საქართველოს ეროვნული ბანკის 2015 წლის წლიური ანგარიში

b。 δ 6030響 Ob 356Ψ 00050ob Ooo60b 」 6595'98000響 Ob。 b)J)hm33CPlb N400/5 2016,N",100mb。 ヽ♪6̲b ttjOOb6 じ漱 矢 ヽ Ψ がoOb 238‑Os"239000b9050b匈 ｀いおいo, び %ヽ 裏 n: 源短"じ Ю改 炉 薇 限 ゆじ"輌 300505,‑3050oメ 鶴 q中 い 出 岬 35ooびbo6oM50 655ob̲5bp̲。 b"q呻 b.530b2015k"も "b300000090S,"■ bヽ 出騨%お o8094,03052016)ぃ br― い 恥ρし じ 鞄ば い ― bb‑0 b 」藪httЮ あ 6厠 田面。 M00o00)Q● L33b い0メ Qρ い b "巧 … 仲 … じ も ― … 「 し ЮJODし いがk― ,」 ● Httpじ む ̀憾 beb… b強 鉤 … し イ o ¨ りい が い 甲

boJo6or3gprob g6cn363spo do63o National Bank of Georgia ?,'o4lt5st-t6 ot o5 8A6 L: jr6or33q,oU J6q,r096$oU orr30Aqo0.rtigl.r 0i$cr6 qorSoogbgts)tsgoq,b UrCr6o3C()('IL Cr6a)g65q'o 0J63ob 2015 $q,our6o r66st6odoLr 03bb35 bro('l6cl ergoo, ,,lrrC#,o69g'tt, C6,.gbUq. 6163ol-r ts31-r.>bX0" l-rr jr6o43q,r'rb o66$gq,o 3.:6o6otr 09-60 ag\,oL 0g-2 Sg6COol$ Ar 6l-C eCbEr,b 09-6 Jg6i6ob orr6rMrqo, $)6Aoao!96C6q, tljrt6o6gq,r'rb g6o36gq,o b.i63oU U$)ol-r AoC6 aJAOSo6CbUq, ltj.:t6or39q,crU 36o36gq,o 0.:63ob 2015 $q,otr $q,og6 r66o6otsU tsgltbrOob 6r63r66gq,96Jt ct 16 C6orqQ. qrr6r6on: 245 gg66gq'o. Jr6qol-590oor, Jc)br AOC6COTdC Urblerb orr30aq9o0r6g tll o*,gotl.1ss".lr'"-tr 2 / Ocq'.: 2{06 {06' 2{06 120/ grdlx':2a06 57l 3q'' gebor: info@nbg Sov'ge / Jo(n: 2041048'l ' - 2 Sinpirc srri Tbilisi 0l 14/ Tel.: 2406 406, 2406 l2Dl Fu:24O6 s,w.nb8.ge 5n/ E matl info@nb8'sov'ge / code 20410484

20410484 toJo6'o3Xq,ot nd'og51q, |o53.1 UoblrnU 6S63S66■ ROも b 2016,qЮ b 25 136中 N0 ｀夕向喀oqpb rЦ ttrp3S530b 2015"ob 胸 qメЮS‑Ob Q』 ●3000bOb 00bb06 いJS6o∞ ぐmb。もい物智0315o6ob ル。 」 030璽 0じ 06o3晩 理 。 b1530b10bob" め30 Ob 06o50で o 50630b じ 00‐ 9 00b90b,,0・ 3つ 6oob 00bl。 調OblQ, い 。や605b: "o30智 ∫ 1品}1lII:問 七 。 電ギ :::::bき ::∫ 35ユ 005oし ,o60"aρ 5oも しo6080qPob o」 IP星 J〕 II:。 0"o6oヽ ゅo6o30 00」 OoO● oObe 2 0b。 153。 6ら りΨか 。 "bo智 30b。 l-rsblou org01c.oo0.:t6g 鰍 よ棚聯 田060oo00

საქართველოს ეროვნული ბანკი წლიური ანგარიში 2015 2 სარჩევი შესავალი.................................................................................................................................................................6 1 მაკროეკონომიკური გარემო .................................................................................................................... 16 1.1 1.2 1.3 1.4 მსოფლიო ეკონომიკა .........................................................................................................................................16 საგარეო სექტორი და საგადასახდელო ბალანსი ..........................................................................................20 ეკონომიკური ზრდა ...........................................................................................................................................30 სამომხმარებლო ფასების ცვლილება ..............................................................................................................33 2.1 2.2 2.3 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა ......................................................................................................................41 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის ინსტრუმენტები .....................................................................................56 სავალუტო პოლიტიკა და საერთაშორისო რეზერვების მართვა................................................................64 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 3.10 3.11 3.12 საზედამხედველო ჩარჩოს განვითარება ........................................................................................................71 ჯგუფის სტრუქტურის რისკი...........................................................................................................................71 საკრედიტო რისკი ..............................................................................................................................................72 საბაზრო რისკი ....................................................................................................................................................86 ლიკვიდობის რისკი ...........................................................................................................................................89 მომგებიანობის რისკი ........................................................................................................................................95 საოპერაციო რისკი..............................................................................................................................................99 მაკროპრუდენციული რისკები ......................................................................................................................102 კაპიტალის ადეკვატურობა .............................................................................................................................105 ფინანსური ანგარიშგება და გამჭვირვალობა...............................................................................................107 მომხმარებელთა უფლებების დაცვა .............................................................................................................109 საერთაშორისო თანამშრომლობა ..................................................................................................................116 4.1 4.2 ფასიანი ქაღალდების ბაზარი .........................................................................................................................118 სხვა ფინანსური ინსტიტუტები .....................................................................................................................123 ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა .................................................................................. 41 2 საბანკო ზედამხედველობა....................................................................................................................... 71 3 არასაბანკო ზედამხედველობა .............................................................................................................. 118 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 ფულის გათეთრების ინსპექტირება და ზედამხედველობა............................................................. 129 საგადახდო სისტემები ............................................................................................................................ 130 საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება .................................................................................. 140 საკასო-საემისიო სამუშაოების ორგანიზაცია ..................................................................................... 143 ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტები ......................................................................................... 150 შიდა აუდიტი, რისკების მართვა და ბუღალტრული აღრიცხვა ..................................................... 155 საზოგადოებასთან ურთიერთობა და საერთაშორისო თანამშრომლობა.................................. 159 ადამიანური რესურსების მართვა და განვითარება........................................................................... 165 ნორმატიულ-სამართლებრივი ბაზის განვითარება .......................................................................... 167 სტატისტიკური საქმიანობა ................................................................................................................... 169 ფინანსური ანგარიშგება ......................................................................................................................... 172 ჩანართები: ჩანართი N 1 მონეტარული პოლიტიკის რეაგირება საგარეო შოკზე..........................................................................49 ჩანართი N 2 საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარი - clearstream ............................64 დიაგრამები: დიაგრამა N 1.1 მშპ-ის წლიური ზრდა.............................................................................................................................17 დიაგრამა N 1.2 სფი წლიური ინფლაცია .........................................................................................................................18 დიაგრამა N 1.3 სასაქონლო პროდუქციის ფასის ინდექსი ...........................................................................................20 დიაგრამა N 1.4 მიმდინარე ანგარიშის კომპონენტების ფარდობა მშპ-თან...............................................................21 3 დიაგრამა N 1.5 საქონლის ექსპორტის წლიური ცვლილება (2014-2015 წელი) ........................................................22 დიაგრამა N 1.6 საქონლის იმპორტის წლიური ცვლილება (2014-2015 წელი) .........................................................22 დიაგრამა N 1.7 ტურიზმის ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები (2010-2015)....................................................23 დიაგრამა N 1.8 პირადი გზავნილების წლიური ცვლილება (2014-2015 წელი)........................................................24 დიაგრამა N 1.9 წვლილები ფულადი გზავნილების ცვლილებაში (2015 წელი) ......................................................24 დიაგრამა N 1.10 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსების წყაროები .......................................................25 დიაგრამა N 1.11 უმსხვილესი საექსპორტო სასაქონლო ჯგუფები 2014-2015 წლებში............................................27 დიაგრამა N 1.12 ექსპორტის მოცულობა რეგიონების მიხედვით (2008-2015)..........................................................28 დიაგრამა N 1.13 სასაქონლო ჯგუფების წვლილები იმპორტის ცვლილებაში (2015 წელი)...................................28 დიაგრამა N 1.14 უმსხვილესი იმპორტირებული სასაქონლო ჯგუფები (2014-2015) ..............................................29 დიაგრამა N 1.15 იმპორტის მოცულობა უმსხვილესი იმპორტიორი ქვეყნების მიხედვით (2014-2015)..............30 დიაგრამა N 1.16 მშპ-ს ზრდა დანახარჯების მიხედვით...............................................................................................33 დიაგრამა N 1.17 მთლიანი და საბაზო ინფლაციები 2010-2015 წლებში ...................................................................34 დიაგრამა N 1.18 ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლიდან გადახრის დეკომპოზიცია.........................................36 დიაგრამა N 1.19 იმპორტირებული და ადგილობრივი საქონლის ინფლაცია .........................................................37 დიაგრამა N 1.20 წლიური ინფლაციის მაჩვენებლების ცვლილება სხვადასხვა ხანგრძლივობის მოხმარების საქონლისა და მომსახურებისათვის .................................................................................................................................39 დიაგრამა N 2.1 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი .................................................................................................43 დიაგრამა N 2.2 პოლიტიკის განაკვეთი და საპროცენტო განაკვეთები სესხებზე ....................................................43 დიაგრამა N 2.3 კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელი ...............................................................................44 დიაგრამა N 2.4 მონეტარული ოპერაციების ეფექტიანობის ზრდა ............................................................................45 დიაგრამა N 2.5 დეპოზიტებისა და სესხების ლარიზაცია............................................................................................46 დიაგრამა N 2.6 ფულადი ბაზრის საპროცენტო განაკვეთები ......................................................................................48 დიაგრამა N 2.7 სახაზინო ფასიანი ქაღალდების და სადეპოზიტო სერტიფიკატების ნაშთების დინამიკა ........49 დიაგრამა N 2.8 რეპო გარიგებების რაოდენობის დინამიკა (2013-2015) ....................................................................49 დიაგრამა N 2.9 აშშ დოლარის ინდექსი და აშშ დოლარის მიმართ ლარის კურსის ინდექსი................................50 დიაგრამა N 2.10 ექსპორტის წლიური ცვლილება .........................................................................................................52 დიაგრამა N 2.11 ფულადი გზავნილების წლიური ცვლილება...................................................................................52 დიაგრამა N 2.12 ტურისტული შემოდინებების წლიური ცვლილება .......................................................................53 დიაგრამა N 2.13 გაცვლითი კურსის ცვლილება სხვადასხვა სცენარების მიხედვით. ............................................55 დიაგრამა N 2.14 გაცვლითი კურსის დინამიკა სხვადასხვა ქვეყნებში.......................................................................55 დიაგრამა N 2.15 რეფინანსირების სესხების მოცულობა 2011-2015 წლებში .............................................................58 დიაგრამა N 2.16 სადეპოზიტო სერტიფიკატების პორტფელის მოცულობა 2010-2015 წლებში ...........................60 დიაგრამა N 2.17 სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების პორტფელი 2013-2015 წლებში .62 დიაგრამა N 2.18 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ნორმა ...............................................................................63 დიაგრამა N 2.19 სავალუტო ბაზრის დინამიკა 2003-2015 წლებში .............................................................................65 დიაგრამა N 2.20 ლარის რეალური და ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსების ინდექსები (დეკ. 2009=100) ................................................................................................................................................................................66 დიაგრამა N 2.21 ოფიციალური სარეზერვო აქტივები,1997-2015 ...............................................................................67 დიაგრამა N 3.1 მთლიანი სასესხო პორტფელის დინამიკა ..........................................................................................72 დიაგრამა N 3.2 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები სეგმენტების მიხედვით ..............................................................................................................................................................................73 დიაგრამა N 3.3 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები კორპორატიულ პორტფელში ............................................................................................................................................74 დიაგრამა N 3.4 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები მცირე და საშუალო საკრედიტო პორტფელში..................................................................................................................................74 დიაგრამა N 3.5 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები საცალო საკრედიტო პორტფელში....................................................................................................................................................74 დიაგრამა N 3.6 პროციკლური სექტორების წილი ჯამურ საკრედიტო პორტფელში .............................................76 დიაგრამა N 3.7 საცალო პროდუქტების განაწილება .....................................................................................................77 4 დიაგრამა N 3.8 სეგმენტები ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) ..............................................77 დიაგრამა N 3.9 საცალო პორტფელის კომპოზიცია ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა).....78 დიაგრამა N 3.10 საკრედიტო პორტფელი ხარისხობრივი მაჩვენებლების მიხედვით (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) ....................................................................................................................................................................................79 დიაგრამა N 3.11 წლის სასესხო დანაკარგების თანაფარდობა საშუალო საკრედიტო პორტფელთან..................79 დიაგრამა N 3.12 