ტექნიკური რეგლამენტის – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე

ტექნიკური რეგლამენტის – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილება №547 2022 წლის 5 დეკემბერი ქ. თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე მუხლი 1🔗 „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტისა და პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა“. მუხლი 2🔗 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. პრემიერ-მინისტრიირაკლი ღარიბაშვილი ტექნიკური რეგლამენტი – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა თავი I. შესავალი მუხლი 1🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები და მოქმედების ტერიტორიული სფერო 1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკისათვის (შემდგომში – თუშეთის დაცული ტერიტორიები), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე. 2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანია განსაზღვროს დაცული ტერიტორიებისათვის გრძელვადიანი მიზნები და მართვის შესაბამისი მიდგომები. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში მისი შედეგების მიღწევა მიზნად უნდა დაისახოს პასუხისმგებელმა უწყებამ. მუხლი 2🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩოს აღწერა თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონი და საქართველოში მოქმედი სხვა კანონმდებლობა. მუხლი 3🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების შექმნის ძირითადი მიზნები 1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის შექმნის მიზანია: ბუნების, ბუნებრივი პროცესებისა და გენეტიკური რესურსების დინამიკურ და ხელუხლებელ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და მონიტორინგის, სამეცნიერო კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელება, უნიკალური ფიჭვნარებისა (Pinus Cochiana) და არყნარების (Betula litwinowii, B. raddeana) კონსერვაცია და ამ ტყეების, როგორც იშვიათი სახეობების ჰაბიტატების, ეროზიის პრევენციის, წყლის რეჟიმის რეგულაციისა და ზვავების შემაკავებელი ფუნქციების შენარჩუნება. 2. თუშეთის ეროვნული პარკის შექმნის მიზანია ეროვნული და საერთაშორისო მნიშვნელობის მთის ლანდშაფტებისა და ეკოსისტემების დაცვა და შენარჩუნება, მდიდარი ფლორისა და ფაუნის კონსერვაცია, ეკოტურიზმის განვითარება და რესურსების მდგრადი გამოყენების პრინციპებზე დაფუძნებული ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის შენარჩუნება. მუხლი 4🔗. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი 1. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულია სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა (შემდგომში – სააგენტო) და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ; ასევე, ადგილობრივი მოსახლეობის, ადგილობრივი ბიზნესის წარმომადგენლების, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და სხვა შესაბამისი დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მხარდაჭერით, GEF-UNDP-ის პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიორიების ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ ფარგლებში, ეროვნული კონსულტანტების გუნდის ხელშეწყობითა და საერთაშორისო ექსპერტის ჩართულობით. 2. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი შედგებოდა შემდეგი ეტაპებისგან (ცხრილი 1): ცხრილი 1: თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების ეტაპები N თარიღი აქტივობა 1 12 აგვისტო,  2020 წ. შედგა სამუშაო შეხვედრა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში, მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესის სამუშაო გეგმის შესათანხმებლად. 2 13-15 აგვისტო,  2020 წ. ჩატარდა ტრენინგი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების მეთოდოლოგიის გაცნობის მიზნით. ასევე, განხილულ იქნა მენეჯმენტის გეგმის I თავი და განისაზღვრა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების და სოციალურ-ეკონომიკური ძირითადი ღირებულებები, ჯგუფური სამუშაოს მეშვეობით. 3 14-16 სექტემბერი, 2020 წ. შედგა სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციის და სხვა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით, სადაც განხილულ იქნა მენეჯმენტის გეგმის II და III თავები, შემუშავდა გრძელვადიანი მიზნები და ამოცანები. 4 18 – 19 სექტემბერი, 2020 წ. შედგა სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციის და სხვა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით  – შემუშავდა მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ნაწილი (4 პროგრამა). 5 31 ოქტომბერი, 2020 წ. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონაწილეობით მომზადდა მენეჯმენტის გეგმის პირველი სრული სამუშაო ვერსია და გადაეგზავნა CNF-ს. 6 20 ნოემბერი, 2020 წ. საერთაშორისო ექსპერტის და ადმინისტრაციის თანამშრომლების მონაწილეობით გაიმართა სამუშაო შეხვედრა, რომელზეც დაზუსტდა და მოდიფიცირდა გამოვლენილ ღირებულებებზე მოქმედი საფრთხეები და მოხდა მათი რანჟირება. 7 12 აპრილი, 2021 წ. შედგა საბოლოო ონლაინ სამუშაო შეხვედრა, ადმინისტრაციიდან და სააგენტოდან მიღებული შენიშვნების და კომენტარების განხილვის მიზნით. 8 მარტი, 2022 წ. შეიქმნა მენეჯმენტის გეგმის დასრულებული ვერსია, საჯარო განხილვის შემდეგ მუხლი 5🔗. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია მისი დამტკიცებიდან მომდევნო 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 44-ე და 45-ე მუხლებისა და დანართების 10-ისა და 11-ი, რომლებიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე. მუხლი 6🔗. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა და განახლება 1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტალისა, სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. თავი II . თუშეთის დაცული ტერიტორიების აღწერა მუხლი 7🔗. ადგილმდებარეობა და ფართობი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს თუშეთის ისტორიულ-გეოგრაფიულ მხარეში, კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ახმეტის მუნიციპალიტეტში (დანართი 1, 2). თუშეთის ეროვნული პარკისა და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ჯამური ფართობი შეადგენს 81,616 ჰა (დანართი 3). 2. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალს უკავია 10,275 ჰა და მოიცავს მდინარეების: პირიქითისა და თუშეთის (გომეწრის) ალაზნებისა და ჭანჭახოვანის ხეობებს, კერძოდ, თუშეთის (გომეწრის) ალაზნის სათავეებს და მისი ხეობის მარჯვენა ფერდობის უმეტეს ნაწილს – დეკიანი კომპლექსებისა და სუბალპური არყნარების გავრცელების არეალებს, პირიქითის ალაზნის ქვემო დინებას, მაკრატელას ქედის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილს და მის მიმდებარე ფიჭვნარ ტყეებს, ჭანჭახოვანის ხეობის მარჯვენა ფერდობს ნახიდურის ხევის და მდინარე ხისოს წყლის შეერთების ადგილიდან ჭალას ხევის და მდინარე ხისოს წყლის შეერთების ადგილამდე. ნაკრძალი მოიცავს სოფლების: ომალოს, დიკლოს, შენაქოს, ქუმელაურთის და ხისოს მიმდებარე ტყიანი მასივების ნაწილებს, პირიქითისა და თუშეთის (გომეწრის) ალაზნების შეერთების ადგილიდან რუსეთის ფედერაციასთან საქართველოს სახელმწიფო საზღვრამდე, მდინარის მარჯვენა ფერდობებზე არსებულ ტყის მასივებს და სპეროზის ქედის ნაწილს. 3. თუშეთის ეროვნული პარკის საერთო ფართობი შეადგენს 71,341 ჰექტარს და მოიცავს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის გვერდითი ჩრდილოეთი ქედის სამხრეთ კალთებს, მათ შორის მდებარე თუშეთის ქვაბულსა და სპეროზის ქედს. მისი ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი საზღვრები ემთხვევა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს რუსეთის ფედერაციასთან (შესაბამისად, ჩეჩნეთთან, ინგუშეთთან და დაღესტანთან). პარკს სამხრეთიდან ესაზღვრება კახეთი, დასავლეთიდან კი − ხევსურეთი. მუხლი 8🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე 1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი საქართველოში ამჟამად არსებული 14 ნაკრძალიდან ერთ-ერთია, ხოლო თუშეთის ეროვნული პარკი – 13 ეროვნული პარკიდან ერთ-ერთი. 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიები უშუალოდ ესაზღვრება თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს. კახეთის რეგიონში, თუშეთის დაცული ტერიტორიების გარდა, ასევე, მდებარეობს ვაშლოვანის, ჭაჭუნას, ლაგოდეხის, მარიამჯვარის და ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციები. 3. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს დასავლეთით ესაზღვრება, მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში მდებარე, ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიები. მუხლი 9🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ისტორია 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიები (სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი) ოფიციალურად დაფუძნდა 2003 წელს „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნის და მართვის“ შესახებ საქართველოს კანონის თანახმად. მანამდე თუშეთში არსებობდა სახელმწიფო ნაკრძალი, რომელიც, როგორც ახმეტის სახელმწიფო ნაკრძალის შემადგენელი ერთ-ერთი ტერიტორიული ერთეული, დაარსებული იყო 1981 წელს. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის დაარსების მთავარი მიზანი იყო უნიკალური და ხელუხლებელი ფიჭვნარების და არყნარების შენარჩუნება-დაცვა. სახელმწიფო ნაკრძალის ფარგლებში მოექცა თუშეთის ფიჭვნარების და არყნარების 2/3. სახელმწიფო ნაკრძალი არ მოიცავდა ალპურ და სუბალპურ ზონებს და, შესაბამისად, მას შეზღუდული მნიშვნელობა ჰქონდა მსხვილი ძუძუმწოვრების და სხვა ცხოველების კონსერვაციისთვის. საბჭოთა პერიოდში ტერიტორიას მართავდა ნაკრძალების მთავარი სამმართველო, რომელიც იყო სატყეო სამინისტროს დაქვემდებარებაში. 1990 წელს ნაკრძალების სამმართველო უშუალოდ დაექვემდებარა ქვეყნის პრეზიდენტს, ხოლო 1993 წელს იგი გადაკეთდა დაცული ტერიტორიების, ნაკრძალებისა და სანადირო მეურნეობების სახელმწიფო დეპარტამენტად და 2004 წლიდან დაექვემდებარა გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს. 2. 2003 წლის „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების საერთო ფართობი გაიზარდა 118,319 ჰა-მდე, საიდანაც 10,881 ჰა იყო სახელმწიფო ნაკრძალი, 76,004 ჰა – ეროვნული პარკი, ხოლო 31,434 ჰა – დაცული ლანდშაფტი. ეროვნული პარკის და სახელმწიფო ნაკრძალის მართვას ახორციელებდა სსიპ – თუშეთის დაცული ტერიტორიების დირექცია. დაცული ლანდშაფტის მართვა კი ადგილობრივი მმართველობის კომპეტენცია გახდა. 2008 წლიდან სსიპ – თუშეთის დაცული ტერიტორიების დირექცია გახდა სააგენტოს ტერიტორიული ადმინისტრაცია. 3. 2019 წელს განხორციელდა თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის, ეროვნული პარკისა და დაცული ლანდშაფტის საზღვრების ბოლო დაზუსტება და საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში რეგისტრაცია. 4. თუშეთის დაცული ტერიტორია მიეკუთვნება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) დაცული ტერიტორიების მართვის ორ კატეგორიას: თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი – კატეგორია Iა და თუშეთის ეროვნული პარკი – კატეგორია II. მუხლი 10🔗. გეოლოგია და ჰიდროლოგია 1. რელიეფი, გეოლოგია და ნიადაგები: ა) რელიეფი: ა.ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების რელიეფი საკმაოდ რთულია. რელიეფის მორფოლოგიური იერ-სახე მდინარეული ეროზიის ზემოქმედებით არის ჩამოყალიბებული. თუშეთის ორივე ალაზნის კალაპოტის ზემო ნაწილები მეოთხეული პერიოდის მყინვარებითაა დამუშავებული. მეოთხეული გამყინვარების ნიშნები კარგადაა გამოხატული როგორც პირიქითის და მაკრატელას ქედებზე, ასევე კავკასიონის მთავარ ქედზეც. ამ ადგილებში, ზღვის დონიდან 2,700 მ-ზე მაღლა, გვხვდება მყინვარული რელიეფის სხვადასხვა ფორმა, ე. წ. ცირკებისა და კარების სახით; ა.ბ) თუშეთის აღმოსავლეთ ნაწილში სიმაღლეთა სხვაობა 2,500 მ-ზე მეტია; ყველაზე დაბალი წერტილი ზღვის დონიდან 1,600 მ-ზე მდებარეობს, ხოლო ყველაზე მაღალი – 4,492 მ-ზე – თებულოს მთა. ორივე ალაზნის შესაყართან, სოფ. შენაქოს, ომალოსა და დიკლოს მიდამოებში, შემორჩენილია რელიქტური ეროზიული ვაკეები; ბ) გეოლოგია და გეომორფოლოგია: თუშეთის დაცული ტერიტორიები გეომორფოლოგიურად შედის დიდი კავკასიონის სამხრეთი ფერდის მაღალმთიანი ნაოჭა სისტემის ოლქში, კერძოდ, ნაწილობრივ ბაიოსის (პორფირიტების წყება) კლდოვანი ვულკანოგენურ-დანალექი ქანების და ქვედა და ზედა იურის კლდოვანი ფიქლების რაიონში. საქართველოს ტერიტორიის საინჟინრო-გეოლოგიური დარაიონების მიხედვით ტერიტორია მიეკუთვნება დიდი კავკასიონის სამხრეთ ფერდის მაღალმთიანი ნაოჭა სისტემის ოლქის, ქვედა და შუა იურული ასაკის კლდოვანი ფიქლოვანი ქანების რაიონს, რომელიც წარმოდგენილია მძლავრი (3000 მ) თიხა ფიქლების დასტით, ზედა ნაწილში უპირატესად ქვიშაქვებით კარბონატულ ცემენტზე. ლიასური ასაკის ქანები წარმოდგენილია იზოკლინური ნაოჭებით. თავისი ლითოლოგიური თავისებურებებით გამოიყოფა თიხოვანი და ასპიდური ფიქლები, იშვიათად ქვიშაქვები ქვედა და შუა ლიასური და არკაოზული ქვიშაქვები. გვხვდება პალეოგენ-ნეოგენის, ქვედა და ზედა იურის ფლიშური კლდოვანი ქანები და მეოთხეული ასაკის დელუვიური, ალუვიური და ალუვიურ-პროლუვიური ნალექები. ქვედა და ზედა იურის ფლიშური ნალექები წარმოდგენილია ასპიდური დათიხული ფიქლებით, ქვიშაქვების შრეების იშვიათი ჩანართებით. მეოთხეული ასაკის ნალექები წარმოდგენილია დელუვიური თიხნარებით სხვადასახვა კონსისტენციის, ღორღისა და ლოდების ჩანართებით და პროლუვიური ღორღოვანი გრუნტით ლოდების ჩანართებით 20%-მდე, თიხნარის შემავსებლით. ალუვიური ნალექები, რომლებიც წარმოდგენილია ცუდად დამუშავებული კენჭნარი ლოდების ჩანართებით, გვხვდება მდინარის და ხევების ხეობებში, ასევე, ფერდობებზე მდინარის მიერ მილექილი მასალის სახით. მეოთხეული ასაკის ნალექებიდან, ასევე, აღსანიშნავია მორენული ნალექები, რომლებიც წარმოდგენილია ლოდებით და დაუმუშავებელი ანდეზიტების და დაციტების ცალკეული ბლოკებით. პროლუვიური და ალუვიურ-პროლუვიური ნალექები დიდი გავრცელებით სარგებლობს ფერდობების ძირებში. მათი წარმოშობა დაკავშირებულია ფერდობების ინტენსიურ გამოფიტვასთან და წარმოდგენილია ფიქლების გამოფიტვის შედეგად წარმოქმნილი ღორღოვან-კენჭნაროვანი თიხნარის შემავსებელი ღორღისა და ლოდების ჩანართებით. დელუვიური შრეები, რომლებსაც გააჩნიათ 5 მ-ზე ნაკლები სიმძლავრე, ძირითადად გვხვდება მთების ფერდობებზე, გარდა გაშიშვლებული კლდეებისა. დელუვიურ-პროლუვიური ნალექები გვხვდება მთის ხეობების ფერდობებზე, ზოგიერთ შემთხვევაში კეტავს ხეობებს და ხელს უწყობს მის მიგრაციას. ისინი ძირითადად წარმოდგენილია ცუდად დამუშავებული ნატეხებით, შეცემენტებული თიხოვანი ქვიშაქვების მასალით. ქანების კომპლექსის არაერთგვაროვანი ლითოლოგიური გენეტიკური კომპლექსური შემადგენლობა და უახლოესი ტექოტონიგენეზი სხვადასხვაგვარად აირეკლება თანამედროვე ეგზოგენურ გეოლოგიურ პროცესებზე. ტერიტორიაზე გამოყოფილია მთის ლითოლოგიური ფორმაციები, რომლებიც ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან შემადგენლობით და ფიზიკო-მექანიკური თვისებებით. ასეთ ფორმაციებს მიეკუთვნება მეტამორფული ფლიშები (კარბონატო-ტერიგენული, ტერიგენო-კარბონატული, კარბონატულ-ფლიშური, ტერიგენო-ფლიშური, ტერიგენული, მოლასური, ეფუზიური, მთის მყინვარების და მდინარეების ფერდობებზე) შიგნითა ფორმაციების ლითოგენური შემადგენლობით, საინჟინრო-გეოლოგიური თავისებურებებითა და ზედაპირული ნალექების ცალკეული გენეტიკური ტიპებით, რომლებიც მეოთხეული ასაკისაა; გ) გეოდინამიკური პროცესების მდგომარეობა: რეგიონში გავრცელებულია მთიანი რაიონებისათვის დამახასიათებელი თითქმის ყველა სახის საშიში გეოდინამიკური პროცესი: მეწყერები, ღვარცოფები, მდინარეული და ფერდობული ეროზია, დატბორვა, კლდეზვავები, ქვათაცვენა და სხვა. აღნიშნული პროცესები მჭიდრო კავშირშია ერთმანეთთან, ავსებენ და წინასწარ განსაზღვრავენ ერთმანეთს. მდინარეების, თუშეთის (გომეწრის) და პირიქითა ალაზნის დინების სახიფათო გეოდინამიკური პროცესებიდან განსაკუთრებით ვლინდება გვერდითი ეროზია, რაც განპირობებულია სხვადასხვა ფაქტორებით. ზოგიერთ ადგილებში მდინარის ძლიერი ნაკადი თითქმის 60°-70° ეჯახება ნაპირებზე განლაგებულ ყრილებს და რეცხავს ვაკისის ძირს. რეგიონის მოსახლეობის და საინჟინრო-სამეურნეო ობიექტებისათვის განსაკუთრებულ საშიშროებას ქმნის ღვარცოფული პროცესები, რომელთა ტრანსფორმაცია დაფიქსირებულია მთისწინეთიდან დაწყებული მთიანი ტერიტორიის ყველა გეომორფოლოგიურ ზონაში და მათი ფორმირების პერიოდი უმთავრესად ემთხვევა ივლის-აგვისტოს თვეებს. რეგიონში ღვარცოფმაფორმირებელი კერების მორფოლოგიიდან და მყარი მასალის მაფორმირებელი პირობებიდან გამომდინარე, ფართოდ არის განვითარებული, როგორც ეროზიულ-გრავიტაციული, ასევე გლაციალური წარმოშობის ღვარცოფები. ეროზიულ-გრავიტაციული ღვარცოფები გაბატონებულია მთისწინეთისა და საშუალო სიმაღლის მთიანეთის მიოპლიოცენისა და ეოცენის ფლიშური ნალექებით აგებულ ზონებში, ხოლო მაღალმთიან ზონაში სჭარბობს გლაციალური ტიპის ღვარცოფები. თუმცა, ორივე შემთხვევაში ღვარცოფული პროცესების მთავარ წყაროს თავსხმა წვიმების სახით მოსული ატმოსფერული ნალექები წარმოადგენს. რეგიონში სტიქიური გეოლოგიური პროცესების განვითარება-აქტივიზაციას ყოველთვის ჰქონდა ადგილი, მაგრამ ექსტრემალური აქტივიზაცია აღინიშნებოდა გარკვეულ პერიოდში და მეორდებოდა სააშუალოდ 8-12 წელიწადში ერთხელ. ბოლო 20 წლის განმავლობაში კი აქტივიზაციის სიხშირის პერიოდი დაირღვა და მათ ექსტრემალურ გამოვლინებებს ადგილი აქვს თითქმის ყოველწლიურად. ტექტონიკურად ტერიტორია ნაწილობრივ მოიცავს კავკასიონის მთავარი ქედის ანტიკლინორიუმს და მის სამხრეთ ფერდობის ნაოჭა სისტემას. კერძოდ, ამ რაიონში შემოდის ანტიკლინორიუმის მხოლოდ ასპიდური ფიქლების აღმოსავლეთი დაძირვის ზონა. საქართველოს სეისმური დარაიონების მიხედვით, რეგიონი შედის 9-ბალიან სეისმურ ზონაში; დ) ნიადაგები: თუშეთში წარმოდგენილია სხვადასხვა ტიპის ნიადაგი. მთის ზედა სარტყელში უმთავრესად კარგად განვითარებული ტყის ღია ყომრალი ნიადაგები გვხვდება. გავრცელებულია ამავე ტიპის ნიადაგის სუსტად განვითარებული ღორღიანი ნაირსახეობაც. საკმაოდ ფართოდაა გავრცელებული პრიმიტიულკორდიან-ღორღიანი ნიადაგები, როგორც ტყის, ისე – სუბალპურ და ალპურ სარტყლებში. ხეობების ძირებზე, შედარებით ახალგაზრდა ტერასებზე, განვითარებულია მეორადი მდელოებით ან მურყნარით დაფარული პროლივიურ-დელუვიური ჭალის ნიადაგები. სუბალპურ მდელოებზე და გამეჩხერებულ ფიჭვნარებსა და არყნარებში გვხვდება მთა-მდელოს სანახევროდ გაკორდებული ნიადაგები. დეკიანებისთვის დამახასიათებელია ტორფიან-ღორღიანი ნიადაგები, რომლებიც განვითარებულია ჩრდილოეთის ფერდობებზე როგორც სუბალპურ, ისე ალპურ სარტყლებში. სუბალპურ ზონაში სამხრეთისა და აღმოსავლეთის ექსპოზიციის ციცაბო ფერდობებზე წარმოდგენილია პრიმიტიული კლდიან-ღორღიანი ნიადაგები. ამგვარ სუბსტრატზე განვითარებულია ქსეროფილური ბუჩქნარ-ბალახეული მცენარეულობა, ზოგან – მეტად მეჩხერი ფიჭვნარები (დანართი 4); ე) ჰიდროლოგია: ე.ა) თუშეთის ტერიტორია, არსებითად, საკმაოდ ვრცელ, გასწვრივ ქვაბულს წარმოადგენს. იგი ორი პარალელური ხეობისგან შედგება. ერთ ხეობაში გაედინება პირიქითის ალაზანი, ხოლო მეორეში – გომეწრის ალაზანი. მათ შორისაა ნაყაიჩო-მაკრატელას წყალგამყოფი გასწვრივი ქედი, რომელიც აწუნთის ქედს გამოეყოფა ამუგოს მწვერვალის მასივთან. მას აღმოსავლეთის მიმართულება აქვს და მთავრდება ომალოს პლატოთი. ამ პლატოს ძირზეა ზემოთ ხსენებული ორი ალაზნის შესართავი, რომელიც ზღ. დ-დან დაახლოებით 1,600 მ-ზე მდებარეობს (დანართი 5); ე.ბ) პირიქითი ალაზნის შედარებით დიდი შენაკადია ლაროვანისწყალი, ხოლო გომეწრის ალაზნისა – ხისოსწყალი (ჭანჭახოვნის ხეობა), ორწყალი და ქიბდუხის ხევი. ეს შენაკადები მარჯვნიდან ერთვიან თუშეთის ალაზნებს. გომეწრის ალაზნის შედარებით დიდი მარცხენა შენაკადებია წოვათისწყალი და სამრულისწყალი, ხოლო თუშეთის შეერთებული ალაზნებისა – დიკლოსხაისწყალი. პირიქითის ალაზნის მარცხენა შედარებით მოზრდილი შენაკადებია ჩიღოსხაისწყალი, დიდხევი, ჭეროსხაისწყალი და ფარსმისხევი. ეს შენაკადები პირიქითის ქედის სამხრეთი კალთებიდან ჩამოედინება. ასევე, უხვადაა წვრილ-წვრილი შენაკადები და წყაროები. თუშეთის რელიეფი ჰიდროგრაფიული ქსელით ძლიერაა დანაწევრებული. ზამთარში მდინარეების უმეტესობა ნაწილობრივ ან მთლიანად იყინება; ე.გ) თუშეთში მრავლადაა სხვადასხვა წარმოშობის მცირე ზომის ტბები. მდ. ორწყალის სათავეებში წარმოდგენილია მცირე ზომის (20 მ-ზე ნაკლები დიამეტრის) მყინვარული წარმოშობის ტბები. პატარა ტბები გვხვდება შავკილდისა და ვებუს სათავეებთანაც. მუდმივად გაყინული ტბა მდებარეობს კალოანის სათავეებში; ე.დ) მაღალი მთის ჭაობები გვხვდება შენაქოს, ომალოს, თურსიეხისა და ხახაბოს მიდამოებში. მათი უმეტესობა ჩამოყალიბებულია ტბების ადგილას და ამჟამად მიწისქვეშა წყლებით იკვებება; ე.ე) თუშეთი მდიდარია მინერალური წყლებით. ძლიერ მარილიანი წყაროა სოფელ ჩიღოში. მჟავე წყაროებია ვეძისხევის ძირში, ხოლო ტუტე წყლები გამოდის სოფლებში ომალო, შენაქო, ფარსმა, ჭონთიო და სხვ. რკინის მაღალი შემცველობის მქონე წყლები გვხვდება დოჭუსა და ხახაბოსთან. მუხლი 11🔗. კლიმატი 1. თუშეთში ჰავა სიმაღლებრივი გავრცელებით არის გამოხატული. აქ წარმოდგენილია კლიმატის შემდეგი ტიპები: ა) 1200-2000 მ სიმაღლეზე ზომიერად ნოტიო ჰავა, ცივი ზამთრით და მოკლე ზაფხულით, ნალექების მინიმუმით ზამთარში; ბ) 2000-2500 მ მაღალმთის ზომიერად ნოტიო ჰავა, ნამდვილ ზაფხულს მოკლებული; გ) 2500 მ-ის ზემოთ მაღალმთის ჰავა, ცივი მკაცრი ზამთრით, მუდმივი თოვლით და მყინვარებით. 2. თუშეთის ლოკალური კლიმატური პირობები (განსაკუთრებით ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა) მნიშვნელოვნად იცვლება რელიეფისა და სიმაღლის მიხედვით. მაგალითად, საყორნეს უღელტეხილზე (2,970 მ. ზღ. დ.) საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობაა 1,631 მმ; მდ. ორწყალის ხეობაში იგი 1,064 მმ-მდეა. სხვა ადგილებში წლიური ნალექების რაოდენობა მერყეობს 700-900 მმ-ის ფარგლებში. ნალექების სიუხვით განსაკუთრებით გამოირჩევა კავკასიონის მთავარი ქედი და, საერთოდ, გომეწრის ალაზნის აუზი, სადაც ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა დაახლოებით 10%-ით უფრო მაღალია, ვიდრე პირიქითა ალაზნის ხეობაში. ეს სათანადოდ აისახება ამ ორი მდინარის წყლის რეჟიმებზეც. ნალექების რაოდენობის განსხვავება გამოწვეულია იმით, რომ თუშეთის აღნიშნული ნაწილი უმთავრესად ტენიანდება სამხრეთიდან შემოჭრილი ტენიანი ჰაერის მასებით. 3. თუშეთის ქვაბული, რომელიც ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან მაღალი მთებითაა დაცული, ხასიათდება უმეტესად უქარო და მშრალი ლოკალური კლიმატით. მაგალითად, ომალოს პლატო თუშეთის ერთ-ერთი ყველაზე მშრალი და თბილი ადგილია, სადაც საშუალო წლიური ტემპერატურა 3.5°C-ია. აგვისტოს საშუალო ტემპერატურა 14.2°C-ია, ხოლო იანვრისა – მინუს 9.1 °C (თუმცა ტემპერატურა ნულს ქვემოთ შესაძლოა აგვისტოშიც კი დაეცეს). აბსოლუტური მაქსიმუმი 31,5 °C-ია, ხოლო აბსოლუტური მინიმუმი – მინუს 26,1°C. საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობა 748 მმ-ია, რომლის უმეტესი ნაწილი მოდის წელიწადის უთბილეს პერიოდში – აპრილიდან სექტემბერის ჩათვლით. 4. თოვლის საფარის სისქე და განაწილების კანონზომიერებანი ნაირგვარია და დამოკიდებულია არა მხოლოდ ნალექების რაოდენობაზე, არამედ ქარის მიმართულებაზე, მის სიძლიერესა და მეზორელიეფის თავისებურებაზე. მუხლი 12🔗. კლიმატის ცვლილება 1. დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ კლიმატის ცვლილების შერბილებასა და ადაპტაციაში. კარგად მართული დაცული ტერიტორია უზრუნველყოფს იქ არსებული ჰაბიტატების დაცვას, მიწათსარგებლობის ცვლილების პრევენციას და დეგრადირებული ტერიტორიების აღდგენას, ეს კი ხელს უწყობს კლიმატის ცვლილების შერბილებას. დაცული ტერიტორიები ინარჩუნებენ მნიშვნელოვან ეკოსისტემურ სერვისებს და ამით ზრდიან კლიმატის ცვილებისადმი მედეგობას. თუმცა კლიმატის ცვლილება თავის მხრივ მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს თვითონ დაცულ ტერიტორიებზეც. ბევრმა დაცულმა ტერიტორიამ შესაძლოა ვერ უზრუნველყოს თავისი ფუნქცია – დაიცვას ძირითადი სახეობები და მათი ჰაბიტატები. 2. კლიმატის ცვლილების სცენარის მიხედვით საპროგნოზო პერიოდში (2041-2070 და 2071-2100 წლები), საბაზისო პერიოდთან (1971-2000) მიმართებით, საქართველოს მთელ ტერიტორიზე მოსალოდნელია დათბობა. 3. ეს ცვლილება ზეგავლენას იქონიებს საქართველოს დაცული ტერიტორიების ყველა ეკოსისტემაზე მეტ-ნაკლებად, თუმცა ყველაზე სწრაფი და მკვეთრი ცვლილებები მაღალ მთაშია მოსალოდნელი, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე სენსიტიურ ბიომში. ამასთან, კლიმატის ცვლილების შედეგად ტყის ზედა საზღვრის ვერტიკალურად მაღლა წანაცვლება შეამცირებს ისედაც ვიწრო სუბ-ალპურ და ალპურ ზონას და, შესაბამისად, საფრთხეს შეუქმნის იქ არსებული იშვიათი სახეობების (არჩვი, ნიამორი, ჯიხვი, შურთხი, როჭო და სხვ.) ჰაბიტატებს. შეფასებების მიხედვით, თუშეთის დაცული ტერიტორიები ინვაზიური სახეობების ზეგავლენის მიღმა დარჩება, თუმცა, სავარაუდოა, გაიზარდოს არსებული მავნებლებისა და დაავადებების გააქტიურება. კლიმატის ცვლილებასთან ერთად სავარაუდოა ბუნებრივი კატასტროფების გააქტიურებაც. გასათვალისწინებელია, რომ კლიმატის ცვლილების შედეგად მოსალოდნელია ვიზიტორთა მონახულების რაოდენობისა და პერიოდის ზრდაც. მუხლი 13🔗. ლანდშაფტები და ჰაბიტატები 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ლანდშაფტი წარმოიქმნა სხვადასხვა ბუნებრივი პროცესებისა და ადამიანთა საქმიანობის შედეგად. გამოიყოფა შემდეგი ლანდშაფტები: ა) ტყის ლანდშაფტები (დანართი 6): ა.ა) საშუალო მთები, მთა-ხეობათა რელიეფით, ზომიერად ნოტიო ჰავით, ტყის ყომრალ ნიადაგებზე განვითარებული ფიჭვნარით. მცენარეული საფარი, ძირითადად, წარმოდგენილია კავკასიური ფიჭვით (Pinus Cochiana). ტყის ზონა წარმოდგენილია ტყის ზედა ქვესარტყლით, რომელიც ზღვის დონიდან 1,650 მ-დან 1,800-1,900 მეტრამდე ვრცელდება. ტყეების დიდ ნაწილს ეკოლოგიური ფუნქცია (წყალშენახვითი, ნიადაგდაცვითი) აქვს. ფიჭვის ტყის დიდი მასივები პირობებს ქმნის მთა-ტყის ლანდშაფტის საკურორტო მიზნებისთვის გამოსაყენებლად, უკანასკნელი შეიძლება დაკავშირებულ იქნეს აქ არსებული მინერალური წყლის გამოსასვლელებთან. ლანდშაფტური ზონის მდინარეებს ჰიდროენერგიის დიდი მარაგი გააჩნიათ. ომალოს, შენაქოს, დიკლოს მიდამოებში მდინარის ტალვეგიდან 250-400 მ სიმაღლეზე ვაკე-ბორცვიან რელიეფზე, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებისთვის (კარტოფილი, ქერი, ჭვავი, შვრია) ვარგისი უბნებია. ლანდშაფტს აქვს უნიკალური რესურსები – რეკრეაციის და ეკოტურიზმის განვითარებისთვის. თაფლოვან-ყვავილოვანი ხე და ბალახმცენარეულობა მეფუტკრეობის განვითარების შესაძლებლობას განაპირობებს. ლანდშაფტის ფარგლებში გეოდინამიკური პროცესებიდან აღინიშნება ღვარცოფული (სელური) მოვლენები; ა.ბ) საშუალო მთები, მთა-ხეობათა რელიეფით, ტყის ღია ყომრალ ნიადაგებზე განვითრებული ფიჭვნარ-არყნარი და არყნარი ტყეებით. ძირითადად, გავრცელებულია ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii) ჩრდილოეთის, დასავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის ფერდობებზე. უფრო მეტად გაბატონებულია არყნარი დეკას (Rhododendron Caucasicum) ქვეტყით და არყნარი ბრძამის (Calamagrostis alundinacea) საფარით. არყნარი სუბალპურ ზონაშიც გვხვდება ტანბრეცილი არყნარის სახით. არყნარები (ტანბრეცილი არყნარების ჩათვლით) გავრცელებულია ზღვის დონიდან 1,700-2,400 მ სიმაღლეებზე. ბ) მაღალმთის მთა-მდელოთა ლანდშაფტები: ბ.ა) მაღალი მთები, პალეოგლაციალური რელიეფით, დამრეცი ფერდობებით, კონტინენტური კლიმატით, სუბალპური ტყე-ბუჩქნარით, სუბალპური მდელოებით, მთა-მდელოს ნიადაგებით (2,200 მ-დან 2,260-2,800 მ). ფართოდ გავრცელებულია დეკა (Rhododendron Caucasicum), მათი დიდი ნაწილი სუბალპურ ტყეებს ზოლად მისდევს პირიქითის ალაზნის ხეობის გასწვრივ. სამხრეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე სუბალპურ სარტყელში და ტყის სარტყლის ზედა ნაწილში გავრცელებულია ღვიიანები (Juniperus oblonga, J. depressa, J. sabina). ღვიიანების უმეტესობა მეორეულ მცენარეებად შეიძლება ჩაითვალოს, რომელიც ამ ადგილებში არსებული ფიჭვნარი ტყეების განადგურების (ტყის გაჩეხვა, ტყის ხანძრები) შემდეგ ჩამოყალიბდა. გვხვდება მთების სუბალპური ტანბრეცილი ტყის ფრაგმენტები, სუბალპური მდელო-ბუჩქნარით. გავრცელებულია, როგორც სამკურნალწამლო, ასევე ბუნებრივი საღებავის მომცემი მცენარეები. განვითარებულია მომთაბარე მეცხოველეობა ზაფხულის საძოვრებზე. ხელსაყრელია მეფუტკრეობის განვითარებისთვის. ლანდშაფტი ძვირფასი რესურსია სამთო-კლიმატური კურორტის მოწყობისათვის, ასევე, ალპინიზმის განვითარებისთვის (მწვერვალები დაქუეხი, ქომიტო, დანოსმთა, მოჭეხი, დიკლოსმთა) პირიქითის ქედზე; ბ.ბ) მაღალი მთები სუბალპური და ალპური მდელოებით, მთა-მდელოს ნიადაგებით. ლანდშაფტს ვრცელი ტერიტორია უკავია 2,400-2,800 მ-ის ფარგლებში, განსაკუთრებით ფართოდ არის გავრცელებული მარცვლოვან-ნაირბალახოვანი მდელოები. თუშეთის სუბალპური მაღალბალახეულის შემადგენლობაში მონაწილეობს აღმოსავლეთ კავკასიონისთვის დამახასიათებელი სახეობები. ზოგან, უფრო რბილი რელიეფის პირობებში, ალპური მდელოს ფრაგმენტებიც გვხვდება. სუბალპური ბალახეული განვითარებულია დამრეც ფერდობებზე (არყნარი ტყეების ფანჯრები, ტყისპირები). ალპური მდელოები განვითარებულია 2,600 მ-დან 3,300-3,700 მ-მდე. მოსახლეობა დაკავებულია ადგილობრივი მეურნეობით, ბევრია სეზონური სადგომები მსხვილფეხა საქონლის (დაბალ ზონაში) და ცხვრის ფარებისთვის. გავრცელებულია ეროზიული პროცესები, თოვლის ზვავები; გ) მაღალმთის ნივალური და სუბნივალური ლანდშაფტები, გლაციალურ-ნივალური, ეგზარაციული (მყინვარის მოქმედებით წარმოქმნილი) რელიეფით, სუბნივალურ სარტყელში (3,400 მ-დან იწყება). გავრცელებულია ღია ცენოზები (უპირატესად კლდე-ნაშალ-ღორღიანების მცენარეულობის სახით). ჭიუხებით, შიშველი და ციცაბო კლდეებით 3,500 მ-დან 3,700-3,800 მ-ს ზემოთ. მყინვარებით, დენუდაციური პროცესებით, კლდეზვავებით, თოვლის ზვავებით, ცივი, მკაცრი ჰავით. ლანდშაფტი მითითებული სიმაღლეების ზემოთ ვრცელდება, მაგრამ ზოგან, მყინვარების გავრცელების აუზში, გაცილებით ქვემოთ ეშვება. 2. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს ემთხვევა საერთაშორისო ქსელებში ჩართული დაცული ტერიტორია – თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორია (GE0000008) (https://www.coe.int/en/web/bern-convention/emerald-network-reference-portal), საერთო ფართობით 114,375.45 ჰა (დანართი 24). მუხლი 14🔗. ბიომრავალფეროვნება 1. ფლორა და მცენარეულობა: ა) თუშეთი, ისევე როგორც დიდი კავკასიონის სხვა რეგიონები, გამოირჩევა ფლორისტული მრავალფეროვნებით, უკანასკნელი კვლევების მიხედვით აქ გავრცელებულია 1100-მდე ჭურჭლოვანი მცენარე (დანართი 12). თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გვხვდება შემდეგი ფიტოლანდშაფტური ეკოტოპები: 1. ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყე; 2. სუბალპური ტანბრეცილი ტყე; 3. სუბალპური და ალპური ბუჩქნარები დეკას სახით; 4. სუბალპური და ალპური მდელოები; 5. სუბნივალური მცენარეულობა; 6. ასევე, ცალკე გამოიყოფა ნაშლების ფლორისტული კომპლექსები; ბ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებულია ისეთი იშვიათი მცენარეები, როგორიცაა: მაღალმთის ქოთანა (Silene humilis), ფურისულა (Primula luteola), ჯადვარი (Gymnadenia conopsea), თელა (Ulmus glabra), არაბულა (Arabis mollis), ვავილოვია (Vavilovia formosa), Linnaea borealis. ასევე, თუშეთში გვხვდება საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ფიჭვის ბუნებრივი პოპულაცია (Pinus kochiana), რომლის ბუნებრივი განახლებაც ინტენსიურად მიმდინარეობს. გ) თუშეთის დაცული ტერიტორიები წარმოდგენილია მრავალი იშვიათი სახეობით, რომელთაგანაც: გ.ა) 4 სახეობა შესულია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ (2006 წელი); გ.ბ) 294 სახეობის მცენარე არის ბუნების კონსერვაციის საერთაშორისო გაერთიანების წითელ ნუსხაში (IUCN red list), რომელთაგან 8-ს გააჩნია NT, 9-ს – VU და 1-ს – EN სტატუსი; გ.გ) 282 სახეობის მცენარე შესულია კავკასიის წითელ ნუსხაში (Red list of the endemic plants of the Caucasus: Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, Russia, and Turkey), რომელთაგან 27-ს გააჩნია NT, 5-ს – VU და 1-ს – EN სტატუსი; გ.დ) 225 სახეობის მცენარე განეკუთვნება რეგიონის ან ქვეყნის ენდემს. 2. ფაუნა: ა) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ფაუნის შესახებ არსებული მონაცემები საჭიროებს განახლებას და შემდგომ კვლევებს. ამჟამინდელი მონაცემებით თუშეთის დაცული ტერიტორიები ხასიათდება ძუძუმწოვართა მრავალფეროვნებით. გამოვლენილია 43 სახეობის მსხვილი, საშუალო და წვრილი ძუძუმწოვარი, რომელთაგან 8 სახეობა კავკასიის ენდემია (დანართი 13, 20). ძუძუმწოვრებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჩლიქოსანი სახეობები, რომელთა შორისაა ნიამორი (Capra aegagrus) და კავკასიის ენდემი – აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი ( Capra cylindricornis). ასევე, გავრცელებულია არჩვი ( Rupicapra rupicapra), ევროპული შველი ( Capreolus capreolus), გარეული ღორი ( Sus scrofa) და კეთილშობილი ირემი ( Cervus elaphus), რომელიც ხელახლა გამოჩნდა 2010 წელს და მისი რაოდენობა იზრდება. თუშეთი გამოირჩევა მსხვილ მტაცებელთა ფაუნის მხრივაც. აქ გვხვდება მურა დათვი ( Ursus arctos), მგელი ( Canis lupus), მელა ( Vulpes vulpes), ფოცხვერი ( Lynx lynx) და სხვა. 2021 წელს დაფიქსირდა ჯიქი  (Panthera pardus saxicolor). წვრილი ძუძუმწოვრებიდან აღსანიშნავია კავკასიის ენდემები: კავკასიური ციყვი ( Sciurus anomalus), მცირე თხუნელა ( Talpa levantis), დაღესტნური მემინდვრია ( Microtus (Terricola) daghestanicus), გუდაურის მემინდვრია ( Chionomis gud), რადეს ბიგა ( Sorex raddei), კავკასიური ბიგა ( Sorex satunini) და ვოლნუხინის ბიგა ( Sorex volnuchini). აქ დაფიქსირებული ძუძუმწოვრებიდან 9 სახეობა საქართველოს წითელ ნუსხაშია, მათგან ჯიქი  (Panthera pardus saxicolor), ფოცხვერი ( Lynx lynx), ნიამორი ( Capra aegagrus) და კეთილშობილი ირემი ( Cervus elaphus) გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშეა, არჩვი ( Rupicapra rupicapra) და მურა დათვი ( Ursus arctos) გადაშენების საფრთხის წინაშეა, ხოლო აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი ( Capra cylindricornis), ნაცრისფერი ზაზუნა და კავკასიური ციყვი  (Sciurus anomalus) მოწყვლადი სახეობებია; ბ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე დაფიქსირებულია ფრინველთა დაახლოებით 180 სახეობა (დანართი 14). წარმოდგენილი სახეობებიდან დაახლოებით 52 მთელი წლის განმავლობაში მუდმივ მაცხოვრებელ და ადგილზე მობუდარ სახეობას წარმოადგენს. მათ შორისაა კავკასიის ენდემები: კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხი (Tetraogallus Caucasicus); 54 არის მიგრირებადი სახეობა და ადგილზე შემოდგომასა და გაზაფხულზე შეინიშნება. თუშეთში არსებული ფრინველთა 18 სახეობა საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“, რომელთაგან ბარი (გავაზა) (Falco cherrug) და მცირე (ველის) კირკიტა (Falco naumanni) გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშეა, 3 სახეობა გადაშენების საფრთხის წინაშე, 13 მოწყვლადი სახეობაა. ამავე დროს აქ არსებული სახეობიდან, რომლებიც IUCN-ის წითელ ნუსხაშია, 3 სახეობა – ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), ბარი (გავაზი) (Falco cherrug) და ველის არწივი (Aquila nipalensis) – გადაშენების საფრთხის ქვეშაა, ხოლო 3 სახეობა – ბექობის (თეთრმხრება) არწივი (Aquila heliaca), დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga) და ჩვეულებრივი გვრიტი (Streptopelia turtur) – მოწყვლადი სახეობაა. 3. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე რეპტილიების მინიმუმ 6 და ამფიბიების მინიმუმ 4 სახეობა გვხვდება. რეპტილიებს შორის დაღესტნური ხვლიკი (Darevskia daghestanica) და ლოტიევის გველგესლა (Vipera lotievi) გადაშენების საფრთხის ქვეშაა საქართველოს წითელი ნუსხის მიხედვით. ეს უკანასკნელი გადაშენების საფრთხის ქვეშაა გლობალურ დონეზეც და IUCN-ის წითელ ნუსხაშია, დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki) კი მოწყვლადი სახეობაა საქართველოშიც და გლობალურადაც. (დანართი 15, 16) 4. თევზებიდან თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე მხოლოდ ერთი სახეობა – კასპიური მდინარის კალმახი (Salmo caspius) გვხვდება(დანართი 17). 5. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე უხერხემლოთა შესახებ ინფორმაცია მწირია. დაფიქსირებულია მოლუსკებისა და მწერების რიგი სახეობები (დანართი N19). აქ წარმოდგენილი პეპლებიდან (დანართი 18) აღსანიშნავია გლობალურად მოწყვლადი სახეობა აპოლონი (Parnassius apollo), ასევე კავკასიის ენდემი, გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი, კავკასიური აპოლონი (Parnassius nordmanni). 6. ველური ბიომრავალფეროვნების გარდა, თუშეთი მდიდარია შინაურ ცხოველთა ჯიშებითაც. რეგიონი სამი ენდემური ჯიშის წარმოშობის კერაა. ესენია: თუშური ცხენი (Equus ferus caballus), ქართული ნაგაზი (Canis Lupus familiaris) და თუშური ცხვარი (Ovis Aries).  7. თუშეთის დაცული ტერიტორია მდიდარია ენდემური სახეობებით. აქ წარმოდგენილია ძუძუმწოვრების 7, ფრინველების 2 და ამფიბიების 1 ენდემური სახეობა (დანართი 20). 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნება (ფლორა, ფაუნა და ეკოსისტემები) შეიძლება შეჯამდეს ბიომრავალფეროვნების ძირითად ღირებულებებში, რომელიც მოიცავს: ა) სუბალპურ ტყეებს (არყნარები და ფიჭვნარები); ბ) ალპურ და სუბალპურ მდელოებს; გ) მაღალმთის ჭაობებს; დ) საფრთხის ქვეშ მყოფ ტყის მტაცებლებს (ფოცხვერი (Lynx lynx)), ჯიქი (Panthera pardus); ე) საფრთხის ქვეშ მყოფ ჩლიქოსნებს (აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), ნიამორი (Carpa aegagrus), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), არჩვი (Rupicapra rupicapra)); ვ) ენდემურ და საფრთხის ქვეშ მყოფ ფრინველებს (როჭო (Lirurus mlokosiewiczi), კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus)); ზ) ენდემურ და საფრთხის ქვეშ მყოფ ჰერპეტოფაუნას (დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), ლოტიევის გველგესლა (Vipera Lotievi)). მუხლი 15🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების სოციალურ-კულტურული ღირებულებები თუშეთის დაცული ტერიტორიების სოციალურ-კულტურულ ღირებულებას წარმოადგენს საუკუნეების მანძილზე ჩამოყალიბებული თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა, რომელიც გაადგილებულია ე.წ. თუშეთის გეოსოციალურ სამკუთხედში (თუშეთი-ალვანი-შირაქ-ელდარი) და ტრადიციული გაძღოლის სისტემით უზრუნველყოფს თუშეთის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რესურსების მდგრად გამოყენებას. მუხლი 16🔗. კვლევა-მონიტორინგი მთის უნიკალური ლანდშაფტების, მცენარეთა და ცხოველთა მრავალფეროვნებისა და მაღალი ენდემიზმის გამო თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს სამეცნიერო კვლევებისა და მონიტორინგის თვალსაზრისით ძალიან დიდი პოტენციალი გააჩნიათ. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფლორის და ფაუნის ძირითადი ჯგუფები დღემდე სრულად არ არის შესწავლილი. თუშეთი, აგრეთვე, საინტერესო ტერიტორიას წარმოადგენს გეოგრაფიული, გეოლოგიური, არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული, კულტურული, სატყეო, ვეტერინარული და სხვა კვლევების თვალსაზრისითაც. მუხლი 17🔗. ეკოგანათლება 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიები მოსწავლე-ახალგაზრდობისთვის გარემოსდაცვითი განათლების დონის ასამაღლებლად, საველე გაკვეთილების ჩასატარებლად, ბუნებაში ქცევის წესების შესწავლისა და საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილია საქართველოში. 2. თუშეთი უნიკალურ შესაძლებლობებს იძლევა (კანონმდებლობით დადგენილი წესების ფარგლებში) მცენარეთა და ცხოველთა კვლევებისთვის, სასკოლო და სტუდენტური საველე პრაქტიკისთვის. 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აქტიურად მუშაობს გარემოსდაცვითი განათლების ხელშეწყობის მიმართულებით, ატარებს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებას რეგიონის სკოლის მოსწავლეთათვის, ასევე, თანამშრომლობს თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, აგრარულ და თავისუფალ უნივერსიტეტებთან, ხელს უწყობს ზაფხულის პერიოდში სხვადასხვა ორგანიზაციის მიერ ეკობანაკების მოწყობას და სტუდენტთა პრაქტიკის განხორციელებას, რომლის დროსაც სკოლის მოსწავლეებსა და სტუდენტებს სთავაზობს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობას. მუხლი 18🔗. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ადგილობრივი მაცხოვრებლების საქმიანობა ზეგავლენას ახდენს როგორც დაცულ ლანდშაფტზე (ურბანული და ძირითადი სამეურნეო ტერიტორიები), ისე სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკზე. დაცული ტერიტორიები, თავის მხრივ, გარკვეულ რეგულაციებს (მაგ.: ძოვება, თიბვა, ტყის რესურსებით სარგებლობა და ა.შ.) აწესებენ. ამიტომ აუცილებელია ადგილობრივი მოსახლეობისთვის კანონმდებლობით განსაზღვრული რეგულაციების არსის და დაცული ტერიტორიების სარგებლის რეგულარული გაცნობა. ასევე, თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვაში და რესურსების მდგრად გამოყენებაში ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერის მოსაპოვებლად მნიშვნელოვანია თუშეთის, როგორც ტურიზმისთვის უნიკალური რეგიონის პოპულარიზაცია, ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე. მუხლი 19🔗. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა 1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და ეროვნული პარკის საზღვრებს შიგნით არსებული მიწები სახელმწიფოს საკუთრებაა. სააგენტო, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მეშვეობით, ახორციელებს მის მართვას. 2. თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში დაშვებულია ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება, რითაც ადგილობრივი მოსახლეობა სარგებლობს. მუხლი 20🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა 1. თუშეთი, ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის მხრივ, ერთ-ერთი უმდიდრესი მხარეა საქართველოში. გეოგრაფიულმა იზოლაციამ და ცხოვრების დამახასიათებელმა წესმა ხელი შეუწყო თუშეთის თვითმყოფადი კულტურისა და ტრადიციების წარმოშობას. თუშური ცხოვრების წესი და ტრადიციები არა მარტო მიმზიდველს და საინტერესოს ხდის ამ მხარეს, არამედ ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების საუკეთესო მაგალითებს იძლევა. 2. კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილები დაცულია და წარმოადგენს ვიზიტორთა პროგრამის შემადგენელ ნაწილს ეკოსისტემის პროდუქტებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, სსიპ − საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო, ახმეტის მუნიციპალიტეტი და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალიური მართლმადიდებელი ეკლესია ეფექტურად თანამშრომლობენ კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად. მუხლი 21🔗. ეკოტურიზმი და რეკრეაცია 1. ველური ბუნების, მთისა და ტყის ლანდშაფტებისა და მდიდარი ბიომრავალფეროვნების, ისტორიისა და კულტურის ერთობლიობა იზიდავს სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესის მქონე ვიზიტორებს. 2. თუშეთში მოხვედრა მსოფლიოში ერთ-ერთი ურთულესი საავტომობილო გზის და საქართველოში ყველაზე მაღალი საავტომობილო უღელტეხილის – აბანოს უღელტეხილის (2,960 მ) გავლითაა შესაძლებელი. 3. დაცულ ტერიტორიაზე ტურისტული აქტივობების ფართო სპექტრი არსებობს: სალაშქრო და საცხენოსნო ბილიკები (რაც რამდენიმედღიანი მოგზაურობის საშუალებას იძლევა), სამთო ველოსიპედით გასეირნება, ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტების დათვალიერება, ვიდეოდა ფოტოგადაღება, საგანმანათლებლო და კულტურული ტურები, დაკვირვება ფრინველებზე და ცხოველებზე, მათ შორის ველურ ჩლიქოსნებზე, საზაფხულო ბანაკები და სხვა. 4. თუშეთის ფიჭვნარები შერწყმული მაღალი მთის კლიმატთან იძლევა სამედიცინო-გამაჯანსაღებელი ტურიზმის განვითარების პერსპექტივას. 5. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მომსახურების ადგილობრივ მომწოდებლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სთავაზობს სხვადასხვა სახის მომსახურებას, როგორიცაა: სასტუმროს, ცხენების, გიდების, ტრანსპორტირების, კვების და სხვა. მუხლი 22🔗. ადგილობრივი ეკონომიკის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ურთიერთკავშირი 1. თუშების თანამედროვე მეურნეობა მომთაბარე მესაქონლეობას ემყარება და განთავსებულია ე.წ. თუშეთი-ალვანი-შირაქის სამეურნეო-კულტურულ (გეოსოციალურ) არეალში. შესაბამისად, პირუტყვის მიმოქცევის არეალი გამოირჩევა ბუნებრივი და ეკონომიკური პირობების მრავალფეროვნებით. თუშეთ-შირაქის სამეურნეო კავშირების ისტორია XVII საუკუნიდან იღებს სათავეს. თუშური მეცხვარეობის საკვებ ბაზას წარმოადგენს ბუნებრივი საძოვრები, რომელსაც, ბუნებრივი პირობების შესაბამისად, მომთაბარე მეცხვარეობა სეზონურად იყენებს. ზემოთქმულმა მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი მომთაბარე მეცხვარეობის შემდგომ განვითარებას და სპეციალიზაციას. თუმცა, 1950-იან წლებამდე თუშები ჯერ კიდევ ინარჩუნებდნენ ტრადიციულ ცხოვრების წესს – მომთაბარე მეცხვარეობასთან ერთად ისინი კვლავ მისდევდნენ მეძროხეობას და მიწათმოქმედებას და, შესაბამისად, თუშეთში იყო მუდმივი მოსახლეობაც. ამჟამად, ზამთარში თუშეთში მხოლოდ 38-მდე ადამიანი რჩება. 2. ტრადიციულად, თუშეთში მკაცრად იცავდნენ მიწის სავარგულების ვერტიკალური ზონალობის წესებს, რომელიც დღესდღეობით დარღვეულია. სასოფლო-სამეურნეო თვალსაზრისით, მთელი ფართობები სამეურნეო ზონებად იყოფოდა და ყოველ ზონას თავისი სამეურნეო დანიშნულება ჰქონდა. ასევე, ადგილი ჰქონდა ნაკვეთმორიგეობას და თესლბრუნვას. ყოველივე ეს უზრუნველყოფდა ნიადაგსაფარის შენარჩუნებას და, ზოგადად, საძოვრების და სახნავ-სათესი მიწების მდგრად გამოყენებას. 3. XX საუკუნის 60-იანი წლებიდან, ცხვრის სულადობის ზრდაზე ორიენტირებული საბჭოთა სასოფლო-სამეურნეო პოლიტიკის პირობებში, მეურნეობის ტრადიციული წესი დავიწყებას მიეცა. ჭარბი და უსისტემო ძოვების გამო, სავალალო მდგომარეობაში აღმოჩნდა, როგორც ზამთრის, ისე – ზაფხულის საძოვრები. დღეისათვის თუშეთის სამეურნეო ფართობის უმეტესი ნაწილი ძლიერ ეროზირებული და დამეწყრილია. განსაკუთრებით მძიმე სურათია წარსულში სახნავ-სათეს, ხოლო ამჟამად საძოვრად გამოყენებულ ფართობებზე. ტრადიციული მეურნეობის მოსპობამ ტრადიციული ცხოვრების წესის ცვლილება გამოიწვია. თუშებმა ხელი აიღეს ხვნა-თესვაზე და მთლიანად მომთაბარე ცხოვრების ნირზე გადავიდნენ. 4. თუშეთი ცნობილია დამახასიათებელი ორნამენტით შემკული ტრადიციული რეწვის ნიმუშებით, რომლებიც საკმაოდ პოპულარულია, როგორც საქართველოს სხვა კუთხეებიდან, ისე უცხო ქვეყნებიდან ჩამოსულ ტურისტებს შორის. თუშები შალისა და ბუნებრივი საღებავების გამოყენებით ამზადებენ ფარდაგებს, ქუდებს, წინდებს, ტანსაცმელს, ხოლო ხისგან – ავეჯს და ჭურჭელს. 5. ამჟამად, თუშეთის მოსახლეობა ეროვნული პარკიდან პირადი მოხმარებისთვის იყენებს ისეთ ბუნებრივ რესურსებს, როგორიცაა: შეშა, საშენი მასალა, კენკრა, სოკო, სამკურნალო/საღებავი მცენარეები და ა.შ. ამ რესურსების მოხმარება, ბოლო წლებში, ზრდის ტენდენციით ხასიათდება და ადგილი აქვს მის რეალიზაციასაც. 6. ტყის მერქნულ რესურსებს (შეშა, სამასალე მერქანი) მოსახლეობა ძირითადად მოიპოვებს დაცული ლანდშაფტის ტყეებიდან, მხოლოდ ადგილობრივი მოხმარებისათვის. შეშა მთავარი რესურსია გათბობისა და საკვების მომზადებისთვის. 7. თუშეთში ტურიზმის განვითარება დაცულ ტერიტორიებს უკავშირდება. ეკოტურიზმის განვითარება ადგილობრივების შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყაროა და მულტიპლიკატორის ეფექტი აქვს სხვა დარგებზე. თავი III. გრძელვადიანი მიზნები მუხლი 23🔗. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ზოგადი: თუშეთის ეროვნული პარკის, ისევე როგორც თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ბუნებრივი ლანდშაფტები და ჰაბიტატები დაცული და, საჭიროების შემთხვევაში, კანონით დაშვებულ ადგილებში აღდგენილია. ცხოველთა და მცენარეთა პოპულაციები და ჯგუფები დაცულია მათ ბუნებრივ და დიდწილად უცვლელ გარემოში. თუშეთის დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ეროვნულ და გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების გენოფონდის გრძელვადიან კონსერვაციას. სახეობების პოპულაციის რაოდენობა გაიზარდა და მიაღწია ტერიტორიისთვის დამახასიათებელ მიახლოებით ბუნებრივ ტევადობას. 2. ამ მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული ზოგადი გრძელვადიანი მიზანი შეიძლება განისაზღვროს თუშეთის დაცული ტერიტორიების იდენტიფიცირებული ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და გეომორფოლოგიური ღირებულებებისთვის. მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ: ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფიჭვნარების და არყნარების კონსერვაციის სტატუსი შენარჩუნებული ან გაუმჯობესებულია 2021 წელთან შედარებით, ტყით დაფარული ფართობი შენარჩუნებულია ან გაზრდილი, ტყის კორომის მახასიათებლები ასახავენ ჯანსაღ, თითქმის ბუნებრივ ან ბუნებრივ ტყეებს, მნიშვნელოვანი ტყის მცენარეული სახეობები, მათ შორის არყი (ლიტვინოვის არყი (Betula litvinowi) და რადეს არყი (Betula raddeana), ფიჭვი (Pinus kochiana) და სხვები წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2021 წელს და მცენარეთა მავნებლების რაოდენობა მინიმალურია; ბ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ალპურ და სუბალპურ მდელოებს აქვთ საშუალო ან დაბალი დეგრადაცია 2020 წელთან შედარებით, რომელიც ასახულია საძოვრების დეგრადაციის ინდექსებში; გ) მაღალი მთის ეკოსისტემები, სუბალპური ტყეები (ლიტვინოვის არყი (Betula litvinowi) და რადეს არყი (Betula raddeana), ალპური და სუბალპური მდელოები, მაღალმთის ჭაობები, სუბნივალური და ნივალური ეკოსისტემები იქ არსებული საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებით – ფოცხვერი (Lynx lynx), ჯიქი (Panthera pardus), აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), არჩვი (Rupicapra rupicapra), ნიამორი (Carpa aegagrus), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), კავკასიური როჭო (Lirurus mlokosiewiczi), კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki) წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2021 წელს. მუხლი 24🔗. ეკოგანათლებასა და გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მიზნები თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, ადგილობრივ სკოლებთან და სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ურთიერთთანამშრომლობის გზით, უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ცნობიერების და ცოდნის ზრდას, რაც ხელს უწყობს საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების გაზრდას თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიმართ და მათ ჩართულობას მართვაში. ადმინისტრაცია, ასევე, უზრუნველყოფს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას. მუხლი 25🔗. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ტურიზმისათვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე მდგრადად ვითარდება ეკოტურიზმი, ვიზიტორებისთვის უზრუნველყოფილია სუფთა, უსაფრთხო და მიმზიდველი გარემო. მუხლი 26🔗. კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებასთან და ინტეგრაციასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი არამატერიალური და მატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები შენარჩუნებული, დაცული და ხელმისაწვდომია ვიზიტორებისთვის, უსაფრთხო და ინფორმაციული გზით. ისინი წარმოადგენენ ვიზიტორის პროგრამის შემადგენელ ნაწილს, ეკოსისტემურ სერვისებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. მუხლი 27🔗. სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი ეკონომიკისა და მოსახლეობის სასარგებლოდ გაუმჯობესებულია ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და ზოგადი კეთილდღეობა, თუშეთის დაცული ტერიტორიები მდგრადად უზრუნველყოფენ ეკოსისტემური სერვისების ფართო სპექტრს, მათ შორისაა: ტყის პროდუქტები, საძოვრები, წყალი, ეკოტურიზმი და სხვა, რაც ახდენს ადგილობრივი ეკონომიკის სტიმულირებას და ხელს უწყობს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტების და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას. მუხლი 28🔗. ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივ მოსახლეობას სრულად გაცნობიერებული აქვს თუშეთის დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობა. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობის კეთილდღეობას მდგრადი გზით, მათთვის საჭირო ბუნებრივი რესურსების მიწოდებით. ამასთან, ადგილობრივი თემებისთვის ქმნის ბუნებრივი რესურსების არამომხმარებლურ გამოყენებაზე დაფუძნებულ შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროებს (მაგ.: ეკოტურიზმი), რაც ამცირებს მათ დამოკიდებულებას დაცული ტერიტორიების ბუნებრივ რესურსებზე. მუხლი 29🔗. მეცნიერებასა და განათლებასთან დაკავშირებული მიზნები თუშეთის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენენ საინტერესო სამეცნიერო-კვლევით ბაზას ქართველი და უცხოელი მეცნიერებისთვის. წარმატებით გრძელდება თანამშრომლობა საქართველოს და უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევით და საგანმანათლებლო ცენტრებთან, ასევე დამოუკიდებელ მკვლევარებთან. ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი სამეცნიერო ინფორმაცია ტერიტორიის ყველა ძირითადი ღირებულებების შესახებ, დაცული ტერიტორიის მართვის ეფექტურად წარმართვისთვის, რაც ხელს უწყობს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას. მუხლი 30🔗. ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას აქვს ყველა აუცილებელი რესურსი იმისათვის, რომ განაგრძოს ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების კონსერვაცია და მდგომარეობის გაუმჯობესება, ჰყავს სათანადო რაოდენობის შესაბამისი კვალიფიკაციის თანამშრომლები და ადეკვატურად აღჭურვილია ფინანსური, ტექნიკური და ინფრასტრუქტურული რესურსებით. მუხლი 31🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების, როგორც ერთიანი სისტემის, თანამონაწილეობრივ მართვასთან და განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები თუშეთის დაცული ტერიტორიების კომპლექსი იმართება, როგორც ერთიანი და განუყოფელი სისტემა, რომელიც ეფუძნება თუშეთის დაცული ტერიტორიების და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციების მჭიდრო თანამშრომლობას და ადგილობრივი თემის და სხვა დაინტერესებული მხარეების აქტიურ ჩართულობას. „სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის“ დაარსების შემდეგ თუშეთის ეროვნული პარკი და სახელმწიფო ნაკრძალი მისი შემადგენელი ნაწილებია. თუშეთის დაცული ტერიტორიების წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული მიზნების მიღწევით მას წვლილი შეაქვს ბიოსფერული რეზერვატის სტრატეგიული მიზნების განხორციელებაში.  თავი IV. სიტუაციური ანალიზი მუხლი 32🔗. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების არსებული მდგომარეობა 1. ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების მდგომარეობა: თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები განისაზღვრა მე-14 მუხლში. მდგომარეობის ატრიბუტები (მახასიათებლები) განისაზღვრა თითოეული ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებისთვის და მაქსიმალურად შეგროვდა ინფორმაცია არსებული სიტუაციის შესახებ (ცხრილი 2). თუმცა, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ და განახლებულ ინფორმაციას დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულების მდგომარეობის შესახებ. ცხრილი 2: თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა ღირებულება მდგომარეობის ატრიბუტი არსებული მდგომარეობა მაღალმთის და სუბალპური ტყეები ტყის ფართობი (ჰა) ადმინისტრაციის მონაცემების მიხედვით, მთლიანი ტყის ფართობი შეადგენს დაახლოებით 20,200 ჰა-ს. აქედან ფოთლოვანი ტყის ფართობი თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალში შეადგენს დაახლოებით 2300 ჰა-ს, ეროვნულ პარკში – 3800-ს.  ფიჭვნარი ტყის ფართობი თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალში შეადგენს დაახლოებით 10327 ჰა-ს, ეროვნულ პარკში კი დაახლოებით 3700 ჰა-ს. სტანდარტული კორომის მახასიათებლები არ არსებობს განახლებული ტყის ინვენტარიზაციის მონაცემები. ძირითადი სახეობების არსებობა: ფიჭვი (Pinus kochiana); ლიტვინოვის არყი (Betula litvinowi); რადეს არყი (Betula raddeana). ინფორმაცია დაფარულობის/სიხშირის შესახებ არ მოიპოვება. ფიტო და ენტო მავნებლების და დაავადებების არსებობა ფიჭვნარებში ფიქსირდება: ფიჭვის დიდი ლაფანჭამია (Tomicus piniperda) და ფიჭვის პატარა ლაფანჭამია (Tomicus minor Hart). ფოთლოვნებში გავრცელებულია შემდეგი მავნებლები: არყის ცილაჭამია (Scolylus ratzeburgi), ცქვლეფია ანუ უფრთო მზომელა (Eranis defoliaria L), კუნელის თეთრულა (Aporia crataegi). სუბალპური და ალპური მდელოები ფართობი (ჰა) არ არსებობს ინფორმაცია ალპური და სუბალპური მდელოების ფართობის შესახებ. არსებული მდელოებიდან 38849 ჰა წარმოადგენს საძოვრებს. მდგომარეობა საძოვრის ერთეულების მდგომარეობა აღწერილია საძოვრის პასპორტში (GIZ/IBiS, 2018). საძოვრების დატვირთვა განახლებული ინფორმაცია არ არის ხელმისაწვდომი. დატვირთვის ნორმები, საძოვრების მიხედვით, დადგენილია საძოვრების პასპორტებში. სარგებლობა ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მდებარეობს მეცხვარის 34 ბინა. ადმინისტრაციის მონაცემებით 23740 სული ცხვარი (აგრეთვე ცხენები და მრპ) თუშეთის ეროვნულ პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონას იყენებს საძოვრად. ძირითადი სახეობების არსებობა: მდელოებზე მცენარეთა სახეობების შესახებ ინფორმაცია წარმოდგენილია GIZ/IBiS, 2018-ის მომზადებულ სიებში. მაღალმთის ჭაობები ფართობი (ჰა) მონაცემები არ მოიპოვება. ძირითადი სახეობების არსებობა მოიცავს ეუტროფულ მაღალბალახოვან სახეობებს და კარბონატულ ჭარბწყლიან ჰაბიტატებს. მდგომარეობა (მშრალი და ტენიანი) მონაცემები არ მოიპოვება. ბუნებრიობა (სახეცვლილი, ბუნებრივი) მონაცემები არ მოიპოვება. ანთროპოგენური ზემოქმედება (ძოვება, თიბვა, გადაწვა და ა.შ.) მონაცემები არ მოიპოვება. საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები რიცხოვნობა: არჩვი (Rupicapra rupicapra); ნიამორი (Carpa aegagrus); კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus); აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis). ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკოლოგიის ინსტიტუტის კვლევის თანახმად, არჩვის რიცხოვნობა შეადგენს 116-ს, ხოლო არჩვის სიმჭიდროვე 100 ჰა-ზე – 0.97-ს (2014 წლის მონაცემები). კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკოლოგიის ინსტიტუტის კვლევის თანახმად, ჯიხვის რიცხოვნობა შეადგენს 2135-ს, ხოლო სიმჭიდროვე 100 ჰა-ზე – 0.18-ს (2014 წლის მონაცემები). კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. მტაცებლები რიცხოვნობა ფოცხვერი (Lynx lynx); ჯიქი (Panthera pardus). ფოცხვერის შესახებ კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. ჯიქის ერთი ინდივიდის დაფიქსირება მოხდა 2021 წელს ფოტოხაფანგის საშუალებით. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველები მობუდარი წყვილების რაოდენობა: მთის არწივი (Aquila chrysaetos); ორბი (Gyps fulvus); სვავი (Aegypius monachus); ბატკანძერი (Gypaetus barbatus). კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ქათმისნაირები მობუდარი წყვილების რაოდენობა: კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi); კავკასიური შურთხი (Tetraogallus  caucasicus). კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნა წამყვანი სახეობების რიცხოვნობა და შეხვედრიანობა დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki); ლოტიევის გველგესლა (Vipera Lotievi). არსებული მდგომარეობის შესახებ არ არსებობს ინფორმაცია. 2. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულების მდგომარეობა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულება განისაზღვრა მე-14 მუხლში (ცხრილი 3). ცხრილი 3: თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა ღირებულება მდგომარეობის ატრიბუტი არსებული მდგომარეობა თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა. მომთაბარე მეცხვარეობის სისტემა; თუშური ცხვრის გამრავლება. 34 ბინა. 23740 სული ცხვარი. 3. სხვა ღირებულებები თუშეთის დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებებს შორისაა ბერნის კონვენციის დანართებში მოცემული ის სახეობები, რომლებიც გავრცელებულია თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. დამატებით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებები მოიცავენ უშუალოდ ეკოსისტემურ სერვისებზე დამოკიდებულ ღირებულებებს (ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებული, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო, ტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები). მუხლი 33🔗. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების საფრთხეები 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირ და არაპირდაპირი საფრთხეები მოცემულია მე-4 ცხრილში. ცხრილი 4: სამიზნე ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები პირდაპირი საფრთხე განმაპირობებელი ფაქტორები ზეგავლენის ქვეშ მყოფი ღირებულებები დანაგვიანება (მუნიციპალური, ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობიდან) მუნიციპალური ნარჩენები; ადგილობრივი კერძო ბიზნესები (საოჯახო სასტუმროები, სასტუმროები, კვების ობიექტები); ნარჩენები მანქანებიდან; სამშენებლო ნარჩენები; მესაქონლეობა და მეცხვარეობა; არარეგულირებული საკემპინგე ადგილები; დაბალი ცნობიერება; ნარჩენების მართვის სისტემის არარსებობა. მაღალმთის მდელოების (ალპური მდელოების) ჭაობები. მაღალმთის და სუბალპური ტყე. ალპური და სუბალპური მდელოები. ნიამორი თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა. გზის რეაბილიტაცია თუშეთამდე და თუშეთის ფარგლებში ხელმისაწვდომობის საჭიროება. ყველა ფასეულობა. დაგეგმილი გზების მშენებლობა თუშეთამდე და თუშეთის ფარგლებში ხელმისაწვდომობის საჭიროება (დაგეგმარების პროცესში არსებული არჭილო-პატარა ბორბალო-ომალოს საავტომობილო გზის მშენებლობა); დაგეგმილი თუშეთის საბაგირო გზა. ყველა ფასეულობა. კომერციული საქმიანობები (კაფეტერია ქუეში, ტურისტული ინფრასტრუქტურა ალაზნისთავში, ტურისტული ბილიკები) ტურიზმის განვითარება ტურიზმის ინფრასტრუქტურის განვითარების გეგმის არარსებობა. ყველა ფასეულობა. კლიმატის ცვლილება – მომატებული ტემპერატურა, ჰაბიტატების ცვლილება და ვერტიკალური წანაცვლება, მავნებელთა და დაავადებათა გააქტიურება, ბუნებრივი არასისტემური მოვლენების გახშირება. გლობალურად სათბური გაზების გამოყოფა (გამოწვეული ტრანსპორტის, ელექტროენერგიის, ინდუსტრიის, სოფლის მეურნეობის, სხვა საჭიროებებიდან) (აღნიშნული საკითხის გადაჭრა სცილდება მენეჯმენტის გეგმის ფარგლებს). ყველა ფასეულობა. არალეგალური ჭრა, ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებებისთვის. შეშის საჭიროება; სამშენებლო მასალის საჭიროება. მაღალმთის და სუბალპური ტყეები. ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები. სასოფლო-სამეურნეო ხანძრიდან გადმოსული (საძოვრების გადაწვის არსებული პრაქტიკა); ცეცხლი არალეგალურ საკემპინგეზე; საგანგებო მართვის გეგმის არარსებობა ვიზიტორთა, მოსახლეობის, მწყემსების დაბალი ცნობიერება;  ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები და აღჭურვილობა ხანძრებთან ბრძოლაში. ყველა ფასეულობა. ხმაური ვერტმფრენიდან, მანქანის უგზო ადგილას გადაადგილებებისას, მოტოციკლიდან, სამშენებლო აქტივობებიდან, ვიზიტორთა ჯგუფებიდან და სხვა. ვიზიტორთა დიდი რაოდენობა და არათანაბარი გადანაწილება; არამარკირებულ ბილიკებზე გადაადგილება; არარეგულირებული საკემპინგეები; ადგილობრივების და ვიზიტორთა ცნობიერების დაბალი დონე; კანონაღსრულების ეფექტურობასთან დაკავშირებული პრობლემები. არჩვი, ნიამორი, კეთილშობილი ირემი, აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი, ფოცხვერი, ჯიქი, მთის არწივი, ორბი, სვავი, ბატკანძერი, კავკასიური როჭო, კავკასიური შურთხი,  დინიკის და ლოტიევის გველგესლა. არამდგრადი ძოვება პირუტყვის და ბინების განთავსების არამდგრადი პრაქტიკა; მეცხვარეობის გაძღოლის ტრადიციული პრაქტიკის მოშლა; მესაქონლეების/მეცხვარეების არასაკმარისი ცოდნა საძოვრების მართვასთან დაკავშირებით; საძოვრების მართვის გეგმის არარსებობა; საძოვრების მდგომარეობის მონიტორინგის სისტემის არარსებობა; აღსრულებასთან დაკავშირებული ხარვეზები (ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები, განსაკუთრებით თანამშრომელთა კვალიფიკაციის კუთხით). ალპური და სუბალპური მდელოები, სუბალპური ტყეები, მაღალმთის ჭაობები, არჩვი, როჭო, ჯიხვი, ნიამორი, ირემი, დინიკის და ლოტიევის გველგესლა. თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა. ტყის მავნებლები და დაავადებები (Scolylus ratzeburgi, Eranis defoliaria L). კლიმატის ცვლილება; მავნებელი მწერების მონიტორინგის შეზღუდული შესაძლებლობები; მაღალმთის ტყეები. ცხოველთა დაავადებები (პარაზიტული ჭიები, ინფექციები). არავაქცინირებული შინაური ცხოველების მიერ საძოვრების გამოყენება და დაავადებების/პარაზიტების გავრცელება; ჯიხვი, ფოცხვერი, არჩვი, ნიამორი, ირემი. ნადირობა. სპორტული ინტერესი; ნანადირევ ხორცზე მოთხოვნა; ადგილობრივების დაბალი ცნობიერება დაცული ტერიტორიების ფასეულობების და წესების შესახებ; ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები კანონაღსრულების მიმართულებით; რეინჯერების საველე აღჭურვილობის ნაკლებობა; თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან თანამშრომლობის ნაკლებობა; გამოვლენილ შემთხვევებზე არაეფექტური რეაგირება. ჯიხვი, არჩვი, ნიამორი, ირემი, შურთხი, როჭო. დაბალი საშუალო მაღალი ძალიან მაღალი 2. სხვა ღირებულებების საფრთხეები საფრთხეები კულტურულ ღირებულებებზე შესაძლოა გამოიწვიოს ვიზიტორთა გაზრდილმა რაოდენობამ, ინფრასტრუქტურის განვითარებამ, კლიმატის ცვლილებამ და ეროზიამ, რისთვისაც შესაძლებლობის ფარგლებში უნდა განხორციელდეს აღნიშნული საფრთხეების პრევენცია/აღკვეთა, საიფორმაციო ბანერების განთავსება და სხვა. (საფრთხეების ინდიკატორები მოცემულია დანართ 22-ში). 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ეკოსაგანმანათლებლო, ეკოტურისტულ და მთლიანად სოციალურ-ეკონომიკურ ღირებულებებთან დაკავშირებული ბუნებრივი რესურსების საფრთხეებად მოიაზრება ის საფრთხეები, რომლებიც გავლენას ახდენს ეკოსისტემების შესაძლებლობებზე და საბოლოო ჯამში, ეკოსისტემური სერვისების მიწოდებაზე (იხ. ცხრილი №4). მუხლი 34🔗. ბუნებრივი რესურსების დაცვა და პატრულირება 1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი და თუშეთის ეროვნული პარკი ესაზღვრება თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს და მის არეალში განლაგებულ 50-ზე მეტ სოფელს და ნასოფლარს. შესაბამისად, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა და ანთროპოგენური ზეწოლა ბიომრავალფეროვნების ღირებულებებზე უფრო ინტენსიურია თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და ეროვნული პარკის ამ მონაკვეთებზე. 2. ადმინისტრაციას არ გააჩნია ტერიტორიის დაცვის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. დაცვის ღონისძიებების განხორციელება ხდება წლიური სამუშაო გეგმის შესაბამისად, ადმინისტრაციის დირექტორის მიერ დამტკიცებული საპატრულო გეგმების მიხედვით. 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საპატრულო საქმიანობა მიმართულია ნაკრძალისა და ეროვნული პაკრის დაცვაზე და ეროვნული პარკის რესურსთსარგებლობის (საძოვრები, არამერქნული ტყის რესურსი) კონტროლზე. 4. თუშეთის დაცული ტერიტორიები დაყოფილია 5 უბნად: სპეროზა, ჭანჭახოვანი, ჩაღმა, გომეწარი და პირიქითი. ადმინისტრაციის აზრით, საჭიროა გომეწრის და პირიქითის უბნებიდან ალაზნისთავის და ქვახიდის უბნების გამოყოფა ტერიტორიის სიდიდის და სიშორის გამო. 5. 2018 წელს დაფიქსირდა 6 სამართალდარღვევა. მათ შორის: 5 უკანონო ძოვების და 1 ტყის ჭრის შემთხვევა. 2019 წელს დაფიქსირდა სამართალდარღვევის სულ 2 შემთხვევა: უკანონო თევზჭერა და ძოვება. 2020 წელს სამართალდარღვევები არ დაფიქსირებულა. 6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილების თანამშრომლებმა სააგენტოს და დონორი ორგანიზაციების (GIZ, CNF, USDOT-ITAP/USAID NPE Program, UNDP) ძალისხმევით მონაწილეობა მიიღეს სხვადასხვა ტრენინგებში: საძოვრების მართვა, ტყის მართვა, ბილიკების მოწყობა, ფიტოპათოლოგია. რეინჯერებს ჩაუტარდათ ტრენინგები თემებზე: კანონაღსრულება, საძოვრების მდგრადობის შეფასება და მონიტორინგი და სხვა. გარდა ამისა, რეინჯერებმა სსიპ – საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიაში შეისწავლეს იარაღის გამოყენება და დამრღვევთან ურთიერთობის საკითხები. 7. თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვა ხორციელდება პატრულირების მეშვეობით. ადმინისტრაციის მიერ შემუშავებულია 16 საპატრულო მარშრუტი, რომელსაც ამტკიცებს ადმინისტრაციის დირექტორი (მათ შორის 3 საფეხმავლო, 8 საცხენოსნო, 3 საავტომობილო, 2 საავტომობილო-საფეხმავლო). პატრულირების სამოქმედო გეგმა-გრაფიკის შემუშავება ხდება ყოველთვიურად. ზამთრის სეზონზე რეინჯერები პატრულირებენ ორ უბანზე (ჩაღმის და სპეროზის უბნები), ხოლო დანარჩენ სეზონებზე ხუთივე უბანზე. პატრულირების მარშრუტების დაგეგმვა ხდება სარეინჯეროების სპეციფიკიდან გამომდინარე. მარშრუტებზე პატრულირების ინტენსივობა იცვლება სეზონების და ანთროპოგენური რისკების შესაბამისად. ყოველწლიურად ხდება არსებული პატრულირების მარშრუტების გადახედვა და კორექტირება საჭიროების მიხედვით. 2019 წლის განმავლობაში განხორციელდა 226 საპატრულო გასვლა. გავლილია 8749 კმ.(მათ შორის 3473 კმ ფეხით, 3656 კმ ცხენით და 1620 კმ ავტომანქანებით). გარდა ამისა, დაცვის განყოფილების უფროსმა წლის განმავლობაში განახორციელა 52 მოულოდნელი რეიდი. 2020 წელს განხორციელდა 232 საპატრულო გასვლა, გავლილია 8408 კმ, განხორციელდა 44 რეიდი. 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფიჭვნარები მოწყვლადია ხანძრების მიმართ. ბოლო წლების ყველაზე დიდი ხანძარი იყო 2017 წელს სოფელ ხახაბოს მიმდებარე ფიჭვნარ ტყეში, რომლის ძირითადი ნაწილი შედის თუშეთის დაცული ლანდშაფტის შემადგენლობაში. 2019 წლის ოქტომბერში თუშეთის ეროვნულ პარკში, ბულანჩოს ტერიტორიაზე დაფიქსირდა ხანძარი, რომლის დროსაც დაიწვა დაახლოებით 14 ჰა ბალახოვანი საფარი. 9. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზმა აჩვენა, აგრეთვე, რეინჯერებისთვის აღჭურვილობის ნაკლებობა და არსებულთან ხელმისაწვდომობის პრობლემა. კერძოდ, სატრანსპორტო საშუალებების და რეინჯერის პირადი აღჭურვილობის ნაკლებობა (ბინოკლები, ფოტოაპარატები, რაციები, ფოტოხაფანგები, ხარისხიანი უნიფორმები საველე პირობებისთვის და სხვა). მუხლი 35🔗. ადამიანური რესურსები 1. გერმანიის განვითარების ბანკის (KFW) დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროგრამა SPPA-საქართველოს მხარდაჭერით 2014 წელს შემუშავდა სააგენტოს ადამიანური რესურსების მართვის სტრატეგია. 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში ორი განყოფილებაა: ადმინისტრაციული და დაცვის. ადმინისტრაციაში დასაქმებულია 34 მუდმივი და 2 შტატგარეშე თანამშრომელი (აქედან ერთის აყვანა ხდება სეზონურად: ტექნიკური თანამშრომელი თუშეთში არსებულ ვიზიტორთა და ადმინისტრაციულ ცენტრში): ადმინისტრაციის დირექტორი, ადმინისტრაციული განყოფილების უფროსი, ბუღალტერი, ვიზიტორთა მომსახურების უფროსი სპეციალისტი – 2, უმცროსი სპეციალისტი და დაცვის განყოფილების 28 თანამშრომელი: დაცვის განყოფილების უფროსი, ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი, უფროსი რეინჯერი – 5 და რეინჯერი – 21. უნდა აღინიშნოს, რომ თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში საჭიროა 16 თანამშრომლის დამატება, აქედან თითო რეინჯერი ჩაღმისა და ჭანჭახოვანის უბნებზე, ასევე დამატებით 2 ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი – საძოვრების მართვისა და ტყის მართვის მიმართულებით. გარდა ამისა, სასურველია ქვახიდისა და ალაზნისთავის უბნების ცალკე გამოყოფა, სადაც თითოეულ უბანზე საჭირო იქნება 5 რეინჯერისა და 1 უფროსი რეინჯერის დამატება. 3. ადმინისტრაციული განყოფილების ფუნქციებში შედის ადმინისტრაციის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა, ორგანიზაციული საკითხების მართვა, ვიზიტორთა მომსახურება. 4. დაცვის განყოფილების თანამშრომლების ძირითად ფუნქციებში შედის ტერიტორიის ფიზიკური დაცვა, პატრულირება და კანონაღსრულება თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში (თუშეთის ეროვნული პარკისა და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრებში), ადგილობრივი მოსახლეობის გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლება, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგსა და კონსერვაციულ ღონისძიებებში მონაწილეობა. ზემოაღნიშნული ფუნქციების განხორციელებისას, საჭიროების შემთხვევაში, ადგილი აქვს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობას. 5. რეინჯერები პასუხისმგებელნი არიან არა მარტო კანონაღსრულებაზე და ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგზე, არამედ ჩართულები არიან ტერიტორიის დასუფთავებასა და ვიზიტორებთან ურთიერთობაში.  6. თანამშრომლებს გააჩნიათ ადმინისტრაციაში მუშაობის საშუალოდ 3-დან 5-წლამდე გამოცდილება. დაცვის განყოფილების უფროსი და რამდენიმე რეინჯერი მუშაობს დაცული ტერიტორიების დაარსების დროიდან. 2018-2020 წლებში ადმინისტრაციის თანაშრომლებს გავლილი აქვთ შემდეგი ტრენინგები: დაცული ტერიტორიების მმართველობა და მართვა, კანონაღსრულება, სახანძრო უსაფრთხოება, GPS და ფოტომახეების გამოყენება, საფეხმავლო ბილიკების მოვლა-პატრონობა და რეაბილიტაცია, თუშეთში გავრცელებულ მცენარეთა ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი სახეობები, ტურიზმი და მარკეტინგი, ვიზიტორთა მომსახურების ხარისხის ამაღლება, გარემოსდაცვითი განათლება და ეფექტური კომუნიკაცია, ეკოგანათლება და ინტერპრეტაცია (ვიზიტორთა მომსახურებისა და ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის), პროექტების წერა და ფონდების მოძიება, ბუღალტერია და ფინანსების მართვა და სხვა. შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით საჭიროა დამატებით სხვადასხვა მიმართულებით კვალიფიკაციის ამაღლება, რომელსაც პერმანენტული ხასიათი უნდა ჰქონდეს. 7. 2020 წელს საკონსულტაციო კომპანია PMO Business Consulting-მა CNF-ის დაკვეთით მოამზადა საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების დოკუმენტი, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელია ტერიტორიული ადმინისტრაციების როლის გაძლიერების საკითხი ადამიანური რესურსების მართვაში და შეიმუშავა რეკომენდაციები მათი უნარების და კომპეტენციების განვითარებაზე. მუხლი 36🔗. ადმინისტრაციის მდგომარეობა, ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საზაფხულო ოფისი მდებარეობს თუშეთში, სოფელ ომალოში, ხოლო ზამთრის ოფისი – სოფელ ქვემო ალვანში. 2. საზაფხულო ადმინისტრაციული შენობა სოფელ ომალოში სპეციალურად ამ მიზნისთვის აშენდა და გაიხსნა 2009 წელს. აქ შესაძლებელია შეხვედრების და ტრენინგების ჩატარება. ადმინისტრაციის საჭიროებების შეფასებისას გამოიკვეთა, რომ საჭიროა თანამშრომლების სამუშაო პირობების გაუმჯობესება: სამზარეულოს, თანამშრომლებისათვის საძინებლის და საწყობის მოწყობა. დაგეგმილია მათთვის ცალკე კოტეჯის აშენება ომალოში. 3. ზამთრის ოფისს (სააგენტოს ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიისგან უსასყიდლო უზუფრუქტით აქვს გადაცემული) ოთხი ოთახი უკავია სოფ. ქვემო ალვანის კულტურის სახლის შენობაში. ეს საოფისე ფართი ჰყოფნის მხოლოდ თანამშრომელთა სამუშაო მაგიდების განთავსებას. არ არსებობს დამატებითი სივრცე ადმინისტრაციის საქმიანობის სრულყოფილად განსახორციელებლად. 4. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე სულ 3 რეინჯერთა სადგურია: სპეროზა, სამხევი და ქვახიდი. ქვახიდის შენობა ამორტიზებულია და არ ფუნქციონირებს. ადგილი, სადაც სარეინჯეროა განთავსებული მეწყრულია და საჭიროა ახალი შენობის აშენება, ამისათვის შესაბამის სხვა ადგილზე. სპეროზას და სამხევის სარეინჯეროებში გასაახლებელია წყალმომარაგების სისტემა და მოსაწყობია სეპტიკური სისტემა. ალაზნისთავში არის ერთი ტურისტული თავშესაფარი. თავშესაფრის წყალმომარაგების სისტემა გაუმართავია, ნარჩენების მართვა არ ხდება, არ არის ნაგვის ურნები. 5. ადმინისტრაციას არ გააჩნია სრულფასოვანი დაცვის და ტურისტული საველე ინფრასტრუქტურა. აღჭურვილობა შემოიფარგლება ძველი ზურგჩანთებით, კარვებით, ბინოკლებით, დაბალი ხარისხის ფოტოაპარატებით. არსებული საჭიროებების შეფასების მიხედვით, მნიშვნელოვანია რეინჯერები იყვენენ შესაბამისად აღჭურვილნი როგორც იარაღით, ასევე უნიფორმებით. სასურველია, ასევე, შეძენილ იქნეს რაციები, ფოტოხაფანგები GSM სისტემით, სატელიტური ტელეფონები, კარვები, საძილე ტომრები, ფარნები, ფოტოაპარატები, ბინოკლები, ცხენის აღჭურვილობა. 6. ადმინისტრაციას აქვს 6 მაღალი გამავლობის ავტომანქანა – 1 ცალი ნისან პიკაპის, 1 ტოიოტა ჰაილუქსის, 3 ცალი მიცუბიში ლ 200-ის, 1 ცალი ფიატ ფულბექის. აქედან 1 ტოიოტა ჰაილუქსი ემსახურება დირექტორს, 1 ავტომანქანა ემსახურება დაცვის განყოფილების უფროსს, დანარჩენები ემსახურებიან უფროს რეინჯერებს როგორც პატრულირების განსახორციელებლად, ასევე საგუშაგოებზე ცვლაში მყოფი მორიგე რეინჯერის სარეინჯეროზე აყვანა-ჩამოყვანისთვის. ადმინისტრაციის საჭიროებების შეფასების მიხედვით, საჭიროა ავტოპარკის განახლება – შესაცვლელია ნისან პიკაპი და დასამატებელია 3 ავტომანქანა: 1 – გომეწრის ხეობაში საპატრულოდ, 1 – სწრაფი რეაგირების ჯგუფისათვის და 1 – დირექტორის. მუხლი 37🔗. დაფინანსება 1. ადმინისტრაციის ძირითადი ბიუჯეტი ფინანსდება სახელმწიფოს მიერ და მდგრად ფინანსირებას წარმოადგენს. თუმცა, აღნიშნული ბიუჯეტი არ არის საკმარისი თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ყველა საქმიანობის განხორციელებისთვის. 2. სახელმწიფო დაფინანსებას პერიოდულად ემატება გარკვეული ფინანსური მხარდაჭრა გარე წყაროებიდან (2017-2020). (ცხრილი 5). ცხრილი 5: ადმინისტრაციის დაფინანსება 2018-2020 წ.წ. წყარო: CNF დაფინანსების წყარო 2018 (ლარი) 2019 (ლარი) 2020 (ლარი) 2021 (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 185,245 187,001 252,157 476,749.49 CNF 87,208 +4,614 158,213 247,496 104,729.33 სხვა 186,177 276,363 243,923 ჯამი 463,244 621,577 743,576 581,478.81 3. სხვადასხვა ღონისძიებებისთვის დაფინანსების მოძიება აგრეთვე ხდება თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის საშუალებით. პროექტები განხორციელდა ისეთი მიმართულებებით, როგორიცაა საძოვრებით ტრადიციული სარგებლობის აღდგენა, თემთან კომუნიკაციის გაუმჯობესება, ეკობანაკები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისათვის და მოხალისეთა ჩართულობა, ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერება ეკოსისტემების კონსერვაციის საკითხებში, ეროზიების ინტეგრირებული კონტროლი და ა.შ.  4. შემოსავლის დამატებითი წყარო ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალია (მაგ.: ვიზიტორთა ცენტრიდან, საკემპინგე ადგილების გაქირავებიდან და ა.შ.). ამავდროულად, 2013 წლიდან კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მიერ ხორციელდება სახელფასო დანამატის გაცემა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის, რამაც გარკვეულწილად ხელი შეუწყო არსებული კადრების შენარჩუნებას. თუშეთის დაცული ტერიტორიები იღებს დონორულ დახმარებას (მაგ.: GIZ, CNF, USAID ZRDA და ა.შ.), რაც მოსალოდნელია რომ მომავალშიც გაგრძელდება. 5. 2020 წლის მაისში კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მიერ განხორციელდა საქართველოს დაცული ტერიტორიების ფინანსური საჭიროებების შეფასება, რომელიც მოიცავს არსებული დაფინანსების შესახებ ინფორმაციას, ასევე თითოეული დაცული ტერიტორიის მართვისათვის საბაზისო და ოპტიმალურ ფინანსურ საჭიროებებს 2021-2026 წლების პერიოდისათვის. თუშეთის დაცული ტერიტორიებისათვის არსებული დაფინანსებაა 3,918,000 ლარი მაშინ, როდესაც საბაზისო საჭიროება 6,288,693 ლარს, ხოლო ოპტიმალური საჭიროება 9,342,370 ლარს შეადგენს. ფინანსური დეფიციტი 2021 წელს იწყება 927,709 ლარით და 2026 წლისათვის მცირდება 681,415 ლარამდე. საერთო ფინანსური დეფიციტი (2021-2026) კი შეადგენს დაახლოებით 5.42 მლნ ლარს, რაც დაახლოებით 138%-ით მეტი დაფინანსების საჭიროებას გულისხმობს. მუხლი 38🔗. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა 1. თუშეთის ეროვნულ პარკში მოსახლეობა ტრადიციულად სარგებლობს ბუნებრივი რესურსებით. რესურსების მოხმარება უმნიშვნელოა, რაც ერთი მხრივ 1981 წლიდან არსებული მკაცრი დაცვის რეჟიმმა და რესურსების ძირითადად თუშეთის დაცული ლანდშაფტიდან ათვისებამ, ხოლო მეორეს მხრივ ადგილობრივი მოსახლეობის ცხოვრების სეზონურობამ განაპირობა. 2. თუშების თანამედროვე მეურნეობა მომთაბარე მესაქონლეობას ემყარება და განთავსებულია ე.წ. თუშეთი-ალვანი-შირაქის სამეურნეო-კულტურულ არეალში. თუშეთ-შირაქის სამეურნეო კავშირების ისტორია XVII საუკუნიდან იღებს სათავეს. თუშური მეცხვარეობის საკვებ ბაზას ბუნებრივი საძოვრები წარმოადგენს, რომელსაც, ბუნებრივი პირობების შესაბამისად, მომთაბარე მეცხვარეობა სეზონურად იყენებს. 3. ამჟამად, თუშეთში არსებული პირუტყვის აბსოლუტური უმრავლესობა სეზონურ მიგრაციას ეწევა. იჯარის ხელშეკრულებების და პირუტყვის აღრიცხვის სისტემის არქონის გამო მუდმივად ცვალებადია ინფორმაცია აქტიური ბინების და პირუტყვის რაოდენობის შესახებ. ადმინისტრაციის ინფორმაციით, თუშეთში საძოვრების ფართობია 60,500 ჰა, საიდანაც 38,849 ჰა თუშეთის ეროვნულ პარკში მდებარეობს (დანარჩენი თუშეთის დაცულ ლანდშაფტში). მეცხვარის ბინების საერთო რაოდენობაა 59, საიდანაც 34 ეროვნულ პარკში მდებარეობს (დანარჩენი 25 თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე). თუშეთის ზაფხულის საძოვარზე ცხვრის საერთო რაოდენობა შეადგენს 33,578 სულს, საიდანაც 23,740 სული თუშეთის ეროვნულ პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონას იყენებს საძოვრად (დანართი 7). 4. მეცხვარეები ძირითადად იცავენ დაცულ ტერიტორიებზე ძოვების რეჟიმის მოთხოვნებს, თუმცა საქონლის ძოვების შემთხვევები ნაკრძალისა და ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის ტერიტორიაზეც არის. რამდენიმე ადგილას ნაკრძალის ტერიტორიაზე გადის საქონლის გადასარეკი ბილიკი. ძოვების სივრცული განაწილება, ფარების დაყოფა, ბინის ადგილის შერჩევა უმეტესწილად ემყარება საქმის გამარტივებას (ბინების დიდი ნაწილი სოფლის ან გზის სიახლოვესაა) და თითქმის სრულიად უგულებელყოფილია საძოვრის მდგომარეობის შენარჩუნების და/ან გაუმჯობესების საკითხი. მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს სახელმწიფო საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიებზე არსებული ვითარება, საქართველო-რუსეთის საზღვრის თუშეთის მონაკვეთზე ბევრ ადგილას ძოვების პროცესი აღარ მიმდინარეობს და მრავალი ხეობა მიტოვებულია, რაც ქმნის გარკვეულ პოლიტიკურ რისკებს. 5. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინფორმაციით, საძოვრების საერთო ფართობის დაახლოებით 30% ეროზირებულია. სახეობათა კონსერვაციის ცენტრის – ნაკრესის კვლევის თანახმად (GIZ, 2019), მდგომარეობა იმ საძოვრებისა, რომლებიც მაღალ სიმაღლეზე და გზიდან მოშორებით მდებარეობს შედარებით უკეთესია. გაცილებით მძიმე მდგომარეობაა ყოფილ სახნავ-სათესებზე, რომლებიც ახლა საძოვრად გამოიყენება (მე-20 საუკუნის 50-იან წლებამდე სახნავი და სათიბი სავარგულები). რიგ შემთხვევებში, ეროზიას შეუქცევადი ხასიათი აქვს და სასწრაფო გეოსაინჟინრო სამუშაოებს საჭიროებს (სოფელ ომალოში შესასვლელი გზა, წაროს მონაკვეთი წოვათაში, მეწყრული მონაკვეთი ჭანჭახოვანის ხეობაში და სხვა). ეროზიის მნიშვნელოვანი მაინიცირებელია ახალი გზების მშენებლობა ან ძველი გზების მოვლის სამუშაოები. ამჟამად, ტერიტორიები შემოღობილი არ არის და საკვების ძიების პროცესში საქონელი შედის ნებისმიერ ადგილზე. 6. გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) დახმარებით, 2014 – 2018 წლებში შესრულდა კვლევითი სამუშაოები და შემუშავდა თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრების მართვის სახელმძღვანელო დოკუმენტი. მომზადდა საძოვრის ერთეულის (ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე სულ 100 ერთეული, 38,849 ჰა) პასპორტები, რომელიც მოიცავს საძოვრების სივრცულ და ხარისხობრივ მონაცემებს. კერძოდ, თითოეული საძოვრის ერთეულისთვის გაზომილია ბიომასა და პასპორტი იძლევა რეკომენდაციას მისი დატვირთვის შესახებ. პროექტის ფარგლებში მომზადდა ეროზიის რისკის რუკა (დანართი 8), რომელიც ასახავს დაზიანებულ მონაკვეთებს და კარგი ინსტრუმენტია მიწის მდგრადი მართვის სტრატეგიის შემუშავებისთვის. მომზადდა, ასევე, მიწისზედა ბიომასის რუკა (დანართი 9), რომელიც საშუალებას იძლევა განისაზღვროს, თუ რა რაოდენობის ბიომასაა ამა თუ იმ საძოვარზე და შესაბამისად, რა რაოდენობის პირუტყვის გამოკვება შეუძლია. შემუშავებული საძოვრის პასპორტები და საძოვრის მართვის პროგრამა (ინსტრუმენტი) მნიშვნელოვანწილად ამარტივებს გადაწყვეტილების მიღების პროცესს, თუმცა დღის წესრიგში მაინც რჩება შესაბამისი სპეციალისტების არსებობის აუცილებლობა. 7. საძოვრების მართვის საკითხს ართულებს რიგი სხვა პრობლემები: ა) დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების საზღვრები, ხშირია შემთხვევები, როდესაც კატეგორიებს შორის არსებული საზღვრები არ მოუყვება რელიეფის ბუნებრივ წარმონაქმნებს (ქედები, ხეობის ძირები, მდინარეები, ხევები, ტყის საზღვრები და სხვა), არამედ კვეთს კონკრეტულ საძოვარს. ეს ძლიერ ართულებს ადმინისტრირების პროცესს; ბ) არსებული რეგულაციების მიხედვით, შეზღუდულია სხვადასხვა სატარიფო პოლიტიკის წარმოება როგორც განსხვავებული ნაყოფიერების მქონე საძოვრებისთვის, ასევე საძოვრებისთვის, რომლებზეც არსებობს ფერმერისთვის ხელსაყრელი ინფრასტრუქტურა (მაგ.: ფერმის შენობა, სარწყულებელი, მისასვლელი გზა და ა.შ.). 8. ჭარბი ძოვების პარალელურად, მიუხედავად იმისა, რომ ცხვარში წასვლა თუშებისთვის ტრადიციულ და საამაყო საქმეს წარმოადგენს, ახალგაზრდებს შორის ეს საქმიანობა პოპულარობით აღარ სარგებლობს. ეს სიტუაცია საფრთხეს უქმნის არა მარტო ტრადიციულ თუშურ მეცხვარეობას, არამედ მთლიანად უნიკალურ თუშურ კულტურას. გარდა ამისა, საქონლის რაოდენობის და ძოვების შემცირება მნიშვნელოვან ცვლილებებს გამოიწვევს თუშეთის ლანდშაფტებშიც. ზოგიერთ ადგილას საქონლის რაოდენობის და ძოვების შემცირების შედეგად უკვე შეინიშნება მდელოების (მათ შორის ბუნებრივი მდელოების) გატყევების ტენდენცია, რაც ნეგატიურად შეიძლება აისახოს ბიომრავალფეროვნებაზე. 9. თუშეთის ტყის ჰაბიტატი უმეტესად ფიჭვნარებითაა წარმოდგენილი, რომელსაც კაუჭკბილა (სოსნოვსკის) ფიჭვი Pinus kochiana ქმნის. შედარებით ნაკლები ფართობი უკავია არყნარებს (Betula Raddeana და Betula Litvinowi). მეტად შეზღუდულია ფართოფოთლოვანი ტყეების გავრცელება. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყით დაფარული ფართობია 20,200 ჰა, რაც დაცული ტერიტორიის მთლიანი ფართობის (82,142.2 ჰა) 25,6%-ია. ტყეების ბოლო ინვენტარიზაცია თუშეთში 1985 წელს ჩატარდა. ვადაგასულია ტყეთმოწყობის დოკუმენტაცია და არ შეესაბამება დაცული ტერიტორიების დაარსების შემდეგ არსებულ რეალობას. განახლებული ინფორმაციის არქონა ართულებს ტყის ეკოსისტემების მონიტორინგს და საშეშე მერქნის შესაბამისი კვოტების დადგენას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, რათა უზრუნველყოფილი იყოს რესურსის მდგრადი მოხმარება. 10. GIZ-ის ფინანსური მხარდაჭერით კახეთის რეგიონში, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჩათვლით, ხორციელდება ტყის ეროვნული ინვენტარიზაცია, რომელიც უზრუნველყოფს სარწმუნო ინფორმაციის შეგროვებას და ანალიზს ტყის სტრუქტურის და მახასიათებლების შესახებ, ეროვნულ და რეგიონულ დონეზე. ინვენტარიზაცია მოიცავს კახეთის მთლიან ტყით დაფარულ ფართობს, განურჩევლად ტყის მართვისა თუ კატეგორიისა. სამუშაოების დასრულება დაგეგმილია 2021 წელს. 11.  თუშეთის ტყეებით დაფარული დიდი ფართობი, ასევე, ხეების სახეობათა მრავალფეროვნება თუშებს შესაძლებლობას აძლევდა თავისი საარსებო გარემოდან გაუსვლელად, ადგილზევე ჰქონოდათ მასალა საჭირო საყოფაცხოვრებო ნივთების, სამეურნეო დანიშნულების შრომის იარაღების და ხალხური რეწვის დარგებისათვის (მატყლის დამუშავება, ქსოვა, ღებვა და სხვა) საჭირო ხელსაწყოების დასამზადებლად. 12. ტყის მერქნულ რესურსებს (შეშა, სამასალე მერქანი) მოსახლეობა ძირითადად მოიპოვებს დაცული ლანდშაფტის ტყიდან, მხოლოდ ადგილობრივი მოხმარებისათვის. თუშეთის მოსახლეობას აქვს უფლება მოიპოვოს შეშა (წაქცეული და ზეხმელი ხეები) ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონიდან, თუმცა, ადმინისტრაციის განცხადებით, დაბალი მოთხოვნის გამო ამ ეტაპზე შეშის გაცემა არ ხდება. 13. საქართველოს მთიანეთში, მათ შორის თუშეთში, დღემდე შემონახულია „ხატის ტყეების“ ფენომენი, რომლებიც რელიგიური დატვირთვის „ნაკრძალს“ წარმოადგენს. ხატის ტყეები თითქმის ხელუხლებლად შემონახული ტყის უბნებია, რომლებიც ხშირად განსაკუთრებული ესთეტიკური მახასიათებლებით და მდიდარი ბიომრავლფეროვნებით გამოირჩევა. „ხატის ტყეები“, ძირითადად, მოქცეულია დღევანდელი თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრებში. „ხატის ტყეები“ ტყის რესურსების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების მაგალითია. 14. მოსახლეობა ტრადიციულად მოიხმარს არამერქნულ რესურსებს. კერძოდ, აგროვებს ჟოლოს, მოცვს, სოკოს და სამკურნალო მცენარეებს. არ არის შეფასებული მათი მარაგები და არ არის დადგენილი მოხმარების კვოტები. თუმცა, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შეფასებით, ამ ეტაპზე არ ვლინდება აღნიშნული რესურსის გადაჭარბებული გამოყენება. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციამ GIZ/IBiS-ის დახმარებით 2018-2019 წლებში განახორციელა კვლევა თუშეთში არსებული ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი ველური მცენარეების გამოყენებაზე და ამის საფუძველზე მოამზადა და გამოსცა პუბლიკაცია ქართულ და ინგლისურ ენებზე „100 ველური მცენარე თუშეთიდან: ტრადიციები და გამოყენების წესები“. მომავალში ამ რესურსების შენარჩუნების უზრუნველსაყოფად სასურველია მონიტორინგის განხორციელება ამ ველური მცენარეების მდგომარეობაზე. 15. ნადირობა თუშეთში საკვების მოპოვების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყარო იყო. თუმცა მას დიდი სოციო-კულტურული მნიშვნელობაც ჰქონდა. ნადირობა „მეკლდეურობასთან“ (კლდეზე ცოცვის ხელოვნება) იყო დაკავშირებული, მამაკაცის ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მომზადების საშუალებად ითვლებოდა. ტრადიციული ნადირობა მკაცრად რეგულირდებოდა გარკვეული შეზღუდვებით და აკრძალვებით და ბიოლოგიური რესურსების მდგრადი გამოყენების თვალსაჩინო მაგალითი იყო. ამჟამად ეს პრაქტიკა და, მასთან ერთად ის წეს-კანონები, რაც ნადირობის მდგრადობას განსაზღვრავდა, დავიწყებულია. 16. თუშეთში დღესდღეობით მოიპოვება სამშენებლო მასალა – ფიქალის ქვა (ეროვნული პარკის და დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე), რომელიც ტრადიციულად წარმოადგენს თუშური საცხოვრებელი სახლების ძირითად საშენ მასალას. ფიქალის ქვის მოპოვება შემცირდა არსებულ კარიერებზე მარაგის ამოწურვის გამო, ხოლო ახალი კარიერები მოძიებული და შესწავლილი ჯერ არ არის. შესასწავლად გადაცემულია 7 ახალი კარიერი. 17. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე მოსალოდნელია ბუნებრივი რესურსების მოხმარების გაზრდა ვიზიტორების ზრდასთან ერთად, რამაც შესაძლებელია გამოიწვიოს აღნიშნული რესურსების მზარდი მოხმარება, ძირითადად სასტუმროებისა და კვების ობიექტების მიერ. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანია ვიზიტორთა ეფექტური მართვა და ბუნებრივი რესურსების მოხმარების ეფექტური კონტროლი, არსებული საფრთხეების ჯეროვანი მონიტორინგის გზით. მუხლი 39🔗. ეკოტურიზმი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ვიზიტორთა გადაადგილება დაიშვება მხოლოდ თუშეთის ეროვნული პარკის ფარგლებში. ვიზიტორები არ დაიშვებიან თუშეთის ნაკრძალში იქ არსებული მკაცრი დაცვის რეჟიმის გამო; ნაკრძალში შესვლა შესაძლებელია მხოლოდ სამეცნიერო და საგანმანათლებლო მიზნით, სააგენტოსთან წინასწარ შეთანხმებით. 2. ვიზიტორთა რაოდენობა მუდმივად იზრდება. 2014 წელს რეგისტრირებული ტურისტების რაოდენობამ 9,786 ვიზიტორი შეადგინა, ხოლო 2019 წელს გაიზარდა 16,427-მდე. 2020 წელს, COVID-19 პანდემიიდან გამომდინარე, ვიზიტორთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა და შეადგინა 7,055 (მათ შორის, 357-მდე უცხოელი). 2019 წლის სტატისტიკის მიხედვით, ვიზიტორთა 34,8% საქართველოს, ხოლო 65,2% უცხო ქვეყნის მოქალაქეა. თუშეთის დაცულ ტერიტორიაზე აღრიცხულ უცხოელ ვიზიტორთაგან უმეტესობას გერმანელი და პოლონელი ტურისტები წარმოადგენენ. 2021 წელს შეინიშნება ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდის პოზიტიური დინამიკა, 2021 წელს თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს ესტუმრა 12 197 ვიზიტორი. მაჩვენებელი 2020 წლის მონაცემებთან შედარებით (7 055 ვიზიტორი) 73%-ით არის გაზრდილი. 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია ვიზიტორთა ცენტრი სოფელ ომალოში. სტუმართა ღამისთევის და დასვენებისთვის ფუნქციონირებს ვიზიტორთა ცენტრთან არსებული სასტუმრო (7 ნომრით, 15 ადგილიანი, 2012 წლიდან გაცემული იჯარით) და ცენტრთან ახლოს მდებარე ჰოსტელი (22 ადამიანზე), ასევე არის ალაზნისთავის ტურისტული თავშესაფარი (12 ადამიანზე). ვიზიტორთა ცენტრთან ახლოს არის 1 საკემპინგე და საპიკნიკე ადგილი. ალაზნისთავში არსებული ტურისტული თავშესაფრის მოვლა-პატრონობა ადმინისტრაციისათვის რთულია და სასურველია მისი იჯარით გაცემა. 4. საკარვე და საპიკნიკე ადგილები საპირფარეშოთი და საშხაპეთი მოწყობილია ალაზნისთავში, ადგილობრივ კოოპერატივზე 2015 წელს 49 წლის ვადით აღნაგობის უფლებით გადაცემულ 1,000 კვ.მ.-ზე, სადაც, ასევე, მოწყობილია ცხვრის საწველი ბაკი და ტრადიციული თუშური გუდის ყველის დამზადებისა და შენახვის საწარმო. 5. სპორტული და სამოყვარული თევჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში (მათ შორის, „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 3​1 პუნქტით) განსაზღვრულია რეკრეაციული თევჭერა მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით. თუმცა, დღეისათვის, ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მსგავსი ადგილები არ არის გამოყოფილი. 6. ამჟამად, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე არსებობს სხვადასხვა სირთულის, მოქმედი 13 ტურისტული მარშრუტი, რომელიც ერთიან სისტემაშია თუშეთის დაცულ ლანდშაფტში არსებულ ტურისტულ ბილიკებთან (დანართი 23). ბილიკებზე განთავსებულია საინფორმაციო და საინტერპრეტაციო დაფები და მიმართულების მაჩვენებლები. ყველა ბილიკი, გარდა ალაზნისთავის და აწუნთა-გირევის მონაკვეთებისა, მარკირებულია. არსებული ტურისტული მარშრუტებიდან 7 (კესელო-ქუე, დართლო-კვავლო, დაქუეხი, წოვათა, გონთა, დოჭუ, ალაზნისთავი) გარკვეულ მონაკვეთებში კვეთს ერთსა და იმავე ადგილებს. ასევე, ეს მარშრუტები არის მხოლოდ წრიული და ცალმხრივი (იწყება და ბრუნდება ერთსა და იმავე ადგილზე). ყველაზე მეტად დატვირთულია ომალო-დართლო და ომალო-შენაქო-დიკლოს მიმართულების ბილიკები, სადაც ვიზიტორთა 80% გადაადგილდება. შესაბამისად, აქ ადგილი აქვს არსებული ბუნებრივ და კულტურულ რესურსებზე ზეწოლას. არსებულ ბილიკებზე შესაძლებელია 1, 2, 3, 4-დღიანი სხვადასხვა თემატიკის ტურების მოწყობა: ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტების დათვალიერება და ფოტოგადაღება, სალაშქრო, ველო, საცხენოსნო, კულტურული, საგანმანათლებლო, ფრინველებზე და ნიამორებზე დაკვირვების ტურები. ამ ეტაპზე, მუნიციპალური განვითარების ფონდის მიერ მომზადდა თუშეთის და ფშავ-ხევსურეთის დამაკავშირებელი ტრანსრეგიონული ტურისტული მარშრუტები კვლევა და „მდგრადი ვიზიტორთა ბილიკების და მთის ქოხების განვითარების და ფშავ-ხევსურეთის, ყაზბეგის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაკავშრების მიზნით, დეტალური საპროექტო-სახარჯთაღრიცხვო დოკუმენტაცია“. 7. მთამსვლელებისა და სამთო-მოგზაურობის მოყვარულთათვის მოთხოვნადი და საინტერესო სამოგზაურო ბილიკები ცდება თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს. ეს ბილიკია: ა) შატილი-მუცო-აწუნთა-გირევი-დართლო-ომალო (ყველაზე მოთხოვნადი); ბ) ფშავი – უკანა ფშავი – ბორბალოს უღელტეხილი – თუშეთი; გ) პანკისის ხეობა – ალაზნისთავი – ყადორის უღელტეხილი – წოვათა – ვერხოვანი – ჯვარბოსელი – ომალო. ვიზიტორებისთვის სულ უფრო პოპულარული ხდება თუშეთიდან შირაქის ველზე (ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები) და უკან მეცხვარეებთან ერთად გადაადგილება. 8. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ტურისტული სეზონი გრძელდება ივნისიდან ოქტომბრის ჩათვლით, რა დროსაც თუშეთისკენ მიმავალი საავტომობილო გზა არის გახსნილი. მნიშვნელოვანი საკითხია თუშეთის კახეთთან დამაკავშირებელი გზის საიმედოობა და უსაფრთხოება, რაც სახელმწიფოს სტრატეგიული ამოცანაა და თუშეთში ტურიზმის ხელშეწყობისათვის მნიშვნელოვანი პირობაა. ყოველ სეზონზე ზიანდება გზები, რაც გაწმენდა-შეკეთების სამუშაოებს მოითხოვს და ზოგ შემთხვევაში, ზღუდავს ვიზიტორთა გადაადგილებას. ზამთარში გზის ჩაკეტვის გამო ტურისტული აქტივობები არ ხორციელდება, თუმცა შესაძლებელია რამდენიმე ტიპის ტურის შეთავაზება (მაგ. ნიამორებზე დაკვირვება, თოვლის ფეხსაცმელებით გადაადგილება და სხვა). თუშეთში ზამთრის ტურიზმის განვითარების ხელშეწყობის საკითხი განხილვის ეტაპზეა (ერთ-ერთი საკითხია გზებზე საბაგიროების მოწყობა). თუშეთში ზამთრის ტურიზმის განვითარება მოითხოვს შესაბამისი ინფრასტრუქტურისა და სერვისების არსებობას. 9. 2019 წელს ვიზიტორთა მომსახურებიდან ადმინისტრაციის მიერ მიღებულმა შემოსავალმა შეადგინა 6621 ლარი (5514 ლარი სასტუმროს იჯარიდან, 650 ლარი ქუეს ტერიტორიაზე აღნაგობით გაცემული ფართის იჯარიდან, 987 ლარი რუკების გაყიდვიდან, 45 ლარი საპიკნიკე ადგილების გაქირავებიდან, 45 ლარი საკარვე ადგილის გაქირავებიდან, 10 ლარი კარვის გაქირავებიდან, 20 ლარი საკონფერენციო დარბაზის გაქირავებიდან). 2020 წლის მონაცემებით ადმინისტრაციის შემოსავლებმა 5156 ლარი შეადგინა. 10. თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის 2011 წელს შემუშავდა „თუშეთის დაცული ტერიტორიების მარკეტინგისა და ტურიზმის განვითარების ქვეგეგმა“, რომელიც საჭიროებს განახლებას. 11. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მომსახურების ადგილობრივ მომწოდებლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სთავაზობს სხვადასხვა სახის სერვისებს, როგორიცაა: სასტუმრო, საოჯახო სასტუმრო, ცხენები, გიდები, ტრანსპორტირება, კვება და სხვა. 12. ბოლო წლების განმავლობაში, საერთაშორისო დახმარებით, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურიზმის განვითარებისთვის საჭირო სხვადასხვა პროექტები განხორციელდა. მათგან აღსანიშნავია: ჩეხეთის განვითარების სააგენტოს (CzDA), კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF), გერმანიის ტექნიკური დახმარების საზოგადოების (GIZ/IBiS) და USAID/ZRDA-ს მიერ დაფინანსებული სხვადასხვა პროექტები, რომლებიც მოიცავს როგორც სწავლებას, ასევე, სერვისების განვითარებას და ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას. აღსანიშნავია, ასევე „აწარმოე საქართველოში“ სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 30 მაისის №365 დადგენილებით დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამის „აწარმოე საქართველოში“ მხარდაჭერა, რომელმაც ადგილობრივი ბიზნესების განვითარებისთვის 80-ზე მეტი მცირე გრანტი გასცა თუშეთში. 13. GIZ-ის დახმარებით საქართველოს მთავრობამ შეიმუშავა ახმეტის მუნიციპალიტეტის სივრცითი განვითარების და თუშეთის რამდენიმე სოფლის გენერალური განაშენიანების გეგმები, რომლებმაც ხელი უნდა შეუწყოს რეგიონში ურბანული, მათ შორის ტურისტული ინფრასტრუქტურის გეგმაზომიერ და სწორ განვითარებას. 14. 2022 წელს საქართველოში პირველად დაარსდა ორი ბიოსფერული რეზერვატი: დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატი და „სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატი“, რომლებიც აღიარებულ იქნა UNSECO-ს „ადამიანი და ბიოსფეროს“ პროგრამის 34-ე სხდომის ფარგლებში. „სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის“ ძირითადი შემადგენელი ნაწილია თუშეთის დაცული ტერიტორიები. ბიოსფერული რეზერვატის შექმნა ხელს უწყობს თუშეთის დაცული ტერიტორიების პოპულარიზაციას და ადგილობრივ ბუნებასა და კულტურაზე დაფუძნებული ეკოტურისტული სერვისების განვითარებას. მუხლი 40🔗. ეკოგანათლება და საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. ეკოგანათლება: ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებული საგანმანათლებლო აქტივობები შეესაბამება სააგენტოს ეკოსაგანმანათლებლო სტრატეგიის ზოგად მიმართულებებს – ხელი შეუწყოს ადგილობრივი მოსახლეობის ცნობიერების გაზრდას და ამით უზრუნველყოს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური პირობების შენარჩუნება; ბ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას არ ჰყავს ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობაზე პასუხისმგებელი ცალკე კადრი. ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობაში ჩართულები არიან: ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი, ვიზიტორთა სპეციალისტი (ძირითადად ვიზიტორებთან), უბნის უფროსი რეინჯერები და ერთი რეინჯერი თუშეთის კულტურული ფასეულობების კუთხით; გ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორებისა და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის მომზადებულია საზაფხულო საგანმანათლებლო პროგრამა, რომელიც ხორციელდება ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტების მიერ ადმინისტრაციის ვიზიტორთა ცენტრში, სეზონის განმავლობაში; დ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ატარებს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებას სამოქმედო გეგმის მიხედვით. 2019 წლის სტატისტიკის მიხედვით, ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებულ სხვადასხვა აქტივობაში ჩართული იყო 620 მოსწავლე და 18 მასწავლებელი. საგანმანათლებლო საქმიანობა ძირითადად მოიცავს; სემინარებს, პრეზენტაციებს, კონკურსებს, საგანმანათლებლო შეჯიბრება-თამაშებს, დასუფთავებისა და გამწვანების აქციებს, ეკოტურებს და სხვა. სასწავლო პერიოდში საგანმანათლებლო ღონისძიებები, ძირითადად, ხორციელდება ახმეტის მუნიციპალიტეტის 5 სკოლაში და 2 სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებაში. სკოლებთან არსებული ეკოკლუბები აქტიურად არიან ჩართულნი სხვადასხვა აქტივობებში: ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტთან ერთად მოამზადეს და მიიღეს გრანტი გარემოსდაცვითი მცირე პროექტის განსახორციელებლად. საგანმანათლებლო ღონისძიებები ხორციელდება, ასევე, თელავის უნივერსიტეტის სტუდენტებისთვისაც. სხვა სამიზნე ჯგუფები (ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფლების სხვა სკოლები და თელავის მუნიციპალიტეტის სკოლები) არ არიან სრულყოფილად დაფარული, თუმცა დაგემილია მათთანაც მუშაობა; ე) ბოლო წლების განმავლობაში ფუნქციონირებს გიდების მოსამზადებელი სამთვიანი კურსი უფროსკლასელთათვის. კურსი სპეციალურად შემუშავებული პროგრამით მომზადდა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინიციატივით. ყოველწლიურად 12-14 მოზარდი კურსის ფარგლებში ეცნობა და სწავლობს ინფორმაციას თუშეთის დაცულ ტერიტორიებსა და მის ფასეულობებზე; ვ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ზაფხულის პერიოდში ახორციელებს სხვადასხვა საგანმანათლებლო ღონისძიებას, უშუალოდ თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. ადმინისტრაციის თანამშრომლები ატარებენ სემინარებს, ლექციებს, საველე გასვლებსა და სხვადასხვა ტიპის ცნობიერების ასამაღლებელ ღონისძიებებს, სხვადასხვა ორგანიზაციების/დაწესებულებების მიერ („ეკოვიჟენი“, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია, თავისუფალი უნივერსიტეტი) სკოლის მოსწავლეთა და სტუდენტთათვის მოწყობილი ეკობანაკების და საველე პრაქტიკების ფარგლებში. 2019 წელს მოეწყო 4 ეკობანაკი, რომელშიც ჯამში მონაწილეობდა 15 მოსწავლე და 90 სტუდენტი; ზ) 2019 წელს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულ ეკოსაგანმანათლებლო-ცნობიერების ასამაღლებელ საქმიანობაში სულ ჩართული იყო 1457 ადამიანი, 2020 წელს – ჩართული იყო 693, ხოლო 2021 წელს – 247 მონაწილე; თ) 2020-2021 წლებში ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებებში ჩართულ მონაწილეთა შემცირებული რაოდენობა განპირობებულია ქვეყანაში ახალი კორონავირუსის (COVID-19) გავრცელებით შექმნილი მდგომარეობის გამო დაწესებული რიგი შეზღუდვებით; ი) საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურას წარმოადგენს სოფელ ომალოში ვიზიტორთა ცენტრში წარმოდგენილი საინფორმაციო და საინტერპრეტაციო ექსპოზიცია. სხვა დაცულ ტერიტორიებზე, არსებული გამოცდილების გათვალისწინებით, სასურველია დამატებითი ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის (მაგ. ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკები და სხვა) მოწყობა ვიზიტორთა ცენტრის მიმდებარედ.  2. საზოგადოებასთან ურთიერთობა: ა) საზოგადოებასთან ურთიერთობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის. საზოგადოებასთან ურთიერთობის გზით იზრდება დაინტერესებულ პირთა ინფორმირებულობა და ცნობიერება დაცული ტერიტორიების შესახებ, ხელი ეწყობა დაცული ტერიტორიის დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, რაც, თავის მხრივ, განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას; ბ) საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ცენტრალიზებულად, სააგენტოს მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის მიერ, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ჩართულობით; გ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საკომუნიკაციო საქმიანობა მოიცავს ადგილობრივ მოსახლეობას, ვიზიტორებს, მესაქონლეებს და ტურისტული სერვისების მომწოდებლებს. კომუნიკაცია მოსახლეობასთან, ძირითადად, პირდაპირი კონტაქტით, ზეპირი ფორმით ხდება საკმაოდ ინტენსიურად, ყოველდღიურად, მუშაობის პროცესში ან სპეციალურად მოწყობილი შეხვედრებისას;  დ) თუშეთის მოსახლეობის ცნობიერების დონე დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მოქმედი რეგულაციების შესახებ საშუალო დონისაა და საჭიროებს გაუმჯობესებას. თუმცა, თუშეთის მოსახლეობის ეკოლოგიური ცნობიერება საკმაოდ მაღალია – თუშეთში ტრადიციულად იყო დაცული ტერიტორიები (ე.წ. „ხატის ტყეები“) და თუშური ტრადიციები თავისთავად გულისხმობდა ბუნებრივი რესურსების დაცვას და მდგრად გამოყენებას; ე) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს აქვს საკუთარი ფეისბუქგვერდი. სიახლეების, ფოტოებისა და ვიდეომასალის გავრცელება რეგულარულად ხორციელდება სოციალური ქსელით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის განკუთვნილ გვერდზე https://www.facebook.com/TushetiNationalPark/; ვ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ამზადებს წლიურ ანგარიშს სააგენტოსთან ანგარიშგებისთვის და „ბუნების მატიანეს”. მოსახლეობისთვის ამ დოკუმენტების რაიმე ფორმით მიწოდება არ ხდება; ზ) დაინტერესებულ მხარეებს ინფორმაციის მიღება შეუძლიათ თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცისაგან, ვიზიტორთა სეზონის პერიოდში, სოფელ ომალოში განთავსებული თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციულ შენობაში, ხოლო მთელი წლის მანძილზე სოფელ ქვემო ალვანში მდებარე ოფისში; თ) თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის 2010 წელს შემუშავებული კომუნიკაციისა და თემთან ურთიერთობის სტრატეგია მოძველებულია. CNF-ის მხარდაჭერით იგეგმება ერთობლივი კომუნიკაციის გეგმის შემუშავება თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტისთვის, რომლიც შემუშავების პროცესშიც ჩართული იქნება ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიაც. კომუნიკაციის გეგმამ უნდა გააუმჯობესოს თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის შესახებ ცნობადობა, აამაღლოს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებში საზოგადოების ცნობიერება და გააღრმავოს დაცული ტერიტორიებისადმი პოზიტიური განწყობა ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან; ი) 2020 წლის ივნისში UNDP/GEF/CNF პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ ფარგლებში შემუშავდა „საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე ცნობიერების ამაღლების სამოქმედო გეგმა“, რომლის მიზანია სამიზნე დაცული ტერიტორიების (მათ შორის, თუშეთის დაცული ტერიტორიები) ცნობიერების ასამაღლებლად აუცილებელი შესაძლებლობების გაძლიერება და ცნობიერების ამაღლების ისეთი სამოქმედო გეგმის თანამონაწილეობრივი შემუშავება და ეტაპობრივი დანერგვა, რომელიც საზოგადოებას ეროვნულ და ადგილობრივ დონეზე თვალნათლივ დაანახებს დაცულ ტერიტორიებზე საქართველოს ბიომრავალფეროვნების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების ეკონომიკურ სარგებელს და, ბუნებრივია, გააძლიერებს ეროვნული საგანძურის ფლობის განცდას, უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების მზაობას დამოუკიდებლად განაგრძონ ცნობიერების ამაღლების ეფექტური ქმედებების დანერგვა CNF/UNDP პროექტის დასრულების შემდეგაც. მუხლი 41🔗. პარტნიორული თანამშრომლობა 1. 2009 წლიდან შექმნილია და ფუნქციობს ა(ა)იპ „თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია“, რომელიც დონორებისგან მიღებული გრანტების ფარგლებში რეგულარულად ახორციელებს სხვადასხვა ტიპის პროექტებს. მეგობართა ასოციაციის მიერ განხორციელებული პროექტები ხელს უწყობს საზოგადოების ცნობიერების დონის ამაღლებას, ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართვას გარემოსდაცვით აქტივობებში, რესურსების მდგრადი მოხმარების პრაქტიკისა და სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებას, რითაც ხელს უწყობს მოსახლეობასა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას შორის პარტნიორული ურთიერთობების განვითარებას, ასევე, საკუთრების განცდის გაძლიერებას ადგილობრივ მოსახლეობაში. 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას ფორმალურად გააჩნია საკონსულტაციო-სამეცნიერო საბჭო, რომლის შემადგენლობა განსაზღვრულია გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის ბრძანებით. საბჭოს წევრების შემადგენლობა საჭიროებს განახლებას. აღსანიშნავია, რომ 2019-2020 წლებში GIZ/IBiS-ის მხარდაჭერით „თუშეთის განვითარების ფონდმა“ ხელი შეუწყო ადგილობრივი საზოგადოებრივი მმართველობის სტრუქტურის „თუშეთის საბჭეოს“ ჩამოყალიბებას, რომელიც შედგება თუშეთის ხეობების არჩეული წარმომადგენლებისგან. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აქტიურად თანამშრომლობს „თუშეთის საბჭეოსთან“ რეგიონის განვითარებასთან დაკავშირებული სხვადასხვა საკითხების გადაწყვეტის პროცესში. 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მჭიდროდ თანამშრომლობს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან (ახმეტის მუნიციპალიტეტი) მისი შექმნის დროიდან (2011 წლიდან). ურთიერთთანშრომლობით უზრუნველყოფილია დაცულ ლანდშაფტში მიმდინარე პროცესებისა და საქმიანობების ჰარმონიზება დაცული ტერიტორიების მიზნებსა და ამოცანებთან. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობით შეიცვალა არსებული ტურისტული ბილიკების სისტემა, რამაც ხელი შეუწყო დაცული ლანდშაფტისა და ეროვნული პარკის ტერიტორიებზე მდებარე ეკოტურისტული მარშრუტების ჰარმონიზებას – ერთიან სისტემაში მოქცევას.  4. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს სხვადასხვა ეროვნულ და ადგილობრივ უწყებებთან, მათ შორის: საპატრულო და სასაზღვრო პოლიციასთან, ეროვნულ სამაშველო სამსახურთან, ტურიზმის ეროვნულ ადმინისტრაციასთან, საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან, ახმეტის მუნიციპალიტეტთან და სხვა. 5. საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბებული ტრადიციული ცხოვრების წესი – მომთაბარე მეცხოველეობა და მიწათმოქმედება, რომელიც ხორციელდება თუშეთი – ალვანი – შირაქ – სამუხის გეოსოციალურ გარემოში, განაპირობებს თუშეთისა და ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს შორის ეკოლოგიურ და კულტურულ კავშირებს. ამ ორ დაცულ ტერიტორიას შორის მჭიდრო თანამშრომლობით, საძოვრების მართვის ერთიანი ხედვის ჩამოყალიბებითა და კოორდინირებული ქმედებებით შესაძლებელია რესურსების მდგრადი გამოყენებისა და მომთაბარე მეცხვარეობასთან დაკავშირებული პრობლემების მოგვარების გზების იდენტიფიცირება და აღმოფხვრა. ეს კი, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ინტეგრირებული ლანდშაფტური მიდგომების გამოყენების შესაძლებლობას. როგორც უკვე აღინიშნა, ვიზიტორებისთვის სულ უფრო პოპულარული ხდება მარშრუტი თუშეთიდან ვაშლოვანამდე, მეცხვარეებთან ერთად, რაც დამატებით თანამშრომლობის საჭიროებას უსვამს ხაზს. 6. ეკოტურიზმის გაუმჯობესების მიზნით, მთამსვლელებისა და სამთო-მოგზაურობის მოყვარულთათვის მოთხოვნადი ტურებიდან გამომდინარე მნიშვნელოვანია მჭიდრო თანამშრომლობა ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან, დუშეთისა და ახმეტის მუნიციპალიტეტებთან. 7. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ნაყოფიერად თანამშრომლობს მრავალ ადგილობრივ, ეროვნულ და საერთაშორისო არასამთავრობო და დონორ ორგანიზაციასთან. 2012-2020 წლებში დონორების მიერ მხარდაჭერილი პროექტებით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობით, ხელი შეეწყო თუშეთის დაცული ტერიტორიების განვითარებას. მათ შორის იყო: ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის კავკასიის თანამშრომლობის ცენტრი (IUCN CCC), გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოება (GIZ), კავკასიის ბუნების ფონდი (CNF), ჩეხეთის განვითარების სააგენტო (CzDA), გაეროს განვითარების პროგრამა (UNDP), მსოფლიო ბანკი (WB), თუშეთის განვითარების ფონდი, ეკონომიკის სამინისტროს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო, TBC ფონდი, ფონდი „ქართუ“, სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესი“, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოოლოგიის ინსტიტუტი და სხვა. მუხლი 42🔗. კვლევა-მონიტორინგი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგი. ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი, რეინჯერებთან ერთად, პასუხისმგებელია განახორციელოს და მოამზადოს ანგარიში მიმდინარე სამეცნიერო კვლევებსა და მონიტორინგის შედეგებზე. 2. ადმინისტრაციას არ აქვს ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობების განახლებული მონიტორინგის გეგმა. არსებული გეგმა, რომელიც შემუშავდა სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესის“ მიერ 2011 წელს- მოძველებულია. 3. 2020 წელს, CNF-ის დაფინანსებით, 12 სამიზნე დაცულ ტერიტორიაზე, რომელთა შორისაცაა თუშეთის დაცული ტერიტორიები, განისაზღვრა ბიომრავალფეროვნების ინდიკატორი სახეობები და მომზადდა შერჩეული ინდიკატორების მონიტორინგის ათწლიანი გეგმა. 4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონიტორინგისა და სამეცნიერო კვლევების შესაძლებლობები შეზღუდულია რესურსების სიმწირის გამო, მათ შორის: ფინანსური, ადამიანური და ტექნიკური. დღეისათვის ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ ინფორმაციას დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არსებული ბიომრავალფეროვნებისა და საფრთხეების შესახებ. ძირითადად, მონიტორინგი ეყრდნობა რეინჯერთა პატრულირებისას და, ასევე, წინასწარ შერჩეულ ადგილებზე განხორციელებულ დაკვირვებებს. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის რეინჯერები აკვირდებიან მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან შერჩეულ საკვანძო სახეობებს: ნიამორს, აღმოსავლეთ კავკასიურ ჯიხვს, კეთილშობილ ირემს, რომელიც დაცულ ტერიტორიებზე წლების შემდეგ, 2010-ში გამოჩნდა და გამრავლების პოზიტიურ დინამიკას აჩვენებს. ამ სახეობებზე მონიტორინგისთვის გამოიყენება დაკვირვება, ფოტოხაფანგის მასალა, მიმდინარეობს კვალისა და ექსკრემენტების დაფიქსირება, შეხვედრიანობის აღრიცხვა. ადმინისტრაცია ახორციელებს ფრინველების მონიტორინგს. ხდება გადამფრენ და მობუდარ ფრინველებზე შეხვედრიანობის აღრიცხვა. ფრინველების რაოდენობის დადგენა ხდება ფოტოხაფანგებით გადაღებული კადრებიდან და რეინჯერების ჩანაწერების მიხედვით. თუმცა, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე განსახორციელებელი მონიტორინგისათვის ადამიანური რესურსი, მათი კვალიფიკაცია და აღჭურვილობა საკმაოდ მცირეა. ამასთან, აღნიშნული მეთოდები ვერ იძლევა ზუსტ ინფორმაციას პოპულაციის დინამიკისა და სხვა მახასიათებლების შესახებ. 5. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში კვლევებს ახორციელებს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი და სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესი“, CNF-ის ფინანსური მხარდაჭერით, მათ შორის UNDP/GEF 6 პროექტის ფარგლებში. განხორციელებული კვლევის შედეგების გაზიარება ხდება სააგენტოსთვის. ინფორმაცია ფლორის, ფაუნისა და ჰაბიტატების შესახებ შესავსებია. გეო-ბოტანიკური კვლევები განხორციელდა საძოვრების მართვის სახელმძღვანელოს შემუშავებისთვის, სახეობათა კონსერვაციის ცენტრ „ნაკრესის“ მიერ GIZ-ის მიერ დაფინანსებული პროექტის, „ბიომრავალფეროვნების ინტეგრირებული მართვა სამხრეთ კავკასიაში“ (IBiS) ფარგლებში. ამ პროგრამის ფარგლებში, აგრეთვე, მომზადებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების მდელოების სენსიტიურობის რუკები, რომელთა საფუძველზეც უნდა განხორციელდეს საძოვრების მართვა. 6. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზმა აჩვენა, რომ თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებული საძოვრების მართვის სრულფასოვნად განსახორციელებლად საჭიროა ადმინისტრაციას ჰყავდეს ამ მიმართულების შესაბამისი კვალიფიკაციის სპეციალისტი. 7. 2010 წლიდან თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფიჭვნარ კორომებში თავი იჩინა დაავადებების გავრცელების ნიშნებმა. 2013 წელს ჩატარებულმა კვლევებმა გამოავლინა ძირითადი მავნებლები – ქერქიჭამიების ოჯახის ორი სახეობა: ფიჭვის დიდი ლაფანჭამია (Tomicus piniperda) და ფიჭვის პატარა ლაფანჭამია (Tomicus minor Hart). 2014 წლიდან დაფიქსირდა მდგომარეობის გაუმჯობესება და 2017 წლიდან მავნებლების გავრცელება ფაქტობრივად არ გამოვლენილა. ამ დროისთვის ფიჭვნარი ჰაბიტატების ვიზუალური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. თუშეთის ფოთლოვან ტყეებში 2019 წელს ტყის მავნებლებიდან აღირიცხა შემდეგი სახეობები: უფრთო მზომელა (Eranis defoliaria), კუნელის თეთრულა (Aporia crataegi) და არყის ცილაჭამია (Scolylus ratzeburgi). თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკში მოწყობილია 5 მუდმივი სანიმუშო ფართობი, რომლებზეც მიმდინარეობს მუდმივი დაკვირვება და მონაცემების შეგროვება. 8. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ადგილი აქვს ფიჭვნარების აქტიურ სუქცესიურ პროცესებს. აღნიშნული მოვლენა განიხილება მდელოს ჰაბიტატების შემცირების და ბიომრავალფეროვნების კარგვის ერთ-ერთ მიზეზად და საჭიროებს დაკვირვებას და ანალიზს. 9. 2019 წლიდან, რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის დაფინანსებით, ილიას სახელმწიფო უნივერსისტეტის მიერ ხორციელდება პროექტი „სალმონიდები სამხრეთ კავკასიაში: კონსერვაციული სტატუსი, ტაქსონომია და გამოყენება თევზაობის მენეჯმენტში". ამ კვლევის შედეგად უნდა შეფასდეს ნაკადულის კალმახის პოპულაციის მდგომარეობა. 10. ამჟამად (2020-2021 წწ.), სსიპ – გარემოს ეროვნული სააგენტოს გეოლოგიის დეპარტამენტი ახორციელებს კვლევას, რომლის ფარგლებშიც ხორციელდება საფონდო (ისტორიული) გეოლოგიური მონაცემების დამუშავება და საველე გეოლოგიური კვლევები. მიღებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით მომზადდება გეოლოგიური ანგარიში, რომელიც მოიცავს 1:200 000 მასშტაბის გეოლოგიურ, სასარგებლო ნამარხების (მინერალური რესურსები) და ტექტონიკურ რუკებს. 11. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის რეინჯერები, აგრეთვე, აღრიცხავენ მათ ტერიტორიაზე მტაცებლის და ადამიანების კონფლიქტის შემთხვევებს. მაგალითად, 2018 წელს მგლის თავდასხმის შედეგად განადგურდა 81 სული ცხვარი, ხოლო დათვის თავდასხმის შედეგად 7 სული ძროხა და 1 ცხენი. 2019 წელს მგლის თავდასხმის შედეგად 21, ხოლო დათვის თავდასხმის შედეგად 5 ცხვარი განადგურდა. 12. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ყოველწლიურად აგროვებს მასალებს „ბუნების მატიანესთვის“, რომელიც შეიცავს მეტეოროლოგიურ მონაცემებს, სტიქიური მოვლენების შემთხვევებს, სახეობებზე დაკვირვების მონაცემებს, საფრთხეში მყოფი სახეობების და ჰაბიტატების ჩათვლით, აგრეთვე, გარე მკვლევარებისა და მეცნიერების საქმიანობების შესახებ ანგარიშებს, რომლებიც მუშაობენ თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. აღნიშნულ დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაცია სრულყოფილად ვერ გამოდგება დაცული ტერიტორიების ადაპტაციური მენეჯმენტისთვის. თავი V. თუშეთის დაცული ტერიტორიების შიდა ზონირება და დაშვებული საქმიანობები მუხლი 43🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფუნქციური ზონები 1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ზონირება არ ხდება მოქმედი კანონმდებლობიდან გამომდინარე. 2. „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის გათვალისწინებით, თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიის ტერიტორიულ-ფუნქციონალური ზონირების მიზანია მასზე არსებული ბუნებრივი რესურსების დაცვის, ამ რესურსების გამოყენების, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობის განვითარების საკითხების სამართლებრივი მოწესრიგება. 3. თუშეთის ეროვნული პარკის თავისებურებების გათვალისწინებით, გარემოსდაცვითი ძირითადი მიზნების, რესურსებით სარგებლობისა და „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის გათვალისწინებით, თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილია შემდეგი ზონები: ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა, ადმინისტრაციის ზონა, ტრადიციული გამოყენების ზონა. (ზონირება დატანილია რუკაზე დანართ 10-ში, კოორდინატები მოცემულია დანართ 11-ში). 4. ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა: ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა – ზონა, რომელიც ეწყობა ხელუხლებელი ბუნების შენარჩუნების, არამანიპულაციური მეცნიერული კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებზეც ანთროპოლოგიური ზეგავლენა ძალიან უმნიშვნელო იყო. ეს ზონა წარმოადგენს ნაკლებად სახეცვლილ ეკოსისტემებს, გადაშენების პირას მყოფ ცხოველთა და მცენარეთა მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების ძირითად გავრცელების არეალს; ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა მოიცავს ჯიხვის, არჩვის და ტყის პრაქტიკულად ხელუხლებელ ჰაბიტატებს. ვერტიკალური სარტყლების მიხედვით, ეს ჰაბიტატები მოიცავენ, როგორც ფიჭვნარ ტყის ზონას, ისე ალპურ, სუბნივალურ და ნივალურ ზონებს. შესაბამისად, ამჟამად, ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის ძირითადი მიზანი თუშეთის ეროვნული პარკის საკვანძო სახეობების ჯიხვის, არჩვის, როჭოს, ირმის და ფოცხვერის პოპულაციების დაცვა/აღდგენის ხელშეწყობაა. მკაცრი დაცვის ზონა ამავე დროს უზრუნველყოფს აქ მობინადრე სხვა სახეობების კონსერვაციას, სახეობრივი მრავალფეროვნებითა და ენდემიზმით გამორჩეული ალპური და სუბნივალური მცენარეულობისა და ფლორის კომპლექსების დაცვას. 5. ადმინისტრაციის ზონა: ა) ადმინისტრაციის ზონა ეწყობა ეროვნული პარკის ადმინისტრირებისთვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის განსათავსებლად. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც გამოიყენება ადმინისტრაციულ საქმიანობასთან, ეკოგანათლების და ტურიზმის განვითარებასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურის განსათავსებლად. ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის ზონა მოიცავს სოფელ ომალოს მიმდებარე ტერიტორიას, სადაც განთავსებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი, აგრეთვე, ადმინისტრაციის ადმინისტრაციულ საქმიანობასთან და ვიზიტორთა მომსახურებასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურა. 6. ტრადიციული გამოყენების ზონა: ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა – ზონა, რომელიც ეწყობა ბუნების დაცვისა და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციულ გამოყენებასთან დაკავშირებული სამეურნეო საქმიანობისათვის. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენება დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის მიერ განახლებადი ბუნებრივი რესურსების მოსაპოვებლად; ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილი ტრადიციული გამოყენების ზონის მთავარი მიზანია, ბუნების დაცვის უზრუნველყოფის პარალელურად, მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური ინტერესების დაკმაყოფილება რესურსების მდგრადი გამოყენების პრინციპზე დაფუძნებული ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაშვების გზით და ტრადიციულ შინაურ ცხოველთა შენარჩუნება-აღდგენის ხელშეწყობა. ამდენად, საძოვრების მდგრადი გამოყენების მიზნით ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს როგორც ამჟამად აქტიურად გამოყენებად, ასევე პოტენციურ სათიბ-საძოვრებს. მუხლი 44🔗. თუშეთის ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი და საზღვრები 1. „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 და მე-7 მუხლების თანახმად: ა) თუშეთის სახელმწიო ნაკრძალის ფართობი შეადგენს – 10275 ჰა-ს; ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ფართობი შეადგენს – 71 341ჰა-ს. 2. თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილი ფუნქციური ზონების ფართობები მოცემულია ქვემოთ: ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა – 21,877 ჰა; ბ) ადმინისტრაციული ზონა – 51 ჰა; გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა – 49,413 ჰა. მუხლი 45🔗. თუშეთის დაცული ტერიტორიების თითოეულ კატეგორიასა და ზონაში დაშვებული საქმიანობები 1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა: ა) უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე მეცნიერული კვლევა-ძიებისა; ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობისა და გარემოს მონიტორინგისა; გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებებისა; დ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, მათ შორის სახანძრო, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა). 