დანართი 1

საქართველოს შრომისა და დასაქმების პოლიტიკის 2019-2023 წლების ეროვნული სტრატეგია

სარჩევი

შესავალი 2

1. არსებული სიტუაციის მიმოხილვა 4

2. სტრატეგიის მიზნები და ამოცანები 10

ხედვა 11

2.1. სექტორული პრიორიტეტი: დასაქმების ხელშეწყობა 12

მიზანი 1: მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის შეუსაბამობის შემცირება 16

ამოცანა 1.1. სამუშაო ადგილების შექმნის ხელშეწყობა მათ შორის, მაღალპროდუქტიულ სექტორებში 17

ამოცანა 1.2. ბაზრის მოთხოვნებზე ორიენტირებული კვალიფიციური ადამიანისეული რესურსების განვითარების ხელშეწყობა 18

ამოცანა 1.3. ინოვაციებისა და მეწარმეობის ხელშეწყობა 20

მიზანი 2: შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის (ALMP) გაძლიერება 21

ამოცანა 2.1. დასაქმების ხელშეწყობის სერვისებისა და ღონისძიებების გაუმჯობესება 22

ამოცანა 2.2. სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლების სახელმწიფო პროგრამის გაძლიერება 23

ამოცანა 2.3. შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემის (LMIS) ინფორმაციის განახლება და განვითარება 24

მიზანი 3: მიზნობრივი სოციალური და ინკლუზიური დასაქმების პოლიტიკით შრომის ბაზარზე ქალების და სხვადასხვა საჭიროებების მქონე ჯგუფების ჩართულობის ხელშეწყობა 24

ამოცანა 3.1. დასაქმებასა და მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამას შორის კავშირის გაუმჯობესება 25

ამოცანა 3.2. შრომის ბაზარზე და მეწარმეობაში გენდერული თანასწორობისა და ქალების მონაწილეობის ხელშეწყობა 26

ამოცანა 3.3. შრომის ბაზარზე ახალგაზრდების ინტეგრაციის მხარდაჭერა 27

ამოცანა 3.4. დაბალკვალიფიციური სამუშაო ძალის დასაქმების ხელშეწყობა 28

ამოცანა 3.5. შეზღუდული შესაძლებლობის (შშმ) და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე (სსსმ) პირების მხარდაჭერა 28

ამოცანა 3.6. ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლების მხარდაჭერა 29

ამოცანა 3.7. დევნილთა და ეკომიგრანტთათვის საარსებო წყაროებზე წვდომის ზრდის ხელშეწყობა 29

ამოცანა 3.8 საქართველოში დაბრუნებულ მიგრანტთა რეინტეგრაციის ხელშეწყობა 29

ამოცანა 3.9. გამყოფი ხაზის სიახლოვეს მცხოვრები დაზარალებული მოსახლეობის მხარდაჭერა და დასაქმების ხელშეწყობა 30

ამოცანა 3.10. საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა ინტეგრაციის ხელშეწყობა 30

2.2. სექტორული პრიორიტეტი: შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა 31

მიზანი 4: შრომითი მიგრაციის მართვის გაუმჯობესება 34

ამოცანა 4.1. ცირკულარული მიგრაციის ხელშეწყობა 34

მიზანი 5. სამუშაო ადგილებზე შრომის უსაფრთხოებისა და უფლებების დაცვის აღსრულების სისტემის გაუმჯობესება 35

ამოცანა 5.1. შრომის უფლების დაცვის უზრუნველყოფა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტების შესაბამისად 35

ამოცანა 5.2. შრომის ინსპექციის ინსტიტუციური გაძლიერება 35

ამოცანა 5.3. შრომით ურთიერთობაში თანასწორობის უფლებაზე ძლიერი საზედამხედველო მექანიზმის ჩამოყალიბება 37

ამოცანა 5.4. სოციალური დიალოგის და პარტნიორობის გაღრმავება 37

ამოცანა 5.5.. შრომითი მედიაციის ინსტიტუციური გაძლიერება 38

ლოგიკური ჩარჩო 39

რისკები 56

4. სტრატეგიის განხორციელება 56

4.1. ინსტიტუციური ჩარჩო 56

4.2. პარტნიორები 57

4.3. 2022-2023 წლების სამოქმედო გეგმა 57

4.4. სტრატეგიის დაფინანსება 57

4.5. სტრატეგიის განხორციელების შესახებ კომუნიკაცია და ინფორმირების ღონისძიებები 57

5. სტრატეგიის განხორციელების მონიტორინგი და შეფასება 58

სვოტ ანალიზი 58

აკრონიმები

მშპ - მთლიანი შიდა პროდუქტი

სამინისტრო - საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო

საქსტატი - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური

სსსმპ - სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირი

შსო -შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია

შშმპ - შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი

ALMP - შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკა

DCFTA - ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შესახებ შეთანხმება

ETF - ევროპის სატრენინგო ფონდი

GIZ - გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოება

ICT - საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები

IOM - მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია

ISCO – პროფესიების საერთაშორისო სტანდარტული კლასიფიკატორი

IMF - საერთაშორისო სავალუტო ფონდი

NEET- პირები, რომლებიც, არ მუშაობენ, არ სწავლობენ და არ გადიან ტრენინგს

NQF - ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩო

SDG - გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნები

STEM - მეცნიერება, ტექნოლოგია, ინჟინერია, მათემატიკა

შესავალი

შრომისა და დასაქმების პოლიტიკის ეროვნული სტრატეგია (2019-2023 წწ.) (შემდგომში ,,სტრატეგია‘‘), წარმოადგენს საქართველოს მთავრობის ხედვას შრომისა და დასაქმების სფეროში განსახორციელებელი სისტემური და სტრატეგიული რეფორმებისა და ღონისძიებების შესახებ.

2014-2016 წლებში რეგიონში შექმნილი ეკონომიკური და გეოპოლიტიკური შოკების ფონზე, საქართველომ შეინარჩუნა მდგრადობა და მისი ეკონომიკა საშუალოდ 3.5%-ით იზრდებოდა მაშინ, როდესაც რეგიონის ქვეყნები რეცესიას განიცდიდნენ ან რეცესიასთან ახლოს იყვნენ. ქვეყანაში გატარებული ეკონომიკური რეფორმების წყალობით „ბიზნესის კეთების სიმარტივის“ ინდექსის მიხედვით საქართველოს მსოფლიოში მე-7 ადგილი უკავია¹. ეკონომიკური ზრდა დიდწილად მთლიანი პროდუქტიულობისა და კაპიტალის ზრდით იყო გამოწვეული; შედეგად, შეზღუდული იყო მისი პოზიტიური გავლენა დასაქმების რაოდენობრივ ზრდაზე. 2018 წელს უმუშევრობის საერთო დონე 12.7% იყო.² ამასთან, შრომის ბაზარი ხასიათდება გარკვეული სტრუქტურული პრობლემებით, რაც მოიცავს თვითდასაქმების მაღალ მაჩვენებელს, ასევე უმუშევრობის მაღალ დონეს ახალგაზრდებსა და სხვა მოწყვლად ჯგუფებში. განსაკუთრებით მაღალია სოფლად თვითდასაქმების მაჩვენებელი.

მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში ბოლო პერიოდში გატარდა ფუნდამენტური ეკონომიკური რეფორმები, კვლავაც მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება ეკონომიკის სტრუქტურული პრობლემები და შრომის ბაზრის არასაკმარისი განვითარება, რაც, თავის მხრივ, ისეთ პრობლემებს უკავშირდება, როგორიცაა უმუშევრობა, სიღარიბე, უთანასწორობა, არალეგალური შრომითი მიგრაცია. შესაბამისად, სახელმწიფომ მიზნად დაისახა შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების ხელშეწყობა და შრომის ბაზრის გაუმჯობესებისკენ მიმართული რეფორმების გაგრძელება. სწორედ ამ მიზნით შეიქმნა წინამდებარე სტრატეგია, რომლის საბოლოო მიზანია შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების ხელშემწყობი ღონისძიებების და ქმედებების განსაზღვრა და ამ გზით ქვეყნის ეკონომიკური და სოციალური განვითარების ხელშეწყობა.

წინამდებარე სტრატეგიის მიზანია, სახელმწიფომ უფრო აქტიური როლი შეასრულოს შრომის ბაზარზე სამუშაო ადგილების მაღალი ხარისხის უზრუნველყოფასა და დასაქმებულთა რაოდენობის ზრდაში. დასაქმება სიღარიბის დაძლევისა და მოსახლეობის სოციალური თანასწორობის უზრუნველყოფის ხელშეწყობის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია, რამაც წვლილი უნდა შეიტანოს ქვეყნის ინკლუზიური სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების მიზნის მიღწევაში.

წინამდებარე სტრატეგია ასახავს კონკრეტულ მიზნებსა და ამოცანებს შრომისა და დასაქმების, შრომითი მიგრაციის, განათლების, გენდერული თანასწორობის, სოციალური დაცვის და სამეწარმეო-ეკონომიკური პოლიტიკის მიმართულებით.

სტრატეგიაში ხაზგასმულია შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკისა და დასაქმების სერვისების გაუმჯობესება, მათში მეტი ბენეფიციარის ჩართვა, მორგება მათ საჭიროებებსა და დახმარება შრომის ბაზარზე გააქტიურებაში.

სტრატეგიის ერთ-ერთი პრიორიტეტია შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების ხელშეწყობა, რაც გულისხმობს დასაქმებულთა უფლებების დაცვის აღსრულების სისტემის გაუმჯობესებას, ღირსეული დასაქმების უზრუნველყოფასა და სამუშაო პირობების გაუმჯობესებას. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა შრომის ბაზარზე თანაბარ მონაწილეობას.

სტრატეგიაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეთმობა ადამიანისეული კაპიტალისა და პროდუქტიულობის განვითარებას, მთელი ცხოვრების მანძილზე განათლებას. ეს სამუშაო ძალას დაეხმარება, დააკმაყოფილოს სწრაფად ცვალებადი შრომის ბაზრის მოთხოვნები და შრომის ბაზარზე კონკურენტუნარიანი დარჩეს.

სტრატეგია შემუშავებულია საქართველოს კონსტიტუციის, შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩოს, ერთი მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებსა და, მეორე მხრივ, საქართველოს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმების, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის (შსო) 18 კონვენციისა და რეკომენდაციების, გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნების (SDG) შესაბამისად, რომლებიც შეეხება დასაქმების ხელშეწყობასა და ღირსეული შრომის პირობების უზრუნველყოფას. ასევე, ლეგალური შრომითი (მათ შორის ცირკულარული მიგრაციის) ხელშეწყობა უვიზო მიმოსვლის გრძელვადიანი დავალებების ერთ-ერთი საკითხთაგანია.

სტრატეგია ეყრდნობა საქართველოს 2018-2020 წლების სამთავრობო პროგრამას „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება კეთილდღეობა“ და მასში წარმოდგენილ ხედვებსა და პრინციპებს დასაქმებისა და შრომის ბაზრის განვითარებასთან დაკავშირებით.

სტრატეგიის შემუშავების პროცესში ჩართულები იყვნენ შესაბამისი სამთავრობო უწყებები, სააგენტოები, სოციალური პარტნიორები და დარგის ექსპერტები. კონსულტაციის მიზნით შედგა შეხვედრები სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის წევრებთან. სტრატეგია შემუშავდა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის მხარდაჭერით.

სტრატეგიაში ჩამოყალიბებული ხედვა, მიზნები და ამოცანები 2023 წლამდე ეტაპობრივად განხორციელდება სამოქმედო გეგმის საშუალებით. სტრატეგიის განხორციელებისათვის უზრუნველყოფილი იქნება შესაბამისი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური გარემო და ფინანსები. გაძლიერდება სტრატეგიის დანერგვისთვის საჭირო ადამიანისეული რესურსები.

სტრატეგიის წარმატებით განხორციელების პროცესში ჩართული იქნება საქართველოს მთავრობა, სხვადასხვა სამინისტრო და სსიპ - დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტო, სოციალური პარტნიორები და მთლიანად, სამოქალაქო საზოგადოება.

საქართველოს წინაშე მდგარი საფრთხეები, შესაძლებლობები, ქვეყნის სუსტი და ძლიერი მხარეები, რომლებიც გათვალისწინებულ იქნა წინამდებარე სტრატეგიის შემუშავებისას, შეჯამებულია სვოტ ანალიზის მეთოდით და წარმოდგენილია დანართში.

არსებული სიტუაციის მიმოხილვა

ბიზნესზე ორიენტირებული ეკონომიკური რეფორმებისა და მაკროეკონომიკური სტაბილურობის შედეგად საქართველომ მიაღწია მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ზრდას. მიუხედავად ბოლო წლებში რეგიონში მომხდარი ეკონომიკური შოკებისა, საქართველოს ეკონომიკამ შეინარჩუნა მდგრადობა. ქვეყნის ეკონომიკა წლიურად დაახლოებით 5%-მდე იზრდება (იხ. დიაგრამა №1). საერთაშორისო სავალუტო ფონდის პროგნოზით, 2019-2023 წლებში, საშუალოვადიან პერსპექტივაში, მშპ-ის რეალური ზრდა 4.9%³-ს შეადგენს.

დიაგრამა №1. საქართველო, მშპ-ს რეალური ზრდა (%), 2006 წელი - 2018 წელი

წყარო: საქსტატი

აღნიშნული ეკონომიკური ზრდა ძირითადად განპირობებული იყო პროდუქტიულობისა და კაპიტალის დონის ზრდით და არასაკმარისად აისახა დასაქმების ზრდაზე, განსაკუთრებით ქალებსა და მოწყვლად ჯგუფებში. 2018 წლის მონაცემებით, დასაქმების საშუალო მაჩვენებელია 56.3%, ხოლო ქალების დასაქმების მაჩვენებელი (49.38%) ჩამორჩება კაცების მაჩვენებელს (63.4%).⁴

უმუშევრობა სტაბილურად მცირდებოდა 2009 წლიდან და 2018 წლისთვის შეადგენდა 12.7%-ს (იხ. დიაგრამა №2). ქალების უმუშევრობის დონეა 11.2% და კაცების - 13.9%. 2017 წელს ხანგრძლივი უმუშევრობის წილი შეადგენდა 41.4%-ს (ქალებს შორის - 43.3% და კაცებს შორის - 39.9%).⁵ აღსანიშნავია, რომ ბიზნეს სექტორში 2017 წელს წინა წელთან შედარებით დასაქმებულ ქალთა რაოდენობა 6.4%-ით გაიზარდა (გენდერული სტატისტიკის ანგარიში). უმუშევრობის ძირითად მიზეზებს შორის შეიძლება გამოვყოთ სამუშაო ადგილების ნაკლებობა, სამუშაო ძალის დაბალკვალიფიციურობა (სამუშაო უნარებისა და გამოცდილების ნაკლებობა), უნარებზე მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის შეუსაბამობა.

დიაგრამა №2. საქართველო: უმუშევრობის დონე პროცენტებში, 2006-2018 წლები

წყარო: საქსტატი

თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ დასაქმებულთა შორის 49.2 პროცენტს შეადგენს თვითდასაქმებულები და ბოლო წლებში თვითდასაქმების კოეფიციენტი მკვეთრად არ შემცირებულა (იხ. დიაგრამა №3). აგრეთვე, მაღალია არაფორმალური დასაქმების მაჩვენებელი - 33.9% (ქალებს შორის 29.2%, კაცებს შორის 37.9%).⁶ 2018 წელს დაქირავებით დასაქმებულთა რაოდენობა თვითდასაქმებულებთან შედარებით გაიზარდა.

დიაგრამა №3: თვითდასაქმებულთა განაწილება პროცენტებში, 2008-2018 წლები

წყარო: საქსტატი

ამასთან, არსებულ სამუშაო ადგილებზე შრომის უსაფრთხოებისა და შრომის პირობების ხარისხი ჩამორჩება ევროპულ და საერთაშორისო სტანდარტებს, რაზეც მეტყველებს ბოლო წლებში სამუშაო ადგილზე დაღუპულთა და დაშავებულთა დიდი რაოდენობა (იხ. ცხრილი №1).

ცხრილი №1. სამუშაო ადგილზე დაღუპულთა და დაშავებულთა რაოდენობა, 2010-2018 წლები

წყარო: საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო

მიკრო და მცირე საწარმოები საწარმოების 98.4%-ს შეადგენენ, ხოლო საშუალო საწარმოები 1.3% და მსხვილი - 0.3%. 2018 წლის მონაცემებით მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების წილი დასაქმებაში 66.9%-ს, გამოშვებაში 59.6%-ს და დამატებულ ღირებულებაში 60.5%-ს შეადგენს. მაგრამ მათი 50% საბითუმო და საცალო სექტორზე მოდის. 2012 წელს ბაზარზე არსებული ინდმეწარმეებისა და მცირე საწარმოების 50%-ზე მეტს, ფუნქციონირება შეწყვეტილი ჰქონდა (2016 წლის მონაცემებით)⁷. დიდი საწარმოები (სულ მცირე 100 დასაქმებულით) 1%-ზე ნაკლებია. საქართველოში საწარმოების მფლობელი კაცების რაოდენობა, ვისთვისაც მეწარმეობა ძირითადი საქმიანობაა 2.5-ჯერ აღემატება ქალების იმავე მაჩვენებელს (2018 წლის მონაცემებით, კაცების 6.5%, და ქალების 2.6%-ისთვის მეწარმეობა ძირითადი საქმიანობაა).⁸ აღნიშნული მეწარმეებიდან სოფლად მცხოვრებთა უდიდესი უმრავლესობა დამოუკიდებლად მუშაობს - არ ასაქმებს არც ერთ ადამიანს. ქალაქში მცხოვრები მეწარმეებიდან კაცების 73.5% და ქალების 86.2% არ ასაქმებს არც ერთ ადამიანს.⁹ ქალი მეწარმეების წილი კიდევ უფრო ნაკლებია სახელმწიფო ეკონომიკური პროგრამების ბენეფიციარებს შორის - 2019 წლის მდგომარეობით პროგრამა „აწარმოე საქართველოს“ მიერ ინდუსტრიული კომპონენტის ფარგლებში სულ დაფინანსებულია 435 პროექტი, საიდანაც მხოლოდ 27%-ია ქალების წარდგენილი, თუმცა, მიკრო გრანტების კომპონენტში ბენეფიციარი ქალების რაოდენობა 40%-ს აღწევს. ა(ა)იპ სოფლის განვითარების სააგენტოს ბენეფიციარებს შორის ქალების რაოდენობა 2019 წლის მდგომარეობით 23%-ს შეადგენს, ხოლო ამავე სააგენტოს მიერ გაცემულ დაფინანსებაში ქალების წილი - 14.1%-ს.¹⁰ ქალებისთვის სახელმწიფო ეკონომიკის განვითარების პროგრამებში მონაწილეობისთვის ერთ-ერთი მთავარი ბარიერია მიწაზე და აქტივებზე შეზღუდული ხელმისაწვდომობა. სასოფლო სამეურნეო მიწის დოკუმენტირებული მფლობელებიდან 48%-ია მამაკაცი და 16%-ია ქალი,¹¹ შესაბამისად, ქალების დასაქმებისთვის ეკონომიკური განვითარების საგრანტო პროგრამები ნაკლებად ეფექტიანია.