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხები............................................................................80 დიაგრამა N 3.13 სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვის მთლიან პორტფელთან თანაფარდობა ...............80 დიაგრამა N 3.14 ცვლად განაკვეთიანი სესხების მოცულობა და თანაფარდობა (წმინდა) ....................................81 დიაგრამა N 3.15 სესხების ჩამოწერა და ამოღება ...........................................................................................................81 დიაგრამა N 3.16 პრობლემური აქტივები ........................................................................................................................82 დიაგრამა N 3.17 დასაკუთრებული აქტივები.................................................................................................................82 დიაგრამა N 3.18 კომერციული ბანკების საბალანსო და კრებსითი სავალუტო პოზიციები საზედამხედველო კაპიტალთან ..........................................................................................................................................................................87 დიაგრამა N 3.19 საპროცენტო ხასიათის აქტივებით ვალდებულებების გადაფარვა..............................................89 დიაგრამა N 3.20 ლიკვიდური აქტივების დონე .............................................................................................................89 დიაგრამა N 3.21 ლიკვიდობის კოეფიციენტები ვალუტების მიხედვით ..................................................................90 დიაგრამა N 3.22 ლიკვიდობის გეპი: 1 თვემდე აქტივების თანაფარდობა 1 თვემდე ვალდებულებებთან ........90 დიაგრამა N 3.23 ლიკვიდური აქტივების მოცულობა და სტრუქტურა.....................................................................91 დიაგრამა N 3.24 ვალდებულებების სტრუქტურა..........................................................................................................91 დიაგრამა N 3.25 არასაბანკო დეპოზიტების წლიური ზრდა .......................................................................................92 დიაგრამა N 3.26 არარეზიდენტი კლიენტების დეპოზიტების წილი ........................................................................92 დიაგრამა N 3.27 არარეზიდენტების დეპოზიტების სტრუქტურა (2015 წლის დეკემბერი)...................................93 დიაგრამა N 3.28 არარეზიდენტების დეპოზიტები ქვეყნების ჭრილში (2015 წლის დეკემბერი)..........................93 დიაგრამა N 3.29 მთლიანი სესხების შეფარდება არასაბანკო დეპოზიტებთან .........................................................94 დიაგრამა N 3.30 უკუგება კაპიტალსა და აქტივებზე ....................................................................................................95 დიაგრამა N 3.31 მოგების ზრდის დეკომპოზიცია .........................................................................................................96 დიაგრამა N 3.32 საპროცენტო სპრედი და მასზე მოქმედი ფაქტორები ....................................................................97 დიაგრამა N 3.33 საბანკო სისტემის წმინდა საოპერაციო მოგება ................................................................................97 დიაგრამა N 3.34 ბანკების მომგებიანობაზე გაცვლითი კურსის გავლენა .................................................................98 დიაგრამა N 3.35 2013–2015 წლებში მთლიანი დანაკარგების დინამიკა ....................................................................99 დიაგრამა N 3.36 საბანკო სისტემის 2015 წლის მთლიანი დანაკარგები მოვლენათა კატეგორიების მიხედვით ...............................................................................................................................................................................................100 დიაგრამა N3.37 სესხების მშპ–სთან თანაფარდობის გეპი და კონტრციკლური საზედამხედველო პოლიტიკის ფარგლებში უცხოური ვალუტის სესხებზე დამატებითი კაპიტალის მოთხოვნის ისტორიული დინამიკა. ...105 დიაგრამა N 3.38 კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტები................................................................................107 დიაგრამა N 3.39 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული და საფუძვლიანად მიჩნეული პრეტენზიები წლების მიხედვით ............................................................................................................................................................................110 დიაგრამა N 3.40 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიები პროდუქტების მიხედვით წლების განმავლობაში .....................................................................................................................................................................110 დიაგრამა N 3.41 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიები შინაარსის მიხედვით წლების განმავლობაში .....................................................................................................................................................................111 დიაგრამა N 4.1 საბროკერო კომპანიების მთლიანი აქტივების, ვალდებულებების, კაპიტალის მონაცემები და აქტივებში კლიენტის პორტფელის პროცენტული წილის დინამიკა წლების მიხედვით (2009-2015 წწ) ..........120 დიაგრამა N 4.2 ვაჭრობის ძირითადი მაჩვენებლები (სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებები) 2007-2015 წწ .................................................................................................................121 დიაგრამა N 4.3 სავაჭრო სესიებზე და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებების რაოდენობა წლების მიხედვით (2007–2015 წწ)......................................................................................................................................................................122 დიაგრამა N 4.4 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფასიანი ქაღალდები წლების მიხედვით (20082015 წწ).................................................................................................................................................................................122 5 დიაგრამა N 4.5 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფულადი სახსრები წლების მიხედვით (20082015 წწ).................................................................................................................................................................................123 დიაგრამა N 4.6 მიკროსაფიონანსო ორგანიზაციების მთლიანი აქტივები, ვალდებულებები, კაპიტალი და მთლიანი ვალდებულებების დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში ..........................................................................124 დიაგრამა N 4.7 წმინდა სესხების ზრდის დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში .....................................................124 დიაგრამა N 4.8 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების საკრედიტო პორტფელის სტრუქტურა ..............................125 დიაგრამა N 4.9 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მომგებიანობის პარამეტრები ...............................................125 დიაგრამა N 4.10 ნასესხები სახსრების სტრუქტურა, არარეზიდენტი ორგანიზაციებიდან და ფიზიკური პირებიდან მოზიდული რესურსების დინამიკა...........................................................................................................126 დიაგრამა N 4.11 ფიზიკური პირებიდან ნასესხები სახსრები და კრედიტორი პირების რაოდენობა ................127 დიაგრამა N 6.1 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2015 წელი) ..............................................131 დიაგრამა N 6.2 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2002-2015 წელი).....................................131 დიაგრამა N 6.3 RTGS სისტემაში დღის განმავლობაში ბანკთაშორისი გადარიცხვების შესრულება.................132 დიაგრამა N 6.4 ქვეყნის შიგნით გადახდის ოპერაციები საგადახდო სისტემებისა და მათი შესრულების სხვა საშუალებების მიხედვით (2015 წ.) .................................................................................................................................133 დიაგრამა N 6.5 უნაღდო გადახდების განაწილება საგადახდო დავალების ინიცირების მიხედვით ................134 დიაგრამა N 6.6 გამოშვებული საგადახდო ბარათები 2012-2015 წწ..........................................................................135 დიაგრამა N 6.7 ქვეყნის შიგნით ქართული ბარათებით განხორციელებული ოპერაციები (2012-2015 წწ) .......136 დიაგრამა N 6.8 საგადახდო ბარათების მიმღები მოწყობილობების დინამიკა (დეკემბერი, 2012-2015 წწ.)......137 დიაგრამა N 8.1 მიმოქცევაში თითოეული ნომინალის ხვედრითი წილი (31.12.2015).........................................143 დიაგრამა N 8.2 ნაღდი ფული მიმოქცევაში 2014-2015 წლები. ..................................................................................144 დიაგრამა N 8.3 2015 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტები და მონეტები (%) .....................................146 დიაგრამა N 8.4 ყალბი ლარის ბანკნოტების რაოდენობა............................................................................................147 დიაგრამა N 8.5 ყალბი ლარის მონეტების რაოდენობა ...............................................................................................147 დიაგრამა N 8.6 რეალიზებული ფასეულობა 2014-2015 წლებში...............................................................................148 დიაგრამა N 12.1 ეროვნული ბანკის თანამშრომლების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლები ...165 ცხრილები: ცხრილი N 1.1 საგადახდელო ბალანსი 2011-2015 წლებში (მლნ აშშ დოლარი) .......................................................26 ცხრილი N 1.2 მთლიანი შიდა პროდუქტი დარგობრივ ჭრილში ...............................................................................31 ცხრილი N 1.3 ინფლაციის (სფი) მაჩვენებლები ცალკეული კომპონენტების მიხედვით (პროცენტი), მათი წონა სამომხმარებლო კალათაში (პროცენტი) და ზეგავლენა სფი-ზე (პროცენტული პუნქტი) .....................................39 ცხრილი N 2.1 ეფექტური გაცვლითი კურსების წლიური ცვლილება 2015 წელს ...................................................67 ცხრილი N 3.1 საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) კომპოზიცია სეგმენტების მიხედვით (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2014 წლის ბოლოს არსებული კურსით) ...................................73 ცხრილი N 3.2 საკრედიტო პორტფელის სექტორული განაწილება ...........................................................................75 ცხრილი N 3.3 საცალო პროდუქტების ზრდა (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2014 წლის ბოლოს არსებული კურსით) ............................................................................................................................................................77 ცხრილი N 3.4 საკრედიტო პორტფელის კლასიფიკაცია რისკის მიხედვით ............................................................78 ცხრილი N 3.5 პორტფელის ხარისხი სეგმენტების მიხედვით ....................................................................................79 ცხრილი N 3.6 საბითუმო დაფინანსების გარე წყაროები და მათი დაფარვის გრაფიკი 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ....................................................................................................................................................................94 ცხრილი N 4.1 ობლიგაციების საჯარო ემისია ..............................................................................................................118 ცხრილი N 4.2 საბროკერო კომპანიების აქტივობა (2015 წ) ........................................................................................120 ცხრილი N 4.3 კრებსითი ინფორმაცია სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული მაჩვენებლების მიხედვით (2012-2015 წწ) ......................................................................................................................121 ცხრილი N 8.1 2015 წელს შემოტანილი საეჭვო ფულის ნიშნების ექსპერტიზის შედეგები.................................146 6 შესავალი საქართველოს ეროვნული ბანკის 2015 წლის წლიური ანგარიში მომზადებულია „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ ორგანული კანონის მე-60 და 61-ე მუხლების შესაბამისად და მოიცავს ფულად-საკრედიტო, სავალუტო და საზედამხედველო პოლიტიკის მიმოხილვასა და აუდიტირებულ ფინანსურ ანგარიშგებას. დოკუმენტში წარმოდგენილია ის პრიორიტეტული მიმართულებები, რომლითაც საანგარიშო პერიოდში ხელმძღვანელობდა ქვეყნის ცენტრალური ბანკი. ანგარიშში ასახულია აგრეთვე ეროვნული ბანკის შეფასებები ქვეყანაში და მის ფარგლებს გარეთ მიმდინარე იმ პროცესებზე, რომლებიც 2015 წლის განმავლობაში არსებით ზეგავლენას ახდენდა საქართველოს ეკონომიკის მდგომარეობასა და ეროვნული ბანკის ამოცანების შესრულებაზე. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი მონეტარული პოლიტიკის შემუშავებისას ხელმძღვანელობდა „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-3 მუხლით განსაზღვრული ძირითადი ამოცანებითა და ფუნქციებით, რომლის მიხედვითაც ეროვნული ბანკის ძირითადი ამოცანა არის ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა. ამასთანავე, ეროვნულმა ბანკმა უნდა უზრუნველყოს ფინანსური სისტემის სტაბილურობა და გამჭვირვალობადა ხელი შეუწყოს ქვეყნის მდგრად ეკონომიკურ ზრდას ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას მისი ძირითადი ამოცანის შესრულებას. ეროვნული ბანკი მონეტარულ პოლიტიკასინფლაციის თარგეთირების რეჟიმით ახორციელებს. 2015-2016 წლებისათვის ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების დოკუმენტის მიხედვით, მიზნობრივი ინფლაცია განსაზღვრულია 5 პროცენტით, რომელიც 2017 წლისათვის 4 პროცენტამდე, ხოლო 2018 წლისათვის გრძელვადიან დონემდე, 3 პროცენტამდე შემცირდება. 2015 წლის დასაწყისში ინფლაცია დაბალ დონეზე ნარჩუნდებოდა, თუმცა შემდგომ მოიმატა და დარჩენილ პერიოდშიც ზრდადი დინამიკით ხასიათდებოდა. საანგარიშო პერიოდის ბოლოსთვის წლიური ინფლაციის მაჩვენებელმა 4.9 პროცენტი შეადგინა, რაც შესაბამისობაშია საქართველოს ეროვნული ბანკის 5 პროცენტიან მიზნობრივ მაჩვენებელთან. მთლიანი ინფლაციის მატების პარალელურად გაიზარდა საბაზო ინფლაციის1 მაჩვენებელიც. ამასთან, მთლიანი ინფლაციის მაჩვენებელი ჩამორჩებოდა საბაზო ინფლაციას, რაც საწვავის ფასების შემცირებით იყო განპირობებული. საერთაშორისო ბაზრებზე ნავთობის დაბალი ფასები ენერგომატარებლებზე ფასების კლებას განაპირობებდა, რაც მთლიან ინფლაციის მაჩვენებელზე კლების მიმართულებით ახდენდა გავლენას. შესაბამისად, საბაზო ინფლაცია მთლიან ინფლაციაზე მაღლა ნარჩუნდებოდა. 2015 წლის განმავლობაში სამომხმარებლო ფასების დინამიკაზე მნიშვნელოვანი იყო ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გაუფასურების გავლენა, რამაც მკვეთრად იმოქმედა მიწოდების მხარეზე. გაიზარდა ფასები ზოგიერთ იმპორტირებულ პროდუქტზე, გაძვირდა იმპორტირებული მედიკამენტების ნაწილი, რაც, თავის მხრივ, ჯანმრთელობის დაცვის კატეგორიის დანარჩენ მომსახურებასაც შეეხო. ანალოგიურად, გაცვლითი კურსის გაუფასურებამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია სამომხმარებლო კალათაში შემავალ ხანგრძლივი მოხმარების საქონელზე. აღსანიშნავია, 1 ინფლაცია სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე. 7 რომ საანგარიშო პერიოდში გაიზარდა ინფლაციის აღქმა, რაც იმის შედეგია, რომ გაცვლითი კურსის გაუფასურების ფონზე ფასების ზრდა შეეხო სამომხმარებლო კალათის მრავალ კომპონენტს. ინფლაციაზე მიწოდების მხრიდან ზრდისმიმართულებით მოქმედებდა ელექტროენერგიის გადასახადის ეტაპობრივი მატება და აქციზური გადასახადის ზრდა ალკოჰოლიან სასმელებსა და თამბაქოზე. მიწოდების მხრიდან მოქმედი ფაქტორებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია შუალედური ხარჯების ზრდით გამოწვეული ინფლაციური ზეწოლა. 