ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II)

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II)

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს

დიდი პალატა

საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II)

(საჩივარი N38263/08)

გადაწყვეტილება
(სამართლიანი დაკმაყოფილება)

მუხლი 41 • სამართლიანი დაკმაყოფილება • მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით მომჩივანი მთავრობის მოთხოვნის დაკმაყოფილება იდენტიფიცირებულ დაზარალებულ პირთა ინტერესების სასარგებლოდ, მხოლოდ მის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე, მოპასუხე მთავრობის მიერ საქმისწარმოებაში მონაწილეობის მიუღებლობის გათვალისწინებით• სასამართლოს იურისდიქცია იმ ფაქტებთან დაკავშირებით, რომლებმაც გამოიწვია რუსეთის ფედერაციისთვის ევროპის საბჭოს წევრობის შეწყვეტამდე მომხდარი დარღვევები • მოპასუხე მთავრობის უარი თანამშრომლობაზე არ არის დაბრკოლება სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნების განსახილველად • საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ (I)“ (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC] გამოყენებული მეთოდოლოგიის გამოყენება • ხელშემკვრელი სახელმწიფოების იმ მოვალეობის მნიშვნელობა, რომელიც უკავშირდება სასამართლოსთვის საჭირო ყველა საშუალების უზრუნველყოფას • მინისტრთა კომიტეტის მიერ რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ სასამართლოს გადაწყვეტილებების აღსრულებაზე ზედამხედველობის გაგრძელება • მომჩივანი მთავრობის ვალდებულება სასამართლოს გადაწყვეტილებით მიკუთვნებული თანხების ცალკეულ დაზარალებულთა შორის განაწილებისთვის ეფექტური მექანიზმის შექმნასთან დაკავშირებით🔗

სტრასბურგი

2023 წლის 28 აპრილი

ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა, მაგრამ ის შეიძლება დაექვემდებაროს რედაქციული ხასიათის შესწორებას

სარჩევი

დიდი პალატა.

პროცედურა.

კანონმდებლობა.

I.   სამართლებრივი ჩარჩო..

II.  წინასწარი საკითხები.

A.   აქვს თუ არა სასამართლოს საქმის განხილვის იურისდიქცია.

B.   მოპასუხე მთავრობის მიერ სამართალწარმოებაში მონაწილეობის მიუღებლობის შედეგები

III. სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები.

A.   მხარეთა წარდგინებები.

1.   მომჩივანი მთავრობა.

2.   მოპასუხე მთავრობა.

B.   სასამართლოს შეფასება.

1.   ზოგადი პრინციპები.

2.   ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ...

ამ მოტივით, სასამართლო ერთსულოვნად..

მოსამართლეების, ბოსნიაკი, პასტორ ვილანოვა, ვოიტიჩეკი, სერგიდესი, ჭანტურია, ჟელიჩი, საბატო და შემბრი ორლანდი, ერთობლივი ნაწილობრივ დამოუკიდებელი აზრი

საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II),ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ, შემდეგი შემადგენლობით:

სიოფრა ო’ლირი, პრეზიდენტი,ჟორჟ რავარანი,მარკო ბოშნიაკი,გაბრიელე კუჩკო-შტადლმაიერი,პერე პასტორი ვილანოვა,არნფინ ბორდსენი,კრიშტოფ ვოიტჩეკი,იონკო გროზევი,არმენ ჰარუთუნიანი,გეორგიოს ა. სერგიდესი,ტიმ ეიკე,იოვან ილიევსკი,ჯოლიენ შუკინგი,ლადო ჭანტურია,ივანა ჯელიჩი,რაფაელე საბატო,ლორენ შემბრი ორლანდი, მოსამართლეები,და იოჰან კალევაერტი, დიდი პალატის განმწესრიგებლის მოადგილე,2023 წლის 8 მარტის დახურული თათბირის შემდეგ,გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც იმავე დღეს იქნა მიღებული:

პროცედურა

1. საქმე აღიძრა საჩივარზე (no. 38263/08) რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ, რომელიც 2008 წლის 11 აგვისტოს საქართველომ შეიტანა სასამართლოში ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის („კონვენცია“) 33-ე მუხლის შესაბამისად.

2. 2021 წლის 21 იანვარს გამოტანილ გადაწყვეტილებაში (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) [GC], no. 38263/08 („ძირითადი გადაწყვეტილება“) სასამართლომ დაადგინა:

(a) რომ არსებობდა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-2 და მე-8 მუხლებს და №1 ოქმის 1-ლ მუხლს, მშვიდობიანი მოსახლეობის მკვლელობასა და სახლების გადაწვასა და მაროდიორობასთან დაკავშირებით, სამხრეთ ოსეთში[1] და „ბუფერულ ზონაში“ მდებარე ქართულ სოფლებში, რომ ეს ადმინისტრაციული პრაქტიკა ასევე ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს, ჩადენილი ძალადობის აქტების სერიოზულობის გათვალისწინებით, რაც შეიძლება კვალიფიცირდეს, როგორც არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობა იმ დაზარალებული პირების მიერ განცდილი ტანჯვისა და დისტრესის გამო, რომლებიც, ამის გარდა, სამიზნეში ამოიღეს, როგორც ეთნიკური ჯგუფი (იქვე, § 220);

(b) რომ არსებობდა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს, ცხინვალში, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში, სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ საქართველოს მშვიდობიანი მოქალაქეების დაკავების პირობებთან დაკავშირებით, რომელსაც ადგილი ჰქონდა 2008 წლის დაახლოებით 10-იდან 27 აგვისტომდე პერიოდში და იმ დამამცირებელ ქმედებებთან დაკავშირებით, რომლებსაც მათ მიმართ ჰქონდა ადგილი (იქვე, §§ 238 და 250);

(c) რომ არსებობდა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-5 მუხლს, ცხინვალში „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული საქართველოს მშვიდობიანი მოქალაქეების თვითნებურ დაკავებასთან დაკავშირებით, 2008 წლის დაახლოებით 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში (იქვე, §§ 238 და 254);

(d) რომ არსებობდა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს, 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ცხინვალში დაკავებული ქართველი სამხედრო ტყვეების წამებასთან დაკავშირებით (იქვე, §§ 268 და 279);

(e) რომ არსებობდა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა მე-4 ოქმის მე-2 მუხლს, როდესაც საქართველოს მოქალაქეებს არ შეეძლოთ სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში თავიანთ სახლებში დაბრუნება[2] (იქვე, § 299);

(f) რომ რუსეთის ფედერაციამ არ შეასრულა კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პროცედურული ვალდებულება, ჩაეტარებინა იმ მოვლენების სათანადო და ეფექტური გამოძიება, რომლებიც მოხდა საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების თარიღიდან) და საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზის დროს (2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე) (იქვე, § 336); და

(g) რომ რუსეთის ფედერაციამ არ შეასრულა კონვენციის 38-ე მუხლით ნაკისრი ვალდებულებები (იქვე, § 346).

3. ვინაიდან, კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენების საკითხი არ იყო მომწიფებული, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელი იქნებოდა გადაწყვეტილების მიღება, სასამართლომ ის გადადო და მომჩივან და მოპასუხე მთავრობებს შესთავაზა თორმეტი თვის ვადაში საკითხზე თავისი მოსაზრებების წერილობითი ფორმით წარმოდგენა; კერძოდ, სასამართლოსთვის იმ ნებისმიერი შეთანხმების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება, რომელიც მათ შეიძლება მიეღწიათ (იქვე, § 349 და სარეზოლუციო დებულებების პუნქტი 16).

4. ვინაიდან, მხარეებმა შეთანხმებას ვერ მიაღწიეს, მომჩივანმა მთავრობამ 2022 წლის 1 მარტს წარადგინა თავისი სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები 41-ე მუხლის შესაბამისად.

5. 2022 წლის 16 მარტს ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტმა, ევროპის საბჭოს წესდების მე-8 მუხლით დაწყებული პროცედურის კონტექსტში, მიიღო რეზოლუცია CM/Res(2022)2, რომლითაც რუსეთის ფედერაციას 2022 წლის 16 მარტიდან შეუწყდა ევროპის საბჭოს წევრობა.

6. 2022 წლის 22 მარტს სასამართლოს პლენარულ სხდომაზე, სასამართლოს რეგლამენტის მე-20 წესის 1-ლი პუნქტის შესაბამისად, სასამართლომ მიიღო „ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს რეზოლუცია ევროპის საბჭოში რუსეთის ფედერაციის წევრობის შეწყვეტის შედეგების შესახებ, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 58-ე მუხლის გათვალისწინებით“. მან განაცხადა, რომ 2022 წლის 16 სექტემბრიდან რუსეთის ფედერაცია აღარ იქნებოდა კონვენციის მონაწილე მხარე.

7. 2022 წლის 23 მარტს მინისტრთა კომიტეტმა მიიღო რეზოლუცია CM/Res(2022)3, რომლის მიხედვითაც მინისტრთა კომიტეტი აგრძელებს რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ გადაწყვეტილებების აღსრულების ზედამხედველობას, ხოლო რუსეთის ფედერაციას მოეთხოვება მათი შესრულება.

8. 2022 წლის 25 მარტს სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნა 2022 წლის 10 ივნისამდე გაეგზავნა მოპასუხე მთავრობას კომენტარების გასაკეთებლად. მოპასუხე მთავრობას არანაირი კომენტარი არ გაუკეთებია. 2022 წლის 11 ივლისს სასამართლომ საკუთარი ინიციატივით დააწესა დამატებითი ვადა, 2022 წლის 15 აგვისტომდე, სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნასთან დაკავშირებით კომენტარის გასაკეთებლად. წერილში ნათქვამია:

„გათვალისწინებულ იქნა ის ფაქტი, რომ ზემოაღნიშნული საჩივრის საფუძველზე, კონვენციის 41-ე მუხლით გათვალისწინებული სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნის მიმართ მომჩივანი მთავრობის პრეტენზიებზე თქვენი მთავრობის კომენტარებისთვის მიცემული ვადა ამოიწურა 2022 წლის 10 ივნისს და ვადის გაგრძელება არ იყო მოთხოვნილი.

ამასთან დაკავშირებით, თქვენი ყურადღება უნდა გავამახვილო სასამართლოს რეგლამენტის 44C წესზე, რომლის თანახმადაც, როდესაც მხარე ვერ ახდენს მტკიცებულებების წარდგენას ან სასამართლოს მიერ მოთხოვნილი ინფორმაციის მიწოდებას, ან საკუთარი ინიციატივით ავრცელებს შესაბამის ინფორმაციას ან სხვაგვარად არაეფექტურად მონაწილეობს სამართალწარმოებაში, სასამართლო უფლებამოსილია, საჭიროების შემთხვევაში, გამოიტანოს ამგვარი დასკვნა. ხელშემკვრელი მხარის მიერ საქმისწარმოებაში ეფექტური მონაწილეობის მიუღებლობა ან ასეთ მონაწილეობაზე უარის თქმა, თავისთავად, არ უნდა იყოს სასამართლოს მიერ საჩივრის განხილვის შეწყვეტის მიზეზი.

შესაბამისად, დიდი პალატის თავმჯდომარემ გადაწყვიტა, რომ 2022 წლის 15 აგვისტომდე, მომჩივანი მთავრობის სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნებზე თქვენი მთავრობის კომენტარის არარსებობის შემთხვევაში სასამართლო მიიღებს გადაწყვეტილებას 41-ე მუხლის გამოყენების თაობაზე, იმ დროისთვის მის ხელთ არსებული საქმის მასალის საფუძველზე.”

მოპასუხე მთავრობას პასუხი არ გაუცია.