მიუხედავად იმისა, რომ 2010 წელთან შედარებით სიღარიბის მაჩვენებლის შემცირებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ეკონომიკური საქმიანობიდან მიღებულმა შემოსავლებმა, ხოლო სოციალური ტრანსფერების როლი შემცირდა, სიღარიბის მაღალი მაჩვენებელი კვლავ პრობლემას წარმოადგენს უმუშევრობის შემცირების არასაკმარისი ტემპის ფონზე. 2010-2015 წლებში აბსოლუტური სიღარიბის დონე მკვეთრად შემცირდა, მაგრამ 2015 წლიდან შემცირების ტემპი შენელდა და 2017 წელს აბსოლუტურ სიღარიბეში მცხოვრები მოსახლეობის წილმა 21.9% შეადგინა (იხ. დიაგრამა №4) 22.3%-ია. პროგნოზირებულია, რომ 2020 წლისთვის ფარდობითი სიღარიბე 18%-მდე შემცირდება,¹² თუმცა ეს მაჩვენებელიც არადამაკმაყოფილებელია.

დიაგრამა №4: სიღარიბის ტენდენციები (%), 2006-2018 წლები

წყარო: საქსტატი

ბოლო წლებში ასევე სტაბილურად მაღალია სოციალური უთანასწორობის დონე ჯინის კოეფიციენტის მიხედვით (იხ. დიაგრამა №5). ეს მაჩვენებელი აღემატება როგორც სამხრეთ კავკასიაში საქართველოს მეზობლების, ისე საშუალო ევროპულ მაჩვენებლებს¹³.

დიაგრამა №5: ჯინის კოეფიციენტი (მთლიანი სამომხმარებლო ხარჯების მიხედვით)

წყარო: საქსტატი¹⁴

უთანასწორობა იმაშიც გამოიხატება, რომ საქართველოში საკმაოდ დიდია ხელფასებს შორის განსხვავება. სიღარიბის ერთ-ერთ განმაპირობებელი ფაქტორია ის, რომ დასაქმებულების დიდი ნაწილი საშუალო ხელფასის დაახლოებით 1/3-ს გამოიმუშავებენ. უთანასწორობა გამოიხატება ასევე გენდერული სახელფასო და ეკონომიკური აქტიურობის მაჩვენებლებში. საქართველოში გენდერული სახელფასო სხვაობა 2018 წლის მონაცემებით 37%-ს შეადგენს, რაც ნიშნავს, რომ ქალები საშუალოდ ყოველთვიურად კაცის ხელფასის 63%-ს გამოიმუშავებენ (იხილეთ დიაგრამა №7). ქალები კვლავ ნაკლებად არიან წარმოდგენილები ისეთ მნიშვნელოვან და ზრდაზე ორიენტირებულ სფეროებში როგორებიცაა: მეცნიერება, ტექნოლოგია, ინჟინერია და მათემატიკა.  

ქალების ეკონომიკური არააქტიურობის და გენდერული სახელფასო სხვაობის ერთ-ერთი განმაპირობებელია აუნაზღაურებელი საოჯახო შრომა. საჯარო სოციალური ინფრასტრუქტურის ხარვეზების გამო (ხარისხიანი საჯარო გახანგრძლივებული სკოლები, საბავშვო ბაღები და მოხუცების დღის მანძილზე მოვლისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა) საოჯახო აუნაზღაურებელი შრომის ტვირთი მთლიანად ქალების შესასრულებელია. საქართველოში, საშუალოდ, ქალები 3-ჯერ მეტ დროს უთმობენ საოჯახო შრომას, ვიდრე კაცები (ქალები, კვირაში საშუალოდ 45 საათს უთმობენ საოჯახო აუნაზღაურებელ შრომას, ხოლო კაცები - 15-ს).¹⁵ საოჯახო აუნაზღაურებელი შრომის ტვირთი გამოდევნის ქალებს შრომის ბაზრიდან - საქსტატის 2018 წლის მონაცემებით 25-დან 34 წლამდე ქალების 40.4% არააქტიური იყო, იგივე მაჩვენებელი კაცებისთვის 11.5%-ს შეადგენდა (იხილეთ დიაგრამა №6). გაეროს ქალთა ორგანიზაციის მონაცემებით, იმ ქალების 49%, რომელიც ამბობს, რომ არ მუშაობს, მიზეზად საოჯახო ვალდებულებებს ასახელებს.¹⁶

დიაგრამა №6: ეკონომიკური არააქტიურობის დონე გენდერულ ჭრილში, 2018 წ.¹⁷

დასაქმებული ქალების მიერ საოჯახო საქმეზე დახარჯული დრო (კვირაში 42 საათი) დიდად არ განსხვავდება დროისგან, რომელსაც ის ქალები ხარჯავენ საოჯახო აუნაზღაურებელ შრომაზე, რომლებიც არ მუშაობენ (კვირაში 47 საათი).¹⁸ გენდერული სახელფასო სხვაობის ანალიზმა სამუშაო ძალის კვლევის¹⁹ საფუძველზე აჩვენა, რომ 2017 წლის მონაცემებით, გენდერული სახელფასო სხვაობა 35%-დან, 18%-მდე შემცირდა, როდესაც გაანგარიშება მოხდა ნამუშევარი საათებით ყოველთვიური ანაზღაურების ნაცვლად.²⁰ იგივე კვლევა მიუთითებს, რომ 2017 წლის მონაცემებით, ქალები, რომლებიც დაქირავებით დასაქმებულები არიან, საშუალოდ თვეში 39.9 საათს მუშაობენ, ხოლო კაცები 47.5 საათს - ანუ, ქალები ასრულებენ სრულ სამუშაო განაკვეთს თვის მანძილზე, ხოლო კაცები მუშაობენ ზეგანაკვეთურად.²¹ როგორც გენდერული სახელფასო სხვაობის, ასევე ეკონომიკური აქტიურობის მიხედვით გენდერული სხვაობის შესამცირებლად საჯარო სოციალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას, მოქნილი სამუშაო გრაფიკის ხელშეწყობას, ზეგანაკვეთური სამუშაო საათების მარეგულირებელი ჩარჩოს გაუმჯობესებას, საოჯახო ვალდებულებების და შრომის შეთავსებას, და გენდერული დისკრიმინაციის აღმოფხვრას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. ამდენად, ბიზნესისა და საინვესტიციო გარემოს მხარდაჭერა ხელს უწყობს სიღარიბის შემცირებას, ისევე როგორც არაფორმალური ბიზნესის ფორმალიზებას,²² თუმცა მხოლოდ ბიზნესის ხელშემწყობი მიდგომები არ არის საკმარისი ღრმა სტრუქტურული გამოწვევებისა და სიღარიბის დასაძლევად და მოსახლეობის კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად. სწორედ ამიტომ წინამდებარე სტრატეგია მიზნად ისახავს სტაბილური დასაქმების ხელშეწყობას, დასაქმების სერვისების, შრომის პირობების გაუმჯობესებას და სიღარიბის შესამცირებლად კომპლექსური და მრავალმხრივი ღონისძიებების გატარებას შრომისა და დასაქმების პოლიტიკის ფარგლებში.

სტრატეგიის მიზნები და ამოცანები

წინამდებარე თავში განხილულია სტრატეგიის სექტორული პრიორიტეტები, მიზნები და თითოეული მათგანის მისაღწევად დასახული უფრო კონკრეტული ამოცანები. კერძოდ, სტრატეგიაში განისაზღვრა ორი ურთიერთდაკავშირებული სექტორული პრიორიტეტი და თითოეულ მათგანში რამდენიმე მიზანი.

2.1. სექტორული პრიორიტეტი: დასაქმების ხელშეწყობა

მიზნები:

• მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის შეუსაბამობის შემცირება;

• შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის (ALMP) გაძლიერება;

• მიზნობრივი სოციალური და ინკლუზიური დასაქმების პოლიტიკით შრომის ბაზარზე ქალების და მოწყვლადი ჯგუფების ჩართულობის ხელშეწყობა.

2.2. სექტორული პრიორიტეტი: შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების ხელშეწყობა

მიზნები:

• შრომითი მიგრაციის მართვის გაუმჯობესება;

• სამუშაო ადგილებზე შრომის უსაფრთხოებისა და უფლებების დაცვის აღსრულების სისტემის გაუმჯობესება.

სტრატეგიის საბოლოო წარმატებისთვის განსაზღვრულია შედეგების სამიზნე ინდიკატორები (იხ. ცხრილი №2), რომლებიც ჩამოყალიბებულია საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების 2020 წლის სტრატეგიისა²³ და ევროკავშირის ახალი პროგრამის ,,უნარების განვითარება და შრომის ბაზრის მოთხოვნების დაკმაყოფილება‘‘ (ENI/2017/040-319) ინდიკატორების შესაბამისად ²⁴.

ცხრილი №2: ძირითადი სამიზნეები 2023 წლისთვის

სტრატეგიის ძირითად სამიზნე ჯგუფებს მიეკუთვნება შემდეგი:

• არააქტიური და უმუშევარი მოსახლეობა: ახალგაზრდა და ზრდასრული ქალები და კაცები;

• დასაქმებულები;

• სხვადასხვა სოციალური ჯგუფი: ახალგაზრდები (15-29 წელი), დაბალკვალიფიციური კადრები, შეზღუდული შესაძლებლობისა (შშმ) და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირები (სსსმ), გამყოფი ხაზის სიახლოვეს მცხოვრები დაზარალებული მოსახლეობა და იძულებით გადაადგილებული პირები, ემიგრანტები, საქართველოში დაბრუნებული მიგრანტები, ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლები, საერთაშორისო დაცვის მქონე პირები, და საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირები, ქალები;

• სიღარიბეში მცხოვრები მოსახლეობა.

ხედვა

სტრატეგიის ხედვაა საქართველოში ისეთი შრომისა და დასაქმების სისტემის ჩამოყალიბება, რომელიც მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ახალი სამუშაო ადგილების შექმნის ხელშეწყობაში, შრომის ბაზრის განვითარებაში, სტრუქტურული და ინსტიტუციურ გაუმჯობესებაში და შრომის ბაზარზე სოციალური ინტეგრაციისა და თანასწორობაში, რაც, საბოლოო ჯამში, დადებითად აისახება ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში, სიღარიბის დაძლევასა და ინკლუზიურ ზრდაში.

სახელმწიფოს ეკონომიკური პოლიტიკა ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობაზეა უმთავრესად ორიენტირებული, ხოლო ქვეყანაში მიმდინარე და დაგეგმილი რეფორმები მიმართულია პროდუქტიულობის ზრდაზე, ეკონომიკის სტრუქტურულ გაუმჯობესებასა და ეკონომიკური შესაძლებლობების ინკლუზიურ ხელმისაწვდომობაზე.

საქართველოს ეკონომიკური ზრდა ძირითადად კერძო სექტორით არის განპირობებული. შესაბამისად, დასაქმების ხელშეწყობისთვის სახელმწიფოს ძირითად ხედვას გაუმჯობესებული ბიზნეს და საინვესტიციო გარემოს შენარჩუნება, ინვესტიციების მოზიდვის ხელშეწყობა და ადეკვატური ფისკალური და მონეტარული პოლიტიკის ფონზე მაკროეკონომიკური სტაბილურობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს²⁵. დაბალ გადასახადებზე ორიენტირებული და ინვესტიციების ზრდისკენ მიმართული ფისკალური პოლიტიკა ხელს შეუწყობს კერძო სექტორის გაძლიერებას და ეკონომიკური ზრდის დაჩქარებას. ამასთანავე, სახელმწიფო გააგრძელებს კერძო სექტორის კონკურენტუნარიანობის ამაღლების, მიკრო, მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარების, მათთვის ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების და ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების წახალისებისა და სამეწარმეო აქტივობის ხელშეწყობის გზით დასაქმების ზრდას შესაბამისი პროგრამების საშუალებით. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ქალების ჩართულობას აღნიშნულ პროგრამებში.

ამასთან, დასაქმების პროცესის ხელშესაწყობად, სახელმწიფო გადადგამს ეფექტიან ნაბიჯებს შრომის ბაზარზე სამუშაო ძალის მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის არსებული შეუსაბამობის შემცირების ხელშეწყობისთვის. აღნიშნული მოითხოვს, როგორც სამუშაო ძალაზე მოთხოვნის ზრდის სტიმულირებას კერძო სექტორისა და სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი ეკონომიკური პროექტების საშუალებით, ასევე განათლების სისტემის მხრიდან შესაბამისი უნარების მქონე, კვალიფიციური სამუშაო ძალის მიწოდების ღონისძიებებს. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ქალების და მოწყვლადი ჯგუფების საჭიროებების გათვალისწინებას შრომის ბაზარზე მათი ჩართულობის ხელშეწყობის მიზნით.

სექტორული პრიორიტეტი: დასაქმების ხელშეწყობა

როგორც არსებული სიტუაციის მიმოხილვა აჩვენებს, საქართველოს სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები, რომელიც ათწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში მოქმედებდა, ეფექტიანი აღმოჩნდა ქვეყნის მაკროეკონომიკური სტაბილურობისა და ეკონომიკური ზრდის თვალსაზრისით, შემცირდა სიღარიბე, უმუშევრობა და სოციალური უთანასწორობა, თუმცა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. შესაბამისად, სახელმწიფო სტრატეგია გულისხმობს დასაქმების უფრო აქტიური და ეფექტიანი ხელშეწყობის პოლიტიკის გატარებას, რომელიც მიზნად ისახავს არსებული სიტუაციის გამომწვევი მიზეზების გავლენის შემცირებას.

ეკონომიკის მდგრადი ზრდის მიუხედავად, მოსახლეობის 38.9% კვლავ დასაქმებულია სოფლის მეურნეობის სფეროში მაშინ, როცა სოფლის მეურნეობის სექტორი ქმნის მშპ-ის მხოლოდ 7.8%-ს.²⁶ ეს აიხსნება როგორც დაბალი პროდუქტიულობით, ასევე თვითდასაქმების დომინირებით, რასაც უკავშირდება დასაქმებულ მოსახლეობაში სიღარიბის არსებული მაღალი დონე. თვითდასაქმებულის შემოსავალი დაქირავებით დასაქმებულის შემოსავლის მხოლოდ 20%-ს უტოლდებ.²⁷ ასევე ნელი ტემპით მიმდინარეობს სოფლად არსებული დაბალპროდუქტიული სამუშაო ადგილების გარდაქმნა ურბანულ მაღალპროდუქტიულ სამუშაო ადგილებად.²⁸

კვალიფიციური სამუშაო ძალა გადამწყვეტ როლს ასრულებს დასაქმებასა და ეკონომიკურ ზრდაში, მაგრამ საქართველოში არსებული სამუშაო ძალის განათლების ხარისხი და უნარები აფერხებს ბიზნესის კეთებისა²⁹ და ქვეყანაში შემოდინებული ინვესტიციების სამუშაო ადგილებად გარდაქმნის შესაძლებლობას. დამსაქმებლებს ესაჭიროებათ არა მხოლოდ ტექნიკური სახის უნარები, არამედ სოციალური, შემეცნებითი უნარებიც, რომლებსაც ხშირად ახალგაზრდები არ ფლობე.³⁰ 25-34 წლის ასაკის მოსახლეობის თითქმის 40%-ს აქვს მიღებული უმაღლესი განათლება (ბაკალავრის, მაგისტრის ან დოქტორის ხარისხი). სრული ზოგადი განათლების ეტაპი კი კაცების 42.2%-ს და ქალების 31.2%-ს აქვს დასრულებული (იმავე კვლევის მონაცემებით, ბაკალავრის, ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი აქვს ქალების 28.9%-ს და კაცების 25.1%, ხოლო მაგისტრის, ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი აქვს ქალების 14.1%-ს და კაცების 10.7%)³¹. უმაღლესი და ზოგადი განათლების მქონე მოსახლეობის საკმაოდ დიდი წილის მიუხედავად, საქართველო განიცდის ბაზარზე საჭირო უნარ-ჩვევების ნაკლებობას.

აღნიშნულის მიზეზია ის, რომ უმაღლესი განათლების სისტემა ნაკლებად უზრუნველყოფს სამუშაო ძალის ბაზრის მოთხოვნებისთვის ადეკვატურ უნარებს. 2017 წლის მონაცემებით, უმაღლესი განათლების მქონე პირების 15.5% უმუშევარია³² ან არასათანადოდ არის დასაქმებული. პროფესიული განათლების 2017 წლის კურსდამთავრებულთა 60% დასაქმებულია.

ქალები და არაფორმალურ სექტორში მომუშავე დასაქმებულები მათი სამუშაო ადგილებისთვის ,,ზედმეტად კვალიფიციურები‘‘ არიან, რაც დასაქმებულების 29%-ს (საქსტატის მონაცემებით - 33.9%) წარმოადგენს.³³ „ზედმეტად კვალიფიციურობა“ მაღალია ბიზნესის, ტექნოლოგიების, საინჟინრო, მათემატიკური, ინფორმაციული, კომუნიკაციებისა და ტექნოლოგიებისა და არქიტექტურის კურსდამთავრებულებს შორის.³⁴ უმაღლესი განათლების მქონე ქალები და დაბალი უნარების მქონე დასაქმებულები უფრო მეტად გვხვდებიან იმ ტიპის სამუშაო ადგილებზე, სადაც განათლების დაბალი დონე არის მოთხოვნილი.

მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსის (GCI) მიხედვით, 140 ქვეყანას შორის საქართველო 67-ე ადგილს იკავებს, ინოვაციური შესაძლებლობების მიხედვით³⁵, ხოლო გლობალური ინოვაციური ინდექსის მიხედვით (GII) საქართველოს 48-ე ადგილზეა 129 ქვეყანას შორის.

