქუტაშვილი ერთ საკანში იყვნენ მოთავსებული და მსგავს მოპყრობას აღწერდნენ.მალაჩინმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო:

სამი ოსი რეგულარულად მოდიოდა, ხუთი, ათი, თხუთმეტი წუთის განმავლობაში გვცემდა, მიდიოდა, ისევ ბრუნდებოდა.დილიდან გვიან ღამემდე გვცემდნენ.ასე გრძელდებოდა ექვსი დღის განმავლობაში.გვაწამებდნენ.თავზე სათლს ჩამომაცვამდნენ და ამ სათლს ჯოხს ურტყამდნენ.ორი ბიჭი მხრებზე შემდგებოდა, მესამე კი თითებს სანთებელათი მიწვავდა.კანი ძვლამდე სულ დამწვარი მქონდა.კოჭებში რკინის ძელებს მირტყამდნენ და ფეხზე ერთი ძვალი გამიტეხეს.მაკაროვის სისტემის პისტოლეტის კონდახს თავში მირტყამდნენ.მხოლოდ მცირე რაოდენობით წყალსა და პურს გვაძლევდნენ და ცოტა წიწიბურას.თუმცა, ტკივილების გამო ჭამა არ შემეძლო.ყბა ცემისგან მონგრეული მქონდა.გვაგინებდნენ, გვლანძღავდნენ და გვეკითხებოდნენ: „ჩვენი მიწა გინდოდათ, არა?ჩვენი ფული გინდოდათ?თუ ჩვენი მიწა გინდოდათ, შეგიძლიათ, წახვიდეთ და საფლავები გაითხაროთ აქ“.

იმედა ქუტაშვილმა ასევე განაცხადა, რომ ოსები ძალიან ცოტა წყალს აძლევდნენ, საკვებს კი – თითქმის არა და ხელებზე რეგულარულად ურტყამდნენ ჩაქუჩს, აგრეთვე, თავზე ახურავდნენ სათლს, რომელსაც ჯოხს ურტყამდნენ.ის ასევე აღწერდა, როგორ სცემდნენ მას ოსი პოლიციელები ყველაფრით, „რაც ხელში მოხვდებოდათ“. „გვცემდნენ სკამებით, ქამრებით და თოკებით და როდესაც ნიჩაბი გაუტყდათ – ტარით“, თქვა მან.„მკლავებსა და ტერფებზე რკინის ძელებს მირტყამდნენ.ცემის დროს ვცდილობდი ხელებით თავი დამეფარა და ხელი მომტეხეს.ზოგჯერ გონებას ვკარგავდი. ამ დროს წყალს მასხამდნენ, რომ გამოვფხიზლებულიყავი“. დავით მალაჩინმა განაცხადა, რომ ოსურ პოლიციაში პატიმრობისას შეესწრო, როგორ აშარდავდა პოლიციელი სხვა ჯარისკაცს სახეზე, რომ გამოეფხიზლებინა და ცემა გაეგრძელებინა.

ამ მოპყრობის ფიზიკური და ფსიქოლოგიური შედეგები აღწერილია ქვემოთ.

ქართველი სამხედრო ტყვეების ოსური პოლიციის პატიმრობაში ყოფნისას, გარკვეულ მომენტში, რუს ჟურნალისტებს ნება დართეს, გადაეღოთ ქართველი ჯარისკაცები და გამოეკითხათ სახელები, ასაკი და როგორ ეპყრობოდნენ მათ.ამ ვიდეოებიდან ზოგი ინტერნეტში იქნა განთავსებული და შეიცავდა მალაჩინის, ქუტაშვილის და ზირაქიშვილის გამოსახულებებს.

გადაყვანა რუსულ დაკავების იზოლატორში და გათავისუფლება

17 აგვისტოს ოსურმა პოლიციამ მალაჩინი, ქუტაშვილი და ზირაქიშვილი რუსულ ძალებს გადასცა, რომელთაც ისინი ბაზაზე გადაიყვანეს.ქართველი ჯარისკაცები ძალიან ცუდ ფიზიკურ მდგომარეობაში იყვნენ: დავით მალაჩინის თქმით, „იმ დროისთვის მკლავებს, რეალურად, ვერც კი ვამოძრავებდი.ფეხებს ძლივს მივათრევდი.ფეხები და მკლავები შეშუპებული მქონდა.მთლიანად ვთრთოდი.ამის კონტროლი არ შემეძლო“. კახა ზირაქიშვილის თქმით, „რეალურად, არც დგომა შეგვეძლო, არც სიარული.ერთმანეთს ვეყრდნობოდით, რომ გვემოძრავა“.

რუსულმა ძალებმა სამივე გამოკითხა და შემდეგ სარდაფში მოათავსა, სადაც კიდევ ხუთი ან ექვსი ქართველი ჯარისკაცი იყო, რომლებიც ცალკე-ცალკე დააპატიმრეს.ამ სამისთვის რუსულ ძალებს ფიზიკური შეურაცხყოფა არ მიუყენებია.მათ ქართველ ჯარისკაცებს დაბანის, გაპარსვისა და ფორმების გარეცხვის ნება დართეს, საკვები და წყალი მისცეს და საბაზისო სამედიცინო მომსახურება გაუწიეს.

19 აგვისტოს მალაჩინი, ზირაქიშვილი და ქუტაშვილი, 10 სხვა პირთან ერთად, რუს სამხედრო ტყვეებში გაცვალეს და ქართულ იზოლატორში გადაიყვანეს.

ცუდი მოპყრობისა და წამების შედეგები

ყველა ყოფილ სამხედრო ტყვეს სერიოზული სამედიცინო გართულებები ჰქონდა პატიმრობისა და ცუდი მოპყრობის შედეგად.იმედა ქუტაშვილმა თქვა, „ღამე არ მძინავს.კოშმარები მესიზმრება.მეღვიძება და ვფიქრობ, რომ ეს ისევ დამემართება.მიჭირს სიარული, თავბრუ მეხვევა.ხერხემალი დაზიანებული მაქვს, ნეკნები დალურჯებული, ხოლო ქუსლები დახლეჩილი“. გათავისუფლების შემდეგ მან საავადმყოფოში ერთი კვირა დაჰყო.როდესაც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ ქუტაშვილი გამოკითხა, ის ძლიერ კოჭლობდა და თავზე იარები ეტყობოდა.

კახა ზირაქიშვილსა და დავით მალაჩინსაც ჰქონდათ სამედიცინო გართულებები.მალაჩინი საავადმყოფოში დაახლოებით ერთი კვირა იწვა.მას ჩამტვრეული ჰქონდა ნეკნი და დაზიანებული და შეშუპებული ჰქონდა ცალი ფილტვი.უჩიოდა კოჭების, ზურგის, გვერდებისა და მკერდის ტკივილს, აგრეთვე, ძლიერ ჰქონდა დამწვარი თითი.კახა ზირაქიშვილი ჯერ კიდევ საავადმყოფოში იწვა გათავისუფლებიდან სამი კვირის შემდეგაც, როდესაც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოკითხა.მან „ჰუმან რაითს ვოჩს“ უამბო:

მანამდე 78 კილოს ვიწონიდი.ახლა, რომ ამწონეს [გათავისუფლების შემდეგ საავადმყოფოში], 52 კილო ვარ.ნეკნი მაქვს გატეხილი.ძვალი მაქვს გატეხილი მარჯვენა ხელზე და [ორი ძვალია გატეხილი] თითებზე.უამრავი სისხლჩაქცევა მაქვს, შიდა სისხლჩაქცევები მკერდსა და მუცლის ღრუში.მტკივა სახსრები, სადაც მირტყამდნენ.გახეთქილი მაქვს ყურის აპკი.მის აღსადგენად ოპერაცია მჭირდება.ახლა ასევე თავის უამრავი პრობლემა მაქვს.დავკარგე რეალობის განცდა, ვერ ვგრძნობ, სად ვარ.ექიმები ამბობენ, რომ შესაძლოა, თავის სერიოზული ტრავმა იყოს.

2008 წლის 11 სექტემბერს, როდესაც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ ზაზა კავთიაშვილი გამოკითხა, ის ქართულ საავადმყოფოში იმყოფებოდა მას შემდეგ, რაც ის გაცვალეს.ის ვერ დადიოდა და ექიმები ეუბნებოდნენ, რომ საბოლოოდ, გატეხილი კვირისტავის, რომელიც 9 აგვისტოს, ცხინვალში ქუჩის ბრძოლებში დაჭრისას დაუზიანდა, ხელოვნური მუხლით შეცვლა დასჭირდებოდა.მხარზე, რომელიც ოსმა პოლიციელებმა ცემისას გაუტეხეს, დამატებითი ოპერაცია სჭირდებოდა, რადგან პირველი სამედიცინო მომსახურებისას არასწორად ჩაუსვეს.ცემისგან კავთიაშვილს ასევე ჰქონდა მრავალი სისხლჩაქცევა და რამდენიმე ჭრილობა თავის არეში“.

261. ევროკავშირის ფაქტების დამდგენმა მისიამ (იხილეთ მისი ანგარიში, ტომი II, გვ. 360‑61) და ეუთომ (იხილეთ მისი ანგარიში, ციტირებული ზემოთ, გვ. 37) დაადასტურეს საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების ბრალდება, რომ კონფლიქტის დროს სამხრეთ ოსეთში, სულ მცირე, ოცდაათი ქართველი სამხედრო ტყვე აწამეს.თუმცა, მათი ანგარიშები არ შეიცავს დეტალებს ამ თემაზე.

მოწმეთა მოსმენა

262. W7, W8 და W9 საქართველოს შეიარაღებული ძალების წევრები იყვნენ და 2008 წლის აგვისტოში ისინი სამხედრო ტყვეების სახით იქნენ დაკავებულნი.

263. W7-მა, დაბადებულმა 1972 წელს, განაცხადა, რომ 2008 წლის აგვისტოში ის იყო კაპრალი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში.2008 წლის 8 აგვისტოს ის დისლოცირებული იყო შანხაის დასახლებაში (ცხინვალი).მოწმემ განაცხადა, რომ 2008 წლის 8 აგვისტოს, რუსების მიერ შანხაის დასახლების დაბომბვისას, ის მხარში დაიჭრა.ამის შემდეგ მალევე ის სამხრეთ ოსეთის ძალებმა ტყვედ ჩაიგდეს.მის მიმართ მოპყრობა მან შემდეგი სახით აღწერა.თავდაპირველად ის დაკავებული ჰყავდათ შანხაის დასახლებაში მდებარე ერთ-ერთი საცხოვრებელი შენობის სარდაფში.ისსხვებთან ერთადნაცემი იქნა რუსი სამშვიდობოების (მათ ფორმებზე ჰქონდათ ნიშანი „MC”[31], ("სამშვიდობო ძალები"), საუბრობდნენ რუსულად და გარეგნობით რუსებს ჰგავდნენ) მიერ.10 აგვისტოს ის გადაიყვანეს ცხინვალის N 6 სკოლაში, სადაც ის, სხვებთან ერთად, კვლავ სცემეს „რუსებმა“ (მოწმე არაა იმაში დარწმუნებული, ისინი რუსი ჯარისკაცები იყვნენ, თუ უბრალოდ მებრძოლები რუსეთის ფედერაციიდან).სკოლისკენ მიმავალ გზაზე ის თავდაპირველად აიძულეს, ფეხით წასულიყო და შემდეგ კვლავ მანქანით გადაჰყავდათ ერთი ადგილიდან მეორეზე და ის ადგილობრივების მიერ იქნანაცემი.მისი სკოლაში ყოფნის განმავლობაში ორი სამხედრო ტყვე მოკლეს- სოფრომაძე, რადგან ის ტანკის მძღოლი იყო და ხუბულური, რადგან ის ეთნიკური ოსი იყო.მოწმეს უშუალოდ არ უნახავს სოფრომაძის მოკვლის პროცესი, მაგრამ მან გაიგონა გასროლის ხმა და ის აიძულეს, მისი გვამი გაეტანა.რაც შეეხება ხუბულურს, ის ერთ დღეს გაიყვანეს და უკან აღარ დაბრუნებულა.2008 წლის 12 აგვისტოს, მოწმე წაიყვანეს ცხინვალის პოლიციის განყოფილებაში.იქ, ის არა მხოლოდ სცემეს, როგორც ადრე, არამედ ასევე დაკითხა და აწამა სხვებთან ერთად,რუსეთის ფედერაციის ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურმა (მას ხელები ზურგს უკან შეუკრეს მავთულით გარკვეული დროით, არ აძლევდნენ წყალს და შემდეგ კი ხელები გაუხსნეს და ყელში ძალიან ცივი წყალი ჩაასხეს; მათ ასევე გამოიყენეს ხიშტები და ჩაქუჩები და ხელები ანთებული სიგარეტებით დაუწვეს).2008 წლის 17 აგვისტოს ის რუსულ სამხედრო ბაზაზე გადაიყვანეს.საბოლოოდ ის 2008 წლის 19 აგვისტოს გაათავისუფლეს.მას სამედიცინო დახმარება გათავისუფლების შემდეგ პირველად აღმოუჩინეს.

264. W8-მა, დაბადებულმა 1972 წელს განაცხადა, რომ 2008 წლის აგვისტოში ის იყო კაპრალი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში.2008 წლის 9 აგვისტოს ის დისლოცირებული იყო შანხაის დასახლებაში (ცხინვალი).მოწმემ განაცხადა, რომ მას მუხლში ესროლეს და 9 აგვისტოს სამხრეთ ოსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა შანხაის დასახლებაში ის ტყვედ ჩაიგდეს.მის მიმართ მოპყრობა მან შემდეგი სახით აღწერა.ის თავიდან დაკავებული ჰყავდათ შანხაის დასახლებაში მდებარე ერთ-ერთი საცხოვრებელი შენობის სარდაფში.ის იქ სამხრეთ ოსეთის წარმომადგენლებმა სცემეს.მიუხედავად იმისა, რომ შენობაში რუსი ჯარისკაცები იყვნენ, მათ ის არ უცემიათ.10 აგვისტოს ის გადაიყვანეს ცხინვალში მდებარე N 6 სკოლაში.რადგან მას სიარული არ შეეძლო (დაჭრილი მუხლის გამო), ის ხელით მიჰყავდათ სხვა ქართველ სამხედრო ტყვეებს.სკოლისკენ მიმავალ გზაზე, ასევე სკოლაში ის, სხვებთან ერთად, სცემეს რუსმა ჯარისკაცებმა.სკოლაში ის ასევე სცემეს რუსეთის ფედერაციის უშიშროების ფედერალური სამსახურის თანამშრომლებმა, რათა მისთვის ეთქმევინებინათ, რომ მან ცხინვალში ბევრი მშვიდობიანი მოქალაქე ნახა მოკლული და რომ აშშ-ს ჯარისკაცები ქართველების მხარეს იბრძოდნენ.სკოლაში ყოფნისას, ქართველი სამხედრო ტყვე სოფრომაძე ოთახიდან გაიყვანეს და მოკლეს იმის გამო, რომ ის ტანკის მძღოლი იყო.მოწმეს უშუალოდ არ უნახავს მკვლელობის პროცესი, მაგრამ მან სროლის ხმა გაიგონა.13 აგვისტოს ის სამედიცინო დახმარების აღმოსაჩენად ჯერ ცხინვალში მდებარე რუსულ სამხედრო ჰოსპიტალში, ხოლო შემდეგ ვლადიკავკაზში (რუსეთის ფედერაცია) მდებარე საავადმყოფოში გადაიყვანეს.ცხინვალში, რუსეთის სამხედრო ჰოსპიტალში ყოფნისას, ის კვლავ სცემეს რუსეთის ფედერაციის უშიშროების ფედერალური სამსახურის თანამშრომლებმა. ის საბოლოოდ 2008 წლის 19 აგვისტოს გაათავისუფლეს.

265. W9-მა, დაბადებულმა 1983 წელს, განაცხადა, რომ 2008 წლის აგვისტოში ის იყო ლეიტენანტი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში.ის დისლოცირებული იყო ფოთის პორტში 2008 წლის 18 აგვისტოს.18 აგვისტოს ისდა ოცდაერთი სხვა ჯარისკაცი ტყვედ ჩაიგდეს რუსეთის ძალებმა ფოთში და წაიყვანესსენაკში.ათი მათგანი მეორე დღეს გაათავისუფლეს.სენაკში ყოფნიდან ოთხი დღის შემდეგ, ის და დანარჩენი თერთმეტი ჯარისჯაცი გადაიყვანეს ჭუბურხინჯში (გალის რაიონი, აფხაზეთი) მდებარე რუსი სამშვიდობოების ბაზაზე.მათი მისვლისას, ისინი დაკითხეს და მათ მიმართ რუსმა ჯარისკაცებმა განახორციელეს სხვადასხვა სახის სასტიკი მოპყრობა, მათ შორის, მუშტის დარტყმა, წიხლით ცემა, ფეხის ტერფებზე ცემა და ელექტროშოკის მიყენება.შემდეგ თორმეტივე მათგანი ოთხი დღით მოათავსეს პატარა ზომის ტუალეტში.იქ არ იყო განათება, მათ არ შეეძლოთ მოძრაობა, რიგ-რიგობით უწევდათ დაჯდომა და პირველი ორი დღის განმავლობაში მათთვის არც საჭმელი და არც წყალი მიუწოდებიათ.ამის გარდა, ღამით, მთვრალმა რუსმა ჯარისკაცებმა ტუალტის კარს წიხლები დაუშინეს, ტყვეებს მოკვლით დაემუქრნენ და სიტყვიერად შეურაცხყვეს ისინი, თუმცა, დაცვამ ჯარისკაცებს ტუალეტში შესვლის საშუალება არ მისცა.ჯვარედინი‑ დაკითხვის დროს მოწმემ განაცხადა, რომ არ იცოდა, თუ ეს ამბავი რატომ არ მოხვდა კონფლიქტის შესახებ რომელიმე არასამთავრობო ორგანიზაციის ანგარიშებში.

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები

266. შესაბამისი დებულებები ამ საქმესთან მიმართებით არის სამხედრო ტყვეების მიმართ მოპყრობის შესახებ ჟენევის მესამე კონვენციისმე-13, 129-ე და 130-ე მუხლები და საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში დაზარალებულთა დაცვასთან დაკავშირებული დამატებითი ოქმი (I)-ის 75-ე მუხლი.

267. მოცემულ საქმესთან დაკავშირებითწამოყენებული საჩივრების გათვალისწინებით, არ არსებობს შეუთავსებლობა კონვენციის მე-3 მუხლსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ზემოაღნიშნულ დებულებებს შორის, რომლებიც ითვალისწინებენ, რომ სამხედრო ტყვეების მიმართ უნდა განხორციელდეს ჰუმანურიმოპყრობა და ისინი უნდა ჰყავდეთ ღირსეულ პირობებში.

სასამართლოს შეფასება

იურისდიქცია

268. სასამართლო თავიდანვე აღნიშნავს, რომ ადამიანის უფლებების დამცველი საერთაშორისო ორგანიზაციის “ჰუმან რაითს ვოჩის", საერთაშორისო ორგანიზაცია „ამნესტი ინტერნეშენელის“ ანგარიშებიდან და ანგარიშიდან„აგვისტოს ნანგრევები“, სხვა ანგარიშებთან ერთად,ჩანს, რომ ქართველი სამხედრო ტყვეები დაკავებულნი იყვნენ ცხინვალში 2008 წლის 8 და 17 აგვისტოს შორის პერიოდში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ.

269. იმის გათვალისწინებით, რომ ისინი დაკავებულნი იყვნენ,მათ შორის, საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, სასამართლო ასკვნის, რომისინი მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის (იხილეთ ზემოთ პუნქტი 175) და არ განიხილავს ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ წაყენებულ წინასწარ პრეტენზიას.შემდეგ მან უნდა დაადგინოს, დაირღვა თუ არა კონვენციით დაცული უფლებები, რასაც შეიძლება მოჰყვეს რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობის საკითხი.

270. იმის გათვალისწინებით, რომ არცერთ ზემოაღნიშნულ ანგარიშში არ არის ნახსენები აფხაზეთში ქართველი სამხედრო ტყვეების დაკავება, სასამართლო საჭიროდ არ მიიჩნევს იმ პრეტენზიის განხილვას, რომ ქართველი სამხედრო ტყვეების მიმართ განხორციელდა სასტიკი მოპყრობა აღნიშნულ რეგიონში.

კონვენციის მე-3 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

ზოგადი პრინციპები

271. ეს პრინციპები, მათშორის, მოცემულია საქმეში„ანანიევი და სხვები“(Ananyev and Others) და საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (ორივე ციტირებულია ზემოთ; იხილეთ პუნქტი 240 ზემოთ) და საქმეში „ელ-მასრი“(El‑Masri) (ციტირებული ზემოთ), რომლის შესაბამის აბზაცში ნათქვამია შემდეგი:

„197. იმის დასადგენად, სასტიკი მოპყრობის რომელიმე კონკრეტული ფორმა უნდა იქნეს თუ არა კლასიფიცირებული, როგორც წამება, სასამართლომ უნდა გაითვალისწინოს მე-3 მუხლში მოცემული ის განსხვავება, რომელიც არსებობს ამ ცნებასა და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ცნებას შორის.როგორც ჩანს, ეს განსხვავება კონვენციაში გათვალისწინებულ იქნა იმისათვის, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო „წამების" სპეციალური სტიგმის დაკავშირება მხოლოდ ისეთ განზრახ არაადამიანურ მოპყრობასთან, რომელიც იწვევს ძალიან სერიოზულ და სასტიკ ტანჯვას (იხილეთ საქმე „აკსოი“ (Aksoy), ზემოთ ციტირებული, §62).მოპყრობის სიმძიმის გარდა, არსებობს მიზანმიმართული ელემენტი, რომელიც აღიარებულია გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის კონვენციაში წამებისა და სხვა სახის სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ, რომელიც ძალაში შევიდა 1987 წლის 26 ივნისს და რომელიც წამებას განსაზღვრავს, როგორც მძიმე ტკივილის ან ტანჯვის განზრახ მიყენებას, რომლის მიზანია, მათ შორის, ინფორმაციის მოპოვების მიზნით, დასჯა ან დაშინება (გაეროს კონვენციის 1-ელი მუხლი) (იხილეთ საქმე „ილჰანი თურქეთის წინააღმდეგ“ (İlhan v. Turkey) [GC], No 22277/93, § 85, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000-VII).

198. ხელშემკვრელი მხარეების კონვენციის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულება, თავის იურისდიქციაში მყოფი ყველა პირი უზრუნველყოს კონვენციაში განსაზღვრული უფლებებითა და თავისუფლებებით, მე-3 მუხლთან მიმართებით, სახელმწიფოებისგან მოითხოვს იმ ზომების მიღებას, რომელთა მიზანია იმის უზრუნველყოფა, რომ მათ იურისდიქციაში მყოფი პირების მიმართ არ განხორციელდებს წამება ან არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობა, კერძო პირების მიერ განხორციელებული ასეთი სასტიკი მოპყრობის ჩათვლით (იხილეთ საქმე„ზ და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Z and Others v. the United Kingdom) [GC], N 29392/95, §73, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-V).ამრიგად, სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა შეიძლება წარმოიშვეს იმ შემთხვევაში, როდესაც ხელისუფლება ვერ იღებს გონივრულ ზომებს იმ არასათანადო მოპყრობის რისკის თავიდან ასაცილებლად, რომლის შესახებაც მან იცოდა ან უნდა სცოდნოდა (იხილეთ საქმე „მაჰმუთ კაია თურქეთის წინააღმდეგ“ (Mahmut Kaya v. Turkey), N 22535/93, § 115, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000-III).”

ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ

272. სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ სამხედრო ტყვეების მიმართ სასტიკი მოპყრობისა და წამების შემთხვევები, მათ შორის, ნახსენებია „ჰიუმენ რაითს ვოჩის“, „ამნესტი ინტერნეშენელის“ და „აგვისტოს ნანგრევების“ ანგარიშებში.

273. მოწმეების მოსმენისას,W7-მ დაW8-მ, რომლებსაც უკვე მოუსმინა „ჰუმან რაითს ვოჩმა“, დეტალურად აღწერეს სამხრეთ ოსეთის წარმომადგენლების და ასევე რუსეთის ძალების მიერ მათ მიმართ ჩადენილი მოპყრობა (იხილეთ პუნქტები 263-264 ზემოთ).

274. სასამართლოს შეხედულებით, მათი ჩვენებები სარწმუნოა, რადგან ისინი ძალიან ზუსტია და შეესაბამება ზემოაღნიშნულ ანგარიშებში მოცემულ ინფორმაციას.

275. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ის მიიჩნევს, რომ მას ხელთ აქვს საკმარისი მტკიცებულებები იმისათვის, რათა შეძლოს გონივრულ ეჭვს მიღმა დაასკვნას,რომ ქართველი სამხედრო ტყვეები იყვნენ მათ მიმართ სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ გამოჩენილი მოპყრობის მსხვერპლნი, რაც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს.

276. მაშინაც, თუ რუსეთის ძალების პირდაპირი მონაწილეობა ყველა საქმეში ნათლად არ იყო გამოხატული, ვინაიდან, როგორც დადგინდა, სამხედრო ტყვეები მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში, ის ასევე პასუხისმგებელი იყო სამხრეთ ოსეთის ძალების[1] ქმედებებზე და არ იყო აუცილებელი, წარმოედგინა ამ თითოეული ქმედების „დეტალური კონტროლის“ დასაბუთება (იხილეთ პუნქტი 214 ზემოთ).

[1] შესწორდა 2021 წლის 29 იანვარს. ტექსტი ადრე იკითხებოდა შემდეგი სახით: „....ვინაიდან დადგინდა, რომ სამხედრო ტყვეები რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში შედიოდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალებზე განხორციელებული "მკაცრი კონტროლის" გამო, იგი ასევე პასუხისმგებელი იყო ამ უკანასკნელის მოქმედებებზე....“

277. ამის გარდა, ზემოაღნიშნული ანგარიშებიდან და ქართველი მოწმეების ჩვენებებიდან შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რუსეთის ძალები ადგილზე იყვნენ და რომ მათი მხრიდან სადაო მოპყრობის აღკვეთაშიჩარევა არ მომხდარა (იხილეთ სათანადო ცვლილებებით, საქმე „ზ და სხვები“, ზემოთ ციტირებული, §§ 73-75; საქმე „მ.ს. ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (M.C.v.Bulgaria),ზემოთ ციტირებული, § 149; საქმე „იეღოვას მოწმეთა გლდანის მრევლის წევრები და სხვები“,ზემოთ ციტირებული, §§ 124-25; და საქმე „ელ-მასტი“, ზემოთ ციტირებული, § 211).

278. და ბოლოს, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ქართველი სამხედრო ტყვეების მიმართ გამოჩენილმასასტიკმა მოპყრობამ გამოიწვია „სერიოზული“ტკივილი და ტანჯვა და ის უნდა ჩაითვალოს წამების აქტად კონვენციის მე-3 მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში.ეს აქტები განსაკუთრებით სერიოზულია იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ისინი ჩაიდინეს სამხედრო ტყვეების მიმართ, რომლებსაც გააჩნიათ სპეციალური დაცული სტატუსი საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიხედვით.

279. ყველა ამ ფაქტორის გათვალისწინებით, სასამართლო ასკვნის, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რაც ეწინააღმდეგება კონვენციის მე-3 მუხლს იმ წამების აქტებთან მიმართებით, რომლის მსხვერპლნიც იყვნენ ქართველი სამხედრო ტყვეები.

280. როგორც ზემოთ აღინიშნა (იხილეთ პუნქტი 251 ზემოთ), ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ წამოყენებულიგასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურველობის შესახებ წინასწარი პრეტენზია ასევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

281. ამრიგად, დაირღვა კონვენციის მე-3 მუხლი და ამ დარღვევაზე პასუხისმგებელია რუსეთის ფედერაცია.

VIII. იძულებით გადაადგილებულ პირთამიმოსვლის თავისუფლება

282. მომჩივანი მთავრობის არგუმენტით, რუსეთის ფედერაციამ და აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებებმა ხელი შეუშალეს იძულებით გადაადგილებული დაახლოებით 23 000 ეთნიკური ქართველის დაბრუნებას ამ რეგიონებში.მისი მტკიცებით, ეს წარმოადგენდა ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლის დარღვევას, რომელშიც ნათქვამია:

„1. ყველას, ვინც კანონიერად იმყოფება სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, აქვს ამ ტერიტორიაზე მიმოსვლისა და საცხოვრებელი ადგილის არჩევის თავისუფლება.

2. ყველა თავისუფალია, დატოვოს ნებისმიერი ქვეყანა, მათ შორის, საკუთარი ქვეყანა.

3. დაუშვებელია ამ უფლების განხორციელებაზე შეზღუდვის დაწესება, გარდა იმისა, რომელიც გათვალისწინებულია კანონით და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების, საზოგადოებრივი უსაფრთხოების, საზოგადოებრივი წესრიგის შენარჩუნების, დანაშაულის თავიდან აცილების, ჯანმრთელობის ან მორალის დაცვის ინტერესებისათვის ან სხვათა უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად.

4. ზოგიერთ სფეროში, 1-ელი პუნქტით გათვალისწინებული უფლება ასევე შეიძლება დაექვემდებაროს შეზღუდვებს, რომლებიც შემოღებულია კანონის შესაბამისად და გამართლებულია დემოკრატიულ საზოგადოებაში საჯარო ინტერესებით.“

მხარეთა წარდგინებები

283. მომჩივანი მთავრობისარგუმენტით,რუსეთის ფედერაციამ და სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დეფაქტო ხელისუფლებებმა განგებ შეუშალეს ხელი მოცემული რეგიონებიდან გაქცეული დაახლოებით 23 000 საქართველოს მოქალაქის დაბრუნებას.

284. მან დაამატა, რომ კონფლიქტის შემდეგ და მისი შემდგომი ეთნიკური წმენდის კამპანიის შედეგად, მრავალი ათასი ეთნიკური ქართველიგაიქცა სამხრეთ ოსეთიდან და მიმდებარე ტერიტორიებიდან.2012 წლის ბოლოსთვის, სამხრეთ ოსეთის ეთნიკური ქართველების მთლიანი მოსახლეობის რაოდენობა (სამუდამოდ)შემცირდა 20 000-ზე მეტით.მას შემდეგ, იძულებით გადაადგილებულ პირთა ამ ჯგუფის შემადგენლობაში მყოფ მშვიდობიან მოსახლეობას არ აძლევდნენ საკუთარ სახლებში დაბრუნების უფლებას.იგივე მდგომარეობა იყო ზემო აფხაზეთთან დაკავშირებით.ზემო აფხაზეთის მუნიციპალური ხელისუფლების ორგანოების სულ ბოლო შეფასებით, რუსეთის ქმედებების შედეგად 3 672 ადამიანი (1,281 ოჯახი) იძულებული გახდა გაქცეულიყო ზემო აფხაზეთის ტერიტორიიდან და მათ ვერ შეძლეს სახლებში დაბრუნება.

მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ დაბრუნების უფლებაზე უარი წარმოადგენდა სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის სეპარატისტული რეჟიმების წინასწარ განზრახულ პოლიტიკას, რომელსაც მხარს უჭერდა და ახორციელებდა რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლება.

მომჩივანმა მთავრობამ, საკუთარ მოსაზრებებთან ერთად წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, სასამართლოს მისცა საფუძველი დაესკვნა, რომ რუსეთის ფედერაციამ გამოიყენა და კვლავ იყენებდა იძულებით გადაადგილებული ქართველების საკუთარ სახლში დაბრუნების უფლების წართმევის ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რაც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლს და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მოქმედ წესებს.

285. მოპასუხე მთავრობამ უპასუხა, რომ საზღვრის კონტროლის საშუალებები რჩებოდა სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მთავრობების უფლებამოსილების ქვეშ, 2009 წლის 30 აპრილს, ორივე სახელმწიფოსთან ხელმოწერილი თანამშრომლობის შესახებ შეთანხმებების მიუხედავად, რაც ითვალისწინებდა ერთობლივი ძალისხმევის გამოყენებას საზღვრის დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით.უფრო მეტიც, კონტროლის ამ საშუალებებს ამართლებდნენ იმით, რომსაქართველო ახორციელებდათავდასხმებს და აფინანსებდა ტერორიზმს ამ რეგიონებში, განსაკუთრებით, საზღვრებთან ახლოს.

მესამე მხარის კომენტარები

286. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრის განცხადებით, იმის მიუხედავად, კონფლიქტი იყო თუ არა საერთაშორისო, შეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ კანონს შეეძლო დაერეგულირებინა ის საფუძვლები, რომელზე დაყრდნობითაც მოხდა მშვიდობიანი სამოქალაქო პირების გადაადგილება.ამ გადაადგილების დროს მათ მიმართ გამოჩენილი მოპყრობის სხვა ასპექტები გათვალისწინებული უნდა იყოსშეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ კანონისა და ადამიანის უფლებათა სამართლის ერთობლიობის ჭრილში.ამის საფუძველზე, სამოქალაქო პირებს გადაადგილება შეეძლოთ მხოლოდ მათი უსაფრთხოების ან უშიშროების განსაკუთრებული მიზეზების გამო[33].ეს აშკარად გულისხმობდა იმას, რომ ასეთი იძულებითი გადაადგილება შეიძლება ყოფილიყო მხოლოდ მოკლევადიანი, რადგან ამის საჭიროება არსებობდა.მშვიდობიანი მოქალაქეების დეპორტაცია მათი საკუთარი ტერიტორიიდან ვერ მოხდებოდა ოკუპანტი სახელმწიფოს ან ნებისმიერი სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე.

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

წერილობითი მტკიცებულებები

287. ეუთოს ანგარიშის ზემოთ ციტირებულ შესაბამის ნაწილში (გვ. 47-50 და 62‑64) ნათქვამია:

„როგორც ზემოთ აღინიშნა, აგვისტოს კონფლიქტმა გამოიწვია სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები ათეულობით ათასი ადამიანის გადაადგილება.ეუთოს ადამიანის უფლებათა დამხმარე მისიამ (HRAM) გამოკითხა რამდენიმე იძლებით გადაადგილებული პირი, რომლებიც, როგორც იტყობინებიან, იძულებული გახდნენ სახლები დაეტოვებინათ რუსული თვითმფრინავების მიერ მათი სოფლების საჰაერო დაბომბვის შედეგად, ან იმის გამო, რომ ეშინოდათ მათკენ მომავალი ძალების შედეგად მიყებული ზიანისა.მაგალითად, ერედვში, ქსუისში, კეხვსა და ნულში მოსახლეობამ დაიწყო გაქცევა, როდესაც ბომბების ცვენა დაიწყო.სხვა სოფლების მაცხოვრებლები გაიქცნენ, როდესაც რუსეთის და ოსეთის ძალებმა დაიწყეს მათ სოფლებში შესვლა, მაგალითად, ვანათში და ახალგორში და ქალაქ ცხინვალში.სოფლების ბევრი მაცხოვებელი ტყეების გავლით გაიქცა, ხოლო ზოგიერთის თქმით, მათ უსაფრთხო თავშესაფრის მოძებნაში წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი (ICRC) დაეხმარა.

ეუთოს ადამიანის უფლებათა დამხმარე მისიის (HRAM) მიერ გამოკითხულმა სოფლების ბევრმა მაცხოვრებელმა განაცხადა, რომ მათ სახლები არ დაუტოვებიათ მანამ, სანამ საამისო ბრძანება არ მისცეს, თუმცა, ყოველთვის არ იყო გასაგები, თუ ვინ უთხრა მათ წასვლის შესახებ და რატომ.ერედვში, სოფლის მაცხოვრებლების თქმით, სამხედრო ფორმებში ჩაცმული ოსების ჯგუფებმა მაცხოვრებლებს უთხრა, რომ ადგილი უნდა დაეტოვებინათ; მინიმუმ ერთ შემთხვევაში, ოსები სოფლის მაცხოვრებლებსეუბნებოდნენ: „თუ არ წახვალთ, მოგკლავენ“.სოფელ ერედვის კიდევ ერთმა მაცხოვრებელმაეუთოს ადამიანის უფლებათა დამხმარე მისიას (HRAM) აცნობა, რომ ერთ მოხუც წყვილს „რუსები და ოსები“ დაემუქრნენ და აიძულეს წასვლა.კიდევ ერთი მათგანისცნობით, ქართულმა პოლიციამ მაცხოვრებლები გააფრთხილა, სანამ რუსეთის მიერ დაბომბვა დაიწყებოდა, რომ მათ რაც შეიძლება სწრაფად უნდა დაეტოვებინათ ადგილი, რადგან დარჩენის შემთხვევაში მათ მოკლავდნენ.სხვა სოფლების მაცხოვრებლები ნათესავებმა ან მეზობლებმა გააფრთხილეს იმის შესახებ, რომ ისინი უნდა წასულიყვნენ.

ასევე მრავალი ეთნიკური ოსი კონფლიქტის გამო იძულებული გახდა სახლები დაეტოვებინათ.როგორც ადრე აღინიშნა, 30 000-ზე მეტი პირიგაიქცა ჩრდილოეთ ოსეთში და მათი დიდი უმრავლესობა უკან დაბრუნდა.დეფაქტო ხელისუფლებამ ეუთოს ადამიანის უფლებათა დამხმარე მისიას (HRAM)განუცხადა, რომ სამხრეთ ოსეთში დაახლოებით 3000-მდე იძულებით გადაადგილებული პირი იყო.

მეორე მხრივ, ბევრმა ეთნიკურმა ქართველმა დატოვა სოფლები სამხრეთ ოსეთში კონფლიქტის დროს და მას შემდეგ, ვერ შეძლეს დაბრუნება.ბ-ნმა კოკოითმა, როგორც იტყობინებიან, სექტემბრის შუა რიცხვებში გააკეთა განცხადება, რომ იმ ქართველ „ლტოლვილებს“, რომლებსაც ჰქონდათ სამხრეთ ოსეთის მოქალაქეობა, თავისუფლად შეეძლოთ თავის ადრინდელ საცხოვრებელ ადგილებში დაბრუნება.იძულებით გადაადგილებულ ქართველებს მიეცემათ უკან დაბრუნების უფლება, თუკი ისინი მზად არიან, უარი თქვან საქართველოს მოქალაქეობაზე და მიიღონ სამხრეთ ოსეთის მოქალაქეობა.ეს ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სტანდარტებს და ვალდებულებებს, როგორც ეს აღიარებულია გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს (ICJ) მიერ, 2008 წლის 15 ოქტომბრის ბრძანებით დამტკიცებული დროებითი ღონისძიებებით, რომელთა მიხედვითაც მხარეებისგან მოითხოვება „გააკეთონ ყველაფერი, რაც მათ შესაძლებლობაშია და როდესაც და სადაც ეს შესაძლებელია, ეროვნული ან ეთნიკური წარმოშობის განურჩევლად, პირების თავისუფალი მიმოსვლისა და საცხოვრებლის უფლების უზრუნველყოფისთვის...“

სამხრეთ ოსეთის სხვა დეფაქტო ოფიციალურმა პირებმა მსგავსი მოსაზრება გამოხატეს.მაგალითად, დეფაქტო შინაგან საქმეთა მინისტრმა HRAM-სს განუცხადა, რომ მან აღმოაჩინა სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები იმ 4000 ეთნიკური ქართველის შესახებ ჩანაწერები, რომლებზეც 2006 წლიდან ჰქონდათ გაცემული იარაღი და რომ თუ ეს ადამიანები დაბრუნებას შეეცდებოდნენ, მათ მიმართ გამოცხადდებოდა დევნა.მან განაცხადა, რომ უკან დაბრუნების უფლებას სხვებს მისცემდნენ იმ შემთხვევაში, თუ ისინი უარს იტყოდნენ საქართველოს მოქალაქეობაზე.დეფაქტო მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილემ (დეფაქტო პრემიერ მინისტრის მოადგილემ) HRAM-სს შემდეგი განუცხადა:„თუ ქართველი, რომელიც გადაწყვეტს დარჩეს სამხრეთ ოსეთში, არ გაამართლებს ჩვენს მოლოდინს, ის გაძევებულნი იქნება არ მინდა, რომ ქართველები დაბრუნდნენ თამარაშენის ჩრდილოეთ და სხვა სოფლებში და ისინი ამას ვერ შეძლებენ.“თუმცა, მან შემდეგ დასძინა, რომ „ვისაც სისხლში არ აქვს ხელები გასრვილი, შეუძლია უკან დაბრუნდეს.“სამხრეთ ოსეთში რუსეთის შეიარაღებული ძალების კომენდანტმა HRAM-სს განუცხადა, რომ ძალიან ადრე იყო იძულებით გადაადგილებული პირების დაბრუნებაზე საუბარი.

...

აგვისტოს კონფლიქტმა და მისმა შედეგებმა მრავალმხრივ უარყოფითად იმოქმედა მიმოსვლის თავისუფლებაზე და ცხოვრების უფლებაზე, აფხაზეთთან მიმართებით.

...

HRAM–სსდეფაქტო პარლამენტის ადამიანის უფლებათა კომიტეტის თავმჯდომარემ განუცხადა, რომ აფხაზეთის დეფაქტო პრეზიდენტმა ტელევიზიითა და რადიოთი მოუწოდა მშვიდობიან მოსახლეობას დაბრუნებისკენ; ეს მნიშვნელოვანი და პოზიტიური მოვლენაა.დეფაქტო საგარეო საქმეთა მინისტრმა HRAM-სს განუცხადა, რომ დაბრუნებისთვის არანაირი დაბრკოლება არ არსებობდა და რომ მისი მთავრობა მზად იყო დახმარებოდა სამშობლოში დაბრუნებულებს და უზრუნველყო ისინი ყველაფერით, რაც ცხოვრებისთვის აუცილებელია.თუმცა, მან დაამატა, რომ სამშობლოში დაბრუნებულებს უნდა ესმოდეთ, რომ ისინი დაბრუნდებიან „აფხაზეთის სახელმწიფოში“, სადაც მათ ექნებათ უფლება, გახდნენ სრულფასოვანი მოქალაქეები.ის ფაქტი, რომ კოდორის ხეობაში ასე ცოტა იძულებით გადაადგილებული პირი დაბრუნდა, იმის მკაფიო მტკიცებულებაა, რომ დეფაქტო ხელისუფლებამ არ გააკეთა საკმარისი იმისათვის, რომ ვალდებულებებიშეესრულებინა, რაც აისახებოდა იძულებით გადაადგილებული პირების საკუთარ სახლებში ნებაყოფლობით, ღირსეულად და უსაფრთხოდდაბრუნების ხელშეწყობასა და მათთვის ამის შესაძლებლობის მიცემაში. „288. ეს იმ დასკვნების მსგავსია, რომლებიც გააკეთეს ევროსაბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისარმა, გაეროს გენერალური მდივნის წარმომადგენელმა იძულებით გადაადგილებული პირების საკითხებშიდა გაეროს გენერალურმა მდივანმა.

მოწმეთა მოსმენა

289. როგორც W24-მ, რომელიც 1998 წლიდან 2012 წლამდე იყო სამხრეთ ოსეთის „საგარეო საქმეთა მინისტრი", ისე W19–მ განაცხადეს, რომ სამხრეთ ოსეთიდან ქართველების ეთნიკური წმენდის პოლიტიკა არასოდეს განხორციელებულა.მიუხედავად ამისა, ბევრი მათგანი შეიარაღებული კონფლიქტის დროს გაიქცა, ბევრი განაგრძობდა იქ ცხოვრებას, მათ შორის, ახალგორის რაიონში, სადაც სასწავლო ენა იყო ქართული.დაბრუნების საკითხთან დაკავშირებით, დაახლოებით 3,000 ეთნიკური ქართველი, რა თქმა უნდა, დაუბრუნდა საკუთარ სახლებს, მათ შორის, ახალგორის რაიონში, სადაც კონფლიქტი არ ყოფილა.თუმცა, იქ მიმდინარე ბრძოლების გამო შეუძლებელი იყო 20 000 ეთნიკური ქართველის ცხინვალის გარშემო მდებარე სოფლებში უსაფრთხო დაბრუნება, თუკი გლობალურად არ გადაიჭრებოდა იძულებით გადაადგილებულ პირთა, მათ შორის, 1990-იან წლებში თავისი სახლებიდან გაქცეული 100000-ზე მეტი ეთნიკური ოსის საკითხი.ორივე მოწმემ დაადასტურა, რომ სამხრეთ ოსეთის „საზღვარს" იცავდნენ რუსეთის შეიარაღებული ძალები 2009 წლის 30 აპრილის „სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო საზღვრის დასაცავად ერთობლივი ძალისხმევის შესახებ შეთანხმების“ შესაბამისად.

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები

290. ამასთან დაკავშირებით შესაბამის დებულებას წარმოადგენს ჟენევის მეოთხე კონვენციის 49-ე მუხლი, რომელიც ეხება ომის დროს სამოქალაქო პირების დაცვას.გარდა ამისა, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის მიერ საერთაშორისო ჩვეულებითი ჰუმანიტარული სამართლის კვლევის 132-ე წესის თანახმად, „იძულებით გადაადგილებულ პირებს უფლება აქვთ ნებაყოფლობით უსაფრთხოდ დაბრუნდნენ საკუთარ სახლებში ან ჩვეულ საცხოვრებელ ადგილებში მაშინვე, როგორც კი მათი გადაადგილების მიზეზები აღარ იარსებებს.”

291. მოცემულ საქმეში დაყენებული საჩივრების გათვალისწინებით, არ არსებობს რაიმე შეუთავსებლობა ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამის დებულებებს შორის, ოკუპაციის მდგომარეობასთან დაკავშირებით.

სასამართლოს შეფასება

იურისდიქცია

292. სასამართლო აღნიშნავს, რომ უკვე დადგენილია, რომ რუსეთის ფედერაციამ განახორციელა „ეფექტური კონტროლი“ სამხრეთ ოსეთისა და ასევე აფხაზეთისა, რომელთა მდგომარეობა არ არის იდენტური, თუმცა მსგავსია ამ თვალსაზრისით (იხილეთ პუნქტი 174 ზემოთ).ამის გარდა, როგორც რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთს შორის ადმინისტრაციული საზღვრების კონტროლის შესახებ (იხილეთ, კერძოდ, მე-3 მუხლი) 2009 წლის 30 აპრილს ხელმოწერილი ხელშეკრულებებიდან ჩანს, რუსეთის ფედერაციამ ამ მხრივ მატერიალურ-ტექნიკური მხარდაჭერაც აღმოუჩინა.

293. უნდა ვაღიაროთ, რომ კონფლიქტის შედეგად გაქცეული საქართველოს ბევრი მოქალაქე სამხრეთ ოსეთში აღარ ცხოვრობს, არამედ საქართველოს ტერიტორიაზე, რომელიც არ არის სადავო.

294. თუმცა, სასამართლოს შეხედულებით, ის ფაქტი, რომ მათი შესაბამისი სახლები, რომლებში დაბრუნებაშიც მათ ხელი შეუშალეს, მდებარეობდა რუსეთის ფედერაციის მიერ „ეფექტურად კონტროლირებულ“ ტერიტორიებზე და ის ფაქტი, რომ რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა „ეფექტურ კონტროლს“ ადმინისტრაციულ საზღვრებზე, კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისთვის საკმარისია იურისდიქციული კავშირის დასადგენად რუსეთის ფედერაციასა და საქართველოს შესაბამის მოქალაქეებს შორის (მაგალითად, იხილეთ სათანადო ცვლილებებით, საქმე „ლოიზიდოუ“(Loizidou) (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული,§ 57, სადაც სასამართლომ დაადგინა, რომ „ჩრდილოეთ კვიპროსში, მის საკუთრებაზე მომჩივანისთვის წვდომის უფლების უწყვეტი უარყოფა და ამის შემდეგ საკუთრებაზე მთელი კონტროლის დაკარგვა არის საკითხი, რომელიც განეკუთვნება თურქეთის „იურისდიქციას“, 1-ელი მუხლის მნიშვნელობით და ამრიგად, მიეწერება თურქეთს”).

295. შესაბამისად, სასამართლო ასკვნის, რომ საქართველოს ის მოქალაქეები, რომლებსაც სამხრეთ ოსეთსა თუ აფხაზეთში დაბრუნებაში ხელი შეუშალეს ამ რეგიონების დეფაქტო ხელისუფლებებმა, მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში და სასამართლო უარყოფს ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ წამოყენებულ წინასწარ პრეტენზიას.შემდეგ მან საქმის არსებითი მხარის შესწავლისას უნდა დაადგინოს, დაირღვა თუ არა კონვენციით დაცული უფლებები, რასაც შეიძლება მოჰყვეს რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობის საკითხი.

ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

296. სასამართლომ უკვე შეისწავლა იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებები, გათვალისწინებული კონვენციის მე-8 მუხლით და ოქმი N 1-ის 1-ელი მუხლით (იხილეთ, მათ შორის, საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey), ზემოთ ციტირებული, §§ 162-89 დასაქმე „ჩირაგოვი და სხვები“ (Chiragov and Others), ზემოთ ციტირებული, §§ 188-208), მაგრამ არა ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლით.

297. მოცემულ საქმეში, საერთაშორისო ორგანიზაციების და მათი წარმომადგენლების სხვადასხვა ანგარიშებში, როგორც ზემოთ არის აღნიშნული, მოცემული ინფორმაცია თანმიმდევრულია სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის ხელისუფლებების მიერ მრავალი ეთნიკური ქართველის საკუთარ სახლებში დაბრუნების ნებართვაზე უარის თქმასთან მიმართებითიმ შემთხვევაშიც, თუ ზოგიერთ დაბრუნებაზე, მაგალითად, ახალგორის რეგიონში, ნებართვა უკვე გაცემულია.გარდა ამისა, სამხრეთ ოსეთის „მთავრობის" წევრებმა, რომლებმაც ჩვენება მისცეს მოწმეთა მოსმენაზე, ეს ფაქტები არ უარყვეს, თუმცა ხაზი გაუსვეს იმ გარემოებას, რომ მათ ვერ შეძლეს ეთნიკური ქართველების ცხინვალის გარშემო მდებარე სოფლებში დაბრუნების ნებართვის გაცემა, ვინაიდან მათი უსაფრთხოება ვერ იქნებოდა გარანტირებული.

298. სასამართლო მხედველობაში იღებს ამ არგუმენტებს და ჟენევაში მიმდინარე მოლაპარაკებებს, რომლის მიზანია პოლიტიკური მოგვარების გზის მოძებნა.თუმცა, ამასობაში სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დეფაქტო ხელისუფლებებს და რუსეთის ფედერაციას, რომელიც ახორციელებს ამ რეგიონების „ფაქტიურ ანექსიას“, აქვთ ვალდებულება, რომ ქართული წარმოშობის მაცხოვრებლები დააბრუნონ შესაბამის სახლებში, კონვენციით გათვალისწინებული მათი ვალდებულებების შესაბამისად.

299. ყველა ამ ფაქტორის გათვალისწინებით, სასამართლო ასკვნის, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლის საწინააღმდეგოდ, იმ თვალსაზრისით, რომ საქართველოს მოქალაქეებმა ვერ შეძლესშესაბამის სახლებში დაბრუნება.ეს მდგომარეობა ჯერ კიდევ გრძელდებოდა 2018 წლის 23 მაისს, მოცემული საქმის არსებითად განხილვის დღეს, როდესაც მხარეებმა სასამართლოს წარუდგინეს თავისი ყველაზე ბოლო (ზეპირი) მოსაზრებები.

300. როგორც ზემოთ აღინიშნა (იხილეთ პუნქტი 251 ზემოთ ), ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ წამოყენებულიგასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობის შესახებ წინასწარი პრეტენზია ასევე არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

301. ამიტომ, სასამართლო მიიჩნევს, რომ დაირღვა ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლი, მინიმუმ, 2018 წლის 23 მაისამდე და რომ რუსეთის ფედერაცია პასუხისმგებელია ამ დარღვევაზე.

IX. განათლების უფლება

302. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის ჯარებმა და სეპარატისტულმა ხელისუფლებებმა გაძარცვეს და დაანგრიეს საჯარო სკოლები და ბიბლიოთეკები და დააშინეს ეთნიკურად ქართველი მოსწავლეები და მასწავლებლები.მისი მტკიცებით, ეს წარმოადგენდა ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლის დარღვევას, რომელშიც ნათქვამია:

„არავის შეიძლება ეთქვას უარი განათლების უფლებაზე. ნებისმიერი ფუნქციის განხორციელებისას, რომელსაც სახელმწიფო კისრულობს განათლებასა და სწავლებასთანდაკავშირებით, ის პატივს სცემს მშობელთა უფლებას, უზრუნველყონ ისეთი განათლება და სწავლება, რომელიც შეესაბამება მათ რელიგიური და ფილოსოფიური მრწამსს.“

მხარეთა წარდგინებები

303. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის ჯარების და სეპარატისტული ძალების მიერ დაბომბვა და ძალადობის სხვა აქტები მოიცავდა საჯარო სკოლებისა და ბიბლიოთეკების ნგრევასა და ძარცვას და ეთნიკურად ქართველი მასწავლებლებისა და მოსწავლეების დაშინებას.ამის პირდაპირი შედეგი იყო ის, რომ ამ ტერიტორიებზე სასკოლო ასაკის ბავშვებს ხელი შეეშალათ განათლების მიღებაში.მომჩივანი მთავრობის განცხადებით, ეს ქცევა წარმოადგენდა ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული განათლების უფლების დარღვევის ადმინისტრაციულ პრაქტიკას.

304. მოპასუხე მთავრობის პასუხი კი იყო ის, რომ რუსეთის ფედერაცია არ იყო პასუხისმგებელი სამხრეთ ოსეთში ან აფხაზეთში განათლების პოლიტიკაზე.სამხრეთ ოსეთში განათლების რაიმე სახით შეფერხება, სავარაუდოდ, გამოწვეული იყო ქართული მხარის სასტიკი შეჭრით და დაბომბვით.შემდგომში, არ არსებობდა იმის მტკიცებულება, რომ სკოლები სწავლებას არ უზრუნველყოფდნენ ქართულ ენაზე.

მესამე მხარის კომენტარები

305. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრის განცხადებით, ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ოკუპანტ ძალას გააჩნდა შეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ კანონმდებლობით გათვალისწინებული განსაკუთრებული ვალდებულებები, რომლებიც გულისხმობდა საგანმანათლებლო დაწესებულებების ფუნქციონირების უზრუნველყოფას[34].

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

წერილობითი მტკიცებულება

306. ევროსაბჭოს კომისარი ადამიანის უფლებათა საკითხებში იტყობინებაშემდეგს („ანგარიში ადამიანის უფლებათა საკითხებზე 2008 წლის შეიარაღებული კონფლიქტის შემდეგ”, CommDH(2009)22, 15 მაისი 2009):

„ქართულ ენაზე განათლების საკითხი გალის მოსახლეობისთვის კომისარს უკვე მოკლედ ჰქონდა შესწავლილი რეგიონში 2007 წელს თავისი წინა ვიზიტის დროს.თავისი სულ ბოლო ვიზიტის დროს, კომისარი დაბრუნდა N 2 დაწყებით სკოლაში ქალაქ გალში და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებთან განიხილა ენის საკითხი.

სწავლების ენასთან დაკავშირებით საერთო მდგომარეობა მსგავსი იყო 2009 წლის თებერვლის მდგომარეობისა, კომისრის წინა ვიზიტის დროს.თუმცა, 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტის შემდეგ ქართულ მოსახლეობას კვლავ განუახლდასკოლებში ენის საკითხთან დაკავშირებული შეშფოთება.დე ფაქტო ხელისუფლებამ აღნიშნა, რომ გალის რაიონში არსებული 21 სკოლიდან, თერთმეტში (ქვედა გალის რაიონში) ქართული ენა გამოიყენებოდა სწავლების [ძირითად] ენად და დანარჩენ სკოლებში გაკვეთილები რუსულ ენაზე ტარდებოდა.ქართულენოვან სკოლებში გამოყენებული სახელმძღვანელოები იგივე იყო, რაც გამოიყენებოდა საქართველოს განათლების სამინისტრის მიერ დამტკიცებული სასწავლო პროგრამის მიხედვით, გარდა ისტორიის და გეოგრაფიის სადაო საგნებისა.ამ საგნებში სახელმძღვანელოები, რომლებიც აფხაზეთის დეფაქტო განათლების სამინისტრომ დაამტკიცა, ქართულ ენაზე არ არსებობდა.იმ სკოლებში, სადაც სწავლების ძირითადი ენა იყო რუსული, ქართული ისწავლებოდა უცხო ენის სახით, კვირაში სამჯერ და ასევე ტარდებოდა აფხაზური ენის გაკვეთილები.გალში უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები არ არსებობს; სოხუმის უნივერსიტეტში სწავლების ენა არის რუსული.

ქალაქ გალის N 2 სკოლაში, რომელსაც კომისარი ხელახლა ეწვია, სწავლება რუსულ ენაზე მიმდინარეობს.აშკარა იყო, რომ სკოლა იბრძოდა არსებობისთვის მწირი რესურსებისა და სასწავლო მასალის, მოშლილი ინფრასტრუქტურისა და მასწავლებელთა დაბალი ხელფასების ფონზე.საქართველოს მთავრობა მასწავლებელთა ხელფასებს მთელს რაიონში ზრდიდა; თუმცა, ეს პროცესი შესაძლოაშეწყდა ადმინისტრაციულ საზღვარზე მიმოსვლის თავისუფლების შეზღუდვების გამო (იხ. ზემოთ).

საქართველოს ხელისუფლების განცხადებებისა და მის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, გალის რაიონში სკოლის მასწავლებლებს აიძულებდნენ თავისი მოსწავლეებისთვის რუსულ ენაზე ესწავლებინათ.ამას აფხაზეთის ხელმძღვანელობა მკაცრად უარყოფდა.მიუხედავად ამისა, ბევრი ამტკიცებდა, რომ 2008 წლის კონფლიქტის შემდეგ მდგომარეობა გაუარესდა.გალში არასამთავრობო ორგანიზაციები იტყობინებოდნენ, რომ ქართულ ენაზე სწავლების საათები მცირდებოდა და რომ მასწავლებლები ქართულ ენაზე „საკუთარი რისკის ფასად“ ასწავლიდნენ.

კომისარი აღნიშნავს, რომ ბავშვებისთვის კარგი ხარისხის განათლებამ მათთვის უნდა უზრუნველყოს თანასწორი ხელმისაწვდომობა და მოპყრობა; ეს მათ საშუალებას უნდა აძლევდეს განავითარონ თავიანთი შესაძლებლობები და პიროვნული თვისებები და გახდნენ იმ საზოგადოებების სრულფასოვანი წევრები, რომელშიც ისინი ცხოვრობენ და იცხოვრონ ღირსეული ცხოვრებით.ეთნიკური უმცირესი თემების მქონე მრავალეთნიკურ საზოგადოებებში, ენობრივი განათლება წამყვან როლს თამაშობს.ეს მშობლებისთვის თავისი კულტურის მომავალი თაობებისთვის გადაცემის და მათი იდენტობის შენარჩუნების ერთ-ერთი საშუალებაა.ამავე დროს, ხელისუფლებებს აქვთ პასუხისმგებლობა უზრუნველყონ, რომ უმცირესობებს მიეცეთ საშუალება, შესაბამისი ენობრივი განათლების მეშვეობით (მოცემულ შემთხვევაში, რუსული ან/და აფხაზური), სრულად ინტეგრირდენ ფართო საზოგადოებაში.

მიზანი უნდა იყოს ეროვნულ უმცირესობებს მიკუთვნებული პირების იდენტობის დაცვის ამოცანის ინტეგრაციის შესაძლებლობის უზრუნველყოფის ამოცანასთან მორგება. კომისარი იძლევა ზომების მიღების რეკომენდაციას იმის უზრუნველსაყოფად, რომეს ნორმები პრაქტიკაში იქნეს გამოყენებული.ნდობის აღდგენისკენ გადადგმული დამატებითი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იქნება საერთო სახელმძღვანელოების შემუშავება, თუნდაც ისეთ მეტად სადავო და სენსიტიურ საგნებში, როგორიცაა ისტორია, რათა აღმოიფხვრას სტერეოტიპები და ცრურწმენები და ხელი შეეწყოს კრიტიკულ აზროვნებას“.

307. საერთაშორისო კრიზისის ჯგუფის მიხედვით („სამხრეთ ოსეთი:აღიარების ტვირთი“, 2010 წლის 7 ივნისი, გვ. 6):

„სწავლება ძირითადად არის რუსულად და ის მიმდინარეობს რუსული სკოლის სასწავლო პროგრამის მიხედვით.თუმცა, ზოგიერთ სკოლაში ზნაურის, ჯავის და ახალგორის რაიონებში, სწავლა მიმდინარეობს ქართლად,ქართული სასწავლო პროგრამის მიხედვით.“

308. საერთაშორისო კრიზისის ჯგუფის მიხედვით („აფხაზეთი:გრძელი გზა შერიგებამდე“, 10 აპრილი, 2013, გვ. 20):

„კიდევ ერთი კეთილი ნების გამოხატულება იქნება ის, რომ გალის სკოლაში მიეცეთ ქართულ ენაზე სწავლის შესაძლებლობა.1995 წლიდან, ქართულ ენაზე განათლება ძირითადად აიკრძალა – სწავლების ოფიციალური ენებია რუსული და აფხაზური.მიუხედავად იმისა, ქართულ ენაზე სწავლება ჯერ კიდევ ფართოდ არის გავრცელებული, ადგილობრივები ამბობენ, რომ აფხაზეთის ხელისუფლების მხრიდან სულ უფრო მეტად ძლიერდება იძულება იმისა, რომ სწავლება წარიმართოს რუსულად ან აფხაზურად. ეს აძლიერებს აღშფოთებას და ამცირებს განათლების ხარისხს რუსული ენის არასაკმარისი ფლობის გამო, რომ არაფერი ვთქვათ აფხაზურ ენაზე, თანაბრად, როგორც მასწავლებლებს, ისე მოსწავლეებს შორის.გარდა ამისა, რუსი მესაზღვრეები ცამეტ ან თოთხმეტ წლამდე ასაკის სკოლის მოსწავლეებს უარს ეუბნებიან ოფიციალური გამშვები პუნქტის გავლით საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე გადასვლაზე, სადაც მათ შეუძლიათ ისწავლონ ქართულ ენაზე.უნდა მოიხსნას ის სამართლებრივი და პრაქტიკული დაბრკოლებები, რომლებიც არსებობს პირის მიერ მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების მიმართ.“

მოწმეთა მოსმენა

309. W-24-მა მიუთითა, რომ ახალგორის რაიონში, თერთმეტი საშუალო სკოლიდან ექვსი (სულ 117 მოსწავლე) ქართულ ენას იყენებდა სასწავლო ენად 2015/16 აკადემიური წლის ბოლოს.

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები

310. „ომის დროს სამოქალაქო მოსახლეობის დაცვასთან“ დაკავშირებული ჟენევის მეოთხე კონვენციის 50-ე მუხლი ითვალისწინებს, რომ ოკუპანტმა ძალამ ხელი უნდა შეუწყოს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ბავშვების განათლებისადმი მიძღვნილი ყველა დაწესებულების სათანადო მუშაობას.

311. მოცემულ საქმეში აღძრულ საჩივრებთან დაკავშირებით, არ არსებობს შეუთავსებლობა ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლს და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამის დებულებებს შორის ოკუპაციის სიტუაციასთან დაკავშირებით.

სასამართლოს შეფასება

იურისდიქცია

312. იმის გათვალისწინებით, რომ მოცემულ მოვლენებს, მათ შორის, ადგილი ჰქონდა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, სასამართლო ასკვნის, რომ დაზარალებულები მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნისთვის (იხილეთ ზემოთ პუნქტი 175) და უარყოფს ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ წამოყენებულ წინასწარ პრეტენზიას.შემდეგ მან უნდა დაადგინოს, დაირღვა თუ არა კონვენციით დაცული უფლებები, რასაც შეიძლება მოჰყვეს რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობის საკითხი.

ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

313. საქმეში „კატანი და სხვები“ (Catan and Others)(ზემოთ ციტრებული), სასამართლომმიუთითა შემდეგი:

„137. საკუთარი თავის დავალდებულებით, ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლის პირველ წინადადებაში- არ „ეთქვას უარი განათლების უფლებაზე“, ხელშემკვრელი სახელმწიფოები თავისი იურისდიქციის ქვეშ მყოფ ნებისმიერ პირს უზრუნველყოფენ მოცემულ დროს არსებულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებზე წვდომის უფლებით (იხილეთსაქმე „ბელგიაში განათლების სფეროში ენების გამოყენების შესახებ კანონების გარკვეულ ასპექტებთან დაკავშირებით“ (არსებითი მხარე), 23 ივლისი, 1968, გვ. 30-32, §§ 3-4, სერია A N 6).უფრო მეტიც, თუმცა ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლის ტექსტში არაა მითითებული ის ენა, რომელზეც სწავლება უნდა წარიმართოს, განათლების უფლება აზრს მოკლებული იქნებოდა, თუ ის არ იქნებოდა ბენეფიციარების სასარგებლოდეროვნულ ან ერთ-ერთ ეროვნულ ენაზე (გარემოებებიდან გამომდინარე) (იქვე, გვ. 30-31, § 3).”

314. მოცემულ საქმეში ის მიიჩნევს, რომ მას ხელთ არ აქვს საკმარისი მტკიცებულებები, რომ გონივრული ეჭვის გარეშე დაასკვნას, რომ ადგილი ჰქონდა ინციდენტებს ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლის საწინააღმდეგოდ.შესაბამისად, ეს მუხლი არ დარღვეულა.

X. გამოძიების ვალდებულება

315. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის ფედერაციამ არ ჩაატარა მოვლენების გამოძიება კონვენციის მე-2 მუხლთან მიმართებით.მისი მტკიცებით, ეს წარმოადგენსმე-2 მუხლის დარღვევას მის პროცედურულ ასპექტში.მე-2 მუხლში ნათქვამია:

„1. ყოველი ადამიანის სიცოცხლის უფლება კანონით არის დაცული.არ შეიძლება სიცოცხლის განზრახ ხელყოფა, თუ არა სიკვდილის სასჯელის აღსრულების შედეგად, რომელიც სასამართლოს განაჩენით შეეფარდა მოცემულ პირს ისეთი დანაშაულის ჩადენისათვის, რომლისთვისაც კანონი ითვალისწინებს ამ სასჯელს.

2. სიცოცხლის ხელყოფა არ განიხილება ამ მუხლის დარღვევად, თუ ის შედეგად მოჰყვა ძალის გამოყენებას, რომელიც აბსოლუტურ აუცილებლობას წარმოადგენდა:

(a) ნებისმიერი პირის დასაცავად არამართლზომიერი ძალადობისაგან;

(b) კანონიერი დაკავებისათვის, ანკანონიერად დაპატიმრებული პირის გაქცევის აღსაკვეთად;

(c) კანონიერ ღონისძიებათა განხორციელებისათვის აჯანყების ან ამბოხების ჩასახშობად.“

მხარეთა წარდგინებები

316. მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის ფედერაციამ სრულად ვერ მოახერხა თავისი იმ ვალდებულების შესრულება, რომელიც უკავშირდება მისი საკუთარი შეიარაღებული ძალების ან მისი ფაქტიური ანექსიის ქვეშ მყოფი ოსეთის ძალების მიერ ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევების გამოძიებას, იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ რამდენიმე საერთაშორისო ორგანიზაციამ მისი ყურადღება მიაპყრო ამ დანაშაულების შესახებ სარწმუნო ინფორმაციას.კერძოდ, რამდენიმე ქართულმა არასამთავრობო ორგანიზაციამ უშედეგოდ შეიტანა საჩივრები რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო კომიტეტში (შემდგომში „საგამოძიებო კომიტეტი“).

თუმცა, რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურა 2010 წლის 19 მაისამდე იცდიდა, სანამ წერილობით თხოვდა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს, რომქართულ მხარეს გამოეძიებინა არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ წარდგენილი ზოგიერთი ბრალდება და მისთვის შედეგების გაგზავნა სამართლებრივი ურთიერთდახმარების მეშვეობით.2010 წლის 4 ოქტომბერს, საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ უარი თქვა სამართლებრივი ურთიერთდახმარების შუამდგომლობაზე და ეს უარი შემდეგი მიზეზებით ახსნა:„ცხადია, რუსეთის ფედერაციის უფლებამოსილი უწყებები ახორციელებენ მხოლოდ ნაწილობრივ გამოძიებას, რაც, შესაბამისად, არ შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს“.წერილში აღნიშნული იყო, რომ გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტი, ევროსაბჭოს მონიტორინგის კომიტეტი და რამდენიმე არასამთავრობო ორგანიზაცია ერთსა და იმავე დასკვნამდე მივიდა.

სხვა ქართული არასამთავრობო ორგანიზაციები შემდგომში დაუკავშირდნენ რუსეთის საგამოძიებო კომიტეტს, კვლავ უშედეგოდ.თუმცა, რუსეთის პროკურატურის ორგანოებმა, ფაქტიურად, დაიწყეს მხოლოდ ორი სისხლის სამართლის საქმის გამოძიება.ერთ-ერთი მათგანის შედეგი იყო ის, რომ რუსი სერჟანტი დააჯარიმეს 35 000 რუბლით სექსუალური ძალადობისთვის, ხოლო მეორე შემთხვევაში უფროს ლეიტენანტს ბრალი წაუყენეს ძარცვაში, თუმცა, მშვიდობიანი მორიგების შედეგად, მომჩივანის შუამდგომლობით ეს ბრალდება მოიხსნა.რეალურად ჩადენილი დარღვევების მასშტაბის გათვალისწინებით, ამ ორმა მაგალითმა უბრალოდ ხაზი გაუსვა რუსი სამხედრო მოსამსახურეების დაუსჯელობის კულტურას.

317. მოპასუხე მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის ფედერაციის პროკურატურის ორგანოებმა მიიღეს სათანადო ზომები გამოსაძიებლად და საჭიროების შემთხვევაში, სისხლის სამართლის საქმეების აღსაძვრელად რეალური დაზარალებული პირების მიერ სათანადოდ დასაბუთებული საჩივრების საპასუხოდ, ორი მაგალითის მოყვანით: სერჟანტის მსჯავრი, რომელიც სექსუალურ ძალადობასთან დაკავშირებული საჩივრის შემდეგ, დაჯარიმდა 35 000 რუბლით, უღირს შეურაცხყოფასთან დაკავშირებული დანაშაულის გამო, რუსეთის სისხლის სამართლის კოდექსის 130-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის მიხედვით და სისხლის სამართლის საქმის აღძვრა სისხლის სამართლის კოდექსის 158-ე მუხლით უფროსი ლეიტენანტისსაწინააღმდეგოდ, საქართველოს მშვიდობიანი მოქალაქისთვის ტელევიზორის და ოცი ბოთლი ალკოჰოლის მოპარვის გამო.ეს უკანასკნელი საქმე დაიხურა მხარეებს შორის მშვიდობიანი მორიგებით.

საგამოძიებო კომიტეტმა ასევე მიიღო რამდენიმე საჩივარი ადამიანის უფლებათა რამდენიმე ორგანიზაციიდან საქართველოს მოქალაქეების სახელით, რომელთა მტკიცებით, ისინი იყვნენ რუსი სამხედრო პერსონალის მიერ ჩადენილი დანაშაულების შედეგად დაზარალებული პირები.მრავალი ბრალდება არასათანადოდ იყო დასაბუთებული, ის არ შეიცავდა ისეთ ინფორმაციას, როგორიცაა სავარაუდო დამნაშავის ვინაობა ან დახასიათება და შემთხვევის თარიღი და ადგილი.თუმცა, იმ სირთულის მიუხედავად, რომელიც ახასიათებს სხვა ქვეყანაში მიმდინარე გამოძიებას, საგამოძიებო კომიტეტმა მოითხოვა საჩივრების გამოძიება ასეთი მოვლენების არსის დასადგენად.ამ მიზნით, მან მოიძია და გამოკითხა 1000-ზე მეტი რუსი სამხედრო მოსამსახურე, რომლებიც მონაწილეობდნენ სამხრეთ ოსეთში ჩატარებულ სამხედრო ოპერაციებში, საომარი მოქმედებების შედეგად დაზარალებული სამხრეთ ოსეთის სოფლების მრავალ მაცხოვრებელთან ერთად.გამოძიებებს არ გამოუვლენია რაიმე სარწმუნო მტკიცებულება, რომელიც ადასტურებს კონფლიქტის დროს რუსეთის სამხედრო პერსონალის უკანონო საქციელს (საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევების ჩათვლით).პირიქით, შეგროვებულმა მტკიცებულებებმა ცხადყო, რომ აღნიშნული ბრალდებები დაუსაბუთებელი იყო.გამოძიებების შედეგად ისიც გამოვლინდა, რომ აღნიშნული ბრალდებების დიდი ნაწილი გაკეთდა იმ სავარაუდო დაზარალებული პირების სახელით, რომლებიც ან გარდაიცვალნენ ან გადავიდნენ სავარაუდო ინციდენტის ადგილიდან, ვიდრე ის მოხდებოდა; მოყვანილი იქნა სხვადასხვა მაგალითები.

2010 წლის 23 ივლისს საგამოძიებო კომიტეტმა წერილობით მიმართა საქართველოს მთავარ პროკურატურას და სთხოვა დახმარების გაწევა საქართველოს მიერ რუსეთის სამხედრო პერსონალის წინააღმდეგ წაყენებული ბრალდებების გამოძიებაში.წერილში დასმული იყო შეკითხვა იმასთან დაკავშირებით, იჩივლეს თუ არა გარკვეულმა დადგენილმა საქართველოს მოქალაქეებმა საქართველოს ხელისუფლების წინაშე და შესაძლებელი იყო თუ არა საქართველოს ხელისუფლების მიერ სისხლის სამართლის ნებისმიერ შემდგომ გამოძიებასთან დაკავშრებით დოკუმენტების წარმოდგენა.წერილში იყო ასევე თხოვნა საქართველოს ხელისუფლების მიმართ, გამოეკითხამომჩივანები და დაესვა მათთვის სხვადასხვა კითხვარუსი სამხედროებისთვის წარდგენილი ბრალდებების სანდოობის შესაფასებლად.2010 წლის 1 ოქტომბერს ისე, რომ პასუხი არ მიუღია, საგამოძიებო კომიტეტმა გაგზავნა შეხსენება.2010 წლის 4 ოქტომბერს, საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ საბოლოოდრეაგირება მოახდინა შუამდგომლობაზე.პასუხი იყო სრული უარი რაიმე სახის დახმარების აღმოჩენასთან დაკავშირებით.წერილში მოთხოვნილი იყო უარის დასაბუთება იმის საფუძველზე, რომ საგამოძიებო კომიტეტმა მისი გამოძიებები ჩაატარა „მიკერძოებულად და სუბიექტურად“ და რომ არსებობდა იმის რეალური საფრთხე, რომ რუსეთის ხელისუფლების მიერ წარმოებული გამოძიების შედეგად სერიოზული დანაშაულები დაუსჯელი დარჩებოდა.

მოპასუხე მთავრობამ განაცხადა, რომ საგამოძიებო კომიტეტის მუშაობა იმის დადგენისთვის, სხვადასხვა მტკიცებებს გააჩნდათ თუ არა რაიმე არსებითი ხასიათი, შესაბამისად, უსაფუძვლოდ შეფერხდა საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ დახმარებაზე დაუსაბუთებელი უარის მეშვეობით.რა თქმა უნდა, საქართველოს საქციელი იმდენად დაუსაბუთებელი იყო, რომ სასამართლოს, სამართლიანობის მიზნებისთვის, უარი უნდა ეთქვა მისი ბრალდების დაკმაყოფილებაზე (რომელიც, ნებისმიერ შემთხვევაში, დაუსაბუთებელი იყო) იმასთან დაკავშირებით, რომ რუსეთის ხელისუფლებამ ვერ მოახერხა სათანადო გამოძიების ჩატარება.

ნამდვილი პოზიცია ის იყო, რომ რუსეთის პროკურატურის ორგანოებმა ყველა ძალისხმევას მიმართეს საჩივრების სათანადოდ და საფუძვლიანად გამოსაძიებლად და არ არსებობდა იმის დასკვნის საფუძველი, რომ რეალური დაზარალებული პირების მიერ ფოკუსირებულ და სათანადო დეტალებში წარმოდგენილ საჩივრებს არ მოჰყვებოდა სათანადო გამოძიებები რუსეთში დამოუკიდებელი პროკურორების მიერ.

უფრო მეტიც, რუსეთის პროკურატურის ორგანოების მიერ გამოძიებები და გადაწყვეტილებები დაექვემდებარა ზედამხედველობას და განხილვას რუსეთის სასამართლოების მიერ და არ არსებობდა რაიმე ვარაუდი იმასთან დაკავშირებით, რომ ეს სასამართლოები სათანადოდ და მიუკერძოებლად არ შეისწავლიდნენ მათთვის გადაცემულ საქმეებს.

მესამე მხარის კომენტარები

318. ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრის განცხადებით, მიუხედავად იმისა, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის შესახებ კანონს (LOAC) შეეძლო გარკვეულ გარემოებებში მოეთხოვა გამოძიებები, ამასთან დაკავშირებით შეიძლება არსებობდეს საგრძნობი განსხვავებები LOAC-სა და ადამიანის უფლებათა სამართალს (HRL) შორის.მაგალითად, თუმცა LOAC-ის მიხედვით არსებობდა გამოძიების საჭიროება, თუ ჩანდა, რომ ადგილი ჰქონდა დარღვევას, რომელიც წარმოადგენდა ომის დანაშაულს[35], მშვიდობიანი მოსახლეობის გარდაცვალების ფაქტები, რომლებიცკანონიერი აღმოჩნდა LOAC–ის მიხედვით (მაგალითად, გარემოებები, რომლებითაც ის უდავოდ ჯდებოდა პროპორციულობის ფორმულაში), შეიძლებოდა არ მოქცეულიყვნენ ამ ვალდებულების ფარგლებში.ასევე არსებობდა საკითხი გამოძიების (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) იმ ტიპთან დაკავშირებით, რომელიც საჭირო იყო LOAC–ის დარღვევებისთვის, რაც არ წარმოადგენდა ომის დანაშაულს[36].თუმცა, HRL-ის მიხედვით შეიძლება მოთხოვნილიყომშვიდობიანი მოსახლეობის დიდი ნაწილის გარდაცვალების[37] ფაქტების და ამგვარად, იმ ინციდენტების გამოძიება, რომლებიც შეიძლება ვერ მოქცეულიყვნენ ისეთი ფაქტების ფარგლებში, რომლებიც მოითხოვდნენ გამოძიებას LOAC-ის მიხედვით.პრაქტიკაში, ადამიანის უფლებათა ორგანოებამდე მისული საქმეები, სავარაუდოდ, იმ სახის იყო, რომლებიც მოითხოვდნენ გამოძიებას ასევე LOAC–ის მიხედვით იმ გარემოებების გამო, რომლებიც მიუთითებდნენ LOAC–ის და არა- HRL–ის სავარაუდო დარღვევებზე.დაბოლოს, ყოველთვის ვერ იქნება გონივრულ ფარგლებში იმის მოლოდინი, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში ჩატარებული გამოძიების ზუსტი ფორმა შეესაბამებოდეს იმავე სტანდარტებს, როგორც მშვიდობიან პერიოდში ჩატარებული შიდა პოლიციის გამოძიებები.გამოძიების ბევრი ასპექტი,სასამართლო მტკიცებულებების შეგროვებიდან დაწყებული დანაშაულის სავარაუდო ადგილზე ექსპერტების გამოყენებამდე დამთავრებული, შეიძლება იყოს რთული – თუ არა შეუძლებელი- ბრძოლის ველზე შესასრულებლად, ხოლო ვალდებულების სპეციფიკა უნდა განიმარტოს კონტექსტის მიხედვით[38].

შესაბამისი მტკიცებულებების მოკლე აღწერა

319. საპარლამენტო ასამბლეის მონიტორინგის კომიტეტის 2009 წლის იანვრის მოხსენების შესაბამის ნაწყვეტში ნათქვამია შემდეგი:

„რუსეთის გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო კომიტეტმა დაიწყო ქართული ჯარის მიერ რუსეთის მოქალაქეების (ეთნიკური ოსების) წინააღმდეგ სამხრეთ ოსეთში ჩადენილი გენოციდის გამოძიება.დამატებით, მან დაიწყო რუსი სამხედროების წინააღმდეგ საქართველოს მიერ ჩადენილი დანაშაულების გამოძიება.შეიძლება ჩანდეს, რომ არ არსებობს რუსეთის ძალების და დეფაქტო სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების კონტროლის ქვეშ მყოფი ძალების მიერ ჩადენილი ადამიანის უფლებების და ჰუმანიტარული სამართლის შესაძლო დარღვევების გამოძიების სურვილი.რა თქმა უნდა, როგორც იუწყებიან, საგამოძიებო ორგანომ დაასრულა თავისი გამოძიება ადგილზე სამხრეთ ოსეთში, შუა სექტემბერში, იმ დროს, როდესაც სანდო შეტყობინებების მიხედვით, ძარცვა და მარადიორობა, ასევე, ეთნიკური წმენდის აქტები ყოველდღიურად ხდებოდა რუსეთის კონტროლის ქვეშ არსებულ ტერიტორიებზე, მათ შორის, ეგრეთ წოდებულ „ბუფერულ ზონაში“.[39]“

320. რუსეთის ფედერაციის შესახებ გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის 2009 წლის 24 ნოემბრის დასკვნითი მოსაზრებების შესაბამის ნაწყვეტში ნათქვამია შემდეგი:

„სახელმწიფო მხარის პოზიციის მიუხედავად, რომ რუსეთის სამხედრო ძალებს ან სხვა სამხედრო დაჯგუფებებს სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ არანაირი დანაშაული არ ჩაუდენიათ (პუნქტ.264, CCPR/C/RUS/Q/6/Add.1) და რომ სახელმწიფო მხარემ არ აიღო პასუხისმგებლობა შეიარაღებული დაჯგუფებების მიერ შესაძლო დანაშაულებზე (იქვე.,პუნქტ. 266), კომიტეტი კვლავ შეშფოთებულია სამხრეთ ოსეთში, 2008 წლის აგვისტოში, რუსეთის ძალების მიერ ჩატარებული სამხედრო ოპერაციების დროს, მსხვილმასშტაბიანი და განურჩეველი შეურაცხყოფისა და მშვიდობიანი მოსახლეობის მკვლელობის შესახებ ბრალდებების გამო.კომიტეტი იხსენებს, რომ სამხრეთ ოსეთის ტერიტორია იმყოფებოდა სახელმწიფო მხარის მიერ ორგანიზებული სამხედრო ოპერაციის დეფაქტო კონტროლის ქვეშ, რის გამოც ის პასუხისმგებელია ამ შეიარაღებული დაჯგუფებების ქმედებებზე.კომიტეტი შეშფოთებით აღნიშნავს, რომ დღეისათვის რუსეთის ხელისუფლებას არ ჩაუტარებია რაიმე დამოუკიდებელი და ამომწურავი შეფასება რუსეთის ძალების და შეიარაღებული ჯგუფების მიერ სამხრეთ ოსეთში ადამიანის უფლებათა სერიოზული დარღვევისა და რომ დაზარალებულ პირებს კომპენსაციები არ მიუღია[40].“

321. 2011 წლის თავის მსოფლიო ანგარიშში, „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ დაასკვნა შემდეგი:

„სამხრეთ ოსეთთან დაკავშირებით საქართველოსთან რუსეთის კონფლიქტიდან ორი წლის შემდეგაც კი, რუსეთის ხელისუფლებას ჯერ ისევ შესასრულებელი აქვს ვალდებულება, რომელიც გულისხმობს მისი ძალების მიერ ადამიანის საერთაშორისო უფლებათა და ჰუმანიტარული სამართლის ნორმების დარღვევების სრულფასოვან გამოძიებას და მათზე პასუხისმგებლობას.

რუსეთის ძალებმა გამოიყენეს კასეტური ბომბები საქართველოში მშვიდობიანი მოსახლეობით დასახლებულ ტერიტორიებზე, რის შედეგადაც გარდაიცვალა და დაშავდა მშვიდობიანი მოსახლეობა. რუსეთმა ასევე დაიწყო განურჩეველი სარაკეტო შეტევები მშვიდობიან ტერიტორიებზე, რასაც მოჰყვა მსხვერპლი.რუსეთის ძალებმა საქართველოში ვერ დაიცვეს მშვიდობიანი მოსახლეობა მათი ეფექტური კონტროლის ქვეშ არსებულ ტერიტორიებზე, ხოლო საქართველოს ძალებს ხელი შეუშალეს ამ ტერიტორიებზე საპოლიციო ფუნქციის შესრულებაში[41].“

322. 2016 წლის 27 იანვარს, საკუთარ გადაწყვეტილებაში, სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს I წინასასამართლო პალატამ დაადგინა შემდეგი:

„39. პალატა მიიჩნევს, რომ ამ ეტაპზე შესწავლა კომპლემენტარობის პრინციპის საფუძველზე საჭიროებს იმის შეფასებას, რომელიმე სახელმწიფო ახორციელებს ან განახორციელა თუ არა შიდა სამართალწარმოება ამ პირებთან ან პირთა ჯგუფებთან, ასევე, იმ დანაშაულებთან მიმართებით, რომლებიც, როგორც ჩანს, ჩადენილია ამ ეტაპზე არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, რომლებიც ერთად იქნებოდა გამოძიებების საგანი და სავარაუდოდ, წარმოშობდა პოტენციურ საქმე(ებ)ს სასამართლოს წინაშე.თუ (ზოგიერთ) ამ პოტენციურ საქმეს ეროვნული ხელისუფლება არ გამოიებს ან მათთან დაკავშირებით სისხლის სამართლებრივ დევნას არ განახორციელებს, წესდების 53(1)(b) მუხლით გათვალისწინებული კრიტერიუმი კომპლემენტარულობასთან დაკავშირებით, დაკმაყოფილებული იქნება.

40. თავის შუამდგომლობაში, პროკურორი წარადგენს საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციაში ეროვნული სამართალწარმოებების მიმდინარეობას და პალატას ატყობინებს, რომ შესაბამის დანაშაულებებთან დაკავშირებით არცერთ სხვა სახელმწიფოს არ განუხორციელებია ეროვნული სამართალწარმოება.პალატა ეთანხმება პროკურორის წარდგინებას შუამდგომლობის 322-ე პუნქტში, რომ სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების მიერ განხორციელებული ვერანაირი სამართალწარმოება ვერ დააკმაყოფილებს წესდების მე-17 მუხლის მოთხოვნებს იმის გამო, რომ სამხრეთ ოსეთი არ არის აღიარებული სახელმწიფო.

41. საქართველოსთან დაკავშირებით, პროკურორის განცხადებით, საქართველოს ხელისუფლებამ ჩაატარა რამდენიმე საგამოძიებო ქმედება 2008 წლის კონფლიქტთან დაკავშირებით 2008 წლის აგვისტოდან 2014 წლის ნოემბრამდე (შუამდგომლობა, პუნქტები 279-301).თუმცა, სამართალწარმოებები არ დასრულებულა და საქართველოს ხელისუფლებამ პროკურორს 2015 წლის 17 მარტით დათარიღებული წერილით აცნობა, რომ „მოცემული საჩივრის მიხედვით სავარაუდო დანაშაულებებთან დაკავშირებული შესაბამისი ეროვნული სამართალწარმოებების გაგრძელებას ხელი შეუშალა „საქართველოს იმ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და მათ მომიჯნავე ტერიტორიებზე არსებულმა უსაფრთხოების არასტაბილურმა მდგომარეობამ, სადაც ძალადობა მშვიდობიანი მოსახლეობის მიმართ ჯერ კიდევ აქტიურად გამოიყენება“.პალატის მოსაზრებით, ეს წერილი ნათელს ფენს შემდეგ საკითხს: ამჟამად საქართველოს უფლებამოსილი ორგანოების მხრიდან უმოქმედობას აქვს ადგილი და არც ერთ ეროვნულ სამართალწარმოებას მდგომარეობიდან გამომდინარე რაიმე პოტენციური საქმე მიუღებლად არ უქცევია.

42. რუსეთის ფედერაციაში ეროვნულ სამართალწარმოებასთან დაკავშირებით, პროკურორი შუამდგომლობაში წარადგენს თავის მიერ იმ პოტენციური საქმეების შეფასების შედეგებს, რომლებიც უკავშირდება შემდეგს:(i) იძულებით გადაადგილების კამპანია ეთნიკური ქართველების სამხრეთ ოსეთიდან და „ბუფერული ზონიდან" განდევნის მიზნით; და (ii) შეტევა რუს სამშვიდობოებზე (შუამდგომლობა, პუნქტები 305-320).

43. სამხრეთ ოსეთიდან და „ბუფერული ზონიდან" ეთნიკური ქართველების იძულებითი განდევნის კამპანიასთან დაკავშირებით, პროკურორი წარმოადგენს ინფორმაციას 2011 წლის 3 თებერვალს და 2014 წლის 23‑24 იანვარს რუსეთის ხელისუფლებასთან გამართული ორმხრივი შეხვედრების, ასეთვე წერილობითი კომუნიკაციების საფუძველზე.მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, რუსეთის ფედერაციის საგამოძიებო კომიტეტმა 2010 და 2014 წლებს შორის პერიოდში თავისი გამოძიების პროცესში განიხილა 575 ბრალდება, რომლებიც ქართველი დაზარალებულების მხრიდან წამოვიდარუსი სამხედრო მოსამსახურეების წინააღმდეგ.ეს ბრალდებები ეხებოდა მკვლელობას ან მკვლელობის მცდელობას, ქონების განადგურებას და ძარცვას.

44. პროკურორისადმი გაგზავნილ, 2012 წლის 18 ივნისით დათარიღებულ წერილში რუსეთის ხელისუფლებამ აღნიშნა, რომ ამ ბრალდებების გადამოწმების და              დამატებითი მტკიცებულებების შეგროვების" მცდელობის პროცესში, მათ რამდენჯერმე სთხოვეს იურიდიული დახმარება საქართველოს ხელისუფლებას, რაც არ იქნა მიღებული.თუმცა, 2000-ზე მეტი რუსი სამხედრო მოსამსახურე დაიკითხა მოწმის სახით და 50-ზე მეტმა რუსულმა სამხედრო ნაწილმა წარმოადგინა დოკუმენტები გამოძიების ფარგლებში.2012 წლის 18 ივნისის წერილში მოცემული დასკვნის მიხედვით, „გამოძიებამ დაადგინა, რომ შეიარაღებული ძალების სარდლობამ ... მიიღო ამომწურავი ზომები მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ ძარცვის, ძალადობის, ძალის განურჩეველი გამოყენების აღსაკვეთად საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე რუსეთის სამხედრო კონტინგენტის ყოფნის მთელი პერიოდის განმავლობაში [და რომ] გამოძიებამ ვერ დაადასტურა რუსეთის სამხედრო მოსამსახურეების მონაწილეობა საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე დანაშაულების ჩადენაში”.

45. პროკურორი აღნიშნულ კონტექსტში აღნიშნავს, რომ „ეს დასკვნები იმასთან დაკავშირებით, რომ რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა იმოქმედეს დანაშაულების აღსაკვეთად ან დამნაშავეების დასასჯელად, ნაწილობრივ დაადასტურა ინფორმაციამ, რომელიც პროკურატურამ სარწმუნოდ მიიჩნია, ხოლო სხვა სარწმუნო ინფორმაცია იმაზე მიუთითებს, რომ რუსი ჯარისკაცები მონაწილეობდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ჩადენილ დანაშაულებში, ან ამ დანაშაულებების ფონზე პასიურობას გამოხატავდნენ“ (მოთხოვნა, პუნქტი308).ყველა ინფორმაციის გათვალისწინებით, პროკურორი ასკვნის, რომ „მისთვის ცნობილიმრავალი გადამოწმების მცდელობის მიუხედავად, რუსეთში არ გადადგმულა არანაირი კონკრეტული და პროგრესული ნაბიჯები ამ საჩივარში იდენტიფიცირებულ პოტენციურ საქმესთან (საქმეებთან) დაკავშირებულ სავარაუდო დანაშაულებებში ჩართული პირების სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის დასადგენად“ (თხოვნა, პუნქტი312).