2. თუშეთის ეროვნული პარკის ზონებში დაშვებული ქმედებები: ა) მკაცრი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა: ა.ა) უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე მეცნიერული კვლევა-ძიება; ა.ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა და გარემოს მონიტორინგი; ა.გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებების გატარება (სამარილეების, საკვებურების მოწყობა და სხვა); ა.დ) ტერიტორიის პატრულირება და დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, მათ შორის სახანძრო, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა). ა.ე) სასაზღვრო ზონასა და ზოლში, „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, საზღვრის დაცვისათვის დადგენილი საქმიანობა, მათ შორის, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება. ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციულ ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა ადმინისტრაციის გამართულად ფუნქციონირებისა და ვიზიტორებისთვის ინფრასტრუქტურის მოწყობისა და მოვლა-პატრონობისა. გ) ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა: გ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნებისა; გ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვის, მოვლისა და აღდგენისა; გ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვისა და მონიტორინგისა, დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვისა და აღდგენისა; გ.დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა, მათ შორის, არქეოლოგიური და ისტორიულ-კულტურული ძეგლების კვლევისა; გ.ე) საგანმანათლებლო საქმიანობისა; გ.ვ) ადგილობრივი მოსახლეობისათვის დროებითი რეგულირების წესით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილების, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილებისა; გ.ზ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოებისა; გ.თ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელებისა; გ.ი) ვიზიტორთა ყოფნისა და გადაადგილებისა; გ.კ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, პირადი მოხმარების მიზნით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობისა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობის, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობისა, საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 18 მაისის №221 დადგენილებით დამტკიცებული „ტყითსარგებლობის წესის შესახებ“ დებულების 89-ე მუხლით განსაზღვრული სოციალური დანიშნულების ჭრის შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობისა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით, გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 12 მ​​3-მდე საშეშე მერქანი), ძოვებისა (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2​6 პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობისა და „საქართველოს ტყის კოდექსის“ 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობისა; გ.ლ) „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 2​​1 მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში, მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობისა; გ.მ) საფუტკრეების მოწყობისა; გ.ნ) საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისა და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობისა. ასევე, აგროტურიზმის განვითარებისათვის ცხვრის საწველი ბაკის (სიგრძე − არანაკლებ 22 მ-ისა; სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა; სიმაღლე − არანაკლებ 2.5 მ-ისა) და ტრადიციული თუშური გუდის ყველის დამზადებისა და შენახვის საწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა; სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა; სიმაღლე − არანაკლებ 5 მ-ისა) მოწყობისა;  გ.ო) გადასარეკი ტრასების მოწყობისა მცირე ინფრასტრუქტურითა (დასარწყულებელი, დასასვენებელი) და სხვა; გ.პ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფისა; გ.ჟ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნისა და სარგებლობისა, მათ შორის: გ.ჟ.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობის (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა); გ.ჟ.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობის (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობის (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა); გ.ჟ.გ) ვიზიტორთა ცენტრის მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა); გ.ჟ.დ) კაფეტერიის მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 6 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3,5 მ-ისა); გ.ჟ.ე) საკონფერენციოს მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა); გ.ჟ.ვ) გამაჯანსაღებელი კომპლექსის მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა); გ.ჟ.ზ) საჯინიბოს მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 6 მ-ისა); გ.ჟ.თ) სველი წერტილების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ- ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა); გ.ჟ.ი) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობის (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა); გ.ჟ.კ) „გ.ჟ.ა“ – „გ.ჟ.ი“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს; გ.რ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, მათ შორის სახანძრო, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა); გ.ს) კულტურული მემკვიდრეობისა და ისტორიული ძეგლების მოვლა-პატრონობის, დაცვის, აღდგენის, რესტავრაციისა და რეკონსტრუქციის მიზნით ხეების მოჭრისა; გ.ტ) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერისა თევზჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში, მათ შორის, „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 3​​1 პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერისა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით; გ.უ) სასაზღვრო ზონასა და ზოლში, „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, საზღვრის დაცვისათვის დადგენილი საქმიანობა, მათ შორის, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება; გ.ფ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა. 3. სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში ნებისმიერი დაშვებული საქმიანობა ხორციელდება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებთან შეთანხმებით. თავი VI. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები მუხლი 46🔗. პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამა პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამის ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და მისი ძირითადი ფასეულობების დაცვა და საფრთხეების პრევენცია საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით.  მიზანი 1: 2030 წლისთვის უკანონო ქმედებების კონტროლი და ეფექტური კანონაღსრულება გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 1.1: 2030 წლისთვის გაძლიერებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები თავიდან აირიდოს უკანონო ქმედებები და მინიმუმ 90%-ით არის გაზრდილი გამოვლენილ კანონდარღვევებზე დროული და ეფექტური რეაგირება. ინდიკატორი 1.2: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვა გაძლიერებულია ახალი საპატრულო მარშრუტების დამატებით და არსებულ მარშრუტებზე პატრულირების ინტენსივობის გაზრდით (რეინჯერ/დღე, გავლილი მანძილი (კმ), დაფარული არეალი (ჰა)). ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 1.1 პატრულირების და კანონაღსრულების არსებული სისტემის ანალიზი და სტრატეგიის შემუშავება. 2022 წლისთვის ადმინისტრაციას აქვს პატრულირების და კანონაღსრულების სტრატეგია. სტრატეგიის დოკუმენტი. სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა. 1.2 პატრულირების და კანონაღსრულების სამოქმედო გეგმის შედგენა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების დაცვის პრიორიტეტულობით. ყოველწლიურად განახლებულია პატრულირების და კანონაღსრულების სამოქმედო გეგმა. მოქმედების გეგმის დოკუმენტი. სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა. 1.3 დაცული ტერიტორიების პატრულირება არსებული პატრულირების სქემის (სარეინჯერო უბნების, მარშრუტების, პროცედურების) მიხედვით. არსებული პატრულირების სქემის გაფართოება დამატებითი შესაძლებლობების არსებობის შემთხვევაში (მაგ. საპატრულო მარშრუტების დამატება, რეინჯერების რაოდენობის გაზრდა). სულ მცირე 3 ახალი საპატრულო მარშრუტია დამატებული და 3 სხვადასხვა სახის პატრულირება (საცხენოსნო, საფეხმავლო, სამანქანო) მიმდინარეობს. პატრულირების სქემა. პატრულირების ანგარიშები. საპარტულო მარშრუტი. CNF-ის მხარდაჭერა. 1.4 საინფორმაციო და ამკრძალავი ქმედებების დაფების დამატება დაცული ტერიტორიების საზღვრებთან, კატეგორიებისა და ზონების შესაბამისად. დამონტაჟებულია მინიმუმ 50 დაფა. დაფების რუკა და ფოტოდოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. 1.5 ქვახიდის რეინჯერთა სადგურის რელოკაცია. აშენებულია ახალი რეინჯერთა სადგური ქვახიდის რეინჯერთა სადგურის ნაცვლად. რეინჯერთა თავშესაფრის ფოტო-მასალა. დონორის მხარდაჭერა. 1.6 დაცვის განყოფილების შესაძლებლობების გაძლიერება დაცვის, პატრულირებისა და კანონაღსრულების მიმართულებით პროფესიული ტრენინგების მეშვეობით (მენეჯმენტის გეგმის რეგულაციები, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის შესაბამისი მუხლები, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების აღრიცხვა და ოქმების შედგენა, დამნაშავის დევნა და დაკავება, ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება, გარემოზე მიყენებული ზიანის დათვლის მეთოდოლოგია და სხვა). სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ თითოეულ თემატიკაზე, 20 მონაწილისთვის. ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები. სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა. 1.7 ტრენინგები რეინჯერებისთვის პირველად დახმარებასა და სამაშველო საქმიანობაში. სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ 20 მონაწილისთვის. 2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი ტრენინგი. ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები. სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა. 1.8 რეინჯერების თეორიული და პრაქტიკული სწავლება ცხენოსნობისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებისთვის. სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველწლიურად, 15 მონაწილისთვის. 2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება. ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები. სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა. 1.9 რეინჯერების თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგი თანამედროვე საველე ტექნოლოგიების გამოყენებაში (GPS, რაცია, SMART-ი, ფოტოგადაღება, ფოტოხაფანგების მონტაჟი). სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველწლიურად, 15 მონაწილისთვის. 2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება. ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები. სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა. 1.10 თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრენინგი საზოგადოებასთან ურთიერთობის გაუმჯობესებისათვის (ეფექტური კომუნიკაცია, კონფლიქტებისა და სტრესული სიტუაციების მართვა, ინტერპრეტაცია). სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება 3 წელიწადში ერთხელ, 15 მონაწილისთვის. 2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება. ტრენინგის მასალები ტრენინგის ანგარიშები. სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა. 1.11 კოორდინაციისა და თანამშრომლობის გაუმჯობესება შესაბამის უწყებებთან, მათ შორის სასაზღვრო პოლიციასთან, პოლიციასთან, ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, გარემოს ზედამხედველობის დეპარტამენტთან, კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელების მიზნით. სულ მცირე ერთი შეხვედრა შესაბამის უწყებებთან ყოველთვიურად, ან საჭიროებისამებრ. შეხვედრებისა და ერთობლივი ღონისძიებების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია. სააგენტოს მხარდაჭერა. 1.12 თანამშრომლობის გაუმჯობესება ადგილობრივ მოსახლეობასა და ფერმერებთან ინფორმაციის მიწოდებით და კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელებისთვის. თითოეულ სოფელში სულ მცირე 1 შეხვედრა ადგილობრივ მოსახლეობასთან, წელიწადში ერთხელ. დაცული ტერიტორიების რეგულაციების შესახებ ინფორმაცია გაცნობილი აქვს მინიმუმ 40 ფერმერს. შეხვედრის ამსახველი დოკუმენტაცია. ფერმერების დამოწმებული დოკუმენტაცია. 1.13 რეინჯერების ჩართვა სხვადასხვა გაცვლით პროგრამაში საქართველოს და საერთაშორისო მასშტაბით. წელიწადში ერთხელ მაინც ორგანიზებულია ვიზიტები საქართველოს სხვა დაცულ ტერიტორიებზე ან უცხოეთში. ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები და ფოტომასალა. CNF-ის, სხვა დონორების, მეგობართა ასოციაციის და რეინჯერთა ასოციაციის მხარდაჭერა. 1.14 თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვის უბნების და დაცვის განყოფილების თანამშრომელთა რიცხოვნობის ოპტიმიზაცია (ალაზნისთავის და ქვახიდის დაცვის უბნების გამოყოფა). გამოყოფილია ალაზნისთავის და ქვახიდის უბნები.  დამატებულია 14 რეინჯერი. მუხლი 47🔗. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების მონიტორინგი ეს პროგრამა უზრუნველყოფს ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაციის არსებობას თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების, კონსერვაციის სტატუსის ცვლილების, საფრთხეების ტენდენციებისა და მართვის ღონისძიებების ეფექტურობის შესახებ. აღნიშნული პროგრამის მთავარი მიზანია უზრუნველყოს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და სხვა ღირებულებების და საფრთხეების რეგულარული მონიტორინგი და ხელი შეუწყოს რეგულარულად განახლებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას. მიზანი 2: 2030 წლისთვის განახლებული ინფორმაცია 31-ე მუხლში წარმოდგენილი ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობისა და 32-ე მუხლში წარმოდგენილი კრიტიკული საფრთხეების განვითარების ტენდენციების შესახებ ხელმისაწვდომია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადაპტური მართვისთვის. ინდიკატორი 2: 2030 წლისთვის ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების (მუხლი 31🔗) და კრიტიკული საფრთხეების (მუხლი 32🔗) 70%-ის მდგომარეობის და განვითარების ტენდენციების შესახებ. ქმედებები ინდიკატორი ინდიკატორის შემოწმების საშუალება წინაპირობა 2.1 ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ საბაზისო ინფორმაციის შეგროვება და სრულყოფა. ჩატარებულია ერთი შეფასება ბიომრავალფეროვნების თითოეული ძირითადი ღირებულებისა და საფრთხისთვის. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შეფასების ანგარიშები. საჭიროებისამებრ სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების, გარე ექსპერტების ჩართვა. 2.2 ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმაში გამოვლენილი ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობებისთვის შემუშავებულია მონიტორინგის გეგმა. მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი და შესაბამისი მონიტორინგის ოქმები, შესაბამისი ფოტო-ვიდეომასალა და რუკები. CNF-ის მხარდაჭერა. სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების, გარე ექსპერტების ჩართვა. 2.3. ტყის იშვიათი ჰაბიტატების, წითელი ნუსხის მერქნიანი სახეობებით გაბატონებული ტყეების, ჭრაგავლილი, ნახანძრალი და ხელუხლებელი ტყეების ეკოლოგიური მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მონიტორინგის შედეგების შესახებ. ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან. 2.4. ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების იდენტიფიცირება და მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების შესახებ. ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან. 2.5. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნების მონიტორინგი: არჩვი, (Rupicapra rupicapra); აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), ირემი (Red deer), ნიამორი (Carpa aegagrus). მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჩლიქოსნების შესახებ.  გავრცელების და ჰაბიტატის რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.6. მტაცებლების მონიტორინგი: (ჯიქი (Panthera pardus), ფოცხვერის (Lynx lynx)) მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჯიქისა და ფოცხვერის შესახებ. გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.7. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ქათმისნაირები – კავკასიური როჭოს (Lyrurus mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხის (Tetraogallus caucasicus) მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ქათმისნაირების შესახებ. გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.8. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველების, მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მტაცებელი ფრინველების შესახებ. გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.9. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნის, დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), ლოტიევის გველგესლა (Vipera Lotievi) მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჰერპეტოფაუნის შესახებ. გავრცელებისა და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.10. წითელი ნუსხის მერქნიანი მცენარეების, არყი (Betula litvinowi და წითელი ნუსხის სახეობის რადეს არყის (Betula raddeana) მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. ჰაბიტატის რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.11. სუბალპური და ალპური მდელოების მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები. ჰაბიტატების რუკები განახლებული და ხელმისაწვდომია. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.12. მაღალმთის ჭაობების მონიტორინგი. მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჭაობების შესახებ. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.13. მონიტორინგის მონაცემების (როგორც მოცემულია 2.1-2.13-ში) ანალიზი მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდის მეორე წლის შემდეგ და რეკომენდაციების ფორმულირება პრიორიტეტული საქმიანობისათვის, რომელიც განხორციელდება მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის დროს. ანალიტიკური ანგარიში და რეკომენდაციების დოკუმენტი მომზადებულია მენეჯმეტის გეგმის ძალაში შესვლიდან 2.5, 5.5 წლის შემდეგ და მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის ფორმულირების დაწყებამდე. ანალიტიკური ანგარიშის დოკუმენტი. 2.14. მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემების შეგროვება. მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემები შეგროვებული და ასახულია ბუნების მატიანეში. ბუნების მატიანეში ასახული მეტეო და კლიმატური მონაცემები. თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებთან. 2.15. ინფორმაციის შეგროვება არასისტემური ბუნებრივი მოვლენებისა და მათ მიერ მიყენებული ზარალის შესახებ. მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ხელმისაწვდომია. მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ასახული ბუნების მატიანეში. საჭიროებისამებრ თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებთან. 2.16. დაცულ ტერიტორიებზე და მის მიმდებარედ ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის შესწავლა, შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის შემუშავება და განხორციელება. აღრიცხულია ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის მომხდარ შემთხვევათა რაოდენობა და ზიანი. მე-3 წლისთვის მომზადებულია კონფლიქტის შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმა. კვლევის ანგარიშის და შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის დოკუმენტი. კონფლიქტის რაოდენობრივი მონაცემები. მიყენებული ზარალის სტატისტიკა. ინფორმაცია თავდასხმების და ზარალის შესახებ. ადგილობრივი მოსახლეობის და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ჩართულობა. გარე ექსპერტების ჩართვა. CNF-ის მხარდაჭერა. 2.17. ტურისტულ მარშრუტებზე და მათ მიმდებარედ ბიომრავალფეროვნების ძირითად ფასეულობებზე მონიტორინგის გაზრდა/გაძლიერება. ტურისტულ მარშრუტებზე და მათ მიმდებარედ იდენტიფიცირებულია ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობები. საფრთხეების თავიდან აცილების დამატებითი ღონისძიებების ნუსხა. ადმინისტრაციის ანგარიშები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, დონორ ორგანიზაციებთან და კონცესიონერებთან. 2.18. შინაური ცხოველებიდან გადამდები დაავადებების მონიტორინგი ფერმერებთან და ვეტერინარულ სამსახურთან თანამშრომლობით. ერთობლივად განხორციელებული მონიტორინგის ღონისძიებები. ღონისძიებების ანგარიშები და დოკუმენტაცია. 2.19 ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ფერმერებთან თანამშრომლობის გაგრძელება ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგში. შემუშავებული კითხვარი. გამოკითხვაში ჩართული მოსახლეობისა და ფერმერების რაოდენობა. ადმინისტრაციის ანგარიშები. 2.20. უხერხემლოების ერთიანი ნუსხის შექმნა. უხერხემლოების განახლებული ნუსხა. ადმინისტრაციის ანგარიშები. კვლევების და პუბლიკაციების არსებობა. მიზანი 3. 2030 წლისთვის პრიორიტეტული საბაზისო კვლევები და შეფასებები განხორციელებულია/მხარდაჭერილია შესაბამის დაინტერესებულ სამეცნიერო-კვლევით ორგანიზაციებთან/ექსპერტებთან თანამშრომლობით. ინდიკატორი 3: 2030 წლისთვის სამეცნიერო ინფორმაციის დეფიციტის მინიმუმ 50% შევსებულია. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 3.1. ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების/თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის ჰაბიტატების ეტაპობრივი შესწავლის ხელშეწყობა. განხორციელებული კვლევების რაოდენობა. კვლევების დოკუმენტაცია/ანგარიშები. სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა.  3.2. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე (სახეობებსა და ჰაბიტატებზე) კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შესწავლა, მოდელირება და ადაპტაციის გეგმის შემუშავება. კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შეფასება, მოდელირება.  კლიმატის ცვლილების ადაპტაციის გეგმა.  შესაბამისი დოკუმენტაცია. სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა, დონორების ხელშეწყობით. მიზანი 4. 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ცოდნა და უნარები გაუმჯობესებულია და წვლილი შეაქვს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადაპტურ მართვაში. ინდიკატორი 4: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას აქვს საჭირო შესაძლებლობები და უნარები, რათა განახორციელოს იმ ბიომრავალფეროვნების ფასეულობების და საფრთხეების ინდიკატორების და მართვის ქმედებების მონიტორინგი, რომლებზეც პასუხისმგებელია ამ მენეჯმენტის გეგმის მიხედვით. ქმედებები ინდიკატორები შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 4.1 თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალის შესაძლებლობების გაძლიერება ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების სტატუსის მონიტორინგისა და საჭირო აღჭურვილობის გამოყენებით მონაცემთა შეგროვების მიმართულებით. სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ბიომრავალფეროვნების თითოეულ ფასეულობაზე 3 წელიწადში ერთხელ, 15 მონაწილისთვის. რეინჯერებს და სხვა პერსონალის 90%-ს გავლილი აქვთ თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგები. ჩატარებული ტრენინგების მასალები (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა); სასწავლო მოდულები. დონორებისა და სააგენტოს მხარდაჭერა. 4.2 შესაბამისი პერსონალის უზრუნველყოფა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის აქტივობების განხორციელებისათვის საჭირო აღჭურვილობებითა და სახარჯი/საველე მასალებით. შეძენილი აღჭურვილობა და სახარჯი/საველე მასალები. ადმინისტრაციის ქონების საინვენტარიზაციო აღწერილობის მონაცემები. დონორებისა და სააგენტოს მხარდაჭერა. 4.3 ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი სახეობების და ჰაბიტატების იდენტიფიცირებისა და მონიტორინგის საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება. მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში. ტრენინგის მასალები და ანგარიში. დონორის მხარდაჭრა. მუხლი 48🔗. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების (მართვის) პროგრამა თუშეთის დაცული ტერიტორიების მართვა მიზნად ისახავს ბიომრავალფეროვნების ყველა ძირითადი ღირებულების კონსერვაციას და ამავდროულად, უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ბუნებრივი რესურსების მდგრად, სამართლიან და თანაბარ გამოყენებას ყველა ზონაში, სადაც ეს გათვალისწინებულია კანონმდებლობით. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მიზნად ისახავს, დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის მოთხოვნები და ამავდროულად, დაარეგულიროს საძოვრებისა და ტყის მართვის საკითხები. მიზანი 5. 2030 წლისათვის თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის ბუნებრივი რესურსები მდგრადად გამოიყენება. ინდიკატორი 5.1.: 2030 წლისათვის საძოვრების დატვირთვა შეესაბამება დადგენილ კვოტებს და სულ მცირე არ ხდება დეგრადირებული საძოვრების ფართობისა და დეგრადაციის ხარისხის ზრდა. ინდიკატორი 5.2.: 2030 წლისთვის არ ხდება ტყის მერქნული და არამერქნული რესურსების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების შემცირება. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 5.1 ტყის ჰაბიტატების შეფასება და ტყის მართვის გეგმის შედგენა. შეფასებულია ტყის ჰაბიტატები. შედგენილია ტყის მართვის გეგმა. ტყის ჰაბიტატების შეფასების დოკუმენტაცია. ტყის მართვის გეგმა. დონორის მხარდაჭერა. 5.2 თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის ტყის მერქნული რესურსების მონიტორინგისა და მდგრადი მართვის საკითხებთან დაკავშირებული ტრენინგების ჩატარება. სულ მცირე 3-დღიანი ტრენინგი ტყის მართვის გეგმის განხორციელების შესახებ. მონაწილეთა სიები. შეხვედრებისა და ტრენინგების ოქმები და ანგარიშები. დონორის მხარდაჭერა. 5.3 თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრების მდგრადი მართვის სახელმძღვანელოში მითითებული ღონისძიებების განხორციელება. საძოვრების მდგრადი მართვის სახელმძღვანელოში გაწერილი ღონისძიებები განხორციელებულია გრაფიკის შესაბამისად. საიჯარო ხელშეკრულებების არსებობა, რომელშიც დადგენილია ძოვების ნორმები, პირუტყვის სიმჭიდროვე, და ა.შ. სახელმძღვანელო დოკუმენტის მიხედვით. მონაწილეთა სიები; შეხვედრებისა და ტრენინგების ოქმები და ანგარიშები. ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიასთან და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. 5.4 საძოვრების შესახებ მონაცემთა ბაზის შედგენა და რეგულარული მონიტორინგი. ხელმისაწვდომია განახლებული მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ. მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ; მონიტორინგის ანგარიში. საჭიროებისამებრ გარე ექსპერტ(ებ)ის ჩართვა. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. 5.5 რეინჯერებისთვის და ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება საძოვრების მართვის საკითხებზე. მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად სულ მცირე 15 თანამშრომლისთვის ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში. მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. 5.6 თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, მუნიციპალურ ხელისუფლებასა და საბჭოსთან ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების მდგრად გამოყენებაზე თანამშრომლობა. ადგილობრივი თანამშრომლობაში ჩართული მხარეების რაოდენობა. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებების ოქმი ბუნებრივი რესურსების მართვის შესახებ, ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით. 5.7 ნარჩენების მართვის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. ნარჩენების მართვის გეგმა შემუშავებულია. განხორციელებულია ნარჩენების მართვის გეგმაში გაწერილი ღონისძიებები. ნარჩენების მართვის გეგმის დოკუმენტი. განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიში. საჭიროებისამებრ გარე ექსპერტის ჩართვა, დამატებითი დაფინანსების მოზიდვა. 5.8 ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილებაში საძოვრების და ტყის მართვის მიმართულებით სპეციალისტების დამატება. ადმინისტრაციას ჰყავს დამატებით 2 ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი (საძოვრების მართვის და ტყის მართვის სპეციალიზაციით). საშტატო ნუსხა. დაფინანსების არსებობა. 5.9 ტრენინგი ნარჩენების მართვაზე. ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ ტარდება ტრენინგი მინიმუმ 20 თანამშრომლოსთვის. მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. 5.10 მომთაბარე მეცხვარეობასთან დაკავშირებული, საძოვრების მართვის ტრადიციული, მდგრადი სისტემების პოპულარიზაცია. წელიწადში მინიმუმ ერთხელ მაინც ხორციელდება პოპულარიზაციის ღონისძიება. ღონისძიების რაოდენობა. ანგარიში/გამოქვეყნებული ინფორმაცია. დონორების დახმარება. საქართველოს ფერმერთა ასოციაციასთან და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. მუხლი 49🔗. საგანგებო სიტუაციებით, მავნებელი მწერების, სოკოების და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს თავიდან აიცილოს და რეაგირება მოახდინოს საგანგებო სიტუაციებით გამოწვეულ საფრთხეზე. ასევე, თავიდან აიცილოს, ან მართოს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებებისადმი დაავადებებითა და მავნებლებით მიყენებული ზიანი. მიზანი 6. 2030 წლისათვის ტყეებსა და მდელოებზე ანთროპოგენური საგანგებო სიტუაციების მიერ გამოწვეული ზიანი შემცირებულია. ინდიკატორი 6.1.: 2030 წლისთვის მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების 2022 წელთან შედარებით, საგანგებო სიტუაციების რაოდენობა და დაზიანებული ფართობები სულ მცირე არ არის გაზრდილი. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალება წინაპირობა 6.1. საგანგებო მართვის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. შემუშავებულია საგანგებო მართვის გეგმა; განხორციელებულია საგანგებო მართვის გეგმაში გაწერილი ღონისძიებები. საგანგებო მართვის გეგმის დოკუმენტის განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიში. დონორი ორგანიზაციების და თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან. 6.2. ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრენინგი საგანგებო სიტუაციების მართვის საკითხებზე. ადმინისტრაციის თანამშრომლების 90% გაწვრთნილია ხანძარსაწინააღმდეგო უნარ-ჩვევებში, საგანგებო სიტუაციიების, მათ შორის ხანძრების პრევენციასა და სამაშველო ღონისძიებებში. ტრენინგების შესახებ ანგარიშები. დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა. 6.3. ადგილობრივი მოსახლეობის, ფერმერებისა და ვიზიტორების ცნობიერების ამაღლება საგანგებო სიტუაციების პრევენციის საკითხებზე. ჩატარებულია წელიწადში მინიმუმ 1 ადგილობრივი მოსახლეობისა და ფერმერების ცნობიერების ამაღლების ღონისძიება. ღონისძიებების რაოდენობა და ანგარიშები. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან. მიზანი 7. 2030 წლისათვის ტყის მავნებლებით და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი არ არის გაზრდილი. ინდიკატორი 7.1.: 2030 წლისთვის გაძლიერებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები გამოავლინონ მავნებელ-დავადებების კერები და გაატარონ პრევენციული/ბრძოლის ღონისძიებები (გამოვლენილი დაავადებების კერების ფართობი (ჰა), ბრძოლის ღონისძიებების სახეები და მასშტაბები (ჰა)). ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალება წინაპირობა 7.1. ფიტოპათოლოგიური კვლევების რეგულარულად ჩატარება; ტყის მავნებლების რისკებზე რეგულარული დაკვირვება; ტყის მავნებელი მწერების, სოკოებისა და დაავადებების გავრცელების კერების იდენტიფიცირება და არსებობის შემთხვევაში რეაგირების გეგმის შემუშავება.  რეგულარული დაკვირვება ტყის მავნებლებსა და დაავადებებზე. შედგენილია რეაგირების გეგმები. დაკვირვების ანგარიშები. დაავადებებისა და მავნებლების გამოვლენის შემთხვევაში, რეაგირების გეგმები. კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. 7.2. ტყის მავნებლებთან და დაავადებებთან ბრძოლის შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელება საჭიროების შემთხვევაში (ხანძრებთან და მავნებლებთან ბრძოლის სახელმწიფო პროგრამის შესაბამისად). განხორციელებულ ღონისძიებათა რაოდენობა და მასშტაბი. ტყის მავნებლების და დაავადებების წინააღმდეგ ჩატარებული ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები. კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. 7.3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება ფიტოპათოლოგიურ და ტყის მავნებლების საკითხებზე. მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში. ტრენინგის ანგარიში. დონორის მხარდაჭერა. მუხლი 50🔗. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მენეჯმენტის პროგრამა ეკოტურიზმის პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს არსებული პოტენციალი და შესაძლებლობები თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურიზმის განვითარების მიმართულებით, ეკოლოგიური მთლიანობისა და დაცული ტერიტორიების ღირებულებების ხელყოფის გარეშე. მიზანი 8. 2030 წლისთვის თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე განვითარებულია ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურა, სერვისები და პროდუქტები ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 8.1.: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურული პროექტების, სერვისებისა და პროდუქტების მინიმუმ 70% განხორციელებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ეკოტურიზმის სტრატეგიაში გამოვლენილი პრიორიტეტების მიხედვით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 8.1 თუშეთის დაცული ტერიტორიების (დაცულ ლანდშაფტთან ერთად) ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება. შემუშავებულია ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. სტარტეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი. დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა და თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან თანამშრომლობა. გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა. 8.2 ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარების საპროექტო წინადადებების შემუშავება. 3 წელიწადში მინიმუმ 1 საპროექტო წინადადება. საპროექტო წინადადებების დოკუმენტები. დონორი ორგანიზაციების და მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა. გასათვალისწინებელია ახმეტის მუნიციპალიტეტისა და თუშეთის სივრცით-ტერიტორიული დაგეგმარების დოკუმენტის მოთხოვნები. ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის არსებობა. 8.3 ადგილობრივი ისტორიულ-კულტურული და არქეოლოგიური ძეგლების ინტეგრაციის ხელშეწყობა ტურისტულ პროდუქტში. სულ ცოტა 5 შესაბამისი ტურისტული პროდუქტის არსებობა. პროდუქტების აღწერილობა. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან თანამშრომლობა. გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა. 8.4 ადგილობრივ, რეგიონულ და ცენტრალურ სტრუქტურებთან კომუნიკაცია და კოორდინაცია ეკოტურიზმის და აგროტურიზმის ინფრასტრუქტურის განვითარების საკითხებზე. სულ მცირე 3 შეხვედრა ადგილობრივ სტრუქტურებთან; სულ მცირე 2 შეხვედრა რეგიონულ სტრუქტურებთან; სულ მცირე 1 შეხვედრა ცენტრალურ სტრუქტურებთან. შეხვედრების ოქმები. სააგენტოს მხარდაჭერა. 8.5 არსებული საინფორმაციო დაფების განახლება ჩანაცვლება ან დამატება. მინიმუმ 20 საინფორმაციო დაფა დამატებულია, განახლებულია ან ჩანაცვლებულია. საჭიროებიდან გამომდინარე დამატებული საინფორმაციო დაფების რაოდენობა. საინფორმაციო დაფების განახლებასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები. დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა. 8.6  ბიომრავალფეროვნებაზე დასაკვირვებლად ინფრასტრუქტურის განვითარებისთვის ადგილების შერჩევა და მოწყობა. იდენტიფიცირებულია და მოწყობილია ბიომრავალფეროვნების ობიექტებზე დაკვირვების სულ მცირე 1 ინფრასტრუქტურული ობიექტი. დასაკვირვებელი ქოხი/სამალავი, მოწყობილი ბილიკი. ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები დონორების მხარდაჭერა. კერძო ბიზნესთან თანამშრომლობა. 8.7 დაცული ტერიტორიისთვის შემოსავლების გაზრდის მიზნით, ფრინველებზე დაკვირვების პროგრამებისა და საინფორმაციო-საექსკურსიო ტურების განვითარება. განვითარებულია სულ მცირე 1 ტური და 1 საინფორმაციო – საექსკურსიო პროგრამა. განვითარებული ტური და საინფორმაციო – საექსკურსიო პროგრამა. კერძო სექტორთან თანამშრომლობით. 8.8 თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან ერთობლივი ეკოტურისტული პროდუქტების შექმნა. შექმნილია მინიმუმ ერთი ერთობლივი ეკოტურისტული პროდუქტი. განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიშები. შექმნის შემთხვევაში სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის მართვის ორგანოსთან თანამშრომლობა. 8.9 არსებული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. მოვლა-პატრონობის გეგმის განახლებული დოკუმენტი. მოვლა-პატრონობის გეგმა. განხორციელებული ქმედებები. დონორის მხარდაჭერა. 8.10 კერძო სექტორთან ერთად თუშეთის ეროვნული პარკის ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება. კერძო სექტორთან ერთად განვითარებულია მინიმუმ 2 ინფრასტრუქტურული ობიექტი. კერძო სექტორის მიერ მართული ინფრასტრუქტურული ობიექტების რაოდენობა. გაფორმებული ხელშეკრულებების რაოდენობა. კერძო სექტორთან თანამშრომლობა. 8.11 იჯარით და აღნაგობის უფლებით გაცემული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითრების პროექტების და მათი ექსპლოატაციის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების შესრულების კონტროლი. შედგენილია კონტროლის აქტი წელიწადში 2-ჯერ. განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიშები. კერძო სექტორთან თანამშრომლობა. მიზანი 9. 2030 წლისთვის, თუშეთის ეროვნულ პარკში ვიზიტორთა მართვა ხორციელდება ტერიტორიის ეკოლოგიური მთლიანობის და კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 9.1.: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე, 2022 წელთან შედარებით არ არის გაზრდილი კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის შემთხვევები ვიზიტორთა მიერ. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 9.1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა გამტარუნარიანობის შეფასება. ჩატარებული შეფასება. შეფასების დოკუმენტი. საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან და ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობა. გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა. 9.2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის ვიზიტორთა მართვის გეგმის შემუშვება. შემუშვებულია ვიზიტოთა მართვის გეგმა. გეგმის დოკუმენტი. საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას. თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან და ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობა. გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა. 9.3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის (ვიზიტორთა მომსახურების, ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის, რეინჯერებისთვის) ეკოტურიზმის, ვიზიტორთა მართვის, ბილიკების მარკირების საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება. ჩატარებულია სულ მცირე 6 ტრენინგის სესია.  ტრენინგის მასალები.  დამატებითი დაფინანსება. მიზანი 10. 2030 წლისთვის, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პროცესში, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად ხელს უწყობს ეკოტურიზმის პოტენციალის გაძლიერებას და შემოსავლების ზრდას. ინდიკატორი 10.1.: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების თანამშრომლობით დაგეგმილი პროექტები სრულად არის განხორციელებული და 2019 წელთან შედარებით მინიმუმ 30%-ით არის გაზრდილი შემოსავლები. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 10.1 ადგილობრივი გიდების ტრენინგების მხარდაჭერა. ჩატარებულია სულ მცირე 3 ტრენინგი 9 წლის განმავლობაში.  ტრენინგის მასალები და ანგარიშები. დონორების მხარდაჭერა. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა. 10.2 თუშეთის დაცული ტერიტორიების პოპულარიზაცია სხვადასხვა მედიასაშუალებებით. გავრცელებულია სიახლეების რაოდენობა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფეისბუქ გვერდის, მუნიციპალიტეტისა და სხვა შესაბამისი ვებგვერდებისა და სოციალური მედიის საშუალებით. სულ მცირე ერთი მედიატურია ორგანიზებული ყოველწლირად ეროვნული მედიის წარმომადგენლებისათვის. ფეისბუქგვერდი და ვიზიტების სტატისტიკა. რეკლამები, ვიდეორგოლები. მედიაში გამოქვეყნებული მასალების რაოდენობა. მედიატური. დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან და მედიასაშუალებებთან. 