მეორე მიზეზი, რაც „ზედმეტად კვალიფიციურ“ ქალების დასაქმებას იწვევს მათი კვალიფიკაციისთვის შეუსაბამო სამუშაო ადგილებზე, არის საოჯახო შრომა. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ის ფაქტი, რომ დასაქმებული ქალების მიერ საოჯახო საქმეზე დახარჯული დრო (კვირაში 42 საათი) დიდად არ განსხვავდება დროისგან, რომელსაც ის ქალები ხარჯავენ საოჯახო აუნაზღაურებელ შრომაზე, რომლებიც არ მუშაობენ (კვირაში 47 საათი).³⁶ აუნაზღაურებელ საოჯახო შრომას ორმაგი ეფექტი აქვს ქალების დასაქმებაზე და კვალიფიკაციაზე: 1) აუნაზღაურებელი შრომა იწვევს ქალების გამოდევნას შრომის ბაზრიდან რეპროდუქციულ ასაკში. ხანგრძლივი ეკონომიკური არააქტიურობა იწვევს ქალების კვალიფიკაციის შეუსაბამობას თანამედროვე მოთხოვნებთან, რაც განსაკუთრებით აქტუალურია STEM დარგებში. 2) ანაზღაურებული და აუნაზღაურებელი შრომის ორმაგი ტვირთის გამო იმ ქალებს, რომლებიც მუშაობენ, არ აქვთ საკმარისი დრო, რომ კვალიფიკაციის ამაღლება, და/ან ფორმალურ სამსახურში მუშაობა შეძლონ, რაც ხშირ შემთხვევაში, ხისტ სამუშაო საათებთან და ზეგანაკვეთურ შრომასთან არის დაკავშირებული. გენდერული სახელფასო სხვაობის კვლევამ აჩვენა, რომ 2017 წლის მონაცემებით, საქსტატის სამუშაო ძალის კვლევის საფუძველზე, ყოველთვიური გენდერული სახელფასო სხვაობა, რომელიც ამ კვლევის თანახმად 35%-ს შეადგენდა, 18%-მდე შემცირდა, როდესაც გაანგარიშება მოხდა ნამუშევარი საათების საფუძველზე ყოველთვიური ანაზღაურების ნაცვლად.³⁷ გაეროს ქალთა ორგანიზაციის კვლევის თანახმად, ოჯახის შექმნა და შვილების გაჩენა ზრდის უმაღლესი განათლების მქონე ქალების ეკონომიკური არააქტიურობის და არაფორმალურ სექტორში დასაქმების ალბათობას.³⁸ ქალების დასაქმების ხელშეწყობის და კვალიფიკაციების განვითარებისას აუცილებელია საოჯახო აუნაზღაურებელი შრომის და სოციალური ინფრასტრუქტურის განვითარების გათვალისწინება, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ადამიანისეული კაპიტალის დაკარგვა.

შრომის ბაზრის მოთხოვნა-მიწოდებას შორის შეუსაბამობა მოკლევადიან პერსპექტივაში იწვევს ახალგაზრდების უმუშევრობას, ხოლო გრძელვადიან პერსპექტივაში ადამიანისეული კაპიტალის დაკარგვასა და რესურსების არაეფექტიან გამოყენებას.

გამოწვევას წარმოადგენს ასევე მოწყვლადი ჯგუფებისთვის შრომის ბაზარზე სრულყოფილი მონაწილეობის შეზღუდული შესაძლებლობა, რასაც თან ერთვის უმუშევრობის/ეკონომიკურად პასიურ პერიოდში სოციალური დაცვის ნაკლებობა.

სოციალური დაცვის სისტემა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სხვადასხვა სოციალურ-ეკონომიკური მიზეზით, მათ შორის უმუშევრობით, გამოწვეული სოციალური დაუცველობის დროს. ამჟამად, ქვეყანაში მოქმედი სოციალური დაცვის მექანიზმები მხოლოდ ნაწილობრივ ანაცვლებს შრომის ბაზრის პასიური პოლიტიკის კლასიკურ მექანიზმს, როგორიცაა, მაგალითად, უმუშევრობის შემწეობა.

საქართველოს სოციალური დაცვის სისტემა მოიცავს, როგორც მიზნობრივ პროგრამებს (საარსებო შემწეობა და სხვ.), ისე უნივერსალურ ელემენტებს (საყოველთაო ჯანდაცვა, ე.წ. ასაკობრივი პენსია). ქვეყანაში მოქმედებს მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამა სოციალურად დაუცველი ოჯახებისთვის. მიზნობრივი სოციალური ფულადი დახმარება გაიცემა დიფერენცირებული სისტემით და ყოველთვიური დახმარების ოდენობა 30-დან 60 ლარამდე მერყეობს. სისტემით დაფარულია მოსახლეობის დაახლოებით 12%. გარდა აღნიშნულისა, მოქმედებს სხვადასხვა მიზნობრივი ჯგუფისთვის გათვალისწინებული დახმარებები. უღარიბესი ოჯახების არსებული 37%-დან 10% იღებს ამ ტიპის მიზნობრივ დახმარებებს, რომელიც თვეში საშუალოდ 79.9 ლარს უტოლდება³⁹.

სოციალური დაცვის სისტემის ყველაზე უნივერსალური ელემენტია ე.წ. ასაკობრივი პენსია, რომელიც სოციალური დანახარჯების ყველაზე მსხვილ ნაწილს იკავებს. 2017 წლის მონაცემებით, ოჯახების 59%-ს სულ მცირე 1 პენსიონერი ჰყავს. პენსიის მოცულობა თვეში 200 ლარია. საერთო ჯამში, სოციალურ დახმარებებზე გაწეული დანახარჯები საბიუჯეტო დანახარჯების 25%-ს, ხოლო მშპ-ის 6.7%-ს შეადგენს⁴⁰.

მოწყვლადი ჯგუფებისთვის საქართველოს შრომის ბაზარი ნაკლებად ინკლუზიურია. შრომის ბაზარზე ნაკლებად მონაწილეობენ ახალგაზრდები (15-29 წელი), დაბალკვალიფიციური კადრები, შშმ და სსსმ პირები. გარდა მოწყვლადი ჯგუფებისა, ასევე დაბალია ქალთა ეკონომიკური აქტიურობა. 2018 წლის საქსტატის მონაცემებით საქართველოში ქალების 55.3%-ია ეკონომიკურად აქტიური, განსხვავებით მამაკაცების 73.6%-სგან - საქართველოში გენდერული განსხვავება ეკონომიკურ აქტიურობაში 18.3 პროცენტულ პუნქტს შეადგენს.

მართალია ქალებისა და კაცების ხელფასებს შორის არსებული სხვაობა წლიდან წლამდე მცირდება, მაგრამ სხვაობა მაინც დიდია. 2006 წელს ქალები კაცების შემოსავლის 49%-ს გამოიმუშავებდნენ⁴¹, 2018 წლის მონაცემებით კი დაქირავებით დასაქმებულთა შორის ქალების საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი კაცების ხელფასის 62.9%-ს შეადგენდა⁴² (იხ. დიაგრამა №7.). ასევე, სპეციფიკური საჭიროებები აქვთ ეთნიკური და რელიგიური უმცირესობების წარმომადგენლებს,

დიაგრამა №7. დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი ლარში სქესის მიხედვით

წყარო: საქსტატი

გენდერული სახელფასო განსხვავებების ერთ-ერთი განმაპირობებელი ფაქტორია შრომის ბაზარზე ჰორიზონტალურ ანუ სექტორულ სეგრეგაციას (ქალების კონცენტრაცია ეკონომიკური აქტივობის შედარებით დაბალშემოსავლიან სექტორებში) და ვერტიკალურ სეგრეგაციას სამინისტროების ცენტრალურ და სახელმწიფო მინისტრების აპარატებში დასაქმებულთა 78.6% მამაკაცია. ძალოვან სტრუქტურებში ძირითადად მამაკაცები არიან დასაქმებულები. ძალოვანი სტრუქტურების გამოკლებით, სამინისტროების ცენტრალურ და სახელმწიფო მინისტრების აპარატებში დასაქმებულთა 56.5% ქალია. მსხვილ საწარმოებში დასაქმებულთა შორის მხოლოდ 34%-ია ქალი⁴³.

შრომის ბაზარზე ქალების არათანაბარი მონაწილეობა, კაცებთან შედარებით, იწვევს ადამიანისეული კაპიტალის არასაკმარის გამოყენებას და, მსოფლიო ბანკის შეფასებით, მშპ-ის 11.3%-ის დანაკლისს⁴⁴.

გენდერული უთანასწორობის გარდა, სხვადასხვა მარგინალიზებულ და მოწყვლად ჯგუფებს ასევე აქვთ შრომის ბაზარზე თანაბარი მონაწილეობის პრობლემები. მაგალითად, პრობლემურია შშმ პირების დასაქმება, საჯარო სექტორში 46,708  დასაქმებულიდან შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე (შშმ) პირი მხოლოდ 55 იყო⁴⁵. მაღალია 15-24 წლის იმ ახალგაზრდების რაოდენობა, რომლებიც არც დასაქმებულნი არიან, არც განათლებას იღებენ და არც ტრენინგს გადიან (ე.წ. NEET). ეს ძირითადად შეიძლება უკავშირდებოდეს ახალგაზრდების უმუშევრობას, უმოქმედობას, ოჯახურ ვალდებულებებს, შეზღუდულ შესაძლებლობებს ან მოტივაციის ნაკლებობას. საქართველოში NEET მაჩვენებელი საკმაოდ მაღალია და 2017 წელს 24.8%-ს შეადგენდა (28.7% - ქალებში; 21.2%- კაცებში), მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული მაჩვენებელი 2013 წელს 29.4% იყო, იგი მაინც მაღალია ევროკავშირის მაჩვენებელთან შედარებით (15%).

დაბალკვალიფიციური ჯგუფის უმუშევრობა განპირობებულია როგორც გარე, ისე შიდა ფაქტორებით, როგორიცაა დაბალი უნარები, განათლების დაბალი დონე, სამუშაო ჩვევების სიმწირე და არასაკმარისი სოციალური კომპეტენცია. ტექნოლოგიური პროგრესი კიდევ უფრო ამცირებს დაბალკვალიფიციურ მუშაკთა დასაქმების შესაძლებლობას.

ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლების დასაქმებას მნიშვნელოვნად უშლის ხელს ენობრივი ბარიერი. ეთნიკურად აზერბაიჯანელი ქალების მხოლოდ 17.2% და მამაკაცების 26.4% ფლობს ქართულ ენას. ეთნიკურად სომხების შემთხვევაში შესაბამისი მაჩვენებლები ქალებისათვის არის 46.4%, ხოლო მამაკაცებისთვის - 47.4%⁴⁶.

მიზანი 1: მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის შეუსაბამობის შემცირება

ვინაიდან უმუშევრობის ერთ-ერთი მიზეზი სამუშაო ადგილების ნაკლებობაა, საქართველოს მთავრობა გააგრძელებს სხვადასხვა დარგში ეკონომიკურ და ინფრასტრუქტურულ, ისევე როგორც კერძო სექტორის წამახალისებელ პროექტებს, რომელიც ხელს შეუწყობს სამუშაო ძალაზე მოთხოვნის ზრდას. 2018 წელს მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა, ვაჭრობა, საფინანსო საქმიანობა და სასტუმროები და რესტორნები მზარდი სექტორებია დამატებითი ღირებულების, ექსპორტისა და დასაქმების ზრდის თვალსაზრისით, ხოლო დიაგრამაზე №8 ნაჩვენებია ის სექტორები, რომელთაც მთლიან შიდა პროდუქტში მაღალი წილი უჭირავთ. შესაბამისად, მათ მნიშვნელოვანი პოტენციალი აქვთ ეკონომიკური ზრდისა და უმუშევრობის შემცირების თვალსაზრისით.

დიაგრამა №8. მშპ-ის სტრუქტურა, 2018 წ. (%)

წყარო: საქსტატი

შრომის ბაზრის მოთხოვნასა და სამუშაო ძალის მიწოდებას შორის შეუსაბამობის შემცირება არის წინამდებარე სტრატეგიის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზანი. ამ კუთხით სახელმწიფოს ამოცანაა გაზარდოს განათლების ხარისხის შესაბამისობა შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალგაზრდების დასაქმებისთვის. მთავრობის პრიორიტეტია განათლების უზრუნველყოფა ცოდნაზე დაფუძნებული ეკონომიკის ჩამოყალიბებისათვის და ქვეყანაში სიღარიბის დასაძლევად. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა განათლების ხარისხის გაუმჯობესებას ყველა დონეზე, განათლების სისტემასა და შრომის ბაზარს შორის კავშირის განმტკიცებას, არსებულ მიწოდებაზე ორიენტირებული საგანმანათლებლო სისტემის გარდაქმნას მოთხოვნაზე ორიენტირებულ სისტემად, რომელიც კვალიფიციურ სამუშაო ძალაზე შრომის ბაზრის საჭიროებებს დააკმაყოფილებს.

წინამდებარე სტრატეგია ეყრდნობა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი სტრატეგიის⁴⁷ მიზანს, რომლის თანახმად, მთელი ცხოვრების მანძილზე სწავლის პრინციპზე დაფუძნებული, ხელმისაწვდომი და ხარისხიანი განათლება ქვეყნის ყველა მოქალაქისთვის იქნება უზრუნველყოფილი. ეს ხელს შეუწყობს საქართველოს, ჩამოყალიბდეს განათლებისა და კვლევის რეგიონულ ცენტრად. რეფორმა განათლების ყველა საფეხურს მოიცავს.

განათლების რეფორმა მრავალმხრივია და ისეთ საკითხებს შეეხება, როგორიცაა: საგანმანათლებლო პროგრამების მომზადება შრომის ბაზრის მოთხოვნების შესაბამისად, კვალიფიციური მასწავლებლების მომზადება, ხარისხიანი სწავლება-შეფასების პროცესის უზრუნველყოფა და სხვ. განათლების რეფორმის დანერგვისთვის ხდება შესაბამისი ფინანსური და ადამიანურ რესურსების მობილიზება.

სამუშაო ძალის კომპეტენტურობის გაუმჯობესებისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების (როგორც პროფესიულის, ისე უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამებისა და მომზადება-გადამზადების პროგრამების) შემუშავება მოხდება შრომის ბაზრის მოთხოვნების საფუძველზე.

ამოცანა 1.1. სამუშაო ადგილების შექმნის ხელშეწყობა, მათ შორის, მაღალპროდუქტიულ სექტორებში

მომდევნო წლების განმავლობაში გადამამუშავებელი მრეწველობის და ენერგეტიკის სფეროში საინვესტიციო პროექტების განხორციელება ხელს შეუწყობს დასაქმების ზრდას ამ სექტორებში და შესაბამისი კვალიფიკაციის სამუშაო ძალაზე მოთხოვნას.

მშენებლობის სექტორში მზარდი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისა და საშუალოზე მაღალი პროდუქტიულობის დონის გამო მოსალოდნელია, რომ გაიზრდება მოთხოვნა მშენებლობის სფეროში როგორც მაღალკვალიფიციურ კადრებზე, ისე შედარებით დაბალი კვალიფიკაციის სამუშაო ძალაზე⁴⁸.

ბოლო წლებში ტურიზმის სექტორი მნიშვნელოვნად ვითარდებოდა - ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლები 2019 წელს 1.4 %-ით გაიზარდა, ხოლო საშუალო ზრდამ 2015-2019 წლებში 15.4 % შეადგინა. ამასთან, ამ სექტორს აქვს მეტი სამუშაო ადგილის შექმნის პოტენციალი. თუმცა, 2020 წელს Covid-19 პანდემიით გამოწვეული უარყოფითი ზეგავლენა საქართველოს ტურიზმის სექტორზე მნიშვნელოვნად აისახა - საერთაშორისო მოგზაურების რაოდენობა შემცირდა - 81.3%-ით, ხოლო შემოსავალში კლება 2.7 მილიარდი დაფიქსირდა. სახმელეთო და საჰაერო საზღვრების გახსნისა და მარკეტინგული კამპანიების განხორციელების შედეგად 2021 წელს საერთაშორისო მოგზაურების რაოდენობის მკვეთრი ზრდა დაფიქსირდა. კერძოდ, 2021 წლის იანვარ-სექტემბრის მონაცემებით, საჰაერო მიმოსვლის აღდგენის დინამიკით საქართველო 88 %-ით დაუბრუნდა 2019 წლის მონაცემებს, ხოლო 2021 წლის მონაცემებით საერთაშორისო მოგზაურების ვიზიტების რაოდენობამ-1,881,271 შეადგინა, რაც 2019 წლის 20%-იანი აღდგენის მაჩვენებელია. ტურიზმის სრული აღდგენა მოსალოდნელია 2024 წლისთვის, შესაბამისად, საერთაშორისო მოგზაურთა რაოდენობა დაუბრუნდება Covid-19 პანდემიამდე ნიშნულს-9,000,000 საერთაშორისო მოგზაურს, ხოლო 2025 წლისათვის მოგზაურთა რაოდენობა 10 მილიონს მიაღწევს.

სოფლის მეურნეობის სექტორში თავმოყრილია დასაქმებულთა 38.9% და ქმნის მთლიანი შიდა პროდუქტის 8.2%-ს, რაც პროდუქტიულობის დაბალ დონეზე მიუთითებს.⁴⁹ სოფლის მეურნეობის სექტორთან ერთად, დაბალია პროდუქტიულობის დონე განათლებისა და ვაჭრობის სექტორებში. აღნიშნული სექტორები კი უზრუნველყოფენ მთლიანი დასაქმების 60%-ზე მეტს. შრომის მობილობის ზრდა მნიშვნელოვანია სექტორების მიხედვით დასაქმების არათანაბარი განაწილების შემცირებისა და პროდუქტიულობის გამოთანაბრებისთვის ნაკლებ ეფექტიანი სექტორებიდან მაღალპროდუქტიულ სექტორებში სამუშაო ძალის გადადინების გზით. აღნიშნულს ხელს შეუწყობს სოფლად ტურიზმის განვითარება, ხოლო სამეწარმეო თვალსაზრისით სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობასთან დაკავშირებული მიწოდების ჯაჭვის განვითარება. სოფლის მეურნეობის სფეროს რესტრუქტურირება, ტექნოლოგიებისა და კაპიტალის ფორმირების ზრდა ხელს შეუწყობს სოფლის მეურნეობის დარგში დასაქმებულთა გადადინებას სხვა, უფრო მაღალპროდუქტიულ სექტორებში. სასათბურე მეურნეობების და ფერმების განვითარებისთვის დაგეგმილი ინვესტიციების გათვალისწინებით მოსალოდნელია, რომ გაიზრდება მოთხოვნა მაღალკვალიფიციურ კადრებზე, მაგალითად, აგრონომებზე, ვეტერინარებზე.⁵⁰ მოკლევადიან პერიოდში სამუშაო ძალის აქტიური გადამზადება ხელს შეუწყობს სამუშაო ძალის გადადინებას მსუბუქი მრეწველობის, კვების მრეწველობის, ავეჯის წარმოების და მშენებლობის სექტორებში. საშუალოვადიან და გრძელვადიან პერიოდში ადამიანისეული კაპიტალის განვითარება ხელს შეუწყობს ინვესტიციების მოზიდვას კაპიტალტევად დარგებში და საქართველოში მსხვილი სამეწარმეო ერთეულების გადმოტანას, რაც, თავის მხრივ, გაზრდის დასაქმებას მაღალტექნოლოგიურ წარმოებასა და ცოდნაზე დაფუძნებულ მომსახურების სექტორში: ელექტრონული და ელექტრული მოწყობილობების ნაწილების წარმოების, ავტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებების ნაწილების წარმოების, ინფორმაციისა და კომუნიკაციების და პროფესიული, სამეცნიერო და ტექნიკური მომსახურების სექტორებში. თავის მხრივ, თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულებები და საექსპორტო ბაზრების განვითარება წარმოადგენს მნიშვნელოვან შესაძლებლობას აღნიშნული თვალსაზრისით.