9. 2022 წლის 5 სექტემბერს სასამართლოს პლენარულმა სხდომამ მიიღო ოფიციალური შეტყობინება იმ ფაქტის შესახებ, რომ რუსეთის ფედერაციიდან მოვლენილი მოსამართლის თანამდებობა 2022 წლის 16 სექტემბრის შემდეგ გაუქმდებოდა. საბოლოოდ, ეს ნიშნავდა, რომ აღარ არსებობდა იმ საგანგებო მოსამართლეების მოქმედი სია, რომლებიც უფლებამოსილნი იქნებოდნენ მონაწილეობა მიეღოთ იმ საქმეების განხილვაში, რომლებშიც რუსეთის ფედერაცია იყო მოპასუხე სახელმწიფო.

10. 2022 წლის 8 ნოემბრის წერილით მოპასუხე მთავრობას ეცნობა, რომ სასამართლო აპირებდა მისი ერთ-ერთი მოქმედი მოსამართლის დანიშვნას საგანგებო მოსამართლედ რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ საჩივრების განსახილველად, რომელთა განხილვის კომპეტენცია სასამართლოს უნარჩუნდებოდა (ანალოგიურად, სასამართლოს რეგლამენტის 29-ე წესის მე-2 პუნქტის გამოყენებით). მას შესთავაზეს ამ შეთანხმების შესახებ კომენტარის გაკეთება 2022 წლის 22 ნოემბრამდე, მაგრამ მას არც მაშინ, არც მას შემდეგ არანაირი კომენტარი არ გაუკეთებია.

11. შესაბამისად, დიდი პალატის თავმჯდომარემ გადაწყვიტა დაენიშნა საგანგებო მოსამართლე შემადგენლობის წევრებიდან, ანალოგიურად, სასამართლოს რეგლამენტის 29-ე წესის მე-2(b) პუნქტის გამოყენებით.

კანონმდებლობა

სამართლებრივი ჩარჩო

12. კონვენციის 38-ე მუხლში ვკითხულობთ:

„სასამართლო საქმეს იხილავს მხარეთა წარმომადგენლებთან ერთად და, საჭიროების შემთხვევაში, შეუდგება საქმის გარემოებათა გამოძიებას, რომლის ქმედითი წარმართვისათვის შესაბამისი სახელმწიფოები უზრუნველყოფენ მას ყველა აუცილებელი საშუალებით.“

13. კონვენციის 41-ე მუხლი ითვალისწინებს შემდეგს:

„თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“

14. კონვენციის 46-ე მუხლის შესაბამის ნაწილში ვკითხულობთ:

„1. მაღალი ხელშემკვრელი მხარეები კისრულობენ, დაემორჩილონ სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილებას საქმეებზე, რომლებშიც ისინი მხარეს წარმოადგენენ.

2. სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილება გადაეცემა მინისტრთა კომიტეტს, რომელიც ზედამხედველობს მის აღსრულებას.

15. კონვენციის 58-ე მუხლის შესაბამის ნაწილში ვკითხულობთ:

„1. მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს ... წინამდებარე კონვენციის დენონსაცია შეუძლია მის მიმართ კონვენციის ძალაში შესვლის თარიღიდან ხუთი წლის შემდეგ და ევროპის საბჭოს გენერალური მდივნისათვის ექვსი თვით ადრე გაგზავნილი შესაბამისი შეტყობინების მეშვეობით. გენერალური მდივანი ამის შესახებ აცნობებს სხვა მაღალ ხელშემკვრელ მხარეებს.

2. დენონსაცია არ ათავისუფლებს მაღალ ხელშემკვრელ მხარეს წინამდებარე კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებებისაგან ისეთი ქმედებისათვის, რომელიც წარმოადგენს ამ ვალდებულებათა შესაძლო დარღვევას და ჩადენილია დენონსაციის ძალაში შესვლამდე.“

3. ამავე პირობის თანახმად, ყოველი მაღალი ხელშემკვრელი მხარე, რომელიც შეწყვეტს ევროპის საბჭოს წევრობას, ვერ იქნება ვერც კონვენციის მონაწილე მხარე.

16. სასამართლო რეგლამენტის 44A-ე წესის შესაბამის ნაწილში ნათქვამია:

„მხარეები, სამართალწარმოების წარმართვის მიზნით, ვალდებული არიან სრულყოფილად ითანამშრომლონ სასამართლოსთან. კერძოდ კი, როდესაც სასამართლო აუცილებლად ჩათვლის, მხარეებმა, მათი უფლებამოსილების ფარგლებში, ყველა ზომა უნდა იხმარონ მართლმსაჯულების სათანადოდ განხორციელების მიზნით.“

17. სასამართლო რეგლამენტის 44C-ე წესში ნათქვამია:

„1. როდესაც მხარე ვერ ახდენს მტკიცებულებების წარდგენას ან სასამართლოს მიერ მოთხოვნილი ინფორმაციის მიწოდებას, ან საკუთარი ინიციატივით ავრცელებს შესაბამის ინფორმაციას ან სხვაგვარად არაეფექტიანად მონაწილეობს სამართალწარმოებაში, სასამართლო უფლებამოსილია, საჭიროების შემთხვევაში, გამოიტანოს ამგვარი დასკვნა.

2. მოპასუხე ხელშემკვრელი მხარის მიერ სამართალწარმოებაში არაეფექტიანად მონაწილეობა, ან მონაწილეობის მიღებაზე უარის თქმა, თავის თავად, არ არის საფუძველი პალატისთვის შეწყვიტოს განაცხადის განხილვა.“

18. მე-60 წესში ნათქვამია:

„1. იმ შემთხვევაში, თუკი სასამართლო დაადგენს კონვენციით გარანტირებულ უფლებათა დარღვევას, მომჩივანმა, რომელსაც სურს მიიღოს სამართლიანი დაკმაყოფილება კონვენციის 41-ე მუხლის შესაბამისად, კონკრეტული მოთხოვნა უნდა წარადგინოს ამ მიზნით.

2. მომჩივანმა, სხვა შესაბამის თანდართულ დოკუმენტაციასთან ერთად, უნდა წარადგინოს პუნქტების სახით ჩამოყალიბებული ყველა პრეტენზია არსებით განხილვაზე მომჩივნის მიერ წარსადგენი მიმოხილვებისათვის დადგენილ ვადაში, თუ პალატის თავმჯდომარე სხვაგვარად არ გადაწყვეტს.

3. მომჩივნის მხრიდან ზემოთ ჩამოყალიბებულ პუნქტებში აღნიშნულის განუხორციელებლობის გამო, პალატამ შესაძლოა უარყოს საჩივარი მთლიანად ან ნაწილობრივ.

4. მომჩივნის პრეტენზიები უნდა გადაეცეს მოპასუხე ხელშემკვრელ მხარეს კომენტარებისათვის.”

წინასწარი საკითხები

აქვს თუ არა სასამართლოს საქმის განხილვის იურისდიქცია

19. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოპასუხე სახელმწიფოს შეუწყდა ევროპის საბჭოს წევრობა 2022 წლის 16 მარტს (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 5) და რომ იგი აღარ არის კონვენციის მონაწილე მხარე 2022 წლის 16 სექტემბრიდან (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 6).

20. ამ გარემოებებში სასამართლომ უნდა განსაზღვროს, აქვს თუ არა მას წინამდებარე საქმის განხილვის იურისდიქცია მიუხედავად იმისა, რომ მისი იურისდიქცია წინამდებარე საქმისწარმოების კონტექსტში მოპასუხე სახელმწიფოს სადავო არ გაუხდია. ვინაიდან, სასამართლოს იურისდიქციის ფარგლებს განსაზღვრავს თავად კონვენცია, კერძოდ, 32-ე მუხლი და არა მხარეთა წარდგინებები კონკრეტულ საქმეში, საფუძვლის უბრალო არარსებობა ამ იურისდიქციას ვერ გააფართოებს (იხილეთ, საქმე Blečić v. Croatia [GC], no. 59532/00, § 67, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2006-III). სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, რომ მას აქვს იურისდიქცია მის წინაშე წარდგენილ ნებისმიერ საქმეზე და ამიტომ, ის ვალდებულია საკუთარი ინიციატივით განიხილოს მისი იურისდიქციის საკითხი საქმისწარმოების ყველა ეტაპზე (იხილეთ საქმე Mocanu and Others v. Romania [GC], nos. 10865/09 და 2 სხვა, § 201, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014 (ამონარიდები)).

21. როგორც კონვენციის 58-ე მუხლის, ხოლო უფრო კონკრეტულად, მისი მეორე და მესამე პუნქტების ფორმულირებიდან ჩანს, როდესაც სახელმწიფო აღარ არის კონვენციის მხარე იმის გამო, რომ მას უწყდება ევროპის საბჭოს წევრობა, ის არ თავისუფლდება კონვენციით გათვალისწინებული ვალდებულებებისგან იმ ნებისმიერ ქმედებასთან დაკავშირებით, რომელიც მან განახორციელა იმ თარიღამდე, სანამ მას შეუწყდებოდა კონვენციის მხარედ ყოფნის უფლება.

22. კონვენციის 58-ე მუხლის ეს ფორმულირება დაადასტურა სასამართლომ პლენარულ სხდომაზე (სასამართლოს რეგლამენტის მე-20 წესის 1-ლი პარაგრაფის შესაბამისად) 2022 წლის 22 მარტს მიღებულ თავის „ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს რეზოლუციაში ევროპის საბჭოში რუსეთის ფედერაციის წევრობის შეწყვეტის შედეგების შესახებ, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის 58-ე მუხლის გათვალისწინებით“. სასამართლომ განაცხადა, რომ „ის ინარჩუნებს კომპეტენციას, განიხილოს რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ მიმართული საჩივრები იმ ქმედებებთან ან უმოქმედობასთან დაკავშირებით, რომლებიც შეიძლება წარმოადგენდეს კონვენციის დარღვევას იმ პირობით, თუ მათ ადგილი ჰქონდა 2022 წლის 16 სექტემბრამდე“. (იხილეთ რეზოლუციის მე-2 პუნქტი; ასევე იხილეთ საქმე Fedotova and Others v. Russia [GC], nos. 40792/10 და 2 სხვა, § 72, 17 იანვარი 2023 და საქმეUkraine and the Netherlands v. Russia (dec.) [GC], nos. 8019/16 და 2 სხვა, §§ 36 და 389, 25 იანვარი 2023).

23. წინამდებარე საქმეში იმ ფაქტებს, რომლებიც წარმოშობს ძირითად გადაწყვეტილებაში აღმოჩენილ დარღვევებს, ადგილი ჰქონდა 2022 წლის 16 სექტემბრამდე. ამრიგად, სასამართლოს აქვს იურისდიქცია, განიხილოს ამ საქმეში, კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით წარდგენილი სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები (საქმე Fedotova and Others, ციტირებული ზემოთ, § 73).

24. კონვენციის 58-ე მუხლის მიხედვით, სასამართლოს უწყვეტი იურისდიქციის გათვალისწინებით, 38-ე, 41-ე და 46-ე მუხლები, ასევე სასამართლოს რეგლამენტის შესაბამისი დებულებები კვლავ გამოიყენება 2022 წლის 17 სექტემბრის შემდეგ.

მოპასუხე მთავრობის მიერ სამართალწარმოებაში მონაწილეობის მიუღებლობის შედეგები

25. სასამართლო აღნიშნავს, რომ როდესაც მოპასუხე მთავრობას სთხოვეს წარმოედგინა წერილობითი მოსაზრებები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 8) და მან არ წარმოადგინა ისინი, მან გამოავლინა თავისი განზრახვა, თავი შეეკავებინა წინამდებარე საჩივრის განხილვაში შემდგომი მონაწილეობისგან. თუმცა, კონვენცია სახელმწიფოებს აკისრებს ვალდებულებას, უზრუნველყონ ყველა საჭირო საშუალება, რათა შესაძლებელი გახდეს საჩივრების სათანადო და ეფექტური განხილვა (კონვენციის 34-ე და 38-ე მუხლების კონტექსტში შესაბამისი პრინციპები იხილეთ საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) [GC], no. 13255/07, § 99, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014 (ამონარიდები) და საქმე Carter v. Russia, no. 20914/07, §§ 92-94, 21 სექტემბერი, 2021). სასამართლოს რეგლამენტის 44A-ე წესი ითვალისწინებს, რომ მხარეები ვალდებულნი არიან ითანამშრომლონ სასამართლოსთან.