46. მის წინაშე არსებული ინფორმაციის გათვალისწინებით პალატა მიიჩნევს, რომ მას არ შეუძლია იმის დადგენა, არის თუ არა რუსეთში მიმდინარე ეროვნული სამართალწარმოებები შეუსაბამო დებულების მე-17(1)(b) მუხლის მიხედვით.მაშინ, როდესაც პალატა, დებულების მე-17(1)(b) მუხლის მიხედვით დადგენის მიზნებისთვის, მნიშვნელოვნად არ მიიჩნევს პროკურორის წარდგინებას იმ მტკიცებულებების არსებობაზე, რომლებიც ეწინააღმდეგებიან რუსეთის სასამართლო ორგანოების დასკვნას, მაინც რჩება გონივრული ეჭვები იმასთან დაკავშირებით, რუსეთის ხელისუფლების მიერ მნიშვნელოვან მტკიცებულებებზე წვდომის შეუძლებლობა, ანუ ქართველი მოწმეების დაკითხვის შეუძლებლობა წარმოადგენს თუ არა შეუძლებლობას დებულების მე-17 მუხლის მნიშვნელობით. ნებისმიერ შემთხვევაში, პალატა გაუმართლებლად მიიჩნევს ამ საკითხის საბოლოოდ გადაწყვეტის მცდელობას მოცემულ განჩინებაში, იმის გათვალისწინებით, რომ არსებობს სხვა პოტენციური საქმეები, რომლებიც მისაღები იქნებოდა.მოცემული ადგილობრივი სამართალწარმოება მოიცავს მხოლოდ სიტუაციიდან გამომდინარე პოტენციური საქმეების ნაწილს , ანუ რუსეთის ძალების წარმომადგენლების შესაძლო მონაწილეობას სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ სხვაგვარად განხორციელებული იძულებითი გადაადგილების კამპანიაში (იხილეთ ზემოთ, პუნქტ. 23).ამიტომ უფრო მიზანშეწონილია პროკურორს მიეცეს ნებართვა, ჩაატაროს თავისი გამოძიება, რომელიც ბუნებრივად გავრცელდება დასაშვებობის საკითხებზე, და საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფს საკითხის უფრო გვიან ეტაპზე ავტორიტეტულად გადაწყვეტას.“

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებები

323. ამასთან დაკავშირებით შესაბამისი დებულებებია: ველზე შეიარაღებულ ძალებში დაჭრილების და ავადმყოფების მდგომარეობის გაუმჯობესების შესახებ ჟენევის კონვენციის პირველი კონვენციის მუხლები 1, 49 და 50, სამხედრო ტყვეების მიმართ მოპყრობის შესახებ ჟენევის მესამე კონვენციის მუხლები 1, 129 და 130, ომის დროს მშვიდობიანი მოქალაქეების დაცვასთან დაკავშირებული ჟენევის მეოთხე კონვენციის მუხლები 1, 146 და 147, და საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში დაზარალებულთა დაცვასთან დაკავშირებული დამატებითი ოქმი (I)-ის მუხლები 85, 86,87 და 88.

324. უფრო მეტიც, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის მიერ საერთაშორისო ჩვეულებითი ჰუმანიტარული სამართლის შესწავლის 158-ე წესის თანახმად, „სახელმწიფოებმა უნდა გამოიძიონ სამხედრო დანაშაულები, რომლებიც სავარაუდოდ ჩაიდინეს მათმა მოქალაქეებმა ან შეიარაღებულმა ძალებმა ან თავის საკუთარ ტერიტორიაზე და საჭიროების შემთხვევაში, ეჭვმიტანილების მიმართ უნდა განახორციელონ სამართლებრივი დევნა.მათ ასევე უნდა გამოიძიონ სხვა სამხედრო დანაშაულები, რომლებზეც მათ აქვთ იურისდიქცია და საჭიროების შემთხვევაში, ეჭვმიტანილების მიმართ განახორციელონ სამართლებრივი დევნა“.

325. ზოგადად, შეიძლება აღინიშნოს, რომ კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით ეფექტური გამოძიების ჩატარების ვალდებულება უფრო ფართოა, ვიდრე საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი ვალდებულება (იხილეთ პუნქტი 318 ზემოთ).სხვა შემთხვევაში, ამ მხრივ არ არსებობს შეუთავსებლობა კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებულ შესაბამის სტანდარტებსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამის დებულებებს შორის[42].

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

326. ზოგადი პრინციპები კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით ეფექტური გამოძიების ჩატარების ვალდებულებასთან დაკავშირებითშეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში მოცემულია საქმეში „ალ-სკეინი და სხვები“ (Al-Skeiniand Others) (ზემოთ ციტირებული, §§163-67) და შემდგომში გამეორებული საქმეში „იალოუდი“(Jaloud) (ზემოთ ციტირებული, § 186):

„163. სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ თვითნებური მკვლელობის ზოგადი სამართლებრივი აკრძალვა პრაქტიკაში არაეფექტური იქნებოდა, რომ არ არსებობდეს სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ სასიკვდილო ძალის გამოყენების კანონიერების გადახედვის პროცედურა.ამ დებულების მიხედვით, სიცოცხლის უფლების დაცვის ვალდებულება, რომელიც განიხილება კონვენციის 1-ლი მუხლით, გათვალისწინებულ სახელმწიფოს იმ ზოგად მოვალეობასთან ერთად, რომელიც უკავშირდება „კონვენციაში განსაზღვრული უფლებებითა და მოვალეობებით მათ იურისდიქციაში მყოფი ყველა პირის უზრუნველყოფას“, გულისხმობს, რომ უნდა არსებობდეს ეფექტური ოფიციალური გამოძიების გარკვეული ფორმა, როდესაც ადამიანებს ძალის გამოყენების შედეგად კლავენ, მათ შორის, სახელმწიფო წარმომადგენლები (იხილეთ საქმე „მაკკენი და სხვები“ (McCann and Others), ზემოთ ციტირებული, § 161).ამ გამოძიების მთავარი მიზანია იმ ეროვნული კანონების ეფექტური განხორციელების უზრუნველყოფა, რომლებიც იცავენ სიცოცხლის უფლებას და ისეთ საქმეებში, რომლებშიც ფიგურირებენ სახელმწიფო წარმომადგენლები ან ორგანოები, მათი ანგარიშვალდებულების უზრუნველყოფა იმ გარდაცვალების ფაქტებზე, რომლებზეცმათ ეკისრებათ პასუხისმგელობა (იხილეთ საქმე „ნაჩოვა და სხვები ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (Nachova and Others v. Bulgaria) [GC], NN 43577/98 და 43579/98, § 110, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005-VII).თუმცა, გამოძიება ასევე უნდა იყოს საკმაოდ ფართო იმისათვის, რათა საგამოძიებო ორგანოებს მიეცეთ შესაძლებლობა, გაითვალისწინონ არა მხოლოდ იმ სახელმწიფო წარმომადგენლების ქმედებები, რომლებმაც პირდაპირ გამოიყენეს მომაკვდინებელი ძალა, არამედ ასევე ყველა თანმხლები გარემოება, მათ შორის, ისეთი საკითხები, როგორიცაა ოპერაციების დაგეგმვა და კონტროლი, იმ შემთხვევაში, როდესაც ეს აუცილებელია იმის დასადგენად, სახელმწიფომ შეასრულა თუ არა მე-2 მუხლით გათვალისწინებული მისი ვალდებულება სიცოცხლის დაცვასთან დაკავშირებით (იხილეთ, შინაარსის მიხედვით, საქმე„მაკკენი და სხვები“ (McCann and Others), ზემოთ ციტირებული, §§ 150 და 162; საქმე „ჰიუ ჯორდანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Hugh Jordan v. the United Kingdom), N24746/94, § 128, 4 May 2001; საქმე „მაკკერი“ (McKerr), ზემოთ ციტირებული, §§ 143 და 151; საქმე „შანაგანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Shanaghan v. the United Kingdom), N 37715/97, §§ 100-25, 4 მაისი 2001; საქმე „ფინუკეინი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Finucane v. the United Kingdom), N 29178/95, §§ 77-78, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2003‑VIII; საქმე „ნაჩოვა და სხვები“(Nachovaand Others), ზემოთ ციტირებული, §§ 114-15; სათანადო ცვლილებებით, საქმე „ცეკოვი ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (Tzekov v. Bulgaria), N 45500/99, § 71, 23 თებერვალი 2006).

164. სასამართლომ დაადგინა, რომ მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პროცედურული ვალდებულების გამოყენება გრძელდება უსაფრთხოების რთულ პირობებში, მათ შორის, შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში (იხილეთ სხვა მაგალითებთან ერთად, საქმე „გულეჩი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Güleç v. Turkey), 27 ივლისი 1998, § 81, მოხსენებები 1998-IV; საქმე „ერგი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Ergi v. Turkey), 28 ივლისი 1998, §§ 79 და 82, მოხსენებები 1998-IV; საქმე „აჰმეტ იოზკანი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Ahmet Özkan and Others v. Turkey), N 21689/93, §§ 85-90, 309-20 და 326-30, 6 აპრილი 2004; საქმე „ისაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Isayeva v. Russia), N 57950/00, §§ 180 და 210, 24 თებერვალი 2005; და საქმე „კანლიბაში თურქეთის წინააღმდეგ“ (Kanlibaş v. Turkey), N 32444/96, §§ 39-51, 8 დეკემბერი 2005).აშკარაა, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც მე-2 მუხლით გამოსაძიებელი გარდაცვალების ფაქტი ხდება საერთო ძალადობის, შეიარაღებული კონფლიქტის ან აჯანყების პირობებში, გამომძიებლებს შეიძლება შეექმნათ დაბრკოლებები და როგორც გაეროს სპეციალურმა მომხსენებელმა აღნიშნა (იხილეთ პუნქტი 93 ზემოთ), კონკრეტულმა შეზღუდვებმა შეიძლება შექმნან გამოძიების ნაკლებად ეფექტური ზომების გამოყენების ან მისი გადადების აუცილებლობა (იხილეთ, მაგალითად, საქმე„ბაზორკინა რუსეთის წინააღმდეგ“(Bazorkina v. Russia), N69481/01, § 121, 27 ივლისი, 2006).მიუხედავად ამისა, მე-2 მუხლით გათვალისწინებული სიცოცხლის დაცვის ვალდებულება განაპირობებს იმას, რომ უსაფრთხოების რთულ პირობებშიც კი მიღებულუნდა იქნეს ყველა გონივრული ზომა სიცოცხლის უფლების სავარაუდო დარღვევების ეფექტური, დამოუკიდებელი გამოძიების უზრუნველსაყოფად (იხილეთ, ბევრ სხვა მაგალითს შორის, საქმე „კაია თურქეთის წინააღმდეგ“ )Kaya v. Turkey), 19 თებერვალი, 1998, §§ 86-92, მოხსენებები 1998-I; საქმე „ერგი“(Ergi), ზემოთ ციტირებული, §§ 82-85; საქმე „თანრიქულუ თურქეთის წინააღმდეგ"(Tanrıkulu v.Turkey) [GC], N 23763/94, §§ 101-10, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 1999-IV; საქმე „ხაშიევი და აკაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Khashiyev and Akayeva v. Russia), N 57942/00 და 57945/00, §§ 156-66, 24 თებერვალი 2005; საქმე „ისაიევა“ (Isayeva), ზემოთ ციტირებული, §§ 215-24; საქმე „მისაიევი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Musayev and Others v. Russia), NN57941/00, 58699/00 და60403/00, §§ 158-65, 26 ივლისი 2007).

165. გამოძიების ის ფორმა, რომლითაც მიიღწევა მე-2 მუხლის მიზნები, შეიძლება განსხვავდებოდეს გარემოებების მიხედვით.თუმცა, გამოყენებული რეჟიმის მიუხედავად, ხელისუფლებამ უნდა იმოქმედოს თავისი საკუთარი ინიციატივით მას შემდეგ, რაც მათთვის ცნობილი გახდება ამ საკითხის შესახებ.ისინი უახლოესი ნათესავის ინიციატივას ვერ მიანდობენ ოფიციალური საჩივრის შეტანას ან პასუხისმგებლობას აღებას ნებისმიერი საგამოძიებო პროცედურის შესრულებაზე (იხილეთ საქმე „აჰმედ ოზკანი და სხვები“(Ahmet Özkan and Others), ზემოთ ციტირებული, § 310, და საქმე „ისაიევა“(Isayeva), ზემოთ ციტირებული, § 210).სამოქალაქო სამართალწარმოებები, რომლებიც ხორციელდება უახლოესი ნათესავის და არა ხელისუფლების ინიციატივით და რომლებიც არ გულისხმობენ რომელიმე სავარაუდო დამნაშავის იდენტიფიცირებას ან დასჯას, ვერ იქნება გათვალისწინებული სახელმწიფოს მიერ კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული მისი პროცედურული ვალდებულებების შესრულების შეფასებისას (მაგალითად, იხილეთ საქმე „ჰიუ ჯორდანი“ (Hugh Jordan) ზემოთ ციტირებული, § 141).უფრო მეტიც, მე-2 მუხლის შესაბამისად სახელმწიფოს საპროცესო ვალდებულება ვერ დაკმაყოფილდება მხოლოდ ზიანის ანაზღაურებით (იხილეთ საქმე „მაკკერი“ (McKerr), ზემოთ ციტირებული, § 121, და საქმე „ბაზორკინა“ (Bazorkina), ზემოთ ციტირებული, § 117).

166. როგორც ზემოთ აღინიშნა, გამოძიება უნდა იყოს ეფექტური იმ თვალსაზრისით, რომ მან მიგვიყვანოს იმის დადგენამდე, იყო თუ არა გამოყენებული ძალა დასაბუთებული მოცემულ გარემოებებში და პასუხისმგებელი მხარის იდენტიფიცირებამდე და დასჯამდე.ეს არ არის შედეგის ვალდებულება, არამედ არის საშუალებების ვალდებულება.ხელისუფლებამ უნდა მიიღოს მისთვის ხელმისაწვდომი გონივრული ზომები ინციდენტთან დაკავშირებული მტკიცებულების უზრუნველსაყოფად, მათ შორის, თვითმხილველი მოწმეების ჩვენება, სასამართლო ექსპერტიზის მონაცემები და საჭიროების შემთხვევაში, აუტოპსია, რომელიც იძლევა სრულ და ზუსტ სურათს დაზიანების შესახებ და კლინიკური მონაცემების ობიექტურ ანალიზს, გარდაცვალების მიზეზის ჩათვლით.გამოძიების ნებისმიერი ხარვეზი, რომელიც ვერ უზრუნველყოფს გარდაცვალების მიზეზის დადგენას, ან საფრთხეს უქმნის პასუხისმგებელ პირს ან პირებს, შექმნის ამ სტანდარტთანშეჯახების რისკს (იხილეთ საქმე „აჰმედოზკანი და სხვები“(Ahmet Özkan and Others), ზემოთ ციტირებული, § 312, და საქმე „ისაიევა“(Isayeva), ზემოთ ციტირებული, § 212 და მათში ციტირებული საქმეები).

167. იმისათვის, რომ სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ სავარაუდო უკანონო მკვლელობის გამოძიება ეფექტური იყოს, აუცილებელია, რომ ის პასუხისმგებელი პირები, რომლებიც გამოძიებას ახორციელებენ, იყვნენ დამოუკიდებლები იმ პირებისგან, რომლებიც ამ მოვლენებში მოიაზრებიან.ეს ნიშნავს არა მხოლოდ იერარქიული ან ინსტიტუციური კავშირის, არამედ ასევე პრაქტიკული დამოუკიდებლობის ნაკლებობას (იხილეთ, მაგალითად, საქმე „შანაგანი“ (Shanaghan), ზემოთ ციტირებული, § 104).ამ კონტექსტში იგულისხმება ოპერატიულობისა და გონივრული სისწრაფის მოთხოვნა.თუმცა, შეიძლება არსებობდეს დაბრკოლებები ან სირთულეები, რომლებიც ხელს უშლიან გამოძიების წინსვლას კონკრეტულ სიტუაციაში, ხელისუფლების მხრიდან სწრაფი რეაგირება სასიკვდილო ძალის გამოყენების გამოძიების პროცესში, ზოგადად, შეიძლება მიჩნეული იქნეს, როგორც უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი ხელისუფლების მიერ კანონის უზენაესობის დაცვის მიმართ საზოგადოების ნდობის შესანარჩუნებლად და არამართლზომიერი ქმედებების მიმართ შეთქმულების ან შემწყნარებლობის რაიმე გამოვლინების აღსაკვეთად.იგივე მიზეზების გამო, უნდა არსებობდეს გამოძიებაზე ან მის შედეგებზე საზოგადოებრივი კონტროლის საკმარისი ელემენტი, რათა უზრუნველყოფილი იქნეს ანგარიშვალდებულება როგორც პრაქტიკაში, ისე თეორიულად.საჭირო საზოგადოებრივი კონტროლის ხარისხი შეიძლება განსხვავდებოდეს სხვადასხვა საქმეებში.თუმცა, ყველა საქმეში, დაზარალებული პირის უახლოესი ნათესავი უნდა იყოს ჩართული პროცედურაში იმ ხარისხით, რომლითაც ეს აუცილებელია მის ან მისი კანონიერი ინტერესების დასაცავად (იხილეთ საქმე „აჰმეტ იოზკანი და სხვები“(Ahmet Özkan and Others), ზემოთ ციტირებული, §§ 311-14 და საქმე „ისაიევა“ (Isayeva), ზემოთ ციტირებული, §§ 211-14 და მათში ციტირებული სხვა საქმეები ).”

327. საქმეში „ალ-სკეინი და სხვები“ (Al-Skeini and Others) (ზემოთ ციტირებული), სასამართლომ ასევე დაამატა შემდეგი განმარტება:

„168. სასამართლო იწყებს საგამოძიებო ორგანოებისთვის იმ ფაქტით შექმნილ პრაქტიკულ პრობლემებს, რომ გაერთიანებული სამეფო იყო ოკუპანტი ძალა უცხო და მტრულ რეგიონში უშუალოდ შეჭრისა და ომის შემდეგ.ეს პრაქტიკული პრობლემები მოიცავდა სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის მოშლას, რამაც, მათ შორის, გამოიწვია ადგილობრივი პათანატომების და აუტოპსიისთვის საჭირო საშუალებების ნაკლებობა; ოკუპანტებსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის ენობრივი და კულტურული შეუსაბამობები; და იმ დროს ერაყში ნებისმიერი საქმიანობისთვის დამახასიათებელი საფრთხე.როგორც ზემოთ აღინიშნა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ამის მსგავს გარემოებებში, მე-2 მუხლის მიხედვით პროცედურული მოვალეობა რეალისტურად უნდა იქნეს გამოყენებული გამომძიებლების წინაშე მდგარი კონკრეტული პრობლემების გასათვალისწინებლად.“

ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ

328. სასამართლო კვლავ იმეორებს, რომ მან დაადგინა კონვენციის მე-2 მუხლის დარღვევა, რომელიც ეხება მშვიდობიანი მოსახლეობის დახოცვის სისტემატიურ კამპანიას საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, რაც წარმოადგენს ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგება მე-2 მუხლს (იხილეთ პუნქტი 220 ზემოთ).შესაბამისად, რუსეთის ფედერაციას აქვს ვალდებულება, განახორციელოს ამ მოვლენების ეფექტური გამოძიება კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით.

329. სავარაუდოდ, სასამართლომ დაადგინა, რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე მომხდარი მოვლენები არ შედიოდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში (იხილეთ პუნქტი 144 ზემოთ).

330. თუმცა, იგი მიუთითებს იმაზე, რომ საქმეში „გუზელიურთლუ და სხვები“ (Güzelyurtlu and Other)(ზემოთ ციტირებული, §§ 188-90), მან მიუთითა იმაზე, რომ იურისდიქციული კავშირი მე-2 მუხლის მიხედვით გამოძიების ვალდებულებასთან მიმართებით შეიძლება დადგენილიყო, თუ ხელშემკვრელი სახელმწიფო, თავისი ეროვნული კანონმდებლობის შესაბამისად, დაიწყებდა გამოძიებას ან სამართალწარმოებას, მისი იურისდიქციის ფარგლებს გარეთ მომხდარ გარდაცვალების ფაქტთან დაკავშირებით, ან თუ მოცემულ საქმეში იარსებებდა „განსაკუთრებული ნიშნები".

331. მოცემულ საქმეში, იმ ბრალდებების გათვალისწინებით, რომ რუსეთის ფედერაციამ საომარი მოქმედების აქტიურ ეტაპზე ჩაიდინა სამხედრო დანაშაულები, რუსეთის ფედერაციას ჰქონდა მოვლენების გამოძიების ვალდებულება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი წესების (იხილეთ პუნქტები 323-324 ზემოთ) და ეროვნული კანონმდებლობის მიხედვით (იხილეთ დასაშვებობის შესახებ განჩინების პუნქტები 48-53).რა თქმა უნდა, რუსეთის ფედერაციის პროკურატურის ორგანოებმა მიიღეს ზომები ამ მტკიცებების გამოსაძიებლად (იხილეთ პუნქტი 317 ზემოთ).უფრო მეტიც, თუმცა, საბრძოლო მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე მომხდარი მოვლენები არ მოქცეულა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში (იხილეთ პუნქტი 144 ზემოთ), მან ამის შემდეგ მალევე შესაბამის ტერიტორიებზე დააწესა „ეფექტური კონტროლი“ (იხილეთ პუნქტი 175 ზემოთ).დაბოლოს, იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ რუსეთის სამხედრო პერსონალს შორის ყველა პოტენციური ეჭვმიტანილი იმყოფებოდა ან რუსეთის ფედერაციაში ან რუსეთის ფედერაციის კონტროლის ქვეშ მყოფ ტერიტორიებზე, საქართველოს ხელი შეეშალა მტკიცებების სათანადო და ეფექტური გამოძიების ჩატარებაში.

332. შესაბამისად, საქმის „განსაკუთრებული ნიშნების“ გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქცია კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობით, ამ საჩივართან დაკავშირებით დადგენილია ( იხილეთსათანადო ცვლილებებით, საქმე „გუზელიურთლუ და სხვები“ (Güzelyurtlu and Others), ზემოთ ციტირებული, §§ 191-97).ამიტომ, იგი უარყოფს ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ წამოყენებულ წინასწარ პრეტენზიას.

333. სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ ისეთმა სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანოებმა, როგორებიცაა ევროსაბჭოს მონიტორინგის კომიტეტი და გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტი, ასევე არასამთავრობო ორგანიზაცია „ჰიუმენ რაითს ვოჩი“, მიუთითეს რუსეთის ფედერაციის მიერ სავარაუდო დარღვევების შესახებ, კერძოდ რომ რუსეთის ფედერაციამ, კონვენციის მე-2 მუხლთან მიმართებით, ვერ განახორციელა შესაბამისი გამოძიებები.ამგვარად, თავის 2009 წლის 24 ნოემბერის მოსაზრებებში, გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტმა აღნიშნა „შეშფოთებით, რომ დღეისათვის რუსეთის ხელისუფლებას არ ჩაუტარებია რუსეთის ძალების და შეიარაღებული ჯგუფების მიერ სამხრეთ ოსეთში ადამიანის უფლებათა სერიოზული დარღვევის რაიმე დამოუკიდებელი და ამომწურავი შეფასება და რომ დაზარალებულ პირებს კომპენსაციები არ მიუღიათ.“

334. თავის 2016 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილებაში, სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს I წინასასამართლო პალატამ აღნიშნა შემდეგი სამხრეთ ოსეთიდან და „ბუფერული ზონიდან" ეთნიკური ქართველების იძულებითი გაძევების კამპანიასთან დაკავშირებით:„რუსეთის ფედერაციის საგამოძიებო კომიტეტმა 2010 და 2014 წლებს შორის პერიოდში მის მიერ ჩატარებული გამოძიების პროცესში განიხილა ქართველი დაზარალებული პირების მიერ რუსი სამხედრო მოსამსახურეების მიმართ წაყენებული 575 ბრალდება. ეს ბრალდებები ეხებოდა მკვლელობას ან მკვლელობის მცდელობას, ქონების განადგურებას და ძარცვას.პროკურორის სახელზე გაგზავნილ, 2012 წლის 18 ივნისით დათარიღებულ წერილში, რუსეთის ხელისუფლებამ დაასკვნა, რომ „გამოძიებამ დაადგინა, რომ შეიარაღებული ძალების სარდლობამ ... მიიღო ამომწურავი ზომები საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე რუსეთს სამხედრო კონტინგენტის ყოფნის მთელი პერიოდის განმავლობაში მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ ძარცვის, ძალადობის, ძალის განურჩევლად გამოყენების აღსაკვეთად [და რომ] გამოძიებამ ვერ დაადასტურა რუსი სამხედროების მონაწილეობა საქართველოსა და სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე დანაშაულების ჩადენაში”.ყველა ინფორმაციის გათვალისწინებით, პროკურორი ასკვნის, რომ „შეტყობინებული მრავალი გადამოწმების მცდელობის მიუხედავად, რუსეთში არ გადადგმულა არანაირი კონკრეტული და თანმიმდევრული ნაბიჯები ამ საჩივარში იდენტიფიცირებულ პოტენციურ შემთხვევასთან (შემთხვევებთან) დაკავშირებულ სავარაუდო დანაშაულებებში ჩართული პირების სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის დასადგენად“.წინასასამართლო პალატამ მიიჩნია „გაუმართლებელად ამ საკითხის საბოლოო გადაწყვეტის მცდელობა წინამდებარე განჩინებაში, იმის გათვალისწინებით, რომ არსებობს სხვა პოტენციური საქმეები, რომლებიც დასაშვებად შეიძლება იყოს მიჩნეული.მოცემული ეროვნული სამართალწარმოება მოიცავს მხოლოდ სიტუაციიდან გამომდინარე პოტენციური საქმეების ნაწილს ანუ რუსეთის ძალების წარმომადგენლების შესაძლო მონაწილეობას სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ სხვაგვარად განხორციელებულ იძულებითი გადაადგილების კამპანიაში.“

335. მოცემულ შემთხვევაში, მოპასუხე მთავრობამ აღიარა, რომ მხოლოდ ერთი რუსი სამხედრო გაასამართლეს იმ მოვლენებთან დაკავშირებით, რომლებიც მოხდა 2008 წელს საქართველოში შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ან უშუალოდ მის შემდეგ (იხილეთ პუნქტი 317 ზემოთ).

336. შესაბამისად, საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე სავარაუდოდ ჩადენილი დანაშაულების სიმძიმისა და ოკუპაციის პერიოდში გამოვლენილი დარღვევების მასშტაბისა და ხასიათის გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ რუსეთის ხელისუფლების მიერ ჩატარებული გამოძიებები არ იყო არც ოპერატიული, არც ეფექტური და არც დამოუკიდებელი და შესაბამისად, ვერ დააკმაყოფილა კონვენციის მე-2 მუხლის მოთხოვნები.

337. თუმცა, დაირღვა კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ასპექტი.

XI. სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები

338. მომჩივანმამთავრობამ, კონვენციის მე-13 მუხლის შესაბამისად, ასევე გაასაჩივრა სამართლებრივი დაცვის ქვედითი საშუალებების ნაკლებობა კონვენციის მე-3, მე-5 და მე-8 მუხლებით, ოქმი N 1-ის 1-ლი და მე-2 მუხლებით და ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლით გათვალისწინებულ მის საჩივრებთან მიმართებით.

339. მე-13 მუხლში ნათქვამია:

„ყველას, ვისაც ამ კონვენციით გაცხადებული უფლება ან თავისუფლება დაერღვა, უნდა ჰქონდეს სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალება ეროვნული ხელისუფლების წინაშე, თუნდაც ეს დარღვევა ჩაიდინოს პირმა, რომელიც სამსახურებრივ უფლებამოსილებას ახორციელებდა.“

340. ზემოაღნიშნული დასკვნების გათვალისწინებით (იხილეთ პუნქტები 220, 250, 254, 279, 299 და 314 ზემოთ), სასამართლოს შეხედულებით, არ არსებობს მომჩივანი მთავრობის საჩივრის ცალკე შესწავლის საჭიროება მე-13 მუხლის მიხედვით, კონვენციისმე-3, მე-5 და მე-8 მუხლებთან და ოქმი N 1-ის 1-ელ და მე-2 მუხლებთან და ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლთან ერთად.

XII. კონვენციის 38-ე მუხლის გამოყენება

341. საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I)“ (ზემოთ ციტირებული, § 99), სასამართლომ აღნიშნა, რომ ის შემდეგი ზოგადი პრინციპები, რომლებიც მან დაადგინა კონკრეტულად ცალკე საჩივრებთან დაკავშირებით, ასევე გამოყენებულ უნდა იქნეს სახელმწიფოთაშორისი განაცხადების მიმართ:

„...კონვენციის 34-ე მუხლის მიხედვით დაწყებული ინდივიდუალური პეტიციის სისტემის ეფექტური მუშაობისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფოებმა უზრუნველყონ ყველა საჭირო საშუალება, რათა შესაძლებელი გახდეს საჩივრების სათანადო და ეფექტიანი განხილვა.ეს ვალდებულება ხელშემკვრელი სახელმწიფოებისგან მოითხოვს სასამართლოს ყველა საჭირო საშუალებით უზრუნველყოფას, იმის მიუხედავად, ის ფაქტების დადგენის გამოძიებას ახორციელებს, თუ ასრულებს თავის ზოგად მოვალეობებს საჩივრების შესწავლასთან დაკავშირებით.მთავრობის მხრიდან ისეთი ინფორმაციის წარმოუდგენლობამ, რომელსაც ის ფლობს, დამაკმაყოფილებელი განმარტების გარეშე, შეიძლება გამოიწვიოს არა მხოლოდ დასკვნების გაკეთება მომჩივანის მტკიცებების კარგისაფუძვლიანობის შესახებ, არამედ ის ასევე შეიძლება უარყოფითად აისახოს მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ კონვენციის 38-ე მუხლით გათვალისწინებული მისი ვალდებულებების შესრულების ხარისხზე (იხილეთ საქმე „თაჰსინ აჯარი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Tahsin Acar v. Turkey) [GC], N 26307/95, §§ 253-54, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004‑III; საქმე „თიმურთაშითურქეთის წინააღმდეგ“ (Timurtaş v. Turkey), N 23531/94, §§ 66 და 70, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2000‑VI; და საქმე „თანრიქულუ თურქეთის წინააღმდეგ“ (Tanrıkulu v. Turkey) [GC], N 23763/94, § 70, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 1999‑IV).

(იხილეთ საქმე „იანოვიეჩი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Janowiec and Others v. Russia) [GC], NN55508/07 და 29520/09, § 202, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2013).”

342. მოცემულ საქმეში, სასამართლომ მხარეებს სთხოვა თავისი სამხედრო „საბრძოლო ანგარიშების" წარმოდგენა2008 წელს საქართველოში შეიარაღებულ კონფლიქტთან დაკავშირებით, რათა პასუხი გასცემოდა მხარეებისთვის დასმულ შეკითხვებს სავარაუდო დაბომბვების საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალთან თავსებადობის შესახებ (იხილეთ პუნქტი 68 ზემოთ).სასამართლომ მომჩივან მთავრობას ასევე სთხოვა მის მიერ ლონდონში ინგლისის კომერციული სასამართლოსთვის წარდგენილი მოსაზრებების წარმოდგენა, რათა ჰქონოდა ინფორმაცია ქართული მხარის იმ შესაძლო თავდასხმების შესახებ, რომლებიც განხორციელდა შეცდომით ზოგიერთ ქართულ სოფელზე (იხილეთ პუნქტი 71 ზემოთ).

ამიტომ, ეს დოკუმენტები ძალიან მნიშვნელოვანია, რათა სასამართლოს მიეცეს საქმის ფაქტობრივი გარემოებების დადგენის შესაძლებლობა.

343. 2016 წლის 19 თებერვლის წერილით მომჩივანმა მთავრობამ წარადგინა თავისი „საბრძოლო ანგარიშებიდან“ ნაწყვეტების რედაქტირებული ვერსია.2017 წლის 2017, მან ინგლისის კომერციულ სასამართლოში ასევე წარადგინა თავისი მოსაზრებების რედაქტირებული ვერსია (კონფიდენციალური ნაწყვეტების გარეშე) და სასამართლოს წინაშე იშუამდგომლა მათი კონფიდენციალურობის დაცვა სასამართლორეგლამენტის 33-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

344. მოცემული დოკუმენტების შესწავლის შემდეგ, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივანმა მთავრობამ შეასრულა მათი ვალდებულება თანამშრომლობასთან დაკავშირებით კონვენციის 38-ე მუხლის მიხედვით.

345. მოპასუხე მთავრობამ, თავის მხრივ, უარი თქვა „საბრძოლო ანგარიშების" წარდგენაზე იმ მოტივით, რომ მოცემული დოკუმენტები წარმოადგენდა „სახელმწიფო საიდუმლოებას", მიუხედავად სასამართლოს მიერ შეთავაზებული პრაქტიკული ზომებისა არაკონფიდენციალური ნაწყვეტების წარდგენასთან დაკავშირებით.მათ სასამართლოს არც თავისი საკუთარი პრაქტიკული წინადადება წარუდგინეს, რომელიც მათ საშუალებას მისცემდა შეესრულებინათ თავისი თანამშრომლობის ვალდებულება და ამასთან, შეენარჩუნებინათ გარკვეული ინფორმაციის კონფიდენციალური ხასიათი.

346. ამიტომ, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მოპასუხე მთავრობამ არ შეასრულა თავისი ვალდებულება სასამართლოსთვის ყველა აუცილებელი საშუალების მიწოდებასთან დაკავშირებით მისი იმ ამოცანისთვის, რომელიც უკავშირდება საქმის ფაქტობრივი გარემოებების დადგენას, როგორც ამას მოითხოვს კონვენციის 38-ე მუხლი.

XIII. კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება

347. კონვენციის 41-ე მუხლში ნათქვამია შემდეგი:

„თუ სასამართლო დაადგეს, რომ დაირღვა კონვენცია და მისი ოქმები, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდასახელმწიფოებრივი სამართალი დარღევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“

348. მომჩივანი მთავრობა ცდილობდა მოეპოვებინა „სამართლიანი დაკმაყოფილება ამ დარღვევებისთვის, მათ შორის ... კომპენსაცია დაზარალებულებისთვის” (იხილეთ პუნქტი 48 ზემოთ).

349. სასამართლო მიიჩნევს, რომ კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენების საკითხი არ არის მზად იმისათვის, რომ მასთან დაკავშირებით რაიმე გადაწყვეტილება იქნეს მიღებული.

350. ამასთან დაკავშირებით, იგი იმეორებს, რომ „კონვენციის 41-ე მუხლი, როგორც ასეთი, ვრცელდება სახელმწიფოთაშორის საქმეებზე” (იხილეთ საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“(Cyprus v. Turkey)) (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], N 2525781/94, § 43, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014 ), და იგი ეხება იმ სამ კრიტერიუმს, რომლებიც მან ჩამოაყალიბა იმის დასადგენად, რამდენად გამართლებული იყო სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭება სახელმწიფოთაშორის საქმეში:”(i) მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილი საჩივრის სახეობა, რომელიც უნდა შეხებოდა მისი მოქალაქეების (ან სხვა დაზარალებული პირების) ძირითადი უფლებების დარღვევას; (ii) შესაძლებელი იყო თუ არა დაზარალებული პირების იდენტიფიკაცია; და (iii) საქმისწარმოების აღძვრის მთავარი მიზანი”(იხილეთ საქმესაქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], N 1313255/07, § 20, 29 იანვარი, 2019).

351. იმავე გადაწყვეტილებაში, სასამართლომ კიდევ ერთხელ გაიმეორა ხელშემკვრელი სახელმწიფოების თანამშრომლობის მოვალეობა, რომელიც შემდეგნაირად არის აღწერილი:

„60. თანამშრომლობის ეს მოვალეობა, რომელიც ასევე გამოიყენება სახელმწიფოთაშორის საქმეებში (იხილეთ საქმე საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I), ზემოთ ციტირებული, §§ 99-110) განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მართლმსაჯულების სათანადო განხორციელებისათვის იმ შემთხვევაში, როდესაც სასამართლო ანიჭებს სამართლიან დაკმაყოფილებას კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით, ამ სახის საქმეებში.ეს ეხება ორივე ხელშემკვრელ მხარეს: მომჩივან მთავრობას, რომელმაც სასამართლოს რეგლამენტის მე-60 წესის შესაბამისად უნდა დაასაბუთოს თავისი პრეტენზიები და ასევე მოპასუხე მთავრობას, რომელთან დაკავშირებითაც მთავარ გადაწყვეტილებაში აღმოჩენილია იმ ადმინისტრაციული პრაქტიკის არსებობა, რომელიც არღვევს კონვენციას.“

ამ მიზეზების გამო, სასამართლო

ადგენს, თერთმეტი ხმით ექვსის წინააღმდეგ, რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) მომხდარი მოვლენები არ მოექცა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის და საჩივრის ამ ნაწილს აცხადებსდაუშვებლად;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლისშეწყვეტის შესახებ შეთანხმების თარიღიდან) მომხდარი მოვლენები მოექცა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისთვის და არ აკმაყოფილებსწინასწარ პრეტენზიას, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-2, მე-3 და მე-8 მუხლებსა და ოქმი N 1-ის 1-ელ მუხლს მშვიდობიანი მოსახლეობის დახოცვასა და სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და „ბუფერულ ზონაში“ სახლების გადაწვასა და ძარცვასთან დაკავშირებითდა არ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას გასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუ‑წურაობის შესახებ, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ერთხმად ადგენს, რომ სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ცხინვალში 2008 წლის 10 და 27 აგვისტოს შორის პერიოდში „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს"სარდაფის სართულზე დაკავებული ქართველი მშვიდობიანი მოქალაქეები მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისთვის და არ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ერთხმად ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს დაახლოებით 160 ქართველი სამოქალაქო პირის დაკავების პირობებთან და იმ დამამცირებელ მოქმედებებთან მიმართებით, რომლებსაც ისინი დაექვემდებარნენ, რამაც მათ მოუტანა უდაო ტანჯვა და ისინი უნდა ჩაითვალოს არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობად და არ აკმაყოფილებსწინასწარ პრეტენზიას გასაჩივრების შიდასამართლებრივი საშუალებების ამო‑უწურაობის შესახებ, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ერთხმად ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-5 მუხლს 2008 წლის აგვისტოში ქართველი სამოქალაქო პირების თვითნებურ დაკავებასთან დაკავშირებით და არ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას ეროვნული სამართლებრივი დაცვის საშუალებების ამოუწურაობის შესახებ, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ერთხმად ადგენს, რომ ქართველი სამხედრო ტყვეები, რომლებიც დაკავებულნი იყვნენ ცხინვალში 2008 წლის 8 და 17 აგვისტოს შორის პერიოდში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ, მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაშიკონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისთვის, დაარ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს, წამების აქტებთან დაკავშირებით, რომლის მსხვერპლნიც იყვნენ ქართველი სამხედრო ტყვეები და არ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას ეროვნული სამართლებრივი დაცვის საშუალებების ამოუწურაობის შესახებ, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ საქართველოს მოქალაქეები, რომლებსაც ხელი შეუშალეს სამხრეთ ოსეთში ან აფხაზეთში დაბრუნებაში,მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში დაარ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლის საწინააღმდეგოდ საქართველოს მოქალაქების საკუთარ სახლებში დაბრუნების შეუძლებლობასთან დაკავშირებით და არ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ერთხმად ადგენს, რომ ოქმი N 1-ის მე-2 მუხლი არ დარღვეულა;

ერთხმად ადგენს, რომ რუსეთის ფედერაციას ჰქონდა პროცედურული ვალდებულება კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით, ჩატარებინა სათანადო და ეფექტური გამოძება არა მხოლოდ იმ მოვლენების, რომლებიც მოხდა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების თარიღიდან), არამედ ასევე იმ მოვლენებისა, რომლებიც მოხდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) და არ აკმაყოფილებს წინასწარ პრეტენზიას, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ აღძრა ამასთან დაკავშირებით;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ დაირღვა კონვენციის მე-2 მუხლი მის პროცედურულ ასპექტთან მიმართებით;

ერთხმად ადგენს, რომ არ არსებობს მომჩივანი მთავრობის საჩივრის ცალკე განხილვის საჭიროება მე-13 მუხლის მიხედვით კონვენციის მე-3, მე-5 და მე-9 მუხლებთან და ოქმი N 1-ის 1-ელ და მე-2 მუხლებთან და ოქმი N 4-ის მე-2 მუხლთან ერთად;

ადგენს, თექვსმეტი ხმით ერთის წინააღმდეგ, რომ მოპასუხე მთავრობამ არ შეასრულა კონვენციის 38-ე მუხლით გათვალისწინებული თავისი ვალდებულებები;

ადგენს, ერთხმად, რომ კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება არ არის საკმარისიგადაწყვეტილების მისაღებად;

შესაბამისად,იტოვებსაღნიშნულ საკითხს დაკავშირებით მთლიანობაში;

სთავაზობს მომჩივან მთავრობას და მოპასუხე მთავრობას ამ გადაწყვეტილების შეტყობინების თარიღიდან თორმეტი თვის ვადაში წერილობით წარმოადგინონ თავისი მოსაზრებები საკითხთან დაკავშირებით და კერძოდ, სასამართლოს აცნობონ იმ ნებისმიერი შეთანხმების შესახებ, რომელიც შეიძლება მათ მიაღწიონ;

იტოვებს შემდგომ პროცედურას და სასამართლოს თავმჯდომარეს გადასცემს უფლებამოსილებას, საჭიროების შემთხვევაში, იგივეს განსახორციელებლად.

შესრულებულია ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე და წარმოდგენილია საჯარო მოსმენაზე ადამიანის უფლებათა სასამართლოს შენობაში, სტრასბურგში, 2021 წლის 21 იანვარს.

იოჰან კალევერტი                                                          რობერტ სპანო

განმწესრიგებლის მოადგილე                                      თავმჯდომარე

კონვენციის 45-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და სასამართლო რეგლამენტის 74-ე წესის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, ამ გადაწყვეტილებას თან ერთვის შემდეგი განსაკუთრებული აზრები:

(a) მოსამართლე კელერის თანმხვედრი აზრი;

(b) მოსამართლე სერგიდესის ნაწილობრივ თანმხვედრი აზრი;

(c) მოსამართლე ლემენსის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი;

(d) მოსამართლე გროზევის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი;

(e) მოსამართლეების იუდკივსკას, პინტო დე ალბუკერკესა და ჭანტურიას ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი;

(f) მოსამართლეების იუდკივსკის, ვოიტიცეკისა და ჭანტურიას ერთობლივი ნაწილობრივი განსხვავებული აზრი;

(g) მოსამართლე პინტო დე ალბუკერკის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი;

(h) მოსამართლე დედოვის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი;

(i) მოსამართლე ჭანტურიას ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი.

R.S.O.
J.C.

მოსამართლე კელერის თანმხვედრი აზრი

I. შესავალი

1. 1945 წლის ზაფხულის დასაწყისში ჩვენი მშობლების თაობის წარმომადგენლები შეიკრიბნენ სან – ფრანცისკოში და გაეროს ქარტიის პრეამბულის სიტყვებით რომ ვთქვათ, შეეცადნენ „გადაერჩინათ მომდევნო თაობები ომის უბედურებისაგან, რომლებაც ჩვენს სიცოცხლეში ორჯერ მოუტანა ენით უთქმელი მწუხარება კაცობრიობას „.

2. მათი ძალისხმევის ნაწილი დაეთმო „ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების, ადამიანის ღირსებისა და ფასეულობის, ქალთა და მამაკაცთა თანასწორი უფლებებისადმი რწმენის დადასტურებას”.ამ მიზნით, მათ ჩამოაყალიბეს ქარტიის [43]ადამიანის უფლებათა დებულებები და მოგვიანებით შეუდგნენ ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ბილის წერას.[44]ამ პროექტთან დაკავშირებით შეფერხების გამო, ევროპაში ყურადღება გადაიტანეს კონვენციის შემუშავებაზე და მისი აღსრულების მექანიზმზე.[45]

3. სამოცდათხუთმეტი წლის შემდეგ, წინამდებარე გადაწყვეტილება, რომელიც არ არის უკანასკნელი მისიერთსულოვნებით ან თითქმის ერთსულოვნებით, რომლითაც დიდი პალატის ჩვიდმეტი მოსამართლის მიერმიღებულ იქნა თითოეული მისი განსხვავებული ასპექტი, გვიჩვენებს იმ მნიშვნელოვან წვლილს, რომლის შეტანაც კონვენციის სისტემას შეუძლია ქარტიაში დასახულიოცნების განხორციელებაში, რაც გამოიხატება იმაში, რომ სუფევდეს მშვიდობა მთელს ევროპაში.

4. ეს არის ის წვლილი, რომელსაც, ჩვენი გაგებით, უნდა ჰქონდეს საზღვრები.სასამართლოს მისაზრება გაიყო, თუმცა არათანაბრად, იმ საკითხთან დაკავშირებით, მოპასუხე სახელმწიფო ახორციელებდა თუ არა იურისდიქციას მისი ძალების მიერ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე მოკლულ პირთა მიმართ და ამრიგად, სასამართლოს შეუძლია თუ არა განიხილოს ამ პირთა დაღუპვის გარემოებები იმის დასადგინად, დაირღვა თუ არა კონვენციის მე-2 მუხლი 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე.გადაწყვეტილებაში მოცემული მიზეზების გამო, იურისდიქციის ამგვარგანხორციელებას ადგილი არ ჰქონია.ჩემი აზრით, ზოგიერთი ჩემი კოლეგის საპირისპირო დასკვნა საბოლოოდ ემყარება სასამართლოს მეტისმეტად ექსპანსიურ ხედვას, როგორც ნაფიცი მსაჯულების წევრის ხედვას შეიარაღებული კონფლიქტის ტოტალიტარულობასთან დაკავშირებით.

5. „იურისდიქციის“ ცნებისადმი პრინციპული და ამასთან, რეალისტური მიდგომა კონვენციის 1-ელ მუხლში მხოლოდ ის ერთ-ერთი საშუალებაა, რომლითაც უნდა გაიმიჯნოს სასამართლოს როლი შეიარაღებულ კონფლიქტთან დაკავშირებულ საქმეებში.კიდევ ერთი ასპექტი არის სასამართლოს ვალდებულება, მოახდინოს კონვენციის განმარტება ხელშეკრულებების შესახებ საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად (იხილეთ, მაგალითად, საქმე „გოლდერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Golder v. the United Kingdom), 21 თებერვალი, 1975, § 29, სერია A N 18).როგორც ხელშეკრულებებისსამართლის შესახებ ვენის კონვენციის 31-დან 33-ე მუხლებამდე არის კოდიფიცირებული, ეს ჩვეულებითი სამართლისნორმები სასამართლოს მიუთითებენ, მათ შორის, გაითვალისწინოს მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების პრაქტიკა და მათი სხვა საერთაშორისო სამართლებრივი ვალდებულებები (მაგალითად, შეადარეთ "ნიკარაგუასა და კოლუმბიას შორის კონტინენტური შელფის დელიმიტაციის საკითხი ნიკარაგუას სანაპიროდან 200 საზღვაო მილის მიღმა (საქმე "ნიკარაგუა კოლუმბიის წინააღმდეგ"), წინასწარი პრეტენზიები, გადაწყვეტილება, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 2016, გვ. 116, § 33).ამ მოსაზრების მიზანია იმის ახსნა, თუ რატომ უნდა ყოფილიყო სასამართლო ვალდებული, განეხილა რუსეთის ძალების მიერ გამოწვეული გარდაცვალების ფაქტებიქარტიის და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის და არა- მე-2 მუხლის პირობების მიხედვით, იმ შემთხვევაში, თუ ის დაასკვნიდა, რომ მოპასუხე სახელმწიფომ იურისდიქცია განახორციელა საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე.

6. როგორც ქვემოთ არის მოცემული, მოქმედების ასეთი კურსის მიმართ შეიძლება არ ყოფილიყო პრეტენზია იმ მიზეზით, რომკონვენციის მე-19 მუხლი სასამართლოს აკისრებს მხოლოდ „მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების მიერ აღებული ვალდებულებების შესრულების უზრუნველყოფას კონვენციაში და მის ოქმებში”.ეს იქნებოდა კონვენციის საერთო ეთოსის დაცვა, რომლის პრეამბულა განსაზღვრავს ადამიანის უფლებათა „საერთო გაგებას და დაცვას”, რომელსაც სასამართლო უზრუნველყოფს, როგორც „მსოფლიოში მშვიდობის ... საფუძველს”.ევროსაბჭოს დებულების პრეამბულაში ანალოგიურად ხაზგასმულია, რომ „მშვიდობისკენ სწრაფვა .... ძალიან მნიშვნელოვანია”.ამ განცხადებებს, რომელთა მნიშვნელობა ასახულია ვენის კონვენციის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტში, შეიძლება დაემატოს კლოდ პილოს, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის იურიდიული განყოფილების ყოფილი ხელმძღვანელის მოსაზრება, [46]როგორც ილუსტრაცია „ჟენევის 1949 წლის კონვენციების წამყვანი შემმუშავებლების“ ხედვისა იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორია ურთიერთდამოკიდებულება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალთალსა ადამიანის უფლებებს შორის.[47]მან აღნიშნა, რომ „აშკარა საერთო ასპექტები” არსებობდა უნივერსალურ დეკლარაციასა და ჟენევის კონვენციებს შორის, [48]რომელთა პროექტების „თანაშემქნელი იყო ის დიპლომატიური კონფერენციისთვის”.[49]

7. ომის შემდგომი მსოფლიოს მისწრაფებები არ უნდა იქნეს ცინიკურად უარყოფილი ან წამოჭრილი უბრალოდ იმისთვის, რომ საერთაშორისო იურისტებს შევახსენოთ უფრო იმედისმომცემ ერასთან დაკავშირებით.მე ამაზე სერიოზულად ვფიქრობ, როდესაც მივდივარ კონვენციის მე-15 მუხლამდე, რომელიც დღეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.რადგან ბევრი უმარლესი ხელშემკვრელი მხარე მიმართავს გადახვევის ხერხს ამჟამინდელი პანდემიის ფონზე,[50] მე მსურს ნათლად განვმარტო შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩოს ჩემეული ხედვა მთელი მისი სირთულით.

II.ზოგადი მოსაზრება

8. დასაწყისში, უნდა გამოითქვას ზოგადი მოსაზრება.

9. მე და ჩემს კოლეგებს გვქონდა პატივი, რომ მონაწილეობა მიგვეღო მეოთხე სახელმწიფოთაშორის საქმესთან დაკავშირებულ სხდომაზე, რომელზეც არსებითად უნდა მიღებულიყო გადაწყვეტილება სასამართლოს მიერ (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Ireland v. the United Kingdom), 18 იანვარი, 1978, სერია A N 25; საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey) [GC], N 25781/94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑IV; დასაქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) [GC], N13255/07, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014 (ამონარიდები)).ამ გამოცდილების საფუძველზე, მე ვალდებული ვარ ხაზგასმით აღვნიშნო, რომ კონვენციის შესაბამისად სასამართლოსთვის მინდობილი სასამართლო ფუნქცია ვერ შესრულდებაზუსტად იგივე წესით, როგორც სახელმწიფოთაშორის საქმეებში (33-ე მუხლის მიხედვით), როგორც ცალკეული საჩივრებითაღძრულ საქმეებში (34-ე მუხლის მიხედვით).კონვენციის 29-ე მუხლის ორი პუნქტი მიუთითებს იმაზე, რომ მისი შემქმნელებისთვის ცნობილი იყო ეს: მათ კონკრეტულად გაითვალისწინესსაქმისდამუშავების ცალკეული რეჟიმები,სახელმწიფოთაშორისი საჩივრების მისაღებობასთან ერთად, რომელთა შესახებგადაწყვეტილება მიიღება არსებითად, პალატის მიერ, იმ წესის საწინააღმდეგოდ, რომელიც გამოიყენება ბევრი ინდივიდუალური საჩივრის დამუშავებისას (იხილეთ ოქმი N 14-ის განმარტებითი ანგარიშის პუნქტები 73-74).[51]

10. სასამართლო ფუნქციის ინდივიდუალურ ხასიათს 33-ე მუხლის თანახმად, სავარაუდოდ, მრავალი შედეგი აქვს.

11. მაგალითად- კოლეგიაში, რომელმაც მოცემულ საქმეში მოისმინა ზეპირი ჩვენებები, ჩემმა ჩართულობამ დამარწმუნა, რომ სასამართლოს ფაქტების დადგენის ჩვეული მეთოდოლოგია თავისი მოქნილობითა და ქმედებებისგან თავის შეკავებით, შეუფერებელია იმ სახელმწიფოთაშორისი საქმეებისთვის, რომლებშიც არც ერთი მხარე არ განიცდის ინდივიდუალური მომჩივნების წინაშე მდგარ, მტკიცებულებების შეგროვების პროცესში არსებულ სირთულეებს (იხილეთ გადაწყვეტილების 59-ე პუნქტი, ციტირება საქმიდან„საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I), ზემოთ ციტირებული, §§ 93-95 და138, რომელშიც მოშველიებული იქნა სასამართლოს მსჯელობა საქმეებში ფიზიკურ პირებსა და სახელმწიფოებს შორის, ამ განსხვავებულ კონტექსტში იმ მტკიცებულების სტანდარტის გამოყენებით, რომელიც ნახსენებია საქმეში„ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ )Ireland v. the United Kingdom), ზემოთ ციტირებული, § 161).

12. კიდევ ერთი მაგალითი: სასამართლო უზრუნველყოფის ზომების შეუსრულებლობამ შეიძლება მოითხოვოს განსხვავებული სასამართლო რეაგირება იმ საქმეებში, რომლებიც წარმოიშობა ინდივიდუალური საჩივრებიდან და უმაღლეს ხელშემკვრელ მხარეებს შორის საჩივრებიდან.პირველ შემთხვევაში, „ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ სასამართლო უზრუნველყოფის ზომების შეუსრულებლობა უნდა ჩაითვალოს სასამართლოსთვის ხელის შეშლად მომჩივნის საჩივრის ეფექტურად განხილვაში და მისი უფლების ეფექტიანად განხორციელებაში დაბრკოლებად და შესაბამისად, 34-ე მუხლის დარღვევად“ (იხილეთსაქმე „მამატკულოვი და ასკაროვი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Mamatkulov and Askarov v. Turkey) [GC], NN46827/99 და 46951/99, § 128, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005‑I).საწინააღმდეგოდ ამისა, სახელმწიფოთაშორის საქმეში შეიძლება ითქვას, რომ რადგან 33-ე მუხლი არ შეიცავს რაიმე ვალდებულებას, რომელიც 34-ე მუხლის მეორე წინადადებაში შემავალი ვალდებულების ანალოგიურია, ასეთი ქცევა სასამართლომ არ უნდა ჩათვალოს კონვენციის დარღვევად. წინამდებარე გადაწყვეტილებაში მოცემული უმნიშვნელო აცდენასასამართლო უზრუნველყოფის ზომებთან დაკავშირებით, რომლებიც მითითებულია თავმჯდომარის მიერ, შეიძლება აღქმული იქნეს, როგორც მდუმარე თანხმობა ამ შეთავაზებზე (თუმცა, შეიძლება მცდარად).[52]

13. ერთი მხრივ, განსხვავებული მიდგომები სახელმწიფოთაშორისი საქმეების მიმართ,ხოლომეორე მხრივ, ფიზიკური პირების მიერ სახელმწიფოების წინააღმდეგ წარმოებული სასამართლო დავა, სრულიად შესაფერისია. ასეთი დიფერენციაცია თავსებადია „იმ ტრადიციასთან, რომელიც წინ უსწრებს სტრასბურგის სასამართლოს და თავად კონვენციას".[53]უფრო მეტიც, საჭიროა ცვლილებების შეტანა მხარეთა თანასწორობის უზრუნველსაყოფად, რასთან დაკავშირებითაც ყველა საერთაშორისო სასამართლო დაწესებულებას ვალდებულება აქვს აღებული (შედარებისთვის: შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის ადმინისტრაციული ტრიბუნალის გადაწყვეტილება N 2867 და საჩივარი, რომელიც შეტანილია სოფლის მეურნეობის განვითარების საერთაშორისო ფონდის წინააღმდეგ, საკონსულტაციო დასკვნა, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 2012, გვ. 27-30, §§ 39-47).

III. სიცოცხლის უფლება და საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი

A. კონვენციის ტექსტი

14. საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე რუსეთის ძალების მიერ მოკლული პირების სიცოცხლის უფლებასთან დაკავშირებით, სასარგებლოა კონვენციის ტექსტში განსაზღვრული ჩარჩოს ჩამოყალიბება.

15. მე-2 მუხლში ნათქვამია:

„1. ყოველი ადამიანის სიცოცხლის უფლება კანონით არის დაცული.არ შეიძლება სიცოცხლის განზრახ ხელყოფა, თუ არა სიკვდილის სასჯელის აღსრულების შედეგად, რომელიც სასამართლოს განაჩენით შეეფარდა მოცემულ პირს ისეთი დანაშაულის ჩადენისათვის, რომლისთვისაც კანონი ითვალისწინებს ამ სასჯელს.

2. სიცოცხლის ხელყოფა არ განიხილება ამ მუხლის დარღვევად, თუ ის შედეგად მოჰყვა ძალის გამოყენებას, რომელიც აბსოლუტურ აუცილებლობას წარმოადგენდა:

(a) ნებისმიერი პირის დასაცავად არამართლზომიერი ძალადობისაგან;

(b) კანონიერი დაკავებისათვის, ან/და კანონიერად დაპატიმრებული პირის გაქცევის აღსაკვეთად;

(c) კანონიერ ღონისძიებათა განხორციელებისათვის აჯანყების ან ამბოხების ჩასახშობად.“

ამიტომ, როგორც ჩანს, მაღალი ხელშემკვრელი მხარის მიერ სიცოცხლის წართმევა, პირველივე შეხედვით, არის კონვენციის დარღვევა, თუკი ის არ ხდება ერთ-ერთი იმ ოთხი საფუძვლით, რომელიც დადგენილია მე-2 მუხლის მეორე პუნქტით და პირველი პუნქტის მეორე წინადადებით.თუმცა, კონვენციის მე-15 მუხლში ასევე ნათქვამია:

„1. ომის ან ერის არსებობისათვის საშიში სხვა საგანგებო მდგომარეობის დროს, ნებისმიერ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შეუძლია გაატაროს ღონისძიებები კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებებიდან გადახვევის მიზნით მხოლოდ იმ ზომით, რამდენადაც ამას მკაცრად მოითხოვს მდგომარეობის სიმწვავე და იმ პირობით, რომ ეს ღონისძიებები არ ეწინააღმდეგება მის სხვა საერთაშორისო-სამართლებრივ ვალდებულებებს.

2. დაუშვებელია წინარე პუნქტის საფუძველზე კონვენციის მე-2 მუხლიდან გადახვევა, გარდა მართლზომიერი საომარი მოქმედებით გამოწვეული ადამიანთა დაღუპვის შემთხვევისა, აგრეთვე, გადახვევა მე-3, მე-4 (პუნქტი 1) და მე-7 მუხლებიდან.

3. ყოველი მაღალი ხელშემკვრელი მხარე, რომელიც იყე-ნებს გადახვევის უფლებას, ევროპის საბჭოს გენერალურ მდივანს აწვდის ამომწურავ ინფორმაციას გატარებული ღონისძიებებისა და მათი მიზეზების შესახებ. იგი აგრეთვე ატყობინებს ევროპის საბჭოს გენერალურ მდივანს ასეთ ღონისძიებათა შეწყვეტისა და კონვენციის დებულებათა სრულად ამოქმედების თარიღს.“

როგორც ჩანს, ეს დამატებით კვალიფიკაციას ჰმატებს.გამონაკლის შემთხვევებში, მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს უფლება აქვს ხელყოს ფიზიკური პირის სიცოცხლე- ის უფლება, რომლისგანაც გადახვევა სხვა შემთხვევაში არ შეიძლება- „ომის კანონიერი ქმედებებით“, თუ იგი მოქმედებს „საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული თავისი სხვა ვალდებულებების“ შესრულების ზოგადი მოთხოვნების შესაბამისად და გენერალური მდივნისთვის შეტყობინების საფუძველზე.[54]

16. მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქცია დადგენილი რომ ყოფილიყო, სასამართლოს დასკვნის საწინააღმდეგოდ, შეიძლება თქმულიყო, რომ მე-2 მუხლი დაირღვა თითოეული გარდაცვალების ფაქტით, კონვენციის ტექსტის „უბრალო მნიშვნელობით“[55].გენერალური მდივანი არ იყო ინფორმირებული რაიმე გადახვევის შესახებ (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ )Georgia v. Russia (II) (dec.), N 38263/08, § 73, 13 დეკემბერი, 2011).ხოლო საკმარისად ცხადია ის ფაქტი, რომ მე-2 მუხლში მოცემული საფუძვლები არ შეესაბამება იმ მოვლენებს, რომლებსაც სასამართლო განიხილავს.[56]

B. მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების პრაქტიკა

17. საერთაშორისო ხელშეკრულებების სამართლის თანახმად, „მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების მიერ თანმიმდევრული პრაქტიკა მათ მიერ კონვენციის რატიფიცირების შემდეგ [შეიძლება] ჩაითვალოს მათი შეთანხმების დამყარებად არა მხოლოდ განმარტებასთან, არამედ ასევე ტექსტში ცვლილების შეტანასთან დაკავშირებით“ (იხილეთ საქმე „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“(Hassan v. the United Kingdom) [GC], 29 29750/09, § 101, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014).

18. საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს განხორციელებული ექსტერიტორიული სამხედრო ოპერაციების სფეროში, ბოლო დრომდე უდავო იყო „[მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების პრაქტიკა ... არ გადაუხვიონ [კონვენციით] გათვალისწინებული თავისი ვალდებულებებიდან” (იქვე).როგორც მოსამართლე სპანომ, რომელსაც შეუერთდნენ მოსამართლეები ნიკოლაუ, ბიანკუ და კალაიჯიევა, ივარაუდა საქმეში „ჰასანი“ ნაწილობრივ განსხვავებული აზრის მე-5 პუნქტში და როგორც მოცემული საქმის ტრაგიკული ფაქტებიდან ჩანს, ამ პრაქტიკის შესაბამისობა ვრცელდება თავად მაღალ ხელშემკვრელ მხარეებს შორის შეიარაღებულ კონფლიქტებზე. მართალია, რომ ახლა სასამართლოში საჩივრის წარდგენის შემდეგ, სხვა მაღალმა ხელშემკვრელმა მხარემ შეატყობინა კონვენციიდან გადახვევის შესახებ სავარაუდო საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტთან დაკავშირებით.ნებისმიერ შემთხვევაში სასამართლომ უნდა გამოიყენოს კანონი იმ სახით, როგორც ის იყო 2008 წელს და არა იმ სახით, როგორითაც ის შეიძლება იყოს დღეს შემდგომი მოვლენების განვითარების შედეგად (შეადარეთ 1965 წელს მავრიკიისგან ჩაგოს არქიპელაგის გამოყოფის სამართლებრივი შედეგები, საკონსულტაციო მოსაზრება, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 2019, გვ. 130, § 140).

19. საქმეში „ჰასანი“ (ზემოთ ციტირებული, § 103), მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების პრაქტიკამ სასამართლო იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ მას შეეძლო გაეთვალისწინებინა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის კონტექსტი დადებულებები კონვენციის მე-5 მუხლის განმარტებისა და გამოყენების პროცესში, საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციაში, მე-15 მუხლით გათვალისწინებული ოფიციალური შეტყობინების გარეშეც კი.ჩემი მხრიდან, ამ პრაქტიკიდან გამომდინარე ის დასკვნა გამოვიტანე, რომ2008 წელს მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები უსიტყვოდ შეთანხმდნენ იმაზე, რომ მათ არ სჭირდებათ შეტყობინების გაკეთება 15-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მიხედვით კონვენციიდან გადახვევასთან დაკავშირებით იმ მოცულობით, რამდენითაც ეს აუცილებელია თავისი საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის ფარგლებში სამხედრო ოპერაციების ჩასატარებლად.

20. მაღალ ხელშემკვრელ მხარეებს შორის ეს უსიტყვო შეთანხმება არ ამართლებს სასამართლოს ავტორიტეტულ განცხადებას იმის შესახებ, რომ თითოეულ საქმეში საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მნიშვნელობა დამოკიდებულია იმაზე, რასაც „კონკრეტულად აღიარებს მოპასუხე” (იქვე, § 107).მართლაც, მაღალი ხელშემკვრელი მხარეებისთვის იმის მოწოდება, რომ გარკვეული ფორმით გააკეთონ აღიარება, წარმოადგენს იმის მოთხოვნას, რომ მათ post hoc შეატყობინონ გადახვევის შესახებ, რაც მათი შეთანხმების აზრს ეწინააღმდეგება.

C. „ომის სამართლიანი აქტები“ და „სხვა ვალდებულებები“

21. მათი პრაქტიკიდან არ არსებობს რაიმე მითითება იმაზე, რომ მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები შეთანხმდნენ 2008 წლისთვის გადაეხვიათ მე-15 მუხლის 1-ელი და მე-2 პუნქტების ტექსტიდან, სადაც ნათქვამია, რომ მათ უნდა დაიცვან თავისი „სხვა ვალდებულებები საერთაშორისო სამართლის მიხედვით“ და რომ სიცოცხლის ნებისმიერ ხელყოფა უნდა გამომდინარეობდეს მხოლოდ „ომის კანონიერი ქმედებებიდან“.

22. მე ვაღიარებ, რომ ეს დებულებები საკმაოდ ორაზროვანია.სასამართლომ ცოტა გააკეთა იმისათვის, რომ განემარტა „ომის კანონიერი ქმედება”, [57]თუმცა, აღვნიშნავ, რომ მოსამართლე პოპესკუმ, მისი თანმხვედრი მოსაზრების მე-2 პუნქტში,საქმეზე „შანდრუ და სხვები რუმინეთის წინააღმდეგ“ (Şandru and Others v. Romania)(N 22465/03, 2009 წლის 8 დეკემბერი) მოკლედ აღნიშნა, რომ სამხედრო მოქმედების კანონიერება უნდა განხილულიყო საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის კონტექსტში.რაც შეეხება „საერთაშორისო სამართლის მიხედვით სხვა ვალდებულებებთან" შესაბამისობის მოთხოვნას, მართებულად აღინიშნა, რომ „ამ საკითხზე პრეცედენტულ სამართალთან [sic]დაკავშირებით ყველაზე საინტერესო ფაქტი არის მისი არარსებობა".[58]

23. ამ გაურკვევლობის გამო შეიძლება გამოყენებული იქნეს კონვენციის მოსამზადებელი სამუშაო (იხილეთ ვენის კონვენციის 32-ე მუხლი).ამასთან დაკავშირებით, უნდა გავიხსენოთ, რომ მინისტრთა კომიტეტმა კონვენციის შემდგენლებს დაავალა, რომ „ყურადღება იმ პროგრესზე უნდა მიექციათ, რომელსაც მიაღწიეს ... გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უფლებამოსილმა ორგანოებმა” (იხილეთ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის „Travaux Préparatoires"-ის კრებულის გამოცემა, მარტინუს ნიიჰოფი, ტომი V, 1979, გვ. 176).ამ მიზეზით, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ბილის შემუშავების ისტორია კონვენციის მიღების თარიღისთვის მიღებულ უნდა იქნეს, როგორც მოსამზადებელი სამუშაოს შემადგენელი ნაწილი.[59]

1.ომის კანონიერი ქმედებები

24. საბედნიეროდ, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის საქმის მასალებში არის დოკუმენტი, რომელიც, როგორც ჩანს, განმარტავს ფრაზას „ომის კანონიერი ქმედებები".დოკუმენტი E/CN.4/SR.126, რომელიც არის ადამიანის უფლებათა კომისიის 1949 წლის 14 ივნისს ნიუ-იორკში საქსესის ტბაზე ჩატარებული 126-ე სხდომის შემაჯამებელი ანგარიში, მე-5 გვერდზე განმარტავს, რომ ვინმე ქ-ნმა ბოუიმ, დელეგატმა გაერთიანებული სამეფოდან, შესთავაზა სიტყვები „ომის კანონიერი ქმედებების შედეგად დამდგარი გარდაცვალების შემთხვევების გარდა“ ბოდიშის მომხდელი განცხადებით:

„თუმცა ადამიანის უფლებების შესახებ დოკუმენტში ომზე მითითება შეიძლება შეუსაბამო იყოს, ფაქტები უნდა დავინახოთ, და მის დელეგაციას სურდა ჰააგის კონვენციაში გამოყენებული ამ ფრაზის შეტანა მის წინადადებაში“.

ამ განცხადების და მისი იმაზე მითითების საფუძველზე, რაც ერთ დროს ცნობილი იყო „ჰააგის კანონის“ სახელწოდებით, შეიძლება გარკვეული დარწმუნებით ითქვას, რომ „ომის ქმედება“ არის „კანონიერი“ მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტის თვალსაზრისით, თუ ის შეესაბამება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს (შეადარეთ ბირთვული იარაღით მუქარის ან მისი გამოყენების კანონიერება, საკონსულტაციო მოსაზრება, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 1996, გვ. 256-60, §§ 74-87).

25. ამიტომ, თუ სასამართლო სხვაგვარად დაადგენდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე იურისდიქციის საკითხთან დაკავშირებით, მისი მოვალეობა იქნებოდა მოპასუხე სახელმწიფოს საქციელის შეფასება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ჭრილში, მე-2 მუხლის მიხედვით მომჩივანი მთავრობის საჩივრის გადასაწყვეტად.დაბრკოლება არ იქნებოდა, რომ მე-19 მუხლი მიუთითებდეს მხოლოდ „კონვენციასა და მის ოქმებზე“, განსხვავებით მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების საერთაშორისო სამართლებრივი ვალდებულებების მთელი კომპლექსისგან, იმ ვალდებულებების ჩათვლით, რომლებიც გამომდინარეობენ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლიდან.[60]სასამართლოს იურისდიქცია ექნებოდა, რადგან მის წინაშე არსებული საქმე იქნებოდა დავაზე კონვენციის გამოყენების შესახებ; მისთვის იურისდიქციის ჩამორთმევა შეუძლებელი იქნებოდა უბრალოდ იმის გამო, რომ ის თავად კონვენციით იქნებოდა იძულებული გაეთვალისწინებინა ის მოსაზრებები, რომლებიც სცილდება ამ ხელშეკრულების ფარგლებს, მაგალითად, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი (შეადარეთ საჩივარი, დაკავშირებული სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის (ICAO) საბჭოსთან საერთაშორისო სამოქალაქო ავიაციის შესახებ კონვენციის 84-ე მუხლით (საქმე „ბაჰრეინი, ეგვიპტე, საუდის არაბეთი და არაბთა გაერთიანებული საემიროები კატარის წინააღმდეგ“(Bahrain, Egypt, Saudi Arabia and United Arab Emirates v. Qatar), გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს 2020 წლის 14 ივლისის გადაწყვეტილება,§ 49, დასაჩივარი, დაკავშირებული სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის (ICAO) საბჭოსთან , საერთაშორისო საჰაერო მომსახურებების 1944 წლის სატრანზიტო შეთანხმების მე-2 ნაწილის მე-2 მუხლის მიხედვით (საქმე „ბაჰრეინი, ეგვიპტე, საუდის არაბეთი და არაბთა გაერთიანებული საემიროები კატარის წინააღმდეგ“(Bahrain, Egypt and United Arab Emirates v. Qatar), გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს 2020 წლის 14 ივლისის გადაწყვეტილება § 49, ორივე ციტირებული წყაროებიდან: საჩივარი, დაკავშირებული სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის (ICAO) საბჭოსთან (საქმე „ინდოეთი პაკისტანის წინააღმდეგ“ (India v. Pakistan), გადაწყვეტილება, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 1972, გვ. 61, § 27).

2.სხვა ვალდებულებები

26. მე-15 მუხლი მოითხოვდა მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ მისი „საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული სხვა ვალდებულებების“ შესრულების მსგავს შეფასებას.“სამწუხაროდ, მოსამზადებელი სამუშაო „არ იძლევა მეთოდურ რეკომენდაციას [ამ] ტერმინების ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებით“.[61]გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის კიდევ ერთი დოკუმენტი, A/2929, გენერალური მდივნის 1955 წლის ანოტაცია ადამიანის უფლებათა პაქტების წინასწარი ვერსიის შესახებ, შეისწავლა სამდივნომ და სხვა მხარეებმა.[62]მაგრამ სამდივნოს შიდა სამუშაო დოკუმენტები ციტირებულ უნდა იქნეს (თუ ეს საერთოდ უნდა მოხდეს) დიდი ყურადღებით.[63]ამ შემთხვევაში, ის დოკუმენტაცია, რომელსაც გენერალური მდივანი დაეყრდნო, მიუთითებს იმაზე, რომ შესაბამისი ენა მომდინარეობს 1950-იანი წლების დასაწყისში გამართული დებატებიდან.კონვენციის მიღების შემდეგ ამ გაცვლას ძნელად თუ აქვს რამე კავშირი მის ინტერპრეტაციასთან.

27. შესაძლებელია, წარმოდგენილ იქნეს დამატებითი ინფორმაცია.თუმცა, ამჟამინდელი რეკომენდაციის მიხედვით მიმაჩნია, რომ „საერთაშორისო სამართლის სხვა ვალდებულებები“ გაგებულ უნდა იქნეს ფართოდ და მოიცვას მთელი დებულება.როგორც ასეთი, წინა პარაგრაფში ნახსენებ შეფასებას მოჰყვებოდა სასამართლოს მიერ მოპასუხე სახელმწიფოს ქცევის განხილვა, მათ შორის, დებულების მე-2 მუხლის მე-4 პუნქტის კონტექსტში.

28. პრეტენზიები მიმართული იყო სასამართლოს წინააღმდეგ"ომის წამოწყების უფლებასთან"(jus ad bellum) დაკავშირებით.[64]მე მათ არ ვეთანხმები არსებითად იმავე მიზეზის გამო, რომელიც მოცემულია ზემოთ 25-ე პარაგრაფში.კონვენციის შესახებ მის წინაშე დაყენებულ დავის გადაწყვეტის მცდელობის პროცესში, სასამართლო არ მოქმედებდა კომპეტენციის ფარგლებს მიღმა ან არაკანონიერად, რაც მას დააყენებდა საერთაშორისო სასამართლოს ან საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს ადგილას.გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტმა დაადასტურა ანალოგიური კომპეტენცია სიცოცხლის უფლების შესახებ მისი 2018 წლის N 36 ზოგადი კომენტარის საფუძველზე.[65]

IV.დასკვნა

29. ბანალურია, რომ ომი საშინელებაა.კაცობრიობამ დიდი ხანია იცის, რომ ომისთვის დამახასიათებელია ადამიანის უფლებათა სერიოზული დარღვევები.ჩვენ ანალოგიურად მივედით იმ დასკვნამდე, რომ ადამიანის უფლებების დარღვევები საფრთხეს უქმნის მშვიდობას.

30. ამ სამწუხაროდ ნაცნობ ბოროტებაზე საპასუხოდ,საერთაშორისო გაერთიანებამ შეიმუშავა ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი, რომლის გამორჩეული ეგზემპლარია კონვენცია.ანალოგიურად, იგი შეთანხმდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებზე და „ომის სამართალი“ დებულებაში ასახა.

31. შესაძლოა სასამართლოსთვის მოეწოდებინათ ამ უკანასკნელი ნორმების გამოყენება ამ საქმისწარმოებაში.მიუხედავად იმისა, რომ საბოლოო ჯამში მისთვის ეს არ მოუწოდებიათ, ამან არ უნდა გადაარწმუნოს ის ამ ნორმების გამოყენებისგან სამომავლო საქმეში, რომელშიც სრულდება „იურისდიქციის“ „ზღვრული კრიტერიუმი“ 1-ლი მუხლის მიხედვით (იხილეთსაქმე „გუზელიურთლუ და სხვები კვიპროსის და თურქეთის წინააღმდეგ“(Güzelyurtlu and Others v. Cyprus and Turkey) [GC], N 36925/07, § 178, 29 იანვარი, 2019).

მოსამართლე სერღიდესის ნაწილობრივ თანმხვედრი მოსაზრება

სახელმწიფოთა ნეგატიური ვალდებულებები, იურისდიქციის თვალსაზრისით, სცდება თუ არა კონვენციის 1-ელი მუხლის ფარგლებს და ამიტომ, არის თუ არა ისინი უფრო ფართო, ვიდრე მათი პოზიტიური ვალდებულებები? – მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც არ არის განხილული მოცემულ საქმეში

1. ეს სახელმწიფოთაშორისი საჩივარი, რომელიც კონვენციის 33-ე მუხლის შესაბამისად საქართველომ (მომჩივანი სახელმწიფო) შეიტანა რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ (მოპასუხე სახელმწიფო), ეხება იმ პრეტენზიებს, „რომ – საქართველოს ტერიტორიაზე რუსეთის არმიის ან/და მათ კონტროლს დაქვემდებარებული სეპარატისტული ძალების მიერ სამოქალაქო პირების და საკუთრების წინააღმდეგ განხორციელებული განურჩეველი და არათანაზომიერი თავდასხმების მეშვეობით – რუსეთის ფედერაციამ დაუშვა ან გამოიწვია ადმინისტრაციული პრაქტიკის არსებობა, რის შედეგადაც დაირღვა კონვენციის მე-2, მე-3, მე-5, მე-8 და მე-13 მუხლები, N 1 ოქმიის 1-ელი და მე-2 მუხლები და N 4 ოქმის მე-2 მუხლი“ (იხილეთ გადაწყვეტილების „შესავალში“ პარაგრაფი 8).

გარდა ამისა, მომჩივანი სახელმწიფო ამტკიცებდა, „რომ დროებითი ზომების მითითების მიუხედავად, რუსეთის ფედერაცია განაგრძობდა კონვენციით გათვალისწინებული მისი ვალდებულებების დარღვევას და კერძოდ, ის მუდმივად არღვევდა კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლებს” (იქვე).

2. უმრავლესობასთან ერთად მე ხმა მივეცი განაჩენის სარეზოლუციო ნაწილის ყველა პუნქტს (1-16), მაგრამ დავეთანხმე უმრავლესობას 1-ელ პუნქტთან დაკავშირებით, შემდეგი მიზეზების გამო:

(a) ვინაიდან მე შემოვიფარგლე საჩივრის იმ სახით ხანხილვით, როგორითაც ის მომჩივანმა სახელმწიფომ წარადგინა, კერძოდ, ხვდება თუ არა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის მოვლენები, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (8-დან 12 აგვისტომდე), ან სხვა მხრივ, ხვდებიან თუ არა ამავე იურისდიქციაში იმ სავარაუდო დარღვევების დაზარალებულები, რომლებიც რუსეთის ფედერაციამ (მოპასუხე სახელმწიფო) განახორციელა საომარი მოქმედებების ამავე ეტაპზე (იხილეთ გადაწყვეტილების პარაგრაფები 48-49, 78-79, 106 და მომდევნო და პარაგრაფები 125-44 და სარეზოლუციო ნაწილის პარაგრაფი 1; და სახელმწიფოთაშორისი საჩივრის პარაგრაფები 2A.a („შეჯამება“) და 137-68 (“V. წარდგინებები 1-ელი მუხლის იურისდიქციასთან დაკავშირებით“)); და

(b) ვინაიდან, ჩემი შეხედულებით, ამ საჩივარზე პასუხი არის უარყოფითი.

3. თუმცა, წინამდებარე თანმხვედრ აზრს, რომელიც ეხება განაჩენის სარეზოლუციო ნაწილის მხოლოდ 1-ელ პუნქტს, ძირითადად ორი მიზანი აქვს:

(a) დააზუსტოს, რომ, ჩემი შეხედულებით, განხილვის პროცესში არსებული საჩივარი არ იყო მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის, როგორც ეს განმარტებულია სასამართლოს არსებულ პრეცედენტულ სამართალში, მხოლოდ იმიტომ, რომ ამ დებულების ფორმულირება მის გამოიყენებას ზღუდავს უპირველესად ტერიტორიული იურისდიქციით (შეზღუდული გამონაკლისების გარდა) და არა გადაწყვეტილებაში მითითებული სხვა მიზეზების გამო; და

(b) დააზუსტოს, რომ, ჩემი შეხედულებით, მომჩივანმა სახელმწიფომ ზემოაღნიშნული საჩივარი შემოფარგლა მხოლოდ 1-ელი მუხლის მიზნებით და შესაბამისად, ხელიდან გაუშვა უაღრესად მნიშვნელოვანი საკითხის დაყენების, კერძოდ, მოპასუხე სახელმწიფოს ანგარიშვალდებულების და იურისდიქციის შესაძლებლობა მის ნეგატიურ ვალდებულებებთან და სასამართლოს შესაბამის იურსდიქციასთან დაკავშირებით, თუმცა, არა 1-ელი მუხლის, არამედ კონვენციის ისეთი სხვა დებულებების საფუძველზე, როგორიცაა მისი მატერიალური დებულებები (განსაკუთრებით მე-2 და მე-3 მუხლები), 32-ე, მე-19, მე-13, 33-ე მუხლები ან სასამართლოს განუყოფელი უფლებამოსილების საფუძველზე. ერთია, განვიხილოთ საჩივარი იმ თვალსაზრისით, ხვდება თუ არა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის მოვლენები, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე), რადგან ეს საკითხი დადგა სასამართლოს წინაშე, ხოლო მეორე, განვიხილოთ საჩივარი უფრო ფართოდ, კონვენციის ყველა შესაძლო შესაბამისი დებულების და სასამართლოს განუყოფელი უფლებამოსილების საფუძველზე.

4. თუ ვივარაუდებთ, რომ წევრი სახელმწიფოების ნეგატიური ვალდებულებები ანგარიშვალდებულებისა და იურისდიქციის გათვალისწინებით, გასცდა კონვენციის 1-ელ მუხლს, ამ თვალსაზრისით ისინი პოზიტიურ ვალდებულებებზე უფრო ფართო იქნებოდა, რადგან ისინი არ იქნებოდა შემოფარგლული ამ დებულების ტერიტორიულობის კრიტერიუმით. ეს რომ ასე ყოფილიყო, შედეგად ის სასამართლოს იურისდიქციას სახელმწიფოთა ნეგატიური ვალდებულებების დაცვის უზრუნველყოფის თვალსაზრისით უფრო ფართოს გახდიდა, ვიდრე მათ პოზიტიურ ვალდებულებებთან მიმართებით.

5. იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ წინა პარაგრაფში ნახსენები საკითხი ასევე ეხება სასამართლოს იურისდიქციას,[66] კითხვა, რომელიც მას შეეძლო დაეყენებინასაკუთარი სურვილით,ანუთავისი საკუთარი ინიციატივით,[67] ვინაიდან ის არ დაუყენებია მომჩივან სახელმწიფოს რაიმე სამართლებრივი საფუძვლით, გარდა 1-ელი მუხლისა და ამდენად, ის არ შეუტანიათ მხარეებისთვის დასასმელი შეკითხვების სიაში, როდესაც სასამართლომ აცნობა საჩივრის შესახებ, სასამართლოს არ ჰქონდა შესაძლებლობა, მოესმინა ორივე მხარის პოზიციები და არგუმენტები ამ უკიდურესად სერიოზულ საკითხთან დაკავშირებით. შედეგად, მე ვერ შევძელი გადაწყვეტილების მიღება ამ საკითხზე, თუმცა, როგორც მინიმუმ, თავს ვალდებულად ვთვლი მას შევეხო.

6. იმ საკითხის მნიშვნელოვნების განხილვისას, რომელიც არ დაყენებულა – საკითხი, რომელზეც, რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, სასამართლოს არასოდეს მიუღია გადაწყვეტილება – მე გამოვიყენებ სოკრატესეულ ან პლატონისეულ დიალექტიკურ მეთოდს, თუმცა, პასუხების გაცემის გარეშე, რომლებიც შემეცნებით პროცესს ასახავდა.

7. ამ მცდელობისას სასარგებლო იქნებოდა, მოცემული საქმის სავარაუდო ფაქტების გარდა, იმ ჰიპოთეტური მაგალითის გათვალისწინება, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ გაზვიადებულია, კარგი საფუძველი იქნებოდა ამ საკითხზე უფრო ზოგად კონტექსტში სერიოზული და პედაგოგიური განსჯისათვის ისე, რომ, რა თქმა უნდა, არ (i) შეესუსტებინა იმ სავარაუდო ფაქტების და საკითხების სერიოზულობა, რომლებიც უნდა წამოჭრილიყო მოცემულ საქმეში ან (ii) არ მიეთითებინა, რომ აუცილებელია ერთზე მეტი წევრი სახელმწიფო იყოს ადამიანის უფლებების დარღვევების სავარაუდო დაზარალებული, რათა მოთხოვნილი იქნეს კონვენციის 33-ე მუხლის გამოყენება. დავუშვათ, ევროსაბჭოს წევრი სახელმწიფო X, მოულოდნელად გადაწყვეტს, თავისი საკუთარი მიზეზების გამო, გაუშვას ბალისტიკური რაკეტები და სამიზნეში ამოიღოს ევროსაბჭოს თითოეული და ყველა დანარჩენი ორმოცდაექვსი წევრი სახელმწიფო. ამის შედეგად, თითოეულ ამ ორმოცდაექვს წევრ სახელმწიფოში იღუპება ათასობით ადამიანი, იჭრება კიდევ უფრო მეტი და ნადგურდება ქალაქები და სოფლები. ამის შემდეგ ამ ორმოცდაექვს წევრ სახელმწიფოს შეაქვს ერთობლივი სახელმწიფოთაშორისი საჩვარი კონვენციის 33-ე მუხლის თანახმად წევრი X სახელმწიფოს წინააღმდეგ და საქმე მიდის სასამართლოში. სახელმწიფო X მითითებას აკეთებს საქმეზე „ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ“ (Banković and Others v. Belgium and Others) ((dec.) [GC], N 52207/99, § 75, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-XII) და ამტკიცებს, რომ სასამართლოს არ აქვს იურისდიქცია, რადგან ამ სახელმწიფოს არასდროს ჰქონია კონტროლი დანარჩენ ორმოცდაექვს სახელმწიფოზე და რაკეტები გაშვებული იქნა მისი ტერიტორიიდან და არა რომელიმე სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიიდან. შეუძლია თუ არა X სახელმწიფოს ამტკიცოს, რომ მას არ დაურღვევია კონვენციით გათვალისწინებული თავისი ნეგატიური ვალდებულებები და ასეთ შემთხვევაში სასამართლო იტყოდა თუ არა, რომ მას არ ჰქონდა იურისდიქცია X სახელმწიფოს ნეგატიური ვალდებულებების შესრულების უზრუნველსაყოფად?

8. ზოგადი კომენტარის სახით, თუკი ვიტყვით, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს და სასამართლოს ამ ჰიპოთეტურ მაგალითში და მოცემულ საქმეში არ აქვთ იურისდიქცია, მაშინ ამავდროულად შეგვიძლია დავსვათ კითხვა, იქნებოდა თუ არა უარყოფილი კონვენციის მოქმედების სფერო, მისი საფუძველი, მისი არსებობის არსი, ასევე,სასამართლოს არსებობის არსი, სასამართლოს ლეგიტიმურობა და მისი როლი როგორც ადამიანის უფლებების მცველისა და ევროპაში მშვიდობისა და სტაბილურობის გარანტისა!

9. ამრიგად, შეიძლება გაჩნდეს კითხვა იმასთან დაკავშირებით,გახდება თუ არა სასამართლო ჰიპოთეტურ მაგალითსა და მოცემულ საქმეში ანკლავი, რომელიც შემოფარგლულია კონვენციის 1-ელი მუხლის ფორმულირებით და თავისიგადაწყვეტილებით საქმეზე „ბანკოვიჩი და სხვები“, თუ ამის ნაცვლად, გამოიყენებს უფრო ფართო მიდგომას, ვიდრე გამოყენებულია ბანკოვიჩის საქმეში? საქმეზე „ბანკოვიჩი და სხვები“ გამოტანილი გადაწყვეტილებიდან (ციტირებული ზემოთ § 75) ნათელია, რომ 1-ელ მუხლში ჩამოყალიბებული ფორმულირება – „მათ იურისდიქციაში“ – შემოიფარგლება ტერიტორიულობით:

„რა თქმა უნდა, მომჩივნების მიდგომა არ განმარტავს 1-ელ მუხლში ჩამოყალიბებული სიტყვების – „მათ იურისდიქციაში” – გამოყენებას და ის იქამდეც კი მიდის, რომ ეს სიტყვები ზედმეტი და მიზანს მოკლებული ხდება.”

ზემოაღნიშნულის თქმის შემდეგ, მართლა შეცდა თუ არა სასამართლო ბანკოვიჩის საქმესა და წინამდებარე საქმეში, როცა ცდლობდა დაედგინა იურისდიქცია 1-ელი მუხლის საფუძველზე კონვენციის სხვა დებულებებისა და თავისი საკუთარი განუყოფელი იურისდიქციის გათვალისწინების გარეშე[68]? ამასთან დაკავშირებით საჩივარში აღნიშნულია, რომ თუ სასამართლოს დაეკისრება იურისდიქცია მოპასუხე სახელმწიფოს ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ მომხდარი სავარაუდო დარღვევების გამო, „ხელშემკვრელმა მხარეებმა უნდა უზრუნველყონ აუცილებელი სამართლებრივი საფუძველი ამ ამოცანისთვის” (იხილეთ პარაგრაფი 142), რაც, ჩემი მოკრძალებული აზრით, ალბათ ტოვებს კითხვას ღიად, რომ გადაჭრილი იქნეს მომავალ საქმეში სხვა სამართლებრივ საფუძველზე.

10. კონვენციის 1-ელი მუხლი რომ არ არსებობდეს, შეუშლიდა თუ არა ხელს მისი გამოტოვება წევრი სახელმწიფოების მიერ პოზიტიური და ნეგატიური ვალდებულებების დაცვას? ამ კითხვას უფრო ზოგადი სახით თუ ჩამოვაყალიბებთ, შეუშლიდა თუ არა ხელს ეს გამოტოვება კონვენციის გამოყენებას? იყო თუ არა 1-ელი მუხლის ამოქმედების მიზანი „მეტისმეტი სიფრთხილის“ (ex abundanti cautela) დებულება? არის თუ არა 1-ელი მუხლის მიზანი, უფრო ნათელი გახადოს პოზიტიური ვალდებულებები, მაგრამ ნეგატიური ვალდებულებები, მათი შეზღუდვით, არ გახადოს ნაკლებად ნათელი ?

11. ვინაიდან 1-ელი მუხლი პოზიტიურ და ნეგატიურ ვალდებულებებს ერთმანეთისგან არ განასხვავებს, ხომ არ უნდა იქნეს ისე გაგებული, რომ ის ორივეს მოიცავს? ხო არ არის 1-ელი მუხლი, როგორც ზოგადი დებულება, განკუთვნილი ძირითადად წევრი სახელმწიფოების პოზიტიური ვალდებულებების განსახილველად ადამიანის უფლებების უზრუნველყოფის მიზნით? ლოგიკური ხომ არ იქნებოდა იმის მტკიცება, რომ 1-ელი მუხლის შემმუშავებლების განზრახვა იყო, არ დაეტვირთათ წევრი სახელმწიფოები პოზიტიური ვალდებულებებით მათი საკუთარი ტერიტორიის გარეთ (გარკვეული გამონაკლისების გათვალისწინებით)? თუ ასეა, ხომ არ იქნებოდა 1-ელ მუხლში მოცემული ტერიტორიული შეზღუდვა გამართლებული წევრი სახელმწიფოების მიერ საკუთარი ტერიტორიის გარეთ კონტროლის არარსებობით? და თუ ეს ასეიქნებოდა, ასევე შეიზღუდებოდა თუ არა ნეგატიური ვალდებულებები 1-ელ მუხლში მოცემული ტერიტორიული შეზღუდვით? გარდა ამისა, თუ სახელმწიფოს საკუთარი ტერიტორიის გარეთ პოზიტიური ვალდებულებების დადგენა კონვენციის ზედმეტად განმარტების ტოლფასი იქნებოდა, მაშინ ხომ არ იქნებოდა სახელმწიფოს ტერიტორიის გარეთ ნეგატიური ვალდებულებების დადგენა კონვენციის არასაკმარისად განმარტების ტოლფასი? არის თუ არა ნეგატიური ვალდებულებები თავისი ხასიათით იმდენად უფრო ფართო, ვიდრე პოზიტიური ვალდებულებები, რომ ეს მათ დამოკიდებულს არ ხდის ტერიტორიულ შეზღუდვაზე? არის თუ არა, მაგალითად, არმოკვლის ნეგატიური ვალდებულების ხასიათი იგივე, რაც სიცოცხლის უზრუნველყოფის პოზიტიური ვალდებულების ხასიათი, მაგალითად, კაშხლის გახეთქვისგან დაცვის უზრუნველყოფა? თუ არა, მაშინ ასევე უნდა შემოიფარგლოს თუ არა ნეგატიური ვალდებულებები 1-ელი მუხლის ტერიტორიული გამოყენებით?