მცირე და საშუალო საწარმოების მიერ სამუშაო ადგილების შესაქმნელად ხელი შეეწყობა მცირე და საშუალო ბიზნესკომპანიების მოთხოვნაზე ორიენტირებული სერვისების/პროდუქტების განვითარებას.

ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების მიზნით, დაკრედიტების სტიმულირება მოხდება მათ შორის იმ სექტორებში, რომლებსაც სამუშაო ადგილების შექმნის პოტენციალი აქვთ. ბოლო პერიოდში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მცირე და საშუალო ბიზნესის ეკონომიკური აქტივობა და კონკურენტუნარიანობა, თუმცა მცირე და საშუალო ბიზნესისთვის კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება ფინანსებზე ხელმისაწვდომობა. შესაბამისად, მცირე და საშუალო ბიზნესის ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის ახალი ინსტრუმენტების განვითარება, მათ შორის, საკრედიტო-საგარანტიო სქემის ამოქმედება ხელს შეუწყობს კრედიტის მიწოდების ზრდას სიცოცხლისუნარიანი ფირმებისთვის, მათთვის ლიკვიდურობის მართვის გაუმჯობესებას და ახალი დარგების დაკრედიტებას.

სამუშაო ადგილების შექმნის ხელშეწყობისას ეკონომიკურ პრიორიტეტებთან ერთად ასევე გასათვალისწინებელია ამა თუ იმ დარგის პოტენციალი, გააღრმაოს ან პირიქით, შეამციროს გენდერული უთანასწორობა. სოციალურ ინფრასტრუქტურაში და ზრუნვის საჯარო სერვისებში (საბავშვო ბაღები, გახანგრძლივებული სკოლები, მოხუცების მოვლის დღის სერვისები) ინვესტიციას დადებითი გავლენა აქვს, როგორც უშუალოდ ქალების სამუშაო ადგილების შექმნაზე, ასევე ქალების აუნაზღაურებელი საოჯახო შრომის შემსუბუქებაზე, რაც მათ ეკონომიკური აქტიურობის საშუალებას აძლევს.

ამოცანა 1.2. ბაზრის მოთხოვნებზე ორიენტირებული კვალიფიციური ადამიანისეული რესურსების განვითარების ხელშეწყობა

ეფექტურად დაინერგება ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩო (NQF), როგორც ერთ-ერთი ძირითადი ინსტრუმენტი, რომელიც განათლების სისტემას შრომით ბაზართან აკავშირებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩოს მე-5 დონე, რომელიც ერთგვარი ხიდია პროფესიულ და უმაღლეს განათლებას შორის და ხელს უწყობს როგორც კურსდამთავრებულთა დასაქმებას, ისე მათ კარიერულ პროგრესს და უწყვეტი განათლების პრინციპის განხორციელებას. ამიტომ დასრულდება მე-5 დონის კვალიფიკაციების განვითარებისა და დანერგვის უკვე დაწყებული პროცესი.

ასევე, ყურადღება გამახვილდება ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩოს მე-4 დონეზე. ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩოს მე-4 დონის პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები პროფესიული განათლების პარალელურად იძლევა სრული ზოგადი განათლების მიწოდების შესაძლებლობას (საბაზო განათლების მქონე პირებისათვის), რაც, ერთი მხრივ, გაზრდის ახალგაზრდების კონკურენტუნარიანობასა და შრომის ბაზრისთვის მზაობას, ხოლო, მეორე მხრივ, სურვილის შემთხვევაში, გზას გაუხსნის მათ უმაღლესი განათლების საფეხურზე სწავლის გასაგრძელებლად.

შრომის ბაზარზე არსებული მაღალი მოთხოვნის გათვალისწინებით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიენიჭება მეცნიერების, ტექნოლოგიების, საინჟინრო და მათემატიკის (STEM) მიმართულებების სწავლებას. ეს სფეროები მთელს მსოფლიოში მზარდია და ხელს უწყობს ინოვაციების შექმნას. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ქალების ჩართულობას STEM მიმართულების საგანმანათლებლო პროგრამებში.

სამუშაო ძალის კონკურენტუნარიანობის ამაღლების კონტექსტში, დიდი მნიშვნელობა მიენიჭება პროფესიული განათლების რეფორმას, რომლის ამოცანაა შრომის ბაზრის მოკლე, საშუალო და გრძელვადიანი მოთხოვნების დაკმაყოფილება. პროფესიული განათლების ხარისხისა და ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით შეიცვალა სისტემის მართვის მოდელი და შეიქმნა ა(ა)იპ პროფესიული უნარების სააგენტო, სადაც სახელმწიფოს როლის გარდა მართვის პროცესში გაჩნდა კერძო სექტორის წარმომადგენლობაც. ახალი მოწყობის ფარგლებში იგეგმება დარგობრივი უნარების ორგანიზაციების როლის გაზრდა, კვალიფიკაციების შემუშავებისა და ადაპტირების ახალი პრინციპების დანერგვა, კერძო სექტორთან პარტნიორობის სისტემური მეთოდოლოგიის შემუშავება, სამუშაოზე დაფუძნებული სწავლების გაძლიერება, მართვისა და სწავლების პროცესში ინოვაციების დანერგვა. დამატებით, განხორციელდება პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის ხელშემწყობი აქტივობები, უნარების საერთაშორისო და ეროვნული კონკურსები, გაცვლითი პროგრამები მასწავლებელთა საერთაშორისო მობილობის ხელშესაწყობად. გაიზრდება პროფესიულ განათლებაზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობა და სამუშაო ძალის კონკურენტუნარიანობა შრომის ბაზრის მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის არსებული დისბალანსის შემცირების გზით.

პროფესიული განათლების ფარგლებში ხელი შეეწყობა მეწარმეობისა და სამუშაოზე დაფუძნებულ სწავლებას, პროფესიული განათლების ქსელის გაფართოებას, მისი ხელმისაწვდომობისა და ხარისხის გაუმჯობესებას, საჯარო-კერძო პარტნიორობის ხელშეწყობას.

გაუმჯობესდება ინფორმაციის შეგროვება სამუშაო ძალისა და უნარ-ჩვევების სექტორული და რეგიონული მოთხოვნების შესახებ, რაც მოითხოვს ეფექტური სამმხრივი დიალოგის არსებობას, განსაკუთრებით სექტორულ დონეზე. სოციალური დიალოგის ფარგლებში ხელი შეეწყობა პროფესიული განათლების რეფორმისათვის საჭირო წინადადებების ინიცირებას.

ქვეყანაში ადამიანისეული კაპიტალის განვითარების თვალსაზრისით, ახალგაზრდების მომზადების გრძელვადიანი ინვესტიციების პარალელურად, მნიშვნელოვანია არსებული სამუშაო ძალის ან უმუშევარი ზრდასრულების ჩართვა უწყვეტ განათლებაში.

გაფართოვდება პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების ქსელი, გაიზრდება საგანმანათლებლო პროგრამების რაოდენობა, ასევე გაიზრდება პროფესიული მომზადება-გადამზადების პროგრამების მასშტაბი. აქცენტი გაკეთდება მომზადება-გადამზადების საშუალებით არსებული სამუშაო ძალის მომზადებაზე, კვალიფიკაციის ამაღლებასა და გადამზადებაზე, რომელიც ეფუძნება მთელი ცხოვრების განმავლობაში სწავლების პრინციპებს. გამოყენებული იქნება საქართველოს კანონის ,,პროფესიული განათლების შესახებ‘‘ შესაძლებლობები პროფესიული მომზადება-გადამზადების პროგრამების ფორმალიზების, ხარისხის უზრუნველყოფისა და სახელმწიფოს მიერ აღიარებული სერტიფიკატების გაცემის თვალსაზრისით. ზრდასრულთა განათლების სისტემის ფარგლებში, პროფესიული მომზადება-გადამზადების პროგრამების განმახორციელებელი შეიძლება იყოს ნებისმიერი იურიდიული პირი (საგანმანათლებლო დაწესებულება, კომპანია, ასოციაცია და სხვ.), რომელიც პროფესიული მომზადების/გადამზადების უფლებას მოიპოვებს/დაიდასტურებს საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 15 მარტის N131 დადგენილებით განსაზღვრული წესის შესაბამისად.

სახელმწიფო გააძლიერებს სამუშაოზე დაფუძნებული სწავლების პროგრამებს, რომელიც დაეფუძნება ახალ რეგულაციებს. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია დარგობრივი უნარების ორგანიზაციების როლი, რომელთა ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქცია ქვეყანაში სამუშაოზე დაფუძნებული სწავლების სისტემის განვითარების ხელშეწყობაა. ახალი რეგულაციის მიხედვით კერძო კომპანიისთვის დუალურ პროფესიულ განათლებაში ჩართვის წინაპირობა სასწავლო საწარმოს სტატუსის მოპოვებით ხდება. ამასთან, კერძო კომპანიას სასწავლო საწარმოს სტატუსის მოპოვების გარეშეც ექნება შესაძლებლობა ჩაერთოს პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელების პროცესში და ითანამშრომლოს იურიდიულ პირებთან პროფესიული პროგრამების კოოპერაციული სწავლების ფორმით განხორციელების ან მომზადება/გადამზადების პროგრამების ფარგლებში.

ამ სფეროში სახელმწიფოს ინსტრუმენტად განხილულ იქნება ასევე ე.წ. წარმატების ცენტრის (Centers of Excellence) დაფუძნება მშენებლობისა და ლოჯისტიკის მიმართულებით, რომელიც უზრუნველყოფს განათლების ხარისხისა და შრომის ბაზართან შესაბამისობის გაუმჯობესებას, დასაქმებული და თვითდასაქმებული ადამიანების მაღალკვალიფიციურ ტრენინგებს, მომზადება-გადამზადების მრავალფეროვან პროგრამებს. განხორციელდება ისეთი ღონისძიებები, როგორიცაა არაფორმალური განათლების აღიარება, სკოლებში პროფესიული განათლების მიღების წახალისება - სკოლის მოსწავლეებისათვის შრომითი/პროფესიული უნარების განვითარება; კოლეჯების დაფუძნება-განვითარება საჯარო-კერძო პარტნიორობის ფორმატში და სხვა.

შრომის ბაზრის მოთხოვნებზე ორიენტირებული უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამების დაფინანსების მიზნით, 2019 წლიდან მოქმედებს უმაღლეს საგანმანათლებლო  დაწესებულებებში უმაღლესი განათლების პირველ საფეხურზე პროგრამული დაფინანსების პრობლემების იდენტიფიცირებისა და დასაფინანსებელი სპეციალობების რაციონალურად განსაზღვრის მიზნით შექმნილი უწყებათაშორისი კომისია. პროგრამული დაფინანსება მიმართული იქნება იმ დარგების მხარდაჭერისა და განვითარებისაკენ, სადაც არსებობს განსაკუთრებული მოთხოვნა, მაგრამ არ არის შესაბამისი მიწოდება, მაგალითად, როგორიცაა ზუსტი და საბუნებისმეტყველო დარგები.

პროგრამულ დაფინანსებაში გათვალისწინებული იქნება რეგიონული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების მხარდაჭერა რეგიონული სპეციალიზაციის გზით, რაც გულისხმობს იმას, რომ გათვალისწინებული იქნება კონკრეტულ რეგიონში მოქმედ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაზე დაკისრებული მისია, რომელიც გამომდინარეობს ამ რეგიონის საჭიროებებიდან.

გარდა ამისა, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები პრიორიტეტული პროგრამების განსაზღვრის პროცესში გაითვალისწინებენ შრომის ბაზრის მოთხოვნებს და წარმოადგენენ დასაბუთებას, თუ რამდენად თანხვედრაშია და პასუხობს მათი მოთხოვნა პროგრამის კრიტერიუმებსა და მიზნებს.

ამოცანა 1.3. ინოვაციებისა და მეწარმეობის ხელშეწყობა

ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების განვითარება გავლენას ახდენს ეკონომიკის განვითარებაზე, ახალი სამუშაო ადგილების შექმნასა და შესაბამისად, დასაქმებაზე. ინოვაციური კომპანიები დასაქმების თვალსაზრისით უფრო წარმატებულები არიან, ვინაიდან ისინი უფრო პროდუქტიულ სამუშაო ადგილებს ქმნიან.⁵¹

საქართველოს მთავრობა შეიმუშავებს ახალ ინსტრუმენტებს და გააფართოებს არსებულ ინსტრუმენტებს ინოვაციებისა და მეწარმეობის ხელშეწყობის მიზნით. განსაკუთრებული აქცენტი გაკეთდება მოსწავლეების, ახალგაზრდებისა და ზრდასრული მოსახლეობის სამეწარმეო უნარების განვითარებაზე, ისევე როგორც სამეწარმეო საქმიანობის დაწყების ხელშეწყობაზე, მათ შორის რეგიონებში, რაც საქართველოში სამეწარმეო კულტურის განვითარებას შეუწყობს ხელს. პრიორიტეტი მიენიჭება მეწარმეობის განვითარებას მოწყვლად ჯგუფებს, მათ შორის ახალგაზრდებს შორის.

სამეწარმეო უნარების განვითარებას ხელი შეეწყობა ფორმალური და არაფორმალური განათლების გზით. ეროვნულ სასწავლო გეგმაში აქცენტი გაკეთდება ინოვაციური აზროვნებისა და კომპეტენციების განვითარებაზე. სამეწარმეო განათლება ინტეგრირდება ზოგადი განათლების ყველა საფეხურზე, პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებში. მთელი სიცოცხლის განმავლობაში სამეწარმეო უნარების განვითარებასთან ერთად მნიშვნელოვანია სხვა გამჭოლი უნარების, მათ შორის, ICT-ის განვითარება. ინოვაციებისა და საინფორმაციო ტექნოლოგიების ხელშეწყობის მიზნით, მთელს ქვეყანაში ხელმისაწვდომი იქნება მაღალსიჩქარიანი ინტერნეტი, განსაკუთრებით კი, რეგიონებში.

ხელი შეეწყობა მრეწველობისა და კვლევის თანამშრომლობას ე.წ. კვლევა და განვითარების (R&D) ფორმატში. წახალისდება ამგვარი პარტნიორობის დაწყება და განვითარება, მათ შორის ისეთი ინსტრუმენტებით, როგორიცაა დაფინანსება და გრანტები. ტექნოლოგიებზე ორიენტირებული ორგანიზაციები ხელს შეუწყობენ კვლევით ინსტიტუტებში დაგროვილი ცოდნის გადატანას მცირე და საშუალო ზომის საწარმოებში.

ცნობიერების ამაღლება მოხდება მეწარმეობისა და ინოვაციების სარგებლის შესახებ, მათ შორის ისეთ აქტუალურ საკითხებზე, როგორიცაა ასოცირების შეთანხმების, მათ შორის, DCFTA-ის პერსპექტივები და მოთხოვნები, ბიზნესის პასუხისმგებლიანი ქცევა (RBC), ,,მწვანე პრაქტიკა‘‘, რესურსეფექტური, სუფთა წარმოება, საერთაშორისო სტანდარტები და სხვა⁵².

მიზანი 2: შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის (ALMP) გაძლიერება

დასაქმების ხელშეწყობისთვის მსოფლიოში აპრობირებული მეთოდია „შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკა“ (ALMP), რომელიც ახალი სამუშაო ადგილების მოძიება-დასაქმებისთვის მოქალაქეებს სხვადასხვა სერვისს სთავაზობს. ამ მიმართულებით სახელმწიფოს მთავარი ინსტრუმენტია სამინისტროს სახელმწიფო კონტროლს დაქვემდებარებული სსიპ - დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტო (შემდგომში - სააგენტო), რომლის სერვისცენტრები დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებას სთავაზობს სამუშაოს მაძიებელთა ბაზაში რეგისტრირებულ პირებს. შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის ცნება აისახება შრომის ბაზრისა და დასაქმების სფეროს მარეგულირებელ იურიდიულ აქტებში; შეიქმნება ALMP-თან დაკავშირებული საკანონმდებლო ჩარჩო, რომელიც დაარეგულირებს ALMP-ის პირობებს და მიწოდების წესს. ეს ხელს შეუწყობს ALMP-სადმი სისტემური და თანმიმდევრული მიდგომის ჩამოყალიბებას. ამ როლს შეასრულებს „დასაქმების ხელშეწყობის შესახებ“ საქართველოს კანონი, რომელიც მიღებულ იქნა 2020 წლის 14 ივლისს. კანონის მიზანია ხელი შეუწყოს საქართველოს მოქალაქეების დასაქმებას, შრომის ბაზრის აქტიური
პოლიტიკის განხორციელებას, თავისუფალი მეწარმეობისა და კონკურენციის განვითარებასა და საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეებისთვის დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო
პროგრამების თანაბარ ხელმისაწვდომობას. გაფართოვდება 2013 წლიდან საქართველოში არსებული შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის ყველა კომპონენტი:⁵³ სამუშაოს მაძიებლებისთვის საშუამავლო მომსახურების გაწევა, ინდივიდუალური და ჯგუფური კონსულტირება, პროფესიული კონსულტაციისა და კარიერის დაგეგმვის მომსახურება, მოწყვლადი, დაბალკონკურენტუნარიანი ჯგუფების დასაქმების ხელშეწყობა, დასაქმების ფორუმების ორგანიზება, სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული მომზადება-გადამზადებისა და კვალიფიკაციის (სტაჟირება) ამაღლების სახელმწიფო პროგრამა.

ამოცანა 2.1. დასაქმების ხელშეწყობის სერვისებისა და ღონისძიებების გაუმჯობესება

გაფართოვდება და გაძლიერდება შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკა და მოხდება მისი სისტემატიზება. სამუშაოს მაძიებლებისთვის გაუმჯობესდება სერვისები და მათზე წვდომა.

რესტრუქტურიზაციის შედეგად შეიქმნება დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების განმახორციელებელი სახელმწიფო ორგანო და გაძლიერდება მისი შესაძლებლობები; ასევე განვითარდება დასაქმების მედიაციის სერვისები (კარიერის დაგეგმვა, პროფკონსულტირება, პროფილირება და ა.შ.). აღნიშნული სერვისები „შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო  სისტემის“ (www.worknet.gov.ge ) საშუალებით ხორციელდება⁵⁴.

დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების განმახორციელებელი სახელმწიფო ორგანო განახორციელებს პროექტებს, რომლებიც სამუშაოს მაძიებელ სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფს (უმუშევრები, ახალი სამუშაოს მაძიებლები, „რთულად დასაქმებადი“ და სხვ.) შესთავაზებს მათ საჭიროებებზე მორგებულ ALMP სერვისებს.