26. მტკიცებულებების შეფასებისას სასამართლომ გამოიყენა მტკიცების სტანდარტი „გონივრულ ეჭვს მიღმა“, მისი დასკვნები გამყარებული იყო ყველა მტკიცებულების თავისუფალი შეფასებით; მტკიცების ტვირთის განაწილება არსებითად დაკავშირებულია ფაქტების სპეციფიკურობასთან, წარდგენილი ბრალდებების ხასიათთან და კონვენციით გათვალისწინებულ უფლებასთან, ასევე მხარეთა ქცევასთან (ზოგადი პრინციპები იხილეთ საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II), ციტირებული ზემოთ, § 59, მითითებით საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I), ციტირებული ზემოთ, §§ 93-95 და 138; ასევე იხილეთ საქმე Abu Zubaydah v. Lithuania, no. 46454/11, §§ 480-83, 31 მაისი 2018). სასამართლოს რეგლამენტის 44C-ე წესის მე-2 პუნქტის მიხედვით, „მოპასუხე ხელშემკვრელი მხარის მიერ სამართალწარმოებაში არაეფექტური მონაწილეობა, ან მონაწილეობის მიღებაზე უარის თქმა, თავისთავად, არ არის საფუძველი პალატის მიერ საჩივრის განხილვის შეწყვეტისთვის.“ ამ დებულებას სასამართლოზე აღმჭურველი ეფექტი გააჩნია, რაც შეუძლებელს ხდის მხარის მიერ საქმისწარმოების ცალმხრივად გაჭიანურებას ან ხელის შეშლას. ის სიტუაცია, როდესაც სახელმწიფო არ მონაწილეობდა საქმისწარმოების ზოგიერთ ეტაპზე მაინც, არ უშლიდა ხელს სასამართლოს ადრე განეხილა საჩივარი. სასამართლომ მიიჩნია, რომ იმ საქმეებში მოპასუხე მთავრობის მიერ სასამართლო სხდომაში მონაწილეობის მიუღებლობა საამისო მიზეზის არარსებობის პირობებში უნდა ჩაითვალოს მონაწილეობასთან დაკავშირებით მისი უფლების უარყოფად. მან მიიჩნია, რომ საქმის განხილვის დაწყება ასეთი უარის პირობებში შეესაბამებოდა მართლმსაჯულების აღსრულების სათანადო პრინციპებს (იხილეთ საქმე Cyprus v. Turkey [GC], no. 25781/94, §§10-12, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2001‑IV; ასევე, საქმე Denmark, Norway and Sweden v. Greece, no. 4448/70, კომისიის (პლენარული) 1970 წლის 16 ივლისის გადაწყვეტილება). სასამართლოს შეუძლია გამოიტანოს ისეთი დასკვნები, როგორც მას მიზანშეწონილად მიაჩნია მხარის საქმისწარმოებაში არაეფექტურად მონაწილეობის ან მონაწილეობაზე უარის თქმის პირობებში (იხილეთ წესი 44C, §1). ამავე დროს, მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ საქმისწარმოებაში არაეფექტურად მონაწილეობა ავტომატურად არ უნდა ნიშნავდეს იმას, რომ მისთვის მისაღებია მომჩივანთა მოთხოვნები. სასამართლო, არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე, უნდა დარწმუნდეს, რომ მოთხოვნა, როგორც ფაქტობრივად, ისე იურიდიულად კარგად დასაბუთებულია (იხილეთ საქმე Svetova and Others v. Russia, no. 54714/17, § 30, 24 იანვარი 2023).

27. ხელშემკვრელი სახელმწიფოსთვის ევროპის საბჭოს წევრობის შეწყვეტა არ ათავისუფლებს მისი მოვალეობისგან, ითანამშრომლოს კონვენციის ორგანოებთან (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 21). ეს მოვალეობა გრძელდება მანამ, სანამ სასამართლო რჩება კომპეტენტური, განიხილოს ის საჩივრები, რომლებიც წარმოიქმნება იმ მოქმედებებისა თუ უმოქმედობის შედეგად, რომლებიც შეიძლება წარმოადგენდეს კონვენციის დარღვევას იმ პირობით, თუ მათ ადგილი ჰქონდა იმ თარიღამდე, როდესაც მოპასუხე სახელმწიფოს შეუწყდა კონვენციის ხელშემკვრელ სახელმწიფოდ ყოფნის უფლება.

სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები

მხარეთა წარდგინებები

მომჩივანი მთავრობა

28. მომჩივანმა მთავრობამ წარადგინა სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით შემდეგი პირებისთვის:

(a) სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და „ბუფერულ ზონაში“ მშვიდობიანი მოქალაქეების მკვლელობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის 116 სავარაუდო დაზარალებული (120 000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის);

(b) გაუპატიურების ან სხვა სახის არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის შედეგად 26 სავარაუდო დაზარალებული (70 000 ევრო ან 30 000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის);

(c) „ბუფერულ ზონაში“ სახლების გადაწვის და მაროდიორობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 1,408 სავარაუდო დაზარალებული (40,000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის);

(d) 552 პირი, რომლებმაც, სავარაუდოდ, დაკარგეს ქონება „შეიარაღებული კონფლიქტისა და საქართველოს ტერიტორიის შემდგომი ოკუპაციის შედეგად“, გაურკვეველი ქმედებებით და არა გადაწვისა და მაროდიორობის შედეგად (45,000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის);

(e) სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ცხინვალში, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში, 2008 წლის დაახლოებით 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში დაკავებული საქართველოს მშვიდობიანი მოქალაქეების მიმართ არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის და თვითნებური დაკავების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 179 სავარაუდო დაზარალებული (30 000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის);

(f) არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისა და თვითნებური დაკავების შედეგად 91 სავარაუდო დაზარალებული, რომლებიც დააკავეს დაკავების სხვა ადგილებში (26,000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის);

(g) ქართველი სამხედრო ტყვეების წამების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 44 სავარაუდო დაზარალებული, რომლებიც ცხინვალში დააკავეს 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში (100,000 ევრო ან 180,000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის იმის გათვალისწინებით, გადაურჩნენ თუ არა დაკავებას);

(h) საქართველოს მოქალაქეებისთვის, სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში, საკუთარ სახლებში დაბრუნებისთვის ხელის შეშლის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 31,105 სავარაუდო დაზარალებული (10,000 ევროდან 35,000 ევრომდე თითოეული დაზარალებულისთვის იმის გათვალისწინებით, შეიარაღებული კონფლიქტის შედეგად განადგურდა თუ არა მათი სახლები); და

(i) 723 სავარაუდო დაზარალებული მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ იმ პროცედურული ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგად, რომელიც უკავშირდება იმ გარდაცვალების ფაქტების სათანადო და ეფექტური გამოძიების ჩატარებას, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა საომარი მოქმედებების აქტიური ფაზის დროს ან საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (35,000 ევრო თითოეული დაზარალებულისთვის).

მოპასუხე მთავრობა

29. როგორც ზემოთ აღინიშნა (იხილეთ პარაგრაფი 8), მოპასუხე მთავრობას არანაირი კომენტარი არ წარმოუდგენია.

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

30. სასამართლომ სამართლიან დაკმაყოფილებასთან დაკავშირებული მოთხოვნები სახელმწიფოთაშორის საქმეში პირველად განიხილა საქმეში Cyprus v. Turkey (სამართლიანი დაკმაყოფილება) ([GC], no. 25781/94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014). ამ გადაწყვეტილებაში სასამართლომ, სხვებთან ერთად, მოიშველია საჯარო საერთაშორისო სამართლის პრინციპი, რომელიც ეხება სახელმწიფოს ვალდებულებას, აანაზღაუროს ხელშეკრულებით დაკისრებული ვალდებულების დარღვევა და ასევე განიხილა მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ამ საკითხზე სანამ დაასკვნიდა, რომ კონვენციის 41-ე მუხლი, როგორც ასეთი, გამოიყენება სახელმწიფოთაშორის საქმეებზე. შესაბამის ამონაწერში ვკითხულობთ:

„43. შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ კონვენციის 41-ე მუხლი, როგორც ასეთი, გამოიყენება სახელმწიფოთაშორისი საქმეების მიმართ. თუმცა, საკითხი იმის შესახებ, გამართლებულია თუ არა მომჩივანი სახელმწიფოს მოთხოვნის დაკმაყოფილება სამართლიან დაკმაყოფილებასთან დაკავშირებით, უნდა შეაფასოს და გადაწყვიტოს სასამართლომ ინდივიდუალურ საფუძველზე, მათ შორის, მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილი საჩივრის ტიპის გათვალისწინებით; ასევე იმის გათვალისწინებით, შესაძლებელია თუ არა დარღვევების შედეგად დაზარალებულ პირთა იდენტიფიცირება, ასევე საქმისწარმოების დაწყების ძირითადი მიზნის და ასევე იმის გათვალისწინებით, რამდენად შეიძლება იყოს ეს დაშვებული სასამართლოში წარდგენილი თავდაპირველი საჩივრის საფუძველზე. სასამართლო აღიარებს, რომ კონვენციის 33-ე მუხლის საფუძველზე მის წინაშე წარდგენილი საჩივარი შეიძლება შეიცავდეს სხვადასხვა სახის საჩივრებს, რომლებსაც სხვადასხვა მიზანი გააჩნია. ასეთ შემთხვევებში, თითოეული საჩივარი უნდა განიხილებოდეს ცალ-ცალკე, რათა დადგინდეს, გამართლებული იქნება თუ არა სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება.

44. ამგვარად, მაგალითად, მომჩივანმა ხელშემკვრელმა მხარემ შეიძლება იჩივლოს ზოგად საკითხებთან დაკავშირებით (სისტემაში არსებული პრობლემები და ხარვეზები, ადმინისტრაციული პრაქტიკები და ა.შ.), რომლებიც არსებობს სხვა ხელშემკვრელ სახელმწიფოში. ასეთ შემთხვევებში, მომჩივანი მთავრობის უპირველესი მიზანია ევროპული საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვა კონვენციით გათვალისწინებული კოლექტიური პასუხისმგებლობის ფარგლებში. ამ გარემოებებში შეიძლება არ იყოს მიზანშეწონილი 41-ე მუხლის მიხედვით სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება მაშინაც კი, თუ მომჩივან მთავრობას უნდა წარედგინა ასეთი მოთხოვნა.

45. ასევე არსებობს სახელმწიფოთაშორისი საჩივრის სხვა კატეგორია, როდესაც მომჩივანი სახელმწიფო ახდენს სხვა ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ მისი მოქალაქეების (ან სხვა დაზარალებული პირების) ძირითადი უფლებების დარღვევების დაგმობას. სინამდვილეში, ასეთი მოთხოვნები არსებითად მსგავსია არა მხოლოდ კონვენციის 34-ე მუხლის მიხედვით ინდივიდუალურ საჩივარში დაფიქსირებული მოთხოვნებისა, არამედ დიპლომატიური დაცვის კონტექსტში წარდგენილი მოთხოვნებისა; მაგალითად, „სახელმწიფოს მიერ, დიპლომატიური ქმედებებით ან მშვიდობიანი მოგვარების სხვა საშუალებებით, სხვა სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის გამოყენება იმ ზიანისთვის, რომელიც ამ სახელმწიფოს საერთაშორისო დონის არამართლზომიერი ქმედებით მიადგა იმ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს, რომელიც არის პირველად ნახსენები სახელმწიფოს მოქალაქე, ასეთი პასუხისმგებლობის განხორციელების განზრახვით“ (დიპლომატიური დაცვის საერთაშორისო სამართლის კომისიის სტატიების პროექტის მუხლი 1, 2006, იხილეთ გენერალური ასამბლეის ოფიციალური ჩანაწერები, სამოცდამეერთე სხდომა, დამატება N10 (A/61/10), ასევე მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე Diallo (Guinea v.Democratic Republic of the Congo) (წინასწარი შედავებები), მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო 2007, გვ.599, § 39). თუ სასამართლო დააკმაყოფილებს ამ ტიპის საჩივარს და დაადგენს კონვენციის დარღვევას, სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება შეიძლება იყოს მიზანშეწონილი საქმის კონკრეტული გარემოებების და 43-ე პუნქტში მოცემული კრიტერიუმების გათვალისწინებით.