12. არის თუ არა კონვენციის მიზანი წევრი სახელმწიფოები დაავალდებულოს, დაემორჩილონ თავიანთ ნეგატიურ ვალდებულებებს მათ საკუთარ ტერიტორიაზე,მაგრამ იმოქმედონ დაუსჯელად მათი საზღვრების გარეთ, სერიოზული შედეგებით – ნეგატიურით – დაზარალებული წევრი სახელმწიფოსთვის და პოზიტიურით – აგრესორი წევრი სახელმწიფოსთვის, რაც შესაძლებელს ხდის სტრატეგიული და პოლიტიკური საქმიანობის ან ექსპანსიონისტური ზრახვების განხორციელებასაც კი? არის თუ არა კონვენციის განზრახვა ის, რომ წევრი სახელმწიფოები უზრუნველყოს ასეთი ხრიკით და გახდის თუ არა ის კონვენციას მთლიანად არაეფექტურს, თუ რომელიმე წევრი სახელმწიფო გადაწყვეტს, ჩაერთოს სხვა წევრი სახელმწიფოს მოქალაქეების ადამიანის უფლებათა მიზანმიმართულ დარღვევებში ამავე სახელმწიფოს ტერიტორიაზე? უფრო ზუსტად კი, არის თუ არა კონვენციის განზრახვა, რომ წევრი სახელმწიფო წაახალისოს, ისარგებლოს კონვენციით გათვალისწინებული მისი ნეგატიური ვალდებულებებით სხვა წევრ სახელმწიფოში ადამიანთა უფლებების დარღვევის მეშვეობით ისე, რომ ამ სახელმწიფოში ფეხიც კი არ დადგას, იმ საბაბით, რომ (ა) სავარაუდო დარღვევებს ადგილი არ ჰქონია მის ტერიტორიაზე და (ბ) მოპასუხე სახელმწიფოს არ ჰქონდა ეფექტური კონტროლი მომჩივან სახელმწიფოზე? ნამდვილად აქვს თუ არა მნიშვნელობა იმას, ერთი წევრი სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევები, რომლებმაც გავლენა მოახდინა სხვა წევრი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე მყოფ ადამიანებზე, თუ რა გზით იქნა ჩადენილი – საჰაერო თუ საზღვაო – ისე, რომ სავარაუდო დამნაშავეებს ფეხი არ დაუდგამთ ამ სახელმწიფოს ტერიტორიაზე? მართალია, რომ უკანასკნელი რამდენიმე ათეული წლის განმავლობაში ტექნოლოგიურმა განვითარებამ შესაძლებელი გახადა ყველაზე საშინელი დანაშაულების ჩადენა ისე, რომ დანაშაულის ადგილზე ფიზიკურად ყოფნა საჭირო არ არის. დრონების დარტყმების მზარდი გამოყენება, რაც იწვევს დიდი რაოდენობით ადამიანურ მსხვერპლსა და მატერიალურ ზიანს, შესაძლებლობას აძლევს სახელმწიფოებს, განახორციელონ მასობრივი მკვლელობები შესაბამის ტერიტორიაზე რაიმე კონტროლის ქონის გარეშე. მაშინ შესაძლებელი ხომ არ არის იმის თქმა, რომ შედეგი იგივეა, ანუ უკანონო მკვლელობა კონვენციის დარღვევით, იმისდა მიუხედავად, თუ როგორ მოხდა მკვლელობა? ხომ არ იქნება ზედმეტად ფორმალისტური და თვითნებური, ჩავთვალოთ, რომ ამ ქმედებებით კონვენცია არ დარღვეულა? შეიძლება, რომ კონვენციის დანიშნულება და მიზანი იყოს, რომ სახელმწიფოებს შესაძლებლობა მისცეს, პასუხისმგებლობას გაექცნენ ასეთ შემთხვევებში? არ უნდა იყოს სასამართლო ყოველთვის ფხიზლად და ყურადღებით კონვენციის ძირითადი მიზნის მიმართ, ანუ ეფექტურად დაიცვას ადამიანის უფლებები, როდესაც ისინი საფრთხეშია?

13. ზემოაღნიშნული კითხვებისა და მოსაზრებების ჭრილში, ხომ არ არის მოპასუხე სახელმწიფოს კონვენციით გათვალისწინებული ნეგატიური ვალდებულებები უფრო ფართო, ვიდრე მისი პოზიტიური ვალდებულებები, იმ გაგებით, რომ პირველი მათგანი არ შემოიფარგლება მოპასუხე სახელმწიფოს ტერიტორიაზე მყოფი პირებით? მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმა, რომ ბანკოვიჩის საქმეშიეს საკითხი არ დასმულა.მართლაც, იმ საქმეში მომჩივნებმა ყურადღება გაამახვილეს კონვენციის 1-ელი მუხლიდან წარმოქმნილ პოზიტიურ ვალდებულებებზე იმის დასამტკიცებლად, რომ „ეფექტური კონტროლის“ კრიტერიუმი ამ პოზიტიური ვალდებულებების გასაფართოებლად უნდა იქნეს ადაპტირებული, კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების უზრუნველყოფის მიზნით. ის, რომ სასამართლოს გადაწყვეტილება იმ საქმეში კონცენტრირებული იყო მხოლოდ პოზიტიურ ვალდებულებებზე, ნათელია, მათ შორის,საქმის „ბანკოვიჩი და სხვები“ შემდეგი ნაწყვეტიდან (ციტირებული ზემოთ § 75, ხაზგასმა დამატებულია):

„... სასამართლო თვლის, რომ 1-ელი მუხლის ფორმულირება არანაირად არ ამყარებს მომჩივნის განცხადებას იმასთან დაკავშირებით, რომ 1-ელი მუხლის პოზიტიური ვალდებულება „კონვენციის I კარში განსაზღვრული უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველსაყოფად“ შეიძლება დაყოფილი და მორგებული იქნეს მოცემული ექსტრატერიტორიული აქტის კონკრეტული გარემოებების შესაბამისად...“

14. ვინაიდან იურისდიქციის საკითხი კონვენციის დებულებებზე დამყარებულ ნეგატიურ ვალდებულებებთნ დაკავშირებით (1-ელი მუხლის გამოკლებით) კონკრეტულად არ დამდგარა და არ განხილულა საქმეში „ბანკოვიჩი და სხვები“, შეიძლება თუ არა მაშინ, რომ ითქვას, რომ ამ საქმეში სასამართლომ გამოიყენა ნაწილობრივი და არა მთლიანი ან სრული მიდგომა? სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, იყო თუ არა ბანკოვიჩის საქმე კონცენტრირებული არასწორ საკითხზე, კერძოდ, პოზიტიურ ვალდებულებებზე დამყარებულ ეფექტურ კონტროლზე მაშინ, როდესაც სწორი კითხვა უნდა მდგომარეობდეს იმაში, გამოიყენებოდა თუ არა ნეგატიური ვალდებულებები ტერიტორიულობის რომელიმე კრიტერიუმის მიუხედავად და 1-ელი მუხლის მოქმედების სფეროს მიღმა?

15. შესაბამისად, უნდა გავიდეს თუ არა სასამართლო 1-ელი მუხლის ფარგლებს მიღმა და განიხილოს კონვენციის I კარსა და კონვენციის ოქმებში მოცემული მატერიალური დებულებები და ასევე კონვენციის სხვა დებულებები, რათა განსაზღვროს მისი იურისდიქციის სფერო სახელმწიფოების მიერ თავიანთი ნეგატიური ვალდებულებების შეუსრულებლობასთან მიმართებით? ხომ არ უზრუნველყოფს ეფექტურობის პრინციპი, როგორც საერთაშორისო სამართლის ნორმა, რომელიც განუყოფელია კონვენციის თითოეული დებულებისთვის[69] და რომელიც უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებათა ეფექტურ დაცვას, ასევე იმას, რომ წევრი სახელმწიფოების ნეგატიური ვალდებულებები დაცული უნდა იქნეს რაიმე ტერიტორიული შეზღუდვის მიუხედავად? ხომ არ უნდა მოახდინოს ამ პრინციპმა, როგორც ნორმამ, ასევე სასამართლოს იურისდიქციის დემარკაცია ან ხელი შეუწყოს მის დემარკაციას?[70] იქნება თუ არა ადამიანის უფლებების დაცვა ეფექტური, თუ ის არ იქნება სრული, ყოვლისმომცველი ან გლობალური? მაგრამ იქნება თუ არა ასეთი დაცვა სრული, ყოვლისმომცველი ან გლობალური, თუ უარყოფით ვალდებულებებთან დაკავშირებული იურისდიქცია და მისგან გამომდინარე დაცვა ამ ვალდებულებების შეუსრულებლობისგან გამოირიცხება ტერიტორიულობის შეზღუდვით?

16. მაინც უნდა შეზღუდოს თუ არა კონვენციის 1-ელმა მუხლმა, რომელიც არ არის გათვალისწინებული კონვენციის II კარით, სათაურით „ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო”, სასამართლოს იურისდიქცია მხოლოდ ტერიტორიულობის კრიტერიუმით, იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ 32-ე მუხლში, რომელიც II კარის და მთელი კონვენციის ერთადრერთი მუხლია, რომელიც პირდაპირ ეხება სასამართლოს იურისდიქციას, რომელშიც არ არის არანაირად მოხსენიებული ტერიტორიულობის პრინციპი ან 1-ელი მუხლი, თუმცა, მეორე მხრივ, მასში მითითებულია 33-ე მუხლი (სახელმწიფოთაშორისი საჩივრები), ისე, რომ ეს უკანასკნელი პირდაპირ ან აშკარად არ მიუთითებს ტერიტორიულობის კრიტერიუმზე? და ეს ასევე კარგია თუ არა, რომ იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ კონვენციის მე-19 მუხლი, რომელიც ეხება სასამართლოს შექმნას და მის როლს წევრი სახელმწიფოების მიერ საკუთარ თავზე აღებული ვალდებულებების შესრულების უზრუნველყოფაში, რაიმე პირდაპირ ან ირიბ მითითებას არ აკეთებს 1-ელ მუხლზე თუ რაიმე ტერიტორიულ კრიტერიუმზე?

17. კონვენციის 32-ე მუხლითაც ან მის გარეშეც, სასამართლოს არ ექნებოდა განუყოფელი იურისდიქცია წევრი სახელმწიფოების ნეგატიური ვალდებულებების დარღვევების გამო, რომელიც არ შემოიფარგლება კონვენციის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული ტერიტორიულობის რომელიმე კრიტერიუმით? თუ სასამართლოს ექნებოდა ასეთი განუყოფელი იურისდიქცია, ეს ხომ არ ჩაითვლებოდა ეფექტურობის პრინციპის ინსტიტუციურ განზომილებად, როგორც კონვენციის ყოველ დებულებაში შემავალი საერთაშორისო სამართლის ნორმა?

18. კონვენციის თითეული და ყოველი დებულება, რომელიც ეხება ადამიანის უფლებებს, რომელსაც სასამართლო განმარტავს და იყენებს 32-ე მუხლის შესაბამისად, იწყება ფრაზით „ყოველი” ან ფრაზით „არავინ”, რაიმე კვალიფიკაციის გარეშე იურისდიქციასთან ratione personae ანratione loci(ტერიტორიულობა) დაკავშირებით. ამის გათვალისწინებით, მაშინ რატომ უნდა შემოიფარგლოს ნეგატიური ვალდებულებები ტერიტორიულობის რომელიმე კრიტერიუმით?

19. სახელმწიფოთაშორის საჩივრებთან დაკავშირებული კონვენციის 33-ე მუხლი, რომელიც მოცემულ საქმეში არის, ალბათ, კონვენციის ყველაზე უფრო შესაბამისი და მნიშვნელოვანი მუხლია მოცემულ საქმეში, ითვალისწინებს, რომ ნებისმიერ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შეუძლია სასამართლოს განსახილველად გადასცეს მეორე მაღალი ხელშემკვრელი მხარის მიერ კონვენციის და ოქმების დებულებების ნებისმიერი სავარაუდო დარღვევის ფაქტი. ეს მუხლი არ აწესებს ტერიტორიულობის, ცხოვრების ან ერთი სახელმწიფოს მეორე სახელმწიფოზე ეფექტური კონტროლის რაიმე პირობას აშკარა ან ნაგულისხმევი ფორმით. ის უბრალოდ ეხება ერთი წევრი სახელმწიფოს მიერ მეორის წინააღმდეგ კონვენციის დებულებების სავარაუდო დარღვევას. ამის მიუხედავად, თუ ვინმე დაჟინებით მოითხოვდა 33-ე მუხლში სხვა მოთხოვნების ან კვალიფიკაციების წაკითხვას, მაგალითად, ნეგატიური ვალდებულებების დარღვევების შემოფარგვლას მხოლოდ იმ დარღვევებით, რომლებიც ხდება სავარაუდო აგრესორი წევრი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, ეს განმარტება ხომ არ დაარღვევდა 33-ე მუხლს ან მას აზრს ხომ არ დაუკარგავდა? 33-ე მუხლის ასეთი განმარტების შედეგი, დაზარალებულები, გარდა დაზარალებული წევრი სახელმწიფოსა და მისი მაცხოვრებლებისა, ასევე ხომ არ უნდა მოიცავდეს ადამიანების, წევრ სახელმწიფოთა და მთელი მსოფლიოს ნდობას კონვენციის, სასამართლოს, ევროპის საბჭოსა და კანონის უზენაესობის მიმართ? იგივე არგუმენტი ასევე ხომ არ შეეხება ინდივიდუალურ საჩივრებს 34-ე მუხლის მიხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ მოცემულ საქმესთან ამ საკითხს შეხება არ აქვს? ამასთან დაკავშირებით, კონვენციის არსებობის არსი განა არ არის უფლებების ეფექტიანი უზრუნველყოფა ინდივიდუალური ან სახელმწიფოთაშორისი საჩივრის წარდგენით, კონვენციის 33-ე ან 34-ე მუხლის შესაბამისად, გარემოებებიდან გამომდინარე? თუ ეს ასეა, მაშინ რატომ უნდა მოხდეს 33-ე მუხლის უგულებელყოფა ან განზე გაყენება პირდაპირ ან ირიბად?

20. კონვენციის მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტის დებულებებიდან, რომლებშიც ნათქვამია, რომ მე-2 მუხლიდან არ შეიძლება რაიმე სახის გადახვევა, გარდა ომის მართლზომიერი ქმედებებით გამოწვეულ გარდაცვალების ფაქტებთან დაკავშირებით, ხომ არ შეიძლება დავასკვნათ, რომ კონვენცია ასევე ვრცელდება ომის არამართლზომიერ ქმედებებზეც და რომ სასამართლო კომპეტენტურია, განიხილოს სახელმწიფოების ნეგატიური ვალდებულებების იმ დარღვევების შემთხვევები, რომლებიც გამომდინარეობს ამგვარი ქმედებებიდან, ტერიტორიული კრიტერიუმისთვის რაიმე შეზღუდვის გარეშე? გამოიწვია მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ მოცემულ საქმეში ჩადენილმა სავარაუდო „ომის ქმედებებმა” გარდაცვალების და დაზიანების შემთხვევები, რომლებიც იყო „მართლზომიერი” ან „უკანონო” მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტის მიზნებისათვის? როგორიც არ უნდა იყოს პასუხი, ფაქტია, რომ გადახრას ადგილი არ ჰქონია მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ კონვენციის მე-15 მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად.

21. კონვენციის კარგად დამკვიდრებული პრინციპია, რომ ის უნდა იკითხებოდეს მთლიანობაში, მისი პრეამბულის ჩათვლით და რომ მისი დებულებები უნდა იკითხებოდეს ერთმანეთთან ჰარმონიაში და თანმიმდევრულად.[71] ამ პრინციპის საფუძველზე, 1-ელი მუხლი, რომელიც კონვენციის პირველი დებულებაა, ხომ არ უნდა იქნეს განხილული იზოლირებულად? გარდა ამისა, 1-ელმა მუხლმახომ არ უნდა შემოფარგლოს ან შეზღუდოს კონვენციის I კარის არსებითი დებულებები ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებით ან რაიმე სახით შემოფარგლოს ან შეზღუდოს სასამართლოს იურისდიქცია კონვენციის მე-19 და 32-34-ე მუხლების შესაბამისად?

22. ზემოაღნიშნული კითხვებისა და მოსაზრებების ჭრილში, ხომ არ ღირს იმაზე დაფიქრება, წევრი სახელმწიფოების კონვენციით გათვალისწინებული ნეგატიური ვალდებულებები, მაგალითად, არავის მოკვლის ან წამების ვალდებულება, არის თუ არა უფრო ფართო, ვიდრე სახელმწიფოების პოზიტიური ვალდებულებები იმ გაგებით, რომ ეს უკანასკნელი იზღუდება ტერიტორიულობის კრიტერიუმით 1-ელი მუხლის მიხედვით?სასამართლოსთვის წინააღმდეგობრივი ხომ არ იქნებოდა, ერთი მხრივ, ადამიანთა უფლებების დაცვის მიზნის ქონა და ამგვარად, ამ დაცვის პროცესში რაიმე ვაკუუმის არდაშვება და მეორე მხრივ, ცოტა უფრო შორს წასვლისგან და იმის გათვალისწინებისგან თავის შეკავება, რაც აშკარა და თავისთავად ცხადია, კერძოდ, ის, რომ კონვენციის მიზანი და ამოცანა არ სრულდება და რომ, შესაბამისად, მისი, როგორც ადამიანის უფლებათა სასამართლოს როლი ვერ მიიღწევა, როდესაც ის უშვებს ადამიანის უფლებათა იმ უხეში დარღვევების, რომლებიც წარმოიშობა სახელმწიფოთა მიერ ნეგატიური ვალდებულებების დარღვევიდან, შეუმჩნევლად დატოვებას, ან რჩება პასიური და სრულად ხუჭავს თვალს და მითითებას აკეთებს იურისდიქციის არარსებობაზე?

23. ეს ასევე ხომ არ ეწინააღმდეგება ადამიანის უფლებების საყოველთაო ხასიათს, რომლებიც არ შემოიფარგლება ტერიტორიულობის რაიმე კრიტერიუმით? ხომ არ უნდა იყოს ტერიტორიულობის რაიმე შეზღუდვის გარეშე გაგებული ადამიანის უფლებების საყოველთაოობა, ანუ საყოველთაო ხასიათი და მისგან გამომდინარე ადამიანის უფლებების ეფექტური დაცვა ყველგან და ყველასთვის, წევრი სახელმწიფოების იმ ნეგატიურ ვალდებულებებთან მიმართებით, არ დაარღვიონ ადამიანის უფლებები? ან ყოველთვის უნდა იყოს თუ არა სასამართლოს ratione loci იურისდიქცია აუცილებელი, ნეგატიური ვალდებულებების დარღვევების შემთხვევაშიც კი, თუნდაც მაშინ, როდესაც ეს დარღვევები ხდება წევრი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, გარდა იმ წევრი სახელმწიფოსი, რომელსაც ადანაშაულებენ სავარაუდო დარღვევებში? ქვედა ინსტანციის შიდა სასამართლოსგან განსხვავებით, რომელიც კომპეტენტურია მხოლოდ მაშინ, როდესაც მას აქვს ადგილობრივი იურისდიქცია, უნდა ჰქონდეს თუ არა სასამართლოს, როგორც ევროპაში ზეეროვნულ სასამართლოს, ადგილობრივი იურისდიქცია წევრი სახელმწიფოების ნეგატიურ ვალდებულებებთან დაკავშირებით? ან სასამართლოსratione loci იურისდიქცია, თუ ის ასევე აუცილებელია ნეგატიურ ვალდებულებებთან დაკავშირებით, უნდა იქნეს თუ არა გაგებული, როგორც უფრო ფართო მნიშვნელობის მქონედ, რათა მან მოიცვას წევრი სახელმწიფოს ნებისმიერი ტერიტორია, სადაც ხდება ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევები, ან ალტერნატივის სახით, ყველა წევრი სახელმწიფოს ერთიანი ან მთლიანი ტერიტორია? ან თუ წევრი სახელმწიფო ანგარიშვალდებულია ან პასუხისმგებელია თავისი ნეგატიური ვალდებულებების დარღვევაზე და სასამართლოს ასევე აქვს იურისდიქცია, შესაბამისი იურისდიქციული კავშირი ხომ არ იქნება სავარაუდო დარღვევა ან თავად ნეგატიური ვალდებულების დარღვევა და არა რაიმე ტერიტორიული კავშირი? სხვა სიტყვებით, ადგენს თუ არა თავად ნეგატიური ვალდებულების სავარაუდო დარღვევა რაიმე იურისდიქციულ კავშირს, ტერიტორიული კავშირის მიუხედავად?

24. ახლა თუ ჰიპოთეტურ მაგალითს მივუბრუნდებით (იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი 7), მიგვიყვანს თუ არა X სახელმწიფოს შედავება აშკარად აბსურდულ და დაუსაბუთებელ შედეგებამდე? თუ მიგვიყვანს, ასევე ხომ არაა შესაძლებელი საერთაშორისო ხელშეკრულებების სამართლის შესახებ ვენის 1969 წლის კონვენციის („VCLT”) 32(ბ)-ე მუხლის მოშველიება, რომელიც ითვალისწინებს, რომ იმ შემთხვევაში, როდესაც განმარტებას აბსურდულ შედეგებამდე მივყევართ, შეიძლება მივმართოთ ინტერპრეტაციის დამატებით საშუალებებს, შესაბამის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებით მოსამზადებელი სამუშაოს ჩათვლით? თუ გადავხედავთ კონვენციისთვის მოსამზადებელ სამუშაოს, ცხადი ხომ არ იქნება, რომ კონვენციის მიზანი იყო მომავალი თაობების დაცვა მეორე მსოფლიო ომის გამანადგურებელი გამოცდილებისგან? ამასთან დაკავშირებით, კონვენციის პრეამბულა, რომელიც არის კონვენციის განუყოფელი ნაწილი, რომელიც ასახავს მის ამოცანას და მიზნებს, ასევე მკაფიოდ ხომ არ მიუთითებს ეფექტური პოლიტიკური დემოკრატიის პრინციპზე, კანონის უზენაესობაზე, სამართლიანობის და მშვიდობის და ადამიანის უფლების დაცვაზე? ამრიგად, სასამართლოს იურისდიქციასთან დაკავშირებული ნებისმიერი განმარტება ასევე ხომ არ გაითვალისწინებდა ამპრინციპებს და ეს პრინციპები ასევე ხომ არ იქნებოდა გამოყენებული ნეგატიურ ვალდებულებებთან დაკავშირებით რაიმე ტერიტორიული შეზღუდვის მიუხედავად? ამასთან დაკავშირებით, ასევე ხომ არ შეიძლება ითქვას, რომ კონვენციის 33-ე მუხლი ეფუძნება ამ პრინციპებს, რომელთა მიზანია ევროპაში მშვიდობის, ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის შენარჩუნება? ხომ არ გამოიყენება ვენის კონვენციის 26-ე მუხლი, რომელიც ითვალისწინებს, რომ საერთაშორისო ხელშეკრულებები კეთილსინდისიერად შესრულდეს ((pacta sunt servanda), ასევე კონვენციის დებულებებთან, კონვენციით გათვალისწინებულ წევრი სახელმწიფოების ნეგატიურ ვალდებულებებთან და სასამართლოს იურისდიქციის აღიარებასთან დაკავშირებით ასეთ შემთხვევებში?

25. ჰიპოთეტურ მაგალითში (იხილეთ პარაგრაფი 7 ზემოთ), X სახელმწიფომ უხეშად არ დაარღვია კონვენციის დებულებები და შესაბამისად, საერთაშორისო სამართალიც? თუმცა, თუ ჩვენ მხოლოდ 1-ელ მუხლს ავიღებთ მთლიანი კონვენციის გააზრების გარეშე, ხომ არ მივალთ იმ აბსურდულ და მიუღებელ დასკვნამდე, რომ X სახელმწიფო უნდა გათავისუფლდეს კონვენციით გათვალისწინებული ნებისმიერი პასუხისმგებლობისგან სასამართლოს იურისდიქციის არარსებობის საბაბით?სასამართლო უნდა დარჩეს თუ არა ინერტული ადამიანის უფლებების უხეში დარღვევების საპასუხოდ, მის იურისდიქციასთან დაკავშირებით შემზღუდავი ინტერპრეტაციის გამოყენებით, მისი მოქმედების სფეროსა და კონვენციის მიზნისა და დანიშნულების საწინააღმდეგოდ? სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის კარგად დამკვიდრებული პრინციპი არ არის ის, რომ ადამიანის უფლებების დებულებები (გარდა მათი შეზღუდვებისა) არ უნდა განიმარტოს შეზღუდულად[72] და რომ მათი შემზღუდავი ინტერპრეტაცია დაარღვევს ეფექტურობის პრინციპს და საერთაშორისო სამართალს?

26. იმის მტკიცება, რომ ნეგატიური ვალდებულებები უფრო ფართოა, ვიდრე პოზიტიური ვალდებულებები სახელმწიფოთა და სასამართლოს იურისდიქციის თვალსაზრისით, 1-ელი მუხლის სამართლებრივ საფუძვლად გამოყენებით და მისი ტერიტორიული კრიტერიუმით შემოფარგვლით (გარკვეული შეზღუდული გამონაკლისების გამოკლებით), ჩემი შეხედულებით, არის სამართლებრივად დაუშვებელი და შესაბამისად, ეს მცდელობა უშედეგოა და უარყოფილი უნდა იქნეს, როგორც ეს მოხდა მოცემულ საქმეზე გადაწყვეტილებაში, რომელსაც მე ვეთანხმები. დავასკვენი რა, რომ განხილვის პროცესში მყოფი საჩივარი ვერ დაემყარება 1-ელ მუხლს, მე ვიტყოდი, რომ თუმცა კონვენცია ცოცხალ ინსტურმენტს წარმოადგენს, ის ვერ განვითარდება კონვენციის ამ დებულების საფუძველზე მოცემულ საჩივართან დაკავშირებით, თუნდაც ამ დებულებიდან ახალი გამონაკლისის ფორმით. იმ დოქტრინას, რომ კონვენცია ცოცხალი ინსტრუმენტია, თავისი ფარგლები აქვს და კონვენცია ვერ განვითარდებაკანონის საწინააღმდეგოდ ან არასწორ სამართლებრივ საფუძველზე. 1-ელი მუხლი ისე ვერ გაფართოვდება, რომ მან მოიცვას ის საჩივარი, რის საშუალებასაც მისი ფორმულირება არ იძლევა. მეორე მხრივ, თუ წევრი სახელმწიფოების და სასამართლოს იურისდიქცია ნეგატიური ვალდებულებების დარღვევებზე უნდა შესწავლილიყო და მათზე გადაწყვეტილება მიღებულიყო არა 1-ელი მუხლის, არამედ კონვენციის იმ სხვა დებულებებისა და სასამართლოს განუყოფელი იურისდიქციის საფუძველზე, რომლებიც როგორც ჩანს, არ აწესებს რაიმე ტერიტორიულ შეზღუდვას, ეს იქნებოდა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ახალი საკითხი კონვენციის ფუნქციონირებასთან,ეფექტურობის პრინციპის გამოყენებასთან და ცოცხალი ინსტრუმენტის დოქტრინის განვითარებასთან დაკავშირებით.

27. დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ ყველა ზემოაღნიშნული სერიოზული მოსაზრება, რომელმაც ჩემი გონება ძლიერად მოიცვა და რომელიც მე გამოვხატე პლატონისეული დიალექტიკური ფორმით, მართალია, პასუხები არ გამიცია, მაგრამ დამეხმარა მოცემული საკითხის უფრო ფართო კონტექსტში დანახვაში და იმის შესახებ ჩემი რწმენის კიდევ უფრო გამყარებაში, რომ ჩემი პოზიცია გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 1-ელ პუნქტთან დაკავშირებით სწორია. ჩემი აზრით, ერთი მხრივ, მოცემული საკითხი ვერ მოხვდება კონვენციის 1-ელი მუხლის მოქმედების ქვეშ, ტერიტორიულობის შეზღუდვის გამო; მეორე მხრივ, საკითხი მომჩივანმა სახელმწიფომ არ დააყენა რაიმე სხვა სამართლებრივ საფუძველზე, გარდა 1-ელი მუხლისა და ამდენად, მომავალ საქმეებში ამ საკითხის განხილვისთვის კარი არ დახურულა ნებისმიერ ასეთ სხვა სამართლებრივ საფუძველზე, როცა წარმოიშობა.

შესაბამისად, ჩემი მოკრძალებული მოსაზრებით, სასამართლოს პასუხი განსახილველ საჩივარზე არც მკაცრია და არც უსამართლო, შემდეგის მხედველობაში მიღებით: (i) კონვენციის 1-ელი მუხლის ფორმულირება, (ii) ის ფაქტი, რომ საჩივარი აღიძრა მხოლოდ 1-ელი მუხლის და არა რაიმე სხვა სამართლებრივ საფუძველზე, რომელიც არის მომჩივანი სახელმწიფოს სტრატეგიული სამართლებრივი არჩევანი; და (iii) ის ფაქტი, რომ საჩივარი უარყოფილი იქნა მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომლთაც ის აღიძრა და არგუმენტირებული იქნა, სასამართლოს მიერ საჩივრის რაიმე სხვა შესაძლო სამართლებრივ საფუძველზე განხილვის გარეშე.

ოლივერ ენდელ ჰოლმსმა გამჭრიახად აღნიშნა, რომ მან აღმოაჩინა, რომ „მსოფლიოში ყველაზე მთავარი იმდენად ის კი არ არის, თუ სად ვდგავართ ჩვენ, არამედ ის, თუ რა მიმართულებით ვმოძრაობთ”.[73] მე ვიტყოდი, რომ იგივე ეხება სასამართლოს იურისდიქციასა და კონვენციასთან დაკავშირებულ ყველა სხვა მნიშვნელოვან საკითხს. მოცემულ საქმეში სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება, რომ განხილვის პროცესში მყოფი საკითხი იყო მიუღებელი, რადგან ის შედიოდა მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში და მის საკუთარ იურისდიქციაში 1-ელი მუხლის შესაბამისად. მას შემდეგ, რაც ეს გადაწყვეტილება მივიღეთ, შემდეგ ყველაზე მთავარი საკითხია ის, თუ რა მიმართულებით წავა სასამართლო მის იურისდიქციასთან დაკავშირებით, სახელმწიფოების ნეგატიური ვალდებულებების შესრულების უზრუნველყოფის პროცესში. ამ მიმართულებით, იმედი მაქვს, რომ ამ აზრში მოცემული ჩემი შეხედულებები გარკვეულ დახმარებას გაწევს.

მოსამართლე ლემენსის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

1. უმრავლესობასთან ერთად მე ხმა მივეცი ყველა პუნქტს, გარდა სარეზოლუციო 1-ელი პუნქტისა. ჩემი მოსაზრებით, საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევების სავარაუდო დაზარალებული პირები შედიოდნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციას.

2. მქონდა შესაძლებლობა წამეკითხა მოსამართლე ჭანტურიას განსაკუთრებული აზრი. მე შემიძლია დავეთანხმო მასში მოცემულ არგუმენტებს და საჭიროდ არ მიმაჩნია დამატებითი არგუმენტების შემუშავება.

კერძოდ, მე ვეთანხმები მოსამართლე ჭანტურიას, რომ სამწუხაროა, რომ პრეცედენტი საქმისა „ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ“ (Banković and Others v. Belgium and Others) ((dec.) [GC], N 52207/99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑XII) ამ საქმეში არის „რეანიმირებული" (იხილეთ მოსამართლე ჭანტურიას განსაკუთრებული აზრი, §14). ჩემი აზრით, იყო რამდენიმე უფრო ბოლო საქმე, რომელიც აშკარად სხვა მიმართულებით წავიდა, ვიდრე ბანკოვიჩის დოქტრინა, რომელიც ხელახლა გადახედილია მოცემულ საქმეში. ეს სხვა საქმეები ემყარებოდა იმ პრინციპს, რომ როდესაც სახელმწიფო წარმომადგენლები იყენებენ ფიზიკურ ძალას ფიზიკური პირების წინააღმდეგ, ისინი ამ პირებზე ახორციელებენ უფლებამოსილებას და კონტროლს. ამგვარი უფლებამოსილება და კონტროლი მოცემულ პირებს აქცევს შესაბამისი სახელმწიფოს იურისდიქციაში.

მე ასევე ვეთანხმები მოსამართლე ჭანტურიას იმაში, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის რეალობაზე მითითება ვერ იქნება საბრძოლო მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის არმიღების მართებული საბაბი. მე ვერ ვხედავ იმის მართებულობას, რომ ერთმანეთისგან გავარჩიოთ „ცალკეული და კონკრეტული ქმედებები, რომლებიც მოიცავს სიახლოვის ელემენტს“ (გადაწყვეტილების 132-ე პარაგრაფი) და „დაბომბვა და საარტილერიო ჭურვის დაშენა... რომლის მიზანია [მეორე მხარის] არმიის მწყობრიდან გამოყვანა და კონტროლის დამყარება იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც შედის [სხვა ქვეყნის] შემადგენლობაში“ (იხილეთ გადაწყვეტილების 133-ე პარაგრაფი). დაზარალებულ პირთა და მათი უფლებების თვალსაზრისით, არ არსებობს განსხვავება ამ ორ სიტუაციას შორის. ორივე სიტუაციაში სახელმწიფო წარმომადგენლები იყენებენ ფიზიკურ ძალას, რომლის მიზანია ადამიანების დაჭრა ან მოკვლა, ხოლო გამოყენებული ძალა, როგორც წესი, არის უფრო მეტად სერიოზული ფართომასშტაბიანი მოქმედებების შემთხვევაში, ვიდრე ცალკეული და კონკრეტული მოქმედებების შემთხვევაში.

დაბოლოს, მოსამართლე ჭანტურიას მსგავსად, ჩემთვის შემაშფოთებელია გადაწყვეტილების 141‑142-ე პარაგრაფებში მოყვანილი განცხადებები. უმრავლესობა ვარაუდობს, რომ კონვენციაში არ არსებობს სამართლებრივი საფუძველი ომის ქმედებების და აქტიური საომარი მოქმედებების შესაფასებლად საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში? თუ ისინი თვლიან, რომ იმ პრაქტიკული სირთულეების გათვალისწინებით, რომლებიც შეიძლება წარმოიშვას მტკიცებულებათა შეგროვებისას, სასამართლომ თავი უნდა შეიკავოს ამ კონტექსტში კონვენციის დებულებების გამოყენებისგან? როგორიც არ უნდა იყოს სწორი განმარტება, მე ვერც ერთ განცხადებას ვერ დავეთანხმები.

3. შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ ჩემი დასკვნით, რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე განხორციელებული სამხედრო ოპერაციების სავარაუდო დაზარალებული პირები მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში.

სინანულს გამოვთქვამ იმასთან დაკავშირებით, რომ უმრავლესობამ უკან გადადგა ნაბიჯი და შეზღუდა კონვენციის მოქმედების სფერო იმ სიტუაციებში, როდესაც ადამიანის უფლებები დიდი რისკის ქვეშ იმყოფება.

4. დიდი პალატა იმ დასკვნამდე რომ მისულიყო, რომ სავარაუდო დაზარალებული პირები მოექცნენ რუსეთის იურისდიქციაში, მას მოუწევდა იმის შესწავლა, თუ რა მასშტაბით იქნა გამოყენებული კონვენციის მე-2 მუხლის გარანტიები სამხედრო კონფლიქტის დროს. ამრიგად, მას უნდა შეესწავლა მიმართება კონვენციასა და საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს შორის.

იურისდიქციის შესახებ უმრავლესობის გადაწყვეტილების გათვალისწინებით, ზემოაღნიშნულმა საკითხმა დაკარგა რაიმე პრაქტიკული მნიშვნელობა მოცემული საქმისთვის. ამიტომ, მე ვთვლი, რომ საჭირო არ არის ამის შემდგომში განხილვაება ამ განსაკუთრებული მოსაზრების კონტექსტში.

მოსამართლე გროზევის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

ეს, უდავოდ, სასამართლოს ძალიან მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებაა, რომელიც ასწორებს ადამიანის უფლებების ბევრ დარღვევას. მიუხედავად იმისა, რომ მე მას ძირითადად ვეთანხმები, მე მაინც ვფიქრობ, რომ მე ვერ გავიზიარებ უმრავლესობის მოსაზრებას ერთ საკითხზე, კერძოდ, მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციის არსებობას საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (იხილეთ გადაწყვეტილების 125-144-ე პარაგრაფები), რადგან, ჩემი შეხედულებით, მოპასუხე სახელმწიფოს საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე ნამდვილად ჰქონდა იურისდიქცია.

იურისდიქცია საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს სასამართლოსთვის ახალი საკითხია და მნიშვნელოვანი საკითხია კონვენციის შემდგომი გამოყენებისათვის. პირველად მოხდა, რომ სასამართლოს მოეთხოვა სამხედრო ოპერაციების (შეიარაღებული თავდასხმები, დაბომბვები, ჭურვის დაშენა) შესწავლა საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში. გარდა ამისა, ეს არის შეიარაღებული კონფლიქტი კონვენციის ორ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შორის. რუსეთის არმიასა და საქართველოს არმიას შორის საომარი მოქმედებების ფაზის შესაბამისი ფაქტები მოიცავს დაბომბვას და საარტილერიო ჭურვების დაშენას რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე, ამ უკანასკნელის სხვა ნაწილებზე კონტროლის დამყარების მიზნით.

უმრავლესობამ იურისდიქციის საკითხი ჩამოაყალიბა, როგორც ერთ-ერთი „სამხედრო ოპერაცია, რომელიც ჩატარდა საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს" (იხილეთ გადაწყვეტილების 125-ე პარაგრაფი). ამრიგად, გადაწყვეტილებაში გაანალიზებული შეკითხვა არის, ახორციელებს თუ არა იურისდიქციას ის ხელშემკვრელი მხარე, რომელიც ერთვება შეიარაღებულ კონფლიქტში თავისი საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ, კონვენციის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობით იმ ფიზიკურ პირებზე, რომლებიც სავარაუდოდ არიან შეიარაღებული ძალის გამოყენების შედეგად დაზარალებულები. ამგვარად ფორმულირებულ კითხვაში არ არის გათვალისწინებული სასამართლოს მიერ განხილვის პროცესში არსებული საქმის საკვანძო ელემენტი. ეს უბრალოდ კონვენციის საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში ექსტრატერიტორიული გამოყენების შემთხვევა არ არის. ეს არის კონვენციის ორ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შორის საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის შემთხვევა. ჩემთვის ის სამართლებრივი შეკითხვა, რომელსაც სასამართლომ უნდა უპასუხოს ამ საქმეში, უნდა ასახავდეს საქმის ამ ასპექტს. ამრიგად, მოცემულ საქმეში სასამართლომ პასუხი უნდა გასცეს შეკითხვას, გამოიყენება თუ არა კონვენცია ორ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შორის იმ საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში, რომელიც ხდება ერთ-ერთი მათგანის ტერიტორიაზე.

ეს იმ სახის შეკითხვაა, რომელზეც სასამართლოებს უჭირთ პასუხის გაცემა. ამის მიზეზი არის ის, რომ კონვენციის ტექსტი ძალიან ცოტა ინსტრუქციას შეიცავს და მოსამზადებელი სამუშაოს მასალებში არაა მოცემული საკითხის რაიმე კონკრეტული განხილვა და ამდენად, ისინი ჩვენ მცირე მითითებას გვთავაზობს. ტექსტში „ომზე“ შეზღუდული რაოდენობით მითითების არსებობის გარდა, ჩვენ გვრჩება ერთადერთი კომპასი – ესაა კონვენციის ზოგადი პრინციპები, მიზანი და ამოცანა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს უდავოდ მნიშვნელოვანი ელემენტებია კონვენციის განმარტებისთვის საერთო მიმართულების განსაზღვრაში, ადვილად შეიძლება იმის დანახვა, თუ რატომ შეიძლება განსხვავდებოდეს და რატომ განსხვავდება შეხედულებები იმის შესახებ, თუ ზუსტად როგორ უნდა იქნეს ისინი გამოყენებული კონკრეტული საკითხის მიმართ.

ჩემი ანალიზის ამოსავალი წერტილი არის ის, რომ კონვენციის ტექსტი ძალიან მკაფიოდ უთითებს იმაზე, რომ ის გამოიყენება ომის დროს. ამრიგად, კონვენციის მე-15 მუხლის 1-ელი პუნქტი ნებისმიერ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს აძლევს შესაძლებლობას, წარადგინოს გადახვევა „ომის დროს” და მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტი ითვალისწინებს, რომ გამონაკლის შემთხვევებში მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შეუძლია გადახვევა კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად „ომის მართლზომიერი ქმედებებით გამოწვეულ გარდაცვალების შემთხვევებთან მიმართებით“. ამრიგად, კონვენციის შემქმნელები, ყოველგვარი ეჭვის მიღმა, მიზნად ისახავდნენ ყველაზე ფუნდამენტური უფლებების, მათ შორის, მე-2 მუხლით გათვალისწინებული სიცოცხლის უფლების, დაცვას „ომის ქმედებებისგან“.

უნდა ვაღიაროთ, რომ კონვენციის გამოყენების სფეროში „ომის ქმედებების” ჩართვა შეიძლება წაკითხული იქნეს, როგორც შეზღუდვა. მისი განმარტება შეიძლება როგორც, რომ გამოყენებული მხოლოდ იურისდიქციის ტრადიციული, ტერიტორიული ცნების ფარგლებში, რაც სრულად შეესაბამება ამ სფეროში სასამართლოს მიერ შემუშავებულ ძირითად მიდგომას. საერთაშორისო საჯარო სამართლის ზოგად პრინციპებზე დაყრდნობით, სასამართლო ყოველთვის ამტკიცებდა, რომ იურისდიქცია, რომელიც გათვალისწინებულია კონვენციის გამოყენების წინაპირობად 1-ელ მუხლში, უნდა იკითხებოდეს, როგორც უმთავრესად ტერიტორიული (იხილეთ საქმე„კატანი და სხვები მოლდოვას და რუსეთის წინააღმდეგ“ (Catan and Others v. Moldova and Russia) [GC], NN 43370/04 და 2 სხვა, § 104, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2012). ასეთი განმარტება კონვენციის ტექსტთან დაკავშირებით რაიმე განსაკუთრებულ სირთულეს არ შექმნიდა. ამ განმარტებით კონვენცია წაკითხული იქნებოდა, როგორც საერთაშორისო ხელშეკრულება, რომლითაც ხელშემკვრელი სახელმწიფო კისრულობს კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული სიცოცხლის უფლების გარანტიას ყველა პირისთვის მის ტერიტორიაზე, მათ შორის, ომის დროს. ასეთი წაკითხვის თანახმად, ასეთი ვალდებულება არ არსებობს, როდესაც ხელშემკვრელი სახელმწიფო თავის შეიარაღებულ ძალებს იყენებს საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ.

სანამ ეს ტერიტორია კონვენციით გათვალისწინებული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ არის, მე ასეთ წაკითხვას ვეთანხმები. ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის ფართო განმარტება, რომელიც მოიცავს ნებისმიერ შეიარაღებულ კონფლიქტს მსოფლიოს მასშტაბით, იურისდიქციის ცნებას ადვილად ჩამოართმევდა რაიმე აზრიან დამოუკიდებელ არსებობას, როგორც ამას უმრავლესობა აღნიშნავს (იხილეთ გადაწყვეტილების პარაგრაფი 134). მიუხედავად იმისა, ეფუძნება ის „შესაბამის პირებზე პირდაპირი ზემოქმედების“ მიდგომას თუ ზოგიერთ სხვა, სამართლებრივად განმარტებულ იურისდიქციულ კავშირს, ის ეფექტურად გახდიდა სიტყვების „მათი იურისდიქციის ფარგლებში“ გამოყენებას „ზედმეტს და ყოველგვარ მიზანს მოკლებულს“ (იხილეთ საქმე „ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ“ (Bankovićand Othersv. Belgium and Others (dec.) [GC], N 52207/99, § 75, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑XII). ასევე, კონვენციის შემუშავებაში არაფერია, ხოლო ჩემი შეხედულებით, მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების შემდგომ ქცევაში ცოტა რამ არის, რაც გაამყარებდა ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის ასეთ ფართო განმარტებას.

ამასთან, იურისდიქციის ცნების ვიწრო წაკითხვის სირთულე, რომელიც მას შემოფარგლავს შესაბამისი ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ტერიტორიით, არის ის, რომ ჩვენ წინაშე არსებული საქმე არ არის იმ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს შემთხვევა, რომელიც ჩართულია შეიარაღებულ კონფლიქტში მესამე მხარის ტერიტორიაზე. ეს არის კონვენციის ორ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შორის შეიარაღებული კონფლიქტის შემთხვევა ერთ-ერთი მათგანის ტერიტორიაზე. თუ ამ პერსპექტივიდან შევხედავთ – კონფლიქტი ორ მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს შორის ერთ-ერთი მათგანის ტერიტორიაზე – იურისდიქციის ვიწრო ინტერპრეტაცია მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშე დგება. ამგვარი განმარტება უნდა ითვალისწინებდეს, რომ ან კონვენციის მე-2 მუხლის გამოყენება იქნება ცალმხრივი შეიარაღებული კონფლიქტის ერთი მთავარი მონაწილის, მაგრამ არა მეორის მიმართ, ან რომ მე-2 მუხლი არცერთ მათგანზე ვრცელდება. ორივე ოფციონი მნიშვნელოვან წინააღმდეგობებს ქმნის კონვენციის მკაფიო ტექსტთან ან/და იმ ძირითად პრინციპებთან დაკავშირებით, რომლებიც მოცემულია თავად კონვენციასა და სასამართლოს მიერ მის შემდგომ განმარტებაში.

მომჩივანი მთავრობა დაეყრდნო იურისდიქციის განსაზღვრის ტერიტორიული პრინციპიდან ერთ-ერთ გამონაკლისს, რომელიც შემუშავებულია სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში, კერძოდ, „ეფექტური კონტროლის" დოქტრინას (იხილეთ საქმე „ალ-სკეინი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Al-Skeini and Others v. the United Kingdom) [GC], N 55721/07, § 138, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011). ისინი ამტკიცებდნენ, რომ შეიარაღებულ კონფლიქტამდე მოპასუხე მთავრობა აკონტროლებდა ტერიტორიის რაღაც ნაწილს, სადაც ადგილი ჰქონდა შეიარაღებულ კონფლიქტს. ეს არგუმენტი ძნელი მისაღებია. საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციაში „კონფლიქტამდე ეფექტური კონტროლის“ კრიტერიუმის გამოყენების ნებისმიერი მცდელობა სერიოზულ კონცეპტუალურ წინააღმდეგობას აწყდება. საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების მიერ განხორციელებული სამხედრო მოქმედებები სტანდარტული სცენარით წარმოადგენს თავდასხმას იმ ტერიტორიაზე, რომელსაც ეს წევრი სახელმწიფო არ აკონტროლებს, მასზე კონტროლის დამყარების მიზნით – ეს ის არგუმენტია, რომელიც მოპასუხე მთავრობამ სამართლიანად წამოაყენა. ასეთივე იყო სიტუაცია მოცემულ საქმეში. თუკი ვინმე ეცდება უფრო ნიუანსირებული „ეფექტური კონტროლის“ დოქტრინის შემუშავებას, ეს მაინც არ მოგვცემს მოქმედ სამართლებრივ ინსტრუმენტს. სამხედრო კონფლიქტის ხასიათის და დინამიკის გათვალისწინების ძალისხმევა ურთიერთქმედების და ტერიტორიაზე კონტროლის ცვალებად ხაზებთან ერთად, „ეფექტური კონტროლის” კრიტერიუმის განმარტების უფრო ვიწრო გამოყენების მიზნით, რთულ კონცეპტუალურ დაბრკოლებას არ შეცვლის. მოცემულ საქმეში განსახილველი სამხედრო ძალა, სახელდობრ, დაბომბვა და ჭურვების დაშენა, გამოიყენება იმ ტერიტორიაზე, რომელსაც, განსაზღვრებით, არ აკონტროლებს სახელმწიფო, რომელიც ასეთ ძალას იყენებს.

იმის გათვალისწინებით, რომ „ეფექტური კონტროლის" დოქტრინა არ იძლევა მოქმედ კრიტერიუმს შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, სასამართლო დგება ზემოაღნიშნული დილემის წინაშე. მკაცრი ტერიტორიული მიდგომა შეიძლება ნიშნავდეს, რომ ხელშემკვრელი სახელმწიფოებიდან მხოლოდ ერთი – ის, რომლის ტერიტორიაზეც მიმდინარეობს შეიარაღებული კონფლიქტი– იქნებოდა ვალდებული შეესრულებინა კონვენციით გათვალისწინებული თავისი ვალდებულებები. პასუხისმგებლობების ასეთი არათანაბარი გადანაწილება ძნელი მისაღებია. ვინაიდან ორივე ხელშემკვრელმა სახელმწიფომ იკისრა ვალდებულება, პატივი სცეს და დაიცვას კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები, მხოლოდ ერთ-ერთი მათგანი იქნებოდა დავალდებულებული ამ ნაკისრი ვალდებულებით. ასეთი საბოლოო შედეგი შეეწინააღმდეგებოდა კონვენციის, როგორც საერთაშორისო ხელშეკრულების, ძირითად პრინციპებს, რომლის თანახმადაც, ხელშემკვრელი სახელმწიფოები კისრულობენ ორმხრივ ვალდებულებებს.

„ეფექტური კონტროლის” კრიტერიუმის ალტერნატიული, მკაცრი გამოყენება გამორიცხავდა იურისდიქციის განხორციელებას შეიარაღებული კონფლიქტის ორივე მხარის მიერ, რადგან, ზოგადად, არც ერთი მათგანი რეალურად არ აკონტროლებს შეიარაღებული საომარი მოქმედებების ადგილს და კერძოდ, იმ ტერიტორიას, რომელიც იბომბება და რომელსაც ჭურვებს უშენენ. შედეგად, იმ ხელშემკვრელ სახელმწიფოსაც კი, რომლის ტერიტორიაზეც ხდება შეიარაღებული კონფლიქტი, იურისდიქცია არ ექნებოდა. ასეთი შედეგი შეეწინააღმდეგებოდა თავად კონვენციის ტექსტს, კერძოდ, მე-15 მუხლის 1-ელ და მე-2 პუნქტებს (იხილეთ ზემოთ) და ფაქტობრივად შექმნიდა სამართლებრივ ვაკუუმს ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემაში, რაც აშკარად ეწინააღმდეგება სასამართლოს მიერ კონვენციის შესაბამისად დადგენილ ძირითად პრინციპს.

ზემოაღნიშნული სამართლებრივი პრინციპები, რომლებსაც ზემოთ დავეყრდენით, კარგად არის შემუშავებული სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში. კონვენციის შესაბამისად იურისდიქციის ცნების განმარტებისას, სასამართლომ დაბეჯითებით მოითხოვა ორი ძირითადი ელემენტი. პირველი, მან ხაზგასმით აღნიშნა ის გარემოება, რომ კონვენცია არის რეგიონალური საერთაშორისო ხელშეკრულება, რომელიც უზრუნველყოფს კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დაცვას და კოლექტიურ განხორციელებას ძირითადად რეგიონულ კონტექსტში და განსაკუთრებით, ხელშემკვრელი სახელმწიფოების სამართლებრივ სივრცეში. მეორე, კონვენციის, როგორც ადამიანის უფლებების შესახებ საერთაშორისო ხელშეკრულების, მიზნისა და ამოცანის გათვალისწინებით, მან მოითხოვა ადამიანის უფლებების ეფექტური დაცვის გარანტიები. მან დაადგინა, რომ კონვენციის შესაბამისად სამართლებრივ სივრცეში ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემაში რაიმე შავი ხვრელი არ შეიძლება არსებობდეს. ამის დაშვება კონვენციის ფუნდამენტურ პრინციპებთან სრული წინააღმდეგობა იქნებოდა.

რაც შეეხება პირველ საკითხს, სასამართლომ სხვადასხვა დროს გამოთქვა თავისი პოზიცია კონვენციის, როგორც მრავალმხრივი ხელშეკრულების გაგებასთან დაკავშირებით, რომლითაც ხელშემკვრელი სახელმწიფოები ერთმანეთის წინაშე იღებენ ვალდებულებებს ძირითადი უფლებების უზრუნველსაყოფად. მან დაადგინა, რომ „კლასიკური სახის საერთაშორისო ხელშეკრულებებისგან [გა]ნსხვავებით, კონვენცია თავის თავში მოიცავს იმაზე უფრო მეტს, ვიდრე ეს ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს შორის არსებული ურთიერთვალდებულებებია. ერთობლივი, ორმხრივი ვალდებულებების ქსელის გარდა, ის ქმნის ობიექტურ ვალდებულებებს, რომლებიც, პრეამბულის ფორმულირებით, სარგებელს იღებს „კოლექტიური აღსრულებიდან” (იხილეთ საქმე „ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“(Ireland v. the United Kingdom), 1978 წლის 18 იანვარი, §239, სერია A N 25). სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ „ის უნდა ითვალისწინებდეს კონვენციის, როგორც ევროპის საზოგადოებრივი წესრიგის (ordre public) ინსტრუმენტის, განსაკუთრებულ ხასიათს ცალკეული ადამიანების და მისი მისიის დასაცავად, როგორც ეს მოცემულია კონვენციის მე-19 მუხლში, „მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების მიერ ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების უზრუნველსაყოფად” და გარდა ამისა ის, რომ კონვენცია არ უშვებს „ვაკუუმს ადამიანის უფლებათა დაცვის სისტემაში მოცემულ ტერიტორიაზე ფიზიკური პირებისთვის კონვენციის ძირითადი გარანტიებით სარგებლობის უფლების ჩამორთმევით და მათი უფლებისა, მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს მოსთხოვონ პასუხი მათი უფლებების დარღვევაზე სასამართლოში საქმისწარმოების პროცესში (იხილეთ საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ [GC], N 25781/94, §78, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-IV).

ამ მიზეზების გამო, კონვენციის განმარტება, რომელიც ყველაზე მეტად შეესაბამება მის ტექსტს, რომელიც უზრუნველყოფს დაცვას „ომის ქმედებებისგან" და მასში დადგენილ ზოგად პრინციპებს, რაც გამორიცხავს ადამიანის უფლებების დაცვის სფეროში ნებისმიერ „ვაკუუმს", იქნებოდა ის, რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე მოპასუხე მთავრობის სამხედრო ოპერაციების შედეგად სავარაუდო დაზარალებული პირები ექცევიან მის იურისდიქციაში. თუმცა, კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისათვის სახელმწიფოს იურისდიქციული კომპეტენცია ძირითადად ტერიტორიულია, გამონაკლისი გარემოებები ნამდვილად არსებობს ხელშემკვრელი მხარეების იმ ერთობლივი, ორმხრივი ვალდებულებებისა, რომლებიც უკავშირდება კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების ეფექტურად გარანტირებას იმ შემთხვევაში, თუ ხელშემკვრელი სახელმწიფო ერთვება ომის ქმედებებში თავის საკუთარ ან კონვენციის სხვა მაღალი ხელშემკვრელი მხარის ტერიტორიაზე.

მოსამართლეების იუდკივსკას, პინტო დე ალბუკერკესა და ჭანტურიას ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

სარჩევი

1. შესავალი............................................................................. 173

2. ურთიერთქმედება კონვენციასა და საერთაშორისო ჰუმანიტარულსამართალს შორის.......................................................................................... 173

a. სამოქალაქო პირების პროფილაქტიკური დაცვა სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში 173

b. განურჩეველი მოქმედების იარაღის მასიური გამოყენების აკრძალცა გროზნოში     175

c. საქმის „ვარნავა და სხვები“ პრინციპი............................................ 176

3. საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიერ კონვენციის დივერსიფიკაცია     177

a. აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმიდან გადახვევა... 177

b. გადახვევის რეჟიმის აუცილებლობა............................................... 179

c. საქმის „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ ხელახლა გადახედვა 181

4. დასკვნა............................................................................... 183

1. შესავალი

1. უმცირესობაში მყოფ ჩვენს პატივცემულ კოლეგებთან ერთად, ჩვენ მიგვაჩნია, რომ რუსეთის ფედერაციის მიერ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) განხორციელებული სამხედრო ოპერაციების შედეგად დაზარალებული პირები მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 1-ელი პუნქტის (შემდგომში „კონვენცია”) მიზნებისთვის და ამიტომ, ჩვენ ხმა მივეცით ამასთან დაკავშირებით მოპასუხე მთავრობის მიერ დაყენებული წინასწარი პრეტენზიის გაუქმებას. ჩვენ გვსურს განვმარტოთ, რომ უმრავლესობას მხარი რომ დაეჭირა იურისდიქციის ფარგლების დაძლევის სასარგებლოდ, საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე მომხდარ მოვლენებთან დაკავშირებით, ჩვენ ხმას მივცემდით ამ მოვლენების მიმართ კონვენციის მე-2 მუხლის სრულად გამოყენებას. ამგვარად, ეს მოსაზრება განმარტავს ჩვენს შეხედულებებს ურთიერთქმედების შესახებ კონვენციასა (და კერძოდ, მე-2 მუხლის არსებით დებულებებსა) და საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს შორის საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში. ამ უკიდურესად ფაქიზ საკითხზე ჩვენ ეს განმარტება აუცილებლად მიგვაჩნია, ჩახლართული პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით.

2. ურთიერთქმედება კონვენციასა და საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს შორის

a. სამოქალაქო პირების პროფილაქტიკური დაცვა სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში

2. სასამართლო ხშირად აფასებდა კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებულ სახელმწიფოს მატერიალურ ვალდებულებებს არასაერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების სიტუაციებში, მაგალითად, როგორიცაა შეიარაღებული კონფლიქტი სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში უსაფრთხოების ძალებსა და ქურთისტანის მუშათა პარტიას (ქმპ) შორის. წამყვან საქმეში „ერგი თურქეთის წინააღმდეგ“[74]სასამართლომ განიხილა, დაიგეგმა და ჩატარდა თუ არა უსაფრთხოების ძალების ოპერაცია ისე, რომ „მაქსიმალურად ყოფილიყო თავიდან აცილებული ან მინიმუმამდე დაყვანილიყო სოფლის მოსახლეობის სიცოცხლისთვის ნებისმიერი საფრთხე, მათ შორის, ჩასაფრებული[75] ქმპ-ს წევრების ცეცხლის ძალის საფრთხე, რადგან პროფილაქტიკის პრინციპის მიხედვით, სახელმწიფოს აქვს ვალდებულება, მშვიდობიანი მოსახლეობა დაიცვას სახელმწიფო წარმომადგენლების და მტრის ძალების[76]გახსნილი ცეცხლის საფრთხეებისგან და დაასკვნა, რომ „გონივრულ ფარგლებში შეიძლება იმ დასკვნის გაკეთება, რომ მიღებული იქნა არასაკმარისი პროფილაქტიკური ზომები სამოქალაქო მოსახლეობის სიცოცხლის დასაცავად“[77]. გაიმეორა რა ამ საქმეში მოცემული პრინციპი, სასამართლო მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ საპირისპირო დასკვნა საქმეში „აჰმეტ ოზკანი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“[78], რომელშიც მან დაადგინა, რომ თურქეთის არმიის მიერ ინტენსიური ცეცხლის გახსნა თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე სოფელში წარმოადგენდა უკიდურეს აუცილებლობას სიცოცხლის დასაცავად, ვინაიდან ადამიანები სოფლიდან ცეცხლს უშენდნენ უსაფრთხოების ძალებს და ამ უკანასკნელმა სცადა მინიმუმამდე შეემცირებინა სამოქალაქო მოსახლეობის შემთხვევითი დანაკარგი. სასამართლოს ენა იყო შემდეგი:

„... უსაფრთხოების ძალების ტაქტიკური რეაქცია სოფლიდან მათი მიმართულებით თავდაპირველ გასროლებზე 1993 წლის 20 თებერვალს ვერ ჩაითვლება არათანაზომიერი ხარისხის ძალის გამომწვევად. ამ დასკვნის გამოტანისას სასამართლომ ის ფაქტიც გაითვალისწინა, რომ აბიდე ეკინის გარდა, უსაფრთხოების ძალების მიერ ინტენსიური სროლის შედეგად არავინ დაშავებულა.”[79]

3. ორივე გადაწყვეტილების არსებითი მხარეა ის, რომ სასამართლომ ერთმანეთისგან განასხვავა მებრძოლთა და სამოქალაქო მოსახლეობის სიცოცხლე საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის[80] შესაბამისად, რომელიც აკანონებს სასიკვდილო ძალის გამოყენებას მებრძოლების წინააღმდეგ და ცდილობს მინიმუმამდე დაიყვანოს მშვიდობიანი მოსახლეობის შემთხვევითი დანაკარგი. ამრიგად, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ამ ნაგულისხმებმა გამოყენებამ სასამართლოს შესაძლებლობა მისცა აშკარად გადაეხვია ადამიანის უფლებების სამართლის ძირითადი პრინციპიდან, რომელიც ეხება ნებისმიერი პირის წინააღმდეგ სასიკვდილო ძალის გამოყენების მკაცრ აუცილებლობას, იმის მიუხედავად, თუ რა სტატუსი აქვს ამ პირს – სამოქალაქო პირის სტატუსი თუ მებრძოლის სტატუსი, როგორც ეს მოცემულია კონვენციის მე-2 მუხლში.

b. განურჩეველი მოქმედების იარაღის მასიური გამოყენების აკრძალვა გროზნოში

4. საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გავლენა კონვენციის განმარტებაზე ხელახლა გამოიცადა ჩეჩნეთის შეიარაღებულ კონფლიქტთან მიმართებით. თავდაპირველად, საქმეში „ისაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“[81], სასამართლო მიიჩნევს, რომ გროზნოში მდგომარეობა იყო „ომის პერიოდს მიღმა” და ის უნდა შეფასდეს „ჩვეულებრივი სამართლებრივი ფონის გათვალისწინებით”, ვინაიდან ჩეჩნეთში „[ა]რ გამოცხადებულა საომარი მდგომარეობა და საგანგებო მდგომარეობა და არ მომხდარა გადახვევა კონვენციის მე-15 მუხლის მიხედვით”[82]. თუმცა, მან დაადგინა, რომ დასახლებულ ტერიტორიაზე „განურჩეველი მოქმედების იარაღის მასიური გამოყენება“ შეუთავსებელია წინდახედულების იმ სტანდარტთან, რომელიც წარმოადგენს სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ სასიკვდილო ძალის გამოყენების წინაპირობას და ამგვარად, დაირღვა მე-2 მუხლი[83]. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სასამართლომ დაასაბუთა თავისი დასკვნა დარღვევის შესახებ საჰაქრო ბომბების არასწორი კლასიფიკაციით (მაგალითად, ისეთი, რომელმაც მოკლა მომჩივნის ოჯახის წევრები) როგოროც „განურჩეველი მოქმედების იარაღისა“[84], რაც საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მკაფიოდ განსაზღვრული ცნებაა[85].

5. საქმეში „ისაიევა, იუსუპოვა და ბაზაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“[86], სასამართლო უფრო მეტად მიუახლოვდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის სტანდარტებს, როცა მან აღიარა, რომ

„ის მდგომარეობა, რომელიც არსებობდა შესაბამის დროს ჩეჩნეთში, მოითხოვდა განსაკუთრებული ზომების მიღებას სახელმწიფოს სახელით რესპუბლიკაზე კონტროლის აღსადგენად და უკანონო შეიარაღებული ამბოხების ჩასახშობად. ეს ზომები, სავარაუდოდ, შეიძლება მოიცავდეს მძიმე საბრძოლო იარაღით აღჭურვილი სამხედრო ავიაციის გამოყენებას. სასამართლო ასევე მზად არის დაეთანხმოს იმას, რომ თუ თვითმფრინავებს თავს დაესხნენ უკანონო შეიარაღებული ჯგუფები, ამას შეიძლება გაემართლებინა სასიკვდილო ძალის გამოყენება, რაც, ამგვარად, მოხვდებოდა მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის ფარგლებში.”[87]

თუმცა, მთავრობამ ვერ წარადგინა რაიმე კონკრეტული მტკიცებულება, რომელსაც შეიძლება კავშირი ჰქონოდა შეიარაღებული ძალების ქცევის ლეგიტიმაციასთან, სასამართლომ ჩათვალა, რომ რუსეთის შეიარაღებულმა ძალებმა „გონივრულ ფარგლებში მიიჩნიეს“, რომ ადგილი ჰქონდა თავდასხმას ან არსებობდა თავდასხმის საშიშროება იმ უკანონო ჩეჩენი ამბოხებულების მხრიდან, რომლებმაც დაიკავეს ქალაქი გროზნო. ამ საფუძველზე სასამართლომ აღიარა, რომ რუსეთის საჰაერო დარტყმა იყო ლეგიტიმური პასუხი, თუმცა რუსეთის ძალებს მყისიერი საფრთხე არ ემუქრებოდა[88]. თუმცა, ის არ დაეთანხმა იმას, რომ ოპერაცია სოფელ შაამი-იურტის მახლობლად დაიგეგმა და შესრულდა „სამოქალაქო მოსახლეობის სიცოცხლეზე საჭირო ზრუნვით”[89].

6. სასამართლოს წარუმატებელ პრეცედენტულ სამართალს აქვს პრობლემური პრაქტიკული შედეგები. მე-2 მუხლის მიხედვით საქმეებში აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმის შესუსტების გარდა, ის ამართლებს სამხედრო თავდასხმებს უშუალო საფრთხის არარსებობის პირობებში. შიდა შეიარაღებული კონფლიქტების დროს მე-2 მუხლით გარანტირებული დაცვის შემცირებას ამწვავებს ის ფაქტი, რომ სასამართლო ვერ განსაზღვრავს სამოქალაქო პირებს, მებრძოლებს ან განურჩეველი მოქმედების იარაღს და ის, როგორც ჩანს, ვარაუდობს, რომ ეს ცნებები გაგებული უნდა იქნეს ისე, როგორც საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალში. გარდა ამისა, სასამართლო არ იძლევა თითოეული ცალკეული შეიარაღებული კონფლიქტის ხასიათის სრულყოფილ ანალიზს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიხედვით კონკრეტული წესების გამოყენებადობის დასაბუთების მიზნით. იქცევა რა ამგვარად, სასამართლო ერთმანეთისგან სათანადოდ არ განასხვავებს შეიარაღებულ კონფლიქტებს და სხვა საომარ ოპერაციებს, მაგალითად, ანტიტერორისტულ ოპერაციებს და ამით ახალისებს დაუმორჩილებლობას და პოლიტიკურ მანევრირებას ხელშემკვრელი მხარეების მიერ, რომლებსაც აქვთ ცდუნება, მოიშველიონ უფრო ნაკლები დაცვის ეს პრეცედენტები შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტის მიღმა.

c. საქმის „ვარნავა და სხვები“პრინციპი

7. მართალია, სასამართლომ ჩამოაყალიბა ზოგადი პრინციპი კონვენციის გარანტიებსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის წესებს შორის ურთიერთმიმართებასთან დაკავშირებით კვიპროსში შეიარაღებული კონფლიქტის განხილვისას. საკმაოდ უცნაურია, რომ საქმეში „ვარნავა და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“[90], რომელიც ეხებოდა კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებულ მოპასუხე სახელმწიფოს პროცედურულ ვალდებულებებს, სასამართლომ განსაზღვრა შემდეგი არსებითი პრინციპი:

„მე-2 მუხლი უნდა მაქსიმალურად იქნეს განმარტებული საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპების ჭრილში, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის იმ წესების ჩათვლით, რომლებიც ასრულებს შეუცვლელ და საყოველთაოდ აღიარებულ როლს შეიარაღებული კონფლიქტის სისასტიკისა და არაადამიანურობის შემსუბუქებაში“ (იხილეთ ლოუზიდოუს საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 43). შესაბამისად, სასამართლო ეთანხმება პალატის არგუმენტაციას, რომელმაც დაადგინა, რომ საერთაშორისო კონფლიქტის ზონაში ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს აქვთ ვალდებულება, დაიცვან მათი სიცოცხლე, ვინც არ ან აღარ მონაწილეობს საომარ მოქმედებებში. ეს ასევე გავრცელდება დაჭრილებისთვის სამედიცინო დახმარების გაწევაზე; როცა მებრძოლები გარდაიცვალნენ ან ჭრილობები მიიღეს, პასუხის გების საჭიროება მოითხოვს ნარჩენების სათანადო მოცილებას და ხელისუფლების ორგანოებისგან მოითხოვს ინფორმაციის შეგროვებას და მიწოდებას შესაბამისი პირების ვინაობისა და ბედის შესახებ, ან რომ ნება დართოს ორგანოებს, მაგალითად, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტს (ICRC), გააკეთოს ეს.“[91]

8. შესაბამისად, სასამართლომ სრულად უარყო ის მოსაზრება, რომ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი ანაცვლებს კონვენციას შეიარაღებული კონფლიქტების დროს. ამის ნაცვლად, მან დაადგინა ყოვლისმომცველი განმარტებითი წესი, რომლის შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, როცა ეს შესაძლებელია („რამდენადაც ეს შესაძლებელია“), კონვენციით გათვალისწინებული სიცოცხლის უფლება უნდა განიმარტოს საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალთან ჰარმონიულად, მიუხედავად იმისა, გამოყენებული იქნა თუ არა მე-15 მუხლი. ზუსტად იგივე პრინციპი უკვე დაადასტურა მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ, როდესაც მან განაცხადა, რომ „გადაწყვეტილება იმის შესახებ, უნდა ჩაითვალოს თუ არა ადამიანის დაღუპვის კონკრეტული ფაქტი ომში გარკვეული იარაღის გამოყენებით, სიცოცხლის თვითნებურ ხელყოფად კონვენციის მე-6 მულის საწინააღმდეგოდ, შეიძლება მხოლოდ გადაწყდეს იმ კანონზე მითითებით, რომელიც გამოიყენება შეიარაღებულ კონფლიქტში და არა თავად ფაქტის პირობების საფუძველზე“ და ამავე დროს, უარყოფილი უნდა იქნეს ის ცნება, რომ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დებულებები სრულად არ შეესაბამება საერთაშორისო პაქტს სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ.[92] იგივე პოზიცია მოგვიანებით გაიმეორა ადამიანის უფლებების კომიტეტმა[93] და ადამიანის უფლებათა ამერიკათშორისმა კომისიამ[94].

3. საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიერ კონვენციის დივერსიფიკაცია

a. აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმიდან გადახვევა

9. თუმცა, სასამართლოს პერიოდული გადახვევა აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმიდან მე-2 მუხლის შესაბამისად, პრინციპული არგუმენტაციით ვერ გამართლდა. ამასთან დაკავშირებით არ შეგვიძლია, არ ვახსენოთ, რომ ერთ შემთხვევაში სასამართლო იქამდე მივიდა, რომ რუსეთში მძევლების აყვანის დრამატულ, კარგად ცნობილ საქმეში განაცხადა, რომ კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმი შეიძლება გვერდზე გადადებულიყო „იმ შემთხვევაში, თუ მდგომარეობის გარკვეული ასპექტები სასამართლოს კომპეტენციის ფარგლებიდან ძალიან არის დაშორებული და თუ ხელისუფლებას უწევდა ემოქმედა დროის უზარმაზარი წნეხის ქვეშ და როცა მათ მიერ მდგომარეობის კონტროლი მინიმალური იყო“.[95] ჩვენი შეხედულებით, ეს მიუღებლად ბუნდოვანი კრიტერიუმია კონვენციის სიტყვასიტყვით მოთხოვნაზე (აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმი) უარის თქმისა, სასიკვდილო ძალის გამოყენების გასამართლებლად. ამ ბუნდოვანებას კიდევ უფრო აღრმავებს სასამართლოს მოულოდნელი არგუმენტი იმის შესახებ, რომ იმის მიუხედავად, რომ მძევლების და მძევლად ამყვანი პირების წინააღმდეგ გამოყენებული ნარკოტიკული გაზი თუმცა „პოტენციურად სასიკვდილო იყო“, არ იქნა გამოყენებული განურჩევლად, „რადგან მან მძევლებს დაუტოვა გადარჩენის მაღალი შანსი, რაც იყო დამოკიდებული ხელისუფლების მიერ განხორციელებული სამაშველო ძალისხმევის ეფექტიანობაზე“.[96] იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ რუსეთის უსაფრთხოების ძალების მიერ გამოყენებული ნარკოტიკული გაზი თავისი არსით იყო განურჩეველი მოქმედების იარაღი, მოსკოვის თეატრში დატყვევებულ ყველა ადამიანზე (თანაბრად როგორც მძევლებზე, ისე მძევლად ამყვან პირებზე) გამოყენებული ქიმიური ნივთიერების არაკონტროლირებადი ეფექტის გამო, სასამართლომ ამ ქიმიური ნივთიერების მოქმედება შეაფასა ხელისუფლების მიერ შესაძლო „სამაშველო ძალისხმევის“ ვარაუდის საფუძველზე, რამაც მთლიანად დაამახინჯა განურჩეველი მოქმედების იარაღის ხასიათის შეფასება, თითქოს ეს ცნება დამოუკიდებული იყო დაზარალებული პირების გადარჩენის ქმედების ჩადენის შემდგომ (ex post facto) შესაძლებობაზე. სასამართლოს ენა კიდევ უფრო ნაკლებად ზუსტია, როდესაც ის აღიარებს, რომ ის იყენებს „სხვადასხვა ხარისხის შემოწმებას" აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმის მიმართ[97].

10. ამგვარად, ზოგჯერ სასამართლომ სათანადო დასაბუთების გარეშე მიმართა აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმს თავის წესებში. სხვა დროს მან მკაცრად აღასრულა იგივე წესები. ზოგ შემთხვევაში, რომელიც ეხებოდა ჩეჩნეთის შეიარაღებულ კონფლიქტს, სასამართლომ გამოიყენა აბსოლუტური აუცილებლობის კრიტერიუმის ჩვეულებრივი სტანდარტი და ერთმანეთისგან არ განასხვავა მებრძოლები და სამოქალაქო პირები. მაგალითად, საქმეში „ესმუხამბეტოვი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“, სასამართლომ აღნიშნა:

„... მთავრობამ ვერ აჩვენა, რომ სიფრთხილის აუცილებელი ხარისხი განხორციელდა ამ ინფორმაციის შეფასებისას და 1999 წლის 12 სექტემბრის ოპერაციის მომზადებისას იმგვარად, რომ თავიდან აცილებულიყო ან, მაქსილამური შესაძლებლობის ფარგლებში, რაც შეიძლება მინიმუმამდე ყოფილიყო დაყვანილი სიცოცხლის მოსპობის რისკები როგორც იმ პირების, რომელთა მიმართაც ხორციელდებოდა ზომები, ისე სამოქალაქო პირებისა და მინიმუმამდე ყოფილიყო დაყვანილი სასიკვდილო ძალის გამოყენება (იხილეთ მაკკენის საქმე , ციტირებული ზემოთ, §§ 194 და 201). კერძოდ, რამდენადაც მთავრობა დაეყრდნო კონვენციის მე-2 მუხლის მე-2(ბ) პუნქტს, სასამართლო მძიმე იარაღით აღჭურვილი სამხედრო ავიაციის განთავსებას, თავისთავად, უკიდურესად არათანაზომიერად მიიჩნევს ადამიანის მართლზომიერი დაკავების განხორციელების მიზნისთვის.“[98]

11. იგივე დოქტრინა განმეორდა საქმეში „კერიმოვა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“, სადაც სასამართლომ დაასკვნა, რომ ის არ იყო იმაში დარწმუნებული, რომ „1999 წლის 2 და 19 ოქტომბრის ოპერაციების მომზადებისას სიფრთხილის საჭირო ხარისხი განხორციელდა ისე, რომ თავიდან აცილებულიყო ან მაქსიმალური შესაძლებლობის ფარგლებში, რაც შეიძლება მინიმუმამდე ყოფილიყო დაყვანილი სიცოცხლის მოსპობის რისკები როგორც იმ პირების, რომელთა მიმართაც ხორციელდებოდა ზომები, ისე სამოქალაქო პირებისა“[99].

12. დაბოლოს, ჩეჩნეთის რამდენიმე საქმეში სასამართლომ უარი თქვა მე-2 მუხლის აშკარა არსებითი დარღვევების დადგენაზე იმ დასაბუთებით, რომ მომჩივნების ან მათი ნათესავებისთვის მიყენებული (სახელმწიფოს თუ ამბოხებულების მიერ) ზიანის წყარო არ იყო დადგენილი, რითაც, ამრიგად, უგულებელყო უსაფრთხოების წინასწარი ზომის პრინციპი, რომელიც მოცემულია თურქეთის პრეცედენტულ სამართალში, ფაქტობრივად მსგავს საქმეებში[100].

13. საქმეების ამ არადამაკმაყოფილებელ მდგომარეობას აშკარად ხელს უწყობს ის პრინციპი, რომ კონვენციის ვალდებულებები შეიძლება „დაიყოს და მოერგოს” იმ მდგომარეობის კონკრეტულ საჭიროებებს, როდესაც სახელმწიფო წარმომადგენლები მოქმედებენ ექსტრატერიტორიულად[101]. ჩვენ ვწუხვართ, რომ მოცემულ საქმეში, საომარი ოპერაციების დროს სახელმწიფოს ვალდებულებების მოცულობისა და შინაარსის განუყოფელი ბუნდოვანების გაფანტვის ნაცვლად, სასამართლომ საფრთხის ქვეშ დააყენა კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების „საყოველთაო და ეფექტური აღიარება და დაცვა“[102] და გაამწვავა სამართლებრივი გაურკვევლობის მდგომარეობა არათანმიმდევრული პრეცედენტული სამართლით, კონვენციასა და საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალს შორის ურთიერთქმედების შესახებ.

b. გადახვევის რეჟიმის აუცილებლობა

14. ერთადერთი შესაძლო გზა სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში სიცხადის შესატანად არის კონვენციის მთლიანობაში წაკითხვა, როგორც ამას ითვალისწინებს საერთაშორისო ხელშეკრულებების სამართლის შესახებ ვენის კონვენციის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტი და კონვენციის მე-15 მუხლში ტერმინის „ომი“ გამოყენება "შეიარაღებული კონფლიქტის" აღსანიშნად, იქნება ეს საერთაშორისო კონფლიქტი თუ არასაერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი სახელმწიფოსა და არასახელმწიფო სუბიექტს შორის, რომელმაც მიაღწია იმ მინიმალურ ინტენსივობას, რომელიც საჭიროა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენების ასამოქმედებლად. მე-15 მუხლი არის კონვენციის ერთადერთი მუხლი, რომელიც ეხება ომს. ეს არ იყო „დამფუძნებელი მამების“ ახირებული არჩევანი. მე-15 მუხლის მიზანი სწორედ ის არის, რომ უფლება მისცეს სახელმწიფოებს, გადაუხვიონ კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულებებისგან, კერძოდ, „ომის“ მდგომარეობაში და ამგვარად, შეიარაღებული კონფლიქტის ან ნებისმიერი, „ერის არსებობისთვის საშიში სხვა საგანგებო მდგომარეობის დროს“ „მხოლოდ იმ ზომით, რამდენადაც ამას მკაცრად მოითხოვს მდგომარეობის სიმწვავე და იმ პირობით, რომ ეს ღონისძიებები არ ეწინააღმდეგება მის სხვა ვალდებულებებს საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად“. მე-15 მუხლის მე-2 პუნქტში განმარტებულია, თუ რომელი საერთაშორისო სამართალი გამოიყენება ასეთ შემთხვევაში მე-2 მუხლის კონტექსტში, ვინაიდან ის კრძალავს მე-2 მუხლიდან გადახვევას „გარდა ომის მართლზომიერი ქმედებების შედეგად ადამიანთა დაღუპვის შემთხვევებისა“. ამგვარად, ადგილი აქვს ცალსახა მითითებას საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალზე მე-2 მუხლიდან გადახვევასთან დაკავშირებით. ამრიგად, კონვენციის ხელშემკვრელმა მხარეებმა გამოთქვეს თავისი სრულიად მკაფიო სურვილი იმის შესახებ, რომ სიცოცხლის უფლების უმაღლესი ღირებულების გათვალისწინებით, გადახვევა მე-15 მუხლის შესაბამისად უნდა იყოს ერთადერთი მექანიზმი, რომელიც სასამართლოს საშუალებას მისცემს გააფართოოს მე-2 მუხლიდან გამონაკლისები საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ჭრილში.

15. შესაბამისად, მე-2 მუხლით ნაკისრი თავისი ვალდებულებებიდან გადახვევის შემდეგ სახელმწიფოებს შეუძლიათ გამოიყენონ სასიკვდილო ძალა შეიარაღებულ კონფლიქტებში საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის წესების შესაბამისად და ისინი მხოლოდ იმ შემთხვევაში იქნებიან ვალდებულები, გამოიძიონ სიკვდილის ან სიცოცხლისთვის საშიში დაზიანების შემთხვევა, თუ არსებობს ეჭვი საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევაზე, რომელიც პროცედურული ვალდებულების მოცულობას შემოფარგლავს უფრო მეტად მართვადი დონით და ამავე დროს, აძლიერებს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ეფექტურ აღსრულებას[103]. კონვენციის მე-15 მუხლის პროპორციულობის მოთხოვნა („მხოლოდ იმ ზომით, რამდენადაც ამას მკაცრად მოითხოვს მდგომარეობის სიმწვავე“) საომარი მოქმედებების საჭიროებების დაკმაყოფილების საშუალებას იძლევა და ამავე დროს, აწესებს უფრო ნაკლებად ნებადართულ ნორმატიულ ჩარჩოს, რომელიც არეგულირებს ძალის გამოყენებას, ვიდრე საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალში და რაც ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანია, უზრუნველყოფს სტრასბურგის აუცილებელ ზედამხედველობას საომარ მოქმედებებზე შეიარაღებული კონფლიქტების დროს. შესაბამისად, სახელმწიფოებს არ უნდა მიეცეთ თავისუფალი შეფასების ფართო ფარგლები იმისთვის, რომ მიიღონ გადაწყვეტილება გამომწვევი მოვლენების (ომი ან შეიარაღებული კონფლიქტები, ან სხვა საზოგადოებრივი საგანგებო ვითარება, რომელიც საფრთხეს უქმნის ერის სიცოცხლეს) არსებობის შესახებ ან გადახვევის რეჟიმის ხასიათზე, ფარგლებსა და მუდმივ აუცილებლობაზე; წინააღმდეგ შემთხვევაში, სასამართლო უარს იტყვის კონვენციის არსებითი ნაწილის შენარჩუნებასთან დაკავშირებულ თავის უფლებამოსილებაზე რთულ დროს, სწორედ მაშინ, როდესაც ეს ყველაზე მეტად არის საჭირო[104]. რაც უფრო ფართოა თავისუფალი შეფასების ფარგლები, მით უფრო მაღალია შეუსაბამობის რისკი სასამართლოს მიერ განხორციელებული კონტროლის პროცესში და მით უფრო დაბალია ხელშემკვრელი მხარეებისთვის გაწეული სახელმძღვანელო მითითების დონე. სასამართლომ არ უნდა მისცეს უფლება ხელშემკვრელ მხარეებს, დაემორჩილონ თავიანთ უფლებამოსილების გაფართოების ცდუნებას საგანგებო ზომების მიღებით, როდესაც სიტუაციის მართვა ჯერ კიდევ შესაძლებელია ჩვეულებრივი კანონმდებლობის შესაბამისად. სასამართლოს მიერ მიღებული ნებისმიერი შესწორება კონვენციის ვალდებულებებში შემოიფარგლება გადახვევის რეჟიმის კონკრეტული კონტექსტით და ვერ ექსტრაპოლირდება სასამართლოს ზოგად პრეცედენტულ სამართალში.

16. შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ კონვენციის მთლიან ინტერპრეტაციაზე დათანხმებით, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ზოგი დებულება (მაგალითად, I ოქმის 48-ე, 51-ე, 52-ე და 57-ე მუხლები) თავად უნდა განიმარტოს, როგორც გამონაკლისები მე-2 მუხლის 1-ელი პუნქტით გათვალისწინებული სიკვდილის განზრახ მიყენების აკრძალვიდან, რაც სცილდება მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტით გათვალისწინებულ გამონაკლისების ფარგლებს. ეს გამარტივებული არგუმენტაცია, რომელიც მიზნად ისახავს შეიარაღებულ კონფლიქტებში გადახვევის რეჟიმზე უარის თქმას, მიუღებელია, ვინაიდან ის მიფუჩეჩებულია.

17. პირველ რიგში, არსებობს გამოუსწორებელი კონფლიქტი კონვენციის მე-2 მუხლსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამის დებულებებს შორის, რომლებიც არეგულირებს სამხედრო ოპერაციებს. კერძოდ, მე-2 მუხლის 1-ელი ნაწილის ფორმულირება – „არ შეიძლება სიცოცხლის განზრახ ხელყოფა” – ეწინააღმდეგება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის იმ შესაბამის დებულებებს, რომლებიც არეგულირებს საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტს. ეს დებულებები უშვებს მტერი სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების წევრების განზრახ მიზანში ამოღებას მათი სტატუსის გამო, იმის მიუხედავად, წარმოადგენენ თუ არა ისინი საფრთხეს და მონაწილეობენ თუ არა საომარ მოქმედებებში, როდესაც ისინი მიზანში არიან ამოღებულები, იმ პირობით, რომ გარჩევის, პროფილაქტიკისა და თანაზომიერების პრინციპები სრულდება. გარდა ამისა, მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტით გათვალისწინებული გამონაკლისები ამომწურავია და არ მოიცავს საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს მომხდარ გარდაცვალებებს, რაც თავისი ბუნებით განსხვავდება იმ სიტუაციებისგან, რომლებიც მოიცავს ამბოხებას ან აჯანყებას ეროვნულ ტერიტორიაზე. დაბოლოს, ძალის გამოყენების „აბსოლუტური აუცილებლობის” და „მკაცრი თანაზომიერების” სტანდარტები, რომლებიც სასამართლომ გამოიყენა მე-2 მუხლთან დაკავშირებით თავის პრეცედენტულ სამართლში,[105]მთლიანად განსხვავდება საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალში მოცემული სამხედრო აუცილებლობისა და თანაზომიერების კონკრეტული ცნებებისგან[106].

18. ამგვარად, თუ სახელმწიფოები განიცდიან სირთულეებს, შეასრულონ მე-2 მუხლში მოცემული თავიანთი ვალდებულებები შეიარაღებული კონფლიქტის დროს, შინ ან საზღვრებს გარეთ, ევროპის შიგნით ან გარეთ, მათ ამ სირთულეებიდან ერთადერთი გამოსავალი აქვთ: კონვენციიდან გადახვევა და როგორც მე-15 მუხლის თანაზომიერების დებულების („მკაცრად მოთხოვნილი ოდენობით“), ისე „საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული სხვა ვალდებულებების“, კერძოდ, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესრულება, რომელიც განსაზღვრავს უფლებების დაცვის ყველაზე დაბალ დასაშვებ დონეს.

c. საქმის „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ ხელახლა გადახედვა

19. მართალია, საქმეში „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“, სახელმწიფოების ამ გადახვევის არგანხორციელების პრაქტიკამ სასამართლო იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ კონვენციის მე-15 მუხლით გათვალისწინებულმა ფორმალური გადახვევის არარსებობამ მას ხელი არ შეუშალა გაეთვალისწინებინა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის კონტექსტი და წესები მე-5 მუხლის განმარტებისა და გამოყენების მიზნებისთვის ევროპის ფარგლებს გარეთ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციაში[107]. სასამართლომ დაამატა დათქმა, რომლის მიხედვითაც „მე-5 მუხლის დებულებები განიმარტება და გამოიყენება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი დებულებების ჭრილში მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ამის შესახებ მოპასუხე სახელმწიფო კონკრეტულად აცხადებს“[108]. ჩვენ ამ მოსაზრებას არ ვეთანხმებით.

20. უმრავლესობამ ჰასანის საქმეში მე-15 მუხლი უსარგებლოდ მიიჩნია ევროპის ფარგლებს გარეთ (და მით უმეტეს ევროპაში) საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების დროს თავისუფლების უფლებასთან დაკავშირებით, შესთავაზა რა მე-5 მუხლის შესაბამისად დაპატიმრების საფუძვლების ამომწურავი ჩამონათვალის აშკარად კანონის საწინააღმდეგოდ წაკითხვა, რაც ეწინააღმდეგება არა მხოლოდ დებულების კარგად დადგენილ სამართლებრივ წესებს, არამედ მის სულისკვეთებასაც[109]. მე-5 მუხლის ასეთი წაკითხვა ეფუძნება სახელმწიფოს პრაქტიკის ნაჩქარევ განმარტებას, თითქოს მან სახელმწიფოებს საშუალება მისცა, შეემცირებინათ ადამიანის უფლებათა სტანდარტები უბრალოდ მათ მიმართ დაუმორჩილებლობით[110]. რაც კიდევ უფრო უარესია, სასამართლოს დათქმა მოპასუხე სახელმწიფოს საშუალებას აძლევს, ფაქტის შემდეგ აირჩიოს ის სამართლებრივი სტანდარტი, რომლითაც ის შეფასდება, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მოქმედი სამართლებრივი კრიტერიუმით აშკარა მანიპულირებაში მონაწილეობა. ეს მიუღებელი არგუმენტია, რომელიც კონვენციის ეფექტურობას ხელშემკვრელი მხარეების ხელში აგდებს მაშინ, როცა ისინი თავს ისე აჩვენებენ, თითქოს მისით დავალდებულებული რჩებიან. თანაბრად მიუღებელია ის არგუმენტი, რომ უმრავლესობამ ჰასანის საქმეში იხსნა კონვენცია და მისი მე-5 მუხლის დამცავი ძალა იმისგან, რომ ისინი სრულად ყოფილიყო უგულებელყოფილი მთავრობის მიერ შეთავაზებული სპეციალური კანონის მიდგომით საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიმართ[111]. ეს საგანგაშო არგუმენტია, რომელიც უშვებს სამწუხარო შედეგს მხოლოდ იმიტომ, რომ ის შეიძლებოდა ბევრად უარესიც ყოფილიყო.

21. ნებისმიერ შემთხვევაში, რომც ვივარაუდოთ გადაწყვეტილების სისწორე ჰასანის საქმეზე განხილვის მიზნისთვის, მიგვაჩნია, რომ მოცემული საქმე მისგან უნდა განვასხვავოთ. ამ საქმეში სასამართლომ დაადგინა, რომ ევროპის ფარგლებს გარეთ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში შესაძლებელი იყო შერიგებოდა თავისუფლების აღკვეთის „კანონიერებას", რომელიც დაწესდა იმ უფლებამოსილებების მეშვეობით, რომლებიც მინიჭებული იქნა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლით და „მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის ძირითადი მიზნით, რომელიც ემსახურება ფიზიკური პირის დაცვას თვითნებობისგან”[112]. ამის საპირისპიროდ, კონვენციის მე-2 მუხლში მოცემული გარანტიები, როგორც ზემოთ არის მითითებული, არ შეესაბამება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამის წესებს. ის ფაქტი, რომ ჰასანის საქმეში უმრავლესობამ კონვენციის მე-5 მუხლის შესაბამისად დაპატიმრების საფუძვლების ჩამონათვალი განმარტა, როგორც საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიხედვით ვინმეს დაპატიმრების უფლების შემცველი, სასამართლოს არ აძლევს უფლებას, ვინმესთვის სიცოცხლის უფლების წართმევისთვის საფუძვლების ამომწურავი ჩამონათვალი წაიკითხოს, როგორ მოკვლის უფლება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისად.