10.3  ტუროპერატორებთან კომუნიკაცია ელექტრონული საშუალებით, სხვადასხვა პროდუქტებისა და სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით. ტუროპერატორებთან გაგზავნილი ელექტრონული ინფორმაციის რაოდენობა. ელექტრონული კომუნიკაციების აღრიცხვის ჟურნალი. 10.4  ადგილობრივ, რეგიონულ და ცენტრალურ სტრუქტურებთან თანამშრომლობა, კომუნიკაცია და კოორდინაცია ეკოტურისტული პოტენციალის განვითარების საკითხებზე. სულ მცირე 3 შეხვედრა ადგილობრივ სტრუქტურებთან. სულ მცირე 2 შეხვედრა რეგიონულ სტრუქტურებთან. სულ მცირე 1 შეხვედრა ცენტრალურ სტრუქტურებთან. განხორციელებული პროექტების რაოდენობა. შეხვედრების ოქმები. სააგენტოს მხარდაჭერა. მუხლი 51🔗. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა მიზნად ისახავს, ხელი შეუწყოს ბუნებრივი რესურსებისა და სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებების დაცვას თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე საზოგადოების ცნობიერების გაზრდითა და ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მეშვეობით, რომლებიც მიმართულია სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფზე, როგორიცაა: ადგილობრივი მოსახლეობა, ფერმერები, ბიზნესი, დაცული ტერიტორიების ვიზიტორები, მესაზღვრეები, სკოლის მოსწავლეები, სტუდენტები და სხვა. მიზანი 11. 2030 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების ცნობიერება თუშეთის დაცული ტერიტორიების როლის, მნიშვნელობისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის შესახებ გაუმჯობესებულია 2022 წელთან შედარებით. ინდიკატორი 11.1: 2030 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების –  მათ შორის, ადგილობრივი მოსახლეობა, სკოლის მოსწავლეები და სტუდენტები, ფერმერები, ბიზნესი და დაცული ტერიტორიების ვიზიტორების - ჩართულობა გარემოსდაცვით საგანმანათლებლო კამპანიებში გაზრდილია 10-15%-ით 2022 წელთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 11.1. მოკლევადიანი და გრძელვადიანი გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის. შემუშავებულია გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტი თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის ყველა სამიზნე ჯგუფის გათვალისწინებით. გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტი. დონორების მხარდაჭერა. 11.2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითად ღირებულებებზე ეკოსაგანამანათლებლო პროგრამების მომზადება და განხორციელება ცალკეული სამიზნე ჯგუფისათვის. მომზადებული და განხორციელებულია მინიმუმ 3 ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები; ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელების დამადასტურებელი ანგარიში. დონორების მხარდაჭერა. მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა. 11.3. ნორჩ რეინჯერთა პროგრამის მომზადება, „ნორჩ რეინჯერთა“ ახალი ჯგუფ(ებ)ის ჩამოყალიბება. მომზადებულია „ნორჩი რეინჯერის“ პროგრამა. ჩამოყალიბებულია „ნორჩი რეინჯერის“ ახალი ჯგუფ(ებ)ი. განხორციელებული აქტივობების რაოდენობა. „ნორჩი რეინჯერის“ პროგრამა. „ნორჩი რეინჯერის“ ჯგუფ(ებ)ის აქტივობების ამსახველი მასალები (ფოტომასალები, მონაწილეთა სიები და სხვა). დონორების მხარდაჭერა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა. 11.4. ეკოტურებისა და ეკობანაკების მოწყობაში სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის ხელის შეწყობა. წელიწადში მინიმუმ 1 ეკოტური და 1 ეკობანაკი. განხორციელებული ეკობანაკების და ეკოტურების რაოდენობა და აქტივობების ამსახველი მასალები. დონორების მხარდაჭერა. საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან თანამშრომლობა. 11.5. ადგილობრივი სკოლების ეკოკლუბების მხარდაჭერა.  მონაწილეთა და ერთობლივი აქტივობების რაოდენობა (მინიმუმ 3 აქტივობა წელიწადში). განხორციელებული ღონისძიებების ანაგარიშები და ფოტომასალა. დონორების მხარდაჭერა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა. 11.6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა ცენტრის მიმდებარედ სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის დაგეგმვა და მოწყობა. ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის გეგმა; ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურა მოწყობილია. გეგმის დოკუმენტი. ინფრასტრუქტურის არსებობის დამადასტურებელი მასალები. დონორების მხარდაჭერა. მუხლი 52🔗. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მიზნად ისახავს გაზარდოს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ცნობადობა და საზოგადოების ცნობიერება დაცულ ტერიტორიებთან მიმართებით, ასევე, ხელი შეუწყოს დადებითი კომუნიკაციის ჩამოყალიბებაში სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარეებთან და შექმნას საკუთრების განცდა ადგილობრივ მოსახლეობაში.  მიზანი 12. 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობები აღიარებულია ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე. ინდიკატორი 12.1.: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობების ცნობადობისთვის ეროვნულ და საერთაშორისო მედიასაშუალებებში გამოქვეყნებული მასალების რაოდენობა 10-15%-ით გაზრდილია 2022 წელთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 12.1. საინფორმაციო, საკომუნიკაციო მასალების (ბუკლეტები, პოსტერები, კალენდრები, ვიდეორგოლები, რეკლამები, პრეზენტაციები, რუკები და ა.შ.) მომზადება და გამოქვეყნება, ცნობიერების ამაღლების სამოქმედო გეგმის მიხედვით (CNF 2020). მომზადებული და გავრცელებულია სულ მცირე 5 სახეობის საინფორმაციო/საკომუნიკაციო მასალა. ბეჭდური მასალა. ვიდეომასალა. დონორების მხარდაჭერა გარე ექსპერტების ჩართვა პარტნიორებთან თანამშრომლობა. 12.2. სხვადასხვა ღონისძიებებში, ფესტივალებსა და დღესასწაულებში მონაწილეობა. ადმინისტრაციის ინიციატივით ორგანიზებული ღონისძიებების და დღესასწაულების რაოდენობა. თუშეთში გამართულ, სხვა უწყებების მიერ ორგანიზებულ, თემატურ ღონისძიებებში მონაწილეობა. მონაწილეობის ამსახველი მასალები. დონორების მხარდაჭერა. მუნიციპალიტეტთან თანამშრომლობა.  მიზანი 13. 2030 წლამდე პერიოდში დამყარებულია ახალი და გაუმჯობესებულია უკვე არსებული თანამშრომლობა სამთავრობო უწყებებთან, დონორებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან. ინდიკატორი 13.1. 2030 წლისთვის პარტნიორებთან თანამშრომლობა გაზრდილია სულ მცირე 20%-ით და ერთობლივად განხორციელებული ღონისძიებების, აქტივობებისა და პროექტების რაოდენობა 50%-ით, 2022 წელთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების  საშუალებები წინაპირობა 13.1. თუშეთის ეროვნული პარკის მიმდებარე ზონის განვითარების ხელშეწყობა. ადმინისტრაციის მონაწილეობით მიმდებარე ზონის განვითარების პროექტების რაოდენობა. ყოველწლიური ანგარიშები თანამშრომლობის შესახებ. ურთიერთთანამშრომლობის დამადასტურებელი დოკუმენტი. თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან, მეგობართა ასოციაციასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და დონორებთან. 13.2. თანამშრომლობისა და ერთობლივი ღონისძიებების ორგანიზების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა დაინტერესებულ სამთავრობო უწყებებთან. ჩატარებულია სულ მცირე 2 შეხვედრა წელიწადში. დაგეგმილი ერთობლივი ღონისძიებების რაოდენობა. შედეგები, ასახული ანგარიშებში. ერთობლივი ღონისძიებების ნუსხა. 13.3. თანამშრომლობისა და ერთობლივი ღონისძიებების ორგანიზების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა დაინტერესებულ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და ბიზნესებთან. ჩატარებულია სულ მცირე 2 შეხვედრა წელიწადში. დაგეგმილი ერთობლივი ღონისძიებების რაოდენობა. შედეგები, ასახული ანგარიშებში. ერთობლივი ღონისძიებების ნუსხა. 13.4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოს გაძლიერება და ჩართულობის მხარდაჭერა დაცული ტერიტორიების თანამონაწილეობითი მართვის უზრუნველსაყოფად. სულ მცირე 1 შეხვედრა წელიწადში. შეხვედრების ოქმები. 13.5. ბიოსფერული რეზერვატის მართვის სისტემის ჩამოყალიბების ხელშეწყობა და საერთო საკითხებზე თანამშრომლობა. განხილული საერთო საკითხების რაოდენობა და თანამშრომლობით განხორციელებული აქტივობების რაოდენობა. შეხვედრების ოქმები. ერთობლივი აქტივობების ნუსხა. ქმედება განხორციელდება სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის დაარსების შემდეგ. მიზანი 14. 2030 წლამდე პერიოდში გაუმჯობესებულია ადგილობრივ მოსახლეობასთან თანამშრომლობა და გაზრდილია მათი ჩართულობა თუშეთის დაცული ტერიტორიების მართვაში. ინდიკატორი 14: 2030 წლისთვის, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, სათემო ორგანიზაციებთან, სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოსთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა გაუმჯობესებულია და დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების 70% მიღებულია მათი ჩართულობით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 14.1. 2010 წელს შემუშავებული თემთან კომუნიკაციის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის გადახედვა და განახლება. განახლებულია თემთან კომუნიკაციის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი. დონორების მხარდაჭერა. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა. 14.2. გაცნობითი და განმარტებითი შეხვედრების ორგანიზება ადგილობრივ მოსახლეობასთან დაცული ტერიტორიების ფუნქციების, დაშვებული და აკრძალული ქმედებების გაცნობის მიზნით. სულ მცირე 50 შეხვედრა მოსახლეობასთან წლის განმავლობაში. შეხვედრების ანგარიშები, ფოტომასალა. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა. 14.3. რეგულარული შეხვედრების მოწყობა ადგილობრივ თემებთან მიმდინარე სიახლეების, თანამშრომლობის შესაძლებლობების, დაგეგმილი პროექტების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით და მათი ჩართვა გადაწყვეტილების მიღების პროცესსა და პროექტების განხორციელების პროცესში, ადგილობრივი სათემო საბჭოების დახმარებით. სულ მცირე 1 შეხვედრა კვარტალში. სულ მცირე 50 მონაწილე. შეხვედრის ოქმები. მონაწილეთა სია. შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა. ადგილობრივ სათემო საბჭოებთან თანამშრომლობა. 14.4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობის სოციო-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასება. ყოველწლიური შეფასების ანგარიში. სოციო-ეკონომიკური შეფასების კითხვარები; მონიტორინგის ანგარიშის დოკუმენტი. თუშეთის დაცული ლანდშატის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. 14.5. მოსახლეობის აღქმის და ცნობიერების ამაღლების კვლევის მიზნით სპეციალური კითხვარის მომზადება და მის საფუძველზე შესაბამისი კვლევების ჩატარება. მომზადებულია მოსახლეობის აღქმისა და ცნობიერების ამაღლების კვლევის კითხვარი. კვლევის ანგარიში 3 წელიწადში ერთხელ. მოსახლეობის აღქმისა და ცნობიერების ამაღლების კვლევის კითხვარი; კვლევის ანგარიში დონორების მხარდაჭერა. 14.6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობასთან კომუნიკაცია და თანამშრომლობა საძოვრებისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვის საკითხებზე. სულ მცირე ოთხი შეხვედრა ჩატარებულია დაინტერესებულ მხარეებთან (მწყემსებთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ა.შ.). მონაწილეთა სია. შეხვედრების ნუსხა. ანგარიშები შეხვედრების შესახებ. შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა. თუშეთის დაცული ლანდშატის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. მუხლი 53🔗. კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს შეინარჩუნოს და გააძლიეროს თუშეთის დაცული ტერიტორიების კულტურული მემკვიდრეობა – თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა, როგორც ბუნებრივი რესურსების მდგრადი სარგებლობის და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების ისტორიული საფუძველი. მიზანი 15. 2030 წლისთვის, განახლებული ინფორმაცია 31-ე მუხლში წარმოდგენილი ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულების – თუშური მომთაბარე მეცხვარეობის – მდგომარეობისა და 32-ე მუხლში წარმოდგენილი კრიტიკული საფრთხეების განვითარების ტენდენციების შესახებ ხელმისაწვდომია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადაპტური მართვისთვის. ინდიკატორი 15.1.: ყოველწლიურად ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია თუშური ცხვრის სულადობის და მეცხვარეთა ბინების რაოდენობის შესახებ. ინდიკატორი 15.2.: ყოველწლიურად ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია ცხვრის ფარის მიერ საძოვრად გამოყენებული ტერიტორიების და მეცხვარეთა ბინების განლაგების შესახებ ქმედებები ინდიკატორი ინდიკატორის შემოწმების საშუალება წინაპირობა 15.1. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ საბაზისო ინფორმაციის რეგულარულად განახლება და სრულყოფა. ჩატარებულია ყოველწიური შეფასება ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულებისა და საფრთხეებისთვის. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულებისა და საფრთხეების შეფასების ანგარიშები. 15.2. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. მონიტორინგის გეგმა შემუშავებულია და ხორციელდება. მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი და შესაბამისი მონიტორინგის ოქმები, შესაბამისი ფოტო-ვიდეომასალა და რუკები. დონორების მხარდაჭერა. გარე ექსპერტების ჩართვა. 15.3. თუშეთის ეთნო-კულტურული ფასეულობების (მომთაბარე მეცხვარეობა, თუშური ცხვარი, თუშური ცხენი) აღდგენის და განვითარების პროგრამებში მონაწილეობა. ეთნო-კულტურული ფასეულობების აღდგენა-განვითარების პროგრამების რაოდენობა, რომლებშიც ჩართულია ადმინისტრაცია. განხორციელებულ პროგრამებში მონაწილეობა. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან. მუხლი 54🔗. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინსტიტუციური საფუძვლები და შესაძლებლობები. პროგრამა, ძირითადად, მიმართულია საკმარისი ფინანსური რესურსების მოზიდვაზე, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარებასა და ადმინისტრაციის თანამშრომლების შესაბამისი უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის გაძლიერებაზე, რათა შესაძლებელ იქნეს მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ეფექტური განხორციელება.  მიზანი 16. 2030 წლამდე პერიოდში უზრუნველყოფილია საკმარისი და მდგრადი დაფინანსება თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებისთვის. ინდიკატორი 16.1.: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაფინანსება გაზრდილია 100%-ით 2022 წელთან შედარებით და უახლოვდება მის საბაზისო ფინანსურ საჭიროებას (2020 წელს CNF-ის ფინანსური საჭიროებების შეფასების შესაბამისად) ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 16.1. მენეჯმენტის გეგმის შესრულებისთვის ყოველწლიური ფინანსური საჭიროებების შეფასება პრიორიტეტების მიხედვით. ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის შემუშავებისას დაფინანსების საჭიროება და ნაკლოვანება განსაზღვრული და დოკუმენტირებულია.  შეფასების ანგარიშები. 16.2. დაფინანსების დამატებითი წყაროების (დონორების მოზიდვისა და შემოსავლების სხვა წყაროების გათვალისწინებით) შეფასება მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მიზნით. ყოველწლიურად განახლებული პოტენციური დაფინანსების წყაროების ჩამონათვალი. შემუშავებულია პოტენციური დონორებისა და პარტნიორების ნუსხა. დაფინანსების წყაროების ჩამონათვალი. დონორებისა და პარნიორების ნუსხა. 16.3. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით საპროექტო წინანდადებების შემუშავება და წარდგენა დამფინანსებელთან. სულ მცირე ერთი საპროექტო წინადადება წარდგენილია ყოველ წელს. პროექტების სულ მცირე 50% დაფინანსებულია. საპროექტო წინადადებების ნუსხა. დაფინანსებული პროექტების ნუსხა. სააგენტოსთან, მეგობართა ასოციაციასთან და სხვა პარტნიორებთან თანამშრომლობით. მიზანი 17. 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ძირითადი საოპერაციო ინფრასტრუქტურა და ტექნიკური ბაზა გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 17.1.: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი ალვანში და ძირითადი საოპერაციო ბაზა (საველე და საოფისე ინვენტარი და აღჭურვილობა). ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 17.1. ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის საჭიროებების გამოვლენა, შეძენის დაგეგმვა და დაფინანსება საოპერაციო გეგმის ფარგლებში. საოპერაციო გეგმა და ბიუჯეტი ხელმისაწვდომია. საოპერაციო გეგმა. შესყიდვების დოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. 17.2. ადმინისტრაციის ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის რეგულარული შეკეთება და განახლება. საშუალოდ წლიურად ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის 90% ფუნქციონირებს. ტექნიკული აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირების შესახებ ჩანაწერები. დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა 17.3. ქვემო ალვანში ადმინისტრაციული შენობის და ვიზიტორთა ცენტრის აშენება და მოწყობა. ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი აშენებული და მოწყობილია ქვემო ალვანში. ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი. დონორების მხარდაჭერა. 17.4. სოფელ ომალოში ვიზიტორთა საინფორმაციო ცენტრის რეკონსტრუქცია. განახლებული ვიზიტორთა საინფორმაციო ცენტრი. რეკონსტრუირებული ვიზიტორთა ცენტრი. დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა მიზანი 18. 2030 წლამდე პერიოდში თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ცოდნა, შესაძლებლობები და უნარ-ჩვევები გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 18.1.: 2030 წლამდე პერიოდში თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანაშრომელთა 90%-ის კვალიფიკაცია ამაღლებულია (2020 წელს CNF-ის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების“ დოკუმენტის შესაბამისად). ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 18.1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის ტრენინგების ჩატარება მენეჯმენტის საკითხებში (ლიდერობა, ეფექტური მართვა, კონფლიქტების მართვა, კომუნიკაცია, პრეზენტაციისა და ინტერპრეტაციის უნარები, საზოგადოებასთან ურთიერთობები, დონორებთან კომუნიკაცია და ფონდების მოძიება).  სულ მცირე ერთი 2-დღიანი ტრენინგი 5 მონაწილისთვის ტარდება ყოველწლიურად. ტრენინგის ანგარიშები. დონორების მხარდაჭერა. 18.2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალისათვის ტრენინგების ჩატარება კომპიუტერულ პროგრამებში (GIS, MS Word, Excel, Access, Power point, Tripple I და ა.შ.). სულ მცირე ერთი 5-დღიანი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ, თანამშრომლების მინიმუმ 80%-თვის. ტრენინგის ანგარიშები. დონორების მხარდაჭერა. 18.3. შესაძლებლობების გაძლიერებისთვის აუცილებელი საჭიროებების შეფასება და პრიორიტეტების გამოვლენა ყოველი საოპერაციო გეგმის ციკლში. შესაძლებლობების გაძლიერების საჭიროებების ნუსხა ხელმისაწვდომია. შესაძლებლობების გაძლიერების შეფასების ანგარიში. გარე ექსპერტების ჩართვა. თავი VII. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი მუხლი 55🔗. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში – მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები. მიზნების და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული). მუხლი 56🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის მიზანია მართვის ადაპტური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი იძლევა შესაძლებლობებს საჭირო ცვლილებების განხორციელების და მათი ადაპტაციისათვის, წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმაში. მუხლი 57🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის პროცედურები და ეტაპები თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად: ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებით. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს 3-წლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც, თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია. ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის 4-წლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-5 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს, ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებების და ღონისძიებების ადაპტირება. გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტიზის და ორგანიზაციების ჩართულობით მოახდენს განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვას. განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვის შედეგები წარმოადგენს ახალი, მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს. მუხლი 58🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის გეგმა № ქმედება დროის პერიოდი პასუხისმგებელი 1 მონიტორინგის გეგმის და ფორმატის შემუშავება და შეთანხმება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან პირველი წლის ბოლოს. ადმინისტრაცია/სააგენტო. 2 ყოველწლიური მონიტორინგის განხორციელება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მომდევნო წლის I კვარტალში (ყოველწლიურად). ადმინისტრაცია. 3 შუალედური მონიტორინგის განხორციელება და სტრატეგიული მიზნების გადახედვა საჭიროებისამებრ. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მეოთხე წლის ბოლოს. ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები. 4 საბოლოო შეფასება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის პირველი 6 თვე. ადმინისტრაცია. 5 მენეჯმენტის გეგმის განახლება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის III და IV კვარტალში. ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები. მუხლი 59🔗. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის ღონისძიებები ადაპტური მენეჯმენტის მისაღწევად, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის მონიტორინგის პარალელურად ახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის რეგულარულ რევიზიას, სამწლიან საოპერაციო გეგმებსა და ყოველწლიურ სამუშაო გეგმებში ქმედებების პრიორიტეტიზაციისა და განახლების გზით. საჭიროა თითოეული ინდიკატორის მონიტორინგი გრაფიკის მიხედვით (ყოველწლიურად, ან სხვა, როგორც წესი უფრო ხანგრძლივი დროის ინტერვალით) და ყველა ქმედების შეფასება. შედეგები გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიური გეგმის ფორმულირებისას ისევე, როგორც მენეჯმენტის გეგმის გადამოწმებისას ცხრა წლის შემდეგ. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და შეფასება წარმოადგენს სხვადასხვა ღონისძიებების (საშუალებების) კომბინაციას: ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სააგენტოს მიერ მომზადებული სამწლიანი ოპერაციული და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავენ თითოეულ ქმედებაში მისაღწევ შედეგებს. თითოეული საქმიანობის ქვეშ მიღწეული შედეგების მონიტორინგი ჩატარდება შესაბამისი ინდიკატორის ოქმის მიხედვით (წლიური, ან უფრო დიდი ინტერვალით). შედეგები შეჯამდება შეფასების ანგარიშში, რომელიც გამოყენებული იქნება მომავალი საოპერაციო გეგმის, ან წლიური სამუშაო გეგმის შემუშავებისა და განხორციელების დროს; ბ) საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავენ განხორციელების ვალდებულებებს და მის მონიტორინგს/დოკუმენტირებას. საოპერაციო და წლიური სამუშაო დაგეგმვისას ხდება მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების მოდიფიკაციებისთვის კონკრეტული რეკომენდაციების შემუშავება. ეს რეკომენდაციები დოკუმენტირებულია მომავალი წლიური სამოქმედო გეგმის შემუშავებამდე, რათა მომავალი წლის ყველა დაგეგმილი საქმიანობა ადაპტირებული იყოს გასული წლის გამოცდილების, ახალი გარემოებების, ან ახალი ინფორმაციის შესაბამისად; გ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მთავარი მონიტორინგის სისტემა შეიძლება შეივსოს ზოგად შეფასებაზე დაფუძნებული მენეჯმენტის ეფექტურობის შეფასების ინსტრუმენტის – „მენეჯმენტის ეფექტურობის მონიტორინგის ინსტრუმენტი“ – გამოყენებით. აღნიშნული ინსტრუმენტი აქტიურად გამოიყენება მთელ მსოფლიოში, დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურობის გაზრდაში მიღწეული პროგრესის მონიტორინგისათვის. ეს მექანიზმი საშუალებას იძლევა დროულად მოხდეს შესაბამისი ინფორმაციის შეგროვება და მიღწეული პროგრესის შეფასება. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აღნიშნულ შეფასებას ჩაატარებს ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ (საოპერაციო გეგმის შემუშავებამდე, ან მენეჯმენტის გეგმის რევიზიამდე).  თავი 8. დანართები დანართი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა დანართი 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა რეგიონულ ჭრილში დანართი 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების კატეგორიების საზღვრები დანართი 4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ნიადაგები დანართი 5. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჰიდროლოგია დანართი 6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყეები დანართი 7. თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრები დანართი 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის ეროზიის რისკები დანართი 9. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის დაფარულობა დანართი 10. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ფუნქციური ზონირება დანართი 11. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ზონირების კოორდინატები დანართი 12. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეების სახეობები დანართი 13. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრები დანართი 14. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფრინველები დანართი 15. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ქვეწარმავლები დანართი 16. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ამფიბიები დანართი 17. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული თევზები დანართი 18. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული პეპლები დანართი 19. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული უხერხემლოები დანართი 20. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ენდემური სახეობები დანართი 21. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული წითელი ნუსხის სახეობები დანართი 22: საფრთხეების ინდიკატორები დანართი 23. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ბილიკები დანართი 24. თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის სტანდარტული მონაცემთა ფორმა. დანართი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა დანართი 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა რეგიონულ ჭრილში დანართი 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების კატეგორიების საზღვრები დანართი 4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ნიადაგები დანართი 5. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჰიდროლოგია დანართი 6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყეები დანართი 7. თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრები დანართი 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის ეროზიის რისკები დანართი 9. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის დაფარულობა დანართი 10. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ფუნქციური ზონირება დანართი 11. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ზონირების კოორდინატები 1. მკაცრი დაცვის ზონის ფართობი შეადგენს 21 877 ჰა-ს. ა) მკაცრი დაცვის ზონის ფართობი განისაზღვრება შემდეგი კოორდინატებით: № X Y № X Y № X Y № X Y 1 550166 4676941 106 529605 4684858 211 547108 4706786 316 525003 4699759 2 550060 4677884 107 529652 4684650 212 546764 4707200 317 525645 4699871 3 550720 4678753 108 529976 4684173 213 546260 4706933 318 526298 4699523 4 551123 4679343 109 529603 4684026 214 545678 4706862 319 526500 4698861 5 551640 4679857 110 529655 4683841 215 544952 4707011 320 526793 4698358 6 551711 4680606 111 529376 4683523 216 544961 4706631 321 527496 4698295 7 552020 4681336 112 529038 4683440 217 544840 4706183 322 528122 4698182 8 552577 4681848 113 528668 4683478 218 544113 4706064 323 528583 4697837 9 553084 4682377 114 528757 4683048 219 543564 4705812 324 529336 4697889 10 553152 4683109 115 528781 4682700 220 543005 4705847 325 530003 4697628 11 553467 4682979 116 528981 4682408 221 542875 4706449 326 550692 4676346 12 554163 4682830 117 528435 4682527 222 542808 4707066 327 550107 4676390 13 554624 4683216 118 528318 4682293 223 542259 4707584 328 550325 4676206 14 555330 4683320 119 528097 4682034 224 541666 4707527 329 549677 4677779 15 556036 4683380 120 527768 4681814 225 541175 4707579 330 550742 4678280 16 557295 4683636 121 527677 4681395 226 540728 4708131 331 550496 4678553 17 557856 4683328 122 527659 4681167 227 540034 4708234 332 553264 4683370 18 558592 4683359 123 527104 4681139 228 539548 4708588 333 551369 4681240 19 559174 4683835 124 527122 4681463 229 539170 4709203 334 556469 4683814 20 560753 4684510 125 526976 4681874 230 538483 4709478 335 559374 4684526 21 561306 4684976 126 526510 4682203 231 537775 4709209 336 560233 4684521 22 522266 4685809 127 526725 4682560 232 537360 4709713 337 562028 4685515 23 522678 4686365 128 527166 4682611 233 536704 4709991 338 562098 4685464 24 523297 4686715 129 527043 4682906 234 535993 4709806 339 559373 4683971 25 524015 4686604 130 526778 4683173 235 535291 4709630 340 557570 4683684 26 524721 4686870 131 526566 4683279 236 534621 4709869 341 558251 4683262 27 525026 4687367 132 526534 4683550 237 533918 4710054 342 562195 4695481 28 525255 4687815 133 526644 4683913 238 533471 4709583 343 560183 4693995 29 525204 4688543 134 526211 4683851 239 533133 4709134 344 559072 4694617 30 525490 4689087 135 525695 4683902 240 532612 4708646 345 559901 4694524 31 525474 4689839 136 525425 4683646 241 532108 4708220 346 560466 4694376 32 525331 4690889 137 525137 4683660 242 531528 4708060 347 561737 4699575 33 525039 4691234 138 524800 4683988 243 531146 4707468 348 562673 4699071 34 524966 4691686 139 524959 4684368 244 530460 4707558 349 562356 4698836 35 524988 4692370 140 524588 4684581 245 529960 4707141 350 562238 4697741 36 524991 4693084 141 524682 4684927 246 529424 4706948 351 561523 4697583 37 525426 4693021 142 524547 4685482 247 528849 4706872 352 559589 4698501 38 526085 4692903 143 524024 4685679 248 528362 4706972 353 560639 4697981 39 526544 4692341 144 523577 4685671 249 527791 4706631 354 559906 4698186 40 527249 4692264 145 523117 4685768 250 527253 4706493 355 559208 4700469 41 527857 4692465 146 522645 4685768 251 526930 4706998 356 556994 4700498 42 528449 4692042 147 523296 4686126 252 526300 4706815 357 557745 4700743 43 529052 4691618 148 523990 4686037 253 526273 4707481 358 559012 4700835 44 529773 4691575 149 524717 4686258 254 526207 4708229 359 555486 4701202 45 530406 4691183 150 525210 4686809 255 526076 4708950 360 547895 4702257 46 530901 4690654 151 525885 4687093 256 525947 4709683 361 550575 4703013 47 531603 4690406 152 526156 4687720 257 525758 4710405 362 547029 4704164 48 532261 4690746 153 525830 4688265 258 525715 4709695 363 547790 4703233 49 532676 4690401 154 526030 4688981 259 525350 4709353 364 548355 4702861 50 532431 4689702 155 526060 4689714 260 525098 4708688 365 545116 4706177 51 532268 4688997 156 526252 4690392 261 524685 4708093 366 543687 4706115 52 532373 4688267 157 526044 4690800 262 523947 4708001 367 546110 4706223 53 532476 4687536 158 525495 4691155 263 523454 4707580 368 544756 4707089 54 532712 4686850 159 525134 4691628 264 523101 4708238 369 541765 4707728 55 532235 4686418 160 561985 4695427 265 522945 4708978 370 541490 4707286 56 531670 4686047 161 561343 4695185 266 523081 4709700 371 527623 4703661 57 531081 4685650 162 560750 4694948 267 523535 4710269 372 530359 4697181 58 530759 4685081 163 560234 4694661 268 524219 4710534 373 530626 4697361 59 530520 4684484 164 560374 4694238 269 524698 4710981 374 531459 4700460 60 530291 4683826 165 559978 4694301 270 524767 4711577 375 531331 4700384 61 529816 4683336 166 559295 4694606 271 525184 4712158 376 531290 4699788 62 529602 4682749 167 559544 4694680 272 525391 4712859 377 530964 4699620 63 529405 4682083 168 559938 4694861 273 525771 4713470 378 530529 4698927 64 528979 4681528 169 560476 4695282 274 530695 4697811 379 528680 4702663 65 528425 4681379 170 560895 4695894 275 530666 4698548 380 530738 4702360 66 528490 4680913 171 561098 4696592 276 530684 4699241 381 530969 4702651 67 528310 4680492 172 561415 4697269 277 531324 4701095 382 529478 4703229 68 527764 4680210 173 561914 4697687 278 531379 4701837 383 526692 4702660 69 527171 4680351 174 561341 4698780 279 531134 4702539 384 526941 4703141 70 526540 4680421 175 560939 4698179 280 530645 4702439 385 527294 4706381 71 526434 4681011 176 560251 4698050 281 529990 4702813 386 526147 4707009 72 525815 4681172 177 559836 4698524 282 528795 4702775 387 528753 4707142 73 526369 4681575 178 559651 4699010 283 528279 4702987 388 528933 4706732 74 525914 4681682 179 559801 4699754 284 527767 4703414 389 529622 4707252 75 525346 4681948 180 559865 4700490 285 527281 4703381 390 527215 4706938 76 524851 4682231 181 558603 4700749 286 526171 4702671 391 528133 4706671 77 524300 4682492 182 556623 4700969 287 525805 4703127 392 526074 4708536 78 523879 4682961 183 555991 4701341 288 526207 4703702 393 539686 4708228 79 523810 4683542 184 555449 4701397 289 526430 4704364 394 529480 4685167 80 523755 4684220 185 554936 4701927 290 525923 4704594 395 528703 4683633 81 523618 4684878 186 554433 4702460 291 525338 4704700 396 531796 4686522 82 523029 4685156 187 553833 4702741 292 525237 4705439 397 529788 4683841 83 522368 4685237 188 553155 4703017 293 524845 4706054 398 526683 4682038 84 525588 4692033 189 552485 4703141 294 524271 4705599 399 526909 4681231 85 526123 4691537 190 551931 4703436 295 523749 4705313 400 526472 4681731 86 526776 4691288 191 551225 4703325 296 523516 4705844 401 528182 4681155 87 527272 4691287 192 550723 4703459 297 523275 4706247 402 528962 4681342 88 527839 4691391 193 550596 4702739 298 522922 4706630 403 525013 4681969 89 528193 4690922 194 550231 4702071 299 523126 4707238 404 525106 4683450 90 528697 4691206 195 549631 4701785 300 522637 4707667 405 522695 4685611 91 529203 4690778 196 549036 4702110 301 521909 4707541 406 525045 4687567 92 529855 4690512 197 548319 4702120 302 521839 4707015 407 524976 4686885 93 530164 4689926 198 548112 4702481 303 521799 4706303 408 525855 4687904 94 530441 4689307 199 548123 4703055 304 522135 4705667 409 522145 4685416 95 530974 4689685 200 547826 4703602 305 522111 4704989 410 527152 4691058 96 531601 4689686 201 548231 4704169 306 522114 4704301 411 525006 4690853 97 531588 4688939 202 548498 4704872 307 521815 4703662 412 526419 4690563 98 531367 4688252 203 548169 4705405 308 521976 4702999 413 525500 4688696 99 531466 4687510 204 547552 4705131 309 522490 4702444 414 524739 4691449 100 531637 4686788 205 547225 4704453 310 522448 4701821 415 525340 4690222 101 531532 4686274 206 547074 4704571 311 522555 4701148 416 525609 4690220 102 530939 4686032 207 547246 4705288 312 523235 4700912 417 525221 4693361 103 530575 4685796 208 547111 4705975 313 523563 4700234 418 529076 4691071 104 530352 4685460 209 546384 4706183 314 523820 4699529 419 532687 4690723 105 529788 4685425 210 546481 4706454 315 524499 4699380 420 526323 4704688 ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვარი წერტილიდან, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია: 550692 (X) 4676346 (Y) წერტილამდე, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია – 562098 (X) 4685464 (Y), და წერტილიდან, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია: 562195 (X) 4695481 (Y) წერტილამდე, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია – 525823 (X) 4713549 (Y) მიუყვება საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს რუსეთის ფედერაციასთან; 2. ადმინისტრაციული ზონის ფართობი შეადგენს 51 ჰა-ს. ადმინისტრაციული ზონის საზღვრები განსაზღვრულია შემდეგი კოორდინატებით: № X Y № X Y № X Y № X Y 1 551134 4690406 7 551658 4689874 13 551856 4689643 19 551333 4690045 2 551417 4689788 8 551117 4690565 14 551758 4689910 20 551198 4690666 3 551727 4689563 9 551210 4690906 15 551468 4689474 21 551213 4690591 4 551668 4690032 10 551255 4690772 16 551471 4689893 5 551462 4690697 11 551499 4690832 17 551613 4689921 6 551320 4689541 12 551650 4690339 18 551544 4690670 3. თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის ფართობი შეადგენს 49 413 ჰა-ს. თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიის იმ ნაწილს, რომელიც არაა განსაზღვრული ამ დანართის პირველი და მე-2 პუნქტებით. დანართი 12. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეების სახეობები გვიმრანაირნი Pteridophytes № მცენარის ლათინური დასახელება ენდემიზმის სტატუსი სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება IUCN კატეგორია კავკასიის წითელი ნუსხა მცენარის ქართული დასახელება საქართველოს წითელი ნუსხა (2006 წ.) 1 Cryptogramma crispa (L.) R. Br. Adiantaceae LC 2 Asplenium adiantum-nigrum L. Aspleniaceae LC 3 Asplenium ruta-muraria L. Aspleniaceae LC უჭურველი 4 Asplenium septentrionale (L.) Hoffm. Aspleniaceae LC 5 Asplenium trichomanes L. Aspleniaceae LC მამასწარა 6 Asplenium viride Huds. Aspleniaceae LC 7 Asplenium woronowii H. Christ. Aspleniaceae LC NE 8 Phyllitis scolopendrium (L.) Newman Aspleniaceae LC ირმის ენა 9 Athyrium distentifolium Tausch ex Opiz Athyriaceae LC 10 Athyrium filix-femina (L.) Roth Athyriaceae LC 11 Cystopteris fragilis (L.) Bernh. (Polypodium filix- fragilis L.) Athyriaceae LC 12 Gymnocarpium dryopteris (L.) Newman Athyriaceae LC 13 Dryopteris assimilis S. Walker Dryopteridaceae LC 14 Dryopteris dilatata (Hoffm.) A. Gray Dryopteridaceae LC 15 Dryopteris filix-mas (L.) Schott. Dryopteridaceae LC მთის ჩადუნა 16 Dryopteris oreades Fomin Dryopteridaceae LC LC 17 Dryopteris pseudomas (Woll.) Holub. et Pouzar Dryopteridaceae LC 18 Polystichum aculeatum (L.) Roth. Dryopteridaceae LC 19 Polystichum braunii (Spenn.) Fee. Dryopteridaceae LC 20 Polystichum lonchitis (L.) Roth. Dryopteridaceae LC 21 Equisetum arvense L. Equisetaceae LC შვიტა 22 Equisetum hyemale L. Equisetaceae LC შვიტა 23 Equisetum palustre L. Equisetaceae LC შვიტა 24 Equisetum ramosissimum Desf. Equisetaceae LC შვიტა 25 Diphasium alpinum (L.) Rothm. Lycopodiaceae LC 26 Huperzia selago (L.) Bernh. ex Mart et Schrank Lycopodiaceae LC 27 Lycopodium annotinum L. Lycopodiaceae LC ლიკოპოდიუმი 28 Lycopodium clavatum L. Lycopodiaceae LC ლიკოპოდიუმი 29 Botrychium lunaria (L.) Sw. Ophioglossaceae LC მარგალიტა 30 Polypodium vulgare L. Polypodiaceae LC კილამურა 31 Selaginella helvetica (L.) Spring Selaginellaceae LC 32 Phegopteris connectilis (Michx.) Watt. Telypteridaceae LC 33 Thelypteris oreopteris (Ehrh) Sloss Telypteridaceae LC 34 Cystopteris montana (Lam) Bernh. Woodsiaceae LC 35 Gymnocarpium dryopteris (L.) Newman Woodsiaceae LC 36 Gymnocarpium robertianum (Hoffm.) Newman. Woodsiaceae LC 37 Matteuccia struthiopteris (L.) Tod. Woodsiaceae LC 38 Woodsia alpina (Bolton) Gray Woodsiaceae LC 39 Woodsia fragilis (Trew) Moore Woodsiaceae NT NE შიშველთესლოვანნი Gymnosperms № მცენარის ლათინური დასახელება ენდემიზმის სტატუსი სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება IUCN კატეგორია კავკასიის ენდემი მცენარის ქართული დასახელება საქართველოს წითელი ნუსხა (2006 წ.) 1 Juniperus foetidissima Willd. Cupressaceae LC შავი ღვია VU 2 Juniperus oblonga M.Bieb. Cupressaceae 3 Juniperus pygmaea K.Koch Cupressaceae ქონდარა ღვია 4 Juniperus rufescens Link (Juniperus oxycedrus L.) Cupressaceae წითელი ღვია 5 Juniperus sabina L. Cupressaceae LC კაზაკური ღვია 6 Juniperus hemisphaerica C.Presl (Juniperus communis L.) Cupressaceae 7 Pinus kochiana Klotzsch ex K.Koch (Pinus sosnowskyi Nakai).  Pinaceae კავკასიური ფიჭვი ფარულთესლოვანნი Angiosperms ორლებნიანნი Dicotyledon № მცენარის ლათინური დასახელება ენდემიზმის სტატუსი სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება IUCN კატეგორია კავკასიის წითელი ნუსხა მცენარის ქართული დასახელება საქართველოს წითელი ნუსხა (2006 წ.) 1 Acer campestre L. Aceraceae LC ჩვეულებრივი ნეკერჩხალი 2 Acer platanoides L. Aceraceae LC ლეკა 3 Acer trautvetteri Medw. Aceraceae LC მაღალმთის ბოკვი 4 Acer laetum C.A. Mey. Aceraceae LC ქორაფი 5 Adoxa moschatellina L. Adoxaceae LC 6 Agasyllis latifolia (M. Bieb.) Boiss. * caucasian endemic Apiaceae LC LC დუცი 7 Angelica tatianae Bordz * caucasian endemic Apiaceae LC NE ანგელოზა 8 Anthriscus ruprechtii Boiss. * caucasian endemic Apiaceae NE 9 Anthriscus schmalhausenii (Albov) K.