N საჩივარი N საქმის დასახელება წარდგენის თარიღი მომჩივანი დაბადების წელი საცხოვრებელი ადგილი მოქალაქეობა წარმომადგენელი შეტყობინების თარიღი

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ტაგანოვა და სხვები საქართველოს და რუსეთის წინააღმდეგ“

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს

მეორე სექციის

გადაწყვეტილება

საქმეზე „ტაგანოვა და სხვები საქართველოს და რუსეთის წინააღმდეგ“

(საჩივრები N 18102/04 და 4 სხვა)

ამ ვერსიაში შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს
სასამართლოს რეგლამენტის 81-ე წესის შესაბამისად.

მუხლი 56 • საქართველოს მიერ, კონვენციის რატიფიცირებისას, აფხაზეთის ტერიტორიასთან დაკავშირებით გაკეთებულ დეკლარაციას არ შეუძლია შეზღუდოს მის მიმართ კონვენციის ტერიტორიული გამოყენება • მუხლი 57 • საქართველოს დათქმა 1-ელი მუხლის P1 პუნქტთან დაკავშირებით ძალადაკარგულია, რადგან 57-ე მუხლის მოთხოვნები არ არის შესრულებული🔗

მუხლი 1 • რუსეთისა და საქართველოს იურისდიქცია აფხაზეთზე • რუსეთის მიერ განხორციელებული ეფექტური კონტროლი, აფხაზეთის ტერიტორიაზე რუსეთის ყოფნისა და აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების რუსეთის ფედერაციაზე დამოკიდებულების გამო • რუსეთის პასუხისმგებლობა აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებთან დაკავშირებული საჩივრების გამო NN 2-6 მომჩივნებთან მიმართებით • საქართველოს პოზიტიური ვალდებულებები აფხაზეთთან დაკავშირებით, მისი ტერიტორიის იმ ნაწილის მიმართ, რომელსაც მაშინ ის არ აკონტროლებდა • საქართველოს არ აქვს პასუხისმგებლობა მოქმედებებზე, რადგან დააკმაყოფილა პოზიტიური ვალდებულებები🔗

მუხლი 1 P1 • საკუთრების შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება • მუხლი 8 საცხოვრისი • ოჯახური ცხოვრების უფლება • აფხაზეთში დატოვებულ ქონებასა და საცხოვრისებზე წვდომის ნაკლებობა – განგრძობადი სიტუაცია, რომელიც სასამართლოს ratione temporis იურისდიქციაში შედის • სასამართლო, რომელიც უფლებამოსილია განიხილოს რუსეთთან დაკავშირებული საჩივრები კონვენციის რატიფიცირების დღიდან (1998 წლის 5 მაისი) იმ დღემდე, როდესაც მან შეწყვიტა კონვენციის მხარედ ყოფნა (2022 წლის 16 სექტემბერი) და საქართველოსთან დაკავშირებული საჩივრები 1-ელი მუხლის P1 პუნქტით გათვალისწინებული საჩივრების მიმართ, მის მიერ P1 პუნქტის რატიფიცირების დღიდან (2022 წლის 7 ივნისი) და კონვენციის რატიფიცირების დღიდან (1999 წლის 20 მაისი) დარჩენილი საჩივრების მიმართ🔗

მუხლი 35 § 1 • შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა • ქმედითი საშუალებების არარსებობა როგორც რუსეთში, ასევე საქართველოში 1-ელი მუხლის P1 პუნქტის შესაბამისად მომჩივნების NN2-6 საჩივრებთან დაკავშირებით🔗

მუხლი 1 P1 • საკუთრების შეუფერხებელი სარგებლობა • მუხლი 8 • საცხოვრისი • ოჯახური ცხოვრების უფლება • მომჩივნები NN 3-6 განუწყვეტლივ მოკლებული არიან თავიანთ ქონებაზე წვდომის, მისი კონტროლის, გამოყენებისა და სარგებლობის უფლებას ყოველგვარი კომპენსაციის გარეშე და საკუთარ საცხოვრისებზე წვდომის უფლებას🔗

მომზადებულია კანცელარიის მიერ. არ ავალდებულებს სასამართლოს

სტრასბურგი

17.12.2024

საბოლოო

17.03.2025

ეს გადაწყვეტილება საბოლოო გახდება კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტში განსაზღვრული გარემოებების შემთხვევაში. ის შეიძლება დაექვემდებაროს რედაქციულ შესწორებას.

სარჩევი

მეორე სექცია

შესავალი.

ფაქტები.

I.   პირველ და მეორე მომჩივანთან, ქ-ნ ტაგანოვასა და ბ-ნ ესართიასთან დაკავშირებული მოვლენები 18102/04 და 48656/06)

A.   სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი.

1.   მომჩივნების მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი.

2.   მომჩივნების მიერ რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

3.   მომჩივნების მიერ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

4.   შემდგომი განვითარება.

B.   მეორე მომჩივნის გათავისუფლება სამსახურიდან.

მეორე მომჩივნის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი.

II.  მესამე მომჩივანთან, ქალბატონ ქეთევან მეხუზლასთან დაკავშირებული მოვლენები (N 5148/05)

A.   მომჩივნის მიერ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

1.   ადმინისტრაციული ხელისუფლების ორგანოების წინაშე.

2.   სასამართლოების წინაშე.

(a)  პირველ ინსტანციაში.

(b)  ბოლო ინსტანციაში.

B.   შემდგომი განვითარება.

III. მეოთხე მომჩივანთან, ქალბატონ ქსენია სანაიასთან დაკავშირებული მოვლენები (N 26166/05)

IV. მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებთან, ქ-ნ სულიკო დვალთან და ქ-ნ მარინა გოგიასთან დაკავშირებული მოვლენები (N 42765/05)

V.  შემდგომი განვითარება საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით

შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო და პრაქტიკა

I.   დათქმა საქართველოს მიერ.

II.  დეკლარაცია საქართველოს მიერ.

III. საქართველოს კანონი „იძულებით გადაადგილებულ პირთა შესახებ“

IV. კანონები ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ.

V.  საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება.

VI. საკუთრების უფლება.

VII.     აფხაზეთის ლეგიტიმური სასამართლოები.

VIII.    საკუთრების რეგისტრაცია.

A.   ქონების წინასწარი რეგისტრაცია.

B.   საქართველოს მთავრობის დადგენილება N 400 საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული უძრავი ქონების დეკლარირებისა და აღრიცხვის მიზნით გასატარებელ ღონისძიებათა შესახებ.

IX. ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებები, აქტები ან უმოქმედობა.

X.  კომპენსაცია.

XI. საერთაშორისო მასალა.

კანონი.

I.   წინასწარი შენიშვნები.

A.   დროში მოქმედება.

B.   საქმის წარმოების უფლება მეორე, მესამე, მეოთხე და მეხუთე მომჩივნების სახელით

II.  საჩივრების გაერთიანება.

III. მისაღებობის საკითხები.

A.   კონვენციის დებულებებთან საჩივრების შეუთავსებლობა ratione temporis

1.   მხარეთა პოზიციები.

2.   სასამართლოს შეფასება.

(a)  ზოგადი პრინციპები.

(b)  გამოყენება წინამდებარე საქმეში.

B.   კონვენციის დებულებებთან შეუთავსებლობა ratione materiae საჩივრებისა N 5148/05, 26166/05 და 42765/05, რომლებიც შეტანილია როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის წინააღმდეგ და საჩივრისა N 48656/06, რომელიც შეტანილია რუსეთის წინააღმდეგ.

1.   მხარეთა პოზიციები.

2.   სასამართლოს შეფასება.

(a)  პირველი მომჩივანი.

(b)  დანარჩენი მომჩივნები.

C.   საჩივრების კონვენციის დებულებებთან შეუთავსებლობა ratione loci და ratione personae

1.   მხარეთა პოზიციები.

2.   სასამართლოს შეფასება.

(a)  საქართველოს იურისდიქცია.

(b)  რუსეთის იურისდიქცია.

3.   დასკვნა.

D.   ექვსთვიანი ვადის წესთან შესაბამისობა.

1.   მხარეთა პოზიციები.

2.   სასამართლოს შეფასება.

(a)  ზოგადი პრინციპები.

(b)  აღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმეში.

E.   დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა.

F.   პრეტენზიების დასაბუთების სავარაუდო ნაკლებობა მომჩივნების საჩივარში N 48656/06

1.   რუსეთის მთავრობის არგუმენტები.

2.   მომჩივანთა არგუმენტები.

3.   სასამართლოს შეფასება.

G.   საკითხი, რომელიც სავარაუდოდ გადაწყვეტილია საჩივარში N 18102/04 და დაზარალებულის სტატუსის სავარაუდო არარსებობა საჩივარში N 48656/06.

დასკვნა

IV. 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის სავარაუდო დარღვევა.

A.   საჩივრები N 5148/05, 26166/05 და 42765/05, შეტანილი ორივეს, საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ.

1.   მისაღებობა.

2.   არსებითი მხარე.

(a)  მხარეთა წარდგინებები.

(b)  სასამართლოს შეფასება.

B.   საჩივარი N 18102/04 (საქართველოს წინააღმდეგ) და საჩივარი N 48656/06 (რუსეთის წინააღმდეგ)

1.   მისაღებობა.

2.   არსებითი მხარე.

(a)  (a) მხარეთა წარდგინებები.

(b)  სასამართლოს შეფასება.

V.  კონვენციის მე-8 მუხლის სავარაუდო დარღვევა.

A.   მხარეთა არგუმენტები.

1.   მომჩივნები.

2.   მოპასუხე მთავრობები.

B.   სასამართლოს შეფასება.

1.   საჩივრები NN 5148/05, 26166/05 და 42765/05, შეტანილი ორივეს, საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ.

2.   საჩივარი N 48656/06, რუსეთის წინააღმდეგ.

VI. კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის სავარაუდო დარღვევა.

VII.     კონვენციის მე-13 მუხლის დარღვევა სხვა მუხლებთან ერთობლიობაში, რომელთა შესაბამისადაც ჩიოდნენ მომჩივნები.

VIII.    მე-14 მუხლის სავარაუდო დარღვევა კონვენციის მე-8 მუხლთან და 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან ერთობლიობაში.

IX. კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება.

A.   ზიანი.

1.   მომჩივანთა მოთხოვნები.

(a)  საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით.

(b)  საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით.

2.   რუსეთის მთავრობის არგუმენტები.

(a)  საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით.

(b)  საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით.

3.   სასამართლოს შეფასება.

(a)  საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით.

(b)  საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით.

B.   ხარჯები და დანახარჯები.

1.   მხარეთა პოზიციები.

(a)  საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით.

(b)  საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით.

2.   სასამართლოს შეფასება.

C.   საურავი.

დანართი.

საქმეზე „ტაგანოვა და სხვები საქართველოს და რუსეთის წინააღმდეგ“,„ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს“ (მეორე სექცია) პალატამ შემდეგი შემადგენლობით:

არნფინ ბორდსენი, თავმჯდომარე,საადეტ იუკსელი,ლადო ჭანტურია,პაულინე კოსკელო,იოვან ილიევსკი,დავორ დერენჩინოვიჩი,გედიმინას საგატისი, მოსამართლეები,და ჰასან ბაკირჯი, სექციის განმწესრიგებელი,გაითვალისწინა რა:

საჩივრები საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ შეტანილი სასამართლოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის (შემდგომში „კონვენცია“) 34-ე მუხლის ფარგლებში, კერძოდ, საჩივარი N 18102/04, შეტანილი საქართველოს წინააღმდეგ და საჩივარი N 48656/06 შეტანილი რუსეთის წინააღმდეგ ქ-ნ გალინა ალექსეევნა ტაგანოვასა და ბ-ნ ტარიელ აპოლონოვიჩ ესართიას მიერ, ორივე რუსეთის მოქალაქე (შემდგომში „პირველი და მეორე მომჩივანი“); საჩივარი N 5148/05, შეტანილი საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ, ქ-ნ ქეთევან მეხუზლას მიერ, საქართველოს მოქალაქე (შემდგომში „მესამე მომჩივანი“); საჩივარი N 26166/05, შეტანილი საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ, ქ-ნ ქსენია სანაიას მიერ, საქართველოს მოქალაქე (შემდგომში „მეოთხე მომჩივანი“); და საჩივარი N 42765/05, შეტანილი საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ, ქ-ნ სულიკო დვალისა და ქ-ნ მარინა გოგიას მიერ, თანდართულ ცხრილში მითითებულ სხვადასხვა თარიღში;

გადაწყვეტილებები ეცნობოს საჩივრის შესახებ საქართველოსა და რუსეთის მთავრობებს;

მხარეთა მოსაზრებები;

კონვენციის 36-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და სასამართლოს რეგლამენტის 44(3)-ე წესის ფარგლებში საქართველოს მთავრობის მიერ წარდგენილი კომენტარები, საჩივართან N 48656/06 მიმართებით, რომელიც საქმეში მოიწვია სექციის ვიცე-პრეზიდენტმა;

სექციის თავმჯდომარის გადაწყვეტილება, საგანგებო მოსამართლედ სასამართლოს ერთ-ერთი საგანგებო მოსამართლის დანიშვნის შესახებ, რუსეთთან მიმართებით, სასამართლოს რეგლამენტის 29-ე წესის მე-2 პუნქტის გამოყენებით (იხ. საქმე Kutayev v. Russia, no. 17912/15, §§ 5-8, 2023 წლის 24 იანვარი);

2024 წლის 26 ნოემბრის დახურული თათბირის შემდეგ,გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც იმავე დღეს იქნა მიღებული:

შესავალი

1. მომჩივნები საჩივრებში N 18102/04 და 48656/06 ძირითადად ჩიოდნენ იმის გამო, რომ დიდი ხნის განმავლობაში მათ არ შეეძლოთ აფხაზეთის ტერიტორიაზე მდებარე საცხოვრებელი და მოძრავი ქონების მშვიდობიანად გამოყენება და არ ჰქონდათ სასამართლოს ხელმისაწვდომობა ამასთან დაკავშირებით. პრეტენზიები საჩივარში N 18102/04 (საქართველოს წინააღმდეგ) შედგენილ იქნა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, ასევე კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის, მე-13 და მე-14 მუხლების შესაბამისად, ხოლო პრეტენზიები საჩივარში N 48656/06 (რუსეთის წინააღმდეგ) შედგენილ იქნა კონვენციის მე-3 და მე-8 მუხლების, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის და მე-13 და მე-14 მუხლების შესაბამისად, ზემოხსენებულ დებულებებთან ერთობლიობაში.

2. მომჩივნები (საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 (როგორც საქართველოს, ასევე რუსეთის წინააღმდეგ)), რომლებსაც მიეკუთვნათ იურიდიული დახმარება, ჩიოდნენ, რომ უარი ეთქვათ აფხაზეთის ტერიტორიაზე მდებარე თავიანთი სახლების ხელმისაწვდომობასა და მათით სარგებლობაზე. მათ მიმართეს კონვენციის მე-3 და მე-8 მუხლებს, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლს და მე-13 და მე-14 მუხლებს, ზემოხსენებულ დებულებებთან ერთობლიობაში.

3. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ტერმინი „აფხაზეთი“ ეხება რეგიონს საქართველოში, რომელიც ამჟამად საქართველოს მთავრობის დე ფაქტო კონტროლს მიღმაა.

4. საჩივრის 18102/04 შესახებ ეცნობა საქართველოს მთავრობას 2006 წლის 28 თებერვალს. საჩივრები NN საჩივრების N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 შესახებ ეცნობა საქართველოსა და რუსეთის მთავრობებს 2007 წლის 6 თებერვალს. საქართველოსა და რუსეთის მთავრობებს შორის მოსაზრებების გაცვლის შემდეგ, 2008 წელს საქართველოს მთავრობამ სრულად გაიხმო თავისი მოსაზრებები. საჩივრის N 48656/06 შესახებ ეცნობა რუსეთის მთავრობას 2016 წლის 13 ივლისს. 2016 წლის 15 სექტემბერს სასამართლომ მხარეები მიიწვია, წარმოედგინათ თავიანთი კონსოლიდირებული მოსაზრებები N 18102/04, 5148/05, 26166/05 და 42765/05 მისაღებობისა და არსებითი მხარის შესახებ, 2006 ან 2007 წლებში მათთვის დასმული კითხვების გათვალისწინებით, აგრეთვე, ნებისმიერი შემდგომი ფაქტობრივი და სამართლებრივი განვითარების გათვალისწინებით.

5. მომჩივნებს სასამართლოში წარმოადგენდნენ ბ-ნი პ. ბერია, ქ-ნი ნ. კაციტაძე, ბ-ნი ვ. ვახტანგაძე და ბ-ნი გ. მირცხულავა, ადვოკატები, რომლებიც საქმიანობას ახორციელებენ თბილისში; მოგვიანებით მათ შეუერთდნენ ბ-ნი ჯარლათ კლიფორდი, ბ-ნი ფილიპ ლიჩი, ქ-ნი ჯოან სოიერი და ქ-ნი ჯეს გავრონი, ადვოკატები ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული ცენტრიდან („EHRAC“).

6. საქართველოს მთავრობას თანმიმდევრულად წარმოადგენდნენ მისი აგენტები: ქ-ნი ე. გურეშიძე, ქ-ნი ი. ბართაია, ბ-ნი დ. თომაძე, ბ-ნი ლ. მესხორაძე და ბ-ნი ბ. ძამაშვილი იუსტიციის სამინისტროდან.

7. რუსეთის მთავრობას თანმიმდევრულად წარმოადგენდნენ ბ-ნი პ. ლაპტევი, ქ-ნი ვ. მილინჩუკი, ბ-ნი გ. მატიუშკინი და ბ-ნი მ. გალპერინი, რუსეთის ფედერაციის წარმომადგენლები ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში.

ფაქტები

8. საქმის ფაქტობრივი გარემოებები შეიძლება შეჯამდეს შემდეგი სახით:

პირველ და მეორე მომჩივანთან, ქ-ნ ტაგანოვასა და ბ-ნ ესართიასთან დაკავშირებული მოვლენები 18102/04 და 48656/06)

სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი

9. პირველი და მეორე მომჩივნები იყვნენ ცოლ-ქმარი, რომლებიც დაიბადნენ 1943 და, შესაბამისად, 1948 წლებში და ცხოვრობდნენ აფხაზეთში. მეორე მომჩივანმა, რომელიც იყო ქართული წარმოშობის, მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა არაუგვიანეს 2000 წლისა. ის გარდაიცვალა 2012 წლის 29 მაისს. მისმა ცოლმა, პირველმა მომჩივანმა, შეატყობინა სასამართლოს 2012 წლის 1 ივნისს, რომ მას სურდა სასამართლოში საქმის წარმოება მისი ქმრის სახელითაც გაეგრძელებინა.

10. დაუზუსტებელ თარიღში, მეორე მომჩივნის მშობლებმა ააშენეს სახლი სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში, სოფელ ფსახარაში (მაშინ ცნობილი როგორც კოლხიდა), გაგრის რაიონი, აფხაზეთი, საქართველო. გაგრის ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოების მიერ 1969 წელს გაცემული ოქმის ამონაწერი მიუთითებს, რომ 1950 წლის 5 ივნისს ხელისუფლების ორგანოებმა გამოყვეს 0,15 ჰექტარი მიწა ადგილობრივ კოლმეურნეობაში („კოლხოზში“) მეორე მომჩივნის მამის მიერ გამოსაყენებლად, რადგან ის მუდმივად იქ ცხოვრობდა და მუშაობდა. მეორე მომჩივანი და მისი მშობლები ცხოვრობდნენ ამ სახლში დაუზუსტებელი დროის განმავლობაში.

11. 1989 წლის 13 ოქტომბრით დათარიღებული, სახლის „ტექნიკური პასპორტის“ მიხედვით, მეორე მომჩივანი და მისი მამა ფლობდნენ სახლის ნახევარს; ტექნიკურ პასპორტში იკითხება ჩანაწერი, რომელიც გაკეთებულია განყოფილებაში „სპეციალური შენიშვნები“, „დასაშლელად შესაფერისი ძველი სახლი“. 2002 წლის 13 აგვისტოს გაგრის დე ფაქტო მუნიციპალურმა ხელისუფლების ორგანოებმა მეორე მომჩივანზე გასცეს მოწმობა, რომელიც ადასტურებდა, რომ ის რეგისტრირებული იყო სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში 1977 წლის 1 იანვრიდან.

12. დროის გარკვეულ პერიოდში მეორე მომჩივანმა ააშენა ახალი სახლი სოხუმის ქუჩის 185ა ნომერში, იმავე მიწის ნაკვეთზე, სადაც ზემოაღნიშნული სახლი იყო. მან ახალ სახლში ცხოვრება 1977 წელს დაიწყო (თავის მაშინდელ) ოჯახთან ერთად, რომელთან ერთადაც 1975 წლიდან 1977 წლამდე ცხოვრობდა ძველ სახლში სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში.

13. 1992 წელს, მას შემდეგ, რაც მან თავისი სამი შვილი, მშობლები და ყოფილი ცოლი აფხაზეთიდან გაიყვანა, საომარი მოქმედებების დაწყების შემდეგ, მეორე მომჩივანმა პირველ მომჩივანთან დაიწყო ცხოვრება სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ (ძველ) სახლში. იმავე წლის, დაუზუსტებელ თარიღში, მომჩივნები სახლიდან გამოასახლეს აფხაზმა მებრძოლებმა. გაგრის საავადმყოფოს მთავარი ექიმის მიერ 2004 წლის 12 თებერვალს პირველი მომჩივნისთვის გაცემულ მოწმობაში მითითებულია, რომ ის საავადმყოფოში მუშაობდა 1992 წლიდან და, რომ მისი ხელფასი მოწმობის გაცემის დროს იყო 500 რუსული რუბლი.

14. სოხუმის ქუჩის 185ა ნომერში მდებარე ახალი სახლი 1992 წელს დაიწვა, სავარაუდოდ, რეაქტიული ჭურვის მოხვედრის შემდეგ.

15. როგორც ჩანს, მომჩივნებმა შემდეგ დაიწყეს მეორე მომჩივნის შვილის კუთვნილი სახლის გამოყენება. მეორე მომჩივანი, რომელმაც დროებით დატოვა აფხაზეთი 1993 წელს დედის დაკრძალვაზე დასასწრებად, შემდეგ დაბრუნდა სოფელ ფსახარაში გაურკვეველ თარიღში. როგორც ჩანს, მისი არყოფნისას, პირველი მომჩივანი გამოასახლეს მეორე მომჩივნის შვილის სახლიდან, სავარაუდოდ, პირებმა აფხაზეთის დე ფაქტო ადმინისტრაციიდან, რის შემდეგაც მან დაიწყო ცხოვრება საავადმყოფოში, სადაც ის ასევე მუშაობდა.

16. მომჩივნები დაქორწინდნენ 1998 წლის 15 იანვარს. ქართული ეთნიკური წარმოშობის ათასობით აფხაზი რეზიდენტისგან განსხვავებით, ისინი აფხაზეთიდან არ გაქცეულან.

17. 1994 წლამდე, დაუზუსტებელ თარიღში, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებმა გადასცეს ეთნიკურად აფხაზ, ვინმე ნ.ბ.-ს. გაგრის მუნიციპალური საქმეების დე ფაქტო დირექტორატის მიერ გაგრის დე ფაქტო რაიონულ სასამართლოში გაგზავნილი, 2003 წლის 4 აგვისტოთი დათარიღებული მოწმობის მიხედვით, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე სახლი (იმ დროს) სოფელ ფსახარას ადმინისტრაციის განკარგულებაში იყო.

მომჩივნების მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

18. მომჩივნების თანახმად, დაუზუსტებელ დროს (1990-იანი წლების დასაწყისში) ისინი დაუკავშირდნენ ქალაქ გაგრის დე ფაქტო ადმინისტრაციას და პრეტენზია განაცხადეს, რომ მათ არ შეეძლოთ ცხოვრება თავიანთ სახლში, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში. ადმინისტრაციამ უპასუხა, რომ რადგან სახლი დაკავებული არ იყო, შეეძლოთ იქ დაბრუნება. თუმცა, როგორც კი მომჩივნები სახლში შევიდნენ, გამოჩნდნენ აფხაზური წარმოშობის პირები, რომლებმაც განაცხადეს, რომ ისინი იყვნენ ახალი მეპატრონეები და აიძულეს ისინი, დაეტოვებინათ სახლი. დე ფაქტო ადგილობრივმა ადმინისტრაციამ და პოლიციამ უარი თქვეს ჩარევაზე და ურჩიეს სასამართლოსთვის მიემართათ.

19. მომჩივნების თანახმად, 1994 წლიდან მოყოლებული ისინი საჩივრებით მიმართავდნენ აფხაზეთის სხვადასხვა დე ფაქტო ადმინისტრაციულ ორგანოებს, ისევე როგორც გაგრის დე ფაქტო რაიონულ სასამართლოს, მოითხოვდნენ თავიანთი სახლის დაბრუნებას, მეორე მომჩივნის სამსახურში აღდგენას და აცხადებდნენ, რომ ისინი „აფხაზური ნაციონალიზმის მსხვერპლნი“ იყვნენ. საჩივრები არ განხილულა, ხოლო მომჩივნებს ატარებდნენ წინ და უკან, სასამართლოსა და ადმინისტრაციულ ორგანოებს შორის.

20. პირველმა მომჩივანმა წარადგინა 1994 წლით დათარიღებული წერილების ასლები, რომლებშიც ის ჩიოდა აფხაზეთის დე ფაქტო შინაგან საქმეთა სამინისტროში მის მიმართ რამდენიმე პირის მიერ მუქარის შესახებ, რომელთაგან ზოგიერთი მან დაასახელა, და ჩიოდა იმის შესახებ, რომ მათ მას მოსთხოვეს, დაეტოვებინა საცხოვრებელი (არ არის დაკონკრეტებული), რომელშიც ის იმ დროს ცხოვრობდა; ამ წერილებში მისი მისამართი მითითებული იყო როგორც აბაზგაას ქუჩის 49/5, გაგრა, აფხაზეთი, საქართველო. მან ასევე წარადგინა 2002 და 2003 წლებით დათარიღებული წერილების ასლები, რომლებშიც მან (და მეორე მომჩივანმა) მიმართა მოსკოვში ადამიანის უფლებათა კომიტეტს, რუსეთის პრეზიდენტის ადმინისტრაციას, ასევე აფხაზეთის დე ფაქტო მუნიციპალურ ადმინისტრაციას და გაგრის დე ფაქტო რაიონულ სასამართლოს იმასთან დაკავშირებით, რომ არ შეეძლო სახლში ცხოვრება, რომელიც მდებარეობდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში; ამ წერილებში მისი მისამართი მითითებული იყო როგორც აბაზგაას ქუჩის 49/5, გაგრა, აფხაზეთი, საქართველო. პირველმა მომჩივანმა მის მისამართად მიუთითა აბაზგაას ქუჩის 49/5, გაგრა, აფხაზეთი, საქართველო, მის მიერ 2006 წლის 6 ოქტომბერს სასამართლოსთვის გაგზავნილ წერილშიც, სადაც ჩიოდა იმ ცუდ მდგომარეობაზე, რომელშიც მეორე მომჩივანს და მას დაუბრუნდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე სახლი. რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს 2008 წლის წერილში, რომელიც მომჩივნებს გაუგზავნა, მისამართი მითითებულია აბაზგაას ქ. 49/5. კიდევ ერთი მისამართი კრასნოდარის ოლქში, რუსეთი, მითითებული იყო 2009 წლის ორ წერილში, რომელიც პირველი მომჩივნისთვის იყო გაგზავნილი რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ. პირველი მომჩივნის რუსული პასპორტის ასლში, რომელიც გაცემულია 2000 წელს, მისი მისამართი იყო ვლადიმირის ოლქში, რუსეთში.

21. 2003 წლის 26 სექტემბერს მომჩივნებმა მიიღეს გაგრის დე ფაქტო რაიონული სასამართლოს ბრძანება, რომელიც გამოიცა 2003 წლის 18 ივლისს ერთი მოსამართლის მიერ, სადაც ნათქვამია, რომ მათი საჩივარი, რომელიც „შეტანილი იყო ფსახარას ადგილობრივი ადმინისტრაციის წინააღმდეგ, საცხოვრებლის უფლების აღდგენის მიზნით“, მიუღებელი იყო იმ მოტივით, რომ მათ არ მიუთითეს მოპასუხე მხარის სახელი და მისამართი.

22. ეს ბრძანება შეიძლებოდა გასაჩივრებულიყო აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაეს სასამართლოში გამოცემიდან თოთხმეტი დღის განმავლობაში. ვინაიდან ეს ვადა უკვე გასული იყო იმ დროისთვის, როცა მომჩივნებს ბრძანების შესახებ ეცნობათ, მათ შეიტანეს საჩივარი საზედამხედველო განხილვის შესახებ, აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაეს სასამართლოში.

23. 2003 წლის 4 დეკემბერს, გადაწყვეტილების გამოტანისას, მომჩივნის დასწრებით საზედამხედველო განხილვის თაობაზე, აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაესმა სასამართლომ საქმის მასალების ფონზე გაითვალისწინა „მომჩივანთა საკუთრების უფლება გაგრაში, სოფელ ფსახარაში არსებულ ქონებაზე, რომლიდანაც ისინი გამოაგდო (выгнали) მუნიციპალურმა ადმინისტრაციამ“. შემდეგ მან გააუქმა გაგრის დე ფაქტო რაიონული სასამართლოს 2003 წლის 18 ივლისის ბრძანება (იხ. პარაგრაფი 21 ზემოთ) და საქმე არსებითად განსახილველად გადასცა მას. აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაესმა სასამართლომ მიუთითა, რომ თუ გაგრის რაიონული სასამართლოს მიერ არსებითი განხილვისას სხვა პირების მონაწილეობა აუცილებელი აღმოჩნდებოდა სადავო ქონებაზე მომჩივანთა უფლებების დასადგენად, სასამართლოს მოუწევდა ამ პირთა დაბარება მოპასუხე მხარეებად, საკუთარი ინიციატივით.

24. 2004 წლის 9 თებერვლის გადაწყვეტილებით, გაგრის დე ფაქტო რაიონული სასამართლოს მოსამართლე ბ.-მ უარი თქვა მომჩივნების საქმის განხილვაზე. გადაწყვეტილებაში ნათქვამია, რომ მიუხედავად რამდენიმე ზეპირი გაფრთხილებისა, მომჩივნებმა არ შეიტანეს თავიანთი სხვადასხვა პრეტენზია და საჩივარი ცალ-ცალკე, აფხაზეთის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის კონკრეტული დებულებების შესაბამისად, და არ გადაიხადეს სახელმწიფო გადასახადი, რომელიც გადასახდელი იყო (თანხის ოდენობა არ იყო მითითებული). გადაწყვეტილებაში ასევე მითითებული იყო, რომ მომჩივნებს ჰქონდათ თხუთმეტი დღე ხარვეზების გამოსასწორებლად. ამ ბრძანების წინააღმდეგ ჩვეულებრივი საჩივარი შეიძლება შეტანილიყო აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაეს სასამართლოში ბრძანების გამოცემიდან თოთხმეტი დღის ვადაში.

25. 2004 წლის 12 თებერვალს მომჩივნებმა საჩივრით მიმართეს აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაეს სასამართლოს და აფხაზეთის დე ფაქტო იუსტიციის სამინისტროს იმის თაობაზე, თუ რა ოდენობის თანხა (3500 რუბლი) უთხრა (ზეპირად) მათ გაგრის რაიონული სასამართლოს მოსამართლემ, რომელიც საჭირო იქნებოდა იურიდიული წარმომადგენლობისთვის თითოეული მათგანის რამდენიმე პრეტენზიისა და საჩივრისთვის, თითოეულ მათგანზე გადასახდელი სახელმწიფო საგადასახადო მოსაკრებელთან ერთად. მათ ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ პირველი მომჩივანი იღებდა მხოლოდ 500 რუბლს თვეში, ხოლო მეორე მომჩივანი უმუშევარი იყო. მომჩივნები ასევე ჩიოდნენ, რომ ისინი გამოაგდეს საკუთარი სახლიდან და მათი საჩივრები ათი წლის განმავლობაში განუხილველი რჩებოდა. 2004 წლის 4 მაისს აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაესმა სასამართლომ უპასუხა, რომ სამართალწარმოების სათანადოდ დასაწყებად მომჩივნებმა უნდა შეასრულონ გაგრის დე ფაქტო რაიონული სასამართლოს მითითებები.

26. ამასობაში, 2004 წლის 26 აპრილს, გაგრის დე ფაქტო რაიონულმა სასამართლოს თავმჯდომარემ უპასუხა დე ფაქტო აფხაზეთის იუსტიციის სამინისტროს მიერ მომჩივანთა საქმესთან დაკავშირებით გაგზავნილ მოთხოვნას, რომელშიც ნათქვამია, რომ 2004 წლის 9 თებერვალს, კანონის შესაბამისად, გადაწყდა, რომ არ განხილულიყო მომჩივნების საქმე; მან მიუთითა მიზეზებზე, რომლებიც მოცემულია პარაგრაფში 24 ზემოთ. წერილში ასევე ნათქვამია, რომ მომჩივნებს ჰქონდათ კანონიერი უფლება, ხელახლა შეეტანათ საჩივარი სასამართლოში და უნდა შეესრულებინათ პირობები, რომლებიც გათვალისწინებულია აფხაზეთის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 134-ე და 135-ე მუხლებით.

27. 2004 წლის 8 ივნისს მეორე მომჩივანი დაუკავშირდა აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტს და გაგრის მუნიციპალიტეტის დე ფაქტო მერს, საჩივრით, რომ მისი სახლი მუნიციპალიტეტის მიერ იყო გასაყიდად გამოტანილი და მოითხოვა მისი დაბრუნება.

28. 2004 წლის 27 ოქტომბერს მომჩივნებმა საჩივრით მიმართეს გაგრის დე ფაქტო მუნიციპალური ადმინისტრაციის ხელმძღვანელს და გაგრის დე ფაქტო რაიონულ სასამართლოს, სადაც ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ მათ უარი ეთქვათ მართლმსაჯულებაზე.

მომჩივნების მიერ რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

29. მომჩივნების თანახმად, 2004 წელს მათ წერილობით მიმართეს რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტს, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს და რუსეთის ფედერაციის გენერალურ პროკურატურას საჩივრით, რომ მათ არ შეეძლოთ მათი სახლის დაბრუნება. მათ მიიღეს რამდენიმე პასუხი ამ ხელისუფლების ორგანოებისგან, რომელიც არსებითად მიუთითებდა, რომ მათი მოთხოვნები გადაეგზავნა კომპეტენტურ ორგანოს.

30. ერთხელ, 2009 წლის 30 ივნისის წერილში, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ ასე უპასუხა პირველი მომჩივნის თხოვნას დახმარების შესახებ:

„თქვენი პრობლემის სირთულე მდგომარეობს იმაში, რომ უძრავი ქონების მესაკუთრეთა ხანგრძლივი არყოფნის გათვალისწინებით, რომლებმაც 1992-1993 წლებში აფხაზურ-ქართული კონფლიქტის დროს აფხაზეთი დატოვეს და არ გადაიხადეს შესაბამისი რეგულარული გადახდები, აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებმა აამოქმედეს რიგი კანონებისა და რეგულაციებისა, რომლებიც ითვალისწინებს მიტოვებული საცხოვრებელი ფართების ჩამორთმევას და მათ აფხაზეთის მოქალაქეების საკუთრებაში გადაცემას“.

31. რუსეთის მთავრობამ, 2016 წლის ნოემბრის არგუმენტებში მისაღებობისა და საჩივრების არსებითი მხარის შესახებ, აცნობა სასამართლოს, რომ საკუთრებასთან დაკავშირებული საჩივრების დიდი რაოდენობის გათვალისწინებით, რომლებიც რუსეთის საჯარო ხელისუფლების ორგანოებმა მიიღო რუსეთის მოქალაქეებისგან აფხაზეთში, რუსეთი და აფხაზეთი შეთანხმდნენ, შექმნან აფხაზეთში რუსეთის მოქალაქეების ქონებრივი უფლებების დაცვის კომისია (შემდგომში „საკუთრების აღიარების კომისია“). საკუთრების აღიარების კომისია, რომლის მუშაობაც მიზნად ისახავდა ქონებასთან დაკავშირებული საკითხების მოგვარებას, 2010 წლიდან ფუნქციონირებდა აფხაზეთში რუსეთის საელჩოს მხარდაჭერით.

32. რუსეთის მთავრობის თანახმად, პირველმა მომჩივანმა მიმართა საკუთრების აღიარების კომისიას 2012 წელს, ხოლო საკუთრების აღიარების კომისიამ, დაადგინა რა, რომ მის მიერ წარმოდგენილი თანმხლები დოკუმენტები არ იყო საკმარისი, ურჩია მას სასამართლო წარმოების დაწყება. 2016 წლის ივნისში პირველმა მომჩივანმა საკუთრების აღიარების კომისიას სანაცვლოდ წარუდგინა საბუთების სრული ნაკრები, ხოლო 2016 წლის ოქტომბერში აფხაზეთში რუსეთის საელჩომ აცნობა მას, რომ მისი საქმე განხილვის მოლოდინში იყო საკუთრების აღიარების კომისიის წინაშე. გარდა ამისა, რუსეთის ხელისუფლების სხვადასხვა ორგანომ, რომლებსაც პირველმა და მეორე მომჩივნებმა მიმართეს, უპასუხეს მათ მრავალ კითხვასა და პრეტენზიას და აცნობეს მომჩივნებს „მათი ქონებრივი პრობლემების გადასაჭრელად განხორციელებული პრაქტიკული ქმედებების შესახებ“.

33. საქართველოს მთავრობის თანახმად, ელექტრონული მედიის წყაროებმა გაავრცელეს ინფორმაცია, რომ საკუთრების აღიარების კომისიამ სოხუმში 2010 წლის დეკემბერში მიიღო გადაწყვეტილება, უარეყო საჩივრები, რომლებიც უკავშირდებოდა რუსეთის ეთნიკურად ქართველი მოქალაქეების საკუთრების უფლებებს. საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა და საქართველოს რეინტეგრაციის მინისტრმა მკაცრად გააკრიტიკეს ეს და განაცხადეს, რომ ეს არის აფხაზეთში ქართველების ეთნიკური წმენდის პოლიტიკის გაგრძელება და რუსეთის ფედერაცია არღვევს ადამიანის საერთაშორისო უფლებებს; მათ ასევე ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ, სანამ ყველა იძულებით გადაადგილებული პირი (დევნილი) და ლტოლვილი არ დაბრუნდება აფხაზეთში, ქონების დაბრუნების პროცესი კანონიერად ვერ განიხილება. 2011 წლის 13 იანვარს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გაავრცელა განცხადება, რომელშიც დაგმო ოკუპირებულ აფხაზეთში ეთნიკური ქართველების დისკრიმინაცია და მათი ქონებრივი უფლებების დარღვევა.

34. საქართველოს მთავრობამ ასევე განაცხადა, რომ 2011 წლის 31 იანვარს აფხაზეთის დე ფაქტო პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ ქართველებს შეეძლოთ აფხაზეთში დატოვებული ქონების დაბრუნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ საქართველოს მთავრობა გადაიხდის 13 მილიარდი აშშ დოლარის კომპენსაციას ქართულ-აფხაზურ ომში 1992-1993 წლებში მიყენებული ზიანისთვის. მის თანახმად, საკუთრების აღიარების კომისია, მისი და რუსეთის ფედერაციის ელჩის თანათავმჯდომარეობით, მუშაობდა აფხაზეთში მიტოვებული ქონების საკითხზე. კომისიის მუშაობაში მონაწილეობდნენ რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის და აფხაზეთის გენერალური პროკურატურის წარმომადგენლები.

მომჩივნების მიერ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

35. 2004 წლის 25 მარტს მომჩივნებმა მიმართეს თბილისში მდებარე აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებების დაცვის სამსახურის კანონიერ უფროსს, მ.ც.-ს და სთხოვეს დახმარება მათი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების განხორციელებაში. 2004 წლის 14 აპრილის და 2006 წლის 11 აპრილის წერილებში მ.ც.-მ სთხოვა გაეროს სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენელს საქართველოში (UNOMIG) და გაეროს ადამიანის უფლებათა ოფისის ხელმძღვანელს აფხაზეთში, საქართველოში (HROAG) დახმარებოდნენ მომჩივნებს მათი უფლებების აღდგენაში.

36. 2006 წლის 19 მაისის წერილში მ.ც. ასევე ითხოვდა დახმარებას HROAG-ისგან, მომჩივანთა მოთხოვნის განხილვაში და 2006 წლის 13 ივნისს მას საპასუხოდ აცნობეს, რომ HROAG-ის წარმომადგენლები შეხვდნენ მომჩივნებს, რათა განეხილათ მათი საქმე.

37. ამასობაში, 2004 წლის გაზაფხულზე მომჩივნებმა წერილობით მიმართეს საქართველოს მაშინდელ პრეზიდენტს დახმარების თხოვნით. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი აცხადებდნენ, რომ მათ მიიღეს პასუხი, რომ მათ სახლს ერთ თვეში დაუბრუნებდნენ, სინამდვილეში არაფერი მომხდარა.

38. 2007 წლის 31 იანვარს მეორე მომჩივნის მამამ წარადგინა დეკლარაცია უკრაინაში საქართველოს საელჩოში, სადაც მან განაცხადა, რომ სოფელ ფსახარაში, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი მისი საკუთრება იყო. მან დაურთო მიწის ნაკვეთის გეგმა, ჩანაწერი შინამეურნეობების რეესტრიდან, მის საბჭოთა პასპორტში არსებული ჩანაწერი და სახლის სამშენებლო გეგმა. მან მეორე მომჩივანი მოიხსენია როგორც ოჯახის წევრი. ეს დეკლარაცია შემდგომში ჩაიწერა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მიერ (შემდგომში „დევნილთა სამინისტრო“; მეტი ინფორმაცია სამინისტროს როლის შესახებ, აფხაზეთში მდებარე ქონების წინასწარი რეგისტრაციის კონტექსტში, შეგიძლიათ იხილოთ პარაგრაფებში 140-143 ქვემოთ).

შემდგომი განვითარება

39. 2006 წლის ივნისში პირველმა მომჩივანმა მისწერა გარკვეულ კ.ა.-ს გაგრის დე ფაქტო მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციაში, საჩივრით, რომ მრავალი წლის განმავლობაში მას და მის ქმარს, მეორე მომჩივანს, არ ჰქონდათ წვდომა სახლზე სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში. მან განაცხადა, რომ განმარტება, რომელიც მათ დე ფაქტო ადმინისტრაციული ორგანოს ხელმძღვანელმა მისცა, იყო ის, რომ მომჩივნები წლების განმავლობაში არ იხდიდნენ „მიწის ქირას“. ის ამტკიცებდა, რომ დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს უნდა სცოდნოდათ, რომ ექიმები, ისევე როგორც მისი ქმარი, გათავისუფლებული იყვნენ გადასახადებისაგან და ყოველ შემთხვევაში, მისთვის ჯერ უნდა ეცნობებინათ.

40. 2006 წლის აგვისტოში დე ფაქტო ადგილობრივმა ხელისუფლებამ დაუბრუნა მომჩივნებს სოფელ ფსახარაში, სოხუმის ქუჩია 185 ნომერში მდებარე სახლი. ოფიციალური განმარტება, რომელიც მათ მიიღეს სოფელ ფსახარას დე ფაქტო ადმინისტრაციის უფროსის მიერ გამოგზავნილ 2006 წლის 22 აგვისტოს წერილში, იყო ის, რომ 1996 წელს (დე ფაქტო) ადგილობრივ ადმინისტრაციასა და გარკვეულ ნ.ბ.-ს შორის გაფორმებული იჯარის ხელშეკრულება დასრულდა 2006 წლის აგვისტოში. ამ წერილში ასევე ნათქვამია, რომ სახლის კანონიერი მფლობელი იყო მეორე მომჩივანი, რომელიც „1992 წლიდან უწყვეტად ცხოვრობდა გაგრაში“. მომჩივნების თანახმად, სახლიდან ყველაფერი წაღებული იყო და ის საცხოვრებლად უვარგისი იყო.

41. 2007 წლის 18 ივლისის წერილში, საჩივრის N 18102/04 კონტექსტში, მომჩივნებმა აცნობეს სასამართლოს, რომ სახლი კვლავ წაართვეს მათ. საქართველოს მთავრობამ აცნობა სასამართლოს, რომ 2007 წლის 16 აგვისტოს, HROAG-ისა და UNOMIG-ისთვის ქონებრივი უფლებების აღდგენის დახმარების შესახებ მოთხოვნების გაკეთების შემდეგ, HROAG-ის წარმომადგენელმა განაცხადა, რომ 2007 წლის 9 აგვისტოს მომჩივნებთან შეხვედრის დროს დადასტურდა, რომ ისინი საკუთარ სახლში დაბრუნდნენ 2006 წლის 8 სექტემბერს, გაგრის დე ფაქტო ადმინისტრაციის გადაწყვეტილების შემდეგ. თუმცა, ნ.ბ.-მ, ზემოთ ხსენებულმა მესამე მხარემ, გაასაჩივრა ეს გადაწყვეტილება; მომჩივნები განაგრძობდნენ სახლში ცხოვრებას, სანამ მისი საჩივარი განხილვის მოლოდინში იყო.

42. 2008 წლის 5 მაისის წერილში, საჩივრის N 18102/04 კონტექსტში, მომჩივნებმა აცნობეს სასამართლოს, რომ სახლი წაართვეს მათ.

43. 2009 წლის 5 მარტის, 2010 წლის 19 აპრილის და 2010 წლის 20 ოქტომბრის წერილებში მომჩივნებმა აცნობეს სასამართლოს, რომ მათ არ მიუღიათ პასუხი რუსეთისა და აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებისადმი გაგზავნილ მრავალ პრეტენზიაზე, მათ უკანონო დე ფაქტო გამოსახლებასთან დაკავშირებით.

მეორე მომჩივნის გათავისუფლება სამსახურიდან

44. 1993 წლის ივნისში მეორე მომჩივანი გაათავისუფლეს საავადმყოფოში დაკავებული მისი თანამდებობიდან საავადმყოფოს მაშინდელი დირექტორის ბრძანებით. მომჩივნის თანახმად, მისი სამსახურიდან გათავისუფლება იყო ქართული წარმოშობის სამედიცინო პერსონალის გათავისუფლების საერთო ტალღის ნაწილი.

მეორე მომჩივნის მიერ აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

45. მომჩივნების თანახმად, 1994 წლიდან მოყოლებული მეორე მომჩივანმა საჩივრები წარუდგინა აფხაზეთის სხვადასხვა დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს, თანამდებობაზე აღდგენის მოთხოვნით და ამტკიცებდა, რომ ის იყო „აფხაზური ნაციონალიზმის მსხვერპლი“.

46. კერძოდ, 2004 წლის 13 მაისს მან გაგრის დე ფაქტო რაიონულ სასამართლოს მიმართა მისი უკანონოდ გათავისუფლების თაობაზე, მოითხოვა თანამდებობაზე აღდგენა და მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, რომელიც უნდა გამოთვლილიყო 1992 წლიდან. მან ასევე მოითხოვა სახელმწიფო გადასახადის ჩამოწერა მის შემთხვევაში, რადგან ის უმუშევარი იყო და სხვა შემოსავალი არ ჰქონდა. როგორც ჩანს, ამ საჩივართან დაკავშირებით არანაირი ქმედება არ განხორციელებულა.

47. 2004 წლის 19 მაისს მეორე მომჩივანმა იჩივლა აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაეს სასამართლოსა და აფხაზეთის დე ფაქტო იუსტიციის სამინისტროში, რომ გაგრის დე ფაქტო რაიონულმა სასამართლომ უარი უთხრა მას მართლმსაჯულებაზე და მოითხოვა თანამდებობაზე აღდგენა. სასამართლოსთვის არ მიუწოდებიათ რაიმე შემდგომი ინფორმაცია საჩივრის შესახებ.

მესამე მომჩივანთან, ქალბატონ ქეთევან მეხუზლასთან დაკავშირებული მოვლენები (N 5148/05)

48. 1948 წელს მესამე მომჩივანი ქმართან ერთად დასახლდა სოხუმში, აფხაზეთი, საქართველო. ის გარდაიცვალა 2011 წელს, ხოლო ბ-ნმა ბადრი მეხუზლამ, დაბადებულმა 1949 წლის 28 მაისს, აცნობა სასამართლოს მისი გარდაცვალების შესახებ და გამოთქვა სურვილი, როგორც მისმა შვილმა, ეწარმოებინა საქმე სასამართლოში მისი გარდაცვლილი დედის ნაცვლად. ბ-ნ ბადრი მეხუზლას თავდაპირველად არ წარმოუდგენია დაბადების მოწმობა ან მემკვიდრის მოწმობა, რომელიც დაადასტურებდა, რომ ის იყო ქ-ნ ქეთევან მეხუზლას კანონით მემკვიდრე. 2024 წლის 26 ივლისს მან გაგზავნა საქართველოს სასამართლოს მიერ 2024 წლის 19 მარტს მიღებული გადაწყვეტილების ასლი, რომელიც ადასტურებდა, რომ ის იყო დედის, კერძოდ, მესამე მომჩივნის სამკვიდროს მემკვიდრე.

49. 1953 წელს მესამე მომჩივანმა და მისმა ქმარმა ააშენეს სახლი სოხუმში, თავაძის ქუჩის 7 ნომერში.

50. 1960 წელს მესამე მომჩივანმა დაიწყო მუშაობა სოხუმის საავადმყოფოში ექთნად. მესი ქმარი გარდაიცვალა 1971 წელს.

51. სოხუმის საქალაქო საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 1990 წლის 31 იანვრით დათარიღებულ გადაწყვეტილებაში სათაურით „არასწორად აშენებული ნაგებობების რეგისტრაციის შესახებ“, არის ჩანაწერი, რომ სოხუმის საქალაქო საბჭომ მესამე მომჩივანს მიაკუთვნა საკუთრების უფლება სახლზე; ორსართულიანი სახლი აშენდა 1974 წლის სექტემბრამდე, საჭირო ნებართვის გარეშე და მისამართი (სოხუმში) წაუკითხვადი იყო.

52. მას შემდეგ, რაც სოხუმი დაიკავეს სეპარატისტებმა და მათმა მხარდამჭერებმა, 1993 წლის 4 ოქტომბერს მესამე მომჩივანი იძულებული გახდა, დაეტოვებინა ქალაქი მისი სიცოცხლის შიშის გამო. თბილისში ჩასვლისთანავე ის ოჯახს შეუერთდა, რომელთანაც წლების განმავლობაში ნაქირავებ ბინაში ცხოვრობდა.

53. მესამე მომჩივანს ჰქონდა იძულებით გადაადგილებული პირის სტატუსი, 1996 წლის 28 ივნისის კანონის „იძულებით გადაადგილებულ პირთა და ლტოლვილთა შესახებ“ მნიშვნელობის ფარგლებში (შემდგომში „1996 წლის კანონი დევნილთა შესახებ“, იხილეთ პარაგრაფები 100-101 ქვემოთ). მის თანახმად, 1993 წელს აფხაზეთიდან ქართველი მოსახლეობის მასობრივი გამგზავრების შემდეგ, მისი სახლი ეთნიკურმა აფხაზებმა დაიკავეს. მან გაიგო, რომ აფხაზურმა ოჯახმა წაართვა სახლი და გაყიდა ის.