22. გარდა ამისა, ჰასანის საქმეში სასამართლოს დათქმის გათვალისწინებით, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი ვერ იქნება გამოყენებული მოცემულ საქმეში, რუსეთის მთავრობის პოზიციის თანახმად. ფაქტობრივად, მოპასუხე სახელმწიფომ პირდაპირ გააპროტესტა სასამართლოს იურისდიქცია საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენებასა და განმარტებასთან დაკავშირებით[113].

23. უფრო მეტიც, ვინაიდან კონვენცია „შეძლებისდაგვარად უნდა იქნეს განმარტებული საერთაშორისო სამართლის იმ სხვა წესებთან, რომელთა შემადგენლობაშიც ის შედის“ და კერძოდ, საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალთან[114] ჰარმონიაში, სწორედ მე-15 მუხლის გამოყენება, რაც გადახვევის შესახებ შეტყობინებას მოსდევს, იძლევა ჰარმონიული განმარტების უფლებას, კერძოდ, კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად აღძრულ საჩივრებთან დაკავშირებით, როდესაც ორ სამართლებრივ რეჟიმს შორის არსებობს ნორმების შეურიგებელი კონფლიქტი.

24. დაბოლოს, კონვენციის 53-ე მუხლი მოითხოვს, რომ იმ ხელშემკვრელმა მხარემ, რომელსაც ოკუპირებული აქვს მეორე ხელშემკვრელი მხარის ტერიტორია, პატივი სცეს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის წესებს, ასევე კონვენციას და იმ ოკუპირებული ქვეყნის შიდა სამართალსაც, სადაც ისინი უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებების უფრო მაღალ დონეზე დაცვას. საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი ვერ იქნება გამოყენებული კონვენციის შესასუსტებლად, მისი 53-ე მუხლის ლოგიკისა და მიზნის აშკარა ჩამოშლით. მხოლოდ მე-15 მუხლის შესაბამისად გადახვევას, თავის ყველა გარანტიასთან ერთად, შეიძლება ჰქონდეს უპირატესი ძალა საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალთან მიმართებით.

4. დასკვნა

25. ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ მოცემულ საქმეში, კონვენციის არცერთ მხარეს არ გაუკეთებია შეტყობინება კონვენციის მე-15 მუხლის შესაბამისად, იმ შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, რომელიც დაიწყო მათ შორის 2008 წლის აგვისტოში[115]. შესაბამისად, ჩვენ მიგვაჩნია, რომ რუსეთის ფედერაციის მიერ მოცემული საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში მე-15 მუხლის თანახმად ოფიციალური გადახვევის არარსებობის პირობებში, მისი კონვენციური ვალდებულებები მე-2 მუხლის თანახმად სრულად გამოიყენება, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი წესებისგან დამოუკიდებლად. შესაბამისად, ომის ქმედებები, რომლებსაც მოჰყვა სიკვდილი, პრინციპში, წარმოადგენს კონვენციის მე-2 მუხლის დარღვევას, რადგან ისინი ვერ გამართლდება მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად.

26. მისაღებობის შესახებ გადაწყვეტილებაში სასამართლომ დაადგინა, რომ „კონვენციის დებულებების საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის წესებთან ურთიერთქმედების საკითხი შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში, პრინციპში, მიეკუთვნება პროცედურის არსებითი განხილვის ეტაპს”[116]. ეს დაპირება არ შესრულდა. ჩვენ ვწუხვართ, რომ სასამართლომ საქმის არსებითი განხილვის ეტაპზე ვერ შეძლო განეხილა მოცემულ საქმეში რისკის ქვეშ მყოფი ყველაზე მნიშვნელოვანი სამართლებრივი საკითხი, კერძოდ, იყო თუ არა რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ სოფლების ერედვის, კარბისა და თორტიზას და ქალაქ გორის სავარაუდო დაბომბვები 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე კონვენციის მე-2 მუხლის დარღვევა.

მოსამართლეების იუდკივსკას, ვოიტიჩეკისა და ჭანტურიას ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

1. Silent enim leges inter arma (“ომის დროს სამართალი დუმს”). ეს ლათინური მაქსიმა, რომელიც მომდინარეობს მარკუს ტულიუს ციცერონის მიერ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე პირველ საუკუნეში დაწერილი სიტყვიდანPro Tito Annio Milone ad iudicem oratio, უმრავლესობამ დაადასტურა წინამდებარე გადაწყვეტილებაში. ჩვენ ვფიქრობთ, რომ თანამედროვე ეპოქაში ჩვენ ძალიან შორს ვართ ამ ისტორიული კონტექსტისგან და ამრიგად, ჩვენ პატივისცემით უარვყოფთ იმ დასკვნას, რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) მომხდარი მოვლენები არ მოქცეულა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში, კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისათვის. მიგვაჩნია, რომ საჩივრის ეს ნაწილი მისაღებია.

I. იურისდიქციის ცნება კონვენციის 1-ელ მუხლში

2. ადამიანის უფლებები იცავს ფიზიკურ პირებს სახელმწიფო ხელისუფლებისგან, თუმცა, მათ სახელმწიფოსგან ასევე შეიძლება მოითხოვონ სახელმწიფო ძალაუფლების გამოყენება უფლებამფლობელთა კერძო მხარეებისგან დასაცავად. ნებისმიერ შემთხვევაში, ისინი ზღუდავს სახელმწიფოების მიერ სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელებას. ის სხვადასხვა დებულება, რომელიც განსაზღვრავს კონვენციის მოქმედების ზოგად სფეროს (მაგალითად, როგორიცაა 1-ელი მუხლი) უნდა წაკითხული იქნეს ამ კონტექსტში, იმის გათვალისწინებით, რომ მისი მიზანი მდგომარეობს, დაადგინოს საზღვრები სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელებისას.

3. კონვენცია თავის მოქმედების სფეროს განსაზღვრავს 1-ელ მუხლში. ამ დებულებაში ნათქვამია:

ადამიანის უფლებათა დაცულობის ვალდებულება

„მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები ყველასათვის თავიანთი იურისდიქციის ფარგლებში უზრუნველყოფენ ამ კონვენციის I კარში განსაზღვრულ უფლებებსა და თავისუფლებებს.“

კონვენციის გამოყენების ფარგლები აქ განისაზღვრება ტერმინებით “juridiction” ფრანგულ ვერსიაში და “jurisdiction” ინგლისურ ვერსიაში. მოსამზადებელი სამუშაოს მასალებიდან ცხადია, რომ სიტყვები „მის იურისდიქციაში“ კონვენციის ტექსტში შეტანილი იქნა კონვენციის მოქმედების სფეროს გაფართოების და არა შეზღუდვის მიზნით, ვინაიდან ამ სიტყვებმა თავდაპირველ ვერსიაში ჩაანაცვლა სიტყვები „მასში მცხოვრები“.

ამ ფარგლების დასადგენად ამოსავალი წერტილია იურისდიქციის ცნება საერთაშორისო სამართალში (მაგალითად, იხილეთ საქმე „ილაშკუ და სხვები მოლდოვასა და რუსეთის წინააღმდეგ“ (Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia) [GC], N 48787/99, § 312, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004-VII). საერთაშორისო სამართალი აღიარებს სხვადასხვა იურისდიქციულ წოდებას სახელმწიფო ხელისუფლების კანონიერი განხორციელებისთვის. ამიტომ, ამ გაგებით იურისდიქცია განსაზღვრავს საერთაშორისო დონეზე სახელმწიფოს კანონიერი უფლებამოსილების სივრცით და ფუნქციურ ფარგლებს, განსაკუთრებით, სახელმწიფოების უფლებამოსილებების გადაფარვის რისკის შეზღუდვის მიზნით.

უნდა ხაზგასმით აღინიშნოს, რომ სახელმწიფოს კანონიერი უფლებამოსილების ფარგლები და სახელმწიფოს რეალური უფლებამოსილების ფარგლები ერთმანეთს ყოველთვის არ ემთხვევა. ერთი მხრივ, სახელმწიფოს მისი საკუთარი ტერიტორიის ნაწილებზე სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელებაში შეიძლება ხელი შეუშალონ სხვა სახელმწიფოებმა. მეორე მხრივ, სახელმწიფოს ფაქტობრივად შეუძლია სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელება მოქმედი იურისდიქციული წოდების გარეშე, მისი იურისდიქციის ფარგლებს მიღმა, როგორც განსაზღვრულია საერთაშორისო სამართლის ზოგადი წესებით. ეს შეიძლება მოხდეს, მაგალითად, მაშინ, თუ ერთი სახელმწიფო უკანონოდ ახდენს მეორე სახელმწიფოს ტერიტორიის ოკუპირებას.

პრინციპში, კონვენცია გამოიყენება თითოეული მაღალი ხელშემკვრელი მხარის იურისდიქციის სფეროში, რაც განსაზღვრულია საერთაშორისო სამართლის მოქმედი წესების შესაბამისად. თუმცა, თუ სახელმწიფო ეფექტურად ვერ განახორციელებს სრულ ტერიტორიულ იურისდიქციას მისი ტერიტორიის ნაწილზე, კონვენცია გამოიყენება მხოლოდ იმ მოცულობით, რომლითაც სახელმწიფოს შეუძლია ეფექტურად განახორციელოს სახელმწიფო ძალაუფლება (იხილეთ საქმე „ლოიზიდოუ თურქეთის წინააღმდეგ“ (Loizidou v. Turkey)(პირველადი პრეტენზიები), 1995 წლის 23 მარტი, სერია A N 310; საქმე „კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ“ (Cyprus v. Turkey) [GC], N 25781/94, §§ 76-80, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2001‑IV; და საქმე „ილაშკუ და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 312). ამავე დროს, თუ სახელმწიფო ახორციელებს სახელმწიფო ძალაუფლებას მისი საერთაშორისოდ აღიარებული იურისდიქციის ფარგლებს მიღმა, სახელმწიფოს მიერ ამ ფარგლებს მიღმა განხორციელებული ქმედებები ექცევა კონვენციის მოქმედების სფეროში და ისინი უნდა შეესაბამებოდეს ამ საერთაშორისო ხელშეკრულებით გარანტირებულ უფლებებს (შეადარეთ საქმეებს „ილაშკუ და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 314 და „ოჯალანი თურქეთის წინააღმდეგ“(Öcalan v. Turkey) [GC], N 46221/99, § 91, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005‑IV). შესაბამისად, ტერმინი „იურისდიქცია” კონვენციაში ასახავს სახელმწიფოს მიერ ეფექტურად განხორციელებულ სახელმწიფო ძალაუფლებას (ამ საკითხზე იხილეთ მოსამართლე ვოიტიჩეკის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი, რომელიც თან ერთვის გადაწყვეტილებას საქმეზე „ნაიტ-ლიმანი შვეიცარიის წინააღმდეგ“ (Naït-Liman v. Switzerland)[GC], N 51357/07, 2018 წლის 15 მარტი, პარაგრაფი 3).

მნიშვნელოვანია დავამატოთ, რომ სახელმწიფოს მიერ ეფექტურად განხორციელებული სახელმწიფო ძალაუფლების ეს სფერო მოიცავს არა მხოლოდ სახელმწიფოს იმ მოქმედებათა სფეროს, რომელიც ფაქტობრივად ხორციელდება მისი უფლებამოსილების კანონიერი ფარგლების მიღმა, როგორც ეს განსაზღვრულია საერთაშორისო სამართლით, არამედ ასევე იმ სფეროსაც, რომელშიც სახელმწიფო თავს იკავებს მოქმედებისგან, იმის მიუხედავად, რომ მას აქვს სამართლებრივი წოდება უფლებამოსილების განსახორციელებლად და ამ მხრივ მას სხვა სახელმწიფოების მხრიდან რაიმე წინააღმდეგობა არ ხვდება. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მოქმედებისგან ნებაყოფლობით თავშეკავება შეიძლება იყოს სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელების საშუალება (ამ საკითხზე იხილეთ მოსამართლე ვოიტიჩეკის ნაწილობრივ განსხვავებულ აზრში გამოთქმული მოსაზრებები, ციტირებული ზემოთ, პარაგრაფი 3).

პირებზე ეფექტური სახელმწიფო უფლებამოსილება შეიძლება განსხვავდებოდეს ინტენსივობის დონით ტერიტორიაზე – სუვერენიტეტიდან, სახელმწიფო ძალაუფლების იზოლირებულ აქტამდე, რომელიც გავლენას ახდენს სახელმწიფოს ტერიტორიის გარეთ მყოფ პირზე, ცხოვრების ძალიან შეზღუდულ სფეროში. ამდენად, პირის ცხოვრების სფეროს მასშტაბი ეფექტური სახელმწიფო უფლებამოსილების პირობებში შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს. შესაბამისად, სასამართლოს კარგად დადგენილი პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, იურისდიქცია არის ეტაპობრივი ცნება და ის შეიძლება მოცულობით განსხვავდებოდეს. როგორც სასამართლომ განმარტა, „ცხადია, რომ როდესაც სახელმწიფო თავისი წარმომადგენლების მეშვეობით ახორციელებს კონტროლს და უფლებამოსილებას ფიზიკურ პირზე და ამგვარად, იურისდიქციას, სახელმწიფო 1-ელი მუხლის შესაბამისად ვალდებულია უზრუნველყოს ეს პირი კონვენციის I კარის შესაბამისად გათვალისწინებული იმ უფლებებითა და თავისუფლებებით, რომლებიც უკავშირდება ამ ფიზიკური პირის სიტუაციას. ამიტომ, ამ გაგებით, კონვენციის უფლებები შეიძლება „იქნეს დაყოფილი და მორგებული” (იხილეთ საქმე„ალ-სკეინი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Al-Skeini and Others v. the United Kingdom) [GC], N 55721/07, § 137, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011, ციტირებული წინამდებარე გადაწყვეტილების 81-ე პარაგრაფში).

ამ გარემოებებში, კონვენციის 1-ელი მუხლი უნდა წაკითხული იქნეს შემდეგნაირად: „მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები ყველასთვის თავიანთი იურისდიქციის ფარგლებში უზრუნველყოფენ ამ კონვენციის I კარში განსაზღვრულ უფლებებსა და თავისუფლებებს იმ ოდენობით, რამდენითაც ეს პირები მათ იურისდიქციაში იმყოფებიან.“ ან სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ: „მაღალი ხელშემკვრელი მხარე უზრუნველყოფს ამ კონვენციის I კარში განსაზღვრულ უფლებებსა და თავისუფლებებს ყველასთვის თავისი სახელმწიფო უფლებამოსილების ფარგლებში, ხოლო უზრუნველსაყოფი უფლებებისა და თავისუფლებების სფერო უნდა იყოს ეფექტური სახელმწიფო უფლებამოსილების მოქმედების სფეროს მოცულობის ადეკვატური“.

განსახილველი დებულება ზღუდავს სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის ფარგლებს ადამიანის უფლებათა დარღვევებისთვის, იმ დარღვევებზე, რომლებიც გამომდინარეობს ეფექტური სახელმწიფო უფლებამოსილების ფარგლებში მოქმედებებიდან და უმოქმედობებიდან. ეს შემზღუდავი ფუნქცია განსაკუთრებით შესამჩნევია პოზიტიურ ვალდებულებებთან დაკავშირებით, თუმცა, ისინი ასევე შეიძლება მოქმედებდეს ნეგატიური ვალდებულებების მიმართ. მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს არ აქვს უფლებებითა და თავისუფლებებით იმ პირების უზრუნველყოფის ვალდებულება, რომლებიც არ აღმოჩნდებიან მისი სახელმწიფო უფლებამოსილების ქვეშ, თუმცა, მხოლოდ იმ მოცულობით, რომლითაც ეს პირები რჩებიან მისი ეფექტური უფლებამოსილების ფარგლებს გარეთ.

4. სახელმწიფოს პრეცედენტული სამართალი პასუხის გაცემისას იმ კითხვაზე, იმყოფება თუ არა ვინმე სახელმწიფოს იურისდიქციაში, საწყის წერტილად იღებს „იურისდიქციული კავშირის“ ძალიან ზოგად კრიტერიუმს (კერძოდ, იხილეთ: საქმე „ბენ ელ მაჰი და სხვები დანიის წინააღმდეგ“ (Ben El Mahi and Others v. Denmark) (dec.), N 5853/06, § ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2006‑XV; საქმე „ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ“ (Banković and Others v. Belgium and Others) (dec.) [GC], N 52207/99, § 82, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑XII; საქმე „მირზოიანი სასომხეთის წინააღმდეგ“ (Mirzoyan v. Armenia),N 57129/10, § 56, 2019 წლის 23 მაისი;საქმე „მარკოვიჩი და სხვები იტალიის წინააღმდეგ“ (Markovic and Others v. Italy) [GC], N 1398/03, § 55, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2006‑XIV; საქმე „ალ-სკეინი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, §§ 149-50; და საქმე „გუზელიორთლუ და სხვები კვიპროსის და თურქეთის წინააღმდეგ“ (Güzelyurtlu and Others v. Cyprus and Turkey ) [GC], N 36925/07, § 180, 2019 წლის 29 იანვარი).ზოგჯერ გამოყენებული ტერმინი არის „დამაკავშირებელი რგოლი” (იხილეთ ნაიტ-ლიმანის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 183).იურისდიქციული კავშირი შეიძლება იყოს ფაქტობრივი ან ნორმატიული, ან შერეული ხასიათის.

ზოგ შემთხვევაში სასამართლო ეყრდნობა მხოლოდ ამ ზოგად კრიტერიუმს ცალკეული შეფასების გასაკეთებლად. სხვა შემთხვევებში სასამართლო ცდილობს ზოგადი კრიტერიუმის დაკონკრეტებას უფრო კონკრეტული პრინციპებით. ამრიგად, მისი პრეცედენტული სამართალით დადგენილია ექსტრატერიტორიული განზომილების მქონე გარკვეული ტიპური სიტუაციები, რომლებშიც იურისდიქციული კავშირი არსებობს. ასეთი ტიპური სიტუაციები შეიძლება მოიხსენიებოდეს, როგორც „ტერიტორიაზე კონტროლი" ან „პირებზე კონტროლი". მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ ცნება „პირებზე კონტროლი" სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში ძალიან ფართოდ არის გაგებული. ის მოიცავს, მათ შორის, ისეთ სიტუაციებს, რომლებშიც სახელმწიფო ოპერირებს საკონტროლო-გამშვებ პუნქტს უცხო ტერიტორიაზე:

”სასამართლო დარწმუნებულია იმაში, რომ მოპასუხე მხარემ გამოიყენა თავისი „იურისდიქცია მისი ერაყის სტაბილიზაციის ჯარის (SFIR) მისიის ფარგლებში და საკონტროლო-გამშვები პუნქტის გამვლელ პირებზე უფლებამოსილებისა და კონტროლის დამყარების მიზნით.” (იხილეთ საქმე „ჯალოუდი ნიდერლანდების წინააღმდეგ“ (Jaloud v. the Netherlands) [GC], N 47708/08, § 152, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014, ხაზგასმა დამატებულია)

სასამართლომ ასევე მიიჩნია, რომ გაეროს ნეიტრალურ ბუფერულ ზონაში კვიპროსის ჩრდილოეთ ნაწილში მოქმედი თურქეთისა და კვიპროსის ძალების მიერ ჩაცხრილული მსხვერპლი იმყოფებოდა „მოპასუხე სახელმწიფოს უფლებამოსილების ან/და ეფექტური კონტროლის ქვეშ, მისი წარმომადგენლების მეშვეობით“ (იხილეთ საქმე „სოლომოუ და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Solomou and Others v. Turkey), N 36832/97, § 51, 2008 წლის 24 ივნისი). ამ მიდგომის თანახმად, სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ მყოფი ტერიტორიის გარეთ გასროლის აქტი დაზარალებულ პირებს აქცევს ამ სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ.

ეჭვგარეშეა, რომ ტიპური სიტუაციების ეს ჩამონათვალი, რომელშიც იურისდიქციული კავშირი წარმოიშობა, არ არის ამომწურავი. საქმეში „M.N. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ“ (M.N. and Others v. Belgium) ((dec.) [GC], N 3599/18, § 104, 2020 წლის 5 მაისი) სასამართლომ დაადგინა ექსტრატერიტორიული განზომილების მქონე შემდეგი დამატებითი ტიპის სიტუაციები:

„... კომისიამ და შემდეგ სასამართლომ დაასკვნა, რომ სახელმწიფო თავის იურისდიქციას ახორციელებდა ექსტრატერიტორიულად, როდესაც მისი ეროვნული ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ მან განახორციელა სახელმწიფო ძალაუფლება, როგორიცაა უფლებამოსილება და პასუხისმგებლობა უსაფრთხოების დაცვასთან მიმართებით (იხილეთ საქმე „X. და Y. შვეიცარიის წინააღმდეგ“, ციტირებული ზემოთ; საქმე„დროზდი და იანოუსეკი საფრანგეთისა და ესპანეთის წინააღმდეგ“ (Drozd and Janousek v. France and Spain), 1992 წლის 26 ივნისი, §§ 91‑98, სერია A no. 240; საქმე „ჟონტილომი, შაფ-ბენადჯი და ზერუკი საფრანგეთის წინააღმდეგ“ (Gentilhomme, Schaff-Benhadji and Zerouki v. France), NN 48205/99 და 2 სხვა, § 20, 2002 წლის 14 მაისი; საქმე „ალ-სკეინი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, §§ 143-50; და საქმე „ალ-ჯედა გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“(Al-Jedda v. the United Kingdom) [GC], N 27021/08, §§ 75‑96, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011) ...” (ხაზგასმა დამატებულია)

სასამართლომ ასევე პირდაპირ დაადგინა იურისდიქციული კავშირის არსებობა ექსტრატერიტორიული განზომილების მქონე სხვა სიტუაციებში, მათი ზოგადი სახით განმარტების მცდელობის გარეშე (იხილეთ საქმე „მარკოვიჩი და სხვები“,ციტირებული ზემოთ, § 54; ნაიტ-ლიმანის საქმე,ციტირებული ზემოთ, § 183; და საქმე„გუზელიორთლუ და სხვები“,ციტირებული ზემოთ, § 188).

ასევე არსებობს ექსტრატერიტორიული განზომილების მქონე ისეთი შემთხვევები, რომლებშიც იურისდიქციული კავშირის არსებობა პირდაპირ არ შეისწავლება, თუმცა, ის მხოლოდ ირიბად არის ნაგულისხმევი. ამ საქმეების ამომწურავი ჩამონათვალის დადგენის მცდელობის გარეშე, ჩვენ აქ შეგვიძლია რამდენიმე მაგალითის მოყვანა.

მაგალითად, მიუხედავად იმისა, რომ თავშესაფრის მაძიებელი სულ რაღაც რამდენიმე წუთში უკან გააბრუნეს საზღვარზე, ის ექცევა იმ სახელმწიფოს იურისდიქციაში, რომელიც თავშესაფარზე უარს ეუბნება. ერთადერთი იურისდიქციული კავშირი წარმოიშობა სახელმწიფო საზღვართან ან სახელმწიფოს სასაზღვრო სამსახურთან მოკლე ფიზიკური კონტაქტიდან (მაგალითად, იხილეთ საქმე„M.A. და სხვები ლიეტუვის წინააღმდეგ“ (M.A. and Others v. Lithuania), N 59793/17, 2018 წლის 11 დეკემბერი).

ბავშვების გატაცების ბევრ საქმეში, რომელიც აღძრეს იმ მშობლებმა, რომელთა შვილებიც მოიტაცეს, ერთადერთი იურისდიქციული კავშირი მომჩივანსა და მოპასუხე სახელმწიფოს შორის იმ ფაქტში მდგომარეობს, რომ გატაცებული ბავშვი მოპასუხე სახელმწიფოს ტერიტორიაზე რჩება (მაგალითად, იხილეთ საქმე „R.S. პოლონეთის წინააღმდეგ“ (R.S. v. Poland), N 63777/09,2015 წლის 21 ივლისი). მომჩივნები არც მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე იმყოფებიან და არც მისი წარმომადგენლების კონტროლის ქვეშ. გარდა ამისა, ასეთ შემთხვევებში, ბავშვთა საერთაშორისო გატაცების სამოქალაქო ასპექტების შესახებ ჰააგის 1980 წლის 25 ოქტომბრის კონვენციის მე-16 მუხლის შესაბამისად, მოპასუხე სახელმწიფოს, პრინციპში, არ აქვს იურისდიქცია, მიიღოს გადაწყვეტილება ოჯახური დავის არსებით მხარეზე, თუმცა, მას შეუძლია გადაწყვიტილების მიღება მხოლოდ ბავშვის დაბრუნებაზე.

იმ საქმეებში, რომლებიც მოიცავს უცხოეთის ქვეყნებში მიღებული გადაწყვეტილებების აღსრულებას, ერთადერთი იურისდიქციული კავშირი მომჩივანსა და მოპასუხე სახელმწიფოს შორის შეიძლება მდგომარეობდეს იმ ფაქტში, რომ მომჩივანი ითხოვს გადაწყვეტილების აღსრულებას მოპასუხე სახელმწიფოში, როგორც წესი, იმიტომ, რომ მოპასუხის აქტივები იქ მდებარეობს (მაგალითად, იხილეთ საქმე„ავოტინში ლატვიის წინააღმდეგ“ (Avotiņš v. Latvia) [GC], N17502/07, 2016 წლის 23 მაისი). მომჩივანი არ არის არც მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე და არც მისი წარმომადგენლების კონტროლის ქვეშ.

საქმეში „ნაიტ-ლიმანი შვეიცარიის წინააღმდეგ“(Naït-Liman v. Switzerland)(ციტირებული ზემოთ) სასამართლომ ირიბად ივარაუდა, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს ჰქონდა იურისდიქცია იმ დელიქტურ საქმესთან დაკავშირებით, რომელშიც ერთადერთი კავშირი შვეიცარიასთან იყო იმ მოსარჩელის საცხოვრებელი ადგილი, რომელიც შვეიცარიაში გადავიდა მას შემდეგ, რაც ტუნისის ხელისუფლების ორგანოებმა მას ტუნისში სავარაუდო ზიანი მიაყენეს.

საქმეში „L.Z. სლოვაკეთის წინააღმდეგ“ (L.Z. v. Slovakia) ((dec.), N 27753/06, 2011 წლის 27 სექტემბერი, საჩივარი აშკარად დაუსაბუთებლად გამოცხადდა) ერთადერთი იურისდიქციული კავშირი მოპასუხე სახელმწიფოსთან იყო მომჩივნის სლოვაკეთის მოქალაქეობა, რომელიც ცხოვრობდა პრაღაში. მომჩივანი, რომელიც ამტკიცებდა, რომ ის სლოვაკეთში ქუჩის სახელწოდებამ შეურაცხყო, არც მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე იმყოფებოდა და არც მისი წარმომადგენლების კონტროლის ქვეშ.

5. ამ ფონზე, ჩვენი შეხედულებით, იურისდიქციული კავშირი წარმოიშობა ყოველთვის, როდესაც სახელმწიფო ახორციელებს წინასწარ დაგეგმილ ექსტრატერიტორიულ ქმედებებს, რომლებიც მოიცავს სახელმწიფო ხელისუფლების ისეთი ინსტრუმენტების გამოყენებას, რომლებიც პირდაპირ ახდენს გავლენას კერძო მხარეებზე, მაგალითად, როგორიცაა იძულება ან ძალა. ზოგადი მეთოდებისა და კონკრეტული ქმედებების მიმართ დაგეგმვისა და გადაწყვეტილების მიღების, ასევე, მიღებული გადაწყვეტილებების შესრულების პროცესი ქმნის იურისდიქციულ კავშირს და დაზარალებულ პირებს აყენებს შესაბამისი სახელმწიფოს სახელმწიფო ძალაუფლებას ან, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ამ სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ.

II. იურისდიქციის საკითხი შეიარაღებული კონფლიქტების დროს

6. სახელმწიფოს კლასიკური თეორიის თანახმად, სახელმწიფო უფლებამოსილების განხორციელების ერთ-ერთი ფორმა არის ეგრეთ წოდებული „სამხედრო ძალა" ანუ „სამხედრო სუვერენიტეტი" (გერმანულ იურიდიულ მეცნიერებაში: Wehrhoheit). სამხედრო ძალა – დადგენილი იურიდიული მეცნიერების შესაბამისად – მოიცავს არა მხოლოდ არმიის შექმნისა და ორგანიზების, არამედ მისი გამოყენების უფლებამოსილებას, მათ შორის, საბრძოლო მოქმედებებში. შეზღუდვის გამოყენება სამხედრო ძალის ფორმით არის სახელმწიფო უფლებამოსილების განხორციელების (მრავალთა შორის) ერთ-ერთი ინსტრუმენტი (ამ საკითხზე იხილეთ, მაგალითად, მ. ზახაუ, Wehrhoheit und Auswärtige Gewalt, გამომცემლობა Duncker und Humblot, ბერლინი, 1967 წ., გვ. 29-32 და მასში ციტირებული სამეცნიერო წყაროები). სამხედრო ძალაუფლების განხორციელება რეგულირდება როგორც ეროვნული, ისე საერთაშორისო სამართლით და მოითხოვს სხვადასხვა სახის სამართლებრივ აქტებს.

არმია შეიძლება გამოიყენებოდეს სხვადასხვა მიზნებისთვის, როგორიცაა სამაშველო სამუშაოები სტიქიური უბედურებების დროს, საპოლიციო ფუნქციის შესრულება ქუჩაში საზოგადოებრივი წესრიგის უზრუნველსაყოფად ან საბრძოლო მოქმედებებში. არმია შეიძლება გამოიყენებოდეს საბრძოლო მოქმედებებში საშინაო კონფლიქტის დროს ამბოხის ჩასახშობად და ეროვნული ტერიტორიის იმ ნაწილზე კონტროლის კვლავ აღსადგენად, რომელიც მანამდე ამბოხებულებმა დაიკავეს. არმია შეიძლება გამოიყენებოდეს საბრძოლო მოქმედებებში სახელმწიფოთაშორის კონფლიქტში, ეროვნულ ტერიტორიაზე კონტროლის შენარჩუნების ან კვლავ აღდგენის (ამ ტერიტორიის სხვა ქვეყნის ძალების მიერ ოკუპაციის შემთხვევაში) ან სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე კონტროლის ხელში აღების მიზნით.

აშკარაა, რომ საბრძოლო მოქმედებები არის არმიის სამაშველო ოპერაციებისგან ან საპოლიციო ოპერაციებისგან განსხვავებული მისია. თუმცა, არ შეიძლება არსებობდეს ეჭვი იმასთან დაკავშირებით, რომ არმიის გამოყენება ამბოხებულთებთან საბრძოლველად სამოქალაქო ომში წარმოადგენს სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელებას და ამდენად, იურიდიქციის განხორციელებას (მეფეთა უკანასკნელი არგუმენტი (ultima ratio regum)). სახელმწიფო ძალაუფლების თვალსაზრისით, არმიის გამოყენება სხვა სახელმწიფოს ჯარების წინააღმდეგ საბრძოლველად არის ზუსტად იგივე ხასიათის, როგორისაც ჯარის გამოყენება სამოქალაქო ომში ამბოხებულთა წინააღმდეგ საბრძოლველად. ორივე სიტუაცია არის სახელმწიფო სუვერენიტეტის განხორციელების ფორმა და ამავე დროს, დაზარალებულ პირებზე სახელმწიფო ძალაუფლების განხორციელების ფორმა. ქალაქში კონკრეტული სამიზნეების დაბომბვის შესახებ ბრძანება არის სახელმწიფო ძალაუფლების აქტი, არა მხოლოდ იმ ჯარებთან მიმართებით, რომლებიც შეასრულებენ მას, არამედ ასევე იმ პირების მიმართ, რომლებიც მოცემულ ქალაქში იმყოფებიან და დაზარალდებიან.

7. სამხედრო სარდლობის მიერ ბრძანებების გაცემა დეტალურად რეგულირდება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლით. სამხედრო ბრძანებების გამცემმა პირებმა უნდა შეასრულონ ვალდებულებების გრძელი ჩამონათვალი და დაადგინონ და მხედველობაში მიიღონ გარკვეული რაოდენობის ფაქტობრივი ელემენტები. ეს ვალდებულებები განისაზღვრება 1949 წლის 12 აგვისტოს ჟენევის კონვენციების დამატებით ოქმში და ეხება საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში დაზარალებულ პირთა დაცვას (I ოქმი), 1977 წლის 8 ივნისი. ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ როგორც მომჩივანი, ისე მოპასუხე სახელმწიფოები არიან ამ ხელშეკრულების მხარეები.

ყველაზე მნიშვნელოვანი ვალდებულებები, რომლებიც ეხება ბრძოლის დროს სამოქალაქო პირების დაცვას მოცემულია I ოქმის 57-ე მუხლში, რომელშიც კოდიფიცირებულია არსებული საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართალი. ეს დებულება ჩამოყალიბებულია შემდეგნაირად (ხაზგასმა დამატებულია):

მუხლი 57 – პროფილაქტიკური ზომები თავდასხმის დროს🔗

„1. საომარი ოპერაციების ჩატარებისას, მუდმივი ყურადღება უნდა დაეთმოს სამოქალაქო მოსახლეობის, სამოქალაქო პირებისა და სამოქალაქო ობიექტების დაზოგვას.

2. თავდასხმებთან დაკავშირებით, მიღებული უნდა იქნეს შემდეგი პროფილაქტიკური ზომები:

(a) მათ, ვინც გეგმავს ან იღებს გადაწყვეტილებას თავდასხმაზე, უნდა:

(i) ყველა ღონე იხმარონ იმის შესამოწმებლად, რომ ის სამიზნეები, რომლებზეც უნდა განხორციელდეს თავდასხმა, არც სამოქალაქო პირებია და არც სამოქალაქო ობიექტებია და ისინი არ ექვემდებარება სპეციალურ დაცვას, არამედ სამხედრო ობიექტებია 52-ე მუხლის მე-2 პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებშიდა რომ ამ ოქმის დებულებები მათზე თავდასხმას არ კრძალავს;

(ii) მიიღონ ყველა შესაძლო პროფილაქტიკური ზომა შეტევის საშუალებებისა და მეთოდების არჩევისას იმისთვის, რომ თავიდან იქნეს აცილებული და ნებისმიერ შემთვევაში მინიმუმამდე იქნეს დაყვანილი სამოქალაქო პირების შემთხვევითი დანაკარგი, სამოქალაქო პირების დაჭრა და სამოქალაქო ობიექტების დაზიანება;

(iii) თავი შეიკავონ ნებისმიერი შეტევის დაწყების გადაწყვეტილებისგან, რომელიც მოსალოდნელია, რომ გამოიწვევს სამოქალაქო პირების შემთხვევით დანაკარგს, სამოქალაქო პირების დაჭრას, სამოქალაქო ობიექტების დაზიანებას ან ამ ყველაფრის კომბინაციას, რაც გადამეტებული იქნება მოსალოდნელ კონკრეტულ და პირდაპირ სამხედრო უპირატესობასთან მიმართებით;

(b) გააუქმონ ან შეაჩერონ შეტევა, თუ ცხადი ხდება, რომ მიზანი არ არის სამხედრო ხასიათის ან ის ექვემდებარება სპეციალურ დაცვას ან მოსალოდნელია, რომ თავდასხმა გამოიწვევს სამოქალაქო პირების შემთხვევით დანაკარგს, სამოქალაქო პირების დაჭრას, სამოქალაქო ობიექტების დაზიანებას ან ამ ყველაფრის კომბინაციას, რაც გადამეტებული იქნება მოსალოდნელ კონკრეტულ და პირდაპირ სამხედრო უპირატესობასთან მიმართებით;

(c) ეფექტური წინასწარი გაფრთხილება უნდა გაიცეს იმ თავდასხმების შესახებ, რომლებმაც შეიძლება გავლენა იქონიოს სამოქალაქო მოსახლეობაზე, თუკი ამის საშუალებას გარემოებები არ იძლევა.

3. როდესაც შესაძლებელია არჩევანი რამდენიმე მსგავს სამხედრო მიზანს შორის მსგავსი სამხედრო უპირატესობის მოსაპოვებლად, უნდა შეირჩეს ის მიზანი, რომელზეც შეტევა, მოსალოდნელია, რომ სამოქალაქო პირებსა და სამოქალაქო ობიექტებს მინიმალურ საფრთხეს შეუქმნის.

4. ზღვაზე ან ჰაერში სამხედრო ოპერაციების ჩატარებისას კონფლიქტის თითოეულმა მხარემ შეიარაღებულ კონფლიქტში მოქმედი საერთაშორისო სამართლის წესების მიხედვით თავისი უფლებებისა და მოვალეობების შესაბამისად უნდა მიიღოს ყველა გონივრული პროფილაქტიკური ზომა, რათა თავიდან იქნეს აცილებული სამოქალაქო პირების დანაკარგი და სამოქალაქო ობიექტების დაზიანება.

5. ამ მუხლის არც ერთი დებულება არ შეიძლება განიმარტოს, როგორც სამოქალაქო მოსახლეობაზე, სამოქალაქო პირებზე ან სამოქალაქო ობიექტებზე რაიმე თავდასხმასთან დაკავშირებით უფლების გაცემა.”

აშკარაა, რომ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი დეტალურად ადგენს და არეგულირებს სამართლებრივ ურთიერთობას მებრძოლ სახელმწიფოსა და სამოქალაქო მოსახლეობას შორის სამხედრო ბრძოლების ტერიტორიებზე. სამოქალაქო მოსახლეობასა და მებრძოლ სახელმწიფოს შორის, რომელიც ახორციელებს საომარ ოპერაციას კონკრეტულ ტერიტორიაზე, არსებობს აშკარა ნორმატიული კავშირი. ეს კავშირი არსებობს იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ჩვენ ჩავთვლით, რომ მოცემულ სამოქალაქო პირებს არ აქვთ რაიმე სუბიექტური უფლებები საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისად.

არმიის მეთაურობას თან ახლავს ფართო ნეგატიური და პოზიტიური სამართლებრივი ვალდებულებები სამხედრო დაზვერვასთან და ოპერაციების დაგეგმვასთან დაკავშირებით და ის შეიძლება მოიცავდეს სახელმწიფოს საერთაშორისო პასუხისმგებლობას, ასევე მისი წარმომადგენლების სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას. ნებისმიერ შემთხვევაში, სამოქალაქო პირების ყოფნა და მათი უფრო ზუსტი ადგილმდებარეობა ის ელემენტებია, რომლებიც სამხედრო მეთაურებმა უნდა დაადგინონ და მხედველობაში მიიღონ ჯარებისთვის ბრძანებების გაცემისას. ამრიგად, სამოქალაქო პირები ხდებიან მნიშვნელოვანი ელემენტი სამხედრო გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. არ შეიძლება იმის უარყოფა, რომ სამხედრო ბრძანებები არის ის გადაწყვეტილებები, რომლებიც წონის სამხედრო უპირატესობებს სამოქალაქო პირებისთვის მიყენებულ ზიანთან მიმართებით და ამგვარად, გავლენას ახდენს სამოქალაქო მოსახლოების ბედზე ჯარების ოპერაციების განხორციელების ადგილებში. მოცემული სამოქალაქო პირები ცალსახად თვლიან, რომ ისინი თავიანთი ნების საწინააღმდეგოდ აღმოჩნდნენ ზემოაღნიშნული სამხედრო მეთაურების გადაწყვეტილების მიღების უფლებამოსილების ქვეშ. ამგვარად ისინი შედიან მებრძოლი სახელმწიფოს იურისდიქციის ფარგლებში.

8. ჩვენი მოსაზრების ამ ნაწილის შეჯამების სახით უნდა ითქვას შემდეგი: საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) მოცემულ საქმეში ჩადენილი ადამიანის უფლებათა სავარაუდო დარღვევის შედეგად დაზარალებული პირები მოექცნენ რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის.

III. უმრავლესობის მიერ მიღებული დასაბუთება

9. ეს მყისიერი გადაწყვეტილება ემყარება იმ ვარაუდებისა და არგუმენტების რიგს, რომლებსაც ჩვენ არ ვეთანხმებით.

პირველი, 125-ე პარაგრაფში უმრავლესობა შემდეგს ამტკიცებს:

„მოცემულ საქმეში სასამართლოს მოეთხოვება იმის შესწავლა, შეიძლება თუ არა, ჩაითვალოს შესრულებულად სასამართლოს მიერ მის პრეცედენტულ სამართალში გამოყენებული პირობები სახელმწიფოს მიერ ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის განხორციელების განსასაზღვრად, კერძოდ, „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ სხვებზე ან „ეფექტური კონტროლი” ტერიტორიაზე საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს განხორციელებულ საომარ ოპერაციებთან მიმართებით.”

ჩვენ ამ განცხადებას არ ვეთანხმებით. მოცემულ საქმეზე სასამართლოს მოეთხოვებოდა იმის დადგენა, არსებობდა თუ არა იურისდიქციული კავშირი საქართველოს მიერ წარდგენილ საჩივარში მითითებულ, მოპასუხე სახელმწიფოს ქმედებებით დაზარალებულ პირებსა და მოპასუხე სახელმწიფოს შორის. როგორც სწორად აღინიშნა გადაწყვეტილების 115-ე პარაგრაფში, „ორი მთავარი კრიტერიუმი, რომელიც დაადგინა სასამართლომ ამასთან დაკავშირებით, არის სახელმწიფოს მიერ ტერიტორიაზე განხორციელებული „ეფექტური კონტროლი” (იურისდიქციის სივრცითი ცნება) და „ფიზიკურ პირზე სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ (იურისდიქციის პერსონალური ცნება)(იხილეთ საქმე „ალ-სკეინი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, §§ 133-140)”(ხაზგასმა დამატებულია). „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ ფიზიკურ პირებზე და „ეფექტური კონტროლი“ ტერიტორიაზე არის იურისდიქციული კავშირის მთავარი სახეობები, თუმცა, ისინი არაა ერთადერთი.

მეორე, უმრავლესობა ადასტურებს შემდეგს:

„131. მართალია, შესაბამისი სახელმწიფოების სამხედრო ძალების/პოლიციის მიერ ცეცხლის გახსნასთან დაკავშირებულ სხვა საქმეებში სასამართლომ გამოიყენა ცნება „სახელმწიფოს წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ ფიზიკურ პირებზე იმ სიტუაციებში, რომლებიც სცილდება დაკავების ან დაპატიმრების კონტექსტში განხორციელებული ფიზიკური ძალის და კონტროლის ფარგლებს (იხილეთ, მაგალითად, საქმეები „ისა და სხვები“; „ისააკი და სხვები“; „პედი და სხვები“; ანდრეუს საქმე; და საქმე „სოლომოუ და სხვები“, ყველა ციტირებული ზემოთ – იხილეთ პარაგრაფები 120-123 ზემოთ).

132. თუმცა, ეს საქმეები ეხებოდა ცალკეულ და კონკრეტულ ქმედებებს, რომლებიც მოიცავდა სიახლოვის ელემენტს.“

ჩვენ არ გვესმის, თუ რატომ აქვს მნიშვნელობა სიახლოვეს. ნებისმიერ შემთხვევაში, ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ სიახლოვის კრიტერიუმი სრულდება მოცემულ შემთხვევაში, ვინაიდან საომარი ოპერაციები ხორციელდებოდა იმ ტერიტორიის სიახლოვეს, რომელიც იმყოფებოდა მოპასუხე სახელმწიფოს ეფექტური კონტროლის ქვეშ. რაც კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, თუ იურისდიქცია დადგინდა „ცალკეულ და კონკრეტულ ქმედებებთან“ მიმართებით, ცხადია, რომ მოპასუხე სახელმწიფო იურისდიქციას ახორციელებს 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში, როცა ის ახორციელებს ფართომასშტაბიან ოპერაციას, რომელიც მოიცავს უამრავ ქმედებას შორსმიმავალი შედეგებით (მით უფრო განმარტების მეთოდი(argumentum a fortiori)).

მესამე, უმრავლესობა აცხადებს შემდეგს (იხილეთ გადაწყვეტილების 137-ე პარაგრაფი):

„ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო გადამწყვეტ მნიშვნელობას ანიჭებს იმ ფაქტს, რომ თვად შეიარაღებული კონფრონტაციისა და ბრძოლის რეალურობა მტრების სამხედრო ძალებს შორის, რომლებიც ცდილობენ ტერიტორიაზე კონტროლის დამყარებას ქაოსის ფონზე, არა მხოლოდ „ეფექტური კონტროლის“ არარსებობას ნიშნავს ტერიტორიაზე, როგორც ეს ზემოთ არის აღნიშნული (იხილეთ 126-ე პარაგრაფი ზემოთ), არამედ ასევე გამორიცხავს ფიზიკურ პირზე „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ ნებისმიერ ფორმას.“

ჩვენ ამ მოსაზრებას არ ვეთანხმებით. როგორც ზემოთ არის ნაჩვენები, თავად თანამედროვე საომარი ოპერაციების წარმართვა ითვალისწინებს ფიზიკურ პირებზე „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ გარკვეულ ფორმებს. თუ თავად შეიარაღებული კონფრონტაციისა და ბრძოლის რეალურობა მტრების სამხედრო ძალებს შორის, რომლებიც ცდილობენ ტერიტორიაზე კონტროლის დამყარებას ქაოსის ფონზე, აუცილებელს ხდის ფიზიკურ პირებზე „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ ნებისმიერი ფორმის გამორიცხვას, მაშინ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გამოყენება შეუძლებელია.

მეოთხე, უმრავლესობამ დააყენა შემდეგი არგუმენტი (იხილეთ გადაწყვეტილების 141-ე პარაგრაფი):

„თუმცა, კონკრეტულად სავარაუდო დაზარალებული პირების და სადავო ინციდენტების დიდი რაოდენობის, წარმოდგენილი მტკიცებულებების მოცულობის, შესაბამისი გარემოებების დადგენის სირთულისა და იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ეს სიტუაციები უმთავრესად რეგულირდება სამართლებრივი ნორმებით, გარდა კონვენციის ნორმებისა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მას არ შეუძლია თავისი პრეცედენტული სამართლის განვითარება დღესდღეობით დადგენილი „იურისდიქციის“ ცნების გაგების მიღმა.“

ჩვენ უბრალოდ გვაოცებს ეს არგუმენტები. ჩვენი შეხედულებით, ამ სასამართლოს როლი მდგომარეობს ზუსტად იმაში, რომ პრიორიტეტული თანმიმდევრობით განიხილოს ის რთული საქმეები, რომლებისთვისაც დამახასიათებელია „სავარაუდო დაზარალებული პირების და სადავო ინციდენტების დიდი რაოდენობა, წარმოდგენილი მტკიცებულებების მოცულობა, შესაბამისი გარემოებების დადგენის სირთულე“. უფრო მეტიც, „ის ფაქტი, რომ ეს სიტუაციები უმთავრესად რეგულირდება სხვა იურიდიული ნორმებით, კონვენციის ნორმების გარდა“, არ უნდა წარმოადგენდეს დაბრკოლებას კონვენციის გამოყენებისთვის. გარდა ამისა, ჩვენ არ გამოვდივართ იმ წინადადებით, რომ სასამართლომ უნდა „განავითაროს თავისი პრეცედენტული სამართალი „იურისპრუდენციის“ დღესდღეობით დადგენილი ცნების გაგების მიღმა“, არამედ ამის ნაცვლად, მან უფრო მეტი თანამიმდევრობა უნდა მიანიჭოს პრეცედენტულ სამართალში დადგენილ ზოგად პრინციპებს და ეს პრინციპები უფრო თანმიმდევრულად უნდა გამოიყენოს.

10. გარდა ამისა, რაც შეეხება სასამართლოს დასაბუთებებს იურისდიქციის ვერდადგენასთან დაკავშირებით, უმრავლესობის გადაწყვეტილება ითვალისწინებს, რომ „მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების კონვენციის მე-15 მუხლის შესაბამისად არგადახვევის პრაქტიკა ისეთ სიტუაციებში, როცა ისინი მონაწილეობდნენ საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში საკუთარი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ“ იმას ნიშნავს, რომ ხელშემკვრელი მხარეები, ფაქტობრივად, „მიიჩნევენ, რომ ასეთ სიტუაციებში ისინი არ ახორციელებენ იურისდიქციას კონვენციის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში“ (იხილეთ გადაწყვეტილების 139-ე პარაგრაფი), როგორც ამას ამტკიცებს მოპასუხე სახელმწიფო ამ საქმეში (იხილეთ 86-ე და 107-ე პარაგრაფები). ჩვენ ძალიან სამწუხაროდ მიგვაჩნია ის ფაქტი, რომ სასამართლო საკუთარ დასკვნაში ასეთ მყიფე ვარაუდს დაეყრდნო, ვინაიდან სახელმწიფოების არგადახვევის არჩევანი, მაგალითად, შეიძლება წარმოადგენდეს პოლიტიკურ სტრატეგიულ პოზიციას საერთაშორისო უარყოფითი შედეგების ან „უარყოფითი საზოგადოებრივი აზრით გამოწვეული უხერხულობის“ თავიდან ასაცილებლად (იხილეთ ალექსანდრე ორახელაშვილი: „ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ხელშეკრულებების შემზღუდველი განმარტება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ბოლოდროინდელ იურისპრუდენციაში“, 14 საერთაშორისო სამართლის ევროპული ჟურნალი 529, გვ. 541 (2003 წ.), რომელშიც საუბარია მე-15 მუხლის შესაბამისად გადახვევაზე, რადგან სხვა საერთაშორისო სუბიექტებმა გადახვევა შეიძლება განმარტონ, როგორც საომარი მოქმედებების დროს ადამიანის უფლებათა დარღვევის განზრახვა, სანამ რეალურ მოვლენებს ექნებოდა ადგილი (იქვე) ან უბრალოდ, ნიშნავს, რომ სახელმწიფოებისგან არ არის მოსალოდნელი კონვენციის რაიმე დარღვევის განხორციელება თავიანთი საომარი მოქმედებების დროს (იხილეთ ერიკ როქსტრომი, მარკ გიბნი და ტერიე ეინარსენი: „ნატოს მიერ დაბომბვის საქმე (საქმე „ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ“) და დასავლეთში ადამიანის უფლებათა დაცვის შეზღუდვები“, 23 ბოსტონის უნივერსიტეტის საერთაშორისო სამართლის ჟურნალი 55, გვ. 119 (2005 წ.)). ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ მე-15 მუხლის შესაბამისად გადახვევის არარსებობა ასევე შეიძლება განიმარტოს, როგორც სახელმწიფოს არჩევანი, თავისი თავი არ გაათავისუფლოს საომარი მოქმედებების შემთხვევაში კონვენციის გარკვეული უფლებების შესაძლო დარღვევების შედეგებისაგან.

11. ჩვენ ასევე აღვნიშნავთ, რომ უმრავლესობა არა მხოლოდ ციტირებს გადაწყვეტილებას საქმეზე „ბანკოვიჩი და სხვები“ (ციტირებული ზემოთ), არამედ ასევე ეყრდნობა მასში გამოთქმულ მოსაზრებებს. ამ კონტექსტში ჩვენ გვინდა ხაზი გავუსვათ იმას, რომ ჩვენ არ ვაპროტესტეთ ამ საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების 54-73-ე პარაგრაფებში მოცემულ ძირითად პრინციპებს და შეხედულებებს. ზემოთ შეთავაზებული მიდგომის მიზანია მასში მითითებული პრინციპებისა და შეხედულებების განვითარება, შევსება და დახვეწა. ამავდროულად, ჩვენ არ ვართ იმაში დარწმუნებული, რომ სასამართლო შეიძლება ოდესმე დავალდებულებული ყოფილიყო იმ ფორმით, რომლითაც ეს პრინციპები იქნა გამოყენებული საქმის „ბანკოვიჩი და სხვები“ კონკრეტული გარემოებების მიმართ.

ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ ამ საქმეში მსჯელობა კონცენტრირდებოდა მომჩივნების მიერ წამოყენებულ კონკრეტულ არგუმენტებზე პასუხის გაცემაზე. მასში, სხვათა შორის, ხაზგასმული იყო ის ფაქტი, რომ კონვენცია მოქმედებდა ძირითადად რეგიონალურ კონტექსტში და განსაკუთრებით, ხელშემკვრელი სახელმწიფოების სამართლებრივ სივრცეში (“espace juridique”) და რომ იუგოსლავიის ყოფილი რესპუბლიკა არ შედიოდა ამ იურიდიულ სივრცეში, მაშინ, როცა მოცემულ საქმეში საქართველოს მიერ შეტანილი საჩივარი ეხება ფაქტებს, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა ამ იურიდიულ სივრცეში. უფრო მეტიც, მთავარი არგუმენტი საქმეში „ბანკოვიჩი და სხვები“(ციტირებული ზემოთ, § 75) – სასამართლოს მიერ ფორმულირებული პირველი არგუმენტი – იყო შემდეგი:

„[მოპასუხე მთავრობები] ირწმუნებიან, რომ 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული პოზიტიური ვალდებულება ვრცელდება კონვენციის უფლებების ისე უზრუნველყოფაზე, რომ ეს იმ კონტროლის დონის პროპორციული იყოს, რომელიც ხორციელდება ნებისმიერ მოცემულ ექსტრატერიტორიულ სიტუაციაში. ... თუმცა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ 1-ელი მუხლის ფორმულირება არანაირად არ ამყარებს მომჩივნების განცხადებას იმასთან დაკავშირებით, რომ 1-ელი მუხლის პოზიტიური ვალდებულება „კონვენციის I კარში განსაზღვრული უფლებებისა და თავისუფლებების“ უზრუნველსაყოფად შეიძლება დაყოფილი და მორგებული იქნეს მოცემული ექსტრატერიტორიული აქტის კონკრეტული გარემოებების შესაბამისად და ის თვლის, რომ მის შეხედულებას ამასთან დაკავშირებით ამყარებს კონვენციის მე-19 მუხლის ტექსტი.“

ეს არგუმენტი ცალსახად იქნა უარყოფილი გადაწყვეტილებაში საქმეზე „ალ‑სკეინი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (ციტირებული ზემოთ), ზემოთ ციტირებულ ნაწყვეტებში. თუ ერთ-ერთ მთავარ არგუმენტს, რომელიც საფუძვლად უდევს გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილს საქმეზე „ბანკოვიჩი და სხვები“, უარყოფს შემდგომი პრეცედენტული სამართალი, ხოლო მასში მოცემული სხვა არგუმენტები საქმის შესაბამისია, მაშინ მთელი გადაწყვეტილების არსი კითხვის ნიშნის ქვეშ დგება და საკითხი მთლიანად უნდა იქნეს გადახედილი.

მოცემულ საქმეზეper curiam (სასამართლოს მეშვეობით) გადაწყვეტილების 124-ე პარაგრაფში აღნიშნულია შემდეგი:

„შემდგომ, საქმეში „მედვედევი და სხვები“ (ციტირებული ზემოთ, § 64) სასამართლომ, საქმის „ბანკოვიჩი და სხვები“ გადაწყვეტილებაზე მითითებით (ციტირებული ზემოთ), ცალსახად გაიმეორა, რომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა ვერ აღიძვრება „მყისიერ ექსტრატერიტორიულ აქტთან დაკავშირებით, ვინაიდან 1-ელი მუხლის დებულებები არ აღიარებს „იურისდიქციის” მიზეზ-შედეგობრივ ცნებას”. სულ ახლახანს მან მსგავსი მიდგომა მიიღო საქმეში „M.N. და სხვები“(ციტირებული ზემოთ, § 112) დაადგინა რა, რომ „თავად ფაქტი, რომ ეროვნულ დონეზე მიღებულმა გადაწყვეტილებებმა ზემოქმედება მოახდინეს საზღვარგარეთ მცხოვრები პირების მდგომარეობაზე, ასევე არ არის ისეთი, რომ დაადგინოს მოცემული სახელმწიფოს იურისდიქცია მისი ტერიტორიის ფარგლებს გარეთ მყოფ ამ პირებზე“.“

ეს მიდგომა იწვევს სამ შენიშვნას.

პირველი, თუ ტერმინს „მყისიერი ქმედება" აქვს იგივე მნიშვნელობა, რაც საერთაშორისო სამართალში სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის შესახებ, მაშინ აუცილებელია იმის ხაზგასმა, რომ საერთაშორისო სამართლის ეს დარგი ერთმანეთისგან განასხვავებს მყისიერ და უწყვეტ ქმედებებს. სახელმწიფოს ყველა ის ქმედება, რომელიც არ არის უწყვეტი, არის მყისიერი. ამ პერსპექტივიდან განხილვისას, კონვენციის დარღვევის შემთხვევების უმეტესობა არის არა უწყვეტი ქმედება, არამედ მყისიერი ქმედება. მაგალითად, უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე განხორციელებული დაკავება არის მყისიერი ქმედება. სახელმწიფო საზღვარზე თავშესაფრის მაძიებელთა დეპორტაცია ასევე არის მყისიერი ქმედება.

მეორე, თუ ტერმინი „მყისიერი ქმედება" გამოიყენება მისი ჩვეულებრივი მნიშვნელობით, რაც ნიშნავს ძალიან მოკლე ხანგრძლივობის მოქმედებას (იმას, რასაც „წამების“ განმავლობაში აქვს ადგილი), მაშინ აუცილებელია იმის აღნიშვნა, რომ საზღვარგარეთ სამხედრო ძალის გამოყენება არასოდეს არის „მყისიერი ქმედება“ ამ გაგებით, მაგრამ ყოველთვის არის რთული პროცესი გადაწყვეტილების მიღების ეტაპითა და აღსრულების ეტაპით. ის მოითხოვს სამხედრო ხელმძღვანელობას და იწყება სამხედრო ხელმძღვანელობის მიერ გაცემული ბრძანებებით. აქ უნდა აღინიშნოს, რომ არმია არის ძლიერ იერარქიული სტრუქტურა, რომელიც ემყარება მორჩილებას და ბრძანებათა ჯაჭვს.

მესამე, შეიარაღებული დაპირისპირებისა და მტრების სამხედრო ძალებს შორის ბრძოლის რეალობა მოიცავს ბრძანებათა ჯაჭვის არსებობას, სამხედრო სადაზვერვო ინფორმაციის შეგროვებასა და გადაწყვეტილების მიღების კომპლექსურ, თუმცა, როგორც წესი, განსაკუთრებულად სწრაფ პროცესს, რომელიც მოიცავს ერთმანეთთან წინააღმდეგობაში მყოფი ღირებულებების დაბალანსებას. სამხედრო ბრძანებები არის ის გადაწყვეტილებები, რომლებითაც სამხედრო მეთაურები (ანუ სახელმწიფო წარმომადგენლები) მიმართავენ კონკრეტულ სამხედრო ნაწილებს (რომლებიც შედგება სხვა სახელმწიფო წარმომადგენლებისგან) და განსაზღვრავს – სულ მცირე, ირიბად – სამოქალაქო პირების მდგომარეობას შესაბამის ტერიტორიებზე. გადაწყვეტილების მიღება მაშინაც კი გრძელდება, როცა ბრძანებათა ჯაჭვი ირღვევა და არმია აშკარა ქაოსში უკან იხევს მანამ, სანამ გარკვეული კომპაქტიური სამხედრო ნაწილები განაგრძობენ მოქმედებას ნებისმიერი სამხედრო მეთაურობით, თუნდაც ეს ქვედა დონე იყოს.

უმრავლესობა დამატებით გამოთქვამს შემდეგ მოსაზრებას:

„134. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქმეში „ბანკოვიჩი და სხვები“(ციტირებული ზემოთ) მან დაადგინა, რომ კონვენციის 1-ელი მუხლის ფორმულირება არ ითვალისწინებს იმ თეორიას, რომ „ნებისმიერი პირი, ვისზეც უარყოფით გავლენას ახდენს ქმედება, რომელიც ხელშემკვრელ სახელმწიფოს მიეწერება, სადაც არ უნდა იყოს ჩადენილი ის ან სადაც არ უნდა იგრძნობოდეს მისი შედეგები მსოფლიოში, „შედის“ ამ სახელმწიფოს „იურისდიქციაში“ კონვენციის 1-ელი მუხლის მიზნებისათვის” (იქვე, § 75). მან დამატებით დასძინა, რომ იურისდიქციის ცნების ამგვარი განმარტება იქნებოდა ტოლფასი იმისა, რომ „განსაზღვრა, შედის თუ არა ფიზიკური პირი ხელშემკვრელი სახელმწიფოს იურისდიქციაში, გაუთანაბრდეს შეკითხვას, შეიძლება თუ არა ეს პირი კონვენციით გარანტირებული უფლებების დარღვევის დაზარალებულად ჩაითვალოს. ეს არის მისაღებობის ცალკე და ერთმანეთისგან განსხვავებული პირობები, რომელთაგან თითოეული უნდა შესრულდეს ზემოაღნიშნული თანმიმდევრობით იქამდე, სანამ ფიზიკური პირი შეძლებს კონვენციის დებულებების გამოყენებას ხელშემკვრელი სახელმწიფოს წინააღმდეგ“ (იქვე, § 75 დასასრულს (in fine)).

...

136. სასამართლო ვერ ხედავს მოცემულ საქმეზე სხვა გადაწყვეტილების მიღების მიზეზს. ...“

ჩვენ არ ვაპროტესტებთ საქმეზე „ბანკოვიჩი და სხვები“ გადაწყვეტილებაში გამოთქმულ იმ მოსაზრებას (ციტირებული ზემოთ, § 75), რომ იმის განსაზღვრა, შედის თუ არა ფიზიკური პირი ხელშემკვრელი სახელმწიფოს იურსიდიქციაში და შეკითხვა, შეიძლება თუ არა ეს პირი ჩაითვალოს კონვენციით გარანტირებული უფლებების დარღვევის დაზარალებულად, არის მისაღებობის ცალკე და ერთმანეთისგან განსხვავებული პირობები, რომელთაგან თითოეული ზემოაღნიშნული თანმიმდევრობით უნდა შესრულდეს, სანამ ფიზიკური პირი გამოიყენებს კონვენციის დებულებებს ხელშემკვრელი სახელმწიფოს წინააღმდეგ.

არ შეიძლება ითქვას, რომ ზემოთ, ამ მოსაზრებაში მოცემული მიდგომა იმ ნებისმიერ პირს, რომელსაც ზიანი ადგება ქმედებით, რომელიც სახელმწიფოს მიეწერება, აქცევს ამ სახელმწიფოს იურისდიქციაში. აშკარაა, რომ სახელმწიფოს ქმედებით დაზარალებული ყველა პირი ვერ დაამტკიცებს, რომ ის ამ სახელმწიფოს იურისდიქციაში იმყოფება. აუცილებელია არსებობდეს იურისდიქციული კავშირი. აქ შეთავაზებული მიდგომა უბრალოდ ინარჩუნებს სახელმწიფოს იურისდიქციაში იმ პირებს, ვინც უკვე მოექცა ამ იურისდიქციაში საერთაშორისო სამართლის არსებული წესებით, კონვენციისგან დამოუკიდებლად, ხოლო მოცემულ შემთხვევაში – საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლით. ამის საპირისპიროდ, ატომური სადგურის აფეთქება თავისთავად არ აქცევს სახელმწიფოს იურისდიქციაში, სადაც აფეთქბას ადგილი აქვს, აფეთქებით დაზარალებულ მოსახლეობას, რომელიც მეზობელ ქვეყნებში ცხოვრობს მაშინაც კი, თუ აფეთქება ადამიანურმა ხარვეზმა გამოიწვია.

ზემოთ შემუშავებული მიდგომა არ ემყარება იურისდიქციის „მიზეზ-შედეგობრივ" ცნებას. „მიზეზ-შედეგობრივი" მიდგომა მიღებული იქნებოდა, თუ საომარი ოპერაციების დაყვანა შესაძლებელი იქნებოდა სამხედრო ძალის უხეშ და ბრმა განთავსებამდე, იმ შესაძლო ზიანის მასშტაბის გაუთვალისწინებლად, რომელიც შეიძლება მიდგომოდა სამოქალაქო პირებს. საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი მოითხოვს ინფორმირებულ სამხედრო გადაწყვეტილებებს, რომლებიც დამყარებულია დაზვერვასა და გულდასმით დაგეგმვაზე, მათ შორის, დაგეგმვა დამატებით ზიანთან და სამოქალაქო პირების შესაძლო მსხვერპლთან მიმართებით. საბრძოლო მოქმედებებში ჯარის გამოყენებით მიღებული შედეგები წარმოადგენს გადაწყვეტილების მიღების რთულ პროცესს, რომელსაც დეტალურად საერთაშორისო სამართალი არეგულირებს. პრობლემა არ იწყება თავად ბომბების ჩამოგდებით, არამედ იმით, თუ როგორ მომზადდა და როგორ გაიცა დაბომბვის ბრძანება.

IV. იურისდიქცია და დროებითი ზომები

12. 2008 წლის 11 აგვისტოს რუსეთის ფედერაციის საომარი შეტევის კონტექსტში საქართველომ მოცემულ საქმეში მოითხოვა სასამართლო რეგლამენტის 39-ე წესის გამოყენება. მოთხოვნა დაკმაყოფილდა: იმის გათვალისწინებით, რომ დროებითი ზომები განკუთვნილია გადაუდებელ სიტუაციებში გამოუსწორებელი ზიანის თავიდან ასაცილებლად, დროებითი ზომების მითითების მტკიცებულებითი სტანდარტი მნიშვნელოვნად დაბალია, ვიდრე ის, რომელიც საჭიროა საქმის არსებითი მხარის სრულად განსასაზღვრად. სასამართლოს პრაქტიკა არის ის, რომ იურისდიქცია უნდა დადგინდეს მხოლოდ „ერთი შეხედვით“ აღქმულის (prima facie) საფუძველზე. ანალოგიური გზით, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ დაადგინა საქმეში„კითხვები, რომლებიც უკავშირდება სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემას ან ექსტრადიციას(საქმე „ბელგია სენეგალის წინააღმდეგ“), დროებითი ღონისძიებები, 2009 წლის 28 მაისის ბრძანება, მსს-ს ანგარიშები 2009, გვ. 147, § 40:

„... დროებითი ღონისძიებების მითითების შესახებ მოთხოვნის განხილვისას, სანამ მიიღებდეს გადაწყვეტილებას, მიუთითოს თუ არა ასეთი ღინისძიებები, სასამართლოს არ ესაჭიროება იმაში საბოლოოდ დარწმუნება, რომ მას აქვს იურისდიქცია საქმის არსებით მხარესთან დაკავშირებით; ...მას ამ ღონისძიებების მითითება შეუძლია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დებულებები, რომლებსაც ეყრდნობა მომჩივანი, ერთი შეხედვით აღქმით (prima facie), იძლევა იმ საფუძველს, რომელსაც შეიძლება დაეყრდნოს მისი იურისდიქცია.“

ვინაიდან 39-ე წესის შესაბამისად მოთხოვნის გაკეთების დროს მოცემულ საქმეში აქტიური საომარი ეტაპის იურისდიქციის საკითხს ჰქონდა ერთი შეხედვით აღქმის საფუძველი, დროებითი ღონისძიებების გამოყენებაზე გადაწყვეტილება დასაბუთებული იყო.

თუმცა, გასაოცარია, რომ ახლა სრულად უარყო რა კონვენციის შესაბამისად ნებისმიერი სახელმწიფოს იურისდიქცია საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპთან დაკავშირებით, 2020 წლის სექტემბერში, ოქტომბერსა და ნოემბერში სასამართლომ მაინც დააკმაყოფილა 39-ე წესის შესაბამისად გაკეთებული მოთხოვნები სამ სახელმწიფოთაშორის საქმეში, რომლებიც ეხებოდა საომარ მოქმედებებს მთიან ყარაბახში: საქმე „სომხეთი აზერბაიჯანის წინააღმდეგ“(N 42521/20), საქმე „სომხეთი თურქეთის წინააღმდეგ“(N 43517/20) და საქმე „აზერბაიჯანი სომხეთის წინააღმდეგ“(N 47319/20). ყოველგვარი განზრახვის გარეშე, რომ კომენტარი გავაკეთოთ ამ საქმეებზე, როგორც ასეთზე, ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ სასამართლო რეგლამენტის 39-ე წესის გამოყენებით სასამართლომ აღიარა აქტიურ საომარ ეტაპზე ჩართული სახელმწიფოების, სულ მცირე, ერთი შეხედვით აღქმული იურისდიქციის არსებობა, რაც აშკარად წინააღმდეგობაში მოდის უმრავლესობის მიერ მოცემულ საქმეზე მიღებულ გადაწყვეტილებასთან.

V. გაურკვევლობა პრეცედენტულ სამართალში

13. ჩვენ ასევე გვსურს აღვნიშნოთ შემდეგი შეუსაბამობები სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში, რომელიც ეხება შეიარაღებულ კონფლიქტებში კონვენციის გამოყენებას. საქმეში „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Hassan v. the United Kingdom) ([GC], N29750/09, § 76, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014) სასამართლომ დაადგინა, რომ გაერთიანებულ სამეფოს კონფლიქტის აქტიურ ეტაპზე ჰქონდა იურისდიქცია, რომელიც ეფუძნებოდა დაზარალებულ პირზე „ფიზიკური ძალისა და კონტროლის“ სტანდარტს და ამიტომ ის პასუხისმგებელი იყო მომჩივნის უფლებების დარღვევებზე. სასამართლომ არშეფასება იმისა, ჰქონდა თუ არა გაერთიანებულ სამეფოს „ეფექტური კონტროლი“ მოვლენებზე, გაამართლა იმ ფაქტით, რომ იურისდიქცია უკვე დადგენილი იყო სხვა, „ფიზიკური ძალისა და კონტროლის“ სტანდარტით.

ჰასანის საქმეში (იქვე, § 71) მოპასუხე მთავრობამ დააყენა არგუმენტი, რომ „იურისდიქციის ეს საფუძველი არ უნდა იქნეს გამოყენებული საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის აქტიური საომარი მოქმედებების ეტაპზე, სადაც ხელშემკვრელი სახელმწიფოს წარმომადგენლები მოქმედებენ იმ ტერიტორიაზე, რომელზეც ისინი ოკუპანტ ძალას არ წარმოადგენენ“ და სადაც „ხელშემკვრელი სახელმწიფოს საქციელი, პირიქით, ექვემდებარება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ყველა მოთხოვნას”. მსგავსი არგუმენტი ასევე დააყენა რუსეთმა მოცემულ საქმეში (იხილეთ გადაწყვეტილების პარაგრაფი 107).

თუმცა, ჰასანის საქმეში (ციტირებული ზემოთ, § 77), სასამართლომ ამ არგუმენტზე თქვა შემდეგი: „სასამართლო ამ არგუმენტმა ვერ დაარწმუნა. საქმე „ალ-სკეინი და სხვები“ასევე ეხებოდა პერიოდს, როდესაც მოქმედებდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი, სახელდობრ, პერიოდს, როდესაც ერაყი იმყოფებოდა გაერთიანებული სამეფოსა და მისი კოალიციური პარტნიორების ოკუპაციაში. მიუხედავად ამისა, ამ საქმეზე სასამართლომ დაადგინა, რომ გაერთიანებულმა სამეფომ განახორციელა იურისდიქცია კონვენციის 1-ელი მუხლის შესაბამისად მომჩივანთა ნათესავებზე.“ ამ დასაბუთებით სასამართლომ მკაფიო გახადა, რომ ის არ დაეთანხმა იმ არგუმენტს, რომ ექსტრატერიტორიული იურისდიქცია ვერ დამყარდებოდა კონფლიქტების აქტიურ ეტაპზე, რადგან „ეფექტური კონტროლი“ ვერ დამყარდებოდა, როდესაც ქვეყნები კონტროლის მოსაპოვებლად იბრძოდნენ; მან არც ის დამატებითი არგუმენტი მიიღო, რომ ასეთ კონტექსტში მოვლენებს მხოლოდ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი უნდა არეგულირებდეს. ამრიგად, ჩვენ აუხსნელად მიგვაჩნია, რომ მოცემულ საქმეში უმრავლესობამ არა მხოლოდ მიიღო, არამედ უპირველესად დაამყარა თავისი გადაწყვეტილება იმავე მცდარ არგუმენტს, რომელიც უარყო ჰასანის საქმეში.

შეუსაბამობები მოცემულ საქმეზე გადაწყვეტილებასა და ჰასანის საქმეზე გადაწყვეტილებას შორის კიდევ უფრო შორს მიდის, რადგან ამ უკანასკნელ საქმეში (იქვე, § 77) სასამართლომ დამატებით დასძინა: „ამ საკითხზე მთავრობის არგუმენტის მიღება შეუსაბამო იქნებოდა მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალთან, რომელმაც დაადგინა, რომ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი შეიძლება ერთდროულად იქნეს გამოყენებული ... როგორც სასამართლომ ბევრჯერ აღნიშნა, კონვენცია ვერ იქნება განმარტებული ვაკუუმის პირობებში და ის მაქსიმალურად უნდა იქნეს განმარტებული საერთაშორისო სამართლის სხვა წესებთან ჰარმონიაში, რომლის ნაწილსაც ის წარმოადგენს ... ეს თანაბრად ეხება როგორც 1-ელ მუხლს, ისე კონვენციის სხვა მუხლებს.“ ამრიგად, მაშინ, როცა ჰასანის საქმეში სასამართლომ გაცნობიერებულად აირჩია ისეთი გზა, რომელიც ყველაზე მეტად შეესაბამება კონვენციის მიზანს და ყველაზე მეტად უზრუნველყოფს კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების პატივისცემას და გამოყენებას, უმრავლესობამ ამ მოცემულ გადაწყვეტილებაში, კანონებსა და ფაქტებზე დაფუძნებული სათანადო დასაბუთების გარეშე, საპირისპირო მიმართულება აირჩია.

14. ჩვენ დანანებით აღვნიშნავთ, რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე იურისდიქციის არარსებობის შესახებ დასკვნისთვის საკმარისად დამაჯერებელი არგუმენტაციის არარსებობამ გამოიწვია დაბნეულობა ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის შესახებ პრეცედენტული სამართლის მნიშვნელობასა და შეიარაღებულ კონფლიქტებში სახელმწიფოების ვალდებულებების მოცულობასთან დაკავშირებით.

ჩვენმა კოლეგამ, მოსამართლე ბონელომ, სასამართლოს ყურადღება უკვე მიაპყრო მის პრეცედენტულ სამართალში არსებულ 1-ელ მუხლთან დაკავშირებულ შეუსაბამობას, განაცხადა რა, რომ ის „ჯერჯერობით დაბნეულია მნიშვნელოვან საფუძვლებზე დამყარებული თანმიმდევრული და აქსიომატური რეჟიმის დადგენის უუნარობით ან დადგენის სურვილის არქონით, რომელიც თანაბრადგამოიყენება იურისდიქციული დავების ფართო სპექტრში“, ასევე დაამატა, რომ „სტრასბურგში სასამართლო გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჯერჯერობით მეტი ენერგია დაიხარჯა ძნელად მოსარიგებელი საკითხების შეთანხმებაზე, ვიდრე უფრო საყოველთაო გამოყენების ინტელექტუალური კონსტრუქციების აღმართვაზე. ჯერჯერობით, სასამართლომ ექსპერიმენტის სახით გამოიყენა მნიშვნელოვანი რაოდენობით სხვადასხვა განსხვავებული მიდგომა ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის მიმართ ინდივიდუალურ საფუძველზე, ამასთან, მათგან ზოგიერთი სრულად არ არის თავისუფალი შიდა წინააღმდეგობისგან“ (იხილეთ მოსამართლე ბონელოს თანმხვედრი აზრი, თანდართული გადაწყვეტილებაზე საქმეში „ალ-სკეინი და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, მე-4 და მე-7 პარაგრაფები). სასამართლოს ჰქონდა შესაძლებლობა, თავი აერიდებინა ამ დამაზიანებელი ტენდენციისგან მოცემულ გადაწყვეტილებაში, შესაბამისი სამართლებრივი არგუმენტების ღრმად მოშველიებით და საქმის ფაქტობრივ მოსაზრებებთან მათი დაკავშირებით და ამავე დროს, ადრინდელი სადავო პოზიციების დადასტურებით ან უარყოფით; თუმცა, უმრავლესობამ ამჯობინა თავი აერიდებინა ძირითადი დებატებისთვის. ამ სიტუაციაში მოსამართლე ბონელოს სიტყვები კვლავ ძალზე აქტუალურია, რადგან ის აცხადებს, რომ სასამართლომ „უნდა შეწყვიტოს იმ დოქტრინების შემუშავება, რომლებიც როგორღაც თითქოს შეესაბამება ფაქტებს, მაგრამ ამის ნაცვლად, უნდა შეაფასოს ფაქტები იმ უცვლელ პრინციპებთან მიმართებით, რომლებიც საფუძვლად უდევს კონვენციის ფუნდამენტურ ფუნქციებს“ (იხილეთ მოსამართლე ბონელოს თანხვედრი აზრი, ციტირებული ზემოთ, პარაგრაფი 8).

ჩვენ ვეთანხმებით იმას, რომ თუ დაბნეულობის მდგომარეობა გაგრძელდება, ეს ხელს შეუშლის კონვენციის იმ ძირითად მიზანს, რომელიც მდგომარეობს ევროპაში მშვიდობის დამყარებაში მეორე მსოფლიო ომის მოვლენების შემდეგ. შიდა სასამართლოები უკვე დაბნეულები არიან განსხვავებული სტანდარტებით, სასამართლოს სიცხადის არარსებობით და უმოქმედობებით ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საქმეების განხილვის პროცესში, როგორც ამას აჩვენებს ინგლისში უმაღლესი სასამართლოსა და სააპელაციო სასამართლოს მიერ ალ‑სკეინის საქმის შიდა დონეზე განხილვა. მაგალითად, ლორდ სედლიმ გამოთქვა თავისი ეჭვი „ეფექტური კონტროლის“ მნიშვნელობასთან დაკავშირებით იმის მტკიცებით, რომ „ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებები ერთხმად არ საუბრობს იმ საკითხზე, იწვევს თუ არა წევრი სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას მისი უცხო ქვეყნის მიწაზე ყოფნის და აქტიურობის ასეთი დონე“ (დედოფალი (საქმის„ალ-სკეინი და სხვები“ გამოყენებაზე)სახელმწიფო თავდაცვის მდივნის წინააღმდეგ, [2005] EWCA Civ 1609, [2006] 3 WLR 508, § 192).

VI. დასკვნა

15. ჩვენი მოსაზრების დასასრულს, გვსურს ხაზი გავუსვათ შემდეგ საკითხებს. მართალია, შეიარაღებული კონფლიქტის დროს სახელმწიფოს იურისდიქციის ფარგლები შეზღუდულია, მაგრამ მისი სამართლებრივი არსებობის უარყოფა შეუძლებელია. კონვენციის მხარე სახელმწიფომ საბრძოლო მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე დაზარალებული სამოქალაქო მოსახლეობა უნდა უზრუნველყოს მხოლოდ ისეთი უფლებებითა და თავისუფლებებით, რომლებიც ადეკვატურია იურისდიქციის მოქმედების სფეროსთან მიმართებით, ანუ სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, გარანტირებული უფლებების მოცულობა ადეკვატური უნდა იყოს სახელმწიფოს განხორციელებული უფლებამოსილებისა. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს სიცოცხლის უფლებას (მე-2 მუხლი) და წამებისა და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის აკრძალვას (მე-3 მუხლი).

ამ გარემოებებში, მებრძოლი სახელმწიფოების იურისდიქციის უარყოფა სამოქალაქო მოსახლეობაზე სამხედრო საბრძოლო მოქმედებების ტერიტორიაზე საერთაშორისო კონფლიქტის დროს ძირს უთხრის თავად საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ლოგიკას, რომელსაც ზუსტად რომ გადაჰყავს სამოქალაქო პირები სამხედრო გადაწყვეტილების მიღების პროცესის ცენტრში და აყენებს მათ რთულ სამართლებრივ ურთიერთობებში მებრძოლ სახელმწიფოებთან, თუნდაც პირველი ტყვიების გასროლამდეც კი.

16. დაბოლოს, ჩვენ ასევე მიგვაჩნია, რომ მოცემულ საქმეში დაირღვა მე-2 მუხლი საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე. ეს დასკვნა იგივე რჩება, მიუხედავად იმისა, გამოიყენებს სასამართლო მე-2 მუხლს ცალკე (მე-15 მუხლით გათვალისწინებული გადახვევის არარსებობის შემთხვევაში) თუ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ჭრილში, რომლის სტანდარტები ნაკლებად მკაცრია. ორივე შემთხვევაში, სასამართლოს მიერ შეგროვებულ მტკიცებულებებს იმ დასკვნამდე მივყავართ, რომ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის პრინციპები, რომლებიც გამოიყენება შეიარაღებულ კონფლიქტებში სიცოცხლის ხელყოფის მართლზომიერების შესაფასებლად, როგორიცაა თანაზომიერება და სიფრთხილე, სათანადოდ არ შესრულებულა.

მოსამართლე პინტო დე ალბუკერკის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

სარჩევი

1. შესავალი............................................................................. 201

2. იურისდიქცია შეიარაღებული კონფლიქტის დროს............... 202

a. სახმელეთო ჯარები ჩრდილოეთ კვიპროსში................................ 202

b. სერბეთი ევროპული სამართლებრივი სივრცის გარეთ.............. 203

c. ერაყის ორმაგი სტანდარტები........................................................... 205

3. იურისდიქცია მიგრაციის კრიზისის დროს........................... 208

a. უნგრეთის “სატრანზიტო ზონა“ მიგრანტებისთვის.................... 208

b.აფრიკელი მიგრანტების "მწარე გაბრუნება".................................. 210

c. კაცობრიობისგან გარიყული სირიელი მიგრანტები................... 213

4. დასკვნა............................................................................... 215

შესავალი

1. საქმის ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ (Banković and Others v. Belgium and Others)[117] შემდეგ, ეს პირველი შემთხვევაა, როდესაც ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს (სასამართლო) მოეთხოვა ევროპაში განხორციელებულ საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტთან დაკავშირებული სამხედრო ოპერაციების განხილვა, სადაც სარჩელი გამოცხადდა მიუღებლად იმ მიზეზით, რომ განსახილველი მოვლენები მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში არ შედიოდა. წინამდებარე გადაწყვეტილება ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმის საზიანო პირმშოა. ამ მოსაზრების პირველ ნაწილში, ძირითადი გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანალიზის საფუძველზე, ნაჩვენებია, თუ რამდენად არეულია[118] პრეცედენტული სამართლის მდგომარეობა შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის შემთხვევაში, რისი შედეგიც გახლავთ წინამდებარე განაჩენი.

2. ეს ანალიზი სრულყოფილი არ იქნებოდა პარალელურად ჩაკეტილი საზღვრის მართვასთან დაკავშირებით მიღებული ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხის შესახებ გადაწყვეტილებების განხილვის გარეშე. ფაქტობრივად, წინამდებარე გადაწყვეტილების ორ ძირითად პუნქტში უმრავლესობა ახდენს მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium)[119]საქმის, როგორც ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხებში წყაროს, ციტირებას[120]. ამიტომაც, ამ მოსაზრების მეორე ნაწილში ახსნილი იქნება, თუ როგორ ურთიერთქმედებს მიგრაციის კრიზისით ნაკარნახევი პრეცედენტული სამართალი და პრეცედენტული სამართალი შეიარაღებული კონფლიქტების კონტექსტში. მივიჩნევ, რომ ექსტრატერიტორიულ იურისდიქციასთან დაკავშირებული პრეცედენტული სამართლის ორივე ხაზი არა მხოლოდ ფრაგმენტაციას უწყობს ხელს საერთაშორისო სამართალში, არამედ სასამართლოს უკიდურესად იზოლირებული პოზიციისკენ უბიძგებს მთელ მსოფლიოში და ამით ახდენს მისი, როგორც ადამიანის უფლებების გარანტის, როლის დისკრედიტაციას ევროპაში. ამ იურისდიქციული მოვლენების კრიტიკა ქმნის საფუძველს, რომ ხმა იმ დასკვნის სასარგებლოდ მივცე, რომლის თანახმადაც რუსეთის ფედერაციის მიერ განხორციელებული საომარი ოპერაციების შედეგად დაზარალებული პირები, საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე პერიოდში), რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში იმყოფებოდნენ, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის (კონვენცია) 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის.

იურისდიქცია შეიარაღებული კონფლიქტის დროს

სახმელეთო ჯარები ჩრდილოეთ კვიპროსში

3. სახელმწიფო ექსტრატერიტორიული იურისდიქცია პირველად დადასტურდა პირადი საფუძვლების, კერძოდ, პირზე ან პირთა ჯგუფზე სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილებრივი ან დე ფაქტო კონტროლის საფუძველზე. სახელმწიფოს უფლებამოსილი წარმომადგენლები, როგორებიცაა დიპლომატიური ან საკონსულო წარმომადგენლები და შეიარაღებული ძალები, რჩებიან ამ სახელმწიფოს იურისდიქციაში საზღვარგარეთ მოქმედებისას და ნებისმიერ პირს ან კერძო საკუთრებას უქვემდებარებენ სახელმწიფო იურისდიქციას იმგვარად, რომ ჰქონდეთ ამ პირებზე ან კერძო საკუთრებაზე უფლებამოსილების განხორციელების საშუალება. ასე მოხდა თურქი ჯარისკაცების მიერ კვიპროსში შეჭრის დროს ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევისას. ვინაიდან ისინი ახორციელებდნენ კონტროლს პირებსა და კერძო საკუთრებაზე, თურქი ჯარისკაცების ქმედებები წარმოადგენდა სახელმწიფო იურისდიქციის განხორციელებას და როდესაც ისინი ლახავდნენ ზემოხსენებულ პირთათვის კონვენციით მინიჭებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, ისინი პასუხისმგებლობას აკისრებდნენ თურქეთს[121].

4. შემდგომში, კონვენციის ხელშემკვრელი მხარის ექსტრატერიტორიული იურისდიქცია აღიარებულ იქნა სივრცით საფუძვლებზე. სახელმწიფო იურისდიქციას ასევე იწვევს სახელმწიფოს მიერ ტერიტორიის ფაქტობრივი კონტროლი, ხორციელდება ეს პირდაპირ, შეიარაღებული ძალების (სახმელეთო ჯარების) მეშვეობით, თუ არაპირდაპირ, დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის მეშვეობით. ასე მოხდა თურქეთის მიერ ჩრდილოეთ კვიპროსის ტერიტორიის ოკუპირებისას მიუხედავად იმ ფაქტისა, რომ ადგილობრივი ავტონომიური ადმინისტრაცია ჩამოყალიბებული იყო 1983 წელს[122]. სასამართლოსთვის, „ჩრდილოეთ კვიპროსში რეგულარულ სამხედრო სამსახურში ჩაბმული ჯარის დიდი რაოდენობიდან“ გამომდინარე ცხადი გახდა, რომ თურქეთის არმია ახორციელებდა „საერთო ფაქტობრივ კონტროლს კუნძულის ამ ნაწილზე“[123]. შედეგად, კონვენციის თანახმად, შეუძლებელია თურქეთის პასუხისმგებლობა მხოლოდ მისი ჯარისკაცებისა და თანამდებობის პირების ჩრდილოეთ კვიპროსზე განხორციელებული ქმედებებით შემოფარგლულიყო, მისი პასუხისმგებლობა ასევე ვრცელდებოდა ადგილობრივი ადმინისტრაციის ქმედებებზეც, რომელიც არსებობას თურქეთის სამხედრო და სხვაგვარი მხარდაჭერის წყალობით განაგრძობდა. სასამართლოს თანახმად, თურქეთი ვალდებული იყო კონვენციასა და მის რატიფიცირებულ დამატებით ოქმებში განსაზღვრული მთელი რიგი მატერიალური უფლებები უზრუნველეყო მთელ იმ ტერიტორიაზე[124]. პრინციპში, სასამართლომ აღიარა, რომ „იურისდიქციის“ ცნება კონვენციის 1-ლი მუხლის მნიშვნელობით არ შემოიფარგლება მხოლოდ ზემდგომი ხელშემკვრელი მხარეების ეროვნული ტერიტორიით[125].

სერბეთი ევროპული სამართლებრივი სივრცის გარეთ

5. სრულიად მოულოდნელად, სასამართლომ უარი თქვა პრეცედენტული სამართლის ამ თანმიმდევრულ ხაზზე, როდესაც მიიღო ძალზე სავალალო გადაწყვეტილება ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმეზე, დაიჭირა რა უკიდურესად შეზღუდული მიდგომა იურისდიქციული საკითხებისადმი. ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის ზოგადი საერთაშორისო სამართლის გათვალისწინებით ინტერპრეტაციისას, სასამართლომ შეზღუდა იგი ეროვნული იურისდიქციის სამართლებრივად დაშვებულ ფარგლებამდე, „რომელშიც შედის მოქალაქეობა, დროშა, დიპლომატიური და საკონსულო ურთიერთობები, გავლენა, დაცვა, პასიური სამართალსუბიექტურობა და უნივერსალობა“, რაც განისაზღვრება სხვა შესაბამისი სახელმწიფოების სუვერენული ტერიტორიული უფლებების გათვალისწინებით[126]. ამგვარად, სასამართლომ ერთმანეთში აურია კონვენციის 1-ლი მუხლში მოცემული იურისდიქციის ცნება, რომელიც, არსებითად, ფაქტებზეა ორიენტირებული და ზოგად საერთაშორისო სამართალში მოცემული ექსტრატერიტორიულობის სამართლებრივი საფუძვლები. თვალსაწიერის სივიწროვის ნიშანია ის, რომ მან კიდევ უფრო შეზღუდა კონვენციის მოქმედება და შემოიფარგლა ხელშემკვრელი მხარეების ევროპული ტერიტორიით, ე.წ. „ევროპული სამართლებრივი სივრცით“, უგულებელყო რა კონვენციის 56-ე მუხლის მკაფიოდ ფორმულირებული დებულება, რომელიც წარმოადგენს აშკარა მითითებას დამფუძნებელი მამების სურვილზე, რომ კონვენცია გავრცელდეს მთელ მსოფლიოზე, ხელშემკვრელი მხარეების ზღვისიქითა ტერიტორიებზე, გარდა გარკვეული გამონაკლისი შემთხვევებისა[127], და არც მის პრეამბულაში შეტანილი დღის წესრიგი[128] მიიღო მხედველობაში, რომელიც არ ითვალისწინებს რაიმე გეოგრაფიულ შეზღუდვას კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის დროს.

6. ამის საფუძველზე, სასამართლომ უარყო სახელმწიფო იურისდიქცია ტელევიზიისა და რადიოსადგურის დაბომბვასთან დაკავშირებით, რის შედეგადაც დაიღუპნენ და დაიჭრნენ არამებრძოლები, ხოლო ის ფაქტი, რომ კონვენცია ადრე უკვე გამოყენებულ იქნა სხვა მყისიერი ქმედებების მიმართ, როგორებიცაა ხელშემკვრელი მხარეების წარმომადგენელთა მიერ ჩატარებული დაპატიმრებები ისეთ ერთმანეთისგან დაშორებულ ადგილებში, როგორებიცაა კოსტა-რიკა[129], სენტ-ვინსენტი[130] და სუდანი[131], მიჩქმალა, და უგულებელყოფილ იქნა ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის ისეთი ავტორიტეტული წყაროს მოძღვრებები, როგორიცაა ადამიანის უფლებათა შიდაამერიკული კომისია, რომელმაც აღიარა იურისდიქციული კავშირი კუბასა და კუბის სამხედრო ძალების მოქმედებას შორის საერთაშორისო საჰაერო სივრცეში სამოქალაქო თვითმფრინავის ჩამოგდების საქმეში[132]. ძნელი გასაგებია სასამართლოს დასაბუთების პრაქტიკული შედეგი ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმეში: ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის აღიარება მოხდა მაშინ, როდესაც სახელმწიფო წარმომადგენლებმა დააკავეს პირი, მაგრამ არა მაშინ, როდესაც მოხდა მისი მოკვლა ან მისთვის სხეულის მძიმე დაზიანების მიყენება.