-Pol. * caucasian endemic Apiaceae LC 10 Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm. Apiaceae 11 Astrantia maxima Pall. Apiaceae ვარსკვლავა 12 Astrantia trifida Hoffm. caucasian endemic Apiaceae 13 Bupleurum exaltatum M. Bieb. Apiaceae 14 Bupleurum nordmannianum Ledeb. Apiaceae 15 Bupleurum polyphyllum Ledeb. Apiaceae 16 Bupleurum rotundifolium L. Apiaceae 17 Carum alpinum (M. Bieb.) Benth. & Hook. f. caucasian endemic Apiaceae 18 Carum carvi L. Apiaceae LC კვლიავი 19 Carum caucasicum (M. Bieb.) Boiss. Apiaceae 20 Carum meifolium (M. Bieb.) Boiss. Apiaceae 21 Chaerophyllum aureum L. Apiaceae ყინტორა 22 Chaerophyllum bulbosum L. Apiaceae ღიმი 23 Chaerophyllum humile Steven * caucasian endemic Apiaceae NE 24 Chaerophyllum roseum M. Bieb. * caucasian endemic Apiaceae NE 25 Chamaesciadium acaule (M. Bieb.) Boiss. Apiaceae 26 Eleutherospermum cicutarium (M. Bieb.) Boiss. Apiaceae 27 Heracleum asperum (Hoffm.) M. Bieb. * caucasian endemic Apiaceae შუპყა 28 Heracleum lescovii Grossh. * caucasian endemic Apiaceae თეთრი დიყი 29 Heracleum roseum Steven * caucasian endemic Apiaceae 30 Heracleum sosnowskyi Manden. * caucasian endemic Apiaceae ხევსურის დიყი 31 Ligusticum alatum (M. Bieb) Spreng. Apiaceae 32 Orlaya daucoides (L.) Greuter. Apiaceae 33 Pastinaca armena Fisch. et C.A.Mey. Apiaceae NE 34 Peucedanum caucasicum (M. Bieb.) C. Koch Apiaceae NE ტყის კამა 35 Peucedanum ruthenicum M. Bieb. Apiaceae ტყის კამა 36 Pimpinella rhodantha Boiss. Apiaceae 37 Pimpinella saxifraga L. Apiaceae 38 Sanicula europaea L. Apiaceae LC ქრისტეს ბეჭედა 39 Seseli alpinum M. Bieb. Apiaceae LC 40 Seseli transcaucasicum (Schischk.) Pimenov et Sdobnina Apiaceae 41 Symphyoloma graveolens C.A.Mey. * caucasian endemic Apiaceae DD 42 Trinia leiogona (C.A.Mey.) B. Fedtsch. Apiaceae 43 Daucus carota L. Apiaceae LC ფერისცვალა 44 Achillea millefolium L. Asteraceae LC ფარსმანდუკი 45 Achillea ptarmicifolia (Willd.) Rupr. ex Heimerl Asteraceae LC t 46 Achillea setacea Waldst. et Kit. Asteraceae 47 Adenostyles platyphylloides (Sommier et Levier) Czerep. Asteraceae 48 Aetheopappus caucasicus Sosn. * caucasian endemic Asteraceae NE 49 Antennaria caucasica Boriss. Asteraceae 50 Anthemis dumetorum Sosn. Asteraceae 51 Anthemis iberica M. Bieb. Asteraceae 52 Anthemis rigescens Willd. Asteraceae 53 Anthemis sosnovskyana Fed. Asteraceae 54 Arctium lappa L. Asteraceae LC ოროვანდი 55 Artemisia absinthium L. Asteraceae LC აბზინდა 56 Artemisia campestris L. Asteraceae LC სამწვანე 57 Artemisia chamaemelifolia Vill. Asteraceae 58 Artemisia scoparia Waldst. et Kit. Asteraceae 59 Artemisia splendens Willd. * caucasian endemic Asteraceae გიეში 60 Artemisia vulgaris L. Asteraceae LC მამულა 61 Aster alpinus L. Asteraceae 62 Aster ibericus M. Bieb. Asteraceae 63 Carduus adpressus C.A.Mey. * caucasian endemic Asteraceae ნარშავი 64 Carduus multijugus C. Koch Asteraceae ნარშავი 65 Centaurea bella Trautv. Asteraceae NE ღიღილო 66 Centaurea cheiranthifolia Willd. Asteraceae NE ღიღილო 67 Centaurea dagestanica (Lipsky) Wagenitz Asteraceae ღიღილო 68 Centaurea fischeri Willd. Asteraceae ცხვარა 69 Centaurea salicifolia M. Bieb. Asteraceae ღიღილო 70 Centaurea salviifolia (Boiss.) Sosn. * caucasian endemic Asteraceae NT ღიღილო 71 Chondrilla juncea L. Asteraceae 72 Cicerbita macrophylla (Willd.) Wallr. * caucasian endemic Asteraceae DD 73 Cicerbita petiolata (C. Koch) Gagnidze Asteraceae 74 Cicerbita prenanthoides (M. Bieb.) Beauverd. * caucasian endemic Asteraceae 75 Cicerbita racemosa (Willd) Beauverd. Asteraceae 76 Cichorium intybus L. Asteraceae LC არდი 77 Cirsium echinus (M. Bieb.) Hand.-Mazz. Asteraceae ნარი 78 Cirsium hygrophiloides Kharadze Asteraceae DD ნარი 79 Cirsium ketzkhovelii Kharadze * caucasian endemic Asteraceae ნარი 80 Cirsium macrocephalum C.A.Mey. * caucasian endemic Asteraceae ნარი 81 Cirsium obvallatum (M. Bieb.) Fisch. Asteraceae ნარი 82 Cirsium osseticum (Adam) Petr. * caucasian endemic Asteraceae ნარი 83 Cirsium pugnax Sommier et Levier * caucasian endemic Asteraceae LC LC ნარი 84 Cirsium rhizocephalum C.A.Mey. Asteraceae ნარი 85 Cirsium simplex C.A.Mey. Asteraceae NE ნარი 86 Cirsium tomentosum C.A.Mey. * caucasian endemic Asteraceae ნარი 87 Crepis rhoeadifolia M. Bieb. Asteraceae კიჭკიჭა 88 Crepis sonchifolia (M. Bieb.) C.A.Mey. * caucasian endemic Asteraceae NE კიჭკიჭა 89 Dolichorrhiza caucasica (M. Bieb.) Galushko * caucasian endemic Asteraceae NE 90 Doronicum macrophyllum Fisch. ex Hornem Asteraceae NE ხუთყურა 91 Doronicum oblongifolium DC. Asteraceae 92 Erigeron alpinus L. Asteraceae 93 Erigeron caucasicus Steven * caucasian endemic Asteraceae 94 Erigeron orientalis Boiss Asteraceae 95 Erigeron uniflorus L. Asteraceae 96 Erigeron venustus Botsch. * caucasian endemic Asteraceae 97 Filago arvensis L. Asteraceae ნაცარა 98 Hieracium auriculoides Lang. Asteraceae ხარნუყა 99 Hieracium bifurcum M. Bieb. Asteraceae 100 Hieracium chlorochromum Sosn. et Zahn. Asteraceae DD 101 Hieracium erythrocarpoides (Litv. et Zahn.) Kem.-Nath. * Asteraceae DD 102 Hieracium hypoglaucum (Litv. et Zahn.) Asteraceae 103 Hieracium laevigatumWilld. Asteraceae 104 Hieracium murorum L. Asteraceae 105 Hieracium pannoniciforme Litv. et Zahn. Asteraceae LC 106 Hieracium pilosella L. Asteraceae 107 Hieracium piloselloides Vill. Asteraceae 108 Hieracium sabaudum L. Asteraceae 109 Hieracium sabiniforme (Zahn.) Kem.-Nath. Asteraceae 110 Hieracium tephrocephalum Vuk. * caucasian endemic Asteraceae 111 Hieracium tridentatum (Fr.) Fr. Asteraceae 112 Hieracium umbellatum L. Asteraceae 113 Hieracium vulgatum Fr. Asteraceae 114 Inula grandiflora Willd. Asteraceae DD მზიურა 115 Inula heleniumL. Asteraceae LC კულმუხო 116 Inula orientalis Lam Asteraceae 117 Inula salicina L. Asteraceae 118 Jurinea blanda (M. Bieb.) C.A.Mey. Asteraceae NE 119 Jurinea exuberans (Trautv.) Sosn. * caucasian endemic Asteraceae VU VU 120 Jurinea filicifolia Boiss. * caucasian endemic Asteraceae NT 121 Jurinella depressa (Steven) Iljin Asteraceae 122 Jurinella subacaulis (Fisch. et C.A.Mey.) Iljin Asteraceae 123 Kemulariella rosea (Steven ex M. Bieb.) Tamamsch. * caucasian endemic Asteraceae NE 124 Lactuca georgicaGrossh. Asteraceae 125 Lactuca serriola L. Asteraceae LC ღორის ქადა 126 Lactuca wilhelmsiana Fisch. et C.A.Mey ex DC. Asteraceae 127 Lapsana communis L. Asteraceae 128 Lapsana grandiflora M. Bieb. Asteraceae 129 Lapsana intermedia M. Bieb. Asteraceae 130 Leontodon asperus (Waldst. et Kit.) Boiss. Asteraceae ლომისკბილა 131 Leontodon danubialis Jacq. Asteraceae ლომისკბილა 132 Leontodon hispidus L. Asteraceae ლომისკბილა 133 Leucanthemum vulgare Lam. Asteraceae მინდვრის გვირილა 134 Ligularia sibirica (L.) Cass. Asteraceae DD 135 Mycelis muralis (L.) Dumort. Asteraceae LC 136 Omalotheca caucasica (Sommier et Levier) Czerep. * caucasian endemic Asteraceae 137 Omalotheca supina (L.) DC. Asteraceae 138 Petasites albus (L.) Gaerth. Asteraceae LC ბუერა 139 Petasites georgicus Manden. * caucasian endemic Asteraceae LC DD ბუერა 140 Picris hieracioides L. Asteraceae 141 Podospermum grigoraschvilii Sosn. ** georgian endemic Asteraceae EN 142 Podospermum meyeri C. Koch Asteraceae 143 Psephellus dealbatus (Willd.) Boiss. * caucasian endemic Asteraceae NE 144 Pyrethrum coccineum (Willd.) Vorosch. Asteraceae გვირილა 145 Pyrethrum demetrii Manden. * caucasian endemic Asteraceae DD 146 Pyrethrum fruticulosum Biehler Asteraceae 147 Pyrethrum leptophyllum Steven ex M. Bieb. * caucasian endemic Asteraceae NE 148 Pyrethrum parthenifolium Willd. Asteraceae საჭარა 149 Scorzonera alpigena (C. Koch) Grossh. Asteraceae 150 Scorzonera filifolia Boiss. * caucasian endemic Asteraceae 151 Scorzonera leptophylla (DC.) Grossh. Asteraceae 152 Senecio kolenatianus C.A.Mey. * caucasian endemic Asteraceae NE თავვითელა 153 Senecio lapsanoidesDC. * caucasian endemic Asteraceae NE 154 Senecio pojarkovae Schischk. Asteraceae NE 155 Senecio sosnovskyi Sofieva * caucasian endemic Asteraceae NE 156 Senecio taraxacifolius (M. Bieb.) DC. Asteraceae 157 Solidago caucasica Kem.-Nath. Asteraceae NE 158 Solidago virgaurea L. Asteraceae LC ოქროწკეპლა 159 Sonchus asper (L.) Hill. Asteraceae ღიჭა 160 Sonchus oleraceus L. Asteraceae 161 Stemmacantha pulchra (Fisch. et C.A.Mey.) Dittrich. Asteraceae NE 162 Taraxacum confusum Schischk. * caucasian endemic Asteraceae LC ბაბუაწვერა 163 Taraxacum officinale (L.) Weber Asteraceae LC ბურბუშელა 164 Taraxacum porphyranthum Boiss. Asteraceae NE 165 Taraxacum stevenii DC. Asteraceae 166 Telekia speciosa (Schreb.) Baumg. * caucasian endemic Asteraceae 167 Tephroseris caucasigena (Schischk.) Czerep. Asteraceae 168 Tephroseris cladobotrys (Ledeb.) Grisseb. et Schenk. Asteraceae LC 169 Tephroseris karjaginii (Sofiekova) Holub. * caucasian endemic Asteraceae LC 170 Tephroseris subfloccosa (Schischk.) Czerep. * caucasian endemic Asteraceae DD 171 Tragopogon charadzeae Kuthath. ** georgian endemic Asteraceae 172 Tragopogon filifolius Rehm. ex Boiss. * caucasian endemic Asteraceae LC ფამფარა 173 Tragopogon graminifolius DC. Asteraceae 174 Tragopogon reticulatus Boiss. et Huet. Asteraceae 175 Tripleurospermum caucasicum (Willd.) Hayek. Asteraceae 176 Tripleurospermum elongatum (Fisch. et C.A.Mey. ex DC.) Bornm. Asteraceae 177 Tussilago farfara L. Asteraceae ვირისტერფა 178 Xanthium strumarium L. Asteraceae 179 Impatiens noli-tangere L. Balsaminaceae LC უკადრისა 180 Berberis orientalis C. K. Scheid. Berberidaceae აღმოსავლური კოწახური 181 Berberis vulgaris L. Berberidaceae LC ჩვეულებრივი კოწახური 182 Alnus barbata C. A. Mey. Betulaceae DD NE ჩვეულებრივი მურყანი 183 Alnus incana (L.) Moench Betulaceae LC ნაცარა მურყანი 184 Betula litwinowii Doluch. Betulaceae DD ლიტვინოვის (თეთრი) არყი 185 Betula pendula Roth Betulaceae LC მეჭეჭიანი არყი 186 Betula raddeana Trautv. *  caucasian endemic Betulaceae LC NT რადეს (შავი) არყი VU 187 Aegonychon purpurocaeruleum (L.) Holub. Boraginaceae 188 Aipyanthus pulchra (Willd. ex Roem. et Schult.) E. Avetissjan Boraginaceae NE 189 Asperugo procumbens L. Boraginaceae ბატკნის ყურა 190 Cerinthe glabra Mill. Boraginaceae NE 191 Cerinthe minor L. Boraginaceae ჭახრაკაული 192 Cynoglossum officinale L. Boraginaceae ძაღლის ენა 193 Echium biebersteinii (Lacaita) Dobrocz. Boraginaceae 194 Echium vulgare L. Boraginaceae ლურჯი ძირწითელა 195 Huynhia pulchra (Roem. et Schult.) Greuter et Burdet Boraginaceae 196 Lappula consanguinea (Fisch. et C.A.Mey.) Gürke Boraginaceae ჩიტის ბირკა 197 Lappula patula (Lehm.) Menich. Boraginaceae ჩიტის ბირკა 198 Lappula squarrosa (Retz) Dumort Boraginaceae ჩიტის ბირკა 199 Lithospermum arvense L. Boraginaceae ქვათესელა 200 Lithospermum officinale L. Boraginaceae შავჩოხა 201 Lycopsis orientalis L. Boraginaceae 202 Myosotis alpestris F. W. Schmidt. Boraginaceae LC კესანე 203 Myosotis amoena (Rupr.) Boiss. Boraginaceae NE კესანე 204 Myosotis arvensis (L.) Hill. Boraginaceae კესანე 205 Myosotis cespitosa Schultz. Boraginaceae კესანე 206 Myosotis ramosissima Rochel. ex Schult. Boraginaceae კესანე 207 Myosotis sparsiflora Pohl. Boraginaceae კესანე 208 Myosotis suaveolens Waldst. et Kit. Boraginaceae კესანე 209 Myosotis sylvatica Ehrh. ex Hoffm. Boraginaceae LC კესანე 210 Nonea versicolor (Steven) Sweet. Boraginaceae NE 211 Onosma caucasica Levin ex Popov Boraginaceae NE 212 Onosma microcarpa Steven ex DC. Boraginaceae 213 Symphytum asperum Lepech * caucasian endemic Boraginaceae 214 Symphytum caucasicum M. Bieb.* caucasian endemic Boraginaceae 215 Trigonocaryum involucratum (Steven) Kusn.*  caucasian endemic Boraginaceae NT 216 Alliaria brachycarpa M. Bieb. Brassicaceae NE 217 Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara et Grande Brassicaceae 218 Alyssum calicinum L. Brassicaceae 219 Alyssum hirsutum M. Bieb. Brassicaceae 220 Alyssum murale Waldst. et Kit. Brassicaceae 221 Alyssum parviflorum Fisch. ex M. Bieb. Brassicaceae 222 Alyssum trychostachyum Rupr. Brassicaceae 223 Arabis caucasica Willd. * caucasian endemic Brassicaceae არაბულა 224 Arabis mollis Steven Brassicaceae NE არაბულა 225 Barbarea ketzkhovelii Mardal. ** georgian endemic Brassicaceae VU NT 226 Barbarea vulgaris R. Br. Brassicaceae LC 227 Brassica campestris L. Brassicaceae შალგი 228 Bunias orientalis L. Brassicaceae 229 Camelina pilosa (DC.) N. W. Zinger. Brassicaceae DD 230 Camelina sativa (L.) Crantz Brassicaceae DD 231 Capsella bursa-pastoris (L.) Medik Brassicaceae LC წიწმატურა 232 Cardamine impatiens L. Brassicaceae ტყის წიწმატი 233 Cardamine pectinata Pall. ex DC. Brassicaceae ტყისწიწმატი 234 Cardamine seidlitziana Albov Brassicaceae DD ტყისწიწმატი 235 Cardamine uliginosum M. Bieb. Brassicaceae LC 236 Chorispora tenella (Pall.) DC. Brassicaceae 237 Dentaria bipinnata C.A.Mey. * caucasian endemic Brassicaceae LC ტყის ბოლოკა 238 Dentaria bulbifera L. Brassicaceae ტყისბოლოკა 239 Dentaria microphylla Willd. * caucasian endemic Brassicaceae ტყისბოლოკა 240 Dentaria quinquefolia M. Bieb. * caucasian endemic Brassicaceae ტყის ბოლოკა 241 Descurainia sophia (L.) Webb. et Prantl Brassicaceae ცახის ბალახი 242 Draba bryoides DC. * caucasian endemic Brassicaceae NE ქუდუნა 243 Draba hispida Willd. Brassicaceae NE ქუდუნა 244 Draba incompta Steven. * caucasian endemic Brassicaceae DD ქუდუნა 245 Draba nemorosa L. Brassicaceae ქუდუნა 246 Draba sibirica (Pall.) Thell. Brassicaceae ქუდუნა 247 Draba siliquosa M. Bieb. Brassicaceae NE ქუდუნა 248 Draba supranivalis Rupr. * caucasian endemic Brassicaceae ქუდუნა 249 Erysimum aureum M. Bieb. Brassicaceae 250 Erysimum ibericum (Adam) DC. Brassicaceae  NE 251 Erysimum meyerianum (Rupr.) N. Busch* caucasian endemic Brassicaceae NT 252 Erysimum substrigosum (Rupr.) N. Busch* caucasian endemic Brassicaceae NE 253 Erophila verna (L.) Bess. Brassicaceae 254 Eunomia rotundifolia C.A.Mey. * caucasian endemic Brassicaceae NE 255 Hesperis matronalis L. Brassicaceae NE ღამის ია 256 Hesperis voronovii N. Busch Brassicaceae 257 Isatis iberica Steven Brassicaceae NT მათრახა 258 Isatis reticulata C.A.Mey. * caucasian endemic Brassicaceae DD 259 Lepidium campestre (L.) R. Br. Brassicaceae LC წიწმატელა 260 Lepidium ruderale L. Brassicaceae LC 261 Microthlaspi perfoliatum (L.) F. K. Mey. Brassicaceae 262 Murbeckiella huetii (Boiss.) Rothm. Brassicaceae 263 Nasturtium officinale R. Br. ex W. T. Aiton. Brassicaceae წლის წიწმატი 264 Pachyphragma macrophyllum (Hoffm.) N. Busch Brassicaceae LC NT ხახია 265 Pseudovesicaria digitata (C.A.Mey.) Rupr. * caucasian endemic Brassicaceae NT 266 Rorippa palustris (L.) Besser. Brassicaceae LC 267 Sisymbrium erucastrifolium (Rupr.) Trautv. * caucasian endemic Brassicaceae NT 268 Sisymbrium irio L. Brassicaceae გონგოლა 269 Sisymbrium loeselii L. Brassicaceae 270 Sisymbrium officinale (L.) Scop. Brassicaceae LC ღორღორა 271 Sobolewskia caucasica (Rupr.) N. Busch * caucasian endemic Brassicaceae LC 272 Thlaspi arvense L. Brassicaceae ქუთქუთა 273 Turritis glabra L. Brassicaceae 274 Asyneuma campanuloides (M. Bieb. ex Sims.) Bornm. Campanulaceae NT 275 Campanula alliariifolia Willd Campanulaceae NE ბუსკანტურა 276 Campanula andina Rupr. * caucasian endemic Campanulaceae VU მაჩიტა 277 Campanula argunensis Rupr. * caucasian endemic Campanulaceae CR მაჩიტა 278 Campanula aucheri DC. * caucasian endemic Campanulaceae მაჩიტა 279 Campanula bellidifolia Adam * caucasian endemic Campanulaceae NT მაჩიტა 280 Campanula biebersteiniana Schult. * caucasian endemic Campanulaceae NT მაჩიტა 281 Campanula bononiensis L. Campanulaceae მაჩიტა 282 Campanula charadzeae Grossh. * caucasian endemic Campanulaceae NT მაჩიტა 283 Campanula ciliata Steven * caucasian endemic Campanulaceae NT მაჩიტა 284 Campanula collina M. Bieb. * caucasian endemic Campanulaceae NE მაჩიტა 285 Campanula doluchanovii Kharadze ** georgian endemic Campanulaceae DD მაჩიტა 286 Campanula hohenackeri Fisch. et C.A.Mey. * caucasian endemic Campanulaceae NE მაჩიტა 287 Campanula kolenatiana C.A.Mey. ex Rupr. * caucasian endemic Campanulaceae NE მაჩიტა 288 Campanula latifolia L. Campanulaceae NE მაჩიტა 289 Campanula petrophila Rupr. * caucasian endemic Campanulaceae NE მაჩიტა 290 Campanula rapunculoides L. Campanulaceae მაჩიტა 291 Campanula sarmatica Ker.-Gawl. * caucasian endemic Campanulaceae NE მაჩიტა 292 Campanula saxifraga M. Bieb. * caucasian endemic Campanulaceae NE მაჩიტა 293 Campanula stevenii M. Bieb. Campanulaceae მაჩიტა 294 Campanula trautvetteri Grossh. ex Fed. Campanulaceae DD მაჩიტა 295 Gadellia lactiflora (M. Bieb.) Schulkina Campanulaceae NE კენკეშა 296 Cannabis ruderalis Janisch Cannabiaceae კანაფი 297 Cleome daghestanica (Rupr.) Tzvelev Capparaceae LC 298 Linnaea borealis L. Caprifoliaceae 299 Lonicera orientalis Lam. Caprifoliaceae ცხრატყავა 300 Lonicera steveniana Fisch. ex Pojark. Caprifoliaceae LC 301 Lonicera xylosteum L. Caprifoliaceae 302 Agrostemma githago L. Caryophyllaceae ჭიოდა 303 Arenaria rotundifolia M. Bieb. Caryophyllaceae 304 Arenaria serpyllifolia L. Caryophyllaceae 305 Cerastium arvense L. Caryophyllaceae პირთეთრა 306 Cerastium glomeratum Thuill. Caryophyllaceae პირთეთრა 307 Cerastium hemschinicum Schischk. Caryophyllaceae DD პირთეთრა 308 Cerastium holosteoides Fr. Caryophyllaceae პირთეთრა 309 Cerastium kasbek Parrot. * caucasian endemic Caryophyllaceae NT პირთეთრა 310 Cerastium multiflorum C.A.Mey. * caucasian endemic Caryophyllaceae NT პირთეთრა 311 Cerastium polymorphum Rupr. * caucasian endemic Caryophyllaceae LC პირთეთრა 312 Cerastium purpurascens Adam. Caryophyllaceae პირთეთრა 313 Cerastium ruderale M. Bieb. Caryophyllaceae პირთეთრა 314 Cerastium salavaticum Rupr. * caucasian endemic Caryophyllaceae DD პირთეთრა 315 Coronaria coriacea (Moench) Schischk. et Gorschk. Caryophyllaceae 316 Cucubalus baccifer L. Caryophyllaceae ფშნის ენდრო 317 Dianthus armeria L. Caryophyllaceae მიხაკი 318 Dianthus caucaseus Sm. * caucasian endemic Caryophyllaceae LC მიხაკი 319 Dianthus cretaceus Adam. Caryophyllaceae მიხაკი 320 Dianthus daghestanicus Kharadze * caucasian endemic Caryophyllaceae NT მიხაკი 321 Dianthus ruprechtii Schischk.* caucasian endemic Caryophyllaceae NE მიხაკი 322 Dichodon cerastioides (L.) Rchb. * caucasian endemic Caryophyllaceae 323 Eremogone lychnidea (M. Bieb.) Rupr. Caryophyllaceae LC 324 Gypsophila elegans M. Bieb. Caryophyllaceae წინწკალა 325 Gypsophila tenuifolia M. Bieb. * caucasian endemic Caryophyllaceae NE 326 Herniaria caucasica Rupr. Caryophyllaceae ქაფუნა 327 Melandrium album (Mill) Garcke Caryophyllaceae სასტვენა 328 Melandrium latifolium (Poir.) Maire. Caryophyllaceae სასტვენა 329 Minuartia aizoides (Boiss.) Bornm. Caryophyllaceae 330 Minuartia biebersteinii (Rupr.) Schischk. * caucasian endemic Caryophyllaceae LC 331 Minuartia buschiana Schischk. * caucasian endemic Caryophyllaceae LC 332 Minuartia circassica (Albov) Woronow Caryophyllaceae NE 333 Minuartia imbricata (M. Bieb.) Woronow Caryophyllaceae 334 Minuartia inamoena (C.A.Mey.) Woronow * caucasian endemic Caryophyllaceae LC 335 Minuartia oreina (Mattf.) Schischk. Caryophyllaceae 336 Minuartia verna (L.) Hiern. Caryophyllaceae DD 337 Moehringia trinervia (L.) Clairv. Caryophyllaceae წიფლისძირა 338 Myosoton aquaticum (L.) Moench Caryophyllaceae 339 Oberna lacera (Steven) Ikonn. * caucasian endemic Caryophyllaceae 340 Oberna multifida (Adam) Ikonn. Caryophyllaceae 341 Petrorhagia saxifraga (L.) Link. Caryophyllaceae 342 Sagina procumbens L. Caryophyllaceae 343 Sagina saginoides (L.) H. Karst. Caryophyllaceae 344 Saponaria officinalis L. Caryophyllaceae LC საპონა 345 Scleranthus annuus L. Caryophyllaceae 346 Scleranthus polycarpos L. Caryophyllaceae 347 Scleranthus uncinatus Schur. Caryophyllaceae 348 Silene caucasica (Bunge.) Boiss. * caucasian endemic Caryophyllaceae NE 349 Silene chlorifolia Sm. Caryophyllaceae კლდის ქოთანა 350 Silene compacta Fisch. ex Hornem. Caryophyllaceae ლამაზა 351 Silene daghestanica Rupr. * caucasian endemic Caryophyllaceae VU 352 Silene humilis C.A.Mey. * caucasian endemic Caryophyllaceae DD 353 Silene italica (L.) Pers. Caryophyllaceae 354 Silene linearifolia Otth. * caucasian endemic Caryophyllaceae NE 355 Silene lychnidea C.A.Mey. Caryophyllaceae NE 356 Silene marcowiczii Schischk. Caryophyllaceae NE 357 Silene pinguis Adam. * caucasian endemic Caryophyllaceae 358 Silene ruprechtii Schischk. Caryophyllaceae 359 Silene spergulifolia (Willd.) M. Bieb. * caucasian endemic Caryophyllaceae 360 Silene viscosa (L.) Pers. Caryophyllaceae 361 Silene wallichiana Klotzsch Caryophyllaceae 362 Spergula arvensis L. Caryophyllaceae სპერგულა 363 Vaccaria hispanica (Mill) Rauschert. Caryophyllaceae 364 Euonymus europaeus L. Celastraceae LC 365 Euonymus verrucosus Scop. Celastraceae LC 366 Chenopodium album L. Chenopodiaceae ნაცარქათამა 367 Chenopodium botrys L. Chenopodiaceae 368 Helianthemum buschii (Palib.) Juz. et Podz. * caucasian endemic Cistaceae მზეყვავილა 369 Helianthemum grandiflorum (Scop.) DC. Cistaceae 370 Calystegia sylvestris (Kit.) Griseb. Convolvulaceae ხვართქლა 371 Convolvulus arvensis L. Convolvulaceae ხვართქლა 372 Convolvulus cantabrica L. Convolvulaceae 373 Carpinus betulus L. Corylaceae LC ევროპული რცხილა 374 Corylus avellana L. Corylaceae LC ჩვეულებრივი თხილი 375 Corylus colurna L. ** georgian endemic Corylaceae LC დათვისთხილი 376 Chiastophyllum oppositifolium (Ledeb.) Gerger * caucasian endemic Crassulaceae NE 377 Hylotelephium caucasicum (Grossh.) H. Ohba Crassulaceae DD 378 Prometheum sempervivoides (Fisch. ex M. Bieb.) h. Ohba Crassulaceae 379 Sedum acre L. Crassulaceae LC 380 Sedum album L. Crassulaceae 381 Sedum annuum L. Crassulaceae 382 Sedum gracile C.A.Mey. Crassulaceae NE 383 Sedum hispanicum L. Crassulaceae 384 Sedum involucratum M. Bieb. * caucasian endemic Crassulaceae NE 385 Sedum oppositifolium Sims. Crassulaceae NE 386 Sedum pallidum M. Bieb. Crassulaceae ფუნთუშა 387 Sedum spurium M. Bieb. Crassulaceae NE 388 Sedum stevenianum Rouy. et Camus. Crassulaceae NE 389 Sedum stoloniferum S. G. Gmel. Crassulaceae მსუქანა 390 Sedum tenellum M. Bieb. Crassulaceae 391 Sempervivum annae Gurgen. ** georgian endemic Crassulaceae DD 392 Sempervivum caucasicum Rupr. ex Boiss. Crassulaceae კლდისვაშლა 393 Sempervivum pumilum M. Bieb. Crassulaceae NE 394 Cuscuta epithymum Murray Cuscutacea სამყურას აბრეშუმა 395 Cuscuta europaea L. Cuscutacea ევროპული აბრეშუმა 396 Cephalaria gigantea (Ledeb.) Bobrov * caucasian endemic Dipsacaceae NE სკიპალო 397 Dipsacus laciniatus L. Dipsacaceae გოქშო 398 Dipsacus pilosus L. Dipsacaceae გოქშო 399 Knautia montana (M. Bieb.) DC. Dipsacaceae 400 Scabiosa bipinnata C. Koch Dipsacaceae 401 Scabiosa caucasica M. Bieb. Dipsacaceae NE ცისფოლიო 402 Scabiosa owerinii Boiss. * caucasian endemic Dipsacaceae NE 403 Empetrum caucasicum Juz. Empetraceae NE კეწერა 404 Ephedra procera Fisch. et C.A.Mey. Ephedraceae LC ეფედრა, ცხენისმუხლა 405 Moneses uniflora (L.) Gray Ericaceae 406 Orthilia secunda (L.) House. Ericaceae 407 Pyrola minor L. Ericaceae 408 Pyrola rotundifolia L. Ericaceae 409 Rhododendron caucasicum Pall Ericaceae NE 410 Rhododendron luteum Sweet. Ericaceae LC 411 Vaccinium myrtillus L. Ericaceae LC მოცვი 412 Vaccinium vitis-idaea L. Ericaceae LC წითელი მოცვი 413 Euphorbia glaberrima C. Koch * caucasian endemic Euphorbiaceae NE რძიანა 414 Euphorbia macroceras Fisch. et C.A.Mey. * caucasian endemic Euphorbiaceae NE რძიანა 415 Euphorbia oblongifolia (C. Koch) C. Koch Euphorbiaceae რძიანა 416 Euphorbia squamosa Willd. Euphorbiaceae რძიანა 417 Amorea ambigua M. Bieb. Fabaceae 418 Amorea ruprechtii (Tamamsch. et Fed.) Roskov Fabaceae NE 419 Anthyllis lachnophora Juz. * caucasian endemic Fabaceae 420 Anthyllis macrocephala Wender. Fabaceae 421 Anthyllis variegata Boiss. ex Grossh. Fabaceae NE 422 Astracantha denudata (Steven) Podlech. Fabaceae NE 423 Astragalus alpinus L. Fabaceae 424 Astragalus captiosus Boriss * caucasian endemic Fabaceae NE 425 Astragalus chordorrhizus Fisch. ex Bunge * caucasian endemic Fabaceae NE 426 Astragalus falcatus Lam Fabaceae 427 Astragalus galegiformis L. Fabaceae 428 Astragalus kazbeki Kharadze * caucasian endemic Fabaceae NE 429 Astragalus ketzkhovelii Kharadze * caucasian endemic Fabaceae DD 430 Astragalus levieri Frein ex Sommier et Levier * caucasian endemic Fabaceae NE 431 Astragalus oreades C.A.Mey. Fabaceae NE 432 Astragalus resupinatus M. Bieb. Fabaceae 433 Astragalus supinus Bunge * caucasian endemic Fabaceae 434 Astragalus viciifolius DC. Fabaceae VU 435 Chrysaspis aurea (Pollich) Greene Fabaceae 436 Chrysaspis campestris (Schreb.) Greene Fabaceae 437 Chrysaspis spadicea (L.) Greene Fabaceae 438 Galega orientalis Lam * caucasian endemic Fabaceae NE ხბოშუბლა 439 Hedysarum caucasicum M. Bieb. * caucasian endemic Fabaceae DD კრიალოსანა 440 Lathyrus aphaca L. Fabaceae LC ყანის მატკვარცანა 441 Lathyrus aureus (Steven) Brandza Fabaceae LC 442 Lathyrus cyaneus (Steven) C. Koch Fabaceae VU NE 443 Lathyrus miniatus M. Bieb. ex Stev. Fabaceae NT აჭრაჭუჭი 444 Lathyrus pratensis L. Fabaceae მდელოს მატკვარცანა 445 Lathyrus sylvestris L. Fabaceae LC 446 Lathyrus tuberosus L. Fabaceae LC თერო 447 Lotus caucasicus Kuprian. ex Juz. * caucasian endemic Fabaceae NE კურდღლისფრჩხილა 448 Lotus corniculatus L. Fabaceae LC 449 Medicago glutinosa M. Bieb. * caucasian endemic Fabaceae NA NE 450 Medicago lupulina L. Fabaceae NA 451 Medicago minima (L.) Bartal. Fabaceae LC 452 Medicago orbicularis (L.) Bartal. Fabaceae LC 453 Medicago polychroa Grossh. Fabaceae ჭრელყვავილა იონჯა 454 Melilotus officinalis (L.) Pall. Fabaceae LC ყვითელი ძიძო 455 Onobrychis biebersteinii Sirj. * caucasian endemic Fabaceae NE ესპარცეტი 456 Orobus cyaneus Steven Fabaceae VU ცერცველა 457 Oxytropis cyanea M. Bieb. Fabaceae DD 458 Oxytropis dasypoda Rupr. ex Boiss. * caucasian endemic Fabaceae NE 459 Securigera varia L. Fabaceae LC 460 Trifolium alpestre L. Fabaceae LC ალპური სამყურა 461 Trifolium arvense L. Fabaceae LC ბურტყლა სამყურა 462 Trifolium aureum L. Fabaceae 463 Trifolium canescens Willd. Fabaceae LC ჭაღარა სამყურა 464 Trifolium fontanum Bobrov * caucasian endemic Fabaceae LC NE 465 Trifolium medium L. Fabaceae 466 Trifolium pratense L. Fabaceae LC 467 Trifolium trichocephalum M. Bieb. Fabaceae 468 Vavilovia formosa (Steven) Fed. * caucasian endemic Fabaceae 469 Vicia abbreviata Fisch. ex Spreng. Fabaceae LC NT 470 Vicia alpestris Steven Fabaceae NE 471 Vicia angustifolia Reichard. Fabaceae 472 Vicia balansae Boiss. Fabaceae LC 473 Vicia caucasica Ekutim. Fabaceae NE 474 Vicia grossheimii Ekutim. * caucasian endemic Fabaceae NE 475 Vicia sativa L. Fabaceae ჩვეულებრივი ცერცველა 476 Vicia sepium L. Fabaceae 477 Vicia sosnowskyi Ekutim. * caucasian endemic Fabaceae DD 478 Vicia variabilis Freyn. et Sint. Fabaceae ცვალებადი ცერცველა 479 Quercus petraea L. ex Liebl. Fagaceae LC ქართული მუხა 480 Corydalis alpestris C.A.Mey. Fumariaceae NE 481 Corydalis caucasica DC. Fumariaceae ბუჩქისძირა 482 Corydalis conorhiza Ledeb. Fumariaceae NE 483 Corydalis emanuelii C.A.Mey. * caucasian endemic Fumariaceae LC 484 Fumaria schleicheri Soy.-Will.  Fumariaceae შავთარა 485 Centaurium pulchellum (Sw.) Druce Gentianaceae LC 486 Comastoma dechyanum (Sommier et Levier) Holub * caucasian endemic Gentianaceae NT 487 Gentiana angulosa M. Bieb. * caucasian endemic Gentianaceae NE ნაღველა 488 Gentiana aquatica L. Gentianaceae ნაღველა 489 Gentiana cruciata L. Gentianaceae LC ნაღველა 490 Gentiana dshimilensis C. Koch Gentianaceae ნაღველა 491 Gentiana gelida M. Bieb. Gentianaceae ნაღველა 492 Gentiana nivalis L. Gentianaceae ნაღველა 493 Gentiana schistocalyx (C. Koch) C. Koch Gentianaceae ნაღველა 494 Gentiana septemfida Pall. Gentianaceae ნაღველა 495 Gentianella biebersteinii (Bunge) Holub. Gentianaceae LC 496 Gentianella caucasea Lodd. ex Sims. * caucasian endemic Gentianaceae 497 Gentianella umbellata (M. Bieb.) Holub. Gentianaceae 498 Gentianopsis blepharophora (Bordz.) Galushko Gentianaceae 499 Lomatogonium carinthiacum (Wulfen) Rchb. Gentianaceae 500 Swertia iberica Fesch. et C.A.Mey. Gentianaceae LC NE გაბლუარა 501 Geranium depilatum (Sommier et Levier) Grossh. Geraniaceae 502 Geranium divaricatum Ehrh. Geraniaceae 503 Geranium gymnocaulon DC. Geraniaceae NE 504 Geranium ibericum Cav. Geraniaceae NE ქართული ნემსიწვერა 505 Geranium kemulariae Kharadze * caucasian endemic Geraniaceae 506 Geranium pyrenaicum Burm. F. Geraniaceae 507 Geranium platypetalum Fisch. et C.A.Mey. Geraniaceae NE 508 Geranium robertianum L. Geraniaceae უჟმურა 509 Geranium ruprechtii (Woronow) Grossh. * caucasian endemic Geraniaceae NE 510 Geranium sanguineum L. Geraniaceae LC 511 Geranium sylvaticum L.  Geraniaceae 512 Grossularia reclinata (L.) Mill. Grossulariaceae ხურტკმელი 513 Ribes alpinum L. Grossulariaceae 514 Ribes biebersteinii Berl. ex DC. Grossulariaceae NE 515 Ribes nigrum L. Grossulariaceae LC 516 Ribes orientale Desf. Grossulariaceae 517 Hypericum androsaemum L. Hypericaceae კორობელა 518 Hypericum hirsutum L. Hypericaceae 519 Hypericum linarioides Bosse Hypericaceae 520 Hypericum orientale L. Hypericaceae კრაზანა 521 Hypericum perforatum L. Hypericaceae LC 522 Ajuga genevensis L. Lamiaceae პირწმინდა 523 Ajuga orientalis L. Lamiaceae პირწმინდა 524 Antonina debilis (Bunge) Vved. Lamiaceae 525 Clinopodium vulgare L. Lamiaceae მოპიტნაო 526 Dracocephalum austriacum L. Lamiaceae DD NE გველთავა 527 Galeopsis bifida Boenn Lamiaceae თავცეცხლა 528 Galeopsis ladanum L. Lamiaceae თავცეცხლა 529 Glechoma hederacea L. Lamiaceae DD ოშოშა 530 Lamium album L. Lamiaceae LC NE ჭინჭრის დედა 531 Lamium amplexicaule L. Lamiaceae 532 Lamium tomentosum Willd. * caucasian endemic Lamiaceae 533 Leonurus quinquelobatus Gilib. Lamiaceae შავბალახა 534 Marrubium catariifolium Desr. Lamiaceae ფოლორცის ბალახი 535 Mentha aquatica L. Lamiaceae LC ტენცო 536 Mentha arvensis L. Lamiaceae LC პიტნა 537 Mentha longifolia (L.) Huds. Lamiaceae LC ტყის პიტნა 538 Nepeta biebersteiniana (Trautv.) Pojark. * caucasian endemic Lamiaceae NT 539 Nepeta grandiflora M. Bieb. * caucasian endemic Lamiaceae 540 Nepeta supina Steven Lamiaceae 541 Origanum vulgare L. Lamiaceae LC თავშავა 542 Prunella laciniata (L.) L. Lamiaceae 543 Prunella vulgaris L. Lamiaceae LC 544 Salvia canescens C.A.Mey. Lamiaceae LC NE 545 Salvia glutinosa L. Lamiaceae შალამანდილი 546 Salvia nemorosa L. Lamiaceae 547 Salvia verticillata L. Lamiaceae დაჯირა 548 Scutellaria altissima L. Lamiaceae 549 Scutellaria leptostegia Juz. * caucasian endemic Lamiaceae DD მუზარადა 550 Scutellaria orientalis L. * caucasian endemic Lamiaceae NE მუზარადა 551 Scutellaria raddeana L. * caucasian endemic Lamiaceae NT 552 Stachys annua (L.) L. Lamiaceae დედაფუტკარა 553 Stachys atherocalyx C. Koch Lamiaceae 554 Stachys balansae Boiss. et Kotschy Lamiaceae 555 Stachys germanica L. Lamiaceae 556 Stachis macrantha (C. Koch) Steven. Lamiaceae მთის ბარისპირა 557 Stachys ossetica (Bornm.) Czerep. * caucasian endemic Lamiaceae 558 Stachys pubescens Ten. Lamiaceae 559 Stachys spectabilis Choisy ex DC. Lamiaceae 560 Stachys sylvatica L. Lamiaceae ყვანჩალა 561 Teucrium chamaedris L. Lamiaceae LC LC ჭარელა 562 Teucrium nuchense C. Koch * caucasian endemic Lamiaceae LC 563 Teucrium orientale L. Lamiaceae 564 Teucrium polium L. Lamiaceae კუტი ბალახი 565 Thymus caucasicus Willd. ex Ronniger * caucasian endemic Lamiaceae NE ბეგქონდარა 566 Thymus collinus M. Bieb. * caucasian endemic Lamiaceae LC NE ბეგქონდარა 567 Thymus marschallianus Willd. Lamiaceae 568 Thymus nummularius M. Bieb.* caucasian endemic Lamiaceae NE 569 Thymus transcaucasicus Ronniger Lamiaceae 570 Ziziphora puschkinii Adam * caucasian endemic Lamiaceae NE 571 Ziziphora serpyllacea M. Bieb. Lamiaceae NE 572 Viscum album L. Loranthaceae LC ფითრი 573 Lythrum salicaria L. Lythraceae LC ცოცხმაგარა 574 Alcea rugosa Alef. Malvaceae NE 575 Lavatera thuringiaca L. Malvaceae ქატმი 576 Malva neglecta Mallr. Malvaceae LC ბალბა 577 Malva sylvestris L. Malvaceae LC ბალბა 578 Menyanthes trifoliata L. Menyanthaceae LC წყლის სამყურა 579 Fraxinus excelsior L. Oleaceae LC NE იფანი 580 Ligustrum vulgare L.  Oleaceae კვიდო 581 Chamerion angustifolium (L.) Scop. Onagraceae თხაწართხანა 582 Chamerion colchicum (Albov) Steinb. Onagraceae NE 583 Chamerion dodonaei (Vill.) Holub. Onagraceae 584 Circaea alpina L. Onagraceae 585 Epilobium algidum M. Bieb. Onagraceae 586 Epilobium alpinum L. Onagraceae წყალნაწყენი 587 Epilobium gemmascens C.A.Mey. Onagraceae 588 Epilobium montanum L. Onagraceae 589 Epilobium palustre L. Onagraceae LC 590 Epilobium prionophyllumHausskn. Onagraceae 591 Oxalis acetosella L. Oxalidaceae მჟაველა 592 Chelidonium majus L. Papaveraceae LC ქრისტე სისხლა 593 Papaver arenarium M. Bieb. Papaveraceae ყაყაჩო 594 Papaver fugax Poir. Papaveraceae ყაყაჩო 595 Papaver oreophilum Rupr. * caucasian endemic Papaveraceae ყაყაჩო 596 Parnassia palustris L. Parnassiaceae LC პარნასურა 597 Plantago atrata Hoppe subsp. circassica Tzvelev Plantaginaceae DD 598 Plantago caucasica T. I. popov Plantaginaceae 599 Plantago lanceolata L. Plantaginaceae LC 600 Plantago major L. Plantaginaceae LC მრავალძარღვა 601 Plantago saxatilis M. Bieb.  Plantaginaceae 602 Polemonium caucasicum N. Busch Polemoniaceae 603 Polygala alpicola Rupr. Polygalaceae NE წიწინაური 604 Polygala amoenissima Tamamsch. * caucasian endemic Polygalaceae DD წიწინაური 605 Polygala transcaucasica Tamamsch. Polygalaceae LC წიწინაური 606 Aconogonon panjutinii (Kharkev.) Sojak Polygonaceae LC 607 Bistorta carnea (C. Koch) Kom. Polygonaceae დვალურ 608 Bistorta vivipara (L.) Gray. Polygonaceae 609 Fallopia convolvulus (L.) A. Löve Polygonaceae 610 Fallopia dumetorum (L.) Holub. Polygonaceae 611 Oxyria digyna (L.) Hill Polygonaceae 612 Persicaria hydropiper (L.) Spach. Polygonaceae LC 613 Persicaria maculata (Raf.) A. Löve et Spach. Polygonaceae 614 Polygonum alpestre C.A.Mey. Polygonaceae წართხალი 615 Polygonum alpinum All. Polygonaceae 616 Polygonum aviculare L. Polygonaceae LC ჩვეულებრივი მატიტელა 617 Rumex acetosa L. Polygonaceae 618 Rumex acetosella L. Polygonaceae LC 619 Rumex alpestris L. Polygonaceae 620 Rumex alpinus L. Polygonaceae LC 621 Rumex crispus L. Polygonaceae LC 622 Rumex tuberosus L. Polygonaceae 623 Polypodium vulgare L. Polypodiaceae LC 624 Anagallis arvensis L. Primulaceae საპონელა 625 Anagallis foemina Mill. Primulaceae საპონელა 626 Androsace albana Steven * caucasian endemic Primulaceae 627 Androsace barbulata Ovcz. Primulaceae 628 Androsace lehmanniana Spreng. Primulaceae 629 Lysimachia verticillaria Spreng. Primulaceae ხახვთესლა 630 Primula algida Adam. Primulaceae ფურისულა 631 Primula amoena M. Bieb. * caucasian endemic Primulaceae NE ფურისულა 632 Primula auriculata Lam. Primulaceae LC 633 Primula bayernii Rupr. * caucasian endemic Primulaceae NT 634 Primula cordifolia Rupr. * caucasian endemic Primulaceae NE 635 Primula farinifolia Rupr. * caucasian endemic Primulaceae LC 636 Primula luteola Rupr. * caucasian endemic Primulaceae NT 637 Primula macrocalyx Bunge Primulaceae დიდჯამა ფურისულა 638 Primula meyeri Rupr. * caucasian endemic Primulaceae NE 639 Aconitum confertiflorum (DC.) Gager Ranunculaceae 640 Aconitum nasutum Fisch. ex Rchb. * caucasian endemic Ranunculaceae NT NE ეშმაკის ქოში 641 Aconitum orientale Mill. Ranunculaceae DD 642 Aconitum tuscheticum N. Busch ** georgian endemic Ranunculaceae DD 643 Actaea spicata L. Ranunculaceae LC დათვის ყურძენი 644 Anemonastrum fasciculatum (L.) Holub. Ranunculaceae 645 Anemonastrum speciosum (Adam ex Pritz.) Galushko * caucasian endemic Ranunculaceae 646 Anemonoides caucasica (Rupr.) Holub. Ranunculaceae 647 Anemonoides ranunculoides (L.) Holub. Ranunculaceae 648 Aquilegia caucasica M. Bieb. * caucasian endemic Ranunculaceae NE წყალიკრეფია 649 Aquilegia olympica Boiss. Ranunculaceae წყალიკრეფია 650 Batrachium rionii (Lagger) Nyman Ranunculaceae წყლის ბაია 651 Batrachium trichophyllum (Chaix) Bosch Ranunculaceae წყლის ბაია 652 Batrachium triphyllum (Wallr.) Dumort. Ranunculaceae წყლის ბაია 653 Caltha palustris L. Ranunculaceae LC დიდბაია 654 Caltha polypetala Hochst Ranunculaceae დიდბაია 655 Delphinium caucasicum C.A.Mey. * caucasian endemic Ranunculaceae NE დეზურა 656 Delphinium speciosum M. Bieb. * caucasian endemic Ranunculaceae NE დეზურა 657 Pulsatilla albana (Steven) Berch. et J. Presl Ranunculaceae მედგარი 658 Pulsatilla violacea Rupr. * caucasian endemic Ranunculaceae NE მედგარი 659 Ranunculus arvensis L. Ranunculaceae 660 Ranunculus baidarae Rupr. * caucasian endemic Ranunculaceae NE 661 Ranunculus bulbosus L. Ranunculaceae 662 Ranunculus caucasicus M. Bieb. * caucasian endemic Ranunculaceae DD 663 Ranunculus crassifolius (Rupr.) Grossh. * caucasian endemic Ranunculaceae NE 664 Ranunculus grandiflorus L.* caucasian endemic Ranunculaceae NE 665 Ranunculus muricatus L. Ranunculaceae 666 Ranunculus oreophilus M. Bieb. * caucasian endemic Ranunculaceae 667 Ranunculus osseticus Ovcz. * caucasian endemic Ranunculaceae 668 Ranunculus repens L. Ranunculaceae 669 Ranunculus tebulossius Prima ** georgian endemic Ranunculaceae LC 670 Thalictrum alpinum L. Ranunculaceae 671 Thalictrum buschianum Kem.