2015 წლის მანძილზე ინფლაციის ზრდის ძირითადი განმაპირობებელი სწორედ წარმოების შუალედურ ხარჯებზე ფასების ზრდა იყო, რასაც აშშ დოლართან ლარის გაუფასურების შედეგად ბიზნესისთვის უცხოური ვალუტის სესხების მომსახურებაზე გაზრდილი ტვირთი განაპირობებდა. ინფლაციის მაჩვენებელზე კლების მიმართულებით მოქმედებდა მოთხოვნის მხარეს არსებული ფაქტორები. რეგიონში გეოპოლიტიკური რისკების რეალიზაცია და, შედეგად, ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში ეკონომიკური სიტუაციის გაუარესება აისახა საქართველოს ეკონომიკაზეც. განვითარებულმა მოვლენებმა უარყოფითად იმოქმედა ერთობლივ მოთხოვნაზე. შემცირდა როგორც ექსპორტი, ისე ფულადი გზავნილები. შენელდა ტურისტული შემოსავლების ზრდა. 2015 წლის მეორე ნახევარში, შიდა მოთხოვნაზე ასევე შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება. ამგვარად, საგარეო და შიდა მოთხოვნაზე შენელების მიმართულებით მოქმედმა ფაქტორებმა მთლიანი შიდა პროდუქტის პოტენციურ დონესთან ჩამორჩენის გაღრმავება განაპირობა, რაც სამომხმარებლო ფასებზე მოთხოვნის მხრიდან შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკა ხორციელდებოდა მაკროეკონომიკური გარემოს, მსოფლიო ბაზრებზე მიმდინარე პროცესებისა და ქვეყნის შიგნით პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვითარების კომპლექსური ანალიზის საფუძველზე. გათვალისწინებული იყო საქართველოს ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში არსებული ფასების დინამიკა, მთავრობის ფისკალური პოლიტიკა, საფინანსო და სავალუტო ბაზრებზე არსებული ტენდენციები, საერთაშორისო სასაქონლო ბაზრებზე ფასების დინამიკა, სამომხმარებლო ფასების კალათისა და მონეტარული გადაცემის თავისებურებანი. აღსანიშნავია, რომ ეს პერიოდი გამოირჩეოდა მნიშვნელოვანი საგარეო შოკებით, რომლებმაც გავლენა იქონიეს ქვეყნის შიგნით მიმდინარე ეკონომიკურ პროცესებზე. გეოპოლიტიკური რისკების რეალიზაციამ მძიმე დარტყმა მიაყენა უკრაინისა და რუსეთის ეკონომიკას. რუსეთის წინააღმდეგ დაწესებულმა სანქციებმა, კაპიტალის გადინებამ და 2014 წლის ბოლოდან დაწყებულმა ნავთობის ფასების ვარდნამ რუსეთის ეკონომიკის ზრდის ჯერ შენელება, ხოლო 2015 წლიდან შემცირება გამოიწვია. ნავთობის ფასების კლებამ მკვეთრად უარყოფითად იმოქმედა საქართველოს კიდევ ორ მნიშვნელოვან სავაჭრო პარტნიორზე - აზერბაიჯანსა და ყაზახეთზე, რომელთაც შემოსავლის უდიდესი ნაწილი ნავთობისა და გაზის რეალიზაციიდან აქვთ. რუსეთის ეკონომიკური პრობლემები სწრაფად გადაეცა სომხეთს, პირველ რიგში ფულადი გზავნილების მკვეთრი შემცირების შედეგად. 2014 წლის ბოლოს და 2015 წლის დასაწყისში სავალო კრიზისის ახალი ეტაპი დადგასაბერძნეთში, რასაც საბანკო სექტორზე შეზღუდვების დაწესება მოჰყვა. ეს ფაქტორი უარყოფითად აისახა ფულადი გზავნილების მოცულობაზე, ვინაიდან საქართველოში მნიშვნელოვანი მოცულობის ფულადი 8 გზავნილები სწორედ საბერძნეთიდან შემოედინებოდა. პრობლემების წინაშე დადგა თურქეთი, რომლის ეკონომიკაზეც სირიასთან მიმდინარე კონფლიქტი უარყოფითად აისახა. 2014 წლის განმავლობაში ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ რაოდენობრივი შემსუბუქების პროგრამის შეჩერების მოლოდინები, რაც საბოლოოდ ოქტომბერში შესრულდა, აშშ დოლარის გლობალურ გამყარებას იწვევდა. ზემოთ ჩამოთვლილი მოვლენებისგამო რეგიონის ქვეყნებში ეკონომიკური მდგომარეობა საგრძნობლად გაუარესდა, რაც უარყოფითად აისახა საქართველოზეც. 2014 წლის შუა პერიოდიდან დაიწყო შემოდინებების კლება ექსპორტიდან და ფულადი გზავნილებიდან, რასაც დოლარის მიმართ ლარის გაუფასურების პროცესი მოჰყვა. ზოგადად საგარეო შოკის საპასუხოდ მონეტარული პოლიტიკის ოპტიმალური რეაგირება არის პოლიტიკის შერბილება, რათა შესუსტებული საგარეო მოთხოვნა ადგილობრივი მოთხოვნის წახალისებით დაბალანსდეს. თუმცა საქართველოში მაღალი დოლარიზაციის გამო მონეტარული პოლიტიკის შერბილების რესურსი შეზღუდულია, რადგან ლარის აშშ დოლართან მიმართებით გაუფასურება უცხოური ვალუტის სესხების მომსახურების პირობებს აუარესებს. ეს ზრდის კომპანიების შუალედურ ხარჯებს და ფასების ზრდის რისკებს შეიცავს. აქვე ხაზგასასმელია საქართველოს ეკონომიკის კიდევ ერთი თავისებურება, კერძოდ: ინფლაციის მოლოდინები საქართველოში მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული აშშ დოლართან ლარის გაცვლითი კურსის ტრაექტორიაზე. ამის გათვალისწინებით, ლარის აშშ დოლართან გაუფასურება ინფლაციის მოლოდინების ზრდაზე აისახებოდა და ფასებზე დამატებით ზეწოლას ქმნიდა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, წლის პირველ ნახევარში ეროვნული ბანკის პასუხი საგარეო შოკზე პოლიტიკის განკვეთის ზომიერ ზრდაში გამოიხატა. წლის მეორე ნახევარში გაიზარდა ინფლაციის მოლოდინები და მიუხედავად იმისა, რომ მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის მაჩვენებელი პოტენციურ დონეს ჩამორჩებოდა, ინფლაციის გაზრდილი მოლოდინების მოსათოკად საჭირო გახდა მონეტარული პოლიტიკის მკვეთრად გამკაცრება, იმაზე უფრო მეტად, ვიდრე მანამდე არსებული პროგნოზი მიუთითებდა. თუ 2015 წლის აგვისტოში არსებული პროგნოზებით ნავარაუდები იყო პოლიტიკის განაკვეთის წლის ბოლომდე 6.5%-მდე ზრდა, საბოლოოდ, წლის მეორე ნახევარში ეროვნულ ბანკს მოუწია მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 3 პროცენტული პუნქტით მომატება წლის ბოლოს 8%-მდე. მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრებამ პირველი შედეგები წლის მეოთხე კვარტალში გამოიღო. გაიზარდა საპროცენტო განაკვეთები როგორც ლარით გაცემულ იპოთეკურ სესხებზე, ასევე იურიდიულ პირებზე გაცემულ სესხებზეც. შედეგად შემცირდა მოთხოვნა საბანკო პროდუქტებზე, რამაც საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ზრდა შეანელა. ეს ფაქტი მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმის გაუმჯობესებაზე მეტყველებს. მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება ასევე აისახა ლარის ვადიანი დეპოზიტების საპროცენტო განაკვეთებზეც. თუმცა მიუხედავად საპროცენტო განაკვეთების ზრდისა, ლარით განთავსებული ვადიანი დეპოზიტების მოცულობა არ გაიზარდა, რაც ნეგატიური მოლოდინებით და ეროვნული ვალუტისადმი ნდობის შემცირებით აიხსნება. 2015 წელი მნიშვნელოვანი იყო მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების გამოყენების მხრივაც. წლის დასაწყისში საბანკო სისტემაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მოთხოვნა რეფინანსირების სესხებზე, რაც ლიკვიდობის მიწოდების სხვა ალტერნატიული 9 წყაროებიდან (სავალუტო აუქციონები, მთავრობის ოპერაციები და სხვა) ლიკვიდობის შემცირებამ გამოიწვია. მიუხედავად ლარის აშშ დოლარის მიმართ მნიშვნელოვანი გაუფასურებისა, 2015 წლის განმავლობაში მონეტარული პოლიტიკის ადექვატური და დროული რეაგირების შედეგად ინფლაცია მიზნობრივ დონეზე შენარჩუნდა და 2015 წლის დეკემბერში 4.9% შეადგინა. საგარეო შემოსავლების მკვეთრი კლების პარალელურად, მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის გაღრმავება მოსალოდნელი იყო, თუმცა გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად მიმდინარე ანგარიშის კორექტირებამ შეანელა დეფიციტის გაუარესება. 2014 წელთან შედარებით დეფიციტი 1 პროცენტული პუნქტით, მთლიანი შიდა პროდუქტის 11.8%-მდე გაიზარდა, თუმცა აბსოლუტურ განზომილებაში მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი 112 მლნ აშშ დოლარით გაუმჯობესდა და 1.64 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. დეფიციტის შემცირება მომსახურების ბალანსის გაუმჯობესებით არის განპირობებული. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ტურისტული შემოდინებების მატება. ტურისტულმა შემოსავლებმა, რომელიც მომსახურების ექსპორტის ძირითად ნაწილს შეადგენს, 2015 წელს 1.94 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც 8.3%-ით აღემატება წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. საქონლით ვაჭრობა მიმდინარე ანგარიშის კვლავ ყველაზე დეფიციტური კომპონენტია. 2015 წელს საქონლით ვაჭრობის დეფიციტის ფარდობამ მთლიან შიდა პროდუქტთან 30.8% შეადგინა. საქონლის ექსპორტმა წლიური კლება ჯერ კიდევ 2014 წლის მესამე კვარტალში დაიწყო, როდესაც შემცირდა მოთხოვნა ქართულ ექსპორტზე პარტნიორ ქვეყნებში ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესების გამო. 2015 წლის განმავლობაში ექსპორტის კლების ტემპი მეტნაკლებად თანაბარი იყო კვარტალების მიხედვით და საბოლოოდ 23.4% შეადგინა. იმპორტის შემცირება მხოლოდ 2015 წლის მეორე კვარტალიდან გამოიკვეთა, როდესაც ლარის გაუფასურების გავლენით იმპორტირებულ საქონელზე მოთხოვნა შემცირდა. იმპორტის შემცირება წლის ბოლომდე მზარდი ტემპით ხასიათდებოდა და ერთჯერადი ფაქტორების გამორიცხვით წლის ბოლოსათვის 16.5%-ს გაუტოლდა. აღსანიშნავია, რომ იმპორტის შემცირება ძირითადად სამომხმარებლო საქონლის იმპორტის ხარჯზე მოხდა, ხოლო საინვესტიციო და შუალედური საქონლის იმპორტის კლების წვლილი მთლიანი იმპორტის კლებაში გაცილებით ნაკლები იყო, რაც მიმდინარე ანგარიშის დისბალანსის აღმოფხვრის ჯანსაღ ფორმაზე მიუთითებს. საქართველოს ეკონომიკური ზრდა 2015 წელს 2.8%-მდე შენელდა. საგარეო მოთხოვნის შესუსტების ფონზე 4.9%–იანი კლება დაფიქსირდა დამამუშავებელი მრეწველობის დარგში. ასევე მნიშვნელოვნად შემცირდა ზრდის ტემპი ეკონომიკის ყველაზე მსხვილ დარგში - ვაჭრობაში. ზრდის მთავარი მამოძრავებელი მშენებლობის დარგი იყო. ეს დარგი წლის განმავლობაში 15.2%-ით გაიზარდა და ყველაზე დიდი წვლილი, 1.1 პროცენტული პუნქტი, შეიტანა ეკონომიკურ ზრდაში. მშენებლობის ზრდაში მნიშვნელოვანი წვლილი ახალი გაზსადენის მშენებლობაზე მოდის, თუმცა აქტივობა მაღალი იყო, როგორც მთავრობის მიერ დაფინანსებულ ინფრასტრუქტურულ პროექტების, ასევე კერძო მშენებლობების გამო. მკვეთრად შემცირებული ექსპორტის ფონზე წმინდა ექსპორტს ეკონომიკურ ზრდაზე ნეგატიური გავლენა ჰქონდა. თუმცა, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ლარის გაცვლითი კურსის 10 გაუფასურების გავლენით შემცირდა მოთხოვნა იმპორტზე და, შედეგად, წლის მეორე კვარტალიდან წმინდა ექსპორტის ნეგატიური გავლენა ეკონომიკაზე მცირდებოდა. წლის დასაწყისში მაღალი იყო ასევე მოხმარების ზრდის ტემპი. თუმცა შემდგომ პერიოდში აშშ დოლართან ლარის გაუფასურების შედეგად გაიზარდა დოლარით აღებულ სესხებზე მომსახურების ტვირთი, რამაც შეამცირა მოსახლეობის განკარგვადი შემოსავალი და შედეგად მოხმარებაც. მოხმარებას ასევე ზღუდავდა წლის ბოლოსთვის სესხების საპროცენტო განაკვეთების ზრდა, რომელიც მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრებამ გამოიწვია. ამავე დროს, წლის განმავლობაში მოხმარების მატებას ასტიმულირებდა ბიუჯეტის დეფიციტის ზრდა, კერძოდ 2015 წელს ნაერთი ბიუჯეტის დეფიციტი წინა წელთან შედარებით გაიზარდა და მშპ-ს 3.7% შეადგინა. ზემოაღნიშნული ფაქტორების ზეგავლენით მოხმარების ზრდის ტემპი წლის განმავლობაში თანდათან იკლებდა და საბოლოოდ მოხმარების წვლილმა მშპ-ს ზრდაში 0.8% შეადგინა. 2015 წელს ეკონომიკური ზრდის ძირითადი მამოძრავებელი ინვესტიციების ზრდა იყო, მიუხედავად იმისა, რომ ინვესტიციების ზრდის ტემპი წინა წელთან შედარებით შემცირდა და 17% შეადგინა. აღნიშნული კლება მოსალოდნელი იყო, რამდენადაც ინვესტიციების ფარდობა მშპ-სთან დაახლოებით 30%-ს შეადგენს, რაც შესაბამისობაშია საქართველოში დანაზოგებისა და მიმდინარე ანგარიშის მდგრად დონესთან. 2015 წელს ინვესტიციების ზრდისთვის მნიშვნელოვანი იყო სახელმწიფოს მიერ განხორციელებულ ინფრასტრუქტურული პროექტები, ასევე ბაქო-ჯეიჰანის ახალი გაზსადენის მშენებლობა. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მოცულობამ 2,521 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მოცულობის ცვლილებაზე 2015 წლის განმავლობაში, ტრადიციულად, რამდენიმე ძირითადი ფაქტორი მოქმედებდა: საქართველოს ეროვნული ბანკის სავალუტო აუქციონები, საქართველოს მთავრობის ხარჯები და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მიღებული კრედიტები და გრანტები. 2015 წელი მნიშვნელოვანი გამოწვევა იყო ლარიზაციის პროცესისთვის. აშშ დოლარის მიმართ ლარის კურსის გაუფასურებამ მნიშვნელოვნად შეაფერხა წინა წლებში დაფიქსირებული ლარიზაციის ზრდა, განსაკუთრებით დეპოზიტების შემთხვევაში. 2015 წლის პირველ სამ კვარტალში სესხების ლარიზაციის მაჩვენებელი იზრდებოდა, თუმცა ოქტომბრიდან ტენდენცია შეიცვალა და ლარიზაციის მაჩვენებელმა შემცირება დაიწყო. ეს ფაქტი მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პარალელურად ლარით გაცემულ სესხებზე პროცენტის მატებას უკავშირდება, რითაც პროცენტული სხვაობა უცხოური ვალუტით გაცემულ სესხებთან შედარებით გაიზარდა. საბოლოოდ, სესხების ლარიზაციის მაჩვენებელი 2015 წელს, გაცვლითი კურსის ცვლილების ეფექტის გამოკლებით, 2.1 პროცენტული პუნქტით - 35.6%-მდე გაიზარდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, დეპოზიტების ლარიზაცია წლის პირველ ნახევარში, კურსის გაუფასურების მიუხედავად, სტაბილური იყო, თუმცა წლის მეორე ნახევარში შემცირდა და წლის ბოლოს 31%-ს მიაღწია. ლარიზაციის წახალისების პროცესში მნიშვნელოვანი როლი აქვს ეროვნული ბანკის მიერ ბოლო წლებში განხორციელებულ რეფორმებს, რომლებიც მიმართულია სავალუტო და ფინანსური ბაზრების განვითარების ხელშეწყობისაკენ. ეროვნული ბანკის მიერ რეფინანსირების სესხების გირაოს ბაზის გაფართოვებამ და მასში მინიმუმ BBB რეიტინგის მქონე საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარით 11 დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდების ჩართვამ წაახალისა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ ადგილობრივ ბაზარზე ფასიანი ქაღალდების გამოშვება. 2015 წელს ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდების გამოშვება აზიის განვითარების ბანკმა (ADB), საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციამ (IFC) და შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკმა (BSTDB) დაიწყეს. ჯამში ზემოთ ნახსენებმა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებმა ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან ერთად (EBRD) 2015 წელს 203 მილიონი ლარის ღირებულების ბონდების ემისია განახორციელა. აღნიშნული პროცესი ხელს უწყობს კაპიტალისა და მეორადი ბაზრების გააქტიურებას და ახალისებს ადგილობრივი კორპორატიული ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებას. მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით, მნიშვნელოვანი ყურადღება ექცევა კომუნიკაციის გააქტიურებას. ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმის პირობებში კომუნიკაცია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, ვინაიდან მნიშვნელოვანი ხდება საზოგადოებრივი მოლოდინების სწორად ჩამოყალიბება და წარმართვა. ეროვნული ბანკის დროული და ეფექტიანი კომუნიკაცია მისი მიზნების, სტრატეგიისა და ეკონომიკური მდგომარეობის ანალიზის შესახებ ზრდის მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილების პროგნოზირებადობას. კომუნიკაციის არხების დახვეწა და გამრავალფეროვნება საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენს. 2015 წელს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა ანალიტიკოსებთან რეგულარული პრეზენტაცია-შეხვედრებს მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებებისა და მათი მიღების პროცესში არსებული პროგნოზების შესახებ დეტალური ინფორმაციის მისაწოდებლად. 2015 წლის განმავლობაში საბანკო ზედამხედველობის მიმართულებას მნიშვნელოვანი გამოწვევების ფონზე უხდებოდა ოპერირება. ფინანსური სისტემაში გაზრდილი რისკების ფონზე, შესაძლო ორგანიზაციულ ცვლილებასთან დაკავშირებით შექმნილი მოულოდნელი პროცესების შედეგად მოხდა მნიშვნელოვანი ადამიანური რესურსების დაკარგვა. მიუხედავად აღნიშნულისა, თანამედროვე ორგანიზაციულმა მოწყობამ და დაზღვევის შრეებმა (იხ. 2009 წლიური ანგარიში) საბანკო ზედამხედველობის ეფექტიანობა შეინარჩუნა. გამოწვევების მიუხედავად საზედამხედველო მიმართულება პროაქტიულად ახორციელებდა რისკებზე ორიენტირებულ ზედამხედველობას. შემცირებული რესურსების ძირითად საზედამხედველო პროცესებზე რეორიენტაციის შედეგად ნაწილობრივ შენელდა ახალი მეთოდოლოგიის დანერგვის პროცესი. მიუხედავად ამისა, მნიშვნელოვანი სამუშაოები ჩატარდა საზედამხედველო ჩარჩოს დახვეწასა და განვითარებისათვის. აღნიშნული მოიცავდა და არ შემოიფარგლებოდა, ბაზელ II/III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარს, კონცენტრაციის ბუფერის ჩარჩოს, სტრესს ტესტების ჩარჩოს და ეფექტიანი ზედამხედველობის გაუმჯობესების მიზნით, ნორმატიულ-სამართლებრივ აქტების დახვეწასა და ახალ საკანონმდებლო ინიციატივებზე მუშაობას. 2015 წლის მანძილზე, შემცირებული ეკონომიკური აქტივობის ფონზე, ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგების შერბილება ფინანსური სექტორისათვის 12 ძირითად გამოწვევას წარმოადგენდა. ასევე ანგარიშგასაწევი ფაქტორები იყო მძაფრი კონკურენცია და მზარდი არარეგულირებადი არასაბანკო ფინანსური შუამავლობა. განვითარებული მოვლენების პასუხად საზედამხედველო პროცესის ფარგლებში საკრედიტო პორტფელის მონიტორინგი უფრო პრიორიტეტული გახდა. ოპერატიულად ხდებოდა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი მაჩვენებლების განახლება, რათა მაქსიმალურად ოპერატიულად და სრულყოფილად მომხდარიყო საკრედიტო რისკების პორტფელის ხარისხის შეფასება. მაღალი დოლარიზაციის პირობებში გაიზარდა მსესხებელთა ვალის ტვირთი და შესაბამისად საკრედიტო რისკი. მიუხედავად ამისა, საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ხარისხი 2015 წლის ბოლოსთვის დამაკმაყოფილებლად ფასდება, რაც ძირითადად საკრედიტო სტანდარტების მხრივ არსებული ბუფერების, მსესხებლების მიერ სამომხმარებლო და საინვესტიციო ხარჯების შემცირების, პოზიტიური ეკონომიკური ზრდის და საბანკო სექტორში უცხოური ვალუტით არსებული ჭარბი ლიკვიდობის შედეგია. შეფასებას მატერიალურად არ ცვლის აქტივების ხარისხზე წლის განმავლობაში მაქსიმალური გაუფასურების ზეგავლენის დროითი ჩამორჩენა და საერთაშორისო პრაქტიკის მსგავსად, რეფინანსირება/რესტრუქტურიზაციის კუთხით არსებული გარკვეული ხარვეზები. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად ვალის ტვირთის მატება, შემდგომ პერიოდებში საკრედიტო პორტფელის ზრდის ტემპზე უარყოფითად აისახება. ვალის ტვირთის შემცირების კუთხით აქტიური ნაბიჯების მოსალოდნელი გადადგმა (deleveraging) საბალანსო უწყისის რეცესიის (balance sheet recession) რისკს ქმნის. ასევე აქტიურად მიმდინარეობდა მუშაობა რეფინანსირება/რესტრუქტურიზაციების საკითხზე, რომელთა განახლებული ფორმულირებაც 2014 წელს შევიდა ძალაში. პროცესი ჯერ კიდევ არ არის დასრულებული და საჭიროებს ინტენსიურ სამუშაოებს, რათა მაქსიმალურად ობიექტურად მოხდეს რეფინანსირებებისა და რესტრუქტურიზაციების ერთმანეთისაგან შინაარსობრივი გამიჯვნა. რეფინანსირება/რესტრუქტურიზაციების კუთხით სებ-ი 2015 წლის მანძილზე აქტიურად იყო ჩართული ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტის ზედამხედველობისა და დანერგვის ჯგუფის საქმიანობაში, რომელიც ინტენსიურად მუშაობს სხვადასხვა დეფინიციების ჰარმონიზაციაზე, მათ შორის რეფინანსირება/რესტრუქტურიზაციების თვალსაზრისით არსებული პრობლემების საერთაშორისო დონეზე გადაჭრაზე. 2015 წელს პორტფელის ზრდის შენელების პარალელურად კიდევ უფრო გაიზარდა კონკურენცია, რაც საკრედიტო სტანდარტების შერბილების რისკებს ზრდის. მსგავსი გარემო არასწორ მოტივაციებს ქმნის მსესხებელთათვის და ასუსტებს ვალის მომსახურების კულტურას. გამძაფრებულმა კონკურენციამ, მოკლევადიანი სარგებლის ხარჯზე, შემდგომში ბანკების საბაზრო პოზიციები შესაძლოა შეარყიოს ან/და მათ ზედმეტი რისკების აღებისკენ უბიძგოს. აქედან გამომდინარე, რისკებზე ორიენტირებული ზედამხედველობის პრინციპების გათვალისწინებით, 2015 წლის განმავლობაში კვლავ მნიშვნელოვანი რესურსი ეთმობოდა ბანკების მომგებიანობის საპროგნოზო მაჩვენებლების განხილვას, ცალკეული ინსტიტუტების ბიზნეს მოდელისა და სტრატეგიის ანალიზს. ყურადღება მახვილდებოდა ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა მასშტაბის ეფექტი, ბაზრის 13 ნიშის ან/და სხვა კონკურენტული უპირატესობის არსებობა, საპროგნოზო საკრედიტო დანაკარგების შეძლებისდაგვარად შეფასება და პროდუქტებზე ფასდადების დეტალური მოდელების შემუშავება. ასევე განხორციელდა სამუშაოები კომერციულ ბანკებში რისკის მართვის ფუნქციის შეფასებასა და მის ქმედითუნარიანობის წახალისებასთან დაკავშირებით. აღნიშნული შეფასება მოიცავდა სამეთვალყურეო საბჭოს, მენეჯმენტისა და შიდა კონტროლის სისტემის ადეკვატურობის განსაზღვრას, თუ რამდენად შეესაბამება ბანკში დამკვიდრებული პრაქტიკა ბანკის რისკის პროფილს, ზომას, საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკას. აღნიშნულის ფარგლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა რისკის მართვის ფუნქციის სიჯანსაღის შეფასებას, და მის უნარს, შეაფასოს საკრედიტო რისკები და დააბალანსოს გაყიდვების მიმართულება. საოპერაციო რისკის მიმართულებით მიმდინარე წლის ფარგლებში ყურადღება გამახვილდა კომერციულ ბანკებში არსებული ბიზნეს უწყვეტობის გეგმების სრულყოფასა და ტესტირებაზე. ასევე, სებ–ი აგრძელებდა კომერციული ბანკების მონაცემთა სიზუსტისა და ხარისხის შესწავლას. სიზუსტის რისკის ჭრილში, შემოწმდა არაერთი კომერციული ბანკის ანგარიშგების ფორმა. დამატებით გამახვილდა ყურადღება საბანკო ანგარიშგების ბიზნეს პროცესების ადეკვატურობასა და არსებული პროცესების ოპტიმიზაციის შესაძლებლობაზე. მნიშვნელოვან მოვლენად უნდა ჩაითვალოს კომერციული ბანკების მხრიდან საინფორმაციო სისტემების აუდიტის ჩატარებაც. გასულ წელს დანაკარგების ყველაზე დიდი წილი თანხობრივად შიდა თაღლითობის კატეგორიაში დაფიქსირდა, ხოლო სიდიდით მეორე კატეგორიას გარე თაღლითობა წარმოადგენდა. საბანკო სექტორი კვლავ ინარჩუნებს კაპიტალისა და ლიკვიდობის კონსერვატიულ მაჩვენებლებს და ამდენად, ფინანსური სისტემის მდგრადობის კუთხით, შესაძლო დამატებითი შოკების შეწოვის უნარი საკმაოდ მაღალია. გააქტიურდა ანალიტიკური სამუშაოები არასაბანკო ფინანსური სექტორის მიმართულებით. მევახშეებსა და ლომბარდებზე ჩატარებული კვლევებზე დაყრდნობით გამოიკვეთა, რომ ამ სეგმენტს საბანკო სისტემის მსესხებლების ჯამურ ვალის ტვირთზე მატერიალური გავლენა აქვს მაშინ, როცა ხშირად კლიენტის ამ დავალიანებებზე ინფორმაცია საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროს არ მიეწოდება. შედეგად, ბანკი ვერ ახერხებს კლიენტისრეალური გადახდისუნარიანობის შეფასებას. ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად საჭიროა საკანონმდებლო ცვლილებები, რათა საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროებმა გაზარდონ არასაბანკო სექტორის მოცვა. ფინანსური სექტორის მომხმარებელთა დაცვა საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის კვლავ ერთ–ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენდა. აღნიშნული მიმართულებით ტარდებოდა ბაზრის აქტიური მონიტორინგი, მათ შორის, მისტიური კვლევების დახმარებით. ხდებოდა ბანკებთან აქტიური კომუნიკაცია ხარვეზების გამოსწორების მიზნით. ასევე, მიმდინარეობდა მუშაობა მომხმარებელთა უფლებების დაცვის ჩარჩოს საკანონმდებლო არასაბანკო სექტორზე გავრცობის კუთხით, რასაც შესაბამისი ცვლილებები ესაჭიროება. ფინანსური განათლების დონის ზრდის ხელშეწყობის მიზნით, შემუშავდა სხვადასხვა სასწავლო მასალა და განხორციელდა რიგი ღონისძიებებისა. თუმცა, მოსახლეობის ფართო სეგმენტზე რეალური გავლენის მოხდენა საკმაოდ რესურსტევადი და დროში გაწერილი 14 ამოცანაა. სებ-ი აგრძელებს მუშაობას ფინანსური განათლების სტრატეგიაზე სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად. 2015 წელს კვლავ აქტიურად მიმდინარეობდა საერთაშორისო თანამშრომლობა საბანკო ზედამხედველობის მიმართულებით, როგორც მოწინავე საერთაშორისო ინიციატივებში მონაწილეობის, ასევე საკუთარი რეფორმების ექსპორტის კუთხით. 2015 წლის ბოლოსთვის საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე საქმიანობდა ორი საფონდო ბირჟა, ფასიანი ქაღალდების ერთი ცენტრალური დეპოზიტარი, რვა საბროკერო კომპანია და ფასიანი ქაღალდების სამი დამოუკიდებელი რეგისტრატორი. რვა საბროკერო კომპანიიდან ორი არ იყო საფონდო ბირჟის წევრი. 2014 წელთან შედარებით საბროკერო კომპანიების რაოდენობა არ შეცვლილა. რეგისტრატორების მიერ იწარმოებოდა 828 სააქციო საზოგადოების აქციათა რეესტრი, რაც 10 სააქციო საზოგადოებით მეტია წინა წელთან შედარებით. საანგარიშო წელი გამოირჩეოდა სავალო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებით და ამ სფეროში ინვესტორთა ინტერესების გაზრდით. აღსანიშნავია, რომ ის რეფორმები და ინვესტორზე ორიენტირებული რეგულაციები, რომლებიც წინა წლებში გატარდა ბაზრის განვითარების წასახალისებლად, პროდუქტიული აღმოჩნდა და საბოლოოდ გამოიღო ის შედეგი, რაც რეფორმების გატარების დაწყების პერიოდში იყო გათვალისწინებული. 2015 წლის განმავლობაში ოთხი კომპანიის მიერ 5–ჯერ განხორციელდა ობლიგაციების ემისია, რომლებიც განთავსდა საჯარო შეთავაზების გზით. ასევე, როგორც ზემოთ აღინიშნა, 2015 წელს კერძო შეთავაზების გზით განთავსდა ოთხი საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტის ობლიგაციები. 2015 წლის განმავლობაში საჯარო შეთავაზების გზით განხორციელდა აქციების ერთი ემისია ღირებულებით 20 მლნ ლარი. 2015 წლის 31 დეკემბრისათვის საფინანსო სფეროს სხვა მონაწილეებს წარმოადგენდა 15 საკრედიტო კავშირი, 70 მიკროსაფინანასო ორგანიზაცია (მათ შორის ერთი კვალიფიციური საკრედიტო ინსტიტუტი), 1,115 ვალუტის გადამცვლელი პუნქტი და 45 ფულადი გზავნილების განმახორციელებელი პირი. მიკროსაფინანსო სექტორის განვითარებისა და ზრდის ტენდენცია 2015 წელსაც შენარჩუნდა. 2014 წლის მონაცემებთან შედარებით, მთლიანი აქტივების ოდენობა 46 პროცენტით გაიზარდა და 1.6 მილიარდი ლარი შეადგინა. საქართველოს კანონმდებლობით მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებზე, მოქმედებს მსუბუქი ზედამხედველობის რეჟიმი. საქართველოში საგადახდო სისტემები დინამიურად ვითარდება და უფრო უსაფრთხო და ეფექტური ხდება. ქვეყანაში არსებული ყველაზე მნიშვნელოვანი საგადახდო სისტემა (დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების - RTGS სისტემა), რომლის ოპერატორიც საქართველოს ეროვნული ბანკია, 2015 წელსაც წინა წლის მსგავსად ინარჩუნებს უწყვეტობის მაჩვენებელს 99.9%-ის დონეზე, რაც ბოლო წლებში გატარებული მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურული რეფორმების წარმატებასა და დანერგილი სისტემების მდგრადობაზე მიუთითებს. ამ პერიოდში ინფრასტრუქტურის განვითარების პარალელურად, ასევე დინამიურად ვითარდებოდა საგადახდო მომსახურების სფეროც, გაიზარდა საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების რაოდენობა და უფრო მრავალფეროვანი გახდა მათ მიერ გაწეული მომსახურებაც. 15 საქართველოს ეროვნულ ბანკში 2015 წელს გრძელდებოდა საინფორმაციო ტექნოლოგიების სრულყოფის სამუშაოები. ეროვნული ბანკი გახდა პირველი ორგანიზაცია საქართველოში, რომელმაც მიიღო ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის საერთაშორისო სტანდარტის ISO/IEC 27001: 2013 შესაბამისობის დამადასტურებელი სერტიფიკატი. ნაღდი ფულით ქვეყნის ეკონომიკის შეუფერხებელი დაკმაყოფილების მიზნით, განსაკუთრებით აღსანიშნავია განახლებული მოდიფიკაციის 20, 50 და 100 ლარის ნომინალების ბანკნოტების დამზადების და მათი მიმოქცევაში გაშვების კუთხით გაწეული საქმიანობა. გასათვალისწინებელია ის გარემოება, რომ ლარის 20 წლიანი ისტორიის მანძილზე პირველად მოხდა ბანკნოტების დიზაინის მნიშვნელოვანი განახლება, რის მიმართებითაც მუშაობა მიმდინარეობდა ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში. 1995 წლის შემდეგ ლარის ბანკნოტებზე განხორციელებული მცირედი მოდიფიცირებების მიუხედავად, დღემდე მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა ლარის ბანკნოტების თავდაპირველი დიზაინი, ბანკნოტების ფერები და გაფორმების სტილი, რაც საერთაშორისო პრაქტიკაში განვითარებული მზარდი ტექნოლოგიების გათვალისწინებით, როგორც ვიზუალური, ისე ტექნიკური პარამეტრების თვალსაზრისით უკვე მოძველდა და აღარ პასუხობდა მსოფლიოში ბანკნოტების წარმოების სფეროში მიმდინარე ტენდენციებს. ამის გათვალისწინებით ჩატარდა მთელი რიგი სამუშაოები 5, 10, 20, 50 და 100 ლარის ნომინალების ბანკნოტების როგორც დიზაინის, ისე ცვეთაგამძლეობისა და დაცულობის კუთხით გასაუმჯობესებლად. ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტების დიზაინის შემადგენელი დეტალები მაქსიმალურად იქნა ინტეგრირებული დამცავ ნიშნებთან და მთლიანობაში ქმნის ერთიანი ოჯახის კონცეფციას. გაფორმების სტილი, პარამეტრები და დამცავი ნიშნები თანამედროვე, აპრობირებული და თანმიმდევრულია თითოეული ნომინალისათვის. 16 1 მაკროეკონომიკური გარემო 1.1 მსოფლიო ეკონომიკა 2015 წელს მსოფლიო ეკონომიკური ზრდის პროცესს მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობები სდევდა თან. სუსტი ერთობლივი მოთხოვნა, კლებადი ფასები სასაქონლო პროდუქციაზე და გაზრდილი მერყეობა ფინანსურ ბაზრებზე აფერხებდა ეკონომიკურ აქტივობას, რის შედეგად, გლობალურმა ზრდამ მხოლოდ 3.1% შეადგინა2. აქტივობის შენელება განსაკუთრებით თვალშისაცემი იყო მზარდი და განვითარებადი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებში. თუმცა მსოფლიოს განვითარებული ნაწილი გაჯანსაღებას განაგრძობდა. შემცირების ტენდენციით ხასიათდებოდა გლობალური ინფლაციაც, რაც ძირითადად განპირობებული იყო საერთაშორისო ბაზრებზე ნავთობისა და სხვა სასაქონლო პროდუქციის ფასების ვარდნით. მსოფლიოს წამყვანი ცენტრალური ბანკები სუსტ ინფლაციას შერბილებული მონეტარული პოლიტიკით პასუხობდნენ, თუმცა, 2015 წლის ბოლოს აშშ-ის ფედერალურმა სარეზერვო კომიტეტმა პოლიტიკის გამკაცრება დაიწყო და საპროცენტო განაკვეთი 0.25 პპ-ით გაზარდა. გარდა ამისა, მკაცრი პოლიტიკა შენარჩუნდა იმ განვითარებად ქვეყნებში, სადაც აშშ დოლართან მიმართებაში ადგილობრივი ვალუტის გაუფასურებამ ინფლაციური წნეხი შექმნა. მსოფლიო მასშტაბით სუსტი ერთობლივი მოთხოვნა და ინვესტიციები ნაწილობრივ გლობალური ფინანსური კრიზისის მძიმე მემკვიდრეობის შედეგია და განპირობებულია სამომხმარებლო და ბიზნეს განწყობის გაუარესებით. სტრუქტურული და გეოპოლიტიკური გამოწვევები 2015 წელს კიდევ უფრო ასუსტებდა მოლოდინებს და ეკონომიკურ აგენტთა შორის დამატებით გაურკვევლობას ქმნიდა. ამ ვითარებით განსაკუთრებით დაზარალდა მსოფლიოს მზარდი და განვითარებადი ნაწილი, რაც გამოიხატა ვაჭრობიდან შემცირებული შემოსავლებით, კლებადი საინვესტიციო შემოდინებითა და გაძვირებული საკრედიტო რესურსებით. აღნიშნულ ვითარებაზე დიდი ზეგავლენა იქონია ასევე სასაქონლო პროდუქციის ფასების კლების ტენდენციამ. ნავთობის ფასი წლის განმავლობაში შემცირებას განაგრძობდა და უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში რეკორდულად დაბალ ნიშნულს მიაღწია. ვარდნა გამოწვეული იყო განვითარებულ ქვეყნებში დაგროვილი უხვი მარაგებით, ინტენსიური მოპოვებამიწოდებითა და გაუარესებული მოლოდინებით გლობალურ მოთხოვნასთან დაკავშირებით3. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ნავთობზე შემცირებულმა საერთაშორისო ფასებმა არაერთგვაროვანი ეფექტი იქონია ეკონომიკებზე: მიუხედავად იმისა, რომ ექსპორტიორები დაზარალდნენ, იმპორტიორების მიმდინარე ანგარიში გაუმჯობესდა და რეალური შემოსავლები გაიზარდა. წყარო: World Economic Outlook (WEO), IMF, April 2016 ამ გარემოებებს თან ერთვოდა მოლოდინი ირანზე დაწესებული ეკონომიკური სანქციების მოხსნის შესახებ, რაც ნავთობის რესურსით მდიდარ მოთამაშეს საერთაშორისო ბაზარზე დააბრუნებდა. 2016 წლის იანვარში აღნიშნული სანქციები მართლაც მოიხსნა. 2 3 17 დიაგრამა N 1.1 მშპ-ის წლიური ზრდა 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% 2006 2007 მსოფლიო 2008 2009 ევროზონა 2010 აშშ 2011 2012 2013 2014 2015 მზარდი და განვითარებადი ქვეყნები წყარ ო : საე რ თ აშორ ის ო სავ ალუ ტო ფონ დ ი 2015 წელი ხასიათდებოდა კაპიტალის სუსტი მოძრაობით, რაც ძირითადად მოკლევადიანი ვალისა და პორტფელის ინვესტიციების კლებაში გამოიხატა. ამის მიზეზი შენელებული ეკონომიკური აქტივობა, მონეტარული პოლიტიკის განსხვავებული მიმართულებები (policy divergence) და სასაქონლო პროდუქციის კლებადი ფასები გახდა. კაპიტალის წმინდა შემოდინების შემცირებამ მრავალ ქვეყანაში (განსაკუთრებით სასაქონლო პროდუქციის ექსპორტიორ ქვეყნებში) გაუფასურების წნეხი შექმნა და აქციების ბაზარზე მნიშვნელოვანი მერყეობა განაპირობა. ამას თან დაერთო სუვერენული რისკების ზრდით გამოწვეული საკრედიტო რესურსების გაძვირება. კაპიტალის მსგავსად, 2015 წელს მნიშვნელოვნად შემცირდა გლობალური სავაჭრო ბრუნვა, რაც ძირითადად მზარდი და განვითარებადი ბაზრების შენელებულმა მოთხოვნამ გამოიწვია. კერძოდ, ჩინეთში მიმდინარე რებალანსირების პროცესი, გაუარესებული მაკროეკონომიკური ვითარება რუსეთსა და ბრაზილიაში დიდ როლს თამაშობდა სიტუაციის გამწვავებაში. მიუხედავად იმისა, რომ 2015 წელს ადგილობრივი ვალუტის გაუფასურების შედეგად ზოგიერთ ქვეყანაში ფასების ზრდის დონემ საგრძნობლად მოიმატა, გლობალური ინფლაცია შემცირების ტენდენციით ხასიათდებოდა. ამის მიზეზი საერთაშორისო ბაზრებზე სასაქონლო პროდუქციის ფასების კლება და შესუსტებული ერთობლივი მოთხოვნა გახდა. დეფლაციის რისკები კვლავ საგრძნობი იყო ევროზონაში, იაპონიასა და ნაწილობრივ აშშ-იც. 18 დიაგრამა N 1.2 სფი წლიური ინფლაცია 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% 2005 2006 მსოფლიო 2007 2008 2009 ევროზონა 2010 აშშ 2011 2012 2013 2014 2015 მზარდი და განვითარებადი ქვეყნები წყარ ო : საე რ თ აშორ ის ო სავ ალუ ტო ფონ დ ი სხვა გარემოებებთან ერთად, გეოპოლიტიკური მდგომარეობა ევროპის სამხრეთაღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც საქართველოს მნიშვნელოვანი სავაჭრო პარტნიორებია თავმოყრილი, საგრძნობ ზეგავლენას ახდენდა რეგიონში არსებულ ეკონომიკურ ვითარებაზე. რუსეთ-უკრაინის სამხედრო კონფლიქტმა უკრაინის ეკონომიკა ძლიერ დააზარალა. მთლიანი შიდა პროდუქტი შემცირდა 9.9%-ით, რასაც თან დაერთო მაღალი ინფლაცია, საშუალოდ 40-50%-ის ფარგლებში. ინფლაციის მკვეთრი ზრდა ეროვნული ვალუტის გაუფასურებითა და კომუნალური ტარიფების კორექტირებით იყო გამოწვეული. მნიშვნელოვანი ვარდნა დაფიქსირდა ექსპორტში, რის ძირითად მიზეზად ინდუსტრიულ აღმოსავლეთ ნაწილში მიმდინარე კონფლიქტთან ერთად, რუსეთთან ვაჭრობის შეწყვეტა და მეტალსა და სოფლის მეურნეობის პროდუქტებზე გლობალური ფასების შემცირება იქცა. 2015 წელი მძიმე აღმოჩნდა რუსეთის ეკონომიკისათვის. მკვეთრად შემცირებული შემოსავლები ნავთობის ექსპორტიდან, საერთაშორისო სანქციები და კაპიტალის მასიური გადინება არასრული ჩამონათვალია იმ პრობლემებისა, რის წინაშეც ეს ქვეყანა დადგა. წლის განმავლობაში მშპ შემცირდა 3.7%-ით, ხოლო რუბლის გაუფასურებამ ინფლაცია საშუალოდ 15%-მდე გაზარდა. ყოველივე ამის ფონზე, მნიშვნელოვნად გაუარესდა სამომხმარებლო და საინვესტიციო განწყობა, რაც ნავთობზე დაბალი ფასებისა და საერთაშორისო სანქციების გათვალისწინებით, მომავალი წლების პროგნოზზე უარყოფითად აისახება4. აზერბაიჯანში წლის ბოლოს მანათის 50%-იანმა გაუფასურებამ მნიშვნელოვნად შეარყია სამომხმარებლო განწყობა. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, აზერბაიჯანის ეკონომიკა 2015 წელს 1.1%-ით გაიზარდა5. რუსეთში არსებული კრიზისი ნეგატიურად აისახა ეკონომიკურ აქტივობაზე სომხეთში, რაც საექსპორტო პროდუქციაზე მოთხოვნის შესუსტებით, ფულადი გზავნილების შემცირებითა და პირდაპირი 4 5 წყარო: World Economic Outlook, IMF, April 2016 წყარო: World Economic Outlook, IMF, April 2016 19 ინვესტიციების კლებით გამოიხატა. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, სომხეთის ეკონომიკა 2015 წელს 3%-ით გაიზარდა6. თურქეთის ეკონომიკა 2015 წლის განმავლობაში სხვა სავაჭრო პარტნიორებზე მეტად (3.8%-ით) გაიზარდა7. თუმცა, ზრდის შემაფერხებელი ფაქტორები მრავლად იყო: სირიის კონფლიქტით გამოწვეული მიგრანტების პრობლემა, პოლიტიკური დაპირისპირება ივნისის საპარლამენტო არჩევნების შემდგომ (რომელიც განმეორებითი არჩევნებითა და მმართველი პარტიის გამარჯვებით დასრულდა), ექსპორტის შესუსტება (რუსეთთან ვაჭრობის შეწყვეტა, შემცირებული მოთხოვნა ტურისტულ მომსახურებაზე) და სხვა. იმპორტირებული ნავთობის დაბალი ფასი ხელს უწყობდა მიმდინარე ანგარიშისა და ეკონომიკური აქტივობის გაუმჯობესებას, თუმცა, გაურკვევლობის პირობებში ადგილობრივი ვალუტის გაუფასურებამ ინფლაცია 8%-მდე გაზარდა. 2015 წელს ევროზონაში გაჯანსაღების პროცესი ნელი ტემპით მიმდინარეობდა, რის გამოც ეკონომიკა ზომიერად, 1.6%-ით, გაიზარდა8. პოზიტიური ფაქტორებიდან აღსანიშნავია ნავთობზე დაბალი ფასი, სახარბიელო საკრედიტო პირობები და ნაწილობრივ ევროს გაუფასურება გასული წლის პირველ ნახევარში. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ფინანსური სტაბილურობის რისკები კვლავ თვალსაჩინოა ზოგიერთ პერიფერიულ წევრ-ქვეყანაში, სადაც საკრედიტო პირობები მკაცრი დარჩა. ამასთან, გასული წლის მეორე ნახევარში ვაჭრობის წილებით შეწონილი ევროს ეფექტური ნომინალური და რეალური გაცვლითი კურსი გამყარდა (სავაჭრო პარტნიორების ვალუტების გაუფასურების გამო), რამაც ექსპორტის შესუსტება და დეფლაციური წნეხი გამოიწვია. 2015 წელს აშშ-ის ეკონომიკის ზრდის მთავარი მამოძრავებელი ძალა მყარი სამომხმარებლო მოთხოვნა და არასანავთობო სექტორებში მზარდი ინვესტიციები იყო. ეკონომიკა დაახლოებით 2.4%-ით გაიზარდა9, რაც გლობალური ფინანსური კრიზისის შემდგომ დაფიქსირებული ყველაზე დიდი წლიური მაჩვენებელია. უმუშევრობა ეტაპობრივად შემცირდა 5%-მდე, რამაც, თავის მხრივ, პოზიტიურად იმოქმედა მოსახლეობის განკარგვად შემოსავალზე. თუმცა, აშშ დოლარის გამყარების ტენდენციამ და სუსტმა გლობალურმა მოთხოვნამ გააუარესა წმინდა ექსპორტი და იმავდროულად, შეამცირა ინფლაციური წნეხი. აღნიშნული ფაქტორებისა და ნავთობზე კლებადი ფასების ზეგავლენით, ინფლაცია 2015 წელს 0%-თან ახლოს შენარჩუნდა. 2015 წელს მსოფლიო მასშტაბით, ქვეყნებში, სადაც ეკონომიკისა და სამომხმარებლო ფასების სუსტი ზრდა აღინიშნებოდა, შერბილებული მონეტარული პოლიტიკა შენარჩუნდა. ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა გასული წლის ბოლოს დამატებით შეარბილა პოლიტიკა, დაბალ ინფლაციასთან ბრძოლის მოტივით. რაც შეეხება აშშ-ს, უმუშევრობის დონის მნიშვნელოვნად შემცირებისა და ფასების ზრდის მოლოდინების გათვალისწინებით, 2015 წლის ბოლოს ფედერალურმა სარეზერვო კომიტეტმა საპროცენტო განაკვეთი 0.25 პპ-ით გაზარდა. ამასთან, მოსალოდნელი გახდა, რომ პოლიტიკის გამკაცრებას ეტაპობრივი ფორმა ექნება. აღნიშნული ნაბიჯი მყისვე აისახა საბაზრო წყარო: World Economic Outlook, IMF, April 2016 წყარო: World Economic Outlook, IMF, April 2016 8 წყარო: World Economic Outlook, IMF, April 2016 9 წყარო: World Economic Outlook, IMF, April 2016 6 7 20 განაკვეთებზე: წლის ბოლოს USD LIBOR-ის 3-თვიანმა განაკვეთმა 0.6%-ს მიაღწია. ნაწილობრივ განსხვავებული ვითარება აღინიშნებოდა ზოგიერთ განვითარებად ქვეყანაში, სადაც ეროვნული ვალუტის გაუფასურებით გამოწვეულ ინფლაციასთან საბრძოლველად მონეტარული პოლიტიკის მაღალი განაკვეთები შენარჩუნდა. აღმოსავლეთ აზიაში მძიმე გეოპოლიტიკური ვითარების მიუხედავად, 2015 წლის ბოლოს ნავთობის ფასი ბოლო წლების რეკორდულად დაბალ ნიშნულამდე, $30-მდე, დაეცა. ამასთან, საერთაშორისო სანქციების მოხსნას ირანზე, რომელიც ამ რესურსით ერთერთი უმდიდრესი ქვეყანაა მსოფლიოში, დამატებით უარყოფითი ზეგავლენა ჰქონდა ფასზე. გასული წელი ფასების შემცირებით აღინიშნა სხვა სასაქონლო პროდუქტებისთვისაც: კერძოდ, სსფ-ის მიერ დათვლილი სოფლის მეურნეობის პროდუქტების ფასების ინდექსი დაახლოებით 15%-ით შემცირდა, ხოლო მეტალის ფასების ინდექსი კი - 20%-ით10. დიაგრამა N 1.3 სასაქონლო პროდუქციის ფასის ინდექსი 240 200 160 120 80 40 სასაქონლო პროდუქციის ფასის ინდექსი სურსათის ფასის ინდექსი ლითონის ფასის ინდექსი ენერგომატარებლების ფასის ინდექსი /15 ნოემ/15 ოქტ/15 სექ/15 აგვ/15 ივლ/15 ივნ/15 მაის/15 აპრ/15 მარ/15 თებ/15 იან/15 დეკ/14 ნოემ/14 ოქტ/14 სექ/14 აგვ/14 ივლ/14 ივნ/14 მაის/14 აპრ/14 მარ/14 თებ/14 იან/14 დეკ/13 0 წყარ ო : საე რ თ აშორ ის ო სავ ალუ ტო ფონ დ ი 1.2 საგარეო სექტორი და საგადასახდელო ბალანსი 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს ეკონომიკა ძლიერი საგარეო შოკის წინაშე იდგა. საქართველოს ეკონომიკისთვის საგარეო მოთხოვნის შემცირებას რამდენიმე ფატორი უწყობდა ხელს. 2015 წელს საერთაშორისო ბაზრებზე კვლავაც იყო მოლოდინი, რომ აშშ-ს ფედერალური სარეზერვო სისტემა დაიწყებდა პოლიტიკის განაკვეთის ზრდას (საბოლოოდ ასეც მოხდა 2015 წლის დეკემბერში). ამ მოლოდინების შესაბამისად აშშ დოლარის კურსმა დაიწყო გამყარება სხვა ვალუტების მიმართ. გლობალური ეკონომიკური შენელების და დაძაბული გეოპოლიტიკური მდგომარეობის ფონზე საქართველოს სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში დაიწყო ეროვნული ვალუტების გაუფასურება. აღსანიშნავია ევროს გაუფასურებაც, რაც ევროპის ცენტრალური ბანკის შერბილებულმა მონეტარულმა პოლიტიკამ გამოიწვია. შედეგად, საქართველოს 10 წყარო: Commodity Price Outlook & Risks, IMF, January 2016 21 ეკონომიკა კარგავდა კონკურენტუნარიანობას: გაიზარდა მოთხოვნა იმპორტზე, შემცირდა მოთხოვნა საქართველოს საექსპორტო პროდუქციაზე. ნავთობის ფასის შემცირებამ შეასუსტა ნავთობის ექსპორტიორი ქვეყნების ეკონომიკები და კიდევ უფრო შეამცირა მოთხოვნა ქართულ ექსპორტზე ისეთი ქვეყნებიდან, როგორიცაა რუსეთი, აზერბაიჯანი და ყაზახეთი. რუსეთსა და საბერძნეთში ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებამ მნიშვნელოვნად შეამცირა ფულადი გზავნილების შემოდინება ქვეყანაში, რაც ასევე უარყოფითად მოქმედებდა ქვეყანაში უცხოური ვალუტის შემოდინებაზე. აღნიშნულმა გარემოებამ გარდაუვალი გახადა ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურება. ლარის კურსის გაუფასურებამ 2015 წელს მაკორექტირებელი ეფექტი იქონია მიმდინარე ანგარიშის ბალანსზე, რაც, ერთი მხრივ, იმპორტის შემცირებაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, ტურისტული შემოსავლების ზრდაზე და საქონლის ექსპორტის უფრო ნაკლებად შემცირებაზე აისახა. 2015 წლის მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტმა მთლიანი შიდა პროდუქტის 11.8 პროცენტი შეადგინა, რაც წინა წლის მაჩვენებელს 1.1 პროცენტული პუნქტით აღემატება. აბსოლუტურ განზომილებაში მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი 112 მლნ აშშ დოლარით გაუმჯობესდა და 1.64 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. დიაგრამა N 1.4 მიმდინარე ანგარიშის კომპონენტების ფარდობა მშპ-თან 30% 20% 10% 0% -10% 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 -20% -30% -40% საქონლით ვაჭრობა შემოსავალი მიმდინარე ანგარიში მომსახურებით ვაჭრობა მიმდინარე ტრანსფერტები წყარ ო : საქ არ თ ვ ე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საქონლით ვაჭრობა მიმდინარე ანგარიშის კვლავ ყველაზე დეფიციტური კომპონენტია. 2015 წელს საქონლით ვაჭრობის დეფიციტის ფარდობამ მთლიან შიდა პროდუქტთან 30.8% შეადგინა. საქონლის ექსპორტმა წლიური კლება ჯერ კიდევ 2014 წლის მესამე კვარტალში დაიწყო, როცაშემცირდა მოთხოვნა ქართულ ექსპორტზე პარტნიორ ქვეყნებში ეკონომიკური მდგომარეობისა თუ გეოპოლიტიკური სიტუაციის გაუარესებით. 2015 წლის განმავლობაში კი ექსპორტი წლიურად მნიშვნელოვნად შემცირდა (კლების ტემპი მეტნაკლებად თანაბარი იყო კვარტალების მიხედვით). იმპორტის კლების ტემპი განსაკუთრებით გაიზარდა 2015 წლის მეორე კვარტალიდან, როდესაც ლარის გაუფასურების გავლენამ იმპორტირებულ საქონელზე მოთხოვნა შეამცირა. აღსანიშნავია, რომ იმპორტის შემცირება ძირითადად სამომხმარებლო საქონელის იმპორტის ხარჯზე 22 მოხდა, ხოლო საინვესტიციო და შუალედური საქონლის იმპორტის კლების წვლილი მთლიანი იმპორტის კლებაში გაცილებით ნაკლები იყო (იხ. დიაგრამა N 1.13), რაც მიმდინარე ანგარიშის დისბალანსის აღმოფხვრის ჯანსაღ ფორმაზე მიუთითებს. დიაგრამა N 1.5 საქონლის ექსპორტის წლიური ცვლილება (2014-2015 წელი)11 25% 20% 18.2% 15% 10% 4.7% 5% 0% -5% 2014 I 2014 II 2014 III 2014 IV 2014 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV 2015 -4.1% -10% -10.1% -15% -20% -20.0% -25% -21.8% -26.0% -30% -24.1% -21.7% -23.4% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 1.6 საქონლის იმპორტის წლიური ცვლილება (2014-2015 წელი)12 20% 16.1% 15% 12.7% 10% 5% 0.4% 0% -5% -10% 8.0% 5.7% 2014 I 2014 II 2014 III 2014 IV 2014 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV 2015 -7.1% -15% -16.7% -20% -25% -21.6% -16.5% -19.1% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საგადასახდელო ბალანსის საქონლის ექსპორტი საგადასახდელო ბალანსის საქონლის ექსპორტი. იმპორტიდან გამორიცხულია C ჰეპატიტის წამლების იმპორტი 11 12 23 2015 წელს დეფიციტის შემცირება განპირობებულია მომსახურების ბალანსის გაუმჯობესებით. მომსახურების პროფიციტის ფარდობამ მშპ-თან 10.4 პროცენტი შეადგინა, რაც 2.6 პროცენტული პუნქტით მეტია წინა წლის მაჩვენებელზე. აბსოლუტურ გამოსახულებაში მომსახურების დადებითი სალდო 2015 წელს წინა წელთან შედარებით 158 მლნ აშშ დოლარით (12.2%-ით) გაუმჯობესდა და 1.46 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. ზრდა უმეტესწილად გამოწვეული იყო ტურისტული შემოდინებების მაღალი ზრდით. ტურისტულმა შემოსავლებმა, რომელიც მომსახურების ექსპორტის ძირითად ნაწილს შეადგენს, 2015 წელს 1.94 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც 8.3%-ით აღემატება წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. ტურისტული შემოდინებების ზრდის ტემპის მატება გამოწვეული იყო ვიზიტორთა რაოდენობის შედარებით მაღალი ზრდით (7%), რაც ძირითადად განაპირობა სომხეთიდან (10.7%), რუსეთიდან (14%) და აზერბაიჯანიდან (8.6%) ვიზიტორების რაოდენობის ზრდამ. რამდენიმე წელია, რაც ვიზიტორთა რაოდენობის მზარდი ტენდენციაა ისრაელიდან, გერმანიიდან, ყაზახეთიდან, აშშ-დან, ბელორუსიიდან და დიდი ბრიტანეთიდან. საპირისპიროდ ვიზიტორთა რაოდენობა ყველაზე მეტად შემცირდა თურქეთიდან (-3.6%), ირანიდან (-47.3%) და ერაყიდან (-55%). აღსანიშნავია, რომ ვიზიტორების რაოდენობა წლის მეორე კვარტალიდან გაიზარდა, რაშიც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ლარის კურსის გაუფასურებამ. მლნ აშშ დოლარი დიაგრამა N 1.7 ტურიზმის ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები (2010-2015) 800 700 600 2010 500 2011 400 2012 300 2013 2014 200 2015 100 0 კვ1 კვ2 კვ3 კვ4 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს საგრძნობლად გაუარესდა შემოსავლების ანგარიში და უარყოფითი წვლილი შეიტანა მიმდინარე ანგარიშის ცვლილებაში. შემოსავლის ანგარიშის ნეგატიურ კომპონენტად რჩება საინვესტიციო შემოსავლის დეფიციტი, რომელიც 2015 წელს 2.8 პროცენტით გაუარესდა და 891 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. რაც შეეხება მუშაკთა შრომის ანაზღაურების ბალანსს, 2015 წელს ეს კომპონენტი 26.2 პროცენტით შემცირდა და 489 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. შრომის ანაზღაურების შემცირება გამოწვეულია, ერთი მხრივ, ჩვენი რეგიონის ქვეყნებში ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებით, ხოლო მეორე მხრივ, ამ ქვეყნებში ეროვნული ვალუტების კურსის გაუფასურებით, რამაც დამატებით შეამცირა მიღებული შემოსავალი. მთლიანობაში შემოსავლის ანგარიშის დეფიციტი 2015 24 წელს წინა წელთან შედარებით 197 მლნ აშშ დოლარით (96.6 პროცენტი) გაუარესდა და 402 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. 2015 წელს მნიშვნელოვნად შემცირდა (26.6 პროცენტი) კერძო სექტორის მიმდინარე ტრანსფერები (პირადი გზავნილები), რომელიც როგორც წესი მიმდინარე ტრანსფერების ყველაზე მსხვილი კომპონენტია. პირადიგზავნილები მთელი წლის მანძილზე მცირდებოდა, ყველაზე დიდი წვლილი კი ამ კლებაში რუსეთმა და საბერძნეთმა შეიტანა, საიდანაც საქართველო იღებს მთლიანი ფულადი გზავნილების უმეტეს ნაწილს. ამ ქვეყნებში გაუარესებულმა ეკონომიკურმა მდგომარეობამ ქვეყანაში გადმორიცხული ფულადი გზავნილების მნიშვნელოვანი შემცირება გამოიწვია. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს სამთავრობო ტრანსფერების საგრძნობი ზრდა წინა წლებთან შედარებით გამოწვეულია C ჰეპატიტის სამკურნალო სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში გრანტის სახით მიღებული სამკურნალო საშუალებებით. დიაგრამა N 1.8 პირადი გზავნილების წლიური ცვლილება (2014-2015 წელი) 20% 13.0% 10% 5.8% 2.1% 1.2% 0% -10% -9.6% -14.8% -20% -30% -19.6% -24.8% -28.1% -40% 2014 I 2014 II 2014 III 2014 IV 2014 2015 I 2015 II -35.6% 2015 III 2015 IV 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 1.9 წვლილები ფულადი გზავნილების ცვლილებაში (2015 წელი) დეკ-15 ნოემ-15 სხვა ოქტ-15 აგვ-15 საბერძნეთი სექ-15 ივლ-15 რუსეთი ივნ-15 მაის-15 აპრ-15 მარ-15 თებ-15 იან-15 5% 0% -5% -10% -15% -20% -25% -30% -35% -40% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 25 2015 წელს, წინა წლების მსგავსად, მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსების ძირითადი წყარო კვლავ წმინდა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები იყო. წმინდა პირდაპირმა უცხოურმა ინვესტიციებმა საქართველოში 2015 წელს 1.21 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც 10%-ით ნაკლებია წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების შემცირება ძირითადად განაპირობა ინვესტიციების კლებამ მშენებლობის, დამამუშავებელი მრეწველობის და ენერგეტიკის სექტორებში. 2014 წელთან შედარებით აღნიშნულ სექტორებში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები შესაბამისად 59%-ით, 56%-ით და 53%-ით შემცირდა. 2015 წელს ინვესტიციების საგრძნობი ზრდა იყო ტრანსპორტისა და კავშირგაბმულობის სექტორში (+37%), რაც უკავშირდება BP-ის ახალი გაზსადენის მშენებლობის პროექტს. აღნიშნულ პროექტს BP-ს აზერბაიჯანული წარმომადგენლობა ახორციელებს, რის გამოც 2015 წელს სწორედ აზერბაიჯანიდან გაიზარდა ყველაზე მეტი პირდაპირი ინვესტიციების შემოდინება საქართველოში (მთლიანი ინვესტიციების 40%). დიაგრამა N 1.10 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსების წყაროები 30% 20% 10% 0% -10% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 -20% -30% მიმდინარე ანგარიში პორტფელის ინვესტიციები კაპიტალის ანგარიში სხვა ინვესტიციები პირდაპირი ინვესტიციები სარეზერვო აქტივები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს პორტფელის ინვესტიციების სალდო ურყოფითი იყო და -156 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. ცვლილების უდიდესი ნაწილი მოდის საბანკო სექტორზე. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს საბანკო სექტორს საინვესტიციო ვალდებულებების გასტუმრება უწევდა, რამაც გამოიწვია უარყოფითი ბალანსი ფინანსური ანგარიშის აღნიშნულ კომპონენტში. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსებაში 2014 წელთან შედარებით გაიზარდა სხვა ინვესტიციების წვლილი. 2015 წელს სხვა ინვესტიციების წმინდა შემოდინებამ 512.2 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. ვალდებულებების ზრდის ძირითადი ნაწილი სესხებზე მოდის, როგორც სამთავრობო, ასევე კერძო (არა-საბანკო) სექტორზე. აღსანიშნავია, რომ გასულ წელს ბიუჯეტის დეფიციტის ძირითადი ნაწილი საგარეო ვალდებულებების აღებით ფინანსდებოდა, რაც იმავდროულად წარმოადგენდა მიმდინარე ანგარიშის დაფინანსების წყაროს. 2015 წელს ბიუჯეტის მხარდასაჭერად მიღებულია კრედიტები მსოფლიო ბანკისგან (120 მლნ აშშ დოლარი) და აზიის განვითარების ბანკისგან (75 მლნ აშშ დოლარი). 26 სხვა ინვესტიციების აქტივების ზრდა ძირითადად საბანკო სექტორზე მოდის. აღნიშნული განპირობებულია საბანკო სექტორში უცხოური ვალუტით ჭარბი ლიკვიდობის დაგროვებით, რაც საზღვარგარეთ საკორესპონდენტო ანგარიშებზე იყო განთავსებული. ჭარბი ლიკვიდობის დაგროვება, თავის მხრივ, აშშ დოლარით გაცემულ სესხებზე მოთხოვნის კლებამ გამოიწვია. ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შემდეგ მომხმარებლები უცხოური ვალუტით სესხის აღებას განსაკუთრებული სიფრთხილით ეკიდებიან, რაც ხელს შეუწყობს მომავალში დოლარიზაციის შემცირების ტენდენციის შენარჩუნებას. ცხრილი N 1.1 საგადახდელო ბალანსი 2011-2015 წლებში (მლნ აშშ დოლარი) მ იმ დ ინ ა რ ე ა ნ გ ა რ იშ ი საქონე ლი 2011 2012 2013 2014 2015 -1,843 -1,857 -938 -1,753 -1,641 -3,494 -4,216 -3,493 -4,280 -4,303 ე ქსპორტი 3,254 3,502 4,246 4,073 3,121 იმპორტი -6,748 -7,718 -7,738 -8,354 -7,424 მომსახურება 747 1,101 1,405 1,298 1,456 კრედიტი 2,008 2,544 2,964 3,018 3,133 აქე დან: ტურისტული შე მოსავლე ბი დე ბე ტი შე მოსავლე ბი (წმინდა) აქე დან: დარიცხული პროცე ნტი 955 1,411 1,720 1,787 1,936 -1,261 -1,443 -1,559 -1,721 -1,678 -425 -149 -316 -204 -402 -313 -397 -385 -406 -451 1,329 1,408 1,466 1,434 1,608 აქე დან: სახე ლმწიფო სე ქტორი 144 118 91 56 553 აქე დან: გზავნილი, კრედიტი 617 712 786 761 587 აქე დან: სხვა კე რძო ტრანსფე რი, კრედიტი 583 587 600 636 484 ტრანსფე რი (წმინდა) კა პიტ ა ლის ა ნ გ ა რ იშ ი 153 134 134 110 63 ფ ინ ა ნ ს უ რ ი ა ნ გ ა რ იშ ი 1,674 1,777 845 1,717 1,663 902 614 829 1,343 1,209 1,048 911 949 1,750 1,350 133 848 -37 207 -156 პირდაპირი ინვე სტიციე ბი (წმინდა) აქე დან: პირდაპირი ინვე სტიციე ბი საქართვე ლოში პორტფე ლის ინვე სტიცია (წმინდა) ფინანსური წარმოე ბულე ბი (წმინდა) სხვა ინვე სტიციე ბი (წმინდა) აქე დან: სახე ლმწიფო სე ქტორი სარეზე რვო აქტივე ბი წ მ ინ დ ა შ ე ც დ ომ ე ბ ი და გ ა მ ოტ ოვ ე ბ ე ბ ი 5 5 -2 8 -2 1,207 347 10 125 512 274 396 280 353 347 -572 -38 45 33 99 15 -53 -42 -74 -86 3.7 3.7 3.4 3.6 3.5 -66% -66% -78% -70% -69% მ ნ იშ ვ ნ ე ლოვ ა ნ ი კოე ფ იც იე ნ ტ ე ბ ი სარეზე რვო აქტივე ბი მომავალი წლის იმპორტის თვე ე ბში (თვე ) ე ქსპორტი/იმპორტი (საქონე ლი და მომსახურება) მიმდინარე ანგარიში / მშპ -12.8% -11.7% პირდაპირი ინვე სტიციე ბი / მშპ 6.2% ტურისტული შე მოსავლე ბი / მშპ პირადი გზავნილე ბი / მშპ -5.8% -10.6% -11.8% 3.9% 5.1% 8.1% 8.7% 6.6% 8.9% 10.7% 10.8% 13.9% 9.7% 10.1% 10.8% 10.8% 9.4% წყა რ ო : სა ქ ა რ თ ვე ლ ო ს ე რ ო ვნ უ ლ ი ბა ნ კი 27 2015 წელს ოფიციალური სარეზერვო აქტივები 178.6 მლნ აშშ დოლარით შემცირდა და 2.52 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, სარეზერვო აქტივების შემცირება ძირითადად სავალუტო ბაზარზე განხორციელებულმა ინტერვენციებმა განაპირობა. წლის განმავლობაში სებ-მა სავალუტო ინტერვენციების გზით დაახლოებით 287 მლნ აშშ დოლარი გაყიდა. წლის ბოლოსათვის საერთაშორისო რეზერვით 2016 წლის საპროგნოზო იმპორტის გადაფარვის კოეფიციენტი 3.5 თვეს შეადგენს. 2015 წელს რეგისტრირებული საქონლის ექსპორტი წინა წელთან შედარებით 23%-ით შემცირდა და 2.2 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, იმპორტი კი 10.1%-ით შემცირდა 7.72 მლრდ აშშ დოლარამდე (C ჰეპატიტის წამლ. გარეშე კი 15.3%–ით შემცირდა). 2015 წელს წინა წელთან შედარებით სავაჭრო ბრუნვა 13.3%-ით შემცირდა და მშპ-ის 67.9% შეადგინა. ცალკეული სასაქონლო ჯგუფებიდან აღსანიშნავია წინა წლების განმავლობაში ექსპორტის უმსხვილესი კომპონენტის, მსუბუქი ავტომობილების, ექსპორტის 65.3%-იანი შემცირება. იმავდროულად, უმსხვილესი საექსპორტო სასაქონლო ჯგუფებიდან შემცირდა ფეროშენადნობების (-31.9%), ყურძნის ნატურალური ღვინოების (-46.9%), მინერალური და მტკნარი წყლების (-40%), ფოლადის ნახევარფაბრიკატების (-67.6%), სპირტიანი სასმელების (-31.8%) და აზოტოვანი სასუქების (-20.2%) ექსპორტი. ზემოთ აღნიშნული სასაქონლო ჯგუფების ექსპორტის კლება გარკვეულწილად დააბალანსა სამკურნალო საშუალებების (52.8%), ნედლი ნავთობის (134.1%), ოქროს (57.9%) და სპილენძის კონცენტრატების (9.1%) ექსპორტის ზრდამ. დიაგრამა N 1.11 უმსხვილესი საექსპორტო სასაქონლო ჯგუფები 2014-2015 წლებში 500 400 300 200 100 ეთილის სპირტი არადენატურირებული, სპირტიანი სასმელები მინერალური და მტკნარი წყლები ნავთობი ნედლი და ნავთობპროდუქტები ყურძნის ნატურალური ღვინოები სასუქები მინერალური ან ქიმიური, აზოტოვანი სამკურნალო საშუალებები დაფასოებული კაკალი სხვა, ახალი ან გამხმარი მსუბუქი ავტომობილები 2014 ფეროშენადნობები - მადნები და კონცენტრატები სპილენძის მლნ აშშ დოლარი 600 2015 წყარ ო : საქ სტა ტი რაც შეეხება ექსპორტის გეოგრაფიას, 2015 წელს ექსპორტმა ევროკავშირის ქვეყნებში 3.6%-ით მოიმატა და 646.4 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. აქედან აღსანიშნავია ექსპორტის ზრდა ბულგარეთში (28.2%). დსთ-ის ქვეყნებში ექსპორტი 42.7%-ით შემცირდა, რაც ძირითადად განპირობებული იყო აზერბაიჯანში (-55.8%), რუსეთში (-40.7%), სომხეთში (37.5%) და უკრაინაში (-57.2%) ექსპორტის კლებით. ამავდროულად, წლიურად 77.1%-ით 28 გაიზარდა ექსპორტი უზბეკეთში (ძირითადად სამკურნალო საშუალებები). სხვა ქვეყნებში ექსპორტის კლებამ 7% შეადგინა, ძირითადად აშშ-სა (-49.8%) და თურქეთში (-22.3%) შემცირებული ექსპორტის ხარჯზე. მთლიანი ექსპორტის კლება ნაწილობრივ დაბალანსდა ჩინეთში გაზრდილი ექსპორტით (+39.2%). დიაგრამა N 1.12 ექსპორტის მოცულობა რეგიონების მიხედვით (2008-2015) მლნ აშშ დოლარი 2,000 1,500 1,000 500 2008 2009 2010 ევროკავშირის ქვეყნები 2011 2012 დსთ-ს ქვეყნები 2013 2014 2015 დანარჩენი ქვეყნები წყარ ო : საქ სტა ტი მიუხედავად ექსპორტის მკვეთრი შემცირებისა, საქართველოს უმსხვილეს საექსპორტო ბაზრად კვლავ აზერბაიჯანი რჩება. საექსპორტო ბაზრების სამეულში შევიდა ბულგარეთი და თურქეთი, რომლებმაც შესაბამისად სომხეთი და რუსეთი ჩაანაცვლეს. 2015 წელს რეგისტრირებული საქონლის იმპორტი (გრანტით მიღებული C ჰეპატიტის სამკურნალო საშუალებების გამოკლებით) 15.3%-ით შემცირდა და 7.28 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ იმპორტის შემცირება უმეტესწილად განპირობებული იყო სამომხმარებლო (-10.3 პროცენტული პუნქტი) ტიპის საქონლის იმპორტის წლიური კლებით (-22.1%). შუალედური და საინვესტიციო ტიპის საქონლის იმპორტის წლიურმა კლებამ შესაბამისად 7.5% და 15.3% შეადგინა და -3 და -2 პროცენტული პუნქტი შეიტანა საერთო იმპორტის კლებაში, რაც გაცილებით ნაკლებია ვიდრე სამომხმარებლო საქონლის წვლილი. დიაგრამა N 1.13 სასაქონლო ჯგუფების წვლილები იმპორტის ცვლილებაში (2015 წელი) პროცენტული პუნქტი 0 -5 -10 -2.0 -3.0 სამომხმარებლო შუალედური -10.3 საინვესტიციო -15 -20 წყარ ო : საქ სტა ტი 29 2015 წელს უმსხვილესი საიმპორტო საქონელი სამკურნალო საშუალებები იყო - 745.4 მლნ აშშ დოლარი (+136.9%). ძირითადი წვლილი ამ მაჩვენებელში C ჰეპატიტის სამკურნალო საშუალებების იმპორტმა შეიტანა. 2015 წელს წინა წელთან შედარებით 28.4%-ით შემცირდა ნავთობპროდუქტების იმპორტი და 657.4 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. ნავთობპროდუქტების იმპორტის შემცირება ძირითადად მსოფლიო ბაზარზე ნავთობის ფასის შემცირებითაა გამოწვეული. 35%-ით შემცირდა ავტომობილების იმპორტი. ძირითადი იმპორტირებული პროდუქციიდან კლება შეეხო სატელეფონო აპარატებს (ზოგადად ელექტროტექნიკას), სიგარეტს და სასურსათო პროდუქციას. 2015 წელს თითქმის 10-ჯერ გაიზარდა შავი ლითონის მილების იმპორტი, რაც BP-ს ახალი მილსადენის პროექტს უკავშირდება. სხვა ძირითადი იმპორტირებული პროდუქციიდან გაიზარდა ნავთობის აირების (+13.8%) და სპილენძის კონცენტრატების (+25.8%) იმპორტი. მეტალოკონსტრუქციები და მათი ნაწილები მილები და მილაკები, სხვა, შავი ლითონებისაგან სიგარები და სიგარეტები თამბაქოს ან მისი შემცვლელებისაგან ხორბალი და მესლინი სატელეფონო აპარატები მადნები და კონცენტრატები სპილენძის ნავთობის აირები მსუბუქი ავტომობილები 2014 ნავთობი და ნავთობპროდუქტები 1,000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 - სამკურნალო საშუალებები დაფასოებული მლნ აშშ დოლარი დიაგრამა N 1.14 უმსხვილესი იმპორტირებული სასაქონლო ჯგუფები (2014-2015) 2015 წყარ ო : საქ სტა ტი მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში იმპორტი ყველაზე მეტად თურქეთიდან შემცირდა, საქართველოს იმპორტიორ ქვეყნებს შორის კვლავ თურქეთი ლიდერობს. 2015 წელს თურქეთიდან იმპორტმა 1.33 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც წინა წლის მაჩვენებელს 23%-ით ჩამორჩება. 2015 წელს რუსეთმა საქართველოში იმპორტის მოცულობით ჩინეთს და აზერბაიჯანს გადაასწრო და მეორე უმსხვილესი იმპორტიორი ქვეყანა გახდა მთლიანი იმპორტის 8.1%-ით. სამეული კი ჩინეთმა შეავსო 7.6%-იანი წილით. იმპორტიორ ქვეყნებს შორის მეხუთე ადგილი დაიკავა ირლანდიამ, რაც C ჰეპატიტის სამკურნალო საშუალებების იმპორტმა განაპირობა (ირლანდიიდან განხორციელებული იმპორტის 98.2%). 30 მლნ აშშ დოლარი დიაგრამა N 1.15 იმპორტის მოცულობა უმსხვილესი იმპორტიორი ქვეყნების მიხედვით (2014-2015) 2,000.0 1,800.0 1,600.0 1,400.0 1,200.0 1,000.0 800.0 600.0 400.0 200.0 - 2014 2015 წყ არ ო : საქ სტა ტი იმპორტის რეგიონალური ანალიზი გვიჩვენებს, რომ 2015 წელს ევროკავშირის ქვეყნებიდან იმპორტი 6.3%-ით გაიზარდა და 2.52 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც მთლიანი იმპორტის 32.6%-ია13. დსთ-ის ქვეყნებიდან იმპორტმა 7.3%-ით იკლო და აბსოლუტურ განზომილებაში 1.97 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც მთლიანი იმპორტის 25.5%-ია. იმპორტის მნიშვნელოვანი კლება დაფიქსირდა დანარჩენი ქვეყნებიდან (-21%), ძირითადად თურქეთიდან, იაპონიიდან და ჩინეთიდან იმპორტის შემცირების ხარჯზე. მიუხედავად საგრძნობი კლებისა, საერთო ჯამში ამ ქვეყნების ჯგუფიდან იმპორტმა მთლიანი იმპორტის 41.9% შეადგინა. 1.3 ეკონომიკური ზრდა 2015 წელს საქართველოს ეკონომიკის ზრდას შესუსტებული საგარეო მოთხოვნა აფერხებდა, რასაც მნიშვნელოვანწილად რეგიონში გართულებული მდგომარეობა განაპირობებდა. კერძოდ, უკრაინაში მიმდინარე საომარი მოქმედებები ნეგატიურად მოქმედებდა ქვეყნის ეკონომიკაზე. დასავლეთის მიერ დაწესებულმა სანქციებმა, კაპიტალის გადინებამ და ნავთობის ფასების მკვეთრმა ვარდნამ რუსეთის ეკონომიკის შემცირება გამოიწვია, რითაც სირთულეები შეექმნა მასზე მჭიდროდ დამოკიდებულ სომხეთსაც. სირიაში მიმდინარე ომი უარყოფითად მოქმედებდა თურქეთის ეკონომიკაზე, განსაკუთრებით მის ტურისტულ სექტორზე. სავალო კრიზისის მორიგმა ტალღამ საბერძნეთის ეკონომიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო დაამძიმა. ნავთობის ფასების ვარდნამ მნიშვნელოვნად აზარალა რუსეთი, აზერბაიჯანი და ყაზახეთი. როგორც ვხედავთ საქართველოს თითქმის ყველა ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყანაში ეკონომიკური პრობლემები მძლავრობდა, რაც შესაბამისად აისახა საქართველოს ეკონომიკურ ზრდაზეც. C ჰეპატიტის წამლების გარეშე ევროკავშირის ქვეყნებიდან იმპორტი 12.6%-ით შემცირდა და მთლიანი იმპორტის 28.5%-ს შეადგენს. 13 31 საქართველოს ეკონომიკური ზრდა 2015 წელს 2.8%-მდე შენელდა. საგარეო მოთხოვნის შესუსტების ფონზე, 4.9%ით შემცირდა დამამუშავებელ მრეწველობაში. შემცირება დაფიქსირდა ეკონომიკის ყველაზე მსხვილ დარგში, ვაჭრობაში. თუ 2013-2014 წლებში ვაჭრობის დარგი 5-6%-ით იზრდებოდა, 2015 წელს ეს დარგი 0.3%-ით შემცირდა. ასევე დაბალი ზრდა დაფიქსირდა სოფლის მეურნეობაში, სადაც ზრდამ მხოლოდ 2.9% შეადგინა. ამ დარგის წვლილი მშპ-ს ზრდაში 0.2 პპ-ს უტოლდება. შემცირებული საგარეო მოთხოვნის ფონზე ზრდის მთავარი მამოძრავებელი მშენებლობის დარგი იყო. ეს დარგი წლის განმავლობაში 15.2%-ით გაიზარდა და ყველაზე დიდი წვლილი, 0.9 პროცენტული პუნქტი, შეიტანა ეკონომიკურ ზრდაში. მშენებლობის ზრდაში ყველაზე მნიშვნელოვანი წვლილი ახალი გაზსადენის მშენებლობაზე მოდის, თუმცა აქტივობა მაღალი იყო, როგორც მთავრობის მიერ დაფინანსებულ ინფრასტრუქტურულ პროექტების, ასევე კერძო მშენებლობების გამო. წლის განმავლობაში ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების შედეგები ჯერ სრულად არ იყო ასახული სესხების საპროცენტო განაკვეთებზე. ამიტომ მესამე კვარტლის ჩათვლით უძრავი ქონების შესაძენად აღებული სესხების მოცულობა ზრდას განაგრძობდა, რაც ხელს უწყობდა ბაზრის აქტივობას. კერძო ბინათმშენებლობის პარალელურად იზრდებოდა ოპერაციები უძრავი ქონებით, იჯარა და კომერციული მომსახურეობა, სადაც უდიდესი ნაწილი უძრავი ქონების სააგენტოების ბრუნვაზე მოდის. მაღალი ზრდა დაფიქსირდა საფინანსო საქმიანობის დარგში (9.4%), რამაც 0.3 პროცენტული პუნქტი წვლილი შეიტანა მშპ-ს ზრდაში. 2015 წელს მნიშვნელოვანი იყო ტრანსპორტის დარგის ზრდა. აღსანიშნავია მილსადენებით ტრანსპორტირების ზრდა. გაიზარდა აგრეთვე სარკინიგზო ტრანსპორტი, ტვირთის სატრანსპორტო დამუშავება და შენახვა და სხვა დამხმარე სატრანსპორტო საქმიანობა. აღნიშნულმა გადაფარა საქონლის იმპორტის შემცირებით გამოწვეული სხვა სახმელეთო და საზღვაო ტრანსპორტის შემცირება. საბოლოოდ ტრანსპორტი 2015 წელს 2.9%–ით გაიზარდა. 2014 წელთან შედარებით ქვეყანაში შემოსული ვიზიტორების გაზრდილმა ნაკადმა ხელი შეუწყო სამოგზაურო ბიუროებისა და ტურისტული აგენტების საქმიანობის ბრუნვის ზრდას, აგრეთვე სასტუმროებისა და რესტორნების დარგის ზრდას. ცხრილი N 1.2 მთლიანი შიდა პროდუქტი დარგობრივ ჭრილში 2014 2013 2015 რეალური ზრდა წვლილი ზრდაში რეალური ზრდა წვლილი ზრდაში რეალური ზრდა წვლილი ზრდაში 11.3% 0.8% 1.6% 0.1% 2.9% 0.2% სამთომოპოვებითი მრეწველობა 2.8% 0.0% 0.2% 0.0% 21.0% 0.1% დამამუშავებელი მრეწველობა 8.6% 0.8% 3.3% 0.3% -4.9% -0.5% ელექტროენერგიის, ბუნებრივი აირისა და წყლის წარმოება და განაწილება 5.1% 0.1% -2.4% -0.1% 3.0% 0.1% სოფლის მეურნეობა, ნადირობა მეთევზეობა და თევზჭერა და სატყეო მეურნეობა, პროდუქციის გადამუშავება შინამეურნეობების მიერ 6.8% 0.2% 1.3% 0.0% 3.7% 0.1% მშენებლობა -10.5% -0.7% 13.1% 0.8% 15.2% 0.9% ვაჭრობა; ავტომობილების, საყოფაცხოვრებო ნაწარმისა და პირადი სარგებლობის საგნების რემონტი 5.4% 0.8% 5.8% 0.9% -0.3% 0.0% სასტუმროები და რესტორნები 4.6% 0.1% 7.3% 0.1% 7.4% 0.2% ტრანსპორტი 3.2% 0.2% 5.8% 0.4% 2.9% 0.2% კავშირგაბმულობა 0.9% 0.0% 6.3% 0.2% 5.0% 0.1% საფინანსო საქმიანობა 7.0% 0.2% 9.9% 0.3% 9.4% 0.3% 32 ოპერაციები უძრავი მომსახურება ქონებით, იჯარა და კომერციული 9.6% 0.5% 8.1% 0.4% 6.9% 0.4% საკუთარი საცხოვრისის გამოყენების პირობითი რენტა 3.1% 0.1% 2.6% 0.1% 1.3% 0.0% სახელმწიფო მმართველობა 2.2% 0.2% 2.5% 0.2% 2.0% 0.2% განათლება 2.4% 0.1% 3.1% 0.1% 2.2% 0.1% ჯანმრთელობის დაცვა და სოციალური მომსახურება 0.0% 0.0% 1.5% 0.1% 2.4% 0.1% კომუნალური, სოციალური და პერსონალური მომსახურება 1.6% 0.1% 0.8% 0.0% 7.1% 0.3% შინამოსამსახურის საქმიანობა და შინამეურნეობების საქმიანობა, დაკავშირებული საქონლისა და მომსახურების წარმოებასთან საკუთარი მოხმარებისთვის -0.6% 0.0% -5.4% 0.0% -4.9% 0.0% ფინანსური შეფასება 11.6% -0.1% 11.0% -0.1% 7.6% -0.1% 0.2% შუამავლობის მომსახურების არაპირდაპირი გადასახადები პროდუქციაზე (+) 1.1% 0.2% 5.7% 0.8% 1.1% სუბსიდიები პროდუქციაზე (-) 14.2% -0.1% 0.0% 0.0% 4.5% მშპ საბაზრო ფასებში 3.4% 4.6% 0.0% 2.8% წყარ ო : საქ სტა ტი მოთხოვნა როგორც უკვე აღვნიშნეთ, რეგიონში განვითარებული მოვლენების შედეგად შემცირებულმა საგარეო მოთხოვნამ 2015 წელს ეკონომიკური ზრდის შენელება გამოიწვია. საგარეო მოთხოვნის შემცირება პირველ რიგში საქართველოს ექსპორტის კლებაზე აისახა. 2015 წლის განმავლობაში საქონლის ექსპორტი 23%-ით დაეცა. თუმცა ექსპორტის კლების ტემპი არათანაბარი იყო წლის განმავლობაში. კერძოდ, წლის დასაწყისში ექსპორტი სწრაფი ტემპით მცირდებოდა, ხოლო მეორე კვარტალიდან, ლარის გაცვლითი კურსის კორექციის შემდგომ, ექსპორტის კლების ტემპი შემცირდა. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია მომსახურების ექსპორტის, კერძოდ ტურიზმის, შემოსავლების ზრდა, რამაც ნაწილობრივ დააბალანსა საქონლის ექსპორტიდან მიღებული დანაკლისი. საპირისპირო ტენდენცია გამოიკვეთა იმპორტის შემთხვევაში. წლის დასაწყისში იმპორტზე მოთხოვნა მაღალი იყო. შედეგად, შემცირებული ექსპორტის ფონზე, წმინდა ექსპორტს ეკონომიკურ ზრდაზე ნეგატიური გავლენა ჰქონდა. ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების გავლენით შემცირდა მოთხოვნა იმპორტზე და, შედეგად, წლის მეორე კვარტალიდან წმინდა ექსპორტის ნეგატიური გავლენა ეკონომიკაზე მცირდებოდა. თუმცა, მთლიანად წლის განმავლობაში წმინდა ექსპორტის გავლენა ეკონომიურ ზრდაზე მაინც უარყოფითი იყო და -1% შეადგინა. წლის დასაწყისში მაღალი იყო ასევე მოხმარების ზრდის ტემპი. თუმცა შემდგომ პერიოდში აშშ დოლართან ლარის გაუფასურების გამო გაიზარდა დოლარით აღებულ სესხებზე მომსახურების ტვირთი, რამაც შეამცირა მოსახლეობის განკარგვადი შემოსავალი და შედეგად მოხმარებაც. მოხმარებაზე, ასევე, შემზღუდველად მოქმედება მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების შედეგად წლის ბოლოსთვის სესხების საპროცენტო განაკვეთების ზრდა. ამავე დროს წლის განმავლობაში მოხმარების ზრდას ასტიმულირებდა ბიუჯეტის დეფიციტის ზრდა, კერძოდ 2015 წელს ნაერთი ბიუჯეტის დეფიციტი წინა წელთან შედარებით გაიზარდა და მშპ-ს 3.7% შეადგინა. ზემოთაღნიშნული ფაქტორების ზეგავლენით მოხმარების ზრდის ტემპი წლის დასაწყისიდან ბოლოსკენ თანდათან მცირდებოდა და საბოლოოდ მოხმარების წვლილმა მშპ-ს ზრდაში 0.8% შეადგინა. მიუხედავად იმისა, რომ ინვესტიციების ზრდის ტემპი 2014 წელთან შედარებით შემცირდა და 17% შეადგინა, 2015 წელს ეკონომიკური ზრდის ძირითადი მამოძრავებელი 33 მაინც ინვესტიციების ზრდა იყო. აღნიშნული კლება მოსალოდნელი იყო, ვინაიდან ინვესტიციების ფარდობა მშპ-სთან დაახლოებით 30%-ს შეადგენს, რაც შესაბამისობაშია საქართველოში დანაზოგებისა და მიმდინარე ანგარიშის მდგრად დონესთან. აქედან გამომდინარე, მომდევნო წლებშიც მოსალოდნელია, რომ ინვესტიციების ზრდა ნომინალური მშპ-ს ზრდას მნიშვნელოვნად არ გადააჭარბებს. 