46. თუმცა, ყოველთვის უნდა იყოს გათვალისწინებული, რომ კონვენციის თვისებიდან გამომდინარე, კონვენციით გათვალისწინებული ერთი ან რამდენიმე უფლების დარღვევის შედეგად, პირდაპირ ან ირიბად და უპირველეს ყოვლისა ზარალდება ადამიანი და არა სახელმწიფო. ამიტომ, თუ სახელმწიფოთაშორის საქმეში ხდება სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება, ეს ყოველთვის უნდა განხორციელდეს ცალკეული დაზარალებული პირების სასარგებლოდ. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო აღნიშნავს, რომ დიპლომატიური დაცვის შესახებ ზემოაღნიშნული მუხლების პროექტის მე-19 მუხლის რეკომენდაციის მიხედვით, „დაზარალებულ პირს უნდა გადაეცეს ის ნებისმიერი კომპენსაცია, რომელიც მიღებულია ზიანზე პასუხისმგებელი სახელმწიფოსგან, ნებისმიერი გონივრული დაქვითვის გათვალისწინებით“. უფრო მეტიც, ზემოაღნიშნულ საქმეში Diallo მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ პირდაპირ მიუთითა, რომ „[მომჩივანი სახელმწიფოსთვის] მიკუთვნებული თანხა ბ-ნი დიალოს დიპლომატიური დაცვის განხორციელებისას განკუთვნილია ამ უკანასკნელის ზიანის ასანაზღაურებლად“ (იხილეთ საქმე Diallo (Guinea v. Democratic Republic of the Congo) (კომპენსაცია), მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ანგარიშები 2012, გვ. 344, § 57).

47. წინამდებარე საქმეში სასამართლო ადგენს, რომ კვიპროსის მთავრობამ წარმოადგინა სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევასთან დაკავშირებით, ადამიანთა ორი, საკმარისად ზუსტი და ობიექტურად იდენტიფიცირებადი ჯგუფისა, ანუ 1456 დაკარგული პირისა და კარპასის ნახევარკუნძულის ანკლავში მცხოვრები ბერძნების და კვიპროსელების მაცხოვრებლებისა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სამართლიანი დაკმაყოფილება მოთხოვნილი იყო არა სახელმწიფოს კომპენსაციისთვის იმ ზიანისთვის, რაც მას მიადგა მისი უფლებების დარღვევისთვის, არამედ ცალკეული დაზარალებული პირების სასარგებლოდ, როგორც ეს აღწერილია ზემოთ, 45-ე პარაგრაფში. ამ გარემოებებში და რამდენადაც ეს შეეხება უგზო-უკვლოდ დაკარგულ პირებს და კარპასის მოსახლეობას, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივანი მთავრობა უფლებამოსილია წარადგინოს მოთხოვნა კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით და რომ სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილება მოცემულ საქმეში გამართლებული იქნება.“

31. საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება) ([GC], no.13255/07, 29 იანვარი, 2019), სასამართლომ განაცხადა შემდეგი:

„(b) სასამართლოს მიერ გამოყენებული მეთოდოლოგია

68. განსახილველ საქმეში სასამართლომ ჩაატარა მომჩივანი მთავრობის მიერ წარმოდგენილი 1,795 სავარაუდო მსხვერპლის სიისა და მოპასუხე მთავრობის მიერ საპასუხოდ წარმოდგენილი კომენტარების წინასწარი განხილვა საქართველოს მოქალაქეთა იმ სიის დასადგენად, რომლებიც შეიძლება ჩაითვალონ კონვენციის დარღვევის შედეგად დაზარალებულ პირებად.

69. იმ ზოგადი რიცხობრივი ფარგლების გათვალისწინებით, რომელსაც სასამართლო დაეყრდნო თავის მთავარ გადაწყვეტილებაში იმ დასკვნის გასაკეთებლად, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევას (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 48), იგი გამოდის იმ ვარაუდიდან, რომ მომჩივანი მთავრობის სიაში დასახელებული პირები შეიძლება ჩაითვალონ დაზარალებულ პირებად კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევის შედეგად, რაზეც პასუხისმგებლობა დაეკისრა მოპასუხე მთავრობას. იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ კონვენციის მე-3 და მე-5 მუხლის 1-ლი პუნქტის და მე-4 ოქმის მე-4 მუხლის დარღვევა ეხება ცალკეულ დაზარალებულ პირებს და ემყარება მოპასუხე მთავრობის ტერიტორიაზე მომხდარ მოვლენებს, სასამართლო მიიჩნევს, რომ წინამდებარე საქმის კონკრეტულ გარემოებებში მტკიცების ტვირთი ეკისრება მოპასუხე მთავრობას, რათა მას დამაჯერებლად უნდა დაედასტურებინა, რომ მომჩივანი მთავრობის სიაში არსებულ პირებს არ ჰქონდათ დაზარალებული პირების სტატუსი. შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, თუ წინასწარმა განხილვამ სასამართლოს მისცა დამაკმაყოფილებელი დასკვნის გაკეთების შესაძლებლობა, რომ პირი იყო დაზარალებული კონვენციის ერთი ან მეტი უფლების დარღვევის შედეგად, ხოლო მოპასუხე მთავრობამ ვერ დაადასტურა, რომ მოცემულ პირს არ ჰქონდა დაზარალებული პირის სტატუსი, რომ ეს პირი შეტანილი იქნება საბოლოო სიაში სამართლიანი დაკმაყოფილების შედეგად მისთვის მისაკუთვნებელი მთლიანი თანხის დადგენის მიზნებისთვის (იხილეთ, ქვემოთ, პარაგრაფი 71).

70. ამ წინასწარი განხილვის კონტექსტში სასამართლო დაეყრდნო მხარეების მიერ მისთვის წარდგენილ დოკუმენტებს და იმ ფაქტს, რომ მოპასუხე მთავრობამ თავად აღიარა, რომ მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილ სიაში არსებული საქართველოს მოქალაქეების მხოლოდ გარკვეული რაოდენობა შეიძლება ჩაითვალოს დაზარალებულად. თუმცა, ამ სიაში დასახელებული 290 პირი არ შეიძლება ჩაითვალოს დაზარალებულად, სხვებთან ერთად, შემდეგი მიზეზების გამო, რომლებიც სამართლიანად დააყენა მოპასუხე მთავრობამ: ისინი ამ სიაში ერთ ჯერზე მეტად ფიგურირებენ; მათ სასამართლოში შეიტანეს ინდივიდუალური საჩივრები; მათ მიიღეს რუსეთის მოქალაქეობა, ან თავიდანვე ჰქონდათ სხვა ეროვნება, გარდა საქართველოს მოქალაქეობისა; მათ წინააღმდეგ გაძევების ბრძანებები გამოიცა მოცემულ პერიოდამდე ან მის შემდეგ; მათ წარმატებით გამოიყენეს არსებული სამართლებრივი დაცვის საშუალებები; ვერ მოხერხდა მათი იდენტიფიცირება ან მათი საჩივრები არ იყო საკმარისად დასაბუთებული მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილი არასაკმარისი ინფორმაციის გამო (იხილეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Lisnyy v. Ukraine and Russia, nos. 5355/15, 44913/15 და 50852/15, 5 ივლისი 2016, მომჩივნების მოვალეობასთან დაკავშირებით, რაც გამოიხატება თავიანთი ბრალდებების სასამართლოს წინაშე დასაბუთებაში).

71. შესაბამისად, სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნის დაკმაყოფილების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მას შეუძლია დაეყრდნოს „საკმარისად ზუსტ და ობიექტურად იდენტიფიცირებად“ ჯგუფს, რომელიც შედგება, სულ მცირე, საქართველოს 1500 მოქალაქისგან, რომლებიც დაზარალდნენ მე-4 ოქმის მე-4 მუხლის (კოლექტიური გაძევება) დარღვევის შედეგად, „საქართველოს მოქალაქეების დაპატიმრების, დაკავებისა და გაძევების კოორდინირებული პოლიტიკის“ კონტექსტში, რომელიც რუსეთის ფედერაციაში განხორციელდა 2006 წლის შემოდგომაზე“.

32. ამ მეთოდოლოგიის მიხედვით, რომელიც დამახასიათებელია სახელმწიფოთაშორის საქმეებში სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნებისთვის, საკითხი იმის შესახებ, გამართლებულია თუ არა მომჩივანი სახელმწიფოს სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ მოთხოვნა, უნდა შეაფასოს და გადაწყვიტოს სასამართლომ ინდივიდუალურ საფუძველზე, მათ შორის, მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილი საჩივრის ტიპის, დარღვევების შედეგად დაზარალებულ პირთა იდენტიფიცირების შესაძლებლობის, ასევე სამართალწარმოების დაწყების მთავარი მიზნის გათვალისწინებით (იხილეთ საქმე Cyprus v. Turkey (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 43; იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 30). ამ შეფასების მთავარი აზრი მდგომარეობს იმაში, რომ სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, მომჩივანმა სახელმწიფომ წარმოადგინა თუ არა სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები იმ ადამიანთა „საკმარისად ზუსტი და ობიექტურად იდენტიფიცირებადი“ ჯგუფების კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევებთან დაკავშირებით, რომლებიც იყვნენ ამ დარღვევების შედეგად დაზარალებული პირები (იხილეთ, საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 28). მომჩივანი მთავრობის ფაქტობრივი წარდგინებები უნდა იყოს დამაჯერებელი და მისი მოთხოვნები უნდა იყოს საკმარისად დასაბუთებული (იქვე, § 70).