54. მესამე მომჩივნის პირადობის დამადასტურებელ მოწმობაში, რომელიც გაცემულია საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ 1999 წლის 3 მაისს და წარდგენილია სასამართლოში, მის მუდმივ საცხოვრებელ მისამართად მითითებულია თავაძის ქუჩის 7 ნომერი, სოხუმში.

55. ბადრი მეხუზლას სახელზე, დაბადებული 1949 წლის 28 მაისს (იხ. პარაგრაფი 48 ზემოთ), გაცემულ პირადობის დამადასტურებელ მოწმობაში, რომელიც გაცემულია საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ 2001 წლის 10 დეკემბერს და წარდგენილია სასამართლოში, მის მუდმივ საცხოვრებელ მისამართად მითითებულია თავაძის ქუჩის 7 ნომერი, სოხუმში.

56. საჩივრის მისაღებობაზე და არსებით მხარეზე დაკვირვებებთან ერთად, მესამე მომჩივნის წარმომადგენლებმა წარმოადგინეს ბ-ნი ბადრი მეხუზლას განცხადება, რომელიც მათი მტკიცებით იყო მესამე მომჩივნის შვილი. მისი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ნომერი ემთხვეოდა 2001 წლის 10 დეკემბერს გაცემული პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ნომერს (იხ. პარაგრაფი 55 ზემოთ). ბადრი მეხუზლას განცხადება, დათარიღებული 2017 წლის 27 იანვრით, შეიცავდა ქონების აღწერას, რომელიც მდებარეობს სოხუმში, თავაძის ქუჩის 7 ნომერში, კერძოდ, ფაქტს, რომ სახლს ჰქონდა საკუთარი ცენტრალური გათბობის სისტემა და იდგა ხის ძვირადღირებული ავეჯი. მან ასევე განმარტა, თუ როგორ განაგრძო ამ სახლში ცხოვრება 1971 წელს მამამისის გარდაცვალების შემდეგ – თავდაპირველად დასთან და დედასთან, მესამე მომჩივანთან, მოგვიანებით კი დედასთან, ცოლსა და შვილებთან ერთად.

57. გარდა ამისა, ბ-მა ბადრი მეხუზლამ განაცხადა, რომ მან იქირავა ქარხანა, რომელიც აწარმოებდა ცქრიალა სასმელებს, სადაც ამზადებდა მის მიერ შემუშავებულ უალკოჰოლო სასმელებს. გულრიფშის მუნიციპალიტეტში, 14 ჰა მიწის ნაკვეთზე ზრდიდა კივის, 10 ჰა მიწის ნაკვეთზე – ატამს და 4 ჰა მიწის ნაკვეთზე ჰქონდა ლიმონის პლანტაცია, ასევე ორი სხვადასხვა ჯიშის ყურძენი მოჰყავდა. მის ოჯახს ასევე ჰქონდა 600 კვ.მ. მიწის ნაკვეთი ზემო ეშერაში.

58. გარდა ამისა, მან განაცხადა, რომ მისი ოჯახი ზაფხულის სეზონზე სახლში ექვსი ოთახიდან ოთხს აქირავებდა ტურისტებზე, ხოლო შემოდგომიდან გაზაფხულამდე ისინი ამ ოთახებს სტუდენტებზე აქირავებდნენ. ის აცხადებდა, რომ ოჯახის წლიური შემოსავალი იყო 8000-9000 რუბლი. მისი დედის, მეუღლისა და მისი ყოველთვიური ხელფასი იყო 90 რუბლი, 140 რუბლი და, შესაბამისად, 340 რუბლი. უალკოჰოლო სასმელების წარმოებიდან ყოველთვიური შემოსავალი იყო 14000 რუბლი. ოჯახს ასევე ჰქონდა დანაზოგი ბანკში.

მომჩივნის მიერ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების წინაშე წარმოებული სარჩელი

ადმინისტრაციული ხელისუფლების ორგანოების წინაშე

59. 2004 წლის 15 ნოემბერს მესამე მომჩივანმა მიმართა თბილისის საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს (NPRA) სოხუმში მდებარე სახლის ქონებრივი უფლების რეგისტრაციისთვის, საქართველოს 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისად (იხ. პარაგრაფი 123 ქვემოთ).

60. 2004 წლის 25 ნოემბერს საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ უარყო მისი განაცხადი (საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს შესახებ დამატებითი ინფორმაციისთვის იხ. პარაგრაფი 135 ქვემოთ). საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ მიუთითა, რომ შეიქმნა რა 2004 წლის 1 ივნისს როგორც საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან დაკავშირებული ორგანო, ამჟამად ის არეგისტრირებდა ყველა უფლებას ადგილობრივი და რეგიონული დეპარტამენტების დახმარებით. „აფხაზეთში ცნობილი მოვლენების“ გამო, სოხუმში მსგავსი ადგილობრივი ან რეგიონული დეპარტამენტი არ შექმნილა. შესაბამისად, ამ რეგიონში დარჩენილ ქონებაზე საკუთრების უფლება ვერ დარეგისტრირდა.

61. მესამე მომჩივანს ეს უარი არ გაუსაჩივრებია.

სასამართლოების წინაშე

პირველ ინსტანციაში

62. ამასობაში, 2004 წლის 18 ნოემბერს მესამე მომჩივანმა წარადგინა „საჩივარი იურიდიული მნიშვნელობის მქონე ფაქტების დადგენის შესახებ“ (საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 312-ე მუხლის შესაბამისად) თბილისში „განდევნილ“ სოხუმის რაიონულ და საქალაქო სასამართლოში (უფრო მეტი დაკავშირებული ინფორმაციისთვის იხ. პარაგრაფები 120-122 ქვემოთ). ამ უდავო წარმოებაში მან მოითხოვა, რომ სასამართლოს კანონიერად ეღიარებინა მისი საკუთრება სოხუმში მდებარე სახლზე, რომელიც, მისი თქმით, ამასობაში ეთნიკურმა აფხაზმა ოჯახმა მიითვისა.

63. თბილისში „განდევნილმა“ სოხუმის რაიონულმა და საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მომჩივანმა წარმოადგინა „ყველა საჭირო დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებდა, რომ ის იყო ქონების მესაკუთრე 1990 წლის 1 იანვრიდან და მისი საკუთრება სათანადოდ იყო რეგისტრირებული იმ დროს“. თუმცა, გაიმეორა რა, რომ სოხუმი „არ იყო საქართველოს მიერ კონტროლირებადი ტერიტორია და, რომ საქართველო ვერ ახორციელებდა იქ თავის იურისდიქციას“, სასამართლომ დაადასტურა, რომ მას არ შეეძლო დაედგინა „ეთნიკური აფხაზი პირი, რომელიც ცხოვრობდა მომჩივნის სახლში ან ეთნიკურად აფხაზი პირი, რომელსაც ეს ქონება მიჰყიდეს“.

64. თბილისში გადასახლებულმა სოხუმის რაიონულმა და საქალაქო სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ მომჩივნის წარმომადგენელს არ ჰქონდა უფლებამოსილება ემოქმედა სასამართლოში მისი სახელით და, რომ აუცილებელი სახელმწიფო გადასახადი არ იყო გადახდილი. სასამართლომ საჩივარი მიუღებლად ცნო 2004 წლის 25 ნოემბერს.

ბოლო ინსტანციაში

65. 2004 წლის 13 დეკემბერს მესამე მომჩივანმა გაასაჩივრა თბილისში გადასახლებული სოხუმის რაიონული და საქალაქო სასამართლოს 2004 წლის 25 ნოემბრის გადაწყვეტილება.

66. 2005 წლის 6 იანვრის საბოლოო გადაწყვეტილებაში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესმა სასამართლომ (HCARA) ძალაში დატოვა თბილისში გადასახლებული სოხუმის რაიონული და საქალაქო სასამართლოს დასკვნები (ქვედა ინსტანციის სასამართლო), რომ შეუძლებელი იყო საკუთრების უფლების მიკუთვნება ქონებასთან მიმართებით არასასარჩელო წარმოებაში და მხოლოდ საკუთრების უფლება დასტურდებოდა, რომელიც მიაკუთვნა კომპეტენტურმა ორგანომ, სადაც დაკარგულია ამ უფლებებთან დაკავშირებული დოკუმენტები. HCARA-მ ასევე დაადგინა, რომ აფხაზეთში შექმნილი ვითარება დევნილებს არც ქონებას ართმევდა და არც ქონებრივ უფლებას არღვევდა.

შემდგომი განვითარება

67. 2007 წლის 25 იანვარს მესამე მომჩივანმა გააკეთა დეკლარაცია, აფხაზეთში მის ქონებასთან დაკავშირებით, დევნილთა სამინისტროს წინაშე, რითაც დაასრულა პირველი ნაბიჯი აფხაზეთში მისი უძრავი ქონების მონაცემთა ბაზაში აღრიცხვისკენ. საქართველოს პრეზიდენტის 2006 წლის 14 თებერვლის №124 ბრძანებულების შესაბამისად („აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკასა და ცხინვალის რეგიონში არსებულ უძრავ ქონებაზე უფლებების აღრიცხვასთან დაკავშირებით გასატარებელ ღონისძიებათა შესახებ“), სამინისტრო იყო ორგანო, რომელიც პასუხისმგებელი იყო დევნილთა ქონების მონაცემთა ბაზის შექმნასა და შენარჩუნებაზე, მათი საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში წინასწარი რეგისტრაციის მიზნით (დამატებითი ინფორმაცია სამინისტროს როლის შესახებ, აფხაზეთში მდებარე ქონების წინასწარი რეგისტრაციის კონტექსტში, შეგიძლიათ იხილოთ პარაგრაფებში 140-143 ქვემოთ).

მეოთხე მომჩივანთან, ქალბატონ ქსენია სანაიასთან დაკავშირებული მოვლენები (N 26166/05)

68. მეოთხე მომჩივანი, ქალბატონი ქსენია სანაია, იყო საქართველოს მოქალაქე, დაბადებული 1914 წელს. საჩივრის შეტანის დროს ის თბილისში ცხოვრობდა. ის გარდაიცვალა 2006 წლის 6 დეკემბერს. მისმა ვაჟმა, 1936 წლის 14 აგვისტოს დაბადებულმა გოლიაფ სანაიამ სასამართლოს შეატყობინა, რომ მას სურდა გაეგრძელებინა გარდაცვლილი დედის დაწყებული საქმისწარმოება; 2007 წლის 3 ივლისს სასამართლოს პალატამ მას ამის უფლება მისცა. გოლიაფ სანაია 2020 წლის 21 იანვარს გარდაიცვალა. მისმა მეუღლემ, ლარისა სანაიამ, დაბადებული 1946 წელს და მასზე დაქორწინებული 1967 წლის 17 ივნისიდან (როგორც დასტურდება ქორწინების მოწმობით), გამოთქვა საქმის წარმოების სურვილი.

69. მეოთხე მომჩივანი დაქორწინდა ე.ს.-ზე 1935 წელს, როგორც ეს მათ ქორწინების მოწმობაშია ჩაწერილი და 1946 წელს მასთან ერთად დასახლდა გაგრაში, აფხაზეთი, საქართველო.

70. 1948 წელს მათ დაიწყეს სახლის აშენება საბჭოს ქუჩის 12 ნომერში, გაგრაში, რომელიც დაასრულეს 1958 წელს. ვინაიდან გაგრა იყო ზღვისპირა კურორტი შავ ზღვაზე, მეოთხე მომჩივანი და მისი ქმარი ტურისტებზე აქირავებდნენ ოთახებს თავიანთ სახლში. მათ ასევე ჰქონდათ ციტრუსის პლანტაცია, რომელიც დამატებით შემოსავლის წყაროს წარმოადგენდა.

71. 1968 წელს მეოთხე მომჩივნის ქმარი გარდაიცვალა.

72. როდესაც სეპარატისტებმა და მათმა მხარდამჭერებმა დაიკავეს გაგრა, 1992 წლის ოქტომბერში, მეოთხე მომჩივანი და მისი შვილების ოჯახები იძულებულნი გახდნენ, დაეტოვებინათ ქალაქი. მეოთხე მომჩივნის თანახმად, ადგილობრივი მოსახლეობის სახლებში შედიოდნენ აფხაზი სეპარატისტული ძალები, რუსი ჯარისკაცები და ჩეჩენთა დაქირავებული ჯარი, რომლებიც ესროდნენ ნებისმიერ ეთნიკურ ქართველს, რომელსაც გადაეყრებოდნენ.

73. 1992 ან 1993 წელს, დაუზუსტებელ თარიღში, თბილისში ჩამოსვლის შემდეგ, მეოთხე მომჩივანი ცხოვრობდა ნაქირავებ ბინაში შვილებთან ერთად. მას ჰქონდა იძულებით გადაადგილებული პირის სტატუსი 1996 წლის დევნილთა შესახებ კანონის მნიშვნელობის ფარგლებში და იყო 1-ელი კატეგორიის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი.

74. რამდენადაც მან იცოდა, მისი სახლი ეთნიკურად სომხური წარმოშობის ოჯახს გადაეცა როგორც ოჯახის ერთ-ერთი წევრის ჯილდო, რომელიც სეპარატისტებთან ერთად აქტიურად იბრძოდა.

75. გაგრის მუნიციპალიტეტის აღმასრულებელი საბჭოს ტექნიკური ინვენტარიზაციის ბიუროს 1960 წლის 8 სექტემბრის ჩანაწერის ასლი მიუთითებდა, რომ მეოთხე მომჩივნის ქმარი, ე.ს., რეგისტრირებული იყო გაგრაში, საბჭოს ქუჩის 12 ნომერში. იმავე რეესტრში არსებული ჩანაწერის ასლი, დათარიღებული 1972 წლის 17 იანვრით, მიუთითებდა, რომ მეოთხე მომჩივანი თავად ცხოვრობდა სახლში, გაგრაში, საბჭოს ქუჩის 12 ნომერში. მეოთხე მომჩივნის საბჭოთა პასპორტის ასლი ატარებდა აფხაზეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ბეჭედს, დათარიღებულს 1992 წლის 23 ივნისით, რომელიც მიუთითებდა, რომ მისი მისამართი იყო საბჭოს ქუჩის 12 ნომერი, გაგრაში. მის პირადობის დამადასტურებელ მოწმობაში, რომელიც გაცემულია საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ 2001 წლის 26 ნოემბერს, მის მუდმივ მისამართად მითითებულია საბჭოს ქუჩის 12 ნომერი, გაგრაში.

76. 2006 წლის 4 მაისს მეოთხე მომჩივნის ქონება დარეგისტრირდა დევნილთა სამინისტროს მიერ მართულ მონაცემთა ბაზაში, რაც აუცილებელი სამართლებრივი პირობა იყო საჯარო რეესტრში წინასწარი რეგისტრაციისთვის (დამატებითი ინფორმაცია სამინისტროს როლის შესახებ აფხაზეთში მდებარე ქონების წინასწარი რეგისტრაციის კონტექსტში შეგიძლიათ იხ. პარაგრაფებში 140-143 ქვემოთ).

მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებთან, ქ-ნ სულიკო დვალთან და ქ-ნ მარინა გოგიასთან დაკავშირებული მოვლენები (N 42765/05)

77. მეხუთე მომჩივანი, ქალბატონი სულიკო დვალი, გარდაიცვალა 2021 წლის 19 ივნისს. მეექვსე მომჩივანმა, ქალბატონმა მარინა გოგიამ, რომელიც მეხუთე მომჩივნის ქალიშვილია (როგორც დასტურდება დაბადების მოწმობით), გამოთქვა სურვილი, ეწარმოებინა საქმე მისი სახელითაც.

78. მეხუთე მომჩივანი და მისი ქმარი დასახლდნენ სოხუმში, აფხაზეთი, საქართველო, 1954 წელს. ისინი თავდაპირველად მატარაძის ქუჩაზე ცხოვრობდნენ.

79. 1980-იან წლებში მეხუთე მომჩივანმა და მისმა ქმარმა ააშენეს სახლი სოხუმში, ლაკერბაიას ქუჩის 4 ნომერში და ოჯახი მასში საცხოვრებლად გადავიდა 1989 წელს. ვინაიდან სოხუმი ზღვისპირა კურორტი იყო, პირველი სართული გაქირავებული ჰქონდათ ტურისტულ ოფისზე. სახლის ირგვლივ გაშენებული ციტრუსის პლანტაცია ოჯახს შემოსავლის დამატებით წყაროს უქმნიდა.

80. საცხოვრებლის რეგისტრაციის მოწმობის ასლში, დათარიღებული 1989 წლის 13 სექტემბრით, რომელიც ატარებდა სოხუმის რეგიონული ხელისუფლების ორგანოების შინაგან საქმეთა დეპარტამენტის ბეჭედს, მითითებული იყო, რომ მეხუთე მომჩივანი რეგისტრირებული იყო ლაკერბაიას ქუჩის 4 ნომერში. მეხუთე მომჩივნის პირადობის დამადასტურებელ მოწმობაში, გაცემული 2001 წლის 26 თებერვალს, მის მუდმივ მისამართად მითითებული იყო მატარაძის ქუჩის 110 ნომერი, სოხუმი (იხ. პარაგრაფი 78 ზემოთ).

81. მეხუთე მომჩივანმა ასევე წარადგინა ორი დოკუმენტის ასლი, რომლებიც დათარიღებულია 1993 წლის 10 ივნისით. ერთ-ერთ დოკუმენტს ერქვა „მოწმობა მემკვიდრედ ყოფნის უფლების შესახებ“. მის პირველ პუნქტში ნათქვამია, რომ საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სამოქალაქო კოდექსის 544-ე მუხლის შესაბამისად, მეხუთე მომჩივანმა, რომელიც რეგისტრირებულია სოხუმში, მატარაძის ქუჩაზე, მემკვიდრეობით მიიღო მისი გარდაცვლილი ქმრის ქონება. მეორე პუნქტში ეწერა: „სამკვიდრო, რომელზედაც გაცემულია ეს მოწმობა, ნაწილობრივ შედგება სახელმწიფო შემნახველ ბანკში შეტანილი თანხისგან“, შემდეგ მითითებულია კონკრეტული ანგარიშის ნომერი და ამ ანგარიშზე არსებული თანხის ოდენობა. მეორე დოკუმენტს ერქვა „მემკვიდრე მეუღლეზე გაცემული მოწმობა, ცოლქმრული აქტივების საკუთრების უფლების შესახებ“. პირველ პუნქტში სახელმწიფო სანოტარო ბიუროს ნოტარიუსმა დაადასტურა, რომ მეხუთე მომჩივანი იყო გარდაცვლილი ქმრის მემკვიდრე მეუღლე, რომელიც გარდაიცვალა 1992 წლის 9 ოქტომბერს, და, რომ ის ფლობდა მეუღლეთა მიერ ქორწინების განმავლობაში შეძენილი ცოლქმრული აქტივების ნახევარს. მეორე პუნქტში ეწერა: „ცოლქმრული აქტივები, რომლებზეც გაცემულია წინამდებარე მოწმობა, ადასტურებს ქ-ნ სულიკო დვალის საკუთრების უფლებას, რომლის ნახევარს შეადგენს სახელმწიფო შემნახველ ბანკში შეტანილი თანხა“, შემდეგ მითითებულია კონკრეტული ანგარიშის ნომერი და მასზე არსებული თანხის ოდენობა.

82. 1978 წელს მეექვსე მომჩივანი, ქ-ნი მარინა გოგია, დაქორწინდა ლ.ჯ.-ზე და საცხოვრებლად გადავიდა გულრიფშის რაიონის სოფელ ფშაფში, აფხაზეთი, საქართველო. წყვილმა სახლი ააშენა თბილისის ჩიხის 10 ნომერში, ფშაფი, გულრიფშის რაიონი, აფხაზეთი, საქართველო. მეექვსე მომჩივანი მუშაობდა სოხუმის ცენტრალურ შემნახველ ბანკში მმართველად, ხოლო მისი ქმარი გულრიფშის საგზაო ინფრასტრუქტურის მმართველი იყო. მათ თავიანთ მიწაზე გააშენეს თორმეტი სათბური ლიმონის ხეებით, რომელიც ოჯახის დამატებითი შემოსავლის წყარო იყო.

83. მეექვსე მომჩივანმა წარმოადგინა მოწმობა, დათარიღებული 1988 წლის 17 მაისით და ხელმოწერილი სოფელ ფშაფის კოლხოზის (კოლმეურნეობის) თავმჯდომარის მიერ, რომ მის ქმარს სოფელში ჰქონდა 0,15 ჰა მიწა.

84. მან ასევე წარმოადგინა საკუთარი საბჭოთა პასპორტის ასლი, რომელშიც 1976 წლით დათარიღებული ბეჭედი აღნიშნავდა, რომ ის რეგისტრირებული იყო სოხუმში, მატარაძის ქუჩაზე მცხოვრებად, ხოლო 1988 წლის 7 ივნისით დათარიღებული სხვა ბეჭედი მიუთითებდა, რომ ის რეგისტრირებული იყო სოფელ ფშაფში, გულრიფშის რაიონი, მცხოვრებად. 2005 წელს გაცემული პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტის ასლზე მუდმივ მისამართად გულრიფშის რაიონის სოფელი ფშაფი იყო მითითებული.

85. მეექვსე მომჩივანმა ასევე წარმოადგინა შემდეგი: გულრიფშის სახალხო დეპუტატთა რეგიონული საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 1979 წლის 28 აგვისტოს გადაწყვეტილების ასლი, რომელიც მიუთითებდა, რომ მოცემულმა საბჭომ მისცა უფლება მის ქმარს, აეშენებინა სახლი მიწის ნაკვეთზე, რომელიც მას უკვე ჰქონდა; ფშაფის მუშაკთა სოფლის საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარის წერილის N 5 ასლი, დათარიღებული 1979 წლის 2 აპრილით, რომელშიც მან სთხოვა რეგიონის ხელმძღვანელს, შეექმნა მეექვსე მომჩივნის ქმრის მიწის საკადასტრო გეგმა; ორსართულიანი სახლის გეგმების ცუდად წაკითხვადი ასლი, საიდანაც სახლის მისამართის გარკვევა შეუძლებელია (გეგმები დათარიღებულია 28 ოქტომბრით, მაგრამ წელი გაურკვეველია, ხოლო მეხუთე მომჩივნის დედამთილი დასახელებულია როგორც სახლის მფლობელი); და 1988 წლის 16 მარტის მოწმობის (справка) ასლი, რომელშიც ფშაფის სოფლის საბჭოს თავმჯდომარე ადასტურებდა, რომ მეექვსე მომჩივნის ქმარი „ცხოვრობ[და] გულრიფშის რაიონის სოფელ ფშაფში და [იყო] [ ოჯახის] უფროსი დედის გარდაცვალების შემდეგ“.

86. მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებმა ასევე წარმოადგინეს რამდენიმე მოწმის ჩვენება, მეზობლებისგან, რომლებმაც დაადასტურეს, რომ ისინი ცხოვრობდნენ მომჩივნების სახლების სიახლოვეს, რომლებიც მდებარეობს სოხუმში, ლაკერბაიას ქუჩის 4 ნომერში და თბილისის ჩიხის 10 ნომერში, ფშაფში, გულრიფშის რაიონი.

87. მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების ქმრები გარდაიცვალნენ 1992 და, შესაბამისად, 1993 წლებში.

88. როდესაც სეპარატისტებმა და მათმა მხარდამჭერებმა დაიკავეს სოხუმი, 1993 წლის სექტემბერში, მეხუთე და მეექვსე მომჩივანი იძულებული გახდნენ, დაეტოვებინათ ქალაქი. თბილისში ჩამოსვლის შემდეგ, მეხუთე მომჩივანი, რომელსაც ჰქონდა დევნილის სტატუსი, 1996 წლის დევნილთა შესახებ კანონის მნიშვნელობის ფარგლებში, მეექვსე მომჩივანთან ერთად ნაქირავებ ბინაში ცხოვრობდა. ფინანსურმა სირთულეებმა აიძულა ისინი ხშირად შეეცვალათ საცხოვრებელი.

89. მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების თანახმად, აფხაზეთიდან ეთნიკური ქართველების მასობრივი გამგზავრების შემდეგ მათი სახლები არაქართული ეთნიკური წარმოშობის პირებმა დაიკავეს. რამდენადაც მათ იცოდნენ, მათი სახლები ეთნიკურად აფხაზური წარმოშობის ოჯახებს ჰქონდათ გადანაწილებული.

90. 2006 წლის 6 ოქტომბერს მეხუთე მომჩივანმა გააკეთა დეკლარაცია იძულებით გადაადგილებულ პირთა სამინისტროში, რითაც დაასრულა პირველი ნაბიჯი აფხაზეთში მისი უძრავი ქონების აღრიცხვისკენ (იხ. ამ საკითხის შესახებ ასევე პარაგრაფები 67და 76 ზემოთ). მეექვსე მომჩივანმა იგივე გააკეთა 2007 წლის 27 აგვისტოს (დამატებითი ინფორმაცია სამინისტროს როლის შესახებ, აფხაზეთში მდებარე ქონების წინასწარი რეგისტრაციის კონტექსტში, შეგიძლიათ იხ. პარაგრაფებში 140-143 ქვემოთ).

შემდგომი განვითარება საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით

91. 2022 წლის 22 სექტემბერს საქართველოს მთავრობამ სასამართლოს აცნობა შემდეგი ფაქტობრივი განვითარების შესახებ. 2018 წლის 6 აგვისტოს მთავრობამ მიიღო დადგენილება N 400 „საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული უძრავი ქონების დეკლარირებისა და აღრიცხვის მიზნით გასატარებელ ღონისძიებათა შესახებ“. ამ დადგენილების მიზანი იყო საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა ქონებრივი უფლებების დაცვა, როგორც ეს გათვალისწინებულია საერთაშორისო სამართლითა და საქართველოს კონსტიტუციით (იხ. აგრეთვე პარაგრაფები 145-151 ქვემოთ).

92. დადგენილების შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ, მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების ან მათი მემკვიდრეების მოთხოვნით, „საფუძვლიანად მოახდინა მათი შესაბამისი უძრავი ქონების დეკლარირება და ინვენტარიზაცია“. მთავრობა ამტკიცებდა, რომ „აფხაზეთზე საქართველოს იურისდიქციის აღდგენის შემდეგ, მომჩივნები/მათი მემკვიდრეები აღიჭურვებოდნენ უძრავი ქონების კანონიერად მოქმედი „მოწმობებით“, რომლებიც დაადასტურებდა მათ თანდაყოლილ უფლებებს ქონებაზე, რომელიც შეადგენს სასამართლოში წარდგენილი მათი საჩივრის ნაწილს“. მთავრობამ წარმოადგინა შემდეგი დოკუმენტების ასლები მათი არგუმენტების გასამყარებლად.

93. პირველი დოკუმენტი იყო საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ 2021 წლის 28 ოქტომბერს გაცემული მოწმობა, რომელიც მიუთითებს, რომ ტაბიძის ქუჩის 7 ნომერში, სოხუმში, მდებარე სახლი დარეგისტრირებული იყო ხუთი პირის სახელზე, რომელთაგან პირველი იყო ბ-ნი ბადრი მეხუზლა, პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის მფლობელი, რომლის ნომერი ემთხვეოდა მესამე მომჩივნის წარმომადგენლების მიერ წარდგენილი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ნომერს (იხ. პარაგრაფები 48 და 56 ზემოთ). მოწმობაში აღნიშნული იყო, რომ ეს იყო ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე უძრავი ქონების იდენტიფიცირების დოკუმენტი; ის ასევე მოიცავდა განსახილველ ქონებასთან დაკავშირებულ საკადასტრო ხასიათის საიდენტიფიკაციო მონაცემებს, მათ შორის, შესაბამისი ქალაქის ზონის, სექტორის, კვარტლისა და ცალკეული ლოტის მაიდენტიფიცირებელ ნომრებს. მოწმობა ასევე მიუთითებდა დეკლარაციის მოთხოვნაზე, რომელიც დაკავშირებული იყო იმ ქონებასთან, რომელიც დაარეგისტრირეს ხელისუფლების ორგანოებმა 2007 წლის 25 იანვარს (იხ. პარაგრაფი 67 ზემოთ).

94. მეორე დოკუმენტი იყო საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ 2021 წლის 29 ოქტომბერს გაცემული მოწმობა, რომელიც მიუთითებდა, რომ საბჭოს ქუჩის 12 ნომერში მდებარე სახლი რეგისტრირებული იყო ოთხი პირის სახელზე, რომელთაგან პირველი იყო ბ-ნი გოლიაფ სანაია (იხ. პარაგრაფი 68 ზემოთ პუნქტი) და მეორე იყო ქ-ნი ლარისა სანაია, რომელიც იყო პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის მფლობელი, რომლის ნომერიც ემთხვეოდა სასამართლოს წინაშე გოლიაფ სანაიას მეუღლის მიერ მისი გარდაცვალების შემდეგ წარდგენილ პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ნომერს (იქვე). მოწმობაში აღნიშნული იყო, რომ ეს იყო ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე უძრავი ქონების იდენტიფიცირების დოკუმენტი; იგი ასევე მოიცავდა საიდენტიფიკაციო მონაცემებს საკადასტრო ხასიათს ატარებდა განსახილველ ქონებასთან და მოიცავდა ნომრებს, რომლებიც განსაზღვრავდა შესაბამისი ქალაქის ზონას, სექტორს, კვარტალს და ცალკეულ ლოტს. მოწმობა ასევე მიუთითებდა დეკლარაციის მოთხოვნაზე, რომელიც დაკავშირებული იყო იმ ქონებასთან, რომელიც დაარეგისტრირეს ხელისუფლების ორგანოებმა 2006 წლის 4 მაისს (იხ. პარაგრაფი 76 ზემოთ).

95. მესამე დოკუმენტი იყო 2021 წლის 28 ოქტომბერს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ გაცემული მოწმობა, სადაც მითითებულია, რომ თბილისის ჩიხის 10 ნომერში, სოფელ ფშაფში, გულრიფშის რაიონი, მდებარე სახლი რეგისტრირებული იყო სამი პირის სახელზე: მეორე პირი იყო ქ-ნი მარინა გოგია, მეექვსე მომჩივანი, ხოლო დანარჩენი ორი ადამიანი – მისი შვილები. მოწმობაში აღნიშნული იყო, რომ ეს იყო ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე უძრავი ქონების იდენტიფიცირების დოკუმენტი; ის ასევე მოიცავდა განსახილველ ქონებასთან დაკავშირებულ საკადასტრო ხასიათის საიდენტიფიკაციო მონაცემებს, მათ შორის, შესაბამისი ქალაქის ზონის, სექტორის, კვარტლისა და ცალკეული ლოტის მაიდენტიფიცირებელ ნომრებს. მოწმობა ასევე მიუთითებდა დეკლარაციის მოთხოვნაზე, რომელიც დაკავშირებული იყო იმ ქონებასთან, რომელიც დაარეგისტრირეს ხელისუფლების ორგანოებმა 2007 წლის 27 აგვისტოს (იხ. პარაგრაფი 90 ზემოთ).

96. მთავრობამ თავდაპირველად დააკონკრეტა მეხუთე მომჩივანთან დაკავშირებით, რომ საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს ჯერ არ მოუხდენია აფხაზეთში არსებული მისი ქონების ინვენტარიზაცია, რადგან მის მემკვიდრეებს არ წარუდგენიათ სამკვიდრო მოწმობა, როგორც მოთხოვნილი იყო; მათ ამასთან დაკავშირებით წარმოადგინეს წერილი საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსგან. მთავრობამ დასძინა, რომ მას შემდეგ, რაც მეხუთე მომჩივნის მემკვიდრე წარმოადგენდა საჭირო დოკუმენტაციას შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის შესაბამისად, სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები დაასრულებდნენ დეკლარაციისა და ინვენტარიზაციის პროცესს. 2023 წლის 7 დეკემბერს მეექვსე მომჩივანმა შეატყობინა სასამართლოს, რომ 2023 წლის 27 სექტემბერს ამბროლაურის რაიონულმა სასამართლომ ცნო მის მიერ მისი გარდაცვლილი დედის (მეხუთე მომჩივნის) ქონებაზე სამკვიდროს მიღება.

შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო და პრაქტიკა

დათქმა საქართველოს მიერ

97. კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიცირების დოკუმენტში – კერძოდ, საქართველოს პარლამენტის 2001 წლის 27 დეკემბრის N 12431 დადგენილება „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის პირველი ოქმის რატიფიცირების შესახებ“ – არსებული დათქმა, რამდენადაც გამოყენებადია, შემდეგნაირად იკითხება:

„საქართველოს პარლამენტი ადგენს:

1. პირველი ოქმის პირველი მუხლის მოქმედება არ გავრცელდეს იმ პირებზე, რომლებსაც „იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად მინიჭებული აქვთ ან მიენიჭებათ დევნილის სტატუსი ამ სტატუსის მინიჭების გარემოებების აღმოფხვრამდე. საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენამდე, აღნიშნული კანონის თანახმად, სახელმწიფო კისრულობს ვალდებულებას, უზრუნველყოს დევნილთა მუდმივ საცხოვრებელ ადგილებზე არსებული საკუთრების მიმართ ქონებრივი უფლებების განხორციელება ამავე კანონის პირველი მუხლის პირველ პუნქტში ჩამოთვლილი მიზეზების აღმოფხვრის შემდეგ“...

98. კონვენციის 1-ელი ოქმი საქართველოსთან მიმართებით ძალაში შევიდა 2002 წლის 7 ივნისს.

დეკლარაცია საქართველოს მიერ

99. განცხადება, რომელიც რატიფიცირების დოკუმენტის მე-8 პუნქტშია მოცემული (იხ. პარაგრაფი 97 ზემოთ), შემდეგნაირად იკითხება:

„საქართველო აცხადებს, რომ აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონში არსებული ვითარების გამო საქართველოს ხელისუფლება მოკლებულია შესაძლებლობას, იკისროს პასუხისმგებლობა ამ კონვენციისა და მისი დამატებითი ოქმების დებულებათა პატივისცემასა და დაცვაზე, რის გამოც აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონში საქართველოს იურისდიქციის განხორციელების შესაძლებლობის აღდგენამდე საქართველო იხსნის პასუხისმგებლობას აღნიშნულ ტერიტორიებზე თვითგამოცხადებული, უკანონო ხელისუფლების ორგანოების მიერ პირველი ოქმის დებულებათა დარღვევაზე“.

საქართველოს კანონი „იძულებით გადაადგილებულ პირთა შესახებ“

100. 1996 წლის 28 ივნისს მისი ამოქმედებიდან საქართველოს კანონი „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ (1996 წლის კანონი დევნილთა შესახებ) ითვალისწინებდა, რომ იძულებით გადაადგილებულ პირთა სამინისტრო, ცენტრალურ მთავრობასა და ადგილობრივ ხელისუფლებასთან ერთად, პასუხისმგებელი იყო დევნილებისათვის კანონით მინიჭებული უფლებების პრაქტიკულ განხორციელებაზე (მუხლი 5(2) და 8). მე-9 მუხლი ასევე აკონკრეტებდა, რომ სახელმწიფო იძლეოდა დევნილთა უფლებების დაცვის გარანტიას.

101. საქართველოს 1996 წლის კანონის „საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ“ მე-7(1) მუხლი ითვალისწინებდა შემდეგს:

„თუ დევნილი, ამ კანონის პირველი მუხლის პირველ პუნქტში ჩამოთვლილი მიზეზების აღმოფხვრის შემდეგ, დაბრუნდება საცხოვრებელ ადგილას:

ა) აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის შესაბამისი ორგანოები, მათ შორის, ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტრო, უზრუნველყოფენ მისთვის საქართველოს კონსტიტუციით მინიჭებული უფლებების განხორციელებას, იღებენ ზომებს, რათა დევნილის მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე შეიქმნას უსაფრთხო ცხოვრებისათვის აუცილებელი სოციალურ-ეკონომიკური პირობები; დევნილს, მის კანონიერ მემკვიდრეს დაუბრუნდეს პირადი საკუთრება, მათ შორის, საცხოვრებელი სახლი და მასზე გაპიროვნებული საკარმიდამო ნაკვეთი იმ მომენტისათვის არსებული სახით; მიყენებული ზარალის კომპენსირება, მისი ზღვრული ოდენობის განსაზღვრის შემდეგ განახორციელონ ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებმა ხელისუფლების მიერ დადგენილი წესით, აგრეთვე საცხოვრებლად უვარგისი ბინის აღდგენის შემთხვევაში მოქალაქეს მიეცეს იქ დაბრუნების გარანტია;

ბ) მიყენებული ზარალის ოდენობის განსაზღვრისა და კომპენსაციის გაცემის წესს ადგენენ საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოები.

102. 2001 წლის 18 დეკემბერს მე-7 მუხლში შევიდა შემდეგი ცვლილება:

მუხლი 7(2) და (3)

„2. სახელმწიფო უზრუნველყოფს დევნილს დროებითი საცხოვრებელი ფართობით.

3. საბინაო საკითხებთან დაკავშირებული დავები წყდება სასამართლო წესით, ამასთან, საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე საქართველოს იურისდიქციის აღდგენამდე დევნილთა კომპაქტური განსახლების ობიექტებიდან არ ხდება დევნილების გამოსახლება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა:

ა) დევნილებთან იდება შეთანხმება;

ბ) გამოიყოფა შესაბამისი საცხოვრებელი ფართობი, რომლითაც არ გაუარესდება დევნილის საყოფაცხოვრებო პირობები;

გ) ხდება სტიქიური ან სხვა მოვლენები, რაც ითვალისწინებს განსაზღვრულ კომპენსაციებს და რეგულირდება საერთო წესით;

დ) დევნილს ფართობი დაკავებული აქვს თვითნებურად, კანონის დარღვევით.

103. ზემოაღნიშნული რედაქციით მე-7 მუხლი ძალაში იყო 2005 წლის 6 აპრილამდე. ზემოაღნიშნულ თარიღში, საქართველოს 1996 წლის კანონში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ, შევიდა ცვლილება და ზემოაღნიშნული დებულებები ამოღებულ იქნა მე-7 მუხლიდან და შეტანილ იქნა – რამდენიმე, ძირითადად ტექსტური, შესწორებებით – მე-5(4) მუხლში.

104. საქართველოს ახალი კანონის (2014 წ.), საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ, მე-6(1) მუხლი, რომელიც ძალაში შევიდა 2014 წლის 1 მარტს და, რომელმაც გააუქმა 1996 წლის კანონი, ითვალისწინებს შემდეგს:

„1. იძულებით გადაადგილებულ პირად – დევნილად ითვლება საქართველოს მოქალაქე ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირი, რომელიც იძულებული გახდა დაეტოვებინა მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი იმ მიზეზით, რომ უცხო ქვეყნის მიერ ტერიტორიის ოკუპაციის, აგრესიის, შეიარაღებული კონფლიქტის, საყოველთაო ძალადობის ან/და ადამიანის უფლებების მასობრივი დარღვევის გამო საფრთხე შეექმნა მის ან მისი ოჯახის წევრის სიცოცხლეს, ჯანმრთელობას ან თავისუფლებას ან/და ზემოაღნიშნული მიზეზის გათვალისწინებით შეუძლებელია მისი მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნება.

105. საქართველოს 2014 კანონის, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ, მე-15 მუხლი ითვალისწინებს შემდეგს:

„1. სახელმწიფო აღიარებს დევნილის მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დატოვებული უძრავი ქონების რესტიტუციის უფლებას, რომელიც მემკვიდრეობით გადადის.

2. სახელმწიფომ უნდა მიიღოს ყველა შესაძლო ზომა, რათა დევნილის საკუთრებაში ან/და მფლობელობაში არსებული უძრავი ქონება, რომლის დატოვებაც მას მოუხდა ამ კანონის მე-6 მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული მიზეზის გამო, დაცული იქნეს ძარცვის, განადგურების, თვითნებური და სხვაგვარი უკანონო გამოყენებისა და მითვისებისაგან.

3. ამ კანონის მე-6 მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული მიზეზის აღმოფხვრის შემდეგ, როდესაც დევნილი მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნდება, სახელმწიფომ უნდა მიიღოს ყველა შესაძლო ზომა, რათა დევნილის საკუთრებაში ან/და მფლობელობაში არსებული უძრავი ქონება, რომლის დატოვებაც მას მოუხდა, კანონიერ მესაკუთრესა და მფლობელს დაუბრუნდეს.

4. ამ მუხლის პირველი პუნქტით განსაზღვრული უფლება ნარჩუნდება დევნილის გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის შემთხვევაშიც.

106. საქართველოს 2014 წლის კანონის, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა – დევნილთა შესახებ, მე-18(2) მუხლი ითვალისწინებდა შემდეგს:

თუ დევნილი ამ კანონის მე-6 მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული მიზეზის აღმოფხვრის შემდეგ დაბრუნდება მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე, სამინისტრო და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებები საქართველოს კანონმდებლობით მათთვის მინიჭებული კომპეტენციის ფარგლებში:

ა) უზრუნველყოფენ დევნილისათვის საქართველოს კონსტიტუციითა და ამ კანონით განსაზღვრული უფლებების განხორციელებას;

ბ) იღებენ ზომებს, რათა დევნილის მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე შეიქმნას მისი უსაფრთხო ცხოვრებისათვის აუცილებელი სოციალურ-ეკონომიკური და სამართლებრივი პირობები;

გ) ახორციელებენ ყველა საჭირო ღონისძიებას, რათა დევნილს ან მის კანონიერ მემკვიდრეს დაუბრუნდეს პირადი საკუთრება, მათ შორის, საცხოვრებელი სახლი და საკარმიდამო ნაკვეთი საკუთრების დაბრუნების მომენტისთვის არსებული სახით, ამასთანავე, შესაძლებლობის ფარგლებში აღადგენენ დანგრეულ შენობას და უზრუნველყოფენ პირისათვის მის დაბრუნებას;

დ) კოორდინაციას უწევენ მიყენებული ზარალის კომპენსირების პროცესის განხორციელებას მისი ზღვრული ოდენობის განსაზღვრის შემდეგ.

კანონები ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ

107. საქართველოს პარლამენტის 2002 წლის 20 მარტის დადგენილება „აფხაზეთში სახელმწიფო ქონების და ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა კერძო საკუთრების უკანონო გასხვისების შესახებ“ აცხადებს: „უკანონოდ იქნეს ცნობილი ყველა ის სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგება, დადებული 1992 წლის 14 აგვისტოდან, რომლებიც ეხება აფხაზეთის ტერიტორიაზე არსებული სახელმწიფო ქონებისა და ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა კერძო საკუთრების გასხვისებას“.

108. 2008 წლის 23 ოქტომბერს ძალაში შესული საქართველოს კანონის „ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ“ მე-5(1) მუხლი ითვალისწინებს შემდეგს:

„1. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე უძრავ ქონებასთან დაკავშირებით საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნათა დარღვევით დადებული ნებისმიერი გარიგება დადების მომენტიდან ბათილად ითვლება და სამართლებრივ შედეგებს არ წარმოშობს.

2. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საკუთრების უფლება დაცულია და რეგულირდება საქართველოს კანონმდებლობით“.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება

109. 2004 წლის 16 ნოემბერს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ გამოიტანა გადაწყვეტილება საქმეზე, რომელშიც მესამე მხარემ გაასაჩივრა საქართველოს პარლამენტის ზემოაღნიშნული დათქმისა და დეკლარაციის კონსტიტუციურობა (იხ. საქმე Anzor Tevzaia v. the Parliament of Georgia, No. 1/5/224, საკონსტიტუციო სასამართლოს 2004 წლის 16 ნოემბრის გადაწყვეტილება).

110. კერძოდ, მომჩივანი, იძულებით გადაადგილებული პირი 1996 წლის დევნილთა შესახებ კანონის მნიშვნელობის ფარგლებში, ჩიოდა, რომ პარლამენტის 2001 წლის 27 დეკემბრის დადგენილება „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპის კონვენციის პირველი ოქმის რატიფიცირების შესახებ“, კონკრეტულად კი, დათქმასთან და დეკლარაციასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფები 97და 99 ზემოთ), ეწინააღმდეგებოდა კონსტიტუციის მე-14 და 21-ე მუხლებს. მომჩივანი ჩიოდა, რომ სახელმწიფომ გამოიყენა ტერიტორიული კრიტერიუმი, რათა ყველა იძულებით გადაადგილებული პირი გამოერიცხა 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლით სარგებლობისგან.

111. საკონსტიტუციო სასამართლოს ოთხი მოსამართლისგან შემდგარი პალატა გაიყო იმასთან დაკავშირებით, შეესაბამება თუ არა სადავო დადგენილება კონსტიტუციის მე-14 და 21-ე მუხლებს.

112. კერძოდ, ორმა მოსამართლემ მიიჩნია, რომ სახელმწიფოს უუნარობა, განახორციელოს თავისი იურისდიქცია განსახილველ კონფლიქტურ ზონებში, არ ნიშნავდა იმას, რომ ამ სიტუაციას, თუმცა სერიოზულს, უპირატესობა ენიჭება მის ვალდებულებებთან მიმართებით, რაც იყო ნებისმიერი სუვერენული სახელმწიფოს თანდაყოლილი მახასიათებელი. საქართველოს სახელმწიფოს შეუძლებლობამ, შეესრულებინა თავისი ვალდებულებები მოცემულ ტერიტორიებზე, არ მისცა მას უფლება, გამოეცხადებინა თავი ამ ვალდებულებებისგან გათავისუფლებულად. სახელმწიფო შეიძლება ჩაითვალოს, რომ გათავისუფლებულია ამ რეგიონებში ფიზიკური პირების უფლებების დარღვევაზე პასუხისმგებლობისგან, მაგრამ პოზიტიური ვალდებულება, არ მიეტოვებინა თავისი მოქალაქეები ბედის ანაბარა, სახელმწიფოსთვის შეუცვლელ ღირებულებას წარმოადგენდა. განსახილველ საქმეში სახელმწიფომ აღიარა იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონებრივი უფლებები, მაგრამ გამოაცხადა, რომ დროებით არ შეეძლო მათი დაცვა, რითაც ისინი დატოვა კონსტიტუციის 21-ე მუხლის მოქმედების ფარგლებს მიღმა. სახელმწიფოს მიერ იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონებრივი უფლებების დაცვის ასეთი განუსაზღვრელი ვადით გადადება არ შეიძლება ჩაითვალოს მისი პოზიტიური ვალდებულებების შესრულების მცდელობად. თუ სახელმწიფო გამოაცხადებდა თავს პასუხისმგებლობებისგან გათავისუფლებულად განსახილველ რეგიონებში, ეს ზონები გახდებოდა უკანონო – ვითარება, რომელიც მიუღებელი იქნებოდა.

113. დანარჩენი ორი მოსამართლის თანახმად, სახელმწიფო არ ცდილობდა იძულებით გადაადგილებულ პირთა საკუთრების უფლების შეზღუდვას სადავო დათქმისა და დეკლარაციის საშუალებით, არამედ უბრალოდ დაადასტურა თავისი უძლურება კონკრეტულ სიტუაციაში. ეს იყო ფაქტობრივი მდგომარეობა და არა სახელმწიფო, რომელიც ზღუდავდა ამ პირთა უფლებებს. სახელმწიფოს გაკიცხვა იმის გამო, რომ ობიექტურად არ შეუძლია უზრუნველყოს იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონებრივი უფლებების დაცვა, იქნება სიტუაციის ფაქტების უგულებელყოფა და არავითარ შემთხვევაში არ მისცემს ამ პირებს მათი უფლებების განხორციელების ეფექტურ საშუალებას. სახელმწიფო ყველაფერს აკეთებდა ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე, რათა აღედგინა თავისი იურისდიქცია მთელ ტერიტორიაზე. იძულებით გადაადგილებულ პირთა შესახებ კანონის მე-7 მუხლი ცხადყოფდა, რომ სახელმწიფო აღიარებდა ქონებრივ უფლებებს, მაგრამ უხეში რეალობა ავალდებულებდა მას, გამოეცხადებინა, რომ უძლური იყო, დაეცვა იძულებით გადაადგილებულ პირთა მიერ თავიანთ საცხოვრებელ ადგილებში დატოვებული ქონება. სახელმწიფოს მიერ ამ უფლებების დაცვის გადადება არ შეიძლება ჩაითვალოს იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონებრივ უფლებებში ჩარევად. შესაბამისად, იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონების დაცვის უფლების არარსებობა განპირობებული იყო ფაქტობრივი რეალობით და არა სახელმწიფოს მხრიდან ამ უფლების დაუცველობით.

114. ხმების თანაბარი რაოდენობის გათვალისწინებით, საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ 21-ე მუხლის მე-6 პუნქტის შესაბამისად.

საკუთრების უფლება

115. 1997 წელს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე საკუთრების უფლებას არეგულირებდა საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის 1964 წლის 26 დეკემბრის სამოქალაქო სამართლის კოდექსი და საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის 1983 წლის 4 ივნისის საბინაო კოდექსი.

116. ზემოხსენებული სამოქალაქო სამართლის კოდექსის შესაბამისი დებულებები იმჟამინდელი რედაქციით შემდეგნაირად იკითხება:

მუხლი 10🔗

„კანონის შესაბამისად, მოქალაქეს შეუძლია ჰქონდეს ქონება პირად საკუთრებად, უფლება აქვს, ისარგებლოს საცხოვრებელი შენობით და სხვა ქონებით, მიიღოს ქონება მემკვიდრეობით და გადასცეს ანდერძით...“

მუხლი 91🔗

„მოქალაქის პირად საკუთრებას შეიძლება შეადგენდეს ქონება, რომელიც განკუთვნილია მის მატერიალურ და კულტურულ მოთხოვნათა დასაკმაყოფილებლად“.

117. საბინაო კოდექსის მე-8 მუხლი (იხ. პარაგრაფი 115 ზემოთ) ითვალისწინებდა, რომ „საცხოვრებელი შენობები, რომლებიც წარმოადგენდა მოქალაქეთა პირად საკუთრებას, ეკუთვნოდა ფიზიკურ პირთა საბინაო ფონდს“ (სახელმწიფო ან კოოპერატივის საბინაო ფონდებისგან განსხვავებით)“.

118. 1993 წლის 15 ივლისს ძალაში შევიდა კანონი „საკუთრების უფლების შესახებ“. ის არეგულირებდა საკუთრების უფლების შექმნასთან, განხორციელებასთან, დაცვასა და შეწყვეტასთან დაკავშირებულ საკითხებს.

119. 1997 წლის 26 ივნისს ძალაში შევიდა საქართველოს 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსი. ის უზრუნველყოფს საკუთრების უფლებას და ყოვლისმომცველად არეგულირებს ქონებრივ, ოჯახურ და პირად ურთიერთობებს.

აფხაზეთის ლეგიტიმური სასამართლოები

120. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მათ შეინარჩუნეს აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ლეგიტიმური სასამართლოები, დევნილთა უფლებებისა და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული გარანტიების ეფექტური დაცვის უზრუნველსაყოფად. ეს სასამართლოები „დევნილობაშია“ და მდებარეობს თბილისსა და ზუგდიდში. ისინი ახორციელებენ თავიანთ იურისდიქციას არა მხოლოდ დევნილებზე, არამედ აფხაზეთში მცხოვრებ პირებზეც.

121. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 439-ე მუხლი ითვალისწინებს:

„აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში საქართველოს იურისდიქციის სრულად აღდგენამდე იძულებით გადაადგილებულ პირთა დარღვეული და სადავო უფლებების, აგრეთვე კანონმდებლობით გათვალისწინებული ინტერესების დაცვას ახორციელებენ აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სასამართლოები მათი სამოქმედო ტერიტორიების მიხედვით, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის III თავის მოთხოვნათა დაცვით, თუ მოპასუხეც იძულებით გადაადგილებული პირია“.