-Nath. * caucasian endemic Ranunculaceae 672 Thalictrum foetidum L. Ranunculaceae სამატლე 673 Trollius ranunculinus (Sm.) Stearn. Ranunculaceae NE 674 Rhamnus depressa Grubov * caucasian endemic Rhamnaceae NE 675 Rhamnus pallasii Fisch. et C.A.Mey. Rhamnaceae 676 Agrimonia eupatoria L. Rosaceae LC ბირკავა 677 Alchemilla caucasica Buser Rosaceae NE მარმუჭი 678 Alchemilla chlorosericea (Buser) Juz. * caucasian endemic Rosaceae LC მარმუჭი 679 Alchemilla debilis Juz. * caucasian endemic Rosaceae DD მარმუჭი 680 Alchemilla divaricans Buser * caucasian endemic Rosaceae DD მარმუჭი 681 Alchemilla erythropoda Juz. Rosaceae NE მარმუჭი 682 Alchemilla retinervis Buser Rosaceae მარმუჭი 683 Alchemilla sericata Rchb. ex Buser Rosaceae NE მარმუჭი 684 Alchemilla sericea Willd. Rosaceae მარმუჭი 685 Aruncus vulgaris Raf. Rosaceae მეკენძალა 686 Cerasus avium (L.) Moench Rosaceae LC ბალი 687 Comarum palustre L. Rosaceae LC წყლის მაწყვა ბალახი 688 Cotoneaster integerrimus Medik. Rosaceae 689 Crataegus pentagyna Rosaceae LC შავი კუნელი 690 Dryas caucasica Juz. * caucasian endemic Rosaceae NE 691 Filipendula ulmaria (L.) Maxim. Rosaceae LC 692 Filipendula vulgaris Moench Rosaceae LC 693 Fragaria vesca L. Rosaceae LC 694 Geum urbanum L. Rosaceae LC ნიგვზისძირა 695 Malus orientalis Uglitzk. Rosaceae DD მაჟალო 696 Mespilus germanica (L.) Desv. Rosaceae LC ზღმარტლი 697 Padus avium Mill. Rosaceae LC 698 Potentilla adscharica Sommier et Levier Rosaceae NE 699 Potentilla argentea L. Rosaceae 700 Potentilla canescens Besser. * caucasian endemic Rosaceae 701 Potentilla caucasica Juz. Rosaceae ოთხფურცელა მარწყვა ბალახი 702 Potentilla crantzii (Crantz.) Beck Rosaceae 703 Potentilla gelida C.A.Mey. Rosaceae 704 Potentilla geoides M. Bieb. Rosaceae 705 Potentilla recta L. Rosaceae 706 Potentilla reptans L. Rosaceae NE 707 Potentilla ruprechtii Boiss. Rosaceae 708 Poterium polygamum Waldst. et Kit. Rosaceae ურაშა 709 Prunus divaricata Ledeb Rosaceae DD ტყემალი 710 Prunus spinosa L. Rosaceae LC კვრინჩხი 711 Pyrus caucasica Fed. * caucasian endemic Rosaceae პანტა 712 Rosa boissier Crep. Rosaceae 713 Rosa buschiana Chrshan. * caucasian endemic Rosaceae NE 714 Rosa canina L. Rosaceae LC 715 Rosa corymbifera Borkh Rosaceae 716 Rosa iberica Steven ex M. Bieb. Rosaceae 717 Rosa mollis Sm. Rosaceae 718 Rosa oplisthes Boiss. * caucasian endemic Rosaceae LC 719 Rosa pimpinellifolia L. Rosaceae 720 Rosa pulverulenta M. Bieb. Rosaceae NE 721 Rosa tuschetica Boiss. ** georgian endemic Rosaceae NE 722 Rubus idaeus L. Rosaceae 723 Rubus saxatilis L. Rosaceae 724 Sibbaldia parviflora Willd. Rosaceae ფესვმაგარა 725 Sibbaldia semiglabra C.A.Mey. Rosaceae ფესვმაგარა 726 Sorbus aucuparia L. (= Sorbus caucasigena) Rosaceae LC DD ცირცელი 727 Sorbus caucasica Zinserl. * caucasian endemic Rosaceae EN 728 Asperula albovii Manden. * caucasian endemic Rubiaceae ბეგთენდრო 729 Asperula arvensis L. Rubiaceae ყანის ჩიტისთვალა 730 Asperula cristata (Sommier et Levier) V. I. Krecz. * caucasian endemic Rubiaceae 731 Asperula kemulariae Manden. * caucasian endemic Rubiaceae NE 732 Asperula molluginoides (M. Bieb.) Rchb. Rubiaceae 733 Asperula setosa Jaub. et Spach. Rubiaceae ყანისჩიტისთვალა 734 Cruciata articulata (L.) Ehrend. Rubiaceae 735 Cruciata coronata (Sibth. et Sm.) Ehrend. Rubiaceae 736 Cruciata laevipes Opiz. Rubiaceae 737 Galium album Mill. Rubiaceae ენდრონიკა 738 Galium mollugo L. Rubiaceae LC 739 Galium odoratum (L.) Cop. Rubiaceae LC 740 Galium valantioides M. Bieb. * caucasian endemic Rubiaceae NE 741 Galium verum L. Rubiaceae LC მინდვრისნემსა 742 Populus tremula L. Salicaceae LC მთრთოლავი ვერხვი 743 Salix apoda Trautv. * caucasian endemic Salicaceae 744 Salix caprea L. Salicaceae LC მდგნალი 745 Salix caucasica Andersson Salicaceae 746 Salix kazbekensis A.K.Skvortsov * caucasian endemic Salicaceae DD 747 Salix kuznetzowii Laksch. ex Goerz. * caucasian endemic Salicaceae 748 Salix pentandroides A.K.Skvortsov * caucasian endemic Salicaceae 749 Salix triandra L. Salicaceae LC 750 Sambucus ebulus L. Sambucaceae LC ანწლი 751 Sambucus nigra L. Sambucaceae დიდგულა 752 Thesium alpinum L. Santalaceae 753 Thesium arvense Horv. Santalaceae 754 Chrysosplenium alternifolium L. Saxifragaceae LC მჭამელა 755 Saxifraga cartilaginea Willd. Saxifragaceae NE 756 Saxifraga cymbalaria L. Saxifragaceae ფხიჯა 757 Saxifraga exarata Vill. Saxifragaceae 758 Saxifraga flagellaris Willd. ex Sternb. Saxifragaceae 759 Saxifraga juniperifolia Adam. * caucasian endemic Saxifragaceae 760 Saxifraga kolenatiana Regel. Saxifragaceae DD 761 Saxifraga moschata Wulfen. Saxifragaceae 762 Saxifraga pseudolaevis Oett. * caucasian endemic Saxifragaceae NE 763 Saxifraga ruprechtiana Manden. * caucasian endemic Saxifragaceae VU 764 Saxifraga sibirica L. Saxifragaceae 765 Saxifraga subverticillata Boiss. * caucasian endemic Saxifragaceae DD 766 Digitalis ferruginea L. Scrophulariaceae NE ფუტკარა 767 Diphelypaea coccinea (M. Bieb.) Nicolson Scrophulariaceae 768 Euphrasia amblyodonta Juz. Scrophulariaceae NE 769 Euphrasia caucasica Juz. * caucasian endemic Scrophulariaceae NE კორდისკბილა 770 Euphrasia hirtella Jord. ex Reut. Scrophulariaceae 771 Euphrasia pectinata Ten. Scrophulariaceae 772 Euphrasia petiolaris Wettst. Scrophulariaceae NE 773 Euphrasia woronowii Juz. * caucasian endemic Scrophulariaceae DD 774 Linaria genistifolia (L.) Mill. Scrophulariaceae სელიჭა 775 Linaria vulgaris (L.) Mill. Scrophulariaceae 776 Melampyrum arvense L. Scrophulariaceae NE ყანის სანთელა 777 Melampyrum caucasicum Bunge * caucasian endemic Scrophulariaceae DD 778 Odontites vulgaris Moench Scrophulariaceae 779 Orobanche raddeana Beck. Scrophulariaceae კელაპტარა 780 Pedicularis armena Boiss. et Huet. * caucasian endemic Scrophulariaceae სატილია 781 Pedicularis atropurpurea Nordm. Scrophulariaceae NE სატილია 782 Pedicularis caucasica M. Bieb. * caucasian endemic Scrophulariaceae სატილია 783 Pedicularis comosa L. * caucasian endemic Scrophulariaceae სატილია 784 Pedicularis condensata M. Bieb. Scrophulariaceae სატილია 785 Pedicularis crassirostris Bunge * caucasian endemic Scrophulariaceae NE სატილია 786 Rhinanthus minor L. Scrophulariaceae 787 Rhinanthus schischkinii Vassilcz. * caucasian endemic Scrophulariaceae 788 Rhinanthus vernalis (N. W. Zinger) Schischk. et Serg. Scrophulariaceae 789 Rhynchocorys elephas (L.) Griseb. Scrophulariaceae 790 Rhynchocorys orientalis (L.) Benth. Scrophulariaceae NE 791 Rhynchocorys stricta (C. Koch) Albov Scrophulariaceae NE 792 Scrophularia lateriflora Trautv. * caucasian endemic Scrophulariaceae NE 793 Scrophularia minima M. Bieb. * caucasian endemic Scrophulariaceae NE 794 Scrophularia olympica Boiss. Scrophulariaceae 795 Scrophularia rupestris M. Bieb. ex Willd. Scrophulariaceae 796 Scrophularia ruprechtii Boiss. * caucasian endemic Scrophulariaceae NE 797 Scrophularia scopolii Hoppe ex Pers. Scrophulariaceae 798 Verbascum blattaria L. Scrophulariaceae გულსოსანა 799 Verbascum georgicum Benth Scrophulariaceae 800 Verbascum gnaphalodes M. Bieb. Scrophulariaceae 801 Verbascum gossypinum M. Bieb. Scrophulariaceae 802 Verbascum laxum Fil. et Jav. Scrophulariaceae 803 Verbascum phlomoides L. Scrophulariaceae LC 804 Verbascum phoeniceum L. Scrophulariaceae 805 Verbascum pyramidatum M. Bieb. Scrophulariaceae 806 Verbascum speciosum Schrad. Scrophulariaceae 807 Verbascum wilhelmsianum C. Koch * caucasian endemic Scrophulariaceae LC 808 Veronica anagallis-aquatica L. Scrophulariaceae LC ჩაღანდრი 809 Veronica anagalloides Guss. Scrophulariaceae LC 810 Veronica arvensis L. Scrophulariaceae 811 Veronica beccabunga L. Scrophulariaceae LC ჩხანდრი 812 Veronica caucasica M. Bieb. * caucasian endemic Scrophulariaceae NE 813 Veronica chamaedrys L. Scrophulariaceae 814 Veronica dillenii Crantz Scrophulariaceae 815 Veronica filiformis Sm. Scrophulariaceae 816 Veronica gentianoides Vahl. Scrophulariaceae 817 Veronica magna M. Fisch. Scrophulariaceae 818 Veronica minuta C.A.Mey. * caucasian endemic Scrophulariaceae 819 Veronica multifida L. Scrophulariaceae 820 Veronica officinalis L. Scrophulariaceae LC დედოფლისთითა 821 Veronica peduncularis M. Bieb. Scrophulariaceae 822 Veronica persica Poir. Scrophulariaceae ბოსტნის ია 823 Veronica petraea (M. Bieb.) Steven * caucasian endemic Scrophulariaceae 824 Veronica polita Fr. Scrophulariaceae ჭიკარტი 825 Veronica propinqua Boriss. * caucasian endemic Scrophulariaceae NE 826 Veronica schistosa E. A. Busch * caucasian endemic Scrophulariaceae LC 827 Veronica serpyllifolia L. Scrophulariaceae LC 828 Veronica verna L. Scrophulariaceae 829 Hyoscyamus niger L. Solanaceae ლენცოფა 830 Solanum persicum Willd. ex Roem. et schult. Solanaceae ძაღლყურძენა 831 Myricaria bracteata Roile Tamaricaceae იალღუნი 832 Daphne glomerata Lam. Thymelaceae წიბა 833 Daphne mezereum L. Thymelaceae LC მაჯაღვერი 834 Tilia begoniifolia Steven Tiliaceae LC LC ცაცხვი 835 Tilia cordata Mill. Tiliaceae LC წვრილფოთოლა ცაცხვი 836 Ulmus glabra Huds. Ulmaceae VU თელა VU 837 Ulmus minor Mill. Ulmaceae DD VU 838 Ulmus scabra Mill. Ulmaceae VU თელადუმა 839 Parietaria judaica L. Urticaceae კედლისპირა 840 Parietaria micrantha Ledeb. Urticaceae 841 Parietaria serbica Pancic. Urticaceae 842 Urtica dioica L. Urticaceae LC ჭინჭარი 843 Pseudobetckea caucasica (Boiss.) Lincz. Valerianaceae NT 844 Valeriana alliariifolia Adam Valerianaceae კატაბალახა 845 Valeriana alpestris Steven Valerianaceae 846 Valeriana cardamines M. Bieb. * caucasian endemic Valerianaceae NE 847 Valeriana officinalis L. Valerianaceae LC 848 Valeriana saxicola C.A.Mey. * caucasian endemic Valerianaceae 849 Valeriana tiliifolia Troitsky * caucasian endemic Valerianaceae DD სასტვირია 850 Viburnum lantana L. Viburnaceae უზანი 851 Viburnum opulus L. Viburnaceae LC ძახველი 852 Viburnum orientale Pall Viburnaceae მოლოზანა 853 Viola alba Besser Violaceae 854 Viola caucasica Kolen * caucasian endemic Violaceae NE 855 Viola kitaibeliana Schult. Violaceae ჩიტის ია 856 Viola minuta M. Bieb. * caucasian endemic Violaceae LC 857 Viola odorata L. Violaceae LC 858 Viola oreades M. Bieb. Violaceae 859 Viola rupestris Schmidt Violaceae LC 860 Viola somchetica C. Koch  Violaceae NE ერთლებნიანები Angiosperms № მცენარის ლათინური დასახელება ენდემიზმის სტატუსი სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება IUCN კატეგორია კავკასიის წითელი ნუსხა მცენარის ქართული დასახელება 1 Allium albidum Fisch. ex M. Bieb Alliaceae DD 2 Allium kunthianum Vved. Alliaceae კლდის ხახვი 3 Allium szovitsii Regel Alliaceae 4 Allium ursinum L. Alliaceae LC ღანძილი 5 Allium victorialis L. Alliaceae LC მთის ღანძილი 6 Galanthus alpinus Sosn. * caucasian endemic Amaryllidaceae NE თეთრყვავილა 7 Galanthus platyphyllus Traub. et Moldenke * caucasian endemic Amaryllidaceae NT თეთრყვავილა 8 Asparagus verticillatus L. Asparagaceae LC სატაცური 9 Merendera ghalghana Otsch. * caucasian endemic Colchicaceae NT 10 Merendera raddeana Regel Colchicaceae ენძელა 11 Polygonatum glaberrimum C. Koch Convallariaceae NE სვინტრი 12 Polygonatum orientale Desf. Convallariaceae 13 Polygonatum verticillatum (L.) All. Convallariaceae მთის სვინტრი 14 Blysmus compressus (L.) Panz. ex Link. Cyperaceae LC 15 Bolboschoenus maritimus (L.) Pall. Cyperaceae LC ლელქაში 16 Carex acuta L. Cyperaceae LC ისლი 17 Carex acutiformis Ehrh. Cyperaceae LC ისლი 18 Carex brunnescens (Pers.) Poir. Cyperaceae LC ისლი 19 Carex caespitosa L. Cyperaceae LC ისლი 20 Carex canescens L. Cyperaceae LC ისლი 21 Carex capillaris L. Cyperaceae ისლი 22 Carex caucasica Steven Cyperaceae ისლი 23 Carex cinerea Pollich Cyperaceae ისლი 24 Carex cuspidata Host. Cyperaceae LC ისლი 25 Carex dacica Heuff. Cyperaceae ისლი 26 Carex digitata L. Cyperaceae ისლი 27 Carex hartmanii Cajander Cyperaceae ისლი 28 Carex hirta L. Cyperaceae LC ისლი 29 Carex huetiana Boiss. Cyperaceae ისლი 30 Carex humilis Leyss. Cyperaceae ისლი 31 Carex kotschyana Boiss. et Hohen Cyperaceae ისლი 32 Carex leporina L. Cyperaceae LC ისლი 33 Carex medwedewii Leskov * caucasian endemic Cyperaceae ისლი 34 Carex meinshauseniana V. I. Krecz. * caucasian endemic Cyperaceae ისლი 35 Carex microglochin Wahlenb. Cyperaceae LC ისლი 36 Carex micropodioides V. I. Krecz. Cyperaceae DD ისლი 37 Carex muricata L. Cyperaceae LC ისლი 38 Carex pallescens L. Cyperaceae ისლი 39 Carex supina Willd. ex Wahlenb. Cyperaceae ისლი 40 Carex sylvatica Huds. Cyperaceae NE ისლი 41 Carex szovitsii V. I. krecz. Cyperaceae ისლი 42 Carex tristis M. Bieb. Cyperaceae ისლი 43 Carex vesicaria L. Cyperaceae LC ისლი 44 Eleocharis acicularis (L.) Roem. et Schult. Cyperaceae LC 45 Eleocharis palustris (L.) Roem. et Schult. Cyperaceae LC 46 Eriophorum vaginatum L. Cyperaceae LC წყლის ბამბა 47 Kobresia macrolepis Meinsh Cyperaceae NE 48 Kobresia schoenoides (C.A.Mey.) Steud.  Cyperaceae NE 49 Muscari szovitsianum Baker Hyacintaceae ყაზახა 50 Ornithogalum schmalhausenii Albov * caucasian endemic Hyacintaceae DD ძაღლნიორა 51 Pseudomuscari pallens (M. Bieb.) Garbari * caucasian endemic Hyacintaceae 52 Puschkinia scilloides Adam Hyacintaceae 53 Scilla siberica Haw. Hyacintaceae ცისთვალი 54 Scilla winogradowii Sosn. * caucasian endemic Hyacintaceae DD 55 Crocus speciosus M. Bieb. Iridaceae სოსანი ზაფრანა 56 Iris aphylla L. Iridaceae NT ზამბახი 57 Iris sibirica L. Iridaceae NT NE ზამბახი 58 Juncus alpigenus C. Koch Juncaceae ჭილი 59 Juncus articulatus L. Juncaceae LC ჭილი 60 Juncus bufonius L. Juncaceae LC ჭილი 61 Juncus compressus Jacq. Juncaceae LC ჭილი 62 Juncus effusus L. Juncaceae LC ჭილი 63 Juncus filiformis L. Juncaceae LC ჭილი 64 Juncus tenuis Willd. Juncaceae ჭილი 65 Luzula multiflora (Ehrh.) Lej. Juncaceae ისლურა 66 Luzula pilosa (L.) Willd. Juncaceae ისლურა 67 Luzula pseudosudetica (V. I. Krecz.) V. I. Krecz. Juncaceae ისლურა 68 Luzula spicata (L.) DC. Juncaceae LC ისლურა 69 Lemna trisulca L.  Lemnaceae LC ლემნა 70 Lemna trisulca L.  Lemnaceae LC ლემნა 71 Lemna minor L. Lemnaceae LC ლემნა 72 Fritillaria latifolia Willd. * caucasian endemic Liliaceae NE ღვინა 73 Fritillaria lutea Mill. * caucasian endemic Liliaceae ყვითელი ღვინა 74 Gagea anisanthos C. Koch Liliaceae ჩიტისთავა 75 Gagea caroli-kochii Grossh. Liliaceae NE ჩიტისთავა 76 Gagea dubia N. Terracc. Liliaceae LC ჩიტისთავა 77 Gagea glacialis C. Koch Liliaceae ჩიტისთავა 78 Gagea pusilla (F. W. Schmidt.) Schult. et Scult. F. Liliaceae LC ჩიტისთავა 79 Lilium monadelphum M. Bieb. ** georgian endemic Liliaceae DD შროშანი 80 Lilium szovitsianum Fisch. et Ave-Lall. Liliaceae NE მთის შროშანი 81 Lloydia serotica (L.) Rchb Liliaceae 82 Paris quadrifolia L. Liliaceae LC ხარისთვალა 83 Linum hypericifolium salisb. Linaceae სელი 84 Linum nervosum Waldst. et Kit. Linaceae სელი 85 Veratrum lobelianum Bernh Melanthaceae შხამა 86 Coeloglossum viride (L.) C. Hartm. Orchidaceae LC 87 Corallorhiza trifida Chatel. Orchidaceae LC მარჯნისძირა 88 Dactylorhiza amblyoloba (Nevski) Aver. Orchidaceae VU 89 Dactylorhiza euxina (Nevski) Czerep. Orchidaceae NT NT 90 Dactylorhiza urvilleana (Steud.) H. Baumann et Kunkele Orchidaceae LC 91 Goodyera repens (L.) R. Br. Orchidaceae LC ტყის მრავალძარღვა 92 Gymnadenia conopsea (L.) R. Br. Orchidaceae LC 93 Listera cordata (L.) R. Br. Orchidaceae LC 94 Neottia nidus-avis (L.) R. Br. Orchidaceae LC ჩიტიბუდა 95 Orchis coriophora L. Orchidaceae NT ჯადვარი 96 Orchis maculata (L.) L. Orchidaceae LC ჯადვარი 97 Orchis sanasunitensis Fleischm. Orchidaceae ჯადვარი 98 Platanthera chlorantha (Custer.) Rchb. Orchidaceae EN ორფოთოლა 99 Traunsteinera sphaerica (M. Bieb.) Schltr. Orchidaceae NE 100 Agrostis planifolia C. Koch Poaceae ნანიკრეფია 101 Agrostis tenuis Sibth. Poaceae ნანიკრეფია 102 Agrostis vinealis Schreb. Poaceae NE ნანიკრეფია 103 Alopecurus aequalis Sobol. Poaceae LC მელაკუდა 104 Alopecurus dasyanthus Trautv. * caucasian endemic Poaceae მელაკუდა 105 Alopecurus glacialis C. Koch Poaceae მელაკუდა 106 Alopecurus myosuroides Huds. Poaceae მელაკუდა 107 Alopecurus tuscheticus Trautv. * caucasian endemic Poaceae NE მელაკუდა 108 Anisantha sterilis (L.) Nevski Poaceae 109 Anisantha tectorum (L.) Nevski Poaceae 110 Anthoxanthum odoratum L. Poaceae ყვითელთავთავა 111 Arrhenatherum elatius (L.) J. Presl et C. Presl Poaceae LC ფრანგული კოინდარი 112 Avenella flexuosa (L.) Drejer. Poaceae DD 113 Brachypodium sylvaticum (Huds.) P. Beauv. Poaceae ბერსელა 114 Briza elatior Sibth. et Sm. Poaceae ცახცახა 115 Briza marcowiczii Woronow Poaceae NE ცახცახა 116 Briza media L. Poaceae ცახცახა 117 Bromopsis variegata (M. Bieb.) Holub. * caucasian endemic Poaceae NE 118 Bromus commutatus Schrad. Poaceae 119 Bromus japonicus Thunb. Poaceae DD იაპონური შვრიელა 120 Bromus scoparius L. Poaceae 121 Calamagrostis arundinacea (L.) Roth. Poaceae ბრძამი 122 Calamagrostis caucasica Trin. * caucasian endemic Poaceae NE 123 Calamagrostis epigeios (L.) Roth. Poaceae ქასრა 124 Calamagrostis pseudophragmites (Haller F.) Koeler Poaceae LC 125 Catabrosa aquatica (L.) P. Beauv. Poaceae LC 126 Cleistogenes bulgarica (Bornm.) Keng. * caucasian endemic Poaceae 127 Colpodium versicolor (Steven) Schmalh. * caucasian endemic Poaceae 128 Dactylis glomerata L. Poaceae სათითურა 129 Deschampsia caespitosa (L.) P. Beauv. Poaceae NE მახრჩობელა 130 Elymus buschianus (Roshev.) Tzvelev * caucasian endemic Poaceae NE ელიმუსი 131 Elytrigia caespitosa (C. Koch) Nevski Poaceae 132 Elytrigia repens (L.) Nevski Poaceae 133 Festuca airoides Lam. Poaceae LC 134 Festuca arundinacea Schreb. Poaceae 135 Festuca ovina L. Poaceae VU ცხვრის წივანა 136 Festuca pratensis Huds. Poaceae მდელოს წივანა 137 Festuca rubra L. Poaceae LC წითელი წივანა 138 Festuca rupicola Heuff. Poaceae 139 Festuca valesiaca Gaudin. Poaceae 140 Festuca varia Haenke Poaceae LC ჭრელი წივანა 141 Glyceria arundinacea (M. Bieb.) Kunth Poaceae LC წყლის მანანა 142 Glyceria plicata Fr. Poaceae LC წლის მანანა 143 Helictotrichon adzharicum (Albov) Grossh. * caucasian endemic Poaceae NE 144 Helictotrichon pubescens (Huds.) Pilg. Poaceae 145 Hordeum violaceum Boiss. et Huet Poaceae NAl იისფერი ქერი 146 Koeleria albovii Domin Poaceae NE 147 Koeleria cristata (L.) Pers. Poaceae კეწეწურა 148 Koeleria luersenii (Domin) Domin * caucasian endemic Poaceae NE კეწეწურა 149 Lerchenfeldia flexuosa (L.) Schur. Poaceae 150 Lolium perenne L. Poaceae LC ინგლისური კოინდარი 151 Lolium rigidum Gaudin. Poaceae LC ნამკალა 152 Melica nutans L. Poaceae 153 Melica picta C. Koch Poaceae 154 Melica transsilvanica Schur. Poaceae 155 Milium effusum L. Poaceae 156 Milium schmidtianum C. Koch Poaceae 157 Nardus stricta L. Poaceae ძიგვა 158 Phleum alpinum L. Poaceae LC 159 Phleum phleoides (L.) H. Karst. Poaceae LC 160 Phleum pratense L. Poaceae LC ტიმოთელა 161 Poa alpina L. Poaceae LC 162 Poa annua L. Poaceae LC ერთწლოვანი თივაქასრა 163 Poa bulbosa L. Poaceae ბოლქვიანი თივაქასრა 164 Poa caucasica * caucasian endemic Poaceae 165 Poa iberica Fisch. et C.A.Mey. * caucasian endemic Poaceae 166 Poa longifolia Trin. Poaceae 167 Poa nemoralis L. Poaceae ტყის თივაქასრა 168 Poa palustris L. Poaceae LC 169 Poa pratensis L. Poaceae LC მდელოს თივაქასრა 170 Stipa dagestanica Grossh. Poaceae ვაციწვერა 171 Stipa pulcherrima C. Koch Poaceae VU 172 Trisetum flavescens (L.) P. Beauv. Poaceae LC ოქროშვრია 173 Trisetum rigidum (M. Bieb.) Roem. et Schult. Poaceae 174 Trisetum spicatum (L.) Richt Poaceae 175 Sparganium simplex Huds. Sparganiaceae შხაპრი მცენარეებისათვის სტატუსის მინიჭება მოხდა: მცენარეთა ქართული დასახელება: „ბოტანიკური ლექსიკონი“ ა.მაყაშვილი (1991) IUCN კატეგორიზაცია https://www.iucnredlist.org/ კავკასიის წითელი ნუსხა: Red list of the endemic plants of the Caucasus: Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, Russia, and Turkey. Author(s): Schatz, George E. Shulkina, Tatyana Solomon, James Clinton საქართველოს წითელი ნუსხა: საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 2014 წლის 20 თებერვალი საქართველოს „წითელი ნუსხის“ დამტკიცების შესახებ დანართი 13. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრები № ლათინური სახელწოდება Latin name ინგლისური სახელწოდება English name ქართული სახელწოდება Georgian Name საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობა RLG კავკასიის ენდემები Caucasusu Endemic IUCN RL  წითელი ნუსხა 1 Sorex satunini Caucasian Shrew კავკასიური ბიგა * LC 2 Sorex volnuchini Caucasian Pygmy Shrew ვოლნუხინის ბიგა * LC 3  Sorex raddei Raddes shrew რადეს ბიგა * LC 4 Talpa levantis Levant Mole მცირე თხუნელა * LC 5 Eptesicus serotinus Serotine ჩვეულებრივი მეგვიანე LC 6 Myotis blythii lesser mouse-eared bat ყურწვეტა მღამიობი LC 7 Myotis mystacinus Whiskered Myotis ულვაშა მღამიობი LC 8 Myotis nattereri Natterer’s Bat ნატრერის მღამიობი (ტყის მღამიობი) LC 9 Nyctalus leisleri Lesser Noctule მცირე მეღამურა LC 10 Nyctalus noctula Noctule წითური მეღამურა LC 11 Nyctalus lasiopterus Greater Noctule Bat (Giant Noctule) გიგანტური მეღამურა NT 12 Lepus europaeus European Brown Hare ევროპული კურდღელი LC 13 Dryomys nitedula Forest Dormouse ღნავი (ტყის ძილგუდა) LC 14 Glis glis (Myoxus glis) Fat dormouse (Edible dormouse) ჩვეულებრივი ძილგუდა LC 15 Rattus norvegicus Brown Rat რუხი ვირთაგვა LC 16 Chionomys gud Caucasian Snow Vole გუდაურული მემინდვრია * LC 17 Microtus arvalis Common Vole ჩვეულებრივი მემინდვრია LC 18 Microtus majori (Terricola majori) Major's Pine Vole ბუჩქნარის მემინდვრია LC 19 Microtus daghestanicus (Terricola daghestanicus) Daghestan Pine Vole დაღესტნური მემინდვრია * LC 20 Cricetulus migratorius Grey Dwarf Hamster ნაცრისფერი ზაზუნა VU LC 21 Apodemus fulvipectus (Sylvaemus fulvipectus, Apodemus witherby) Steppe mouse (Steppe Field Mouse) სტეპის თაგვი (კავკასიური ტყის თაგვი) LC 22 Apodemus uralensis (Sylvaemus uralensis) Herb Field Mouse (Little mouse) მცირე თაგვი (მცირე თაგვი) LC 23 Canis lupus Grey Wolf მგელი LC 24 Vulpes vulpes Red Fox მელა LC 25 Ursus arctos Brown Bear მურა დათვი EN LC 26 Martes foina Stone Marten (Beech Marten) კლდის კვერნა (ქვის კვერნა) LC 27 Martes martes European Pine Marten ტყის კვერნა LC 28 Meles meles Eurasian Badger მაჩვი LC 29 Mustela nivalis Least Weasel დედოფალა LC 30 Felis silvestris Wild Cat ტყის კატა LC 31 Lynx lynx Eurasian Lynx ფოცხვერი CR LC 32 Rupicapra rupicapra Northern Chamois (spp. caucasica) არჩვი, ფსიტი EN LC 33 Capra cylindricornis Eastern Tur (East Caucasian Tur, Dagestan Tur) აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (დაღესტნური ჯიხვი) VU * NT 34 Capra aegagrus Wild Goat, Bezoar Goat ნიამორი CR NT 35 Capreolus capreolus European Roe Deer ევროპული შველი LC 36 Cervus elaphus Red Deer კეთილშობილი ირემი CR LC 37 Hypsugo savii Savis pipistrell სავის ღამორი LC 38 Plecotus macrobullaris Mountain long-eared bat კავკასიური ყურა NT 39 Sus scrofa Wild Boar გარეული ღორი, ტახი LC 40 Sciurus anomalus Caucasian squirrel კავკასიური ციყვი VU * LC 41 Chionomys gud Gudauri Vole გუდაურის მემინდვრია LC 42 Canis aureus Jackal ტურა LC 43 Panthera pardus Leopard ჯიქი (ლეოპარდი) CR VU დანართი 14. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფრინველები № ლათინური სახელწოდება Scientific name ინგლისური სახელწოდება English name ქართული სახელწოდება Georgian name არსებობის სტატუსი Season IUCN RL წითელი ნუსხა საქართველოს წითელი ნუსხა RLG 1 Milvus migrans Black Kite ძერა M LC 2 Circaetus gallicus Short-toed Snake-Eagle გველიჭამია (ან ძერაბოტი) M LC 3 Accipiter brevipes Levent Sparrowhawk ქორცქვიტა (ან შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო) M LC VU 4 Accipiter nisus Eurasian Sparrowhawk მიმინო YR-R LC 5 Accipiter gentilis Northern Goshawk ქორი YR-R LC 6 Buteo buteo Common Buzzard ჩვეულებრივი კაკაჩა YR-R LC 7 Buteo lagopus Rough-legged Buzzard ფეხბანჯგვლიანი კაკაჩა M LC 8 Buteo rufinus Long-legged Buzzard ველის (ან გრძელფეხა) კაკაჩა M LC VU 9 Pernis apivorus European Honey-Buzzard კრაზანაჭამია (ან ირაო) M LC 10 Hieraaetus pennatus Booted Eagle ჩია არწივი M LC 11 Aquila heliaca Imperial Eagle ბექობის (ან თეთრმხრება) არწივი M VU VU 12 Clanga clanga Greater Spotted Eagle დიდი მყივანი არწივი M VU VU 13 Clanga pomarina Lesser Spotted Eagle მცირე მყივანი არწივი M LC 14 Aquila nipalensis Steppe Eagle ველის არწივი M EN 15 Aquila chrysaetos Golden Eagle მთის არწივი YR-R LC VU 16 Neophron percnopterus Egyptian Vulture ფასკუნჯი YR-V EN VU 17 Gypaetus barbatus Bearded Vulture (Lammergeier) ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია) YR-R NT VU 18 Aegypius monachus Cinereous Vulture (Eurasian Black Vulture) სვავი YR-V NT EN 19 Gyps fulvus Eurasian Griffon Vulture ორბი YR-V LC VU 20 Circus aeroginosus Western Marsh Harrier ჭაობის ძელქორი (ან ჭაობის ბოლობეჭედა) M LC 21 Circus cyaneus Hen (or Northern) Harrier მინდვრის ძელქორი (ან მინდვრის ბოლობეჭედა) M LC 22 Circus macrourus Pallid Harrier ველის ძელქორი (ან ველის ბოლობეჭედა) M NT 23 Circus pygargus Montagu’s Harrier მდელოს ძელქორი (ან მდელოს ბოლობეჭედა) M LC 24 Falco cherrug Saker Falcon ბარი (ან გავაზი) M EN CR 25 Falco biarmicus Lanner Falcon წითელთავა შავარდენი M LC VU 26 Falco peregrinus Peregrine Falcon ჩვეულებრივი შავარდენი YR-R LC 27 Falco subbuteo Eurasian Hobby მარჯანი BB LC 28 Falco columbarius Merlin ალალი M LC 29 Falco vespertinus Red-footed Falcon წითელფეხა შავარდენი M NT EN 30 Falco naumanni Lesser Kestrel მცირე (ან ველის) კირკიტა M LC CR 31 Falco tinnunculus Common Kestrel ჩვეულებრივი კირკიტა YR-R LC 32 Lyrurus mlokosiewiczi Caucasian Grouse კავკასიური როჭო YR-R NT VU 33 Tetraogallus caucasicus Caucasian Snowcock კავკასიური შურთხი YR-R LC 34 Alectoris chukar Chukar კაკაბი YR-R LC 35 Perdix perdix Grey Partridge გნოლი YR-R LC 36 Coturnix coturnix Common Quail მწყერი BB LC 37 Grus grus Common Crane რუხი წერო M LC EN 38 Anthropoides virgo Demoiselle Crane წეროტურფა M LC 39 Crex crex Corn crake ღალღა BB LC 40 Actitis hypoleucos Common Sandpiper ჩვეულებრივი მექვიშია (მებორნე) BB LC 41 Scolopax rusticola Eurasian Woodcock ტყის ქათამი (ვალდშნეპი) M LC 42 Columba livia Rock Dove გარეული მტრედი YR-R LC 43 Cuculus canorus Common Cuckoo გუგული BB LC 44 Bubo bubo Eurasian Eagle Owl ზარნაშო YR-R LC 45 Asio otus Northern Long-eared Owl ყურებიანი ბუ (ან ოლოლი) M LC 46 Asio flammeus Short-eared Owl ჭაობის ბუ M LC 47 Otus scops Eurasian Scops-Owl წყრომი BB LC 48 Athene noctua Little Owl ჭოტი YR-R LC 49 Caprimulgus europaeus European Nightjar უფეხურა BB LC 50 Apus apus Common Swift ნამგალა BB LC 51 Tachymarptis melba (Apus melba) Alpine Swift მეკირია (ან თეთრმუცელა ნამგალა) BB LC 52 Merops apiaster European Bee-eater ოქროსფერი კვირიონი M LC 53 Coracias garrulus European Roller ყაპყაპი M LC 54 Upupa epops Common Hoopoe ოფოფი M LC 55 Dryocopus martius Black Woodpecker შავი კოდალა YR-R LC 56 Picus viridis Eurasian Green Woodpecker მწვანე კოდალა YR-R LC 57 Dendrocopos major Greater Spotted Woodpecker დიდი ჭრელი კოდალა YR-R LC 58 Jynx torquilla Eurasian Wryneck მაქცია M LC 59 Eremophila alpestris Horned (or Shore) Lark რქოსანი ტოროლა YR-R LC 60 Lullula arborea Wood Lark ტყის ტოროლა M LC 61 Alauda arvensis Eurasian Skylark მინდვრის ტოროლა YR-R LC 62 Galerida cristata Crested Lark ქოჩორა ტოროლა M LC 63 Hirundo rustica Barn Swallow სოფლის მერცხალი BB LC 64 Hirundo rupestris (Ptyonoprogne rupestris) Eurasian Crag-martin კლდის მერცხალი BB LC 65 Riparia riparia Sand Martin მენაპირე მერცხალი M LC 66 Delichon urbicum Northern Hause-Martin ქალაქის მერცხალი BB LC 67 Anthus trivialis Tree Pipit ტყის მწყერჩიტა BB LC 68 Anthus pratensis Meadow Pipit მდელოს მწყერჩიტა BB NT 69 Anthus cervinus Red-Throated Pipit წითელგულა მწყერჩიტა M LC 70 Anthus spinoletta Water Pipit მთის მწყერჩიტა YR-R LC 71 Motacilla alba White Wagtail თეთრი ბოლოქანქარა YR-R LC 72 Motacilla cinerea Grey Wagtail რუხი ბოლოქანქარა YR-R LC 73 Motacilla flava Yellow Wagtail ყვითელი ბოლოქანქარა M LC 74 Motacilla citreola Citrine Wagtail ყვითელთავა ბოლოქანქარა M LC 75 Lanius minor Lesser Grey Shrike შავშუბლა ღაჟო M LC 76 Lanius collurio Red-backed Shrike ჩვეულებრივი ღაჟო BB LC 77 Prunella modularis Hedge Accentor (Dunnock) ტყის ჭვინტაკა BB LC 78 Prunella collaris Alpine Accentor ალპური ჭვინტაკა YR-R LC 79 Sylvia communis Common Whitethroat დიდი თეთრყელა ასპუჭაკა M LC 80 Sylvia curruca Lesser Whitethroat მცირე თეთრყელა ასპუჭაკა M LC 81 Sylvia borin Garden Warbler ბაღის ასპუჭაკა M LC 82 Sylvia nisoria Barred Warbler მიმინოსებრი ასპუჭაკა M LC 83 Sylvia atricapilla Blackcap შავთავა ასპუჭაკა M LC 84 Phylloscopus trochilus Willow Warbler გაზაფხულა ჭივჭავი (გაზაფხულა ყარანა) BB LC 85 Phylloscopus collybita Common Chiffchaff ჩვეულებრივი ჭივჭავი (ჩვეულებრივი ყარანა) M LC 86 Phylloscopus sindianus Mountain Chiffchaff მთის ჭივჭავი (მთის ყარანა) BB LC 87 Phylloscopus sibilatrix Wood Warbler თეთრმუცელა ჭივჭავი (თეთრმუცელა ყარანა) M LC 88 Regulus regulus Goldcrest ყვითელთავა ნარჩიტა (ყვითელთავა ღაბუაჩიტი) YR-R LC 89 Muscicapa striata Spotted Flycatcher რუხი ბუზიჭერია (რუხი მემატლია) BB LC 90 Ficedula parva Red-breasted Flycatcher წითელყელა (ანუ მცირე) ბუზიჭერია (მცირე მემატლია) M LC 91 Ficedula semitorquata Semi-Collared Flycatcher ნახევართეთრყელა ბუზიჭერია (ნახევართეთრყელა მემატლია) M LC 92 Saxicola torquatus Common Stonechat შავთავა ოვსადი BB LC 93 Saxicola rubetra Whinchat თეთრწარბა (ანუ მდელოს) ოვსადი BB LC 94 Monticola saxatilis Rufous-tailed Rock-Thrush კლდის ჭრელი შაშვი BB LC 95 Oenanthe oenanthe Northern Wheatear ჩვეულებრივი მეღორღია BB LC 96 Phoenicurus ochruros Black Redstart შავი ბოლოცეცხლა BB LC 97 Phoenicurus phoenicurus Common Redstart ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა BB LC 98 Phoenicurus erythrogastrus Güldenstädt’s (or White-winged) Redstart წითელმუცელა ბოლოცეცხლა YR-R LC VU 99 Erithacus rubecula European Robin გულწითელა M LC 100 Luscinia svecica Bluethroad ცისფერგულა M LC 101 Luscinia luscinia Thrush Nightingale აღმოსავლური ბულბული M LC 102 Luscinia megarhynchos Common Nightingale ჩვეულებრივი ბულბული M LC 103 Turdus merula Eurasian Blackbird შაშვი YR-R LC 104 Turdus torquatus Ring Ouzel თეთრგულა შაშვი YR-R LC 105 Turdus pilaris Fieldfare რუხთავა შაშვი M LC 106 Turdus iliacus Redwing თეთრწარბა (ანუ ფრთაჟღალი) შაშვი M NT 107 Turdus philomelos Song Thrush წრიპა შაშვი (მგალობელი შაშვი) M LC 108 Turdus viscivorus Mistle Thrush ჩხართვი YR-R LC 109 Aegithalos caudatus Long-tailed Tit თოხიტარა YR-R LC 110 Parus ater Coal Tit მცირე წივწივა (მცირე წიწკანა) YR-R LC 111 Parus major Great Tit დიდი წივწივა (დიდი წიწკანა) YR-R LC 112 Parus caeruleus Blue Tit მოლურჯო წივწივა (მოლურჯო წიწკანა) YR-R LC 113 Tichodroma muraria Wall-creeper ფრთაწითელი კლდეცოცია BB LC 114 Certhia familiaris Eurasian Tree-creeper ჩვეულებრივი მგლინავა BB LC 115 Troglodytes troglodytes Winter Wren ჭინჭრაქა (ღობემძვრალა) YR-R LC 116 Cinclus cinclus White-throated Dipper წყლის შაშვი YR-R LC 117 Miliaria calandra Corn Bunting მეფეტვია (ანუ მინდვრის გრატა) BB LC 118 Emberiza cia Rock Bunting კლდის გრატა YR-R LC 119 Emberiza citrinella Yellowhammer მოყვითალო გრატა M LC 120 Fringilla montifringilla Brambling ჩრდილოეთის სკვინჩა WV LC 121 Fringilla coelebs Eurasian Chaffinch სკვინჩა (ნიბლია) YR-R LC 122 Carduelis carduelis European Goldfinch ჩიტბატონა YR-R LC 123 Carduelis spinus Eurasian Siskin შავთავა მწვანულა BB LC 124 Carduelis chloris European Greenfinch მწვანულა YR-R LC 125 Carduelis flavirostris Twite მთის ჭვინტა YR-R LC 126 Carduelis cannabina Eurasian Linnet ჭვინტა (მეკანაფია) BB LC 127 Pyrrhula pyrrhula Eurasian Bullfinch სტვენია YR-R LC 128 Coccothraustes Coccothraustes Hawfinch კულუმბური YR-R LC 129 Serinus pusillus Fire-fronted Serin (Red-fronted Serin) წითელშუბლა მთიულა YR-R LC 130 Carpodacus erythrinus Common Rosefinch ჩვეულებრივი კოჭობა BB LC 131 Carpodacus rubicilla Great Rosefinch დიდი კოჭობა YR-R LC VU 132 Loxia curvirostra Red Crossbill (Common Crossbill) ნისკარტმარწუხა YR-R LC 133 Passer domesticus Hause Sparrow სახლის ბეღურა YR-R LC 134 Montifringilla nivalis White-winged Snowfinch მეთოვლია YR-R LC 135 Sturnus vulgaris Common Starling შოშია (შროშანი) M LC 136 Sturnus roseus Rose-coloured Starling ვარდისფერი შოშია (ტარბი) M LC 137 Oriolus oriolus Eurasian Golden Oriole მოლაღური M LC 138 Garrulus glandarius Eurasian Jay ჩხიკვი YR-R LC 139 Pica pica Black-billed Magpie კაჭკაჭი YR-R LC 140 Pyrrhocorax pyrrhocorax Red-billed Chough წითელნისკარტა მაღრანი YR-R LC 141 Pyrrhocorax graculus Yellow-billed Chough ყვითელნისკარტა მაღრანი YR-R LC 142 Corvus corax Common Raven ყორანი YR-R LC 143 Corvus corone Hooded Crow რუხი ყვავი YR-R LC 144 Ardea cinerea * Grey Heron რუხი ყანჩა LC 145 Corvus frugilegus * Rook ჭილყვავი LC 146 Vanellus vanellus * Northern Lapwing პრანწია LC 147 Tringa ochropus * Green Sandpiper შავი მენაპირე (შავულა/შავი ჭოვილო) LC 148 Anas platyrhynchos * Mallard გარეული იხვი LC 149 Sitta europaea *, *** Eurasian Nuthatch ჩვეულებრივი სინეგოგა LC 150 Porzana parva/pusilla * Little Crake პატარა ქათამურა LC 151 Dendrocopos major * Great Spotted Woodpecker დიდი ჭრელი კოდალა LC 152 Philomachus pugnax * ​(1) Ruff ტურუხტანი Calidris pugnax (Philomachus pugnax) LC 153 Cyanistes caeruleus * Eurasian Blue Tit წიწკანა (მოლურჯო წივწივა (მოლურჯო წიწკანა)) LC 154 Periparus ater * Coal Tit შავი წივწივა (მცირე წივწივა (მცირე წიწკანა)) LC 155 Corvus cornix ** 156 Phylloscopus lorenzii **,* კავკასიური ყარანა 157 Phylloscopus nitidus **,* Green Warbler მწვანე ყარანა LC 158 Oenanthe isabellina **, ***,* Isabelline Wheatea მოცეკვავე მეღორღია (ბუქნია-მეღორღია; მოკლეთითა მეღორია) LC 159 160 Aquila pennata ***,* Booted eagle ჩია არწივი LC 161 Gallinula chloropus ***,* ​(1) Common Moorhen წყლის ქათამი LC 162 Porzana porzana *** Spotted Crake ქათამურა LC 163 Burhinus oedicnemus ***,* ​(1) Stone-Curlew თვალჭყეტია LC VU 164 Calidris minuta ***,* ​(1) კოკორინა ბეღურა 165 Tringa glareola ***,* ​(1) Wood Sandpiper ჭაობის ჭოვილო LC 166 Limosa limosa ***,* ​(1) Black-tailed Goldwit დიდი ლია, დიდი (შავკუდა, ლია) LC 167 Chlidonias nigra ***,* ​(1) Black Tern შავი თევზიყლაპია LC 168 Chlidonias leucopterus ***,* ​(1) White-winged Tern ფრთათეთრა თევზიყლაპია LC 169 Ardeola ralloides ***,* ​(1) Squacco Heron ყვითელი ყანჩა LC 170 Anthis campestris ****,* ​(1) Tawny Pipit მინდვრის მწყერჩიტა LC 171 Acrocephalus arundinaceus ***,* Great Reed-Warbler ლელიანის დიდი მეჩალია (შაშვისებრი მეჩალია) LC 172 Charadrius hiaticula ***,* ​(1) Common Ringed Plover საყელოიანი წინტალა LC 173 Charadrius dubius *** ​(1) Little Ringed Plover მცირე წინტალა LC 174 Gallinago media *** ​(1) Great Snipe გოჭა LC 175 Gallinago gallinago *** ​(1) Common Snipe ჩიბუხა LC 176 Columba palumbus ***,* Common Woodpigeon ქედანი LC 177 Streptopelia turtur ***,**,* European Turtle-dove ჩვეულებრივი გვრიტი VU 178 Strix aluco ***,* Tawny Owl ტყის ბუ LC 179 Calandrella brachydactyla ***,* Greater Short-toed Lark მცირე ტოროლა LC 180 Emberiza hortulana ***,* Ortolan Bunting ბაღის გრატა LC სახეობის ადგილზე არსებობის სტატუსი: YR-R = ცხოვრობს მთელი წლის განმავლობაში, მრავლდება, ადგილზეა მთელი წლის განმავლობაში. YR-V = სტუმრობს მთელი წლის მანძილზე, არ მრავლდება, ადგილზეა მთელი წლის განმავლობაში. BB = მრავლდება; მრავლდება, არაგამრავლების პერიოდში არ არის ადგილზე. SV = ზაფხულის სტუმარი, არ მრავლდება; ადგილზეა გაზაფხულსა და ზაფხულში. WV = ზამთრის სტუმარი; არ მრავლდება, ადგილზეა გვიან შემოდგომაზე და ადრე გაზაფხულზე. M = მიგრირებადი; გადამფრენი ფრინველი; ადგილზეა შემოდგომასა და გაზაფხულზე. ND = განუსაზღვრელი; ნაპოვნია, მაგრამ მისი სტატუსი არ არის ჯერ ცნობილი. FB = ადრე მრავლდებოდა. Cas = არარეგულარული; არარეგულარულად ნანახი; ნაკლებად მოსალოდნელი, ვინაიდან მისი ნორმალური გავრცელების არე შორსაა. დანართი 15. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ქვეწარმავლები № ლათინური სახელწოდება Latin name ინგლისური სახელწოდება English name ქართული სახელწოდება Georgian Name საქართველოს წითელი ნუსხა RLG IUCN RL წითელი ნუსხა 1 Coronella austriaca Smooth Snake სპილენძა LC 2 Darevskia daghestanica Daghestanian Lizard დაღესტნური ხვლიკი NT LC 3 Vipera lotievi Lotiev Viper ლოტიევის გველგესლა NT NT 4 Vipera renardi (Vipera ursini)  Renardis Viper რენარდის გველგესლა (ველის გველგესლა) VU 5 Vipera dinikii Dinnick Viper დინიკის გველგესლა VU VU 6 Lacerta sp., დანართი 16. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ამფიბიები № ლათინური სახელწოდება Latin name ქართული სახელწოდება Georgian Name ინგლისური სახელწოდება English name საქართველოს წითელი ნუსხა RLG IUCN RL წითელი ნუსხა 1 Bufotes variabilis (Bufo viridis) მწვანე გომბეშო Varying Toad DD 2 Pelophylax ridibundus (Rana ridibunda) ტბორის ბაყაყი (ტბის ბაყაყი) Marsh Frog (Lake Frog) LC 3 Rana macrocnemis მცირეაზიური ბაყაყი Brusa Frog (Asia Minor Frog) LC 4 Hyla arborea ჩვეულებრივი ვასაკა Common Treefrog (European Tree Frog) LC დანართი 17. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული თევზები № ლათინური სახელწოდება Latin name ინგლისური სახელწოდება English name ქართული სახელწოდება Georgian Name საქართველოს წითელი ნუსხა RLG IUCN RL წითელი ნუსხა 1 Salmo caspius Caspian trout კასპიური მდინარის კალმახი VU დანართი 18. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული პეპლები № ლათინური სახელწოდება Latin name ინგლისური სახელწოდება English name ქართული სახელწოდება Georgian Name საქართველოს წითელი ნუსხა RLG IUCN RL წითელი ნუსხა 1 Parnassius nordmanni, Men. კავკასიური აპოლონი (ნორდმანის აპოლონი) EN 2 Vanessa atalanta Red admiral ადმირალი LC 3 Vanessa cardui Painted lady ნარშავას ფრთაკუთხა LC 4 Aglais urticae Small tortoiseshell მეჭინჭრია LC 5 Papilio machaon, L. Swallowtail (Old World Swallowtail) მაქაონი LC 6 Parnassius apollo, L. Parnassius apollonius აპოლონი VU VU 7 Nymphalis antiopa Mourning Cloak მეგლოვია, ძაძანა LC 8 Melanargia galathea Marbled White ფარფატა LC 9 Geometra papilionaria დიდი მწვანე მზომელა დანართი 19. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული უხერხემლოები ოჯახი Family გვარი Genera სახეობა Species კლასი  – ხმელეთის  ნიჟარიანი  მოლუსკები (Gastropoda) Pomatiasidae Pomatias studer, 1879 Pomatias rivulare Eichw, 1829 Ellobiidae Carychium Mill, 1774 Carychium tridentatum (Mull) 1774 Succineidae Succinae Drap, 1801 Succinae lejavai Hudec 1966.n.sp. Cionellidae Cionella seffr,1830 Cionella lubrica (Miill) 1774 Pupillidae Woll Vertigo Mill, 1774 Vertigo substriata seffer,1830 Vertigo pusilla Mill, 1774 Vertigo antivertigo (Drap) 1801 Vertigo pygmaea (Drap) 1801 Truncatellina Lewe, 1852 Truncatellina strobeli (Gredl) 1853 Truncatellina cylindrica (Fer) 1832 Columella West. 1873 Columella edentula (Drop) 1805 Pupilla Turton, 1831 Pupilla triplicata (stud) 1820 Pupilla inops (Reinh) 1877 Lauria Gray, 1840 Lauria cylindracea (Da Costa) 1776 Lauria caucasica (Pfr) Pfr.L. 1857 Orcula Held, 1837 Orcula doliolum (Brug) 1792 Valloniidae Vallonia Risso, 1826 Vallonia pulchella (Miill) 1774 Vallonia costata (Miill) 1774 Enidae Chondrula Beck, 1837 Chondrula tridens Miill, 1774 Imparietula Lindh, 1925 Jmparietula brevio Mouss, 1876 Clausiliidae Serrulina Mouss, 1873 Serrulina semilamellata (Muss) 1863 Idyla H.et Adams, 1855 Idyla foveicollis (Charp) 1852 Euxina (Bttg) 1877 Euxina tuschetica Likh. Et Lezhava, 1961 Euxina Somchetica (Pfr) 1846 Euxina tschetschenica (Pfr) 1846 Murconaria Bttg. 1887 Murconaria duboisi (Charp) 1852 Ferussaciidae Caecilioides Harrm, 1846 Caecilioides acicula Miill, 1774 Endodontiae Punctum Morse, 1846 Punctum pygmaeum (Drap) 1881 Discus Fitz, 1883 Discus ruderatus Stud, 1820 Zonitidae Vitrea Fitz, 1833 Vitrea contortula (Kryn) 1837 Vitrea pygmaea (Bttq) 1880 Nesovitrea Cooke, 1921 Nesovitrea petranella (Pfr) 1853 Oxychilus Fitz, 1833 Oxychilus subeffusus (Bttg) 1879 Oxychilus siversi (Bttg) 1879 Euconulus Reinh, 1833 Euconulus fulvus (Miill) 1774 Vitrinidae Vitrina (drap) 1801 Vitrina pellucidus (Miill) 1774 Phaenacolimax stab, 1859 Phaenacolimax annularis (Stud) 1820 Helicidae Xerosecta Mont. Xerosecta derbentina (Kryn) 1833 Circassina hesse 1821 Circassina circassina (Mouss) 1863 Fruticocampilaea Kob, 1871 Fruticocampilaea narranensis (Kryn) 1863 Trichia Hartm, 1840 Trichia eichwaldi (Pfr) 1846 Trichia caucasicola (Lindh) 1913 Euomphalia West, 1889 Euomphalia ravergieri (Fer) 1835 Euomphalia selecta (klika) 1833 Caucasotachea (Bttg) 1911 Caucasotachea calligera (Mouss) 1873 Helix L. 1873 Helix lucorum L. 1758 Agriolimacidae Wagner, 1935 Deroceras Refin, 1980 Deroceras ayreste (lin, 1758) Krinickilus Kalen, 1851 K. melanocephalus Kelen, 1851 Drilolestes Lindh. 