33. სასამართლო ასევე იმეორებს იმ ზოგად განცხადებას, რომელიც მან გააკეთა საქმეში Varnava and Others v. Turkey ([GC], nos. 16064/90 და 8 სხვა, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2009) და რომელიც ასევე უკავშირდება ნებისმიერ მიკუთვნებას სახელმწიფოთაშორის საქმეში ზიანთან დაკავშირებით (იხილეთ, ასევე საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 73):

„224. სასამართლო შენიშნავს, რომ არ არსებობს პირდაპირი დებულება არამატერიალური ანუ მორალური ზიანის შესახებ. კონკრეტული საქმეებიდან გამომდინარე, სასამართლოს მიდგომამ სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭებისას განასხვავა ის სიტუაციები, როდესაც მომჩივანმა განიცადა აშკარა ტრავმა, იქნება ეს ფიზიკური თუ ფსიქოლოგიური, ტკივილი და ტანჯვა, დისტრესი, შფოთვა, იმედგაცრუება, უსამართლობის ან ღირსების შელახვის შეგრძნებები, ხანგრძლივ გაურკვევლობაში ყოფნა, ცხოვრების წესის დარღვევა ან შესაძლებლობის ხელიდან გაშვება ... და ის სიტუაციები, როდესაც მომჩივნის მიერ განცდილი უსამართლობის ოფიციალური გამართლება ხელშემკვრელი სახელმწიფოსთვის სავალდებულო გადაწყვეტილებაში, თავისთავად, წარმოადგენს დაკმაყოფილების მოთხოვნის საფუძვლიან ფორმას. ბევრ საქმეებში, სადაც აღმოჩნდება, რომ კანონი, პროცედურა ან პრაქტიკა არ შეესაბამება კონვენციის სტანდარტებს, ეს საკმარისია მდგომარეობის გამოსასწორებლად... თუმცა, ზოგიერთ სიტუაციაში, დარღვევის გავლენა შეიძლება ჩაითვალოს ისეთი ხასიათისა და ხარისხის მქონე დარღვევად, რომელიც ისე ზემოქმედებს მომჩივნის მორალურ მდგომარეობაზე, რომ მას უფლება აქვს მოითხოვოს რაიმე დამატებითი საშუალება. ასეთი ელემენტები არ ექვემდებარება გაანგარიშების ან ზუსტი რაოდენობრივი შეფასების პროცესს. სასამართლოს როლი არც იმაში მდგომარეობს, რომ იმოქმედოს ეროვნული სასამართლოს მსგავსად, დელიქტური სამართლის მიხედვით, სამოქალაქო მხარეებს შორის ბრალისა და ზიანის საკომპენსაციო ანაზღაურებების განაწილებისას. მისი სახელმძღვანელო პრინციპია სამართლიანობა, რომელიც, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობს მოქნილობას და ობიექტურ განხილვას იმისა, თუ რა არის სამართლიანი, კეთილსინდისიერი და გონივრული საქმის ყველა გარემოებაში, არა მხოლოდ მომჩივნის მდგომარეობის, არამედ იმ საერთო კონტექსტის ჩათვლით, რომელშიც დარღვევას ჰქონდა ადგილი. მორალური ზიანის გამო კომპენსაცია ემსახურება იმ ფაქტის აღიარებას, რომ მორალურ ზიანს ადგილი ჰქონდა ადამიანის ძირითადი უფლების დარღვევის შედეგად და ის, ყველაზე ფართო გაგებით, ასახავს ზიანის სიმძიმეს; ის არ არის და არ უნდა იყოს განკუთვნილნი ფინანსური კომფორტის ან გამდიდრების უზრუნველსაყოფად შესაბამისი ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ხარჯზე“.

ზემოაღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმის ფაქტობრივი გარემოებების მიმართ

34. სასამართლო, უპირველეს ყოვლისა, აღნიშნავს, რომ მომჩივანი მთავრობის სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნები, ზემოთ მოცემული 28-ე პუნქტის (b), (d) და (f) ქვეპუნქტების მიხედვით, არ ეხება ძირითად გადაწყვეტილებაში დადგენილ რომელიმე დარღვევას. ვინაიდან, სასამართლომ ამ გადაწყვეტილებაში დაადგინა, რომ საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ მშვიდობიანი მოქალაქეების მკვლელობისა და სამხრეთ ოსეთში და „ბუფერულ ზონაში“, ქართულ სოფლებში სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის მსხვერპლთა ტანჯვისა და დისტრესის შეგრძნებები წარმოადგენდა „არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ მოპყრობას“ კონვენციის მე-3 მუხლის საწინააღმდეგოდ (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 2), მან არ დაადგინა, რომ არსებობდა ადმინისტრაციული პრაქტიკა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა მე-3 მუხლს, მშვიდობიანი მოსახლეობის გაუპატიურების ან მათ მიმართ სხვა არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ქმედებების გამო იმ სოფლებში, რომლებიც მომჩივანმა მთავრობამ მოიხსენია თავის მოთხოვნაში (b) ქვეპუნქტის მიხედვით. რაც შეეხება მოთხოვნას (d) ქვეპუნქტის მიხედვით, სასამართლომ მთავარ გადაწყვეტილებაში არ დაადგინა, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-8 მუხლს, ან/და №1 ოქმის 1-ლ მუხლს ქონების განადგურების ნებისმიერ ქმედებასთან დაკავშირებით, გარდა სახლების გადაწვისა და მაროდიორობისა, საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ. ამრიგად, რამდენადაც სარჩელი ეხება იმ პერიოდს, რომელიც ექცეოდა რუსეთის ფედერაციის იურისდიქციაში (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II), ციტირებული ზემოთ , §§ 144 და 175), ის არ შეესაბამება ძირითად გადაწყვეტილებაში დადგენილ რომელიმე დარღვევას. ბოლოს, რაც შეეხება (f) ქვეპუნქტის მიხედვით მოთხოვნას, სასამართლომ არ დაადგინა, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 ან/და მე-5 მუხლებს მშვიდობიანი მოქალაქეების დაკავებასთან დაკავშირებით ნებისმიერ ადგილზე, გარდა ცხინვალში „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს სარდაფში“, მშვიდობიანი მოქალაქეების დაკავების ფაქტისა, 2008 წლის დაახლოებით 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში. შესაბამისად, რაც შეეხება იმ სავარაუდო დაზარალებულებს, მომჩივან მთავრობას არ აქვს უფლება გააკეთოს მოთხოვნა კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით (იხილეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Chiragov and Others v. Armenia (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], no. 13216/05, § 60, 12 დეკემბერი, 2017).

35. ამის საპირისპიროდ, (a), (c), (e), (g), (h) და (i) ქვეპუნქტების მიხედვით გაკეთებული მოთხოვნები (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 28) ეხება ძირითადი გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილს (იხილეთ, პუნქტები 3, 5, 6, 8, 10, 12 და 13).

36. მართლაც, მომჩივანმა მთავრობამ წარმოადგინა მთავარ გადაწყვეტილებაში დადგენილი დარღვევების შედეგად სავარაუდო დაზარალებულ პირთა დეტალური სია, კერძოდ, სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და „ბუფერულ ზონაში“ მშვიდობიანი მოსახლეობის მკვლელობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის 116 სავარაუდო მსხვერპლი (მოთხოვნა (a) ქვეპუნქტის მიხედვით); „ბუფერულ ზონაში“ სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 1,408 სავარაუდო დაზარალებული (მოთხოვნა (c) ქვეპუნქტის მიხედვით); 2008 წლის დაახლოებით 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული საქართველოს სამოქალაქო პირების მიმართ არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის და თვითნებური დაკავების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 179 სავარაუდო დაზარალებული (მოთხოვნა (e) ქვეპუნქტის მიხედვით); 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული ქართველი სამხედრო ტყვეების წამების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 44 სავარაუდო დაზარალებული (მოთხოვნა (g) ქვეპუნქტის შესაბამისად); საქართველოს მოქალაქეებისთვის სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში საკუთარ სახლებში დაბრუნებისთვის ხელის შეშლის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 31,105 სავარაუდო დაზარალებული (მოთხოვნა (h) ქვეპუნქტის მიხედვით); და მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ, გარდაცვალების ფაქტების სათანადო და ეფექტური გამოძიების პროცედურული ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგად 723 სავარაუდო დაზარალებული, საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში – 2008 წლის 8-დან 12 აგვისტომდე პერიოდში, ან საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ (მოთხოვნა (i) ქვეპუნქტის მიხედვით) (იხილეთ, ზემოთ პარაგრაფი 28). ამგვარად, სამართლიანი დაკმაყოფილება მოთხოვნილ იქნა არა სახელმწიფოს საკომპენსაციოდ მისი უფლებების დარღვევის გამო, არამედ ცალკეული დაზარალებული პირების სასარგებლოდ. ასეთ შემთხვევაში, რამდენადაც ეს ეხება სავარაუდო დაზარალებულებს, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივან მთავრობას აქვს უფლება წარადგინოს მოთხოვნა კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით და რომ ამ საქმეში სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭება გამართლებული იქნება.

37. რაც შეეხება ამ მოთხოვნებს, სასამართლო იმეორებს მაღალი ხელშემკვრელი მხარეების მოვალეობას, ითანამშრომლონ ერთმანეთთან, როგორც ეს განსაზღვრულია კონვენციის 38-ე მუხლში და სასამართლო რეგლამენტის 44А წესში. მართლაც, „კონვენციის 34-ე მუხლის მიხედვით დაწესებული ინდივიდუალური პეტიციის სისტემის ეფექტური ფუნქციონირებისთვის უაღრესად მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფოებმა უზრუნველყონ ყველა აუცილებელი საშუალება საჩივრების სათანადო და ეფექტური განხილვისთვის. ეს ვალდებულება ხელშემკვრელი სახელმწიფოებისგან მოითხოვს, რომ სასამართლოს მიაწოდონ ყველა საჭირო საშუალება იმის მიუხედავად, ის ატარებს ფაქტის დადგენის გამოძიებას, თუ ასრულებს თავის ზოგად მოვალეობებს საჩივრების განხილვასთან დაკავშირებით“ (იხილეთ, სათანადო ცვლილებებით, საქმე Janowiec and Others v. Russia [GC], nos. 55508/01 და 29520/01, § 202, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2013). სასამართლომ დაადგინა, რომ ურთიერთთანამშრომლობის ეს მოვალეობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მართლმსაჯულების სათანადო განხორციელებისთვის, როდესაც იგი ახორციელებს სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭებას კონვენციის 41-ე მუხლის მიხედვით, სახელმწიფოთაშორის საქმეებში (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I), (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 60). ეს ეხება საქმისწარმოების ორივე მხარეს: მომჩივან მთავრობას, რომელმაც, სასამართლოს რეგლამენტის მე-60 წესის შესაბამისად, უნდა დაასაბუთოს თავისი მოთხოვნები, ასევე მოპასუხე მთავრობას, რომლის მიმართაც ძირითად გადაწყვეტილებაში დადგენილია ისეთი ადმინისტრაციული პრაქტიკის არსებობა, რომლითაც ირღვევა კონვენცია.

38. ამ პრინციპებისა და მეთოდოლოგიის შესაბამისად, რომელიც გამოიყენება საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება) (ციტირებული ზემოთ, §§ 68-71), სასამართლომ განიხილა ხსენებულ მთავარ გადაწყვეტილებაში დადგენილი დარღვევების შედეგად სავარაუდო დაზარალებულ პირთა სიები, რომელიც ნახსენებია ზემოთ მოცემულ პარაგრაფში 36, იმაში დასარწმუნებლად, რომ მომჩივანი მთავრობის ფაქტობრივი წარდგინებები არის დამაჯერებელი და რომ მისი მოთხოვნები საკმარისად არის დასაბუთებული. ამ განხილვის კონტექსტში სასამართლომ თავისი დასკვნები დააფუძნა მისთვის მხოლოდ მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილ დოკუმენტებზე, რომელთა შინაარსი უნდა ჩაითვალოს უდავოდ მოპასუხე მთავრობის მიერ საპასუხოდ წარმოდგენილი დოკუმენტების ან კომენტარების არარსებობის შემთხვევაში (შედარებისთვის, საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ).

39. ამგვარად, სასამართლომ გამოიტანა დასკვნები მოპასუხე მთავრობის მიერ საქმისწარმოებაში მონაწილეობის მიუღებლობასთან დაკავშირებით (იხილეთ საქმე Ukraine and the Netherlands v. Russia, ციტირებული ზემოთ , §§ 435-39 და მასში მითითებული სხვა წყაროები; ასევე იხილეთ წესი 44C).