122. საქართველოს მთავრობის თანახმად, აფხაზეთის ლეგიტიმური სასამართლოების შენარჩუნებით მათ დევნილებს მისცეს გარანტიები, რომ მათ ექნებათ სასამართლოს შეუფერხებელი ხელმისაწვდომობა, თავიანთი უფლებების ეფექტური დაცვის მიზნით.

საკუთრების რეგისტრაცია

123. უძრავი ქონების რეგისტრაცია განისაზღვრა საქართველოს 1996 წლის 14 ნოემბრის კანონით „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“ (შემდგომში „1996 წლის კანონი „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“) და 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსით, რომელთაგან ორივე მიზნად ისახავს სამოქალაქო გარიგებების სტაბილურობის უზრუნველყოფას, მესამე მხარის უფლებების დაცვასა და გამჭვირვალობის პრინციპს.

124. 1996 წლის კანონის „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“ მე-2 მუხლი იმჟამინდელი რედაქციით შემდეგნაირად განსაზღვრავდა რეგისტრაციის ცნებასა და მიზნებს:

„მიწის მიმართ უფლებათა სახელმწიფო რეგისტრაცია (შემდგომში – მიწის რეგისტრაცია) არის საქართველოს მიწის კადასტრის შემადგენელი ნაწილი და შეიცავს აუცილებელ მონაცემებს მიწის ნაკვეთის და მასთან უძრავად დაკავშირებული ქონების ობიექტების საზღვრების, რაოდენობრივ-თვისებრივი და სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ. მიწის რეგისტრაციის მიზანია მიწის ნაკვეთის და მასთან უძრავად დაკავშირებული ქონების მიმართ უფლებათა წარმოშობის, გადაცემის, შეზღუდვის ან შეწყვეტის აღიარება და დადასტურება სახელმწიფოს მიერ“.

125. საჯარო რეესტრში ქონების რეგისტრაციის პროცედურა განხორციელდა მხოლოდ კერძო სამართლის პრინციპების შესაბამისად საკუთრების უფლების მოპოვების შემდეგ. რეგისტრაცია წარმოადგენდა მხოლოდ სახელმწიფოს აღიარებას და დასტურს იმ ფაქტისა, რომ გარიგებას ჰქონდა ადგილი.

126. კანონმდებლობა ითვალისწინებდა განსხვავებულ პროცედურას ქონებრივ უფლებებთან მიმართებით, რომლებიც წარმოიშვა ამ კანონის ამოქმედებამდე. კერძოდ, 1996 წლის კანონის „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“ მე-2(4) მუხლის შესაბამისად:

„ამ კანონის მიღებამდე მიწის და მასთან დაკავშირებულ უძრავი ქონების მიმართ წარმოშობილი უფლებები ექვემდებარება სავალდებულო სახელმწიფო რეგისტრაციას ამ კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად. ამ კანონის მიღების შემდეგ წარმოშობილი უფლებები იურიდიულ ძალას იძენს სახელმწიფო რეგისტრაციის შემდეგ“.

127. საქართველოს მთავრობის თანახმად, 1996 წლის კანონი „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“ არ არეგულირებდა უძრავ ქონებაზე უფლების დაურეგისტრირებლობის შედეგებს, რომლებიც წარმოიშვა ამ კანონის მიღებამდე და არ აყენებდა ეჭვქვეშ პირის საკუთრების უფლებას იმ შემთხვევაში, თუ უძრავი ქონება არ იყო რეგისტრირებული.

128. 2005 წლის 28 დეკემბერს ძალაში შევიდა კანონი „უძრავ ნივთებზე უფლებათა რეგისტრაციის შესახებ“ (შემდგომში „2005 წლის კანონი „რეგისტრაციის შესახებ“). მან გააუქმა 1996 წლის კანონი „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“. ახალი კანონის მე-15 მუხლის შესაბამისად, უძრავ ნივთზე უფლების რეგისტრაციის უზრუნველსაყოფად შეიძლება ამ უფლების წინასწარი რეგისტრაცია უძრავ ნივთებზე უფლებათა რეესტრში. გარდა ამისა, უძრავ ნივთზე უფლების წინასწარი რეგისტრაცია გამორიცხავდა ამ ნივთზე რაიმე სხვა უფლების რეგისტრაციას (იხ. მეტი წინასწარ რეგისტრაციასთან დაკავშირებით პარაგრაფებში 137-144 ქვემოთ). უძრავ ნივთზე უფლების წინასწარი რეგისტრაცია უქმდებოდა იმ უფლების რეგისტრაციით, რომლის უზრუნველსაყოფადაც მოხდა წინასწარი რეგისტრაცია. 2005 წლის კანონის „რეგისტრაციის შესახებ“ 33(2)-ე მუხლი, 2007 წლის 11 მაისს შესული ცვლილების რედაქციით, ითვალისწინებდა, რომ საქართველოს 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე დადებული გარიგებები, რომლებიც იმ პერიოდში მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილ ვადებში არ იყო რეგისტრირებული შესაბამის მარეგისტრირებელ ორგანოში, უძრავ ნივთზე უფლების რეგისტრაციის საფუძველი იყო.

129. 2005 წლის კანონი „რეგისტრაციის შესახებ“ არ ადგენდა რაიმე ვადას რეგისტრაციისთვის და არ ითვალისწინებდა არანაირ უარყოფით შედეგებს დაურეგისტრირებლობისთვის.

130. 2008 წლის 19 დეკემბერს ძალაში შევიდა კანონი „საჯარო რეესტრის შესახებ“ (შემდგომში „2008 წლის კანონი „საჯარო რეესტრის შესახებ“); მან გააუქმა 2005 წლის კანონი „რეგისტრაციის შესახებ“. 2008 წლის კანონი „საჯარო რეესტრის შესახებ“ აღიარებს, რომ  უფლებები უძრავ ქონებაზე, რომლებიც წარმოიშვა 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის ძალაში შესვლამდე, არის რეგისტრაციის წინაპირობა და არ ადგენს ამ უფლებების რეგისტრაციის ვადას. 2008 წლის კანონის „საჯარო რეესტრის შესახებ“ 35-ე მუხლის შესაბამისად – გარდამავალი და დასკვნითი დებულებები – საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებამდე დადებული გარიგებები, რომლებიც იმ პერიოდში მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილ ვადებში არ იყო რეგისტრირებული შესაბამის მარეგისტრირებელ ორგანოში, უძრავ ნივთზე უფლების რეგისტრაციის საფუძველია.

131. 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 1513-ე მუხლის შესაბამისად, ფიზიკურ პირთა კანონიერ სარგებლობაში არსებული მიწის ნაკვეთები, რომლებზედაც ინდივიდუალური სახლებია განლაგებული, სამოქალაქო კოდექსის ამოქმედებიდან ითვლება ამ პირთა საკუთრებად და მათზე ვრცელდება სამოქალაქო კოდექსით უძრავი ნივთებისათვის გათვალისწინებული წესები. ამასთან, ეს წესი არ მოქმედებს იმ შემთხვევაში, როცა ნივთზე საკუთრებითი ურთიერთობის ხასიათი ვლინდება საჯარო რეესტრიდან (მუხლი 158). საჯარო რეესტრი არის ნივთსა და არამატერიალურ ქონებრივ სიკეთეზე უფლებათა, ყადაღისა და საგადასახადო გირავნობის/იპოთეკის წარმოშობის, მათში ცვლილების და მათი შეწყვეტის, ასევე უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების მიტოვების წარმოშობის და მასში ცვლილების შესახებ მონაცემთა ერთობლიობა (მუხლი 311). ამ წესის შესაბამისად, რეგისტრაცია თავისთავად უკავშირდება დოკუმენტის არსებობას, რომელიც ადასტურებს ქონებრივი უფლების არსებობას. ამრიგად, თუ არსებობს დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს ქონებრივი უფლების არსებობას, მაშინ ქონებრივი უფლება არსებობს. საჯარო რეესტრში რეგისტრაცია ხდება მხოლოდ იმ მიზნით, რომ დაცული იქნეს ასეთი უფლებები, მათ შორის, შემძენის ინტერესები, კანონის ფარგლებში.

132. 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 185-ე მუხლი ზოგადად ხაზს უსვამს რეგისტრაციის როლს და დაკავშირებულია საჯარო რეესტრის ჩანაწერის სიზუსტესთან.

133. 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 184-ე მუხლი ცალსახად ადგენს უძრავ ნივთზე საკუთრების ან სხვა უფლების მიტოვების პროცედურას – სანამ უფლებამოსილი პირი არ შეიტანს განცხადებას უფლების მიტოვების შესახებ და არ დაარეგისტრირებს ამ განცხადებას, ის ვერ მიატოვებს ამ უფლებას:

„უძრავ ნივთზე საკუთრების ან სხვა უფლების მისატოვებლად აუცილებელია უფლებამოსილი პირის განცხადება ამ უფლების მიტოვების შესახებ, და ამ განცხადების რეგისტრაცია საჯარო რეესტრში. განცხადება უნდა ჩაჰბარდეს რეესტრის სამსახურს. მხოლოდ ამის შემდეგ იძენს უფლების მიტოვების განცხადება სავალდებულო ძალას“.

134. საქართველოს მთავრობის თანახმად, საჯარო რეესტრში უძრავი ქონების რეგისტრაცია თავისთავად არ წარმოქმნიდა პირის საკუთრების უფლებას. ის მხოლოდ აღიარებდა და ადასტურებდა საკუთრების უფლებას უძრავ ქონებაზე – გაუსხვისებელი პირადი უფლება, რომელიც გარანტირებულია კონსტიტუციით, საერთაშორისო შეთანხმებებითა და საქართველოს კანონმდებლობით.

135. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, შეიქმნა 2004 წლის 1 ივნისის „სახელმწიფო რეესტრის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად. საჯარო რეესტრის დებულება დამტკიცებულ იქნა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2004 წლის 19 ივლისის №835 ბრძანებით. შემდგომში კანონი „სახელმწიფო რეესტრის შესახებ“ და დებულება ძალადაკარგულად გამოცხადდა 2016 წლის 27 აპრილს და, შესაბამისად, 2016 წლის 16 მაისს გაუქმდა. საჯარო რეესტრის ახალი დებულება დამტკიცებულ იქნა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2016 წლის 3 მაისის ბრძანებით №134 ბრძანებით. ამ დებულების შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ძირითადი ფუნქციაა საკუთრების უფლების რეგისტრაცია, ერთიანი რეესტრის შექმნა და უძრავი ქონების საკადასტრო მონაცემთა ბაზის შექმნა.

136. საქართველოს მთავრობის თანახმად, მიუხედავად საკანონმდებლო ბაზის არსებობისა, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო ამჟამად ვერ ასრულებს თავის ვალდებულებებს საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე. საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მიერ 2004 წლის 19 ივლისს დამტკიცებული საჯარო რეესტრის დებულება და 2016 წლის 3 მაისის ამჟამად მოქმედი დებულება ითვალისწინებს სარეგისტრაციო სამსახურების გახსნას აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში (რეგიონული სამსახურები სოხუმში, გაგრაში, გუდაუთაში, გულრიფშში, ოჩამჩირესა და გალში). თუმცა, რუსეთის ოკუპაციის გამო, საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს არ შეუძლია იქ ოპერირება. შესაბამის ტერიტორიაზე წვდომის ან ეფექტური უფლებამოსილების გარეშე საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო ვერ უზრუნველყოფს ზუსტი მონაცემებისა და ჩანაწერების შეგროვებას, შენარჩუნებას ან ანალიზს. ამიტომ ის მოკლებულია მასალას, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელია ზუსტი და ნამდვილი რეესტრის შექმნა და წარმოება და მას არ შეუძლია სარეგისტრაციო სამსახურების გახსნა აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში (ან ცხინვალის რეგიონში) და მას არ შეუძლია თავისი მოვალეობების შესრულება ადგილზე სხვა გზით.

ქონების წინასწარი რეგისტრაცია

137. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ ქონების რეგისტრაციის შესახებ ზოგადი კანონმდებლობის შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში წარდგენილი უნდა იქნეს მოქმედი საიდენტიფიკაციო დოკუმენტები და საკადასტრო ინფორმაცია. აფხაზეთში მდებარე ქონებასთან დაკავშირებული საიდენტიფიკაციო დოკუმენტები და საკადასტრო მონაცემები კონფლიქტის დროს განადგურდა ან გაქცეულმა ხალხმა დატოვა. იმისათვის, რომ ასეთი ქონების რეგისტრაცია ძალაში იყოს, აუცილებელია ადგილზე შემოწმების განხორციელება, რათა თავიდან იქნეს აცილებული მესამე მხარის უფლებების დარღვევა ან ვითარება, როდესაც ადამიანები, რომლებიც არ არიან ქონების მართებული მესაკუთრეები, ითხოვენ მასზე უფლებებს, რითაც რისკის ქვეშ აყენებენ პოტენციური მყიდველების უფლებებს.

138. ამ მიზეზების გამო, დევნილთა ქონებრივი უფლების რეგისტრაცია გარკვეულწილად განსხვავდება დანარჩენი მოსახლეობის მიმართ გამოყენებული რეგისტრაციისგან. სხვადასხვა პირის ინტერესებს შორის სამართლიანი ბალანსის დამყარების მიზნით, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო ახორციელებს წინასწარ რეგისტრაციას.

139. დევნილთა კუთვნილი ქონების წინასწარი რეგისტრაცია თავდაპირველად გათვალისწინებული იყო შემდეგი დოკუმენტებით: საქართველოს პრეზიდენტის 2006 წლის 14 თებერვლის №124 ბრძანებულება „აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკასა და ცხინვალის რეგიონში არსებულ უძრავ ქონებაზე უფლებების აღრიცხვასთან დაკავშირებით გასატარებელ ღონისძიებათა შესახებ“; საქართველოს პრეზიდენტის 2006 წლის 8 აპრილის №255 ბრძანებულება „აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკასა და ცხინვალის რეგიონში არსებული უძრავი ქონების წინასწარი რეგისტრაციის წესის დამტკიცების შესახებ“; და საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების მინისტრის 2006 წლის 31 მარტის №30 ბრძანება „აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკისა და ცხინვალის რეგიონში არსებული უძრავი ქონების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“. შემდგომში ასეთი წინასწარი რეგისტრაცია რეგულირდებოდა საქართველოს პრეზიდენტის 2011 წლის 21 ივნისის №326 ბრძანებულებით„ საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული უძრავი ქონების წინასწარი რეგისტრაციის წესის დამტკიცების შესახებ“.

140. №255 ბრძანებულების მე-4 მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული იყო შემდეგი: „დაინტერესებული პირი ვალდებულია განცხადებასთან ერთად წარმოადგინოს საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს მიერ გაცემული სააღრიცხვო მოწმობა და საკადასტრო გეგმა, ასევე, უძრავ ნივთზე საკუთრების უფლების დამადასტურებელი ერთ-ერთი საბუთი“. გარდა ამისა, ბრძანებულების მე-8 მუხლის მე-5 პუნქტი ითვალისწინებდა, რომ „საქართველოს ლტოლვილთა და განსახლების სამინისტროს მიერ მიწოდებული აეროფოტოგადაღებით მიღებული მონაცემების არსებობის შემთხვევაში, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს სარეგისტრაციო სამსახური დაინტერესებული პირის მოთხოვნის საფუძველზე წინასწარი რეგისტრაციის შესახებ ამონაწერთან ერთად გასცემს საკადასტრო გეგმას“. რაც შეეხება №326 ბრძანებულებას, მისი მე-2 მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, „სამინისტრო აერო და კოსმოსური გადაღებებით მიღებული მონაცემების დამუშავების საფუძველზე ადგენს წინასწარ საკადასტრო აზომვით ნახაზს ... და აგზავნის საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში წინასწარი რეგისტრაციისათვის“.

141. წინასწარი რეგისტრაციის წესების მიზანია საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე უძრავი ქონების აღრიცხვა და ამ ქონებაზე უფლებების რეგისტრაცია. წინასწარი რეგისტრაციის წესების შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს შეუძლია დაარეგისტრიროს საკუთრების უფლება მომჩივნების მიერ წარდგენილი საიდენტიფიკაციო დოკუმენტების საფუძველზე, რომელსაც თან ახლავს კონკრეტული დეკლარაცია. მომჩივნების მიერ წარდგენილ დეკლარაციებში მოცემულ მონაცემებს, თანმხლებ დოკუმენტებთან ერთად, იყენებს დევნილთა სამინისტრო საკადასტრო აზომვითი გეგმების შესაქმნელად.

142. 2017 წლის იანვრიდან დევნილთა სამინისტრომ დაარეგისტრირა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე 67 000 უძრავი ქონება მონაცემთა ბაზაში შეყვანით. მას შემდეგ, რაც სამინისტრო გაუგზავნის დეკლარირებული უძრავი ქონების შესახებ დოკუმენტებს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო უზრუნველყოფს ქონების წინასწარ რეგისტრაციას. ამასთან, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო უზრუნველყოფს საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე უძრავი ქონების საკადასტრო მონაცემთა ბაზის შექმნას და განახლებას.

143. წინასწარი რეგისტრაცია არის საჯარო რეესტრში სრული რეგისტრაციის საფუძველი ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საქართველოს იურისდიქციის სრული აღდგენის შემდეგ. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ აფხაზეთზე საქართველოს დე ფაქტო იურისდიქციის აღდგენის შემდეგ საქართველოს მოქალაქეებს ექნებათ იურიდიულად მოქმედი და ტექნიკურად დამტკიცებული დოკუმენტები უძრავ ქონებასთან დაკავშირებით ქართულ და აფხაზურ ენებზე, რაც დაადასტურებს მათ უფლებებს მათ ქონებაზე. ასეთი დოკუმენტების საფუძველზე დარეგულირდება ქონებასთან დაკავშირებული საკითხები და განხორციელდება დევნილების ხელახალი განსახლება მათ ჩვეულ საცხოვრებელ ადგილებში.

144. საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ შეეძლება სრულად დაარეგისტრიროს საკუთრება აფხაზეთის იმ ნაწილებში, რომლებიც ამჟამად ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლს არ ექვემდებარება, შესაბამისი საარქივო დოკუმენტების ადგილობრივად გადამოწმებისა და ქონების ადგილმდებარეობის, საზღვრების, ფართობის და მიზნის ზუსტი გადამოწმების შემდეგ.

საქართველოს მთავრობის დადგენილება №400 საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული უძრავი ქონების დეკლარირებისა და აღრიცხვის მიზნით გასატარებელ ღონისძიებათა შესახებ

145. 2018 წლის 6 აგვისტოს მთავრობამ მიიღო დადგენილება №400 „საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული უძრავი ქონების დეკლარირებისა და აღრიცხვის მიზნით გასატარებელ ღონისძიებათა შესახებ“ (შემდგომში – დადგენილება). ის ითვალისწინებს ორეტაპიან პროცესს: (1) დევნილთა სამინისტროში დეკლარაციის შევსება (მტკიცებულებით გამყარებული); და (2) დევნილთა სამინისტროს მიერ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსთვის იმ დეკლარაციების გაგზავნა, რომლებიც მან მიიღო და დაამტკიცა, ხოლო საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო, თავის მხრივ, აკეთებს „ჩანაწერებს“.

146. დადგენილების 1-ელი მუხლის შესაბამისად, დეკლარაციების მართვას ახორციელებს დევნილთა სამინისტრო, რომელიც ახდენს დეკლარირებული ქონების განსაზღვრას ფიზიკური პირის მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის საფუძველზე. დევნილთა სამინისტრო ქმნის და აწარმოებს მისთვის წარდგენილ დეკლარაციათა ელექტრონულ საკადასტრო სისტემას და მონაცემთა ბაზას. საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო აგრეთვე აწარმოებს მისთვის დევნილთა სამინისტროს მიერ გადაგზავნილი ყველა დოკუმენტის მონაცემთა ბაზას და უზრუნველყოფს ინფორმაციის საჯარო ხელმისაწვდომობას.

147. მე-2 მუხლში ჩამოთვლილია ინფორმაცია, რომელიც წარდგენილი უნდა იქნეს დევნილთა სამინისტროში შესაბამისი პირების მიერ. ეს მოიცავს პირის საიდენტიფიკაციო მონაცემებს, ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილის მისამართს, მუდმივი საცხოვრებელი ადგილის მისამართს, უძრავ ქონებაზე საკუთრების ან მფლობელობის დამადასტურებელი დოკუმენტის დასახელებას და ოჯახის წევრებთან დაკავშირებულ ინფორმაციას.

148. მე-3 მუხლის შესაბამისად, „თუ კონკრეტულ უძრავ ქონებაზე პრეტენზიას აცხადებს ორი ან მეტი დაინტერესებული პირი, საკითხის საბოლოო გადაწყვეტამდე ... საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო უფლებამოსილია, სამინისტროს კომპეტენტური სამსახურის შესაბამისი შეტყობინების საფუძველზე, გააუქმოს ან შეცვალოს აღრიცხული მონაცემები“.

149. დადგენილების მე-4 მუხლის 1-ელი პუნქტი ითვალისწინებს, რომ „საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ უძრავი ქონების აღრიცხვა არის აღნიშნული ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის საფუძველი, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საქართველოს იურისდიქციის სრულად აღდგენის შემდეგ“. გარდა ამისა, მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, „დაუშვებელია ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული, ამ წესის შესაბამისად აღრიცხული უძრავი ქონების მიმართ რაიმე სახის გარიგების დადება (გასხვისება, იჯარით გაცემა და სხვა) აღნიშნული უძრავი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციამდე, ასევე ამ ქონებების მიმართ კანონმდებლობით გათვალისწინებული იძულებით აღსრულების ღონისძიებების განხორციელება“. ქონების ჩანაწერი ან ინვენტარიზაცია არ წარმოქმნის კომპენსაციის მიღების უფლებას სახელმწიფოს წინაშე.

150. მე-5 მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად, „ამ დადგენილების ამოქმედებამდე შევსებული დეკლარაციები, შესაბამის საკადასტრო აგეგმვით/აზომვით ნახაზებთან (რომელიც შესრულებულია როგორც ქაღალდის, ისე ელექტრონული ვერსიის სახით) ერთად, საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს სამინისტროს კომპეტენტური სამსახურის მიერ გადაეგზავნება არსებული ფორმით, ეტაპობრივად“. მე-5 მუხლის მე-2 მუხლის შესაბამისად, „ამ დადგენილების ამოქმედების შემდეგ, დეკლარაციების შევსება და შესაბამის საკადასტრო აგეგმვით/აზომვით ნახაზთან ერთად საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში გადაგზავნა განხორციელდება ამ წესის შესაბამისად“.

151. „ეს წესი ასევე ვრცელდება იმ ფიზიკურ პირებზე, რომლებზეც „საქართველოს მოქალაქეთა და საქართველოში მცხოვრებ უცხოელთა რეგისტრაციის, პირადობის (ბინადრობის) მოწმობისა და საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, გაცემულია პირადობის ნეიტრალური მოწმობა ან/და ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტი“, ანუ პირებზე, რომლებსაც არა აქვთ პასპორტი ან მოქალაქეობა.

ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებები, აქტები ან უმოქმედობა

152. ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის 1-ელი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტი (შემდგომში „ზაკ“) შემდეგნაირად განსაზღვრავს ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს:

„ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი – ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ ადმინისტრაციული კანონმდებლობის საფუძველზე გამოცემული ინდივიდუალური სამართლებრივი აქტი, რომელიც აწესებს, ცვლის, წყვეტს ან ადასტურებს პირის ან პირთა შეზღუდული წრის უფლებებსა და მოვალეობებს. ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტად ჩაითვლება აგრეთვე ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება მის უფლებამოსილებას მიკუთვნებული საკითხის დაკმაყოფილებაზე მომჩივნისთვის უარის თქმის შესახებ, ასევე ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ გამოცემული ან დადასტურებული დოკუმენტი, რომელსაც შეიძლება მოჰყვეს სამართლებრივი შედეგები“.

153. „ზაკ“-ის 180-ე მუხლი ითვალისწინებს, რომ „ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედება უნდა გასაჩივრდეს ერთი თვის ვადაში იმ დღიდან, როდესაც შესაბამისი დაინტერესებული მხარისათვის ცნობილი გახდა ამ მოქმედებათა განხორციელების ან განხორციელებისაგან თავის შეკავების შესახებ“.

154. „ზაკ“-ის 177-ე მუხლის მე-3 ნაწილის შესაბამისად, „ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედება, რომელიც არ არის დაკავშირებული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემასთან, გასაჩივრდება ამ თავით დადგენილი წესით“.

155. საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის (შემდგომში „ასკ“) 24-ე მუხლი ითვალისწინებს, რომ:

„1. სარჩელი შეიძლება აღიძრას ისეთი მოქმედების განხორციელების ან ისეთი მოქმედებისაგან თავის შეკავების მოთხოვნით, რომელიც არ გულისხმობს ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის გამოცემას.

2. სარჩელი დასაშვებია, თუ ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ რაიმე მოქმედების განხორციელება ან უარი რაიმე მოქმედების განხორციელებაზე პირდაპირ და უშუალო (ინდივიდუალურ) ზიანს აყენებს მოსარჩელის კანონიერ უფლებას ან ინტერესს
.“.

კომპენსაცია

156. „ზაკ“-ის 207-ე მუხლი ითვალისწინებს:

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის გამოყენება ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას

„თუ ამ კოდექსით სხვა რამ არ არის დადგენილი, ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისას გამოიყენება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესი“.

157. „ზაკ“-ის 208-ე მუხლი ითვალისწინებს:

სახელმწიფოს ან მუნიციპალიტეტის პასუხისმგებლობის განსაკუთრებული წესი

„1. სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს, აგრეთვე მისი თანამდებობის პირის ან ამ ორგანოს სხვა სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის ... მიერ თავისი სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას მიყენებული ზიანისათვის პასუხისმგებელია სახელმწიფო“.

158. 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 992-ე მუხლი ითვალისწინებს:

ცნება

„პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი“.

159. 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 1005-ე მუხლი ითვალისწინებს:

სახელმწიფოს (მუნიციპალიტეტის) პასუხისმგებლობა სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა მიერ მიყენებული ზიანისათვის

„თუ სახელმწიფო მოსამსახურე ან საჯარო მოსამსახურე განზრახ ან უხეში გაუფრთხილებლობით არღვევს თავის სამსახურებრივ მოვალეობას სხვა პირის მიმართ, სახელმწიფო ან ის ორგანო, რომელშიც აღნიშნული მოსამსახურე მუშაობს, ვალდებულია აანაზღაუროს მიყენებული ზიანი. განზრახვის ან უხეში გაუფრთხილებლობის დროს სახელმწიფო მოსამსახურე, ან საჯარო მოსამსახურე სახელმწიფოსთან ერთად, სოლიდარულად აგებს პასუხს.“.

საერთაშორისო მასალა

160. გაეროს პრინციპები ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა საცხოვრებლისა და ქონების რესტიტუციის შესახებ (ადამიანის უფლებათა კომისია, ადამიანის უფლებათა ხელშეწყობისა და დაცვის ქვეკომისია, 2005 წლის 28 ივნისი, E/CN.4/Sub.2/2005/17, დანართი), ცნობილი როგორც პინეიროს პრინციპები, არის ყველაზე სრულყოფილი სტანდარტები ამ თემაზე. ამ პრინციპების მიზანი, რომელიც ეფუძნება არსებულ საერთაშორისო ადამიანის უფლებებსა და ჰუმანიტარულ სამართალს, არის სახელმწიფოებისთვის, გაეროს სააგენტოებისა და უფრო ფართო საერთაშორისო საზოგადოებისთვის საერთაშორისო სტანდარტებისა და პრაქტიკული სახელმძღვანელო მითითებების მიწოდება იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა გადაიჭრას რთული სამართლებრივი და ტექნიკური საკითხები საცხოვრებლის და ქონების რესტიტუციის ირგვლივ. მეტი ინფორმაცია პრინციპების შინაარსის შესახებ შეჯამებულია სასამართლოს გადაწყვეტილებაში საქმეზეChiragov and Others v. Armenia ( [GC], no. 13216/05, § 98, 2015 წლის 16 ივნისი).

161. 2022 წლის 13 ოქტომბერს ევროკავშირმა გამოსცა განცხადება ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებების 56-ე რაუნდზე. ის შეიცავდა შემდეგ პასაჟებს:

„1. ევროკავშირი მიესალმება ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებების 56-ე რაუნდს, რომელიც გაიმართა შვეიცარიაში 2022 წლის 5 ოქტომბერს. ეს იყო ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებების პირველი რაუნდი, რომელიც გაიმართა 2021 წლის შემდეგ. მიუხედავად ამისა, ამ პერიოდში თანათავმჯდომარეებსა და შესაბამის მონაწილეებს შორის ფუნქციონირებდა საკომუნიკაციო არხები.

2. ევროკავშირის შუამდგომლობით დადებული, 2008 წლის 12 აგვისტოს ექვსპუნქტიანი შეთანხმებისა და 2008 წლის 8 სექტემბრის განმახორციელებელი ზომების შესაბამისად, ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებების პროცესი კვლავაც ემსახურება, როგორც ერთადერთი პლატფორმა, სადაც განიხილება კონფლიქტის შედეგები, მათ შორის, ექვსპუნქტიანი შეთანხმების განხორციელებასთან დაკავშირებული საკითხები და მისი განმახორციელებელი ზომები. ეს მოიცავს დისკუსიებს ძირითად საკითხებზე, როგორიცაა ძალის არგამოყენება და უსაფრთხოების საერთაშორისო ზომები, ასევე იძულებით გადაადგილებული პირები და ლტოლვილები.

3. ევროკავშირი გამოხატავს თავის შეშფოთებას ამ კონფლიქტის სერიოზულ და ხანგრძლივ ზეგავლენასთან დაკავშირებით, როგორც საქართველოს კონფლიქტით დაზარალებულ რეგიონებში, ასევე სამოქალაქო მოსახლეობაზე. ევროკავშირი შეშფოთებულია საქართველოში რუსეთის სამხედრო ძალების უკანონო ყოფნისა და მოქმედებების გამო. ჩვენ ასევე შეშფოთებული ვართ რუსეთის მცდელობებით, მოახდინოს საქართველოს რეგიონების – აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის/ცხინვალის რეგიონის – დე ფაქტო ინტეგრაცია რუსეთის მარეგულირებელ და უსაფრთხოების სივრცეში, ასევე შეშფოთებული ვართ მიმდინარე „ბორდერიზაციის“ აქტივობებით, ადმინისტრაციული საზღვრების გასწვრივ მშვიდობიანი მოსახლეობის გადაადგილების შეზღუდვით და საქართველოს მოქალაქეების თვითნებური დაკავებებით.

4. ევროკავშირი მოუწოდებს რუსეთს, როგორც ამ კონფლიქტის მხარეს, ხელახლა აიღოს ვალდებულება, პატივი სცეს საქართველოს სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობას მის საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებში და შეასრულოს ნაკისრი ვალდებულებები, ევროკავშირის შუამავლობით 2008 წლის 12 აგვისტოს დადებული შეთანხმებისა და 2008 წლის 8 სექტემბრის მისი შემდგომი განხორციელების ზომების შესაბამისად, სრულად და შემდგომი შეფერხების გარეშე. ევროკავშირი ასევე მოუწოდებს რუსეთს, უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2021 წლის 21 იანვრის მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილების შესრულება, საქმეზე „საქართველო რუსეთის წინააღმდეგ“.

162. ევროპის საბჭოს ორგანოებმა არაერთხელ განიხილეს იძულებით გადაადგილებულ პირთა (დევნილთა) და ლტოლვილთა ქონების დაბრუნებასთან დაკავშირებული საკითხები. შემდეგი რეზოლუცია განსაკუთრებით აქტუალურია წინამდებარე საქმის კონტექსტში:

ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის (PACE) რეზოლუცია 1708 (2010), ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა საკუთრების საკითხების გადაჭრის შესახებ

„...

3. მიტოვებული ქონების განადგურება, დაკავება და კონფისკაცია არღვევს დაინტერესებული პირების უფლებებს, ახანგრძლივებს იძულებით გადაადგილებას და ართულებს შერიგებას და მშვიდობის მშენებლობას. ამიტომ ქონების რესტიტუცია – ანუ უფლებების აღდგენა მასზე და ფიზიკური მფლობელობა დევნილი, ყოფილი ბინადრის სასარგებლოდ – ან კომპენსაცია, არის პირის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის აღდგენისთვის აუცილებელი ზიანის ანაზღაურების ფორმები.

4. საპარლამენტო ასამბლეა მიიჩნევს, რომ რესტიტუცია არის ოპტიმალური პასუხი საცხოვრებელზე, მიწაზე და საკუთრებაზე წვდომისა და უფლებების დაკარგვაზე, რადგან ის ხელს უწყობს არჩევანს გადაადგილების სამ „გრძელვადიან გადაწყვეტას“ შორის: თავდაპირველ სახლში დაბრუნება უსაფრთხოდ და ღირსებით; ადგილობრივი ინტეგრაცია გადაადგილების ადგილზე; ან განსახლება სხვა ადგილზე, წარმოშობის ქვეყნის შიგნით ან მის საზღვრებს გარეთ“.

163. შემდეგ საპარლამენტო ასამბლეამ მიუთითა ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა ინსტრუმენტებზე, კერძოდ, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია, ევროპის სოციალური ქარტია და ეროვნული უმცირესობების დაცვის ჩარჩოკონვენცია და გაეროს პრინციპები ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა საცხოვრებლისა და ქონების რესტიტუციის შესახებ (პინეიროს პრინციპები) და მოუწოდა წევრ სახელმწიფოებს, მიიღონ შემდეგი ზომები:

„9. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ასამბლეა მოუწოდებს წევრ სახელმწიფოებს, გადაწყვიტონ კონფლიქტის შემდგომი ლტოლვილთა და დევნილთა საცხოვრებლის, მიწისა და საკუთრების საკითხები, პინეიროს პრინციპების, ევროპის საბჭოს შესაბამისი ინსტრუმენტებისა და მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციის Rec(2006)6 გათვალისწინებით.

10. ამ შესაბამისი საერთაშორისო სტანდარტებისა და ევროპაში დღემდე განხორციელებული ქონებრივი დავის გადაწყვეტისა და კომპენსაციის პროგრამების გამოცდილების გათვალისწინებით, წევრ ქვეყნებს მოვუწოდებთ:

10.1. უზრუნველყონ ზიანის დროული და ეფექტური ანაზღაურება ლტოლვილთა და დევნილთა მიერ მიტოვებულ საცხოვრებელზე, მიწასა და საკუთრებაზე, მათზე წვდომისა და უფლებების დაკარგვის გამო, შეიარაღებული კონფლიქტების მოგვარების ან კონკრეტული ტერიტორიის სტატუსის შესახებ მიმდინარე მოლაპარაკებების გათვალისწინების გარეშე;

10.2. უზრუნველყონ, რომ ამგვარი ანაზღაურება მიღებულ იქნეს რესტიტუციის სახით, ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა კანონიერი უფლებების მათ საკუთრებაზე დადასტურების სახით და აღადგინოს მათი უსაფრთხო ფიზიკური ხელმისაწვდომობა და მფლობელობა ასეთ ქონებაზე. თუ რესტიტუცია შეუძლებელია, შესაბამისი კომპენსაცია უნდა იქნეს უზრუნველყოფილი საკუთრებაზე წინასწარი კანონიერი უფლებების დადასტურებით, აგრეთვე, ფულითა და საქონლით უზრუნველყოფა, რომელსაც აქვს გონივრული კავშირი მათ საბაზრო ღირებულებასთან; ან სამართლიანი ანაზღაურების სხვა ფორმებით უზრუნველყოფა;

10.3. უზრუნველყონ, რომ ლტოლვილებსა და იძულებით გადაადგილებულ პირებს, რომლებსაც არ ჰქონდათ ფორმალურად აღიარებული უფლებები იძულებით გადაადგილებამდე, მაგრამ მათი საკუთრებით სარგებლობა ხელისუფლების ორგანოების მიერ განიხილებოდა, როგორც დე ფაქტო ძალაში მყოფი, მიეცეთ თანაბარი და ეფექტური წვდომა სამართლებრივ საშუალებებსა და ზიანის ანაზღაურებაზე მათი ჩამორთმევისთვის. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როდესაც დაზარალებული პირები არიან სოციალურად დაუცველი ან მიეკუთვნებიან უმცირესობებს;

...

10.5. უზრუნველყონ, რომ საცხოვრებელი და ქირავნობის უფლების მქონე პირების არყოფნა, რომლებიც იძულებული იყვნენ, მიეტოვებინათ თავიანთი სახლები, გამართლებულად ჩაითვალოს მანამ, სანამ არ აღდგება პირობები, რომლებიც უზრუნველყოფს ნებაყოფლობით დაბრუნების უსაფრთხოებასა და ღირსების აღდგენას;

10.6. უზრუნველყონ სწრაფი, ხელმისაწვდომი და ეფექტური პროცედურები ზიანის ანაზღაურების მოსათხოვნად. სადაც გადაადგილება და მფლობელობის უფლების ჩამორთმევა სისტემატური ხასიათის იყო, უნდა შეიქმნას სპეციალური სასამართლო ორგანოები მოთხოვნების შესაფასებლად. ასეთმა ორგანოებმა უნდა გამოიყენონ დაჩქარებული პროცედურები, რომლებიც მოიცავს მტკიცებულებების შემსუბუქებულ სტანდარტებს და ხელშემწყობ პროცედურას. იძულებით გადაადგილებულ პირთა საცხოვრებელ და საარსებო მოთხოვნილებებთან დაკავშირებული ქონების ყველა ტიპი უნდა იყოს მათ იურისდიქციაში, მათ შორის, სახლები, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწა და საწარმოო ქონება;

10.7. უზრუნველყონ სასამართლო ორგანოების დამოუკიდებლობა, მიუკერძოებლობა და კომპეტენტურობა, მათ შორის, მათი შემადგენლობის შესახებ შესაბამისი წესების მეშვეობით, რაც შეიძლება ითვალისწინებდეს საერთაშორისო წევრების ჩართვას. ...“

164. საქართველოში მიმდინარე კონფლიქტის შესახებ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის 2018 წლის 2 მაისის გადაწყვეტილებაში ვკითხულობთ შემდეგს:

„მოადგილეებმა

1. გაიხსენეს 2014 წლის 29 და 30 აპრილისა და 2 მაისის (1198-ე შეხვედრა), 2015 წლის 12 მაისის (1227-ე შეხვედრა), 2016 წლის 4 მაისის (1255-ე შეხვედრა) და 2017 წლის 3 მაისის (1285-ე შეხვედრა) გადაწყვეტილებები „ევროპის საბჭოსა და საქართველოში არსებულ კონფლიქტთან დაკავშირებით“); გაიხსენეს ევროპის საბჭოს წევრი ქვეყნების უდავო მხარდაჭერა საერთაშორისოდ აღიარებულ საზღვრებში საქართველოს სუვერენიტეტსა და ტერიტორიულ მთლიანობასთან დაკავშირებით;

2. განაცხადეს, რომ რუსეთის ფედერაციასა და საქართველოს რეგიონებს, აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონს/სამხრეთ ოსეთს შორის ალიანსისა და სტრატეგიული პარტნიორობის/ინტეგრაციის შესახებ ე.წ. ხელშეკრულებების გაფორმება და განხორციელება და რუსეთის სახელმწიფო დუმას მიერ საქართველოს, კერძოდ, ცხინვალის რეგიონის სამხედრო ნაწილების რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებულ ძალებთან გაერთიანების შესახებ ე.წ. ხელშეკრულების რატიფიცირება, ასევე საქართველოს რეგიონებში, აფხაზეთსა და ცხინვალში, სამხრეთ ოსეთი, ე.წ. საბაჟო პუნქტების გახსნა, რომლის მიზანი იყო ამ რეგიონების რუსეთის ფედერაციის საბაჟოსთან ინტეგრირება, აფერხებდა კონფლიქტის მშვიდობიან მოგვარებას, ხელს უშლიდა რეგიონში უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის გაძლიერების მცდელობას, წარმოადგენდა საქართველოს სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის დამატებით დარღვევას და არ გააჩნდა იურიდიული ძალა; გაიმეორეს, რომ რუსეთის ფედერაციის არცერთ იმ უკანონო ქმედებას, რომლის მიზანია საქართველოს რეგიონებისთვის სტატუსის შეცვლა, მათ შორის, პასპორტების გაცემის და უცხო ქვეყნის მოქალაქეთათვის ე.წ. სტატუსის შექმნის გზით, არ ჰქონდა სამართლებრივი შედეგი და დამატებით ართულებდა ადგილზე არსებულ მდგომარეობას; რუსეთის ფედერაციას მოუწოდეს პროცესის შეჩერებისა და შემობრუნებისკენ და საერთაშორისო სამართლით გათვალისწინებული მისი ვალდებულებებისა და მოვალეობების შესრულებისკენ, მათ შორის, ევროკავშირის შუამავლობით, 2008 წლის 12 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებით გათვალისწინებული, კერძოდ, სამხედრო ძალების გაყვანასთან დაკავშირებული ვალდებულებების შესრულებისკენ და მოუწოდეს საერთაშორისო უსაფრთხოების მექანიზმების შექმნისკენ;

3. განაცხადეს, რომ საქართველოს, როგორც საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად ერთადერთ სუვერენულ სახელმწიფოს, თავის რეგიონებთან, აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონთან/სამხრეთ ოსეთთან მიმართებით, კვლავ ხელი ეშლება ამ რეგიონებში კანონიერი იურისდიქციის განხორციელებაში, რუსეთის ფედერაციის მხრიდან მუდმივი დაბრკოლებების გამო, მათ შორის, მისი სამხედრო ძალის იქ მუდმივი ყოფნის გამო;

4. დიდი წყენა გამოხატეს იმასთან დაკავშირებით, რომ მიუხედავად რუსეთის ფედერაციის მიმართ მუდმივი მოწოდებებისა, ამ პროცესის შემობრუნებასთან დაკავშირებით, ის აგრძელებს ადმინისტრაციული სასაზღვრო ზოლების (ABL) გაყოლებით წვეტიანი მესრების და მავთულხლართების და სხვა ხელოვნური წინაღობების დაყენებას, რაც ყოფს ოჯახებს და თემებს, არღვევს ადამიანის უფლებებსა და ძირითად თავისუფლებებს, ართულებს კონფლიქტის მოგვარებას, რომელშიც მონაწილეობს ორი წევრი სახელმწიფო; გამოთქვეს შეშფოთება, რომ აფხაზეთის მხარის ქართული რეგიონის ადმინისტრაციული სასაზღვრო ზოლების გაყოლებაზე „გამშვები პუნქტების“ დახურვა საზიანოა მიმოსვლის თავისუფლებისა და ადგილობრივი მაცხოვრებლების მიერ შემოსავლის წყაროზე წვდომისთვის და კიდევ უფრო აუარესებს ადგილზე არსებულ ჰუმანიტარულ მდგომარეობას;

5. ხაზი გაუსვეს იმას, თუ რა ძალისხმევა გამოიყენა საქართველომ იმისათვის, რომ, ჰუმანიტარული საქმიანობის გაძლიერების გზით, ჰქონოდა ურთიერთობა აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის/სამხრეთ ოსეთის მოსახლეობასთან; გამოხატეს მადლიერება ამასთან დაკავშირებით საქართველოს მიერ აღებულ სხვადასხვა ინიციატივასთან დაკავშირებით, მათ შორის, ამ რეგიონების მაცხოვრებლებისთვის განათლების შესაძლებლობებისა და უფასო სამედიცინო მომსახურების უზრუნველყოფის კუთხით; მიესალმნენ საქართველოს მთავრობის ახალ სამშვიდობო ინიციატივას სახელწოდებით „ნაბიჯი უკეთესი მომავლისკენ“, რომელიც აშკარა ნიშანია იმისა, რომ საქართველო ბეჯითად უწყობს ხელს გამყოფი ზოლებით დაშორებულ საზოგადოებებს შორის ნდობისა და ურთიერთობების ჩამოყალიბებას;

6. გამოთქვეს ღრმა შეშფოთება იმასთან დაკავშირებით, რომ ადამიანის უფლებების მდგომარეობა საქართველოს რეგიონებში, აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთში, კიდევ უფრო უარესდებოდა, მიმოსვლის თავისუფლების, საკუთრების და თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების ჩათვლით; გამოთქვეს სერიოზული შეშფოთება ეთნიკური ნიშნით დისკრიმინაციის გამო; გამოთქვეს შეშფოთება იმასთან დაკავშირებითაც, რომ იძულებით გადაადგილებულ პირებს და ლტოლვილებს კვლავ ჩამორთმეული ჰქონდათ მშობლიურ მხარეში უსაფრთხოდ და ღირსეულად დაბრუნების უფლება;

7. გამოთქვეს ღრმა შეშფოთება საქართველოს სამი მოქალაქის, ბ-ნი არჩილ ტატუნაშვილის, ბ-ნი ლევან კუტაშვილისა და ბ-ნი იოსებ პავლიაშვილის ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთში დაკავებასა და შემდგომში ბ-ნი არჩილ ტატუნაშვილის პატიმრობაში გარდაცვალებასთან დაკავშირებით; დაგმეს ის ფაქტი, რომ მისი ცხედრის გადაცემა გახდა მოლაპარაკების საგანი, რომელიც თითქმის ერთი თვე გაგრძელდა; გამოთქვეს შეშფოთება ბ-ნი ლევან კუტაშვილისა და ბ-ნი იოსებ პავლიაშვილის მიმოსვლის თავისუფლებასთან დაკავშირებული დაბრკოლებების გამო, რომლებსაც მნიშვნელოვანი დაყოვნების შემდეგ მიეცათ თბილისის ადმინისტრაციულ ტერიტორიაზე გადასვლის უფლება;

8. გამოთქვეს ღრმა შეშფოთება 2016 წლის 19 მაისს სოფელ ხურჩაში უიარაღო ქართველი მშვიდობიანი მოქალაქის მკვლელობაში დამნაშავეების დაუსჯელობის გამო;

9. გამოთქვეს შეშფოთება ცხინვალის რეგიონის/სამხრეთ ოსეთის სოფელ ერედვში დევნილთა კუთვნილი, განზრახ დაზიანებული სახლების დანგრევის გამო, რითაც დაირღვა ქონებრივი უფლებები;

10. იმის გათვალისწინებით, რომ ადამიანის უფლებები და ძირითადი თავისუფლებები უნდა დაიცვას ყველა შესაბამისმა სახელმწიფომ, რომელიც წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მხარეს, აფხაზეთის ქართულ რეგიონებში და ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთი, ფაქტობრივი კონტროლის განმახორციელებელ ხელისუფლებას მოუწოდეს:

– შექმნას პირობები დევნილთა და ლტოლვილთა ნებაყოფლობითი, უსაფრთხო და ღირსეული დაბრუნებისა და მათი ქონებრივი უფლებების დასაცავად;

– უზრუნველყოს და განახორციელოს სკოლებსა და სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში განათლების ხელმისაწვდომობის უფლება, მათ შორის, მშობლიურ ენაზე განათლების მიღება აფხაზეთის ქართულ რეგიონებში და ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთში;

– მოხსნას ნებისმიერი დაბრკოლება, აკრძალვა ან შეზღუდვა ადმინისტრაციული სასაზღვრო ზოლის მიმდებარედ მიმოსვლის თავისუფლებასთან დაკავშირებით, მათ შორის, სამედიცინო და საგანმანათლებლო მიზნებისთვის; შეწყვიტოს პირთა თვითნებური დაკავება, მათ შორის, ე.წ. „საზღვრის უკანონო გადაკვეთის“ კონტექსტში და ხელახლა გახსნას „გამშვები პუნქტები“;

– უზრუნველყოს, რომ შესაბამისი ქართული რეგიონების მაცხოვრებლები არ დაექვემდებარონ დისკრიმინაციას არანაირი, მათ შორის, ეთნიკური ნიშნით და ხელი არ შეეშალოთ ქართული პასპორტების ფლობაში;

– გამოიძიოს ადამიანის უფლებების დარღვევის ბრალდებები და უზრუნველყოს შემდგომი შესაბამისი ზომების მიღება ადამიანის უფლებების შესახებ ევროპული სტანდარტების შესაბამისად;

– თავიდან აიცილოს აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთში მდებარე საქართველოს რეგიონებში კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების შემდგომი დაზიანება;

11. ღრმა სინანულს გამოთქვამენ იმასთან დაკავშირებით, რომ არც ადამიანის უფლებათა კომისარს, არც მონიტორინგის ორგანოებს და არც სამდივნოს დელეგაციას, რომელიც ამზადებს გენერალური მდივნის კონსოლიდირებულ ანგარიშს, არ მიეცათ საქართველოს აღნიშნულ რეგიონებში შესვლის საშუალება; შესთავაზეს გენერალურ მდივანს ამ მიზნით რუსეთის ფედერაციასა და საქართველოსთან დიალოგში შესვლა; მოუწოდეს რუსეთის ფედერაციას, ევროპის საბჭოს ორგანოებისთვის მიეცა საქართველოს მთავრობის კონტროლს მიღმა არსებულ ტერიტორიებზე დაუყოვნებლივი და შეუფერხებელი შესვლის შესაძლებლობა;

12. მოუწოდეს გენერალურ მდივანს, გააგრძელოს საქართველოში არსებული კონფლიქტის შესახებ თავისი კონსოლიდირებული ანგარიშების წელიწადში ორჯერ მინისტრთა კომიტეტისთვის წარდგენა“.

165. ევროპარლამენტის რეზოლუცია, რუსეთის თავდასხმიდან 10 წლის შემდეგ საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ და ეუთოს რეზოლუცია, საქართველოში 2008 წლის აგვისტოს ომიდან ათი წლის შემდეგ, იმავე მიმართულებისაა, როგორც ევროპის საბჭოს 2018 წლის 2 მაისის მინისტრთა კომიტეტის გადაწყვეტილება (ციტირებული წინა პარაგრაფში). ისინი ხელმისაწვდომია ინტერნეტში.

166. 2017 წლის ივლისის ანგარიშში, სახელწოდებით „ადამიანის უფლებები აფხაზეთში დღეს“, ევროკავშირის ყოფილმა ადამიანის უფლებათა კომისარმა, რომელიც მოქმედებდა როგორც დამოუკიდებელი ექსპერტი, სხვა ექსპერტთან ერთად, განაცხადა:

მოკლე მიმოხილვა

„...

ეთნიკური ქართველების უმეტესობამ (გალში დაბრუნებულთა გარდა) ვერ შეძლო დაბრუნება და ხშირად ირღვევა მათი უფლება იმ ქონებაზე, რომელიც დატოვეს.

...

საკუთრების საკითხები

ქონების საკითხები და ქონებრივი უფლებები დღეს აფხაზეთში ყველაზე დელიკატური პრობლემაა. აფხაზეთიდან დევნილ ეთნიკურად ქართველთა ქონებრივი უფლებები ერთ-ერთი მთავარი საკითხია, რომელიც უნდა გადაიჭრას კონფლიქტის ყოვლისმომცველი მოგვარების ფარგლებში.

...