საქართველოში მცხოვრებ ყველა პირს, როგორც განათლების, ასევე დასაქმების პროცესში, ხელი უნდა მიუწვდებოდეს ხარისხიან პროფორიენტაციასა და კარიერულ კონსულტაციაზე.

ALMP-ის მნიშვნელოვანი ელემენტი იქნება დასაქმების კონსულტირება, სამუშაოს მაძიებლის დასაქმების შესაძლებლობების შეფასება; დასაქმების მომსახურების განსაზღვრა სამუშაოს მაძიებლის საჭიროებებისა და ხელმისაწვდომი რესურსების მიხედვით; ინფორმირება და რჩევის მიცემა სამუშაოს ძიებასთან დაკავშირებით; ინდივიდუალური სამოქმედო გეგმის შემუშავება; თვალყურის მიდევნება სამუშაოს მაძიებლის პროგრესისათვის. ახალი სერვის მოდელის მიხედვით, ინდივიდუალურის გარდა, განხორციელდება ჯგუფური კარიერული კონსულტაცია, ხელი შეეწყობა სამუშაოს მაძიებელთა ALMP-ის სერვისებში ჩართვას და ჩართული პირების რაოდენობის ზრდას.

„პროფესიული განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად დაინერგება პროფესიული ორიენტაციის, კონსულტირებისა და კარიერის დაგეგმვის სისტემა, რომელიც ახალგაზრდებს დაეხმარება, ფორმალური განათლების მიღების ნებისმიერ ეტაპზე განსაზღვრონ საკუთარი შესაძლებლობა, კომპეტენცია და ინტერესი განათლებასთან და პროფესიის არჩევასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მისაღებად და საკუთარი კარიერის სამართავად.

პროფესიული კონსულტაციისა და კარიერის დაგეგმვის მომსახურება შეთავაზებული იქნება მუნიციპალურ დონეზე, რაც გაზრდის კარიერული კონსულტაციის სერვისის ხელმისაწვდომობას. სამუშაოს მაძიებლებს ექნებათ შესაძლებლობა, მიიღონ ინფორმირებული, კარიერული გადაწყვეტილება დასაქმებასთან ან კარიერულ განვითარებასთან დაკავშირებით.

ხარისხიანი კარიერული კონსულტაციის უზრუნველსაყოფად მომზადდება შესაბამისი მეთოდოლოგიური მასალები, ინსტრუმენტები; შეგროვდება და სისტემატიზდება ინფორმაცია სამუშაოებისა და შრომის ბაზრის შესახებ. ამ პროცესში განხორციელდება კომუნიკაცია უნივერსიტეტებთან და არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, რომელთაც კარიერული მასალების მომზადების გამოცდილება აქვთ.

კარიერის კონსულტანტების შესაძლებლობების გაძლიერება მოიცავს კარიერის დაგეგმვის პროცესის ყველა ეტაპს: ინფორმაციის მიწოდებას, კონსულტირებას, ბენეფიციართა კომპეტენციების შეფასებას, მენტორობას, ადვოკატირებას, გადაწყვეტილების მიღებისა და კარიერის მართვის უნარების ჩამოყალიბების ხელშეწყობას.

განვითარდება თვითმომსახურების ინსტრუმენტები და ინფორმაციის წყაროების გამოყენება უკეთ იქნება შესაძლებელი სხვადასხვა ჯგუფის საგანმანათლებლო საჭიროებებსა და დასაქმებასთან დაკავშირებით.

ახალი სერვისმოდელის მიხედვით ჩატარდება ჯგუფური კარიერული კონსულტაციებიც, ძირითადად პროფილირების პროცესის შემდეგ.

გაუმჯობესდება დასაქმების ხელშეწყობის სამსახურების კონსულტანტებს შორის კომუნიკაცია, რაც ხელს შეუწყობს მათ შორის გამოცდილების გაზიარებას, საუკეთესო პრაქტიკის გამოვლენასა და გაზიარებას. დაიგეგმება კარიერის კონსულტანტების თანამშრომლობა სკოლებთან, რომელთაც აქვთ პროფორიენტაციის სერვისები, პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან, ახალგაზრდობის ცენტრებთან, უნივერსიტეტებთან.

განხილულ იქნება შემდეგი კომპონენტების დამატება: დასაქმების ხელშეწყობა (ე.წ სტარტაპები), საზოგადოებრივი სამუშაოები, მობილობის ხელშეწყობა, დასაქმების წახალისება. გაუმჯობესდება ALMP-ის დახმარებით დასაქმებულთა აღრიცხვის მექანიზმი.

გაფართოვდება და განვითარდება შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემის (www.worknet.gov.ge) შესაძლებლობები, რაც არსებული მონაცემების სწრაფად დამუშავების შესაძლებლობას შექმნის. სისტემას დაემატება ე.წ შედეგების (დასაქმებულთა რაოდენობის) შეფასების ფუნქცია, რაც დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების განმახორციელებელ სახელმწიფო ორგანოს მისცემს მიღწეული შედეგების ანუ სერვისების შესაბამისობის შეფასების შესაძლებლობას. ALMP-ის დახმარებით დასაქმებულთა აღრიცხვის მექანიზმი მოქნილი გახდება.

გაძლიერდება დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების განმახორციელებელი სახელმწიფო ორგანოს თანამშრომლობა საქართველოში მოქმედ კერძო დასაქმების სააგენტოებთან და შეიქმნება მონაცემთა ბაზა საქართველოში მოქმედი კერძო დასაქმების სააგენტოებთან მათ მიერ შეთავაზებული სერვისების შესახებ.

მოხდება სტაჟირების სერვისის ინტეგრირება დასაქმების ხელშეწყობის სერვისებთან და გაუმჯობესდება მათი ხელმისაწვდომობა.

ამოცანა 2.2. სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლების სახელმწიფო პროგრამის გაძლიერება

სამუშაოს მაძიებელთა მომზადება-გადამზადების კურსები დააკმაყოფილებს შრომის ბაზრის საჭიროებებს, მათ შორის რეგიონებში. დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების განმახორციელებელი სახელმწიფო ორგანო ცენტრალიზებული მიდგომიდან რეგიონულ მიდგომაზე გააკეთებს მეტ აქცენტს და მონაწილეთა მაქსიმალური რაოდენობის მობილიზებას მოახდენს. ხარისხის უზრუნველყოფის მექანიზმები გაძლიერდება, რათა გაიზარდოს დამსაქმებლების ნდობა სამუშაოს მაძიებელთა კომპეტენციების მიმართ. სისტემატურად შეფასდება სამუშაოს მაძიებელთა მომზადება-გადამზადების პროგრამების ეფექტიანობა. გაუმჯობესდება სამუშაოს მაძიებელთა დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამებში მიზნობრივი ჩართულობა ე.წ. პროფილირების მიდგომის გამოყენებით; გაუმჯობესდება და განახლდება შრომის ბაზრის შესახებ ინფორმაცია, განსაკუთრებით რეგიონალურ დონეზე; მომზადება-გადამზადების პროგრამების დაგეგმვისას გათვალისწინებული იქნება ვაკანსიების მოთხოვნები რეგიონის დონეზე; დამსაქმებლები მეტად ჩაერთვებიან პროგრამის განვითარების, სწავლებისა და სერტიფიცირების პროცესში.

ამოცანა 2.3. შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემის (LMIS) ინფორმაციის განახლება და განვითარება

შრომისა და დასაქმების პოლიტიკის დაგეგმვის, განხორციელებისა და შეფასებისათვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემის (LMIS) ეფექტიანი ფუნქციონირება. შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემა გაძლიერდება რამდენიმე მიმართულებით: დაინერგება ინფორმაციის განახლების თანამედროვე მიდგომები და პროგრამული ნაწილი; შრომის ბაზრის ინფორმაციის სრულყოფის მიზნით ჩატარდება კვლევები; შრომის ბაზრის ტენდენციების შესასწავლად გაანალიზდება ინფორმაცია და მომზადდება ანგარიშები; განვითარდება შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემაზე პასუხისმგებელი უწყების ადამიანისეული შესაძლებლობები. შრომის ბაზრის ინფორმაცია გაანალიზდება სხვადასხვა შესაძლო ჭრილში და შრომის ბაზრის ანალიზის წლიური ანგარიში გამოქვეყნდება შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემის ვებ-გვერდზე.

მიზანი 3: მიზნობრივი სოციალური და ინკლუზიური დასაქმების პოლიტიკით შრომის ბაზარზე ქალების და სხვადასხვა საჭიროებების მქონე ჯგუფების ჩართულობის ხელშეწყობა

სოციალური დაცვის არსებული სისტემა გაუმჯობესდება საშუალოვადიანი ფისკალური კონსოლიდაციის კონტექსტში, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს სოციალური დაცვის ეფექტიანი და ინტეგრირებული სისტემის ჩამოყალიბებას, რომელიც მოიცავს ყველა სექტორს, ხელს შეუწყობს დასაქმებას და არ გახდის ადამიანებს დამოკიდებულს სოციალურ დახმარებაზე. შრომის ბაზარზე ინკლუზიური მონაწილეობის ღონისძიებების მიზანია მოწყვლადი ჯგუფებისათვის პერსონალური სერვისების გაწევა, რათა ხელი შეეწყოს მათ დასაქმებასა და ეკონომიკურ გააქტიურებას.

აქცენტი გაკეთდება სოციალური დაცვის სისტემასა და დასაქმების პოლიტიკას შორის ურთიერთკავშირზე არა მხოლოდ ქვეყნის, არამედ მუნიციპალურ დონეზე. ამ მიზნით დაინერგება საერთაშორისოდ აღიარებული ერთ-ერთი მეთოდი ,,ქეის მენეჯმენტი“, რომლის პრინციპია პირველ რიგში სამუშაოს მაძიებელთა სოციალური გააქტიურება, ხოლო შემდეგ დასაქმების ხელშეწყობა.

სოციალურად დაუცველი პირებისთვის გათვალისწინებული იქნება არა მხოლოდ დასაქმება, არამედ შრომის ბაზარზე მათი შენარჩუნების ხელშეწყობის სერვისებიც. ამდენად, გატარდება ღონისძიებები, რომელიც ხელს შეუწყობს როგორც სამუშაოს მოძიებას, ასევე ხანგრძლივი ვადით დასაქმებას. საერთაშორისოდ აპრობირებული მეთოდია ინდივიდუალური მიდგომის გამოყენება, სამუშაო გამოცდილების შეძენა სამუშაოზე დაფუძნებული სწავლების გზით, სოციალურ დაცვასა და დასაქმებას შორის კავშირის გაუმჯობესება.

დასაქმების ხელშეწყობის სერვისების განვითარება სხვადასხვა ჯგუფის საჭიროებების გათვალისწინებით მოხდება. სტერეოტიპებისა და დისკრიმინაციის შემცირების მიზნით განხორციელდება ცნობიერების ამაღლებისა და ადვოკატირების მრავალფეროვანი ღონისძიებები მოწყვლადი ჯგუფების მონაწილეობით. დასაქმების სამსახურებს, არასამთავრობო ორგანიზაციებსა და ადგილობრივ თვითმმართველობებს შორის გაღრმავდება თანამშრომლობა, რომელიც მიზნად ისახავს მოწყვლადი ჯგუფების დასაქმების ხელშეწყობას.

სოციალური დიალოგის ფარგლებში განიხილება უმუშევრობის შემწეობის, მინიმალური ხელფასისა და დაბალანაზღაურებადი დასაქმებულებისთვის ხელფასის სუბსიდირების ეკონომიკური მიზანშეწონილობა და საჭიროების შემთხვევაში, რეგულირების გავლენის შეფასების საფუძველზე დაიგეგმება შესაბამისი აქტივობები.

ასევე, სოციალური დიალოგის ფარგლებში კონსულტაციების საფუძველზე განიხილება სოციალური დაცვის მინიმალური ნორმების შემოღება ჯანმრთელობის დაცვასთან, ბავშვებთან, სამუშაო ასაკთან დაკავშირებული შეფასების მატრიცის შემუშავება ან სოციალური დაცვის არსებული მინიმალური ნორმების აღრიცხვა და ორგანიზება შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის სტანდარტების შესაბამისად და პრიორიტეტების შესახებ რეკომენდაციების მომზადება. ასევე, რეკომენდაციების მომზადება სოციალური დაცვის მინიმალურ ნორმებთან დაკავშირებული ხარჯების პროგნოზირების, სოციალური დაცვის არსებული სისტემის რეფორმირების, სოციალური დაცვის ახალი პროგრამების განხორციელების, ასევე შემოთავაზებული რეკომენდაციების ეტაპობრივი განხორციელების სამოქმედო გეგმის მომზადების შესახებ.

ამოცანა 3.1. დასაქმებასა და მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამას შორის კავშირის გაუმჯობესება

სახელმწიფო გააგრძელებს მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამას სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების 2015 წლიდან დანერგილი მეთოდოლოგიით. აღნიშნული მეთოდოლოგია ემყარება ოჯახების კეთილდღეობის შეფასების მსოფლიო პრაქტიკაში მიღებულ ე.წ. არაპირდაპირ მეთოდს და სტატისტიკურ მოდელს, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელია ოჯახების რანჟირება კეთილდღეობის ინდექსის მიხედვით. ეს ინდექსი განისაზღვრება შინამეურნეობის სამომხმარებლო ინდექსის და საჭიროების ინდექსის ფარდობით, რომელიც, ერთი მხრივ, ითვალისწინებს შინამეურნეობის სასოფლო-სამეურნეო ქონებას (მიწა), შემოსავლებს, კომუნალურ ხარჯებს, დემოგრაფიულ მაჩვენებლებს, ოჯახის წევრთა განათლებას და დასაქმებას, ტერიტორიას, ძირითადი საცხოვრებლის მდგომარეობას და სხვა ცვლადებს, ხოლო, მეორეს მხრივ, ოჯახის წევრების სხვადასხვა კატეგორიების (სქესი, ასაკი, სპეციალური სტატუსი, როგორიცაა შშმ პირი, მარტოხელა პენსიონერი, მარტოხელა დედა, სარეცელს მიჯაჭვული და სხვა) საჭიროებებს. შესაბამისად, აღნიშნული მოდელი მაქსიმალურად მორგებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების და მათი წევრების რეალური კეთილდღეობის ხარისხსა და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე.

საქართველოს მთავრობის გრძელვადიანი ამოცანაა, თანდათან დანერგოს მსოფლიოში აპრობირებული „სოციალური დახმარება დასაქმებისთვის“ (welfare to work) მიდგომები, რომელიც უზრუნველყოფს ისეთი მექანიზმების შექმნას, რომელიც ხელს შეუწყობს სოციალური დახმარებიდან დასაქმებაზე გადასვლას. გათვალისწინებულ იქნება მიზნობრივი სოციალური დახმარების სისტემაში იმგვარი წესების შემოღება, რომ სოციალურმა დახმარებამ არ გამოიწვიოს „დახმარებაზე დამოკიდებულება“. ამ მიმართულებით გადადგმული ერთ-ერთი ნაბიჯია საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილება, რომლის თანახმადაც სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში 100,000-ზე ნაკლები სარეიტინგო ქულის მქონე ოჯახებს უწყვეტად გაუგრძელდებათ საარსებო შემწეობის გაცემა ოჯახის წევრ(ებ)ის დასაქმების შემთხვევაში. ასეთ ოჯახს საარსებო შემწეობა შეუნარჩუნდება ერთი წელი, ხოლო მომდევნო ერთი წელი ოჯახს შეუნარჩუნდება მხოლოდ ბავშვის გასაცემელი არამონეტარული შეღავათები და ქულაზე დამოკიდებული სხვა შეღავათები.

ამ პროცესის შემდგომი ეტაპია სოციალურად დაუცველი ოჯახის წევრების გააქტიურება და დასაქმების ხელშეწყობა შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის დახმარებით. სოციალურად დაუცველი ოჯახის წევრების გააქტიურებისა და დასაქმების ხელშეწყობის მიზნით, დაინერგება საზოგადოებრივი სამუშაოების პროგრამა, რომელიც ქმნის დროებით სამუშაო ადგილებს. მსგავსი ტიპის პროგრამის შედეგი ორმაგია: მოკლევადიანი სამსახური მუშაკებისთვის მათი შემოსავლის გაზრდისთვის და ახალი ინფრასტრუქტურის შექმნის ან არსებულის გაუმჯობესების ფორმით საზოგადოებრივი სიკეთის შექმნა. საერთაშორისო პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ მსგავსი პროგრამა შექმნილია, როგორც სიღარიბის საწინააღმდეგო პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს შემოსავლის მიღების მიმართულებით ღარიბი ოჯახების მხარდაჭერას იმ ქვეყნებში, სადაც მოსახლეობის ძირითადი სეგმენტი ან ღარიბი უმუშევარია ან ღარიბი ნახევარ-განაკვეთზე დასაქმებული.

ამოცანა 3.2. შრომის ბაზარზე და მეწარმეობაში გენდერული თანასწორობისა და ქალების მონაწილეობის ხელშეწყობა

შრომის ბაზარზე ქალთა მონაწილეობის გაზრდას ხელი შეეწყობა როგორც საკანონმდებლო ინიციატივებით, ისე პოლიტიკის დოკუმენტებსა და სტრატეგიებში გენდერული მეინსტრიმინგით, ასევე სპეციალური პროგრამების ამოქმედებით.

დაიხვეწება დისკრიმინაციის აკრძალვისა და გენდერული თანასწორობის სფეროში შესაბამისი კანონმდებლობა (საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების ხელშეკრულების XXX დანართით განსაზღვრული დირექტივები), რომელიც ხელს შეუწყობს თანასწორუფლებიანობის პრინციპის დაცვას, ზოგადად ქალთა შრომითი უფლებების დაცვის გაუმჯობესებას, ასევე ზომების გატარებას ორსული და მეძუძური დასაქმებულების უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვის, მისი სოციალური გარანტიების გასაუმჯობესებლად. თანაბარი შრომისთვის თანაბარი ანაზღაურების პრინციპის უზრუნველყოფა მოხდება როგორც საკანონმდებლო, ისე პრაქტიკულ დონეზე.