40. რაც შეეხება სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და „ბუფერულ ზონაში“ სამოქალაქო პირების მკვლელობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის 116 სავარაუდო მსხვერპლის სიას (მოთხოვნა ზემოთ, პუნქტში 28 მოცემული (a) ქვეპუნქტის მიხედვით), ეს პრაქტიკა მთავარ გადაწყვეტილებაში (პუნქტები 205-19) შემდეგნაირად იყო აღწერილი: 2008 წლის 12 აგვისტოს აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, მომდევო კვირების განმავლობაში სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და „ბუფერულ ზონაში“ სამოქალაქო პირების (ძირითადად ეთნიკური ქართველების) განზრახ მკვლელობის სისტემატური პრაქტიკა. მთავარი დამრღვევები იყვნენ სამხრეთ ოსეთის ძალები, მილიციის არალეგალური ჯგუფის ჩათვლით, რომლებიც მიჰყვებოდნენ რუსული ძალების ნაბიჯებს. მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილი მტკიცებულებებიდან (განსაკუთრებით, გარდაცვალების მოწმობებიდან და მოწმეთა ჩვენებებიდან) ირკვევა, რომ ასეთ გარემოებებში, სიაში ჩამოთვლილი 116 პირიდან დაიღუპა მხოლოდ 50 მათგანი. სიაში არსებული დარჩენილი სამოცდაექვსი ადამიანი დაიღუპა რუსული ძალების საჰაერო ან საარტილერიო თავდასხმებისას ხუთდღიანი შეიარაღებული კონფლიქტის დროს (2008 წლის 8-12 აგვისტო), ან საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ, სახმელეთო ნაღმების აფეთქების შედეგად. აქედან გამომდინარე, სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს, სულ მცირე, ორმოცდაათი მოქალაქე იყო ამ ადმინისტრაციული პრაქტიკის მსხვერპლი, რაზეც დადგინდა რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა (იხილეთ ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფი 222). სასამართლომ მთავარ გადაწყვეტილებაში ასევე დაადგინა (იხილეთ პუნქტი 336), რომ რუსეთის ფედერაციამ არ შეასრულა კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პროცედურული ვალდებულება, ჩაეტარებინა ამ მკვლელობების სათანადო და ეფექტური გამოძიება. სასამართლო, სამართლიანად შეფასებისას, მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ მომჩივან მთავრობას გადაეცეს ერთჯერადი თანხა 3,250,000 (სამი მილიონ ორას ორმოცდაათი ათასი) ევროს ოდენობით ამ კატეგორიის დაზარალებულთათვის მიყენებული მორალური ზიანისთვის.

41. მომჩივანმა მთავრობამ ასევე მოითხოვა სამართლიანი დაკმაყოფილება „ბუფერულ ზონაში“ სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 1,408 სავარაუდო დაზარალებულის კომპენსაციის მიზნით (მოთხოვნა ზემოთ პუნქტში 28 აღნიშნული (c) ქვეპუნქტის მიხედვით). სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა შეიმუშავა მოქნილი მიდგომა იმ მტკიცებულებებთან დაკავშირებით, რომლებიც უნდა წარმოადგინონ იმ მომჩივნებმა, რომლებიც აცხადებენ, რომ დაკარგეს ქონება და სახლი საერთაშორისო ან შიდა შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციებში; თუმცა, თუ მომჩივანი არ წარმოადგენს რაიმე მტკიცებულებას საკუთრების უფლების ან საცხოვრებელი ადგილის შესახებ, მისი საჩივრები არ დაკმაყოფილდება (იხილეთ საქმე Chiragov and Others v. Armenia [GC], no.13216/05, §§ 128-36, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2015; საქმე Sargsyan v. Azerbaijan [GC], no. 40167/06, §§ 176-84, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2015 და მასში მითითებული სხვა წყაროები). განსახილველ საქმეში, მომჩივანი მთავრობის მიერ წარმოდგენილი ხელმისაწვდომი საქმის მასალები სასამართლოს არ აძლევს იმის დადგენის საშუალებას, რომ სავარაუდო გადაწვას ან მაროდიორობას დაქვემდებარებული სახლები ეკუთვნოდა სიაში არსებულ პირებს ან წარმოადგენდა მათ სახლს ან საცხოვრისს მე-8 მუხლის მნიშვნელობით (შედარებისთვის, საქმე Lisnyy and Others v. Ukraine and Russia (dec.), nos. 5355/15, 44913/15 და 50853/15, § 30, 5 ივლისი 2016 და საქმე „კუდუხოვა საქართველოს წინააღმდეგ“, nos. 8274/09 და 8275/09, § 33, 20 ნოემბერი, 2018). წარმოდგენილ იქნა გვარების, სახელების, დაბადების თარიღების და საიდენტიფიკაციო ნომრების ნუსხა. თუმცა, მომჩივანი მთავრობისთვის ხელმისაწვდომი სხვა მტკიცებულება არ ყოფილა წარმოდგენილი. როგორც სასამართლომ უკვე მიუთითა საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ზემოთ ციტირებული, პარაგრაფები 55 და 57, კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება მოითხოვს ცალკეული მსხვერპლის იდენტიფიკაციას და მომჩივანი მთავრობის მიერ ყველა შესაბამისი ინფორმაციის მიწოდებას. ეს მოითხოვს დამაჯერებელ ფაქტობრივ წარდგინებებს და მტკიცებებს, რომლებიც საკმარისად არის დასაბუთებული; კერძოდ იმის შესახებ, რომ ჩამოთვლილი პირები იყვნენ შესაბამისი დარღვევების მსხვერპლნი (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 32). გარდა ამისა, სასამართლომ ერთმანეთისგან განასხვავა სასამართლოს მითითებები საქმის არსებითი განხილვის კონტექსტში ზოგადი რიცხობრივი ფარგლების განსაზღვრისას და 41-ე მუხლის გამოყენების საკითხი, რომელიც ძირითად გადაწყვეტილებაში ჩაითვალა, რომ არ იყო მზად მასზე დაყრდნობით გადაწყვეტილების მიღებისთვის (იქვე, § 53). შესაბამისად, ხელმისაწვდომი მტკიცებულებების საფუძველზე, სასამართლოს არ შეუძლია დააკმაყოფილოს ეს მოთხოვნა.

42. რაც შეეხება 2008 წლის დაახლოებით 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში ცხინვალში, „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული ქართველი მშვიდობიანი მოქალაქეების მიმართ არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის და თვითნებური დაკავების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 179 სავარაუდო დაზარალებული პირის სიას, (ზემოთ, პუნქტში 28 მოცემული მოთხოვნა (e) ქვეპუნქტის მიხედვით), მომჩივანი მთავრობის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებიდან (კერძოდ, დაკავებული სამოქალაქო პირების გაცვლის ჩანაწერებიდან) ჩანს, რომ მათგან მხოლოდ 166 იყო რეალურად დაკავებული ამ შენობაში. არ არსებობს იმის მტკიცებულება, რომ დარჩენილი ცამეტი ადამიანი იყო იმ შენობაში დაკავებული. აქედან გამომდინარე, სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს, სულ მცირე, 166 მოქალაქე იყო ამ ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებული, რაზეც დადგინდა რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა (იხილეთ ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფები 252 და 256). იღებს რა გადაწყვეტილებას სამართლიანობის საფუძველზე, სასამართლოს მიზანშეწონილად მიაჩნია, დააკმაყოფილოს მომჩივანი მთავრობის მოთხოვნა მთლიან თანხასთან, 2,697,500 (ორი მილიონ ექვსას ოთხმოცდაჩვიდმეტი ათას ხუთასი) ევროსთან დაკავშირებით ამ კატეგორიის დაზარალებულთათვის მიყენებული მორალური ზიანისთვის.

43. რაც შეეხება 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ ცხინვალში დაკავებული ქართველი სამხედრო ტყვეების წამების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად ორმოცდაოთხ სავარაუდო დაზარალებულს (მოთხოვნა ზემოხსენებულ პუნქტში 28 გათვალისწინებული (g) ქვეპუნქტის მიხედვით), სასამართლო, პირველ რიგში, აღნიშნავს, რომ მათგან მხოლოდ ცამეტი იყო ნახსენები მომჩივანი მთავრობის მიერ წარდგენილ სამხედრო ტყვეთა გაცვლის ჩანაწერში. გარდა ამისა, მომჩივანი მთავრობის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებებიდან ირკვევა, რომ პატიმრობაში კიდევ სამი პირი გარდაიცვალა. არ არსებობს იმის არანაირი მტკიცებულება, რომ სიაში მყოფი დარჩენილი ოცდარვა პირი ნამდვილად დააკავეს სამხრეთ ოსეთის ძალებმა ცხინვალში. ამასთან დაკავშირებით ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ სასამართლომ არ დაადგინა ადმინისტრაციული პრაქტიკის არსებობა, რომელიც ეწინააღმდეგება კონვენციის მე-3 მუხლს აფხაზეთის ძალების მიერ დაკავებული ქართველი სამხედრო ტყვეების წამებასთან დაკავშირებით (იხილეთ, ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფი 270). აქედან გამომდინარე, სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს, სულ მცირე, თექვსმეტი მოქალაქე იყო ამ ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებული, რაზეც დადგინდა რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა (იხილეთ ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფი 281). სასამართლო, სამართლიანად შეფასებისას, მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ მომჩივან მთავრობას გადაეცეს მთლიანი თანხა 640,000 (ექვსას ორმოცი ათასი) ევროს ოდენობით ამ კატეგორიის დაზარალებულთათვის მიყენებული მორალური ზიანისთვის.

44. აღნიშნავს რა სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში საქართველოს მოქალაქეების საკუთარ სახლებში დაბრუნებისთვის ხელის შეშლის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 31,105 სავარაუდო დაზარალებულის ჩამონათვალს (ზემოთ, პუნქტში 28 გათვალისწინებული მოთხოვნა (h) ქვეპუნქტის მიხედვით), სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივანი მთავრობის თავდაპირველი წარდგინების მიხედვით, რუსეთისა და სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლებამ ხელი შეუშალა დაახლოებით 23,000 იძულებით გადაადგილებული ქართველის დაბრუნებას ამ რეგიონებში, დაახლოებით 20,000 სამხრეთ ოსეთიდან და დაახლოებით 3,000 აფხაზეთიდან (იხილეთ ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფები 283-84). სამხრეთ ოსეთის დე ფაქტო ხელისუფლების წარმომადგენლებმა სტრასბურგში, 2016 წლის 6-17 ივნისს მოწმეთა მოსმენის დროს ასევე განაცხადეს, რომ 20,000 ეთნიკურმა ქართველმა ვერ შეძლო სამხრეთ ოსეთში დაბრუნება (იხილეთ ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფი 289). ეს ციფრი ასევე დაადასტურეს სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებმაც (იხილეთ, მაგალითად, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის რეზოლუცია 1648 (2009) საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის ჰუმანიტარული შედეგების შესახებ და დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის ანგარიში და ეუთოს 2008 წლის 27 ნოემბრის ანგარიში „ადამიანის უფლებები საქართველოში კონფლიქტის შემდეგ ომის შედეგად დაზარალებულ რაიონებში “, გვ.6). აქედან გამომდინარე, სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს, სულ მცირე, 23,000 მოქალაქე იყო ამ ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებული, რაზეც დადგინდა რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა (იხილეთ ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფი 301). სასამართლო, სამართლიანი საფუძვლით თავისი შეფასების გაკეთებისას, მიზანშეწონილად მიიჩნევს მომჩივან მთავრობას მიაკუთვნოს მთლიანი თანხა 115,000,000 (ას თხუთმეტი მილიონი) ევროს ოდენობით ამ კატეგორიის დაზარალებული პირებისთვის მიყენებული მორალური ზიანისათვის.