1925 D. retowskii (Boettg) 1884 Parmacellidae Gray, 1860 Parmacella Cuver, 1804 P. ibera Eichwald, 1841 კლასი  – მწერები (Insecta) Sarcophagidae Blaesoxipha Loew, 1861 Bl. (Bl) cochlearis (Pandelle) 1896 Bl. (Bl) laticornis (Meig) Servaisia Robineo-Desvoidy, 1863 Bl. (S) erythrura (Meigan), 1826 Bl. (S) rossica Villeneuve, 1912 Bl. (G) lineata (Fallen), 1816 Bellieria Robineau-Desvoidy, 1863 B. (s.str) melanura (Meigan), 1826 Bercaea Robineau-Desvoidy, 1863 B.haemorrhoudalis (Fallen), 1794 Ravinia Robineau-Desvoidy, 1863 R.striata (Fallen), 1794 Calliphoridae Calliphora R.-D. 1830 C. vomitoria, Linnaeus, 1758 Melinda R.-D. 1830 M.kisha Grunin, 1970 M. zaitsevi Grunin, 1970 Lucilia R.-D. 1830 L. richardsi Collin, 1926 Hymenoptera Diaeretiella stary, 1960 D. Rapae M.Jntosh, 1855 Lipolexis Foerster, 1862 L. gracilis Foerster, 1862 Encyrtidae Walker, 1837 Pseudaphycys Timberlake, 1916 P. hungaricus Erdos, 1956 P. malinus Gahan, 1946 P. phenacocci Jasnosh, 1957 Psyllaephagus Ashmead, 1900 P. badchysi Myartseva, 1980 P. procerus (Mercet) 1921 Eremophasma Sugonjaev et Trjapitzin, 1979 E. peliococci Myartseva, 1982 Tetracnemus Westwood, 1837 T. peliococci Myartseva, 1979 Elateridee L. 1758 Selatosimus Steph, 1830 S. aeneus L, 1758 Anostirus Thomas, 1859 A. eschsholtzi Fald, 1835 Tenebrionidae Blaps Fabricius 1775 B. halophila Fischer von Waldheim 1882 Tenebtio Linnaeus 1758 T. molitor Linnaeus 1758 Uloma Dejean 1834 Uloma culinaris Linnaeus 1783 Laena Latreille 1878 L. lederi Weise 1878 Nalassus Mulsant 1857 N. Faldermanni Faldermann 1837 Carabidae Cicindela Linnaeus, 1758 C. litterifera Chaudoir, 1842 Leistus Frolich, 1799 L. lenkoranus Reitter, 1885 Carabus Linnaeus, 1758 C. cribratus Quensel, 1806 C. septemcarinatus Motschuisky, 1840 C. armeniacus Mannerheim, 1830 Cuchrus Fabricius, 1774 C. aeneus Fischer von Waldheim, 1824 Trechus Clairville, 1806 T. quadristriatus (Schrank) 1781 T. quadrimaculatus Motschulsky, 1850 Tachyta kirby 1837 T. nana (gylllenhal) 1810 Bembidion Latreille, 1802 B. lampros (Herbst), 1784 B. zaitzevi Lutshnik, 1937 B. varicolos (Fabricius) 1803 B. kartalinicum Lutshnik, 1937 Deltomerus Metschulsky, 1850 D. intermedius Zamotailov, 1992 D. Fulvipes (Motschulsky) 1839 Plerostichus Borelli, 1810 P. niger (schaller) 1783 P. stomoides (Chaudoiri) 1868 Harlapus Latreille, 1802 H. griseus (Panzer) 1797 H. rufipes (De Geer) 1774 H. calceatus (Duftschmid) 1812 H. litigiosus Dejean, 1829 H. metallinus Menetries, 1838 H. distinguendus (Duftschmid) 1812 H. quadratus, Chaudois 1846 Brjobiidae Tetranycopsis Canestrini, 1889 T. spireae Reck, 1948. Psyllidae Burmeister Psylla Geoffroy, 1762 P. pyricola Förster, 1848 P. sibirica Loginova, 1966 Geometridae Iodis Hübner, 1823 I. putata Linnaeus, 1758 Sterrha Hübner, 1825 S. textaria Lederer, 1861 S. inquinata Scopoli, 1763 (=herbariata Fabricius, 1798) Enthephria Hûbner, 1825 E. ignorata Staudinger, 1892 Eupithecia Curtis, 1825 (=Tephroclysttia Hübner, 1825) E. extremata Fabricius, 1787 Anaitis Dupenchel, 1844 A. mundulata Guenee, 1857 Tetrigidae Tetrix latr, 1901 T. bipunctata L. 1758 Coccinellidae Subcoccinela Huber, 1842 S. vigintiquatuorpumctata L. 1758 Semiadalia Crotch, 1874 S. schneideri Weise, 1878 Coccinula Dobzh, 1925 C. sinuatomarginate Fald, 1837 Geometridae Geometra Linnaeus, 1767 G. papilionaria Linnaeus, 1758 Chlorissa Stephens, 1831 Ch. Viridata Linaeus, 1758 Ch. Pulmentaria Guenee, 1857 Iodis Hubner, 1823 I. putata Linnaeus, 1758 Cleta Dupenchel, 1845 C. filacearia Herrich-Schaffer, 1847 Scopula Schranck, 1802 S. imitaria Hubner, 1799 S. immutata Linnaeus, 1758 Euchoeca Hubner, 1823 E. nebulata Scopuli, 1763 Sterrha Hubner, 1825 S. rufaria Hubner, 1799 S. sericeata Hubner, 1813 S. aureolaria Denis et Sch. 1775 S. textaria Lederer, 1861 S. inquinata Scopoli, 1763 S. seriata Schrank, 1802 S. dimidiata Hufnagel, 1767 S. camparia Hervich-Schaffer, 1761 Minoa Treitschke, 1827 M. murinata Scopoli, 1763 Enthephria Hubner, 1825 E. ignorata Staudinger, 1892 E. caesiata Denis et Sch. 1779 Xanthorhoe Hubner, 1825 X. munitata Hubner, 1809 X. fluctaata Linnaeus, 1758 X. acutangulata Christiph. 1887 X. ferrugata Clerck 1759 Costaconvexa Agenio, 1949 C. polygrammata Borkhausen, 1794 Scotopteryx Hubner, 1825 S. vicinaria Dupenchel, 1830 S. bipunctaria Denis et Sch. 1775 S. octodurensis Favre, 1899 Epirrhoe Hubner, 1825 E. tristata Linnaeus, 1758 E. hastuleta Hubner, 1790 E. pupillata Fhunberg, 1792 E. molluginata Hubner, 1810 E. galiata Denis et Sch, 1775 E. rivata Hubner, 1813 E. alternata Muller, 1764 Coenocaple Hubner, 1825 C. lapidate Hubner, 1809 Rheumaptera Hubner, 1822 R. hastata Linnaeus, 1758 Mesotype Hubner, 1825 M. virgata hugnagel, 1787 Euphyia Hubner, 1825 E. sintenici Staudinger, 1892 E. Frustata Treitschike, 1828 Perizoma Stephens, 1825 P. alchemillata Linnaeus, 1758 P. hidrata Treitschke, 1828 Stamnodes Guenee, 1857 S. depecilata Lederer, 1870 Trichodezia Warren, 1895 T. haberhavieri Lederer, 1964 Calostigia Hubner, 1825 C. alivata Denis et Sch. 1775 Eulithis Hubner, 1822 E. prunata Linnaeus, 1758 E. populata Linnaeus, 1758 E. pyraliata Denis et Sch. 1775 Diactinia Warren, 1898 D. silaceata Denis et Sch. 1775 Chloroclysta Hubner, 1828 C. miata Linnaeus 1758 C. siterata Hufnagel, 1767 C. truncata Hufnagel, 1767  ლო C. citerata Linnaeus, 1761 Cidaria Treitschke, 1825 C. fulvata Forster, 1771 Triphosa stephens, 1829 T. dubidata Linnaeus, 1758 Hydriomena Hubner, 1825 H. furcata Thunberg, 1784 Coenotephria Prout. 1914 C. ocellata Linnaeu, 1758 Thera stephens, 1831 T. variata Denis et Sch.1775 T. obeliscata Hibner, 1787 T. Juniperata Linnaeus, 1758 T. cognata Thunberg, 1792 T. firmata Hubner, 1822 Eupithecia Curtis, 1825 E. subdeverrata Vojnits, 1975 E. extremata Fabricius, 1787 E. selinata Herrich-schaffer, 1861 E. tripunctaria Herrich-schaffer, 1851 Anaitis Dupenchel, 1844 A. mundulata Guenee, 1857 A. columbata Metzner, 1845 A. obsiteria Lederer, 1853 A. numidaria Herrich-schaffer, 1856 A. uniformata Urnahn, 1971 A. plagiata Linnaeus, 1758 Jrame Hubner, 1823 J. wauaria Linnaeus, 1758 Cabera Treitschke, 1825 C.exanthemata Scopoli, 1763 C. pusaria Linneaus, 1758 Phaselia Guenee, 1857 P.serrularia Eversmann, 1847 Synopsia Hubner, 1825 S. sociaria Hubner, 1799 Aspilates Treitschke, 1825 A. acuminaria Eversmann, 1851 Gnophos Treitschke, 1827 G. obscuraria Hubner, 1853 G. myrtillata Thunberg, 1792 G. obscuratus Denis et Sch. 1775 G. ciscaucasica Rjabov, 1964 G. glaucinarius Hubner, 1799 Tephrosia Hubner, 1825 T. sepiaria Hufnagel, 1767 Biston Leach, 1815 B. ahyra Wehrli, 1939 Ennomos Treitschke, 1825 E. erosaria Denis et Sch. 1775 E. quercinaria Hufnagel, 1767 Hylaea Hubner, 1822 H. fasciaria Linnaeus, 1758 Abraxas Leach, 1815 A. grossuleriata Linnaeus, 1758 Calospilos Hubner, 1825 C. sylvata Scopuli, 1767 Lomaspilis Linnaeus, 1758 L. marginata Linnaeus, 1758 Semiothisa Hubner, 1818 S. clathrata Linnaeus, 1758 S. glarearia Denis et sch. 1775 Tephrina Guenee, 1845 T. arenacearia Denis et Sch. 1775 T. murinata Denis et Sch. 1775 Perconia Hubner, 1823 P. strigillaria Hubner, 1789 Ematurga Lederer, 1853 E. atomaria Linnaeus, 1758 Peribatodes Wehrili, 1943 P. rhomboidaria Denis et Sch. 1775 P. umbraria Hubner, 1809 Boarmia Treitske, 1927 B. roboraria Denis et Sch. 1775 Serraca Moore, 1867 S. punctinalis, 1763 Ascotis Hubner, 1825 A. selenaria Denis et Sch. 1775 Alcis Curtis, 1825 A. repandata Linnaeus, 1761 Selenia Hubner, 1823 S. bilunaria Esper, 1795 S. lunaria Denis et Sch. 1775 S. tetralunaria Hufnagel, 1767 Petrophora Hubner, 1822 L. chloroseta Scopoli, 1763 therapis Hubner, 1823 T. flavicaria Denis et Sch. 1775 Pswudopanthera Hubner, 1823 P. macularia Linnaeus, 1758 Epione Dupenchel, 1844 E. repandaria Hufnagel, 1767 Tabanidae Tabanus Enderlein, 1922 T. quatuornotatus Meigen, 1820 T. caucasius Krober, 1924 T. cordiger Meigen, 1820 T. rupium Brauer, 1880 T. miki miki Brauer, 1880 T. miki colchidicus Olsufjev, 1970 T. indrae montivagus Olsufjev, 1970 T. subparadoxus Olsufjev, 1941 T. armeniacus Krober, 1928 T. portschinskii Olsufjev, 1937 Atylotus Osten Sacken, 1876 At. (s.str.) fulvus aureus Hauzeri, 1941 Haematopota Meigen, 1803 H. longeantennata Olsufjev, 1937 Syrphidae Melanostoma shiner, 1860 M. mellinum Linnaeus, 1758 Scaeva Fallen, 1812 Sc. Pyrastri Linnaeus, 1758 Syrphus Fabricius, 1775 S. ribessii Linnaeus, 1758 S. vitripennis Meigen, 1852 S. tricinctus Fallen, 1817 S. latifasciatus Macquart, 1827 S. braueri Egger S. compositarum Verall S. eggeri Schiner, 1860 Sphaerophoria Le Peletler et Servillev 1828 S. mentastri Linnaeus, 1758 S sarmatica Bankovska, 1964 Chrysotoxum Meigen, 1803 Chr. Octomacullatum Curtis Pipiza Fallen, 1810 P. nocticula Linnaeus, 1758 Cheilosia Meigen, 1822 Ch. Scutellata Fallen, 1817 Ch. Armeniaca Stackelberg, 1956 Volucella Geoffroy, 1762 V. Bombylans Zetterstendt, 1843 Merodon Meigen, 1822 M. spinipes Fanvricius, 1794 Conosyrphus Frey Con. Volucelluns Portshinsky, 1881 დანართი 20. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ენდემური სახეობები რიგი/ოჯახი ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება ინგლისური სახელწოდება საქართველოს წითელი ნუსხა IUCN წითელი ნუსხა კავკასიის ენდემური სახეობები ძუძუმწოვრები Soricomorpha Sorex satunini კავკასიური ბიგა Caucasian Shrew LC კავკასიონის მთავარი ქედი, კავკასიონის დასავლეთი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი Sorex volnuchini ვოლნუხინის ან მცირეკავკასიური ბიგა Caucasian Pygmy Shrew LC კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი Talpa levantis მცირე თხუნელა Levant Mole LC ჩრდილოეთ კავკასიის დასავლეთი ნაწილი, კავკასიონი, ჩრდილოეთ ირანი და ალბორცის მთები ირანში, მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთ ნაწილი. Rodentia Chionomys gud გუდაურული მემინდვრია Caucasian Snow Vole LC კავკასიონის მთავარი ქედი, დასავლეთ მცირე კავკასიონის გამოყოფილი ქედი (ქედები – მესხეთის ქედი, არსიანის ქედი და თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილი) და დოგუყარადენიზ დაღლარის მთების აღმოსავლეთ ნაწილი და ტოპელუს ქედი თურქეთში Microtus majori ბუჩქნარის მემინდვრია Major's Pine Vole LC კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთ და ცენტრალური ნაწილი, მცირე კავკასიონი (მთლიანად),მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთ მხარე, და შავი ზღვის სანაპირო (კოლხეთის დაბლობის გამოკლებით) Sylvaemus witherbyi კავკასიური ტყის თაგვი Steppe mouse LC ყირიმი, კავკასიონის ყელი, ჩრდილოეთ კავკასია, მცირე აზიის ნახევარკუნძული, სომხეთის ზეგანი, ლიბანი და ჩრდილოეთ ირანი. Capra cylindricornis აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი East Caucasian Tur, Dagestan Tur VU NT კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური და აღმოსავლეთ ნაწილი ფრინველები Galliformes Tetraogallus caucasicus კავკასიური შურთხი Caucasian Snowcock LC კავკასიონის მთავარი ქედის მთაგრეხილი Lyrurus mlokosiewiczi კავკასიური როჭო Caucasian Grouse VU NT კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთ მხარე ამფიბიები Anura Rana macrocnemis მცირეაზიური ბაყაყი Caucasian Wood Frog LC მცირე კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, სურამის ქედი, კავკასიონის მთავარი ქედი; მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი. დანართი 21. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული წითელი ნუსხის სახეობები ფლორა:  № ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება სტატუსი 1. Betula raddeana რადეს არყი VU 2. Ulmus glabra შიშველი თელადუმა VU 3. Ulmus minor პატარა თელადუმა VU ფაუნა № ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება სტატუსი ძუძუმწოვრები Capra aegagrus ნიამორი CR Capra cylindricornis აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი VU Cervus elaphus ირემი CR Rupicapra rupicapra (spp. caucasica) არჩვი EN Ursus arctos მურა დათვი EN Lynx lynx ფოცხვერი CR Cricetulus migratorius ნაცრისფერი ზაზუნელა VU Sciurus anomalus კავკასიური ციყვი VU ფრინველები Gypaetus barbatus ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია) VU Gyps fulvus ორბი VU Aegypius monachus სვავი EN Aquila chrysaetos მთის არწივი VU Aquila heliacal ბექობის (ან თეთრმხრება) არწივი VU Tetrao mlokosiewiczi კავკასიური როჭო VU Carpodacus rubicilla დიდი კოჭობა VU Grus grus რუხი წერო EN Burhinus oedicnemus თვალჭყეტია VU Falco cherrug ბარი (ან გავაზი) CR Falco biarmicus წითელთავა შავარდენი VU Falco naumanni მცირე (ან ველის) კირკიტა CR Falco vespertinus წითელფეხა შავარდენი EN Accipiter brevipes ქორცქვიტა (ან შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო) VU Buteo rufinus ველის (ან გრძელფეხა) კაკაჩა VU Clanga clanga დიდი მყივანი არწივი VU Neophron percnopterus ფასკუნჯი VU Phoenicurus erythrogastrus წითელმუცელა ბოლოცეცხლა VU ქვეწარმავლები  1. Darevskia daghestanica დაღესტნური ხვლიკი NT 2. Vipera lotievi ლოტიევის გველგესლა NT 3. Vipera dinikii დინიკის გველგესლა VU პეპლები Parnassius Apollo აპოლონი VU Parnassius nordmanni კავკასიური აპოლონი EN დანართი 22: საფრთხეების ინდიკატორები საფრთხეები საფრთხეების ინდიკატორები დანაგვიანება (მუნიციპალური, ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობიდან) დანაგვიანებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (თუშეთს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატისტიკა) გზის რეაბილიტაცია გზების რეაბილიტაციის შედეგად დაზიანებული ტყის/მდელოების ფართობი (ჰა) დაგეგმილი გზების მშენებლობა ნაკრძალის/ეროვნული პარკისთვის შეცვლილი სტატუსის ფართობი (ჰა) ახალი გზის მშენებლობის შედეგად დაზიანებული ტყის/მდელოების ფართობი (ჰა) ახალი გზის მშენებლობის შედეგად მოჭრილ/განადგურებულ მცენარეთა/ცხოველთა სახეობების ინდივიდების რაოდენობა კომერციული საქმიანობები (კაფეტერია ქუეში, ტურისტული ინფრასტრუქტურა ალაზნისთავში, ტურისტული ბილიკები) კომერციული ინფრასტრუქტურის ობიექტების რაოდენობა ინფრასტრუქტურის ობიექტების შესაბამისობა მენეჯმენტის გეგმაში განსაზღვრულ პარამეტრებთან მომატებული ტემპერატურა, ჰაბიტატების ცვლილება და ვერტიკალური წანაცვლება, მავნებელთა და დაავადებათა გააქტიურება კლიმატის ცვლილების შედეგად. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყის ზედა საზღვრის ზღვის დონიდან გადაადგილების ტენდენცია (საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან; დისტანციური ზონდირების მეთოდი); სუბალპური და ალპური მდელოების დაფარულობის (%) ტენდენცია თუშეთის დაცული ტერიტორიებზე (ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ). ტყის მავნლებლებისა და დაავადებების გავრცელების ტენდენცია (ჰა). არალეგალური ჭრა ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებებისთვის ჭრებთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევები (თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატისტიკა). ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები (რაოდენობა). დამწვარი ტყის ფართობი (ჰა), მოცულობა (მ​3) და ზარალი (ლარი). დამწვარი სუბალპური და ალპური მდელოების ფართობი (ჰა). ხმაური ვერტმფრენიდან, მანქანის უგზო ადგილას გადაადგილებებისას, მოტოციკლიდან, სამშენებლო აქტივობებიდან, ვიზიტორთა ჯგუფებიდან და სხვ. ძნელად გაზომვადია. საზომად შესაძლებელია გამოყენებული იყოს: ვიზიტორთა რაოდენობა ცხოველის ადამიანისგან (სატრანსპორტო საშუალებიდან) გაქცევის დისტანცია საარსებო არეალში (დაინტერესებულ პარტნიორებთან თანამშრომლობით). არამდგრადი ძოვება საძოვრების დეგრადაცია (საძოვრის დეგრადაციის ინდექსის გამოყენებით – თუშეთის საძოვრების მართვის სახელმძღვანელოს მიხედვით (ნაკრესი, 2019). სიხშირე: 5 წელიწადში ერთხელ, დაინტერესებულ პარტნიორებთან თანამშრომლობით) ტყის მავნებლები და დაავადებები (Scolylus ratzeburgi, Eranis defoliaria L) ტყის მავნებლებითა და დაავადებებით (Scolylus ratzeburgi, Eranis defoliaria L, და სხვ.) დაზიანებული კორომების ფართობი (ჰა). ყოველწლიურად სანიმუშო ფართობებზე და მავნებლების/დაავადების გავრცელების დინამიკიდან გამომდინარე. მავნებლებისა და დაავადებების შემთხვევები (რეინჯერების დაკვირვებები სააგენტოს სტანდარტული ოქმების გამოყენებით, რეგულარულად) ცხოველთა დაავადებები (პარაზიტული ჭიები, ინფექციები) ძნელად გაზომვადია. საზომად შესაძლებელია გამოყენებული იყოს: ცხოველთა დაავადების ვიზუალური ნიშნები (რეინჯერების დაკვირვებები სააგენტოს სტანდარტული ოქმების გამოყენებით, რეგულარულად) ცხოველების სიკვდილიანობის ტენდენცია (შემთხვევების რაოდენობა) შინაურ ცხოველებში დაავადებებათა გავრცელების ტენდენცია (შემთხვევების რაოდენობა) ნადირობა ნადირობასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (თუშეთს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატისტიკა) ცხოველის ადამიანისგან გაქცევის დისტანცია (დაინტერესებულ პარტნიორებთან თანამშრომლობით) დანართი 23. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ბილიკები №1 ვიზიტორთა ცენტრი მთავარი ღირსშესანიშნაობები: ფიჭვნარ ტყეში ჩაფლული ვიზიტორთა ცენტრი და გადასახედი, პანორამული ხედები მანძილი: 1 კმ ხანგრძლივობა: 1 სთ სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი წრიული მარშრუტი იწყება და მთავრდება ვიზიტორთა ცენტრთან. ტერიტორია გარშემორტყმულია ფიჭვნარი ტყით. ვიზიტორთა ცენტრის აღმოსავლეთ ნაწილში იშლება ულამაზესი პეიზაჟი, მთის გასაოცარი პანორამული ხედებით გარშემო მდებარე სოფლებზე – ქუმელაურთა, ჩიგლაურთა და ხახაბო. ბილიკის გასწვრივ შეგიძლიათ ისარგებლოთ საპიკნიკე და საკარვე ადგილებით. №2 კესელო – ქუე მთავარი ღირსშესანიშნაობები: კესელო – სოფელ ომალოს ისტორიული უბანი, ეთნოგრაფიული მუზეუმი, შთამბეჭდავი ლანდშაფტები, ფრინველთა მრავალფეროვნება, ქუეს პანორამული გადასახედი, სადაც შესაძლებელია ნიამორებზე დაკვირვება მანძილი: 6 კმ ხანგრძლივობა: 3-4 სთ სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო წრიული მარშრუტი იწყება და მთავრდება ომალოსთან. ბილიკი გაივლის სოფელ ომალოს და ჩადის ქუეში. ომალოში შეგიძლიათ დაათვალიეროთ ისტორიული უბანი – კესელო თავისი ციხე-სახლებით და ერთ-ერთ ციხეში განთავსებული ეთნოგრაფიული მუზეუმით. ომალოდან დაახლოებით 1.5 კმ-ში მდებარე ქუეს პანორამული გადასახედიდან შესაძლებელია ნიამორებზე და მტაცებელ ფრინველებზე დაკვირვება. №3 აწუნთა მთავარი ღირსშესანიშნაობები: თუშეთის ულამაზესი სოფლები: ომალო, დართლო, ჭეშო, ფარსმა და გირევი; შუა საუკუნეების ციხეები; პირიქითის ხეობისა და აწუნთის გადასასვლელის პეიზაჟები; აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის ჰაბიტატი; ფრინველთა მრავალფეროვნება; მანძილი: 53 კმ ხანგრძლივობა: 4 დღე სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო მარშრუტი ომალოდან იწყება და პირიქითის ხეობის გავლის შემდეგ ადის აწუნთის უღელტეხილზე, საიდანაც თუშეთის და ხევსურეთის ულამაზესი ბუნების თვალწარმტაცი ხედი იშლება. აწუნთის უღელტეხილიდან (ხევსურეთი), მუცოს გავლით ბილიკი გადადის შატილში. დღე 1: სოფელი ომალო – სოფელი დართლო. დაახლოებით – 14 კმ. საშუალოდ 5-6 სთ. დღე 2: სოფელი დართლო – სოფელი გირევი. დაახლოებით – 14 კმ. საშუალოდ 4-5 სთ. დღე 3: სოფელი გირევი – ქვახიდი. დაახლოებით – 15 კმ. საშუალოდ 5-6 სთ. დღე 4: ქვახიდი – აწუნთის უღელტეხილი – დაახლოებით 10 კმ. საშუალოდ 3-4 სთ. აწუნთის უღელტეხილიდან დაახლოებით 25 კმ-ში მდებარეობს სოფელი შატილი ღამისთევა საოჯახო სასტუმროებში, ან კარავში – დასახლებულ პუნქტებში. ქვახიდში – საბანაკე ადგილზე. №4 ალაზნისთავი-ბორბალო მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფელ ომალოს ისტორიული უბანი – კესელო და ეთნოგრაფიული მუზეუმი, ფრინველებზე (ორბი და სხვა ენდემური სახეობები), ნიამორსა და ჯიხვზე დაკვირვება. გომეწრის და ალაზნისთავის ხეობების ულამაზესი ხედები მანძილი: 61 კმ ხანგრძლივობა: 3 დღე სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო მარშრუტი ომალოდან იწყება და თუშეთის ერთ-ერთი ულამაზესი ხეობის – გომეწრის გავლით გადადის ალაზნისთავის ხეობაში, სადაც შეგიძლიათ ღამისთევა 12 ვიზიტორზე გათვლილ ტურისტულ თავშესაფარში. დღე 1: ომალო – ჯვარბოსელი. დაახლოებით 25 კმ. საშუალოდ 7-8 სთ. დღე 2: ჯვარბოსელი – ტურისტული თავშესაფარი. დაახლოებით 24 კმ. საშუალოდ 7-8 სთ. დღე 3: ტურისტული თავშესაფარი – ბორბალოს მთა. დაახლოებით 12 კმ. საშუალოდ 3-4 სთ. ბორბალოს უღელტეხილიდან შესაძლებელია, როგორც ხევსურეთის, ისე ფშავის მიმართულებით გზის გაგრძელება. დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში ან კარავში, ალაზნისთავში – ტურისტულ თავშესაფარში ან მეცხვარის ბინაში. №5 ორეთის ტბა მთავარი ღირსშესანიშნაობები: ფიჭვის ტყე, მეცხვარის სახლი, ორეთის ტბის ლამაზი ხედები, თოვლიანი მდელოები და მოზაიკური პეიზაჟი ადრეულ სეზონზე აყვავებული დეკის ბუჩქებით, მაღალი მთის წყაროები, ცხოველებზე, კავკასიურ როჭოზე და მტაცებელ ფრინველებზე დაკვირვება. მანძილი: 25 კმ ხანგრძლივობა: 8-9 სთ სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო ცალმხრივი მარშრუტი იწყება და მთავრდება სოფელ ომალოსთან. მარშრუტი მიუყვება სამანქანო გზას სოფელ ქუმელაურთამდე. ქუმელაურთიდან საფეხმავლო ბილიკი ადის ორეთის ტბაზე, საიდანაც თუშეთის ულამაზესი ხედები იშლება. ბილიკზე მოძრაობისას შესაძლებელია წააწყდეთ მტაცებლების (დათვი, მგელი და ფოცხვერი) კვალს. ასევე, შესაძლებელია ორნითოფაუნის (ფრინველები) წარმომადგენლებზე დაკვირვება. იმისათვის, რომ დატკბეთ ნისლში გახვეული თუშეთის სილამაზით და მთის წვერზე ამომავალი მზის ცქერით, შეგიძლიათ ერთი ღამე გაატაროთ ორეთის ტბის სიახლოვეს კარავში, ან იქვე მდებარე მეცხვარის ბინაში. №6 სიყვარულის ციხე მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფელ ომალოს გარშემო არსებული ხედები, შერეული ტყის ჰაბიტატი, ფრინველთა მრავალფეროვნება, სიყვარულის ციხე (თუშური გადმოცემების თანახმად, ვინც ამ ადგილას სიყვარულთან დაკავშირებულ სურვილს ჩაიფიქრებს, აუცილებლად შეუსრულდება). მანძილი: 8 კმ ხანგრძლივობა: 3-4 სთ სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო ცალმხრივი მარშრუტი იწყება და მთავრდება სოფელ ომალოსთან. მარშრუტი დაახლოებით 1.5 კმ მანძილზე შენაქოსკენ მიმავალ სამანქანო გზას მიუყვება, რომელსაც საცალფეხო ბილიკი უერთდება და ეშვება პირიქითის ალაზანთან და დაკიდებული ხიდის მეშვეობით გადადის მის მეორე მხარეს. აქედან კი დაახლოებით 50 მეტრში ბილიკი მარცხნივ უერთდება სიყვარულის ციხისკენ მიმავალ ბილიკს. მარშრუტზე მოძრაობისას შესაძლებელია ნიამორებსა და ფრინველებზე დაკვირვება. №7 შენაქო-აგეურთა მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფელ ომალოს გარშემო არსებული ხედები, შერეული ტყის ჰაბიტატი, ფრინველთა მრავალფეროვნება, შენაქო – თუშეთის ერთ-ერთი ულამაზესი სოფელი და მისი XIX საუკუნის ტაძარი, ნასოფლარი აგეურთა და მისი ციხის ნანგრევები. მანძილი: 12 კმ ხანგრძლივობა: 6-7 სთ სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო წრიული მარშრუტი ომალოდან იწყება და საცალფეხო ბილიკით ეშვება პირიქითის ალაზანთან და დაკიდებული ხიდის მეშვეობით გადადის მის მეორე მხარეს, საიდანაც ადის შენაქოს მიმართულებით. შენაქოდან ბილიკი უხვევს ხელმარჯვნივ და მიდის სოფელ აგეურთას ნანგრევებთან. აგეურთიდან ბილიკი მიუყვება მთის ფერდს ომალოს მიმართულებით. დაახლოებით 1.5 კმ-ის გავლის შემდეგ ბილიკი უერთდება მთავარ სამანქანო გზას და ბრუნდება სოფელ ომალოში. №8 დიკლო-ტუტარიკი მთავარი ღირსშესანიშნაობები: შენაქო – თუშეთის ერთ-ერთი ულამაზესი სოფელი და მისი XIX საუკუნის ტაძარი; სოფელი დიკლო და ძველი დიკლოს ნანგრევები; სოფელი ჩიღო და სოფელი დართლო თავისი ღირსშესანიშნაობებით: საბჭეო (ტრადიციული სასამართლო) – ტრადიციული სამართალწარმოების უნიკალური ძეგლი; შუა საუკუნეების ქრისტიანული აკლდამა- საყდრები, საბრძოლო კოშკები, ტრადიციული საცხოვრებელი ციხე-სახლები; არქეოლოგიური ზონა; შთამბეჭდავი ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტები; ფრინველთა მრავალფეროვნება, ტრადიციული ლუდსახარშის ნახვისა და ლუდის დაგემოვნების შესაძლებლობა. მანძილი: 30 კმ ხანგრძლივობა: 2 დღე სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო მარშრუტი ომალოდან იწყება და გაივლის სოფლებს – შენაქოს, დიკლოს, ჩიღოს და სრულდება სოფელ დართლოში. სოფელ დიკლოდან სამანქანო გზით შესაძლებელია უკან დაბრუნება შენაქოში, ან ომალოში. მარშრუტის დაწყება ასევე შესაძლებელია სოფელ დართლოდან. დღე 1: ომალო – სოფელი შენაქო – სოფელი დიკლო – ძველი დიკლო. დაახლოებით – 16 კმ. საშუალოდ 6-7 სთ. დღე 2: სოფელი დიკლო – ტუტარიკი – სოფელი ჩიღო – სოფელი დართლო. დაახლოებით – 14კმ. საშუალოდ 6-7 სთ. დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში, ან კარავში. №9 ხახაბო-გოგრულთა – ჯვარბოსელი მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფლები: ხახაბო, გოგრულთა, ბუხურთა, ილიურთა თავისი XIX საუკუნის ეკლესიით; ფიჭვის ტყეები, ალპური მდელოები, ნიამორებზე დაკვირვება მანძილი: 22 კმ ხანგრძლივობა: 2 დღე სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, საშუალო მარშრუტი ომალოდან იწყება და ჭანჭახოვანის ერთ-ერთი ულამაზესი სოფლის – ხახაბოს გავლით გადადის გომეწრის ხეობაში და კვეთს სოფლებს: გოგრულთას, ბუხურთას, ილიურთას და სრულდება ჯვარბოსელში. თქვენ თვალწინ გადაშლილია გომეწრის და ჭანჭახოვანის ხეობების ულამაზესი ლანდშაფტი. მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია სოფელ ჯვარბოსელიდან. დღე 1: ომალო – ხახაბო – გოგრულთა. დაახლოებით 11 კმ. საშუალოდ 6-7 სთ. დღე 2: გოგრულთა – ბუხურთა – ილიურთა – ჯვარბოსელი. დაახლოებით 11 კმ. საშუალოდ 5-6 სთ. დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში ან კარავში. №10 წოვათა-ალაზნისთავი ძირითადი ღირსშესანიშნაობები: წოვათის ხეობის ულამაზესი ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტები, ალაზნისთავის ხედები, ცხოველებზე და მტაცებელ ფრინველებზე დაკვირვება. მანძილი: 19 კმ ხანგრძლივობა: 7-8 სთ სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო მარშრუტი ჯვარბოსელიდან იწყება და სამანქანო გზას მიუყვება, რომელიც შედის წოვათას ხეობაში. გაივლის სოფელ წაროს, ინდურთას და ეთელთას, საიდანაც ბილიკი შედის ხეობაში და ადის ყადორის ღელეს (3145 მ) უღელტეხილზე, საიდანაც ბილიკი ჩადის ალაზნისთავის ხეობაში. მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია ალაზნისთავიდან. ღამის გათევა შესაძლებელია ალაზნისთავის ტურისტულ თავშესაფარში. წოვათას ხეობაში დარჩენის შემთხვევაში ადგილობრივ ფერმერებთან. №11 გონთაი ძირითადი ღირსშესაშენიშნაობები: უნიკალური ალპური მდელოები, პირიქითის და გომეწრის ხეობების ულამაზესი ლანდშაფტები, ფრინველთა მრავალფეროვნება. მანძილი: 13 კმ ხანგრძლივობა: 6-7 სთ სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, საშუალო მარშრუტი ღელეს უღელტეხილიდან იწყება, საიდანაც მიემართება გომეწრისა და პირიქითას წყალგამყოფ – მაკრატელას ქედზე გონთას მთის მიმართულებით და სრულდება ნაყაიჩოს უღელტეხილზე. მარშრუტის დაწყებიდან დაახლოებით 6 კმ-ში არის გადასახვევი, საიდანაც ბილიკი ეშვება გომეწრის ხეობაში და მიემართება სოფელ დოჭუს მიმართულებით, დაახლოებით 4 კმ-ის გავლის შემდეგ ბილიკი მთავრდება მთავარ სამანქანო გზასთან. აღნიშნული მარშრუტის გასავლელად დაახლოებით 4-5 საათია საჭირო. მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია ნაყაიჩოს უღელტეხილიდან. №12 ნაყაიჩო ძირითადი ღირსშესაშენიშნაობები: უნიკალური ალპური მდელოები, პირიქითის და გომეწრის ხეობების ულამაზესი ლანდშაფტები, სოფელი დადიკურთა, ფრინველთა მრავალფეროვნება. მანძილი: 13 კმ ხანგრძლივობა: 5-6 სთ სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, საშუალო. ტურისტული მარშრუტი იწყება სოფელ ფარსმასთან და სოფელ ბასოსთან. საფეხმავლო ხიდის გადაკვეთის შემდეგ ბილიკი ადის ნაყაიჩოს უღელტეხილისკენ. ნაყაიჩოს უღელტეხილიდან ბილიკი ეშვება გომეწრის ხეობაში, სოფელ დადიკურთის გავლით ჩადის სოფელ ვერხოვანში და სრულდება სოფელ ჯვარბოსელთან. მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია სოფელი ჯვარბოსელიდან. დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში, ან კარავში. №13 დართლო – კვავლო – დანო ძირითადი ღირსშესანიშნაობები: სოფელი დართლო თავისი ღირსშესანიშნაობებით: ტრადიციული სამართალწარმოების უნიკალური ძეგლი – საბჭეო (ტრადიციული სასამართლო), შუა საუკუნეების ქრისტიანული აკლდამა – საყდრები, საბრძოლო კოშკები, ტრადიციული საცხოვრებელი ციხე-სახლები, არქეოლოგიური ზონა; სალოცავი სოფელ დანოში, კვავლოს საბრძოლო კოშკი და სოფლის არქიტექტურა. მანძილი: 7 კმ ხანგრძლივობა: 3-4 სთ სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო წრიული მარშრუტი იწყება და მთავრდება სოფელ დართლოსთან. დართლოდან ბილიკი ადის სოფელ კვავლოში. კვავლოდან ბილიკი მიუყვება მთის ფერდს დანოს მიმართულებით. დანოდან ბილიკი უერთდება სამანქანო გზას და ბრუნდება სოფელ დართლოში. დანართი 24. თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის სტანდარტული მონაცემთა ფორმა დამტკიცებული ტერიტორია: თუშეთი – GE0000008 ფართობი 1,144.62 კმ² C ტიპი  საიტის კოდი: GE0000008 კლასიფიკაცია მონაცემი საიტის წარდგენის თარიღი განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად (ზურმუხტი): 2010-11 მიღების თარიღი განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად (ზურმუხტი): არ არის მონაცემები ზურმუხტის ტერიტორიის გამოცხადება: არ არის მონაცემები ზურმუხტის ტერიტორიის დამტკიცება 2018-11 განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად გამოცხადების   ეროვნული სამართლებრივი მითითება არ არის მონაცემები გრძედი განედი 45.497200 42.401900 ფართობი ჰექტარში საზღვაო ფართობი[%] 114375.4400 0.0000 ეკოლოგიური ინფორმაცია 3. ჰაბიტატის ტიპები და მათი შეჯამება: ბერნის კონვენციის რეზოლუცია 4-ს ჰაბიტატის ტიპი ჰაბიტატის მდგომარეობა ტერიტორიაზე კოდი PF NP დაფარულობა [ჰა] გამოქვაბული [რიცხვობრივად] მონაცემების ხარისხი A|B|C|D A|B|C წარმოდგენლობითობა მსგავსი ფართობი კონსერვაცია გლობალური მაჩვენებელი D4.1 მდიდარი ჭაობები, მათ შორის, ეუტროფული მაღალბალახოვანი ჭაობები და კარბონატული ჭარბწყლიანი ჰაბიტატები 0 G  B  C  B  A  D4.2 მაღალმთის ფუძე წყალსატევთა და მდინარეთა ნაპირები მდიდარი არქტიკულ-ალპური ფლორით 0 M  C  C  C  C  E1.2 მრავალწლიანებით დასახლებული კირიანი მინდვრები და ფუძე ნიადაგიანი სტეპები 0 M  B  C  B  B  E3.5 ნოტიო ან სველი ოლიგოტროფული მინდვრები 0 M  A  B  B  A  F7 ხმელთაშუაზღვისპირული ეკალ-ბარდიანი გაუდაბურებული ადგილები (ფრიგანა, ეკალ-ბარდნარი და სანაპირო კლდეების მსგავსი მცენარეულობა 0 M  A  C  B  A  G1.6 წიფლის ტყეები 0 G  B  C  B  A  G1.A1 ეუტროფულ და მეზოტროფულ ნიადაგებზე მოზარდი მუხა-იფან-რცხილის ტყე 0 G A B A B G1.A1 ეუტროფულ და მეზოტროფულ ნიადაგებზე მოზარდი მუხა-იფან-რცხილის ტყე 0 G C B B C H1 ხმელეთის მიწისქვეშა ქვაბულები, ქვაბულთა სისტემები, გასასვლელები და წყლები 0 M  C  C  C  C  PF: ჰაბიტატის ტიპებისთვის, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ როგორც არაპრიორიტეტული, ასევე პრიორიტეტული ფორმა, შეიყვანეთ „X“ სვეტში PF  NP: იმ შემთხვევაში თუ ჰაბიტატის ტიპი აღარ არსებობს საიტზე, ცხრილში შეიყვანეთ: „X“ (არჩევითი) დაფარულობა: ათწილადი ღირებულების შეყვანა ქვაბული: მოიცავს ჰაბიტატების A1.44, A3, A4 და H1 ტიპებს.: შეიყვანეთ ქვაბულების რაოდენობა თუ დაახლოებითი ფართობი ცნობილი არ არის.  მონაცემთა ხარისხი: G = „კარგი“ (მაგალითად: კვლევებზე დაყრდნობით); M = „საშუალო“ (ნაწილობრივ მონაცემებზე და კვლევებზე დაყრდნობით); P = ცუდი (უხეში გამოთვლით) 3.2 ბერნის კონვენციით დაცული, მე-6 რეზოლუციის სახეობები ჯგუფი: A =ამფიბიები, B = ფრინველები, F = თევზები, I = უხერხემლოები, M = ძუძუმწოვრები, P =მცენარეები, R = რეპტილიები S: იმ შემთხვევაში, თუ სახეობებზე მონაცემები არის სენსიტიური და ის არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი საჯაროდ, შეიყვანეთ – დიახ NP: თუ სახეობა აღარ ბინადრობს მოცემულ საიტზე: x (არჩევითი) ტიპი: p=მუდმივი, r=რეპროდუქციული, c=კონცენტრაცია, w=გამოზამთრების (მცენარეთა და არა იმიგრაციულ სახეობათათვის გამოიყენეთ მუდმივი (P) ერთეული: i=ინდივიდი, p=წყვილად ან სხვა ერთეულებად, დამოკიდებულად რიცხოვნობის სტანდარტიზებულ ერთეულებზე და კოდებზე, მე-12 და მე-17 მუხლების გათვალისწინებით (ფრინველთა და დაა ჰაბიტატების დირექტივები) სიხშირის კატეგორიები (Cat.): C=საერთო, R= იშვიათი, V=ძალიან იშვიათი, P=არსებული – შევავსოთ თუ მონაცემის ხარისხი არის არასრულფასოვანი (DD) რიცხოვნობის მონაცემთან ერთად. მონაცემთა ხარისხი: G = „კარგი“ (მაგალითად: კვლევებზე დაყრდნობით); M = „საშუალო“ (ნაწილობრივ მონაცემებზე და კვლევებზე დაყრდნობით); P = ცუდი (უხეში გამოთვლით) DD = არასრულფასოვანი მონაცემი (გამოიყენეთ მხოლოდ ეს კატეგორია, თუ უხეში გამოთვლითაც კი არ გვაქვს სავარაუდო რიცხოვნობის მონაცემი, დატოვეთ გრაფა ცარიელი. გრაფა „ სიმრავლის კატეგორიები“ მაინც უნდა იყოს შევსებული. სახეობები რიცხოვნობა ტერიტორიაზე ტერიტორიის შეფასება ჯგუფი კოდი სამეცნიერო სახელწო- დება სენსი-ტიურობა აღარ ბინადრობს ერთეული ზომა ერთე-ული Cat. მონაცე-მის ხარისხი A|B|C|D A|B|C მინი-მალური მაქსიმა-ლური C/R/V/P რაოდე-ნობა. კონსერ-ვაცია. Iso. გლობ. მაჩვე-ნებლები B A079 სვავი Aegypius monachus c  0  0  P  B  C  B  C  B A079 სვავი Aegypius monachus r  0  0  P  C  A  C  C  I 1930 ცისფრულა Agriades glandon aquilo p  0  0  P  B  B  B  C  P 1939 ბირკავა Agrimonia pilosa p  0  0  P  B  C  C  C  B A215 ზარნაშო  Bubo bubo p  0  0  P  C  C  C  C  B A215 ზარნაშო  Bubo bubo c  0  0  P  C  B  C  B  I 1078 ოთხწერტილიანი დათუნელა Callimorpha quadripunctaria p  0  0  P  C  C  C  C  M 1352 მგელი Canis lupus r  0  0  P  C  C  C  C  M 1352 მგელი Canis lupus c  0  0  P  C  C  C  C  M 1352 მგელი Canis lupus w  0  0  P  C  C  C  C  M 1352 მგელი Canis lupus p  0  0  P  C  C  C  C  M 1372 ნიამორი  Capra aegagrus p  51  100  i  A  A  C  B  M 1372 ნიამორი  Capra aegagrus w  51  100  i  A  A  C  B  M 1372 ნიამორი  Capra aegagrus c  51  100  i  A  A  C  B  M 1372 ნიამორი  Capra aegagrus r  51  100  i  A  A  C  B  B A224 უფეხურა  Caprimulgus europaeus c  0  0  P  C  A  C  C  B A231 ყაპყაპი  Coracias garrulus c  0  0  P  A  B  C  C  B A379  ბაღის გრატა Emberiza hortulana c  0  0  P  A  B  C  C  I 1932 ხავერდულა Erebia medusa polaris p  0  0  P  C  C  C  C  B A103 ჩვეულებრივი შავარდენი Falco peregrinus c  0  0  P  C  B  C  B  B A076 ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია) Gypaetus barbatus p  0  0  P  A  C  C  B  B A078 ორბი  Gyps fulvus c  0  0  P  A  C  C  B  B A078 ორბი  Gyps fulvus p  0  0  P  B  C  B  C  I 1933 პეპელა Hesperia comma catena p  0  0  P  C  C  C  C  B A092 ჩია არწივი  Hieraaetus pennatus r  0  0  P  A  C  C  C  B A338 ჩვეულებრივი ღაჟო Lanius collurio r  0  0  P  C  C  C  C  B A339 შავშუბლა ღაჟო Lanius minor r  0  0  P  C  C  C  C  I 1042 ნემსიყლაპია Leucorrhinia pectoralis p  0  0  P  C  C  C  C  I 1042 ნემსიყლაპია Leucorrhinia pectoralis r  0  0  P  C  C  C  C  P 1758 Ligularia sibirica P 0 0 P C C C C M 1355 წავი  Lutra lutra c  P  C  B  B  C  M 1355 წავი  Lutra lutra r  P  C  B  B  C  M 1355 წავი  Lutra lutra p  0  0  P  C  B  B  C  I 1060 მჟაუნას მრავალთვალა Lycaena dispar p  0  0  P  C  C  C  C  M 1361 ფოცხვერი Lynx lynx r  P  C  C  C  C  M 1361 ფოცხვერი Lynx lynx w  P  C  C  C  C  M 1361 ფოცხვერი Lynx lynx c  P  C  C  C  C  M 1361 ფოცხვერი Lynx lynx p  0  0  P  C  C  C  C  M 1307 მცირე თაგვისყურა ღამურა Myotis blythii p  0  0  C  C  C  C  M 1321 სამფერი მეღამურა Myotis emarginatus r  0  0  P  B  B  C  B  M 1321 სამფერი მეღამურა Myotis emarginatus p  0  0  P  B  B  C  B  M 2023 ჯიქი  Panthera pardus r  P  B  B  B  A  M 2023 ჯიქი  Panthera pardus w  P  D B  B  A  M 2023 ჯიქი  Panthera pardus c  P  D B  B  A  M 2023 ჯიქი  Panthera pardus p  0  0  P  D B  B  A  B A072 კრაზანაჭამია (ან ირაო) Pernis apivorus r  0  0  P  C  C  C  C  B A346 წითელნისკარტა მაღრანი  Pyrrhocorax pyrrhocorax r  0  0  P  A  A  C  B  B A346 წითელნისკარტა მაღრანი  Pyrrhocorax pyrrhocorax p  0  0  P  A  A  C  B  M 1303 მცირე ცხვირნალა Rhinolophus hipposideros p  0  0   P C  C  C  C  B A307  მიმინოსებრი ასპუჭაკა Sylvia nisoria r  0  0  P  C  C  C  C  M 1354 მურა დათვი Ursus arctos r  P  C  C  C  C  M 1354 მურა დათვი Ursus arctos c  P  C  C  C  C  M 1354 მურა დათვი Ursus arctos w  P  C  C  C  C  M 1354 მურა დათვი Ursus arctos p  0  0  P  C  C  C  C  3.3 ფლორისა და ფაუნის სხვა მნიშვნელოვანი სახეობები სახეობა რიცხოვნობა საიტზე Motivation ჯგუფი კოდი სამეცნიერო სახელწოდება S NP ზომა ერთეული Cat. სახეობების დანართი სხვა კატეგორიები მინიმალური მაქსიმალური C|R|V|P I II III A B C D M  ტურა  Canis aureus 0  0  X  M  Capra sp. 0  0  X  M  შველი Capreolus capreolus 0  0  X  M  ტყის კატა Felis silvestris 0  0  X  M  Lepus capensis 0  0  X  M  კლდის კვერნა Martes foina 0  0  X  M  დედოფალა Mustela nivalis 0  0  X  B  გნოლი  Perdix perdix 0  0  X  M  არჩვი Rupicapra rupicapra 0  0  X  M  კავკასიური ციყვი Sciurus anomalus 0  0  X  ჯგუფი: A =ამფიბიები, B = ფრინველები, F = თევზები, Fu = სოკო, I = უხერხემლოები„ L = ლიქენები, M = ძუძუმწოვრები, P =მცენარეები, R = რეპტილიები კოდი: გარდა სამეცნიერო სახელის I, II და III დანართის სახეობებისათვის გამოყენებულ უნდა იქნეს Emerald Reference- ში მოცემული კოდი. S: იმ შემთხვევაში, თუ სახეობებზე მონაცემები არის სენსიტიური და ის არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი საჯაროდ, შეიყვანეთ – დიახ NP: თუ სახეობა აღარ ბინადრობს მოცემულ საიტზე: x (არჩევითი) ერთეული: i=ინდივიდი, p=წყვილად ან სხვა ერთეულებად, დამოკიდებულად რიცხოვნობის სტანდარტიზებულ ერთეულებზე და კოდებზე, მე-12 და მე-17 მუხლების გათვალისწინებით (ფრინველთა და დაა ჰაბიტატების დირექტივები) სიხშირის კატეგორიები (Cat.): C=საერთო, R= იშვიათი, V=ძალიან იშვიათი, P=არსებული დაცვის კატეგორიები: I, II, III: სახეობების დანართი (ბერნის კონვენცია), A: ეროვნული წითელი ნუსხის მონაცემები ; B: ენდემური; C: საერთაშორისო კონვენციები; D: სხვა მიზეზები ტერიტორიის აღწერა 4.1 ტერიტორიის ზოგადი მახასიათებლები ჰაბიტატის კლასი % დაფარულობა N22 10.00 N10 5.00 N06 2.00 N11 70.00 N17 13.00 ჰაბიტატის მთლიანი დაფარულობა 100 4.2 ხარისხი და მნიშვნელობა A, B, C 4.3 საფრთხეები, ზეწოლა და საქმიანობების ზემოქმედება საიტზე მაღალი ეფექტის მქონე ყველაზე მნიშვნელოვანი საქმიანობა საიტზე უარყოფითი ზემოქმედება რანგი საფრთხე და ზეწოლა (კოდი) დაბინძურება (არჩევითი) [კოდი] შიდა/გარე [i|o|b] L K01.01 i H B o H B i H A04 o H A04 i H K01.01 o H F03.01 i H F03.01 o დადებითი ზემოქმედება რანგი საქმიანობა, მენეჯმენტი [კოდი] დაბინძურება (არჩევითი) [კოდი] შიდა/გარე [i|o|b] რანგი: H = მაღალი, M = საშუალო, L =დაბალი დაბინძურება: N = აზოტის შემცველობა, P = ფოსფორის/ფოსფაის შემცველობა, A = მჟავის შემცველობა T = ტოქსიკური არაორგანული ქიმიკატები, O = ტოქსიკური ორგანული ქიმიკატები, X = შერეული დაბინძურება i = შიდა, o = გარე, b = ორივე 5. ტერიტორიის დაცვის სტატუსი 5.1 დანიშნულების ტიპები ეროვნულ და რეგიონულ დონეზე: კოდი დაფარულობა [%] კოდი დაფარულობა [%] კოდი დაფარულობა [%] GE99 100.00 6. ტერიტორიის მართვა 6.1 ტერიტორიის მართვაზე პასუხისმგებელი ორგანო ორგანიზაცია: გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ადგილობრივი მთავრობა მისამართი: ელფოსტა: 6.2 მართვის გეგმა: არსებობს რეალური მენეჯმენტის გეგმა: X დიახ მომზადების პროცესში არა