7. სასამართლომ არ დააყოვნა ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმის „აბსურდული შედეგის“[133] გამოსწორება. სივრცითი იურისდიქციის განხილვის კონტექსტში, მან არ გამორიცხა შესაძლებლობა, რომ სამხედრო მოქმედებების შედეგად თურქეთმა დროებით დაამყარა ფაქტობრივი კონტროლი ჩრდილოეთ ერაყის ტერიტორიის გარკვეულ ნაწილზე, რაც საკმარისი იყო იმის დასადგენად, რომ მას ჰქონდა იურისდიქცია[134]. სასამართლო ძალიან მიუახლოვდა ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის მიზეზშედეგობრივი ხედვის აღიარებას, როდესაც განაცხადა, რომ „ასეთ სიტუაციებში ანგარიშვალდებულებას განაპირობებს ის ფაქტი, რომ კონვენციის 1-ლი მუხლი ვერ განიმარტება ისე, თითქოს მონაწილე სახელმწიფოს ჰქონდეს კონვენციის იმგვარად დარღვევის უფლება სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, როგორიც არ აქვს საკუთარ ტერიტორიაზე“.[135]

8. იგივე მოხდა, როდესაც პერსონალური იურისდიქციის განხილვისას სასამართლომ დაასკვნა, რომ თურქეთს ჰქონდა იურისდიქცია, როდესაც კენიელმა თანამდებობის პირებმა ბ-ნი ოკალანი თურქ თანამდებობის პირებს გადასცეს ნაირობის აეროპორტის საერთაშორისო ზონაში[136]. სხვა საქმეში, რომელშიც რიგი ფაქტები ძალიან ახლოსაა ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმის ფაქტებთან, სასამართლომ ისიც კი დაუშვა, რომ თურქეთ-ირანის საზღვარზე თურქული შვეულმფრენების მიერ ადამიანების საზღვარზე უკანონო გადაყვანაში ეჭვმიტანილი პირებისათვის ცეცხლის გახსნის და მოკვლის ფაქტმა ისე, რომ გაურკვეველი იყო, თუ ვის მხარეს იყვნენ დაზარალებულები ამ დროს, განაპირობა დაზარალებულთა თურქეთის იურისდიქციისთვის დაქვემდებარება[137]. იგივე დასკვნა გაკეთდა, როდესაც „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქულ რესპუბლიკასა“ და კვიპროსის მთავრობის მიერ კონტროლირებად ნაწილს შორის მდებარე გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის დემილიტარიზებულ ზონაში ადამიანთა ჯგუფმა, მათ შორის თურქმა ჯარისკაცებმა, სასიკვდილოდ ცემეს საპროტესტო აქციის მონაწილე[138], როდესაც კვიპროსელი ბერძენი მანიფესტანტი თურქმა ან კვიპროსელმა თურქმა ჯარისკაცებმა გასროლით მოკლეს, როცა იგი გაეროს მიერ კონტროლირებად ბუფერულ ზონაში შევიდა და „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის“[139]ტერიტორიაზე მდებარე ფლაგშტოკიდან თურქული დროშის ჩამოხსნა სცადა, და როდესაც თურქმა ან კვიპროსელმა თურქმა ფორმიანმა პირებმა კვიპროსის თურქეთის მიერ კონტროლირებადი ჩრდილოეთ ნაწილიდან სამხრეთ ნაწილისკენ გაისროლეს და დაჭრეს პირი საზღვრის სამხრეთ მხარეს[140]. ყველა ამ გადაწყვეტილებაში სასამართლოს მიერ ყურადღება ძირითადად გამახვილებული იყო იმაზე, რომ, კონვენციის 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის, იურისდიქცია გამომდინარეობდა სახელმწიფოს დე ფაქტო უფლებამოსილებიდან, რომელსაც იგი ახორციელებდა პირზე, პირთა ჯგუფზე, კერძო საკუთრებაზე ან ტერიტორიაზე, მიუხედავად სახელმწიფოს მოქმედების მყისიერი ან უწყვეტი ხასიათისა, ან მიყენებული ზიანის გამიზნული, წინასწარგანზრახული, გულგრილი ან ირიბი ხასიათისა, ან სახელმწიფო მოქმედების კანონიერებისა, ან თუნდაც იმ მატერიალური კანონმდებლობის განსაზღვრისა, რომელიც ვრცელდება განსახილველ ფაქტებზე.

ორმაგი სტანდარტები ერაყში

9. და მაინც, ბანკოვიჩისა და სხვების საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების გადახედვისკენ მოწოდებისას დიდი პალატა დაჟინებით მოითხოვდა აღნიშნული გადაწყვეტილების მოტივების გათვალისწინებას საქმეში მედვედიევი საფრანგეთის წინააღმდეგ (Medvedyev v. France), ხელმეორედ ადასტურებდა რა, რომ „1-ლი მუხლის დებულებები არ აღიარებს „იურისდიქციის“ „მიზეზშედეგობრიობის“ ცნებას[141]. პრეცედენტული სამართლის მერყევ პოზიციას ნათელი არც ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others)[142]საქმემ მოჰფინა, სადაც ხელოვნურად იქნა არეული სივრცითი და პერსონალური იურისდიქციის ცნებები. სამართლიანობისთვის უნდა აღინიშნოს, რომ სასამართლომ უარი თქვა „espace juridique“ შეზღუდვაზე ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others)[143] საქმეში, თუმცა, ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების მთლიანად გაუქმებამდე არ მისულა. ერაყში ბრიტანეთის ჯარის მიერ გამოწვეული დანაკარგი გაერთიანებული სამეფოს იურისდიქციას მიეკუთვნა, რადგან, სასამართლოს თანახმად, ბრიტანულ ჯარს საკუთარ თავზე ჰქონდა აღებული „ზოგიერთი საჯარო უფლებამოსილება, რომელსაც, ჩვეულებრივ, სუვერენული მთავრობა ახორციელებს“, როგორიცაა უსაფრთხოების ღონისძიებების გატარება, და „ახორციელებდნენ უფლებამოსილებასა და კონტროლს ამგვარი უსაფრთხოების ღონისძიებების დროს დაღუპულ პირებზე“[144]. მოსამართლე ბონელო უფრო სწორად ვერც იტყოდა, როდესაც ამ ხელოვნურ კონსტრუქციას უწოდა „ერთ-ერთი უხეირო იურიდიული ფიქცია, რომლის გარეშეც მშვენივრად იარსებებს ადამიანის უფლებათა სასამართლო“[145]. მართლაც, სასამართლომ არა მხოლოდ დაზუსტებით ვერ დაადგინა, თუ რომელი „საჯარო უფლებამოსილება“ უნდა განხორციელებულიყო და რამდენი ხნით, რათა დამყარებულიყო იურისდიქცია და ამ „საჯარო უფლებამოსილების“ რა მოცულობით განხორციელება იქნებოდა აუცილებელი ან საკმარისი პირობა პერსონალური ან სივრცითი იურისდიქციის განსასაზღვრად, მაგრამ მას არც ის უღიარებია, კვიპროსში, გაერთიანებული ერების ბუფერულ ზონაში მომხდარი ინციდენტების წინა პრეცედენტული სამართლის გათვალისწინებით, რომ გაერთიანებული სამეფოს ჯარისკაცთა ქმედებამ მომჩივანთა ნათესავების დახვრეტისას ავტომატურად შექმნა იურისდიქციული კავშირი გაერთიანებულ სამეფოსთან, მიუხედავად სახელმწიფო კონტროლისა იმ ტერიტორიაზე, სადაც დაზარალებული თუ სახელმწიფო წარმომადგენელი აღმოჩნდნენ. სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ პირის დახვრეტა სახელმწიფო კონტროლის განხორციელების უკიდურეს ფორმას წარმოადგენს მიუხედავად იმისა, თუ ზუსტად სად იმყოფება მსროლელი ან დაზარალებული, რამდენად ხორციელდება იმ ტერიტორიის კონტროლი, სადაც მსროლელი ან დაზარალებული აღმოჩნდნენ ან გასროლა წინასწარგანხრახულად მოხდა თუ დაუდევრობამ გამოიწვია.

10. პრეცედენტული სამართლის ბუნდოვანება კიდევ უფრო გააღმრავა იმ ფაქტმა, რომ ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმისგან განსხვავებით, სასამართლომ ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმეში აღიარა, რომ შესაძლებელია კონვენციის 1-ლი მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულების ექსტრატერიტორიული მოქმედების კონკრეტულ გარემოებებზე მორგება უფლებებისა და თავისუფლებების უზრუნველსაყოფად[146], თუმცა არ მოუხდენია დაკანონებული ნორმების პოსტულირება კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულებების, მათ შორის, გამოძიების პროცედურული ვალდებულებების, ბუნებისა და მოქმედების სფეროს შესახებ, რომლებიც სახელმწიფოებს ეკისრებათ პერსონალური იურისდიქციის ან სივრცითი იურისდიქციის ან ორივე მათგანის განხორციელების შემთხვევაში, და არც იმის შესახებ, განსხვავდება თუ არა ისინი იმის მიხედვით, თუ ვინ აკონტროლებს ტერიტორიას მეორე ხელშემკვრელი მხარე თუ მესამე სახელმწიფო.

11. შემდეგ საქმეებში პისარი მოლდავეთის რესპუბლიკისა და რუსეთის წინააღმდეგ (Pisari v. the Republic of Moldova and Russia)[147] და ჯალუდი ნიდერლანდების წინააღმდეგ (Jaloud v. the Netherlands)[148], ამ მხრივ არაფერი შეცვლილა. ორივე საქმეში, სასამართლომ იურისდიქცია, არსებითად, სივრცითი ელემენტის საფუძველზე განსაზღვრა (საკონტროლო გამშვები პუნქტის ტერიტორიის კონტროლი), რასაც, შესაბამისად, დაემატა მოლდავეთის საკონტროლო გამშვებ პუნქტთან რუსი ჯარისკაცის მიერ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ერაყში საკონტროლო გამშვებ პუნქტთან ჰოლანდიელი ჯარისკაცების მიერ დაზარალებულთა მიმართულებით სროლის მყისიერი ქმედება.

12. თითქოს სიტუაცია უკვე საკმარისად რთული არ ყოფილიყო, ჩირაგოვისა და სხვების (Chiragov and Others)[149] საქმემ სტრასბურგის სასამართლო პოლიტიკის სხვა პრობლემატური მხარეც გამოავლინა: მისი ორმაგი სტანდარტები გარკვეული სახელმწიფოების მიმართ. გაუგებარია, რატომ არ განიხილა სასამართლომ დამოუკიდებლად გაერთიანებული სამეფოს მიერ სივრცითი იურისდიქციის განხორციელება ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმეში, მიუხედავად აღნიშნული სახელმწიფოს სამხედრო ძალების სიმრავლისა ტერიტორიაზე და მის მიერ ერაყში[150] მთავრობის უფლებამოსილების განხორციელებისა მაშინ, როდესაც ჩირაგოვისა და სხვების (Chiragov and Others) საქმეში იგი სწორედ ასე მოიქცა. სასამართლოს ორმაგი სტანდარტები კიდევ უფრო აშკარა ხდება, თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ ალ-სკეინისა და სხვების საქმეში „სახელმწიფოს დიდძალი სამხედრო კონტინგენტის ყოფნა აღნიშნულ ტერიტორიაზე“ მიჩნეულ იქნა „პირველად“ ელემენტად იმის შეფასებისას, თუ რამდენად ხორციელდებოდა ფაქტობრივი კონტროლი ეროვნული ტერიტორიის გარეთ არსებულ ტერიტორიაზე, და მიჩნეულ იქნა, რომ სხვა მაჩვენებლები, როგორიცაა „დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციისთვის გაწეული სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერით განპირობებული მისი გავლენისა და კონტროლის მასშტაბები რეგიონზე“, იყო „რელევანტური“, თუმცა, აშკარად, ვერ ცვლიდა „პირველად“ ფაქტორს[151]. სწორედ ასე მოხდა ჩირაგოვისა და სხვების (Chiragov and Others) საქმეში, რადგან აღნიშნულ საქმეში სასამართლოს კრიტერიუმები თავდაყირა დადგა. საკმაოდ უცნაურია, რომ ჩირაგოვისა და სხვების (Chiragov and Others) საქმეში დიდი პალატის უმრავლესობამ უარყო „სახმელეთო ჯარები“, როგორც „პირველადი ფაქტორი“ და იგი სხვა ფაქტორების გაურკვეველი ნაზავით ჩაანაცვლა, რომელშიც შედიოდა „სამხედრო ხასიათის მხარდაჭერაც“. საბოლოოდ, სასამართლომ გაათანასწორა ისეთი სიტუაციები, როგორებიცაა სიტუაცია ჩრდილოეთ კვიპროსში, სადაც მოქმედ სამხედრო სამსახურში ჩართული იყო მრავალრიცხოვანი თურქული ჯარი, და სიტუაცია მთიან ყარაბაღში და მიმდებარე ტერიტორიებზე, ლაჩინის ჩათვლით, სადაც არ იმყოფებოდა სომხეთის სამხედრო ძალები[152]. თუ ჩრდილოეთ კვიპროსში თურქეთის იურისდიქცია ადგილობრივი ადმინისტრაციის მოქმედებებზე ვრცელდებოდა, რომელიც, არსებითად, თურქული სამხედრო ძალების იქ ყოფნის წყალობით განაგრძობდა არსებობას, ლაჩინში ფაქტორების თანმიმდევრობა შეიცვალა და სომხეთის შესაძლო სამხედრო მხარდაჭერა მხოლოდ მეორეხარისხოვანი ფაქტორი იყო სხვა სავარაუდო პოლიტიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერის ფაქტორებთან შედარებით. თუმცა, არცერთი ეს კრიტერიუმი, რომელიც გამოყენებულ იქნა თურქეთისა და სომხეთის სამხედრო ძალების მიმართ, ამ თანმიმდევრობით არ გამოყენებულა გაერთიანებული სამეფოს სამხედრო ძალების მიმართ, რასაც მოჰყვა პოლიტიკურად ხელსაყრელი შედეგი, კერძოდ, კონვენცია არ გავრცელდა per se ერაყის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, გადაწყვეტილებამ ალ‑სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმეზე ვერ გადააბიჯა ლორდთა პალატის მიერ დადგენილ წითელ ხაზს[153]. ფაქტობრივად, იურისდიქცია სულაც უარყოფილი იქნა სადამ ჰუსეინის საქმეში, როდესაც კონვენციის ხელშემკვრელმა მხარეებმა „შეერთებულ შტატებთან შექმნეს კოალიცია (სხვადასხვა განუსაზღვრელ დონეზე), როდესაც სადავო მოქმედებები [მომჩივანის შეპყრობა, დაკავება და ერაყის ხელისუფლების ორგანოებისთვის გადაცემა] განხორციელდა აშშ-ის მიერ მაშინ, როდესაც იმ ზონის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, სადაც აღნიშნული მოქმედებები განხორციელდა, დაევალა აშშ-ს და როდესაც კოალიციის სრული მართვა გადავიდა აშშ-ის ხელში“[154], რაც ნიშნავს, რომ ხელშემკვრელი მხარის შეიარაღებული ძალების აქტიური მონაწილეობა ოკუპანტი „კეთილი ნების კოალიციაში“, რომელიც მოიცავს არახელმშეკვრელ მხარეს, per se სტრასბურგის ყურადღების მიღმა დარჩა, მიუხედავად კოალიციის წევრების მიერ განხორციელებული კონტროლის ტიპისა (სივრცითი ან პერსონალური). სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ოკუპანტ ხელშემკვრელ მხარეს შეუძლია, თავი აარიდოს კონვენციით გათვალისწინებულ საკუთარ პასუხისმგებლობას არახელმშემკვრელ მხარესთან სამხედრო კოალიციის შექმნით ოკუპირებულ ტერიტორიაზე[155]. საბოლოო ჯამში, როგორც ჩანს, ოკუპაცია ავტომატურად არ იწვევს სივრცით იურისდიქციას ოკუპირებულ ტერიტორიაზე, რომ არაფერი ვთქვათ პერსონალურ იურისდიქციაზე, რადგან ყველა აგრესიული ოკუპანტი სასამართლოს თვალში თანასწორია, თუმცა ზოგი უფრო თანასწორია, ვიდრე სხვა.

იურისდიქცია მიგრაციის კრიზისის დროს

უნგრეთის „სატრანზიტო ზონა“ მიგრანტებისთვის

13. წინამდებარე საქმეზე გადაწყვეტილების ორ მთავარ პუნქტში[156], უმრავლესობა ახდენს საქმის მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium)[157],როგორც ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხებში წყაროს, ციტირებას. ეს გადაწყვეტილება დიდი პალატის სამი ბოლოდროინდელი გადაწყვეტილებიდან ზედიზედ მესამეა, სადაც შეინიშნება სასამართლოს ტრადიციული, დევნილთა და თავშესაფრის მაძიებელთა მიმართ კეთილგანწყობილი პრეცედენტული სამართლის გაუქმების მცდელობა; ეს საქმეებია: ილიასი და აჰმედი უნგრეთის წინააღმდეგ (Ilias and Ahmed v. Hungary)[158], ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain)[159]და მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium).

14. საქმეში ილიასი და აჰმედი უნგრეთის წინააღმდეგ (Ilias and Ahmed v. Hungary), დიდმა პალატამ შეაფასა უნგრეთისა და სერბეთის საზღვარზე, როსკეს სატრანზიტო ზონაში დაკავებული მიგრანტების მდგომარეობა. სრულიად სამართლიანად, სასამართლომ კიდევ ერთხელ განაცხადა, რომ კონვენციის მე-3 მუხლის უცვლელად დატოვება შესაძლებელი იყო მხოლოდ იურიდიული პროცედურის საშუალებით, რომელიც მოიცავდა თავშესაფრის მოთხოვნის არსებითი მხარის დეტალურ განხილვას, მაშინაც კი, თუ შემდგომში დამტკიცდებოდა, რომ თავშესაფრის მოთხოვნა უსაფუძვლო იყო. მაგრამ, თავშესაფრის მაძიებელთა დროებითი განთავსების ცენტრები „სატრანზიტო ზონებად“ იყო ქცეული იქ, სადაც კონვენციის მე-5 მუხლი არ ვრცელდებოდა. ამჟამად, სასამართლო სრულიად ეთანხმება ორაზროვანი მეტყველების აღდგენის სტრატეგიას, რაც გულისხმობს თავშესაფრის მაძიებელთა დროებითი განთავსების ცენტრებზე ასეთი წარწერების გაკეთებას: „უცხოელთა მიღების და განთავსების ცენტრები“, „სატრანზიტო ცენტრები“ ან „საოჯახო ტიპის სასტუმროები“[160].

15. უნგრეთის საქმის სპეციფიკურ გარემოებებში ეს განრიდების სტრატეგია ძირითადი ლოგიკის ხარჯზე განხორციელდა. მართლაც, გადაწყვეტილება აშკარად წინააღმდეგობრივია, ვინაიდან დაკავების საკითხის შეფასებისას სასამართლომ დაასკვნა, რომ უნგრეთმა დაარღვია მე-3 მუხლი, რადგან გულდასმით არ შეფასებულა რეალური რისკები, რომელთა წინაშეც აღმოჩნდნენ მომჩივნები მათი სერბეთში გაძევების შედეგად, თუმცა, იმავდროულად, არსებული მტკიცებულებების საწინააღმდეგოდ[161], იგი ადასტურებდა, რომ უნგრეთი მომჩივნებს არ აკავებდა მე-5 მუხლის მიზნებისათვის და მათ შეეძლოთ სერბეთში გადასვლა ამ ქვეყანაში რეალური რისკის არარსებობის გათვალისწინებით[162]. ამით სასამართლო წინააღმდეგობაში მოვიდა ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს[163], ევროპის საბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტისა[164] და უკანონო დაკავების საკითხებზე მომუშავე გაეროს სამუშაო ჯგუფის[165] ერთსულოვან დასკვნასთან, რომელიც სწორედ თავშესაფრის მაძიებელთა მიმართ მოპყრობას ეხება როსკეს სატრანზიტო ზონაში ევროკავშირის უნგრეთ-სერბეთის საზღვარზე. სასამართლოს ასეთი საერთაშორისო თვითიზოლაცია გაუგებარია.

16. რაც უფრო მნიშვნელოვანია, იმის მტკიცებით, რომ მომჩივნები ნებაყოფლობით შევიდნენ უნგრეთში თავშესაფრის საძიებლად და თავისუფლად შეეძლოთ, გადასულიყვნენ სერბეთში, სასამართლომ არა მხოლოდ დაადანაშაულა მომჩივნები შექმნილი სიტუაციის გამო[166], აშკარად აკრიტიკებდა რა თავშესაფრის მაძიებლებს, რომლებიც სასოწარკვეთილი მდგომარეობიდან გამოსავალს ეძებდნენ, არამედ არავითარი თანაგრძნობა არ გამოუხატავს იმ რეალური ვითარების გამო, რამაც ადამიანები თავშესაფრის ძიებამდე მიიყვანა. სასამართლოსთვის მე-5 მუხლი გამოუსადეგარია, რადგან მომჩივნებს შეუძლიათ, აირჩიონ თავისუფლება ან მიმართონ პროცედურას, რომლის საბოლოო მიზანია მათი დაცვა ისეთი მოპყრობისგან, რისი რისკიც კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევის შემთხვევაში წარმოიქმნება[167]. ეს, უბრალოდ, შეუწყნარებელია.

აფრიკელი მიგრანტების „მწარე გაბრუნება“

17. საქმეში ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), სასამართლომ განმარტა, რომ კონვენციაში მოცემული გაძევების ცნება მოიცავს ჩაკეტილი საზღვრის მართვასთან დაკავშირებით მიღებულ გადაწყვეტილებებს უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა გაძევების შესახებ მუხლების პროექტებთან დაკავშირებით გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის საერთაშორისო სამართლის კომისიის მიერ გაკეთებული განმარტების თანახმად და რომ იგი ვრცელდება თითოეულ ადამიანზე, მიუხედავად იმისა, ეძებს თუ არა იგი თავშესაფარს ან აქვს თუ არა საერთაშორისო დაცვის მოთხოვნის კანონიერი უფლება[168]. რაც უფრო მნიშვნელოვანია, მან დაადგინა, რომ სახელმწიფოებმა თავიანთი ტერიტორიის გარკვეული ნაწილები, კანონის მეშვეობით ან სხვა საშუალებებით, არ უნდა გამოაცხადონ „არატერიტორიულად“ კონვენციით მათზე დაკისრებული ვალდებულებებისთვის თავის ასარიდებლად და უნდა უზრუნველყონ „უტყუარი და ეფექტური“ წვდომა შესვლის კანონიერ მექანიზმებზე, თავშესაფრის მიზნებისათვის, და „საკმარისი რაოდენობის“ გამშვები პუნქტები[169]. სახელმწიფოზე დაკისრებული ეს პოზიტიური ვალდებულება არის კონვენციის შესაბამისი საზღვრის მართვის პოლიტიკის sine qua non.

18. ნ.დ.-სა და ნ.ტ.-ს (N.D. and N.T.) საქმეში, რომელიც დაკავშირებულია ესპანეთის მელილას ტერიტორიასთან, აღნიშნული მოთხოვნა არ შესრულდა, რადგან უამრავი მტკიცებულების თანახმად, მომჩივნებისთვის, პრაქტიკულად, არ იყო ხელმისაწვდომი კანონიერი არხები ესპანეთში შესასვლელად. თუმცა, სასამართლომ უგულებელყო ეს მტკიცებულებები[170]. ამასთან, ინდივიდების ქცევაზე ყურადღების გადატანით სასამართლომ გაცვალა მომჩივნებისა და მოპასუხე სახელმწიფოს როლები და მომჩივნებს მოეპყრო ისე, თითქოს ისინი ყოფილიყვნენ მოპასუხეები, ბრალდებულნი გამიზნულად მავნებლურ და აგრესიულ ქცევაში, ხოლო ესპანეთის სახელმწიფო კი — ბრალმდებელი. პირველი შეფასებისას, ეკუთვნოდათ თუ არა მომჩივნებს, რომ მათი ადამიანის უფლებები დაცულიყო კონვენციის თანახმად, სასამართლოს გადაწყვეტილება ძირეულად არასწორი იყო, რადგან მან მიიჩნია, რომ ადამიანის უფლებებზე ხელმისაწვდომობის უფლება[171] ყველა დევნილზე არ ვრცელდება, არამედ დამოკიდებულია მომჩივნის ქცევაზე. როდესაც საქმეზე ჰირსი ჯამაა და სხვები იტალიის წინააღმდეგ (Hirsi Jamaa and Others v. Italy)[172] მიღებული გადაწყვეტილებით დადგინდა, რომ არ დაირღვეოდა N 4 ოქმის მე-4 მუხლი „თუ ინდივიდუალურად მიღებული გაძევების შესახებ გადაწყვეტილების არარსებობა გამოწვეული იქნებოდა პირის დანაშაულებრივი ქცევით“[173], ეს არ ნიშნავდა, და არ შეიძლებოდა გაგებულ იქნეს ისე, თითქოს გაძევების აბსოლუტური აკრძალვის გარანტია დამოკიდებულია საზღვრის გადაკვეთისას პირის ქცევაზე. საქმის ჰირსი ჯამაა და სხვები იტალიის წინააღმდეგ (Hirsi Jamaa and Others v. Italy) გადაწყვეტილების ამგვარად წაკითხვა აშკარად არასწორია, თუ გავითვალისწინებთ იმავე გადაწყვეტილების 174-ე პუნქტში ტერმინის „გაძევება“ ვრცელ განმარტებას, რომელიც მეორდება ნ.დ.-სა და ნ.ტ.-ს (N.D. and N.T.) საქმის გადაწყვეტილების 185-ე პუნქტში, სადაც სწორადაა ხაზგასმული, რომ ტერმინი გულისხმობს „სახელმწიფოს ტერიტორიიდან უცხო ქვეყნის მოქალაქის გაძევებას ნებისმიერი იძულებითი ფორმით მიუხედავად იმისა, რამდენად კანონიერად ან რამდენი ხანია იმყოფება ეს პირი ტერიტორიაზე, სად დააკავეს იგი, მიგრანტის სტატუსი აქვს მას თუ თავშესაფრის მაძიებლის და როგორ იქცევა იგი საზღვრის გადაკვეთისას“ (დახრილი შრიფტი გამოყენებულია ჩემ მიერ). ამასთან, არასწორია ისიც, რომ საქმეები ბერიშა და ჰალჯითი „ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკა მაკედონიის წინააღმდეგ“ (Berisha and Haljiti v. “the former Yugoslav Republic of Macedonia“)[174] და დრიტსასი იტალიის წინააღმდეგ (Dritsas v. Italy)[175] მოხმობილია, როგორც წყარო, რომელიც მხარს უჭერს ამგვარ შეზღუდულ წაკითხვას, როდესაც ისინი საერთოდ არაა დაკავშირებული მსგავს სიტუაციასთან[176].

19. სასამართლოს არგუმენტაციის ცდომილება კიდევ უფრო ცხადი ხდება, როდესაც იგი ad absurdum მიდის, რათა უარყოს დამნაშავეების ან სხვა „მავნე“ ადამიანთა უფლება, რასაც არ უნდა ნიშნავდეს ეს, ჰქონდეთ წვდომა ადამიანის უფლებებზე. ეს არის სასამართლოს მიერ ესპანეთის უკან გაბრუნების პრაქტიკის, არამარტო, წახალისება მელილაში და სხვაგან, არამედ მომჩივნების დაყოფა პირველხარისხოვან და მეორეხარისხოვან პირებად, იმ „კარგ“ ადამიანებად, ვისაც აქვს ადამიანის უფლებებზე და, განსაკუთრებით, იმ პროცედურაზე წვდომის უფლება, რომლითაც ფასდება თუ რა სჭირდება მათ საერთაშორისო დაცვის მისაღებად, და იმ „მავნე“ ადამიანებად, ვისაც ეს უფლებები არ აქვს. სასამართლოსთვის მელილაში, ანუ ესპანურ ტერიტორიაზე, დაკავებული აფრიკელები, რომლებიც ესპანეთ-მაროკოს სასაზღვრო ღობეებზე აძვრნენ, მეორეხარისხოვანი, „მავნე“ პირები არიან და, ამიტომ, მათი დაუყოვნებლივ „გაბრუნება“ მაროკოში ყოველგვარ სამართლებრივ პროცედურაზე წვდომის მინიჭების ან დაცვის გარეშე, შეიძლება. ევროპის საზღვრებზე ხალხს ისე დევნიან, როგორც ეზოებში შემოჭრილ ცხოველებს და სასამართლოს ამაზე არაფერი აქვს სათქმელი.

20. ამ დასაბუთების ყველაზე შემაძრწუნებელი ასპექტია მისი ჰიტლერამდე დაყვანა, როგორც ლეო შტრაუსი იტყოდა. სასამართლოს მიერ შემოთავაზებული გონივრული ახსნა ცხადყოფს თანამონაწილეობაში დამნაშავეობას, რომლის მიხედვითაც ყველა აფრიკელი, რომელიც მელილაში სასაზღვრო ღობეებზე აძვრა, ერთნაირად მოქმედებდა, ერთი განზრახვა ჰქონდა და ერთნაირ პირად მდგომარეობაში იმყოფებოდა[177]. საქმეში ნ.დ და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain) არ დადგენილა, რომ მომჩივნებს საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მოშლისა და მისთვის საფრთხის შექმნის რაიმე განზრახვა ამოძრავებდათ და არც მათ მიერ ან იმ დღეს საზღვრის გადამკვეთი სხვა პირის მიერ ჩადენილი კონკრეტული ძალადობრივი ქმედების რამე მტკიცებულება წარმოდგენილა[178]. გადაწყვეტილების წაკითხვისას იქმნება შთაბეჭდილება, რომ ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის პრინციპი სრულიად იქნა გაბუნდოვნებული. კანონის უზენაესობა მოითხოვს, რომ სასამართლომ თითოეული მომჩივნის რეალური სიტუაცია გააანალიზოს სტრასბურგში და არ გააუფასუროს მათი კონკრეტული მახასიათებლები. ეს აშკარაა და საგულისხმოა საქმეთა ვითარება სტრასბურგში, რომ ამაზე ყურადღების გამახვილება გახდა საჭირო.

21. და მაინც, ცხადზე უცხადესია, რომ არსებობს ერთი აბსოლუტური წითელი ხაზი, რომელიც არ უნდა გადაკვეთილიყო, მაგრამ გადაიკვეთა. 1951 წლის კონვენციის 31-ე მუხლი, რომელიც ლტოლვილთა სტატუსს ეხება, ითვალისწინებს დაუჯარიმებლობის პრინციპს, რომლის თანახმადაც ხელშემკვრელმა სახელმწიფოებმა მიგრანტებს არ უნდა დაუწესონ „ჯარიმები მათი უკანონო შეღწევის ან ყოფნის გამო“. სასამართლოს დიდი ყურადღება არ მიუქცევია არგაძევების პრინციპის აბსოლუტური ხასიათისთვის, როდესაც აღიარა, რომ სახელმწიფოებს შეეძლოთ მოეთხოვათ თავშესაფრის მოთხოვნის წარდგენა „არსებულ სასაზღვრო გამშვებ პუნქტებთან“ და რომ შეეძლოთ, „უარი ეთქვათ მათ ტერიტორიაზე შესვლაზე უცხო ქვეყნის მოქალაქეთათვის, მათ შორის, პოტენციური თავშესაფრის მაძიებლებისთვის, რომელთაც ვერ დააკმაყოფილეს ... ეს პირობები“ (დახრილი შრიფტი გამოყენებულია ჩემ მიერ)[179]. საპირისპირო დოქტრინას ყოველთვის უჭერენ მხარს ევროპის საბჭოს ორგანოები, როგორებიცაა საპარლამენტო ასამბლეა[180], ადამიანის უფლებათა კომისარი[181]და გენერალური მდივნის სპეციალური წარმომადგენელი მიგრაციისა და ლტოლვილთა საკითხებში[182] და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ყველა შესაბამისი ორგანო, როგორებიცაა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისი[183], გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ბავშვის უფლებათა კომიტეტი[184], გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა საბჭო[185], გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის ქვეკომიტეტი[186] და ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტი[187]. თუნდაც საერთაშორისო თავაზიანობის გამო, თუ არა ანალიტიკური სიზუსტისთვის, სასამართლო უნდა ცდილიყო, ან შთაბეჭდილება მაინც უნდა შეექმნა, რომ განიხილა და წინ აღუდგა ამ ორგანოებს. ძალიან სამწუხაროა, რომ ისევე, როგორც ილიასისა და აჰმედის (Ilias and Ahmed) საქმეში, ნაცვლად იმისა, რომ ხელი შეეწყო თავისი პრეცედენტული სამართლისა და ადამიანის უფლებათა ზოგადი საერთაშორისო სამართლის ეფექტური კონვერგენციისთვის, სასამართლომ საქმეში ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain) საერთაშორისო სამართლის ფრაგმენტაციის გზა არჩია[188].

კაცობრიობისგან გარიყული სირიელი მიგრანტები

22. სასამართლოს მორალურად და იურიდიულად დაუსაბუთებელი პოზიცია იურისდიქციის ფარგლებთან დაკავშირებით კიდევ უფრო გაართულა მის მიერ მიღებულმა გადაწყვეტილებამ საქმეზე მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium)[189]. სასამართლოს ყველაზე უარესი სახე, გულგრილი მათი ტერიტორიის გარეთ უცხო ქვეყნის მოქალაქეებთან დაკავშირებით ხელშემკვრელი მხარეების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებების ტრაგიკული შედეგებისადმი, ეს ცივსისხლიანობა, რომელიც ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others)[190] საქმეში გამოვლინდა, აქ კვლავ ვიხილეთ. სასამართლომ არაორაზროვნად და უკომპრომისოდ განაცხადა, რომ „მხოლოდ ის ფაქტი, რომ სახელმწიფო დონეზე მიღებულმა გადაწყვეტილებებმა გავლენა იქონია საზღვარგარეთ მცხოვრები პირების მდგომარეობაზე, არ იძლევა იმის დადგენის საფუძველს, რომ შესაბამისი სახელმწიფოს იურისდიქცია ვრცელდება ამ პირებზე მისი ტერიტორიის გარეთ“[191].A fortiori, ეს ნიშნავს, რომ „მისი ტერიტორიის გარეთ მყოფ პირებს“ კონვენციით არ აქვს თავშესაფრის მოთხოვნის მიზნით სამართლებრივ მექანიზმებზე წვდომის უფლება მაშინაც კი, როდესაც ეროვნულ დონეზე მიღებულმა გადაწყვეტილებებმა იქონია გავლენა მათ უფლებებსა და თავისუფლებებზე.

23. საქმეზე მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium) მიღებული გადაწყვეტილება და მისი მოტივი გარკვეულ დელიკატურ კითხვებს აჩენს სასამართლოს უახლესი პრეცედენტული სამართლის თვალსაზრისით. საქმეში ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ სასამართლო ამტკიცებს, რომ აფრიკელ მომჩივნებს შეეძლოთ საერთაშორისო დაცვის მოთხოვნა თავიანთი წარმოშობის ქვეყანაში ან სატრანზიტო ქვეყანაში მოქმედ ესპანეთის დიპლომატიურ და საკონსულო წარმომადგენლობებში[192], რათა დაასკვნას, რომ ესპანეთის კანონმდებლობა მომჩივნებს ეროვნულ ტერიტორიაზე შეღწევის რამდენიმე კანონიერ საშუალებას სთავაზობდა და, აქედან გამომდინარე, გაამართლოს უკანონო მიგრანტების უკან გაბრუნება („მწარე გაბრუნება“ – devoluciones en caliente). ნ.დ.-სა და ნ.ტ.-ს (N.D. and N.T) საქმეში არსებული ამ არგუმენტაციის გათვალისწინებით, როგორ შეეძლო სასამართლოს, მ.ნ.-სა და სხვების (M.N. and Others) საქმეში დაესკვნა, რომ სირიაში, ბელგიის საკონსულოში, ვიზის კანონიერი მოთხოვნა არ გამოიწვევდა იურისდიქციულ კავშირს ბელგიასთან? მეტიც, ნ.დ.-სა და ნ.ტ.-ს (N.D. and N.T) საქმეში სასამართლომ ცალსახად უარი თქვა ტერიტორიის ნაწილის გამორიცხვაზე საერთაშორისო ვალდებულებებისთვის გვერდის ავლის მიზნით[193]. ნ.დ.-სა და ნ.ტ.-ს (N.D. and N.T) საქმეში ნათქვამი უარის გათვალისწინებით, როგორ აღმოჩნდა სასამართლო მზად, რომ მ.ნ.-სა და სხვების (M.N. and Others) საქმეში გამოერიცხა ბელგიის საკონსულო და დიპლომატიური პოსტები, სადაც ისინი ახორციელებდნენ უფლებამოსილებას უცხო ქვეყნის მოქალაქეებზე, იღებდნენ რა გადაწყვეტილებებს, რომლებსაც ხანგრძლივი ეფექტი ჰქონდა ამ უკანასკნელთა სამოქალაქო უფლებებსა და თავისუფლებებზე? ეს კითხვები მოითხოვს პასუხებს, რომლებიც ვერ გასცა დიდმა პალატამ. ამგვარი პასუხი კიდევ უფრო აუცილებელია მას შემდეგ, რაც ბელგიის ხელისუფლების ორგანოებმა, შოკისმომგვრელად, უარი განაცხადეს უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა საჩივრების სააპელაციო საბჭოს თავდაპირველი გადაწყვეტილებების მომჩივანთა სასარგებლოდ იმპლემენტაციაზე, თითქოს ბელგია ბანანის რესპუბლიკა იყოს, სადაც სასამართლო გადაწყვეტილებების შესრულება-არშესრულების საკითხს სრულიად ოპორტუნისტულად კარნახობს პოლიტიკური ინტერესები.

24. უმრავლესობის მიერ წამოყენებული ერთადერთი არგუმენტია კლასიკური ad terrorem ცდომილება: იურისდიქციის მიღება „ითვალისწინებს კონვენციის თითქმისუნივერსალურ გამოყენებას ნებისმიერი პირის ერთპიროვნული არჩევანის საფუძველზე, იმის მიუხედავად, თუ მსოფლიოს რა ადგილას იმყოფება იგი და, შესაბამისად, ... განუსაზღვრელ ვალდებულებას აკისრებს ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს, რათა მათ შესვლის ნება დართონ პირს, რომელიც შესაძლოა, მათი იურისდიქციის გარეთ ისეთი სასტიკი მოპყრობის საფრთხის წინაშე იდგეს, რაც ეწინააღმდეგება კონვენციას“[194]. მოვლენათა განვითარების კატასტროფულ, ყველაზე უარეს ვარიანტებზე დაფიქრება არასოდეს ყოფილა სამართლებრივი დასაბუთების სწორი მეთოდი[195]. გარდა ამისა, „არგაძევების პრინციპი წმინდად ფიქტიური იქნება, თუ სახელმწიფოს შეეძლება, თავი აარიდოს ამ პრინციპის გამოყენებას უკან გაბრუნების პოლიტიკით, საზღვარზე არშეშვებით ან საზღვრის გადაკვეთაზე უარის თქმით“[196].

25. საქმეში მ.ა. და სხვები ლიეტუვას წინააღმდეგ (M.A and Others v. Lithuania), თავშესაფრის მიღების მიზნებისათვის შესვლის კანონიერ მექანიზმებზე უტყუარი და ეფექტური წვდომა, როგორც კონვენციის შესაბამისი საზღვრის მართვის პოლიტიკის აუცილებელი პირობა, გამქრალია[197]. დაცვის ისეთი სამართლებრივი გზების ხელმისაწვდომობა, როგორიცაა თავშესაფრის პროცედურები საელჩოების ან/და საკონსულო წარმომადგენლობების საშუალებით, სასამართლომ აფრიკელი მომჩივნების ინტერესების საზიანოდ გაითვალისწინა, რადგან მათ ისინი არ გამოუყენებიათ, თუმცა არ გაუთვალისწინებია სირიელი მომჩივნების ინტერესების სასარგებლოდ, რომელთაც ეს საშუალებები გამოიყენეს. რბილად რომ ვთქვათ, ეს არის იურისდიქციასთან დაკავშირებით სასამართლოს „კომპილაციური პრეცედენტული სამართლის“ კიდევ ერთი მაგალითი[198]. მარტივად რომ ვთქვათ, თუ თავშესაფრის მაძიებლები „ცუდი“ ადამიანები არიან, რომლებიც აფრიკაში სასაზღვრო ღობეებს ახტებიან, შეუძლიათ ღრმად იყვნენ დარწმუნებულნი, რომ სამართალს ვერ მიაღწევენ სტრასბურგის სასამართლოში, თუმცა, თუ ისინი „კარგი“ ადამიანები არიან და თავშესაფარს წესისამებრ ეძებენ საკონსულო, ადმინისტრაციულ და სასამართლო აპარატებში, ისინიც ღრმად უნდა იყვნენ დარწმუნებულნი, რომ ვერ მიაღწევენ სამართალს ამ სასამართლოში. თუ სასამართლო შეუბრალებელია მეამბოხე თავშესაფრის მაძიებელთა მიმართ, იგი არანაკლებ დაუნდობელია კანონმორჩილი თავშესაფრის მაძიებლების მიმართაც, როგორც ეს მოხდა ბელგიის საქმეში სუსტ, შეურაცხყოფილ სირიელ მომჩივნებთან მიმართებაში. ისინი მართლაც გარიყეს კაცობრიობისგან, როგორც ჰანა არენდტი იტყოდა.

დასკვნა

26. მე დავიცავი იურისდიქციის პრინციპული განმარტება, რომლის თანახმადაც „იმიგრაცია და საზღვრის კონტროლი სახელმწიფოს მთავარი ფუნქციაა და ამ კონტროლის ყველა ფორმა სახელმწიფოს იურისდიქციის განხორციელებას იწვევს“[199]. ამის გათვალისწინებით, სინდისის ქენჯნის გარეშე ვაღიარებ ბელგიასთან იურისდიქციული კავშირის არსებობას, სახელმწიფო დონეზე მიღებული სახელმწიფო გადაწყვეტილებების, მათ შორის დიპლომატიური და საკონსულო თანამდებობის პირთა გადაწყვეტილებების, საფუძველზე, რომელთაც გავლენა იქონიეს საზღვარგარეთ უცხო ქვეყნის მოქალაქეთა მდგომარეობაზე, მიუხედავად ნებისმიერი ტერიტორიული ან პერსონალური ფიზიკური კონტროლისა[200]. ამასთან, გადალახულია რა იურისდიქციის ფარგლები, კიდევ ერთხელ გავიმეორებ, რომ „თუ ადამიანი, რომელსაც თავის ქვეყანაში წამების საფრთხე ემუქრება, თავშესაფარს ითხოვს იმ სახელმწიფოს საელჩოსგან, რომელსაც ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით აღებული აქვს ვალდებულება, მასზე უნდა გაიცეს ვიზა ამ სახელმწიფოს ტერიტორიაზე შესასვლელად“[201]. კონვენციის მე-3 მუხლი გულისხმობს არგაძევების პრინციპს, რამდენადაც იგი სახელმწიფოებს ავალდებულებს, უარი არ უთხრან უცხო ქვეყნის მოქალაქეს ვიზის გაცემაზე, თუ წარმოდგენილია არსებითი საფუძვლები, რომლებიც გვარწმუნებს, რომ მოცემული პირი, თუკი იგი დარჩება საკუთარ ქვეყანაში, რეალურად დადგება ისეთი მოპყრობის საფრთხის წინაშე, რომელიც ეწინააღმდეგება აღნიშნულ მუხლს[202].

27. ჩემი აზრით, ფართომასშტაბიანი საომარი ოპერაციები ეროვნული ტერიტორიის გარეთ არანაკლებ წარმოადგენს სახელმწიფოს ძალაუფლების გამოხატულებას, ვიდრე მიზნობრივი პოლიციური ოპერაციები სახელმწიფოს საზღვრებს შიგნით, და საზღვარგარეთ საომარი მოქმედებების წარმოება არანაკლები პრეროგატივაა სახელმწიფოსი, ვიდრე ნებისმიერი სამართალდაცვითი ღონისძიება ეროვნულ ტერიტორიაზე. პრინციპში, შეიარაღებულ კონფლიქტში მონაწილეობა სახელმწიფოს ისეთივე ფუნქციას წარმოადგენს, როგორსაც საზღვრების კონტროლი. შესაბამისად, სასამართლო ვერ აარიდებს თავს ამ პრინციპს იმ არგუმენტით, რომ „შეიარაღებული დაპირისპირებისა და ბრძოლის რეალობა მოწინააღმდეგე სამხედრო ძალებს შორის, რომლებიც ტერიტორიაზე კონტროლის დამყარებას ქაოსის ფონზე ცდილობენ“,[203] გამორიცხავსიურისდიქციას. თუ საზღვარგარეთ ადამიანის დაკავება, დაზიანება ან მოკვლა იურისდიქციას იწვევს, როგორც ამას სასამართლო აღიარებს თურქეთისა და კვიპროსის ზემოხსენებულსაქმეებში, იურისდიქცია, პერსონალური იურისდიქცია მაინც, ვერ გამოირიცხება კიდევ უფრო მეტი ადამიანის დახოცვის შემთხვევაში მიუხედავად ნებისმიერი „სიახლოვის“ ელემენტისა სახელმწიფო წარმომადგენლებსა და სამიზნე მოსახლეობას შორის. ის, რომ სახელმწიფო მოქმედებს თავისი საზღვრებიდან შორს, არ ნიშნავს იმას, რომ მას შეუძლია საზღვარგარეთ გააკეთოს ის, რასაც ვერ გააკეთებს შინ. კონვენციის კანონის მიხედვით იურისდიქციის განსაზღვრის მიზნებისთვის სრულიად უმნიშვნელოა მანძილი ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევის ადგილსა და ეროვნულ ტერიტორიას შორის. ნებისმიერ შემთხვევაში, მაშინაც კი, თუ ვინმე ცნობს, რომ იურისდიქცია „სიახლოვის ელემენტს“ მოიცავს, არ შეიძლება ამის, როგორც არგუმენტის, გამორიცხვა როდესაც სახელმწიფო გეგმავს და ახორციელებს ფართომასშტაბიან საომარ ოპერაციას თავის საზღვრებთან ახლოს, როგორც ეს მოპასუხე სახელმწიფომ გააკეთა წინამდებარე საქმეში.

28. იმას, რომ მე-15 მუხლს არ აქვს გამონაკლისი, აშკარად არაფერი აქვს საერთო იურისდიქციასთან, როგორც ეს თავად სასამართლომაც აღიარა[204]. სასამართლო ვერ გასცემს კონვენციის 1-ლი მუხლით განსაზღვრულ მის Kompetenz-Kompetenz მხოლოდ იმის გამო, რომ ხელშემკვრელმა მხარეებმა, უბრალოდ, უგულებელყვეს მე-15 მუხლი. ისეთი საკითხების აღრევა, როგორებიცაა იურისდიქცია და კანონი, რომელიც ვრცელდება ფაქტებზე, რაც უმრავლესობას ემართება წინამდებარე გადაწყვეტილებაში[205], იწვევს მხოლოდ ყურადღების გადატანას უმრავლესობის პოზიციის ირაციონალურობის ფუნდამენტური საკითხიდან, რომ რაც უფრო სერიოზულია სახელმწიფოს სამხედრო მოქმედება, მით ნაკლებად ინტენსიურია სტრასბურგის ზედამხედველობა. არც ის არგუმენტი გამოგვადგება, რომ სასამართლოს იურისდიქცია უნდა განისაზღვროს იმ პრაქტიკული სირთულეების მიხედვით, რომელთა წინაშეც შესაძლოა აღმოჩნდეს იგი, როდესაც „სავარაუდო დაზარალებულთა და სადავო ინციდენტთა დიდ რაოდენობასთან“ აქვს საქმე, ან როდესაც „წარმოდგენილი მტკიცებულებები ბევრია“, და, საბოლოო ჯამში, როდესაც „შესაბამისი გარემოებების დადგენა რთულია“[206]. გაუგებარია, რომ სასამართლომ თავისი იურისდიქცია უნდა განსაზღვროს არა კონვენციით დადგენილი სამართლებრივი კრიტერიუმების შესაბამისად, არამედ მტკიცებულებების შეგროვებისა და შეფასებისას წამოჭრილი შესაძლო მომავალი პროცედურული და ტექნიკური სირთულეების გათვალისწინებით. ამასთან, თვითონ სასამართლომ დიდი ხანია შეიმუშავა რთულ საომარ სიტუაციებში მტკიცებულებების შეგროვებისა და შეფასების საკმაოდ წარმატებული მეთოდი, როგორიცაა „წარმომადგენლობითი ინციდენტების“[207] შერჩევა და არ არსებობს მიზეზი, რატომაც იგივე მეთოდი არ უნდა იქნას გამოყენებული წინამდებარე საქმეში. ისეთი შთაბეჭდილება იქმნება, რომ სასამართლო განგებ გაურბის სირთულეებს ივიწყებს რა, რომ მშვიდობის შენარჩუნება რომში კონვენციის დამფუძნებელი მამების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი, თუ არა უმნიშვნელოვანესი, მიზანი იყო, რაც ასე დამაჯერებლად არის მოცემული მის პრეამბულაში.

29. ასევე არადამაჯერებელია ის არგუმენტი, რომ სასამართლო არ უნდა ჩაუღრმავდეს „ასეთ სიტუაციებს [რომლებიც], ძირითადად, რეგულირდება არა კონვენციით, არამედ სხვა სამართლებრივი ნორმებით“[208], რადგან აშკარა ფაქტია, რომ უმრავლესობა თავად ადარებს და უპირისპირებს ერთმანეთს კონვენციით გათვალისწინებულ არსებით ვალდებულებებს და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლიდან გამომდინარე ვალდებულებებს[209]. ამასთან, ჰასანის (Hassan) საქმეში სასამართლომ აშკარად უარყო ეს არგუმენტაცია. ფაქტობრივად, ჰასანის (Hassan) საქმეში მოპასუხე მთავრობამ განაცხადა, რომ „იურისდიქცია არ უნდა მოქმედებდეს საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის აქტიური საომარი მოქმედებების ეტაპზე, როდესაც ხელშემკვრელი სახელმწიფოს წარმომადგენლები მოქმედებენ ტერიტორიაზე, სადაც ისინი არ არიან ოკუპანტი ძალა და სადაც სახელმწიფოს ქმედება ექვემდებარება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მოთხოვნებს“[210]. სასამართლოს პირდაპირი პასუხი ასეთი იყო:

„სასამართლოსთვის ეს არგუმენტი არ არის დამაჯერებელი. ... ამ საკითხზე მთავრობის არგუმენტის მიღება მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტული სამართლისთვის შეუსაბამო იქნებოდა, რომელმაც დაადგინა, რომ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ერთდროულად გამოყენება შესაძლებელია ... როგორც სასამართლომ ბევრჯერ აღნიშნა, კონვენციის იზოლირებულად ინტერპრეტირება არ შეიძლება და იგი, შეძლებისდაგვარად, უნდა განიმარტოს საერთაშორისო სამართლის სხვა ნორმებთან შეთანხმებულად, რომლის ნაწილსაც ის წარმოადგენს (იხილეთ, მაგალითად, საქმე ალ-ადსანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Al-Adsani v. the United Kingdom) [GC], N 35763/97, § 55, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑XI). ეს თანაბრად ეხება 1-ლ მუხლსაც და კონვენციის სხვა მუხლებსაც“.[211]

30. საბოლოო ჯამში, სასამართლო დადგება უზარმაზარი ამოცანის წინაშე, აღიდგინოს ამ გადაწყვეტილების მიღების შედეგად დაზარალებული სანდოობა. ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმის გაცოცხლება როგორც წინამდებარე საქმეში, ისე საქმის მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium) ბოლოდროინდელ გადაწყვეტილებაში, მართლაც, ძალიან სამწუხაროა დაზარალებულთა თვალში და მათ თვალში იგი სამართლიანობის მიზნებს იმაზე უკეთ არ ემსახურება, ვიდრე ამ გადაწყვეტილებების „არადამაკმაყოფილებელ“[212] შედეგზე წუხილი. დაზარალებულებისა და მათი ნათესავებისთვის ეს წუხილი ნიანგის ცრემლებს ჰგავს.

მოსამართლე დედოვის ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

11. ჩემ მიერ უმრავლესობის ზოგიერთი დასკვნის წინააღმდეგ ხმის მიცემა დაფუძნებული იყო მტკიცებულების ნაკლებობასა და იმ პირთა მიკერძოებაზე, რომელთაც რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ წარადგინეს მტკიცებულება. ვფიქრობ, წინამდებარე საქმის მთელი პოლიტიკური კონტექსტი არასამართლიანია და ვხედავ სისტემურ პრობლემებს თვითგამორკვევისა და ადგილობრივი მმართველობის სფეროში საერთაშორისო საჯარო სამართლის გამჭვირვალობასა და ეფექტურ განხორციელებასთან დაკავშირებით.

12. ნება მიბოძეთ, პირველ რიგში ჩემი პოზიცია განვმარტო საომარი მოქმედებების ეტაპის განმავლობაში იურისდიქციისა და კონტროლის საკითხთან დაკავშირებით. ჩემი აზრით, კონტროლი ვერ დამყარდება იმის გათვალისწინებით, თუ რა დროს ებრძვის ორი მხარე ერთმანეთს ამგვარი კონტროლის მოსაპოვებლად თავთავიანთი სამხედრო რესურსების გამოყენებით და რა დროს არის მათი ძალები შედარებით თანაბარი. ეფექტური კონტროლისა და უფლებამოსილების განხორციელება მხოლოდ იმ შემთხვევაშია შესაძლებელი, თუ დაუძლეველი ძალაა გამოყენებული. აქედან გამომდინარე, წინამდებარე საქმეში კონტროლის საკითხი პირველივე საათებში დადგა, როდესაც ქართულმა ჯარმა მშვიდად მძინარე ქალაქ ცხინვალისა და რუსი მშვიდობისმყოფელების შტაბების მიმართულებით ჭურვების დაშენა დაიწყო 2008 წლის 7 აგვისტოს ღამიდან 8 აგვისტომდე. სამხედრო წინააღმდეგობა არ ყოფილა ქართული ჯარის შეტევის თანაბარი. სასამართლოს არ განუხილავს მოვლენების ეს ნაწილი, რადგან იგი ცდებოდა მისი განხილვის ფარგლებს და, ამგვარად, ჩვეულებრივ მოქალაქეთა დახოცვაზე პასუხისმგებელი კვლავ საქართველო რჩება.

13. ასევე, წინამდებარე საქმეში აქტიური ეტაპი უნდა განვასხვავოთ ბანკოვიჩის (Banković) საქმისგან (ბანკოვიჩიდა სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ (dec.) [GC], N 52207/99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-XII), სადაც ნატო-ს საჰაერო ძალებმა ბელგრადში სამოქალაქო ობიექტის, რადიოტელევიზია სერბეთის შტაბბინის, დაბომბვის ორგანიზება განახორციელეს და დაბომბვა ხორციელდებოდა ყოველგვარი რეალური სამხედრო წინააღმდეგობის გარეშე, მოპასუხე სახელმწიფოების ტერიტორიის გარეთაც კი. შესაბამისად, სასამართლოს უნდა შეესწავლა საჩივრების არსებითი მხარე და ბანკოვიჩის (Banković) საქმეში მოპასუხე მთავრობებს ეკისრებოდათ მტკიცების ტვირთი, რომ არსებობდა გარემოებები, რომლებიც იძლეოდა სამოქალაქო ობიექტზე სამხედრო ძალის გამოყენების უფლებას საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის მიხედვით, ან რომ არსებობდა სხვა მიზეზები, რომლებიც გაამართლებდა სასიკვდილო ძალის გამოყენებას კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით. არ მიკვირს, რომ გადაწყვეტილება ბანკოვიჩის (Banković) საქმეზე ექსპერტებმა მწვავედ გააკრიტიკეს, თუმცა, განსხვავებული მიზეზების გამო.

14. წინამდებარე საქმეში პოლიტიკური კონტექსტი საკმაოდ სადავოა; სასამართლოსთვის რთულია საქმის უსაფრთხოდ შესწავლა. თავიდანვე, როდესაც დასავლეთის საერთაშორისო თანამეგობრობამ საქართველოს ახალი სახელმწიფო აღიარა, საქართველოს მთავრობამ მაშინვე გადაწყვიტა გაეუქმებინა ეთნიკური ავტონომია, რომლითაც აფხაზეთი და სამხრეთ ოსეთი საუკუნოვანი ისტორიის განმავლობაში სარგებლობდნენ. ამგვარი ქმედება, რომელიც არ შეესაბამება საერთაშორისო სამართლის პრინციპებს (თვითგამორკვევა, თვითმმართველობა, რეგიონული და ეთნიკური ავტონომია), დასავლეთის საერთაშორისო თანამეგობრობას არ გაუკრიტიკებია. მიუხედავად იმისა, რომ ზემოხსენებული პრინციპები საერთაშორისო ორგანიზაციების, მათ შორის ევროპის საბჭოს, მიერაა შემუშავებული[213], არანაირი რეაგირება არ ყოფილა იმ დროს, მას შემდეგაც კი, როდესაც 1991‑92 წლებში საქართველოს მთავრობამ ომი წამოიწყო. ეს ძნელი დასაჯერებელია, რადგან ადგილობრივი თვითმმართველობის ევროპული ქარტია მიღებულ იქნა 1985 წელს, სულ რაღაც ხუთი წლით ადრე. ქარტია მოიცავს ადგილობრივი თვითმმართველობის უფლების დაცვის მნიშვნელოვან გარანტიებს. კერძოდ, ქარტიის მე-5 მუხლი უზრუნველყოფს, რომ ადგილობრივი ხელისუფლების საზღვრების შეცვლა ვერ მოხდება შესაბამის ადგილობრივ თემებთან წინასწარი კონსულტაციის გარეშე, შესაძლოა, რეფერენდუმის საშუალებით, როდესაც ეს ნებადართულია წესდებით.

15. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ომი ეთნიკური ძალადობით დასრულდა, ასობით ადამიანი დაიღუპა და დაიჭრა, მივიღეთ ათასობით იძულებით გადაადგილებული პირი და განადგურებული სახლი, რაიმე ხელშესახები რეაგირება არ ყოფილა. ამგვარმა პოლიტიკამ (ეთნიკური ავტონომიის თვითნებურმა გაუქმებამ), საერთაშორისო სამართლის პრინციპების დარღვევამ, დიდი ხანია გამოიწვია ეთნიკური დაძაბულობა ამ რეგიონში. საერთაშორისო თანამეგობრობას, რომელიც საქართველოს ტერიტორიულ მთლიანობას იღებდა, როგორც მოცემულობას, ოფიციალურად არ გაუკრიტიკებია ეს პოლიტიკა; პირიქით, საქართველოს მთავრობას გაეწია ფინანსური, სამხედრო და სხვა სახის დახმარება თავისი სამხედრო აღჭურვილობის გასაახლებლად და გასაძლიერებლად და ახალი ომისთვის მოსამზადებლად, რომელიც 2008 წელს გარდაუვალი გახდა. როგორც კი საქართველო სამხრეთ ოსეთში შეიჭრა, საერთაშორისო თანამეგობრობამ საქართველოს მთავრობას მედია მხარდაჭერა გამოუცხადა და ამტკიცებდა, რომ რუსეთი დაესხა თავს საქართველოს. სინამდვილეში, საქართველოს მთავრობას აქეზებდა, რომ მეამბოხე რეგიონებზე კონტროლი სამხედრო გზით მოეპოვებინა, მიუხედავად იმისა, რომ ამ ამოცანის მიღწევა ბევრ უდანაშაულო სიცოცხლეს შეიწირავდა.

16. ამგვარმა პოლიტიკამ, შესაძლოა, სრულიად შეცვალოს დემოკრატიის ცნება, ვინაიდან ამჟამად დემოკრატია, როგორც ჩანს, თავსებადია სამხედრო აგრესიასთან, რომელიც თვითგამორკვევისა და თვითმმართველობის აღკვეთას ისახავს მიზნად, და უშვებს ეთნიკური უმცირესობების დევნას, რომელთაც, სრულიად ბუნებრივია, სურთ თავიანთი ავტონომიით სარგებლობა. ეს ახალი კონცეფცია ძირს უთხრის თანამედროვე დემოკრატიას. ეს ადასტურებს, რომ ძალა (დომინირება) გადამწყვეტ კრიტერიუმად რჩება გადაწყვეტილების მიღების პროცესში და რომ მშვიდობა, სოლიდარობა და დიალოგი არ წარმოადგენს დემოკრატიული რეჟიმების პრიორიტეტებს მათ ეთნიკურ ავტონომიურ თემებთან ურთიერთობისას. არ გამიკვირდება, რომ ბევრი რიგითი ადამიანი დღევანდელი დემოკრატიით იმედგაცრუებული იყოს.

17. მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი საერთაშორისო დოკუმენტი არსებობს რეგიონალური თუ ეთნიკური ავტონომიის მხარდასაჭერად, ისინი არ არის საკმარისად ეფექტური, რადგან არ მოიცავს ყოვლისმომცველ კრიტერიუმებს ან ზღვარს ავტონომიის დასადგენად (ადამიანის უფლებების დაცვა, კარგი მმართველობის შენარჩუნება, კორუფციის კონტროლი და ა.შ.) და შემდეგ რეგიონალური უფლებამოსილების ეტაპობრივად გასაფართოებლად სხვადასხვა სფეროში, მათ შორის, ადგილობრივი გადასახადებისა და საბიუჯეტო ურთიერთობების სფეროებში. ამგვარი სახელმძღვანელო მითითებები ხელს შეუწყობდა რეგიონული და ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოებს შორის არსებული მრავალი რეგიონალური კონფლიქტისა და დაძაბულობის თავიდან აცილებას. ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეამ აღიარა, რომ ავტონომიური რეგიონების პოზიტიური გამოცდილება, შესაძლოა, შთაგონების წყაროდ იქცეს ევროპაში კონფლიქტების მოგვარებისას და რომ თვითმმართველობის ტერიტორიულმა მექანიზმებმა შესაძლოა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს ეროვნული უმცირესობების უფლებების ეფექტურად დაცვაში (იხილეთ რეზოლუციები 1334 (2003) და 1985 (2014)).

18. წინამდებარე საქმეში, საქართველოს მთავრობის ანტიეთნიკური ქმედებების საერთაშორისო მხარდაჭერა, რეალურად, შეუძლებელს ხდიდა დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი ფაქტების დამდგენი მისიების მოწყობას. ფაქტობრივად, სასამართლოს მიერ განხილულმა ანგარიშებმა დატოვა შთაბეჭდილება, რომ მათი ავტორების მიზანი იყო საქართველოს მთავრობის გამართლება (როდესაც ამბობენ, რომ საქართველოს სამხედრო მოქმედებებს დიდი ზიანი არ გამოუწვევია) და რუსეთის მთავრობის დადანაშაულება (როდესაც ამბობენ, რომ მისმა მოქმედებებმა გაცილებით მეტი ზიანი და სხვა უარყოფითი შედეგები გამოიწვია) 2008 წლის ომის შედეგების გამო, უგულებელყოფენ რა ფაქტს, რომ შეტევა საქართველოს მთავრობამ განახორციელა ომის გამოუცხადებლად საომარი მოქმედებების დაწყების შესახებ ჰააგის 1907 წლის კონვენციის (III) დარღვევით. დღესდღეობით, საერთაშორისო სამართალი შერჩევით გამოიყენება და მეორე ტოკიოს სამხედრო ტრიბუნალის ჩატარება შეუძლებელი იქნება. სანაცვლოდ, სახელმწიფოთაშორისი სარჩელი რუსეთის მთავრობის წინააღმდეგ, რომელმაც აწარმოა სამართლიანი ომი (jus ad bellum), მისაღებად გამოცხადდა. ჩემი აზრით, სასამართლოსთვის წინამდებარე საქმის სირთულე იმაში მდგომარეობდა, რომ მომჩივანი მთავრობის მიერ წამოყენებულ თითქმის არცერთ საკითხთან დაკავშირებით არ არსებობდა ინფორმაციის სანდო წყაროები, თუ არ ჩავთვლით ეუთო-ს მიუკერძოებლად შედგენილ ანგარიშს. სხვა ანგარიშებისგან განსხვავებით, ეუთო ყურადღებას ამახვილებს ფაქტებზე, ყოველგვარი პოლიტიკური შეფასებისა და ადამიანის უფლებების დარღვევებზე დასკვნების გამოტანის გარეშე, რამაც შეიძლება გავლენა მოახდინოს სასამართლოს დასკვნებზე. კერძოდ, ევროკავშირის ფაქტების დამდგენმა მისიამ დასკვნები დადო წინამდებარე საქმის თითოეულ ასპექტზე (იურისდიქცია ოკუპაციის დროს, ეფექტური კონტროლი, ეფექტური გამოძიება, სასტიკიმოპყრობა და სხვ.), რის გამოც სასამართლო პოლიტიკური წნეხის ქვეშ მოექცა.

19. ჩემი დასკვნა ასეთია, რომ საქართველოს მთავრობამ და, არაპირდაპირ, იმ სახელმწიფოებმა, რომლებიც უწევდნენ მას ნებისმიერი სახის პოლიტიკურ, ფინანსურ ან სამხედრო დახმარებას (მოქმედებით თუ უმოქმედობით) მისი გეგმების მხარდასაჭერად მოეპოვებინა სამხრეთ ოსეთზე კონტროლი სამხედრო ინტერვენციის გზით და ეთნიკური ავტონომიის პრინციპის უგულებელყოფით, უნდა გაიზიარონ პასუხისმგებლობა ეთნიკური ძალადობის პროვოცირების, სამოქალაქო პირების იძულებით გადაადგილებისა და სხვა დანაშაულებისთვის. ეს კიდევ უფრო ცხადი გახდება, თუ გავითვალისწინებთ იმ ფაქტს, რომ რუსეთის წარმომადგენლები არ მონაწილეობდნენ სამოქალაქო პირების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში და ცდილობდნენ დაზარალებულთა დაცვას ორივე მხარეს, თუმცა ტერიტორიაზე მათი კონტროლი ძალიან შეზღუდული იყო, რადგან უფრო მეტად კონცენტრირებულნი იყვნენ ქართული ჯარის ახალი საომარი ოპერაციების თავიდან აცილებასა და წინააღმდეგობის გაწევაზე, ვიდრე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ადმინისტრაციის შექმნაზე. ინტერესთა კონფლიქტის გამო, აღნიშნული ძალისხმევა ყურადღების მიღმა დარჩა ან სათანადოდ არ შეფასდა.

მოსამართლე ჭანტურიას ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

1. უმრავლესობასთან ერთად მე ხმა მივეცი გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 2-16 პუნქტებს. ამ თვალსაზრისით სასამართლოს განჩინებას განსაკუთრებული ისტორიული და პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს. ყველა შესაბამისი ფაქტის ყურადღებით შესწავლის შემდეგ, მან საბოლოოდ გასცა სრული პასუხი 2008 წლის აგვისტოს სადავო მოვლენებთან (რომელსაც ეწოდა „მცირე ომი, რომელმაც მსოფლიო შეძრა“[214]) დაკავშირებულ ერთ-ერთ მთავარ კითხვას. ეს კითხვაა, ვინ არის 2008 წლის აგვისტოს რუსეთ-საქართველოს ომის რეალური მსხვერპლი.

2. სასამართლომ დაადგინა, რომ „მცირე ომს“ მოჰყვა ქართველი სამოქალაქო მოსახლეობის სისტემური ხოცვა და კონფლიქტის ზონაში მდებარე ქართულ სოფლებში სახლების გადაწვა და ძარცვა (გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-3 პუნქტი); რომ 2008 წლის აგვისტოში, ცხინვალში, უკანონო დაკავებისას, ქართველი სამოქალაქო პირები გამუდმებით განიცდიდნენ არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას (მე-5 და მე-6 პუნქტები); და რომ არსებობდა ქართველი პატიმრების წამების ადმინისტრაციული პრაქტიკა (მე-8 პუნქტი). ამასთან, შესაბამისი წესების მიხედვით, რომლებიც ექსტრატერიტორიულ იურისდიქციას არეგულირებს, რუსეთის ფედერაცია პასუხისმგებელია ყველა ამ დანაშაულის ჩადენაზე, ვინაიდან, როგორც სასამართლომ დაადგინა, სწორედ ეს სახელმწიფო ახორციელებდა „ფაქტობრივ კონტროლს“ კონფლიქტის ზონებზე ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების დადების, ანუ 2008 წლის 12 აგვისტოს, შემდეგ (იხილეთ სარეზოლუციო ნაწილის მე-2, მე-4, მე-7 და მე-9 პუნქტები). მოპასუხე სახელმწიფოს, დამატებით, ეკისრება საერთაშორისო ვალდებულება, ჩაატაროს ეფექტური გამოძიება არა მხოლოდ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ განვითარებულ მოვლენებზე, არამედ იმ მოვლენებზეც, მკვლელობის შემთხვევების ჩათვლით, რომლებიც ხდებოდა აქტიური საომარი ოპერაციების დროს 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე პერიოდში (იხილეთ მე-12 პუნქტი).

3. სასამართლომ დაადგინა, რომ ქართველი სამოქალაქო მოსახლეობა ვერ ბრუნდება საკუთარ სახლებში აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის რეგიონებში (იხილეთ სარეზოლუციო ნაწილის მე-10 პუნქტი და გადაწყვეტილების 296-301 პუნქტები), რაც ნიშნავს, რომ სასამართლო აღიარებს, რომ ამ რეგიონებში კვლავ არსებობს ქართული მოსახლეობის ეთნიკური წმენდის ფაქტობრივი მდგომარეობა. ამ დასკვნით სასამართლომ შეახსენა რუსეთის ფედერაციას, „რომელიც ახორციელებს ამ რეგიონების „ფაქტობრივ კონტროლს“, რომ იგი, „კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულებების თანახმად, მოვალეა, ქართული წარმოშობის მცხოვრებთ საკუთარ სახლებში დაბრუნების შესაძლებლობა მისცეს“ (იხილეთ გადაწყვეტილების 298-ე პუნქტი). რუსეთის სახელმწიფოს მიერ ამ ორი ქართული რეგიონის ოკუპაციის ფაქტს აღიარებს საერთაშორისო მართლმსაჯულების ორგანო (იხილეთ გადაწყვეტილების ქვეთავი სახელწოდებით „ოკუპაციის ეტაპი საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ“, 145-222 პუნქტები, აგრეთვე 336-ე პუნქტი).

4. თუმცა, ჩემი და უმრავლესობის შეხედულებები განსხვავებულია გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 1-ლ პუნქტთან დაკავშირებით, სადაც უმრავლესობა აცხადებს, რომ რუსეთ‑საქართველოს ომის აქტიურ ეტაპზე განვითარებული მოვლენები (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე პერიოდში) არ შედიოდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში.

5. ამ დასკვნას არ ვეთანხმები სამი მიზეზის გამო: (A) პირველი, რომ ამასთან დაკავშირებით უმრავლესობის მიერ წამოყენებული არგუმენტები არ არის დამაჯერებელი და არ შეესაბამება სასამართლოს უახლეს პრეცედენტულ სამართალს; (B) მეორე, რომ უმრავლესობამ მცდარი მეთოდოლოგია გამოიყენა სამხედრო კონფლიქტის აქტიურ ეტაპზე ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხის შესასწავლად; (C) დაბოლოს, მიმაჩნია, რომ უმრავლესობამ შექმნა ვაკუუმი კონვენციის სისტემაში ევროპაში ადამიანის უფლებების დასაცავად.

A.A უმრავლესობის არგუმენტების უფრო სიღრმისეული განხილვა

6. უმრავლესობამ, ძირითადად, შემდეგ ხუთ არგუმენტზე დაყრდნობით დაასკვნა, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს არ ჰქონდა ექსტრატერიტორიული იურისდიქცია საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე განვითარებულ მოვლენებზე:

რომ ასეთი დასკვნა შეესაბამებოდა მის ადრინდელ პრეცედენტულ სამართალს, განსაკუთრებით, საქმეს ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ (Banković and Others v. Belgium and Others) (dec.). [GC], N 52207/99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-XII)(იხილეთ გადაწყვეტილების 134-ე და 136-ე პუნქტები);

რომ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის რეალობა გამორიცხავდა ცალკეულ დაზარალებულებზე „ფაქტობრივი კონტროლის“ ან „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ ნებისმიერ ფორმას (იხილეთ გადაწყვეტილების 126-ე, 133-ე და 137-38 პუნქტები);

რომ კონვენციის მე-15 მუხლით გათვალისწინებული არგადახვევის პრაქტიკა უნდა განიმარტოს, როგორც მითითება საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის არარსებობაზე (იხილეთ გადაწყვეტილების 139-ე პუნქტი);

რომ სავარაუდო დაზარალებულთა და წარმოდგენილი მტკიცებულებების სიმრავლის გამო, სასამართლოს „გაუჭირდა შესაბამისი გარემოებების დადგენა“ (იხილეთ გადაწყვეტილების 141-ე პუნქტი); და

რომ გასაჩივრებული მოვლენები, ძირითადად, რეგულირდებოდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებით (იხილეთ გადაწყვეტილების 141-43 პუნქტები).

1. რატომ აღარ არის ბანკოვიჩი ეფექტური პრეცედენტული სამართალი ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხთან დაკავშირებით

7. რაც შეეხება უმრავლესობის მიერ ბანკოვიჩისა და სხვების საქმესთან გავლებულ პარალელებს, უკვე ყველასათვის ცნობილი სამართლებრივი ფაქტია, რომ პრეცედენტული სამართალი ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხთან დაკავშირებით მნიშვნელოვნად განვითარდა ამ საქმეზეგადაწყვეტილების მიღების შემდეგ. კერძოდ, როგორც სასამართლომ საქმეში ალ-სკეინი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Al‑Skeini and Other v. the United Kingdom ([GC], N 55721/07, § 137, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2011წ.) განაცხადა, „როდესაც სახელმწიფო თავისი წარმომადგენლების მეშვეობით ახორციელებს კონტროლს და უფლებამოსილებას პირზე და, შესაბამისად, იურისდიქციას, 1-ლი მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ვალდებულია, უზრუნველყოს კონვენციის I კარით ამ პირისთვის გათვალისწინებული უფლებები და თავისუფლებები მისი მდგომარეობიდან გამოდინარე [ფრანგულად: „qui shqetësant son cas“]. შესაბამისად, ამ გაგებით, შესაძლებელია კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების „დაყოფა და მორგება“. სასამართლომ, საკუთარ პრეცედენტულ სამართალზე მითითებით, დაადგინა ასევე, რომ „გარკვეულ გარემოებებში, სახელმწიფოს გარეთ მოქმედი სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ ძალის გამოყენებამ, შესაძლოა, სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების კონტროლს დაქვემდებარებული პირი მოაქციოს სახელმწიფოს იურისდიქციაში, რომელიც გათვალისწინებულია 1-ლი მუხლით“ (იმავე წყაროში, § 136).

8. ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმეზე გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ (ზემოთ ციტირებული) სასამართლოს მიერ განხილულ საქმეთა უმეტესობაში, სასამართლომ დაადგინა რომ, სახელმწიფოს ტერიტორიის გარეთ, დაპატიმრებისას ან დაკავებისას, სხვებზე „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ დამყარებისთვის გადამწყვეტი ფაქტორი იყო „განსახილველ პირზე ფიზიკური ძალაუფლებისა და კონტროლის განხორციელება“ (იხილეთ ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 136 in fine). შესაბამისი სახელმწიფოების შეიარაღებული ძალების მიერ ცეცხლის გახსნასთან დაკავშირებულ სხვა საქმეებში, როდესაც მოცემულ პირთა დაპატიმრების ან დაკავების სცენარები სცილდებოდა ფიზიკური ძალისა და კონტროლის ფარგლებს, სასამართლომ გამოიყენა ცნება სხვებზე „სახელმწიფო წარმომადგენლის უფლებამოსილება და კონტროლი“ (იხილეთ, მაგალითად, საქმე ჯალუდი ნიდერლანდების წინააღმდეგ (Jaloud v. the Netherlands) [GC], N 47708/08, §§ 140-53, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014წ.; საქმე სოლომოუ და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ (Solomou and others v. Turkey), N 36832/97, §§ 41-52, 2008 წლის 24 ივნისი; საქმე ანდრეუ თურქეთის წინააღმდეგ (Andreou v. Turkey) (dec.), N 45653/99, 2008 წლის 3 ივნისი; საქმე პადი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ (Pad and Others v. Turkey) (dec.), N 60167/00, 2007 წლის 28 ივნისი; საქმე ისააკი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ (Isaak and Others v. Turkey) (dec.), N 44587/98, 2006 წლის 28 სექტემბერი და საქმე ისა და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ (Issa and Others v. Turkey), N 31821/96, §§ 68, 71 და 74, 2004 წლის 16 ნოემბერი).

9. ამგვარად, რამდენიმე მაგალითი რომ მოვიყვანოთ, ანდრეუს (Andreou) საქმეში (ზემოთ ციტირებული) სასამართლომ აღიარა, რომ დაზარალებულები თურქეთის ექსტრატერიტორიულ იურისდიქციაში შედიოდნენ მიუხედავად იმისა, რომ დაზარალებულებს ცეცხლი კვიპროსში გაუხსნეს:

„ამ გარემოებებში, მიუხედავად იმისა, რომ მომჩივანმა დაზიანებები იმ ტერიტორიაზე მიიღო, რომელზეც თურქეთი კონტროლს არ ახორციელებდა, ახლო მანძილიდან ხალხისთვის ცეცხლის გახსნა, რამაც უშუალოდ და მყისიერად გამოიწვია ეს დაზიანებები, ისეთი ხასიათისაა, რომ მომჩივანი მიჩნეული უნდა იქნეს „თურქეთის „იურისდიქციის ფარგლებში“ მყოფად 1-ლი მუხლის მნიშვნელობით და რომ მიღებულ შედეგებზე კონვენციით გათვალისწინებული პასუხისმგებლობა ეკისრება მოპასუხე სახელმწიფოს“.

10. ასასა და სხვების (Issa and Other) საქმეში (ზემოთ ციტირებული, § 71) სასამართლომ აღნიშნა შემდეგი (ხაზგასმა დამატებულია):

„ამასთან, შესაძლოა სახელმწიფოს დაეკისროს პასუხისმგებლობა იმ პირების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებისა და თავისუფლებების დარღვევისთვის, რომლებიც სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე იმყოფებიან, მაგრამ წინა სახელმწიფოს უფლებამოსილებისა და კონტროლის ქვეშ აღმოჩნდნენ იმის გამო, რომ მისი წარმომადგენლები, კანონიერად თუ უკანონოდ, ამ სახელმწიფოში მოქმედებდნენ ... ასეთ სიტუაციებში ანგარიშვალდებულებას წარმოშობს ის ფაქტი, რომ კონვენციის 1-ლი მუხლი არ უნდა გავიგოთ ისე, თითქოს მონაწილე სახელმწიფოს ჰქონდეს კონვენციის ისე დარღვევის უფლება სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე, როგორც ვერ დაარღვევს საკუთარ ტერიტორიაზე (იმავე წყაროში)“.

11. რაც ბანკოვიჩის საქმის შემდგომ ყველა ზემოხსენებულ საქმეში საერთოა, არის ფიზიკური ძალის გამოყენება სახელმწიფო წარმომადგენლების მიერ. სახელმწიფო წარმომადგენლის მხრიდან სხვებზე „უფლებამოსილებისა და კონტროლის“ ცნებაში უნდა ვიგულისხმოთ „ძალაუფლება“, რომელსაც სახელმწიფო წარმომადგენლები ახორციელებენ ადამიანებზე, განსაკუთრებით, ფიზიკური ძალის გამოყენებით, დაპატიმრებისას ან დაკავებისას, ან როდესაც ადამიანების მიზანში ამოღება ხდება მათი დახოცვის ან დაჭრის მიზნით. ამასთან დაკავშირებით შეგვიძლია გავავლოთ შედარებითი სამართლის რამდენიმე პარალელი. საქმეზე ალექანდრე კუბის რესპუბლიკის წინააღმდეგ (Alejandre v. Republic of Cuba) მიღებულ გადაწყვეტილებაში, რომელიც ეხებოდა საერთაშორისო საჰაერო სივრცეში კუბის სამხედრო თვითმფრინავის მიერ ორი სამოქალაქო თვითმფრინავის ჩამოგდებას, ადამიანის უფლებების შიდაამერიკულმა კომისიამ დაასკვნა, რომ ამ განზრახ განხორციელებული დარტყმებით კუბამ „კონტროლი“ მოიპოვა მოცემული საჰაერო ხომალდის ეკიპაჟის წევრებზე. შედეგად, ეკიპაჟის წევრები მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში მოექცნენ ადამიანის უფლებების ამერიკული კონვენციის 1-ლი მუხლის შესაბამისად[215], რომელიც კონვენციის 1-ლი მუხლის მსგავსადაა ფორმულირებული.

12. ამასთან, სიცოცხლის უფლებასთან დაკავშირებით 36-ე ზოგად კომენტარში (სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტის მე-6 მუხლი), რომელიც მიღებულია 2018 წლის 30 ოქტომბერს, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა კომიტეტი აცხადებს შემდეგს (ხაზგასმა დამატებულია):

„63. ... პაქტის მე-2 მუხლის 1-ლი პუნქტის გათვალისწინებით, მონაწილე სახელმწიფო ვალდებულია, პატივი სცეს და უზრუნველყოს მე-6 მუხლით გათვალისწინებული ყველა იმ პირის უფლებები, რომლებიც მის ტერიტორიაზე იმყოფებიან და ექვემდებარებიან მის იურისდიქციას, ანუ ყველა იმ პირისა, რომელთა მიერ სიცოცხლის უფლების გამოყენებისთვისაც იგი ახორციელებს ძალაუფლებას ან ეფექტურ კონტროლს. აქ მოიაზრებიან სახელმწიფოს მიერ ფაქტობრივად გაკონტროლებული ნებისმიერი ტერიტორიის გარეთ მყოფი პირები, რომელთა სიცოცხლის უფლებაც შეილახა ამ სახელმწიფოს სამხედრო ან სხვა მოქმედებების შედეგად პირდაპირი და გონივრულად მოსალოდნელი ფორმით“ ...

13. ზემოხსენებული ყველა მსჯელობის გათვალისწინებით, ვწუხვარ, რომ უმრავლესობამ ამჯობინა, ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის შესახებ დასკვნა ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმეზე მიღებული, აშკარად მოძველებული გადაწყვეტილების საფუძველზე გამოეტანა ნაცვლად იმისა, რომ დაყრდნობოდა გაცილებით ახალ და უფრო რელევანტურ პრეცედენტულ სამართალს, როგორიცაა ჯალუდის (Jaloud), სოლომოუსა და სხვების (Solomou and Others), ანდრეუს (Andreou), პადისა და სხვების (Pad and Others), ისააკისა და სხვების (Isaak and Others) და ისასა და სხვების (Issa and Others) საქმეები (ყველა ციტირებულია ზემოთ).

14. უმრავლესობის ეს ქმედება არ იყო მხოლოდ სხვაგვარად უსიცოცხლო ბანკოვიჩის პრეცედენტის გაცოცხლება(რისთვისაც წარსულში სასამართლო მწვავედ გააკრიტიკეს და ალბათ სამართლიანადაც[216]); მათი მხრიდან ეს იყო უკან გადადგმული ნაბიჯი, როდესაც გადაუხვიეს ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის სივრცითი ცნებიდან, რომელიც სწორედ იმავე ბანკოვიჩის საქმით იქნა შემოღებული, რომელსაც თავად უმრავლესობა დაეყრდნო. ბანკოვიჩისა და სხვების საქმეში სასამართლომ ის მაინც სცადა, რომ „სამართლებრივი სივრცის“ არგუმენტის მოხმობით გაემართლებინა საკუთარი პოზიცია[217]. წინამდებარე საქმეში კი უმრავლესობამ არ გაითვალისწინა ის ფაქტი, რომ როგორც მომჩივანი, ისე მოპასუხე სახელმწიფო იყო კონვენციის მაღალი ხელშემკვრელი მხარე მოვლენების განვითარების პერიოდში და რომ საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე განხორციელებული ჭურვების დაშენა და დაბომბვა აშკარად კონვენციის სამართლებრივ სივრცეში (espace juridique) მოხდა (იხილეთ ქვეთავი C ქვემოთ).

2. რატომ ვერ გამოდგება საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის რაობის მითითება ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის გაუვრცელებლობის საპატიო მიზეზად

15. რაც შეეხება უმრავლესობის მიერ საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის რაობაზე მითითებას, როგორც რაღაც იმდენად განსაკუთრებულზე, რომ იგი არ უზრუნველყოფს დაცვას კონვენციის შესაბამისად, ეს შეუსაბამო არგუმენტია. მართლაც ბანკვოვიჩის საქმის შემდგომი ყველა შესაბამისი საქმე, რომლებიც ზემოთ მაქვს ციტირებული (იხილეთ მე-8 პუნქტი ზემოთ), ეხებოდა ისეთ საკითხებს, როგორებიცაა: საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის ოპერაციები და იზოლირებული და მიზანმიმართული ქმედებები, რომლებიც „სიახლოვის“ ელემენტს მოიცავს. საომარი მოქმედებების აქტიური ეტაპი, რომელიც უნდა შეესწავლა სასამართლოს წინამდებარე საქმეში, მეორე მხრივ, ეხებოდა რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ განხორციელებულ ფართომასშტაბიან დაბომბვას და ჭურვების დაშენას, რომლითაც ისინი ცდილობდნენ ქართული ჯარის მწყობრიდან გამოყვანას და კონტროლის დამყარებას იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც საქართველოს ნაწილი იყო.

16. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ პოლიციური ოპერაციებისა და ფართომასშტაბიანი სამხედრო კონფლიქტების მასშტაბი, უდავოდ, განსხვავებულია, მათი ბუნება, რეალურად, არ განსხვავდება და პრაქტიკულად შეუძლებელია გამყოფი ხაზის გავლება მიზანმიმართულ მოქმედებებსა და უფრო ფართომასშტაბიან საომარ ოპერაციებს შორის. ასევე, ჰუმანურ მოსაზრებებთან შეუსაბამო და თვითნებურია ის, რომ მიზანმიმართული პოლიციური ოპერაციების შემთხვევაში პოტენციური დაზარალებულები მოცემული სახელმწიფოს იურისდიქციაში მოექცნენ, უფრო მასშტაბური საომარი ოპერაციების დროს კი — არა.

3. რატომ ვერ შეუშლის ხელს კონვენციის მე-15 მუხლით გათვალისწინებული არგადახვევის პრაქტიკა ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის განხორციელებას

17. ჩემი აზრით, არაადეკვატურია ის, რასაც გადაწყვეტილების 139-ე პუნქტში უმრავლესობა აცხადებს, რომ მაღალი ხელშემკვრელი მხარე შეიძლება გათავისუფლდეს კონვენციის 1-ლი მუხლით გათვალისწინებული საერთაშორისო პასუხისმგებლობისაგან, რომელიც მას დაეკისრა საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ჩადენილი სამხედრო დანაშაულებისა და ადამიანის უფლებათა სხვა სერიოზული დარღვევებისთვის, თუ მას არ მოუთხოვია მე-15 მუხლით გათვალისწინებული გადახვევა.

18. ღრმად ვარ დარწმუნებული, რომ რადგან მე-15 მუხლი კონვენციის ნაწილია, ეს მუხლი სასამართლომ უნდა დაიცვას. მე-15 მუხლის მიზანია, სახელმწიფოებს ნება დართოს, გადაუხვიონ კონვენციით გათვალისწინებული შესაბამისი ვალდებულებებიდან „ომის“ ვითარებაში და შეიარაღებული კონფლიქტის დროს, ან „ერის არსებობისთვის საშიში სხვა საზოგადოებრივი საგანგებო მდგომარეობის დროს“ „მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ამას მკაცრად მოითხოვს მდგომარეობის სიმწვავე, იმ პირობით, რომ ეს ზომები არ ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებულ [მათ] სხვა ვალდებულებებს“. აღსანიშნავია, რომ კონვენციის მე-2 მუხლთან დაკავშირებით, მე-15 მუხლი კრძალავს ნებისმიერ გადახვევას, „გარდა მართლზომიერი საომარი მოქმედებების შედეგად სიკვდილის შემთხვევებისა“. აქედან გამომდინარე, მე-15 მუხლის ტექსტში მოცემულია მკაფიოდ ფორმულირებული მითითება საერთაშორისო სამართალზე, კერძოდ, საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალზე, მე-2 მუხლთან დაკავშირებით. ამგვარად, მიუხედავად იმისა, რომ კონვენცია, შეძლებისდაგვარად, საერთაშორისო სამართლის სხვა ნორმების შესაბამისად უნდა განიმარტოს, მიმაჩნია, რომ კონვენცია ყოველთვის ძირითად იურიდიულ წყაროდ უნდა იქნეს გამოყენებული, როდესაც რაიმე გადახვევა არაა გამოყენებული მე-15 მუხლის შესაბამისად. თუ გადახვევის შესახებ შეტყობინება წარდგენილია, მაშინ მხოლოდ მე-15 მუხლის უზუსტესიგამოყენებით შეუძლია სასამართლოს, კონვენციის დებულებები საერთაშორისო საჯარო სამართლის ნორმებთან ჰარმონიაში განმარტოს, კერძოდ, დაადგინოს ურთიერთკავშირი მე-2 მუხლით გათვალისწინებულ დაცვის სტანდარტებსა და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებით გათვალისწინებულ დაცვის სტანდარტებს შორის.

19. უმრავლესობის ზემოხსენებული არგუმენტი არა მხოლოდ ძირს უთხრის კონვენციით გათვალისწინებულ გადახვევის მექანიზმს, რომელიც ალბათ მთელ კონვენციას ასუსტებს, იგი ასევე ეწინააღმდეგება სასამართლოს წინა პრეცედენტულ სამართალს ამ კონკრეტულ საკითხზე. შეგახსენებთ, რომ საეტაპო საქმეში ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Hassan v. the United Kingdom) ([GC], N 29750/09, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014წ.), გაერთიანებული სამეფოს მიერ კონვენციის მე-15 მუხლით გათვალისწინებული ოფიციალური გადახვევის არარსებობას არანაირად არ შეუშლია ხელი ერაყის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მომხდარ მოვლენებზე მოპასუხე სახელმწიფოს ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის დამყარებისთვის (იმავე წყაროში, §§ 74-80, 101 და 107-10).

4. რატომ ვერ ამოეფარება სასამართლო მტკიცებულებების შეგროვებასთან დაკავშირებული სირთულეების საბაბს

20. არც ის ჟღერს დამაჯერებლად, რასაც უმრავლესობა აცხადებს გადაწყვეტილების 141-ე პუნქტში, რომ სასამართლოს მიერ სამართლიანობის აღუსრულებლობისთვის საპატიო მიზეზი მტკიცებულებების შეგროვებასთან დაკავშირებული სირთულეებია.განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ამ სასამართლოს მთელი რიგი აპრობირებული პროცედურული მეთოდები აქვს ფაქტების დასადგენად.

21. ერთ-ერთი მეთოდი არის ის, რომ მრავალრიცხოვანი სავარაუდო დაზარალებულისა და სადავო ინციდენტის არსებობის შემთხვევაში მოხდეს რამდენიმე „წარმომადგენლობითი ინციდენტის“ არჩევა და მხოლოდ ამ შერჩეული ინციდენტების შესწავლა. სწორედ ამგვარად დაიწყო ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კომისიამ კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey) პირველი ორი საქმე, სადაც იგი მიუთითებდა, რომ სავარაუდო დარღვევების სიმრავლის გამო მას მოუწია „სავარაუდო დარღვევების გამოძიების შეზღუდვა და მხოლოდ შეზღუდული რაოდენობის საქმეების შესწავლა, რომლებიც შერჩეულ იქნა როგორც წარმომადგენლობითი საქმეები“ (იხილეთ კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey), NN 6780/74 და 6950/75, კომისიის 1976 წლის 10 ივლისის ანგარიში, § 77; კომისიის შემდეგ, სასამართლომაც იგივე მიდგომა გამოიყენა შერჩეული „საილუსტრაციო საქმეების“ მიმართ მის პირველ სახელმწიფოთაშორის გადაწყვეტილებაში საქმეზე ირლანდია გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Ireland v. the United Kingdom), 1978 წლის 18 იანვარი, § 93, სერია A, N 25).