45. ბოლოს, რაც შეეხება მოპასუხე სახელმწიფოს მიერ მისი იმ გარდაცვალების ფაქტების სათანადო და ეფექტიანი გამოძიების ჩატარების ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგად 723 სავარაუდო მსხვერპლთა სიას, რომელ ფაქტებსაც ადგილი ჰქონდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში ან მათი შეწყვეტის შემდეგ (ზემოთ, 28-ე პარაგრაფში გათვალისწინებული მოთხოვნის (i) ქვეპუნქტის მიხედვით), სასამართლო, პირველ რიგში, აღნიშნავს, რომ იმ გარდაცვალების ფაქტების სათანადო და ეფექტური გამოძიების ჩატარების პროცედურული ვალდებულების შეუსრულებლობის მსხვერპლთა საკითხი განხილული იქნა ზემოთ, პარაგრაფში 40. უბრუნდება რა საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში მომხდარ გარდაცვალების ფაქტებს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის დასრულებიდან მალევე წარმოდგენილი ოფიციალური მონაცემების მიხედვით, ქართულმა მხარემ სულ დაკარგა 412 ადამიანი – 170 სამხედრო, თოთხმეტი პოლიციელი და 228 სამოქალაქო პირი (იხილეთ, ძირთადი გადაწყვეტილების 32-ე პარაგრაფი). მოპასუხე მთავრობამ არსებითი განხილვის პროცესში ეს მაჩვენებლები არ გააპროტესტა. სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭების მიზნით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს, სულ მცირე, 412 მოქალაქე იყო ამ ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებული, რაზეც დადგინდა რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა (იხილეთ, ძირითადი გადაწყვეტილების პარაგრაფი 336). სასამართლო, სამართლიანი საფუძვლით თავისი შეფასების გაკეთებისას, მიზანშეწონილად მიიჩნევს მომჩივან მთავრობას მიაკუთვნოს მთლიანი თანხა 8,240,000 (რვა მილიონ ორას ორმოცი ათასი) ევროს ოდენობით ამ კატეგორიის დაზარალებული პირებისთვის მიყენებული მორალური ზიანისათვის.

46. კონვენციის 46-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, სასამართლოს გადაწყვეტილებების აღსრულებაზე ზედამხედველობა ეკისრება მინისტრთა კომიტეტს. ამ კონტექსტში, სასამართლო აღნიშნავს, რომ როგორც 46-ე მუხლით მოითხოვება, მინისტრთა კომიტეტმა უნდა ჩამოაყალიბოს სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულების ეფექტური მექანიზმი ასევე იმ სახელმწიფოს წინააღმდეგ საქმეებში, რომელიც აღარ არის კონვენციის მხარე. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო აღნიშნავს, რომ მინისტრთა კომიტეტი აგრძელებს რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ სასამართლოს გადაწყვეტილებების აღსრულების ზედამხედველობას, ხოლო რუსეთის ფედერაციას, კონვენციის 46-ე მუხლის 1-ლი პუნქტის მიხედვით, მოეთხოვება მათი განხორციელება ევროპის საბჭოს წევრობის შეწყვეტის მიუხედავად (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფი 7; ასევე იხილეთ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის შუალედური რეზოლუცია CM/ResDH(2022)254, მიღებული 2022 წლის 22 სექტემბერს, საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) სასამართლოს განაჩენის აღსრულების შესახებ).

47. სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, ზემოაღნიშნული თანხები მომჩივანმა მთავრობამ უნდა გაუნაწილოს ცალკეულ დაზარალებულ პირებს (იხილეთ საქმე Cyprus v. Turkey (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 58 და საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I), (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 77). როგორც საქმეში Cyprus v.Turkey (სამართლიანი დაკმაყოფილება) და საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება), სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივან მთავრობას, მინისტრთა კომიტეტის ზედამხედველობის ქვეშ, უნდა დაუტოვონ ეფექტური მექანიზმის შექმნის უფლება ზემოაღნიშნული თანხების ცალკეულ დაზარალებულ პირებზე გასანაწილებლად; სასამართლოს მიერ გაცემული მითითებების გათვალისწინებით (იხილეთ, ზემოთ, პარაგრაფები 34-36 და 40-45). ეს განაწილება უნდა განხორციელდეს მოპასუხე მთავრობის მიერ ამ თანხების გადახდის თარიღიდან თვრამეტი თვის ვადაში, ან მინისტრთა კომიტეტის მიერ მიზანშეწონილად მიჩნეულ ნებისმიერ სხვა ვადაში.

48. ბოლოს, სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ დარიცხული საპროცენტო განაკვეთი განისაზღვროს ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო საპროცენტო განაკვეთით, რომელსაც უნდა დაემატოს სამი პროცენტული პუნქტი.

ამ მოტივით, სასამართლო ერთსულოვნად

ადგენს, ერთხმად, რომ მას აქვს იურისდიქცია კონვენციის 58-ე მუხლის მიხედვით, განიხილოს მომჩივანი მთავრობის მოთხოვნები კონვენციის 41-ე მუხლის შესაბამისად სამართლიან დაკმაყოფილებასთან დაკავშირებით იმის მიუხედავად, რომ რუსეთის ფედერაციას შეუწყდა ევროპის საბჭოს წევრობა და მოპასუხე მთავრობის მიერ თანამშრომლობაში მონაწილეობის მიუღებლობა არ წარმოადგენს დაბრკოლებას სასამართლოს მიერ საქმის განხილვისთვის;

ადგენს, ერთხმად, რომ კონვენციის 41-ე მუხლი გამოიყენება წინამდებარე საქმეზე სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებში და „ბუფერულ ზონაში“ სამოქალაქო პირების მკვლელობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის მსხვერპლთა, „ბუფერულ ზონაში“ სახლების გადაწვის და მაროდიორობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებულთა, დაახლოებით, 2008 წლის 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში ცხინვალში „სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს“ სარდაფში სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული ქართველი მშვიდობიანი მოქალაქეების მიმართ არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის და თვითნებური დაკავების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებულთა, 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული ქართველი სამხედრო ტყვეების წამების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებულთა, საქართველოს მოქალაქეების სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში დაბრუნებისთვის ხელის შეშლის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად დაზარალებულთა და მოპასუხე მთავრობის მიერ იმ გარდაცვალების ფაქტების სათანადო და ეფექტური გამოძიების ჩატარების პროცედურული ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგად დაზარალებულთა მიმართ, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში ან საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ;

ადგენს, ერთხმად, რომ მოპასუხე მთავრობამ სამი თვის ვადაში მომჩივან მთავრობას უნდა გადაუხადოს 3,250,000 (სამი მილიონ ორას ორმოცდაათი ათასი) ევრო სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონაში“, ქართულ სოფლებში სამოქალაქო პირების მკვლელობის ადმინისტრაციული პრაქტიკისა და მოპასუხე მთავრობის მიერ ამ მკვლელობების სათანადო და ეფექტური გამოძიების ჩატარებასთან დაკავშირებული პროცედურული ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგად, სულ მცირე, ორმოცდაათი დაზარალებულისგან შემდგარი ჯგუფისთვის მიყენებულ მორალურ ზიანთან დაკავშირებით;

ადგენს, ერთხმად, რომ მოპასუხე მთავრობამ მომჩივან მთავრობას სამი თვის ვადაში უნდა გადაუხადოს 2,697,500 (ორი მილიონ ექვსას ოთხმოცდაჩვიდმეტი ათას ხუთასი ევრო) ევრო სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ 2008 წლის დაახლოებით 10-დან 27 აგვისტომდე პერიოდში ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს სარდაფში დაკავებული საქართველოს სამოქალაქო პირების მიმართ არაადამიანური და ღირსების შემლახველი მოპყრობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად, სულ მცირე, 166 დაზარალებულისგან შემდგარი ჯგუფისთვის მიყენებულ მორალურ ზიანთან დაკავშირებით;

ადგენს, ერთხმად, რომ მოპასუხე მთავრობამ მომჩივან მთავრობას სამი თვის ვადაში უნდა გადაუხადოს 640,000 (ექვსას ორმოცი ათასი) ევრო იმ მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად, რომელიც მიადგა 2008 წლის 8-დან 17 აგვისტომდე პერიოდში ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთის ძალების მიერ დაკავებული ქართველი სამხედრო ტყვეების წამების ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად, სულ მცირე, თექვსმეტი დაზარალებული პირისგან შემდგარ ჯგუფს;

ადგენს, ერთხმად, რომ მოპასუხე სახელმწიფომ მომჩივან მთავრობას სამი თვის ვადაში უნდა გადაუხადოს 115,000,000 (ას თხუთმეტი მილიონი) ევრო იმ მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად, რომელიც მიადგა საქართველოს მოქალაქეების სამხრეთ ოსეთსა და აფხაზეთში საკუთარ სახლებში დაბრუნებაში ხელის შეშლის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად, სულ მცირე, 23,000 დაზარალებულისგან შემდგარ ჯგუფს;

ადგენს, ერთხმად, რომ მოპასუხე სახელმწიფომ მომჩივან მთავრობას სამი თვის განმავლობაში უნდა გადაუხადოს 8,240,000 (რვა მილიონ ორას ორმოცი ათასი) ევრო იმ მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად, რომელიც მიადგა, სულ მცირე, 412 დაზარალებულისგან შემდგარ ჯგუფს მთავრობის მიერ თავისი იმ პროცედურული ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგად, რომელიც უკავშირდებოდა საომარი მოქმედებების აქტიურ ფაზაში მომხდარი გარდაცვალების ფაქტების სათანადო და ეფექტური გამოძიების ჩატარებას;

ადგენს, ერთხმად, რომ ზემოაღნიშნული სამთვიანი ვადის ამოწურვიდან თანხების სრულ გადახდამდე, ზემოხსენებულ გადასახდელ თანხას უნდა დაერიცხოს მარტივი პროცენტი იმ განაკვეთით, რომელიც შეესაბამება გადახდის გადავადების პერიოდში მოქმედ ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრულ სასესხო განაკვეთს, რომელსაც დაემატება სამი პროცენტული პუნქტი;

ადგენს, ერთხმად, რომ ზემოაღნიშნული თანხები მოპასუხე მთავრობამ უნდა გაუნაწილოს ცალკეულ დაზარალებულ პირებს მინისტრთა კომიტეტის ზედამხედველობის ქვეშ, გადახდის თარიღიდან თვრამეტი თვის ვადაში, ან იმ სხვა ნებისმიერ ვადაში, რომელსაც მინისტრთა კომიტეტი მიიჩნევს მიზანშეწონილად;

არ აკმაყოფილებს, ცხრა ხმით რვა ხმის წინააღმდეგ, მომჩივანი მთავრობის სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნას დანარჩენ ნაწილში.

შედგენილია ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე და წერილობითი ფორმით ეცნობა 2023 წლის 28 აპრილს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების თანახმად.

იოჰან კალევერტი                                                  სიოფრა ო’ლირი
განმწესრიგებლის მოადგილე                                თავმჯდომარე

კონვენციის 45-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და სასამართლოს რეგლამენტის 74-ე წესის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, მოსამართლეების, ბოშნიაკი, პასტორ ნილანოვა, ვოიტიჩეკი, სერგიდესი, ჭანტურია, ჟელიჩი, საბატო და შემბრი ორლანდი, ერთობლივი დამოუკიდებელი აზრი ამ გადაწყვეტილებას თან ერთვის.

S.O.L.
J.C.

მოსამართლეების, ბოსნიაკი, პასტორ ვილანოვა, ვოიტიჩეკი, სერგიდესი, ჭანტურია, ჟელიჩი, საბატო და შემბრი ორლანდი, ერთობლივი ნაწილობრივ დამოუკიდებელი აზრი

1. ჩვენ, უმრავლესობასთან ერთად, კენჭი ვყარეთ გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის 1-9-ე პუნქტებთან დაკავშირებით.

2. უმრავლესობის და ჩვენი მოსაზრებები განსხვავებულია გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-10 პუნქტთან დაკავშირებით, სადაც უმრავლესობამ გადაწყვიტა, არ დაეკმაყოფილებინა მომჩივანი მთავრობის მოთხოვნა სამართლიანი დაკმაყოფილების მინიჭებასთან დაკავშირებით „ბუფერულ ზონაში“ სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის ადმინისტრაციული პრაქტიკის შედეგად 1408 სავარაუდო დაზარალებულისთვის. ჩვენ არ ვეთანხმებით ამ გადაწყვეტილებას შემდეგი მიზეზების გამო.