კონფლიქტის კვალდაკვალ დაიწყო ქონების თვითნებური შეძენის მღელვარე, საკამათო და დაურეგულირებელი პროცესი. ბევრმა აფხაზმა დაიპყრო ეთნიკური ქართველების მიერ დატოვებული, მაგრამ ასევე სხვების მიერ დატოვებული ქონება.

...

ამ პროცესში დაირღვა მრავალი ადამიანის ქონებრივი და საცხოვრებლის უფლება. ეთნიკურ ქართველებს (გალში დაბრუნებულთა გარდა) კვლავ არ აქვთ დაბრუნების უფლება და უმეტეს შემთხვევაში მათ ასევე არა აქვთ ქონებრივი უფლება მათ მიერ დატოვებულ ქონებაზეც“.

კანონი

წინასწარი შენიშვნები

დროში მოქმედება

167. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ფაქტები, რომლებიც განაპირობებს კონვენციის სავარაუდო დარღვევას, მოხდა 2022 წლის 16 სექტემბრამდე, იმ თარიღამდე, როდესაც რუსეთის ფედერაციამ შეწყვიტა კონვენციაში მონაწილეობა. ამიტომ სასამართლო წყვეტს, რომ მას აქვს იურისდიქცია, განიხილოს წინამდებარე საჩივრები, რამდენადაც ისინი ეხება რუსეთს (იხ. საქმე Fedotova and Others ქ. Russia [GC], nos. 40792/10 და 2 სხვა, § 73, 2023 წლის 17 იანვარი; და საქმე Ukraine and the Netherlands v. Russia (dec.) [GC], nos. 8019/16, 43800/14 და 28525/20, § 389, 2023 წლის 25 იანვარი). არ არსებობს საჩივრის განხილვის დროებითი ბარიერი საქართველოსთან მიმართებით.

საქმის წარმოების უფლება მეორე, მესამე, მეოთხე და მეხუთე მომჩივნების სახელით

168. მეორე მომჩივანი გარდაიცვალა 2012 წლის 29 მაისს. პირველმა მომჩივანმა გამოთქვა სურვილი, მის ნაცვლად ეწარმოებინა საქმე (იხ. პარაგრაფი 9 ზემოთ). რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მას არ ჰქონდა საპროცესო ქმედუნარიანობა, რომ ემოქმედა მისი ქმრის სახელით და ეწარმოებინა მისი საჩივარი (N 48656/06) სასამართლოს წინაშე, რადგან მას არ დაუმტკიცებია, რომ ის იყო მისი კანონით მემკვიდრე.

169. მესამე მომჩივანი გარდაიცვალა 2011 წელს. მისმა ვაჟმა, ბატონმა ბადრი მეხუზლამ, ჰკითხა სასამართლოს, შეეძლო თუ არა მას, რომ ეწარმოებინა საქმე მისი გარდაცვლილი დედის ნაცვლად (იხ. პარაგრაფი 48 ზემოთ).

170. მეოთხე მომჩივანი გარდაიცვალა 2006 წლის 6 დეკემბერს. მისმა ვაჟმა, ბ-ნმა გოლიაფ სანაიამ, 2007 წლის 19 მარტის წერილით აცნობა სასამართლოს, რომ აპირებდა საქმის სასამართლოში წარმოებას, როგორც გარდაცვლილის მემკვიდრე. 2007 წლის 3 ივლისს სასამართლოს პალატამ ნება დართო ბ-ნ გოლიაფ სანაიას, ეწარმოებინა საქმე მისი გარდაცვლილი დედის ნაცვლად. ბ-ნი გოლიაფ სანაია გარდაიცვალა 2020 წლის 29 იანვარს და მისმა მეუღლემ, ქალბატონმა ლარისა სანაიამ, გამოთქვა საჩივრის გაგრძელების სურვილი (იხ. პარაგრაფი 68 ზემოთ).

171. მეოთხე მომჩივანი გარდაიცვალა 2021 წლის 16 ივნისს. მისმა ქალიშვილმა, მეექვსე მომჩივანმა, გამოთქვა სურვილი, გაეგრძელებინა საჩივარი მისი გარდაცვლილი დედის ნაცვლად (იხ. პარაგრაფი 77 ზემოთ).

172. როგორც სასამართლომ განაცხადა საქმეში Centre for Legal Resources on behalf of Valentin Câmpeanu v. Romania ([GC], no. 47848/08, § 137, ECHR 2014), განხილვისას, ვინაიდან მომჩივანი გარდაიცვალა საჩივრის შეტანის შემდეგ, სასამართლომ დაუშვა, რომ მის უახლოეს ნათესავს ან მემკვიდრეს, პრინციპში, შეეძლო საქმის წარმოების დაწყება, იმის გათვალისწინებით, რომ მას ჰქონდა საკმარისი ინტერესი საქმეში (იხ., მაგ., ქვრივი და ბავშვები საქმეში Raimondo v. Italy, 1994 წლის 22 თებერვალი, § 2, Series A no. 281-A, და საქმე Stojkovic v. the former Yugoslav Republic of Macedonia, no. 14818/02, § 25, 2007 წლის 8 ნოემბერი; მშობლები საქმეში X v. France, 1992 წლის 31 მარტი, § 26, Series A no. 234-C; the ძმისშვილი და პოტენციური მემკვიდრე საქმეში Malhous v. the Czech Republic (dec.) [GC], no. 33071/96, ECHR 2000-XII; და დაუქორწინებელი ან დე ფაქტო პარტნიორი საქმეში Velikova v. Bulgaria (dec.), no. 41488/98, ECHR 1999-V; და შეუპირისპირეთ უნივერსალურ ლეგატარის, რომელიც არ არის დაკავშირებული გარდაცვლილთან, საქმეში Thévenon v. France (dec.), no. 2476/02, ECHR 2006-III; ძმისშვილი საქმეში Léger v. France (striking out) [GC], no. 19324/02, § 50, 2009 წლის 30 მარტი; და თავდაპირველი მომჩივნის ქალიშვილი საქმეში, რომელიც ეხება განუსხვისებად უფლებებს მე-3 და მე-8 მუხლების შესაბამისად, სადაც საერთო ინტერესი არ იდო სასწორზე, საქმეში M.P. and Others v. Bulgaria, no. 22457/08, §§ 96-100, 2011 წლის 15 ნოემბერი).

173. სასამართლოში განხილულ საქმეებს, როგორც წესი, ასევე აქვს მორალური ან პრინციპული განზომილება და მომჩივანთან დაახლოებულ პირებს, ამგვარად, შეიძლება ჰქონდეთ კანონიერი ინტერესი, მოიპოვონ სასამართლოს გადაწყვეტილება ამ მომჩივნის გარდაცვალების შემდეგაც კი (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Hristozov and Others v. Bulgaria, nos. 47039/11 და 358/12, § 73, ECHR 2012 (ამონარიდები)).

174. წინამდებარე საქმეში, საქმის წარმოების ( ზემოთ ჩამოთვლილი) მოთხოვნები წარდგენილ იქნა იმ პირთა მიერ, რომლებიც არიან გარდაცვლილი მომჩივნების ძალიან ახლო ნათესავები და ამიტომ შეუძლიათ განაცხადონ, რომ მათ აქვთ კანონიერი ინტერესი სასამართლოს გადაწყვეტილების მოპოვებაში მათი გარდაცვალების შემდეგაც კი. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, ისევე როგორც საჩივრების შეტანიდან გასული დროის გათვალისწინებით, სასამართლო ადგენს, რომ მოცემულ გარემოებებში სასამართლოს მისიის საწინააღმდეგო იქნებოდა, თუ ის თავს შეიკავებდა გარდაცვლილის მიერ წარდგენილ საჩივრებზე გადაწყვეტილების გამოტანისგან მხოლოდ იმ მოტივით, რომ მათი მდგომარეობისა და ასაკის გამო, მათ არ ჰქონდათ ძალა ან დრო, დალოდებოდნენ სასამართლოს წინაშე არსებული საქმის წარმოების შედეგს (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმეMamasakhlisi and Others v. Georgia and Russia, nos. 29999/04 და 41424/04, § 241, 2023 წლის 7 მარტი).

175. სასამართლო შესაბამისად იღებს, რომ პირველ მომჩივანს, რომელიც არის მეორე მომჩივნის ცოლი 1998 წლიდან (იხ. პარაგრაფი 10 ზემოთ), აქვს ქმედუნარიანობა, აწარმოოს საქმე მის ნაცვლად. სასამართლო ასევე ადგენს, რომ საქმეში არსებული რამდენიმე ელემენტი (იხ. პარაგრაფები 48, 55-56და 93 ზემოთ) საკმარისია იმის საჩვენებლად, რომ ბ-ნი ბადრი მეხუზლა არის მესამე მომჩივნის შვილი და, შესაბამისად, აქვს ქმედუნარიანობა, აწარმოოს საქმე მისი სახელით. გარდა ამისა, სასამართლო ადგენს, რომ ქ-ნი ლარისა სანაია, გარდაცვლილი ბ-ნი გოლიაფ სანაიას მეუღლე, რომელიც სასამართლოს მიერ იყო უფლებამოსილი, ეწარმოებინა საქმე თავისი გარდაცვლილი დედის ნაცვლად (მეოთხე მომჩივანი), არის ქმედუნარიანი, განაგრძოს საქმის წარმოება ბ-ნი გოლიაფ სანაიას გარდაცვალების შემდეგ (იხ. პარაგრაფები 68და 94 ზემოთ).
დაბოლოს, სასამართლო ადგენს, რომ მეექვსე მომჩივანს, რომელიც არის მეხუთე მომჩივნის ქალიშვილი (იხ. პარაგრაფი 77 ზემოთ), აქვს ქმედუნარიანობა, აწარმოოს საქმე მისი გარდაცვლილი დედის ნაცვლად.

საჩივრების გაერთიანება

176. ითვალისწინებს რა საჩივრების მსგავს საგანს, სასამართლოს მიზანშეწონილად მიაჩნია, რომ გააერთიანოს ისინი (სასამართლოს რეგლამენტის წესი 42 § 1).

მისაღებობის საკითხები

177. სასამართლო დასაწყისშივე აღნიშნავს, რომ ორმა მოპასუხე მთავრობამ თავიანთ არგუმენტებში წამოჭრა მრავალი პრეტენზია საჩივრების მისაღებობასთან დაკავშირებით. სასამართლო ამ საკითხებს განიხილავს შემდეგი თანმიმდევრობით:

სასამართლოს იურისდიქცია ratione temporis;

სასამართლოს იურისდიქცია ratione materiae, საქართველოს მთავრობის დათქმისა და დეკლარაციის ჩათვლით, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან მიმართებით;

სასამართლოს იურისდიქცია ratione loci და ratione personae;

ექვსთვიანი ვადის წესთან შესაბამისობა;

დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა;

პრეტენზიების დასაბუთების სავარაუდო ნაკლებობა საჩივარში N 48656/06;

საკითხი, რომელიც სავარაუდოდ გადაწყვეტილია საჩივარში N 18102/04 და დაზარალებულის სტატუსის სავარაუდო არარსებობა საჩივარში N 48656/06

კონვენციის დებულებებთან საჩივრების შეუთავსებლობა ratione temporis

მხარეთა პოზიციები

178. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ სასამართლოში შეტანილი საჩივრები რუსეთთან მიმართებით შეუთავსებელი იყო ratione temporis, რადგან გასაჩივრებული მოვლენები მოხდა 1998 წლის 5 მაისამდე, რუსეთთან მიმართებით კონვენციის ძალაში შესვლის თარიღამდე. კერძოდ, პირველი და მეორე მომჩივნების, სოხუმის ქუჩის 185a ნომერში არსებული სახლი დაიწვა 1992 წელს (იხ. პარაგრაფი 14 ზემოთ); მათი სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი სავარაუდოდ წართმეულ იქნა 1990-იანი წლების დასაწყისში (იხ. პარაგრაფი 13 ზემოთ); და მეორე მომჩივანი გაათავისუფლეს თანამდებობიდან 1993 წელს (იხ. პარაგრაფი 44 ზემოთ). ანალოგიურად, დანარჩენმა მომჩივნებმა დაკარგეს სახლები მყისიერი ქმედებების შედეგად, რომლებიც განხორციელდა რუსეთის მიერ კონვენციის რატიფიცირებამდე.

179. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ საჩივრები N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 შეუთავსებელი იყო ratione temporis კონვენციასთან, ვინაიდან მომჩივნებმა მიატოვეს თავიანთი სახლები 1992-1993 წლებში, ბევრად ადრე, ვიდრე საქართველომ მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება 1999 წლის 20 მაისს.

180. მომჩივნებმა გაიმეორეს თავიანთი პრეტენზიები და ხაზგასმით აღნიშნეს, რომ მათ განუწყვეტლივ ართმევდნენ თავიანთი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლებას. მათ დააკონკრეტეს, რომ მათი პრეტენზიები რუსეთთან მიმართებით უნდა შეფასდეს 1998 წლის 5 მაისიდან, როდესაც რუსეთმა მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება, ხოლო მათი საჩივრები საქართველოსთან მიმართებით უნდა შეფასდეს 1999 წლის 20 მაისიდან, როდესაც საქართველომ მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება. რაც შეეხება საჩივარს კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, საქართველოსთან მიმართებით, ის უნდა შეფასებულიყო 2002 წლის 7 ივნისიდან მოყოლებული, როდესაც საქართველომ მოახდინა ამ ოქმის რატიფიცირება (იხ. პარაგრაფი 98 ზემოთ).

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

181. მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის თანახმად, პირის საცხოვრებლის ან ქონების ჩამორთმევა, პრინციპში, არის მყისიერი ქმედება და არ წარმოქმნის „ჩამორთმევის“ განგრძობად სიტუაციას შესაბამის უფლებებთან მიმართებით (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Sargsyan v. Azerbaijan (dec.) [GC], no. 40167/06, § 83, 2011 წლის 14 დეკემბერი), როდესაც ქონების და სახლის ჩამორთმევა გამოწვეულია მიმდინარე დე ფაქტო ვითარებით, ეს მიჩნეულია განგრძობად ხასიათად (იქვე, § 86). სასამართლოს მიერ გამოყენებული ერთ-ერთი ტესტი, მყისიერი ქმედებისა და განგრძობადი სიტუაციის განსხვავების მიზნით, არის იმისათვის, რომ დავინახოთ, შეიძლება თუ არა მომჩივანი განიხილებოდეს ქონების ან სხვა სადავო უფლების კანონიერ მფლობელად (იხ., კერძოდ, საქმე Papamichalopoulos and Others v. Greece, no. 14556/89, § 41, 1993 წლის 24 ივნისი და საქმე Loizidou v. Turkey ((არსებითი მხარე), 1996 წლის 18 დეკემბერი, § 41, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების ანგარიშები 1996-VI; ასევე, იხ. საქმე Vasilescu v. Romania, 1998 წლის 22 მაისი, §§ 48-49, ანგარიშები 1998-III).

გამოყენება წინამდებარე საქმეში

182. სასამართლო იღებს რუსეთის მთავრობის არგუმენტს, რომ სოხუმის ქუჩის 185a ნომერში მდებარე სახლი, სოფელ ფსახარაში, დაიწვა 1992 წელს (იხ. პარაგრაფი 14 ზემოთ), ეს იყო მყისიერი ქმედება, რომელიც მოხდა რუსეთის მიერ კონვენციის რატიფიცირებამდე. შესაბამისად, პირველი და მეორე მომჩივნების საჩივარი ამ ქონებასთან დაკავშირებით სცილდება სასამართლოს კომპეტენციას ratione temporis (შეადარეთ საქმე Moldovan and Others and Rostaş and Others v. Romania (dec.), nos. 41138/98 და 64320/01, 2001 წლის 13 მარტი).

183. თუმცა, რაც შეეხება ზემოთ განსაზღვრულ დანარჩენ ქონებას (იხ. პარაგრაფები 10, 49, 70, 79 და 82 ზემოთ), სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნებმა, სულ მცირე, წარმოადგინეს პირველადი მტკიცებულებები მათ სავარაუდო ქონებასა და აფხაზეთში საცხოვრებელთან დაკავშირებით (შეადარეთ სარქისიანის საქმე (dec.), ციტირებული ზემოთ. § 88). რაც შეეხება კითხვას, მართლაც ფლობდნენ თუ არა მომჩივნები აფხაზეთში არსებულ უძრავ ქონებას, როგორც ისინი აცხადებდნენ, სასამართლო მიუთითებს მის დასკვნაზე ქვემოთ (იხ. პარაგრაფი 207 ქვემოთ).

184. გარდა ამისა, რუსეთის მთავრობას არ უთქვამს, რომ მომჩივნებს ჩამოერთვათ სავარაუდო საკუთრების უფლება, ამ პერიოდში აფხაზეთში მიღებული კონკრეტული სამართლებრივი დებულებების შესაბამისად. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო მიუთითებს ლოიზიდოუს საქმეზე (ციტირებული ზემოთ, § 44), სადაც, მიუხედავად იმისა, რომ კანონი – „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის“ („TRNC“) ძირითადი კანონი, რომლის მიზანიც იყო მომჩივანთა უფლებების ხელშეშლა – ამოქმედდა, სასამართლომ დაადგინა, რომ ამ კანონს არ ჰქონდა იურიდიული ძალა კონვენციის მიზნებისათვის. ამ დასკვნის მიზეზი ის იყო, რომ საერთაშორისო თანამეგობრობა არ განიხილავდა „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქულ რესპუბლიკას“, როგორც სახელმწიფოს, საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად, ხოლო კვიპროსის რესპუბლიკა რჩებოდა კვიპროსის ერთადერთ ლეგიტიმურ მთავრობად – რომელიც თავად ვალდებული იყო, დაეცვა საერთაშორისო სტანდარტები ადამიანის უფლებების დაცვის სფეროში.

185. რამდენადაც წინამდებარე საქმეში ზოგიერთმა მომჩივანმა განაცხადა, რომ მათი სახლები შესაძლოა შეძენილი იყოს მესამე პირების მიერ 1990-იანი წლების დასაწყისში შეიარაღებული კონფლიქტის დროს აფხაზეთიდან გაქცევის შემდეგ, სასამართლო მუდმივად თვლიდა, რომ ქონების ჩამორთმევა არ განიხილება მყისიერ ქმედებად, თუ ის მომდინარეობს ბათილი სამართლებრივი აქტიდან (იხ. საქმე Chiragov and Others v. Armenia (dec.) [GC], no. 13216/05, § 97, 2011 წლის 14 დეკემბერი). ამასთან დაკავშირებით ის აღნიშნავს, რომ საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევით დადებული გარიგებები უძრავ ქონებასთან დაკავშირებით ბათილია მათი დადების მომენტიდან (იხ. პარაგრაფები 107-108 ზემოთ).

186. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ საქმის ფაქტები შეიძლება მოხვდეს მის იურისდიქციაში ratione temporis. მომჩივნების მიერ აფხაზეთში მათ სავარაუდო ქონებაზე წვდომის არქონა უნდა განიხილებოდეს, როგორც განგრძობადი სიტუაცია, რომლის განხილვის კომპეტენცია სასამართლოს აქვს 1998 წლის 5 მაისიდან რუსეთთან მიმართებით, 2002 წლის 7 ივნისიდან –  საქართველოსთან მიმართებით, საჩივრებთან დაკავშირებით, რომლებიც ხვდება კონვენციის 1-ელი ოქმის ფარგლებში, ხოლო 1999 წლის 20 მაისიდან საქართველოსთან მიმართებით, დანარჩენ საჩივრებთან დაკავშირებით (შეადარეთ სარგისიანის საქმე (გადაწყვეტილება), ციტირებული ზემოთ, § 91). გარდა ამისა, რაც შეეხება 2022 წლის 16 სექტემბრის შემდგომ პერიოდს რუსეთთან მიმართებით, სასამართლომ უკვე დაადგინა, რომ განგრძობადი სიტუაცია, რომელიც გრძელდება შეწყვეტის თარიღამდე (2022 წლის 16 სექტემბერი) ხვდება მის დროებით იურისდიქციაში მხოლოდ იმ ნაწილისთვის, რომელიც მოხდა ამ თარიღამდე (იხ. საქმე Pivkina and Others v. Russia (dec.), nos. 2134/23 და 6 სხვა, § 61, 2023 წლის 6 ივნისი; და საქმე Duarte Agostinho and Others v. Portugal and 32 Others (dec.) [GC], §§ 162-163, 2024 წლის 9 აპრილი). წინამდებარე საქმეში სასამართლო შესაბამისად ადგენს, რომ ფაქტობრივ სიტუაციას, რომელშიც მომჩივნები აცხადებენ, რომ განგრძობადად ჩამოერთვათ თავიანთი სახლებით სარგებლობა, არ აქვს „გადაჭარბებული“ ეფექტი და მთავრდება შეწყვეტის თარიღში.

187. ამ მოსაზრებების გათვალისწინებით, სასამართლო უარყოფს საქართველოსა და რუსეთის მთავრობების პრეტენზიებს ratione temporis.

კონვენციის დებულებებთან შეუთავსებლობა ratione materiae საჩივრებისა N 5148/05, 26166/05 და 42765/05, რომლებიც შეტანილია როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის წინააღმდეგ და საჩივრისა N 48656/06, რომელიც შეტანილია რუსეთის წინააღმდეგ

მხარეთა პოზიციები

188. საქართველოს მთავრობამ თავდაპირველად განაცხადა, რომ მომჩივანთა პრეტენზიები საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 კონვენციასთან შეუთავსებელი იყო ratione materiae. ეს იმიტომ, რომ კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიცირების დროს საქართველომ გააკეთა დეკლარაცია და დათქმა ამ ოქმის აფხაზეთის ტერიტორიაზე გამოყენებასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფები 97და 99 ზემოთ). შესაბამისად, მთავრობას არ შეეძლო კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებული, საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების დაცვა, მაშინ როცა საქართველოს არ ჰქონდა ეფექტური კონტროლი აფხაზეთზე. იმის გათვალისწინებით, რომ ამ სამ საჩივარში ოთხ მომჩივანს მინიჭებული ჰქონდა დევნილის სტატუსი, ისინი მოექცნენ ზემოთ აღნიშნული დათქმისა და დეკლარაციის მოქმედების სფეროს ქვეშ.

189. მომჩივნებმა მიიჩნიეს, რომ საქართველოს მიერ გაკეთებული დეკლარაცია და დათქმა არ იყო თავსებადი კონვენციის 57-ე მუხლთან. კონკრეტულად, დათქმა ზოგადი ხასიათისა იყო და ძალიან ბუნდოვანი. ის გამოიყენებოდა განუსაზღვრელი ვადით. გაყინული კონფლიქტი ოცდახუთ წელზე მეტხანს გრძელდებოდა და საქართველოს მთავრობას არ უთქვამს, თუ როდის იქნებოდა შესაძლებელი საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა. გარდა ამისა, არაპროპორციულად ფართო იყო კონვენციის 1-ელი ოქმის შესაბამისად დევნილთა ქონებრივი უფლებების დაცვის სრული გამორიცხვა. დაბოლოს, დათქმა, წაკითხული დეკლარაციასთან ერთად, როგორც გვთავაზობდა საქართველოს მთავრობა, აჩვენებდა, რომ საქართველომ ფაქტობრივად გამორიცხა აფხაზეთის ტერიტორია კონვენციის 1-ელი ოქმის გამოყენებისგან, რაც არ იყო ნებადართული კონვენციის 57-ე მუხლით.

190. რუსეთის მთავრობამ წამოაყენა არგუმენტი, რომ საჩივრები N 5148/05, 26166/05, 42765/05 და 48656/06 შეუთავსებელი იყო ratione materiae კონვენციის დებულებებთან, ვინაიდან არცერთ მომჩივანს არ უჩვენებია, რომ ფლობდა სახლებს აფხაზეთში, რომლებიც, როგორც ისინი აცხადებდნენ, მათი იყო.

191. რაც შეეხება კონკრეტულად პირველ მომჩივანს, რუსეთის მთავრობამ აღნიშნა, რომ მან არ წარმოადგინა საკუთრების დამადასტურებელი დოკუმენტი სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე სახლთან მიმართებით. 1989 წლის 8 დეკემბრით დათარიღებული სახლის ტექნიკური პასპორტის მიხედვით, მეორე მომჩივანი და მისი მამა ჩამოთვლილი იყვნენ, როგორც ამ სახლის ერთობლივი მესაკუთრეები (იხ. პარაგრაფი 11 ზემოთ). გარდა ამისა, პირველ მომჩივანს არ წარუდგენია არანაირი დოკუმენტი, რომელიც დაადასტურებდა, რომ ის შესაძლოა ფლობდეს სახლის წილს, რადგან ის არის თავისი ქმრის მემკვიდრე.

192. მომჩივნებმა გაიმეორეს თავიანთი პრეტენზიები.

სასამართლოს შეფასება

193. 57-ე მუხლი ითვალისწინებს შემდეგს:

„1. ამ კონვენციის ხელმოწერის ან რატიფიკაციის შესაბამისი სიგელების დეპონირებისას, კონვენციის რომელიმე კონკრეტული დებულების მიმართ ყოველ სახელმწიფოს შეუძლია გააკეთოს დათქმა, თუ მის ტერიტორიაზე ამ დროს მოქმედი რომელიმე კანონი ამ დებულებას არ შეესაბამება. საერთო ხასიათის დათქმები ამ მუხლით დაუშვებელია.

2. ამ მუხლის საფუძველზე გაკეთებული ნებისმიერი დათქმა უნდა შეიცავდეს შესაბამისი კანონის მოკლედ გადმოცემას.“.

პირველი მომჩივანი

194. სასამართლო იმეორებს, რომ კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის პირველ პუნქტში „მფლობელობის“ ცნებას აქვს ავტონომიური მნიშვნელობა, რომელიც არ შემოიფარგლება მატერიალური საქონლის საკუთრებით და დამოუკიდებელია შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის ფორმალური კლასიფიკაციისგან. ისევე, როგორც მატერიალური საქონელი, გარკვეული სხვა უფლებები და ინტერესები, რომლებიც წარმოადგენს აქტივებს, ასევე შეიძლება მიჩნეულ იქნეს „ქონებრივ უფლებად“ და, შესაბამისად, „მფლობელობად“, ამ დებულების მიზნებისათვის. თითოეულ შემთხვევაში შესასწავლი საკითხი არის, ანიჭებდა თუ არა საქმის გარემოებები, მთლიანობაში განხილული, მომჩივანს არსებითი ინტერესის უფლებას, რომელიც დაცულია 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლით (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Centro Europa 7 S.r.l. and Di Stefano v. Italy [GC], no. 38433/09, § 171, ECHR 2012).

195. თუმცა, როგორც ზოგადი წესი, კონკრეტულ ქონებაში, რომელსაც ფლობს მომჩივანი, ცხოვრების უფლება, როგორც ასეთი, არ წარმოადგენს „მფლობელობას“ 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (იხ. საქმე Durini v. Italy, no. 19217/91, კომისიის 1994 წლის 12 იანვრის გადაწყვეტილება, გადაწყვეტილებები და ანგარიშები (DR) 76B, გვ. 76-79; საქმე Kovalenok v. Latvia (dec.), no. 54264/00, 2001 წლის 15 თებერვალი; საქმე H.F. v. Slovakia (dec.), no. 54797/00, 2003 წლის 9 დეკემბერი; საქმე Bunjevac v. Slovenia (dec.), no. 48775/09, 2006 წლის 19 იანვარი; საქმე Gaćeša v. Croatia (dec.), no. 43389/02, 2008 წლის 1 აპრილი; საქმე Babenko v. Ukraine (dec.), no. 68726/10, 2012 წლის 4 იანვარი, და საქმე Ponyayeva and Others v. Russia, no. 63508/11, § 36, 2016 წლის 17 ნოემბერი).

196. პირველ მომჩივანს არ წარუდგენია არცერთი დოკუმენტი, რომელიც დაადასტურებდა, რომ მას აქვს ქონებრივი უფლებები სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლთან მიმართებით. მიუხედავად იმისა, რომ საქმის მასალებში მოცემული დოკუმენტები მიუთითებს, რომ მის გარდაცვლილ ქმარს და მის მამას, თითოეულს, სახლის ნახევარი ეკუთვნოდა (იხ. პარაგრაფი 11 ზემოთ), მან არ აჩვენა, რომ მან შეიძინა მისი რაიმე ნაწილი, გახდა რა გარდაცვლილი ქმრის სამკვიდროს მემკვიდრე, რათა შეძლებოდა მისი მოთხოვნა, როგორც თავისი საკუთრებისა. პირველი მომჩივნის მიერ ამ მხრივ რაიმე კომენტარის არარსებობის გამო (შეადარეთ საქმე Ponyayeva and Others, ციტირებული ზემოთ, § 37, და შეუპირისპირეთ საქმე Mago and Others v. Bosnia and Herzegovina, nos. 12959/05, 19724/05, 47860/06, 8367/08, 9872/09 და 11706/09, § 78, 2012 წლის 3 მაისი), სასამართლოს არ შეუძლია დაუშვას, რომ მან შეიძინა სახლის რომელიმე ნაწილი ქმრის გარდაცვალების შემდეგაც (შეუპირისპირეთ ასევე საქმე Molla Sali v. Greece [GC], no. 20452/14, §§ 130-131, 2018 წლის 19 დეკემბერი, სადაც, იმის გათვალისწინებით, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა დაადასტურეს მომჩივნის ქმრის ნება და მომჩივანმა შემდგომში მიიღო მისი ქმრის ქონება ნოტარიულად დამოწმებული აქტით, ხოლო შემდეგ მისთვის გადაცემული ქონება დაარეგისტრირა მიწის რეესტრში, სასამართლომ მიიჩნია, რომ ქმრისგან ქონების მიღებაში მომჩივნის ქონებრივი ინტერესი იყო საკმარისად მსუყე ხასიათის და საკმარისად აღიარებული, რომ წარმოადგენდეს „მფლობელობას“).

197. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ პირველმა მომჩივანმა არ აჩვენა, რომ მას აქვს მფლობელობა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (შეადარეთ საქმე Ponyayeva and Others, ციტირებული ზემოთ, § 37). აქედან გამომდინარეობს, რომ მისი საჩივარი 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლთან დაკავშირებით, შეუთავსებელია ratione materiae კონვენციის დებულებებთან 35-ე მუხლის მე-3(a) პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში და უნდა იყოს უარყოფილი 35-ე მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად.

198. სასამართლო ადგენს, რომ წინა პარაგრაფში მოცემული დასკვნა არ გამოიყენება პირველი მომჩივნის დანარჩენ პრეტენზიასთან მიმართებით, კერძოდ, კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტისა და დაკავშირებულ, მე-13 და მე-14 მუხლებთან მიმართებით საქართველოს მიმართ (საჩივარი N 18102/04) და მე-3, მე-8, მე-13 და მე-14 მუხლების შესაბამისად, რუსეთთან მიმართებით (საჩივარი N 48656/06).

დანარჩენი მომჩივნები

199. სასამართლო იმეორებს, რომ დათქმა ძალაში რომ იყოს, უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ პირობებს: 1) ის უნდა გაკეთდეს კონვენციის ან მისი ოქმების ხელმოწერის ან რატიფიცირების დროს; 2) ის უნდა ეხებოდეს კონვენციის კონკრეტულ დებულებას; 3) ის უნდა ეხებოდეს რატიფიკაციის დროს მოქმედ კონკრეტულ კანონებს; 4) ეს არ უნდა იყოს ზოგადი ხასიათის დათქმა; და 5) ის უნდა შეიცავდეს შესაბამისი კანონის მოკლედ გადმოცემას (იხ. საქმე Benavent Díaz v. Spain (dec.), no. 46479/10, § 47, 2017 წლის 31 იანვარი, შემდგომი მითითებით). საქართველოს პრეტენზიასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 188 ზემოთ), სასამართლო აღნიშნავს, რომ განსახილველი დათქმა (იხ. პარაგრაფი 97 ზემოთ) ეხება კონვენციის კონკრეტულ დებულებას, კერძოდ, 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლს, რომელიც არის ერთ-ერთი მოთხოვნა იმისთვის, რომ დათქმები იყოს მოქმედი, კონვენციის შესაბამისად (იხ. პარაგრაფი 193 ზემოთ). მიუხედავად იმისა, რომ დათქმა ეხება საქართველოში მოქმედ კონკრეტულ კანონს – საქართველოს კანონს „იძულებით გადაადგილებულ პირთა შესახებ“ – ის დუმს კითხვაზე, თუ რამდენად შეუთავსებელია ეს კანონი ან მისი ზოგიერთი დებულება კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან, რომელიც ცალკე გამოკვეთილ მოთხოვნას წარმოადგენს, კონვენციის 57-ე მუხლის შესაბამისად (იქვე). კანონზე მარტივი მითითება, სადაც ის არ ეწინააღმდეგება კონვენციის სადავო დებულებას, არ არის საკმარისი. ანალოგიურად, არ შეიძლება ითქვას, რომ დათქმა შეიცავს სადავო კანონის მოკლედ გადმოცემას.

200. გარდა ამისა, დათქმის ფორმულირება, მიუხედავად იმისა, რომ თეორიულად იზღუდება მისი გამოყენება სივრცეში (აფხაზეთის ტერიტორიაზე დარჩენილი ქონების მიმართ) და დროში (სანამ საქართველო არ აღადგენს თავის ეფექტურ კონტროლს აფხაზეთზე), რეალურად ისეთი ეფექტი აქვს, რომ ადამიანთა მთელ კატეგორიას, კერძოდ, დევნილებს, მთლიანად ართმევს დაცვის უფლებას იმ ქონებასთან მიმართებით, რომელიც მდებარეობს საქართველოს ტერიტორიის გარკვეულ ნაწილში. რამდენადაც საქართველოს არ შეუძლია განჭვრიტოს, როდის დაიბრუნებს კონტროლს აფხაზეთზე (იხ., მათ შორის, პარაგრაფი 164 ზემოთ), დევნილებს განუსაზღვრელი ვადით ჩამოერთმევათ ქონებრივი უფლებების დაცვა აფხაზეთის ტერიტორიაზე. სასამართლო იმეორებს, რომ დათქმები არ უნდა გამოიხატოს ზედმეტად ბუნდოვანი ან ფართო ტერმინებით, რათა შესაძლებელი იყოს მათი ზუსტი მნიშვნელობისა და მოქმედების სფეროს დადგენა (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Jėčius v. Lithuania, no. 34578/97, § 79, ECHR 2000-IX).

201. ზემოაღნიშნულის საფუძველზე, სასამართლო ადგენს, რომ წინამდებარე საქმეში საქართველოს მიერ გაკეთებული დათქმა არ აკმაყოფილებს კონვენციის 57-ე მუხლის მოთხოვნებს. კერძოდ, ის მიუღებლად ფართოა, ვინაიდან განუსაზღვრელი ვადით უარყოფს საქართველოს მოსახლეობის ქონებრივი უფლების დაცვას საქართველოს ტერიტორიის ნაწილში მდებარე ქონებაზე. გარდა ამისა, შეიძლება ითქვას, რომ ის ფორმირებულია ზოგადი თვალსაზრისით იმდენად, რამდენადაც არ ყოფილა შემოთავაზებული, რომ იმ დროისთვის მოქმედი შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობა შეიცავდა დებულებებს, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის 1-ელ ოქმის 1-ელი მუხლს.

202. შესაბამისად, დათქმა არ აკმაყოფილებს კონვენციის 57-ე მუხლის მოთხოვნებს და, შესაბამისად, არ მოქმედებს (შეუპირისპირეთ, mutatis mutandis, Jėčius-ის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 81).

203. რაც შეეხება საქართველოს მიერ გაკეთებულ დეკლარაციას (იხ. პარაგრაფი 99 ზემოთ), მის უუნარობასთან დაკავშირებით, აეღო ვალდებულებები, რომლებიც ეხება კონვენციისა და მისი დამატებითი ოქმების დაცვასა და პატივისცემას აფხაზეთსა და ცხინვალის რეგიონში, აქტუალურია შემდეგი.

204. თავის გადაწყვეტილებაში მისაღებობის შესახებ საქმეში Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia ((dec.), no. 48787/99, 2001 წლის 4 ივლისი), სასამართლომ დაადგინა, რომ კონვენციის 56-ე მუხლის არც სულისკვეთება და არც პირობები, რომელთა შესაბამისადაც კონვენციის გამოყენება შეიძლება გავრცელდეს სხვა ტერიტორიებზე, გარდა ხელშემკვრელი მხარეების მეტროპოლიის ტერიტორიებისა, არ დაუშვებს განმარტებას, რომელიც ზღუდავს ტერმინის „იურისდიქცია“ მოქმედების სფეროს 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში მხოლოდ ხელშემკვრელი სახელმწიფოს ტერიტორიის ნაწილზე.

205. შესაბამისად, საქართველოს მიერ რატიფიცირებისას გაკეთებულ დეკლარაციას არ შეუძლია შეზღუდოს კონვენციის ტერიტორიული გამოყენება საქართველოს საერთაშორისოდ აღიარებული ტერიტორიის ცალკეულ ნაწილებზე (შეადარეთ ასევე სარგისიანის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 65).

206. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ მომჩივნების საჩივრები არ შეიძლება უარყოფილი იქნეს, როგორც შეუთავსებელი ratione materiae კონვენციის დებულებებთან. შესაბამისად, არ უნდა დაკმაყოფილდეს საქართველოს მთავრობის შესაბამისი პრეტენზია.

207. რაც შეეხება რუსეთის პრეტენზიას (იხ. პარაგრაფი 190 ზემოთ), სასამართლო ადგენს, რომ კითხვა, ფლობდნენ თუ არა მომჩივნები (პირველი მომჩივნის გარდა) სახლებს აფხაზეთში, როგორც ისინი აცხადებდნენ, გადადებული უნდა იქნეს საქმის ფაქტებისა და სამართლებრივი საკითხების დეტალურად შესასწავლად არსებითად განხილვის ეტაპზე (შეადარეთ ჩირაგოვის საქმე (გადაწყვეტილება), ციტირებული ზემოთ, § 101). ამიტომ ის აერთიანებს ამ საკითხს საქმის არსებით მხარესთან.

საჩივრების კონვენციის დებულებებთან შეუთავსებლობა ratione loci და ratione personae

მხარეთა პოზიციები

208. რუსეთის მთავრობის თანახმად, საჩივრები შეუთავსებელი იყო ratione loci კონვენციის დებულებებთან, ვინაიდან რუსეთს არ ჰქონდა იურისდიქცია აფხაზეთზე. კერძოდ, აფხაზეთის ტერიტორია არ ყოფილა რუსეთის ეფექტური კონტროლის ქვეშ არც 2006 წლამდე (რაც შეეხება შესაბამის პერიოდს საჩივარში N 48656/06) და არც 2006 წლამდე და შემდეგ (სხვა საჩივრებთან მიმართებით).

209. საჩივარი 48656/06 ასევე შეუთავსებელი იყო ratione personae კონვენციის დებულებებთან, რადგან სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი არავისთვის გადაუციათ რუსეთის სამშვიდობო ძალებს თავიანთი უშუალო მონაწილეობით და მხარდაჭერით ან მათი სახელით. დროის გასვლის გამო ამჟამად შეუძლებელი იყო სანდო მტკიცებულებების შეგროვება მომჩივნების ბრალდებებთან დაკავშირებით. ამიტომ სიფრთხილე იყო საჭირო ხელმისაწვდომი მასალის შეფასებისას, რომელიც არ იყო დამოწმებული ადგილზე ვიზიტის (ფაქტების დამდგენი მისიის), ინტერვიუების ან ჯვარედინი დაკითხვის გზით.

210. მომჩივნებმა საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 განაცხადეს, რომ საქართველოსა და რუსეთს იურისდიქცია ჰქონდათ მათ პრეტენზიებთან მიმართებით. რაც შეეხება მათ უფლებას, შეუფერხებლად ისარგებლონ თავიანთი საკუთრებით, მათ გაიმეორეს თავიანთი არგუმენტები შესაბამისი დროით ჩარჩოსთან მიმართებით (იხ. პარაგრაფი 180 ზემოთ).

211. საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით, მომჩივნებმა განაცხადეს, რომ ის თავსებადია ratione personae და ratione loci კონვენციასთან, რადგან გასაჩივრებული საკითხები რუსეთის იურისდიქციის ქვეშ ხვდებოდა. 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე ხდებოდა მეორე მომჩივნის საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების განგრძობადი დარღვევა, ვინაიდან ამ პერიოდის განმავლობაში მას არ შეეძლო დაეკავებინა თავისი სახლი. 1998 წლის 5 მაისიდან მოყოლებული ასევე ადგილი ჰქონდა მისი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების განგრძობად დარღვევას, ვინაიდან მისთვის შესაბამისი კომპენსაცია არ მიუციათ.

სასამართლოს შეფასება

212. ზოგადი პრინციპები იურისდიქციასთან დაკავშირებით ახლახან შეაჯამა სასამართლომ საქმეში Ukraine and the Netherlands v. Russia (ციტირებული ზემოთ, §§ 547-75).

საქართველოს იურისდიქცია

213. სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე საჩივრებში მომჩივნების განგრძობადი უუნარობა, წვდომა ჰქონოდათ აფხაზეთში თავიანთ სახლებზე, ყოველთვის ეხებოდა საქართველოს ტერიტორიას. მის ხელთ არსებული ყველა მასალის საფუძველზე სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს მთავრობას, საქართველოს ერთადერთ ლეგიტიმურ მთავრობას საერთაშორისო სამართლის მიხედვით, არ გააჩნდა ძალაუფლება აფხაზეთზე მას შემდეგ, რაც მან მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება 1999 წლის 20 მაისს (შეადარეთ საქმე Mamasakhlisi and Others, ციტირებული ზემოთ, §§ 317-319). სხვა მხრივ, ეს მხარეებს სადავოდ არ გაუხდიათ. უფრო ადრეულ საქმეებში (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Mozer v. the Republic of Moldova and Russia [GC], no. 11138/10, § 99, 2016 წლის 23 თებერვალი, შემდგომი მითითებებით) სასამართლომ დაადგინა, რომ ტერიტორიულ სახელმწიფოში დაპატიმრებული პირები ხვდებიან ამ სახელმწიფოს იურისდიქციაში მაშინაც კი, თუ მას არ ჰქონდა ეფექტური კონტროლი შესაბამის რეგიონზე.

214. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ წინამდებარე საჩივრების ფაქტები ხვდებოდა სასამართლოს იურისდიქციაში. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს არ ჰქონდა ეფექტური კონტროლი აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების ქმედებებზე, ის ფაქტი, რომ რეგიონი საერთაშორისო საჯარო სამართლის მიერ იქნა აღიარებული საქართველოს ტერიტორიის ნაწილად, წარმოშობდა ამ სახელმწიფოს პოზიტიურ ვალდებულებას კონვენციის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, გამოეყენებინა მის ხელთ არსებული ყველა სამართლებრივი და დიპლომატიური საშუალება, რათა გაეგრძელებინა იქ მცხოვრები ხალხის კონვენციით განსაზღვრული უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობის უზრუნველყოფა (იხ. საქმე Ilaşcu and Others v. Moldova and Russia [GC], no. 48787/99, § 333, ECHR 2004-VII, საქმე Catan and Others v. the Republic of Moldova and Russia [GC], nos. 43370/04 და 2 სხვა, § 109, ECHR 2012 (ამონარიდები), საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, § 100, და საქმე Turturica and Casian v. the Republic of Moldova and Russia, nos. 28648/06 და 18832/07, § 28, 2016 წლის 30 აგვისტო). ეს პოზიტიური ვალდებულება ეხება როგორც აფხაზეთის ტერიტორიაზე კონტროლის აღსადგენად აუცილებელ ზომებს, რაც მისი იურისდიქციის გამოხატულებაა, ასევე იმ ზომებს, რომლებიც აუცილებელია ინდივიდუალური მომჩივნების უფლებების პატივისცემის უზრუნველსაყოფად. აფხაზეთზე კონტროლის აღდგენის ვალდებულება მოითხოვს საქართველოსგან, პირველ რიგში, თავი შეიკავოს სეპარატისტული რეჟიმის მხარდაჭერისაგან და მეორე, მიიღოს ყველა პოლიტიკური, სასამართლო და სხვა ზომები, რაც მის ხელთ არსებობს, ამ ტერიტორიაზე კონტროლის აღსადგენად. ქვემოთ სასამართლო განიხილავს (იხ. პარაგრაფები 311-316 და 356-361 ქვემოთ), აკმაყოფილებდა თუ არა საქართველო ამ პოზიტიურ ვალდებულებას.

რუსეთის იურისდიქცია

215. თავის გადაწყვეტილებაში საქმეზე Mamasakhlisi and Others (ციტირებული ზემოთ, § 340) სასამართლომ დაადგინა, რომ რუსეთს აქვს იურისდიქცია კონვენციის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, იმ მოვლენებზე პრეტენზიებთან დაკავშირებით, რომლებიც მოხდა აფხაზეთის ტერიტორიაზე 2001 წლის აგვისტოდან 2007 წლის თებერვლამდე. თავის გადაწყვეტილებაში საქმეზე Georgia v. Russia (II) ([GC], no. 38263/08, §§ 174, 175, 295 და 312, 2021 წლის 21 იანვარი) სასამართლომ დაადგინა, რომ 2008 წლის ოქტომბრის შემდეგაც კი, რუსეთის ყოფნა აფხაზეთში და აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოების დამოკიდებულება რუსეთის ფედერაციაზე, რომელზეც დამოკიდებული იყო მათი გადარჩენა, მიუთითებდა, რომ რუსეთის ფედერაცია აგრძელებდა „ეფექტურ კონტროლს“ აფხაზეთზე და, შესაბამისად, ჰქონდა იურისდიქცია აფხაზეთის ტერიტორიაზე. თავის უკანასკნელ გადაწყვეტილებაში მისაღებობასთან დაკავშირებით საქმეზე Georgia v. Russia (IV) ((dec.), no. 39611/18, § 44, 2023 წლის 28 მარტი), სასამართლომ ასევე დაადგინა თავის დასკვნაში საქმეზე Georgia v. Russia (II) (ციტირებული ზემოთ, §§ 162-75 და 299), რუსეთი აგრძელებდა აფხაზეთზე განგრძობითი „ეფექტური კონტროლის“ განხორციელებას, სულ მცირე, 2018 წლის 23 მაისამდე – რაც ძალაში რჩებოდა, საპირისპირო რაიმე შესაბამისი ახალი ინფორმაციის არარსებობის პირობებში.

216. წინამდებარე საქმეში სასამართლოს მიაჩნია, რაიმე შესაბამისი ახალი ინფორმაციის არარსებობის პირობებში და თავისი დასკვნების გათვალისწინებით, საქმეებზე Georgia v. Russia (II) ([GC], § 168), და Mamasakhlisi and Others (§ 329, შემდგომი მითითებებით, § 334 და § 217), ორივე საქმე ციტირებული ზემოთ), რუსეთს ჰქონდა კონტროლი აფხაზეთზე, რომელიც გრძელდებოდა 1998 წლის 5 მაისიდან (როცა კონვენცია ძალაში შევიდა რუსეთთან მიმართებით) 2022 წლის 16 სექტემბრამდე (იხ. საქმე Kutayev, ციტირებული ზემოთ, §§ 5-6). შესაბამისად, მისი პასუხისმგებლობა არ შეიძლება შემოიფარგლოს საკუთარი ჯარისკაცების ან თანამდებობის პირების ქმედებებით; ეს პასუხისმგებლობა ასევე უნდა იყოს დაკავშირებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის ქმედებებთან, რომელიც გადარჩა რუსეთის სამხედრო, პოლიტიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერის წყალობით (შეადარეთ საქმე Cyprus v. Turkey [GC], no. 25781/94, § 77, ECHR 2001; საქმე Ilaşcu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 382; Mozer-ის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 157, და საქმე Turturica and Casian, ციტირებული ზემოთ, § 33). სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად (იხ., მათ შორის, საქმე Georgia v. Russia (II), ციტირებული ზემოთ, § 214), იმ დროიდან, როცა რუსეთის ფედერაცია ახორციელებდა „ეფექტურ კონტროლს“ აფხაზეთის ტერიტორიაზე, ის ასევე პასუხისმგებელი იყო ამ ტერიტორიაზე აფხაზეთის ძალების ქმედებებზე, თითოეულ ამ ქმედებაზე „დეტალური კონტროლის“ მტკიცებულებების წარმოდგენის გარეშე.

დასკვნა

217. აქედან გამომდინარეობს, რომ გასაჩივრებული საკითხები, გარდა პირველი მომჩივნის პრეტენზიებისა, რომლებიც უარყოფილია პარაგრაფში 197 ზემოთ, მიეკუთვნება საქართველოსა და რუსეთის იურისდიქციას კონვენციის 1-ელი მუხლის შესაბამისად. რუსეთს იურისდიქცია ჰქონდა 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე, ხოლო საქართველოს – 1999 წლის მაისიდან. შესაბამისად, სასამართლო უარყოფს ორი მთავრობის მიერ წამოყენებულ პრეტენზიებს ratione personae და ratione loci.

ექვსთვიანი ვადის წესთან შესაბამისობა

მხარეთა პოზიციები

218. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ პირველმა და მეორე მომჩივნებმა (საჩივარი N 48656/06) ვერ შეასრულეს კონვენციით გათვალისწინებული ექვსთვიანი ვადა. მათ საქმეზე საბოლოო შიდასახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილება იყო გაგრის (დე ფაქტო) რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 9 თებერვლის გადაწყვეტილება (იხ. პარაგრაფი 24 ზემოთ) და მათ მიმართეს სასამართლოს მხოლოდ ორი წლის შემდეგ. გარდა ამისა, 2006 წელს ამ მომჩივნებმა რუსეთის წინააღმდეგ წამოჭრეს იგივე პრეტენზიები, რაც მათ საქართველოს წინააღმდეგ ორი წლით ადრე, 2004 წელს, წამოჭრეს (საჩივარში N 18102/04). რუსეთთან მიმართებით სასამართლოში საჩივრის შეტანის ორწლიანი დაგვიანების ახსნა-განმარტება არ გაკეთებულა.

219. რუსეთის მთავრობამ ასევე წამოაყენა არგუმენტი, რომ მომჩივნებს საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 ასევე არ წარუდგენიათ თავიანთი საჩივრები სასამართლოში დროულად. ვინაიდან მათ მიიჩნიეს, რომ მათთვის ხელმისაწვდომი არ იყო სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები, მათ უნდა მიემართათ სასამართლოსთვის გასაჩივრებული მოვლენებიდან ექვსი თვის განმავლობაში, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა 1992-1993 წლებში.

220. მომჩივნებმა განაცხადეს, რომ ექვსთვიანი ვადა არ ეხებოდა მათ სიტუაციას. ისინი ექვემდებარებოდნენ თავიანთი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების განგრძობად დარღვევას, რადგან შეუძლებელი იყო მათი უსაფრთხოდ დაბრუნება სახლებში და შესაბამისი კომპენსაციაც არ იყო უზრუნველყოფილი. ნებისმიერ შემთხვევაში, საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით არავითარი საკითხი არ წარმოშობილა კონვენციით გათვალისწინებულ ექვსთვიან ვადასთან დაკავშირებით, რადგან მომჩივნებმა მიმართეს სასამართლოს 2006 წლის 11 ნოემბერს, როცა 6 თვეზე ნაკლები დრო იყო გასული, რაც მათ დაუბრუნდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი (იხ. პარაგრაფი 40 ზემოთ).