22. იგივე მოხდა წინამდებარე საქმეშიც. განხორციელებული საომარი მოქმედებების მასშტაბებისა და სავარაუდო დარღვევების გათვალისწინებით, სასამართლომ საქმისწარმოების ადრეულ ეტაპზევე გადაწყვიტა, რომ მხოლოდ ოთხი „წარმომადგენლობითი ინციდენტი“ შეესწავლა: მან უფრო დაწვრილებითი შესწავლისთვის სიაში შეიტანა საჰაერო შეტევები, რომლებიც განხორციელდა ქალაქ გორსა და „ბუფერულ ზონაში“ მდებარე სოფლებზე, კარბიზე და თორტიზაზე, რომელთაგან სამივე მდებარეობს სამხრეთ ოსეთის რეგიონის გარეთ, და სოფელ ერედვზე, რომელიც მდებარეობს სამხრეთ ოსეთის რეგიონის იმ ნაწილში, რომელიც კონფლიქტამდე საქართველოს კონტროლის ქვეშ იყო (იხილეთ გადაწყვეტილების 112-ე პუნქტი). მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილი და საერთაშორისო ორგანიზაციების სხვადასხვა ანგარიშებში მოცემული ინფორმაციის თანახმად, შერჩეული ადგილმდებარეობები მოიცავდა კონფლიქტის სხვადასხვა ზონას, ხოლო ქალაქი გორი და სოფლები კარბი და თორტიზა იმ ადგილებში მდებარეობდა, სადაც ინტენსიური ბრძოლების უმეტესობა მიმდინარეობდა. გარდა ამისა, ამ შერჩეულ ოთხ ადგილმდებარეობაზე ჩატარებული სამხედრო ოპერაციები განსაკუთრებით კარგად იყო დოკუმენტირებული.

23. იმ ფაქტის საილუსტრაციოდ, რომ სასამართლოს ხელთ იყო საკმარისზე მეტი მტკიცებულება სასამართლო შეფასებისთვის, ახლა ძალიან მოკლედ მიმოვიხილავ საქმის მასალებში არსებულ მტკიცებულებებს, რომლებიც ზემოხსენებულ ოთხ „წარმომადგენლობით“ დასახლებაში განხორციელებულ სამხედრო მოქმედებებს ეხება:

ბორტჟურნალები, შესაბამისი რადარების ვიდეოჩანაწერებთან ერთად (ჩვეულებრივი და დაჩქარებული ვერსიები), სადაც ნაჩვენები იყო რუსული სამხედრო თვითმფრინავების საქართველოს საჰაერო სივრცეში შესვლის და ერედვის, თორტიზას, კარბისა და გორის თავზე მათი ფრენის თარიღები და საათები, ტრაექტორია, ფრენის სიმაღლე და სიჩქარე 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე პერიოდში;

დამოუკიდებელი თანამგზავრული გამოსახულებები ანგარიშიდან „მაღალი რეზოლუციის თანამგზავრული გამოსახულებები და კონფლიქტი სამხრეთ ოსეთში“, რომელიც მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის გეოსივრცითი ტექნოლოგიების პროექტმა შეადგინა და რომელშიც დეტალურადაა აღწერილი ერედვში, თორტიზაში, კარბსა და გორში აღმოჩენილი ბომბებისგან წარმოქმნილი აფეთქების ძაბრების სხვადასხვა მაგალითი;

ბრიტანული კომპანიის „ჰელო ტრასტი“ (HALO Trust) და ნორვეგიული კომპანიის „ნორვეგიელი ხალხის დახმარება“ (Norwegian People’s Aid) მიერ წარმოდგენილი ანგარიშები განაღმვის შესახებ, სადაც ჩამოთვლილია ბომბები და რეაქტიული ჭურვები (FAB-500, FAB-250-270 და FAB‑100 ტიპისა, აგრეთვე S-8 ტიპის რეაქტიული ჭურვები), რომლებიც, სავარაუდოდ, რუსული საჰაერო ხომალდების ან სარაკეტო სისტემების მიერ იქნა ჩამოყრილი/ნასროლი ოცდაათზე მეტი ქალაქისა და სოფლის, მათ შორის, ერედვის, თორტიზას, კარბისა და გორის, თავზე, სადაც სამოქალაქო მოსახლეობა ცხოვრობდა;

ანგარიში „სტორიმანსის საგამოძიებო მისიის“ შესახებ (გამოქვეყნებული 2008 წლის 20 ოქტომბერს), რომელიც ჰოლანდიის საგარეო საქმეთა სამინისტროს დაკვეთით მოამზადეს დამოუკიდებელმა საერთაშორისო სამხედრო ექსპერტებმა და რომლის შედეგებმაც დაადასტურა, რომ გორი დაიბომბა კასეტური საბრძოლო მასალის მზიდი 92 სმ-იანი ისკანდერის ტიპის რაკეტებით (აგრეთვე ცნობილი, როგორც SS-26 Stone). გორზე განხორციელებულ ამ საჰაერო შეტევას ურიცხვი მსხვერპლი მოჰყვა სამოქალაქო მოსახლეობაში, მათ შორის, დაიღუპა ჰოლანდიელი ჟურნალისტი, ბ-ნი სტან სტორიმანსი; და

ისკანდერის ტიპის რაკეტებით გორის დაბომბვის მტკიცებულება, ნაჩვენები შეტევით გამოწვეული ზიანის ამსახველ ვიდეო და ფოტომასალაში. ყველა მათგანი დამოუკიდებელი საერთაშორისო ჟურნალისტებისა და სამხედრო ექსპერტების მიერაა გადაღებული.

24. ამასთან, 2016 წლის 6-დან 17 ივნისამდე სასამართლომ ჩვენებები ჩამოართვა მოწმეებს სტრასბურგში. რამდენიმე ძირითადი დასკვნის გამოტანა შეიძლება მოწმეთა მოსმენების სტენოგრაფიული ანგარიშიდან.

მოწმეების უმეტესობამ, რომლებიც ამ ოთხი დასახლების მკვიდრნი იყვნენ, დაადასტურა, რომ საილუსტრაციოდ შერჩეულ ადგილებში, კერძოდ, სოფლებში ერედვი, კარბი და თორტიზა და ქალაქ გორში, განხორციელდა საჰაერო დარტყმები.

იმავე მოწმეების უმეტესობამ დაადასტურა, რომ დარტყმების შედეგად მათ თვალწინ დაიღუპნენ და დაიჭრნენ სამოქალაქო პირები.

იმავე მოწმეთაგან ზოგიერთმა განაცხადა, რომ სამხედრო საჰაერო ხომალდებში, რომლებიც ზემოხსენებულ ოთხ დასახლებას ბომბავდა, ადვილად ამოიცნობოდა რუსეთის SU-25-ის ტიპის სამხედრო რეაქტიული თვითმფრინავები მათი სპეციფიკური მახასიათებლების (წითელი ვარსკვლავი ქვედა მხარეს, მწვანე ფერი და ა.შ.) საშუალებით.

ყველა ზემოხსენებულმა მოწმემ დაადასტურა, რომ არც გორში და არც დასახელებულ სამ სოფელში ქართული სამხედრო ძალები არ იმყოფებოდა (რაც შეიძლება ჩაითვალოს იმის ნიშნად, რომ რუსი ჯარის მიერ განხორციელებული საჰაერო დარტყმები არ ემსახურებოდა რაიმე ლეგიტიმურ სამხედრო მიზანს რომელიმე „წარმომადგენლობით“ დასახლებაში).

სხვა შესაბამისმა მოწმეებმა, განსაკუთრებით მათ, ვისაც სამხედრო თუ სხვა სახელმწიფო თანამდებობები ეკავათ საქართველოს ან რუსეთის მთავრობებში მოვლენების განვითრების პერიოდში (მათ შორის, რუსმა პოლკოვნიკმა), დაადასტურეს, რომ საომარი მოქმედებების აქტიური ეტაპის დასაწყისშივე საქართველოს საჰაერო ძალები უმოქმედოდ იყვნენ რუსეთის მიერ განხორციელებული საჰაერო დარტყმების და საქართველოში არსებული ყველა სამხედრო აეროდრომის განადგურების შედეგად 2008 წლის 8 აგვისტოს პირველივე საათებში. ამ დასკვნამ გამორიცხა ქართული სამხედრო საჰაერო ხომალდების მიერ საჰაერო დაბომბვების განხორციელების ნებისმიერი შესაძლებლობა[218].

ის ფაქტი, რომ ქართულმა ჯარმა ქალაქი გორი, ყველა ბუფერული ზონა და სამხრეთ ოსეთის რეგიონის სოფლები დატოვა არაუგვიანეს 2008 წლის 11 აგვისტოსი, შემდგომში ევროკავშირის ფაქტების დამდგენმა მისიამაც დაადასტურა (ეს ფაქტი გამორიცხავს ნებისმიერ შესაძლებლობას, რომ რუსეთის სამხედრო ძალებმა რაიმე ლეგიტიმური სამხედრო მიზნით განახორციელეს განსახილველი ოთხი დასახლების დაბომბვა და მათზე ჭურვების დაშენა).

25. ინფორმაციის დამატებით და ფასდაუდებელ წყაროს წარმოადგენდა რიგი საერთაშორისო ანგარიშები, რომლებიც შესაბამის ფაქტობრივ დასკვნებს შეიცავს. მაგალითად, ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისმა თავის ანგარიშში „ადამიანის უფლებები ომისგან დაზარალებულ ტერიტორიებზე საქართველოში კონფლიქტის შემდეგ“ (იხილეთ გადაწყვეტილების 63-ე პუნქტი) ერედვთან დაკავშირებით დაადგინა შემდეგი ფაქტები (ანგარიშის 35-ე გვერდზე):

„ერთ-ერთი სოფელი, რომელმაც ყველაზე დიდი დარტყმა მიიღო, იყო ერედვი. ერედვის რამდენიმე ყოფილმა მკვიდრმა მსგავსი ინფორმაცი მიაწოდა ადამიანთა უფლებების დამხმარე მისიას იმის შესახებ, რაც მათ იქ გადახდა. საჰაერო დაბომბვა 8 აგვისტოს შუადღისას დაიწყო. ერთმა მცხოვრებმა განაცხადა, რომ რუსული თვითმფრინავების გადაფრენის შემდეგ ქუჩაში გვამები დაინახა. ორმა მცხოვრებმა ცალკე-ცალკე განაცხადეს, რომ დაინახეს, როგორ ბომბავდა ორი თვითმფრინავი სოფელს, რის შედეგადაც, სულ მცირე, ექვსი ადამიანი დაიღუპა. დაბომბვას მოჰყვა სახმელეთო შეტევა, რომლის დროსაც სოფელში ხანძარი გაჩნდა მსუბუქი ცეცხლსასროლი იარაღისა და რუსული ტანკებისგან. რუსებს ოსური დაჯგუფებები შეუერთდნენ, რომლებიც, ასევე, ესროდნენ მოსახლეობას. სოფელში ჯარების შესვლის შემდეგ, ზოგიერთ სამოქალაქო პირს ცეცხლსასროლი იარაღით ემუქრებოდნენ“.

26. „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ თავის ანგარიშში „ცეცხლის ალში: ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“ (იხილეთ გადაწყვეტილების 63-ე პუნქტი), კარბთან დაკავშირებით შემდეგი ფაქტები დაადგინა (ანგარიშის 96-97 გვერდებზე):

”ვ [.] ტ [.]-მ, სოფლის მმართველმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ აღუწერა, რა ხდებოდა მეორე შეტევის შემდეგ: „იყო ბევრი დაჭრილი. მომიწია, გადამეწყვიტა, ვის ჰქონდა გადარჩენის მეტი შანსი და მომეთავსებინა სასწრაფო დახმარების მანქანაში. მიცვალებულები სახლების ეზოებში დავკრძალეთ და სოფლიდან გავიქეცით“.

ვ [.] თ [.]-სა და სოფლის ორი სხვა მცხოვრების თანახმად, სოფელში არ იყო ქართული სამხედრო ბაზა და შეტევის დროს იქ არ იმყოფებოდნენ ქართული სამხედრო ძალები. სოფლის კიდევ ორმა მცხოვრებმა, რომლებიც ცალ-ცალკე გამოიკითხნენ, „ჰუმან რაითს ვოჩს“ ამცნო, რომ მართალია, თავად სოფელში ქართული ჯარი არ იმყოფებოდა, თუმცა ქართული არტილერია განლაგებული იყო მინდვრებში სოფლიდან დაახლოებით სამი კილომეტრის მანძილზე.

სოფელსა და ქართულ არტილერიას შორის მანძილი და ის ფაქტი, რომ სოფელზე ორჯერ განხორციელდა ცალკეული შეტევა გვაფიქრებინებს, რომ შესაძლოა სოფელი განგებ იყო მიზანში ამოღებული ან, სულ მცირე, რომ სოფელზე დარტყმა იმ ტერიტორიაზე განხორციელებული დაურეგულირებელი შეტევის დროს მოხდა და რუსეთის სამხედრო ძალებმა ვერ შეძლეს, შეტევა მხოლოდ დასახლებული ადგილებიდან გარკვეული მანძილის დაშორებით მდებარე სამხედრო სამიზნეებისკენ მიემართათ. ნებისმიერ შემთხვევაში, კარბში სამოქალაქო მოსახლეობის მსხვერპლი, როგორც ჩანს, ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზული დარღვევების შედეგია“.

27. „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ თორტიზასთან დაკავშირებით შემდეგი ფაქტები დაადგინა (ზემოხსენებული ანგარიშის 97-100 გვერდებზე):

„თორტიზა პატარა სოფელია, რომელიც გორისა და ცხინვალის დამაკავშირებელი მთავარი გზიდან რამდენიმე კილომეტრში მდებარეობს ... მრავალი სამოქალაქო პირი, რომლებიც სხვა სოფლებიდან დაბომბვასა და ჭურვებს გამოექცნენ, თორტიზაში წავიდნენ. თორტიზას მცხოვრებლებმაც და სხვა სოფლებიდან ჩამოსულებმაც „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადეს, რომ ეგონათ, რადგან სოფელი მთავარი გზიდან მოშორებით მდებარეობდა, სტრატეგიული მნიშვნელობაც არ ჰქონდა და, ამდენად, სამიზნეც არ იქნებოდა. თუმცა, 12 აგვისტოს, დაახლოებით 9:45 საათზე, რუსულმა საჰაერო ხომალდმა თორტიზას S-8 ტიპის რაკეტები დაუშინა, რის შედეგადაც სამი სამოქალაქო პირი დაიღუპა, ათობით ადამიანი დაიჭრა და სოფელში თითქმის ყველა სახლი დაზიანდა. ...

მართალია, შეტევისას რუსეთის სამხედრო ძალების მიერ ჩამოყრილი რაკეტების საერთო რაოდენობის დადგენა შეუძლებელი იყო, სოფლელებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ ამცნეს, რომ ოქტომბრის პირველი კვირების განმავლობაში გამნაღმველმა ორგანიზაციამ თორტიზაში 148 ერთეული S-8 ტიპის სარაკეტო ჭურვი ამოიღო, რომელთაგან ბევრი აუფეთქებელი იყო. 45 წლის ლ [.] მ [.]-მ „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადა, რომ „ყველა სახლი პირწმინდად გაიძარცვა“. 72 წლის ზ [.] კ [.]-მ „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადა, რომ მარტო მის სახლს ოთხი რაკეტა დაეცა. მან „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მკვლევრებს დარჩენილი აფეთქების ძაბრები აჩვენა და აღუწერა შეტევა. ...

სოფლელებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადეს, რომ აღნიშნულ ტერიტორიაზე საქართველოს სამხედრო ან პოლიციის ძალები არ იმყოფებოდნენ. „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ შეისწავლა სოფელში ბევრი სახლისთვის მიყენებული დაზიანება, რომლებიც მოწმეთა ჩვენებებთან ერთად უდავო მტკიცებულებაა იმისა, რომ რუსულმა საჰაერო ხომალდებმა სამოქალაქო მოსახლეობის სახლებს დაუშინეს ცეცხლი.

ეს პირდაპირი შეტევა, რომლის სამიზნეც, როგორც ჩანს, ცალსახად სამოქალაქო მოსახლეობა იყო, ჰუმანიტარული სამართლის სერიოზული დარღვევაა და წარმოადგენს სამხედრო დანაშაულს“.

28. ზემოხსენებული მოკლე მიმოხილვა, რომელიც მხოლოდ მაგალითია საქმის მასალებში არსებული მტკიცებულებებისა, რომლებიც სასამართლოს განკარგულებაში იყო, განკუთვნილია დაგვანახოს, რომ უმრავლესობის არგუმენტი, რომლის თანახმადაც სასამართლო გადაწყვეტილების მისაღებად არ არსებობდა დამაჯერებელი საფუძველი, რთული გასაგებია. წინამდებარე სახელმწიფოთაშორისი საქმისწარმოება თორმეტი წელი გრძელდებოდა და ამ დროის განმავლობაში სასამართლომ უამრავი შესაბამისი დოკუმენტი და ინფორმაცია შეაგროვა. თუ უმრავლესობამ დაადგინა, რომ არსებობდა რუსეთის ფედერაციის ექსტრატერიტორიული იურისდიქცია სამხედრო კონფლიქტის აქტიურ ეტაპზე განვითარებულ მოვლენებზე, ეჭვი არ მეპარება იმაში, რომ სასამართლოს ადვილად შეეძლო დაედგინა რუსეთის ფედერაციის მხრიდან სამხედრო ძალის უსაფუძვლო და არათანაზომიერი გამოყენების ფაქტი, რის გამოც უამრავი სამოქალაქო პირი დაშავდა და დაიღუპა, რაც კონვენციის მე-2 მუხლის დარღვევაა. ვწუხვარ, რომ უმრავლესობამ სასამართლოს წაართვა საქმის მასალებში არსებული მტკიცებულებების სათანადოდ შეფასების შესაძლებლობა.

5. რატომ არ იყო დამაჯერებელი ის არგუმენტი, რომ, თითქოს, შეუძლებელი აღმოჩნდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის განმარტება

29. გადაწყვეტილების 141-43 პუნქტებში, როგორც ჩანს, უმრავლესობა ამტკიცებს, რომ სასამართლოს არ ეხება საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმების გამოყენება. თუმცა, ასეთი ვარაუდი ეწინააღმდეგება სასამართლოს წინა პრეცედენტულ სამართალს.

30. თუ ჰასანის (Hassan) საეტაპო საქმეზე სასამართლომ შეძლო საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისი ნორმების კონვენციის მე-5 მუხლთან ერთად გამოყენება გაერთიანებული სამეფოს ხელისუფლების მიერ ერაყის სამხრეთ‑აღმოსავლეთ ნაწილში განხორციელებულ ქმედებებთან დაკავშირებით (იხილეთ ჰასანის (Hassan) საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 101-11), რატომ არ შეეძლო უმრავლესობას, იგივე გაეკეთებინა წინამდებარე საქმეშიც მე-2 მუხლთან მიმართებით რუსეთის ფედერაციის მიერ შეირაღებული ძალების გამოყენებასთან დაკავშირებით?

31. მართალია, სასამართლოს იურისდიქციაში არ შედის საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის განმარტება და გამოყენება, როგორც ასეთი. თუმცა, სასამართლოს, ცხადია, აქვს კონვენციის განმარტებისა და გამოყენების იურისდიქცია, რომელიც უდავოდ, მისი სამართლებრივი შეფასების ერთადერთი კანონიერი საფუძველია, მაგრამ ამავდროულად იგი ითვალისწინებს საერთაშორისო სამართლის სხვა ნორმებს, მათ შორის საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისას, მიუხედავად მოპასუხე სახელმწიფოს პოზიციისა (იმავე წყაროში, § 102). მიმაჩნია, რომ რაც წინამდებარე საქმეში უმრავლესობას უნდა გაეკეთებინა იყო არა ის, რომ განესაზღვრა რუსეთის ფედერაციის მიერ განხორციელებული შეიარაღებული კონფლიქტის კანონიერების საკითხი საერთაშორისო სამართლის მიხედვით (jus ad bellum), არამედ, მე-2 მუხლის გამოყენებით, უნდა დაედგინა მხოლოდ ის, უტოლდებოდა თუ არა რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ კონფლიქტის აქტიურ ეტაპზე განხორციელებული ქმედებები კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებულ დარღვევებს, რაც მიზანშეწონილი იქნებოდა წინამდებარე საქმის კონკრეტულ გარემოებებში, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის გათვალისწინებით ან მის გარეშე (jus in bello) და ეს ამოცანა უშუალოდ შედიოდა სასამართლოს კომპეტენციის სფეროში კონვენციის თანახმად.

B. საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ექსტრატერიტორიული იურისდიქციისადმი მიდგომის საკითხი

1. მეთოდოლოგია

32. ჩემს მოსაზრებაში თავიდანვე აღვნიშნე, რომ უმრავლესობამ საეჭვო მეთოდოლოგია გამოიყენა ორ ხელშემკვრელ სახელმწიფოს შორის არსებული სამხედრო კონფლიქტის აქტიურ ეტაპზე ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის შესაფასებლად (იხილეთ მე-5 პუნქტი ზემოთ). ახლა ვეცდები, ეს საკითხი უფრო განვავრცო.

33. ჩემი აზრით, უმრავლესობის მიერ გამოყენებული მეთოდოლოგიის ცდომილება დაიწყო იქიდან, რომ საქართველოსა და რუსეთს შორის მომხდარი სამხედრო კონფლიქტის აქტიური ეტაპი გამოიყო თანმდევი ოკუპაციის პერიოდისგან (იხილეთ გადაწყვეტილების 83-ე პუნქტი). უმრავლესობა აცხადებდა, რომ „საჭიროა [ამ ორი პერიოდის] ერთმანეთისგან გამიჯვნა“, თუმცა ზუსტად ვერ ხსნიდა, თუ რატომ იყო საჭირო ეს გამიჯვნა. ძნელია, ჩასწვდე ამგვარი მიდგომის ლოგიკას და, როგორც ჩანს, ამ გამიჯვნის გაუთვალისწინებელი შედეგი იქნება რისკის წინაშე მდგომი სახელმწიფოთაშორისი სარჩელის მოქმედების სფეროს შეცვლა.

34. უფრო ლოგიკური და მომჩივანი სახელმწიფოს მიერ შეტანილი საჩივრის საგნის შესაბამისი იქნებოდა, იურისდიქციის, მიკუთვნებადობისა და პირობითობის საკითხების დადგენის მიზნით, კონფლიქტის აქტიური ეტაპი განხილულიყო არა როგორც ისტორიული ფონისგან გამიჯნული, ცალკეული, მყისიერი მოვლენა, არამედ როგორც განგრძობადი სიტუაციის ნაწილი, რომელიც მოიცავს როგორც სამხედრო კონფლიქტის დაწყებამდე, ისე მის შემდგომ განვითარებულ მოვლენებს. 2008 წლის 8-12 აგვისტოს სამხედრო კონფლიქტის წინმსწრებ და შემდგომ განვითარებულ მოვლენებთან ერთად შეფასების სწორედ ეს „განგრძობადი“ მიდგომა გამოიყენა ევროკავშირის საერთაშორისო დამოუკიდებელმა ფაქტების დამდგენმა მისიამ კონფლიქტის აღწერისას (იხილეთ მისი ანგარიშის სტრუქტურა), აგრეთვე საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლოს I წინასასამართლო პალატამ, როდესაც ამ უკანასკნელმა აღწერა შესაბამისი ფაქტობრივი ვითარება თავის 2016 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილებაში, რომელიც სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პროკურორს ანიჭებს უფლებამოსილებას დაიწყოს იმ დანაშაულების გამოძიება, რომლებიც, სავარაუდოდ, ჩადენილ იქნა საქართველოს ტერიტორიაზე, სამხრეთ ოსეთში და მის მიმდებარედ, 2008 წლის 1 ივლისიდან 10 ოქტომბრამდე პერიოდში[219]. კერძოდ, იხილეთ შემდეგი ამონარიდი სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს პალატის 2016 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილებიდან (ხაზგასმა დამატებულია):

„გარდა ამისა, ამ ეტაპზე პალატა მიიჩნევს, რომ არსებობს საკმარისი მაჩვენებელი იმისა, რომ რუსეთის ფედერაცია საერთო კონტროლს ახორციელებდა სამხრეთ ოსეთის ძალებზე, რაც იმას ნიშნავს, რომ პერიოდი რუსეთის სამხედრო ძალების უშუალო ინტერვენციამდე, შესაძლოა, ასევე განხილულ იქნეს, როგორც საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი“.

35. რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, სახელმწიფოთაშორისი საჩივარი ისეთი ფორმით იქნა წარდგენილი, რომ სასამართლოსგან პირდაპირ მოითხოვდა ზემოხსენებული კომპლექსური მიდგომის გამოყენებას საქმეში არსებული ფაქტებისადმი. ამგვარად, მომჩივანმა მთავრობამ ცალსახად და არაერთხელ მოსთხოვა სასამართლოს იმ იურისდიქციული სიტუაციის გათვალისწინება, რომელიც გავლენას ახდენდა სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთზე საომარი მოქმედებების აქტიური ეტაპის დაწყებამდე[220].

36. საქმეში ჩართულმა მესამე მხარემ, ესექსის უნივერსიტეტის ადამიანის უფლებათა ცენტრმა (იხილეთ გადაწყვეტილების მე-80 პუნქტი), სასამართლოს ურჩია, რომ იმის დასადგენად, შედიოდა თუ არა შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ჩადენილი სავარაუდო დარღვევები მოპასუხე სახელმწიფოს იურისდიქციაში, სასამართლოს საკუთარი თავისათვის უნდა დაესვა შემდეგი კითხვები (ხაზგასმა დამატებულია):

„როგორი იყო კონტროლის ხასიათი, ასეთის არსებობის შემთხვევაში, რომელსაც რუსეთი ახორციელებდა სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთზე შეიარაღებულ კონფლიქტამდე? ... შეიცვალა თუ არა რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში განხორციელებული კონტროლის ხასიათი საომარი მოქმედებების დაწყებისთანავე? ... აქტიური საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ როგორი იყო რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის გარეთ ... [და] შიგნით არსებულ ტერიტორიებზე განხორციელებული კონტროლის ხასიათი?

37. ყველა ზემოხსენებული ფაქტორის გათვალისწინებით, მიმაჩნია, რომ წინამდებარე საქმეში საომარი მოქმედებების აქტიურ ეტაპზე იურისდიქციის, მიკუთვნებადობისა და პირობითობის საკითხების განსახილველად ერთადერთი სწორი მეთოდოლოგია იქნებოდა, რომ სასამართლოს კვლევები დაეწყო კითხვით, ახორციელებდა თუ არა მოპასუხე სახელმწიფო ფაქტობრივ კონტროლს სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთზე საომარი მოქმედებების დაწყებამდე. როგორც მტკიცდება, და სასამართლოს არსებული დასკვნაც ამაზე მიუთითებს, რომელიც მდგომარეობს იმაში, რომ საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ რუსეთის ფედერაცია დარჩა ოკუპანტ ძალად აღნიშნულ ორ რეგიონში, ცხადი უნდა იყოს, რომ რუსეთის ფედერაციის უშუალო სამხედრო ინტერვენცია 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე პერიოდში სხვა არაფერი იყო, თუ არა გაძლიერებული სამხედრო მხარდაჭერა, რომლსაც ამ ორი სეპარატისტული რეგიონის დე ფაქტო ხელისუფლებები უწყვეტად იღებდნენ მოპასუხე სახელმწიფოსგან მრავალი წლის განმავლობაში „მცირე ომის“ დაწყებამდეც.

38. საქართველოს წინააღმდეგ რუსეთის საომარი ოპერაციის მთავარი მამოძრავებელი ძალა იყო საქართველოს ორ სადავო რეგიონზე რუსეთის უკვე არსებული ფაქტობრივი კონტროლის გამყარება და საქართველოს ნებისმიერი მცდელობის (პოლიტიკური იქნებოდა ეს, დიპლომატიური თუ ეკონომიკური) ჩახშობა, მოეთხოვა აღნიშნულ რეგიონებზე სუვერენული კონტროლის უფლების დაბრუნება. მოპასუხე სახელმწიფოს გადაწყვეტილებამ, ჩართულიყო ფართომასშტაბიან საერთაშორისო კონფლიქტში მომჩივან სახელმწიფოსთან, ის პირდაპირი შედეგი გამოიღო, რომ მისი, როგორც ოკუპანტი ძალის სტატუსი კიდევ უფრო გამყარდა. პასიური საოკუპაციო ძალიდან მოპასუხე სახელმწიფო აგრესიულ ოკუპანტ ძალად იქცა. სხვათა შორის, სწორედ ეს განასხვავებს დღევანდელ სახელმწიფოთაშორის საქმეს ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) (ზემოთ ციტირებული) საქმეში განხილული სიტუაციისგან, სადაც ბელგრადში ნატო-ს ძალების მიერ განხორციელებული ვიწროდ მიზანმიმართული საომარი ოპერაციის მიზანი არასოდეს ყოფილა მაშინდელი იუგოსლავიის ტერიტორიების ოკუპაცია.

39. მართლაც, ბანკოვიჩის (Banković) საქმეში ნატო-ს მოქმედებებისგან განსხვავებით, რუსეთის ფედერაციის სამხედრო ინტერვენცია ხუთდღიანი ომის დროს არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ საჰაერო ან საარტილერიო შეტევებით. რუსეთმა სრულმასშტაბიანი ინტერვენცია განახორციელა მთელი მისი სამხედრო ძლევამოსილებით, მათ შორის, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია,მან საქართველოს ტერიტორიაზე შეიყვანა სახმელეთო ძალები არაუგვიანეს 2010 წლის 10 აგვისტოს დილისა. ეს ფაქტი არაპირდაპირ უმრავლესობამაც აღიარა[221]. ამასთან დაკავშირებით არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ „სახმელეთო ჯარების“ პრინციპი სასამართლოსგან ყოველთვის მოითხოვს ძალზე დიდ სკრუპულოზურობას, რადგან სახმელეთო ჯარის საშუალებით ინტერვენცია და ოკუპაცია არის sine qua non უცხო ქვეყნის ტერიტორიაზე საერთო კონტროლის შენარჩუნების ან დამყარებისთვის (შეადარეთ, მაგალითად, საქმე ჩირაგოვი და სხვები სომხეთის წინააღმდეგ [GC], N 13216/05, § 96, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2015წ.).

2. მტკიცებულება საქმის მასალებში

40. მინდა, მოკლედ მიმოვიხილო დოკუმენტური მტკიცებულება, რომელიც გვიჩვენებს, თუ რა ხასიათის კონტროლს ახორციელებდა მოპასუხე სახელმწიფო სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთზე საომარი მოქმედებების დაწყებამდე. აღსანიშნავია, რომ ყველა შესაბამისი დოკუმენტი შედის საქმის მასალებში.

41. რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა ეფექტურ უფლებამოსილებას და კონტროლს სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთზე ყველა შესაბამის დროს და კონფლიქტამდეც. ამგვარი კონტროლის/უფლებამოსილების მაგალითებია შემდეგი ფაქტები: მაღალი რანგის რუსი საჯარო მოხელეებისა და ოფიცრების დანიშვნა საქართველოს ორი სეპარატისტული რეგიონის დე ფაქტო მთავრობების სამსახურში, რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთისთვის უწყვეტი ფინანსური მხარდაჭერის გაწევა, მისი როლი ორ რეგიონში ეკონომიკის უზრუნველყოფაში და რუსეთის ფედერაციის მიერ სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის მცხოვრებთა „პასპორტიზაცია“ და მათთვის უვიზო მიმოსვლის უზრუნველყოფა.

42. რუსეთის ფედერაციის მხრიდან კონტროლის განხორციელების ფაქტი დაადასტურა სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო მთავრობის მაშინდელმა ლიდერმა ედუარდ კოკოითმა, რომელმაც 2006 წლის 10 ივნისს მიცემულ ინტერვიუში განაცხადა შემდეგი: „მსურს, ხაზგასმით აღვნიშნო, რომ სამხრეთ ოსეთი უკვე რუსეთის ფედერაციის დე ფაქტო სუბიექტია, რადგან სამხრეთ ოსეთის მკვიდრთა 95 % რუსეთის მოქალაქეა ... სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკაში მოქმედებს რუსეთის კანონები; ვალუტა არის რუსული რუბლი; .... სამხრეთ ოსეთი არის რუსეთის ფედერაციის დე ფაქტო სუბიექტი და ჩვენ ეს უბრალოდ სამართლებრივად უნდა გავამყაროთ“.

43. ყოველივე ზემოთქმული დადასტურებულია ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის შემდეგ დასკვნებში (ხაზგასმა დამატებულია):

„პირველი, რამდენადაც სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები პირების უმეტესობამ რუსეთის მოქალაქეობა მიიღო, რუსეთს შეუძლია, მათზე პერსონალური იურისდიქცია მოითხოვოს. რუსეთის კონსტიტუციური სამართლის მიხედვით, სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეების სამართლებრივი სტატუსი, ძირითადად, ისეთივეა, როგორიც რუსეთში მცხოვრები რუსეთის მოქალაქეების სამართლებრივი სტატუსი.

მეორე, და უფრო მნიშვნელოვანი, შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყებამდე რუსეთის თანამდებობის პირებს უკვე ჰქონდათ დე ფაქტო კონტროლი სამხრეთ ოსეთის ინსტიტუტებზე, განსაკუთრებით, უშიშროების ინსტიტუტებსა და უშიშროების სამსახურის ძალებზე.დე ფაქტო მთავრობა და „თავდაცვის“, „შინაგან საქმეთა“ და „სამოქალაქო თავდაცვისა და საგანგებო სიტუაციების“ სამინისტროები, „სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი", „სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სამსახურები“, „პრეზიდენტის ადმინისტრაცია“ და ბევრი სხვა, ძირითადად, დაკომპლექტებული იყო რუსეთის წარმომადგენლებით ან რუსეთის მოქალაქეობის მქონე ოსებით, რომლებიც ადრე ტოლფას თანამდებობებზე მუშაობდნენ ცენტრალურ რუსეთში ან ჩრდილოეთ ოსეთში ... მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთი ოფიციალურად არ იყო დამოკიდებული რომელიმე სხვა სახელმწიფოზე, რუსეთის საგარეო გავლენა უსაფრთხოების საკითხების პრობლემურ ნაწილში გადაწყვეტილების მიღებაზე იმდენად გადამწყვეტი იყო, რომ ეჭვქვეშ დგებოდა სამხრეთ ოსეთის მტკიცება დამოუკიდებლობის შესახებ.

ამგვარად, რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთში გადაწყვეტილების მიღების პროცესზე გავლენა და მისი კონტროლი ვრცელდებოდა სუბიექტის საშინაო და საგარეო ურთიერთობებთან დაკავშირებული საკითხების ფართო სპექტრზე. გავლენა იყო სისტემატური და ხორციელდებოდა მუდმივად. ამდენად, თავად სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო მთავრობა „ქმედითი“ არ იყო“[222].

44. 2008 წლის 14 თებერვალს, პრესკონფერენციაზე, რუსეთის პრეზიდენტმა, ვლადიმერ პუტინმა, განაცხადა, რომ თუ კოსოვო დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ იქნა აღიარებული, საერთაშორისო თანამეგობრობას იგივე სტატუსი უნდა მიენიჭებინა სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთისთვისაც.

45. 2008 წლის 21 მარტს რუსეთის სახელმწიფო დუმამ მიიღო რეზოლუცია, რომელშიც რუსეთის მთავრობას მოუწოდებდა, განეხილა სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის „დამოუკიდებლობის აღიარების მიზანშეწონილობა“ და მეტი მხარდაჭერა გამოეცხადებინა „რუსეთის მოქალაქეებისთვის“ ორივე რეგიონში.

46.2008 წლის 29 აპრილს რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ ოფიციალურად გამოაცხადა თავისი გადაწყვეტილება აფხაზეთში განლაგებული მისი ჯარების რაოდენობის გაზრდის შესახებ. 2008 წლის 8 მაისს მან განაცხადა, რომ გააძლიერა აფხაზური კონტინგენტი და ახლა მასში შედიოდა 2 542 რუსი ჯარისკაცი. ჯარებისა და აღჭურვილობის ამგვარიგაზრდის შემდეგ, 2008 წლის 5 ივნისს, ევროპარლამენტმა მიიღო რეზოლუცია, რომელიც აცხადებს, რომ რუსეთის ჯარი ვეღარ მიიჩნევა ნეიტრალურ და მიუკერძოებელ სამშვიდობო ძალად.

47. 2008 წლის 15 ივლისიდან 2 აგვისტომდე პერიოდში, რუსეთის ფედერაციამ საქართველოს ჩრდილოეთ საზღვართან უშუალო სიახლოვეში ჩაატარა ფართომასშტაბიანი სამხედრო წვრთნები მოხსენიებული, როგორც „კავკასია-2008“. რუსეთის თავდაცვის სამინისტრო აცხადებდა, რომ წვრთნები, რომელშიც 8 000-ზე მეტი სამხედრო ქვედანაყოფი და 700 ერთეული მძიმე სამხედრო აღჭურვილობა იყო ჩართული, მათ შორის, მიზნად ისახავდა მომზადებას „მშვიდობისდამყარების ოპერაციებისთვის აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში“[223].

48. 2012 წლის აგვისტოში პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა საჯარო ინტერვიუში აღიარა, რომ 2008 წლის აგვისტოში საქართველოს წინააღმდეგ ჩატარებული საომარი ოპერაცია დიდი ხნით ადრე იყო დაგეგმილი: „საიდუმლო არ არის, რომ გეგმა 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტამდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა ... ჩვენ ამ გეგმის მიხედვით გავწრთენით სამხრეთ ოსური დაჯგუფებები ... ეს ძალიან ეფექტური აღმოჩნდა“.[224]

49. სასამართლოსთვის ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ყოფილი წევრის მიერ მიცემული ჩვენებები, რომელსაც მოუსმინეს როგორც მოწმეს 2006 წლის 9-დან 17 ივნისამდე პერიოდში ჩატარებული მოსმენისას, სრულყოფილად აღწერს რუსეთის სახელმწიფოს მიერ საომარი მოქმედებების დაწყებამდე განხორციელებული კონტროლის ტიპს (და მეთოდებს):

„[მოწმემ] ასევე, განაცხადა, რომ იგი ეთანხმებოდა კარლ ბილდტს იმაში, რომ რუსეთის ქმედებები სამხრეთ ოსეთთან დაკავშირებით ფაშისტური გერმანიის მიერ სუდეტის ანექსიას ჰგავდა იმის გათვალისწინებით, რომ რუსეთმა ჯერ საკუთარი პასპორტები დაურიგა სამხრეთ ოსებს, შემდეგ კი თავისი მოქალაქეების დაცვის საბაბით საქართველოში შეიჭრა“ ...

50. საქმის მასალებში არსებული დოკუმენტური მტკიცებულებების ეს ზემოხსენებული ძალიან მოკლე მიმოხილვა ადასტურებს, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს ჰქონდა მნიშვნელოვანი სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური კონტროლი აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთზე 2008 წლის 8 აგვისტოს საომარი მოქმედებების დაწყებამდე (შეადარეთ საქმე ილაშკუ და სხვები მოლდავეთისა და რუსეთის წინააღმდეგ (Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia) [GC], N 48787/99, §§ 388-94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004‑VII). განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო რუსეთის დიდძალი სამხედრო კონტინგენტის ყოფნა ამ ტერიტორიებზე „მცირე ომის“ დაწყებამდე (იხილეთ საქმე ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), 1996 წლის 18 დეკემბერი, §§ 16 და 56, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანგარიში 1996‑VI). შესაბამისად, აშკარაა, რომ რუსეთის ფედერაცია ამ ტერიტორიებზე კონტროლს შეიარაღებული კონფლიქტის დაწყებამდეც ახორციელებდა.

51. ამ უკანასკნელი დასკვნის გათვალისწინებით, რასაც დავუმატებდი თავად უმრავლესობის მიერ აღიარებულ ფაქტს, რომ მოპასუხე სახელმწიფო აღმოჩნდა ერთადერთი საოკუპაციო ძალა საომარი მოქმედებების აქტიური ეტაპის დასრულების შემდეგ, ვწუხვარ, რომ უმრავლესობამ ვერ დაინახა ის, რაც ცხადზე ცხადია: რომ 2008 წლის აგვისტოს ომის დროსაც, მოპასუხე სახელმწიფო აგრძელებდა საქართველოს ორი სეპარატისტული რეგიონის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების სამხედრო ხასიათის მხარდაჭერას, თუმცა გაცილებით ინტენსიური ფორმით.

C. არაგონივრული პრეცედენტი

52. დაბოლოს, მსურს, რამდენიმე მოსაზრება გამოვთქვა სასამართლოპოლიტიკაზე, რომელიც ისეთ დელიკატურ და უჩვეულო საკითხს ეხება, როგორიცაა საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტი კონვენციის ორ ხელშემკვრელ მხარეს შორის.

53. მიმაჩნია, რომ ამ სასამართლოს ძირითადი raison d’être არის ევროპაში კოლექტიური საზოგადოებრივი წესრიგის უზრუნველყოფის ამოცანაში წვლილის შეტანა. როგორც არაერთხელ ითქვა, კონვენცია წარმოადგენს ევროპული საზოგადოებრივი წესრიგის კონსტიტუციურ ინსტრუმენტს (იხილეთ ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 141). მართლაც, მომჩივანი სახელმწიფოს ქმედება, რომელმაც სახელმწიფოთაშორისი საქმე აღძრა, „არ უნდა იქნეს განხილული ისე, თითქოს ეს არის საკუთარი უფლებების დაცვის მიზნით სარჩელის შეტანის უფლების გამოყენება, არამედ მას უნდა შევხედოთ, როგორც [სასამართლოსთვის] ევროპის საზოგადოებრივი წესრიგის სავარაუდო დარღვევის ფაქტის შესახებ მიმართვას“. (იხილეთ საქმე ავსტრია იტალიის წინააღმდეგ (Austria v. Italy), N 788/60, კომისიის 1961 წლის 11 იანვრის გადაწყვეტილება და საქმე კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey) [GC], N 25781/94, §78, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-IV). თუმცა, კოლექტიური საზოგადოებრივი წესრიგი ვერ იარსებებს, თუ წევრი სახელმწიფოების ტერიტორიებზე არ იქნება მშვიდობა. როგორ გახდება ეს სასამართლო მშვიდობისა და საზოგადოებრივი წესრიგის გარანტი ევროპაში, თუ იგი თვალს დახუჭავს წევრი სახელმწიფოების სამართლებრივ სივრცეში მიმდინარე შეიარაღებულ კონფლიქტზე? თუ არა სასამართლომ, სხვამ ვინ უნდა აწარმოოს ადამიანის უფლებების დაცვის ზედამხედველობა ევროპის კონტინენტზე მიმდინარე შეიარაღებული კონფლიქტების დროს?

54. თავისთავად ცხადია, რომ ადამიანის უფლებები უნივერსალურია. თუმცა, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ კონვენცია, უპირველეს ყოვლისა, ადამიანის უფლებათა დაცვის რეგიონული ევროპული მექანიზმია და ამიტომ განსაკუთრებული სიფხიზლეა აუცილებელი ევროპაში მომხდარი შეიარაღებული კონფლიქტების მიმართ. სასამართლოს არა მხოლოდ იურიდიული, არამედ მორალური ვალდებულებაც არის, რომ დარჩეს აქტიური და განახორციელოს საკუთარი მოვალეობა, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ აწარმოოს ევროპული ზედამხედველობა კონვენციის სამართლებრივ სივრცეში მომხდარ შეიარაღებულ კონფლიქტებზე, ამგვარი სამხედრო კონფლიქტებისგან დაზარალებული პირების სამართლებრივ ვაკუუმში დატოვებაზე, რაც ტოლფასია იმისა, რომ უარი უთხრა ადამიანის უფლებების დაცვაზე მათ, ვისაც ეს ყველაზე მეტად სჭირდება (იხილეთ უახლესი წყარო, საქმე გიუზელიურტლუ და სხვები კვიპროსისა და თურქეთის წინააღმდეგ (Güzelyurtlu and Others v. Cyprus and Turkey) [GC], N 36925/07, § 195, 2019 წლის 29 იანვარი, სადაც დიდმა პალატამ ხაზი გაუსვა, რომ შეუფერებელია, ადამიანის აუცილებელი უფლებების დაცვის გარეშე დარჩნენ პირები, რომლებიც კონვენციის სამართლებრივ სივრცეში შემავალ ტერიტორიაზე ცხოვრობენ).

55. ვშიშობ, აქტიური საომარი მოქმედებების ეტაპზე ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის საკითხთან დაკავშირებით უმრავლესობის განჩინებამ ამგვარი ვაკუუმი წარმოშო, ეს კი ეწინააღმდეგება კონვენციის შინაარსს.

დანართი

სასამართლოს მიერ სტრასბურგში 2016 წლის 6 ივნისიდან 17 ივნისამდე პერიოდში

ჩატარებულ მოწმეთა მოსმენაზე მოსმენილი მოწმეების ჩვენებების შეჯამება

მოწმეების სია

A. საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილი მოწმეები

1. W1, ერედვში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი

2. W2, ერედვში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი

3. W3, კარბში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი

4. W4, კარბში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი

5. W5, თორტიზაში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი

6. W6, თორტიზაში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი

7. W7, ყოფილი სამხედრო ტყვე

8. W8, ყოფილი სამხედრო ტყვე

9. W9, ყოფილი სამხედრო ტყვე

10. W10, ყოფილი სამოქალაქო პატიმარი

11. W11, ყოფილი სამოქალაქო პატიმარი

12. W12, ყოფილი სამოქალაქო პატიმარი

13. W13, ივანე ლალაშვილის მკვლელობის თვითმხილველი

14. W14, ნათელა კაიდარაშვილის მკვლელობის თვითმხილველი

15. W15, ვანათში სახლების ძარცვისა და გადაწვის თვითმხილველი

B. რუსეთის ფედერაციის მთავრობის მიერ წარმოდგენილი მოწმე

1. W16, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე

2. W17, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე

3. W18, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე

4. W19, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი

5. W20, რუსეთის თანამდებობის პირი

6. W21, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე

7. W22, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე

8. W23, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე

9. W24, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი

10. W25, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი

11. W26, ოსი, რომლის სახლიც, სავარაუდოდ, დაანგრიეს უცნობმა დამნაშავეებმა საომარი მოქმედებების დროს ან უშუალოდ მათი შეწყვეტის შემდეგ

12. W27, ოსი, რომლის სახლიც სავარაუდოდ დაანგრიეს უცნობმა დამნაშავეებმა საომარი მოქმედებების დროს ან უშუალოდ მათი შეწყვეტის შემდეგ

C. სასამართლოს მიერ წარმოდგენილი მოწმეები

1. W28, ნიდერლანდების ყოფილი ელჩი

2. W29, ნიდერლანდების სამეფო სამხედრო პოლიციის ყოფილი სარდალი

3. W30, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ყოფილი წევრი

4. W31, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ყოფილი წევრი

5. W32, მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაცია

6. W33, ბრიტანეთის შეიარაღებული ძალების ყოფილი წევრი, საქართველოში გაერთიანებული ერების სადამკვირვებლო მისიის (UNOMIG) ყოფილი უფროსის მოადგილე და რუსეთსა და სამხრეთ კავკასიაში ბრიტანეთის ყოფილი თავდაცვის ატაშე

ჩვენებების შეჯამება

A. ხუთდღიანი შეიარაღებული კონფლიქტის განმავლობაში საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზა (8‑12 აგვისტო)

1. W1, ერედვში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი, დაბადებული 1969 წელს

მან განაცხადა, რომ 2008 წლის 6-7 აგვისტოს ხალხმა დაიწყო ერედვის დატოვება ახლომდებარე დასახლებებისთვის ჭურვების დაშენისა და ჭორების გამო, რომ ერედვს იგივე ბედი ელოდა[225]. 7 აგვისტოს თუ 8 აგვისტოს დილით (დაკითხვის დროს მოწმემ შეცვალა თავისი ვერსია) მან თავისი ორი და, მათი მეუღლეები და შვილები გორში წაიყვანა. ის შემდეგ დაუყოვნებლივ დაბრუნდა ერედვში. 8 აგვისტოს (მოწმემ თავდაპირველად თქვა, რომ დილა იყო, მაგრამ მოგვიანებით შეცვალა თავისი ვერსია და თქვა, რომ შუადღე იყო), ის ბევრ სხვა ადამიანთან ერთად სოფლის ეკლესიის წინ იდგა, როდესაც ორი აფეთქება მოხდა. მან გონება დაკარგა, მაგრამ მალევე ადგა და სხვების დახმარება სცადა. მან ქალბატონი ნინო რომელაშვილი, რომელიც უკვე მკვდარი იყო, და 7‑8 მძიმედ დაჭრილი ადამიანი საავადმყოფოში გადაიყვანა (რომელიც 10-15 კილომეტრის მოშორებით მდებარეობდა). შემდეგ ის ერედვში დაბრუნდა და სხვა ადამიანებიც გადაიყვანა საავადმყოფოში. ყველა მათგანს სამოქალაქო ტანსაცმელი ეცვა. აღნიშნული მოწმის თანახმად, იმ დროს ერედვში ჯარისკაცები არ იყვნენ. მხოლოდ სამშვიდობოები იმყოფებოდნენ ერედვის აღმოსავლეთ განაპირას (სოფლის ეკლესიიდან 1-2 კილომეტრის დაშორებით), ყოფილ კოლხოზში „MTS“. აღნიშნული მოწმის თანახმად, სოფლის ეკლესიის წინ მომხდარი აფეთქებების შედეგად მთლიანობაში ორი ადამიანი, მათ შორის, ქალბატონი ნინო რომელაშვილი, გარდაიცვალა და 15 ადამიანი მძიმედ დაშავდა. მოწმეს უთხრეს, რომ მაშინ, როდესაც ის საავადმყოფოში მიდიოდა, მოხდა ერედვის საჰაერო დაბომბვა, მაგრამ მას ეს არ უნახავს. დღის ბოლოს ერედვი თითქმის მიწასთან იყო გასწორებული[226]. 2008 წლის 9 აგვისტოს მან ერედვი დატოვა, მაგრამ აგრძელებდა 2013 წლამდე ერედვის მუნიციპალიტეტში მუშაობას[227].

2. W2, ერედვში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი, დაბადებული 1980 წელს

მან განაცხადა, რომ ერედვში მათ ჭურვების დაშენის ხმები ესმოდათ 2008 წლის 7 აგვისტოს საღამოს. 8 აგვისტოს 16 თუ 17 საათზე ის იდგა სოფლის ეკლესიის წინ ბევრ სხვა ადამიანთან ერთად, როდესაც ბომბი ჩამოვარდა, ერთი ქალბატონი გარდაიცვალა და 6-7 ადამიანი დაშავდა (თავად მოწმე კისერში იყო დაჭრილი). ბომბმა მთლიანად გაანადგურა გარშემო ყველა სახლი. ბომბის დაცემამდე ცოტა ხნით ადრე მან დაინახა მწვანე თვითმფრინავი, რომელსაც ქვემოდან წითელი ვარსკვლავი ჰქონდა. ის მათ თავებს ზემოთ ძალიან დაბლა დაფრინავდა. შემდეგ მეორე ბომბი დაეცა ერედვის ცენტრში. საბოლოოდ, მოწმე ტყვიავის საავადმყოფოში გადაიყვანეს. ამ მოწმის თანახმად, იმ დროს ერედვში ჯარისკაცები არ ყოფილან.

3. W3, კარბში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი, დაბადებული 1940 წელს

მან განაცხადა რომ სოფელ კარბს თავს დაესხნენ 2008 წლის 9 აგვისტოს დაახლოებით დილის 6 საათზე და განმეორებით დაახლოებით 11 საათზე. როდესაც პირველი თავდასხმა მოხდა, მოწმე სახლში იმყოფებოდა, მაგრამ ის მაშინვე წავიდა თავდასხმის ადგილზე. ერთი პიროვნება, ქალბატონი დოდო უნაპკოშვილი, სასიკვდილოდ დაშავდა (ის საავადმყოფოსკენ მიმავალ გზაზე გარდაიცვალა). შვიდი ადამიანი დაიღუპა მეორე თავდასხმის დროს, ხოლო თავად მოწმე დაიჭრა. თავდასხმების აღწერისას მან გამოიყენა ტერმინი „ბომბები“, თუმცა მან პირდაპირ თქვა, რომ თვითმფრინავები არ დაუნახავს. მან დასძინა, რომ ეს „ბომბები“ განსხვავდებოდა სხვა ბომბებისგან, რადგან ისინი ჰაერში აფეთქდნენ და არ დაუტოვებიათ ძაბრები. მათ გამოისროლეს ნამსხვრევები, რომლებიც მას ხელსა და ფეხში მოხვდა. ამ მოწმის თანახმად, თავდასხმების ადგილზე არც ჯარისკაცები იყვნენ და არც სამხედრო ტექნიკა (და არცერთი სამხედრო მანქანა). მან განაცხადა, რომ 5-6 სახლი ბოლომდე იყო განადგურებული თავდასხმების შედეგად[228]. იმავე დღეს მოწმე წაიყვანეს ჯერ გორის და შემდეგ თბილისის საავადმყოფოში. ის დაბრუნდა კარბში დაახლოებით ერთი თვის შემდეგ. კარბში მდგომარეობა დიდად არ განსხვავდებოდა იმისგან, რაც იქ იყო, როდესაც მან კარბი დატოვა. მან თითქმის ყველა მისი ღორი და საქონელი იპოვა კიდეც. დაბოლოს, მან განაცხადა, რომ კარბის მოსახლეობა დატოვებდა სოფელს 2008 წლის 9 აგვისტომდე, გაფრთხილებული რომ ყოფილიყო შესაძლო თავდასხმების შესახებ.

4. W4, კარბში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი, დაბადებული 1979 წელს

მან თქვა, რომ სოფელ კარბზე მიიტანეს შეტევა 2008 წლის 9 აგვისტოს დაახლოებით დილის 6 საათზე და განმეორებით დაახლოებით დილის 10 საათზე. როდესაც მოხდა პირველი თავდასხმა, მოწმე იმყოფებოდა მისი ბიძაშვილის/მამიდაშვილის სახლში, მაგრამ ის მაშინვე წავიდა თავდასხმის ადგილზე. მან თქვა, რომ ქალბატონი დოდო უნაპკოშვილი, სასიკვდილოდ დაშავდა (ის საავადმყოფოსკენ მიმავალ გზაზე გარდაიცვალა) და რომ დაახლოებით 15 სახლი იყო მთლიანად განადგურებული[229]. მან თქვა, რომ ხალხი პანიკაში ჩავარდა, რადგან სოფელში შესასვლელთან ხიდი მანამდე გაანადგურეს რუსულმა თვითმფრინავებმა (მოგვიანებით მან თქვა, რომ ხიდი სინამდვილეში დაბომბეს ამ თავდასხმის შემდეგ და მან გაუძლო დაბომბვას). სავარაუდოდ რვა ადამიანი დაიღუპა დილის 10 საათზე მომხდარი თავდასხმის დროს. დილის 6 საათზე და დილის 10 საათზე მომხდარი თავდასხმების აღწერისას მან გამოიყენა ტერმინი „ბომბები“, თუმცა მან პირდაპირ თქვა, რომ თვითმფრინავები არ დაუნახავს. მან დასძინა, რომ ამ „ბომბებს“, სხვა ბომბებისგან განსხვავებით, ძაბრები არ დაუტოვებია. მან ასევე თქვა, რომ „ბომბებს“ ჰქონდა ფრთები და 1-დან 1,5 მეტრამდე სიგრძის კაბელები. ამ მოწმის თანახმად, თავდასხმების ადგილზე არც ჯარისკაცები ყოფილან და არც სამხედრო ტექნიკა. მოწმემ კარბი 2008 წლის 11 აგვისტოს დატოვა. ის დაბრუნდა დაახლოებით ერთი თვის შემდეგ. 2008 წლის 8 სექტემბერს მან სავარაუდოდ ომის შემდგომი კარბის ბევრი ფოტო გადაიღო. მოწმეების მოსმენაზე მან ორი ფოტო წარმოადგინა. მან განაცხადა, რომ ერთ-ერთი მათგანი იყო რუსული ბომბის ფოტო, რომელიც კარბში 9 აგვისტოს დილის 6 საათზე ჩამოვარდა, ხოლო მეორე იყო დილის 10 საათზე მომხდარი თავდასხმის შედეგად დაზიანებული სახლების ფოტო. როდესაც მას ჰკითხეს, თუ საიდან იცოდა მან, რომ ეს რუსული ბომბი იყო, მაშინ, როცა მას არ დაუნახავს თვითმფრინავიდან მისი ჩამოგდება, მან უპასუხა: „ქართულ მხარეს შეეძლო დავებომბეთ?“ დაბოლოს, მოწმემ განმარტა, რომ საქართველოს მთავრობამ კომპენსაცია გადაუხადა სოფლებს, მათ შორის, კარბს, სახლების რეკონსტრუქციისთვის. ის უძღვებოდა აღნიშნულ პროცესს კარბში. მან ექსპერტებთან ერთად შეაფასა დაზიანება და გაანაწილა სახელმწიფო სახსრებიშემდეგნაირად: თუ სახლი მთლიანად დანგრეული იყო, ის გარკვეულ თანხას უხდიდა მის მესაკუთრეს; თუ სახლის აღდგენა შესაძლებელი იყო, ის უხდიდა ადგილობრივ მოსახლეობას მის აღსადგენად. მან ასევე განაცხადა, რომ კარბის ზოგიერთი მაცხოვრებელი უკმაყოფილო იყო იმით, თუ როგორ ანაწილებდა ის სახელმწიფო სახსრებს, რამაც დაძაბულობა გამოიწვია.

5. W5, თორტიზაში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი, დაბადებული 1962 წელს

მან განაცხადა, რომ 2008 წლის 12 აგვისტოს დილის 9:15 საათზე სამმა რუსულმა თვითმფრინავმა, რომლებსაც ქვემოდან ხუთქიმიანი ვარსკვლავები ჰქონდა, დაბომბა სოფელი თორტიზა[230]. ამ მოწმის თანახმად, ხუთი ადამიანი დაიღუპა და ხუთი დაშავდა; გარდა ამისა, სოფელში დაზიანდა პრაქტიკულად ყველა შენობა (განსაკუთრებით სახურავები და ფანჯრები). მიუხედავად იმისა, რომ მან არ იცოდა ბომბები იქნა გამოყენებული თუ სარაკეტო ჭურვები, ის დარწმუნებული იყო, რომ ეს იყო საჰაერო შეტევა და არა ჭურვების დაშენა. მან დაამატა, რომ იმ დღეს სოფელში ქართველი ჯარისკაცები არ ყოფილან. რუსეთის ჯარები თორტიზაში შევიდნენ 2008 წლის 15 აგვისტოს გორის მიმართულებიდან.

6. W6, თორტიზაში სამხედრო ოპერაციის თვითმხილველი, დაბადებული 1976 წელს

მან განაცხადა, რომ მის შვილს 2008 წლის 12 აგვისტოს თორტიზაში მათი ოჯახის სახლის წინ ნასროლი მოხვდა. მან თქვა, რომ ციდან რაღაც ჩამოვარდა, მაგრამ არ იცის რომელი საბრძოლო მასალა იქნა გამოყენებული (ბომბი, სარაკეტო ჭურვი, რეაქტიული ჭურვი თუ საარტილერიო ჭურვი). მან შვილი ჯერ გორში წაიყვანა, შემდეგ კი თბილისში, რადგან გორის საავადმყოფოს დაბომბვა დაიწყო. მისი შვილი საავადმყოფოსკენ მიმავალ გზაზე გარდაიცვალა. მან დასძინა, რომ თორტიზაზე იმავე დღეს განხორციელდა სხვა მსგავსი თავდასხმები, რომლების შედეგადაც კიდევ ორი ადამიანი დაიღუპა, მაგრამ მან არ იცის თავდასხმების შედეგად დაზიანებული სახლების საერთო რაოდენობა. დაბოლოს, მან თქვა, რომ 2008 წლის 12 აგვისტოს სოფელში ქართველი ჯარისკაცები არ ყოფილან.

7. W16, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1969 წელს

ამ მოწმის თანახმად, მისი პოლკი სამხრეთ ოსეთის ტერიტორიაზე შევიდა 2008 წლის 9-დან 10 აგვისტოს ღამეს, რათა საქართველოს ძალები ცხინვალიდან განედევნა; ცხინვალისკენ მიმავალ გზაზე (ჯავისა და თამარაშენის გავლით) ისინი ქართული არტილერიის მხრიდან უწყვეტი ცეცხლის ქვეშ იმყოფებოდნენ; მათ 10 აგვისტოს დილით მიაღწიეს ცხინვალის განაპირას და 15:00 საათზე აიღეს კონტროლი ცხინვალის ცენტრზე; საღამოს მათ პოზიციები დაიკავეს ახლომდებარე სიმაღლეებზე, რათა ხელი შეეშალათ საქართველოს ჯარისთვის ცხინვალის უკან დაბრუნებაში; ამ სიმაღლეებიდან ის აკვირდებოდა სოფელ ერედვს, რომელიც 1 კილომეტრით იყო დაშორებული და არანაირი ნგრევა არ დაუნახავს; 10-დან 11 აგვისტომდე ღამით, მისი პოლკი იმყოფებოდა ქართული არტილერიის უწყვეტი ცეცხლის ქვეშ და განიცადა დანაკარგები (10 ადამიანი დაიღუპა და 70 – ზე მეტი დაშავდა); რადგან ქართული არტილერია ერედვში არ იმყოფებოდა, მის პოლკს არ სჭირდებოდა სოფელზე ცეცხლის დაშენა; თუმცა, საქართველოს ჭურვები საარტილერიო შეცდომების შედეგად დაეცა სოფელს (იმის გამო, რომ საქართველოს ძალები მოუმზადებელი პოზიციებიდან აწარმოებდნენ ჭურვების დაშენას, ქართული პოზიციები რუსეთის პოზიციებზე დაბალი იყო და საქართველოს ძალების საარტილერიო ცეცხლი არაზუსტი იყო); 11 აგვისტოს მისი პოლკი სიმაღლეებიდან ჩამოვიდა და ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე გაიარა სოფელი ერედვი; მან დაინახა დაღუპულები, ხანძრები, ჭურვებით წარმოქმნილი ძაბრები, მაგრამ არ ჩანდა საჰაერო დაბომბვის კვალი; მისი პოლკი დიდხანს არ დარჩენილა ერედვში, მაგრამ განაგრძო სვლა თბილისისკენ კონფლიქტის ზონიდან საქართველოს ძალების განდევნის მიზნით.

ჯვარედინი დაკითხვის დროს მოწმემ რამდენჯერმე ხაზი გაუსვა იმას, რომ 2008 წლის 10 აგვისტოს
[231] სოფელი ერედვი ხელშეუხებლად გამოიყურებოდა და რომ იქ პირველად ჭურვების დაშენა 2008 წლის 10-დან 11 აგვისტომდე ღამით ქართულმა არტილერიამ განახორციელა. მათ, ვინც 2008 წლის 8 აგვისტოს შეტევაზე საუბრობენ, ალბათ, თარიღები აერიათ.

8. W17, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1973 წელს

ის იმყოფებოდა ჯავაში 2008 წლის 10-დან 11 აგვისტომდე, შემდეგ კი ცხინვალში 2008 წლის 11-დან 15 აგვისტომდე.

მან რუსეთის ფედერაციის მიერ წარმოებული და განლაგებული „ისკანდერის“ სარაკეტო სისტემა („ნატოს“ კლასიფიკაციით – SS-26 Stone) აღწერა შემდეგნაირად: დაშვებისას რაკეტის კუთხე 90 გრადუსია; რაკეტის კასეტური ვერსია უშვებს მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალებს, შემდეგ კი მისი კუდი (დაახლოებით 400 კილოგრამი) და თავი (დაახლოებით 225 კილოგრამი) წამში ასობით მეტრის სიჩქარით ეცემა; საბრძოლო მასალები ფეთქდება მიწიდან, ან სხვა მყარი ზედაპირიდან (მაგალითად, შენობა), 6-10 მეტრის სიმაღლეზე; 2008 წლის აგვისტოში რაკეტის კასეტური ვერსიის ორი მოდიფიკაცია იყო, რომელსაც მიჰქონდა 45 ან 54 მცირე გაბარიტიანი საბრძოლო მასალა; მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალის მიერ დაზარალებულმა ფართობმა შეადგინა 7-11 ჰექტარი. მან განაცხადა, რომ მან ნახა ფოტოები, რომლებზეც, სავარაუდოდ, გამოსახულია გორში ნაპოვნი „ისკანდერის“ რაკეტის ფრაგმენტები (გორის მთავარ მოედანზე ნაპოვნია ასეთი რაკეტის თავი, აგრეთვე ასეთი რაკეტის კუდი ნაპოვნია დივანზე, ბინაში, გორში). მისი აზრით, ფოტოები საეჭვო იყო იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ ასეთი მასისა და სიჩქარის ფრაგმენტი ბევრად უფრო ღრმად შეაღწევდა. საგულისხმოა, რომ ასეთი რაკეტის კუდს დივანი ვერ შეაჩერებდა, არამედ იპოვიდნენ სადმე შენობის სარდაფში, მართლაც რომ დასცემოდა ამ შენობას, როგორც ამას ამტკიცებდნენ. კიდევ ერთი მიზეზი, რის გამოც ნაკლებად შესაძლებელი იყო, „ისკანდერის“ რაკეტა ყოფილიყო გამოყენებული გორში 2008 წლის 12 აგვისტოს, იყო მისი ფასი (იმ დროს 123 000 000 რუბლი
[232]) – არაგონივრული იქნებოდა ასეთი რაკეტის გამოყენება იმ ტერიტორიაზე, საიდანაც მოწინააღმდეგის ჯარისკაცები უკვე გავიდნენ
[233]. მოწმემ ასევე თქვა, რომ ასეთი ტიპის იარაღი არასდროს ყოფილა გამოცდილი სამხედრო კონფლიქტებში, არამედ მხოლოდ სასწავლო ველზე.

9. W18, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1966 წელს

მან განაცხადა, რომ რუსეთის საჰაერო ძალებმა დაიწყეს თავიანთი საბრძოლო ამოცანის შესრულება 2008 წლის 8 აგვისტოს დაახლოებით დილით 10 საათზე მოსკოვის დროით[234]. მათ განახორციელეს დაახლოებით 24 საბრძოლო გაფრენა აღნიშნულ დღეს, მაგრამ არ დაურტყამთ ერედვისთვის. რუსეთის სამხედრო ძალების ამოცანა იყო სამოქალაქო მოსახლეობისთვის რაც შეიძლება მცირე ზიანის მიყენებით საქართველოს ძალების კონფლიქტის ზონიდან განდევნა. შესაბამისად, ისინი მკაცრად იცავდნენ 2-2,5 კილომეტრიან მანძილს დასახლებულ პუნქტებსა და მათ სამიზნეებს შორის. იმ დასახლებულ პუნქტთან ყველაზე ახლოს, რომელსაც მათ ცეცხლი დაუშენეს, იყო გორში მდებარე საქართველოს სამხედრო ბაზის ნაწილები (უახლოესი სახლებიდან 2,7 კილომეტრში). საქართველოს ხელისუფლების მიერ მოწოდებული ოფიციალური საბორტო ჟურნალი, რომელიც, თითქოს, ადასტურებდა ერედვის დაბომბვას 2008 წლის 8 აგვისტოს დილის 6:30-ზე საქართველოს სტანდარტული დროით[235], საეჭვოა სავარაუდო თავდასხმის დროის (რომელსაც, სავარაუდოდ, ადგილი ჰქონდა რუსული საჰაერო კამპანიის ფაქტობრივ დაწყებამდე) და მისი ხანგრძლივობის (ჟურნალის ჩანაწერის მიხედვით, რუსულმა თვითმფრინავმა 5-6 წუთი გაატარა სამიზნის ზემოთ, მაშინ, როცა ჩვეულებრივ მხოლოდ 1,5 წუთს ატარებდა) გათვალისწინებით. მოწმის აზრით, შესაბამისი საბორტო ჟურნალი, სავარაუდოდ, გაყალბებულია.

მოწმემ ასევე კომენტარები გააკეთა W4 მოწმის მიერ მოწოდებულ ფოტოსურათებთან დაკავშირებით, რომლებიც, თითქოს, ადასტურებდა კარბის დაბომბვის ორ შემთხვევას 2008 წლის 9 აგვისტოს. რაც შეეხება ნამსხვრევების ფოტოსურათს, მან თქვა, რომ ნამსხვრევები დამზადებულია დურალუმინისგან, რომელიც არ გამოიყენება საავიაციო საბრძოლო მასალებში. უფრო მეტიც, როდესაც ბომბი ფეთქდება, ის იშლება უფრო პატარა ნაწილებად, ვიდრე ის, ვიდრე ამ ფოტოსურათზე ჩანს. რაც შეეხება მეორე ფოტოსურათს, მან განაცხადა, რომ იქ არ არის გამოსახული ძაბრები, რომლებიც დამახასიათებელია საავიაციო ბომბებისთვის და, ზოგადად, რომ ზიანი განსხვავებული იქნებოდა, ბომბი რომ ფოტოსურათზე გამოსახულ სახლებს დასცემოდა, ან მათ შორის დაცემულიყო (კერძოდ, სახლების კედლები ჩამოინგრეოდა). ამასთან, მოგვიანებით მან თქვა, რომ ფოტოსურათზე გამოსახული ზიანი შეიძლება გამოწვეული ყოფილიყო საავიაციო ბომბით, რომელიც რამდენიმე ქუჩის მოშორებით ჩამოვარდა.

რაც შეეხება ანგარიშში „აგვისტოს ნანგრევები“ გამოქვეყნებულ ფოტოსურათს (გვ. 59), რომელსაც თორტიზაზე 2008 წლის 12 აგვისტოს განხორციელებული საჰაერო თავდასხმა უნდა დაემტკიცებინა, მან განაცხადა, რომ ობიექტი, რომელიც ფოტოსურათზეა გამოსახული, წარმოადგენდა არა საჰაერო რეაქტიულ ჭურვს, არამედ „მიწა-მიწა“ ტიპის რაკეტას (უფრო ზუსტად, რაკეტას, რომელსაც უშვებენ „გრადის“ მრავალჯერადი გაშვების სარაკეტო სისტემიდან).

რაც შეეხება თანამგზავრულ სურათებს, რომლებიც თითქოს გვიჩვენებს ბომბის ოთხ ძაბრს ერედვში და მის შემოგარენში, მან თქვა, რომ რუსულ სამხედრო თვითმფრინავებზე მინიმუმ ოთხი ბომბია და ისინი მარტო არასდროს არ ახორციელებენ ფრენას. შესაბამისად, ეს რომ მართლაც რუსული საჰაერო შეტევა ყოფილიყო, უფრო მეტი აფეთქების ძაბრი იქნებოდა; ისინი უფრო ახლოს იქნებოდა ერთმანეთისგან (მანძილი სურათებზე ნაჩვენებ აფეთქების ძაბრებს შორის 200-300 მეტრია).

დაბოლოს, მოწმემ განაცხადა, რომ რუსული სამხედრო თვითმფრინავები სხვადასხვა სიმაღლეებზე დაფრინავენ, მათი ამოცანებისა და რელიეფის გათვალისწინებით: თუ რელიეფი სწორია, მოიერიშე თვითმფრინავი დაფრინავს 1-1,2 კილომეტრის სიმაღლეზე, მაგრამ თუ რელიეფი მთიანია, ეს მანძილი შეიძლება 5 კილომეტრამდე გაიზარდოს.

10. W22, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1972 წელს

მან თქვა, რომ მისი პოლკი სამხრეთ ოსეთში შევიდა 2008 წლის 10 აგვისტოს. ამის შემდეგ მალევე მათ გადაკვეთეს „ბუფერული ზონა“ და 11 აგვისტოს მოახდინეს მეღვრეკისის, 12 აგვისტოს კარალეთის და 13 აგვისტოს დაახლოებით დილის 10 საათზე გორის ოკუპირება. ვინაიდან გორი მაშინ მთლიანად მიტოვებული იყო, ისინი თავისუფლად გადაადგილდებოდნენ და შექმნეს საკონტროლო-გამშვები პუნქტები ძარცვის თავიდან ასაცილებლად. იმავე დღეს მოწმე წავიდა გორის მთავარ მოედანზე; მან აღნიშნა, რომ მას არანაირი დაზიანება არ უნახავს, გარდა რამდენიმე დაზიანებული მანქანისა. რაც შეეხება გორის სხვა ნაწილებს, მან თქვა, რომ დაინახა მხოლოდ ერთი ცეცხლმოკიდებული შენობა (უფრო ზუსტად, გორის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას მდებარე ხუთსართულიანი საცხოვრებელი ბინის ბოლო ორ სართულს ეკიდა ცეცხლი). რადგან შენობის სიახლოვეს ასევე იყო განადგურებული ტანკი (300-400 მეტრის მოშორებით), მოწმემ ივარაუდა, რომ ხანძარი შეიძლება გამოწვეული ყოფილიყო ტანკის შიგნით საბრძოლო მასალების გადანახული მარაგის აფეთქებით. მოწმემ გორი დატოვა 2008 წლის 17 აგვისტოს, ხოლო კონფლიქტის ზონა – 2008 წლის 22 აგვისტოს. მისივე მტკიცებით, 2008 წლის 11-დან 13 აგვისტომდე გორზე არ განხორციელებულა რუსული საჰაერო თავდასხმები, როდესაც ის სამხრეთ ოსეთის მიმართულებიდან გორისკენ მიემართებოდა. მან არ იცოდა, როგორ მოკლეს სტან სტორიმანსი და სხვები გორში 2008 წლის 12 აგვისტოს, რადგან ის მხოლოდ მეორე დღეს შევიდა გორში.

11. W20, რუსეთის თანამდებობის პირი, დაბადებული 1959 წელს

2004 წლის სექტემბრიდან 2008 წლის ოქტომბრამდე ის იყო გაერთიანებული სამშვიდობო ძალების მეთაური სამხრეთ ოსეთში. 2009 წელს მან დატოვა რუსეთის შეიარაღებული ძალები. მას შემდეგ ის მუშაობს რუსეთის ფედერაციის საგარეო საქმეთა მინისტრის მრჩევლად.

მან თქვა, რომ ის ერედვს, კარბსა და თორტიზას რუსეთის ძალების მიერ ამ სოფლების სავარაუდო დაბომბვის შემდეგ ეწვია და მას არ უნახავს ახლახანს განხორციელებული დაბომბვის არანაირი ნიშნები. მოგვიანებით მან განმარტა, რომ ერედვში ჩასვლისას ძალიან ბნელოდა, ამიტომ სინამდვილეში შენობებისთვის ყურადღება არ მიუქცევია. ის ასევე ახლდა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ კარბში მათი ფაქტების დამდგენი მისიის დროს. კარბის მცხოვრებებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ აჩვენეს შენობა, რომელიც რამდენიმე წლის წინ დაზიანდა, მაგრამ ამტკიცებდნენ, რომ შენობა დაიბომბა 2008 წელს. როდესაც სოფლის ზოგიერთმა მცხოვრებმა თქვა, რომ ბომბები ეცემოდა მათ, მოწმემ სთხოვა მათ, „ჰუმან რაითს ვოჩისთვის“ ეჩვენებინათ, თუ ზუსტად სად დავარდა ეს ბომბები, მაგრამ, ამის გაკეთება ვერ შეძლეს. სოფლის ზოგიერთმა მცხოვრებმა „ჰუმან რაითს ვოჩს“ განუცხადა, რომ მათ დაინახეს ვარსკვლავები თვითმფრინავების ქვედა მხარეს. მოწმემ თქვა, რომ ეს შეუძლებელია, თუ გავითვალისწინებთ თვითმფრინავების ფრენის სიმაღლესა და სიჩქარეს. აღნიშნულ სავარაუდო სოფლის მცხოვრებთაგან ზოგიერთი, მისი აზრით, სინამდვილეში იყო ქართული დაზვერვის თანამშრომლები. მოწმემ დასასრულს თქვა, რომ „ჰუმან რაითს ვოჩისთვის“ გაკეთებული განცხადებები აშკარად დადგმული იყო.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა ანგარიშთან „ადამიანის უფლებები ომით დაზარალებულ ტერიტორიებზე საქართველოში კონფლიქტის შემდეგ“ დაკავშირებით, რომელიც 2008 წლის ნოემბერში ეუთომ გამოაქვეყნა და რომლის შესაბამისადაც ერედვი ერთ-ერთი ყველაზე მეტად დაზარალებული სოფელი იყო, მოწმემ თქვა, რომ ეუთოს არ შეეძლო ერედვში ჩასვლა 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტის დროს ან მის შემდეგ.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა პრეზიდენტ პუტინის 2012 წლის 8 აგვისტოს საჯარო განცხადების შესახებ, რომ რუსეთის ფედერაციამ სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებების სწავლებები 2008 წლის კონფლიქტამდე დიდი ხნით ადრე დაიწყო, მოწმემ თქვა, რომ ის არ იყო გათვითცნობიერებული ასეთი სამხედრო სწავლების შესახებ. მან დასძინა, რომ ასეთ სწავლებას მართლაც რომ ჰქონოდა ადგილი, ეუთო აუცილებლად აღნიშნავდა ამას სამხრეთ ოსეთში მდგომარეობის შესახებ თავის მაშინდელ ანგარიშებში.

მან ასევე განაცხადა, რომ, როგორც გაერთიანებული სამშვიდობო ძალების მეთაური სამხრეთ ოსეთში, ის პასუხს აგებდა სოჭის შეთანხმებით შექმნილი გაერთიანებული საკონტროლო კომისიის წინაშე და არა რუსეთის შეიარაღებული ძალების წინაშე. მართალია ამ თანამდებობაზე ყოფნის პერიოდში მას ჰქონდა კავშირი, მათ შორის, რუსეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსთან (გენერალი ბალუევსკი), თუმცა არანაირი ბრძანებები არ მიუღია მისგან.

დაბოლოს, მოწმემ განმარტა, თუ რატომ ფიქრობდა ის, რომ კონფლიქტის პროვოცირება ქართულმა მხარემ მოახდინა.

12. W28, ნიდერლანდების ყოფილი ელჩი

მან განაცხადა, რომ ნიდერლანდების ხელისუფლებას სურდა, დაედგინა გორში 2008 წლის 12 აგვისტოს ჰოლანდიელი ოპერატორის სტან სტორიმანსის გარდაცვალების გარემოებები. საქართველოს და რუსეთის ხელისუფლებისთვის ინფორმაციის მოწოდების შესახებ წარუმატებელი მოთხოვნების გაგზავნის შემდეგ მათ გადაწყვიტეს საგამოძიებო მისიის შექმნა და სთხოვეს მას, W29-სთან ერთად ეხელმძღვანელა აღნიშნული მისიისთვის. მათ დახმარებას უწევდა სამხედრო ექსპერტი, პოლკოვნიკი სტამპერსი, და მდივანი საგარეო საქმეთა სამინისტროდან. საქართველოში გამგზავრების წინ ისინი შეხვდნენ ბატონ აკერმანსს, ბატონი სტორიმანსის მკვლელობის თვითმხილველს, რომელმაც მათ შემდეგი რამ უთხრა: ის და ბატონი სტორიმანსი თბილისში იყვნენ 11 აგვისტოს; როდესაც შეიტყვეს, რომ ქართულმა ჯარებმა და გორის თითქმის ყველა მცხოვრებმა დატოვეს ქალაქი, ისინი იქ ისრაელელ ჟურნალისტთან ერთად ტაქსით გაემგზავრნენ[236] 12 აგვისტოს; ისინი ჯერ წავიდნენ საცხოვრებელი სახლების სანახავად, რომლებიც სამხედრო ყაზარმების ახლოს მდებარეობდა და რომლებიც მანამდე დაზარალდა; როდესაც ისინი მივიდნენ ცენტრალურ მოედანზე, მათ დაინახეს საავტომობილო ავარია და რამდენიმე დამკვირვებელი, მათ შორის, რამდენიმე უცხოელი ჟურნალისტები; შემდეგ ბატონი სტორიმანსი წავიდა მოედნის ცენტრში სტალინის ძეგლის სურათების გადასაღებად; ამ დროს მათ მრავალი აფეთქების ხმა გაიგონეს და ბატონი სტორიმანსი მიწაზე დაეცა; თავად ბატონი აკერმანსი, ისრაელელი ჟურნალისტი და ტაქსის მძღოლი მხოლოდ დაშავდნენ.

მოწმე და მისი გუნდი ჩავიდნენ გორში 2008 წლის 31 აგვისტოს. ცენტრალურ მოედანზე მათ დაინახეს ძაბრი ასფალტში, სადაც, სავარაუდოდ, დაეცა რაკეტის თავი, ასევე რამდენიმე მომცრო ძაბრი ასფალტში და ბევრი მცირე ზომის ნახვრეტი კედლებში მთელ მოედანსა და მოედნისკენ მიმავალ ქუჩაზე. კედლებში ნაპოვნი ტყვიები იყო მხოლოდ 5x5 მილიმეტრის სიგანის და შეიცავდნენ ვოლფრამს. ჰოლანდიელმა ექსპერტებმა შეისწავლეს ისინი ნიდერლანდებში და დაადგინეს, რომ აღნიშნული ტყვიები მსგავსი იყო იმ ტყვიისა, რომელიც იპოვეს ბატონი სტორიმანსის სხეულში
[237]. მოწმეს და მის გუნდს ასევე აჩვენეს ბინა, რომელშიც, სავარაუდოდ, დავარდა რაკეტის კუდი (ბინა იყო დანგრეული და ჭერში ხვრელი იყო). მოწმემ განმარტა, რომ მათი თხოვნის მიუხედავად, მათ არ აჩვენეს არც რაკეტის თავი და არც კუდი; მან მოგვიანებით გაიგო, რომ აღნიშნული ნაწილები წაიღეს შეერთებული შტატების სადაზვერვო სამსახურებმა
[238]. თუმცა მოწმემ და მისმა ჯგუფმა ნახეს ამ ნაწილების ფოტოები, რომლებიც საქართველოს ხელისუფლებამ, „სიენენმა“, „სქაი ნიუსმა“ და არასამთავრობო ორგანიზაცია „ჰალო ტრასტმა“ მიაწოდეს. ჩვენების მიცემის დროს მოწმეს აჩვენეს დივანზე დადებული რაკეტის ნაწილი, რომელიც გადაიღო შეერთებული შტატების სამხედრო-საზღვაო ძალების ფოტოგრაფმა. მან დაადასტურა, რომ მსგავსი ფოტოები მათ გადასცეს საქართველოს ხელისუფლებამ და „ჰალო ტრასტმა“, მაგრამ მისთვის ამ ფოტოების წარმომავლობა უცნობია. მან თქვა, რომ სხვადასხვა ფოტოგრაფს შეეძლო მსგავსი ფოტოების გადაღება.

მოწმემ და მისმა ჯგუფმა ასევე გამოჰკითხეს რამდენიმე თვითმხილველი და უყურეს „როიტერსის“ მიერ გადაღებულ, ასევე მოედანზე მდებარე უსაფრთხოების კამერებით ჩაწერილ ვიდეოებს. ყველა ამ მტკიცებულებამ ისინი მიიყვანა იმ დასკვნამდე, რომ ბატონი სტორიმანსი მოკლული იქნა კასეტური იარაღით თავდასხმის დროს, მაგრამ ისინი ვერ შეძლებდნენ დასკვნის გამოტანას, რომ რუსეთის ფედერაცია იყო პასუხისმგებელი, რომ არ ჰქონოდათ რაკეტის თავის ფოტოსურათები, რომელზეც ჩანდა „ისკანდერის“ რაკეტებისთვის დამახასიათებელი სერიული ნომერი (ფოტოები მათ მიაწოდეს საქართველოს ხელისუფლებამ, „სიენენმა“ და „სქაი ნიუსმა“). მოწმემ ასევე განაცხადა, რომ, სულ ცოტა, კიდევ ოთხი სამოქალაქო პირი იქნა მოკლული ამ თავდასხმის დროს და რომ თავად ცენტრალურ მოედანზე არ არსებობდა რაიმე სამხედრო ობიექტი (ყველაზე ახლოს მდებარე სამხედრო ობიექტი იყო სამხედრო ყაზარმები, რომლებიც მდებარეობდა დაახლოებით 500‑1000 მეტრის დაშორებით და რომლებიც მანამდე უკვე დაიბომბა).

საქართველოს დატოვების შემდეგ, მოწმე და მისი ჯგუფი შეხვდა რუსეთის თანამდებობის პირებს მოსკოვში, რომლებმაც მათ უთხრეს, რომ არაფერი იციან აღნიშნული თავდასხმის შესახებ, მაგრამ მათ დაადასტურეს, რომ მხოლოდ რუსეთის ფედერაციას აქვს „ისკანდერის“ რაკეტები.

დაბოლოს, მან დასძინა, რომ მან ასევე ნახა სამხედრო ყაზარმების ახლოს მდებარე საცხოვრებელი სახლები, რომლებიც ძლიერ დაზიანდა გორზე მანამდე განხორციელებული თავდასხმის დროს.

13. W29, ნიდერლანდების სამეფო სამხედრო პოლიციის ყოფილი მეთაური

ამ მოწმის ჩვენება დიდწილად ემთხვევა W28-ის ჩვენებას. მან დაამატა, რომ ჰოლანდიელმა ექსპერტებმა შეისწავლეს სამი ტყვია (ტყვია, რომელიც ამოღებული იქნა ბატონი სტორიმანსის სხეულიდან, ტყვია, რომელიც გორში ტაქსიდან ბატონმა აკერმანსმა ამოიღო თავდასხმის დღეს, და ტყვია, რომელიც გორის ცენტრალურ მოედანზე მოწმემ და მისმა ჯგუფმა ამოიღო კედლიდან) და აღმოაჩინეს, რომ ისინი იდენტურია. მან ასევე განაცხადა, რომ ის და მისი გუნდი ესაუბრა „ჰუმან რაითს ვოჩის“ წარმომადგენელს ბატონ მარკ გარლასკოს. დაკითხვის დროს მოწმემ დაადასტურა, რომ მათ არ გადაუმოწმებიათ ფოტოსურათების ნამდვილობა, რომლებიც მათ საქართველოს ხელისუფლებამ, „სიენენმა“ და „სქაი ნიუსმა“ მიაწოდეს, თუმცა ეს ფოტოსურათები მნიშვნელოვან მტკიცებულებას წარმოადგენდა (ისინი ვერ შეძლებდნენ დასკვნის გამოტანას, რომ რუსეთის ფედერაცია იყო პასუხისმგებელი, რომ არ ჰქონოდათ რაკეტის თავის ფოტოსურათები, რომელზეც ჩანდა „ისკანდერის“ რაკეტებისთვის დამახასიათებელი სერიული ნომერი, რომლებიც მხოლოდ რუსეთის ძალებისთვის იყო ხელმისაწვდომი). დაბოლოს, მოწმემ თქვა, რომ ის საეჭვოდ არ მიიჩნევს, რომ ქართულმა მხარემ ვერ შეძლო მათთვის სადავო რაკეტის ნაწილების ჩვენება, გარდა ფოტოსურათებისა.

B. სამხედრო ტყვეების მიმართ მოპყრობა, ასევე სამოქალაქო პირების პატიმრობა და მათ მიმართ მოპყრობა

14. W7, ყოფილი სამხედრო ტყვე, დაბადებული 1972 წელს

2008 წლის აგვისტოში ის იყო კაპრალი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში. 2008 წლის 8 აგვისტოს ის გაგზავნილ იქნა შანხაის დასახლებაში, ცხინვალში.

მოწმემ თქვა, რომ ის დაიჭრა მხარში 2008 წლის 8 აგვისტოს რუსეთის მიერ შანხაის დასახლების დაბომბვის დროს. მალევე ამის შემდეგ ის ტყვედ აიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ძალებმა. მან მის მიმართ მოპყრობა შემდეგნაირად აღწერა: ის ჯერ ჰყავდათ შანხაის დასახლებაში მდებარე ერთ-ერთი საცხოვრებელი სახლის სარდაფში. მას სცემეს იქ, მათ შორის, რუსმა სამშვიდობოებმა (მათ ფორმებზე ჰქონდა ნიშანი „MC“
[239], ისინი რუსულად საუბრობდნენ და რუსებს ჰგავდნენ). 10 აგვისტოს ის გადაიყვანეს ცხინვალის მე-6 სკოლაში, სადაც მას კვლავ სცემეს, მათ შორის, „რუსებმაც“ (მოწმე არ იყო დარწმუნებული, ისინი რუსი ჯარისკაცები იყვნენ თუ უბრალოდ მებრძოლები რუსეთის ფედერაციიდან). სკოლისაკენ მიმავალ გზაზე, ის ჯერ აიძულეს, ფეხით ევლო და შემდეგ წაიყვანეს სატრანსპორტო საშუალებით ერთი ადგილიდან მეორეზე, და ადგილობრივმა მცხოვრებებმა სცემეს მას. სკოლაში მისი ყოფნის განმავლობაში ორი სამხედრო ტყვე მოკლეს – სოფრომაძე, რადგან ის ტანკის მძღოლი იყო, და ხუბულური, რადგან ის ეთნიკური ოსი იყო. მოწმეს არ დაუნახავს, თუ როგორ მოკლეს სინამდვილეში სოფრომაძე, მაგრამ მან გაიგონა გასროლის ხმა და აიძულეს მისი სხეულის გატანა. რაც შეეხება ხუბულურს, ის ერთ დღეს გაიყვანეს და ის არასოდეს დაბრუნებულა უკან. 2008 წლის 12 აგვისტოს მოწმე წაიყვანეს ცხინვალის პოლიციაში. იქ მას არა მხოლოდ სცემეს, როგორც ადრე, არამედ დაჰკითხეს და აწამეს, მათ შორის, რუსეთის ფედერაციის უსაფრთხოების ფედერალურმა სამსახურმა (მათ გარკვეული ხნით ზურგს უკან ხელები მავთულით შეუბოჭეს, არ აძლევდნენ რა წყალს, შემდეგ კი ხელები გაუხსნეს და ყელში ძალიან ცივი წყალი ჩაასხეს; მათ ასევე გამოიყენეს ხიშტები და ჩაქუჩები და ხელებზე ანთებული სიგარეტები დააწვეს). 2008 წლის 17 აგვისტოს ის რუსეთის სამხედრო ბაზაზე გადაიყვანეს. ის საბოლოოდ 2008 წლის 19 აგვისტოს გაათავისუფლეს. გათავისუფლების შემდეგ მას პირველ რიგში სამედიცინო დახმარება გაუწიეს.

15. W8, ყოფილი სამხედრო ტყვე, დაბადებული 1976 წელს

2008 წლის აგვისტოში, ის იყო კაპრალი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში. 2008 წლის 9 აგვისტოს ის გაგზავნილ იქნა შანხაის დასახლებაში, ცხინვალში.

მოწმემ თქვა, რომ 9 აგვისტოს შანხაის დასახლებაში მას მუხლში ესროლეს და დაატყვევეს სამხრეთ ოსეთის ძალებმა. მან მის მიმართ მოპყრობა შემდეგნაირად აღწერა: ის ჯერ ჰყავდათ შანხაის დასახლებაში მდებარე ერთ-ერთი საცხოვრებელი სახლის სარდაფში. მას იქ სცემეს სამხრეთ ოსებმა. მიუხედავად იმისა, რომ რუსი სამხედროები იმყოფებოდნენ შენობაში, მათ ის არ უცემიათ. 10 აგვისტოს ის ცხინვალის მე-6 სკოლაში გადაიყვანეს. რადგან მას ფეხით სიარული არ შეეძლო (დაჭრილი მუხლის გამო), ის სხვა ქართველმა სამხედრო ტყვეებმა წაიყვანეს. როგორც სკოლისკენ მიმავალ გზაზე, ისე სკოლაში მას სცემეს, მათ შორის, რუსმა ჯარისკაცებმა. სკოლაში მას ასევე სცემეს რუსეთის ფედერაციის უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის თანამდებობის პირებმა, რათა აეძულებინათ, განეცხადებინა, რომ მან ცხინვალში ბევრი მოკლული მშვიდობიანი მოქალაქე ნახა და რომ შეერთებული შტატების ჯარისკაცები იბრძოდნენ ქართულ მხარეზე. სკოლაში მისი ყოფნის დროს ქართველი სამხედრო ტყვე სოფრომაძე გაიყვანეს ოთახიდან და მოკლეს იმ მიზეზით, რომ ტანკის მძღოლი იყო. მოწმეს არ დაუნახავს, თუ როგორ მოკლეს სინამდვილეში სოფრომაძე, მაგრამ მან გაიგონა გასროლის ხმა. 13 აგვისტოს ის ჯერ გადაიყვანეს ცხინვალში რუსეთის სამხედრო ჰოსპიტალში და შემდეგ საავადმყოფოში ვლადიკავკაზში, რუსეთის ფედერაციაში, სამკურნალოდ. ცხინვალში რუსეთის სამხედრო ჰოსპიტალში ყოფნისას მას კვლავ სცემეს რუსეთის ფედერაციის უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის თანამდებობის პირებმა. ის საბოლოოდ 2008 წლის 19 აგვისტოს გაათავისუფლეს.