3. ძირითად გადაწყვეტილებაში სასამართლომ დაასკვნა, რომ მას ხელთ ჰქონდა „საკმარისი მტკიცებულებები გონივრულ ეჭვს მიღმა ისეთი დასკვნის გასაკეთებლად, რომ ადგილი ჰქონდა ადმინისტრაციულ პრაქტიკას კონვენციის მე-2 და მე-8 მუხლების და №1 ოქმის 1-ლი მუხლის დარღვევით სამოქალაქო პირების მკვლელობასთან და სამხრეთ ოსეთსა და „ბუფერულ ზონაში“ ქართულ სოფლებში სახლების გადაწვასა და მაროდიორობასთან” დაკავშირებით (იხილეთ საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (II) [GC], no.38263/08, § 220, 21 იანვარი 2021, აქცენტი დამატებულია ჩვენს მიერ). სასამართლომ მიიჩნია, რომ ეს ადმინისტრაციული პრაქტიკა ასევე ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-3 მუხლს (იქვე).

4. სასამართლო ამ დასკვნამდე მივიდა იმის საფუძველზე, რომ „საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და ევროკავშირის ფაქტების დამდგენი მისიის სხვადასხვა ანგარიშსა და მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებაში წარმოდგენილი ინფორმაცია ადასტურებს, რომ აქტიური საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ სამხრეთ ოსეთის ქართულ სოფლებსა და „ბუფერულ ზონაში“ გრძელდებოდა სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის სისტემატური კამპანია. ეს ინფორმაცია ასევე შეესაბამება AAAS ანგარიშში მოცემულ სატელიტურ ფოტოებს, სადაც ჩანს, რომ მოცემული სახლები დამწვარია“ (იქვე, § 205).

5. მომჩივანი მთავრობის ერთადერთი ვალდებულება, ვინაიდან, ძირითადი გადაწყვეტილებით დადგინდა კონვენციის მე-3 და მე-8 მუხლებისა და №1 ოქმის 1-ლი მუხლის დარღვევა, იყო ამ დარღვევების შედეგად დაზარალებულ პირებად იდენტიფიცირებულ პირთა სიის წარდგენა.

6. სამართლიანი დაკმაყოფილების პროცესის ფარგლებში, მომჩივანმა მთავრობამ სასამართლოს წარუდგინა შემდეგი კატეგორიის 1,960 ინდივიდუალური დაზარალებული პირის სია: პირველი, კონვენციის მე-3 და მე-8 მუხლის და №1 ოქმის 1-ლი მუხლის დარღვევის შედეგად ცალკეული დაზარალებული პირი „ბუფერულ ზონაში“ (1408 პირი); და მეორე, მე-8 მუხლისა და №1 ოქმის 1-ლი მუხლის დარღვევის შედეგად ცალკეული დაზარალებული პირი, რომლებსაც არ ჰქონდათ იძულებით გადაადგილებული პირების სტატუსი (552 პირი). ეს სია შეიცავს გვარებს, სახელებს, დაბადების თარიღებს, პირადობის ნომრებს, ასევე კონვენციით გათვალისწინებულ იმ უფლებებს, რომლებიც დაირღვა (კონვენციის მე-3 და მე-8 მუხლები და №1 ოქმის 1-ლი მუხლი). გარდა ამისა, მომჩივანმა მთავრობამ წარმოადგინა მოწმეთა მრავალი ჩვენება, რომლებმაც დაადასტურეს სიაში შემავალი ზოგიერთი პირის სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის ფაქტები.

7. საქმეში „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I) (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], no.13255/07, 29 იანვარი 2019) სასამართლო გამოდის იმ ვარაუდიდან, რომ მომჩივანი მთავრობის სიაში დასახელებული პირები შეიძლება ჩაითვალონ კონვენციით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევის შედეგად დაზარალებულ პირებად, რის გამოც მოპასუხე მთავრობას დაეკისრა პასუხისმგებლობა. გარდა ამისა, სასამართლომ მიიჩნია, რომ ამ საქმის კონკრეტულ გარემოებებში მტკიცების ტვირთი ეკისრებოდა მოპასუხე მთავრობას, რათა მას დამაჯერებლად უნდა ეჩვენებინა, რომ მომჩივანი მთავრობის სიაში შეყვანილ პირებს არ ჰქონდათ მსხვერპლის სტატუსი (იქვე, § 69).

8. კიდევ ერთი დამატებითი მნიშვნელობა აქვს იმ ფაქტს, რომ წინამდებარე საქმის გარემოებები მსგავსია საქმის Cyprus v. Turkey (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], no. 25781/94, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო 2014) გარემოებებისა, რადგან ორივე მათგანი ეხება კონვენციით გათვალისწინებული იმ უფლებების დარღვევას, რომლებიც მოჰყვა უცხო ოკუპანტი სახელმწიფოების მიერ განხორციელებულ სამხედრო ოპერაციებს. ამასთან დაკავშირებით უნდა გავიხსენოთ, რომ როდესაც ადამიანის უფლებების დარღვევის მიზეზი მდგომარეობს სამხედრო ოკუპაციის, როგორც ასეთი, ფაქტში, სასამართლო, როგორც წესი, იღებს შესაბამისი ოკუპირებული რეგიონების მაცხოვრებლების სიას, როგორც საკმარის საფუძველს სამართლიანი დაკმაყოფილებისთვის, მათ შორის №1 ოქმის 1-ლი მუხლით გათვალისწინებული საკუთრების უფლებების დარღვევასთან დაკავშირებით, თუნდაც მხარეებისგან რაიმე დამატებითი მტკიცებულების მოთხოვნის გარეშე (შედარებისთვის, საქმე Cyprus v.Turkey, ციტირებული ზემოთ, §§ 46-47, 51 და 57-59 და საქმე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“ (I), ციტირებული ზემოთ, §§ 56 და 69).

9. წინამდებარე საქმეში, მოპასუხე მთავრობის მხრიდან მომჩივანი მთავრობის მიერ წარმოდგენილ მსხვერპლთა სიაზე პროტესტის არარსებობის შემთხვევაში, სიაში შეტანილი პირები მათთვის მიყენებული მორალური ზიანის კომპენსაციის მიკუთვნების მიზნით უნდა ჩაითვალონ ადამიანთა „საკმარისად ზუსტ და ობიექტურად იდენტიფიცირებად“ ჯგუფად. იმის მიუხედავად, რომ უმრავლესობამ მიიღო ეს მიდგომა 23,000 იძულებით გადაადგილებული საქართველოს მოქალაქის სიასთან დაკავშირებით და მიაკუთვნა საერთო თანხა მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად (იხილეთ გადაწყვეტილების პარაგრაფი 44), იგივე მიდგომა აღმოჩნდა გამოუყენებელი სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის მსხვერპლთა სიასთან მიმართებით (იხილეთ პარაგრაფი 41). ვწუხვართ, რომ უმრავლესობის გადაწყვეტილებამ იმუშავა მოპასუხე მთავრობის სასარგებლოდ, მიუხედავად იმისა, რომ ამ უკანასკნელმა არ შეასრულა თავისი ვალდებულება, სასამართლოსთვის მიეწოდებინა ყველა საჭირო საშუალება, როგორც ამას მოითხოვს კონვენციის 38-ე მუხლი. ამ ობსტრუქციულმა დამოკიდებულებამ არ უნდა ასარგებლოს ის მხარე, რომელიც ნებაყოფლობით ამბობს უარს შეჯიბრებითობის პრინციპზე დაფუძნებულ დავაში მონაწილეობაზე.

10. უმრავლესობის მიდგომა იწვევს დაზარალებულთა გადამეტებულ დასჯას, რადგან თუ მოპასუხე მთავრობა ადრე გაასაჩივრებდა მომჩივანი მთავრობის მტკიცებულებებს (ან მის ნაკლებობას), მომჩივან მთავრობას ექნებოდა პასუხის გაცემის შესაძლებლობა. წინამდებარე საქმეში, მომჩივან მთავრობას არც კი მიეცა მტკიცებულებების სავარაუდო ნაკლებობის გაპროტესტების შესაძლებლობა. ამდენად, სწორედ დიდი პალატაა, პირველ რიგში, რომელიც თავისი საკუთარი ინიციატივით ამტკიცებს მტკიცებულებების არარსებობას და მეორე, მომჩივან მთავრობას არ აძლევს რაიმე შესაძლებლობას დაამტკიცოს თავისი მოთხოვნები, იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ თავისი არგუმენტების მე-15 პუნქტში მომჩივანმა მთავრობამ განაცხადა:

„ამგვარად, საქართველოს მთავრობა სთხოვს სასამართლოს, რუსეთის ფედერაციას მოსთხოვოს მის ხელთ არსებული ნებისმიერი და ყველა შესაბამისი ინფორმაციის/მასალის სრულად წარმოდგენა და იტოვებს უფლებას, განაახლოს/დააზუსტოს დაზარალებულთა სია, ასევე მტკიცებულებები რუსეთის ფედერაციის მიერ პოზიციის გაანალიზების შემდეგ..., სამართლიანი დაკმაყოფილების შესახებ სამართალწარმოების მსვლელობისას“.

ასევე გასათვალისწინებელია ისიც, რომ მოპასუხე მთავრობას რომ წარედგინა საქმე განსახილველად, მაგრამ დანგრეული სახლების შედეგად დაზარალებულთა საკუთრების უფლების საკითხის განხილვის გარეშე, სასამართლო, სავარაუდოდ, არ ჩაერთვებოდა იმავე სახლების საკუთრების მტკიცებულების საკითხის განხილვაში. დასკვნის სახით უნდა აღინიშნოს, რომ დასანანი და უჩვეულოა, რომ დაზარალებულები უფრო მეტად ისჯებიან ვალდებულებების შეუსრულებლობით, ვიდრე შეჯიბრებითობის პრინციპზე დაფუძნებული ჩვეულებრივი სამართალწარმოების წესით.

11. ბოლოს, ჩვენი არგუმენტით, სამწუხაროდ, როგორც ჩანს, უმრავლესობის ყურადღების მიღმა დარჩა ის ფაქტი, რომ 1,408 დაზარალებულის საკუთრების დაცვის უფლება, კონვენციის მე-8 მუხლის მიხედვით, ასევე მათი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება კონვენციის №1 ოქმის 1-ლი მუხლის მიხედვით, არ იქნება პრაქტიკული და ეფექტური, არამედ იქნება მხოლოდ თეორიული და ილუზორული, თუ მათ არ მიენიჭებათ სამართლიანი დაკმაყოფილება. ნებისმიერ შემთხვევაში, არ იქნება კეთილსინდისიერი და სამართლიანი დაზარალებულთა მიმართ, თუ მოპასუხე სახელმწიფო მიიღებს სარგებელს სახლების გადაწვისა და მაროდიორობის ადმინისტრაციული პრაქტიკით და აქედან გამომდინარე ნებისმიერი შესაძლო სირთულით ან მტკიცებულების დაუსაბუთებლობით და თუ მას სასამართლო არ დააკისრებს დაზარალებულთა სამართლიანი დაკმაყოფილებისთვის ნებისმიერი კომპენსაციის გადახდას.

[1] ტერმინი „სამხრეთ ოსეთი“ აღნიშნავს საქართველოს რეგიონს, რომელიც ამჟამად იმყოფება საქართველოს მთავრობის დე ფაქტო კონტროლს მიღმა, მაგრამ იმყოფება რუსეთის ფედერაციის „ფაქტობრივი კონტროლის“ ქვეშ (იხილეთ, ძირითადი გადაწყვეტილების §§ 174-75).

[2] ტერმინი „აფხაზეთი“ აღნიშნავს საქართველოს რეგიონს, რომელიც ამჟამად იმყოფება საქართველოს მთავრობის დე ფაქტო კონტროლს მიღმა, მაგრამ იმყოფება რუსეთის ფედერაციის „ფაქტობრივი კონტროლის“ ქვეშ (იხილეთ, ძირითადი გადაწყვეტილების §§ 174-75).