სასამართლოს შეფასება

ზოგადი პრინციპები

221. სასამართლო იმეორებს, რომ, როგორც წესი, ექვსთვიანი ვადა (როგორც გამოიყენებოდა შესაბამის დროს) იწყება დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის პროცესში საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების დღიდან. თუმცა, როცა თავიდანვე ცხადია, რომ მომჩივანს არ აქვს წვდომა სამართლებრივი დაცვის ქმედით საშუალებებზე, ვადა აითვლება სადავო ქმედებების ან ზომების განხორციელების თარიღიდან ან იმ თარიღიდან, როდესაც მომჩივანმა შეიტყო ამ ქმედებების ან მათი შედეგების, ან მისთვის მიყენებული ზიანის შესახებ და თუ სიტუაცია განგრძობადია, როცა ეს სიტუაცია დასრულდება (იხ. სხვა წყაროებს შორის, საქმე Mocanu and Others v. Romania [GC], nos. 10865/09 და 2 სხვა, § 259 მასში შემდგომი მითითებებით, ECHR 2014 (ამონარიდები); საქმე Varnava and Others v. Turkey [GC], nos. 16064/90, 16065/90, 16066/90, 16068/90, 16069/90, 16070/90, 16071/90, 16072/90 და 16073/90, § 157, ECHR-2009; საქმე Dennis and Others v. the United Kingdom (dec.), no. 76573/01, 2002 წლის 2 ივლისი; საქმე Sabri Güneş v. Turkey [GC], no. 27396/06, § 54, 2012 წლის 29 ივნისი, და საქმე El-Masri v. the former Yugoslav Republic of Macedonia [GC], no. 39630/09, § 136, ECHR 2012).

222. საქმეებში, რომლებიც ეხება განგრძობად სიტუაციას, პერიოდი ყოველდღე იწყება თავიდან და, ზოგადად, მხოლოდ ამ სიტუაციის დასრულების შემდეგ იწყება ექვსთვიანი პერიოდი რეალურად (იხ. საქმე Mocanu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 261).

223. სამართლებრივი განსაზღვრულობის ზოგადი მოსაზრებები ასევე აქტუალურია პრეტენზიების კონტექსტში, სახლზე წვდომის არარსებობის შესახებ (იხ. საქმე Chiragov and Others (dec.), ციტირებული ზემოთ, §§ 135-136). სასამართლო აღნიშნავს, რომ სიტუაცია საქმეებში Varnava and Others და Chiragov and Others (ორივე ციტირებული ზემოთ) ეხებოდა პრეტენზიებს რთულ პოსტკონფლიქტურ სიტუაციაში განგრძობადი დარღვევების შესახებ, რომელიც გავლენას ახდენდა ადამიანთა დიდ ჯგუფზე. ასეთ სიტუაციებში ხშირად არ არსებობდა შესაბამისი დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, ან თუ არსებობდა, მათი ხელმისაწვდომობა ან ფუნქციონირება შეიძლება შეფერხებული ყოფილიყო პრაქტიკული სირთულეებით. ამიტომ შესაძლოა გონივრული იყოს მომჩივნებისთვის, რომ დაელოდონ ისეთი პოლიტიკური პროცესების შედეგს, როგორიცაა სამშვიდობო მოლაპარაკებები და მოლაპარაკებები, რომლებიც, ასეთი გარემოებების გათვალისწინებით, გამოსავლის მოპოვების ერთადერთ რეალისტურ იმედს იძლევა (იხ. საქმე Chiragov and Others (dec.), ციტირებული ზემოთ, § 140).

224. მნიშვნელოვანი განსხვავებებია საქმეებს შორის, რომლებიც ეხება გაუჩინარების განგრძობად გამოუძიებლობას და ქონებასა და სახლზე წვდომის განგრძობად უარს. დროის გასვლა და მტკიცებულებების შემდგომი გაუარესება და ზეგავლენა სადავო ვალდებულების შესრულებაზე ნაკლებად მნიშვნელოვანია, როდესაც საჩივრები ეხება ქონებას (იქვე, § 137). მიუხედავად ამისა, არ შეიძლება ითქვას, რომ დროის გასვლას მნიშვნელობა არა აქვს სადავო უფლებების განხორციელებისთვის და სასამართლოს მიერ საქმის განხილვისთვის (იხ. საქმე Chiragov and Others (გადაწყვეტილება), ციტირებული ზემოთ, § 137). ამასთან დაკავშირებით, საკუთრებისა და სახლის უფლებების დარღვევის განგრძობადი ხასიათი ემყარება იმ მოსაზრებას, რომ მომჩივანი, რომელიც დარჩა შესაბამისი ქონების კანონიერ მესაკუთრედ, მოკლებულია თავის მფლობელობაზე წვდომას და მისით შეუფერხებელ სარგებლობას (იქვე).

225. მაშინაც კი, როდესაც გრძელვადიანი კონფლიქტის კონტექსტში ადგილი აქვს პირის ქონებაზე ან სახლზე უფლების სავარაუდო განგრძობად დარღვევას, მას შემდეგ, რაც მომჩივანმა გაიგო ან უნდა სცოდნოდა, რომ არ არსებობს რეალური იმედი უახლოეს მომავალში ქონებაზე ან სახლზე წვდომის დაბრუნებისა, ნებისმიერმა აუხსნელმა ან გადაჭარბებულმა შეფერხებამ საჩივრის შეტანისას შეიძლება გამოიწვიოს საჩივრის უარყოფა, როგორც დაგვიანებულისა (იქვე, § 141). მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლომ არ მიუთითა ზოგადი ვადები, ის აღიარებს, რომ რთულ პოსტკონფლიქტურ სიტუაციებში დროის ჩარჩოები უნდა იყოს საკმაოდ დიდი, რათა მოხდეს სიტუაციის დარეგულირება და საშუალება მიეცეს მომჩივნებს შეაგროვონ ამომწურავი ინფორმაცია შიდასახელმწიფოებრივ დონეზე გადაწყვეტის შესაძლებლობის მიღების შესახებ (იქვე, § 142).

აღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმეში

226. წინამდებარე საქმეში, ისევე როგორც საქმეში Chiragov and Others ((dec.), ციტირებული ზემოთ, § 143), მომჩივნებმა საჩივარი შეიტანეს სასამართლოში მათი იძულების წესით აფხაზეთში თავიანთი საკუთრებიდან გამოსახლებიდან 12-14 წლის შემდეგ, 1992 ან 1993 წელს, ხოლო ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმებიდან (1994 წლის მაისი) დაახლოებით 11 წლის შემდეგ (იხ., ამ შეთანხმებასა და მის მოკლე დახასიათებასთან დაკავშირებით საქმე Mamasakhlisi and Others, ციტირებული ზემოთ, § 31). გაიმართა სამშვიდობო მოლაპარაკებების სხვადასხვა რაუნდი, მაგრამ კონფლიქტის საერთო გადაწყვეტა ვერ მოხერხდა.

227. რუსეთმა კონვენციის რატიფიცირება 1998 წლის 5 მაისს მოახდინა, ხოლო საქართველომ – 1999 წლის 20 მაისს. შესაბამისად, ეს იყო ყველაზე ადრეული თარიღები, როდესაც მომჩივნებს შეეძლოთ საჩივრების შეტანა იმ განგრძობად სიტუაციებთან დაკავშირებით, რომლის შესახებაც მათ საჩივრით მიმართეს სასამართლოს. გარდა ამისა, 1992 წლიდან დაწყებული, 2000-იანი წლების განმავლობაში საქართველომ მრავალი ძალისხმევა გაატარა კონფლიქტის მოგვარების მიზნით (იხ. საქმე Mamasakhlisi and Others, ციტირებული ზემოთ, §§ 212-220). ამრიგად, საქართველოსა და რუსეთის მიერ კონვენციის რატიფიკაციის შემდეგ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მომჩივნებს, ისევე როგორც ათასობით ლტოლვილსა და დევნილს, შეიძლება გონივრული პერსპექტივა ჰქონოდათ, რომ კონფლიქტის გადაწყვეტა საბოლოოდ მიიღწევა – გადაწყვეტა, რომელიც საფუძველს შექმნიდა ქონებრივი საკითხების მოგვარებისა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა დაბრუნებისთვის. არ შეიძლება ითქვას, რომ გადამწყვეტმა ფაზამ ან ერთმა მოვლენამ ან საჯარო განცხადებამ ჩააქრო პოლიტიკური გადაწყვეტის ყველა იმედი და, შესაბამისად, ცხადყო მომჩივნებისთვის, რომ მათ უნდა წარედგინათ საჩივრები დაუსაბუთებელი შეფერხების გარეშე.

228. რაც შეეხება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2004 წლის გადაწყვეტილებას (იხ. პარაგრაფები 109-114 ზემოთ), შეიძლება თუ არა ჩაითვალოს ის ისეთ მოვლენად, რომლის შემდეგაც მომჩივნები შეიძლება მიმხვდარიყვნენ, რომ საქართველოში მათთვის ხელმისაწვდომი არ იყო სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები და, რომ მათ უნდა მიემართათ სასამართლოსთვის ამ გადაწყვეტილების გამოტანიდან ექვსი თვის განმავლობაში, სასამართლო მიუთითებს თავის ზოგად პრინციპებზე, რომლებიც მოცემულია პარაგრაფებში 221-225 ზემოთ. კერძოდ, ის აღნიშნავს, რომ პოსტკონფლიქტურ სიტუაციებში, სადაც არ არსებობს ქმედითი საშუალებები, შეიძლება გონივრული იყოს, რომ მომჩივნები დაელოდონ პოლიტიკური პროცესების შედეგს, რომელიც მოცემულ გარემოებებში შეიძლება იძლეოდეს გამოსავლის მოპოვების ერთადერთ რეალისტურ იმედს.

229. ნებისმიერ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტი, კერძოდ, მომჩივნების პირადი სიტუაციები (შეადარეთ საქმე Chiragov and Others (dec.), ციტირებული ზემოთ, § 146). მიუხედავად იმისა, რომ რუსეთის მთავრობამ ეჭვქვეშ დააყენა, ფაქტობრივად ფლობდნენ თუ არა მომჩივნები საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 მათ მიერ მითითებულ მისამართებზე მდებარე ქონებას აფხაზეთში, ცხადია, რომ ისინი იყვნენ კონფლიქტის დროს იძულებით გადაადგილებული (იხ. პარაგრაფები 52, 72და 88 ზემოთ) და მათ მოუწიათ ახალ საცხოვრებელ ადგილებში გადასვლა ქვეყნის იმ ნაწილებში, რომლებსაც აკონტროლებდა საქართველო. შედეგად, მათ დაკარგეს სახლები, მფლობელობა და შემოსავლის წყაროები, რომლებიც შესაძლოა მათ ჰქონოდათ. მომჩივნებს არ მიუღიათ რაიმე ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ მათ შეეძლოთ აფხაზეთში დაბრუნება. სასამართლოს უკვე ჰქონდა შესაძლებლობა აღენიშნა სხვა კონტექსტში, რომ თავშესაფრის მაძიებლები მიეკუთვნებიან მოსახლეობის განსაკუთრებით არაპრივილეგირებულ და მოწყვლად ნაწილს (იხ. საქმე Chiragov and Others (გადაწყვეტილება), ციტირებული ზემოთ, § 146). სასამართლომ მიიჩნია, რომ იგივე შეიძლება ითქვას იძულებით გადაადგილებულ პირებზე (იქვე).

230. წინამდებარე საქმის გარემოებებში სასამართლო ასკვნის, რომ მომჩივნები მოქმედებდნენ დაუსაბუთებელი შეფერხების გარეშე, შეიტანეს რა თავიანთი საჩივრები 2004, 2005 და 2006 წლებში, ანუ რუსეთის მიერ კონვენციის რატიფიკაციიდან დაახლოებით 7-8 წლის შემდეგ (რუსეთის წინააღმდეგ საჩივრებთან დაკავშირებით, რომლებიც შეტანილ იქნა სასამართლოში 2005 და 2006 წლებში) და საქართველოს მიერ კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიკაციიდან 2-4 წლის შემდეგ (მომჩივნების მთავარ პრეტენზიასთან დაკავშირებით წინამდებარე საჩივარში).

231. შესაბამისად, სასამართლო უარყოფს რუსეთის მთავრობის პრეტენზიას იმის შესახებ, რომ საჩივრები წარდგენილი იყო ვადაგადაცილებით კონვენციის 35-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის მიზნებისათვის.

დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა

232. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებმა საჩივარში N 18102/04 (საქართველოს წინააღმდეგ) ვერ ამოწურეს შიდასამართლებრივი დაცვის საშუალებები. კერძოდ, მათ არც საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსთვის მიუმართავთ თავიანთი ქონების რეგისტრაციისთვის და არც კომპენსაციის მოთხოვნით მიუმართავთ საქართველოს ლეგიტიმური ხელისუფლების ორგანოებისთვის. რაც შეეხება დანარჩენ მომჩივნებს, არცერთ მათგანს არ ამოუწურავს დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, საშუალებები კომპენსაციის მისაღებად ან სადავო ქონებაზე თავიანთი უფლებების დასარეგისტრირებლად.

233. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებმა საჩივარში N 48656/06 (რუსეთის წინააღმდეგ) ვერ ამოწურეს შიდასამართლებრივი დაცვის საშუალებები როგორც აფხაზეთში, ისე რუსეთში. კერძოდ, თუ მომჩივნები აცხადებდნენ, რომ რუსეთი იყო პასუხისმგებელი მათი უფლებების დარღვევაზე, მათ უნდა მოეთხოვათ ამ უფლებების დაცვა რუსეთის სასამართლო ხელისუფლების ორგანოების წინაშე, რაც მათ არ გააკეთეს. რაც შეეხება მომჩივანთა საჩივარს, რომელიც შეტანილი იყო რუსეთის ხელისუფლების ორგანოებში და არა სასამართლოებში, რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსადმი მიწერილი წერილი არ იყო დაცვის საშუალება, რომელიც უნდა ამოეწურათ. გარდა ამისა, 2008 წლის სექტემბერში რუსეთის ფედერაციასა და აფხაზეთს შორის დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარებამდე არ არსებობდა მიზეზი რუსეთისთვის, რომ დახმარებოდა აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებს აფხაზეთში რუსეთის მოქალაქეების საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების უკანონო ჩამორთმევის საკითხის გადაჭრაში. 2008 წლის სექტემბრიდან ეს საკითხი ორ ქვეყანას შორის ორმხრივი მოლაპარაკებების რეგულარული საგანი იყო, მათ შორის, საგარეო საქმეთა სამინისტროების დონეზე. 2008-2009 წლებში რუსეთის საელჩომ აფხაზეთში მომჩივნების საჩივრები განსახილველად და შესაბამისი ზომების მისაღებად გადაუგზავნა აფხაზეთის მთავრობას.

234. რაც შეეხება დანარჩენ მომჩივნებს, რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მესამე მომჩივანს არ გაუსაჩივრებია 2004 წლის 25 ნოემბრის თბილისში გადასახლებული სოხუმის რაიონული და საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება (იხ. პარაგრაფები 62-64 ზემოთ), ხოლო დანარჩენ მომჩივნებს არ მიუმართავთ აფხაზეთის ან საქართველოს სასამართლო ან ადმინისტრაციული ორგანოებისთვის. ამდენად, შეუძლებელი იყო იმის დადგენა, შეძლებდნენ თუ არა მომჩივნების საჩივრების განხილვას ეროვნული სასამართლოები, თუ მომჩივნები მათ წინაშე წამოიწყებდნენ სამართალწარმოებას.

235. მომჩივნები ამტკიცებდნენ, რომ არც რუსეთში და არც საქართველოში არ არსებობდა სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები, რომელთა ამოწურვაც მათ ევალებოდათ და არცერთ მოპასუხე მთავრობას არ უჩვენებია სხვა რამ.

236. სასამართლო ადგენს, რომ ეს საკითხები მჭიდროდ არის დაკავშირებული საქმის არსებით მხარესთან. ამიტომ ის იღებს გადაწყვეტილებას გააერთიანოს ეს პრეტენზია არსებით მხარესთან, გარდა პირველი მომჩივნის პრეტენზიებისა, რომლებიც მიუღებლად გამოცხადდა პარაგრაფში 197 ზემოთ.

პრეტენზიების დასაბუთების სავარაუდო ნაკლებობა მომჩივნების საჩივარში N 48656/06

რუსეთის მთავრობის არგუმენტები

237. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ საჩივარი N 48656/06 იყო დაუსაბუთებელი და, შესაბამისად, აშკარად დაუსაბუთებელი. არ იყო მართალი, რომ მომჩივნები გამოასახლეს თავიანთი სახლიდან, რომელიც მდებარეობდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში, სოფელ ფსახარაში, გაგრის რაიონი და, რომ იქ დაბრუნება 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე ჰქონდათ აკრძალული, როგორც ისინი აცხადებდნენ. სამაგიეროდ, მომჩივნებმა ის ნებაყოფლობით დატოვეს ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის დროს და აფხაზეთში დაბრუნდნენ „სავარაუდოდ 2002 წელს“. ამ დროს მათ აღმოაჩინეს, რომ სახლი ადგილობრივ ბინადარს გადაეცა, რადგან მათ შესაბამისი გადასახადები არ გადაიხადეს. ეს უკანასკნელი არგუმენტი გამყარებული იყო იმ ინფორმაციით, რომელსაც შეიცავდა რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს პასუხი დახმარების თხოვნაზე მომჩივნების მიერ (იხ. პარაგრაფი 30 ზემოთ) და პირველი მომჩივნის 2006 წლის წერილის შინაარსით, რომელიც გაეგზავნა დე ფაქტო ადმინისტრაციულ ორგანოებს აფხაზეთში (იხ. პარაგრაფი 39 ზემოთ).

238. გარდა ამისა, მომჩივნებს არ წარუდგენიათ არანაირი მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა, რომ ყველაფერი წაღებული იყო სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლიდან და, რომ ის საცხოვრებლად უვარგისი იყო, როდესაც ის მათ დაუბრუნდათ 2006 წელს. ნებისმიერ შემთხვევაში, ამ სახლის ზემოაღნიშნული ტექნიკური პასპორტის მიხედვით, ის უნდა დაენგრიათ (იხ. პარაგრაფი 11 ზემოთ); ამრიგად, ის საცხოვრებლად უვარგისი გახდა მომჩივნების გამოსახლებამდე დიდი ხნით ადრე.

239. გარდა ამისა, მომჩივნებს არ უჩვენებიათ, რომ მათ მიმართეს პოლიციას, ვინაიდან სახლიდან ყველაფერი წაღებული იყო, როდესაც ის მათ დაუბრუნეს 2006 წლის აგვისტოში; შესაბამისად, მათი ბრალდება დაუსაბუთებელი იყო. ანალოგიურად, მათი საჩივარი იმის შესახებ, რომ მათ არ მიუღიათ კომპენსაცია მათი მოძრავი ქონების დაკარგვის გამო, სრულიად დაუსაბუთებელი იყო.

240. ნებისმიერ შემთხვევაში, მომჩივნებმა ვერ შეძლეს პრეტენზია განეცხადებინათ რუსეთის სამშვიდობო ძალებთან ზემოთ ჩამოთვლილ რომელიმე საკითხზე. ჩანდა, რომ საქართველოს საკუთრების უფლების დარღვევაში დადანაშაულების ნაცვლად მათ რუსეთი დაადანაშაულეს, მიუხედავად იმისა, რომ აფხაზეთი 2008 წლამდე საქართველოს ავტონომიური ერთეული იყო.

მომჩივანთა არგუმენტები

241. მომჩივნებმა განაცხადეს, რომ მათ განგრძობითად ართმევდნენ თავიანთი სახლით და მოძრავი ქონებით სარგებლობის უფლებას – რომელიც დარჩა სახლში მათი გამოსახლებისას.

სასამართლოს შეფასება

242. მის წინაშე არსებული მასალის საფუძველზე სასამართლო ადგენს, რომ პირველი და მეორე მომჩივნების საჩივარი, მათი მოძრავი ქონების სავარაუდო დაკარგვასთან დაკავშირებით არ არის დასაბუთებული. შესაბამისად, ის აშკარად დაუსაბუთებელია და, როგორც ასეთი, უნდა იქნეს უარყოფილი კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

243. სასამართლო ასევე მიიჩნევს, რომ პირველი და მეორე მომჩივნების დანარჩენი პრეტენზიები (საჩივარში N 48656/06), რომლებიც განიხილება კონვენციის მე-3, მე-8, მე-13 და მე-14 მუხლების შესაბამისად, ხოლო მეორე მომჩივანთან მიმართებით – ასევე კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად (მაგრამ არა პირველ მომჩივანთან მიმართებით, რომლის დაკავშირებული საჩივარი მიუღებლად გამოცხადდა, იხ. პარაგრაფი 197პუნქტი), აყენებს ფაქტებისა და სამართლის სერიოზულ საკითხებს, რომელთა დადგენა მოითხოვს არსებითი მხარის შემოწმებას. ამიტომ ის აერთიანებს ამ საკითხს საქმის არსებით მხარესთან.

244. ამიტომ სასამართლო ასკვნის, რომ ეს პრეტენზიები არ არის აშკარად დაუსაბუთებელი კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3(a) პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში და უარყოფს რუსეთის მთავრობის შესაბამის პრეტენზიას.

საკითხი, რომელიც სავარაუდოდ გადაწყვეტილია საჩივარში N 18102/04 და დაზარალებულის სტატუსის სავარაუდო არარსებობა საჩივარში N 48656/06

245. საქართველოს მთავრობამ წამოაყენა არგუმენტი, რომ საჩივარი N 18102/04 უნდა ამორიცხულიყო 37-ე მუხლის 1(b)-ელი პუნქტით გათვალისწინებული საქმეების ნუსხიდან, რადგან დავის საკითხი გადაწყვეტილი იყო, იმის გათვალისწინებით, რომ სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი დაუბრუნდა მომჩივნებს 2006 წლის აგვისტოში. გაგრის დე ფაქტო რაიონულმა სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება მომჩივნებისთვის ქონების დაბრუნების შესახებ ზეწოლის შედეგად, რომელსაც HROAG-ის ოფისი ახორციელებდა აფხაზეთის დე ფაქტო მუნიციპალურ ორგანოებზე, საქართველოს ხელისუფლების მოთხოვნის შესაბამისად. 37-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი შემდეგნაირად იკითხება:

„პროცესის ნებისმიერ სტადიაზე სასამართლოს შეუძლია განსახილველ საქმეთა ნუსხიდან ამორიცხოს საჩივარი, თუ გარემოებათა ძალით ის დაასკვნის, რომ:

(a) მომჩივანს აღარ აქვს განზრახული ბოლომდე მისდიოს თავის საჩივარს;

(b) დავა გადაწყდა;

(c) სასამართლოს მიერ დადგენილი რაიმე სხვა მიზეზით, საჩივრის შემდგომი შესწავლა აღარ არის გამართლებული.

თუმცა, სასამართლო მაინც განაგრძობს საჩივრის შესწავლას, თუ კონვენციითა და მისი ოქმებით განსაზღვრულ უფლებათა დაცულობა ამას მოითხოვს.

246. სასამართლო იმეორებს, რომ, კონვენციის 37-ე მუხლის 1(b) -ელი პუნქტის შესაბამისად, „პროცესის ნებისმიერ სტადიაზე სასამართლოს შეუძლია განსახილველ საქმეთა ნუსხიდან ამორიცხოს საჩივარი, თუ გარემოებათა ძალით ის დაასკვნის, რომ ... დავა გადაწყდა ...“. იმისათვის, რომ დადგინდეს, ვრცელდება თუ არა ეს დებულება წინამდებარე საქმეზე, სასამართლომ თავის მხრივ უნდა უპასუხოს ორ კითხვას: პირველი, ისევ არსებობს თუ არა მომჩივნის მიერ უშუალოდ გასაჩივრებული გარემოებები და, მეორე, ასევე აღმოიფხვრა თუ არა ამ გარემოებებთან დაკავშირებული, კონვენციის შესაძლო დარღვევის შედეგები (იხ. საქმე Sisojeva and Others v. Latvia (striking out) [GC], no. 60654/00, § 97, ECHR 2007-I).

247. წინამდებარე საქმეში სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველი მომჩივნის პრეტენზიები უკვე გამოცხადდა მიუღებლად (იხ. პარაგრაფი 197 ზემოთ). შესაბამისად, ის ადგენს, რომ უპირველეს ყოვლისა, უნდა დადგინდეს, არსებობდა თუ არა მეორე მომჩივნისთვის სახლის ჩამორთმევის რისკი 2006 წლის შემდეგ; ხოლო შემდეგ სასამართლომ უნდა განიხილოს, წარმოადგენს თუ არა ხელისუფლების მიერ მიღებული ზომები მეორე მომჩივნის საჩივრის საკმარის ანაზღაურებას.

248. 2007 და 2010 წლებში მომჩივნებისგან მიღებულ წერილებში არსებულ ინფორმაციაზე მითითება (იხ. პარაგრაფები 41-43 ზემოთ), კერძოდ, რომ სახლი მათ წაართვეს 2006 წლის აგვისტოს შემდეგ (მიუხედავად იმისა, რომ საჩივარი შემოიფარგლებოდა 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდით, იხ. პარაგრაფი 328 ქვემოთ), სასამართლო ადგენს, რომ გასაჩივრებული გარემოებები შენარჩუნდა 2006 წლის შემდეგაც. რაც შეეხება საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ შესაძლო დარღვევის შედეგების გამოსასწორებლად მიღებულ ზომებს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მეორე მომჩივანს არც ალტერნატიული საცხოვრებელი ან მასთან დაკავშირებული კომპენსაცია არ მიუღია, რამდენიმე წლის განმავლობაში სახლში ცხოვრების უუნარობის გამო, არც საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებს შეეძლოთ გარანტირება, რომ სახლი საბოლოოდ დაუბრუნდებოდა მას, შესაძლო განმეორებითი უკანონო გამოსახლების საფრთხის გარეშე (იხ. პარაგრაფები 3 და 41 ზემოთ). შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველოს ხელისუფლებამ არ აჩვენა, რომ მათ მიიღეს, ან თუნდაც, რომ ამ გარემოებებში შეეძლოთ მიეღოთ შესაბამისი და საკმარისი ზომები ამ საჩივრის ასანაზღაურებლად.

249. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ არ არის დაკმაყოფილებული კონვენციის 37-ე მუხლის 1(b)-ელი პუნქტის გამოყენების პირობები. მაშასადამე, საკითხი, რომელმაც წამოჭრა ეს საჩივარი, არ შეიძლება ჩაითვალოს „გადაწყვეტილად“ 37-ე მუხლის 1(b)-ელი პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში.

250. რუსეთის მთავრობა აცხადებდა, რომ მომჩივნები საჩივარში N 48656/06 დაზარალებულები აღარ იყვნენ, ხაზგასმით აღინიშნავდა რა, რომ სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი მათ 2006 წელს დაუბრუნეს.

251. მომჩივნებმა გაიმეორეს თავიანთი პრეტენზიები.

252. სასამართლო იმეორებს, რომ ეროვნული ორგანოების მიერ მომჩივნისთვის ხელსაყრელი ზომის გატარება ართმევს მომჩივანს დაზარალებულის სტატუსს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დარღვევა აღიარებულია პირდაპირ ან, სულ მცირე, არსებითად და შემდგომში ანაზღაურებულია (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Apap Bologna v. Malta, no. 46931/12, § 41, 2016 წლის 30 აგვისტო, შემდგომი მითითებებით). არის თუ არა მიცემული ანაზღაურება ეფექტური, მათ შორის, დამოკიდებულია უფლების ხასიათზე, რომელიც სავარაუდოდ დაირღვა, გადაწყვეტილების მიღების მიზეზებზე და ამ გადაწყვეტილების შემდეგ შესაბამისი პირისთვის არახელსაყრელი შედეგების არსებობაზე (იხ. საქმე Oliari and Others v. Italy, nos. 18766/11 და 36030/11, § 78, 2015 წლის 21 ივლისი). ანაზღაურება უნდა იყოს შესაბამისი და საკმარისი. ექნება თუ არა პირს დაზარალებულის სტატუსი, ასევე შეიძლება დამოკიდებული იყოს ეროვნული სასამართლოების მიერ მიკუთვნებული კომპენსაციის ოდენობაზე და ანაზღაურების მინიჭების სამართლებრივი საშუალების ეფექტურობაზე (მათ შორის, ოპერატიულობაზე) (იხ. საქმე Paplauskienė v. Lithuania, no. 31102/06, § 51, 2014 წლის 14 ოქტომბერი).

253. წინამდებარე საქმეში სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველი პირობა, კერძოდ, დარღვევის აღიარება, არ დაკმაყოფილებულა.

254. რაც შეეხება მეორე კრიტერიუმს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მისი პრეცედენტული სამართლის თანახმად, 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლით გათვალისწინებულ საქმეებში შესაბამისი კომპენსაცია მოითხოვს როგორც მატერიალური, ასევე მორალური ზიანის ანაზღაურებას; ხოლო ეს უკანასკნელი, როგორც წესი, მოთხოვნილია, როდესაც პირს ჩამოერთვა მფლობელობა ან მოხდა მის მფლობელობაში ჩარევა კონვენციის საწინააღმდეგოდ (იხ. საქმე Apap Bologna, ციტირებული ზემოთ, § 43).

255. რამდენადაც ზემოაღნიშნული კრიტერიუმები არ დაკმაყოფილებულა მეორე მომჩივნის შემთხვევაში, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მას არ ჩამორთმევია „დაზარალებულის“ სტატუსი.

დასკვნა

256. ზემოაღნიშნულის საფუძველზე სასამართლო ადგენს, რომ მეორე მომჩივნის საჩივრები საქართველოსა და რუსეთთან მიმართებით არ შეიძლება ამორიცხულ იქნეს საქმეთა ნუსხიდან. აქედან გამომდინარე, საქართველოსა და რუსეთის მთავრობების შესაბამისი პრეტენზიები უარყოფილია.

1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის სავარაუდო დარღვევა

257. მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ აფხაზეთში თავიანთ სახლებში ცხოვრების უუნარობამ მათ გადაჭარბებული ტვირთი დააკისრა, რაც არღვევდა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლს, რომელიც შემდეგნაირად იკითხება:

„ყოველ ფიზიკურ ან იურიდიულ პირს აქვს თავისი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლება. მხოლოდ საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის შეიძლება ჩამოერთვას საკუთრება ვინმეს კანონისა და საერთაშორისო სამართლის ზოგადი პრინციპებით გათვალისწინებულ პირობებში.

ამასთან, წინარე დებულებანი ვერ ხელყოფს სახელმწიფოს უფლებას, გამოიყენოს ისეთი კანონი, რომელსაც ის აუცილებლად მიიჩნევს საერთო ინტერესების შესაბამისად საკუთრებით სარგებლობის კონტროლისათვის, ან გადასახადებისა თუ სხვა მოსაკრებლის ან/და ჯარიმების გადახდის უზრუნველსაყოფად“.

საჩივრები N 5148/05, 26166/05 და 42765/05, შეტანილი ორივეს, საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ

მისაღებობა

258. სასამართლო აღნიშნავს, რომ პრეტენზიები 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 არც აშკარად დაუსაბუთებელია და არც მიუღებელია კონვენციის 35-ე მუხლში ჩამოთვლილი რომელიმე სხვა საფუძვლით. აქედან გამომდინარე, საჩივრები უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

არსებითი მხარე

მხარეთა წარდგინებები

რუსეთის მთავრობა

259. რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებმა ამ საჩივრებში ვერ ამოწურეს დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები. კერძოდ, მესამე მომჩივანს არ გაუსაჩივრებია 2004 წლის 25 ნოემბრის, თბილისში გადასახლებული სოხუმის რაიონული და საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება (იხ. პარაგრაფი 64 ზემოთ), ხოლო დანარჩენ მომჩივნებს არ მიუმართავთ აფხაზეთის ან საქართველოს სასამართლო ან ადმინისტრაციული ორგანოებისთვის. ამდენად, შეუძლებელი იყო იმის დადგენა, შეძლებდნენ თუ არა მომჩივნების საჩივრების განხილვას ეროვნული სასამართლოები, თუ მომჩივნები მათ წინაშე წამოიწყებდნენ სამართალწარმოებას.

260. რაც შეეხება სახლების დაკარგვისთვის კომპენსაციის მოპოვების შესაძლებლობას, მესამე მომჩივანს შეეძლო უფლებამოსილება მიეცა მესამე მხარისათვის, წარმოედგინა ის ამგვარ სამართალწარმოებაში აფხაზეთის სასამართლო ხელისუფლების ორგანოების წინაშე, ან მიემართა მათთვის ფოსტით. ანალოგიურად, კომპენსაციისთვის ყველა მომჩივანს შეეძლო მიემართა საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებისთვის, მაგრამ მათ ეს ვერ გააკეთეს და ამას არ ჰქონდა ობიექტური დასაბუთება. მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობამ უარყო, რომ რუსეთს ჰქონდა იურისდიქცია მომჩივნებზე, მათ განაცხადეს, რომ თუ მომჩივნები მიიჩნევდნენ, რომ მათი კონვენციით გათვალისწინებული უფლებები დაარღვიეს რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლების ორგანოებმა, მათ უნდა ეძიათ შესაბამისი დაცვა რუსეთის სასამართლოების წინაშე.

261. საბოლოოდ, მესამე მომჩივნის უუნარობა, დაბრუნებულიყო აფხაზეთში წლების განმავლობაში, განპირობებული იყო მისივე შვილის ქმედებებით, რომელიც მონაწილეობდა 1992-1993 წლებში აფხაზეთ-საქართველოს სამხედრო კონფლიქტში და არა რუსეთის ხელისუფლების ორგანოების ქმედებებით ან უმოქმედობით. გარდა ამისა, არ არსებობდა არანაირი მტკიცებულება, რომ მეოთხე მომჩივნის სახლი (ან ნებისმიერი სხვა პირის სახლი) ჩამორთმეულ იქნა „მტრული მხარის მიერ, რუსეთის ფედერაციის ბრალეულობით“. რაც შეეხება მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებს, რადგან მათ არ აჩვენეს, რომ ისინი იყვნენ იმ სახლების მესაკუთრეები, რომლებზეც ისინი აცხადებდნენ, რომ ფლობდნენ, მათი პრეტენზიები დამოკიდებული იყო სამართალწარმოების შედეგზე, რომელიც მესამე პირებს შეეძლოთ დაეწყოთ ამ ქონებასთან დაკავშირებით. დაბოლოს, ყველა მომჩივანმა დატოვა აფხაზეთი ნებაყოფლობით, რუსული სამშვიდობო ძალების ყოველგვარი ზეწოლის გარეშე.

262. რუსეთის მთავრობამ ასევე განაცხადა, რომ რუსეთი არ აკონტროლებდა აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებს და სწორედ ამ ხელისუფლების ორგანოების ქმედებები იყო დაკავშირებული აფხაზეთში ქონებრივი უფლებების დარღვევასთან, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის შესაბამისი პერიოდის დოკუმენტების მიხედვით. მსგავს ქმედებებზე პასუხისმგებლობა საქართველოს ეკისრებოდა, რადგან აღნიშნული ტერიტორია მის კონტროლს ექვემდებარებოდა.

საქართველოს მთავრობა

263. საქართველოს მთავრობის თანახმად, არცერთ მომჩივნებს არ ჰქონდა ამოუწურავს დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, ვინაიდან მათ არც უფლებების რეგისტრაცია მოუთხოვიათ განსახილველ ქონებაზე და არც კომპენსაცია მოუთხოვიათ ამ ქონებისთვის.

264. მთავრობამ გაიმეორა, რომ ქონების ჩამორთმევის მხრივ არავითარი ანაზღაურება არ ყოფილა მომჩივნებისთვის, თავიანთ სახლებში დაბრუნების გარდა.

(a) ქონების რეგისტრაციასთან დაკავშირებით

265. თუმცა მომჩივნებმა ვერ ამოწურეს შიდასახელმწიფოებრივი დაცვის საშუალებები, რადგან მათ სათანადოდ ვერ აწარმოეს თავიანთი ქონების რეგისტრაცია. როგორც მესამე მომჩივნის საჩივრიდან ჩანს, ეროვნულ დონეზე – რომელზეც მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებმა თქვეს, რომ ასახავს ამგვარი საჩივრის უშედეგობას – მას სასამართლოში არ გაუპროტესტებია საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს უარი მისი ქონების რეგისტრაციაზე (იხ. პარაგრაფი 61 ზემოთ), საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის 24-ე მუხლის ან ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის შესაბამისად. ნებისმიერ შემთხვევაში, მისი განაცხადი რეგისტრაციაზე უარყოფილ იქნა იმის გამო, რომ აფხაზეთში არ არსებობდა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ტერიტორიული ერთეული და არა იმიტომ, რომ მან ვერ წარადგინა საკადასტრო გეგმა; ეს უკანასკნელი მოთხოვნა გაუქმდა 2006 წელს, როდესაც მიღებულ იქნა წესები წინასწარი რეგისტრაციის შესახებ. მესამე მომჩივანს ასევე არ უთხოვია სასამართლოსთვის, დაევალებინა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსთვის, დაერეგისტრირებინა მისი ქონება (რადგან ის ცდილობდა დაედასტურებინა თავისი ქონებრივი უფლება სახლზე აფხაზეთში, რომელიც დადგენილი იყო უდავო წარმოების გზით.

266. იმისათვის, რომ ეჩვენებინა, თუ რა შედეგი ექნებოდა ეროვნულ სამართალწარმოებას, თუ მომჩივნები მიმართავდნენ ეროვნულ სასამართლოს და სთხოვდნენ მას მათი ქონების რეგისტრაციას, მთავრობამ მიუთითა მესამე მხარის, ი.ტ.-ის მიერ დაწყებულ სამართალწარმოებაზე. კერძოდ, ი.ტ. თბილისში გადასახლებაში მყოფ სოხუმის რაიონულ და საქალაქო სასამართლოს სთხოვდა, დაევალებინა სოხუმის მერისთვის, უზრუნველეყო მისი სრული ქონებრივი უფლებები სოხუმში მის ქონებაზე და დაევალებინა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსთვის მისი ქონების რეგისტრაცია. 2013 წლის 13 თებერვლის საბოლოო გადაწყვეტილებით, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ი.ტ.-ის ქონების რეგისტრაციის მოთხოვნა. უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ი.ტ.-ს წარუმატებლობა, გაესაჩივრებინა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს უარი სოხუმში მისი ქონების რეგისტრაციაზე, ისევე როგორც მისი წარუმატებლობა, მოეთხოვა მისი ქონების წინასწარი რეგისტრაცია, არ შეიძლებოდა გამოსწორებულიყო მისი ქონების სრული რეგისტრაციისთვის უშუალოდ სასამართლოებისთვის მიმართვით. უზენაესმა სასამართლომ ასევე უარი თქვა, დაევალებინა სოხუმის მერისთვის, უზრუნველეყო ი.ტ.-ის ქონებრივი უფლებები სოხუმში. კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიცირების დროს საქართველოს პარლამენტის მიერ გაკეთებულ დეკლარაციასა და დათქმაზე მითითებით (იხ. პარაგრაფები 97და 99 ზემოთ), უზენაესი სასამართლო დაეთანხმა თბილისში გადასახლებულ სოხუმის რაიონულ და საქალაქო სასამართლოს, რომ სამართლებრივად გაუმართლებელი იქნებოდა ასეთი აღუსრულებადი ბრძანების გაცემა, იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს მთავრობა ვერ ახორციელებდა სახელმწიფო უფლებამოსილებას აფხაზეთში.

267. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მომჩივნებს ჰქონდათ დაცვის ქმედითი საშუალებები და, ი.ტ.-სგან განსხვავებით, მათ არასოდეს მიუმართავთ სასამართლოსთვის მათი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციის მოთხოვნით. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ, რადგან ი.ტ.-ის საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილება გამოტანილ იქნა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მომჩივნებმა შეიტანეს შესაბამისი საჩივრები სასამართლოში, მათ არ შეეძლოთ დაჰყრდნობოდნენ ამ საქმის შედეგს, რათა გაემართლებინათ დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ვერამოწურვა. გარდა ამისა, ყველა შესაბამისი კანონის ფარგლებში, რომელიც არეგულირებს ქონების რეგისტრაციას, მათ შორის, 1996 წლის კანონი „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“ (იხ. პარაგრაფი 123 ზემოთ), შესაძლებელი იყო გასაჩივრებულიყო კომპეტენტური ორგანოს უარი ქონების რეგისტრაციაზე. მთავრობამ მიუთითა მთელ რიგ ეროვნულ გადაწყვეტილებებზე, რომლებშიც სასამართლოებმა გააუქმეს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს უარი ქონების რეგისტრაციაზე, სადაც მრავალი პირობა იყო დაკმაყოფილებული. თუმცა, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებს არც კი უცდიათ, მიემართათ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოსთვის ან ეროვნული სასამართლოებისთვის, რათა დაერეგისტრირებინათ მათი ქონება სასამართლოში საჩივრის შეტანამდე.

268. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ ის ფაქტი, რომ მომჩივნების უძრავი ქონება, რომელიც მდებარეობს აფხაზეთში, არ იყო რეგისტრირებული საჯარო რეესტრში, არ ნიშნავს იმას, რომ მათ დაკარგეს საკუთრების უფლება ან ჩამოერთვათ ასეთი უფლებები. ნებისმიერ შემთხვევაში, 2006 და 2007 წლების სხვადასხვა თარიღში ყველა მომჩივანს ჰქონდა რეგისტრირებული ქონება მონაცემთა ბაზაში, რომელსაც ადმინისტრირებას უწევდა დევნილთა სამინისტრო (იხ. პარაგრაფები 67, 76და 90 ზემოთ). ეს აჩვენებდა, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა აღიარეს მომჩივანთა უფლებები მათ უძრავ ქონებაზე, მანამ სანამ ქონება წინასწარ დარეგისტრირდებოდა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში.

(B) კომპენსაციასთან დაკავშირებით, ქონებასთან მიმართებით

269. გარდა ამისა, მომჩივნებმა ვერ მოითხოვეს კომპენსაცია ეროვნულ დონეზე ნებისმიერ ზიანთან მიმართებით, რომელიც მათ შესაძლოა მისდგომოდათ ხელისუფლების ორგანოების წარუმატებლობის გამო, განეხორციელებინათ ზომები აფხაზეთში მათი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უზრუნველყოფის მიზნით. კერძოდ, მათ შეეძლოთ შეეტანათ სარჩელი პასუხისმგებელი სახელმწიფო ორგანოს წინააღმდეგ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 207-ე მუხლისა და 208-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის (იხ. პარაგრაფები 156-157 ზემოთ), ან 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 1005-ე მუხლების საფუძველზე (იხ. პარაგრაფები 158-159 ზემოთ). ამ არგუმენტის გასამყარებლად მთავრობამ მიუთითა სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საქმეზე Saghinadze and Others v. Georgia (no. 18768/05, §§ 95-96, 2010 წლის 27 მაისი), რომელშიც სასამართლომ დაადგინა სამართლებრივი დაცვის საშუალების ქმედითობა, 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისად. მთავრობამ ასევე წარადგინა ეროვნული სასამართლოების მიერ გამოტანილი მთელი რიგი გადაწყვეტილებების ასლები, რომლებშიც საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ დაუშვა მოსარჩელეთა მოთხოვნები ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ უკანონო ქმედებების ან უმოქმედობისთვის კომპენსაციის თაობაზე.

270. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, მთავრობამ დააკონკრეტა, რომ კომპენსაცია ვერ მოხერხდებოდა ზიანთან მიმართებით, პირის მიერ აფხაზეთში დატოვებული ქონებით სარგებლობის შეუძლებლობის გამო, იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები არ იყვნენ პასუხისმგებელი აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების ქმედებებზე და არ შეეძლოთ იქ მდებარე ქონებაზე წვდომის უზრუნველყოფა. ამასთან დაკავშირებით მათ მიუთითეს მესამე მხარის, ლ.უ.-ის საქმეზე (ამ საქმის შესახებ მეტი დეტალებისთვის იხ. პარაგრაფი 273 ქვემოთ). თუმცა, წინა, 269-ე პარაგრაფში მითითებული სამართლებრივი დებულებების თანახმად, მომჩივნებს შეეძლოთ მოეთხოვათ კომპენსაცია ნებისმიერი ზიანისთვის, რომელიც მიყენებული იყო „საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების სავარაუდო წარუმატებლობის შედეგად, დაერეგისტრირებინათ მათი ქონება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში ან განეხორციელებინათ ყველა შესაძლო ზომა, რომელიც მიმართული იქნებოდა აფხაზეთში მათ დაბრუნებასა და მათი ქონებით შეუფერხებელ სარგებლობაზე“. მთავრობამ განმარტა, რომ მათ ვერ წარმოადგინეს ისეთი საქმეების მაგალითები, რომლებშიც ასეთი პრეტენზიები წარმატებული იყო, რადგან არცერთი დევნილი არ ითხოვდა კომპენსაციას შიდასახელმწიფოებრივ სამართალწარმოებაში.

მომჩივნები

271. მომჩივნების თანახმად, არც რუსეთში და არც საქართველოში არ არსებობდა სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები მათი პრეტენზიებისთვის და არცერთ მოპასუხე მთავრობას სხვა რამ არ უჩვენებია.

272. კერძოდ, რაც შეეხება მათი ქონების საჯარო რეესტრში რეგისტრაციას, საქართველოში დევნილთა ქონების რეგისტრაციაზე პასუხისმგებელი ორგანო არ არსებობდა იმ მომენტში, როდესაც მათ სასამართლოში შეიტანეს საჩივრები. გარდა ამისა, მათმა კანონიერმა წარმომადგენლებმა ვერ შეძლეს აფხაზეთში შესვლა საკადასტრო გეგმების მოსათხოვნად და მისაღებად, რომელიც „მიწის რეგისტრაციის შესახებ“ 1996 წლის კანონის შესაბამისად, თან უნდა დაერთოს ქონების რეგისტრაციის ყველა განცხადებას. ნებისმიერ შემთხვევაში, მას შემდეგ, რაც წინასწარი რეგისტრაცია გახდა შესაძლებელი 2006 წელს (იხ. პარაგრაფი 139 ზემოთ), ყველა მომჩივანმა შესაბამისად აღრიცხა თავისი ქონება (იხ. პარაგრაფები 67, 76 და 90 ზემოთ). თუმცა, მათი ქონების რეგისტრაციის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილება არ იყო სამართლებრივი დაცვის საშუალება, რომელიც აანაზღაურებდა მათ საჩივრებს, თავიანთი ქონებით შეუფერხებლად სარგებლობის შეუძლებლობის შესახებ.

273. რაც შეეხება საქართველოს კანონიერი სასამართლოების წინაშე ზიანის ანაზღაურების შესაძლო მოთხოვნებს (იხ. პარაგრაფი 270 ზემოთ), პრაქტიკულად, დევნილთა აფხაზეთში არსებული ქონების დაკარგვისთვის კომპენსაციის ასანაზღაურებლად სასამართლო წარმოება პრაქტიკაში წარმატების პერსპექტივას არ გვთავაზობდა. ეს განსაკუთრებით ცხადყო 2004 წლის 26 თებერვლის საბოლოო გადაწყვეტილებამ მესამე მხარის, ლ.უ.-ის სასარგებლოდ, რომელშიც საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა ლ.უ.-ის მოთხოვნა, აფხაზეთში მისი ქონების დაკარგვის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით. უზენაესი სასამართლოს თანახმად, არ არსებობდა მიზეზობრივი კავშირი საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების ქმედებებსა და მომჩივნისთვის (ლ.უ.) მიყენებულ ზიანს შორის და ზიანი არ იყო გამოწვეული სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების უკანონო ქმედებებით. გარდა ამისა, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა შესახებ კანონის მე-7 მუხლის თანახმად, სახელმწიფო ვალდებული იყო დევნილთათვის აღედგინა ქონებრივი უფლებები მხოლოდ მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნების შემდეგ.

274. ნებისმიერ შემთხვევაში, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ გაკეთებული დათქმისა და დეკლარაციის გათვალისწინებით (იხ. პარაგრაფები 97და 99 ზემოთ), ზიანის ანაზღაურების სამოქალაქო მოთხოვნის საქმის წარმოება უშედეგო იქნებოდა.

275. და ბოლოს, სასამართლოს დასკვნები საღინაძის საქმეში (ციტირებული ზემოთ) შეუსაბამო იყო მომჩივნების სიტუაციასთან, რადგან საღინაძის საქმეში მომჩივანი ჩიოდა თბილისში დაკავებული ქონების დაკარგვაზე, ხოლო მომჩივნების პრეტენზიები ეხებოდა მათ მიერ აფხაზეთში დატოვებულ ქონებას, რომლის დაცვა დროში შეჩერებული იყო საქართველოს პარლამენტის დათქმისა და დეკლარაციის საფუძველზე (იქვე).

სასამართლოს შეფასება

ფლობდნენ თუ არა მომჩივნები სახლებს, როგორც ისინი აცხადებდნენ

276. სასამართლომ განუხილველი დატოვა კითხვა, ჰქონდათ თუ არა მომჩივნებს მფლობელობა 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში და შეუერთა ის არსებით მხარეს (იხ. პარაგრაფი 207 ზემოთ). ის ამ კითხვას განიხილავს უშუალოდ ქვემოთ.

277. სასამართლო იმეორებს, რომ მან ადრე განიხილა საქმეები, რომლებიც ეხებოდა საერთაშორისო ან შიდა შეიარაღებული კონფლიქტის შედეგად იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონებასა და საბინაო უფლებებს. საკითხები წამოიჭრა ჩრდილოეთ კვიპროსის ოკუპაციის, თურქეთსა და რუსეთში უშიშროების სამსახურის ძალების ქმედებების და რიგი სხვა კონფლიქტური სიტუაციების კონტექსტში. იძულებით გადაადგილებულ პირთა ქონებასთან და სახლებთან დაკავშირებული მოთხოვნების შეფასების ზოგადი პრინციპები შეჯამებულია საქმეში Chiragov and Others v. Armenia ([GC], no. 13216/05, §§ 129-136, ECHR 2015).

278. საერთო ჯამში, სასამართლოს პრეცედენტულმა სამართალმა შეიმუშავა მოქნილი მიდგომა მტკიცებულებებთან დაკავშირებით, რომლებიც უნდა წარმოადგინონ მომჩივნებმა, რომლებიც აცხადებენ, რომ დაკარგეს ქონება საერთაშორისო ან შიდა შეიარაღებული კონფლიქტის სიტუაციებში (იქვე, § 136).

279. წინამდებარე საქმეში მესამე მომჩივანმა სასამართლოს წარმოუდგინა შემდეგი დოკუმენტები: სოხუმის საქალაქო საბჭოს გადაწყვეტილება, დათარიღებული 1990 წლის 31 იანვრით, სახელწოდებით „არასწორად აშენებული ნაგებობების რეგისტრაციის შესახებ“, რომელშიც ნათქვამია, რომ სოხუმის საქალაქო საბჭომ დააკმაყოფილა მისი საკუთრების უფლება 1974 წლის სექტემბრამდე აშენებულ ორსართულიან სახლზე, რომელიც აშენდა საჭირო ნებართვის გარეშე და მდებარეობს სოხუმში, წაუკითხვად მისამართზე (იხ. პარაგრაფი 51 ზემოთ); მისი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობა, რომელიც გაცემული იყო საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ 1999 წლის 3 მაისს, რომელშიც ნათქვამია, რომ მისი მუდმივი მისამართი იყო თავაძის ქ. 7, სოხუმი (იხ. პარაგრაფი 54 ზემოთ); და განცხადება, რომელიც მან 2007 წელს შეიტანა დევნილთა სამინისტროში აფხაზეთში არსებულ მის ქონებასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 67 ზემოთ).