კერძოდ:

• დაინერგება გენდერული გავლენის შეფასების მეთოდოლოგია პოლიტიკის ფორმირების პროცესში და ჩატარდება კვლევები და ტრენინგები ამ მიმართულებით;

• გაუმჯობესდება ზეგანაკვეთური შრომის მარეგულირებელი საკანონმდებლო ჩარჩო, წახალისებული იქნება მოქნილი სამუშაო განაკვეთი;

• განიმარტება დისკრიმინაციის და პირდაპირი და არაპირდაპირი სახეები შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის რეკომენდაციების მიხედვით დასაქმებისა და პროფესიული საქმიანობის ყველა ეტაპზე, მათ შორის სამსახურში მიღებისა და შერჩევის ეტაპებზე;

• გაიზრდება შრომის ინსპექტორების კომპეტენცია და მანდატი სექსუალური შევიწროების შემთხვევათა გამოძიების პროცედურების წარმოების და სამართლებრივი დაცვის შესაბამისი საშუალებების გამოყენების თვალსაზრისით;

• მამაკაცებისა და ქალების თანაბარი შრომისთვის თანაბარი ანაზღაურების პრინციპი უზრუნველყოფილი იქნება შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის №100 კონვენციის შესაბამისად;

• განხორციელდება სოციალურ პარტნიორებს შორის თანაბარი შრომისთვის თანაბარი ანაზღაურების პრინციპის შესახებ ცნობიერების ამაღლება და მისი აღსრულება;

• განხორციელდება შრომის შეფასების და ამის საფუძველზე შრომის ანაზღაურების დაწესების მეთოდოლოგიის შემუშავება;

• იგეგმება შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის №183 კონვენციის (დედობის დაცვის შესახებ), №156 კონვენციის (ოჯახური მოვალეობების მქონე მუშაკთა შესახებ) და №189 კონვენციის (ოჯახში დასაქმებულების შესახებ) სამომავლო რატიფიცირების საკითხის შეფასება;

• დედობის დაცვისა და სამსახურებრივი და საოჯახო მოვალეობების შეთავსებისკენ მიმართული ზომების, როგორც სოციალური, შრომის ბაზრისა და დემოგრაფიული პოლიტიკის ურთიერთგადამკვეთი საკითხის, შესახებ პოლიტიკის დიალოგის წამოწყება.

ასევე, დეკრეტული შვებულების შემდეგ ქალებისათვის უზრუნველყოფილი იქნება მომზადება-გადამზადების პროგრამებზე ხელმისაწვდომობა.

არსებითია ბავშვზე ზრუნვის ხარისხიანი სერვისების განვითარება და ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება. აქცენტი გაკეთდება ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების განვითარებაზე, რაც ხელს შეუწყობს ადრეული (დაბადებიდან 3 წლამდე) ასაკის ბავშვების დედების სწრაფ დაბრუნებას შრომის ბაზარზე.

ასევე, გათვალისწინებული იქნება ქალებისთვის სამეწარმეო უნარების განვითარების ხელშეწყობა, მეწარმეობისა და ინოვაციების მხარდაჭერა, ასევე ქალ ბენეფიციარებთან ინტენსიური მუშაობა და შესაძლებლობების ზრდა იმ მიზნით, რომ უკეთ გაეცნონ საბანკო საფინანსო სისტემას და განივითარონ ფინანსური მენეჯმენტის უნარები, ხოლო ფინანსურმა ინსტიტუტებმა გამოიყენონ სპეციფიკური მიდგომები ქალი მეწარმეებისთვის, რაც ქალი მომხმარებლების რაოდენობას გაზრდის.⁵⁵ ყურადღება გამახვილდება ქალთა ხელმისაწვდომობის გაზრდაზე ბიზნესკონსულტაციებზე, ფინანსებსა და სტარტაპებზე.

ამოცანა 3.3. შრომის ბაზარზე ახალგაზრდების ინტეგრაციის მხარდაჭერა

ახალგაზრდების, მათ შორის, NEET ახალგაზრდების, უმუშევრობის მაღალი მაჩვენებელი ადასტურებს, რომ საჭიროა აქტიური ინტერვენციების განხორციელება ახალგაზრდების გასააქტიურებლად და მათი დასაქმების ხელშესაწყობად. სტრატეგიის ერთ-ერთი სამიზნეა, რომ 2023 წლისთვის NEET ახალგაზრდების მაჩვენებელი 22.8%-მდე შემცირდეს. ამისათვის სტრატეგია ითვალისწინებს შემდეგი მიმართულებით მუშაობას: ახალგაზრდებისთვის შრომის ბაზრის მოთხოვნების შესაბამისი ცოდნისა და უნარების გამომუშავება, ინფორმაციის უზრუნველყოფა ინფორმირებული კარიერული გადაწყვეტილებების მისაღებად, სამუშაო გამოცდილების უზრუნველყოფა, ახალგაზრდების დახმარება განათლებიდან შრომის ბაზარზე გადასვლისას და შრომის ბაზარზე ხანგრძლივი დასაქმების ხელშეწყობა.

ყურადღება მიექცევა ახალგაზრდების ფორმალური განათლების მიტოვების პრევენციას, ასევე პროფესიულ და უმაღლეს განათლებასა და უწყვეტ განათლებაზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებას. ამაში მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს სწორი პროფორიენტაცია და განათლების მიტოვების რისკის ქვეშ მყოფი სტუდენტების სწავლის ადრეულ ეტაპზე იდენტიფიკაცია. ინფორმირება და ცნობიერების ამაღლება ამ პროცესის ძირითადი ელემენტი იქნება. ახალგაზრდები მიიღებენ ინფორმაციას კონკრეტულ რეგიონებში საგანმანათლებლო და დასაქმების შესაძლებლობების შესახებ.

აქცენტი გაკეთდება დასაქმებისათვის საჭირო კომპეტენციების განვითარებაზე, როგორც ფორმალური, ისე არაფორმალური განათლების გზით. გათვალისწინებული იქნება ევროსაბჭოს რეკომენდაცია (განახლდა 2018 წელს),⁵⁶რომლის თანახმად, საკვანძო/ძირითადი კომპეტენციების განვითარება სამუშაო ძალის მოქნილობის მთავარი ელემენტია. ეს ეხმარება ახალგაზრდებს, სწრაფად მოერგონ ცვალებად შრომის ბაზარს. აღნიშნული კომპეტენციების განვითარება გავლენას ახდენს ინოვაციებისა და პროდუქტიულობის ზრდაზეც.⁵⁷

სამუშაოს გამოცდილების მისაღებად მოხდება სამუშაოზე დაფუძნებული და დუალური განათლების, ახალგაზრდებისთვის სხვადასხვა სახის სტაჟირების, პრაქტიკული სწავლების, სეზონური, სტუდენტური, საზაფხულო სამუშაოების შეთავაზების ხელშეწყობა და დაინერგება მოხალისეობრივი დასაქმება, რაც საერთაშორისოდ კარგად აპრობირებული მიდგომაა. ეს პრაქტიკა მომგებიანია ორივე მხარისთვის. ახალგაზრდები იძენენ გამოცდილებას, ხოლო საჯარო სექტორი - ინოვაციური იდეების მქონე ახალ სამუშაო ძალას.

კარიერული კონსულტაციები უზრუნველყოფილი იქნება სკოლებსა და პროფესიულ და უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში რეგიონალურ და ადგილობრივ დონეზე. ახალგაზრდებისთვის ხელმისაწვდომი იქნება აქტიური შრომის ბაზრის მრავალფეროვანი ღონისძიებები.

ამოცანა 3.4. დაბალკვალიფიციური სამუშაო ძალის დასაქმების ხელშეწყობა

გატარდება ღონისძიებები, რომლებიც დაბალკვალიფიციური კადრების კომპეტენციებს განავითარებს და დასაქმებას შეუწყობს ხელს. მათ შორისაა დაბალკვალიფიციური კადრების ხელმისაწვდომობა განათლებაზე, აქტიური შრომის ბაზრის ღონისძიებებსა და სოციალურ დაცვაზე. სიღარიბეში მყოფი დასაქმებულების უმეტესობა დაბალკვალიფიციურია და მათი კომპეტენციების განვითარება ასევე ხელს შეუწყობს სიღარიბის შემცირებას.

ამოცანა 3.5. შეზღუდული შესაძლებლობის (შშმ) და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე (სსსმ) პირების მხარდაჭერა

შშმ და სსსმ პირთა დასაქმების ხელშეწყობა მნიშვნელოვანია მათი სოციალური და პროფესიული რეაბილიტაციის თვალსაზრისით. შესაბამისად, გადაიხედება შრომისა და დასაქმების მარეგულირებელი კანონმდებლობა, რომელიც უზრუნველყოფს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციასთან მათ ჰარმონიზაციას. შშმ პირთა დასაქმების ხელშეწყობის ერთიანი კონცეფციისა და სხვა ნორმატიული დოკუმენტების მომზადებაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები იქნებიან ჩართულნი⁵⁸.

გაუმჯობესდება შშმ და სსსმ პირების დასაქმების სუბსიდირების სერვისი. მხარდაჭე­რითი და­საქ­მე­ბის ეფექტიანობის გასაუმჯობესებლად გაიზრდება მხარდაჭერითი დასაქ­მე­ბის კონ­სულ­ტან­ტე­ბის რა­ო­დე­ნო­ბა, განსაკუთრებით რეგიონებში. ამაღლდება მათი კომ­პე­ტენ­ცი­ა და მოხდება გრძელვადიან პერსპექტივაში ამ პრო­ფესი­ის გან­ვი­თა­რე­ბა. მოხდება პროგ­რა­მის გაფართოება მასში გო­ნებ­რი­ვი გან­ვი­თა­რე­ბის შეფერხები­სა და ფსი­ქი­კუ­რი ჯან­მრთე­ლო­ბის პრობ­ლე­მე­ბის მქო­ნე პირ­თა მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით. გათვალისწინებულია თანამშრომლობა სხვადასხვა ინსტიტუტებთან, პროფესიულ კოლეჯებთან, დღის ცენტრებთან, ადგილობრივ თვითმმართველობებთან და ამ სერვისის შესახებ საზოგადოებისა და ოჯახების ინფორმირება.

უზრუნველყოფილ იქნება შშმ და სსსმ პირთა ჩართვა პროფესიულ მომზადება-გადამზადების პროგრამებში, ასევე დუალურ განათლებაში მონაწილეობა, რაც ხელს შეუწყობს დამსაქმებელთან ურთიერთობას სწავლის პროცესს და პარადიგმის რეალიზებას - „დაასაქმე, ასწავლე და შეინარჩუნე შრომის ბაზარზე“. განათლებაზე ხელმისაწვდომობა მათ კონკურენტუნარიანობას შეუწყობს ხელს.

შშმ პირებთან პროფორიენტაციული მუშაობა წარიმართება მრავალმხრივი მეთოდების გამოყენებით (საპროფორიენტაციო ტესტები, ღია ინტერვიუ შშმ პირთან და მშობელთან/მეურვესთან, პროფესიულ სტანდარტთან შესაბამისობის დადგენა). დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამების განხორციელების დროს მნიშვნელოვანია შესაბამისი საჭიროების მქონე პირებთან კომუნიკაციისთვის ალტერნატიული ფორმების (ჟესტური ენა, ბრაილის შრიფტი და სხვ.) გამოყენების შესაძლებლობა, მათ შორის, პროგრამების შესახებ ინფორმაციის ბრაილის შრიფტით მიწოდება, ასევე მხარდაჭერითი დასაქმების კომპონენტში სურდოთარჯიმნის ჩართულობა.

უზრუნველყოფილ იქნება შშმ და სსსმ პირთა ჩართვა პროფესიული მომზადება-გადამზადების პროგრამებში, ასევე დუალური მიდგომით განხორციელებულ პროგრამებში, რაც ხელს შეუწყობს  დამსაქმებელთან ურთიერთობას სწავლის პროცესს და პარადიგმის რეალიზებას - „დაასაქმე, ასწავლე და შეინარჩუნე შრომის ბაზარზე“. განათლებაზე ხელმისაწვდომობა მათ კონკურენტუნარიანობას შეუწყობს ხელს.

შშმ პირებს შეეძლებათ სოციალური და საარსებო შემწეობების მიღება იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ისინი დასაქმებულები იქნებიან. ეს ხელს შეუწყობს შშმ პირების გააქტიურებას შრომის ბაზარზე.

ამოცანა 3.6. ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლების მხარდაჭერა

წინამდებარე სტრატეგია სრულ თანხვედრაშია სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის 2021-2030 წლების სახელმწიფო სტრატეგიასთან და ამავე სტრატეგიის 2021-2022 წწ. სამოქმედო გეგმასთან, რომლის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიზანს წარმოადგენს სოციალურ-ეკონომიკური ინტეგრაცია.

ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელთა სოციალურ-ეკონომიკურ ცხოვრებაში თანასწორი და სრულფასოვანი ჩართულობის ხელშეწყობის მიზნით, ძალისხმევა იქნება მიმართული სოციალური პროგრამებისა და სერვისების შესახებ ინფორმირებასა და ცნობიერების ამაღლებაზე, საჭიროებისამებრ ეთნიკური უმცირესობების მშობლიურ ენებზე. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ახალგაზრდებს, ქალებსა და სოფლად მცხოვრებ მოსახლეობას.

დასაქმებისთვის საჭირო ზოგადი უნარ-ჩვევების გამომუშავებასთან ერთად განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ქართული ენის შესწავლას, პროფესიული განათლების ქსელის გაფართოებას, სახელმწიფო დაფინანსებით პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შეთავაზებას.

ამოცანა 3.7. დევნილთა და ეკომიგრანტთათვის საარსებო წყაროებზე წვდომის ზრდის ხელშეწყობა

დევნილები წარმოადგენენ მოწყვლად ჯგუფს და მათ შორის უმუშევრობის დონე დაახლოებით ორჯერ მაღალია არადევნილ მოსახლეობასთან შედარებით.⁵⁹ იძულებით გადაადგილებამდე დევნილთა ნახევარზე მეტი ცხოვრობდა სოფლის ტიპის დასახლებებში, ხოლო იძულებით გადაადგილების შემდეგ დევნილთა 77% ცხოვრობს ქალაქებში. იმ დევნილებს, რომლებსაც სურთ სოფლად დასახლება, სახელმწიფო დაეხმარება მათ სოფლად განსახლებაში. დევნილებს საშუალება აქვთ შეარჩიონ მათთვის სასურველი სახლი სოფლად მიწის ნაკვეთთან ერთად და სახელმწიფო ეხმარება მათ სახლის შეძენაში. ამგვარად, დევნილებს ექნებათ საშუალება განსახლებასთან ერთად წვდომა ჰქონდეთ საარსებო წყაროებზე და ჩაერთონ სასოფლო-სამეურნეო აქტივობაში.

ასევე გაგრძელდება პროფესიული განათლების მქონე დევნილების თვითდასაქმების ხელშეწყობა სახელობო იარაღების პროგრამის განხორციელების გზით, პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების დევნილ სტუდენტებს დაუფინანსდებათ მგზავრობის ხარჯები და მოხდება სხვადასხვა სახის საარსებო წყაროების საგრანტო პროგრამის განხორციელება დევნილთა დასახმარებლად.

მოსახლეობის დარჩენილ ნაწილთან შედარებით მაღალია უმუშევრობის დონე ეკომიგრანტთა შორისაც, რის გამომწვევ ერთ-ერთ მიზეზად გვევლინება ის გარემოება, რომ უმრავლეს შემთხვევაში მათ სხვა მუნიციპალიტეტსა თუ რეგიონში უწევთ საცხოვრებლად გადასვლა. შესაბამისად, ახალი განსახლების ადგილებში ეკომიგრანტთა შრომასა და დასაქმებაზე ზრუნვა სახელმწიფოს პრიორიტეტს წარმოადგენს.

ამოცანა 3.8 საქართველოში დაბრუნებულ მიგრანტთა რეინტეგრაციის ხელშეწყობა

საქართველოში დაბრუნებული მიგრანტების რეინტეგრაცია სახელმწიფოს ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს წარმოადგენს.

2018 წელს საქართველოს მთავრობის სტრუქტურაში განხორციელებული რეორგანიზაციის შემდეგ, დაბრუნებულ მიგრანტთა რეინტეგრაცია წარმოადგენს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს კომპეტენციას და ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებას როგორც პოლიტიკის განვითარების, ასევე სახელმწიფო რეინტეგრაციის პროგრამის განხორციელების მხრივ.

საკითხის მნიშვნელობიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, რომ დაბრუნებულ მიგრანტთა რეინტეგრაციაზე ზრუნვა არ იფარგლებოდეს მხოლოდ ერთი სახელმწიფო პროგრამით, არამედ უნდა დაინერგოს ერთიანი მიდგომები, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება ყველა ის შესაძლებლობები, რაც დღეს ქვეყანას გააჩნია, მათ შორის შრომისა და დასაქმების კუთხით.

ამოცანა 3.9. გამყოფი ხაზის სიახლოვეს მცხოვრები დაზარალებული მოსახლეობის მხარდაჭერა და დასაქმების ხელშეწყობა

გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის მდგომარეობა კვლავ მძიმე რჩება და შესაბამისად, მათი სოციალური და ეკონომიკური პირობების გაუმჯობესება სახელმწიფოს ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს წარმოადგენს. გაგრძელდება გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებითი სამთავრობო კომისიის საქმიანობა ადგილობრივი მოსახლეობის დასახმარებლად, მათ შორის გაგრძელდება ომის შედეგად დაზიანებული საცხოვრებელი სახლების რეაბილიტაცია, ასევე სოფლის მეურნეობის განვითარებისა და მცირე მეწარმეობის ხელშეწყობა მათი თვითდასაქმების უზრუნველყოფის მიზნით. ამასთან, უზრუნველყოფილი იქნება გამყოფი ხაზის სიახლოვეს მცხოვრებ პირთა ჩართვა პროფესიულ მომზადება-გადამზადების პროგრამებში.

ამოცანა 3.10. საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა ინტეგრაციის ხელშეწყობა

სახელმწიფო განახორციელებს პროგრამებს საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირთა ინტეგრაციის ხელშეწყობისთვის.

2018 წლის 14 დეკემბერს საქართველოს კანონში „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ შეტანილი ცვლილებით, საქართველოში მყოფი საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა ადგილობრივი ინტეგრაციის ხელშეწყობაზე პასუხისმგებელ სახელმწიფო უწყებად განისაზღვრა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. აღნიშნული ცვლილებით ამავე სამინისტროს დაევალა საქართველოში მყოფი საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა ადგილობრივი ინტეგრაციის პროგრამების შემუშავება, განხორციელება და მათი ამ პროგრამებში ჩართვის ხელშეწყობა.

შესაბამისად, სამინისტრო საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში, სხვა სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობით (საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო) დაგეგმავს და განახორციელებს საქართველოში მყოფი საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირთა ინტეგრაციის მიზნით შესაბამის სერვისებს (მაგ.: ქართული ენის კურსები, სამოქალაქო და სამართლის კურსები, პროფესიული მომზადება-გადამზადების კურსები, დასაქმების ხელშეწყობა და ა.შ.)