დაბოლოს, მოწმემ განაცხადა, რომ 2008 წლის 8 აგვისტოს მან დაინახა რუსული თვითმფრინავები, რომლებიც არც ისე მაღლა დაფრინავდნენ და ბომბავდნენ საქართველოს პოზიციებს. მათ ჩამოაგდეს ზოგადი დანიშნულების და კასეტური ბომბები.

16. W9, ყოფილი სამხედრო ტყვე, დაბადებული 1983 წელს

2008 წლის აგვისტოში ის იყო ლეიტენანტი საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში. 2008 წლის 18 აგვისტოს ის გააგზავნეს ფოთის პორტში.

18 აგვისტოს ის და 21 სხვა ჯარისკაცი დაატყვევეს რუსეთის ძალებმა ფოთში და წაიყვანეს სენაკში. ათი მათგანი გაათავისუფლეს მეორე დღესვე. სენაკში ოთხი დღის განმავლობაში ყოფნის შემდეგ ის და დარჩენილი 11 ჯარისკაცი გადაიყვანეს რუსეთის სამშვიდობოების ბაზაზე ჭუბურხინჯში, გალის რაიონში, აფხაზეთში. ჩასვლისთანავე რუსმა ჯარისკაცებმა ისინი დაჰკითხეს და გამოიყენეს მათ მიმართ ცუდი მოპყრობის სხვადასხვა ფორმა, მათ შორის, მუშტები, წიხლები, ტერფებზე ცემა და ელექტროშოკები. შემდეგ თორმეტივე მათგანი მოათავსეს პატარა ტუალეტში ოთხი დღის განმავლობაში. იქ არ იყო შუქი, ისინი ვერ მოძრაობდნენ, მორიგეობით უნდა დამსხდარიყვნენ და პირველი ორი დღის განმავლობაში მათ არც საკვები და არც წყალი არ მისცეს. გარდა ამისა, ღამით მთვრალი რუსი ჯარისკაცები საპირფარეშოს კარს ურტყამდნენ, მათ მოკვლით იმუქრებოდნენ და სიტყვიერ შეურაცხყოფას აყენებდნენ, მაგრამ მათმა დაცვამ არ მისცა მათ ტუალეტში შესვლის უფლება.

ჯვარედინი დაკითხვის დროს მოწმემ განაცხადა, რომ მან არ იცის, თუ რატომ არ იყო ასახული ეს ამბავი არასამთავრობო ორგანიზაციების ანგარიშებში კონფლიქტის შესახებ.

17. W10, ყოფილი სამოქალაქო ტყვე, დაბადებული 1977 წელს

2008 წლის კონფლიქტის დასაწყისში მოწმე თავის სოფელში, თამარაშენში, იმყოფებოდა. 8 და 9 აგვისტოს დაბომბეს სოფელი. დაბომბვის დასრულების შემდეგ, 10 აგვისტოს, ის, მისი დედა და მისი 85 წლის მეზობელი აჩაბეთში გაემგზავრნენ. გზაში მათ დაინახეს რუსი ჯარისკაცები, რომლებიც ძარცვავდნენ და წვავდნენ ქართველების სახლებს. აჩაბეთში ჩასვლისთანავე ისინი სამხრეთ ოსეთის მებრძოლებმა ცხინვალში გადაიყვანეს და „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში მოათავსეს. სარდაფში ცხრა საკანი იყო, ყველა მათგანში სიბნელე, სიბინძურე და სიცხე იყო. მისი საკანი დაახლოებით ექვსი კვადრატული მეტრი იყო და მას უნდა გაეზიარებინა ის ცამეტ სხვა ადამიანთან. მთლიანად 200-მდე სამოქალაქო პირი იყო მოთავსებული სარდაფში: ძირითადად ხანშიშესული ადამიანები, მაგრამ ასევე მცირე რაოდენობით ახალგაზრდები და ბავშვები. თავდაპირველად კაცები და ქალები ცალკე მოათავსეს; მაგრამ ძალიან მალე, რადგან საკნები იყო პატარა, ბინძური და ცხელი, საკნების კარები გააღეს და ყველა ერთმანეთში აირია. მოწმემ განაცხადა, რომ მას პირველ დღეს სცემეს როგორც რუსმა, ისე სამხრეთ ოსეთის ჯარისკაცებმა, რადგან ის არ დაემორჩილა ბატონი მიხაილ მინძაიევის, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა მინისტრის“, ბრძანებას, რომ მოეშარდა საქართველოს დროშაზე. მეორე დღეს, როდესაც ის ასუფთავებდა საპატიმრო დაწესებულებას, W25-მა, რომელიც „სამინისტროს“[240] სარდაფში მოთავსებულ სამოქალაქო პატიმრებზე აგებდა პასუხს, ცხვირში ფეხი ჩაარტყა და გაუტეხა ის. მოწმემ ასევე თქვა, რომ ის რუსმა ოფიცრებმა დაჰკითხეს შენობის მეორე სართულზე, პირველად დაახლოებით 16 აგვისტოს და ისევ დაჰკითხეს მოგვიანებით. რუსმა ოფიცრებმა მას აიძულეს ქართული ფორმის ტანსაცმელი ჩაეცვა და კამერის წინ რამე წაეკითხა. ისინი მას დაემუქრნენ მოკვლით, თუ უარს იტყოდა ამის შესრულებაზე. თუმცა მისი განცხადება არასოდეს არ გადაუციათ. დაბოლოს, მოწმემ თქვა, რომ ის აიძულეს, რომ გარდაცვლილი ქართველების 17 ცხედარი ცხინვალის ქუჩებიდან შანხაის დასახლებაში გადაეტანა. ცხინვალში გადაადგილებისას მან შენიშნა, რომ ქალები და ბავშვები ქალაქში არ იყვნენ, ხოლო ფორმის ტანსაცმელში ჩაცმული სამხრეთ ოსები ძარცვავდნენ და წვავდნენ სახლებს. ის საბოლოოდ გაათავისუფლეს 27 აგვისტოს.

ჯვარედინი დაკითხვის დროს მოწმემ თქვა, რომ არ არსებობს წინააღმდეგობა მის განცხადებასა, რომ პატიმრობის პერიოდში ცხვირი გაუტეხეს, და 2008 წლის 29 აგვისტოს სამედიცინო დასკვნას შორის, რადგან დასკვნაში ნახსენებია „შრამი, უხეში კიდეებით, შუბლისა და თხემის მარჯვენა მხარე“. მან ასევე დააზუსტა, რომ 16 აგვისტომდე რუსეთის ძალები არ იმყოფებოდნენ „სამინისტროს“ შენობაში, მაგრამ ისინი იმყოფებოდნენ შენობის გარშემო და იცავდნენ მას.

18. W11, ყოფილი სამოქალაქო ტყვე, დაბადებული 1977 წელს

2008 წლის კონფლიქტის დასაწყისში მოწმე თავის სოფელში, ზემო აჩაბეთში, იმყოფებოდა. მას შემდეგ, რაც რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ძალებმა მისი სოფელი აიღეს და დაიწყო ძარცვა და გადაწვა, ის ცხინვალში წავიდა. 11 აგვისტოს ის იქ სამხრეთ ოსეთის ძალებმა დაატყვევეს და „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში მოათავსეს. დაახლოებით 160 ადამიანი იყო სარდაფში. ის იყო ბოლოს იქ მიყვანილთა შორის. მათ იცავდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალები, რომლებიც თვითონ „სამინისტროს“ შენობაში იმყოფებოდნენ, და რუსეთის ძალები – შენობის გარეთ. პატიმრობის მთელი პერიოდის განმავლობაში ის გამოჰყავდათ დანგრეული შენობების გასასუფთავებლად და ცხინვალისა და ახლომდებარე სოფელ ხეთაგუროვოს ქუჩებიდან მოკლული ჯარისკაცების ცხედრების გასატანად. მან 45-მდე ცხედარი გაიტანა, მათ შორის, ერთი მე-6 სკოლიდან[241], და გადმოტვირთა ისინი სადღაც შანხაის დასახლებაში. მოწმემ თქვა, რომ მას ბინძურ სარდაფში დარჩენას ამ საქმის გაკეთება ერჩივნა. უფრო მეტიც, მან უკეთესი საკვები მიიღო, როდესაც გარეთ იყო (დაკონსერვებული ხორცი და ლავაშის პური, მხოლოდ რუხი პურისა და ჩაის ნაცვლად). მუშაობის დროს ხშირად აყენებდნენ სიტყვიერ შეურაცხყოფას სამხრეთ ოსები, მაგრამ მხოლოდ ერთხელ სცემეს (ვიღაცამ იარაღის კონდახი ჩაარტყა ფეხში). თუმცა, სხვა რამდენიმე ადამიანს სცემეს: დავით ძაძამიას (მოწმემ არ გვიამბო დეტალები); ახალგაზრდა ბიჭს მხარში ჩაარტყეს იარაღის კონდახი; ხოლო 85 წლის მამაკაცს სახეში ურტყეს იარაღის კონდახი. მოწმემ ასევე განაცხადა, რომ დასაწყისში მათ ახლომდებარე მდინარის წყალს აძლევდნენ, მაგრამ მოგვიანებით წითელმა ჯვარმა მათ მიაწოდა მინერალური წყალი. ის საბოლოოდ გაათავისუფლეს 27 აგვისტოს.

დაკითხვის დროს მოწმემ თქვა, რომ შესაძლებელია, რომ ისინი „სამინისტროს“ შენობაში მოათავსეს მათივე უსაფრთხოებისთვის, მაგრამ, მისი აზრით, უფრო სავარაუდოა, რომ მათ იქ აკავებდნენ, რათა ქალაქი დაესუფთავებინათ და შემდეგ გაეცვალათ.

19. W12, ყოფილი სამოქალაქო პატიმარი, დაბადებული 1960 წელს

2008 წლის კონფლიქტის დასაწყისში მოწმე თავის სოფელში, თამარაშენში, იმყოფებოდა. 10 აგვისტოს დილით, სოფლის დაბომბვის შემდეგ, რუსეთის ძალები სოფელში შევიდნენ და დაიწყეს ძარცვა და გადაწვა. მათ უბრძანეს სამხრეთ ოსეთის მებრძოლებს, მოწმე, მისი დედა და რამდენიმე სხვა სოფლის მცხოვრები ცხინვალში წაეყვანათ. ცხინვალში ჩასვლისთანავე ისინი მოათავსეს „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში. თავდაპირველად ათნი იყვნენ, მაგრამ 3 დღეში მათი რიცხვი გაიზარდა 160-მდე (მათ შორის იყო 12‑14 წლის ბიჭი თავის მამასთან ერთად). მოწმეს 15 კვადრატულ მეტრიანი საკანი უნდა გაეზიარებინა დაახლოებით 40 ქალთან. თავიდან კაცები და ქალები ცალკე მოათავსეს, მაგრამ მოგვიანებით ყველა საკნის კარები გააღეს და ყველა ერთმანეთში აირია. პირველი ორი დღის განმავლობაში მათ აძლევდნენ მხოლოდ ახლომდებარე მდინარის წყალს და არ აძლევდნენ არანაირ საკვებს. მან თქვა, რომ ახალგაზრდა პატიმარი მამაკაცები აწამეს, მაგრამ არ მოუწოდებია რაიმე დაწვრილებითი ინფორმაცია. მან ასევე თქვა, რომ 95 წლის კაცს სცემა ჯარისკაცმა მანამდე, სანამ მიიყვანდა საპატიმრო დაწესებულებაში, და რომ 23 წლის ქალს, სახელად შორენა, განმეორებით აუპატიურებდნენ როგორც სამხრეთ ოსები, ისე რუსი ჯარისკაცები
[242]. დაბოლოს, მოწმემ დასძინა, რომ მას აიძულებდნენ, დაელაგებინა კაბინეტები და მოსასვენებელი ოთახები „სამინისტროს“ შენობის მეორე სართულზე. აღნიშნულის შესრულებისას მას შეხვდა როგორც რუსი, ისე ოსი ჯარისკაცები. ის გაათავისუფლეს 12 დღის შემდეგ.

20. W19, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი, დაბადებული 1976 წელს

2008 წლის აგვისტოში ის იყო „სამხრეთ ოსეთის ადამიანის უფლებათა დაცვის ომბუდსმენი“ და მონაწილეობდა შეიარაღებულ კონფლიქტში სამხრეთ ოსეთის ძალების შემადგენლობაში. 2012-2015 წლებში ის იყო „სამხრეთ ოსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი“. ის ამჟამად არის „სამხრეთ ოსეთის პრეზიდენტის“ მრჩეველი და სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების დელეგაციის წევრი ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებებში
[243].

მან განაცხადა, რომ ცხინვალზე საქართველოს თავდასხმამ, რომელიც განხორციელდა 2008 წლის აგვისტოში ცხინვალის მეზობელი სოფლებიდან (როგორიცაა თამარაშენი, კეხვი, ქურთა და ერედვი), გამოიწვია ამ სოფლებში მცხოვრები ეთნიკური ქართველების მიმართ მტრობა და მართლწესრიგის დარღვევა (რადგან პოლიციელები ან მოკლეს ან დაკავებული იყვნენ საკუთარი ოჯახების დაცვით). მათი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად სამხრეთ ოსეთისდეფაქტოხელისუფლებას მოუწია ამ სოფლებში მცხოვრები ეთნიკური ქართველების „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობაში დროებით განთავსება. იმის გამო, რომ საპატიმრო დაწესებულება გადატვირთული იყო (160-დან 180-მდე პატიმარი), ზოგი პატიმარი ნებაყოფლობით ასრულებდა გარე სამუშაოებს, როგორიცაა ცხედრების შეგროვება და ცხინვალის ქუჩების დასუფთავება. მისი აზრით, არავის აიძულებდნენ ამის გაკეთებას. რაც შეეხება რუსეთის ძალების მონაწილეობას, მოწმემ თქვა, რომ მათ უზრუნველყვეს ჰუმანიტარული დახმარება, მაგრამ არ მიუღიათ მონაწილეობა საპატიმრო დაწესებულების მოწყობასა და მართვაში. მან არ იცოდა პატიმრები ფლობდნენ თუ არა ინფორმაციას დაპატიმრების ოფიციალური მიზეზის (ანუ მათივე უსაფრთხოებისთვის) შესახებ, მაგრამ ისინი უნდა მიმხვდარიყვნენ ამას იმ დროს სამხრეთ ოსეთში არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით. დაბოლოს, მოწმემ დაადასტურა, რომ საპატიმრო დაწესებულების პერსონალს არასდროს არ გაუვლია ტრენინგი საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალში.

კითხვაზე, თუ რატომ უშვებდნენ პატიმრებს საპატიმრო დაწესებულებიდან გარეთ სამუშაოდ, თუ მართლაც საშიში იყო მათთვის ცხინვალში გადაადგილება, მან თქვა, რომ პატიმრებს ყოველთვის იცავდნენ. კითხვაზე, თუ რამდენად მართალია, რომ ბატონი მინძაიევი, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა მინისტრი“, 2008 წლის აგვისტოს შეიარაღებული კონფლიქტის დროს ფაქტობრივად რუსეთის შეიარაღებული ძალების ოფიცერი იყო, მოწმემ თქვა, რომ მან არ იცოდა ამის შესახებ.

21. W20, რუსეთის თანამდებობის პირი, დაბადებული 1959 წელს
[244]

მოწმემ განაცხადა, რომ საქართველოს თავდასხმამ, რომელიც ცხინვალზე განხორციელდა 2008 წლის აგვისტოში, გამოიწვია ეთნიკური ქართველების მიმართ ძლიერი მტრობა. 2008 წლის 8 აგვისტოს სამხრეთ ოსეთის მაშინდელი „შინაგან საქმეთა მინისტრი“ ბატონი მინძაიევი მივიდა თავის ოფისში და თქვა, რომ გადაწყდა ცხინვალსა და მეზობელ სოფლებში მცხოვრები ეთნიკური ქართველების განთავსება „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში მათი ვიქტიმიზაციის თავიდან ასაცილებლად. 2008 წლის 21 აგვისტოსა და 28 აგვისტოს შორის პერიოდში ყველა აღნიშნული სამოქალაქო პირი გადაიყვანეს საქართველოს მთავრობის კონტროლის ქვეშ არსებულ ტერიტორიაზე. მოწმე ესწრებოდა პირველ გადაყვანას 21 აგვისტოს, როდესაც დაახლოებით 60 პირი, უმეტესად 20-დან 65 წლამდე მამაკაცები, იყვნენ გადაყვანილი
[245]. მას არ შეუმოწმებია საპატიმრო დაწესებულება, რადგან აღნიშნული არ შედიოდა მის პასუხისმგებლობაში, მაგრამ იმ დღეს გათავისუფლებულ პატიმრებს არ მოუთხოვიათ სამედიცინო დახმარება. მოწმემ ვერ გაიხსენა, გამოთქვა თუ არა რაიმე პრეტენზია ბატონმა ჰამარბერგმა
[246], რომელიც ასევე ესწრებოდა აღნიშნულ გადაყვანას. მოწმემ გამორიცხა შესაძლებლობა, რომ რუსი სამშვიდობოები მონაწილეობდნენ ქართველი სამოქალაქო პირების ან სამხედრო ტყვეების მიმართ ცუდად მოპყრობაში: პირველ რიგში, მათ ყველამ გაიარეს ტრენინგი საერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალში და, უფრო მეტიც, ისინი არ იყვნენ კონტაქტში არცერთ ტყვესთან. მათ მართლაც რომ ჩაედინათ რაიმე დანაშაული, მოწმეს აცნობებდნენ ამის შესახებ და მათ მისცემდნენ პასუხისგებაში. მოწმემ დაადასტურა, რომ ზოგიერთი დანაშაული შეიძლება ჩადენილი ყოფილიყო რუსულ ფორმებში ჩაცმული ადამიანების მიერ, მაგრამ ასეთი ფორმების შეძენა შესაძლებელი იყო სამხრეთ ოსეთის მაღაზიებში და ბევრი ადამიანი ატარებდა მათ. მან ასევე დაადასტურა, რომ რუსმა გამომძიებლებმა პატიმრები გამოჰკითხეს „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობაში იმის შესამოწმებლად, ჩაიდინა თუ არა რუსეთის რომელიმე თანამდებობის პირმა სამხედრო დანაშაული, მაგრამ ისინი მისი მეთაურობის ქვეშ არ იყვნენ. მოწმემ ხაზი გაუსვა, რომ გამოკითხვები არ ჩატარებულა თავად საპატიმრო დაწესებულებაში, რომელიც „სამინისტროს“ სარდაფში იყო, არამედ ჩატარდა ამ შენობის სხვა ნაწილში. მოწმემ დაამატა, რომ ის დაინტერესდა, შეიძლებოდა თუ არა სამოქალაქო პირების უკეთეს დაწესებულებაში მოთავსება, მაგრამ ზემოთ ხსენებულმა ბატონმა მინძაიევმა უპასუხა, რომ ყველა სხვა საზოგადოებრივი შენობა ან დაზიანებული იყო, ან იძულებით გადაადგილებული პირების მიერ იყო დაკავებული. რაც შეეხება სამოქალაქო პატიმრების მიერ შესრულებულ სამუშაოს, როგორიცაა ცხინვალის ქუჩების დასუფთავება, მოწმემ თქვა, რომ მან არ იცის, აიძულეს თუ არა რომელიმე პატიმარს ამის გაკეთება.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა ანგარიშთან„ცეცხლის ალში:ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“ დაკავშირებით, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ 2009 წელს გამოაქვეყნა და რომლის მიხედვითაც რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა ეფექტურ კონტროლს ცხინვალზე 2008 წლის 9 აგვისტოდან, მოწმემ თქვა, რომ რუსეთის ჯარები ნამდვილად შევიდნენ ცხინვალში 10 აგვისტოს და რომ მათ არ განუხორციელებიათ ეფექტური კონტროლი სამხრეთ ოსეთის ძალებზე მათი შესვლის შემდეგაც კი, რომ აღარაფერი ვთქვათ უფრო ადრინდელ პერიოდზე.

დაბოლოს, მან თქვა, რომ რუსული სამშვიდობო ძალები გააძლიერეს ცხინვალზე საქართველოს თავდასხმის შემდეგ (450-480 ჯარისკაცმა როკის გვირაბი გაიარა 8 აგვისტოს დაახლოებით 00:30 საათზე და ცხინვალში 2008 წლის 10 აგვისტოს ჩავიდა). მათი მანდატი 2008 წლის 8 ოქტომბრამდე გაგრძელდა.

C. ომის შემდგომი მდგომარეობა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ

22. W13, ივანე ლალაშვილის მკვლელობის თვითმხილველი, დაბადებული 1958 წელს

2008 წლის აგვისტოს შეიარაღებული კონფლიქტის დროს მოწმე დარჩა თავის სოფელ ტირძნისში. მისი თქმით, დაბომბვა 9 აგვისტოს დაიწყო და სახმელეთო ჯარებმა სოფელზე კონტროლი 10 აგვისტოს აიღეს. მალევე ამის შემდეგ დაიწყო ძარცვა და გადაწვა. მას არ შეეძლო ეთქვა, მაროდიორები რუსები იყვნენ თუ ოსები, მაგრამ მან ივარაუდა, რომ ისინი მოქმედებდნენ რუსეთის კონტროლის ქვეშ და მათ „რუსებს“ უწოდებდა. მან ასევე თქვა, რომ 14 აგვისტოს ფორმის ტანსაცმელში ჩაცმული ორი ადამიანი გადმოვიდა „ნივას“ მარკის მანქანიდან და დაიწყო ყვირილი და მისი და ივანე ლალაშვილის მიმართულებით სროლა. მან გაქცევა მოახერხა, მაგრამ ივანე ლალაშვილი მოკლეს. ივანე ლალაშვილს იმდენჯერ ესროლეს კალაშნიკოვის ავტომატიდან, რომ მისი სხეული პრაქტიკულად დანაწევრდა. მოწმეს არ შეეძლო ზუსტად თქმა, თავდამსხმელები ოსები იყვნენ თუ რუსები.

დაკითხვის დროს მოწმე გამოჰკითხეს ქართული კასეტური საბრძოლო მასალის შესახებ, რომელიც დაეცა ტირძნისს (მითითება გაკეთდა ანგარიშზე „მომაკვდავი პრაქტიკა:რუსეთისა და საქართველოს მიერ კასეტური იარაღის დროს 2008 წლის აგვისტოში“, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოაქვეყნა 2009 წლის აპრილში, გვ. 57). მან თქვა, რომ მართლაც ბევრი კასეტური საბრძოლო მასალა დაეცა ტირძნისს. როდესაც მოწმეს ჰკითხეს ივანე ლალაშვილი ნამდვილად მოკვდა თუ არა ქართული კასეტური საბრძოლო მასალებით და აქვს თუ არა მას ახლა მითითება, რომ ბრალი დასდოს ოსებს, ან რუსებს, მისი პასუხი იყო „არა“.

23. W14, ნათელა კაიდარაშვილის მკვლელობის თვითმხილველი, დაბადებული 1968 წელს

მან თქვა, რომ მისი სოფლის, ტირძნისის, დაბომბვა დაახლოებით 8 აგვისტოს დაიწყო. მან ცოლი და შვილები დაუყოვნებლივ უსაფრთხო ადგილზე გადაიყვანა და ტირძნისში დაბრუნდა დედის მოსავლელად. მალევე ამის შემდეგ რუსეთის სამხედრო ძალებმა აიღეს ტირძნისზე კონტროლი. მათ ალყაში მოაქციეს ტირძნისი და არავის უშვებდნენ შიგნით. მათი დანახვა სოფელშიც შეიძლებოდა. აგვისტოს შუარიცხვებში მოწმემ დატოვა ტირძნისი და წავიდა მცხეთაში
[247]. როგორც კი შეიტყო, რომ მისი სახლი გაძარცვეს და დაწვეს, ის ტირძნისში დაბრუნდა. ის შეიპარა სოფელში, თავი აარიდა რა რუსეთის ძალებს, და მივიდა სოფლის ეკლესიასთან. ეკლესიიდან 50-60 მეტრში, სოფლის სკოლის მიმართულებით, მან დაინახა რუსი ჯარისკაცები და ოსი დაჯგუფების წევრები (რომლებიც თეთრ სამკლაურებს ატარებდნენ მკლავზე), რომლებიც სცემდნენ ნათელა კაიდარაშვილს, 60-70 წლის ყრუ ქალბატონს. ის მალევე გარდაიცვალა. ამის შემდეგ მოწმემ გააგრძელა გზა თავისი სახლისკენ, რომელიც ჯერ კიდევ კვამლში იყო გახვეული. მისგან აღარაფერი დარჩენილიყო. დედამ და სოფლის სხვა მცხოვრებებმა უთხრეს, რომ რუსებმა და ოსებმა გაძარცვეს და გადაწვეს მისი სახლი, როგორც ბევრი სხვა სახლი სოფელში. მოწმემ დასძინა, რომ მისი სახლი ჯერ არ აღუდგენიათ.

როდესაც თამარ რაზმაძის ჩვენებასთან დაკავშირებით კომენტარის გაკეთება სთხოვეს (იხილეთ ანგარიში „აგვისტოს ნანგრევები“, რომელიც საქართველოს არასამთავრობო ორგანიზაციებმა 2009 წელს გამოაქვეყნა, გვ. 75), რომლის თანახმად, ნათელა კაიდარაშვილს რვა ოსმა სცემა, მოწმემ კვლავ დაადასტურა თავისი ვერსია, რომ ნათელა კაიდარაშვილის ცემაში რუსმა ჯარისკაცებმაც მიიღეს მონაწილეობა. მას ინციდენტის ადგილზე თამარ რაზმაძე არ უნახავს, თუმცა თამარმა თავის ჩვენებაში განაცხადა, რომ ის ჩაერია და ცდილობდა, ნათელა კაიდარაშვილის ცემა შეეჩერებინა.

კითხვაზე, იცნობს თუ არა ის ტირძნისის სოფლის ომისდროინდელ გამგებელს, რომელმაც „ჰუმან რაითს ვოჩს“უთხრა: „სწორედ ოსები წვავდნენ სახლებს და არა რუსები“ („ცეცხლის ალში:ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“, გვ. 165), მან უპასუხა, რომ ის იცნობს მას და მისი სახელია თემური. ანგარიშის თანახმად, ტირძნისის სოფლის ომისდროინდელი გამგებელი სინამდვილეში იყო ქალი და მისი სახელი იყო ზაირა ტეტუნაშვილი.
[248]

როდესაც ტირძნისში ქართული კასეტური იარაღის მსხვერპლთა შესახებ ჰკითხეს, მან უპასუხა, რომ მიხეილ კაიდარაშვილმა აუფეთქებელ ჭურვზე დააბიჯა და შედეგად გარდაიცვალა. მოწმემ არ იცოდა, იყვნენ თუ არა ის და ნათელა კაიდარაშვილი ნათესავები, თუმცა ისინი ერთ სახლში ცხოვრობდნენ.

კითხვაზე, იცნობდა თუ არა ის ალექსანდრე ზერეხიძეს, რომელიც, „ჰუმან რაითს ვოჩის“ თანახმად, 2008 წლის 9 აგვისტოს მძიმედ დაშავდა ტირძნისში ქართული კასეტური იარაღით („ცეცხლის ალში:ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“, გვ. 67), მან უპასუხა, რომ ის არ იცნობდა მას.

24. W15, ვანათში სახლების ძარცვისა და გადაწვის თვითმხილველი, დაბადებული 1965 წელს

მან თქვა, რომ მისი სოფელი ვანათი დაბომბეს მეზობელი ოსური სოფლიდან დაახლოებით 2008 წლის 7 აგვისტოს. მისი თქმით, იმ დროს სოფელში საქართველოს ძალები არ იმყოფებოდნენ. 7-დან 9 აგვისტოს ჩათვლით პერიოდში ოსეთის დაჯგუფებები რამდენჯერმე შევიდნენ სოფელში და გადაწვეს დაახლოებით ხუთი შენობა, მათ შორის, ზოგიერთი საზოგადოებრივი შენობა. მოწმემ თქვა, რომ მათ ასევე მოკლეს სკოლის მასწავლებელი, ვინმე ვალიკო ჯოჯიშვილი. მოწმის მამა იმ პერიოდში უგზოუკვლოდ დაიკარგა. ამიტომ მოწმემ გადაწყვიტა დარჩენა, თუმცა სოფლის ბევრმა სხვა მცხოვრებმა სოფელი დატოვა. ამასთან, რადგან თვით სოფელში დარჩენა სახიფათო იყო, ის დაიმალა ახლომდებარე ტყეში, სოფლიდან დაახლოებით 150 მეტრის მოშორებით და სამხედრო ბინოკლით აკვირდებოდა სოფელს. 9 თუ 10 აგვისტოს რუსეთის ძალებმა აიღეს კონტროლი ვანათზე და გადაკეტეს სოფელში ყველა შესასვლელი. შემდეგ დაიწყო მასობრივი ძარცვა და გადაწვა. მოწმის თქმით, ყოველ დილით რუსეთის ძალები უშვებდნენ ოსეთის დაჯგუფებებს სოფელში, რომლებიც ჯერ ძარცვავდნენ, შემდეგ წვავდნენ 10-15 სახლს და მიდიოდნენ. რადგან ღამის საათებში მათ სოფელში არ უშვებდნენ, მოწმე ყოველ ღამე მიდიოდა სოფელში მამის მოსაძებნად, რომელიც საბოლოოდ იპოვა 4-5 დღის შემდეგ, მათ 21 აგვისტოს მოახერხეს ტერიტორიის დატოვება ქართული ეკლესიის დახმარებით. იმ დროისთვის ოსეთის დაჯგუფებებმა სოფელში ყველა სახლი გაძარცვეს და შემდეგ გადაწვეს. ერთი სახლი, რომელიც ვინმე ემზარ ჯოჯიშვილს ეკუთვნოდა, გაძარცვეს და შემდეგ გადაწვეს რუსმა ჯარისკაცებმა. გადაწვას გადაურჩა მხოლოდ ის სახლები, რომლებზეც თეთრი აღნიშვნები იყო გაკეთებული და რომლებიც ეკუთვნოდა ოსეთის დაჯგუფებების წევრებს. მისი სახლი ჯერ გაძარცვეს და შემდეგ გადაწვეს დაახლოებით 15 აგვისტოს. მოწმის თანახმად, 21 აგვისტოს მის გამგზავრებამდე არ ყოფილა არცერთი დღე ძარცვისა და გადაწვის გარეშე. მან დასძინა, რომ ეთნიკური ოსების სახლები, თუ მათ არ ჰქონდა თეთრი აღნიშვნები, ასევე გაძარცვეს და გადაწვეს (ოსეთის დაჯგუფებების წევრები, ალბათ, თვითონ ამატებდნენ აღნიშვნებს, მაგრამ მხოლოდ თავიანთი ნათესავების სახლებზე).

კითხვაზე, თუ როგორ ასხვავებდა ისრუსებს, ოსებსა და ჩრდილოეთ კავკასიელებს, მან უპასუხა, რომ ოსები და ჩრდილოეთ კავკასიელები მკლავზე თეთრ სამკლაურებს ატარებდნენ (ერთი ოსებისა და ორი ჩრდილოეთ კავკასიელების შემთხვევაში).

დაბოლოს, მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა მის 2009 წლის 24 ივლისის განცხადებასთან დაკავშირებით, რომელიც მან საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებში გააკეთა, სადაც მან თქვა, დღევანდელი ჩვენებისგან განსხვავებით, რომ რუსმა ჯარისკაცებმა გაძარცვეს და გადაწვეს ოთხი სახლი, რომლებიც ნოდარ და გოგია ჯოჯიშვილებს, ემზარ ჯოჯიშვილს, შოთა ჯოჯიშვილსა და ვიქტორ ჯოჯიშვილს ეკუთვნოდა; რომ ის დღის საათებშიც მიდიოდა სოფელში, როდესაც სახლი დაწვეს; და რომ ერთ დღეს, სავარაუდოდ, 15 აგვისტოს, რუსეთის ძალებმა არ შეუშვეს სოფელში ოსეთის დაჯგუფებები. მოწმემ უპასუხა, რომ მას მსგავსი არაფერი უთქვამს. კითხვაზე, მოაწერა თუ არა მან ხელი ამ განცხადებას და წაიკითხა თუ არა ის ხელმოწერამდე, მან უპასუხა „დიახ“.

25. W30, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ყოფილი წევრი

როგორც საქართველოსთვის საპარლამენტო ასამბლეის მონიტორინგის კომიტეტის თანამომხსენებელი, ის მონაწილეობდა საქართველოსა და რუსეთში განხორციელებულ ვიზიტებში ფაქტების დადგენის მიზნით უშუალოდ საომარი მოქმედებების შემდეგ: სხვა ადგილებთან ერთად, ის ვიზიტით იმყოფებოდა გორში 18-21 აგვისტოს, ასევე სამხრეთ ოსეთსა და სამხრეთ ოსეთის მიმდებარე „ბუფერულ ზონაში“ 2008 წლის 25 სექტემბერს. გარდა ამისა, მან მონაწილეობა მიიღო შემდეგი ანგარიშების შედგენაში: „საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის შედეგები“ (დოკ. 11724, 2008 წლის ოქტომბერი); „საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის შედეგების შესახებ რეზოლუციის 1633 (2008) განხორციელება“ (დოკ. 11800, 2009 წლის იანვარი); „საქართველოსა და რუსეთის მიერ რეზოლუციის 1647 (2009) შესრულებაზე კონტროლის განხორციელება“ (დოკ. 11876, 2009 წლის აპრილი).

მან თქვა, რომ 2008 წლის აგვისტოში გორში მისი ვიზიტის დროს ქალაქს ჯერ კიდევ აკონტროლებდნენ რუსეთის ძალები. ამიტომ, მას უნდა გადაეკვეთა რუსების საკონტროლო-გამშვები პუნქტი თბილისიდან გორისკენ მიმავალ გზაზე. გორში, მთავარ მოედანზე, მან დაინახა რამდენიმე გაძარცვული ბანკი და ბევრი დაზიანებული შენობა. ამ ვიზიტის დრო ის ასევე შეეცადა ცხინვალში წასვლას, მაგრამ ამის ნებართვა არ მისცეს. ამიტომ, ის ცხინვალში ჩავიდა მხოლოდ 2008 წლის 25 სექტემბერს. რაც მას იქ დახვდა, ეს იყო ქალაქი-მოჩვენება. რაც შეეხება რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობას, მან თქვა, რომ ქართული სოფლების ეთნიკური წმენდა აშკარად განახორციელეს ოსეთის დაჯგუფებებმა და ბანდებმა; მართალია, რუსეთის ძალებს მონაწილეობა არ მიუღიათ აღნიშნულ დანაშაულებში, მაგრამ, როგორც ოკუპანტი ძალა, ისინი ვალდებული იყვნენ, თავიდან აეცილებინათ ეს დანაშაულები, მაგრამ მათ ვერ შეასრულეს თავიანთი ვალდებულება. ის ამ დასკვნამდე მივიდა მრავალი ელემენტის საფუძველზე, მაგრამ მან ხაზი გაუსვა მის შეხვედრას რუს გენერალთან, რომლის გვარიც, სავარაუდოდ, პოპოვია, რომელმაც აღიარა, რომ რუსეთის ძალებმა მოახერხეს ამ დანაშაულების თავიდან აცილება 24 საათის განმავლობაში, მაგრამ შემდეგ გადაწყვიტეს, შეეწყვიტათ ამის გაკეთება პოლიტიკური მიზეზების გამო. მოწმემ ასევე განაცხადა, რომ ის ეთანხმება კარლ ბილდტს
[249], რომ სამხრეთ ოსეთთან მიმართებით რუსეთის საქმიანობის ნაცისტური გერმანიის მიერ სუდეტის ოლქის ანექსიასთან შედარება შეიძლება, იმ თვალსაზრისით, რომ რუსეთმა ჯერ პასპორტები დაურიგა სამხრეთ ოსებს და შემდეგ გამოიყენა თავისი მოქალაქეების დაცვა როგორც საქართველოში მისი ჩარევის საბაბი. დაბოლოს, ის არ თვლიდა, რომ სამხრეთ ოსეთში ეთნიკური ქართველების დაბრუნება შესაძლებელია პოლიტიკური გადაწყვეტილების გარეშე, მაგრამ, მისი აზრით, რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა იმ მხრივ, რომ ეთნიკური ქართველები ვერ ბრუნდებიან სამხრეთ ოსეთში, უფრო დიდია, ვიდრე საქართველოს პასუხისმგებლობა.

დაკითხვის დროს მან თქვა, რომ სამხრეთ ოსეთის მიმდებარე „ბუფერული ზონის“ კიდევ რამდენიმე სოფელი მოინახულა, მაგრამ ზუსტად რომელი სოფლები, აღარ ახსოვს.

26. W31, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ყოფილი წევრი

როგორც რუსეთისთვის საპარლამენტო ასამბლეის მონიტორინგის კომიტეტის თანამომხსენებელი, ის მონაწილეობდა ფაქტების დადგენის მიზნით განხორციელებულ ვიზიტებში საქართველოსა და რუსეთში უშუალოდ საომარი მოქმედებების შემდეგ. 2008 წლის 25 სექტემბერს მან, სხვა ადგილებთან ერთად, მოინახულა სამხრეთ ოსეთი და სამხრეთ ოსეთის მიმდებარე „ბუფერული ზონა“. გარდა ამისა, მან მონაწილეობა მიიღო შემდეგი ანგარიშების შედგენაში: „საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის შედეგები“ (დოკ. 11724, 2008 წლის ოქტომბერი); „საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის შედეგების შესახებ რეზოლუციის 1633 (2008) განხორციელება“ (დოკ. 11800, 2009 წლის იანვარი); „საქართველოსა და რუსეთის მიერ რეზოლუციის 1647 (2009) შესრულებაზე კონტროლის განხორციელება“ (დოკ. 11876, 2009 წლის აპრილი).

მან თქვა, რომ 2008 წლის სექტემბერში ის იყო თბილისში, ცხინვალში და 6-7 სოფელში სამხრეთ ოსეთში. სამხრეთ ოსეთში საშინელი მდგომარეობა იყო: დამწვარი სახლები, შოკურ მდგომარეობაში მყოფი ხალხი, სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებებისა და ბანდების მიერ ძარცვა და მძევლების აყვანა. მისი აზრით, ეთნიკურ წმენდას უტოლდება ის ფაქტი, რომ ბევრი ეთნიკური ქართველი გააძევეს სამხრეთ ოსეთიდან და უკან დაბრუნების უფლება არ მისცეს. მართალია, არ არსებობს მტკიცებულება, რომ რუსეთის ძალები მონაწილეობდნენ ეთნიკურ წმენდაში, მაგრამ, როგორც ოკუპანტი ძალა, ისინი ვალდებული იყვნენ, თავიდან აეცილებინათ ეთნიკური წმენდა, მაგრამ მათ ვერ შეასრულეს თავიანთი ვალდებულება. მან ასევე დაადასტურა, რომ მას რუსეთის ფედერაციის გენერალურმა პროკურატურამ 2009 წლის მარტში აცნობა, რომ დანაშაულები, რომლებიც, სავარაუდოდ, რუსეთის ძალებმა ან სამოქალაქო პირებმა ქართველების წინააღმდეგ ჩაიდინეს, არ იქნებოდა გამოძიებული. დაბოლოს, მან თქვა, რომ ამ სფეროში დაძაბულობა არსებობს 1990-იანი წლებიდან და რომ საუკეთესო გამოსავალია პოლიტიკური, გლობალური გადაწყვეტილება, რომელიც უნდა ითვალისწინებდეს 1990-იან წლებში იძულებით გადაადგილებულ პირებსაც. ამასთან, ნებისმიერი გადაწყვეტილება უნდა ემყარებოდეს გარკვეულ სტანდარტებს, როგორიცაა სუვერენიტეტის პრინციპი, და არ უნდა არსებობდეს არანაირი წინაპირობები მოლაპარაკებებისთვის, როგორიცაა, მაგალითად, თხოვნა, რომ საქართველომ უარი თქვას სამხრეთ ოსეთის წინააღმდეგ ძალის გამოყენებაზე.

27. W23, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1978 წელს

მან თქვა, რომ მისი 520 ჯარისკაცისგან შემდგარი ქვედანაყოფი აქტიურ საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობდა 10‑დან 12 აგვისტომდე. შემდეგ მათ უბრძანეს, რომ 12-დან 22 აგვისტომდე „ბუფერული ზონაში“ მოეძებნათ საქართველოს ჯარის დარჩენილი ნაწილი და ტექნიკა. ყოველ დღე, დილის 6-7 საათზე, ისინი სხვა ადგილას მიდიოდნენ და საღამოს 8 საათზე ცხინვალთან ახლოს მდებარე თავიანთ სამხედრო ბაზაზე ბრუნდებოდნენ. ამგვარად, 13 აგვისტოს ისინი წავიდნენ ტყვიავში და 14 აგვისტოს – ტირძნისში. მან თქვა, რომ მათი ვიზიტების დროს ის მცირერიცხოვანი სამოქალაქო პირები, რომლებიც ამ სოფლებში იყვნენ დარჩენილი, მათ ყოველთვის კარგად იღებდნენ და რომ ისინი აძლევდნენ მათ პურს, რომელიც ცხინვალის სამხედრო საცხობში ცხვებოდა. მან ასევე თქვა, რომ მათი ვიზიტების დროს მას არსად უნახავს ან გაუგია ძარცვისა და გადაწვის თუნდაც ერთი შემთხვევის შესახებ. მართალია, ტირძნისში მათ ნახეს დამწვარი სახლები, მაგრამ ისინი უფრო ადრე დაიწვა, შესაძლოა, აქტიური ბრძოლის პერიოდში და მას შემდეგ არავის გადაუწვავს. როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა ბრალდებებთან დაკავშირებით, რომ 14 აგვისტოს ტირძნისის მკვიდრი მოკლეს იქ ოსეთის დაჯგუფებებმა, მან უპასუხა, რომ ეს შეუძლებელია, რადგან ისინი იმ პერიოდში აკონტროლებდნენ ტერიტორიას და მათი კონკრეტული ამოცანა ამგვარი ინციდენტების თავიდან აცილება და ადგილობრივი მოსახლეობის დაცვა იყო. მოწმე დაბრუნდა რუსეთის ფედერაციაში 2008 წლის 26 აგვისტოს.

დაკითხვის დროს მოწმემ თქვა, რომ მის ქვედანაყოფში ჩეჩნები ფორმის ტანსაცმელზე ატარებდნენ თეთრ სამკლაურებს, კერძოდ, მარცხენა მკლავზე, იმის საჩვენებლად, რომ ისინი რუსეთის ძალებს ეკუთვნოდნენ. მან ასევე თქვა, რომ სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებები რუსეთის ძალების მხარდამხარ იბრძოდნენ ცხინვალში და მის გარშემო, მაგრამ ისინი „ბუფერულ ზონაში“ არ იყვნენ განლაგებული. ბოლოს მან ხაზი გაუსვა, რომ მას 12-დან 15 აგვისტომდე ყოველ დღე მისდიოდა წერილობითი ბრძანებები, რომ თავიდან აეცილებინათ „ბუფერულ ზონაში“ ადგილობრივი მოსახლეობის ძარცვა, მათი სახლების გადაწვა და სხვა დანაშაულები და რომ ამ ბრძანებების ასლების მოპოვება ჯერ კიდევ შესაძლებელია. შესაბამისად, მას რომ დაენახა ან გაეგო ასეთი შემთხვევის შესახებ, ის მას აღკვეთდა და დამნაშავეებს მკაცრად დასჯიდა.

28. W21, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1960 წელს

მან თქვა, რომ 2008 წლის 7-დან 8 აგვისტოს ღამეს საქართველოს ძალებმა თავდასხმა განახორციელეს ჯერ ხეთაგუროვოზე და შემდეგ ცხინვალზე. 8 აგვისტოს სამშვიდობო ძალების შტაბბინას ცხინვალში რამდენჯერმე დარტყმა მიაყენეს. შედეგად, რვა თუ ცხრა სამშვიდობო დაიღუპა და ბევრი, თავად მოწმის ჩათვლით, დაშავდა. სამშვიდობო ძალების პოსტს თამარაშენში, ცხინვალის ჩრდილოეთით, ასევე მიაყენეს დარტყმა და გადაწვეს; პერსონალი ახლომდებარე სარეზერვო პოსტზე იქნა ევაკუირებული. კეხვში არსებული სამშვიდობო ძალების პოსტი, იმავე რაიონში, მიტოვებული იყო, რადგან ის მოხვდა ჩრდილოეთიდან რუსეთის ძალებისა და სამხრეთიდან საქართველოს ძალების მიერ გახსნილი ცეცხლის ქვეშ. სამშვიდობო ძალების სხვა დანარჩენი პოსტები აგრძელებდნენ მუშაობას. საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ სამშვიდობო ძალების პოსტები სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონას“ შორის „საზღვარზე“ მალევე გააძლიერეს, ხოლო „ბუფერულ ზონაში“ მოაწყვეს სამშვიდობო ძალების ახალი პოსტები. ამ პოსტებზე ჯამში 300-მდე სამშვიდობო იყო განთავსებული. მათი მთავარი ამოცანა იყო იმის უზრუნველყოფა, რომ ჯარებს არ ემოძრავათ ამ „საზღვრის“ გასწვრივ და „ბუფერულ ზონაში“ (ამ ზონაში არ დაიშვებოდა არც სამხრეთ ოსეთის და არც საქართველოს ძალები). გარდა ამისა, „ბუფერულ ზონაში“ პატრულირებდა 7-8 სამშვიდობოსგან შემდგარი 10 ჯგუფი. მათი მთავარი ამოცანა დარჩენილი ადგილობრივი მოსახლეობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა იყო. თუმცა აღნიშნული ზონის ზომის გათვალისწინებით, მათ არ შეეძლოთ ყველა ინციდენტის აღკვეთა. რაც შეეხება თვით მოწმეს, მისი მთავარი ამოცანა იყო იმის უზრუნველყოფა, რომ ყველა სამშვიდობოს, რომელიც პატრულირებდა და რომელიც განლაგებული იყო სამშვიდობო ძალების პოსტებზე, ჰქონოდათ ყველაფერი, რაც მათ სჭირდებოდათ თავისი საქმის შესასრულებლად. შესაბამისად, ის გადაადგილდებოდა „ბუფერული ზონის“ მთელ ტერიტორიაზე. მისი მისიების დროს მას არ შეხვედრია ძარცვის არცერთი შემთხვევა, მაგრამ ნახა, თუ როგორ იწვოდა სახლები. სამშვიდობოები ეხმარებოდნენ „ბუფერულ ზონაში“ დარჩენილ ეთნიკურ ქართველებს სხვადასხვა გზით: მიჰქონდათ მათთვის საკვები, წყალი და მინა ფანჯრებისთვის; ეხმარებოდნენ ხანძრის ჩაქრობაში; და ეხმარებოდნენ, რათა მიეღწიათ საქართველოს მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებამდე. რაც შეეხება სამშვიდობოების ფორმებს, მოწმემ ისინი შემდეგნაირად აღწერა: წარწერა „სამშვიდობო ძალები“ და სისხლის ჯგუფი მარცხენა ჯიბის ზემოთ; მარცხენა მკლავზე წარწერა „სამშვიდობო ძალები“; მწვანე ჩაფხუტები ლურჯი ზოლით და წარწერა „MC“ ყვითლად. მოწმემ რამდენჯერმე ხაზი გაუსვა იმასაც, რომ სამშვიდობოები უნდა განასხვაონ რუსეთის რეგულარული სამხედრო ძალებისგან.

29. W22, რუსეთის შეიარაღებული ძალების სამხედრო მოსამსახურე, დაბადებული 1972 წელს
[250]

მან თქვა, რომ მისი 800-კაციანი პოლკი (ორი ბატალიონი) გორში იდგა 2008 წლის 13-17 აგვისტომდე პერიოდში. მისი მთავარი ამოცანა ძარცვისა და გადაწვის თავიდან აცილება იყო. მაროდიორები ორივე ეთნიკური თემიდან ცდილობდნენ გორში შესვლას, მაგრამ მათ აკავებდნენ და გადასცემდნენ საქართველოს ხელისუფლებას (ეთნიკური ქართველები) ან სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებას (ეთნიკური ოსები). 17 აგვისტოს ფრონტის ხაზზე განათავსეს ერთ-ერთი ბატალიონი, რათა თავიდან აეცილებინათ საქართველოს ძალების (განსაკუთრებით, ქვედანაყოფის, რომელიც ერაყის მისიიდან დაბრუნდა) „ბუფერულ ზონაში“ შეჭრა. მოწმემ განაცხადა, რომ მას არ ჰყავდა საკმარისი ხალხი „ბუფერული ზონაში“ მდებარე ბევრი სოფლის დასაცავად. მან ვერ მიიღო დამატებითი ძალები, რადგან კონფლიქტის ზონაში მყოფი რუსეთის ყველა ძალა დაკავებული იყო სხვა ამოცანების შესრულებით. 2008 წლის 22 აგვისტოს მთელი პოლკი გადაადგილდა „ბუფერულ ზონასა“ და სამხრეთ ოსეთს შორის (სოფლებთან დიცი და კორდი ახლოს) არსებულ „საზღვარზე“. პოლკი რუსეთის ფედერაციაში 2008 წლის 26 აგვისტოს დაბრუნდა.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარები გაეკეთებინა „ბუფერულ ზონაში“ ეთნიკური წმენდის შესახებ ანგარიშებთან დაკავშირებით, მან უპასუხა, რომ მის პასუხისმგებლობას დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე (ანუ ქალაქ გორში) არ ყოფილა ეთნიკური წმენდა. მართალია მას არ შეეძლო ამის გარანტირება სხვა ტერიტორიების მიმართაც, თუმცა ის მიიჩნევდა, რომ რუსეთის ძალებმა, ზოგადად, ყველაფერი გააკეთეს ადგილობრივი მოსახლეობის წინააღმდეგ დანაშაულების თავიდან ასაცილებლად.

30. W20, რუსეთის თანამდებობის პირი, დაბადებული 1959 წელს
[251]

მან თქვა, რომ 2008 წლის 12 აგვისტოს საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ სამშვიდობო ძალებს პასუხისმგებლობა აღარ ეკისრებოდათ სამხრეთ ოსეთზე, არამედ მხოლოდ ამ რეგიონის მიმდებარე „ბუფერულ ზონაზე“; 12 აგვისტოს შემდეგ სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში მართლწესრიგის დაცვა რუსეთის რეგულარული ძალების პასუხისმგებლობაში შევიდა. მან დასძინა, რომ მთლიანობაში „ბუფერულ ზონაში“ დაახლოებით 460-480 მშვიდობისმყოფელი იმყოფებოდა. დაახლოებით 380 მათგანი განლაგებული იყო სამშვიდობო ძალების პოსტებზე სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონას“ შორის „საზღვარზე“ და ამ ზონის მთელ ტერიტორიაზე. მათი მთავარი ამოცანა იყო იმის უზრუნველყოფა, რომ არც სამხრეთ ოსეთის და არც საქართველოს ძალები არ შესულიყვნენ „ბუფერულ ზონაში“. დანარჩენი მშვიდობისმყოფელები დაიყვნენ დაახლოებით 10 საპატრულო ჯგუფად და 2 თუ 3 ტექნიკურ ჯგუფად. საპატრულო ჯგუფების მთავარი ამოცანა დარჩენილი ადგილობრივი მოსახლეობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა იყო. ისინი ყოველდღიურად პატრულირებდნენ სხვადასხვა ტერიტორიაზე, რაც დამოკიდებული იყო საერთო ვითარებაზე და ინდივიდუალურ საჩივრებზე – თითოეულ საჩივარზე ისინი რეაგირებდნენ ნახევარი საათის განმავლობაში. მშვიდობისმყოფელებმა „ბუფერულ ზონაში“ 140-ზე მეტი მაროდიორი დაიჭირეს და გადასცეს საქართველოს ხელისუფლებას (ეთნიკური ქართველები) ან სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებას (ეთნიკური ოსები). ვინაიდან სამშვიდობო ძალების პასუხისმგებლობას დაქვემდებარებული ტერიტორია დიდი იყო და დაახლოებით 200 დასახლებას მოიცავდა, ძარცვისა და გადაწვის ყველა შემთხვევის თავიდან აცილება უბრალოდ შეუძლებელი იყო. ამასთან, სამშვიდობო ძალებმა ყველაფერი გააკეთეს ადგილობრივი მოსახლეობის დასაცავად, საკუთარი სიცოცხლისთვის საფრთხის შექმნითაც კი. მაგალითად, 3 ოქტომბერს ერთი მშვიდობისმყოფელი, რომელიც ცდილობდა მანქანის ქურდობის აღკვეთას, დაიღუპა სოფელ დიცში, „ბუფერულ ზონაში“, რადგან ბომბი მანქანის ქვეშ იყო დამაგრებული. მოწმემ თქვა, რომ არ შეიძლებოდა რუსეთის სხვა ძალებისთვის სამშვიდობო ამოცანების შესრულების დავალება, რადგან ისინი სხვა სამხედრო ამოცანებით იყვნენ დაკავებული და მათ ნებისმიერ შემთხვევაში სპეციალური მომზადება დასჭირდებოდათ, რომელზეც თვეები წავიდოდა. მართალია, რუსეთის რეგულარული ძალები ზოგჯერ მოქმედებდნენ ადგილობრივი მოსახლეობის დასაცავად, თუ ისინი წააწყდებოდნენ მაროდიორებს, თუმცა ეს არ იყო მათი მთავარი ამოცანა; ისინი არ პატრულირებდნენ სოფლებში. რაც შეეხება სამშვიდობო ძალების ტექნიკურ ჯგუფებს, ისინი აუფეთქებელი ჭურვებით იყვნენ დაკავებული. მან დაადასტურა, რომ „ბუფერულ ზონაში“ ნაპოვნი იქნა კასეტური იარაღების საბრძოლო მასალები, მაგრამ ვერ შეძლოს იმის თქმა, თუ რომელ მხარეს ეკუთვნოდა ისინი. სამშვიდობო ძალების მანდატი დასრულდა 2008 წლის 8 ოქტომბერს.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა ანგარიშთან „ცეცხლის ალში:ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ 2009 წელს გამოაქვეყნა, რომლის მიხედვითაც 12 აგვისტოს „ჰუმან რაითს ვოჩის“ მკვლევრები რუსეთის ძალების თვალწინ სამხრეთ ოსეთის დაჯგუფებების მიერ სამხრეთ ოსეთის ქართული სოფლების ძარცვისა და გადაწვის მოწმეები გახდნენ (გვ. 132), მოწმემ უპასუხა, რომ „ჰუმან რაითს ვოჩი“ ვერ იქნებოდა იქ ამ დღეს.

მოწმეს ასევე სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა აღნიშნული ანგარიშიდან ამონარიდთან დაკავშირებით (გვ. 124), სადაც ნათქვამია, რომ 13 აგვისტოს რუსეთის ძალებმა შექმნეს საკონტროლო-გამშვები პუნქტები ქალაქ ჯავის ცხინვალთან დამაკავშირებელი გზის ორივე ბოლოში, რითაც მნიშვნელოვნად შეამცირეს ძარცვა და გადაწვა ამ გზის გასწვრივ მდებარე ქართულ სოფლებში (თამარაშენი, ზემო აჩაბეთი, ქვემო აჩაბეთი, ქურთა და კეხვი), მაგრამ დაახლოებით ერთი კვირის შემდეგ, ყოველგვარი ახსნა-განმარტების გარეშე, მათ გააუქმეს საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და ძარცვა და ნგრევა ისევ განახლდა. მან უპასუხა, რომ რუსეთის ძალები თანდათანობით გადიოდნენ კონფლიქტის ზონიდან ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების თანახმად. მან ასევე გაიმეორა, რომ „ჰუმან რაითს ვოჩი“ ვერ იქნებოდა იქ აღნიშნულ თარიღებში.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა ანგარიშთან „ადამიანის უფლებები ომით დაზარალებულ ტერიტორიებზე საქართველოში კონფლიქტის შემდეგ“ დაკავშირებით, რომელიც 2008 წლის ნოემბერში გამოაქვეყნა ეუთომ,ასევე ევროკავშირის მიერ მხარდაჭერილი „საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტებისდამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის“ ანგარიშთან დაკავშირებით, რომელიც 2008 წლის სექტემბერში გამოქვეყნდა, რომლების მიხედვითაც არსებობდა უამრავი მტკიცებულება იმისა, რომ სისტემატურად ძარცვავდნენ და წვავდნენ ეთნიკური ქართველების სოფლებს სამხრეთ ოსეთსა და სამხრეთ ოსეთის მიმდებარე „ბუფერულ ზონაში“, მოწმემ უპასუხა, რომ აღნიშნული ორგანიზაციები სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონაში“ მხოლოდ მას შემდეგ ჩავიდნენ, რაც რუსეთის ძალებმა ეს ტერიტორიები დატოვეს (ანუ 8 ოქტომბერს). მან კვლავ თქვა, რომ ძარცვისა და გადაწვის სისტემატური კამპანია არ ყოფილა; იყო მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევები, რომლებსაც ისინი შეძლებისდაგვარად გაუმკლავდნენ.

დაბოლოს, როდესაც მას ჰკითხეს საქართველოში კონფლიქტში კაზაკების მონაწილეობასთან დაკავშირებით, მან უპასუხა, რომ მას აქ არასდროს უნახავს კაზაკები. მისი აზრით, მთელი ისტორია აღნიშნულ კონფლიქტში კაზაკების მონაწილეობის შესახებ ზღაპრები იყო.

31. W26, ოსი, რომლის სახლიც, სავარაუდოდ, დაანგრიეს უცნობმა დამნაშავეებმა საომარი მოქმედებების დროს ან უშუალოდ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, დაბადებული 1956 წელს

მან თქვა, რომ ის ცხოვრობდა თავის მეუღლესთან ერთად სოფელ ქსუისში, სამხრეთ ოსეთში, 1976 წლიდან 1991 წლამდე. 1991 წელს მისი ქმარი მოკლეს და ამ სოფლიდან ყველა ეთნიკური ოსი გააძევეს. 1991 წლიდან 2008 წლამდე მის სახლში ქსუისში ეთნიკური ქართველების ოჯახი ცხოვრობდა. 2008 წელს სახლი დაწვეს უცნობმა დამნაშავეებმა. მოწმემ ასევე თქვა, რომ მას ჯერ არ მიუღია მისი ქმრის ნეშტი.

32. W27, ოსი, რომლის სახლიც, სავარაუდოდ, დაანგრიეს უცნობმა დამნაშავეებმა საომარი მოქმედებების დროს ან უშუალოდ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, დაბადებული 1965 წელს

მან თქვა, რომ მისი მამა 2008 წლის 7 აგვისტომდე ცხოვრობდა სოფელ დისევში, სამხრეთ ოსეთში. ამ დღეს მან დატოვა სოფელი ყველა ეთნიკურ ოსთან ერთად. დისევში მხოლოდ ეთნიკური ქართველები დარჩნენ. 2008 წლის 7‑12 აგვისტოს დაიწვა დისევის პრაქტიკულად ყველა სახლი (300 სახლი), მამამისის სახლის ჩათვლით. სოფლის რეკონსტრუქცია ჯერ არ განხორციელებულა.

როდესაც მას სთხოვეს, კომენტარი გაეკეთებინა ანგარიშებთან დაკავშირებით, რომლების თანახმად სოფელ დისევში მხოლოდ 7 სახლი დარჩა და ყველა მათგანი ეთნიკურ ოსებს ეკუთვნოდა და რომ ქალბატონი ნატო ოქროპირიძე ერთ-ერთ სახლში ცოცხლად დაიწვა, მან უპასუხა, რომ ყველაფერი ეს ტყუილია.

33. W32, მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაცია
[252]

მოწმე დასაქმებული იყო მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკულ ასოციაციაში, რომელმაც 2008 წლის ოქტომბერში მოამზადა ანგარიში „მაღალი გარჩევადობის სატელიტური სურათები და კონფლიქტი სამხრეთ ოსეთში“. ფონდმა Oak Foundation დააფინანსა ეს პროექტი. „ამნესტი ინტერნეშენალის“ თხოვნით მან და მისმა გუნდმა განახორციელეს 2008 წლის აგვისტოს კონფლიქტის დროს ცხინვალის რეგიონის ზარალის შეფასება. ვინაიდან ყველა კომერციული თანამგზავრი სრულად დაჯავშნილი იყო, რამაც მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკულ ასოციაციას ხელი შეუშალა, შეეკვეთა შესაბამისი ტერიტორიის ახალი თანამგზავრული გამოსახულებები კონფლიქტის მთელი პერიოდისთვის, ისინი იძულებული გახდნენ, დაყრდნობოდნენ სხვა ორგანიზაციების (როგორიცაა ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობა) მიერ შეკვეთილ გამოსახულებებს. ხელმისაწვდომი თარიღები იყო 2008 წლის 10 და 19 აგვისტო. მან ხაზი გაუსვა, რომ ამას რაიმე ზეგავლენა არ მოუხდენია მათი კვლევის შედეგზე, რადგან მათ შეიძინეს დაუმუშავებელი გამოსახულებები, რომლებიც შემდეგ თავად დაამუშავეს. შემდეგი თანამგზავრები იყო გამოყენებული: „იკონოსი“(Ikonos), რომელსაც მართავს „ჯეოაი“ (GeoEye)
[253], 10 აგვისტოსთვის; „ვორლდ ვიუ“ (WorldView), რომელსაც მართავს „დიჯიტალგლოუბი“ (DigitalGlobe)
[254], და „ეროს-ბი“ (EROS-B), რომელსაც მართავს „იმიჯსატი“ (ImageSat)
[255], 19 აგვისტოსთვის. მათ ასევე „დიჯიტალგლოუბისგან“ (DigitalGlobe) შეიძინეს, „მანამდე გამოსახულებების“ სახით, 2005 წლის ივლისისა და 2007 წლის ივლისის გამოსახულებები (გამოყენებული თანამგზავრი იყო „ქუიქბერდი“ (QuickBird)). მათ მიერ გამოყენებული ყველა თანამგზავრული გამოსახულება იყო მაღალი გარჩევადობის გამოსახულებები (ყველა გამოსახულების სივრცითი რეზოლუცია ერთ მეტრზე ნაკლები იყო). მან განმარტა, რომ, თუ თანამგზავრს ექნებოდა რეზოლუცია, მაგალითად, 40 სანტიმეტრი, საგანი უნდა იყოს 40 სანტიმეტრი 40 სანტიმეტრზე, რომ თანამგზავრმა დაინახოს ის.

მოწმემ თქვა, რომ ყველაზე თვალსაჩინო გრაფიკული გამოსახულება, ალბათ, ანგარიშის 28-ე გვერდზეა მოცემული, რომელზეც აშკარად ჩანს, რომ ქალაქი ცხინვალი ყველაზე მეტად 10 აგვისტოს დილამდე პერიოდში დაზიანდა, ხოლო მიმდებარე სოფლები ყველაზე მეტად 10 აგვისტოს დილიდან 19 აგვისტოს დილამდე პერიოდში დაზიანდა. თუმცა, შეუძლებელია ზუსტი თარიღების დადგენა, როდესაც მოხდა ზიანის მიყენება, რადგან არ არის ხელმისაწვდომი სხვა თარიღების თანამგზავრული გამოსახულებები. ანგარიშში ასევე ნაჩვენები იყო, რომ 10 აგვისტომდე მიყენებული ზიანის უდიდესი ნაწილი ჭურვებმა და დაბომბვამ გამოიწვია, ხოლო 10 აგვისტოს შემდეგ მიყენებული ზიანის უდიდესი ნაწილი გამოწვეული იყო გადაწვით. მოწმემ განმარტა, რომ თანამგზავრულ გამოსახულებებზე გადამწვარი სახლი ძალიან განსხვავდება დაბომბილი სახლისგან: ჩვეულებრივ, ცეცხლი არ ანადგურებს სახლის გარე და შიდა კედლებს, როგორც ეს ჭურვის ან ნაღმის შემთხვევაში ხდება. რაც შეეხება საარტილერიო ჭურვებით დაზიანებულ და დაბომბილ შენობებს, მან დასძინა, რომ თანამგზავრული გამოსახულებების ხასიათის გამო (როგორც წესი, სწორხაზოვნად ქვემოთ იყურება), შენობის გვერდების დაზიანება ყოველთვის არ ჩანს.

მოწმემ ასევე მითითება გააკეთა ანგარიშის მე-9 გვერდზე მოცემულ ცხრილზე, რომელშიც ნაჩვენებია დაზიანებული შენობების რაოდენობა ცხინვალსა და 23 ახლომდებარე სოფელში 10 აგვისტოსა და 19 აგვისტოს. მაგალითად, სოფელ ერედვში იყო 9 დაზიანებული შენობა პირველ თარიღში, ხოლო კიდევ 54 (ანუ სულ 63) დაზიანებული შენობა მეორე თარიღში. კიდევ ერთი მაგალითია სოფელი კარბი, სადაც არ იყო დაზიანებული შენობები პირველ თარიღში, ხოლო 4 დაზიანებული შენობა იყო მეორე თარიღში.

დაკითხვის დროს მოწმემ დაადასტურა, რომ არც მას და არც მის პერსონალს არ აქვს სამხედრო გამოცდილება, მაგრამ, მისი აზრით, ასეთი გამოცდილება არ არის საჭირო თანამგზავრული გამოსახულებების მომზადებული ანალიტიკოსისთვის იმის დასადგენად, იყო თუ არა შენობა დაზიანებული. როდესაც მას ჰკითხეს, გაუკეთებია თუ არა მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკულ ასოციაციას თანამგზავრული გამოსახულებების ანალიზი სხვა კონფლიქტებთან დაკავშირებით, მან აღნიშნა სირია, ერაყი, სუდანი და სამხრეთ სუდანი. დაბოლოს, მან განაცხადა, რომ მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაცია არის არასამთავრობო ორგანიზაცია და რომ მის არცერთ თანამშრომელს ანაზღაურებას არ უხდის ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობა. მართალია აშშ-ის მთავრობამ ადრე დააფინანსა მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაციის მიერ განხორციელებული რამდენიმე პროექტი, თუმცა სამხრეთ ოსეთთან დაკავშირებული პროექტი მათ შორის არ არის.

34. W25, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი, დაბადებული 1976 წელს (
რომელსაც სასამართლომ მოუსმინა სამოქალაქო პირების პატიმრობასა და მათ მიმართ მოპყრობასთან დაკავშირებით)

როგორც „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ დროებითი დაკავების იზოლატორის უფროსი, ის პასუხისმგებელი იყო ყველა ქართველ სამოქალაქო პირზე, რომლებიც 2008 წლის აგვისტოში ჰყავდათ აქ. იზოლატორი იყო და ახლაც არის „სამინისტროს“ სარდაფში.

მან განაცხადა, რომ ქართველი სამოქალაქო პირები მოათავსეს აქ მაშინდელი „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა მინისტრის“, ბატონი მიხაილ მინძაიევის, მოთხოვნით, მათივე უსაფრთხოების მიზნით. პირველი სამოქალაქო პირები 11 ან 12 აგვისტოს ჩამოიყვანეს, ხოლო უკანასკნელებმა ტერიტორია 26 აგვისტოს დატოვეს. პატიმართა შორის ქალების რაოდენობა მესამედზე ნაკლები იყო. ყველაზე ახალგაზრდა 12-14 წლის იყო. ის თავის მამასთან ერთად. რადგან ის შეშინებული იყო, მოწმე და სხვები ყველაფერს აკეთებდნენ მის დასამშვიდებლად. მოწმემ უარყო, რომ პატიმარ ქალს უბრძანეს „სამინისტროში“ მისი კაბინეტის დალაგება; რომ პატიმარი ქალი, სახელად შორენა, გააუპატიურეს იზოლატორში; და რომ მან W10-ს ფეხი ჩაარტყა ცხვირში
[256]. რაც შეეხება რუსეთის ძალების როლს, მან თქვა, რომ ისინი არასოდეს შესულან დროებითი დაკავების იზოლატორში. მართალია რუსეთის ძალებმა დაჰკითხეს პატიმრები „სამინისტროს“ შენობაში, თუმცა ეს თავად ცენტრში არ მომხდარა. რუსეთის ძალები ასევე ამარაგებდნენ წყალს და საკვებს (მაგალითად, დაკონსერვებული ხორცი, ფაფები და წვნიანი) პატიმრებისთვის, მაგრამ მიწოდება შენობის გარეთ ხდებოდა. მოწმემ დაადასტურა, რომ „სამხრეთ ოსეთის პროკურორმა“ ბრძანა, რომ ცხინვალის ქუჩები ქართველ პატიმრებს გაეწმინდათ. თუმცა, არ იყო საჭირო ამის დაძალება. საპატიმრო დაწესებულება იმდენად გადატვირთული იყო, რომ ყოველთვის მოიძებნებოდა 10-20 მოხალისე. რაც შეეხება პატიმრობის პირობებს, მან დაადასტურა, რომ დროებითი დაკავების იზოლატორი არ იყო განკუთვნილი ამდენი ადამიანისთვის. 160-ზე მეტი პატიმრისთვის სხვადასხვა ზომის შვიდი საკანი, ორი ტუალეტი და რამდენიმე საერთო ნაგებობა იყო გამოყოფილი; საწოლები საკმარისი იყო პატიმართა მხოლოდ ნახევრისთვის. თუმცა, მათი განთავსებისთვის უკეთესი ადგილი უბრალოდ არ არსებობდა (მაგალითად, ციხე დანგრეული იყო, ხოლო სკოლების დაცვა გაუჭირდებოდათ).

დაკითხვის დროს მოწმემ დაადასტურა, რომ პატიმრებს ყოველთვის იცავდნენ და არ აძლევდნენ დროებითი დაკავების იზოლატორის დატოვების უფლებას, მაგრამ მან გაიმეორა, რომ ეს მათი ოსებისგან დასაცავად გაკეთდა. მან დასძინა, რომ ცხინვალის ტერიტორიაზე დარჩენილ ქართველებს სხვა გზა არ ჰქონდათ, გარდა იმისა, რომ დროებითი დაკავების იზოლატორში მისულიყვნენ, სანამ საქართველოს მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე გადაიყვანდნენ. მოწმემ ასევე თქვა, რომ პატიმრებს განუმარტეს, თუ რატომ დააკავეს ისინი. რაც შეეხება ფორმის ტანსაცმელს, მან თქვა, რომ დროებითი დაკავების იზოლატორის დაცვას ეცვა სხვადასხვა ტიპის კამუფლაჟის ფორმა, მაგრამ ყოველთვის თეთრი სამკლაურით, რომელიც იძლეოდა მათი რუსეთის ძალების სამხედრო მოსამსახურეებისგან გარჩევის საშუალებას. მართალია დროებითი დაკავების იზოლატორში დროის ნებისმიერ მომენტში დაცვის მხოლოდ სამი თანამშრომელი იყო, თუმცა დროებითი დაკავების იზოლატორი იყო „შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ შენობაში, სადაც ბევრი სხვა ადამიანი მუშაობდა. მთლიანობაში, შესაბამის დროს დროებითი დაკავების იზოლატორში ერთი ექიმი, სამი ექთანი, რვა დაცვის თანამშრომელი და ათი სხვა თანამდებობის პირი მუშაობდა.

35. W33, ბრიტანეთის შეიარაღებული ძალების ყოფილი წევრი, საქართველოში გაერთიანებული ერების სადამკვირვებლო მისიის (UNOMIG)
[257] ყოფილი უფროსის მოადგილე და რუსეთსა და სამხრეთ კავკასიაში ბრიტანეთის ყოფილი თავდაცვის ატაშე

ის იყო „საქართველოში მომხდარ კონფლიქტთან დაკავშირებული ფაქტებისდამდგენი დამოუკიდებელი საერთაშორისო მისიის“ ერთ-ერთი სამხედრო ექსპერტი, რომელიც 2008 წლის დეკემბერში ევროპის კავშირმა შექმნა. მისიამ გამოსცა თავისი ანგარიში 2009 წლის სექტემბერში.

მისი თქმით, სამხრეთ ოსეთის გეოგრაფიული მდგომარეობა, აფხაზეთისგან განსხვავებით, ისეთი იყო, რომ მას არ შეეძლო დამოუკიდებლად გადარჩენა. 1991-1992 წლების კონფლიქტის შემდეგ ის მხოლოდ ერგნეთის ბაზრის გამო გადარჩა. თუმცა, როდესაც საქართველოს მთავრობამ დაკეტა ერგნეთის ბაზრობა 2005 წელს, მას აღარ ჰქონდა სხვა არჩევანი, გარდა იმისა, რომ სრულიად დაყრდნობოდა რუსეთის ფედერაციის ეკონომიკურ მხარდაჭერას, რამაც გამოიწვია რუსეთის მიერ სამხრეთ ოსეთის ეფექტური კონტროლის განხორციელება. მან ასევე თქვა, რომ 2008 წლის კონფლიქტამდე დიდი ხნით ადრე, რუსეთის ფედერაციამ აღჭურვა და მოამზადა სამხრეთ ოსეთის (და აფხაზეთის) ძალები, რათა საქართველოს მხრიდან თავდასხმის შემთხვევაში მათ შესძლებოდათ იმის დაცვა, რასაც ისინი თავიანთ ტერიტორიად თვლიდნენ. 2008 წლის კონფლიქტის დასაწყისში რუსეთის ძალები კონფლიქტის ზონაში მცირე რაოდენობით იმყოფებოდნენ, მაგრამ კონფლიქტის დროს მათი რაოდენობა გაიზარდა. მოწმეს მათი ზუსტი რაოდენობის დასახელება არ შეეძლო, მაგრამ ციფრი, რომელიც მისიის ანგარიშშია მითითებული (ანუ 25 000-30 000), მისი მოსაზრებით, გადაჭარბებულია. მან განმარტა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ექსპერტებმა (მისი ჩათვლით) წარმოადგინეს თავიანთი მოსაზრებები, ანგარიში შეადგინა ეგრეთ წოდებულმა მთავარმა გუნდმა; შესაბამისად, ის აუცილებლად არ ეთანხმებოდა ამ ანგარიშში წარმოდგენილ ყველა დასკვნას. ყოველ შემთხვევაში, მოწინააღმდეგის სამხედრო ძალების რაოდენობისა და იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ საუკეთესოდ მომზადებული ბრიგადა ახლახანს დაბრუნდა ერაყის მისიიდან, საქართველოს შეიარაღებულ ძალებს არ შეეძლოთ კონტრშეტევების ეფექტურად განხორციელება.

მოწმემ თქვა, რომ რუსეთის ძალები სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში ადგილობრივი ძალების ეფექტურ კონტროლს არ ახორციელებდნენ (შესაბამისად, მათ არ მისცეს აფხაზეთის ძალებს „ბუფერულ ზონასა“ და კოდორის ხეობაში შესვლის უფლება). რუსეთის ძალებს ჰქონდათ საკუთარი მიზნები. ისინი არ ცდილობდნენ სამხედრო ძალების, რომლებიც მათ სჭირდებოდათ წინა ხაზზე, უკან დატოვებას ადგილობრივი ძალების გასაკონტროლებლად და, მოწმის აზრით, მათ ნამდვილად არ აინტერესებდათ, თუ რა ხდებოდა მათ უკან. ამიტომ ის დაეთანხმა მისიის დასკვნას, რომ რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებამ, ძირითადად, არ მიიღეს ზომები მართლწესრიგის დასაცავად და სამოქალაქო მოსახლეობის დაცვის უზრუნველსაყოფად, როგორც ამას საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი და ასევე ადამიანის უფლებათა სამართალი მოითხოვს.

რაც შეეხება რუსეთის ძალების მიერ კასეტური საბრძოლო მასალის სავარაუდო გამოყენებას, მოწმემ თქვა, რომ მას არანაირი სასამართლო ექსპერტიზის დასკვნა არ უნახავს ამასთან დაკავშირებით, მაგრამ დასძინა, რომ რუსეთის ძალებს აქვთ კასეტური საბრძოლო მასალები. მოწმემ ხაზი გაუსვა, რომ ამ საკითხის მიმართ სიფრთხილეა საჭირო, რადგან არსებობს სხვადასხვა სახის კასეტური საბრძოლო მასალა და მათი სხვა საბრძოლო მასალებთან შერევაა შესაძლებელი კონკრეტული ტაქტიკური მიზნის მისაღწევად. ამასთან დაკავშირებით მან აღნიშნა, რომ არც საქართველო და არც რუსეთი არ წარმოადგენენ „კასეტური საბრძოლო მასალების შესახებ“ კონვენციის მხარეს
[258].

დაბოლოს, მან განაცხადა, რომ სახლების გადაწვისა და ძარცვის, სამოქალაქო პირებისა და სამხედრო ტყვეების მიმართ ცუდი მოპყრობის ბრალდებებთან მას არ ჰქონია შეხება, თუმცა არ გაუკვირდებოდა, თუ მართლაც ჰქონდა ადგილი აღნიშნულ ფაქტებს, ადგილობრივი ძალების უმართავი ხასიათის გათვალისწინებით, რომელთა გაკონტროლება რუსეთის ფედერაციამ ვერ შეძლო, და ასევე მათი შურისძიების წყურვილის გათვალისწინებით.

D. იძულებით გადაადგილებული პირების მიმოსვლის თავისუფლება

36. W24, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი

მოწმე იყო „სამხრეთ ოსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი“ 1998 წლიდან 2012 წლამდე. ის ამჟამად სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების დელეგაციის წევრია ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებებში.

მან თქვა, რომ სამხრეთ ოსეთი დამოუკიდებელია 1990 წლის 20 სექტემბრიდან: ის აღიარებულია რიგი სახელმწიფოების მიერ და, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, მისი საკუთარი ხალხის მიერ. მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთს, რასაკვირველია, ძალიან მეგობრული ურთიერთობები აქვს რუსეთის ფედერაციასთან, ის არ იმყოფება რუსეთის კონტროლის ქვეშ. 1991-1992 წლების კონფლიქტამდე სამხრეთ ოსეთის ყველა სოფელი შერეული იყო; აღნიშნული კონფლიქტის დროს საქართველოს მთავრობამ კონტროლი აიღო ბევრ სოფელზე ცხინვალის გარშემო და მოახდინა იქ ეთნიკური წმენდა. მან დასძინა, რომ სამხრეთ ოსეთში ტერორისტული თავდასხმების რაოდენობა, რომლებიც საქართველოს მიერ იყო ორგანიზებული, გაიზარდა 2004 წელს ბატონი სააკაშვილის საქართველოს პრეზიდენტად არჩევის შემდეგ. 2008 წლის კონფლიქტის პერიოდში მრავალი ეთნიკური ქართველი გაიქცა სამხრეთ ოსეთიდან და მრავალი სახლი, როგორც ქართველების, ისე ოსების, დაინგრა. ამასთან, მოწმემ ხაზი გაუსვა, რომ სამხრეთ ოსეთის მხრიდან ქართველების მიმართ ეთნიკური წმენდის ოფიციალური პოლიტიკა არასოდეს ყოფილა. ამ მოწმის თანახმად, სინამდვილეში, მრავალი ეთნიკური ქართველი ახლაც ცხოვრობს სამხრეთ ოსეთში. მაგალითად, ლენინგორის რაიონში
[259], 11 საშუალო სკოლიდან 6 (ჯამში 117 მოსწავლე) იყენებდა ქართულს როგორც სწავლების ენას 2015-2016 სასწავლო წლის ბოლოს. მოწმემ იცოდა, რომ სამხრეთ ოსეთის თანამდებობის პირებმა უშუალოდ კონფლიქტის შემდეგ მტრული განცხადებები გააკეთეს (განსაკუთრებით, რომ ეთნიკურ ქართველებს აღარ მისცემდნენ თავიანთ სახლებში დაბრუნების უფლებას), მაგრამ მან თქვა, რომ ისინი უბრალოდ სენტიმენტალური და ეიფორიაში იყვნენ. რაც შეეხება სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ქართველების ეთნიკურ წმენდასთან დაკავშირებულ ანგარიშებს, მან თქვა, რომ სამხრეთ ოსეთთან მიმართებით დასავლური ორგანიზაციები ყოველთვის მიკერძოებული იყვნენ. მან გაიმეორა, რომ, რა თქმა უნდა, ადგილი ჰქონდა ეთნიკური ქართველების წინააღმდეგ ინციდენტებს, მაგრამ არასდროს ყოფილა ეთნიკური წმენდის რაიმე ოფიციალური პოლიტიკა.

2008 წლის კონფლიქტში სამხრეთ ოსეთის მხარეს მონაწილეობდნენ შემდეგი ძალები: „სამხრეთ ოსეთის თავდაცვის სამინისტროს“ დაქვემდებარებაში არსებული შეიარაღებული ძალები; „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ დაქვემდებარებაში არსებული პოლიციის ძალები, როგორიცაა სპეციალური დანიშნულების მობილური რაზმი (OMON)
[260]; და „დამცველები“ ან დაჯგუფებები, რომლებიც ომის დროს ზოგადად მოსახლეობისგან ჩამოყალიბდა. მოწმემ თქვა, რომ მათი ძალები, საქართველოს ძალებისაგან განსხვავებით, რომლებიც შეერთებულმა შტატებმა და ნატომ გაწვრთნა, არ გაწვრთნილა არცერთი უცხო ქვეყნის მიერ.

რაც შეეხება დაბრუნების საკითხს, მან თქვა, რომ დაახლოებით 3000 ეთნიკური ქართველი უკვე დაბრუნდა ლენინგორის რაიონში. ეს არანაირ პრობლემას არ ქმნის, რადგან 2008 წელს ამ რეგიონში საომარი მოქმედებები არ ყოფილა და, მოწმის თქმით, იქ არცერთი სახლი არ განადგურებულა. ცხინვალის მეზობელ სოფლებთან დაკავშირებით სულ სხვა მდგომარეობაა. მოწმემ თქვა, რომ 2008 წლის კონფლიქტამდე მრავალი წლის განმავლობაში ამ სოფლების ეთნიკური ქართველები მტრულად იყვნენ განწყობილი ეთნიკური ოსების მიმართ (როდესაც ეს სოფლები საქართველოს მთავრობის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა). მან დასძინა, რომ 2008 წლის 7-დან 8 აგვისტოს ღამეს ცხინვალს ამ სოფლებიდან დაუშინეს ჭურვები. კონფლიქტის დროს იქ ინტენსიურ საბრძოლო მოქმედებებს ჰქონდა ადგილი, რასაც ბევრი ნგრევა და მსხვერპლი მოჰყვა. ამიტომ, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებას არ შეუძლიათ უზრუნველყოს მათი უსაფრთხო დაბრუნება, თუ არ მოიძებნება იძულებით გადაადგილებული პირების, 100 000-ზე მეტი ეთნიკური ოსის ჩათვლით, რომლებმაც 1990-იან წლებში დატოვეს საკუთარი სახლები, საკითხის გლობალური გადაწყვეტა. ამ მოწმის თქმით, ამ დრომდე საქართველოს ხელისუფლება უარს ამბობს აღნიშნულთან დაკავშირებით სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლებასთან მოლაპარაკებების წარმოებაზე. მან დასძინა, რომ 2008 წლის აგვისტოში ეთნიკურმა ქართველებმა დატოვეს ეს სოფლები ან ნებაყოფლობით, ან საქართველოს მთავრობისგან მიღებული მითითებების შესაბამისად; უფრო მეტიც, ამ სოფლებში ყველა მამაკაცი შეიარაღებული იქნა საქართველოს მთავრობის მიერ.

მოწმემ თქვა, რომ ეთნიკურ ქართველებს, რომლებიც დაბრუნდნენ ლენინგორის რაიონში და მცირე რაოდენობის სხვა სოფლებში (მაგალითად, სინაგური და კარზმანი სამხრეთ ოსეთის დასავლეთით), შეეძლოთ არჩევანის გაკეთება: მიეღოთ სამხრეთ ოსეთის მოქალაქეობა ან შეენარჩუნებინათ საქართველოს მოქალაქეობა (საქართველოს მოქალაქეებს არ შეუძლიათ ორმაგი მოქალაქეობის ქონა). მათ, ვინც გადაწყვიტა საქართველოს მოქალაქეობის შენარჩუნება, და ასეთები უმრავლესობაა, მიიღეს სპეციალური საშვები, რომლებიც მათ სამხრეთ ოსეთში ყოველდღე შესვლის და იქიდან გასვლის (დილის 7 საათიდან საღამოს 8 საათამდე) შესაძლებლობას აძლევს. საქართველოს მოქალაქეები, რომლებიც ცხოვრობენ საქართველოს არასადავო ტერიტორიაზე, ვერ შედიან სამხრეთ ოსეთში; სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლება დაჟინებით ითხოვს, რომ ამასთან დაკავშირებით საქართველოსთან, პირველ რიგში, გაფორმდეს „ორმხრივი ხელშეკრულება“, რაზეც საქართველო უარს ამბობს, რადგან სამხრეთ ოსეთს თავისი ტერიტორიის ნაწილად მიიჩნევს. მიუხედავად ამისა, ზოგჯერ გამონაკლისის სახით უშვებენ პირებს პანაშვიდებსა თუ ქორწილებზე დასასწრებლად, არასრულწლოვნებს ზაფხულის არდადეგებზე ბებიებისა და ბაბუების მოსანახულებლად, ზაფხულის საძოვრებზე ჩამოსულ მწყემსებს, სკოლის მასწავლებლებს, რომლებიც ლენინგორის რაიონში სამსახურში მიემგზავრებიან და ა.შ.

მოწმემ ასევე განაცხადა, რომ რუსეთის მოქალაქეებთან მიმართებით ორმაგი მოქალაქეობა დაუშვეს და რომ სამხრეთ ოსების 90% რუსეთის მოქალაქეები არიან. რაც შეეხება ოფიციალურ ენებს, მან თქვა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ „სახელმწიფოს“ დონეზე მხოლოდ ოსური და რუსულია ოფიციალური ენები, ეთნიკური ქართველების სოფლებში ქართული ენაა ოფიციალური ენა.

დაბოლოს, მან დაადასტურა, რომ სამხრეთ ოსეთსა და საქართველოს არასადავო ტერიტორიას შორის „საზღვარი“ იქნა გაძლიერებული, ზოგან ეკლიანი მავთულით, ტერორისტული თავდასხმებისა და უკანონო გადაკვეთების აღკვეთად. ამ „საზღვარს“ ერთობლივად იცავენ რუსეთის ფედერაციის უსაფრთხოების ფედერალური სამსახური და ადგილობრივი ძალები „რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკას შორის სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო საზღვრის დაცვის ერთობლივი ძალისხმევის შესახებ“ 2009 წლის 30 აპრილის შეთანხმების შესაბამისად. მან არ იცოდა ადგილობრივი ძალების რაოდენობა, რომლებიც რუსეთის ძალებთან ერთად იცავდნენ სამხრეთ ოსეთსა და საქართველოს არასადავო ტერიტორიას შორის „საზღვარს“. მან დაამატა, რომ სამხრეთ ოსეთსა და რუსეთის ფედერაციას შორის არსებული საზღვრის მიმართ ვრცელდება კიდევ ერთი „შეთანხმება“ (კერძოდ, 2015 წლის 18 მარტის „შეთანხმება რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკას შორის მოკავშირეობისა და ინტეგრაციის შესახებ“).

37. W19, სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლების თანამდებობის პირი, დაბადებული 1976 წელს
[261]

მოწმემ განაცხადა, რომ ლენინგორის რაიონის ეთნიკურ ქართველებს ჰქონდათ თავიანთ სახლებში დაბრუნების უფლება; დაახლოებით 3 000 უკვე დაბრუნდა. ამის მიუხედავად, ისინი კვლავ განიხილებიან როგორც იძულებით გადაადგილებული პირები საქართველოს მთავრობის მიერ და კვლავ იღებენ ყველა სოციალურ შეღავათს, რომელიც იძულებით გადაადგილებული პირებისთვისაა გათვალისწინებული. ეთნიკურმა ქართველებმა, რომლებიც ამ რაიონში ცხოვრობენ, ისევე როგორც მათ, ვინც სამხრეთ ოსეთის დასავლეთით რამდენიმე სოფელში ცხოვრობს (მაგალითად, სინაგური), მიიღეს სპეციალური საშვები, რომლებიც მათ სამხრეთ ოსეთში ყოველდღე შესვლისა და იქიდან გასვლის საშუალებას აძლევს (დილის 7 საათიდან საღამოს 8 საათამდე).

რაც შეეხება 20 000-მდე ეთნიკურ ქართველს, რომლებიც 2008 წლის კონფლიქტამდე ცხინვალის მეზობელ სოფლებში ცხოვრობდნენ, მან თქვა, რომ მათი მდგომარეობა განსხვავებულია. ამ მოწმის თანახმად, იმ ტერიტორიაზე ეთნიკური ძალადობის ხანგრძლივი ისტორია არსებობს. დღემდე ახსოვთ სოფლებში კეხვი და ქურთა მცხოვრები ეთნიკური ქართველების მიერ 33 ეთნიკური ოსის მკვლელობა 1992 წლის 20 მაისს, როდესაც ეს სოფლები საქართველოს მთავრობის კონტროლის ქვეშ იყო. ამიტომ, მათი დაბრუნება არა მხოლოდ ჰუმანიტარული საკითხია, როგორც ამას წარმოგვიდგენს საქართველოს მთავრობა, არამედ პოლიტიკურიც. მან დასძინა, რომ სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებას უბრალოდ არ შეუძლია უზრუნველყოს მათი უსაფრთხო დაბრუნება, თუ არ მოიძებნება საკითხის გლობალური გადაწყვეტა ყველა გადაადგილებული პირისთვის, 100 000-ზე მეტი ეთნიკური ოსის ჩათვლით, რომლებმაც 1990-იან წლებში დატოვეს საკუთარი სახლები. ყოველ შემთხვევაში, არცერთ ეთნიკურ ქართველს ცხინვალის მეზობელი სოფლებიდან დღემდე არ მიუმართავს სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებისთვის თხოვნით, რომ სამხრეთ ოსეთში დაბრუნების უფლება მიეცათ მათთვის. თუმცა მოწმემ დაადასტურა, რომ აღნიშნულ სოფლებში დაბრუნების პროცედურა არ არსებობს.