280. მეოთხე მომჩივანმა სასამართლოს წარმოუდგინა შემდეგი საბუთები: ქორწინების მოწმობა, გაცემული აფხაზეთში 1935 წელს (იხ. პარაგრაფი 69 ზემოთ); გაგრის მუნიციპალიტეტის აღმასრულებელი საბჭოს ტექნიკური ინვენტარიზაციის ბიუროს 1960 წლის 8 სექტემბრის ჩანაწერის ასლი, რომელშიც მითითებულია, რომ მისი ქმარი, ე.ს., რეგისტრირებულია საბჭოს ქ. 12, გაგრაში (იხ. პარაგრაფი 75 ზემოთ); იმავე რეესტრში არსებული ჩანაწერის ასლი, დათარიღებული 1972 წლის 17 იანვრით, რომლის მიხედვითაც, თავად მეოთხე მომჩივანი ცხოვრობდა საბჭოს ქ. 12, გაგრაში (იქვე); მისი საბჭოთა პასპორტის ასლი, რომელზეც იყო 1992 წლის 23 ივნისით დათარიღებული, აფხაზეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ბეჭედი და მითითებული იყო, რომ მისი მისამართი იყო საბჭოს ქ. 12, გაგრა (იქვე); მისი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობა, გაცემული საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ 2001 წლის 26 ნოემბერს, რომელშიც მითითებულია მუდმივი მისამართი, საბჭოს ქ. 12 (იქვე); და განცხადება, რომელიც მან 2006 წელს შეიტანა დევნილთა სამინისტროში აფხაზეთში მის ქონებასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 76 ზემოთ).

281. მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებმა სასამართლოს წარმოუდგინეს შემდეგი საბუთები: რეგისტრაციის მოწმობის ასლი, დათარიღებული 1989 წლის 13 სექტემბრით, რომელზეც იყო სოხუმის რეგიონული ხელისუფლების ორგანოების შინაგან საქმეთა დეპარტამენტის ბეჭედი, რომელიც მიუთითებდა, რომ მეხუთე მომჩივანი რეგისტრირებული იყო ლაკერბაიას ქ. 4 (იხ. პარაგრაფი 80 ზემოთ); ორი მოწმობის ასლი, რომელიც აჩვენებს, რომ მეხუთე მომჩივანმა მემკვიდრეობით მიიღო ბანკში დეპონირებული ფული მისი გარდაცვლილი ქმრისგან (იხ. პარაგრაფი 81 ზემოთ); ცნობა დათარიღებული 1988 წლის 17 მაისით და ხელმოწერილი სოფელ ფშაფის კოლხოზის (კოლმეურნეობის) თავმჯდომარის მიერ, რომელიც აჩვენებდა, რომ მეექვსე მომჩივნის ქმარს სოფელში ჰქონდა 0,15 ჰა მიწა (იხ. პარაგრაფი 83 ზემოთ); მეექვსე მომჩივნის საბჭოთა პასპორტისა და მისი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ასლები, გაცემული 1988 და, შესაბამისად, 2005 წლებში, რომელთაგან ორივე მიუთითებდა, რომ მისი მუდმივი მისამართი იყო გულრიფშის რაიონის სოფელი ფშაფი (იხ. პარაგრაფი 84 ზემოთ); მეექვსე მომჩივნის 2005 წელს გაცემული პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ასლი, რომელშიც მითითებული იყო, რომ მისი მუდმივი მისამართი იყო სოფელი ფშაფი (იხ. პარაგრაფი 84 ზემოთ); სხვადასხვა წერილის, მოწმობისა და სახლის გეგმის ასლები, რომლებიც დაკავშირებულია მეექვსე მომჩივნის სავარაუდო კავშირებთან ფშაფში, გულრიფშის რაიონში, მდებარე სახლთან და მიწასთან (იხ. პარაგრაფი 85 ზემოთ); მეზობლების განცხადებები, რომ ის ცხოვრობდა სოფელ ფშაფში (იხ. პარაგრაფი 86 ზემოთ) და იმ განცხადებების ასლები, რომლებიც მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებმა გააკეთეს, შეიტანეს დევნილთა სამინისტროში 2006 და, შესაბამისად, 2007 წლებში, აფხაზეთში მათ ქონებასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 90 ზემოთ).

282. გარდა ამისა, საქართველოს მთავრობამ სასამართლოს მიაწოდა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ 2021 წელს გაცემული მოწმობების ასლები, სადაც მითითებულია, რომ მესამე, მეოთხე და მეექვსე მომჩივნების მიერ გასაჩივრებული სახლები აღრიცხული იყო მათ ან მათი მემკვიდრეების სახელზე (იხ. პარაგრაფები 91-95 ზემოთ).

283. სასამართლოს აზრით, საქმის მასალებიდან ჩანს, რომ მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნები ცხოვრობდნენ აფხაზეთში, მათი სიცოცხლის მნიშვნელოვანი ნაწილი მაინც. მომჩივნებისა და მათი მეზობლების განცხადებების გათვალისწინებით და რაიმე საპირისპირო მტკიცებულების არარსებობის გამო, უნდა ვივარაუდოთ, რომ ისინი ჯერ კიდევ იქ ცხოვრობდნენ 1990-იანი წლების დასაწყისში მათი ფრენის დროსაც (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 137).

284. მომჩივნების მიერ წარმოდგენილი ქონებასთან დაკავშირებული დოკუმენტების და მთლიანობაში მტკიცებულებების გათვალისწინებით, სასამართლო ადგენს, რომ მათ საკმარისად დაასაბუთეს თავიანთი პრეტენზიები იმის შესახებ, რომ აღნიშნული სახლები მათ ქონებას წარმოადგენდა 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში იმ დროს, როდესაც ისინი 1990-იანი წლების დასაწყისში გამოასახლეს (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Solomonides v. Turkey, no. 16161/90, §§ 31, 33 და 35, 2009 წლის 20 იანვარი, სადაც ორიგინალი ჩანაწერებისა და დოკუმენტების არარსებობის გამო, კვიპროსის ხელისუფლების ორგანოებმა აღადგინეს მიწის წიგნი და გამოსცეს მომჩივნის ქონების საკუთრების დამადასტურებელი მოწმობები, რომელიც გაიქცა „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკიდან“ და დატოვა თავისი ქონება; საქმე Kerimova and Others v. Russia, nos. 17170/04 და 5 სხვა, § 293, 2011 წლის 3 მაისი, სადაც ადგილობრივმა ხელისუფლების ორგანოებმა გასცეს მოწმობები, რომლებიც ადასტურებდა, რომ მომჩივნები ცხოვრობდნენ მათ საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებაში, რომლებიც განლაგებულია მისამართებზე, რომლებიც მითითებულია სასამართლოში წარდგენილ მათ საჩივრებში; საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 143, და საქმე Sargsyan v. Azerbaijan [GC], no. 40167/06, §§ 192-194, ECHR 2015; და შეუპირისპირეთ საქმე Elsanova v. Russia (dec.), no. 57952/00, 2005 წლის 15 ნოემბერი, და საქმე Damayev v. Russia, no. 36150/04, § 108, 2012 წლის 29 მაისი, სადაც შესაბამისი საჩივარი შედგენილი იყო უკიდურესად ლაკონიურად და აბსტრაქტულად და მომჩივანს არ წარუდგენია არანაირი დოკუმენტი ან დეტალური პრეტენზია საქმის წარმოების არცერთ ეტაპზე; საქმე Lisnyy and Others v. Ukraine and Russia (dec.), nos. 5355/15, 44913/15 და 50853/15, § 30, 2016 წლის 5 ივლისი, სადაც მომჩივნებმა წარადგინეს მხოლოდ თავიანთი პასპორტების ასლები, დანგრეული სახლის ფოტოები და საერთაშორისო ორგანიზაციების სხვადასხვა ანგარიში ქვეყანაში არსებული ზოგადი ვითარების შესახებ, მაგრამ არ წარუდგენიათ არანაირი საკუთრების დამადასტურებელი ან რაიმე სხვა უფლება, რომელიც მათ შეიძლება ჰქონოდათ ამ სახლთან დაკავშირებით; საქმე Kudukhova v. Georgia, nos. 8274/09 და 8275/09, § 33, 2018 წლის 20 ნოემბერი, და საქმე Georgia v. Russia (II) (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], no. 38263/08, § 41, 2023 წლის 28 აპრილი, სადაც ქონებრივი ინტერესების დასადასტურებლად წარდგენილი მტკიცებულებები შედგებოდა მხოლოდ გვარების, სახელების, დაბადების თარიღებისა და პირადობის ნომრების სიისგან).

285. კერძოდ, ყველა მომჩივანი საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05, სულ მცირე, პირადად იყო რეგისტრირებული სახლებში, აფხაზეთში, რომლებზეც აცხადებდნენ, რომ მათ ეკუთვნოდათ (იხ. პარაგრაფები 51 და 54 მესამე მომჩივანთან დაკავშირებით, პარაგრაფი 75 მეოთხე მომჩივანთან დაკავშირებით, პარაგრაფი 80 მეხუთე მომჩივანთან დაკავშირებით და პარაგრაფები 84 და 95 ზემოთ, მეექვსე მომჩივანთან დაკავშირებით და შეუპირისპირეთ პირველი მომჩივნის სიტუაცია, რომელიც თავად არ იყო რეგისტრირებული სახლში, რომელზეც აცხადებდა, რომ მას ეკუთვნოდა, იხ. პარაგრაფები 9-20 ზემოთ).

286. უფრო კონკრეტულად, 2021 წელს საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ მომჩივნებზე გაცემულ მოწმობებთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფები 91-95 და 145-151 ზემოთ), სასამართლო აღნიშნავს, რომ საჯარო რეესტრთან დაკავშირებულმა ხელისუფლების ორგანოებმა აღრიცხეს მომჩივნების ქონება ინფორმაციის, მათ შორის, საკადასტრო ხასიათის დოკუმენტების საფუძველზე, რომლებიც შეადგინა და გაუგზავნა მათ დევნილთა სამინისტრომ. მაშინ, როცა ამ ინფორმაციის შედგენისას, როგორც ჩანს, დევნილთა სამინისტრო ძირითადად ეყრდნობოდა თავად მომჩივნების წარდგინებებს (იხ. პარაგრაფი 146 ზემოთ), 2018 წლის დადგენილება მოითხოვდა, რომ ამ წარდგინებებისთვის თან დაერთოთ ქონებრივი უფლებების დამადასტურებელი რამდენიმე თანმხლები დოკუმენტი (იხ. პარაგრაფი 147 ზემოთ). ამ გარემოებებში, როგორც ჩანს, დევნილთა სამინისტრო დაკმაყოფილდა, რომ მომჩივნების ხელთ არსებული მტკიცებულებები შეიძლება გამოყენებული ყოფილიყო იმის დასამტკიცებლად, რომ აღნიშნული ქონება მათ ეკუთვნოდათ. გარდა ამისა, 2018 წლის დადგენილების შესაბამისად, საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ჩანაწერები ღიაა საზოგადოებისთვის და შესაძლებელია ჩანაწერის შესწორება (ამ საკითხზე საბოლოო გადაწყვეტილების შემდეგ) იმ შემთხვევაში, თუ საკუთრებას ითხოვს სხვა პირი, გარდა იმ პირისა, რომელიც მითითებულია საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს ჩანაწერში, რაც ამცირებს შეცდომის რისკს.

287. როგორც წინასწარი რეგისტრაციის სისტემის (იხ. პარაგრაფები 137-144 ზემოთ), ისე ახალი პროცედურის (იხ. პარაგრაფები 145-151 ზემოთ) მახასიათებლების საფუძველზე, სასამართლო ადგენს, რომ ინვენტარიზაციისა და ქონების აღრიცხვის მოწმობები, რომლებიც გაცემულია საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ მესამე, მეოთხე და მეექვსე მომჩივნებზე, წარმოადგენს prima facie მტკიცებულებას, რომ მათ ჰქონდათ საკუთრების უფლება განსახილველ ქონებაზე (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Solomonides, ციტირებული ზემოთ, § 35). მეხუთე მომჩივანთან დაკავშირებით სასამართლო ადგენს, რომ ფაქტი, რომ ის დაარეგისტრირა ადგილობრივმა ადმინისტრაციამ იმ დროს ლაკერბაიას ქუჩის 4 ნომერში მდებარე სახლის ბინადრად, საკმარისია იმისათვის, რომ მიღებული იქნეს მისი პრეტენზია საკუთრების უფლების შესახებ (შეადარეთ საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 133; ასევე, იხ. პარაგრაფი 278 ზემოთ). რუსეთის მთავრობამ, გარდა იმისა, რომ განაცხადა, რომ ამ მომჩივნებმა ვერ დაამტკიცეს მათი საკუთრება სახლებზე (იხ. პარაგრაფი 190 ზემოთ), მან ასევე ვერ წარმოადგინეს დამაჯერებელი მტკიცებულება ამის უკუსაგდებად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნებს ჰქონდათ „მფლობელობა“ 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (იხ. საქმე Solomonides, ციტირებული ზემოთ, § 35).

288. გარდა ამისა, არ არსებობს რაიმე მინიშნება იმისა, რომ მომჩივნების ქონებრივი უფლებები გაუქმებული იყო – კანონიერად თუ სხვაგვარად – რუსეთისა და საქართველოს მიერ კონვენციის რატიფიცირებამდე ან მას შემდეგ. ამრიგად, მათი ქონებრივი უფლებები კვლავ ძალაშია (შეადარეთ საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 149).

289. ამიტომ, რუსეთის მთავრობის პრეტენზია ratione materiae ამ მომჩივნებთან დაკავშირებით უარყოფილია.

ამოწურეს თუ არა მომჩივნებმა დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები

290. ორივე მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებმა ვერ ამოწურეს დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, საკითხი, რომელიც სასამართლომ გააერთიანა არსებით მხარესთან და განიხილავს ქვემოთ.

291. საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილ არგუმენტებთან დაკავშირებით, კერძოდ, რომ მომჩივნებმა სათანადოდ არ განახორციელეს თავიანთი ქონების რეგისტრაცია საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე (იხ. პარაგრაფები 265-267 ზემოთ), სასამართლო იმეორებს ზოგად პრინციპებს, რომლებიც ეხება დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვას, რომელიც მან დაადგინა მრავალ გადაწყვეტილებაში. კერძოდ, მომჩივნები ვალდებული არიან ამოიწურონ მხოლოდ ის დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, რომლებიც ხელმისაწვდომია თეორიასა და პრაქტიკაში შესაბამის დროს – ეს არის დაცვის ის საშუალებები, რომლებიც ხელმისაწვდომია, რომლებსაც შეუძლია მათი პრეტენზიების ანაზღაურების უზრუნველყოფა, რომლებსაც აქვს წარმატების მიღწევის გონივრული პერსპექტივა და, რომლითაც მათ შეუძლიათ უშუალოდ სარგებლობა (იხ. საქმე Sejdovic v. Italy [GC], no 56581/00, § 46, ECHR 2006-II, და საქმე Paksas v. Lithuania [GC], no. 34932/04, § 75, ECHR 2011 (ამონარიდები)).

292. სასამართლო აღნიშნავს, რომ, როგორც საქართველოს მთავრობამ მიუთითა, იმ დროისთვის მოქმედი შესაბამისი კანონი (იხ. პარაგრაფი 127 ზემოთ) არ ითვალისწინებდა რაიმე შედეგებს უძრავი ქონების რეგისტრაციის წარუმატებლობისთვის. იგივე ვითარება იყო 2005 წლის დეკემბერში მიღებული კანონის შესაბამისად, რომელიც არეგულირებს რეგისტრაციას (იხ. პარაგრაფი 129 ზემოთ). მართლაც, საქართველოს მთავრობამ თავად დააკონკრეტა, რომ ფაქტი, რომ მომჩივნების აფხაზეთში მდებარე უძრავი ქონება არ იყო რეგისტრირებული, არ ყოფილა მათი საკუთრების უფლების დაკარგვას ან ამგვარი უფლებების ჩამორთმევის მიზეზი (იხ. პარაგრაფი 268 ზემოთ). საჯარო რეესტრში უძრავი ქონების რეგისტრაცია თავისთავად არ წარმოქმნიდა პირის საკუთრების უფლებას, არამედ უბრალოდ აღიარებდა და ადასტურებდა ამ უძრავ ქონებაზე საკუთრების უფლებას (იქვე).

293. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ მომჩივნების წარუმატებლობა, დაერეგისტრირებინათ აფხაზეთში მდებარე ქონება რეგისტრაციის კომპეტენტურ ორგანოებში საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე (ან მესამე მომჩივნის შემთხვევაში, წარუმატებლობა, დაესრულებინა პროცედურა, იხ. პარაგრაფი 61 ზემოთ) შეუსაბამოა დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის მიზნებისთვის. იმდენად, რამდენადაც რეგისტრაცია არ იყო მათი საკუთრების უფლების ნამდვილობის პირობა და თავისთავად ვერ უზრუნველყოფდა შესაბამის ანაზღაურებას, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნების წარუმატებლობა, დაერეგისტრირებინათ თავიანთი ქონება, არამატერიალურია მოცემულ გარემოებებში. მთავრობის მიერ წარმოდგენილი შიდასახელმწიფოებრივი პრეცედენტული სამართლის ერთ-ერთი მაგალითი (იხ. პარაგრაფი 266 ზემოთ) ასახავს სიტუაციას, როდესაც შესაბამისმა მომჩივანმა ვერ მოახერხა მისი ქონების რეგისტრაცია; ნებისმიერ შემთხვევაში ეს საქმე დასრულდა მას შემდეგ, რაც მომჩივნებმა თავიანთი საჩივრები შეიტანეს სასამართლოში და, შესაბამისად, არ შეიძლება მიჩნეული იქნეს, რომ ეხებოდა დაცვის იმ საშუალებებს, რომლებიც მათ უნდა მოეთხოვათ (იხ., ამ ბოლო პუნქტთან დაკავშირებით, სხვა მრავალ წყაროს შორის, საქმე Dimitar Yanakiev v. Bulgaria (no. 2), no. 50346/07, § 53, შემდგომი მითითებებით, 2016 წლის 31 მარტი).

294. მომჩივნების წარუმატებლობასთან დაკავშირებით, მოეთხოვათ კომპენსაცია, რადგან შეუფერხებლად ვერ სარგებლობდნენ აფხაზეთში დატოვებული ქონებით (იხ. პარაგრაფი 269 ზემოთ), სასამართლო აღნიშნავს, რომ შესაბამისი კანონმდებლობის მიხედვით, სახელმწიფო თანამდებობის პირების ქმედებები, რომლებმაც ზიანი მიაყენა მოსარჩელეს, უნდა ყოფილიყო უკანონო, განზრახ ან დაუდევრობით ჩადენილი (იხ. პარაგრაფები 158-159 ზემოთ) ან ზიანი გამოწვეული უნდა ყოფილიყო სახელმწიფო ადმინისტრაციული ორგანოს თანამდებობის პირების მიერ სამსახურებრივი მოვალეობების შესრულებისას (იხ. პარაგრაფი 157 ზემოთ). როგორც ჩანს, არცერთი ეს პირობა არ არსებობდა მომჩივნების სიტუაციაში (იხ., მათ შორის, პარაგრაფი 164, პუნქტი 3 ზემოთ). გარდა ამისა, ვინაიდან საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ ადამიანების წარუმატებლობა, ესარგებლათ აფხაზეთში დატოვებული ქონებით, რაც გამოწვეული იყო სახელმწიფოს კონტროლის მიღმა არსებული ობიექტური მიზეზებით (იხ. პარაგრაფები 112-113 ზემოთ) და საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ სამართლებრივად უსაფუძვლო იქნებოდა, დაევალებინა სოხუმის მერისთვის, უზრუნველეყო მოსარჩელის ქონებრივი უფლებები იქ (იხ. პარაგრაფი 266 ზემოთ), სასამართლოს უჭირს იმის გარკვევა, თუ როგორ ექნებოდა რაიმე სახის ზიანის ანაზღაურების სარჩელს, როგორც ამას მთავრობა გვთავაზობს, წარმატების რაიმე პერსპექტივა ამ გარემოებებში.

295. სასამართლოს ასევე უცნაურად მიაჩნია, რომ მთავრობას არ წარმოუდგენია პრეცედენტული სამართლის მაგალითები, რომლებიც აჩვენებდა, რომ ასეთი მოთხოვნა – კონკრეტულად, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დატოვებულ ქონებასთან დაკავშირებით – არ იქნებოდა უშედეგო. ამასთან დაკავშირებით მთავრობის მიერ წარმოდგენილი, პრეცედენტული სამართლის მაგალითები (იხ. პარაგრაფი 269 ზემოთ) ყველა ეხებოდა სიტუაციას, როდესაც ადმინისტრაციული ორგანოების ქმედებები ან უმოქმედობა მოიცავდა საკითხებს, რომლებიც არ იყო დაკავშირებული ოკუპირებულ ტერიტორიებთან; გარდა ამისა, მთავრობამ ცალსახად დააკონკრეტა, რომ კომპენსაციასთან დაკავშირებით აფხაზეთის სპეციფიკური პრეცედენტული სამართლის არარსებობის მიზეზი იყო ის ფაქტი, რომ არცერთ დევნილს არ მოუთხოვია კომპენსაცია შიდასახელმწიფოებრივ დონეზე (იხ. პარაგრაფი 270 ზემოთ). ამასთან, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივნებმა წარმოადგინეს ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე, რომელშიც ასეთი პრეტენზია წარუმატებელი აღმოჩნდა – სადაც მოსარჩელე (ლ.უ.) ითხოვდა ზიანის ანაზღაურებას, აფხაზეთში დარჩენილი ქონების დაკარგვის გამო (იხ. პარაგრაფი 273 ზემოთ). სასამართლო განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს ამ სამართალწარმოებებში საქართველოს სასამართლოს დასაბუთებას, კერძოდ, მოსაზრებას, რომ სახელმწიფოს ჰქონდა ვალდებულება, აღედგინა დევნილების ქონებრივი უფლებები მხოლოდ მათი მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნების შემდეგ.

296. სასამართლოს გადამწყვეტად მიაჩნია მთავრობის არგუმენტები კომპენსაციის მოთხოვნის საკითხთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 270 ზემოთ), კერძოდ, რომ კომპენსაცია ვერ მოხერხდებოდა ზიანთან მიმართებით, პირის მიერ აფხაზეთში დატოვებული ქონებით სარგებლობის შეუძლებლობის გამო, იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები არ იყვნენ პასუხისმგებელი აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების ქმედებებზე და არ შეეძლოთ იქ მდებარე ქონებაზე წვდომის უზრუნველყოფა (იქვე). შესაბამისად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მთავრობის დაჟინება (იხ. პარაგრაფი 270 ზემოთ), რომ მომჩივნებს შეეძლოთ მაინც მოეთხოვათ კომპენსაცია ნებისმიერი ზიანისთვის, რომელიც განიცადეს „საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების სავარაუდო წარუმატებლობის გამო, დაერეგისტრირებინათ მათი ქონება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში ან განეხორციელებინათ ყველა შესაძლო ზომა, რომელიც მიზნად ისახავს მათი დაბრუნებისა და აფხაზეთში მათი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის ხელშეწყობას“, საუკეთესო შემთხვევაში თეორიულია და, როგორც ასეთი, ვერ არწმუნებს სასამართლოს, რომ ასეთ პრეტენზიას წარმატების რაიმე პერსპექტივა ექნებოდა (შეუპირისპირეთ საქმე Fartunova and Kolenichev v. Bulgaria, (dec.), no. 39017/12, §§ 52-53, 2020 წლის 16 ივნისი).

297. სასამართლო ასევე ადგენს, რომ საღინაძის საქმის გარემოებები (ციტირებული ზემოთ, იხ. პარაგრაფი 269 ზემოთ) მნიშვნელოვნად განსხვავდება მომჩივნების საქმის გარემოებებისაგან და, შესაბამისად, ეს საქმე არ შეიძლება იქნეს მიჩნეული საფუძვლად. კერძოდ, საღინაძის საქმეში მომჩივანი ჩიოდა, რომ მან დაკარგა სახლი, რომელიც მდებარეობს საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე, რომელიც თავდაპირველად მისმა დამსაქმებელმა (საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ) გადასცა მას, დროებითი საცხოვრებლის მიზნით. ზიანი სავარაუდოდ განპირობებული იყო საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე საქართველოს სამართალდამცავი ორგანოების უშუალო მძიმე ქცევის შედეგად (კერძოდ, სპეცრაზმის დაახლოებით სამოცი შეიარაღებული პირი ბალაკლავის მსგავსი შავი ნიღბებით შეიჭრა მომჩივნის სახლში და იძულებით გამოასახლეს იქიდან მისი ნათესავები). თუმცა, წინამდებარე საჩივრებში მომჩივნები არ ჩიოდნენ, რომ საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები პირდაპირ ერეოდნენ მათ უფლებებში.

298. შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ საქართველოს მთავრობამ ვერ შეასრულა მტკიცების ტვირთი, რომ მომჩივნებისთვის საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 43765/05 ხელმისაწვდომი იყო დაცვის საშუალება, რომელსაც შეეძლო კონვენციის შესაბამისად შეტანილი მათი საჩივრების ანაზღაურება და სთავაზობდა წარმატების მიღწევის გონივრულ პერსპექტივას.

299. შესაბამისად, სასამართლო უარყოფს საქართველოს მთავრობის პრეტენზიას დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვასთან დაკავშირებით.

300. რაც შეეხება რუსეთის მთავრობის მიერ წამოყენებულ არგუმენტებს (იხ. პარაგრაფები 234და 259-262 ზემოთ), განსაკუთრებით მესამე მომჩივნის მიმართ, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მან გაასაჩივრა სოხუმის რაიონული და საქალაქო სასამართლოს გადაწყვეტილება თბილისში დევნილ სასამართლოში (იხ. პარაგრაფები 65-66 ზემოთ). გარდა ამისა, მტკიცე პოლიტიკური სიტუაციისა და მისგან გამომდინარე სირთულეების გათვალისწინებით, არ შეიძლება ითქვას, რომ მომჩივნებისთვის (რომლებიც წლების განმავლობაში ცხოვრობდნენ დევნილად) რეალისტური შესაძლებლობა იყო მესამე მხარისთვის უფლებამოსილების მიცემა, წარმოედგინათ მათი ინტერესები აფხაზეთში. რუსეთის მთავრობას არ წარმოუდგენია საქართველოს მოქალაქეების მიერ აფხაზეთში საკუთრების დაცვის მოთხოვნით წარდგენილი პრეტენზიების მაგალითები. საკუთრების აღიარების კომისია, რომელიც რუსეთმა შექმნა 2010 წელს (იხ. პარაგრაფი 31 ზემოთ), როგორც ჩანს, შეიქმნა სპეციალურად, აფხაზეთში რუსეთის მოქალაქეების ქონებრივი უფლებების დაცვის მიზნებისთვის, მაგრამ არცერთ მომჩივანს საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 არ ჰქონდა რუსეთის მოქალაქეობა (უძრავი ქონების კომისიის მახასიათებლებისგან განსხვავებით, რომელიც შექმნა „ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქულმა რესპუბლიკამ“, საჩივრების განხილვის მიზნებისთვის, რომლებიც შეტანილია თურქეთის 1974 წლის სამხედრო ოპერაციების შემდეგ ჩრდილოეთ კვიპროსში დარჩენილ ქონებასთან დაკავშირებით, რაც, როგორც სასამართლომ დაადგინა საქმეში Demopoulos and Others v. Turkey ((dec.) [GC], nos. 46113/99 და 7 სხვა, §§ 104-129, ECHR 2010), წარმოადგენდა „ანაზღაურების ხელმისაწვდომ და ეფექტურ სისტემას საჩივრებთან მიმართებით, რომლებიც ეხებოდა კვიპროსელი ბერძნების საკუთრებაში არსებულ ქონებაში ჩარევას“).

301. გარდა ამისა, როგორც ზემოთ განვიხილეთ, არც კომპენსაციის მოთხოვნა საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების წინაშე, როგორც ამას რუსეთი გვთავაზობდა, არ იყო ეფექტური ვარიანტი (იხ. პარაგრაფი 296 ზემოთ). და ბოლოს, რუსეთის მთავრობას არ წარმოუდგენია მაგალითები იმის საჩვენებლად, რომ რუსეთის სასამართლოების წინაშე განხილვას რაიმე წარმატების პერსპექტივა ექნებოდა.

302. შესაბამისად, სასამართლო უარყოფს რუსეთის მთავრობის პრეტენზიას დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვასთან დაკავშირებით.

იყო თუ არა მომჩივანთა საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების განგრძობადი დარღვევა

303. სასამართლო აღნიშნავს, რომ სადავო არ ყოფილა, რომ მომჩივნების სახლები აფხაზეთში განადგურდა დროის რომელიღაც მომენტში, რუსეთთან მიმართებით კონვენციის ამოქმედებამდე ან შემდეგ და საქართველოსთან მიმართებით კონვენციის 1-ელი ოქმის ამოქმედებამდე ან შემდეგ, ან, რომ მომჩივნებმა დაკარგეს უფლებები თავიანთ სახლებზე (იხ. პარაგრაფი 288 ზემოთ). შესაბამისად, მათ ყველას აქვს არსებული უფლებები, რომლებიც წარმოადგენს „მფლობელობას“ 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში. იმის გათვალისწინებით, რომ გასაჩივრებული საკითხები შედის როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის იურისდიქციაში (იხ. პარაგრაფები 217 და 187 ზემოთ), განსახილველი კითხვაა, არის თუ არა მოპასუხე მთავრობათაგან ერთ-ერთი ან ორივე პასუხისმგებელი მომჩივნების საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების დარღვევაზე.

304. იმასთან დაკავშირებით, თუ 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის სამი წესიდან რომელი გამოიყენება ამ მომჩივნების შემთხვევაში (იხ. წესებთან დაკავშირებით, სხვა წყაროებს შორის, სარგსიანის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 217), სასამართლო ადგენს, რომ მომჩივნებს არ შეიძლება ითქვას, რომ ჩამოერთვათ თავიანთი უფლებები აფხაზეთში არსებულ სახლებთან მიმართებით (იხ. პარაგრაფები 184-185 და 288და ზემოთ). აქედან გამომდინარეობს, რომ საქმე არ მოიცავს საკუთრების ჩამორთმევას 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის პირველი პუნქტის მეორე წინადადების მნიშვნელობის ფარგლებში. არც იმის შესახებ იყო პრეტენზია, რომ გასაჩივრებული სიტუაცია იყო ქონებით სარგებლობის კონტროლისკენ მიმართული რაიმე ზომის შედეგი. ამიტომ სასამართლო მიიჩნევს, რომ სიტუაცია, რომლის შესახებაც მომჩივნები ჩიოდნენ, განიხილება პირველი პუნქტის პირველი წინადადების შესაბამისად, რადგან ის ეხება მათი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების შეზღუდვას (შეადარეთ სარგსიანის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 218, და მასში ციტირებული საქმეები).

305. მომჩივნების პრეტენზიების გათვალისწინებით, სასამართლოს ამოცანაა, დაადგინოს, აეკრძალათ თუ არა მათ წვდომა თავიანთ ქონებაზე 1998 წლის 5 მაისის შემდეგ, თარიღიდან, როდესაც რუსეთმა მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება, და განიცადეს თუ არა მათ თავიანთი უფლებების დარღვევა. სასამართლო აღნიშნავს, რომ 2002 წლის 7 ივნისი, თარიღი, როდესაც საქართველომ მოახდინა კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიცირება, მოიცავდა უშუალოდ ზემოთ მოცემულ შესაბამის პერიოდს.

306. როგორც დადგინდა (იხ. პარაგრაფები 299 და 302 ზემოთ), არ არის გამოვლენილი სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები, იქნება ეს საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე, აფხაზეთსა თუ რუსეთში. შესაბამისად, მომჩივნებს არ ჰქონიათ წვდომა რაიმე სამართლებრივ საშუალებაზე, რათა მიეღოთ კომპენსაცია მათი ქონების დაკარგვისთვის ან, რაც უფრო მნიშვნელოვანია ამ კონტექსტში, მიეღოთ ფიზიკური წვდომა იმ ადგილებზე, სადაც ისინი ადრე ცხოვრობდნენ და, შესაბამისად, მიეღოთ წვდომა დატოვებულ ქონებასა და სახლებზე (შეადარეთ საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 194).

307. გარდა ამისა, ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმებიდან 30 წლის შემდეგ (იხ. ამ შეთანხმებასა და მის მოკლე დახასიათებასთან დაკავშირებით პარაგრაფი 226, შემდგომი მითითებით), კონფლიქტის დროს იძულებით გადაადგილებულმა პირებმა კვლავ ვერ შეძლეს აფხაზეთში დაბრუნება (იხ. პარაგრაფები 34 და 164-166 ზემოთ). ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო ასევე აღნიშნავს ევროკავშირის განცხადებას, რომელიც გამოქვეყნდა ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებების კონტექსტში (იხ. პარაგრაფი 161 ზემოთ). ცხადია, რომ მას შემდეგ, რაც მომჩივნები გაიქცნენ აფხაზეთიდან, და, უფრო კონკრეტულად, მას შემდეგ, რაც რუსეთმა და საქართველომ მოახდინეს კონვენციის რატიფიცირება, რეალისტურად შეუძლებელი იყო მათი დაბრუნება ამ ტერიტორიაზე არსებულ გარემოებებში. ეს გარემოებები მოიცავს რუსეთსა და აფხაზეთს შორის მჭიდრო თანამშრომლობის შესახებ შეთანხმებების დადებას, რომელიც რუსეთმა ამასობაში სახელმწიფოდ აღიარა და პოლიტიკური გადაწყვეტის არანაირი პერსპექტივა არ ჩანს.

308. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა ჩარევას მომჩივანთა უფლებებში, 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, რადგან მათ განგრძობითად ეკრძალებოდათ წვდომა თავიანთ ქონებაზე და ამგვარად დაკარგეს კონტროლი მასზე და მისი გამოყენებისა და სარგებლობის ყველა შესაძლებლობა (შეადარეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე Loizidou, ციტირებული ზემოთ, § 63). ეს ნიშნავს ჩარევას მათი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლებაში.

309. რუსეთის მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მომჩივნებმა ნებაყოფლობით აირჩიეს, დაეტოვებინათ სახლები და არ უჩვენებიათ, რომ ვინმემ ხელი შეუშალა მათ დაბრუნებაში. მომჩივნების ნებაყოფლობით წასვლასთან დაკავშირებით, სასამართლო მიუთითებს შესაბამის ინფორმაციაზე, რომელიც მოცემულია მამასახლისის საქმეში (ციტირებული ზემოთ, §§ 27 და 29). რაც შეეხება კითხვას, აღეკვეთა თუ არა ვინმეს აფხაზეთში დაბრუნება, სასამართლო ადგენს, რომ მომჩივნებს ობიექტურად არ შეეძლოთ აფხაზეთში თავიანთ ქონებაში დაბრუნება, რა თქმა უნდა, უსაფრთხოდ დაბრუნება, როგორც ეს ირკვევა მრავალი საერთაშორისო დოკუმენტის შინაარსიდან და დასკვნებიდან ამ საკითხის შესახებ (იხ. პარაგრაფები 161-166 ზემოთ) და საქართველოს მთავრობის მიერ მოწოდებული ინფორმაციიდან, დევნილთა დაბრუნებასთან დაკავშირებით დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ დაწესებული პირობების შესახებ (იხ. პარაგრაფი 34 ზემოთ). არანაირი დასაბუთება არ ყოფილა წარმოდგენილი მომჩივნების დაბრუნების განგრძობად უუნარობასთან, რამაც გამოიწვია მათი განგრძობადი უარი მათ ქონებაზე წვდომაზე.

310. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის განგრძობად დარღვევას, რადგან მომჩივნებს, როგორც აფხაზეთში დატოვებული ქონების ქართველ მფლობელებს, უარი ეთქვათ თავიანთ ქონებაზე წვდომასა და კონტროლზე, გამოყენებასა და სარგებლობაზე, ისევე როგორც ყოველგვარ კომპენსაციაზე, მათ ქონებრივ უფლებებში ჩარევის გამო (შეადარეთ საქმე Cyprus v. Turkey, ციტირებული ზემოთ, § 189).

(a) საქართველოს პასუხისმგებლობა

311. შემდეგ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, შეასრულა თუ არა საქართველომ პოზიტიური ვალდებულება, რათა მიეღო შესაბამისი და საკმარისი ზომები კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად მომჩივანთა უფლებების უზრუნველსაყოფად (იხ. პარაგრაფი 214 ზემოთ). მამასახლისის საქმეში ( ზემოთ ციტირებული, § 319) სასამართლომ დაადგინა, რომ საქართველოს ეს პოზიტიური ვალდებულება ეხება როგორც აფხაზეთის ტერიტორიაზე კონტროლის აღსადგენად აუცილებელ ზომებს, რაც მისი იურისდიქციის გამოხატულებაა, ასევე იმ ზომებს, რომლებიც აუცილებელია ინდივიდუალური მომჩივნების უფლებების პატივისცემის უზრუნველსაყოფად.

312. რაც შეეხება საქართველოს ვალდებულებების პირველ ასპექტს, კონტროლის აღდგენას, სასამართლომ მამასახლისის საქმეში, რომელიც ეხებოდა პერიოდს 2001-2007 წლებს შორის, დაადგინა, რომ საქართველომ გამოიყენა საკმარისი ძალისხმევა, რათა აღედგინა თავისი უფლებამოსილება აფხაზეთის რეგიონზე, რადგან საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები განაგრძობდნენ თავიანთი სუვერენიტეტის განმტკიცებას აფხაზეთის ტერიტორიაზე როგორც საქართველოს მიერ კონვენციის რატიფიკაციამდე, ასევე მას შემდეგ, როგორც შიდა ისე საერთაშორისო დონეზე. გარდა მამასახლისის საქმეში გამოკვლეული კონკრეტული ძალისხმევისა, სასამართლო აღნიშნავს, რომ 2002 წელს საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა მიიღეს დადგენილება, რომლითაც 1992 წლის 14 აგვისტოს შემდეგ აფხაზეთში განხორციელებული ყველა ქმედება, სამართლებრივი აქტი და სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგება ბათილად იქნა ცნობილი (იხ. პარაგრაფი 107 ზემოთ). გარდა ამისა, საქართველოს კანონი „ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ“, რომელიც ამოქმედდა 2008 წელს, ბათილად ცნობს უძრავ ქონებასთან დაკავშირებულ ყველა გარიგებას, რომელიც განხორციელდა საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევით და ასევე აცხადებს, რომ საკუთრების უფლება დაცულია ოკუპირებულ ტერიტორიებზე (იხ. პარაგრაფი 108 ზემოთ).

313. რაც შეეხება დევნილთა უფლებებს, შესაბამისი კანონმდებლობა (იხ. პარაგრაფები 100-101 ზემოთ) ითვალისწინებდა, რომ სახელმწიფოს უნდა ეღიარებინა რესტიტუციის უფლება დევნილების მიერ დატოვებულ უძრავ ქონებაზე და ამ უფლების მემკვიდრეობითი ხასიათი. სახელმწიფო ასევე ვალდებული იყო, მიეღო ყველა შესაძლო ზომა დევნილთა უძრავი ქონების დასაცავად ქურდობის, განადგურების ან უკანონო ჩარევისგან. სახელმწიფოს უნდა აღედგინა კანონიერი მფლობელების ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დატოვებული უძრავი ქონების საკუთრების უფლება, როდესაც ტერიტორიიდან გაქცევის მიზეზები დასრულდებოდა და დევნილები დაუბრუნდებოდნენ თავიანთ მუდმივ საცხოვრებელ ადგილს (იქვე). გარდა ამისა, წლების მანძილზე მთავრობის წარმომადგენლებმა განმეორებით წამოჭრეს აფხაზეთის დე ფაქტო ვითარება სხვადასხვა საერთაშორისო ფორუმებზე და საერთაშორისო ორგანიზაციების უამრავ თანამდებობის პირთან, როგორიცაა გაერო, ევროპის საბჭო, ეუთო, Human Rights Watch, და ასე შემდეგ. ამ შესაძლებლობების დროს მთავრობამ ითხოვა დახმარება ადამიანის უფლებების დაცვაში, ხაზგასმით აღნიშნა რა, რომ მათ არ შეუძლიათ მოქმედება აფხაზეთის ტერიტორიაზე. მთავრობა, თუმცა აქამდე წარუმატებლად, მაგრამ არაერთგზის ცდილობდა, შეექმნა გაეროსა და ეუთოს ადამიანის უფლებების ერთობლივი ოფისი და განაგრძობდა მუშაობას საერთაშორისო პარტნიორებთან ოკუპირებული რეგიონების დე ფაქტო ანექსიის წინააღმდეგ. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ რამდენიმე საპროტესტო ნოტა გაუგზავნა თავის რუს კოლეგას, სადაც დაგმო ქმედებები აფხაზეთში მდებარე უძრავი ქონების რუსეთის სახელმწიფოსთვის საკუთრებაში გადაცემის შესახებ, რუსეთსა და აფხაზეთს შორის ორმხრივი შეთანხმებით.

314. მნიშვნელოვანია საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიასთან დაკავშირებით, რომ სასამართლომ უკვე დაადგინა, რომ საქართველომ, სხვადასხვა სამართლებრივი აქტის ამოქმედებით, დაადასტურა დევნილთა უფლებები საბინაო სექტორში და დაადგინა მათი დაცვის მყარი გარანტიები საქართველოს კონტროლის ქვეშ მყოფ ტერიტორიაზე (იხ. საღინაძის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 107). კონკრეტულად, 1996 წლის კანონი დევნილთა შესახებ აღიარებდა, რომ დევნილის მიერ საცხოვრებლის კეთილსინდისიერად მფლობელობა წარმოადგენს მატერიალური ხასიათის უფლებას; ამდენად, შეუძლებელი იყო დევნილის გამოსახლება მის მიერ დაკავებული საცხოვრებლიდან მისი ნების საწინააღმდეგოდ, მსგავსი საცხოვრებლის ან შესაბამისი ფინანსური კომპენსაციის სანაცვლოდ შეთავაზების გარეშე (იქვე). გარდა ამისა, 2001 წლის 28 ნოემბრის გადაწყვეტილებაში საქმეზე Khintibidze and Others, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ დაადასტურა, რომ დევნილთა დროებითი საცხოვრებელი არის სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული ქონების შესახებ წესებით დაცული აქტივი, მაშინაც კი, თუ შესაბამის პირს არ ჰქონდა მასზე რეგისტრირებული ქონებრივი უფლება (იქვე).

315. რაც შეეხება პოზიტიური ვალდებულებების მეორე ასპექტს, კერძოდ, მომჩივანთა უფლებების დაცვის უზრუნველყოფას, სასამართლო აღნიშნავს საქართველოს ხელისუფლების ორგანოების მიერ განხორციელებულ ზომებს, მომჩივანთა ქონების დასაცავად. თავდაპირველად, მათ შემოიღეს ე.წ. წინასწარი რეგისტრაციის პროცედურა, რომლითაც დევნილებს, რომლებმაც დატოვეს თავიანთი სახლები, შეეძლოთ ეწარმოებინათ მათი განსაზღვრა და რეგისტრაცია სახელმწიფოს მიერ, დროებითი საფუძვლით, რათა დაემტკიცებინათ თავიანთი ქონებრივი უფლებები შესაბამისი პირობების დადგომისას (იხ. პარაგრაფები 137-144 ზემოთ). შემდგომში, როგორც ჩანს, ხელისუფლების ორგანოებმა მოახდინეს ამის კონსოლიდაცია ასეთი ქონების აღრიცხვისა და ინვენტარიზაციის მექანიზმის შემუშავებით (იხ. პარაგრაფები 145-151 ზემოთ), რომლის მეშვეობითაც საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ უძრავი ქონების აღრიცხვა (ან ინვენტარიზაცია) ემსახურება ასეთი ქონების სრული რეგისტრაციის საფუძველს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში მას შემდეგ, რაც საქართველოს იურისდიქცია სრულად აღდგება ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. როგორც ზემოთ ჩანს (პარაგრაფები 91-95), ეს მექანიზმი გამოიყენებოდა მომჩივნების ინდივიდუალურ სიტუაციებში და ხელისუფლების შესაბამისმა ორგანომ – საჯარო რეესტრის ეროვნულმა სააგენტომ – ყველა მათგანზე, მეხუთე მომჩივნის გარდა, გასცა მოწმობები აფხაზეთში მდებარე მათი სახლების აღრიცხვის შესახებ.

316. შესაბამისად, ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველომ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულებები მომჩივნებთან მიმართებით (შეადარეთ საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, § 154). შესაბამისად, ადგილი არ ჰქონია საქართველოს მიერ კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის დარღვევას.

რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა

317. რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით, სასამართლომ დაადგინა, რომ რუსეთი ახორციელებდა ეფექტურ კონტროლს აფხაზეთზე განსახილველ პერიოდში (იხ. პარაგრაფი 216 ზემოთ). ამ დასკვნის გათვალისწინებით და სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, საჭირო არ არის იმის დადგენა, ზედმიწევნით აკონტროლებს თუ არა რუსეთი დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის პოლიტიკასა და მოქმედებებს (შეადარეთ საქმე Sandu and Others v. the Republic of Moldova and Russia, nos. 21034/05 და 7 სხვა, § 89, 2018 წლის 17 ივლისი). აფხაზეთისთვის სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერის გამო, რის გარეშეც ეს რესპუბლიკა არსებობას ვერ გააგრძელებდა, კონვენციის თანახმად რუსეთი პასუხისმგებელია მომჩივნების უფლებების დარღვევაზე. გარდა იმისა, რომ უარყოფს პასუხისმგებლობას მომჩივნების უფლების დარღვევაზე, შეუფერხებლად ისარგებლონ თავიანთი საკუთრებით აფხაზეთში, რუსეთის მთავრობას არ დაუსაბუთებია ზემოხსენებული ჩარევა მომჩივნების ქონებრივ უფლებებში.

318. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო არ ადგენს, რომ მოლაპარაკებები, რომლებიც მიმდინარეობდა სხვადასხვა ფორუმზე და სხვადასხვა დროს, მათ შორის, ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებებზე (მეტი დაკავშირებული ინფორმაციისთვის იხ. საქმე Matkava and Others v. Russia, no. 3963/18, § 6, 2023 წლის 19 დეკემბერი), შეიძლება აღებული იქნეს როგორც სამართლებრივი დასაბუთება მომჩივანთა უფლებებში ჩარევისთვის. ეს მოლაპარაკებები არ ათავისუფლებს რუსეთის მთავრობას, რომელიც ახორციელებდა ეფექტურ კონტროლს და გადამწყვეტ გავლენას აფხაზეთზე, სხვა ზომების მიღებისგან (compare Chiragov and Others, cited above, § 198), განსაკუთრებით მაშინ, როცა მოლაპარაკებები ამდენი ხნის განმავლობაში მიმდინარეობდა. როგორც წინა შესაბამის საქმეებში, რომლებშიც მან შეისწავლა სახელმწიფოების პასუხისმგებლობა, რომლებიც ახორციელებდნენ კონტროლს ტერიტორიაზე (იქვე), სასამართლო მიუთითებს ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის რეზოლუციაზე 1708 (2010), ლტოლვილთა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა საკუთრების საკითხების გადაწყვეტის შესახებ (იხ. პარაგრაფი 162 ზემოთ). ეს რეზოლუცია, რომელიც ეყრდნობა შესაბამის საერთაშორისო სტანდარტებს, მოუწოდებს წევრ სახელმწიფოებს, „უზრუნველყონ ზიანის დროული და ეფექტური ანაზღაურება ლტოლვილთა და დევნილთა მიერ მიტოვებულ საცხოვრებელზე, მიწასა და საკუთრებაზე, მათზე წვდომისა და უფლებების დაკარგვის გამო, შეიარაღებული კონფლიქტების მოგვარების ან კონკრეტული ტერიტორიის სტატუსის შესახებ მიმდინარე მოლაპარაკებების გათვალისწინების გარეშე“.

319. ამრიგად, სასამართლო ადგენს, რომ დახმარების გაწევა რუსეთის მოქალაქეებისთვის, რომლებმაც დაკარგეს აფხაზეთში მდებარე ქონება, რასაც რუსეთი ამტკიცებდა, რომ აკეთებდა, სულ მცირე, 2010 წლიდან (იხ. პარაგრაფი 31 ზემოთ), არ ათავისუფლებს მთავრობას ვალდებულებისგან საქართველოს მოქალაქეების მიმართ, როგორიც არიან მომჩივნები საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05, რომლებიც იძულებული იყვნენ აფხაზეთიდან გაქცეულიყვნენ 1992-1993 წლების კონფლიქტის დროს. მითითებაა პინეიროს პრინციპების მე-3 მუხლით დადგენილ დისკრიმინაციის აკრძალვის პრინციპზე.

320. რაც შეეხება იმ ზომების ხასიათს, რომელიც რუსეთის მთავრობას შეეძლო მიეღო და უნდა მიეღო მომჩივნების ქონებრივი უფლებების დასაცავად, შესაბამისი საერთაშორისო სტანდარტები, კერძოდ, პინეიროს პრინციპები (იხ. პარაგრაფი 160 ზემოთ) და პარაგრაფში 318 მითითებული რეზოლუცია, იძლევა შთაგონებას და სახელმძღვანელო მითითებებს. წინამდებარე საქმის გარემოებებში, როცა დეკადები გავიდა პოლიტიკური გადაწყვეტის არარსებობაში (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Demopoulos and Others, ციტირებული ზემოთ, §§ 84-85) და ყოვლისმომცველი სამშვიდობო შეთანხმების მოლოდინში, როგორც ჩანს, განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ქონებრივი დავების მექანიზმის დადგენას. სასამართლომ მის წინაშე არსებულ ადრინდელ საქმეებში მსგავს სიტუაციებში უკვე დაადგინა, რომ ასეთი მექანიზმი უნდა იყოს ადვილად ხელმისაწვდომი და ითვალისწინებდეს პროცედურებს მტკიცების მოქნილი სტანდარტებით, რაც საშუალებას მისცემს მომჩივნებს და მათ მდგომარეობაში მყოფ სხვა პირებს, აღადგინონ თავიანთი ქონებრივი უფლებები და მიიღონ კომპენსაცია მათი სარგებლობის დაკარგვის გამო (შეადარეთ საქმე Chiragov and Others [GC], ციტირებული ზემოთ, § 199; ასევე იხ. საქმე Demopoulos and Others, ციტირებული ზემოთ, § 127). სასამართლო ადგენს, რომ მისი ზემოაღნიშნული დასკვნები ანალოგიურად ძალაშია წინამდებარე საქმის კონტექსტში.

321. შესაბამისად, და დაადგინა რა მომჩივანთა უფლებების დარღვევა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ფარგლებში (იხ. პარაგრაფი 310 ზემოთ), სასამართლო ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა ამ დებულების დარღვევას რუსეთის ფედერაციის მიერ.