სექტორული პრიორიტეტი: შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა

სამუშაო ადგილების ზრდასთან ერთად მნიშვნელოვანია ღირსეული დასაქმება და შრომის უფლებების დაცვა. ბოლო წლებში შრომის ბაზრის არაეფექტიანმა ფუნქციონირებამ უარყოფითი გავლენა მოახდინა შრომის უსაფრთხოებასა და უფლებებზე, მიგრანტთა მდგომარეობაზე და სხვ. შესაბამისად, სახელმწიფო სტრატეგია ითვალისწინებს შრომის ბაზრის ეფექტიანი ფუნქციონირების ხელშეწყობას, რაც გულისხმობს არსებულ გამოწვევებთან გამკლავებას.

ათწლეულების მანძილზე, ეკონომიკის დერეგულაციის პირობებში, საქართველოს შრომის კანონმდებლობა ვერ პასუხობდა არსებულ გამოწვევებს და ატარებდა ლიბერალურ ხასიათს. აღნიშნულის გამო საქართველო დაშორდა შრომის საერთაშორისო კანონმდებლობას და შესუსტდა შრომის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვისა და მართვის ინსტიტუციური შესაძლებლობები.

შრომის უსაფრთხოების გაუმჯობესების მიზნით 2015 წელს შეიქმნა და 2020 წლამდე 65 შრომის ინსპექტორით დაკომპლექტებული შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი ფუნქციონირებდა. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს პარლამენტმა შრომის კოდექსის რეფორმის ფარგლებში დაამტკიცა ცვლილებები საქართველოს შრომის კოდექსში და მიიღო საქართველოს კანონი „შრომის ინსპექციის შესახებ“, რომლის შედეგად შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი 2021 წლის პირველი იანვრიდან გარდაიქმნა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებულ დამოუკიდებელ საზედამხედველო ორგანოდ - სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის სახით, რომელიც აკონტროლებს შრომითი ნორმების ძირითად პრინციპების, უფლებამოსილებების, ვალდებულებების ეფექტურ. საქართველოს შრომის კოდექსში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად შრომის ინსპექციის მანდატი გავრცელდა და უზრუნველყოფს შრომის უსაფრთხოების შესახებ საქართველოს ორგანული კანონით, საქართველოს შრომის კოდექსითა და „საჯარო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ შრომითი უფლებების ზედამხედველობას, მათ შორის პირდაპირი და არაპირდაპირი დისკრიმინაციის, სექსუალური შევიწროების, გენდერული სენსიტივობის, იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის დროულ გამოვლენასა და პრევენციას, შრომითი შუამავლობით მიღწეული შეთანხმებების შესრულებასა და შრომითი კანონმდებლობით განსაზღვრული სხვა ძირითადი საკითხების აღსრულებას. გარდა ამისა, სსიპ-შრომის ინსპექციის სამსახური აღჭურვილია შესაბამისი ადმინისტრაციული უფლებამოსილებით და ეტაპობრივად ნერგავს შსო-ს სტანდარტებსა და ასოცირების ხელშეკრულებით განსაზღვრულ ვალდებულებებს.

საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულების კვალდაკვალ საჭირო გახდება უფრო ეფექტიანი შრომის ინსპექციის სისტემის შექმნა. არსებული მდგომარეობით საქართველო გარკვეულწილად შესაბამისობაშია შსო-ს მეთოდოლოგიით⁶⁰ განსაზღვრულ შრომის ინსპექტორების რაოდენობასთან, რომლის მიხედვითაც 1 ინსპექტორი 10,000 დასაქმებულზე, 15,000 დასაქმებულზე, 20,000 დასაქმებულზე ან 40,000 დასაქმებულზე იმისდა მიხედვით, ქვეყანა არის ინდუსტრიული საბაზრო ეკონომიკის მქონე (industrial market economies), ინდუსტრიის განვითარების გზაზე მდგარი ეკონომიკის მქონე (industrializing economies), გარდამავალი ეკონომიკის მქონე (transition economies), თუ ნაკლებად განვითარებული ეკონომიკის მქონე ქვეყანა (less developed countries).

2013 წლიდან მოქმედებს სოციალური პარტნიორობისა და სოციალური დიალოგის ინსტიტუციური მექანიზმი სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის სახით. მისი ფუნქციაა ქვეყანაში სოციალური პარტნიორობის განვითარება დასაქმებულებს, დამსაქმებლებსა და საქართველოს მთავრობას შორის, ისევე როგორც შრომით საკითხზე რეკომენდაციების შემუშავება. რეგიონულ და სექტორულ დონეზე დასაქმებულებისა და დამსაქმებლების წარმომადგენლების ჩართულობა, მათ შორის განათლების და შრომის ბაზრის სისტემაში, ნაკლებია. სახეზეა სოციალური დიალოგის ტრადიციის დეფიციტი და მწირი სოციალური პარტნიორობის მექანიზმები.

ქვეყანაში მოქმედებს დამსაქმებლებსა და დასაქმებულებს შორის შრომითი დავების კოლექტიური განხილვისა და მედიაციის მექანიზმი, შესაბამისი რეესტრიდან შერჩეული დამოუკიდებელი მედიატორების სახით, რომელთა ხარჯების სუბსიდირება ხდება სახელმწიფოს მიერ, ხოლო სისტემატური გადამზადება ხორციელდება შსო-ს დახმარებით. 2014-2018 წლებში დაფიქსირდა მედიაციის მოთხოვნის 38 შემთხვევა, რომელთაგან მხარეთა შეთანხმებით დასრულდა 52%.

საქართველოს შრომის ბაზარზე მნიშვნელოვან უარყოფით გავლენას ახდენს დემოგრაფიული და მიგრაციული ფაქტორები, როგორიცაა მოსახლეობის ზრდის უარყოფითი დინამიკა, სიცოცხლის ხანგრძლივობა და იმიგრაცია-ემიგრაცია. ამ მხრივ უარყოფითი მაჩვენებლები გამოიწვევს სამუშაო ძალის შემცირებას, მოსახლეობის დაბერებასა და საპენსიო სისტემაზე ფისკალურ ზეწოლას.

2014 წლის აღწერის თანახმად, შეინიშნება მოსახლეობის შემცირების ტენდენცია (იხ. დიაგრამა №9). 2018 წელს საქართველოს მოსახლეობა შეადგენდა 3.7 მილიონს. საშუალოვადიანი გათვლებით, მოსახლეობის კლების ზომიერი ტემპი შენარჩუნდება⁶¹. სახეზეა მოსახლეობის დაბერების პროცესი. 1994-2018 წლებში 65 წლისა და უფროსი ასაკის წილი მოსახლეობაში 10.5%-დან 14.6%-მდე გაიზარდა⁶². მოსახლეობის კლებამ ყველაზე მეტად გავლენა მოახდინა მის შრომისუნარიან ნაწილზე (15-60 წელი). 2050 წლისთვის მისი წილი 63%-დან (2015 წლის მონაცემები) 51%-მდე შემცირდება.⁶³ სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 73.5 წელია (ქალებისთვის 77.8 წელი, კაცებისთვის - 69.2 წელი),⁶⁴ რაც ჩამორჩება საშუალო ევროპულ მაჩვენებელს (შესაბამისად, 82 და 75 წელი).⁶⁵

დიაგრამა №9: საქართველო მოსახლეობა (მილიონი), 2008 – 2018 წლები

წყარო: საქსტატი

ბუნებრივი მატების (სხვაობა დაბადებულთა და გარდაცვლილთა შორის) უარყოფითი სალდოს გარდა⁶⁶, მოსახლეობის შემცირების საკვანძო მიზეზი არის მიგრაციის მაღალი მაჩვენებელი. ბოლო 10 წლის განმავლობაში, 2008-2018 წლებში, გარე მიგრაციული სალდო (ქვეყნიდან და ქვეყანაში მიგრირებულთა რაოდენობა) უარყოფითი იყო (იხ. დიაგრამა №10.).

დიაგრამა №10: გარე მიგრაციული სალდო (1000 კაცზე), 2008-2018 წლები

წყარო: საქსტატი

საქართველოდან შრომითი ემიგრაცია მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს. ეს პროცესი ხდება ძირითადად არაინფორმირებული, მოუწესრიგებელი და მიგრანტისადმი მაღალი პირადი რისკების შემცველი პირობებში. აღნიშნული პრობლემა ხშირად გამოწვეულია არაკეთილსინდისიერი შუამავლების (დასაქმების კერძო სააგენტოები, ინდივიდუალური პირები და ა.შ.) მიერ. მიუხედავად იმისა, რომ მიგრანტების ფულადი გზავნილები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს საქართველოს ეკონომიკაში,⁶⁷ საქართველოს მოქალაქეების არარეგულარული შრომითი მიგრაცია ხშირად იწვევს ასევე მიგრანტების დიდ ეკონომიკურ დანაკარგებს, სტრესს, ჯანმრთელობის გაუარესებას, სამუშაო ადგილზე დისკრიმინაციის, ტრეფიკინგის რისკებს და დასაქმებას დაბალკვალიფიციურ, დაბალანაზღაურებად სამუშაოებზე, რაც ხელს უწყობს მათი ადამიანისეული კაპიტალისა და ქვეყნის ეკონომიკური სარგებლის შემცირებას. IOM-ის 2017 წლის მონაცემებით, დაბრუნებულ მიგრანტების 70%-ზე მეტს ჯანმრთელობის მძიმე პრობლემები აქვთ და საჭიროებენ გადაუდებელ და ძვირადღირებულ სამედიცინო მომსახურებას, რაც ზრდის ქვეყნის ჯანდაცვის ხარჯებს.

მოუწესრიგებელი შრომითი მიგრაციის შემთხვევაში დაბალია მიგრანტების ფულადი გზავნილების ეკონომიკური სარგებელი. ემიგრანტებისათვის ლეგალური დასაქმების შესაძლებლობების ნაკლებობა დიდი რისკების შემცველია, მათ შორის ევროკავშირთან უვიზო მიმოსვლის კონტექსტში, რამაც შესაძლოა მისი შეჩერების მექანიზმის ამოქმედებას შეუწყოს ხელი. პრობლემას ართულებს ისიც, რომ დღეისათვის საქართველოში შრომითი ემიგრაციის სტატისტიკა ეფუძნება მხოლოდ საქართველოში დარეგისტრირებული დასაქმების სააგენტოების, შუამავალი ფიზიკური და იურიდიული პირების მიერ სახელმწიფოსთვის მიწოდებულ ინფორმაციას, რომელიც რადიკალურად აცდენილია საზღვარგარეთ დასაქმებულთა რეალურ მაჩვენებლებს.

არარეგულირებადი მიგრაციისას მაღალია ქვეყანაში სამუშაო ძალაზე მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის არსებული დისბალანსის გაზრდის რისკები (ქვეყნისათვის საჭირო კვალიფიციური კადრების ქაოტური გადინების და/ან ნაკლებკვალიფიციური უცხოური სამუშაო ძალის ჭარბი რაოდენობით შემოსვლის გამო). საქართველოში იმიგრანტების დასაქმების შესახებ ინფორმაციის შეგროვება ფაქტობრივად ვერ ხერხდება. ამდენად, შრომითი მიგრაციის (ემიგრაცია/იმიგრაცია) რეგულირება სტრატეგიის ერთ-ერთ ძირითად აქტუალურ გამოწვევას წარმოადგენს. აღნიშნული საკითხის მნიშვნელობა ასევე ხაზგასმულია საქართველოს 2016-2020 წლების მიგრაციის სტრატეგიის დოკუმენტში⁶⁸.

მიზანი 4: შრომითი მიგრაციის მართვის გაუმჯობესება

სტრატეგიის მიზანია შრომითი მიგრაციის მართვის გაუმჯობესება არა მხოლოდ მიგრანტების, არამედ იმიგრანტების სამუშაო პოტენციალის უკეთ გამოსაყენებლად.

საქართველოს 2021-2030 წლების მიგრაციის სტრატეგიის ხედვით საქართველოში შეიქმნება სამართლებრივი და ინსტიტუციური გარემო მიგრაციული გარემოს გაუმჯობესების მიზნით. წინამდებარე სტრატეგიის ამოცანები სრულიად ეხმიანება ხსენებული სტრატეგიის გრძელვადიან ხედვას: მიგრაციის უარყოფითი შედეგების შემცირება, დადებითი ეფექტის გაზრდა და მისი გამოყენება ქვეყნის განვითარებისთვის.

სახელმწიფო გააგრძელებს საერთაშორისო შრომითი მიგრაციის რეგულირებასა და სახელმწიფოთაშორისი თანამშრომლობისათვის საკანონმდებლო ბაზის განვითარებას. ამ სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებას უზრუნველყოფს შესაბამისი კომპეტენციითა და რესურსებით აღჭურვილი პროფილური სახელმწიფო სამსახური.

სტრატეგია ითვალისწინებს ქვეყნის სამუშაო ძალის სტრუქტურის შესახებ სანდო და მუდმივად განახლებადი ინფორმაციის არსებობას, მათ შორის შრომითი მიგრანტების (ემიგრანტი/იმიგრანტი) შესახებ მონაცემთა (პროფესიული კვალიფიკაციის, ასაკის, სქესის, დასაქმების ქვეყნის, სფეროსა და სხვ. შესახებ) ბაზის განვითარებას, შიდა და საერთაშორისო შრომის ბაზარზე მიმდინარე და მოსალოდნელი ტენდენციების შეფასებისა და პროგნოზირებისათვის სათანადო საინფორმაციო-ანალიტიკური სისტემის ჩამოყალიბებას, დეფიციტური და მოთხოვნადი სპეციალობების იდენტიფიკაციასა და რეგულარული განახლებას.

დასაქმების სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის შემუშავება/რეალიზაციისათვის გათვალისწინებულია ასევე შრომითი მიგრაციის (ემიგრაცია, იმიგრაცია) სტატისტიკური კვლევების ორგანიზება და საინფორმაციო ბაზის შექმნა.

შრომითი მიგრაციის ეფექტიანი მართვისთვის მოხდება მიგრაციული ნაკადების მიმართულებების, მოცულობისა და ხასიათის შესახებ ინფორმაციის შეგროვება. დაიხვეწება შრომითი იმიგრაციის აღრიცხვის სისტემა იმიგრანტების დასაქმების შესახებ ადგილობრივი დამსაქმებლის მიერ სახელმწიფოს ინფორმირების ვალდებულების ჯეროვნად შესრულების კუთხით.

არალეგალური ემიგრაციის პრევენციის მიზნით გაგრძელდება არალეგალური მიგრაციის საფრთხეების შესახებ მოსახლეობის ინფორმირება. უზრუნველყოფილი იქნება შრომითი მიგრაციის სფეროში მომუშავე კერძო სააგენტოების (იურიდიული და ფიზიკური პირების) საქმიანობის მხარდაჭერა და მონიტორინგი, რათა დაცული იყოს შრომითი მიგრანტების უფლებები.

რეინტეგრაციისა და ლეგალური მიგრაციის ხელშეწყობის მიზნით, როგორც მიგრანტებს, ასევე დაბრუნებულ მიგრანტებს საქართველოში ან საზღვარგარეთ მიღებული არაფორმალური განათლების, ცოდნის და კომპეტენციების აღიარების და შესაბამისად მათი სერტიფიკატით დადასტურების შესაძლებლობა ექნებათ. მათთვის ხელმისაწვდომი იქნება კარიერული კონსულტაცია და შრომის ბაზრის შესახებ ინფორმაცია.

ამოცანა 4.1. ცირკულარული მიგრაციის ხელშეწყობა

სახელმწიფოს მხრიდან გაგრძელდება და კიდევ უფრო გაძლიერდება მუშაობა ლეგალურ შრომით იმიგრაციასთან და ემიგრაციასთან, საზღვარგარეთ დროებით ლეგალურად დასაქმების (ცირკულარული მიგრაციის) შესახებ ორმხრივი სახელშეკრულებო ბაზის განვითარებასთან დაკავშირებით, რის საფუძველზეც განხორციელდება ცირკულარული მიგრაციის სქემები.

აქტუალურია მიგრაციის პროცესების კანონიერ ჩარჩოებში მოქცევა და სათანადოდ ორგანიზება. გაგრძელდება აქტიური თანამშრომლობა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან (IOM, GIZ) დროებითი და ცირკულარული შრომითი მიგრაციის სქემების ფორმირებისა და პილოტირებისათვის. პილოტირების შედეგები და ამ სფეროში საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარება ხელს შეუწყობს საქართველოში კარგად მართული შრომითი მიგრაციის სისტემის შექმნას.

პრიორიტეტი იქნება უცხოეთში დასაქმების მსურველთა ინფორმირება, კონსულტირება, რეგისტრაციისა და შერჩევის სისტემის ფორმირება/განვითარება. ამ მიმართულებით გაძლიერდება დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების განმახორციელებელი სახელმწიფო ორგანოს და დასაქმების ხელშეწყობის ცენტრების შესაძლებლობები. ამასთან, პრიორიტეტულია პროფესიული განათლების ინტერნაციონალიზაციის პროცესის ხელშეწყობა, რომლის ფარგლებშიც განხორციელდება გაცვლითი პროგრამები და საერთაშორისო კონკურსები. დაინერგება არაფორმალური განათლების აღიარების ქმედითი მექანიზმები.

მოსახლეობის შემცირებასთან ერთად ყურადღება მიექცევა იმიგრანტების სამუშაო ძალის გამოყენებას. გამოცდილი და მაღალკვალიფიციური უცხოელი მოქალაქეების შრომითი მიგრაცია განიხილება, როგორც ქვეყნის ეკონომიკაზე დადებითი პოტენციალის მქონე, განსაკუთრებით სამრეწველო და სამშენებლო დარგებში და უნარების განვითარებისა და შრომის ბაზარზე ცოდნის გადაცემის თვალსაზრისით⁶⁹. სახელმწიფო შეიმუშავებს მექანიზმებს უცხო ქვეყნებიდან კვალიფიციური კადრების მოსაზიდად.

მიზანი 5. სამუშაო ადგილებზე შრომის უსაფრთხოებისა და უფლებების დაცვის აღსრულების სისტემის გაუმჯობესება

დასაქმებულების  სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის უფლება, როგორც ერთ-ერთი ფუნდამენტური უფლება, გარანტირებულია საქართველოს კონსტიტუციით და არაერთი საერთაშორისო დოკუმენტით. შრომის უფლება თავის თავში მოიაზრებს დასაქმებულთა უფლებას, უზრუნველყოფილი იყოს შრომის მაქსიმალურად უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო გარემოთი და დაცულ იქნეს შრომის კანონმდებლობით მათთვის მინიჭებული უფლებები.

ამოცანა 5.1. შრომის უფლების დაცვის უზრუნველყოფა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტების შესაბამისად

შრომის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვისა და მართვის მიზნით, დასაქმების, შრომის უსაფრთხოების, შრომის უფლებებისა და შრომითი მიგრაციის სფეროში კანონმდებლობა მეტად დაუახლოვდება ევროკავშირის კანონმდებლობასა და ასოცირების ხელშეკრულებით განსაზღვრულ დირექტივებს. დაინერგება საერთაშორისო ინსტრუმენტები და სტანდარტები. შეფასდება შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის: N81, N102, N129, N131, N155, N156, N176, N183, N189 კონვენციები და განიხილება მათი რატიფიცირების მიზანშეწონილობის საკითხი.