რაც შეეხება სამხრეთ ოსეთსა და საქართველოს არასადავო ტერიტორიას შორის „საზღვარს“, მოწმემ თქვა, რომ ის იქნა გაძლიერებული ტერორისტული თავდასხმებისა და უკანონო გადაკვეთების აღსაკვეთად. ამ „საზღვარს“ ერთობლივად იცავენ რუსეთის ძალები (N 4 სამხედრო ბაზიდან) და ადგილობრივი ძალები, როგორც ეს გათვალისწინებულია „რუსეთის ფედერაციასა და სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკას შორის სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო საზღვრის დაცვის ერთობლივი ძალისხმევის შესახებ“ 2009 წლის 30 აპრილის შეთანხმებით. მოწმემ არ იცოდა არც რუსეთისა და არც ადგილობრივი სასაზღვრო ძალების რაოდენობა, მაგრამ მან თქვა, რომ მათი რაოდენობა „საზღვრის“ დასაცავად საკმარისი იყო. უკანონო გადაკვეთის შემთხვევაში გამოიყენება ადმინისტრაციული სანქცია (ჯარიმა და გაძევება), ხოლო სისხლისსამართლებრივი სანქცია გამოიყენება მხოლოდ მრავალი უკანონო გადაკვეთის შემთხვევაში. მოწმემ დაადასტურა, რომ ამ სფეროში, ისევე როგორც ბევრ სხვა სფეროში, გამოიყენება რუსეთის კანონმდებლობა, 1992 წლის „სამხრეთ ოსეთის უმაღლესი საბჭოს“ კანონის შესაბამისად, რომელიც ითვალისწინებს რუსეთის კანონმდებლობის ადგილობრივი კანონმდებლობის ამოქმედებამდე გამოყენებას. მან ასევე თქვა, რომ სამხრეთ ოსეთის დეფაქტო ხელისუფლებას არ შეუძლია სასაზღვრო რეჟიმის შემსუბუქება, სანამ საქართველო იურიდიულად სავალდებულო დოკუმენტით არ აიღებს სამხრეთ ოსეთის წინააღმდეგ ძალის არგამოყენების ვალდებულებას. მისი აზრით, საქართველოს ხელისუფლების პოლიტიკური განცხადებები არ არის საკმარისი, რადგან მათ არ გააჩნია იურიდიულად სავალდებულო ძალა და მათ რეგულარულად მოჰყვება აგრესიული განცხადებები საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის უზრუნველყოფის აუცილებლობის შესახებ. უფრო მეტიც, საქართველოს პრეზიდენტმა, ბატონმა სააკაშვილმა, საჯაროდ გასცა გარანტიები, რომ სამხრეთ ოსეთზე არ განხორციელდებოდა თავდასხმა 2008 წლის 7 აგვისტოს, თუმცა თავდასხმა იმავე საღამოს განხორციელდა.

და ბოლოს, მოწმემ ხაზი გაუსვა, რომ სამხრეთ ოსეთი დამოუკიდებელი სახელმწიფოა, მიუხედავად იმისა, რომ მას მრავალი „ორმხრივი ხელშეკრულება“ აქვს გაფორმებული რუსეთის ფედერაციასთან სამხედრო, სოციალურ და სხვა სფეროებში.

[1] ფაქტების დეტალური აღწერა მოცემულია საჩივრის თითოეული ასპექტის ქვეშ, რომლის განხილვაც მოეთხოვება სასამართლოს.

[2]ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშის I ტომი და ამონარიდები II ტომიდან თან ერთვის მისაღებობის შესახებ განჩინებას. სრული ანგარიში ხელმისაწვდომია მხოლოდ ინგლისურ ენაზე და მისი გაცნობა შესაძლებელია ინტერნეტში.

[3] ტერმინები „აფხაზეთი“ და„სამხრეთ ოსეთი“ აღნიშნავს საქართველოს იმ რეგიონებს, რომლებიც ამჟამად არ ექვემდებარება საქართველოს მთავრობის დეფაქტო კონტროლს.

[4] ქვემოთ მოცემულია თითოეული ამ დოკუმენტის შესაბამისი დებულებების ფორმულირება ან მასზე მითითება საჩივრის თითოეულ ასპექტთან დაკავშირებით, რომლის განხილვაც მოეთხოვება სასამართლოს.

[5]რუსეთმა რეგულაციების რატიფიცირება 1909 წლის 27 ნოემბერს მოახდინა. საქართველო არ არის ამ ხელშეკრულების მხარე, მაგრამ მიიჩნევა, რომ მისი დებულებები მოიცავს საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართლის ნორმებს (იხ. მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო, პალესტინის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე კედლის მშენებლობის სამართლებრივი შედეგები, საკონსულტაციო დასკვნა, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 2004 წ., გვ. 172, § 89). როგორც ასეთი, ისინი ასევე სავალდებულოა საქართველოსთვის.

[6]ეს კონვენცია საქართველოსთან მიმართებით ძალაში შევიდა 1993 წლის 14 სექტემბერს, ხოლო რუსეთის ფედერაციასთან მიმართებით – 1954 წლის 10 მაისს.

[7]ეს კონვენცია საქართველოსთან მიმართებით ძალაში შევიდა 1993 წლის 14 სექტემბერს, ხოლო რუსეთის ფედერაციასთან მიმართებით – 1954 წლის 10 მაისს.

[8]ეს კონვენცია საქართველოსთან მიმართებით ძალაში შევიდა 1993 წლის 14 სექტემბერს, ხოლო რუსეთის ფედერაციასთან მიმართებით – 1954 წლის 10 მაისს.

[9]დამატებითი ოქმი საქართველოსთან მიმართებით ძალაში შევიდა 1993 წლის 14 სექტემბერს, ხოლო რუსეთის ფედერაციასთან მიმართებით – 1989 წლის 29 სექტემბერს.

[10]მისაღებობის შესახებ განჩინებაში სასამართლომ დაადგინა შემდეგი: „წინამდებარე საჩივარი ეხება იმ სადავო მოვლენებს, რომლებიც დაიწყო სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში 2008 წლის 7 აგვისტოს“. ვინაიდან ეს არის რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ, და არა საქართველოს წინააღმდეგ, შეტანილი საჩივარი, უნდა აღინიშნოს, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების ინტერვენცია დაიწყო 2008 წლის 8 აგვისტოს.

[11] 20 000 სამხრეთ ოსეთიდან და 3 000 აფხაზეთიდან.

[12]ამ ანგარიშთაგან ზოგიერთი წარმოდგენილია ამ საქმეზე მისაღებობის შესახებ განჩინების დანართში.

[13]თუმცა, იხილეთ პასუხისმგებლობაზე უარის თქმა („დისკლეიმერი“) ამ ანგარიშში (ტომი I, გვ. 8):

„შეჯამების სახით, უნდა აღინიშნოს, რომ ამგვარად დადგენილი ფაქტობრივი ბაზა შეიძლება ადეკვატურად ჩაითვალოს ფაქტების დადგენის მიზნით, მაგრამ არა რაიმე სხვა მიზნით. ეს მოიცავს ისეთ სასამართლო პროცესებს, როგორიცაა საქმეები, რომლებიც უკვე განიხილება საერთაშორისო სასამართლოებში, ისევე როგორც ნებისმიერი სხვა საქმე.“

[14]სამხედრო და გასამხედროებული საქმიანობა ნიკარაგუაში და ნიკარაგუის წინააღმდეგ(საქმე „ნიკარაგუა ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ“ (Nicaragua v. United States of America), გადაწყვეტილება, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 1986 წ., გვ. 62-63, §§ 109-10.

[15] „გენოციდის დანაშაულის თავიდან აცილებისა და დასჯის შესახებ“ კონვენციის გამოყენება(საქმე „ბოსნია და ჰერცეგოვინა სერბეთი და მონტენეგროს წინააღმდეგ“), გადაწყვეტილება, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 2007 წ., გვ. 205, §§ 392-93.

[16]სამხედრო და გასამხედროებული საქმიანობა ნიკარაგუაში და ნიკარაგუის წინააღმდეგ(საქმე „ნიკარაგუა ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ“ (Nicaragua v. United States of America), გადაწყვეტილება, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები, 1986 წ., გვ. 64-65, §§ 115-16.

[17]ასევე იხილეთ ზემოთ მოყვანილი არგუმენტები (პარაგრაფები 78-79).

[18] ხელშეკრულება ხელმოწერილია 2015 წლის 18 მარტს .

[19] ასევე იხილეთ 32-33 და108 პუნქტები ზემოთ.

[20] ჟენევის 1949 წლის პირველი კონვენცია, მე- 5 მუხლი; ჟენევის მეორე კონვენცია, მე-6 მუხლი; ჟენევის მესამე კონვენცია, მე- 5 მუხლი; ჟენევის მეოთხე კონვენცია, მე-6 მუხლი; 1977 წლის დამატებითი ოქმი (I), მე-3 მუხლი (რომლითაც შესწორება შედის ჟენევის მეოთხე კონვენციის მე- 6 მუხლში).

[21]საქმე "ლოიზიდოუ თურქეთის წინააღმდეგ" (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), 18 დეკემბერი 1996; საქმე "კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ" (Cyprus v.Turkey) [GC], N 25781/94, ECHR 2001-IV. კითხვა თითოეული ამ ვალდებულების მოქმედების სფეროს შესახებ, განსხვავებულ საკითხს წამოჭრის(იხ. საქმე "ალ-სკეინი და სხვები"(Al-Skeini and Others), ციტირებული ზემოთ, § 168).

[22] აუფეთქებელი ჭურვებისკოეფიციენტი არის იმ მცირე გაბარიტის საბრძოლო მასალების პროცენტული რაოდენობა, რომლებიც არ ფეთქდება.

[23]მოწმეების ჩვენებების მოკლე შეჯამება იხილეთ დანართში (W არის აბრევიატურა, რომელიც აღნიშნავს „მოწმეს“).

[24]დანართი 78, რომელიც თავის მოსაზრებებში მოპასუხე მთავრობამ წარადგინა არსებით განხილვაზე.

[25]მაგალითად, იხილეთ ე. ბენვენისტი: „საერთაშორისო კანონი ოკუპაციის შესახებ“ (ოქსფორდი: ოქსფორდის უნივერსტეტის გამომცემლობა, 2012 წ.), გვ. 43; ი. არაი-ტაკაჰაში, „ოკუპაციის კანონი“: „საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის თანმიმდევრულობა და შეცვლა და მისი ურთიერთქმედება ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალთან“ (ლეიდენი, მარტინუს ნიხჰოფის გამომცემლობა, 2009 წ.), გვ. 5-8; ი. დინშტეინი: „აგრესიული ოკუპაციის საერთაშორისო სამართალი“ (კემბრიჯი, კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2009 წ.), გვ. 42-45, §§ 96-102 და ა. რობერტსი, „ტრანსფორმაციული სამხედრო ოკუპაცია: ომისა და ადამიანის უფლებების სამართლის გამოყენება“, საერთაშორისო სამართლის ამერიკული ჟურნალი, ტ. 100: 580 (2006 წ.), გვ. 585-86.

[26]ექსპერტთა უმეტესობა, რომელთაც კონსულტაციები წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტისგან აქვთ მიღებული ოკუპაციისა და უცხო ქვეყნის მართვის სხვა ფორმების შესახებ პროექტის ფარგლებში, თანხმდებიან, რომ ოკუპაციის დასამყარებლად აუცილებელია „სახმელეთო ჯარები“ – იხილეთ ტ. ფერარო: „ექსპერტთა შეხვედრა: უცხო ტერიტორიების ოკუპაცია და მართვის სხვა ფორმები“ (ჟენევა: წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი, 2012 წ.), გვ. 10, 17 და 33; იხილეთ, ასევე: ე. ბენვენისტი: ციტირებული ზემოთ, გვ. 43 და მომდევნო და ვ. კუტრულისი: Le début et la fin de l'application du droit de l'opocation (პარიზი: Éditions Pedone, 2010 წ.), გვ. 35-41.

6ტ. ფერარო, ციტირებული ზემოთ, გვ. 17 და 137 და ი. დინშტეინი, ციტირებული ზემოთ, გვ. 44, § 100.

[28]ჟენევის 1949 წლის მესამე კონვენცია, 21-ე მუხლი.

[29] ჟენევის 1949 წლის მეოთხე კონვენცია, 41-ე, 42-ე და 78-ე მუხლები.

[30]ჟენევის 1949 წლის მეოთხე კონვენცია, 78-ე მუხლი.

[31]Миротворческие силы – რუსულ ენაზე- სამშვიდობო ძალები.

[32] შესწორდა 2021 წლის 29 იანვარს. ტექსტი ადრე იკითხებოდა შემდეგი სახით: „....ვინაიდან დადგინდა, რომ სამხედრო ტყვეები რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში შედიოდნენ სამხრეთ ოსეთის ძალებზე განხორციელებული "მკაცრი კონტროლის" გამო, იგი ასევე პასუხისმგებელი იყო ამ უკანასკნელის მოქმედებებზე....“

[33] იხილეთ ჟენევის 1949 წლის მეოთხე კონვენცია, მუხლი 49 (ოკუპირებული ტერიტორიები), საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტებისთვის და 1977 წლის დამატებითი ოქმი (II), მუხლი 17, არა‑საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტებისთვის.

[34] ჟენევის 1949 წლის მეოთხე კონვენცია, მუხლი 50.

[35]იხილეთ საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართლის წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის (ICRC) კვლევაში მოცემული ანალიზი:ჯ.‑მ. ჰენკერტსი და ლ. დოსვალდ-ბეკი, საერთაშორისო ჩვეულებითი ჰუმანიტარული სამართალი, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი, კემბრიჯი, 2005, 158-ე წესი.

[36] ამასთან დაკავშირებით, 2010 წლის 31 მაისის საზღვაო ინციდენტის შემსწავლელმა სახელმწიფო კომისიამ (თურქელის კომისიამ) მიიჩნია, რომ ომის დანაშაულებიამართლებდნენ გამოძიებას, ხოლო სხვა დარღვევებიამართლებდნენ „გამოკვლევის გარკვეულფორმას” (იქვე, გვ. 99).

[37]საქმე „ისაიევა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“(Isayeva and Others v. Russia), NN57947/00 და 2 სხვა, § 208, 24 თებერვალი, 2005 და საქმე „ალ-სკეინი და სხვები“(Al-Skeini and Others), ზემოთ ციტირებული, §§ 163 და 164:„სასამართლომ დაადგინა, რომ მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პროცედურული ვალდებულების გამოყენება გრძელდება უსაფრთხოებისთვის შექმნილ რთულ პირობებში, მათ შორის, შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში."

[38]იხილეთ საქმე „ალ-სკეინი და სხვები“(Al-Skeini and Others), ზემოთ ციტირებული, § 168.

[39] ევროსაბჭოს საპარლამენტო ასამბლეა, “საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის შედეგების შესახებ რეზოლუცია 1633 (2008)-ის განხორციელება“, დოკ.11800, 26იანვარი, 2009, § 50.

[40] ადამიანის უფლებათა კომიტეტის დასკვნითი მოსაზრებები:რუსეთის ფედერაცია, 24 ნოემბერი, 2009, CCPR/C/RUS/Q/6, § 13.

[41]„ჰუმან რაითს ვოჩი“, მსოფლიო ანგარიში 2011, გვ. 460.

[42] ასევე იხილეთ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევების გამოძიების სახელმძღვანელო მითითებები: კანონი, პოლიტიკა და საუკეთესო პრაქტიკა, გამოქვეყნებულია 2019 წელს წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის და საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებათა ჟენევის აკადემიის მიერ.

[43] მაგალითად, იხილეთ ჯონ დუგარდი, „ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული მუხლები გაეროს ქარტიასა და სამხრეთ აფრიკის კანონმდებლობაში“ (1980), 13 De Jure 297, გვ. 297-98.

[44] მაგალითად, იხილეთ მაია ჰერტიგ რენდალი “შეთანხმებების ისტორია:ნახევარი საუკუნის წინ და მის მიღმა“, დანიელ მოეკლის, ჰელენ კელერის და კორინა ჰერის "ადამიანის უფლებათა შეთანხმებები 50-იანებში:მათი წარსული, აწმყო და მომავალი" (ოქსფორდის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2018), გვ. 10-14.

[45] იხილეთ, მაგალითად, A.W.ბრაიან სიმპსონი,"ადამიანის უფლებები და იმპერიის დასასრული:ბრიტანეთი და ევროპული კონვენციის გენეზისი "(ოქსფორდის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2004), გვ. 686-87 და 690-705.

[46] იხილეთ “ბ-ნი კლოდ პილოს გარდაცვალება“ (1984), 24 წითელი ჯვრის საერთაშორისო მიმოხილვა 341, გვ. 342.

[47]იხილეთ ბოიდ ვან დიიკი, “ადამიანის უფლებები ომში:ჟენევის 1949 წლის კონვენციების გადახლართულ ფუნდამენტებზე“ (2018), 112 საერთაშორისო სამართლის ამერიკული ჟურნალი 553, გვ. 555.

[48]იხილეთ კლოდ პილო , “La Déclaration universelle des Droits de l'homme et les Conventions internationales protégeant les victimes de la guerre” (1949) 31 Revue Internationale de la Croix-Rouge et Bulletin Internationale des Sociétés de la Croix-Rouge 252, გვ. 252.ეს არის ჩემი საკუთარი თარგმანი ფრანგული ორიგინალიდან ინგლისურ ენაზე.

[49] იხილეთ ვან დიიკი, ზემოთ ციტირებული, გვ. 555.

[50]სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტთან დაკავშირებით არსებობს შედარებადი ტენდენცია, რომელთან დაკავშირებითაც იხილეთ გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის 2020 წლის 24 აპრილის განცხადება პაქტიდან გადახვევებზე კოვიდ-19-ის პანდემიასთან დაკავშირებით.

[51]29-ე მუხლის მე-2 პუნქტის მეორე წინადადების მიზანი მოცემულ საქმეში გარკვეულწილად უგულვებელყოფილი იქნა (იხილეთ გადაწყვეტილების მე-15 პუნქტი და შეადარეთ "გარკვეული ირანული ასპექტები (საქმე "ირანის ისლამური რესპუბლიკა ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ"), წინასწარი პრეტენზიები, გადაწყვეტილება, გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები2019, გვ. 46-50, §§ 1-9 (მოსამართლეების ტომკას და კროუფორდის ერთობლივი განსაკუთრებული აზრი).

[52]ასევე შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ სასამართლოსთვის დამახასიათებელი იურისდიქცია, პრინციპში, სახელმწიფოთაშორის საქმეებში ისეთივე ფართოა, როგორც სხვა საქმეებში (იხილეთ ჩემი ნაწილობრივ განსხვავებული მოსაზრების მე-18 პუნქტი საქმეზე „ტ.კ და ს.რ.“(T.K. and S.R. v. Russia), NN28492/15 და 49975/15, 19 ნოემბერი, 2019, დიდ პალატაში განხილვის პროცესში).

[53]იხილეთ ჰელენ კელერი და სებასტიან ბეიტსი, „მუხლი 18 ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ისტორიულ პერსპექტივაში და თანამედროვე გამოყენებაში” (2019) 39 ადამიანის უფლებათა სამართლის ჟურნალი 2, 9.

[54]დამატებით, მე-2 მუხლის 1-ელი პუნქტის მეორე წინადადება ახლა წაკითხულ უნდა იქნეს კონვენციის ოქმებთან NN 6 და 13 ერთობლიობაში (იხილეთ ა.ლ.(ქს.ვ.) რუსეთის წინააღმდეგ (A.L.(X.W.) v. Russia), N44095/14, §§ 63‑66, 29 ოქტომბერი 2015).

[55]„უბრალო მნიშვნელობის” ცნებისა და მისი კრიტიკის შესახებ იხილეთ მაირს ს. მაგდუგალი და რიჩარდ ნ. გარდნერი, „ვეტო და თავი:ინტერპრეტაცია გადარჩენისთვის ”(1951), 60 იელის სამართლის ჟურნალი 258, გვ. 262-66.

[56]თუმცა საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტში გადახვევაზე ჩემი პოზიციიდან, რომელიც გამოთქმულია ქვემოთ პუნქტებში 19-21, გამომდინარეობს, რომ მე არ უნდა მივიდე იმ კონკრეტულ აზრამდე ამ საკითხთან დაკავშირებით, მოპასუხე სახელმწიფოს ძალები არ მონაწილეობდნენ დაპატიმრების ან დაკავების მისიაში და საომარ მოქმედებებში, რომლებიც რუსეთის ტერიტორიაზე არ მომხდარა, ამიტომ ეს ვერ აღიწერება, როგორც „ბუნტი“ ან „ამბოხება“.მოპასუხე მთავრობამ მოიშველია მომჩივანი სახელმწიფოს საერთაშორისო პასუხისმგებლობა სამხრეთ ოსეთთან მიმართებაში მისი სავარაუდოდ არასწორი საქციელისთვის, თუმცა, ამ ხასიათის „უკანონო ძალადობა” ძნელად შეიძლება გაუთანაბრდეს მას, რომელიც დომინირებს სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში (იხილეთ, მაგალითად, საქმე „ფინოგენოვი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Finogenov and Others v. Russia), NN18299/03 და 27311/03, §§ 156-61 და 218, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011 (ამონარიდები)).

[57]იხილეთ სევერინ მეიერი, „შეურიგებლის მორიგება?- ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის ექსტრატერიტორიული გამოყენება და მისი ურთიერთმიმართებასაერთაშორისო ჰუმანიტარულ სამართალთან ”(2019 წ.), საერთაშორისო სამართლის გიოტინგენის ჟურნალი, 395, გვ. 405-06.

[58]იხილეთ ბარტ ვან დერ სლოუტი, „ყველაფერი სამართლიანად არის ომსა და სიყვარულში?პრეცედენტული სამართლის ანალიზი ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე–15 მუხლთან დაკავშირებით”(2014), 53 სამხედრო სამართალის და ომის სამართლის მიმოხილვა 319, გვ. 334.

[59]ის, რომ უახლესი მასალა შეზღუდული გამოყენების იქნება, ხაზგასმულია ტერმინის „ომი“ არარსებობით სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტის მე-4 მუხლში, რომელიც არის მე-15 მუხლის ანალოგი (მაგრამ იხილეთ შეიარაღებულ კონფლიქტზე მსჯელობა გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის ზოგად კომენტარში N 29, 2001).

[60]ის, რომ სასამართლოს როლი შეიძლება უფრო გაფართოვდეს თანხმობის მთქმელ სახელმწიფოებთან დაკავშირებით, ასახულია ადამიანის უფლებათა და ბიომედიცინის შესახებ კონვენციის 29-ე მუხლში („ოვეიედოს კონვენცია“).

[61] იხილეთ ანა-ლენა სვენსონ-მაკკარტი, ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალი და გამონაკლისი სახელმწიფოები: სპეციალური მითითებით Travaux Préparatoires-ზე და საერთაშორისო მონიტორინგის ორგანოების პრეცედენტულ სამართალზე (მარტინუს ნიიჰოფი 1998), გვ. 630.

[62] იხილეთ ადილ აჰმედ ჰაქი, „თურქეთი, აგრესია და სიცოცხლის უფლება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიხედვით” (EJIL:საუბარი!, 21 ოქტომბერი 2019) <https://www.ejiltalk.org/turkey-aggression-and-the-right-to-life-under-the-echr/> (წვდომა განხორციელდა 26 აგვისტოს, 2020).

[63] მაგალითად, იხილეთ კორინა ჰერი, „ლოიალურობა, სუბსიდიარობა და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-18 მუხლი:როგორ უმკლავდება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო (ECtHR) უფლებების არაკეთილსინდისიერ შეზღუდვებს (2020), 1 ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის სამართლის მიმოხილვა 25, გვ. 45-46.

[64] მაგალითად, იხილეთ დანიელ ბეთლეჰემი, „როდის არის ომის ქმედება კანონერი?”, ლორენს ერლის, ანა ოსტინის, კლერ ოვეის და ოლგა ჩერნიშოვას ნაშრომში, სიცოცხლის უფლება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით:სამართლებრივი ცვლილებების ოცი წელი „მაკკენი გაერთიანებულისამეფოს წინააღმდეგ:მაიკლ ო’ბოილის საპატივსაცემად (Wolf Legal Publishers, 2016), გვ. 237.

[65]იხილეთ რაიან გუდმენი, ქრისტოფ ჰეინსი და იუვალ შეინი, „ადამიანის უფლებები, სიცოცხლის ხელყოფა და ეროვნული უსაფრთხოება:კითხვა-პასუხი ქრისტოფ ჰეინსთან და იუვალ შეინთან ზოგად შენიშვნაზე 36 (სამართლიანი უსაფრთხოება, 4 თებერვალი 2019) <https://www.justsecurity.org/62467/human-life-national-security-qa-christof-heyns-yuval-shany-general-comment-36/> (accessed 26 August 2020)

[66] იმ ფაქტს, რომ სასამართლოს იურისდიქცია შეესაბამება სახელმწიფოების ვალდებულებების მოქმედების სფეროს კონვენციის თანახმად, შეიძლება ამტკიცებდეს კონვენციის მე-19 მუხლი და როგორც უილიამ ა. შაბასი აცხადებს (ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია – კომენტარი, ნიუ-იორკი, 2015 წელი, გვ. 93), „კონვენციის შესაბამისად, ვალდებულებების მოქმედების სფერო სასამართლოს იურისდიქციის იდენტურია“.

[67] იხილეთ კონვენციის 32-ე მუხლი; სხვათა შორის, საქმე„ბლეჩიჩი ხორვატიის წინააღმდეგ“ (Blečić v. Croatia) [GC], N 59532/00, § 67, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2006-III; საქმე „სლივენკო და სხვები ლატვიის წინააღმდეგ“ (Slivenko and Others v. Latvia) (dec.) [GC], N 48321/99, §§ 56 და მომდევნო, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2002-II; საქმე „სეიდიჩი და ფინცი ბოსნია და ჰერცეგოვინის წინააღმდეგ“ (Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina) [GC], NN 27996/06 და 34836/06, § 27, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2009; და საქმე „მუტუ და პეხშტაინი შვეიცარიის წინააღმდეგ“, NN 40575/10 და 67474/10, § 63, 2018 წლის 2 ოქტომბერი. ასევე იხილეთ „საჩივრის ცნებასთან“ და მის განსაზღვრასთან დაკავშირებით საქმე „რადომილია და სხვები ხორვატიის წინააღმდეგ“ (Radomilja and Others v. Croatia) [GC], NN. 37685/10 და 22768/12, §§ 110-27, 2018 წლის 20 მარტი.

[68] საერთაშორისო სასამართლოებისა და ტრიბუნალების განუყოფელი და ნაგულისხმევი უფლებამოსილებების შესახებ, იხილეთ ჩესტერ ბრაუნი: „საერთაშორისო სასამართლოების და ტრიბუნალების განუყოფელი უფლებამოსილებები”, საერთაშორისო სამართლის ბრიტანული წელიწდეული, 2005 წ., ტომ. 76, ოქსფორდი, 2006 წ, გვ. 195 და შემდგომი; პაოლა გაეტა: „საერთაშორისო სასამართლოების და ტრიბუნალების განუყოფელი უფლებამოსილებები”, გამოცემაში: ადამიანის არაადამიანურობა ადამიანის მიმართ – ესეები საერთაშორისო სამართალზე ანტონიო კასეზის პატივსაცემად, ლალ ჩანდ ვოჰრა, ფაუსტო პოკარი, ივონ ფეზერსტოუნი, ოლივიე ფურნი, კრისტინ გრეჰემი, ჯონ ჰოკინგი და ნიკოლას რობსონი (რედ.),ჰააგა, ლონდონი, ნიუ-იორკი, 2013 წ., გვ. 353 და მომდევნო.; კრჟიშტოფსკუბიშევსკი:„საერთაშორისო ორგანიზაციების ნაგულისხმევი უფლებამოსილებები”, გამოცემაში: საერთაშორისო სამართალი დაბნეულობის დროს, იორამ დინსტეინი და მალა ტაბორი (რედ.),. ესეები შაბტაი როსენის პატივსაცემად, დორდრეხტი, ბოსტონი, ლონდონი, 1989 წ, გვ. 855 და მომდევნო; დინაშელტონი:„ადამიანის უფლებათა რეგიონული ტრიბუნალების განუყოფელი და ნაგულისხმევი უფლებამოსილებები”, გამოცემაში: კონვერგენციისკენ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში,კარლა მ. ბაკლი, ელის დონალდი და ფილიპ ლიჩის (რედ.). რეგიონული და საერთაშორისო სისტემების მიდგომები, ლაიდენი, ბოსტონი, 2017 წ, გვ. 454 და შემდგომ; იანკლაბერსი:საერთაშორისო ინსტიტუციონალური სამართლის შესავალი, კემბრიჯი, 2002 წ, გვ. 67 და მომდევნოდა გვ. 75 და მომდევნო; და ნაიჯელ დ. უაითი: საერთაშორისო ორგანიზაციების სამართალი, მე-2 გამოც., მანჩესტერი, 2005 წ, გვ. 83 და მომდევნო და გვ. 87 და მომდევნო.

[69] ეფექტურობის პრინციპის შესაძლებლობებზე, არა მხოლოდ როგორც განმარტების მეთოდისა, არამედ როგორც საერთაშორისო სამართლის ნორმისა, იხილეთ გეორგიოს ა. სერღიდესი: „ეფექტურობის პრინციპი ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციაში, კერძოდ, მისი მიმართება კონვენციის დანარჩენ პრინციპებთან“, გამოცემაშისაერთაშორისო სამართლის ჰააგის წელიწდეული, 2017 წ.,ტომ. 30, გვ. 1 და მომდევნო; მოსამართლე სერღიდესის თანმხვედრი აზრი, §§ 15 და 22, საქმეში „S.M. ხორვატიის წინააღმდეგ“ (S.M. v. Croatia)[GC], N 60561/14, 2020 წლის 25 ივნისი; მოსამართლე სერღიდესის თანმხვედრი აზრი, § 19, საქმეში „ობოტე რუსეთის წინააღმდეგ“ (Obote v. Russia), N 58954/09, 2019 წლის 19 ნოემბერი; და მოსამართლე სერღიდესის თანმხვედრი აზრი, §§ 15-16, საქმეში„მუჰამედი და მუჰამედი რუმინეთის წინააღმდეგ“ (Muhammad and Muhammad v. Romania )[GC], N 80982/12, 2020 წლის 15 ოქტომბერი.

[70] იხილეთ „იურისდიქციის“ ცნების „შესაბამისი, ეფექტური და სამართლიანი განმარტება“ დიდი დამანგრეველი შედეგების მქონე ექსტრატერიტორიული შეიარაღებული თავდასხმების კონტექსტში, დანიელ რიტიკერი: იარაღის კონტროლის ჰარმონიზაცია – ბირთვული იარაღისგან თავისუფალი სამყაროსთვის გზის გაკვალვა,ლონდონი, ნიუ-იორკი, 2018 წ., გვ. 183-84.

[71] მაგალითად, იხილეთ საქმე „ჯონსტონი და სხვები ირლანდიის წინააღმდეგ“ (Johnston and Others v. Ireland),1986 წლის 18 დეკემბერი, §§ 57-58, სერია A N 112. მეტი ინფორმაცია ამ პრინციპის შესახებ, იხილეთ, მათ შორის, ჯონ გ. მერილზი: საერთაშორისო სამართლის შემუშავებაადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ,მე-2 გამოც., მანჩესტერი, 1993 წ., გვ. 72 და მომდევნო; ბერნადეტ რეინი, ელიზაბეტ უიქსი და კლერ ოვი (რედაქტ.), ჯაკობსი, უაიტი და ოვი: ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია,მე-7 გამოც.,ოქსფორდი, 2017 წ., გვ. 69 და მომდევნო.; დანიელ რიტიკერი, „ეფექტურობის პრონციპი" ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ბოლოდროინდელ იურისპრუდენციაში: მისი სხვადასხვა განზომილება და მისი შესაბამისობა საერთაშორისო საჯარო სამართალთან – უნიკალური ხელშეკრულების ცნების საჭიროების გარეშე, საერთაშორისო სამართლის ჩრდილოეთის ჟურნალი,2010 წ., ტომ. 79, 245,გვ. 271 და მომდევნო; სელინ ბრაუმანი და აუგუსტ რაინიში, “პრაქტიკული ეფექტი (Effet Utile)”, ჯოზეფ კლინგერი, იური პარხომენკო და კონსტანტინოს სალონიდისი (რედაქტ.), ვენის კონვენციის სტრიქონებს შორის? საერთაშორისო საჯარო სამართლის წესები და სხვა პრინციპები,ალფენ აან დენ რიინი, 2019 წ, გვ. 47 და მომდევნო.

[72] იხილეთ,მათ შორის,საქმე, რომელიც „უკავშირდება ბელგიაში განათლების პროცესში ენების გამოყენებების შესახებ კანონების გარკვეულ ასპექტებს”, 1968 წლის 23 ივლისი, გვ. 24, § 4, და გვ. 31, § 3 ბოლომდე და § 4, სერია A N 6; საქმე „ვემჰოფი გერმანიის წინააღმდეგ“ (Wemhoff v. Germany),1968 წლის 27 ივნისი, გვ. 23, § 7, სერია A N7; საქმე „არტიკო იტალიის წინააღმდეგ“ (Artico v. Italy), 1980 წლის 13 მაისი, § 33, სერია A N 37; და საქმე „იზეტინ დოღანი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (İzzettin Doğan and Others v. Turkey), [GC], N 62649/10, § 114, 2016 წლის 26 აპრილი. იხილეთ უფრო მეტი ამ პრინციპის შესახებ, მათ შორის, ალექსანდრე ორახელაშვილი: საერთაშორისო საჯარო სამართლის აქტებისა და წესების განმარტება, ოქსფორდი, 2008 წ., რეპრ. 2013, გვ. 414; ჰერშ ლაუტერპეჩტი, „შემზღუდველი განმარტება და ეფექურობის პრინციპი საერთაშორისო ხელშეკრულებების განმარტებაში”, საერთაშორისო სამართლის ბრიტანული წელიწდეული, 1949 წ., ტომ. XXVI, 48, გვ. 51-52 და 59; სერ ჰერშ ლაუტერპეჩტი, საერთაშორისო სამართლის შემუშავება საერთაშორისო სასამართლოს მიერ,ლონდონი, 1958 წ, გვ. 227; მუსტაფა კამილ იასეენი, “L’interprétation des traités d’après la Convention de Vienne sur le droit des traités”, 151, Recueil des Cours (1976-III), 1, გვ. 72; დადანიელ რიტიკერი, “ეფექტურობის პრინციპი“, ციტირებული ზემოთ,გვ. 259.

[73] იხილეთ ოლივერ უენდელ ჰოლმსი, ავტოკრატი საუზმის მაგიდასთან: ყველა კაცს აქვს თავისი ბოსუელი, ბოსტონი, 1891 წ., გვ. 110.

[74]საქმე „ერგი თურქეთის წინააღმდეგ“(Ergi v. Turkey), 1998 წლის 28 ივლისი, § 79, განჩინებების და გადაწყვეტილებების ანგარიშები 1998-IV.

[75] იქვე., § 79. ეს კრიტერიუმი პირდაპირ ასახავს ჟენევის 1949 წლის 12 აგვისტოს კონვენციის დამატებითი ოქმის 57-ე მუხლის მე-2(ა)(ii) პუნქტს (1977 წლის 8 ივნისი („ოქმი I“)), რომელიც ეხება საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების შედეგად დაზარალებული პირების დაცვას.

[76] საერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში, კონფლიქტის თითოეული მხარის მოვალეობა, მიიღოს ყველა შესაძლო პროფილაქტიკური ზომა, რათა მშვიდობიანი მოსახლეობა და მის კონტროლის ქვეშ არსებული სამოქალაქო ობიექტები დაიცვას თავდასხმების შედეგებისგან, მოცემულია ჟენევის 1949 წლის 12 აგვისტოს კონვენციის დამატებითი I ოქმის 58(გ)-ე მუხლში, რომელიც უკავშირდება არასაერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში დაზარალებულ პირთა დაცვას (1977 წლის 8 ივნისი (ოქმი II)), პირდაპირ არ მოითხოვს პროფილაქტიკურ ზომებს თავდასხმების შედეგების წინააღმდეგ, თუმცა, მე-13 მუხლის 1-ელ პუნქტში ის მოითხოვს, რომ „სამოქალაქო მოსახლეობა და ცალკეული სამოქალაქო პირები უნდა სარგებლობდნენ ზოგადი დაცვით სამხედრო ოპერაციებიდან გამოწვეული საფრთხეების წინააღმდეგ”. გარდა ამისა, თავდასხმების შედეგების წინააღმდეგ პროფილაქტიკური ზომების მიღების მოთხოვნა შეტანილი იქნა უფრო ბოლოდროინდელ საერთაშორისო ხელშეკრულებაში, რომელიც გამოიყენება არასაერთაშორისო შეიარაღებულ კონფლიქტებში, კერძოდ, ჰააგის კონვენციის მეორე ოქმი კულტურული ფასეულობის დაცვის შესახებ.

[77]ერგის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 81.

[78]საქმე „აჰმეტ ოზკანი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Ahmet Özkan and Others v. Turkey), N 21689/93, § 297, 2004 წლის 6 აპრილი.

[79] იქვე., § 306.

[80] იხილეთ ოქმი I, მუხლები 50, 51, 57(1) და 58 და ოქმი II, მუხლი 13.

[81]საქმე „ისაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Isayeva v. Russia), N 57950/00, 2005 წლის 24 თებერვალი. პარაგრაფი 176 იმეორებს ერგის საქმისდოქტრინას, ციტირებული ზემოთ, § 79.

[82]ისაიევას საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 191. ზუსტად იგივე არგუმენტი იქნა გამოყენებული საქმეში „კერიმოვა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“(Kerimova and Others v. Russia), NN 17170/04 და 5 სხვა, § 253, 2011 წლის 3 მაისი.

[83]ისაიევას საქმის დასკვნები ხელახლა მეორდება ცალსახად საქმეში „აბუიევა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Abuyeva and Others v. Russia), N 27065/05, §§ 199-203, 2010 წლის 2 დეკემბერი.

[84] ასევე იხილეთ მსგავსი სამართლებრივი შეცდომისთვის, საქმე „აბუიევა და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 199; საქმე „კერიმოვა და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 253; დასაქმე „ფინოგენოვი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“(Finogenov and Others v. Russia), NN 18299/03 და 27311/03, §§ 584 და 588, 2011 წლის 20 დეკემბერი.

[85]ოქმი I, მუხლი 51 § 4(ბ) და (გ).

[86] საქმეში„ისაიევა, იუსუპოვა და ბაზაიევა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Isayeva, Yusupova and Bazayeva v. Russia), NN 57947/00 და 2 სხვა, 2005 წლის 24 თებერვალი.

[87] იქვე ., § 178.

[88] ასევე იხილეთ საქმე „ისაიევა, იუსუპოვა და ბაზაიევა“, ციტირებული ზემოთ, § 177 და საქმე „დამაიევი რუსეთის წინააღმდეგ“ (Damayev v. Russia), N 36150/04, § 60, 2012 წლის 29 მაისი.

[89]საქმე „ისაიევა, იუსუპოვა და ბაზაიევა“, ციტირებული ზემოთ, § 199.

[90]საქმე „ვარნავა და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ (Varnava and Others v. Turkey) [GC], NN 16064/90 და 8 სხვა, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2009.

[91]საქმე „ვარნავა და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 185. მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმა, რომ ეს განცხადება განმეორდა მისაღებობის შესახებ იმ გადაწყვეტილებაში, რომელიც მიღებული იქნა მოცემულ საქმეში (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (II)“ (dec.), N 38263/08 § 72, 2011 წლის 13 დეკემბერი).

[92] მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო, „ბირთვული იარაღის საფრთხის ან მისი გამოყენების საფრთხის კანონიერება“, საკონსულტაციო დასკვნა, მსს-ის ანგარიშები 1996, 1996 წლის 8 ივლისი, § 25.

[93]ადამიანის უფლებათა კომიტეტი, ზოგადი კომენტარი N 31, პაქტის მხარე სახელმწიფოებზე დაკისრებული ზოგადი სამართლებრივი ვალდებულება, 2005 წლის 26 მაისი, § 11.

[94] ადამიანის უფლებათა ამერიკათშორისი კომისია, საქმე „კორდი და სხვები ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ“ (Coard et al. v. United States), ანგარიში N 109/99, 1999 წლის 29 სექტემბერი, § 39.

[95]საქმე „ფინოგენოვი და სხვები“ , ციტირებული ზემოთ, § 211.

[96] იქვე., § 232.

[97]საქმე „ტაგაიევა და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Tagayeva and Others v. Russia), NN 26562/07 და 6 სხვა, § 481, 2017 წლის 13 აპრილი. სასამართლოს მიერ ამ საქმეში გამოყენებული შემაშფოთებელი ენობრივი ფორმულირების მიუხედავად, მან საბოლოოდ გამოიყენა უკიდურესი აუცილებლობის კრიტერიუმი (იქვე, § 605) ფართომასშტაბიანი ანტიტერორისტული ოპერაციის მიმართ, რომელიც რუსეთის არმიამ ჩაატარა ბესლანის სკოლის ალყის დროს და ამასთან, სხვა საკითხებთან ერთად, გააკრიტიკა სკოლაზე დამიზნებული იარაღის განურჩევლად გამოყენება იმ დროს, როდესაც ტერორისტები და მძევლები ერთმანეთში იყვნენ არეულები.

[98]საქმე „ესმუხამბეტოვი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Esmukhambetov and Others v. Russia), N 23445/03, § 146, 2011 წლის 29 მარტი.

[99]საქმე „კერიმოვა და სხვები“, ციტირებული ზემოთ, § 248. ასევე იხილეთ საქმე „ხამზაიევი და სხვები რუსეთის წინააღმდეგ“ (Khamzayev and Others v. Russia), N 1503/02, § 180, 2011 წლის 3 მაისი.

[100] შეადარეთ და დაუპირისპირეთ ერგის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 79, შემდეგ საქმეებთან „ნაკაიევი რუსეთის წინააღმდეგ“(Nakayev v. Russia), N 29846/05, § 80, 2011 წლის 21 ივნისი და „უდაიევა და იუსუპოვა რუსეთის წინააღმდეგ“ (Udayeva and Yusupova v. Russia), N 36542/05, § 78, 2010 წლის 21 დეკემბერი.

[101]საქმე „ალ-სკეინი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Al-Skeini v. United Kingdom) [GC], N 55721/07, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2011.

[102] როგორც ამას ითვალისწინებს თავად კონვენციის პრეამბულა.

[103]სასამართლომ დაადასტურა, რომ მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პროცედურული ვალდებულება გამოიყენება შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში (იხილეთ მოცემულ საქმეზე მისაღებობის შესახებ გადაწყვეტილება, ციტირებული ზემოთ, § 72 და მასში ციტირებული პრეცედენტული სამართალი). ვინაიდან მე-2 მუხლიდან გადახვევა მხოლოდ მოიცავს ომის მართლზომიერ ქმედებებს, შეიარაღებული კონფლიქტის მიღმა სამხედრო ოპერაციებთან, მაგალითად, ანტიტერორისტულ ოპერაციებთან დაკავშირებული პროცედურული ვალდებულებები უნდა შეფასდეს მე-2 მუხლის სტანდარტული წესების მიხედვით.

[104] იხილეთ მოსამართლე მარტენსის განსაკუთრებული მოსაზრების მე-4 პუნქტი საქმეში„ბრენიგენი და მაკბრაიდი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Brannigan and McBride v. United Kingdom), 1993 წლის 26 მაისი, სერია A N 258-B. მისი გასაგები განმარტება ერთადერთია, რომელიც კარგად შეესაბამება ამ უკანასკნელს და მე-15 მუხლის სულისკვეთებას.

[105]იხილეთ, სხვა ავტორიტეტულ წყაროებში, საქმე „მაკკენი და სხვები გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“(McCann and Others v. the United Kingdom), 1995 წლის 27 სექტემბერი, §§ 148-49, სერია A N 324; საქმე „ნაჩოვა და სხვები ბულგარეთის წინააღმდეგ“ (Nachova and Others v. Bulgaria )[GC], NN 43577/98 და 43579/98, § 94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005-VII; და საქმე „ჯულიანი და გაჯიო იტალიის წინააღმდეგ“ (Giuliani and Gaggio v. Italy) [GC], N 23458/02, §§ 175-76, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2011 (ამონარიდები).

[106] ადამიანის უფლებების ამერიკათშორისი კომისია, ანგარიში ტერორიზმისა და ადამიანის უფლებების შესახებ, 2002 წ., § 109.

[107]საქმე „ჰასანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ“ (Hassan v. the United Kingdom) [GC], N 29750/09, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014.

[108] იქვე, § 107.

[109] მაგალითად, იხილეთ საქმე „ხალიფა და სხვები იტალიის წინააღმდეგ“ (Khlaifia and others v. Italy )[GC], N 16483/12, § 88, 2016 წლის 15 დეკემბერი, (“მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის ქვეპუნქტები (ა)-(ვ) შეიცავს ამომწურავ ჩამონათვალს…”). შეადარეთ და შეაპირისპირეთ სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტის მე-6 მუხლის 1-ელ პუნქტთან, ადამიანის უფლებათა ამერიკული კონვენციის მე-4 მუხლის 1-ელ პუნქტთან და ადამიანის და ხალხთა უფლებების აფრიკული ქარტიის მე-4 მუხლის მე-3 წინადადებასთან, რომლებიც არ შეიცავს გამონაკლისების ჩამონათვალს.

[110] იხილეთ განსხვავებული აზრი ჰასანის საქმეში, ციტირებული ზემოთ. უნდა აღინიშნოს, რომ 2015 წლის 10 ივნისს უკრაინამ გადაუხვია მე-5 მუხლიდან რუსეთთან მისი შეიარაღებული კონფლიქტის კონტექსტში. ეს მოხდა ჰასანის საქმის გამოქვეყნების შემდეგ, რომელიც აჩვენებს, რომ კონვენციის ვალდებულებების შეცვლა სახელმწიფოს სავარაუდო პრაქტიკის საფუძველზე, რბილად რომ ვთქვათ, იყო ძალიან უგუნური განმარტებითი მანევრი.

[111] მოპასუხე სახელმწიფომ ჰასანის საქმეში დააყენა შემდეგი არგუმენტი: კონვენცია არ უნდა იქნეს გამოყენებული ან უფრო ევფემისტურად რომ ვთქვათ, უნდა „გადაინაცვლოს“ შეიარაღებული კონფლიქტის დროს, ვინაიდან ასეთ შემთხვევაში საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი არის სპეციალური კანონი და ამდენად, უპირატესია კონვენციაზე (ჰასანის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 71).

[112]ჰასანის საქმე,ციტირებული ზემოთ, § 105.

[113] იხილეთ მოცემული გადაწყვეტილების 49-ე და 87-ე პარაგრაფები.

[114]ჰასანის საქმე,ციტირებული ზემოთ, § 102.

[115] იხილეთ მისაღებობის შესახებ გადაწყვეტილება მოცემულ საქმეში, § 73.

[116] იხილეთ მისაღებობის შესახებ გადაწყვეტილება მოცემულ საქმეში, § 71.

[117] საქმე ბანკოვიჩი და სხვები ბელგიისა და სხვების წინააღმდეგ (Banković and Others v. Belgium and Others) (dec.) [GC], N 52207/99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑XII.

[118] მოსამართლე ბონელოს ეს ზედსართავი სახელი გამოყენებული აქვს თავისი აზრის მე-5 პუნქტში საქმეზე ალ-სკეინი და სხვები დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ (Al-Skeini and Others v. The United Kingdom), N 55721/07, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2011 წ. სამწუხაროდ, მას შემდეგ ბევრი არაფერი შეცვლილა.

[119] საქმე მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium) (dec.) [GC], N 3599/18, § 112, 2018 წლის 5 მარტი.

[120] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 124-ე და 135-ე პუნქტები.

[121] საქმე კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey) (I) და (II), NN 6780/74 და 6950/75, კომისიის 1975 წლის 26 მაისის გადაწყვეტილება, გადაწყვეტილებები და ანგარიშები (DR) 2, გვ. 125, § 8.

[122] საქმე ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ (Loizidou v. Turkey) (წინასწარი პრეტენზიები), 1995 წლის 23 მარტი, § 62, სერია A, N 310, რომელიც მეორდება საქმეში ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), 1996 წლის 18 დეკემბერი, § 52, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანგარიშები 1996-VI და საქმეში კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey) (არსებითი მხარე) [GC], N 25781/94, § 76, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001-IV.

[123] საქმე ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული,§ 56, და საქმე კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey) (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული, §§ 76 და 77. სამხედრო ძალების არსებობის აუცილებლობაზე ყურადღება გამახვილებულია ასევე დნესტრისპირეთის მოლდავური რესპუბლიკის საქმეშიც ილაშკუ და სხვები მოლდავეთისა და რუსეთის წინააღმდეგ [GC], N 48787/99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004-VII. 1991–1992 წლებში, მოლდავეთის კონფლიქტისას, დნესტრისპირეთში განლაგებული სსრკ-ის მეთოთხმეტე არმიის ძალები დნესტრისპირეთის სეპარატისტულ ძალებთან ერთად და მათი სახელით იბრძოდნენ. 1998 წლის 5 მაისის შემდეგაც კი, როდესაც კონვენცია შევიდა ძალაში რუსეთის მიმართ, რუსი ჯარი კვლავ მოლდავეთის ტერიტორიაზე იყო განლაგებული.

[124] საქმე ლოიზიდუ თურქეთის წინააღმდეგ (Loizidou v. Turkey) (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული, § 56, და საქმე კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey) (არსებითი მხარე), ზემოთ ციტირებული, §§ 76 და 77.

[125] იმავე წყაროში.

[126]ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 59.

[127]აღნიშნული 56-ე მუხლი შეესაბამება კონვენციის თავდაპირველი ვერსიის 63-ე მუხლს. საქმეში ტაირერი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Tyrer v. United Kingdom) (1978 წლის 25 აპრილი, § 38, სერია A, N 26) სასამართლომ აღიარა, რომ „63-ე მუხლით დადგენილი სისტემა, უპირველეს ყოვლისა, შეიქმნა იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ კონვენციის შემუშავების პერიოდში ჯერ კიდევ არსებობდა გარკვეული კოლონიური ტერიტორიები, რომელთა განვითარების დონე, როგორც ფიქრობდნენ, არ იძლეოდა კონვენციის სრულად გამოყენების შესაძლებლობას“.

[128] კონვენციის პრეამბულა ეხება ადამიანის ძირითადი უფლებების „საყოველთაო და ეფექტიან აღიარებასა და დაცვას“.

[129] საქმე ფრედა იტალიის წინააღმდეგ (Freda v. Italy), N 8916/80, კომისიის 1980 წლის 7 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, DR 21, გვ. 254.

[130] საქმე რენეტი საფრანგეთის წინააღმდეგ (Reinette v. France), N 14009/88, კომისიის 1989 წლის 2 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, DR 63, გვ. 192.

[131] საქმე სანჩეს რამირესი საფრანგეთის წინააღმდეგ (Sánchez Ramirez v. France), N 28780/95, კომისიის 1996 წლის 24 ივნისის გადაწყვეტილება, DR 86-B, გვ. 155.

[132] ადამიანის უფლებათა შიდაამერიკული კომისია, საქმე ალექსანდრე კუბის წინააღმდეგ (Alexandre v. Cuba), ანგარიში N 86/99, 1999 წლის 29 სექტემბერი, § 25. ეს მოსაზრება საყოველთაოდ დადასტურდა სიცოცხლის უფლების შესახებ N 36 ზოგადი კომენტარის 63-ე პუნქტით (სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტის მე-6 მუხლი), რომელიც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა კომიტეტმა 2018 წლის 30 ოქტომბერს მიიღო.

[133] მოსამართლე ლუკაიდესმა ეს შეიტანა დოკუმენტში „ევროპული კონვენციის ექსტრატერიტორიული ეფექტის განსაზღვრა: ფაქტები, იურისპრუდენცია და ბანკოვიჩის საქმე“ 2006 წელს EHLRR 395. საქმე ისა თურქეთის წინააღმდეგ (Issa v. Turkey), N 31821/96, § 74, 2004 წლის 16 ნოემბერი.

[134]

[135] იმავე წყაროში, § 71. ეს არგუმენტი გაიმეორეს საქმეშიისააკი თურქეთის წინააღმდეგ (dec.), N 44587/98, 2006 წლის 28 სექტემბერი, წყაროს, კერძოდ, 1981 წლის 29 ივლისს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის მიერ მიღებული შეხედულებების მითითებით საქმეებზე: ლოპეს ბურგოსიურუგვაის წინააღმდეგ (Lopez Burgos v. Uruguay) და სელიბერტი დე კასარიეგო ურუგვაის წინააღმდეგ (Celiberti de Casariego v. Uruguay), NN 52/1979 და 56/1979, §§ 12.3 და 10.3, შესაბამისად. საქმეში სოლომოუ და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ (Solomou and Others v. Turkey) (N 36832/97, § 45, 2008 წლის 24 ივნისი) იგივე არგუმენტი კვლავ იქნა წამოყენებული, ამჯერად, წყაროს მითითების გარეშე.

[136] საქმე ოკალანი თურქეთის წინააღმდეგ (Öcalan v. Turkey) [GC], N 46221/99, § 91, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005-IV.

[137] საქმე პადი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ (Pad and Others v. Turkey) (dec.), N 60167/00, § 54, 2007 წლის 28 ივნისი.

[138]ისააკის საქმე, ზემოთ ციტირებული.

[139]სოლომოუსა და სხვების (Solomou and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 48-49. სასამართლოს საბოლოო პოზიცია არ დაუფიქსირებია იმ ტერიტორიის თაობაზე, სადაც მკვლელობა მოხდა, ვინაიდან მიიჩნია, რომ „ნებისმიერ შემთხვევაში, გარდაცვლილი მოპასუხე სახელმწიფოს უფლებამოსილების ან/და ფაქტობრივი კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა მისი წარმომადგენლების მეშვეობით (იხილეთ შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, ისააკის საქმე (dec.), ზემოთ ციტირებული)“ (იმავე წყაროში, § 51).

[140] საქმე ანდრეუ თურქეთის წინააღმდეგ (Andreou v. Turkey), N. 45653/99, § 25, 2009 წლის 27 ოქტომბერი.

[141] საქმე მედვედიევი საფრანგეთის წინააღმდეგ (Medvedyev v. France) [GC], N 3394/03, § 64, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2010-III.

[142]ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული.

[143] იმავე წყაროში, § 142. სასამართლომ ცალსახად უარყო იდეა, რომ „იურისდიქცია, კონვენციის 1-ლი მუხლის თანახმად, ვერასდროს იარსებებს ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფოების ტერიტორიის გარეთ“.

[144] იმავე წყაროში, § 149. ეს განზრახ ჩახლართული პუნქტი მომავალში ქაოსის წყარო გახდება პრეცედენტულ სამართალში. იხილეთ გაერთიანებული სამეფოს პოზიცია ჰასანის საქმეში, ზემოთ ციტირებული, § 70.

[145] იხილეთ ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, მოსამართლე ბონელოს თანმხვედრი აზრი, § 14.

[146] შეადარეთ და შეაპირისპირეთ ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმე (ზემოთ ციტირებული, § 137) ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმესთან (ზემოთ ციტირებული, § 73) და, მოგვიანებით, საქმესთან ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ (Assanidze v. Georgia) ([GC], N 71503/01, §§ 141-42, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2004-II), რომელთაგან ორივე იზიარებს 1-ლი მუხლის განუყოფლობას: დაუშვებელია მისი „დაყოფა და მორგება“. როგორც ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმეში არის აღნიშნული (§ 40), „მომჩივანის მიერ იურისდიქციის განმარტება ცვლის და ყოფს ხელშემკვრელ სახელმწიფოებზე დაკისრებულ პოზიტიურ ვალდებულებას მატერიალური უფლებების უზრუნველსაყოფად იმგვარად, როგორც არ ყოფილა ნაგულისხმევი კონვენციის 1-ლი მუხლით“.

[147] საქმე პისარი მოლდავეთის რესპუბლიკისა და რუსეთის წინააღმდეგ (Pisari v. the Republic of Moldova and Russia), N 42139/12, 2015 წლის 21 აპრილი.

[148] საქმე ჯალუდი ნიდერლანდების წინააღმდეგ (Jaloud v. Netherlands) [GC], N 47708/08, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2014წ.

[149] საქმე ჩირაგოვი და სხვები სომხეთის წინააღმდეგ (Chiragov and Others v. Armenia) [GC], N 13216/05, ადამიანის უფლებთა ევროპული სასამართლო, 2015წ. იხილეთ ამ საქმეზე ჩემი განსაკუთრებული აზრის 34-ე პუნქტი.

[150]ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 143-48.

[151] იმავე წყაროში, § 139.

[152] შეადარეთ და შეაპირისპირეთ ჩირაგოვისა და სხვების (Chiragov and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 180, დაბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 70.

[153]რ. (ალ-სკეინი) თავდაცვის მდივნის წინააღმდეგ (R. (Al-Skeini) v. Secretary of State for Defence) (2007) გაერთიანებული სამეფოს ლორდთა პალატა 26 83-თან, კეთილსინდისიერად მითითებული ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმეში, ზემოთ ციტირებული, § 87. ასევე, ძალზე სასარგებლოა კარგად ინფორმირებული პირის მოსაზრების წაკითხვა (კლერ ოვი, „ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გამოყენება საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტების დროს“, კატია ზიგლერი და სხვები (რედ.), დიდი ბრიტანეთისა და ევროპის ადამიანის უფლებები: დაძაბული ურთიერთობა?, ჰარტი, 2015, გვ. 230).

[154] საქმე სადამ ჰუსეინი ალბანეთისა და სხვების წინააღმდეგ (Saddam Hussein v. Albania and Others) (dec.), N 23276/004, 2006 წლის 14 მარტი.

[155] ეს იყო და არის გაერთიანებული სამეფოს პოზიცია (იხილეთ ჰასანის (Hassan) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 72: „ორმხრივი ან ერთობლივი კონტროლი არ იყო საკმარისი იურისდიქციის დასამყარებლად 1-ლი მუხლის მიზნებისათვის“).

[156] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 124-ე და 135-ე პუნქტები.

[157]მ.ნ.-სა და სხვების(M.N. and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 112.

[158] საქმე ილიასი და აჰმედი უნგრეთის წინააღმდეგ (Ilias and Ahmed v. Hungary) [GC], N 47287/15, 2019 წლის 21 ნოემბერი.

[159] საქმე ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain) [GC], NN 8675/15 და 8697/15, 2020 წლის 13 თებერვალი.

[160] საქმე აბდულაჰი ელმი და ავეის აბუბაქარი მალტის წინააღმდეგ (Abdullahi Elmi and Aweys Abubakar v. Malta), NN 25794/13 და 28151/13, 2016 წლის 22 ნოემბერი, ჩემი თანმხვედრი აზრის მე-4 პუნქტი.

[161] როგორც ევროპის საბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტმა აღნიშნა, სერბეთში გადასვლის შესაძლებლობა, პრაქტიკულად, გამორიცხული იყო (CPT/Inf (2018) 42, §§ 28 და 32).

[162] არ მესმის, როგორ შეიძლება, სასამართლომ აშკარად წინააღმდეგობრივი განცხადებები გააკეთოს ილიასისა და აჰმედის (Ilias and Ahmed) საქმის გადაწყვეტილების 165-ე და 223-ე პუნქტებში (ზემოთ ციტირებული).

[163] ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლოს 2020 წლის 14 მაისის გადაწყვეტილება, გაერთიანებული საქმეები C-924/19 PPU და C-925/19 PPU, §§ 226-31, რომლებიც ადგენს, რომ როსკეს სატრანზიტო ზონაში დაკავება 2013/33/EU დირექტივის (მიღების პირობების შესახებ დირექტივა) მე-2(h) მუხლით გათვალისწინებული დაკავების ტოლფასია.

[164] CPT/Inf (2018) 42, § 42, თავისი დასკვნებით 2017 წელს როსკესა და ტომპას სატრანზიტო ზონებში ვიზიტის შემდეგ.

[165] უკანონო დაკავების საკითხებზე მომუშავე გაეროს სამუშაო ჯგუფი, უკანონო დაკავების საკითხებზე მომუშავე სამუშაო ჯგუფის მიერ ოთხმოცდამეშვიდე სხდომაზე მიღებული მოსაზრებები, 2020 წლის 27 აპრილი – 1 მაისი, მოსაზრება N 22/2020 სამან აჰმედ ჰამადის (უნგრეთი) შესახებ, 2020 წლის 5 ივნისი, § 70.

[166]ილიასისა და აჰმედის (Ilias and Ahmed) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 213.

[167] უკანონო დაკავების საკითხებზე მომუშავე გაეროს სამუშაო ჯგუფის სიტყვებით რომ ვთქვათ: „სამუშაო ჯგუფისთვის მიუღებელია, რომ პირი, რომელიც იძულებულია ან დათანხმდეს სატრანზიტო ზონაში დარჩენას ან დაკარგოს თავშესაფრის მოთხოვნის შესაძლებლობა, მოხსენიებულ იქნეს, როგორც სატრანზიტო ზონებში თავისუფალი არჩევანის საფუძველზე დარჩენილი პირი“, (მოსაზრება N 22/2020, ზემოთ ციტირებული, § 69).

[168] როგორც ამას ვამტკიცებდი ჩემს განსაკუთრებულ აზრში საქმეზე მ.ა. და სხვები ლიეტუვას წინააღმდეგ (M.A. and Others v. Lithuania), N 59793/17, 2018 წლის 11 დეკემბერი.

[169] საქმე ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), ზემოთ ციტირებული, § 209.

[170] სასამართლომ, უბრალოდ, უარყო გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის, ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისის, ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისრისა და სამოქალაქო საზოგადოების დაწესებულებათა ჯგუფის, როგორც მესამე მონაწილე მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულება, დაასკვნა რა, რომ სხვადასხვა ანგარიში „არ იყო საბოლოო“ (საქმე ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), ზემოთ ციტირებული, § 218).

[171] დაჟინებით მოვითხოვ, რომ კონვენცია წაკითხულ იქნეს ამ უფლების გათვალისწინებით, როგორც უკვე განვაცხადე სასამართლოზე ჩემს ერთ-ერთ პირველ განსაკუთრებულ აზრში (იხილეთ საქმე ჰირსი ჯამაა და სხვები იტალიის წინააღმდეგ (Hirsi Jamaa and Others v. Italy) [GC], N 27765/09, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2012წ.). ის ფაქტი, რომ ჩემი უფლებამოსილების ვადის ბოლოს იმავე საკითხთან მიწევს მიბრუნება, ნიშნავს, რომ სასამართლო წინ არ წასულა.

[172] საქმე ჰირსი ჯამაა და სხვები იტალიის წინააღმდეგ (Hirsi Jamaa and Others v. Italy), ზემოთ ციტირებული.

[173] იმავე წყაროში, § 184.

[174] საქმე ბერიშა და ჰალჯითი „ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკა მაკედონიის წინააღმდეგ“ (Berisha and Haljiti v. “the former Yugoslav Republic of Macedonia”) (dec.), N 18670/03, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2005-VIII.

[175] საქმე დრიტსასი იტალიის წინააღმდეგ (Dritsas v. Italy) (dec.), N 2344/02, 2011 წლის 1 თებერვალი.

[176] საქმე ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), ზემოთ ციტირებული, § 200.

[177]სასამართლოს ad hominem ენაზე ნათქვამია: „იმ პირთა ქცევა, რომლებიც უკანონოდ კვეთენ სახმელეთო საზღვარს, მიზანმიმართულად სარგებლობენ საკუთარი სიმრავლით და იყენებენ ძალას, ქმნის აშკარა დესტრუქციულ სიტუაციას, რომლის გაკონტროლება რთულია და საფრთხეს უქმნის სამოქალაქო უსაფრთხოებას“ (იხილეთ ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), ზემოთ ციტირებული, § 201).

[178] ბუნდოვანია გადაწყვეტილებაში, განსაკუთრებით მის 231-ე პუნქტში, გამოყენებული სიტყვა „შტურმი“ რადგან იგი განაპირობებს ძალის გამოყენების და ადამიანთა მასიური ჩამოსვლის ერთმანეთში არევას. მეტიც, მოვლენების ამსახველი ვიდეომტკიცებულებით ძალის გამოყენება არ დასტურდება.

[179] საქმე ნ.დ და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), ზემოთ ციტირებული, § 210.

[180] საპარლამენტო ასამბლეა, რეკომენდაცია 2161 (2019) ევროპის საბჭოს წევრ სახელმწიფოებში უკან გაბრუნების პოლიტიკისა და პრაქტიკის შესახებ.

[181] ადამიანის უფლებათა კომისრის, ნილს მუიჟნიეკსის, 2015 წლის წლიური ანგარიში, 2016 წლის 14 მარტი, § 41.

[182] გენერალური მდივნის სპეციალური წარმომადგენელი მიგრაციისა და ლტოლვილთა საკითხებში, ესპანეთში ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიში, 2018 წლის 18-24 მარტი, SG/Inf (2018)25, 2018 წლის 3 სექტემბერი.

[183] გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისის ანგარიში, HRC/WG.6/35/ESP/2, 2019 წლის 18 ნოემბერი. აგრეთვე, იხილეთ 2014 წელს გამოცემული „რეკომენდებული პრინციპები და სახელმძღვანელო მითითებები ადამიანის უფლებების შესახებ საერთაშორისო საზღვრებზე“, რომელიც სახელმწიფოებს მოუწოდებს, „პატივი სცენ, ხელი შეუწყონ და დაიცვან ადამიანის უფლებები იურისდიქციის ან ეფექტური კონტროლის განხორციელებისას, მათ შორის მაშინ, როდესაც ისინი უფლებამოსილებას ან კონტროლს ახორციელებენ ექსტრატერიტორიულად“ და „უზრუნველყონ, რომ საერთაშორისო საზღვრებზე განხორციელებული საზღვრის მართვის ყველა ღონისძიება, მათ შორის ის ღონისძიებები, რომლებიც არალეგალური მიგრაციის საკითხის მოგვარებას ისახავს მიზნად ..., შეესაბამებოდეს არგაძევებისა და უკანონო და კოლექტიური გაძევების აკრძალვის პრინციპს“.

[184] გაერო-ს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, საქმე დ.დ. ესპანეთის წინააღმდეგ (D.D. v Spain), ხედვები კომუნიკაციასთან დაკაშირებით N 4/2016, 2019 წლის 15 მაისი.

[185] გაერო-ს ადამიანის უფლებათა საბჭო, სამუშაო ჯგუფის ანგარიში უნივერსალური პერიოდული მიმოხილვის შესახებ, ესპანეთი, A/HRC/29/8, 2015 წლის 13 აპრილი, §§ 131.166 და 131.182.

[186] გაერო-ს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის ქვეკომიტეტი, ვიზიტი ესპანეთში, რომელიც განხორციელდა 2017 წლის 15-26 ოქტომბერს: მოსაზრებები და რეკომენდაციები მონაწილე სახელმწიფოსთვის, 2019 წლის 2 ოქტომბერი, CAT/OP/ESP/1, § 93.

[187] ქალთა მიმართ დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტი, შემაჯამებელი დასკვნა მე-7 და მე-8 ანგარიშებზე ესპანეთის შესახებ, CEDAW/C/ESP/CO/7-8 (2015), §§ 36-37.

[188] მე უკვე გამოვთქვი სინანული ამასთან დაკავშირებით ჩემს მოსაზრებაში, რომელიც დაკავშირებულია საქმესთან კორეია დე მატოსი პორტუგალიის წინააღმდეგ (Correia de Matos v. Portugal) [GC], N 56402/12, 2018 წლის 4 აპრილი.

[189]მ.ნ.-სა და სხვების (M.N. and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული.

[190]ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 75.

[191]საქმე მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium), ზემოთ ციტირებული, § 112.

[192] საქმე ნ.დ. და ნ.ტ. ესპანეთის წინააღმდეგ (N.D. and N.T. v. Spain), ზემოთ ციტირებული, §§ 212, 214 და, განსაკუთრებით, 228.

[193] იმავე წყაროში, § 209.

[194] საქმე მ.ნ. და სხვები ბელგიის წინააღმდეგ (M.N. and Others v. Belgium), ზემოთ ციტირებული, § 123, რასაც მოყვება ძალიან სავალალო საქმე აბდულ ვაჰაბ ხანი გაერთიანებული სამეფოს წინააღმდეგ (Abdul Wahab Khan v. the United Kingdom) (dec.), N 11987/11, § 27, 2014 წლის 28 იანვარი. სასამართლომ არც კი გაითვალისწინა, რომ აბდულ ვაჰაბ ხანის (Abdul Wahab Khan) საქმეში სააპელაციო პროცედურა ეხებოდა ქვეყანაში ყოფნის ნებართვის გაუქმებას, რაზეც გადაწყვეტილება მიღებული იყო იმის საფუძველზე, რომ მომჩივანი საფრთხეს უქმნიდა ეროვნულ უსაფრთხოებას და სადავო გადაწყვეტილების ექსკლუზიურად ექსტრატერიტორიული გავლენა უკავშირდებოდა არა გაერთიანებულ სამეფოს, არამედ მომჩივანს მისი საქმიანობისა და პაკისტანში დაბრუნების თაობაზე მისი გადაწყვეტილების გამო. საბოლოო ჯამში, ეს ფაქტობრივი ვითარება სრულიად განსხვავებულია ბელგიის საქმეში სირიელი მომჩივნების ვითარებისგან.

[195]უცხოელების ევროპაში შეჭრის შიშის ამგვარი აპოკალიფსური ნარატივი ხშირად გამოიყენება მიგრაციის სამართლის სფეროში, რაც ნაჩვენებია ჩემს განსაკუთრებულ აზრში საქმეებზე ს.ჯ. ბელგიის წინააღმდეგ (S.J. v. Belgium) (ხაზგასმული) [GC], N 70055/10, 2015 წლის 19 მარტი;დე სოუზა რიბეირო საფრანგეთის წინააღმდეგ (De Souza Ribeiro v. France) [GC], N 22689/07, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2012წ., და მ.ა. და სხვები ლიეტუვას წინააღმდეგ (M.A and Others v. Lithuania) ზემოთ ციტირებული, § 17.

[196] იხილეთ ჩემი განსაკუთრებული აზრი საქმეზე მ.ა. და სხვები ლიეტუვას წინააღმდეგ (M.A and Others v. Lithuania), ზემოთ ციტირებული, § 7.

[197]შემდეგი პრეცედენტული სამართალი ადასტურებს იმას, რაზეც მე გავამახვილე ყურადღება. ბოლო გადაწყვეტილებაში საქმეზე ასადი და სხვები სლოვაკეთის წინააღმდეგ (Asady and Others v. Slovakia) (N 24917/15, 2020 წლის 24 მარტი) უმრავლესობას არაფერი უთქვამს იმის თაობაზე, რომ სლოვაკეთის ტერიტორიაზე უკანონოდ შესული მომჩივნებისთვის არ არსებობდა სამართლებრივი გზები, რათა სლოვაკეთის დიპლომატიურ მისიებში ან საზღვარგარეთ არსებულ საკონსულოებში მოეთხოვათ საერთაშორისო დაცვა. N 4 ოქმის მე-4 მუხლით გათვალისწინებული მომჩივანთა უფლების დარღვევას კიდევ უფრო ამძიმებს სლოვაკეთის ხელისუფლების ორგანოების მიერ მომჩივანთა მდგომარეობის განხილვის ინდივიდუალიზებული ხასიათი. მათ არ მიეცათ უტყუარი და ეფექტური შესაძლებლობა, რომ წარმოედგინათ არგუმენტები მათი გაძევების საწინააღმდეგოდ.

[198]მოსამართლე ბონელოს მიერ მის განსაკუთრებულ აზრში გამოყენებული გამოთქმა ალ-სკეინისა და სხვების (Al-Skeini and Others) საქმეზე (ზემოთ ციტირებული) უკვე ციტირებულ იქნა ზემოთ.

[199]იხილეთ ჩემი განსაკუთრებული აზრი საქმეებზე ჰირსი ჯამაა და სხვები (Hirsi Jamaa and Other), ზემოთ ციტირებული; დე სოუზა რიბეირო (De Souza Ribeiro), ზემოთ ციტირებული; და მ.ა. და სხვები ლიეტუვას წინააღმდეგ (M.A and Others v. Lithuania), ზემოთ ციტირებული, §§ 3-8.

[200]ადამიანის უფლებათა შიდაამერიკული სასამართლოსთვის, დიპლომატიური თანამდებობის პირების ქმედებები იმ პირის მიმართ, რომელიც უცხო ქვეყნის საელჩოში მიდის დაცვის საძიებლად, ავტომატურად ექცევა ამ სახელმწიფოს იურისდიქციაში (საკონსულტაციო დასკვნა OC-25/18, 2018 წლის 30 მაისი, თავშესაფრის დაწესება და მისი, როგორც ადამიანის უფლების, აღიარება დაცვის შიდაამერიკულ სისტემაში (მე-5, 22.7-ე და 22.8-ე მუხლების განმარტება და რეგულირების სფერო ადამიანის უფლებათა ამერიკული კონვენციის 1-ლი მუხლის § 1-თან მიმართებაში), §§ 188, 192 და 194). ამერიკული სასამართლოს შთაგონების წყარო იყო ყოფილი ადამიანის უფლებათა ევროკომისია საქმეში მ. დანიის წინააღმდეგ (M. v. Denmark), N 17392/90, კომისიის 1992 წლის 14 ოქტომბრის გადაწყვეტილება, DR 73, გვ. 193 და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ადამიანის უფლებათა კომიტეტი საქმეში მოჰამად მუნაფი რუმინეთის წინააღმდეგ (Mohammad Munaf v. Romania), კომუნიკაცია N 1539/2006, გაერო-ს დოკუმენტი. CCPR/C/96/D/1539/2006, 2009 წლის 21 აგვისტო, §§ 14.2 და 14.5. მართალია, დანიის საქმე მოიცავდა უცხო ქვეყნის მოქალაქის მიმართ ძალადობრივ ქმედებებს, მაგრამ არც რუმინეთის საქმეს და არც საკონსულტაციო დასკვნას არ დაუდგენია იურისდიქციის პირობად ის, რომ დიპლომატიური თანამდებობის პირების ქმედებები უნდა მოიცავდეს უცხო ქვეყნის მოქალაქეზე ფიზიკურ კონტროლს დიპლომატიური თანამდებობის პირების ან სხვა პირების მიერ დიპლომატიური თანამდებობის პირების მოთხოვნის საფუძველზე.

[201]იხილეთ ჩემი მოსაზრება ჰირსი ჯამაასა და სხვების (Hirsi Jamaa and Others) საქმეზე, ზემოთ ციტირებული.

[202]ადამიანის უფლებათა შიდაამერიკული სასამართლოს თანახმად, დიპლომატიური წარმომადგენლობები ვალდებულნი არიან დაიცვან არგაძევების პრინციპი (საკონსულტაციო დასკვნა OC‑25/18, ზემოთ ციტირებული, §§ 192 და 194), რაც გულისხმობს სახელმწიფოს პოზიტიურ და ნეგატიურ ვალდებულებებს, კერძოდ ვალდებულებას იმისა, რომ შეაფასოს იარსებებს თუ არა გაძევების რეალური რისკი, თუ პირს მოუწევს საელჩოს დატოვება და, ამგვარი რისკის დადგენის შემთხვევაში, ვალდებულებას იმისა, რომ მიღებულ იქნეს ყველა საჭირო დიპლომატიური ზომა, მათ შორის, მოეთხოვოს იმ სახელმწიფოს, რომლის ტერიტორიაზეც მდებარეობს დიპლომატიური მისია, რომ პირისთვის მოეწყოს უსაფრთხო გასასვლელი (იმავე წყაროში, §§ 194-98).

[203] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 137-ე პუნქტი. არგუმენტი კოპირებულია გაერთიანებული სამეფოს პოზიციიდან ჰასანის (Hassan) საქმეზე, ზემოთ ციტირებული, § 71.

[204]ჰასანის (Hassan) საქმე, ზემოთ ციტირებული, §§ 101 და 107-10.

[205] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 139-ე პუნქტი.

[206] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 141-ე პუნქტი.

[207] ეს მეთოდი უკვე მიღებული იქნა საქმეში კვიპროსი თურქეთის წინააღმდეგ (Cyprus v. Turkey), NN 6780/74 და 6950/75, კომისიის 1976 წლის 10 ივლისის ანგარიში, § 77.

[208] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 141-ე პუნქტი.

[209] იხილეთ წინამდებარე გადაწყვეტილების 196-99, 235-37, 266-67, 290-91 და 310-11 პუნქტები.

[210]ჰასანის (Hassan) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 76.

[211] იმავე წყაროში, § 77.

[212] წინამდებარე გადაწყვეტილების 140-ე პუნქტის ფორმულირება რომ გამოვიყენოთ.

[213]მრავალ წყაროს შორის აღსანიშნავია დეკლარაცია საერთაშორისო სამართლის პრინციპების შესახებ, რომელიც ეხება სახელმწიფოებს შორის მეგობრულ ურთიერთობებსა და თანამშრომლობას გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წესდების შესაბამისად, რომელიც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალური ასამბლეის 1970 წლის 24 ოქტომბრის 2625 (XXV) რეზოლუციით („მეგობრული ურთიერთობების დეკლარაცია“) იქნა მიღებული, და ევროპის საბჭოს ორი ინსტრუმენტი: ეროვნული უმცირესობების დაცვის ჩარჩო კონვენცია და ადგილობრივი თვითმმართველობის ევროპული ქარტია. ამ უკანასკნელს ახორციელებს ევროპის საბჭოს ადგილობრივი და რეგიონალური ორგანოების კონგრესი.

[214]რონალდ დ. რასმუსი, მცირე ომი, რომელმაც მსოფლიო შეძრა: საქართველო, რუსეთი და დასავლეთის მომავალი, სენტ მარტინის გამომცემლობა (St. Martin's Press), 2010 წლის 11 იანვარი.

[215]არმანდო ალეხანდრე უმცროსი, კარლოს კოსტა, მარიო დე ლა პენა და პაბლო მორალესი კუბის რესპუბლიკის წინააღმდეგ (Armando Alejandre Jr., Carlos Costa, Mario de la Pena y Pablo Morales v. Republica de Cuba, საქმე 11.589, ანგარიში N 86/99, OEA/Ser.L/V/II.106 დოკუმენტი 3 მიმოხილვა 586-ზე (1999).

[216]ამასთან დაკავშირებით, ბევრ სხვა მასალასთან ერთად, იხილეთ: რ. ლოუსონი, „ცხოვრება ბანკოვიჩის შემდეგ: ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის ექსტრატერიტერიული გამოყენების შესახებ“, ფ. კუმანსი და მ. კამინგა (რედ.), ადამიანის უფლებათა ხელშეკრულებების ექსტრატერიტერიული გამოყენება (2004); ო. დე შუტერი, „გლობალიზაცია და იურისდიქცია: ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის გაკვეთილები“, 6 საერთაშორისო სამართლის ბალტიის წელიწდეული (2006) 183; ა. ორახელაშვილი, „ადამიანის უფლებათა ხელშეკრულებების შეზღუდული განმარტება ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს უახლეს იურისპრუდენციაში“, 14 EJIL (2003) 529; რ. უაილდი, „სახელმწიფო ვალდებულებების წარმოშობა ექსტრატერიტორიულად: სივრცითი შემოწმება ადამიანის უფლებათა გარკვეულ ხელშეკრულებებში“, 40 ისრაელის კანონის მიმოხილვა (2007) 503.

[217]„... ძნელია შეედავო, რომ მოპასუხე სახელმწიფოების ექსტრატერიტორიული იურისდიქციის არმიღება ეწინააღმდეგება კონვენციით გათვალისწინებულ ordre public მიზანს, რაც, თავისთავად, ხაზს უსვამს კონვენციის სისტემის არსებითად რეგიონალურ ხასიათს ... მოკლედ რომ ვთქვათ, კონვენცია არის მრავალმხრივი ხელშეკრულება, რომელიც მოქმედებს ... არსებითად, რეგიონალურ კონტექსტში და, კერძოდ, ხელშემკვრელი სახელმწიფოების სამართლებრივ სივრცეში (espace juridique). [იუგოსლავიის ფედერალური რესპუბლიკა], აშკარად, არ შედის ამ იურიდიულ სივრცეში. კონვენცია არ შექმნილა იმისათვის, რომ გამოყენებულიყო მთელ მსოფლიოში, ხელშემკვრელი სახელმწიფოების ქმედებების მიმართაც კი. შესაბამისად, ადამიანის უფლებების დაცვისას წარმოქმნილი ხარვეზის ან ვაკუუმის თავიდან აცილების სურვილი აქამდე ემყარებოდა იმას, რომ სასამართლო იურისდიქციას აწესებდა მხოლოდ მაშინ, როდესაც განსახილველ ტერიტორიაზე, ჩვეულებრივ, სპეციფიკური გარემოებების გარდა, ვრცელდებოდა კონვენცია“ (იხილეთ ბანკოვიჩისა და სხვების (Banković and Others) საქმე, ზემოთ ციტირებული, § 80).

[218]იგივე ფაქტი დადასტურდა ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშით (ტომი I, გვ. 20).

[219] სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებას იხილავთ აქ: https://www.icc-cpi.int/CourtRecords/CR2016_00608.PDF

[220]მაგალითად, იხილეთ (1) საქართველოს მთავრობის მიერ სასამართლოში შეტანილი თავდაპირველი საჩივრის ფორმის 6-23 და 60-62 გვერდები, აგრეთვე, (2) საქმის არსებითი მხარის შესახებ საქართველოს მთავრობის შემდგომი მოსაზრებების 13-23 გვერდები.

[221]ეს ფაქტი შემდგომში დადასტურდა ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის ანგარიშითაც (ტომი II, გვ. 210).

[222] იმავე წყაროში, ტომი II, გვ. 133.

[223]როჯერ ნ. მაკდერმოტი, „რუსეთის საერთო დანიშნულების შეიარაღებული ძალები და საქართველოს ომი“, აშშ-ის სახმელეთო ჯარების ომის კოლეჯის კვარტალური გამოცემა: პარამეტრები, 39, N 1 (2009).

[224] https://www.rt.com/politics/putin-ossetia-war-plan-168/

[225] საქართველოს მთავრობის თანახმად, ერედვს ჭურვები სამხრეთ ოსეთის ძალებმა დაუშენა 2008 წლის 6 აგვისტოს საღამოსკენ და განმეორებით 2008 წლის 7 აგვისტოს (იხილეთ საქართველოს მთავრობის მიერ სასამართლოში 2009 წლის 6 თებერვალს შეტანილი საჩივარი, სქოლიო 60 და პარაგრაფი 78).

[226]ანგარიშის„მაღალი გარჩევადობის სატელიტური სურათები და კონფლიქტი სამხრეთ ოსეთში“ თანახმად,რომელიც 2008 წლის ოქტომბერში მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკულმა ასოციაციამ მოამზადა (გვ. 9), 2008 წლის 10 აგვისტოს დილით ერედვში მხოლოდ 9 დაზიანებული შენობა შეინიშნებოდა, ხოლო 2008 წლის 19 აგვისტოს – 63 დაზიანებული შენობა (იხილეთ ჩვენება N 33 ქვემოთ).

[227]2017 წლის 26 იანვრის ოფიციალური დოკუმენტის თანახმად, რომელიც საქართველოს მთავრობამ სასამართლოს წარუდგინა, მოწმე ერედვის მუნიციპალიტეტში მუშაობდა 2006 წლის ნოემბრიდან 2014 წლის მარტამდე.

[228]ანგარიშის „მაღალი გარჩევადობის სატელიტური სურათები და კონფლიქტი სამხრეთ ოსეთში“ თანახმად, რომელიც 2008 წლის ოქტომბერში მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკულმა ასოციაციამ მოამზადა (გვ. 9), 2008 წლის 10 აგვისტოს დილით კარბში დაზიანებული შენობები არ შეინიშნებოდა, ხოლო 2008 წლის 19 აგვისტოს შეინიშნებოდა 4 დაზიანებული შენობა (იხილეთ ჩვენება N 33 ქვემოთ).

[229] იხილეთ სქოლიო N 4 ზემოთ.

[230]თორტიზას სხვა მცხოვრების თანახმად, თავდასხმა მოხდა 10 აგვისტოს (იხილეთ აღნიშნული მსხვერპლის 2008 წლის 22 აგვისტოს ჩვენება; საქართველოს მთავრობის 2014 წლის დეკემბრის მოსაზრებების დანართი 306).

[231] იხილეთ სქოლიო N 2 ზემოთ.

[232] დაახლოებით 3 000 000 ევრო

[233] რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ თავის 2014 წლის დეკემბრის მოსაზრებებში განაცხადა, რომ დარტყმა განხორციელდა კონკრეტულ ადგილას და დროს, რადგან წინა დღით იქ დიდი რაოდენობით ქართველი ჯარისკაცები და რეზერვისტები შეკრებილიყვნენ; ფიქრობდნენ, რომ დარტყმის დღეს იგივე ადგილი იქნებოდა გამოყენებული შეკრების ადგილად.

[234] დილის 10 საათი საქართველოს სტანდარტული დროით, ან დილის 8 საათი ცენტრალური ევროპის ზაფხულის დროით.

[235] დილის 6:30 მოსკოვის დროით, ან დილის 4:30 ცენტრალური ევროპის ზაფხულის დროით.

[236] ბატონი ზადოკ იეჰეზკელი.

[237] გვამის გაკვეთის დასკვნიდან, რომელიც ნიდერლანდების ხელისუფლებამ მოამზადა და რუსეთის მთავრობამ სასამართლოს წარუდგინა, ჩანს, რომ ბატონი სტორიმანსის გვამი ნიდერლანდებში ჩავიდა 2008 წლის 18 აგვისტოს. ამასობაში ის შეინახეს და ბალზამირება ჩაუტარეს უცნობმა პირებმა.

[238]საქართველოს მთავრობის მიერ წარდგენილი 2018 წლის 2 მაისის შეერთებული შტატების დიპლომატიური ნოტის თანახმად, რაკეტის ნაწილები მართლაც გადაიტანეს შეერთებულ შტატებში რამდენიმე გადაზიდვის საშუალებით დაწყებული 2008 წლის აგვისტოდან.

[239] Миротворческие силы – სამშვიდობო ძალები რუსულად

[240] იხილეთ მისი განცხადება N 34 ქვემოთ.

[241] ზემოთ განცხადებების NN 14 და 15 თანახმად, ქართველი სამხედრო ტყვეები ჰყავდათ მე-6 სკოლის შენობაში 2008 წლის 10-დან 12 აგვისტომდე და ორი მათგანი იქ მოკლეს.

[242]მის მიერ 2008 წლის 25 აგვისტოს მიცემულ მსხვერპლის ჩვენებაში (საქართველოს მთავრობის 2014 წლის დეკემბრის მოსაზრებების დანართი 460), ქალბატონმა შორენა ბ.-მ თქვა, რომ ის გააუპატიურეს ოსებმა გორსა და ცხინვალს შორის გზაზე 2008 წლის13 აგვისტოს. ის „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში 2008 წლის14 აგვისტოს მოათავსეს. მას არ განუცხადებია, რომ ის განმეორებით „სამინისტროს“ შენობაში გააუპატიურეს. ასევე იხილეთ ანგარიში„ცეცხლის ალში:ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“, რომელიც „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ 2009 წელს გამოაქვეყნა (გვ. 159-61), რომელშიც დიდი ალბათობით მითითებული იყო აღნიშნული ინციდენტის შესახებ – ოსების მიერ ახალგაზრდა ქართველი ქალის გაუპატიურება გორსა და ცხინვალს შორის გზაზე 2008 წლის 13 აგვისტოს და მისი შემდგომი გადაყვანა „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროში“ (ანგარიშში მსხვერპლი მითითებული იყო როგორც „მარიამი“ მისი ვინაობის დასაფარად).

[243] ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებები არის საერთაშორისო მოლაპარაკებები, რომელიც დაიწყო 2008 წლის ოქტომბერში 2008 წლის კონფლიქტის შედეგების მოსაგვარებლად. ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის, ევროკავშირისა და გაეროს თანათავმჯდომარეობით, ჟენევის პროცესი აერთიანებს კონფლიქტის მონაწილეების – საქართველოს, რუსეთის ფედერაციის და აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დეფაქტოხელისუფლების – ასევე შეერთებული შტატების, წარმომადგენლებს.

[244] ეს არის ამ მოწმის მეორე ჩვენება (იხილეთ ასევე მისი ჩვენება N 11 ზემოთ).

[245]ანგარიშის„ცეცხლის ალში:ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევები და დაზარალებული მშვიდობიანი მოსახლეობა სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტის დროს“ თანახმად, რომელიც 2009 წელს „ჰუმან რაითს ვოჩმა“ გამოაქვეყნა (გვ. 181), სამხრეთ ოსეთის ძალებმა 21 აგვისტოს გაათავისუფლეს ერთი, 61 პატიმრისგან შემდგარი ჯგუფი, მათ შორის, მოხუცების უმეტესობა და ყველა ქალი. სხვა სამოქალაქო პირები გაათავისუფლეს მომდევნო დღეებში, მათ შორის, ბოლო ჯგუფი, რომელიც 81 სამოქალაქო პირისგან შედგებოდა, გაათავისუფლეს 27 აგვისტოს.

[246] ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა კომისარი 2006 წლის 1 აპრილიდან 2012 წლის 31 მარტამდე.

[247] მცხეთა არის ქალაქი თბილისთან ახლოს, ტირძნისიდან 80 კილომეტრში.

[248] თუმცა, საქართველოს მთავრობის მიერ სასამართლოში წარდგენილი 2017 წლის 26 იანვრის ოფიციალური დოკუმენტის თანახმად, ომის დროს ტირძნისის სოფლის გამგებელი იყო ბატონი თემურ ტეტუნაშვილი.

[249] აღნიშნულ პერიოდში შვედეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი (2006 წლიდან 2014 წლამდე).

[250] ეს არის ამ მოწმის მეორე ჩვენება (იხილეთ ასევე მისი ჩვენება N 10 ზემოთ).

[251] ეს არის ამ მოწმის მესამე ჩვენება (იხილეთ ასევე მისი ჩვენებები N 11 და 21 ზემოთ).

[252] 2016 წლის ივლისის ბოლოს მოწმემ დატოვა მეცნიერების განვითარების ხელშეწყობის ამერიკული ასოციაცია და დაიკავა თანამდებობა ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტში.

[253] GeoEye არის კომერციული კომპანია, რომელიც დაფუძნებულია ამერიკის შეერთებულ შტატებში.

[254] DigitalGlobe არის კომერციული კომპანია, რომელიც დაფუძნებულია ამერიკის შეერთებულ შტატებში. 2013 წელს მან შეისყიდა GeoEye.

[255] ImageSat არის კომერციული კომპანია, რომელიც დაფუძნებულია ისრაელში.

[256]იხილეთ მისი ჩვენება N 17 ზემოთ.

[257] საქართველოში გაერთიანებული ერების სადამკვირვებლო მისია (UNOMIG) დაარსდა 1993 წლის აგვისტოში საქართველოს მთავრობასა და აფხაზეთის დეფაქტო ხელისუფლებას შორის ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების შესრულების გასაკონტროლებლად. საქართველოში გაერთიანებული ერების სადამკვირვებლო მისიის (UNOMIG) მანდატი გახანგრძლივდა მხარეების მიერ 1994 წლის ცეცხლის შეწყვეტის და ძალთა განცალკევების შესახებ შეთანხმების ხელმოწერის შემდეგ. საქართველოში გაერთიანებული ერების სადამკვირვებლო მისია (UNOMIG) დასრულდა 2009 წლის ივნისში მანდატის გახანგრძლივებასთან დაკავშირებით გაეროს უშიშროების საბჭოს წევრებს შორის კონსენსუსის არარსებობის გამო.

[258] „კასეტური საბრძოლო მასალების შესახებ“ კონვენცია არის საერთაშორისო ხელშეკრულება, რომელიც მოიცავს 100-ზე მეტ სახელმწიფოს და რომელიც არეგულირებს კასეტური საბრძოლო მასალის ჰუმანიტარულ შედეგებს კატეგორიული აკრძალვისა და სამოქმედო ჩარჩოს საშუალებით.

[259] ქართველები უწოდებენ მას ახალგორს.

[260] OMON (Отряд мобильный особого назначения) იყო პოლიციის სპეციალური ქვედანაყოფების სისტემა რუსეთისა, და ადრე საბჭოთა კავშირის, შინაგან საქმეთა სამინისტროში. ის შეიქმნა 1988 წელს და შემდეგ დიდი როლი ითამაშა რამდენიმე შეიარაღებულ კონფლიქტში საბჭოთა კავშირის დაშლის დროს და მის შემდეგ. ზოგიერთ პოსტსაბჭოთა სახელმწიფოში სპეციალური დანიშნულების მობილური რაზმები (OMON) განაგრძობენ არსებობას. რაც შეეხება რუსეთის ფედერაციას, სპეციალური დანიშნულების მობილური რაზმის (OMON) ფუნქციები ახლახანს აიღო ახლად ჩამოყალიბებულმა „რუსეთის ეროვნულმა გვარდიამ“.

[261] ეს არის ამ მოწმის მეორე ჩვენება (იხილეთ ასევე მისი ჩვენება N 20 ზემოთ).