საჩივარი N 18102/04 (საქართველოს წინააღმდეგ) და საჩივარი N 48656/06 (რუსეთის წინააღმდეგ)

მისაღებობა

322. სასამართლომ ზემოთ უკვე დაადგინა (იხ. პარაგრაფი 197 ზემოთ), რომ პირველი მომჩივნის დაკავშირებული საჩივარი მიუღებელია. სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ პირველ მომჩივანს უფლება აქვს, აწარმოოს საქმე მეორე მომჩივნის სახელით, ამ უკანასკნელის გარდაცვალების შემდეგ (იხ. პარაგრაფი 175 ზემოთ). სასამართლომ ასევე დაადგინა (იხ. პარაგრაფი 244 ზემოთ), რომ მეორე მომჩივნის საჩივარი არ არის აშკარად დაუსაბუთებელი კონვენციის 35 § 3(a) მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში. არანაირი სხვა საფუძველი არ დადგენილა, რომ მისი საჩივარი 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ფარგლებში, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლთან დაკავშირებით, მიუღებლად ყოფილიყო ცნობილი. აქედან გამომდინარე, ის უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

არსებითი მხარე

(a) მხარეთა წარდგინებები

რუსეთის მთავრობა

323. გარდა მათი ზემოთ ჩამოთვლილი არგუმენტებისა (იხ. პარაგრაფები 177, 233და 237 ზემოთ), რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მეორე მომჩივანმა არ აჩვენა, რომ ის ფლობდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლს, სოფელ ფსახარაში. იმავდროულად, მთავრობა აცხადებდა, რომ, როგორც სახლის ტექნიკური მახასიათებლებიდან შეიძლებოდა გარკვევა,, სოფელ ფსახარაში, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლის ერთ ნახევარს ფლობდა მეორე მომჩივანი და მეორე ნახევარს – მისი მამა.

324. რუსეთის მთავრობამ ასევე განაცხადა, რომ მეორე მომჩივანმა აფხაზეთის სასამართლოებისთვის მიმართვა მხოლოდ 2002 წელს დაიწყო; მანამდე მრავალი წელი უმოქმედოდ იყო და ამის ახსნა არ წარმოუდგენია. მომჩივნის საჩივრის არსებითი მხარის განხილვა არ მომხდარა გაგრის (დე ფაქტო) რაიონულ სასამართლოში, რადგან მან ვერ შეასრულა აფხაზეთის სამოქალაქო საპროცესო კანონმდებლობის მოთხოვნები (იხ. პარაგრაფი 24 ზემოთ).
რაც შეეხება მის ბრალდებას, რომ მას არ შეეძლო გადაეხადა სახელმწიფო გადასახადი იმ საჩივრების წარმოებისთვის, რომლებზეც გაგრის (დე ფაქტო) რაიონული სასამართლოს მოსამართლემ უთხრა, რომ გადასახდელი იყო მის საქმის წარმოებასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 25 ზემოთ), მიუთითა რა, რუსეთის საპენსიო ფონდის მიერ მიწოდებულ მონაცემებზე, მთავრობამ განაცხადა, რომ მეორე მომჩივანიც და მისი ცოლიც შესაბამის დროს იღებდნენ ასაკობრივ პენსიებს რუსეთიდან. კერძოდ, 2004 წელს მეორე მომჩივანმა მიიღო 21,561.21 რუბლი ასეთი პენსიის სახით, ხოლო მისმა ცოლმა მიიღო ჯამში 24,539.65 რუბლი. ეს აჩვენებდა, რომ მათ შეეძლოთ გადასახადის გადახდა და, რომ გადაუხდელობა არ შეიძლება მიეწეროს რუსეთის მთავრობას.

325. მთავრობამ ასევე განაცხადა, რომ 2014 წელს სოხუმში არასამთავრობო ორგანიზაციის - სახელწოდებით „თანამემამულეთა სამართლებრივი დაცვის ცენტრი“ – დაარსება მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო აფხაზეთში რუსეთის მოქალაქეების უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად.

326. გარდა ამისა, მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მეორე მომჩივანი ვერ აჩვენებდა, რომ რუსეთი იყო დამნაშავე სავარაუდო დარღვევაში. რუსეთს არ დაუნიშნავს მოსამართლეები გაგრის (დე ფაქტო) რაიონულ სასამართლოში ან თანამდებობის პირები – ფსახარას (დე ფაქტო) ადმინისტრაციაში ან გაგრის (დე ფაქტო) შინაგან საქმეთა მუნიციპალურ დეპარტამენტში. რუსეთის მთავრობა არ იყო დაკავშირებული ამ ხელისუფლების ორგანოებთან და არც აკონტროლებდა რაიმე ქმედებას ან უმოქმედობას მათი მხრიდან. ვინაიდან მეორე მომჩივანს არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება იმის დასადასტურებლად, რომ რუსი სამშვიდობოები მონაწილეობდნენ მისი უფლებების სავარაუდო დარღვევაში, მაგალითად, აღკვეთეს მისი დაბრუნება სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ ძველ სახლში, მისი საჩივარი სრულიად დაუსაბუთებელი იყო და არ უნდა ველოდოთ, რომ რუსეთი წარმოადგენს სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებების მაგალითებს რუსეთში და, განსაკუთრებით, აფხაზეთში.

327. რაც შეეხება არგუმენტს, რომ საკუთრების აღიარების კომისია (იხ. პარაგრაფი 31 ზემოთ) იყო არაეფექტური, რადგან პირველმა მომჩივანმა მას წარუმატებლად მიმართა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლთან დაკავშირებით 2012 წელს, მთავრობამ წარმოადგინა შემდეგი არგუმენტები. პირველმა მომჩივანმა თავდაპირველად საკუთრების აღიარების კომისიას წარუდგინა დოკუმენტების არასრული პაკეტი და, შესაბამისად, ამ საქმის განხილვა შეჩერებული იყო 2016 წლის ივნისამდე, როდესაც მან წარადგინა საჭირო დოკუმენტები. საკუთრების აღიარების კომისია ქმედითი იყო, რასაც ადასტურებს ის ფაქტი, რომ 2014 წლის შემდეგ მან მიიღო არაერთი განცხადება რუსეთის მოქალაქეებისგან, რომლებმაც დაკარგეს საცხოვრებლები აფხაზეთში და უზრუნველყვეს ისინი ბინებით სოხუმში, აფხაზეთში. საერთო ჯამში, საკუთრების აღიარების კომისიამ მიიღო დაახლოებით 130 ასეთი განცხადება რუსეთის მოქალაქეებისგან (სახლების მესაკუთრეები) და მათგან დაახლოებით სამოცი განაცხადის განხილვა დაკმაყოფილდა.

328. მთავრობამ ასევე განაცხადა, რომ მეორე მომჩივანს არ მიუმართავს აფხაზეთის ხელისუფლების ორგანოებისთვის კომპენსაციის მოთხოვნით.

329. და ბოლოს, მთავრობის თანახმად, 14 წლის განმავლობაში საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა ვერ მიიღეს ზომები მეორე მომჩივნის უფლებების დასაცავად. მაგალითად, მათ არ აუნაზღაურეს არანაირი მატერიალური ან მორალური ზიანი, რომელიც მან განიცადა იმის გამო, რომ არ შეეძლო მისი უფლებების დაცვა.

საქართველოს მთავრობა

330. პირველი, საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მეორე მომჩივანმა ვერ ამოწურა დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, რადგან მან არ მიმართა საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს თავისი ქონებრივი უფლებების დასარეგისტრირებლად. მთავრობამ მიუთითა მესამე მხარის, ი.ტ.-ის საჩივარზე (იხ. პარაგრაფი 266 ზემოთ).

331. მთავრობამ განაცხადა, რომ იმის გამო, რომ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დარჩენილი ქონების წინასწარი რეგისტრაცია არ არსებობდა იმ დროს, როდესაც მეორე მომჩივანმა მიმართა სასამართლოს, მას უნდა ეცადა, ჩვეულებრივი წესით „დაერეგისტრირებინა ქონება საჯარო რეესტრში“. რეგისტრაცია დაცვის შიდასამართლებრივი ქმედითი საშუალება იყო და მომჩივანს არასოდეს მიუმართავს ლეგიტიმური სასამართლოებისთვის აღნიშნული ქონების დასარეგისტრირებლად. ამის ნაცვლად, მომჩივანმა მიმართა დე ფაქტო სასამართლოებს, რომლებიც არალეგიტიმური იყო და, რომელთა საქმიანობაც უკანონო იყო საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად.

332. მეორე, საქართველოს სასამართლოებში მეორე მომჩივანს არ მოუთხოვია კომპენსაცია, აფხაზეთში თავისი საკუთრებით შეუფერხებლად სარგებლობის შეუძლებლობის გამო. კერძოდ, მას შეეძლო დელიქტური საჩივარი შეეტანა კომპეტენტური სახელმწიფო ორგანოს წინააღმდეგ, 1997 წლის სამოქალაქო კოდექსის 992-ე და 1005-ე მუხლების შესაბამისად (იხ. პარაგრაფები 158-159 ზემოთ). ეს საშუალება მისთვის სრულიად ხელმისაწვდომი იყო, შეეძლო ანაზღაურების უზრუნველყოფა და სთავაზობდა წარმატების გონივრულ პერსპექტივებს. ამასთან დაკავშირებით, მთავრობამ მიუთითა სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საღინაძის საქმეში (ციტირებული ზემოთ, § 95). მომჩივანს არ ჰქონია არანაირი მცდელობა, მოეთხოვა ანაზღაურება ეროვნულ დონეზე, რათა მიეღო კომპენსაცია მთავრობის მხრიდან სავარაუდო წარუმატებლობისთვის, განეხორციელებინა აუცილებელი ზომები და უზრუნველეყო მისი ქონებრივი უფლებები აფხაზეთში, მაგრამ სანაცვლოდ, შეიტანა წინამდებარე საჩივარი პირდაპირ სასამართლოში.

მეორე მომჩივანი

333. მისაღებობისა და არსებითი მხარის შესახებ მოსაზრებების წარდგენის დროს, საჩივრებში N 18102/04 (საქართველოს წინააღმდეგ) და 48656/06 (რუსეთის წინააღმდეგ), მეორე მომჩივნის წარმომადგენლებმა დააკონკრეტეს, რომ საჩივარი ეხებოდა მის შეუძლებლობას, შეუფერხებლად ესარგებლა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე თავისი ქონებით, შესაბამისად, 2002 წლის 7 ივნისიდან და 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში (როდესაც მას სახლი დაუბრუნეს)2.

334. მეორე მომჩივანმა განაცხადა, რომ მისთვის არანაირი სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალება არ ყოფილა ხელმისაწვდომი აფხაზეთსა და რუსეთში (საჩივრის N 48656/06 კონტექსტში) და რუსეთის მთავრობას სხვა რამ არ უჩვენებია. მან ამომწურავად აწარმოვა სამართლებრივი დაცვის საშუალებები აფხაზეთის დე ფაქტო სასამართლოების წინაშე (იხ. პარაგრაფები 19-28 ზემოთ), მაგრამ მისი საჩივრები განუხილველი დარჩა, გადაჭარბებული სახელმწიფო გადასახადის გადახდის უუნარობის გამო. მომჩივანი სადავოს არ ხდიდა ფაქტს, რომ ის მართლაც იღებდა პენსიას რუსეთიდან. თუმცა, არ ცვლიდა ფაქტს, რომ მის თითოეულ საჩივართან მიმართებით გადასახდელი სახელმწიფო გადასახადის ოდენობა, როგორც მას გაგრის დე ფაქტო რაიონულმა სასამართლომ აცნობა, გადაჭარბებული იყო.

335. რაც შეეხება აფხაზეთში საკუთრების აღიარების კომისიის არსებობას და ფუნქციონირებას (იხ. პარაგრაფები 31-34 ზემოთ), ის საერთაშორისო კრიტიკის საგანი იყო, რადგან გამორიცხავდა ქართული წარმოშობის რუს მოქალაქეებს მისი მოქმედების სფეროდან. ნებისმიერ შემთხვევაში, ის არ იყო შექმნილი იმ დროს, როდესაც მომჩივანმა წარადგინა წინამდებარე საჩივარი (N 48656/06) სასამართლოში, ამიტომ ის არ წარმოადგენდა დაცვის საშუალებას კონვენციის მნიშვნელობის ფარგლებში. გარდა ამისა, ის არაეფექტური იყო.

336. არანაირი სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალება არ ყოფილა მომჩივნებისთვის ხელმისაწვდომი საქართველოს ლეგიტიმურ სასამართლოებშიც (საჩივრის N 18102/04 კონტექსტში). საქართველოს მთავრობას, რომელსაც იურისდიქცია ჰქონდა მომჩივნის საჩივრებზე შესაბამისი პერიოდის განმავლობაში, 2002 წლის 7 ივნისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე, სხვა რამ არ უჩვენებია.

სასამართლოს შეფასება

ფლობდა თუ არა მეორე მომჩივანი სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლს

337. წინამდებარე საქმეში მეორე მომჩივანმა წარმოადგინა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლის ტექნიკური პასპორტი, დათარიღებული 1989 წლის 13 ოქტომბრით, რომელიც აჩვენებს, რომ მას და მამამისს, თითოეულს, სახლის ნახევარი ეკუთვნოდა (იხ. პარაგრაფი 11 ზემოთ). მან ასევე წარმოადგინა მოწმობა, რომელიც მასზე 2002 წლის 13 აგვისტოს გასცეს გაგრის დე ფაქტო მუნიციპალურმა ორგანოებმა, რომელიც ადასტურებდა, რომ ის რეგისტრირებული იყო სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში, სოფელ ფსახარაში, 1977 წლის 1 იანვრიდან (იქვე). გარდა ამისა, მან წარმოადგინა დოკუმენტები, რომლებიც უკავშირდებოდა 2003 და 2004 წლებში აფხაზეთის დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოებში გაკეთებულ პრეტენზიებს, ამ სახლის შესახებ, მათ შორის, აფხაზეთის დე ფაქტო სასამართლოების გადაწყვეტილებები (იხ. პარაგრაფები 21-28 ზემოთ).

338. სასამართლოს აზრით, ზემოაღნიშნული დოკუმენტები, პირველ რიგში და უპირველეს ყოვლისა, აჩვენებს, რომ მეორე მომჩივანი ცხოვრობდა და მუშაობდა აფხაზეთში, ყოველ შემთხვევაში, მისი ცხოვრების უმეტესი ნაწილი. ითვალისწინებს რა მომჩივნის განცხადებებს და საპირისპირო რაიმე მტკიცებულების არარსებობის შემთხვევაში, მიჩნეული უნდა იქნეს, რომ ის ცხოვრობდა აფხაზეთში რუსეთის მიერ 1998 წლის 5 მაისს კონვენციის რატიფიცირების და საქართველოს მიერ 2002 წლის 7 ივნისს კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიცირების დროს, მიუხედავად ტერიტორიაზე მისი დროებითი არყოფნისა, დედის დაკრძალვის გამო (იხ. პარაგრაფი 15 ზემოთ).

339. მფლობელობის მტკიცებულებასთან დაკავშირებით, სასამართლომ უკვე დაადგინა, რომ ტექნიკური პასპორტი არის მნიშვნელოვანი მტკიცებულება, რომელიც უზრუნველყოფს ქონებრივი უფლების prima facie მტკიცებულებას. ასეთი პასპორტები სასამართლოს მიერ იქნა მიღებული ბევრ წინა საქმეში (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 140), რადგან ისინი შეიცავს არა მხოლოდ განსახილველი ქონების მახასიათებლებს, არამედ შესაბამისი მესაკუთრეების სახელებს (იქვე, § 141).

340. მეორე მომჩივნის მიერ წარდგენილი დოკუმენტების გათვალისწინებით სასამართლო ადგენს, რომ მან საკმარისად დაასაბუთა თავისი პრეტენზია, რომ სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი (რომელსაც ის ფლობდა მამასთან ერთად, რომელიც წინამდებარე საქმეში არ არის მომჩივანი) მისი საკუთრება იყო 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში იმ დროს, როდესაც ის გამოასახლეს იქიდან 1990-იანი წლების დასაწყისში (იხ. პარაგრაფი 13 ზემოთ). არ არსებობს რაიმე მინიშნება იმისა, რომ მომჩივნის ქონებრივი უფლებები გაუქმებული იყო – კანონიერად თუ სხვაგვარად – რუსეთისა და საქართველოს მიერ კონვენციის რატიფიცირებამდე ან მას შემდეგ. ამიტომ მისი ქონებრივი უფლებები კვლავ ძალაშია.

341. ამიტომ, რუსეთის მთავრობის პრეტენზია ratione materiae მეორე მომჩივანთან დაკავშირებით უარყოფილია.

ამოწურა თუ არა მეორე მომჩივანმა შიდასამართლებრივი დაცვის საშუალებები

342. ორივე მთავრობამ განაცხადა, რომ მეორე მომჩივანმა ვერ ამოწურა დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებები, საკითხი, რომელიც სასამართლომ გააერთიანა არსებით მხარესთან (იხ. პარაგრაფი 236 ზემოთ) და განხილული იქნება ქვემოთ.

343. რაც შეეხება საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილ არგუმენტებს, კერძოდ, რომ მომჩივანს არ უწარმოებია ქონების რეგისტრაცია, სასამართლო ადგენს, 292-ე და 293-ე პარაგრაფებში გაკეთებულ დასკვნებზე მითითებით, რომ ხელისუფლების ორგანოებს არ უჩვენებიათ, თუ როგორ უზრუნველყოფდა საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე წარდგენილი განაცხადი შესაბამის ანაზღაურებას მომჩივნის უუნარობის გამო, რამდენიმე წლის განმავლობაში შეუფერხებლად ესარგებლა აფხაზეთში მდებარე თავისი სახლით.

344. რაც შეეხება მომჩივნის მიერ საქართველოს სასამართლოებში კომპენსაციის ძიების წარუმატებლობას, საქართველოს მთავრობას არ უჩვენებია, რომ ასეთ სამართლებრივ გზას წარმატების რაიმე პერსპექტივა ექნებოდა. 294-ე და 296-ე პარაგრაფებში გაკეთებულ დასკვნებთან ერთად, სასამართლო აღნიშნავს, რომ საქართველოს მთავრობას არ წარმოუდგენია პრეცედენტული სამართალი, რომელიც აჩვენებდა, რომ მეორე მომჩივნის მსგავსი სიტუაციის მქონე პირებს ჰქონდათ ხელმისაწვდომი რაიმე საშუალება. საქმესთან Saghinadze and Others დაკავშირებით სასამართლო აღნიშნავს, რომ ის შესაბამისი არ არის მომჩივნის სიტუაციისა, იმის გათვალისწინებით, რომ ამ საქმის გარემოებები მნიშვნელოვნად განსხვავდება (იხ. ასევე პარაგრაფი 297 ზემოთ).

345. რაც შეეხება რუსეთის მთავრობის არგუმენტებს, კერძოდ, იმის თაობაზე, რომ მომჩივანი უმოქმედო იყო აფხაზეთში (იხ. პარაგრაფი 324 ზემოთ), სასამართლო აღნიშნავს, რომ მან გამოიყენა რამდენიმე გზა (იხ. პარაგრაფი 19 ზემოთ), მათ შორის, საჩივრები აფხაზეთის ტერიტორიაზე დე ფაქტო სასამართლოების წინაშე მას შემდეგ, რაც კონვენცია ძალაში შევიდა რუსეთთან მიმართებით (იხ. პარაგრაფები 21-28 ზემოთ). მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობამ აღნიშნა, რომ აფხაზეთის დე ფაქტო სასამართლოების მიერ მომჩივნების პრეტენზიები არ განიხილებოდა, მომჩივნების მიერ გადასახადის გადაუხდელობის გამო, მათ არ წარმოუდგენიათ ინფორმაცია მომჩივნის საქმეში ამ გადასახადის დაწესების სამართლებრივი საფუძვლის შესახებ (შეადარეთ საქმე Sandu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 45). შესაბამისი ინფორმაცია შეეხებოდა ისეთ საკითხებს, როგორიცაა ამ გადასახადის გაანგარიშების წესი, უზრუნველყოფდა თუ არა სისტემა საკმარის მოქნილობას და შეძლებდნენ თუ არა გადასახადის თანაზომიერების შეფასებას დე ფაქტო სასამართლოები როგორც პროცედურული გარანტიისა თვითნებობის წინააღმდეგ (იხილეთ, თუმცა მე-6 მუხლის საჩივრის კონტექსტში, საქმე Chorbadzhiyski and Krasteva v. Bulgaria, no. 54991/10, § 64, 2020 წლის 2 აპრილი, შემდგომი მითითებებით). სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივანმა გაასაჩივრა გადასახადი აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაეს სასამართლოში, ამტკიცებდა რა, რომ მას არ შეეძლო გადაეხადა ის (იხ. პარაგრაფი 25 ზემოთ). აფხაზეთის დე ფაქტო უზენაესმა სასამართლომ უპასუხა საკმაოდ მოკლე წერილით და არ განუხილავს მისი საჩივრის არსებითი მხარე მისი პირადი სიტუაციის შესწავლით და მის მიმართ შესაბამისი სამართლებრივი დებულებების გამოყენებით (იქვე). ამ გარემოებებში მომჩივანს არ შეიძლება დაჰბრალდეს, რომ ვერ ამოწურა აფხაზეთის დე ფაქტო სასამართლოების წინაშე ხელმისაწვდომი პროცედურა.

346. რუსეთის მთავრობა ამტკიცებდა, რომ საჩივარი, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლთან დაკავშირებით, ჯერ კიდევ განხილვის მოლოდინში იყო საკუთრების აღიარების კომისიის წინაშე (იხ. პარაგრაფი 327 ზემოთ), რომელიც იყო ეფექტური ორგანო, რომელსაც შეეძლო მომჩივნის ზიანის ანაზღაურება. თუმცა, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მისი მახასიათებლების დეტალური შესწავლის გარეშეც კი, რათა განისაზღვროს მისი პოტენციური ეფექტურობა მომჩივნის საქმეში, 2016 წლისთვის ამ ორგანოს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა გამოტანილი გადაწყვეტილება ამ საჩივარზე (იხ. პარაგრაფი 32 ზემოთ). შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ მეორე მომჩივნის წარმომადგენლები სასამართლოს წინაშე ჩიოდნენ იმის გამო, რომ მას არ შეეძლო შეუფერხებლად ესარგებლა თავისი საკუთრებით 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში, სასამართლოს არ შეუძლია უგულებელყოს ის ფაქტი, რომ 2016 წელს, დაახლოებით ათი წლის შემდეგ, ეს საკითხი, როგორც ჩანს, კვლავ გადაუჭრელია. ნებისმიერ შემთხვევაში, როგორც მეორე მომჩივანმა აღნიშნა (იხ. პარაგრაფი 335 ზემოთ), საკუთრების აღიარების კომისია ჯერ კიდევ არ იყო შექმნილი იმ დროს, როდესაც საჩივარი N 48656/06 შეიტანა სასამართლოში.

347. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლო ადგენს, რომ ორმა მოპასუხე მთავრობამ ვერ შეასრულა მტკიცების ტვირთი, რომ მეორე მომჩივნისთვის ხელმისაწვდომი იყო საშუალება, რომელიც შეძლებდა მისი საჩივრების ანაზღაურებას, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად და რომელიც სთავაზობდა წარმატების მიღწევის გონივრულ პერსპექტივას. ამრიგად, სასამართლო უარყოფს მათ დაკავშირებულ პრეტენზიებს დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოწურვასთან დაკავშირებით.

იყო თუ არა მეორე მომჩივნის საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების განგრძობადი დარღვევა

348. სასამართლო შენიშნავს, რომ სადავო არ ყოფილა, რომ მეორე მომჩივნის, სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე სახლი, აფხაზეთში, განადგურდა რუსეთთან მიმართებით – კონვენციის ან საქართველოსთან მიმართებით – კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ამოქმედებამდე ან მას შემდეგ (იხ. პარაგრაფი 340 ზემოთ). მიუხედავად იმისა, რომ სახლის ტექნიკური პასპორტი ნამდვილად მიუთითებდა, რომ ეს ძველი სახლი იყო, დასანგრევი (იხ. პარაგრაფები 11 და 238 ზემოთ), იმდენად რამდენადაც მეორე მომჩივანს არ დაუკარგავს თავისი უფლება ქონებაზე, მას ჰქონდა არსებული უფლებები, რომლებიც წარმოადგენდა „მფლობელობას“ 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში. იმის გათვალისწინებით, რომ გასაჩივრებული საკითხები შედის როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის იურისდიქციაში (იხ. პარაგრაფები 217 და 187 ზემოთ), განსახილველი კითხვაა, არის თუ არა მოპასუხე მთავრობათაგან ერთ-ერთი ან ორივე პასუხისმგებელი მომჩივნის საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების დარღვევაზე (იხ. პარაგრაფი 303 ზემოთ).

349. სასამართლო ადგენს, რომ, ისევე როგორც სხვა მომჩივნების შემთხვევაში (იხ. პარაგრაფი 304 ზემოთ), სიტუაცია განხილული უნდა იქნეს 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის პირველი პუნქტის პირველი წინადადების შესაბამისად, რადგან ეს ეხება მეორე მომჩივნის საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლების შეზღუდვას.

350. მომჩივნის პრეტენზიების გათვალისწინებით, სასამართლოს ამოცანაა, დაადგინოს, აეკრძალა თუ არა მას წვდომა თავის ქონებაზე 1998 წლის 5 მაისიდან, თარიღიდან, როდესაც რუსეთმა მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება, 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში, როგორც აცხადებენ მისი წარმომადგენლები (იხ. პარაგრაფი 333 ზემოთ). სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს პერიოდი მოიცავს 2002 წლის 7 ივნისს, თარიღს, როდესაც საქართველომ მოახდინა კონვენციის 1-ელი ოქმის რატიფიცირება. სასამართლომ ასევე უნდა დაადგინოს, განიცადა თუ არა მომჩივანმა ამის გამო მისი უფლებების დარღვევა.

351. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მეორე მომჩივანი არ გაქცეულა აფხაზეთიდან და, რომ მან დამატებით მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა (იხ. პარაგრაფი 9 ზემოთ), განსხვავებით სხვა მომჩივნებისგან, რომელთა საჩივრები განხილულია ზემოთ, 258-ე პარაგრაფის მომდევნო პარაგრაფებში. თუმცა, უდავოა, რომ მას 2006 წლის აგვისტომდე არ ჰქონდა წვდომა საკუთარ სახლზე. ეს ასეა, მიუხედავად რუსეთის მთავრობის მიერ შემოთავაზებული ახსნა-განმარტებისა, მის მიერ სახლის გამოყენების უუნარობასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფი 237 ზემოთ). როგორც დადგინდა (იხ. პარაგრაფი 347 ზემოთ), არ არის გამოვლენილი სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები, იქნება ეს საქართველოს მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე, აფხაზეთსა თუ რუსეთში. მომჩივანს არ ჰქონია წვდომა რაიმე სამართლებრივ საშუალებებზე, რათა მიეღო კომპენსაცია მისი ქონების დაკარგვისთვის ან, რაც უფრო მნიშვნელოვანია ამ კონტექსტში, მიეღო ფიზიკური წვდომა საკუთარ სახლზე.

352. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა ჩარევას მომჩივნის უფლებებში, 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, რადგან მას განგრძობითად ეკრძალებოდა წვდომა თავის ქონებაზე გასაჩივრებული პერიოდის განმავლობაში, რის გამოც დაკარგა კონტროლი მასზე და მისი გამოყენებისა და სარგებლობის ყველა შესაძლებლობა (შეადარეთ, სხვა წყაროებს შორის, საქმე Loizidou, ციტირებული ზემოთ, § 63). ეს ნიშნავს ჩარევას მისი საკუთრებით შეუფერხებელი სარგებლობის უფლებაში.

353. რუსეთის მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მომჩივნის სახლი დროებით გადაეცა ადგილობრივ ბინადარს იმის გამო, რომ მომჩივანმა ვერ გადაიხადა გადასახადები და იჯარა იმ მიწისთვის, რომელზეც სახლი იდგა (იხ. პარაგრაფი 237 ზემოთ). თუმცა, მათ არ წარმოუდგენიათ სასამართლოში რომელიმე „კანონისა და რეგულაციის“ ტექსტი, რომელიც შეიძლებოდა საფუძველი ყოფილიყო დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ მფლობელობის გადაცემის საფუძველი (ამასთან დაკავშირებით, ასევე იხ. პარაგრაფი 184 ზემოთ); მაგრამ მხოლოდ მიუთითეს რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ მომჩივნისთვის გაგზავნილ წერილზე, რომელშიც აღნიშნული იყო ასეთი კანონების არსებობა (იხ. პარაგრაფი 30 ზემოთ). მომჩივნის თანახმად, დე ფაქტო ხელისუფლების ორგანოების ახსნა-განმარტებები ფაქტისა, რომ მესამე პირს ეკავა მისი სახლი ათი წლის განმავლობაში, იყო ის, რომ საიჯარო ხელშეკრულება დაიდო ამ ორგანოებსა (რომლებმაც ცალმხრივად გადაიბარეს სახლი) და მესამე მხარეს შორის (იხ. პარაგრაფები 17და 40 ზემოთ).

354. როგორც სასამართლომ ზემოთ დაადგინა, 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მიზნებისთვის, მეორე მომჩივანი მიჩნეული უნდა იქნეს, რომ დარჩა სახლის კანონიერ მესაკუთრედ (მამასთან ერთად, იხ. პარაგრაფები 340 და 348 ზემოთ და შეადარეთ Loizidou-ის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 62), მიუხედავად იმისა, რომ სახლი დროებით იყო დაკავებული მესამე მხარის მიერ (იხ. პარაგრაფები 17, 40 და 237 ზემოთ). სასამართლო იმეორებს, რომ იმისათვის, რომ თავსებადი იყოს 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან, ჩარევა უნდა შეესაბამებოდეს კანონიერების პრინციპს და მისდევდეს ლეგიტიმურ მიზანს საშუალებებით, რომლებიც გონივრულად თანაზომიერია მიზნისა (იხ. საქმე Beyeler v. Italy, [GC], 2000, §§ 108-114). რაც შეეხება მომჩივნის მფლობელობაში ჩარევის კანონიერებას, არ არის საჭირო საკითხის განხილვა, შეიძლება თუ არა რომელიმე ასეთ „კანონს და რეგულაციას“ მიეცეს იურიდიული ძალა კონვენციის მნიშვნელობის ფარგლებში (შეუპირისპირეთ Loizidou-ის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 44), ვინაიდან წინამდებარე საქმეში არაფერი გვაძლევს ვარაუდის შესაძლებლობას, რომ არსებობდა სამართლებრივი საფუძველი მომჩივნის უფლებებში ჩარევისთვის, რომელიც გარანტირებულია კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლით, განსაკუთრებით, კონკრეტული შესაბამისი ინფორმაციის არარსებობის შემთხვევაში (შეადარეთ საქმე Paduret v. the Republic of Moldova and Russia, no. 26626/11, § 29, 2017 წლის 9 მაისი, და საქმე Sandu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 82). ეს დასკვნა ათავისუფლებს სასამართლოს განხილვისგან, დაცული იყო თუ არა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის სხვა მოთხოვნები.

355. შესაბამისად, მეორე მომჩივნის უუნარობამ, წვდომა ჰქონოდა აფხაზეთში თავის ქონებაზე ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში, სულ მცირე, 2006 წლის 11 აგვისტომდე, გადაჭარბებული ინდივიდუალური ტვირთი დააკისრა მას, რაც არღვევდა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლს.

(a) საქართველოს პასუხისმგებლობა

356. შემდეგ სასამართლომ უნდა დაადგინოს, შეასრულა თუ არა საქართველომ პოზიტიური ვალდებულება, რათა მიეღო შესაბამისი და საკმარისი ზომები კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად მეორე მომჩივნის უფლებების უზრუნველსაყოფად, მას შემდეგ, რაც მას შეატყობინეს მისი პრეტენზიის შესახებ წინამდებარე საჩივარში (N 18102/04) (იხ. პარაგრაფი 214 ზემოთ). მამასახლისის საქმეში ( ზემოთ ციტირებული, § 319) სასამართლომ დაადგინა, რომ საქართველოს ეს პოზიტიური ვალდებულებები ეხება როგორც აფხაზეთის ტერიტორიაზე კონტროლის აღსადგენად აუცილებელ ზომებს, რაც მისი იურისდიქციის გამოხატულებაა, ასევე იმ ზომებს, რომლებიც აუცილებელია ინდივიდუალური მომჩივნების უფლებების პატივისცემის უზრუნველსაყოფად.

357. რაც შეეხება საქართველოს ვალდებულებების პირველ ასპექტს, კონტროლის აღდგენას, სასამართლომ მამასახლისის საქმეში, რომელიც ეხებოდა პერიოდს 2001-2007 წლებს შორის, დაადგინა, რომ საქართველომ გამოიყენა საკმარისი ძალისხმევა, რათა აღედგინა თავისი უფლებამოსილება აფხაზეთის რეგიონზე, რადგან საქართველოს ხელისუფლების ორგანოები განაგრძობდნენ თავიანთი სუვერენიტეტის განმტკიცებას აფხაზეთის ტერიტორიაზე როგორც საქართველოს მიერ კონვენციის რატიფიკაციამდე, ასევე მას შემდეგ როგორც შიდა, ისე საერთაშორისო დონეზე. გარდა მამასახლისის საქმეში გამოკვლეული კონკრეტული ძალისხმევისა, 2002 წელს საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა მიიღეს დადგენილება, რომლითაც 1992 წლის 14 აგვისტოს შემდეგ აფხაზეთში განხორციელებული ყველა ქმედება, სამართლებრივი აქტი და სამოქალაქო-სამართლებრივი გარიგება ბათილად იქნა ცნობილი (იხ. პარაგრაფი 107 ზემოთ). გარდა ამისა, საქართველოს კანონი „ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ“, რომელიც მიღებულ იქნა 2008 წელს, ბათილად ცნობს უძრავ ქონებასთან დაკავშირებულ ყველა გარიგებას, რომელიც განხორციელდა საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევით; ის ასევე აცხადებს, რომ საკუთრების უფლება დაცულია ოკუპირებულ ტერიტორიებზე (იხ. პარაგრაფი 108 ზემოთ).

358. გარდა ამისა, წლების მანძილზე მთავრობის წარმომადგენლებმა განმეორებით წამოჭრეს აფხაზეთის დე ფაქტო ვითარება სხვადასხვა საერთაშორისო ფორუმებზე და საერთაშორისო ორგანიზაციების უამრავ თანამდებობის პირთან, როგორიცაა გაერო, ევროპის საბჭო, ეუთო, Human Rights Watch, და ასე შემდეგ. ამ შესაძლებლობების დროს მთავრობამ ითხოვა დახმარება ადამიანის უფლებების დაცვაში, ხაზგასმით აღნიშნა რა, რომ მათ არ შეუძლიათ მოქმედება აფხაზეთის ტერიტორიაზე. მთავრობა, თუმცა აქამდე წარუმატებლად, მაგრამ არაერთგზის ცდილობდა, შეექმნა გაეროსა და ეუთოს ადამიანის უფლებების ერთობლივი ოფისი და განაგრძობდა მუშაობას საერთაშორისო პარტნიორებთან ოკუპირებული რეგიონების დე ფაქტო ანექსიის წინააღმდეგ. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ რამდენიმე საპროტესტო ნოტა გაუგზავნა თავის რუს კოლეგას, სადაც დაგმო ქმედებები აფხაზეთში მდებარე უძრავი ქონების რუსეთის სახელმწიფოსთვის საკუთრებაში გადაცემის შესახებ, რუსეთსა და აფხაზეთს შორის ორმხრივი შეთანხმებით.

359. უბრუნდება რა პოზიტიური ვალდებულებების მეორე ასპექტს, კერძოდ, მომჩივნის ინდივიდუალური უფლებების პატივისცემის უზრუნველყოფას, სასამართლო აღნიშნავს, რომ საკუთრების უფლება აღიარებული და გარანტირებული იყო საქართველოს კანონმდებლობითა და საერთაშორისო ხელშეკრულებებით მთელი მეოცე საუკუნის განმავლობაში, ხოლო კანონმდებლობის მთელი რიგი მიზნად ისახავს აფხაზეთში მყოფ პირთა საკუთრების დაცვას (იხ. პარაგრაფები 115-119და 123-151 ზემოთ). გარდა ამისა, საქართველოს 1995 წლის კონსტიტუცია აღიარებს საერთაშორისო ხელშეკრულებების უპირატესობას ეროვნულ კანონმდებლობაზე.

360. გარდა ამისა, მიუხედავად იმისა, რომ მეორე მომჩივანი დარჩა აფხაზეთში და, როგორც ჩანს, არ მიმართა დევნილის სტატუსისთვის მოსაპოვებლად (იხ. პარაგრაფი 104 ზემოთ), დევნილებთან მიმართებით საქართველოს მიერ მიღებული ზომები (განხილული პარაგრაფში 313 ზემოთ) ასევე შეესაბამება მის სიტუაციას. კერძოდ, 2007 წლის იანვარში მეორე მომჩივნის მამამ დეკლარაცია წარადგინა განსახილველ ქონებასთან დაკავშირებით (სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული სახლი, სოფელ ფსახარაში, გაგრის რაიონი) დევნილთა სამინისტროში (იხ. პარაგრაფი 38 ზემოთ), რაც პირველი ნაბიჯი იყო აფხაზეთში მდებარე ქონების წინასწარი რეგისტრაციისკენ. გარდა ამისა, საქართველოს ხელისუფლების ორგანოებმა მკაცრად გააკრიტიკეს აფხაზეთში „რუსეთის მოქალაქეების საკუთრების უფლების დასაცავად“ შექმნილი საკუთრების აღიარების კომისია და განაცხადეს, რომ ეს არის აფხაზეთში ქართველების ეთნიკური წმენდის პოლიტიკის გაგრძელება და, რომ რუსეთის ფედერაცია არღვევს ადამიანის საერთაშორისო უფლებებს (იხ. პარაგრაფი 33 ზემოთ). მათ ასევე გაავრცელეს განცხადება, რომელშიც დაგმეს ოკუპირებულ აფხაზეთში ეთნიკური ქართველების დისკრიმინაცია და მათი ქონებრივი უფლებების დარღვევა (იქვე). გარდა ამისა, როგორც კი მომჩივანი მისწვდა მათ, საქართველოს ხელისუფლების კომპეტენტურმა ორგანოებმა დახმარება სთხოვეს UNOMIG-ისა და HROAG-ის წარმომადგენლებს აფხაზეთში მისი უფლებების აღსადგენად (იხ. პარაგრაფები 35-36 ზემოთ).

361. შესაბამისად, ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ საქართველომ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულებები მეორე მომჩივანთან მიმართებით (შეადარეთ საქმე Mozer, ციტირებული ზემოთ, § 154). შესაბამისად, ადგილი არ ჰქონია საქართველოს მიერ კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის დარღვევას.

რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობა

362. რუსეთის ფედერაციის პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებით, სასამართლომ დაადგინა, რომ რუსეთი ახორციელებდა ეფექტურ კონტროლს აფხაზეთზე განსახილველ პერიოდში (იხ. პარაგრაფი 216 ზემოთ). ამ დასკვნის გათვალისწინებით და სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, საჭირო არ არის იმის დადგენა, ზედმიწევნით აკონტროლებდა თუ არა რუსეთი დაქვემდებარებული ადგილობრივი ადმინისტრაციის პოლიტიკასა და მოქმედებებს (შეადარეთ საქმე Sandu and Others, ციტირებული ზემოთ, § 89). აფხაზეთისთვის სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიტიკური მხარდაჭერის გამო, რის გარეშეც ეს რესპუბლიკა არსებობას ვერ გააგრძელებდა, კონვენციის თანახმად რუსეთი პასუხისმგებელია მეორე მომჩივნის უფლებების დარღვევაზე (იქვე). გარდა იმისა, რომ უარყოფს პასუხისმგებლობას მეორე მომჩივნის უფლების დარღვევაზე, შეუფერხებლად ისარგებლოს თავისი საკუთრებით აფხაზეთში, რუსეთის მთავრობას არ დაუსაბუთებია ზემოხსენებული ჩარევა მომჩივნის ქონებრივ უფლებებში.

363. მიუხედავად რუსეთის მთავრობის მტკიცებისა, რომ 2010 წლიდან აფხაზეთში სპეციალიზებული სუბიექტი დახმარებას უწევს რუსეთის მოქალაქეებს, რომლებმაც დაკარგეს ქონება აფხაზეთში (იხ. პარაგრაფი 31 პუნქტი), სასამართლომ ზემოთ უკვე დაადგინა (იხ. პარაგრაფი 346 ზემოთ), რომ ეს საკუთრების აღიარების კომისია არაეფექტური იყო მეორე მომჩივნის საქმეში, სულ მცირე, 2016 წლამდე, და ნებისმიერ შემთხვევაში, ის არ არსებობდა გასაჩივრებულ პერიოდში (კერძოდ, 2006 წლის 11 აგვისტომდე). როგორც სასამართლომ უკვე დაადგინა ზემოთ (იხ. პარაგრაფი 320 ზემოთ), ყოვლისმომცველი სამშვიდობო შეთანხმების დადების მოლოდინში, ქონებრივი დავების მექანიზმის დადგენას, რომელიც ადვილად ხელმისაწვდომია და უზრუნველყოფს პროცედურებს, რომლებიც მოქმედებს მტკიცების მოქნილი სტანდარტებით და, რომელიც საშუალებას აძლევს მომჩივნებს, აღიდგინონ თავიანთი ქონებრივი უფლებები და მოიპოვონ კომპენსაცია მათი სარგებლობის დაკარგვის გამო, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ეს დასკვნა ანალოგიურად გამოიყენება წინამდებარე კონტექსტში.

364. შესაბამისად, და დაადგინა რა მეორე მომჩივნის უფლებების დარღვევა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ფარგლებში (იხ. პარაგრაფი 355 ზემოთ), სასამართლო ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა ამ დებულების დარღვევას რუსეთის ფედერაციის მიერ 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში.

კონვენციის მე-8 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

365. ყველა მომჩივანი ამტკიცებდა (გარდა N 18102/04 საჩივრის კონტექსტისა), რომ მათი უუნარობა, დაბრუნებულიყვნენ აფხაზეთში მდებარე თავიანთ სახლებში, ასევე გულისხმობდა მათი საცხოვრებლისა და ოჯახური ცხოვრების პატივისცემის უფლების მუდმივ დარღვევას, აგრეთვე, მათი უფლების დარღვევას, არ დაექვემდებარონ არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ მოპყრობას. ისინი დაეყრდნნენ კონვენციის მე-8 და მე-3 მუხლებს. მომჩივნების წარმომადგენლებმა საჩივარში N 48656/06 დააკონკრეტეს, რომ დარღვევას ადგილი ჰქონდა 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე.

366. სასამართლო, როგორც სამართლებრივი თვალსაზრისით საქმის ფაქტობრივი გარემოებების შემფასებელი (იხ. საქმე Radomilja and Others v. Croatia [GC], nos. 37685/10 და 22768/12, §§ 114 და 126, 2018 წლის 20 მარტი), მიიჩნევს, რომ საჩივარი განხილული უნდა იქნეს მე-8 მუხლის შესაბამისად, რომელიც შემდეგნაირად იკითხება:

„1. ყველას აქვს უფლება, რომ დაცული იყოს მისი პირადი და ოჯახური ცხოვრება, საცხოვრისი და მიმოწერა.

2. დაუშვებელია ამ უფლების განხორციელებაში საჯარო ხელისუფლების ჩარევა, გარდა ისეთი შემთხვევებისა, როდესაც ასეთი ჩარევა ხორციელდება კანონის შესაბამისად და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების, საზოგადოებრივი უსაფრთხოების, ქვეყნის ეკონომიკური კეთილდღეობის ინტერესებისათვის, უწესრიგობისა თუ დანაშაულის თავიდან ასაცილებლად, ჯანმრთელობის ან მორალის, ანდა სხვათა უფლებებისა და თავისუფლებების დასაცავად.“

მხარეთა არგუმენტები

მომჩივნები

367. მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ მათ არ შეეძლოთ შეუფერხებლად ესარგებლათ თავიანთი საცხოვრებლითა და ოჯახური ცხოვრებით, ეყრდნობოდნენ რა იმავე არგუმენტებს, რომლებიც წარმოდგენილი იყო 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად. კერძოდ, ისინი ამტკიცებდნენ, რომ მათი სახლებში დაბრუნების უუნარობა ასევე არღვევდა მათ უფლებებს კონვენციის მე-8 მუხლის შესაბამისად.

მოპასუხე მთავრობები

368. საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით რუსეთის მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნებმა, რომლებიც ამაოდ ელოდნენ ორი წლის განმავლობაში საქართველოსგან კონვენციით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას, სანაცვლოდ, გადაწყვიტეს საჩივარი მიემართათ რუსეთის წინააღმდეგ, უკეთესი გადაწყვეტის მიღწევის იმედით, საქართველოსთან შედარებით მისი უპირატესი ფინანსური რესურსების გათვალისწინებით. პირველი და მეორე მომჩივანი არ გაუძევებიათ სადავო სახლიდან, მათ ის ნებაყოფლობით დატოვეს. ნებისმიერ შემთხვევაში, პირველი მომჩივანი მასში მხოლოდ ერთ წელზე ნაკლები ხნის განმავლობაში ცხოვრობდა, 1992 წელს, ასე რომ, მას არ შეეძლო ეთქვა, რომ ეს მისი საცხოვრისი იყო. პირველი მომჩივანი რაღაც მომენტში საცხოვრებლად რუსეთში გადავიდა, როგორც ეს მისი ქორწინების მოწმობიდან ჩანს (გაფორმებული ვლადიმირის რეგიონში, რუსეთი) და შემდგომი მისამართიდან (ასევე ვლადიმირის რეგიონში, რუსეთი), რომელიც მან მისცა რუსეთის ხელისუფლებას, როდესაც მან მათთან საჩივარი შეიტანა 1999 წელს.

369. ყველა მომჩივანმა ნებაყოფლობით დატოვა თავისი სახლი 1990-იანი წლების დასაწყისში. ნებისმიერ შემთხვევაში, მათ არ წარმოუდგენიათ აღნიშნულ მისამართებზე ბინადრობის რაიმე მტკიცებულება.

370. საქართველოს მთავრობამ განაცხადა, რომ მათ ყველაფერი გააკეთეს რაც მათ უფლებამოსილებაში იყო, რომ დაეცვათ მომჩივანთა მე-8 მუხლით გათვალისწინებული უფლებები.

სასამართლოს შეფასება

საჩივრები NN 5148/05, 26166/05 და 42765/05, შეტანილი ორივეს, საქართველოსა და რუსეთის წინააღმდეგ

371. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საჩივარი არც აშკარად დაუსაბუთებელია და არც მიუღებელია კონვენციის 35-ე მუხლში ჩამოთვლილი რომელიმე სხვა საფუძვლით. აქედან გამომდინარე, ის უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

372. სასამართლო იმეორებს, რომ ცნებები „პირადი ცხოვრება“, „ოჯახური ცხოვრება“ და „საცხოვრისი“ მე-8 მუხლის შესაბამისად, ისევე როგორც „საკუთრება“ 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, არის ავტონომიური ცნებები, რომლებიც დამოკიდებულია არა შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის კლასიფიკაციაზე, არამედ საქმის ფაქტობრივ გარემოებებზე. როგორც ზემოთაა აღნიშნული (იხ. პარაგრაფები 48-52, 68-72, 77-88 ზემოთ), სანამ მომჩივნები (ამ სამ საჩივარში) აფხაზეთიდან გაიქცეოდნენ 1992 და 1993 წლებში, ისინი ცხოვრობდნენ და მუშაობდნენ ამ რეგიონში თავიანთი ცხოვრების ძირითადი ნაწილის განმავლობაში. ისინი ყველანი იქ დაქორწინდნენ და ჰყავდათ შვილები. ისინიც იქ ასევე გამოიმუშავებდნენ საარსებოს. გარდა ამისა, მათმა ოჯახებმა ააშენეს და ისინი ფლობდნენ სახლებს, სადაც ისინი ცხოვრობდნენ. ამრიგად, ცხადია, რომ მომჩივნებს დიდი ხნის განმავლობაში ჰქონდათ დამკვიდრებული ცხოვრება და სახლები ამ ტერიტორიაზე და, რომ მათი სიტუაცია საპირისპიროა მომჩივნის სიტუაციისა Loizidou-ის საქმეში (ციტირებული ზემოთ). მომჩივნები სხვაგან ნებაყოფლობით არ დასახლებულან, არამედ გადავიდნენ თბილისში როგორც იძულებით გადაადგილებული პირები, საჭიროების გამო (იხ. პარაგრაფები 52, 72-73 და 88 ზემოთ).
საქმის გარემოებებში, მომჩივნების იძულებითმა გადაადგილებამ და უნებლიე არყოფნამ აფხაზეთში, არ შეიძლება ჩაითვალოს, რომ დაარღვია მათი კავშირი ამ ტერიტორიაზე არსებულ მათ საცხოვრისებთან, მიუხედავად ხანგრძლივი დროისა, რომელიც მათი გაქცევის დღიდან გავიდა (შეადარეთ საქმე Sargsyan, ციტირებული ზემოთ, § 254 შემდგომი მითითებებით).

373. იმავე მიზეზების გამო, რომლებიც წარმოდგენილია 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ ფაქტი, რომ მომჩივნებს უარი ეთქვათ თავიანთ საცხოვრისზე წვდომაზე, შეადგენს დაუსაბუთებელ ჩარევას მათი საცხოვრისისა და ოჯახური ცხოვრების უფლებაში.

374. შესაბამისად, სასამართლო ასკვნის, რომ ადგილი ჰქონდა მომჩივანთა კონვენციის მე-8 მუხლით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევას. სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავებები კონვენციის შესაბამისად თითოეული მოპასუხე სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის ხასიათში წინამდებარე საქმეში წამოჭრილ სხვადასხვა პრეტენზიასთან დაკავშირებით (შეადარეთ Mozer-ის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 183; და Mamasakhlisi-ის საქმე, ციტირებული ზემოთ, § 429). ამრიგად, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ფარგლებში საჩივართან დაკავშირებით მოცემული მიზეზების გამო (იხ. პარაგრაფი 311-316 ზემოთ), სასამართლო ადგენს, რომ საქართველოს მხრიდან ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევას. თუმცა, პარაგრაფებში 317-319 მოცემულ მიზეზთა გამო, სასამართლო ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევას რუსეთის ფედერაციის მიერ3.