ამოცანა 5.2. შრომის ინსპექციის ინსტიტუციური გაძლიერება

სტრატეგია ითვალისწინებს შრომის ინსპექციის საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩოს გაძლიერებას, როგორც დასაქმებულთა უფლებების დაცვისა და სამუშაო პირობების გაუმჯობესების საერთაშორისოდ აღიარებულ მექანიზმს.

საქართველოში, როგორც გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყანაში, სადაც დასაქმებულია 1,763,300 ადამიანი, შრომის ინსპექტორთა მინიმალურ რაოდენობად განისაზღვრა არანაკლებ 80 ინსპექტორი, შსო-ს მეთოდოლოგიის გათვალისწინებით, რაც გულისხმობს 1 ინსპექტორს 20,000 დასაქმებულზე. აღსანიშნავია, რომ შრომის ინსპექტორთა ჯამური რაოდენობა შესაბამისობაში მოვიდა შსო-ს მეთოდოლოგიასთან, თუმცა შრომის კოდექსში განხორციელებული ცვლილებების ფონზე, ვინაიდან „შრომის ინსპექციის შესახებ“ საქართველოს კანონით შრომით უფლებებსა და შრომის უსაფრთხოებაზე ზედამხედველობა ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად ხორციელდება და მოიაზრებს აღნიშნული მიმართულებებით ინდივიდუალურად დაკომპლექტებულ ინსპექტორთა ფუნქციონირებას, „საქართველოს 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ფინანსების შესაბამისად სსიპ - შრომის ინსპექციის სამსახური ჯამში განისაზღვრა 167 საშტატო ერთეულით, მათ შორის ინსპექტორთა რაოდენობა ჯამში 109 ერთეულს შეადგენს, რომლიდანაც 43 ერთეული უშუალოდ შრომით უფლებებზე ზედამხედველობის მიმართულებით განისაზღვრა, ხოლო 66 ერთეული შრომის უსაფრთხოების მიმართულებით. გარდა ამისა, შსო-ს რეკომენდაციების შესაბამისად სამსახურის მიერ დაიწყო რეგიონული წარმომადგენლობების შექმნა. 2021 წლისთვის აღნიშნული ოფისები გაიხსნა ქ. ბათუმსა და ქ. ქუთაისში. სამომავლოდ დაგეგმილია რაოდენობის გაზრდა, რაც მნიშვნელოვან ზეგავლენას მოახდენს ქვეყნის მასშტაბით შრომითი ნორმების ეფექტურ აღსრულებაზე. აქვე აღსანიშნავია, რომ გაუმჯობესდა ინსპექტირების შერჩევის პროცესი და ინსპექტორები შრომითი უფლებებისა თუ შრომის უსაფრთხოების მიმართულებით ობიექტზე უპირობა დაშვების მექანიზმით აღიჭურვნენ. გაძლიერდა მათი შესაძლებლობები, შრომის ინსპექტორები 2021 წლიდან საჯარო მოხელის სტატუსის მატარებელნი გახდნენ შსო-ს 81-ე კონვენციის შესაბამისად და გაიზარდა მათი სოციალური დაცვის გარანტიები. შრომითი უფლებების თვალსაზრისით ინსპექციის ზედამხედველობის სფეროში მოექცა სამუშაო ადგილზე დისკრიმინაციის აღმოფხვრის, იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციისა და საქართველოს შრომის კოდექსის სხვა მოთხოვნები. შრომის ინსპექციის მანდატი გაფართოვდა შრომის კანონმდებლობით განსაზღვრული ნორმების აღსრულების ნაწილში. ღირსეული შრომის ნაწილში მანდატმა მოიცვა სამუშაო ადგილზე სექსუალური შევიწროებისა და გენდერული დისკრიმინაციის აღმოფხვრასთან დაკავშირებული საკითხები. ასევე, ორსული და მეძუძური ქალებისთვის უსაფრთხო შრომის უზრუნველყოფის მიმართულებები. დაგეგმილია შრომით უფლებებზე ზედამხედველობის მიმართულებით ინსპექტირების პროცესის დახვეწა და სამსახურის სათანადოდ აღჭურვა. ინსპექტორების მომზადების პროცესში აქცენტი გაკეთდება საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარებაზე. დაცული იქნება შრომის ინსპექტორების უსაფრთხოება სამუშაოს შესრულების დროს. შრომის ინსპექციის საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩოს უფრო მეტად გაძლიერება, რაც ხელს შეუწყობს ინსპექტორთა დამოუკიდებლობის ხარისხის დახვეწას. შრომითი უფლებების თვალსაზრისით ინსპექციის ზედამხედველობის სფეროში მოექცევა არალეგალური შრომითი მიგრაციის საკითხები და დაიხვეწება იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის მიმართულება. შრომის ინსპექციის მანდატის გაზრდის პარალელურად შრომის კანონმდებლობით განსაზღვრული ნორმების აღსრულების ნაწილში ყურადღება დაეთმობა სამუშაო ადგილზე სექსუალური შევიწროებისა და გენდერული დისკრიმინაციის აღმოფხვრის საკითხებს, ასევე შრომით ურთიერთობაში თანასწორობის უფლებაზე საზედამხედველო ძლიერი მექანიზმის ჩამოყალიბების მიმართულებებს.

საქართველო გააგრძელებს „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის შემდგომ სრულყოფას და მის სრულ შესაბამისობაში მოყვანას შსო-ს სტანდარტებთან და ევროდირექტივებთან. დიდი მნიშვნელობა მიენიჭება ევროკავშირის დაძმობილების ინსტრუმენტის (EU funded project TWINNING INSTRUMENT) მსგავს პროგრამებს, რომლის მიზანია შრომითი ურთიერთობებისა და შრომის პირობების მაღალი სტანდარტების ხელშეწყობა. შრომის ინსპექციის სამსახური სახელმწიფო უწყებებთან და სოციალურ პარტნიორებთან აქტიური თანამშრომლობით, შექმნის სამართლებრივ, ადმინისტრაციულ და ინსტიტუციურ მექანიზმებს შრომის უსაფრთხოების კულტურის ამაღლებისთვის. ევროპის საუკეთესო პრაქტიკის და ასოცირების შეთანხმების გათვალისწინებით, ასევე გაძლიერდება ეროვნული აღმასრულებელი ინსტიტუტების შესაძლებლობები.

საქართველოს მთავრობა მიზნად ისახავს არსებული მექანიზმის გაძლიერებასა და დახვეწას, რაც გულისხმობს არსებული ინსტიტუტის შესაძლებლობების საერთაშორისო სტანდარტებთან დაახლოებას.

ამოცანა 5.3. შრომით ურთიერთობაში თანასწორობის უფლებაზე ძლიერი საზედამხედველო მექანიზმის ჩამოყალიბება

შრომის ინსპექციის დამოუკიდებელ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირად გარდაქმნის პარალელურად ინსტიტუტი საერთაშორისო თუ ადგილობრივი უწყებების მხარდაჭერით განახორციელებს თანამშრომელთათვის კვალიფიკაციის ზრდას სათანადო უნარების განვითარებითა და შესაბამისი ტრენინგების ორგანიზებით. შრომით ურთიერთობებში თანასწორობის პრინციპების დაცვის უზრუნველსაყოფად სამსახური გააძლიერებს თანამშრომლობის პლატფორმას ადგილობრივ თუ საერთაშორისო დონეზე. გარდა ამისა, შრომით ურთიერთობაში დისკრიმინაციის ამკრძალავი პრინციპებისა და უფლების დაცვის მექანიზმის თაობაზე ხელს შეუწყობს მოსახლეობაში ცნობიერების ამაღლებას. თანასწორობის უფლების თაობაზე შეიმუშავებს და გაავრცელებს სახელმძღვანელო დოკუმენტებს. დისკრიმინაციის შემთხვევების ეფექტიანი გამოვლენისა და შესაბამისი ინსპექტირების მიზნით მოამზადებს სახელმძღვანელო დოკუმენტებს, ანგარიშებსა თუ მითითებებს.

ამოცანა 5.4. სოციალური დიალოგის და პარტნიორობის გაღრმავება

საქართველოში ხელი შეეწყობა სოციალური დიალოგის ინსტიტუციონალიზაციას, რათა სოციალურ პარტნიორებს ჰქონდეთ სოციალურ დიალოგში სისტემური ჩართულობის შესაძლებლობა. გაძლიერდება სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისია როგორც ეროვნულ, ისე რეგიონულ დონეზე და გაიზრდება სოციალური დიალოგის ხარისხი, რაც სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის მიერ მნიშვნელოვან საკითხებზე მიღებულ გადაწყვეტილებებში ან/და მიღებული გადაწყვეტილებების ეფექტურად აღსრულებაში გამოიხატება. გაიზრდება ეროვნული პროფესიული საბჭოსა და დარგობრივი საბჭოების შესაძლებლობები. ხელი შეეწყობა სოციალურ პარტნიორებს შორის სისტემატურ კომუნიკაციას, მათ შორის დასაქმების საკითხებზე. რეგულარულად მოეწყობა კონფერენციები, მრგვალი მაგიდის შეხვედრები, სემინარები. რეგიონებში შრომის ბაზრის სპეციფიკიდან გამომდინარე განვითარდება რეგიონული სოციალური დიალოგი.

სოციალური პარტნიორობა ადგილობრივ დონეზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოთხოვნა-მიწოდებას შორის შეუსაბამობის შესამცირებლად. ეს პარტნიორობა ხელს შეუწყობს სამუშაოზე დაფუძნებული სწავლების განხორციელებას საწარმოებში, საგანმანათლებლო პროგრამების, ინფრასტრუქტურისა და მეთოდოლოგიის გაუმჯობესებას შრომის ბაზრის მოთხოვნების შესაბამისად. ამ კუთხით მნიშვნელოვანია საჯარო-კერძო პარტნიორობის მექანიზმების განვითარება, რეგულარული კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის ხელშეწყობა დამსაქმებლებსა და საგანმანათლებლო სექტორს შორის.

საწარმოების დონეზე სოციალური დიალოგის ხელშეწყობის მიზნით აქცენტი გაკეთდება დამქირავებლების მხრიდან კოლექტიური ხელშეკრულებებისა და დაქირავებულების ინტერესების დაცვაზე, საჭიროების შემთხვევაში შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირებაზე. მოეწყობა ცნობიერების ამაღლების ღონისძიებები და მოხდება მოსახლეობის ინფორმირება შრომითი უფლებების შესახებ.

ამოცანა 5.5. შრომითი მედიაციის ინსტიტუციური გაძლიერება

აქცენტი გაკეთდება შრომითი მედიაციის ეფექტიან მექანიზმად ჩამოყალიბებაზე, რაც გულისხმობს კოლექტიური შრომითი დავების პრევენციის მექანიზმის შექმნას, შრომითი მედიაციის პროცესისა და სარგებლის შესახებ ინფორმირებულობის მაჩვენებლის ამაღლებას და შედეგად მიღწეული შეთანხმების აღსრულების მექანიზმების შექმნის პროცესზე მუშაობას.

ლოგიკური ჩარჩო

სტრატეგიის საბოლოო მიზნების - დასაქმებისა და ეფექტიანად ფუნქციონირებადი შრომის ბაზრის ხელშეწყობის - მისაღწევად დაგეგმილი ამოცანების შედეგები და შესრულების ინდიკატორები შეჯამებულია ცხრილში N3.

სექტორული პრიორიტეტი 1 : დასაქმების ხელშეწყობა

რისკები

სტრატეგია ითვალისწინებს პოტენციურ რისკებს, მათი რეალიზების ალბათობას, გავლენის ხარისხს და სახავს მათი დაძლევის ღონისძიებებს. აღნიშნული ინფორმაცია წარმოდგენილია ცხრილის სახით.

4. სტრატეგიის განხორციელება

4.1. ინსტიტუციური ჩარჩო

სტრატეგიის მიზნების განხორციელება მოითხოვს ეფექტიანი კოორდინაციასა და სხვადასხვა სექტორულ სტრატეგიებთან და სამოქმედო გეგმებთან თანხვედრას.

სტრატეგიის კოორდინაციისთვის ჩამოყალიბდება სტრატეგიის დანერგვის საკოორდინაციო საბჭო, რომელშიც შევლენ შემდეგი ორგანიზაციების წარმომადგენლები: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო, პროფესიული ორგანიზაციები, სოციალური პარტნიორები. საჭიროების შემთხვევაში, ჩაერთვებიან სხვა საჯარო დაწესებულებებისა და სააგენტოების წარმომადგენლებიც. საბჭო წელიწადში ორჯერ შეიკრიბება.

საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო შეასრულებს მაკოორდინირებელ და სამდივნოს ფუნქციას, რომელიც თავს მოუყრის, მოამზადებს და საბჭოს წევრებს გადასცემს შეხვედრებისათვის საჭირო დოკუმენტებს, მათ შორის შეხვედრების ოქმებს, შეხვედრების დღის წესრიგს, ანგარიშებს და ა.შ.

სტრატეგიის განხორციელებისათვის გათვალისწინებულია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს სსიპ - დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ეკონომიკური პოლიტიკის დეპარტამენტის შრომის ბაზრის ანალიზის სამმართველოსა და შესაძლებლობების გაძლიერება, განსაკუთრებით სტრატეგიის განხორციელების, მონიტორინგისა და შეფასების მიმართულებით.

4.2. პარტნიორები

სტრატეგიის დაგეგმვისა და განხორციელების პროცესში პარტნიორები არიან:

1. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო;

2. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო;

3. საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო;

4. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო;

5. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო;

6. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო;

7. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო;

8. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;

9. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი;

10. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (საქსტატი);

11. ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები;

12. სოციალური პარტნიორები ეროვნულ და რეგიონალურ დონეებზე;

13. დონორი საერთაშორისო და ადგილობრივი ორგანიზაციები;

14. არასამთავრობო ორგანიზაციები.

4.3. 2022-2023 წლების სამოქმედო გეგმა

შრომისა და დასაქმების პოლიტიკის ეროვნული სტრატეგია განხორციელდება სამოქმედო გეგმის საფუძველზე. სამოქმედო გეგმა მოცემული მიზნებისა და ამოცანების შესაბამისად დეტალურად განსაზღვრავს სტრატეგიის ფარგლებში განსახორციელებელ აქტივობებს და მათ განხორციელებაზე პასუხისმგებელ უწყებებს. სტრატეგიის განხორციელების 2022-2023 წლების სამოქმედო გეგმა წარმოდგენილია მოცემული სტრატეგიის დანართად

4.4. სტრატეგიის დაფინანსება

სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა განხორციელდება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის საფუძველზე, ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების (BDD) გათვალისწინებით. სტრატეგიის განხორციელებისთვის საჭირო ფინანსური რესურსები ასახულია სამოქმედო გეგმაში. სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული პასუხისმგებელი ორგანოები თავიანთ წლიურ ბიუჯეტში ასახავენ სამოქმედო გეგმის განხორციელებისათვის საჭირო დაფინანსებას.

საქართველოს მთავრობა უზრუნველყოფს, რომ სახელმწიფო დაფინანსებას ავსებდეს საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციების რესურსები; აქედან გამომდინარე, საერთაშორისო ორგანიზაციებთან ჩამოყალიბდება მჭიდრო და აქტიური თანამშრომლობა რესურსების ეფექტური მობილიზაციისთვის.

4.5. სტრატეგიის განხორციელების შესახებ კომუნიკაცია და ინფორმირების ღონისძიებები

ინფორმაციისა და კომუნიკაციის მიზანია რეფორმების გამჭვირვალობის გაზრდა, საზოგადოებისა და დაინტერესებული მხარეების ინფორმირება სტრატეგიის მიზნების, ამოცანების, მისი განხორციელების საშუალებებისა და მიღწეული შედეგების შესახებ;

საკომუნიკაციო აქტივობები განხორციელდება შემდეგი მიმართულებით:

1. საინფორმაციო კამპანიების მოწყობა, რომლის მიზანია სამიზნე ჯგუფების ინფორმირება სტრატეგიისა და მისი შედეგების, შრომის ბაზრისა და დასაქმების სფეროში მიმდინარე რეფორმების შესახებ. აქტივობები განხორციელდება სამიზნე ჯგუფის საჭიროებების გათვალისწინებით.

2. მხარდაჭერის კამპანიების მოწყობა, რომლის მიზანია საინფორმაციო კამპანიის ეფექტის გაძლიერება, შრომის ბაზრის მოდერნიზაციისა და განვითარების საკითხის მიმართ ინტერესის შენარჩუნება.

3. დაინტერესებული მხარეებისა და სამიზნე ბენეფიციარების დამოკიდებულებების, რწმენის, ქცევისა და ცვლილებების შეფასების  მიზნით ინფორმაციის სისტემატური შეგროვება. შრომის ბაზრის რეფორმების პროცესში ცნობიერების ამაღლებისთვის მონიტორინგისა და შეფასების სისტემის შემუშავება.

4. ცნობიერების ამაღლების ღონისძიებებში და ასევე, მონიტორინგის პროცესში მონაწილე ადამიანისეული რესურსების შესაძლებლობების გაძლიერება.

5. სტრატეგიის განხორციელების მონიტორინგი და შეფასება

სამინისტროს პოლიტიკის დეპარტამენტი პასუხისმგებელი იქნება მონიტორინგისა და შეფასების კოორდინირებაზე, რომელიც მოიცავს: ა) ყოველწლიურ მონიტორინგსა და ანგარიშგებას, ბ) 6-თვიან მონიტორინგს და ანგარიშგებას და გ) სტრატეგიის განხორციელების შემდგომ საბოლოო შეფასებას და ანგარიშის მომზადებას.

სტრატეგიის წარმატებით დანერგვისთვის საჭიროა მოქნილი მონიტორინგის მექანიზმი და შეფასების სისტემა. მონიტორინგით შეფასდება განხორციელებული აქტივობებისა და ამოცანების მიღწევის შესახებ პროგრესი და გამოვლინდება ხარვეზები და პრობლემები. შეფასების სისტემით შეფასდება სტრატეგიული მიზნებისა და შედეგების მიღწევა. თითოეული მიზნისთვის და აქტივობისთვის გაწერილია განხორციელების ვადები და შედეგის ინდიკატორები და მოცემულია ლოგიკურ ჩარჩოში.

მონიტორინგისა და შეფასების პროცესის საბოლოო ეტაპია მიღწეული შედეგების, ეფექტურობის, ეფექტიანობის, გავლენის და ა.შ შეფასება. სტრატეგიის განხორციელების საბოლოო შეფასებას ახდენს საქართველოს მთავრობა, სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისია და ის დონორი ორგანიზაციები, რომლებიც მონაწილეობას იღებენ მის დაფინანსებასა და განხორციელებაში.

სვოტ ანალიზი