საჩივარი N 48656/06, რუსეთის წინააღმდეგ

375. სასამართლო აღნიშნავს, რომ პირველმა მომჩივანმა, როგორც ჩანს, გაატარა დროის მხოლოდ მინიმალური ოდენობა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე სახლში, სანამ გამოასახლებდნენ 1992 წელს (იხ. პარაგრაფები 13, 15 და 18 ზემოთ) და, რომ ის უმეტეს დროს ცხოვრობდა სხვა მისამართებზე (იხ. პარაგრაფი 20 ზემოთ). ამ გარემოებებში, ის ადგენს, რომ პირველ მომჩივანს არ შეუძლია პრეტენზია იქონიოს უფლებაზე ამ საცხოვრისთან მიმართებით. შესაბამისად, ვინაიდან საქმის ფაქტები არ ხვდება 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ფარგლებში, სასამართლო ადგენს, რომ მისი დაკავშირებული საჩივარი ამ საკითხზე შეუთავსებელია ratione materiae კონვენციასთან და უნდა იქნეს უარყოფილი როგორც მიუღებელი, 35-ე მუხლის მე-3 (a) და მე-4 პუნქტების შესაბამისად. გარდა ამისა, მას შემდეგ, რაც მან განაგრძო ცხოვრება მეუღლესთან, მეორე მომჩივანთან ერთად, თუმცა სხვა ადგილებში, მაგრამ მაინც აფხაზეთში, არ შეიძლება ითქვას, რომ დაირღვა მისი ოჯახური ცხოვრების უფლება. შესაბამისად, მისი საჩივრის ეს ნაწილი აშკარად დაუსაბუთებელია და უნდა იქნეს უარყოფილი როგორც მიუღებელი, კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 (a) და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

376. მეორე მომჩივანთან დაკავშირებით, რომლის სახელითაც პირველი მომჩივანი აწარმოებს საქმეს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ ის დარეგისტრირდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ ძველ სახლში 1977 წელს (იხ. პარაგრაფი 11 ზემოთ). მართლაც, ის ცხოვრობდა ძველ სახლში გაურკვეველი პერიოდის განმავლობაში მისი აშენების შემდეგ (იხ. პარაგრაფი 10 ზემოთ) და, სულ მცირე, 1975-დან 1977 წლამდე (იხ. პარაგრაფი 12 ზემოთ), და ძველი სახლი აშენებული იყო იმავე მიწის ნაკვეთზე, რომელზეც ახალი სახლი (იქვე). 1977 წელს ის გადავიდა ახალ სახლში (სოხუმის ქუჩის N 185, იხ. პარაგრაფი 12 ზემოთ) თავის მაშინდელ ოჯახთან ერთად და ცხოვრობდა მასში 1977-1992 წლებში, როდესაც ახალი სახლი დაინგრა (იხ. პარაგრაფი 14 ზემოთ). 1992 წელს ის საცხოვრებლად გადავიდა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ ძველ სახლში პირველ მომჩივანთან ერთად (იხ. პარაგრაფი 13 ზემოთ). მიუხედავად იმისა, რომ იმავე წლის ბოლოს ის იძულებული გახდა დაეტოვებინა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებული ძველი სახლი, სასამართლო ადგენს მის ხელთ არსებული ყველა დაკავშირებული ინფორმაციის საფუძველზე, რომ მეორე მომჩივანს შეეძლო პრეტენზია განეცხადებინა, რომ განსახილველი ძველი სახლი იყო მისი საცხოვრისი, მის იქიდან დე ფაქტო გამოსახლებამდე 1992 წელს. სასამართლო აღნიშნავს, რომ საჩივარი არც აშკარად დაუსაბუთებელია და არც მიუღებელია კონვენციის 35-ე მუხლში ჩამოთვლილი რომელიმე სხვა საფუძვლით. აქედან გამომდინარე, ის უნდა გამოცხადდეს მისაღებად. ამრიგად, სასამართლო ადგენს, რომ მისი უუნარობა, ესარგებლა მისით 1998 წლის 5 მაისიდან (როდესაც რუსეთმა მოახდინა კონვენციის რატიფიცირება) 2006 წლის აგვისტომდე (როგორც წარდგენილია მისი წარმომადგენლების მიერ, იხ. პარაგრაფი 333 ზემოთ), წარმოადგენს ჩარევას მისი საცხოვრისის პატივისცემის უფლებაში, რისი დასაბუთებაც არ წარმოუდგენია მოპასუხე რუსეთის მთავრობას. რაც შეეხება მის საჩივარს ოჯახურ ცხოვრებასთან დაკავშირებით, იგივე მოსაზრებები და დასკვნები გამოიყენება, როგორც პირველი მომჩივნის შემთხვევაში (იხ. პარაგრაფი 375 ზემოთ); შესაბამისად, მისი დაკავშირებული საჩივარი ამ საკითხზე უნდა იქნეს უარყოფილი როგორც მიუღებელი, კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 (a) და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

377. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევას მეორე მომჩივანთან მიმართებით, მისი საცხოვრისის უფლებასთან დაკავშირებით. 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ფარგლებში საჩივართან დაკავშირებით მოცემული მიზეზების გამო (იხ. პარაგრაფი 311-316 ზემოთ), სასამართლო ადგენს, რომ საქართველოს მხრიდან ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევას მეორე მომჩივანთან მიმართებით. თუმცა, პარაგრაფებში 317-319 მოცემულ მიზეზთა გამო, სასამართლო ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევას მეორე მომჩივანთან მიმართებით რუსეთის ფედერაციის მიერ 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე.

კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის სავარაუდო დარღვევა

378. საჩივრის N 18102/04 კონტექსტში, საქართველოს წინააღმდეგ, პირველი და მეორე მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ მათ ვერ შეძლეს, განეხილათ თავიანთი პრეტენზიები სახლზე წვდომის არქონასთან და მეორე მომჩივნის თანამდებობიდან უკანონო გათავისუფლებასთან დაკავშირებით აფხაზეთის დე ფაქტო სასამართლოებში.

379. სასამართლო ადგენს, რომ საჩივარი, რომელიც ეხება სახლზე წვდომის არქონას, ფაქტობრივად, განხილულ იქნა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლისა და კონვენციის მე-8 მუხლის შესაბამისად და, რომ ცალკე საკითხი არ წარმოიქმნება მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Šilih v. Slovenia [GC], no. 71463/01, § 216, 2009 წლის 9 აპრილი).

380. რაც შეეხება პრეტენზიას მეორე მომჩივნისთვის სასამართლოს ხელმისაწვდომობის სავარაუდო არარსებობასთან დაკავშირებით, მის სამსახურიდან გათავისუფლებასთან მიმართებით (1992 წელს), რამდენადაც ეს ეხება 1999 წლის 20 მაისის შემდგომ პერიოდს (როდესაც კონვენცია შევიდა ძალაში საქართველოსთან მიმართებით), სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს საჩივარი არც აშკარად დაუსაბუთებელია და არც მიუღებელია კონვენციის 35-ე მუხლში ჩამოთვლილი რომელიმე სხვა საფუძვლებით; ამიტომ ის მისაღებად უნდა გამოცხადდეს. სასამართლო ადგენს, რომ არ არის საჭირო კონკრეტულად განხილვა, იყო თუ არა დე ფაქტო სასამართლოების მიერ დაწესებული „სახელმწიფო გადასახადი“ გადაჭარბებული ან მისაღები კონვენციის შესაბამისად (იხ. პარაგრაფები 324 და 334 ზემოთ), ვინაიდან მან უკვე დაადგინა, რომ აფხაზეთის დე ფაქტო სასამართლო ვერ კვალიფიცირდება როგორც „კონვენციის 6 § 1 მუხლის მიზნებისთვის სასამართლო არ შეიძლება კვალიფიცირდეს როგორც „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლო“, კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის მიზნებისთვის (იხ. საქმე Mamasakhlisi, ციტირებული ზემოთ, § 440, და საქმე Georgia v. Russia (IV), ციტირებული ზემოთ, §§ 53-54). წინამდებარე საჩივრის კონტექსტში რაიმე ინფორმაციის არარსებობისას, რომელსაც მისი გადარწმუნება შეუძლია, სასამართლო ადგენს, რომ ეს დასკვნა კვლავ ძალაშია.

381. მოპასუხე სახელმწიფოს (საქართველოს) პასუხისმგებლობის კუთხით, არ არსებობს არსებითი განსხვავება კონვენციით გათვალისწინებული მისი პასუხისმგებლობის ხასიათში წინამდებარე საქმეში წარმოდგენილ სხვადასხვა პრეტენზიასთან დაკავშირებით (შეადარეთ საქმე Mamasakhlisi, ციტირებული ზემოთ, § 441). გარდა ამისა, სიტუაცია აფხაზეთის სამართლებრივ და სასამართლო სისტემასთან დაკავშირებით არ შეიძლება მიეწეროს საქართველოს.

382. ამრიგად, სასამართლო ადგენს, რომ ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის დარღვევას.

კონვენციის მე-13 მუხლის დარღვევა სხვა მუხლებთან ერთობლიობაში, რომელთა შესაბამისადაც ჩიოდნენ მომჩივნები

383. მომჩივნები ჩიოდნენ, რომ მათ არ ჰქონდათ ხელმისაწვდომი სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალებები. ისინი დაეყრდნნენ მე-13 მუხლს, რომელიც შემდეგნაირად იკითხება:

„ყველას, ვისაც ამ კონვენციით გაცხადებული უფლება ან თავისუფლება დაერღვა, უნდა ჰქონდეს სამართლებრივი დაცვის ქმედითი საშუალება ეროვნული ხელისუფლების წინაშე, თუნდაც ეს დარღვევა ჩაიდინოს პირმა, რომელიც სამსახურებრივ უფლებამოსილებას ახორციელებდა“.

384. სასამართლომ უკვე დაადგინა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის და კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევა ყველა მომჩივნის მიმართ, პირველი მომჩივნის გარდა, რადგან მათ განგრძობითად ეკრძალებოდათ წვდომა მათ მფლობელობასა და საცხოვრისზე და ვერ სარგებლობდნენ ოჯახური ცხოვრებით (მეორე მომჩივნის გარდა). მათი საჩივრები, შესაბამისად, „სადავოა“ მე-13 მუხლის მიზნებისთვის და ასევე უნდა გამოცხადდეს მისაღებად (იხ., მაგ., საქმე Doğan and Others v. Turkey, nos. 8803/02 და 14 სხვა, § 163, ECHR 2004-VI (ამონარიდები)). თუმცა, ვინაიდან წინამდებარე საჩივარი შეიცავს იმავე ან მსგავს ელემენტებს, რაც უკვე განხილული იყო დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობის შესახებ საჩივრების კონტექსტში, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არის აუცილებელი მისი ცალკე განხილვა.

385. რაც შეეხება პირველ მომჩივანს, სასამართლო ადგენს, რომ არ არის აუცილებელი გადაწყვეტილება გამოიტანოს მის პრეტენზიასთან დაკავშირებით (საჩივარში N 18102/04), მე-13 მუხლის შესაბამისად, აღებული კონვენციის მე-6 მუხლთან ერთად, რადგან მე-6 მუხლი არის lex specialis საჩივრის ამ ნაწილთან მიმართებით (შეადარეთ საქმე Jasiūnienė v. Lithuania, no. 41510/98, § 32, 2003 წლის 6 მარტი). მისი პრეტენზიები (საჩივარში N 48656/06), მე-13 მუხლის შესაბამისად, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან და კონვენციის მე-8 მუხლთან დაკავშირებით, აშკარად დაუსაბუთებელია, რადგან სასამართლომ ზემოთ დაადგინა, რომ მას არ აქვს სადავო პრეტენზიები ბოლო ორი დებულების შესაბამისად (იხ. პარაგრაფები 197და 375 ზემოთ); ამიტომ ისინი უნდა გამოცხადდეს მიუღებლად, კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 (a) და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

მე-14 მუხლის სავარაუდო დარღვევა კონვენციის მე-8 მუხლთან და 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან ერთობლიობაში

386. ზემოაღნიშნულ პრეტენზიებთან დაკავშირებით, მომჩივნები აცხადებდნენ, რომ ისინი დაექვემდებარნენ დისკრიმინაციას ეთნიკური კუთვნილების ნიშნით. ისინი დაეყრდნნენ მე-14 მუხლს, რომელიც ითვალისწინებს შემდეგს:

„ამ კონვენციით გათვალისწინებული უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობა უზრუნველყოფილია ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე, სქესის, რასის, კანის ფერის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური თუ სხვა შეხედულებების, ეროვნული თუ სოციალური წარმოშობის, ეროვნული უმცირესობისადმი კუთვნილების, ქონებრივი მდგომარეობის, დაბადებისა თუ სხვა ნიშნის განურჩევლად.“

387. სასამართლოს დასკვნა 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლისა და კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევის შესახებ წინამდებარე საქმეში ეხება ზოგად სიტუაციას, რომელიც მოიცავს საქართველოს ეთნიკურად ქართველი მოქალაქეების უმეტესობის გაქცევას აფხაზეთის ტერიტორიიდან და მათ უუნარობას, დაბრუნდნენ ამ ტერიტორიაზე. პირველი მომჩივნის გარდა, მომჩივნების პრეტენზია კონვენციის მე-14 მუხლის შესაბამისად, არსებითად არის დაკავშირებული სხვა პრეტენზიებთან და ამიტომ უნდა გამოცხადდეს მისაღებად. თუმცა, სხვა დებულებებით დადგენილი დარღვევების გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ცალკე საკითხი არ წარმოიშობა მე-14 მუხლის შესაბამისად (იხ., მსგავსი მიდგომისათვის, საქმე Chiragov and Others, ციტირებული ზემოთ, § 220).

388. რაც შეეხება პირველ მომჩივანს და მის პრეტენზიას მე-14 მუხლის შესაბამისად, 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან (საჩივარში N 18102/04) და მე-14 მუხლის შესაბამისად, 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან და კონვენციის მე-8 მუხლთან ერთობლიობაში (საჩივარში N 48656/06), სასამართლო აღნიშნავს შემდეგს.

389. მართლაც, კონვენციის მე-14 მუხლი ავსებს მის და მისი ოქმების სხვა მატერიალურ დებულებებს. იგი არ არსებობს დამოუკიდებლად, ვინაიდან მოქმედებს მხოლოდ მისით დაცული „უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობასთან კავშირში“. თუმცა, მე-14 მუხლში გათვალისწინებული დისკრიმინაციის აკრძალვა სცილდება იმ უფლებებითა და თავისუფლებებით სარგებლობას, რომელთა უზრუნველყოფას მოითხოვს კონვენცია და მისი ოქმები თითოეული სახელმწიფოსგან. ის ასევე გამოიყენება იმ დამატებითი უფლებების მიმართ, რომლებიც მიეკუთვნება კონვენციის ნებისმიერი მუხლის ზოგად სფეროს, რომლის უზრუნველყოფაც სახელმწიფომ ნებაყოფლობით გადაწყვიტა (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Valiullina and Others v. Latvia, nos. 56928/19 და 2 სხვა, § 145, 2023 წლის 14 სექტემბერი). ამიტომ, უნდა დადგინდეს, შედიოდა თუ არა პირველი მომჩივნის სიტუაცია 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლისა და კონვენციის მე-8 მუხლის მოქმედების ფარგლებში.

390. სასამართლომ ზემოთ დაასკვნა, რომ პირველ მომჩივანს არ გააჩნდა საკუთრების უფლება კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის მნიშვნელობის ფარგლებში (იხ. პარაგრაფი 197 ზემოთ), და არ შეიძლება პრეტენზია ჰქონოდა მისი საცხოვრისის პატივისცემის უფლებაზე (იხ. პარაგრაფი 370 ზემოთ). შესაბამისად, სასამართლო ადგენს, რომ საქმის ფაქტები, რამდენადაც ისინი ეხება პირველ მომჩივანს, არ ხვდება 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის ან მე-8 მუხლის მოქმედების ფარგლებში (შეუპირისპირეთ საქმე Valiullina and Others, ციტირებული ზემოთ, §147). შესაბამისად, მე-14 მუხლი არ გამოიყენება წინამდებარე საქმეში (შეადარეთ, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Dobrowolski and Others v. Poland, (dec.), no. 45651/11 და 10 სხვა საჩივარი, §§ 29-30, 2018 წლის 13 მარტი).

391. აქედან გამომდინარეობს, რომ საჩივარი მე-14 მუხლის შესაბამისად, აღებული კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელ მუხლთან და კონვენციის მე-8 მუხლთან ერთობლიობაში, ratione materiae შეუთავსებელია კონვენციის დებულებებთან 35-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში და უნდა იყოს უარყოფილი 35-ე მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად.

კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება

392. კონვენციის 41-ე მუხლი ითვალისწინებს შემდეგს:

„თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“

393. სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე საქმეში მან დაადგინა რუსეთის პასუხისმგებლობა კონვენციის დარღვევებზე. შესაბამისად, ის განიხილავს მომჩივანთა სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნას რუსეთთან მიმართებით.

ზიანი

მომჩივანთა მოთხოვნები

საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით

394. მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, მომჩივნებმა ერთობლივად მოითხოვეს 100,000 ევრო.

395. მომჩივნებმა დამატებით მოითხოვეს მატერიალური ზიანის ანაზღაურება, 156,402 ევროს ოდენობით. კერძოდ, მათ განაცხადეს, რომ ეს თანხა წარმოადგენს იმ დანაკარგს, რომელიც მათ განიცადეს სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში არსებულ სახლზე წვდომის არქონის შედეგად. ეს თანხა მიღწეულია 96 თვისა და 6 დღის ყოველთვიური ქირის (რაც შეადგენს 1606 ევროს) საშუალო ოდენობით (და მოიცავს პერიოდს 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე, პერიოდი, როდესაც მათ ჩამორთმეული ჰქონდათ ქონება). ისინი აცხადებდნენ, რომ ისინი გამოიმუშავებდნენ ზემოაღნიშნულ თანხას თავიანთი სახლის გაქირავებით, რომელიც მდებარეობდა გაგრის მიმზიდველ ზღვისპირა რაიონში, თუ არ წაართმევდნენ მასზე წვდომას. ზემოთ მითითებული ყოველთვიური ქირის თანხა გამოითვლება მრავალი ყოველთვიური ქირავნობის გადასახადების საფუძველზე, რომლებიც მითითებულია მათ მსგავს სახლებზე, გაგრაში ქონების განთავსების ვებგვერდებზე.

საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით

396. მომჩივნებმა განაცხადეს ზოგადი მოსაზრების სახით, რომ მათი პრეტენზია ამ სამ საჩივართან დაკავშირებით წარდგენილი იყო როგორც საქართველოს, ისე რუსეთის წინააღმდეგ და სთხოვეს სასამართლოს, გამოიყენოს თავისი დისკრეცია და პროპორციულად გაანაწილოს მომჩივნებისთვის მიყენებული ზიანი საქართველოსა და რუსეთს შორის.

397. თითოეულმა მომჩივანმა მოითხოვა 50,000 ევრო მორალური ზიანის ასანაზღაურებლად.

398. რაც შეეხება მატერიალურ ზარალს, მათ წარმოადგინეს შემდეგი მოთხოვნები. უპირველეს ყოვლისა, ისინი მოითხოვდნენ ქონების დაბრუნებას, მათ შორის, სახლებში დაბრუნებისა და მათით სარგებლობის უფლებას. ისინი ამტკიცებდნენ, რომ სანამ მათი უძრავი ქონება განაგრძობდა არსებობას, მოპასუხე მთავრობებს არ შეეძლოთ მტკიცება, რომ რესტიტუცია მატერიალურად შეუძლებელი იყო.

399. ალტერნატიულად, იმ შემთხვევაში, თუ მათი ქონების რესტიტუცია არ იყო დადგენილი ან არ განხორციელებულა, მომჩივნებმა წინა პარაგრაფში მითითებულ სამ საჩივარში მოითხოვეს შემდეგი მატერიალური ზიანის ანაზღაურება.

400. მესამე მომჩივანმა (საჩივარში N 5148/05) მოითხოვა ჯამში 19,097 ევრო მხოლოდ რუსეთისგან, ხოლო 427,465.88 ევრო – ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან. ეს თანხები წარმოდგენილია შემდეგნაირად: ა) 259,991 ევრო – თავაძის ქუჩის 7 ნომერში მდებარე ქონებაზე წვდომის არქონის გამო; ბ) 82,049 ევრო – იმ მოძრავ ქონებასთან დაკავშირებით, რომელიც მან სავარაუდოდ დაკარგა სახლთან ერთად; გ) 17,401 ევრო – სახლის გაქირავებიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვის გამო (მოთხოვნილია მხოლოდ რუსეთისგან, 1998 წლის 5 მაისიდან 2002 წლის 7 ივნისამდე პერიოდთან მიმართებით) და 85,033 ევრო – სახლის გაქირავებიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვასთან დაკავშირებით (მოთხოვნილია ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან); და დ) 1,696.24 ევრო – თბილისში საცხოვრებლის ქირის ღირებულებასთან დაკავშირებით (მოთხოვნილია მხოლოდ რუსეთისგან, 1998 წლის 5 მაისიდან 2002 წლის 7 ივნისამდე პერიოდთან მიმართებით) და 392.88 ევრო – თბილისში საცხოვრებლის ქირის ღირებულებასთან დაკავშირებით (მოთხოვნილია ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან).

401. მეოთხე მომჩივანმა (საჩივარში N 26166/05) მოითხოვა ჯამში 22,517 ევრო მხოლოდ რუსეთისგან, ხოლო 351,476 ევრო – ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან. ეს თანხები წარმოდგენილია შემდეგნაირად: ა) 227,876,38 ევრო – საბჭოს ქუჩის          12 ნომერში მდებარე ქონებაზე წვდომის არქონის გამო; ბ) 13,748 ევრო – იმ მოძრავ ქონებასთან დაკავშირებით, რომელიც მან სავარაუდოდ დაკარგა სახლთან ერთად; გ) 16,378 ევრო – სახლის გაქირავებიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვის გამო (მოთხოვნილია მხოლოდ რუსეთისგან, 1998 წლის 5 მაისიდან 2002 წლის 7 ივნისამდე პერიოდთან მიმართებით) და 79,869 ევრო – სახლის გაქირავებიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვასთან დაკავშირებით (მოთხოვნილია ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან); და დ) 6,139 ევრო – ხილის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვის გამო (მოთხოვნილია მხოლოდ რუსეთისგან, 1998 წლის 5 მაისიდან 2002 წლის 7 ივნისამდე პერიოდთან მიმართებით) და 29,947 ევრო – ხილის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვის გამო (მოთხოვნილია ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან).

402. მეხუთე მომჩივანმა (საჩივარში N 42765/05) მოითხოვა ჯამში 371,827 ევრო, რაც შეესაბამებოდა 322,200 ევროს – ლაკერბაიას ქუჩის 4 ნომერში მდებარე მისი უძრავი ქონების დაკარგვასთან მიმართებით და 49,627 ევროს – მისი მოძრავი ქონების სავარაუდო დაკარგვასთან მიმართებით.

403. მეექვსე მომჩივანმა (საჩივარში N 42765/05) მოითხოვა ჯამში 233,995 ევრო მხოლოდ რუსეთისგან, ხოლო 5,333,453 ევრო – ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან. ეს თანხები წარმოდგენილია შემდეგნაირად: ა) 3,476,303 ევრო – ქონებაზე წვდომის არქონის გამო; ბ) 142,878 ევრო – იმ მოძრავ ქონებასთან დაკავშირებით, რომელიც მან სავარაუდოდ დაკარგა სახლთან ერთად; გ) 8,761.64 ევრო – თბილისში სახლის ქირასთან დაკავშირებით (მოთხოვნილია მხოლოდ რუსეთისგან, 1998 წლის 5 მაისიდან 2002 წლის 7 ივნისამდე პერიოდთან მიმართებით) და 64,120 ევრო – თბილისში სახლის ქირასთან დაკავშირებით (მოთხოვნილია ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან); და დ) 225,234 ევრო – ხილის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვის გამო (მოთხოვნილია მხოლოდ რუსეთისგან, 1998 წლის 5 მაისიდან 2002 წლის 7 ივნისამდე პერიოდთან მიმართებით) და 1,650,152 ევრო – ხილის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვის გამო (მოთხოვნილია ერთობლივად რუსეთისა და საქართველოსგან).

რუსეთის მთავრობის არგუმენტები

საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით

404. რაც შეეხება მორალურ ზიანს, მოთხოვნები იყო გადაჭარბებული და დაუსაბუთებელი და მომჩივნებს არ ეკუთვნოდათ კომპენსაცია, რადგან მათი უფლებები არ დარღვეულა.

405. რაც შეეხება მატერიალურ ზარალს, მათი მოთხოვნა იყო „აშკარად დაუსაბუთებელი, სპეკულაციური და იმ საჩივრის საგანთან შეუსაბამო, რომელიც ევროპული სასამართლოს წინაშე განხილვის მოლოდინშია“ და მათი გაანგარიშება იყო „ძირითადად დამახინჯებული და არ ეფუძნებოდა ნამდვილ ფაქტობრივ საფუძველს“. მომჩივნების მითითება გაგრაში ძვირადღირებული საცხოვრებელი სახლების ქირავნობის თანამედროვე ხარჯებზე შეუსაბამო იყო, რადგან მათ არასოდეს ჰქონიათ რაიმე ფუფუნების ქონება გაგრაში. გარდა ამისა, მათ მიერ საფუძვლად გამოყენებული ქირავნობის ფასები შეესაბამებოდა 2017 წელს, მაშინ როცა მათ სავარაუდო ქონება დაკარგეს 1990-იანი წლების დასაწყისში.

საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით

406. რაც შეეხება მორალურ ზიანს, მოთხოვნები იყო გადაჭარბებული და დაუსაბუთებელი და მომჩივნებს არ ეკუთვნოდათ კომპენსაცია, რადგან მათი უფლებები არ დარღვეულა.

407. მოთხოვნილ მატერიალურ ზიანთან დაკავშირებით და, კონკრეტულად, 1998 წლის 5 მაისის შემდეგ თავიანთი ქონებით სარგებლობის დაკარგვისთვის მოთხოვნილ კომპენსაციასთან დაკავშირებით, მთავრობას მიაჩნდა, რომ პრეტენზიები აშკარად დაუსაბუთებელი, სპეკულაციური და შეუსაბამო იყო სასამართლოს წინაშე არსებული საჩივრის საგანთან. მატერიალური ზიანის გაანგარიშება იყო „ძირითადად დამახინჯებული და არ იყო დაფუძნებული ნამდვილ ფაქტობრივ საფუძველზე“. არ არსებობდა „მკაფიო მიზეზობრივი კავშირი მოთხოვნილ ზიანის ანაზღაურებასა და სავარაუდო დარღვევას შორის“.

408. მომჩივნების კომპენსაციის მოთხოვნები, მოძრავ ქონებასთან დაკავშირებით, არ იყო გამყარებული რაიმე მისაღები მტკიცებულებით. მათი პრეტენზიები ქირიდან და ხილის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის დაკარგვაზე იყო არაგონივრული, აშკარად დაუსაბუთებელი და არ ჰქონდა კავშირი სასამართლოს წინაშე არსებული მათი საჩივრების საგანთან. ანალოგიურად, მათი პრეტენზიები თბილისში საცხოვრებლის დაქირავებასთან მიმართებით, „არ იყო დაკავშირებული წინამდებარე საქმესთან“, რადგან მათ ნებაყოფლობით დატოვეს თავიანთი სახლები აფხაზეთში, რუსი სამშვიდობოების ყოველგვარი ზეწოლის გარეშე.

სასამართლოს შეფასება

409. სასამართლო, პირველ რიგში, აღნიშნავს, რომ საქმე ეხება განგრძობად სიტუაციას, რომელსაც საფუძვლად უდევს მოუგვარებელი კონფლიქტი აფხაზეთის ირგვლივ, ტერიტორიის, რომელიც წარმოადგენს საქართველოს საერთაშორისოდ აღიარებული საზღვრების ნაწილს, მაგრამ რომელზედაც საქართველო არ ახორციელებს ფაქტობრივ კონტროლს (იხ. პარაგრაფი 3 ზემოთ). აფხაზეთის ტერიტორიაზე კონფლიქტის აქტიურ სამხედრო ფაზას ადგილი ჰქონდა 1992-94 წლებში, მაგრამ, 1994 წლის მაისში დადებული ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმებისა (იხ. საქმე Mamasakhlisi, ციტირებული ზემოთ, § 31) და ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებების ფარგლებში ჩატარებული მოლაპარაკებების მიუხედავად (მეტი ინფორმაციისთვის, იხ. საქმე Matkava and Others, ციტირებული ზემოთ, § 6), სამშვიდობო შეთანხმება ვერ იქნა მიღწეული. ამავდროულად, დაახლოებით ოცდაათი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც მომჩივნებმა ან მათმა მემკვიდრეებმა (პირველი და მეორე მომჩივნის გამოკლებით) დაკარგეს წვდომა აფხაზეთის ტერიტორიაზე მდებარე საკუთარ ქონებაზე; ბევრი მოსაზრება, რომელიც ჩამოთვლილია სასამართლოს გადაწყვეტილებაში საქმეზე Demopoulos and Others (ციტირებული ზემოთ, §§ 84-85), ასევე მოქმედებს წინამდებარე კონტექსტში. სასამართლო იმეორებს, რომ მას აქვს კომპეტენცია ratione temporis მომჩივნების პრეტენზიებთან დაკავშირებით, 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე პერიოდში, რუსეთთან მიმართებით.

საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით

410. კონვენციის 41-ე მუხლის პირობების თანახმად, სასამართლომ შეიძლება მიაკუთვნოს სამართლიანი ანაზღაურება მომჩივანს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის „დაადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის ან მისი ოქმების დარღვევას“ ამ მომჩივანთან მიმართებით (იხ., შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Neumeister v. Austria (Article 50), 1974 წლის 7 მაისი, § 30, Series A no. 17, და საქმე De Wilde, Ooms and Versyp v. Belgium (Article 50), 1972 წლის 10 მარტი, § 21 (i), Series A no. 14), და შემდეგ ასევე დაადგენს, რომ ზიანი, რომელიც, სავარაუდოდ, განიცადა ამ მომჩივანმა, გამომდინარეობს ამ კონკრეტული დარღვევიდან. წინამდებარე საქმეში ასეთი დასკვნები არ გაკეთებულა პირველ მომჩივანთან მიმართებით, რომლის პრეტენზიები მიუღებლად გამოცხადდა (იხ. პარაგრაფები 197, 375, 379და 385 ზემოთ). აქედან გამომდინარეობს, რომ მისი მოთხოვნა როგორც მატერიალური, ისე მორალური ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, უნდა იქნეს უარყოფილი.

411. სასამართლო მიიჩნევს, რომ მეორე მომჩივანს უნდა განეცადა მორალური ზიანი გაჭიანურებული, გადაუწყვეტი სიტუაციის, მისი სახლის ბედის გაურკვევლობისა და მომდევნო ემოციური ტანჯვისა და დისტრესის შედეგად. წინამდებარე საქმეში დარღვევის დადგენა, თავის თავად, არ წარმოადგენს საკმარის სამართლიან დაკმაყოფილებას მიყენებული მორალური ზიანისთვის (იხ., საპირისპიროდან გამომდინარე, საქმე Doğan and Others v. Turkey (just satisfaction), nos. 8803/02 და 14 სხვა, § 61, 2006 წლის 13 ივლისი). ანალოგიურად, სასამართლო მიიჩნევს, რომ რაღაც ოდენობის მატერიალური ზიანის ანაზღაურება შეიძლება მიკუთვნებული იქნეს მეორე მომჩივნისათვის, მისი სახლის გამოყენების გახანგრძლივებული შეუძლებლობის გამო; თუმცა, მის მიერ განცდილი მატერიალური ზიანი არ იძლევა ზუსტი შეფასების შესაძლებლობას. დასკვნის სახით, სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, მიაკუთვნოს მეორე მომჩივანს მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების ჯამური თანხა. აფასებს რა სამართლიან საფუძველზე, სასამართლო აკუთვნებს მომჩივანს 25,000 ევროს, რომელიც ფარავს ზიანის ყველა ნაწილს, დამატებული ნებისმიერი გადასახადი, რომელიც შეიძლება გადასახდელი იქნეს ამ თანხაზე.

საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით

412. სასამართლო ზოგადი მოსაზრების სახით მიიჩნევს, რომ, ვინაიდან მომჩივნებს არ ჩამორთმევიათ ქონებრივი უფლება ზემოთ განხილულ სახლებზე, არ შეიძლება კომპენსაცია მიკუთვნებული იქნეს სახლების დაკარგვისთვის, როგორც ასეთი, მაგრამ შეიძლება მიკუთვნებული იქნეს მხოლოდ ქონების გამოყენების დაკარგვისთვის (შეადარეთ საქმე Sargsyan v. Azerbaijan (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], no. 40167/06, § 43, 2017 წლის 12 დეკემბერი).

413. რაც შეეხება მომჩივანთა მოთხოვნებს მატერიალური ზარალის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ადგენს, რომ უნდა არსებობდეს მკაფიო მიზეზობრივი კავშირი მომჩივნების მიერ მოთხოვნილ ზიანის ანაზღაურებასა და კონვენციის დარღვევას შორის (იხ. საქმე Kurić and Others v. Slovenia (სამართლიანი დაკმაყოფილება) [GC], no. 26828/06, § 81, ECHR 2014). მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების მიერ წარდგენილი კონკრეტული პრეტენზიებისა და დამადასტურებელი დოკუმენტების საფუძველზე სასამართლო მიიჩნევს, რომ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების მიკუთვნება შესაძლებელია, რადგან, აღმოჩენილი დარღვევის შედეგად მათ მოუწიათ ცხოვრება როგორც დევნილებს, თავიანთი ქონებიდან და სახლებიდან მოშორებით, აფხაზეთიდან გაქცევის შემდეგ, 1990-იანი წლების დასაწყისში და პოლიტიკური გადაწყვეტის პერსპექტივის გარეშე4. იმის გათვალისწინებით, რომ მომჩივნებმა განიცადეს ზიანის შეფასებასთან დაკავშირებული მრავალი სირთულე ამ ხანგრძლივი დროის განმავლობაში და იმის გათვალისწინებით, რომ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეები, სადაც ისინი იყვნენ და მათი სახლები მდებარეობდა, დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად და განსხვავებულად შეიცვალა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნების მიერ განცდილი მატერიალური ზიანი არ შეიძლება ზუსტად შეფასდეს (შეადარეთ საქმე Chiragov and Others v. Armenia (just satisfaction) [GC], no. 13216/05, § 73, 2017 წლის 12 დეკემბერი). ანაზღაურება შეიძლება მაინც იქნეს მიკუთვნებული, მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი ძნელად აღსაქმელი ფაქტორია ჩართული.

414. სასამართლო ასევე მიიჩნევს, რომ მომჩივნებს უნდა განეცადათ მორალური ზიანი გაჭიანურებული, გადაუწყვეტი სიტუაციის, მათი სახლების ბედის გაურკვევლობისა და მომდევნო ემოციური ტანჯვისა და დისტრესის შედეგად.

415. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარეობს, რომ მომჩივნებს უფლება აქვთ მიიღონ კომპენსაცია გარკვეული მატერიალური დანაკარგისთვის, კერძოდ, მათი სახლების გამოყენების ხანგრძლივი შეუძლებლობის გამო და მორალური ზიანისთვის. სასამართლო მიიჩნევს, რომ მატერიალური და მორალური ზიანი მჭიდრო კავშირშია. მისაკუთვნებელი სამართლიანი დაკმაყოფილების ოდენობა უნდა განისაზღვროს სასამართლოს შეხედულებისამებრ, იმის გათვალისწინებით, თუ რას მიიჩნევს ის სამართლიანად. დასასრულს, სასამართლო ითვალისწინებს რუსეთის პირველად ვალდებულებას, უზრუნველყოს კომპენსაცია კონვენციის დარღვევის შედეგებისთვის. პოლიტიკურ დონეზე გადაწყვეტის მოლოდინში, წინამდებარე საქმეში მას მიზანშეწონილად მიაჩნია მატერიალური და მორალური ზიანისთვის მიაკუთვნოს ჯამური ანაზღაურება (შეადარეთ საქმე Sargsyan (სამართლიანი დაკმაყოფილება), ციტირებული ზემოთ, § 57). აფასებს რა სამართლიან საფუძველზე, სასამართლო აკუთვნებს თითოეულ მომჩივანს ამ სამ საჩივარში 35,000 ევროს, რომელიც ფარავს ზიანის ყველა ნაწილს, დამატებული ნებისმიერი გადასახადი, რომელიც შეიძლება გადასახდელი იქნეს ამ თანხაზე.

ხარჯები და დანახარჯები

მხარეთა პოზიციები

საჩივრებთან N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 დაკავშირებით

416. ამ მომჩივნებმა მოითხოვეს 23,175 ევრო სასამართლოში მათი წარმომადგენლობის ხარჯებისთვის, რომელიც მათმა ქართველმა წარმომადგენლებმა განახორციელეს, საათობრივი განაკვეთით – 50 ევრო. ამ სარჩელის გასამყარებლად მათ წარმოადგინეს ხელშეკრულებები იურიდიული წარმომადგენლობისთვის. მათ ასევე მოითხოვეს 1,100 ევრო საჩივრისა და რამდენიმე თანმხლები დოკუმენტის თარგმნის ხარჯებისთვის; და 280 ევრო – საფოსტო ხარჯებისთვის.

417. ამ მომჩივნებმა ლონდონში წარმოშობილ ხარჯებთან და დანახარჯებთან მიმართებით მოითხოვეს შემდეგი თანხები: 28,387.5 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი – იურიდიული წარმომადგენლობისთვის, საათობრივი განაკვეთით – 150 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი, და 553.94 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი, 468 აშშ დოლარი და 8.24 ევრო – ადმინისტრაციული ხარჯებისთვის. მომჩივნებმა მოითხოვეს, რომ ყველა მიკუთვნებული თანხა გადაეხადათ პირდაპირ ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული ცენტრის საბანკო ანგარიშზე, ორგანიზაციისა, რომელთანაც მათი ბრიტანელი წარმომადგენლები იყვნენ დაკავშირებული.

418. რუსეთის მთავრობამ გააპროტესტა ეს პრეტენზიები, მიიჩნია რა, რომ ისინი სრულად უარყოფილი უნდა ყოფილიყო. რაც შეეხება მოთხოვნას, ერთ-ერთი ბრიტანელი ადვოკატის საადვოკატო ხარჯებთან დაკავშირებით, მთავრობამ აღნიშნა, რომ მომჩივნებმა ვერ წარმოადგინეს ადვოკატთან გაფორმებული შესაბამისი კონტრაქტის ასლი.

საჩივართან N 48656/06 დაკავშირებით

419. მეორე მომჩივანმა მოითხოვა 4,200 ევრო საადვოკატო ხარჯებისთვის, რომელიც გაწეული იყო მისი ქართველი წარმომადგენლების მიერ და 500 ევრო საფოსტო და თარგმნის ხარჯებისთვის საქართველოში. მან ასევე მოითხოვა 14,325 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი, გაერთიანებულ სამეფოში მისი ბრიტანელი წარმომადგენლების მიერ გაწეული საადვოკატო ხარჯებისთვის, დამატებული 3,136.52 ბრიტანული გირვანქა სტერლინგი, გაერთიანებულ სამეფოში გაწეული ადმინისტრაციული და თარგმნის ხარჯებისთვის. მომჩივნებმა მოითხოვეს, რომ ყველა მიკუთვნებული თანხა გადაეხადათ პირდაპირ ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული ცენტრის საბანკო ანგარიშზე, ორგანიზაციისა, რომელთანაც მათი ბრიტანელი წარმომადგენლები იყვნენ დაკავშირებული.

420. რუსეთის მთავრობამ გააპროტესტა ეს პრეტენზიები, მიიჩნია რა, რომ ისინი სრულად უარყოფილი უნდა ყოფილიყო. რაც შეეხება მოთხოვნას, ბრიტანელი ადვოკატების საადვოკატო ხარჯებთან დაკავშირებით, მთავრობამ აღნიშნა, რომ მომჩივნებმა ვერ წარმოადგინეს ადვოკატებთან გაფორმებული შესაბამისი კონტრაქტების ასლები. რაც შეეხება კონტრაქტებს იურიდიული მომსახურების გაწევის შესახებ, ქართველი ადვოკატებისთვის მომსახურების საფასურთან მიმართებით, ხელშეკრულება ხელმოწერილი არ არის არცერთი მხარის მიერ.

სასამართლოს შეფასება

421. სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის თანახმად, მომჩივანს უფლება აქვს, მიიღოს ხარჯებისა და დანახარჯების ანაზღაურება მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ნაჩვენები იქნება, რომ ეს ხარჯები და დანახარჯები რეალურად და საჭიროებისამებრ იქნა გაღებული და რაოდენობრივად გონივრულია. ითვალისწინებს რა მის ხელთ არსებულ ყველა დოკუმენტს წინამდებარე საქმეში, აგრეთვე, ზემოაღნიშნულ კრიტერიუმებს და სასამართლოს მიერ მომჩივნებისთვის საჩივრებში N 5148/05, 26166/05 და 42765/05 მიკუთვნებულ იურიდიულ დახმარებას, სასამართლო აკუთვნებს მომჩივნებს ერთობლივად, ყველა საჩივართან მიმართებით, 18000 ევროს, რომელიც ფარავს ყველა ხარჯს, რომელიც უნდა გადაიხადოს რუსეთის ფედერაციამ (შეადარეთ საქმე Mamasakhlisi, ციტირებული ზემოთ, § 455). ეს თანხა პირდაპირ უნდა იქნეს გადახდილი მომჩივანთა წარმომადგენლებისთვის, როგორც მოთხოვნილია (იხ., შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Khlaifia and Others v. Italy [GC], no. 16483/12, § 288, 2016 წლის 15 დეკემბერი), კერძოდ, ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული ცენტრის საბანკო ანგარიშზე.

საურავი

422. სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ საურავის განაკვეთი განისაზღვროს ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო განაკვეთით, რომელსაც უნდა დაემატოს სამი საპროცენტო პუნქტი.

ამ მოტივით სასამართლო ერთსულოვნად

ადგენს, რომ მას აქვს იურისდიქცია, განიხილოს მომჩივანთა პრეტენზიები, რამდენადაც ისინი ეხება ფაქტებს, რომლებსაც ადგილი ჰქონდა 2022 წლის 16 სექტემბრამდე.

იღებს გადაწყვეტილებას, რომ გააერთიანოს საჩივრები.

აერთიანებს, რუსეთის მთავრობის პრეტენზიას, ყველა მომჩივნის პრეტენზიების მისაღებობასთან დაკავშირებით (ratione materiae შეუთავსებლობის საფუძვლით) და პირველი და მეორე მომჩივნების პრეტენზიების მისაღებობასთან დაკავშირებით, კონვენციის მე-3, მე-8, მე-13 და მე-14 მუხლების შესაბამისად, აგრეთვე, მეორე მომჩივნის პრეტენზიის – კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად (მათი დაუსაბუთებლობის საფუძვლით), მათი დაკავშირებული საჩივრების არსებით მხარესთან.

აერთიანებს, საქართველოსა და რუსეთის მთავრობების პრეტენზიას, მომჩივანთა საჩივრების მისაღებობასთან დაკავშირებით (დაცვის შიდასამართლებრივი საშუალებების ამოუწურაობის საფუძვლით), მათი საჩივრის არსებით მხარესთან, კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად.

აცხადებს მეორე, მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების პრეტენზიებს კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის შესაბამისად, კონვენციის მე-8 მუხლის შესაბამისად (მეორე მომჩივნის პრეტენზიის გარდა, ოჯახური ცხოვრების ხელყოფის შესახებ), მე-13 და მე-14 მუხლებისა და კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად, მეორე მომჩივანთან მიმართებით, მისაღებად, ხოლო დანარჩენ საჩივრებს – მიუღებლად.

ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის დარღვევას მეორე მომჩივანთან მიმართებით 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში, მესამე, მეოთხე და მეხუთე მომჩივნებთან მიმართებით, 1998 წლის 5 მაისიდან მათ სიკვდილამდე პერიოდში, ხოლო მეექვსე მომჩივანთან მიმართებით, 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე პერიოდში,  რუსეთის ფედერაციის მიერ, მაგრამ არა საქართველოს მიერ5.

ადგენს, რომ მეორე მომჩივნის მიმართ 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში დაირღვა საცხოვრისის უფლება რუსეთის ფედერაციის მხრიდან და არა საქართველოს მხრიდან და დაირღვა მე-8 მუხლით გათვალისწინებული საცხოვრისისა და ოჯახური ცხოვრების უფლება მესამე, მეოთხე და მეხუთე მომჩივნების მიმართ, 1998 წლის 5 მაისიდან მათ სიკვდილამდე პერიოდში, ხოლო მეექვსე მომჩივნის მიმართ, 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე პერიოდში, რუსეთის ფედერაციის მხრიდან, მაგრამ საქართველოს მხრიდან არანაირი დარღვევა არ ყოფილა6.

ადგენს, რომ კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად ცალკე საკითხი არ წარმოიშობა სასამართლოს ხელმისაწვდომობის შესახებ პრეტენზიასთან დაკავშირებით პირველი და მეორე მომჩივნების მიერ სახლზე წვდომასთან დაკავშირებით და, რომ ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის დარღვევას საქართველოს მხრიდან მეორე მომჩივნის პრეტენზიასთან დაკავშირებით, სასამართლოს ხელმისაწვდომობის შესახებ, სამსახურიდან გათავისუფლებასთან დაკავშირებით.

ადგენს, რომ არ არის საჭირო პრეტენზიების ცალკე განხილვა, კონვენციის მე-13 და მე-14 მუხლების შესაბამისად.

ადგენს,რომ რუსეთის ფედერაცია ვალდებულია, კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებიდან სამი თვის ვადაში გადაუხადოს მომჩივნებს შემდეგი ფულადი ოდენობები:

(i) 25,000 (ოცდახუთი ათასი) ევრო – მეორე მომჩივანს, დამატებული ნებისმიერი გადასახადი, რომელიც შესაძლოა დაეკისროს მომჩივანს, მატერიალურ და მორალურ ზიანთან დაკავშირებით;

(ii) 35,000 (ოცდათხუთმეტი ათასი) ევრო – თითოეულს, მესამე მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივანთაგან, დამატებული ნებისმიერი გადასახადი, რომელიც შესაძლოა დაეკისროს მომჩივანს, მატერიალურ და მორალურ ზიანთან დაკავშირებით;

(iii) 18,000 (თვრამეტი ათასი) ევრო – ერთობლივად ყველა მომჩივანს, რასაც უნდა დაემატოს ნებისმიერი გადასახადი, რაც შესაძლოა დაეკისროს მომჩივნებს, ხარჯებთან და დანახარჯებთან დაკავშირებით, რაც გადახდილი უნდა იქნეს პირდაპირ მომჩივანთა იურიდიული წარმომადგენლებისთვის, კერძოდ, ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული ცენტრის ანგარიშზე.

რომ ზემოხსენებული სამთვიანი ვადის ამოწურვიდან თანხების სრულად გადახდამდე, ზემოთ აღნიშნულ გადასახდელ თანხას დაერიცხება მარტივი პროცენტი იმ განაკვეთით, რომელიც შეესაბამება საჯარიმო პერიოდში მოქმედ ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრულ სასესხო განაკვეთს, რომელსაც დაემატება სამი საპროცენტო პუნქტი;

უარყოფს მომჩივნების მოთხოვნას სამართლიანი დაკმაყოფილების დანარჩენ ნაწილში.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და მხარეებს წერილობით ეცნობათ 2024 წლის 17 დეკემბერს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

ჰასან ბაკირჯი                                              არნფინ ბორდსენი
განმწესრიგებელი                                              თავმჯდომარე

დანართი

საქმეების სია:

N

საჩივარი N

საქმის დასახელება

წარდგენის თარიღი

მომჩივანი
დაბადების წელი
საცხოვრებელი ადგილი
მოქალაქეობა

წარმომადგენელი

შეტყობინების თარიღი

1.

18102/04

„ტაგანოვა და ესართია საქართველოს წინააღმდეგ“

10.03.2004

გალინა ალექსეევნა ტაგანოვა
1943
ნიჟნი-ნოვგოროდი
რუსეთი
ტარიელ აპოლონოვიჩ ესართია
1948
გაგრა
რუსეთი

იხ. გადაწყვეტილების ტექსტი

28.02.2006

2.

5148/05

„მეხუზლა საქართველოს წინააღმდეგ“

30.12.2004

ქეთევან მეხუზლა
1926
თბილისი
საქართველო

იხ. გადაწყვეტილების ტექსტი

06.02.2007

3.

26166/05

„სანაია საქართველოს და რუსეთის წინააღმდეგ“

23.06.2005

ქსენია სანაია
1914
თბილისი
საქართველო

იხ. გადაწყვეტილების ტექსტი

06.02.2007

4.

42765/05

„დვალი და გოგია საქართველოს და რუსეთის წინააღმდეგ“

07.11.2005

სულიკო დვალი
1937
თბილისი
საქართველო
მარინა გოგია
1960
თბილისი
საქართველო

იხ. გადაწყვეტილების ტექსტი

06.02.2007

5.

48656/06

„ტაგანოვა და ესართია რუსეთის წინააღმდეგ“

11.11.2006

გალინა ალექსეევნა ტაგანოვა
1943
ნიჟნი-ნოვგოროდი
რუსეთი

ტარიელ აპოლონოვიჩ ესართია
1948
გაგრა
რუსეთი

იხ. გადაწყვეტილების ტექსტი

13.07.2016

1 შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს. დადგენილების ადრინდელი ნომერი იკითხებოდა ასე:  „N1234“.

2 შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს. წინა წინადადება ასე იკითხებოდა: „მისაღებობისა და არსებითი მხარის შესახებ მოსაზრებების წარდგენის დროს, საჩივრებში N 18102/04 (საქართველოს წინააღმდეგ) და 48656/06 (რუსეთის წინააღმდეგ), მეორე მომჩივნის წარმომადგენლებმა დააკონკრეტეს, რომ საჩივარი ეხებოდა მის შეუძლებლობას, შეუფერხებლად ესარგებლა სოხუმის ქუჩის 185 ნომერში მდებარე თავისი ქონებით 2002 წლის 7 ივნისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე (როდესაც მას სახლი დაუბრუნეს)“.

3 შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს. წინა წინადადება ასე იკითხებოდა:  „თუმცა, პარაგრაფებში 317-319 მოცემულ მიზეზთა გამო, სასამართლო ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-8 მუხლის დარღვევას რუსეთის ფედერაციის მიერ 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე.“

4 შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს. წინადადება ადრე ასე იკითხებოდა: „მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების მიერ წარდგენილი კონკრეტული პრეტენზიებისა და დამადასტურებელი დოკუმენტების საფუძველზე სასამართლო მიიჩნევს, რომ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების მიკუთვნება შესაძლებელია, რადგან, აღმოჩენილი დარღვევის შედეგად მათ მოუწიათ ცხოვრება როგორც დევნილებს, თავიანთი ქონებიდან და სახლებიდან მოშორებით, თითქმის ოცდაათი წლის მანძილზე, აფხაზეთიდან გაქცევის შემდეგ, 1990-იანი წლების დასაწყისში და პოლიტიკური გადაწყვეტის პერსპექტივის გარეშე.“

5 შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს. ეს დებულება ადრე ასე იკითხებოდა: ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის 1-ელი ოქმის 1-ელი მუხლის დარღვევას მეორე მომჩივანთან მიმართებით 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში, ხოლო მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნებთან მიმართებით, 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე პერიოდში რუსეთის ფედერაციის მიერ, მაგრამ არა საქართველოს მიერ.“

6 შესწორება შევიდა 2025 წლის 21 იანვარს. ეს დებულება ადრე ასე იკითხებოდა: ადგენს, რომ მეორე მომჩივნის მიმართ 1998 წლის 5 მაისიდან 2006 წლის 11 აგვისტომდე პერიოდში დაირღვა საცხოვრისის უფლება რუსეთის ფედერაციის მხრიდან და არა საქართველოს მხრიდან და დაირღვა მე-8 მუხლით გათვალისწინებული სახლისა და ოჯახური ცხოვრების უფლება მესამე, მეოთხე, მეხუთე და მეექვსე მომჩივნების მიმართ 1998 წლის 5 მაისიდან 2022 წლის 16 სექტემბრამდე პერიოდში რუსეთის ფედერაციის მხრიდან, მაგრამ საქართველოს მხრიდან არანაირი დარღვევა არ ყოფილა;“.