2015 წელს ინვესტიციების სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული ზრდისთვის მნიშვნელოვანი იყო ინფრასტრუქტურული პროექტები, ასევე ბაქო-ჯეიჰანის ახალი გაზსადენის მშენებლობა. გარდა ამისა, წინა წლებში გატარებული შერბილებული მონეტარული პოლიტიკა გარკვეულწილად ამ წელსაც ვრცელდებოდა უძრავი ქონების ბაზარზე და მშენებლობის კერძო სექტორს პოზიტიურ იმპულსს აძლევდა, რაც ინვესტიციების ზრდაზე პოზიტიურად მოქმედებდა. საბოლოო ჯამში, 2015 წლის მშპ-ს ზრდაში ყველაზე მნიშვნელოვანი წვლილი ინვესტიციების ზრდამ, შეიტანა - 3.1%. დიაგრამა N 1.16 მშპ-ს ზრდა დანახარჯების მიხედვით14 14.0% 12.0% 10.0% 8.0% 6.0% 6.0% 4.0% 2.0% 5.3% 6.6% 5.0% 6.2% 4.7% 0.0% -2.0% 4.2% 0.6% -4.1% -3.3% -3.4% 2011 2012 2013 -4.0% 3.0% 0.8% -1.0% -6.2% -6.0% -8.0% მოხმარება ინვესტიციები 2014 2015 საქონლისა და მომსახურების წმინდა ექსპორტი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ს გა ან გარ იშე ბე ბი 1.4 სამომხმარებლო ფასების ცვლილება საქართველოს ეროვნული ბანკის ძირითად ამოცანას ქვეყანაში ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს. 2014 წელს და 2015 წლის პირველ კვარტალში, ინფლაცია დაბალ დონეზე ნარჩუნდებოდა, თუმცა შემდგომ პერიოდში მოიმატა და ზრდადი დინამიკით ხასიათდებოდა. საანგარიშო პერიოდის ბოლოსთვის წლიური ინფლაციის მაჩვენებელმა 4.9 პროცენტი შეადგინა, რაც შესაბამისობაშია საქართველოს ეროვნული ბანკის მიზნობრივ მაჩვენებელთან, რომელიც 2015 წელს 5 პროცენტს შეადგენდა. მთლიანი ინფლაციის მატების პარალელურად გაიზარდა საბაზო ინფლაციის მაჩვენებელიც. ამასთან საბაზო ინფლაციამ გარკვეულწილად გადააჭარბა მთლიანი ინფლაციის მაჩვენებელს, რაც უკავშირდება საწვავის ფასების შემცირებას. საერთაშორისო ბაზრებზე ნავთობის დაბალი 2015 წლის მოხმარება და იმპორტი არ ითვალისწინებს C ჰეპატიტის სამკურნალო სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში განხორციელებულ წამლების იმპორტს. 14 34 ფასები, ენერგომატარებლებზე ფასების კლებას განაპირობებდა, რაც მთლიან ინფლაციის მაჩვენებელზე კლების მიმართულებით ახდენდა ზეწოლას. შესაბამისად, საბაზო ინფლაცია მთლიან ინფლაციაზე მაღლა ნარჩუნდებოდა. დეკემბრის ბოლოსათვის სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე გაზომილი ფასების საერთო დონის წლიური ცვლილება 6.9 პროცენტს გაუტოლდა (იხ. დიაგრამა N 1.17). 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% იან-10 მარ-10 მაის-10 ივლ-10 სექ-10 ნოემ-10 იან-11 მარ-11 მაის-11 ივლ-11 სექ-11 ნოემ-11 იან-12 მარ-12 მაის-12 ივლ-12 სექ-12 ნოემ-12 იან-13 მარ-13 მაის-13 ივლ-13 სექ-13 ნოემ-13 იან-14 მარ-14 მაის-14 ივლ-14 სექ-14 ნოემ-14 იან-15 მარ-15 მაის-15 ივლ-15 სექ-15 ნოემ 15 დიაგრამა N 1.17 მთლიანი და საბაზო ინფლაციები 2010-2015 წლებში საბაზო ინფლაცია (სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე) მთლიანი ინფლაცია წყარ ო : საქ სტა ტი სამომხმარებლო ფასების ინდექსის დინამიკას განაპირობებს ეკონომიკაში როგორც მიწოდების, ისე მოთხოვნის მხრიდან მოქმედი ფაქტორები. 2015 წლის განმავლობაში სამომხმარებლო ფასების დინამიკაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გაუფასურებამ. საქართველოში მაღალია იმპორტირებული სამომხმარებლო საქონლის ხვედრითი წილი სამომხმარებლო კალათაში (იმპორტირებული და შერეული15 საქონელი კალათის 41.2%-ს შეადგენს). შესაბამისად, გაცვლითი კურსის გაუფასურება აისახა ფასების საერთო დონეზე. ფასების ზრდა დაფიქსირდა იმ საქონელზე, რომელთა ჩანაცვლება არ ხდება. გაძვირდა მედიკამენტები, რაც, თავის მხრივ, ჯანმრთელობის დაცვის კატეგორიის დანარჩენ კომპონენტებზე, კერძოდ, დაზღვევასა და სხვა მომსახურებაზეც აისახა. ანალოგიურად, გაცვლითი კურსის გაუფასურებამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია სამომხმარებლო კალათაში შემავალ ისეთი ხანგრძლივი მოხმარების საქონელზე, როგორიცაა საყოფაცხოვრებო თუ სხვა ტექნიკა და ავეჯი. ასევე აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში გაიზარდა ინფლაციის აღქმა, რაც იმის შედეგია, რომ გაცვლითი კურსის გაუფასურების ფონზე ფასების ზრდა შეეხო სამომხმარებლო კალათის უმეტეს პროდუქტს. ისევე როგორც სხვა დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში, საქართველოშიც შედარებით მაღალია სურსათის ხვედრითი წილი სამომხმარებლო კალათაში და შესაბამისად, მაღალია ინფლაციის მაჩვენებლის მგრძნობელობა სურსათის ფასების ცვლილების მიმართ. 2014 წლის ბოლოსათვის და 2015 წლის დასაწყისში, მნიშვნელოვანი კლება დაფიქსირდა სამომხმარებლო კალათის ის კომპონენტები, რომელიც არის როგორც ადგილობრივი წარმოების, ასევე იმპორტირებული 15 35 საერთაშორისო სასაქონლო ბაზრებზე. რუსეთში ეკონომიკური შემცირების და რუსული რუბლის მკვეთრი გაუფასურების ფონზე გაიაფდა რუსეთიდან იმპორტირებული სასურსათო საქონელი, შეიზღუდა ექსპორტიც რუსული ბაზრის მიმართულებით. ეს ყოველივე აისახა კიდეც სურსათის ადგილობრივ ფასებზე და შესაბამისად, სურსათის წლიური ინფლაცია და მისი გავლენა ინფლაციის მთლიან მაჩვენებელზე მინიმალური იყო. თუმცა შემდგომ პერიოდში დაფიქსირებული დოლარის მიმართ გაცვლითი კურსის გაუფასურების ფონზე ფასების ზრდა აღინიშნა ზოგიერთ სასურსათო პროდუქტზე, რამაც ზრდის მიმართულებით ზეწოლა მოახდინა სურსათის საერთო ფასებზე. გაუფასურების ეფექტის მოქმედება ზაფხულშიც გაგრძელდა და ამ პერიოდისთვის სურსათის ფასების საერთო დონის წლიური ზრდა 7.4%-მდე გაიზარდა. 2015 წლის ბოლოსათვის კი აღნიშნული ზეწოლა შენელდა. მიუხედავად დოლარის მიმართ ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურებისა, ფასების ზრდა ცალკეულ სასურსათო პროდუქტებზე მოსალოდნელზე დაბალი იყო, რაც იმის შედეგია, რომ მკვეთრ გაუფასურებას ჰქონდა ადგილი იმ სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში, საიდანაც ხორციელდება სურსათის იმპორტი. შედეგად, დეკემბერში სურსათის ფასების საერთო დონის წლიური ზრდა 3.6 პროცენტამდე, ხოლო მისი გავლენა მთლიან ინფლაციაზე 1.0 პროცენტულ პუნქტამდე შემცირდა. საერთაშორისო ბაზრებზე ნავთობზე ფასების მკვეთრი ვარდნის ფონზე საწვავის ფასები საქართველოშიც შემცირდა, რასაც სამომხმარებლო კალათაში მაღალი წონის შესაბამისად, მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ინფლაციის საერთო მაჩვენებელზე. 2015 წლის პირველი კვარტალის ბოლოსათვის ბენზინსა და დიზელზე ფასების წლიურმა კლებამ 17-18% შეადგინა და შესაბამისი წვლილი ფასების საერთო დონის ცვლილებაზე -1.1 პროცენტულ პუნქტს გაუტოლდა. 2015 წლის აპრილში, საწვავზე საერთაშორისო ფასების დროებითი მატება დაფიქსირდა. შედეგად, წლიურად ფასების შემცირების ტემპი შედარებით შენელდა, თუმცა საწვავზე ფასების წლიური კლება კვლავ მნიშვნელოვანი იყო. 2015 წელის დარჩენილ პერიოდში, ბენზინსა და დიზელზე ფასების წლიური კლება კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ნომინალური გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად მისი ტემპი შედარებით შემცირდა. დეკემბრის ბოლოსათვის წლიურმა კლებამ აღნიშნულ პროდუქტებზე შესაბამისად, 14.4 პროცენტი და 13.8 პროცენტი შეადგინა, ხოლო ამ კლების წვლილი ფასების საერთო დონის ცვლილებაზე -0.8 პროცენტულ პუნქტს გაუტოლდა (იხ. დიაგრამა N 1.18). 2015 წლის აგვისტოსა და სექტემბერში განხორციელდა ელექტროენერგიის გადასახადის ეტაპობრივი მატება. მოხმარებული ელეტროენერგიის გარკვეული ნაწილის თბოელექტროსადგურის მეშვეობით იწარმოება, რომელიც, თავის მხრივ, ბუნებრივ აირს მოიხმარს. გაცვლითი კურსის გაუფასურების ფონზე გაძვირდა ბუნებრივი აირი, რამაც ელექტროენერგიის წარმოების ფასი გაზარდა. შესაბამისად, ელექტროენერგიის გადასახადი გაიზარდა ჯერრეგიონებში, ხოლო შემდეგ თბილისში. აღნიშნულმა ფაქტორმა ზრდის მიმართულებით ზეწოლა მოახდინა მთლიანი ინფლაციის მაჩვენებელზე. წლის ბოლოსათვის ელექტროენერგიის მოხმარების გადასახადის წლიური ზრდა 27.5 პროცენტს, ხოლო გავლენა წლიური ინფლაციის მაჩვენებელზე 0.5 პროცენტულ პუნქტს შეადგენდა. 2015 წლის დასაწყისში აქციზური გადასახადის გაზრდამ გამოიწვია ფასების მატება ალკოჰოლიან სასმელებსა და თამბაქოზე. შედეგად, ჯამურად ალკოჰოლიანი სასმელებისა 36 და თამბაქოს ჯგუფის საქონლის გაძვირების გავლენამ წლიური ინფლაციის მაჩვენებელზე 0.6 პროცენტულ პუნქტი შეადგინა. მიწოდების მხრიდან მოქმედი ფაქტორებიდან ასევე აღსანიშნავია შუალედური ხარჯების ზრდით გამოწვეული ინფლაციური ზეწოლა. 2015 წლის მანძილზე ინფლაციის ზრდის ძირითადი განმაპირობებელი სწორედ წარმოების შუალედურ ხარჯებზე ფასების ზრდა იყო, რასაც აშშ დოლართან ლარის გაუფასურების შედეგად ბიზნესისთვის უცხოური ვალუტის სესხებზე მომსახურებაზე გაზრდილი ტვირთი განაპირობებდა. დიაგრამა N 1.18 ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლიდან გადახრის დეკომპოზიცია 4% 2% 0% -2% -4% -6% ინერცია შუალედური ხარჯები იმპორტული ინფლაცია ინფლაციის გადახრა მიზნობრივიდან 2015კვ4 2015კვ3 2015კვ2 2015კვ1 2014კვ4 2014კვ3 2014კვ2 2014კვ1 2013კვ4 2013კვ3 2013კვ2 -10% 2013კვ1 -8% მოლოდინი შიდა მოთხოვნა სხვა ფაქტორები წყარ ო : საქ სტა ტი და სე ბ- ის გაან გ არ იშე ბე ბ ი მიწოდების ფაქტორებიდან, აგრეთვე, აღსანიშნავია, სამომხმარებლო კალათაში შემავალ იმპორტირებულ საქონელზე დაფიქსირებული ფასების ცვლილების დინამიკა. სამომხმარებლო კალათის საკმაოდ მნიშვნელოვანი ნაწილი იმპორტირებული პროდუქციისგან შედგება. აქედან გამომდინარე ინფლაციის იმპორტი ქვეყანაში დაბალი ინფლაციის დონის ერთ-ერთი განმსაზღვრელი ფაქტორი ხდება. 2015 წლის მეორე ნახევარში ნომინალურმა ეფექტურმა გაცვლითმა კურსმა გაუფასურება დაიწყო. ამის ფონზე, ფასების საერთო დონეზე იმპორტირებული პროდუქტების ფასების გავლენა დადებითი გახდა და მატების ტენდენციით ხასიათდებოდა. ოქტომბრისათვის ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გაუფასურებამ მაქსიმუმს მიაღწია და 8.5 პროცენტი შეადგინა. შესაბამისად, მაღალი იყო იმპორტირებული ინფლაციის მაჩვენებელიც. თუმცა წლის ბოლო ორ თვეში, საწვავის მნიშვნელოვანი გაიაფების შედეგად, იმპორტირებულ ინფლაციაზე ზრდის მიმართულებით ზეწოლა შენელდა და წლის ბოლოსათვის იმპორტირებული ინფლაცია 1.2 პროცენტამდე (იხ. დიაგრამა N 1.19), ხოლო მისი გავლენა ინფლაციის მთლიან მაჩვენებელზე 0.2 პროცენტულ პუნქტამდე, შემცირდა. 37 დიაგრამა N 1.19 იმპორტირებული16 და ადგილობრივი საქონლის ინფლაცია 15% 10% 5% 0% -5% იმპორტული ქ ივლ-15 აპრ-15 იან-15 ოქტ-14 ივლ-14 აპრ-14 იან-14 ოქტ-13 ივლ-13 აპრ-13 იან-13 ოქტ-12 ივლ-12 აპრ-12 იან-12 ოქტ-11 ივლ-11 აპრ-11 იან-11 ოქტ-10 ივლ-10 აპრ-10 იან-10 ოქტ-09 ივლ-09 აპრ-09 იან-09 -10% ადგილობრივი წყარ ო : საქ სტა ტი და სე ბ გაან გ არ იშე ბე ბი როგორც აღინიშნა, ინფლაციის მაჩვენებელს, მიწოდების მხრიდან მოქმედ ფაქტორებთან ერთად, მოთხოვნის მხარეს არსებული ფაქტორებიც განაპირობებდა. რეგიონში გეოპოლიტიკური რისკების რეალიზაციამ და შედეგად ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში ეკონომიკური სიტუაციის გაუარესებამ ასახვა ჰპოვა საქართველოს ეკონომიკაზე. განვითარებულმა მოვლენებმა უარყოფითად იმოქმედა ერთობლივ მოთხოვნაზე. შემცირდა როგორც ექსპორტი, ისე ფულადი გზავნილები. 2015 წლის მეორე ნახევარში, შიდა მოთხოვნაზე ასევე შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება. ამგვარად, საგარეო და შიდა მოთხოვნაზე შენელების მიმართულებით მოქმედმა ფაქტორებმა მთლიანი შიდა პროდუქტის პოტენციურ დონესთან ჩამორჩენის გაღრმავება განაპირობა, რაც სამომხმარებლო ფასებზე მოთხოვნის მხრიდან შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა (იხ. დიაგრამა N 1.18). ერთობლივი მოთხოვნის მხრიდან ფასებზე ზემოქმედების დაკვირვებისთვის საინტერესოა ვაჭრობადი17 და არავაჭრობადი საქონლის ფასების დინამიკა. ზოგადი მაკროეკონომიკური გარემოდან გამომდინარე ბოლო წლებში არავაჭრობადი სექტორის ფასები დაბალი ტემპებით იზრდებოდა (რიგ პერიოდებში დეფლაციასაც კი ჰქონდა ადგილი). 2015 წელს, არავაჭრობადი საქონლის ფასებზე შენელებული მოთხოვნა შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა, თუმცა მიწოდების მხრიდან შუალედური ხარჯების ზრდით გამოწვეული ინფლაციური ზეწოლა ფიქსირდებოდა. შედეგად, არავაჭრობადი საქონლის ინფლაციამ შედარებით მოიმატა და 2-4 პროცენტის ფარგლებში მერყეობდა. ცალკეული სასაქონლო ჯგუფების მიხედვით ფასების ცვლილების განხილვა გვიჩვენებს, რომ 2015 წელს „სურსათისა და უალკოჰოლო სასმელების“ კატეგორიაში იმპორტირებული და ადგილობრივი საქონლის ინფლაცია ითვლება ეროვნული ბანკის მიერ საქსტატიდან მიღებული სამომხმარებლო კალათის ცალკეული კომპონენტების ინდექსების მიხედვით. 17 საქონელი და მომსახურება, რომლის რეალიზაციაც შესაძლებელია წარმოების ადგილიდან მოშორებით. 16 38 შემავალ პროდუქტებზე ფასების საერთო დონის წლიურმა ცვლილებამ 3.8 პროცენტი შეადგინა. გაცილებით მაღალი ტემპით შეიცვალა ფასები (11.0 პროცენტით) „ალკოჰოლური სასმელების და თამბაქოს“ ჯგუფში, რაც როგორც ზემოთ ითქვა აღნიშნულ საქონელზე აქციზური გადასახადის მატების შედეგია. რაც შეეხება სამომხმარებლო კალათის სხვა ჯგუფებს, მნიშვნელოვანი იყო გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად დაფიქსირებული ფასების ზრდის გავლენა. ინფლაციის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი „ჯანმრთელობის დაცვის“ და „ავეჯი, საოჯახო ნივთები და მორთულობა, სახლის მოვლაშეკეთების“ ჯგუფების საქონელსა და მომსახურებაზე დაფიქსირდა, რომლის დიდი ნაწილი (მედიკამენტები, ავეჯი და საყოფაცხოვრებო ნივთები) ძირითადად იმპორტირებულია. აღნიშნულ კატეგორიებში ფასების დონემ შესაბამისად, 10.5 პროცენტით და 9.2 პროცენტით მოიმატა. ელექტროენერგიის გადასახადისა და ბინის ქირის ზრდამ „საცხოვრებელი სახლი, წყალი, ელექტროენერგია, აირი და სათბობის სხვა სახეების“ კატეგორიაში 8.3 პროცენტიანი წლიური ზრდა განაპირობა. ინფლაციის შედარებით მაღალი მაჩვენებელი დაფიქსირდა ასევე „დასვენება, გართობა და კულტურის“ და „სასტუმროების, კაფეების და რესტორნების“ სფეროებში (6.5 პროცენტი და 5.5 პროცენტი შესაბამისად). ფასების საერთო დონის ზრდის ფონზე აღსანიშნავია, რომ ფასების კლება დაფიქსირდა მხოლოდ ერთ კატეგორიაში, კერძოდ კი „ტრანსპორტის“ სექტორში, სადაც წლიურმა დეფლაციამ 4.2 პროცენტი შეადგინა და რაც საწვავის ფასების მკვეთრმა კლებამ განაპირობა (იხ. ცხრილი N 1.3). საქონლის მოხმარების ხანგრძლივობის მიხედვით ფასების ცვლილების განხილვა გვიჩვენებს, რომ 2015 წლის განმავლობაში ხანგრძლივი მოხმარების საქონელზე ინფლაცია მაღალი იყო. როგორც ზემოთ იქნა აღნიშნული, ხანგრძლივი მოხმარების საქონლის კატეგორია დიდწილად იმპორტირებულ სამომხმარებლო საქონელს მოიცავს (მაგ. ავტომობილები, მსხვილი საყოფაცხოვრებო ტექნიკა და ა.შ.), რაზეც როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გაუფასურებამ ზრდის მიმართულებით მოახდინა ზეწოლა. თუმცა წლის ბოლოსათვის ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის შედარებითმა გამყარებამ აღნიშნული ზეწოლა შეამცირა. შედეგად, დეკემბერში ხანგრძლივი მოხმარების საქონლის წლიური ინფლაცია წინა თვეებში დაფიქსირებული 12-13 პროცენტიანი ნიშნულიდან 7 პროცენტამდე შემცირდა. წლიურად 5.1 პროცენტით გაიზარდა ფასები საშუალო ხანგრძლივობის და ხანმოკლე მოხმარების საქონელზე. სამომხმარებლო კალათაში შემავალ მომსახურებაზე წლიურმა ინფლაციამ კი 4.1 პროცენტი შეადგინა (იხ. დიაგრამა N 1.20). 39 დიაგრამა N 1.20 წლიური ინფლაციის მაჩვენებლების ცვლილება სხვადასხვა ხანგრძლივობის მოხმარების საქონლისა და მომსახურებისათვის 15 ნოემ-15 ოქტ-15 სექ-15 აგვ-15 ივლ-15 ივნ-15 მაის-15 აპრ-15 მარ-15 თებ-15 იან-15 დეკ-14 ნოემ-14 ოქტ-14 სექ-14 აგვ-14 ივლ-14 ივნ-14 მაის-14 აპრ-14 მარ-14 თებ-14 იან-14 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% ხანმოკლე მოხმარების საქონელი საშუალო ხანგრძლივობის მოხმარების საქონელი ხანგრძლივი მოხმარების საქონელი მომსახურება წყარ ო : საქ სტა ტი ცხრილი N 1.3 ინფლაციის (სფი) მაჩვენებლები ცალკეული კომპონენტების მიხედვით (პროცენტი), მათი წონა სამომხმარებლო კალათაში (პროცენტი) და ზეგავლენა სფი-ზე (პროცენტული პუნქტი) 2014 წლის დეკემბრის წონები ინფლაცია წვლილი ინფლაცია წვლილი სულ 100.0% 4.9% 4.9% 4.0% 4.0% სურსათი და უალკოჰოლო სასმელები 30.7% 3.8% 1.2% 4.2% 1.3% სურსათი 28.0% 3.6% 1.0% 4.2% 1.2% პური და პურპროდუქტები 7.3% 3.2% 0.2% 3.1% 0.2% ხორცი და ხორცის პროდუქტები 5.5% 1.6% 0.1% 3.1% 0.2% თევზეული 0.1% 6.0% 0.0% 4.4% 0.0% რძე, ყველი და კვერცხი 5.4% 0.0% 0.0% 0.3% 0.0% ზეთი და ცხიმი 1.7% 12.3% 0.2% 9.2% 0.2% ხილი, ყურძენი ბოსტნეული, ბაღჩეული, კარტოფილის და სხვა ბოლქვოვანების ჩათვლით შაქარი, ჯემი, თაფლი, ვაჟინები, შოკოლადი, საკონდიტრო ნაწარმი 1.2% 17.3% 0.2% 27.5% 0.3% 3.0% 1.2% 0.0% 0.8% 0.0% 3.2% 5.1% 0.2% 4.9% 0.2% კვების სხვა პროდუქტები 0.7% 8.7% 0.1% 11.0% 0.1% უალკოჰოლო სასმელები 2.8% 5.5% 0.2% 3.7% 0.1% ალკოჰოლური სასმელები, თამბაქო 5.2% 11.0% 0.6% 11.2% 0.6% ტანსაცმელი და ფეხსაცმელი საცხოვრებელი სახლი, წყალი, ელექტროენერგია, აირი და სათბობის სხვა სახეები 2.9% 1.6% 0.0% -2.4% -0.1% დეკ15/დეკ14 იან15დეკ15/იან14დეკ14 8.5% 8.3% 0.7% 3.9% 0.3% ავეჯი, საოჯახო ნივთები და მოწყობილობა, სახლის მოვლა-შეკეთება 6.4% 9.2% 0.6% 8.0% 0.5% ჯანმრთელობის დაცვა 9.5% 10.5% 1.0% 8.3% 0.8% 40 ტრანსპორტი 11.8% -4.2% -0.5% -3.4% -0.4% კავშირგაბმულობა 3.6% 0.1% 0.0% 0.3% 0.0% დასვენება, გართობა და კულტურა 7.1% 6.5% 0.5% 4.1% 0.3% განათლება 5.0% 3.8% 0.2% 3.2% 0.2% სასტუმროები, კაფეები და რესტორნები 4.8% 5.5% 0.3% 4.5% 0.2% სხვადასხვა საქონელი და მომსახურება 4.5% 8.9% 0.4% 6.5% 0.3% წყარ ო : საქ სტა ტი 41 2 ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა 2.1 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მიხედვით, საქართველოს ეროვნული ბანკის ძირითად ამოცანას ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს. ამასთანავე, კანონი ავალდებულებს ეროვნულ ბანკს „უზრუნველყოს საფინანსო სისტემის სტაბილურობა და გამჭვირვალობა და ხელი შეუწყოს ქვეყანაში მდგრად ეკონომიკურ ზრდას თუ ეს შესაძლებელია ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას მისი ძირითადი ამოცანის შესრულებას“. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებული მონეტარული პოლიტიკა შესაბამისობაში მოდიოდა საქართველოს პარლამენტის დადგენილებასთან „2015-2017 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების შესახებ“. აღნიშნულ დოკუმენტში მოცემულია ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი, რომელიც 2015-2016 წლებისათვის 5 პროცენტს შეადგენს. იმ შემთხვევაში, თუ ინფლაციის საპროგნოზო მაჩვენებელი აღემატება მიზნობრივს, საქართველოს ეროვნული ბანკი გაამკაცრებს მონეტარულ პოლიტიკას, ხოლო თუ ინფლაციის საპროგნოზო მაჩვენებელი მიზნობრივ დონეზე ნაკლებია, ეროვნული ბანკი შერბილების პოლიტიკას მიმართავს. საქართველოს ეროვნული ბანკის ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 2017 წელს 4 პროცენტამდე, ხოლო 2018 წლიდან კი 3 პროცენტამდე შემცირდება, რაც ასახულია ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებებში. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკა ხორციელდებოდა მაკროეკონომიკური გარემოს, მსოფლიო ბაზრებზე მიმდინარე პროცესებისა და ქვეყნის შიგნით პოლიტიკურ-ეკონომიკური ვითარების კომპლექსური ანალიზის საფუძველზე. გათვალისწინებული იყო საქართველოს ძირითადსავაჭრო პარტნიორქვეყნებში არსებული ფასების დინამიკა, მთავრობის ფისკალური პოლიტიკა, საფინანსო და სავალუტო ბაზრებზე არსებული ტენდენციები, საერთაშორისო სასაქონლო ბაზრებზე ფასების დინამიკა, სამომხმარებლო ფასების კალათისა და მონეტარული გადაცემის თავისებურებანი. აღსანიშნავია, რომ ეს პერიოდი გამოირჩეოდა მნიშვნელოვანი საგარეო შოკებით, რომლებმაც გავლენა იქონიეს ქვეყნის შიგნით მიმდინარე ეკონომიკურ პროცესებზე. 2015 წლის ფულად საკრედიტო პოლიტიკას საქართველოსა და მის ფარგლებს გარეთ განვითარებული მოვლენები განაპირობებდა. 2014 წელს უკრაინაში დაწყებულმა საომარმა მოქმედებებმა, ამ ქვეყნის ეკონომიკას მძიმე დარტყმა მიაყენა. დაზარლდა რუსეთი ეკონომიკაც. მის წინააღმდეგ დაწესებულმა სანქციებმა, კაპიტალის გადინებამ და 2014 წლის ბოლოდან დაწყებულმა ნავთობის ფასების ვარდნამ რუსეთის ეკონომიკის ზრდის ჯერ შენელება, ხოლო 2015 წლიდან შემცირება გამოიწვია. ნავთობის ფასების კლებამ მკვეთრად უარყოფითად იმოქმედა საქართველოს კიდევ ორ მნიშვნელოვან სავაჭრო პარტნიორზე: აზერბაიჯანსა და ყაზახეთზე, რომელთაც შემოსავლის უდიდესი ნაწილი ნავთობისა და გაზის რეალიზაციიდან აქვთ. რუსეთის ეკონომიკური პრობლემები სწრაფად გადაეცა სომხეთს, რაც პირველ რიგში ფულადი გზავნილების მკვეთრ 42 შემცირებაზე აისახა. 2014 წლის ბოლოს და 2015 წლის დასაწყისში სავალო კრიზისის ახალი ეტაპი დადგა საბერძნეთში, რასაც საბანკო სექტორზე შეზღუდვების დაწესება მოჰყვა. სირიაში მიმდინარე კონფლიქტი უარყოფითად აისახა თურქეთის ეკონომიკაზე. 2014 წლის განმავლობაში ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ რაოდენობრივი შემსუბუქების პროგრამის შეჩერების მოლოდინები, რაც საბოლოოდ ოქტომბერში შესრულდა, აშშ დოლარის გლობალურ გამყარებას იწვევდა. ზემოთჩამოთვლილი მოვლენების გამო რეგიონის ქვეყნებში ეკონომიკური მდგომარეობა საგრძნობლად გაუარესდა, რაც უარყოფითად აისახა საქართველოზე. 2014 წლის ბოლოდან სწრაფი ტემპით იკლებდა სავალუტო შემოდინებები ექსპორტიდან და ფულადი გზავნილებიდან, რის გამოც დოლარის მიმართ ლარის გაუფასურებას პროცესი დაიწყო. 2015 წლის თებერვალში ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტმა პოლიტიკის განაკვეთი 50 საბაზისო პუნქტით 4.5%-მდე გაზარდა. ამ ნაბიჯით ეროვნულმა ბანკმა დაიწყო საპროცენტო განაკვეთის ნორმალიზაციის პროცესი, რამდენადაც იმ დროს არსებული პროგნოზების მიხედვით ზედმეტად შერბილებული პოლიტიკის საჭიროება აღარ არსებობდა. მიუხედავად იმისა, რომ წლის დასაწყისში მთლიანი ინფლაცია დაბალ დონეზე იყო, ნელ-ნელა იზრდებოდა საბაზო ინფლაცია. პოლიტიკის განაკვეთი აღნიშნული მატების მიუხედავად მაინც ნეიტრალურ ნიშნულს ქვემოთ რჩებოდა. იმ დროისთვის არსებული პროგნოზების მიხედვით პოლიტიკის განაკვეთის ნორმალიზაცია წლის ბოლოსათვის პოლიტიკის განკვეთის 5%-მდე ზრდას მოიაზრებდა. ზოგადად საგარეო შოკის საპასუხოდ მონეტარული პოლიტიკის ოპტიმალური რეაგირება პოლიტიკის შერბილებაა, რათა შესუსტებული საგარეო მოთხოვნა ადგილობრივი მოთხოვნის წახალისებით დაბალანსდეს. თუმცა საქართველოში მაღალი დოლარიზაციის გამო მონეტარული პოლიტიკის შერბილების რესურსი შეზღუდულია, რადგან ლარის აშშ დოლართან მიმართებაში გაუფასურება უცხოური ვალუტის სესხების მომსახურების პირობებს აუარესებს, რაც კომპანიების შუალედურ ხარჯებს ზრდის და შედეგად ფასების ზრდის რისკებს შეიცავს. აქვე ხაზგასასმელია საქართველოს ეკონომიკის კიდევ ერთი თავისებურება, კერძოდ, ინფლაციის მოლოდინები საქართველოში მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული აშშ დოლართან ლარის გაცვლითი კურსის ტრაექტორიაზე. ამის გათვალისწინებით, ლარის აშშ დოლართან გაუფასურება ინფლაციის მოლოდინების ზრდაზე აისახებოდა და ფასებზე დამატებით ზეწოლას ქმნიდა. აღნიშნულიდან გამომდინარე წლის პირველ ნახევარში ეროვნული ბანკის პასუხი საგარეო შოკზე პოლიტიკის განკვეთის ზომიერ ზრდაში გამოიხატა. გაცვლითი კურსის ცვლილებით გამოწვეული იმპორტის შემცირება მაისის თვიდან დაიწყო. ამ ფაქტორმა შეასუსტა ზეწოლა კურსის დამატებით გაუფასურებაზე და შედეგად ინფლაციის მოლოდინებზეც. იმის მიუხედავად, რომ 2014 წლის ნოემბრის შემდეგ 2015 წლის ივლისამდე ლარი აშშ დოლარის მიმართ 20%-ზე მეტად გაუფასურდა, დეპოზიტების დოლარიზაციის მაჩვენებელი სტაბილურობას ინარჩუნებდა, თუმცა წლის მეორე ნახევრიდან უარყოფითი მოლოდიონების გამო დაიწყო ზრდა, რამაც ლარის კურსი აშშ დოლართან მიმართებაში კიდევ უფრო შეასუსტა. ასეთ ვითარებაში მიუხედავად იმისა, რომ მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის მაჩვენებელი პოტენციურ დონეს ჩამორჩებოდა, ინფლაციის გაზრდილი მოლოდინების მოსათოკად საჭირო გახდა მონეტარული პოლიტიკის მკვეთრად გამკაცრება, იმაზე უფრო 43 მეტად, ვიდრე მანამდე არსებული პროგნოზი მიუთითებდა. 2015 წლის აგვისტოში არსებული პროგნოზებით ნავარაუდები იყო პოლიტიკის განაკვეთის წლის ბოლომდე 6.5%-მდე მატება, თუმცა წლის მეორე ნახევრიდან ეროვნულ ბანკს მოუწია მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის 3 პროცენტული პუნქტით, 8%-მდე გაზრდა. დიაგრამა N 2.1 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 11% 10% 9% 8% 7% 6% 5% მარ-15 მაის-15 აგვ-15 ოქტ-15 დეკ-15 აგვ-14 ოქტ-14 ნოემ-13 იან-14 აპრ-14 აპრ-13 ივნ-13 დეკ-11 თებ-12 მაის-12 ივლ-12 სექ-12 ნოემ-12 მაის-11 ივლ-11 აგვ-10 ოქტ-10 დეკ-10 იან-10 მარ-10 ივნ-09 აგვ-09 3% სექ-08 ნოემ-08 იან-09 4% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრებამ პირველი შედეგები წლის მეოთხე კვარტალში გამოიღო. გაიზარდა საპროცენტო განაკვეთები როგორც ლარით გაცემულ იპოთეკურ სესხებზე, ასევე იურიდიულ პირებზე გაცემულ სესხებზეც. შედეგად შემცირდა მოთხოვნა საბანკო სესხებზე, რამაც საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ზრდა შეანელა. ეს ფაქტი მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმის გაუმჯობესებაზე მეტყველებს. მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება პოზიტიურად აისახა ლარის ვადიანი დეპოზიტების საპროცენტო განაკვეთებზეც. თუმცა მიუხედავად საპროცენტო განაკვეთების ზრდისა, ლარით განთავსებული ვადიანი დეპოზიტების მოცულობა არ გაზრდილა, რაც ნეგატიური მოლოდინებით და ეროვნული ვალუტისადმი ნდობის შემცირებით აიხსნება. დიაგრამა N 2.2 პოლიტიკის განაკვეთი და საპროცენტო განაკვეთები სესხებზე 9.0% 8.0% 7.0% 6.0% 5.0% 4.0% 3.0% 2.0% 1.0% 0.0% 17.0% 16.0% 15.0% 14.0% 13.0% 12.0% 11.0% ქტ 15 ივლ-15 აპრ-15 იან-15 ოქტ-14 ივლ-14 აპრ-14 იან-14 ოქტ-13 ივლ-13 აპრ-13 იან-13 ოქტ-12 ივლ-12 აპრ-12 იან-12 ოქტ-11 ივლ-11 აპრ-11 იან-11 ოქტ-10 ივლ-10 აპრ-10 იან-10 10.0% პოლიტიკის განაკვეთი (მარცხენა ღერძი) საპროცენტო განაკვეთი იურიდიულ პირებისთვის ლარის სესხებზე (მარჯვენა ღერძი) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლ ი ბან კი 44 დიაგრამა N 2.3 კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელი 5,800 სესხები ეროვნული ვალუტით (მლნ ლარი) სესხები უცხოური ვალუტით ვალუტით (მლნ აშშ დოლარი) 5,600 5,400 5,200 5,000 4,800 4,600 4,400 4,200 4,000 3,800 3,600 15 ნოემ-15 ოქტ-15 სექ-15 აგვ-15 ივლ-15 ივნ-15 მაის-15 აპრ-15 მარ-15 თებ-15 იან-15 დეკ-14 ნოემ-14 ოქტ-14 სექ-14 აგვ-14 ივლ-14 ივნ-14 მაის-14 აპრ-14 მარ-14 თებ-14 იან-14 3,400 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელი მნიშვნელოვანი იყო მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების გამოყენების მხრივაც. წლის დასაწყისში საბანკო სისტემაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მოთხოვნა რეფინანსირების სესხებზე, რაც ლიკვიდობის მიწოდების სხვა ალტერნატიული წყაროებიდან (სავალუტო აუქციონები, მთავრობის ოპერაციები და სხვა) ლიკვიდობის შემცირებამ გამოიწვია. მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთების ეფექტიანი კონტროლის განსახორციელებლად ეროვნული ბანკი იყენებს როგორც ლიკვიდობის მიწოდების, ასევე ლიკვიდობის ამოღების ინსტრუმენტებს. კერძოდ, 3 და 6-თვიანი სადეპოზიტო სერტიფიკატების გამოშვებით ეროვნული ბანკი სისტემიდან იღებს საშუალოვადიან ლიკვიდობას, ხოლო ერთკვირიანი რეფინანსირების სესხებით აწვდის მოკლევადიან ლიკვიდობას. საშუალოვადიანი ლიკვიდობის ამოღება ხდება იმ მოცულობით, რომ სისტემა გადავიდეს დეფიციტში და შემდეგ ამ დეფიციტის შევსება ხდება რეფინანსირების ინსტრუმენტით. ლიკვიდობის ცუდად მართვის ხარჯი არის გაცილებით მაღალი ლიკვიდობის დეფიციტში მყოფი ბანკისთვის (ჯარიმა სარეზერვო მოთხოვნების დაუცველობისთვის) ვიდრე ლიკვიდობის პროფიციტში მყოფი ბანკისთვის (ვერ მიღებული სარგებელი ჭარბ ლიკვიდობაზე). მონეტარული ოპერაციების აღნიშნული მექანიზმი კომერციულ ბანკებს ახალისებს, რომ უფრო აქტიურად მართონ მოკლევადიანი ლიკვიდობა და შესაბამისად ეროვნული ბანკი უფრო ეფექტიანად ახორციელებს ბაზარზე მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მართვას. როგორც დიაგრამა N 2.4-დან ჩანს, ლიკვიდობის მიწოდების ზემოთ აღწერილი მექანიზმის ამოქმედების შემდეგ, მნიშვნელოვან გაიზარდა მონეტარული ოპერაციების ეფექტიანობა. კერძოდ, შემცირდა საბაზრო საპროცენტო განაკვეთების მერყეობა, რაც ფულადი ბაზრის გაღრმავებისა და მონეტარული გადაცემის მექანიზმის გაუმჯობესების აუცილებელი წინაპირობაა. გარკვეული მერყეობა საბაზრო საპროცენტო განაკვეთს დღესაც აქვს, რაც დამახასიათებელია აქტიური ფულადი ბაზრისთვის. 45 დიაგრამა N 2.4 მონეტარული ოპერაციების ეფექტიანობის ზრდა18 მლნ ლარი 1,500 7 3-6 თვიანი ლიკვიდობის ამოღება 6 რეფინანსირების სესხები 1,000 მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მერყებობა (მარჯვენა ღერძი) 5 500 4 3 0 2 -500 1 ნ 16 ივლ-15 იან-15 ივლ-14 იან-14 ივლ-13 იან-13 იან-12 ივლ-12 ივლ-11 იან-11 იან-10 ივლ-10 ივლ-09 იან-09 ივლ-08 იან-08 ივლ-07 იან-07 ივლ-06 იან-06 ივლ-05 იან-05 ივლ-04 იან-04 იან-03 ივლ-03 ივლ-02 0 იან-02 -1,000 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლიდან ბაზრიდან საშუალოვადიანი ლიკვიდობის ამოღების საჭიროება აღარ არის, რადგან წინა პერიოდებში დაგროვილი ჭარბი ლიკვიდობა ამოიწურა და სისტემა გადავიდა დეფიციტში. ამაზე მიუთითებს ის ფაქტი, რომ რეფინანსირების სესხების მოცულობამ სადეპოზიტო სერთიფიკატების მოცულობას გადააჭარბა. ამის საპასუხოდ ეროვნულმა ბანკმა შეამცირა სადეპოზიტო სერტიფიკატებით სისტემიდან ლიკვიდობის ამოღება წლის დასაწყისში 505 მილიონი ლარიდან წლის ბოლოს 360 მილიონ ლარამდე. თუმცა მიუხედავად იმისა, რომ სადეპოზიტო სერტიფიკატების გამოშვება ლიკვიდობის ამოღებისთვის საჭირო აღარ იყო, ეროვნულმა ბანკმა გააგრძელა 3 და 6 თვიანი სადეპოზიტო სერთიფიკატების გამოშვება მინიმალური მოცულობებით, რათა ბაზარზე არსებობდეს ამ ვადიანობის საპროცენტო განაკვეთები, რაც აუცილებელია ფულადი ბაზრის განვითარებისთვის. წინა წლების მსგავსად, 2015 წელსაც ეროვნული ბანკის საქმიანობის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობის გაზრდა იყო, რომლის ძირითადი შემაფერხებელი ფაქტორი საქართველოში ეკონომიკის დაბალი ლარიზაციაა. დოლარიზაციის პირობებში შესუსტებულია საპროცენტო განაკვეთის გადაცემის მექანიზმი, რადგან ეკონომიკას ფულის მნიშვნელოვანი ნაწილი უცხოური ვალუტით მიეწოდება, რომელზეც საპროცენტო განაკვეთები განისაზღვრება სხვა ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მიერ მათ ქვეყნებში არსებული ეკონომიკური ციკლების შესაბამისად და სცილდება ეროვნული ბანკის კონტროლის სფეროს. დოლარიზაციის დროს მნიშვნელოვანია გაცვლითი კურსის რისკი კურსის მერყეობისგან დაუცველი ეკონომიკური აგენტებისთვის, განსაკუთრებით კი იმ მსესხებლებისთვის, რომელთა შემოსავლები დენომინირებულია ეროვნული ვალუტით, სესხი კი უცხოური ვალუტით მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მერყეობა გაზომილია როგორც ერთი თვის სტანდარტული გადახრა. 18 46 აქვთ აღებული. ასეთ შემთხვევაში იზრდება კომერციული ბანკების პორტფელის საკრედიტო რისკი, რაც კრედიტორების ვალუტების დისბალანსით, ანუ არაჰეჯირებული სესხებით არის განპირობებული (Currency Induced Credit Risk). შედეგად, ლარის კურსის ცვლილებას აშშ დოლარის მიმართ შეიძლება სერიოზული გავლენა ჰქონდეს კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელზე. ამდენად, ეროვნული ბანკის ერთ–ერთი ამოცანა სწორედ ლარიზაციის ზრდაა. თუმცა აღსანიშნავია, რომ ლარიზაცია ეს არის ხანგრძლივი პროცესი, ვინაიდან ეკონომიკურ აგენტთა ქცევის შეცვლა მოითხოვს განვითარებულ ფინანსურ ბაზარსა და მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას. 2015 წელს, წინა წლის მსგავსად, ეროვნული ბანკის პოლიტიკა მიმართული იყო ლარის ფულადი ბაზრის განვითარებისკენ და ეროვნული ვალუტით გასესხების წახალისებისკენ. 2010 წლიდან ეროვნული ბანკი აქტიურად მუშაობს მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობის ზრდის მიმართულებით, რასაც დოლარიზაციის მაჩვენებლების მნიშვნელოვანი შემცირება მოჰყვა. 2015 წელი მნიშვნელოვანი გამოწვევა იყო ლარიზაციის პროცესისთვის. აშშ დოლარის მიმართ ლარის კურსის გაუფასურებამ მნიშვნელოვნად შეაფერხა წინა წლებში დაფიქსირებული ლარიზაციის ზრდა, განსაკუთრებით დეპოზიტების შემთხვევაში. 2015 წლის პირველ სამ კვარტალში სესხების ლარიზაციის მაჩვენებელი იზრდებოდა, თუმცა ოქტომბრიდან ტენდენცია შეიცვალა და ლარიზაციის მაჩვენებელმა შემცირება დაიწყო. ეს ფაქტი მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პარალელურად ლარით გაცემულ სესხებზე პროცენტის მატებას უკავშირდება, რითაც პროცენტული სხვაობა უცხოური ვალუტით გაცემულ სესხებთან შედარებით გაიზარდა. საბოლოოდ, სესხების ლარიზაციის მაჩვენებელი 2015 წელს გაცვლითი კურსის ცვლილების ეფექტის გამორიცხვით 2.1 პროცენტული პუნქტით 35.6%-მდე გაიზარდა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, დეპოზიტების ლარიზაცია წლის პირველ ნახევარში, კურსის გაუფასურების მიუხედავად, სტაბილური იყო, თუმცა წლის მეორე ნახევარში 3.4 პროცენტული პუნქტით შემცირდა 30.6%-მდე (გაცვლითი კურსის ცვლილების ეფექტის გამორიცხვით). დიაგრამა N 2.5 დეპოზიტებისა და სესხების ლარიზაცია19 40% 35% 30% 25% 20% 15% დეპოზიტების ლარიზაცია დეკ-15 ივნ-15 დეკ-14 ივნ-14 დეკ-13 ივნ-13 დეკ-12 ივნ-12 დეკ-11 ივნ-11 დეკ-10 ივნ-10 დეკ-09 ივნ-09 დეკ-08 ივნ-08 დეკ-07 ივნ-07 დეკ-06 ივნ-06 დეკ-05 ივნ-05 დეკ-04 10% სესხების ლარიზაცია წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 19 ლარიზაციის მაჩვენებელი გაანგარიშებულია გაცვლითი კურსის ცვლილების ეფექტის გარეშე. 47 ლარიზაციის წახალისების პროცესში მნიშვნელოვანი როლი აქვს ეროვნული ბანკის მიერ ბოლო წლებში განხორციელებულ რეფორმებს, რომლებიც მიმართულია სავალუტო და ფინანსური ბაზრების განვითარების ხელშეწყობისაკენ. ეროვნული ბანკის მიერ რეფინანსირების სესხების გირაოს ბაზის გაფართოვებამ და მასში მინიმუმ BBB რეიტინგის მქონე საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდების ჩართვამ წაახალისა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ ადგილობრივ ბაზარზე ფასიანი ქაღალდების გამოშვება. 2015 წელს ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდების გამოშვება აზიის განვითარების ბანკმა (ADB), საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციამ (IFC) და შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკმა (BSTDB) დაიწყეს. ჯამში ზემოთ ნახსენებმა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებმა ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან ერთად (EBRD) 2015 წელს 203 მილიონი ლარის ღირებულების ბონდების ემისია განახორციელა. აღნიშნული პროცესი ხელს შეუწყობს კაპიტალისა და მეორადი ბაზრების გააქტიურებას და წაახალისებს ადგილობრივი კორპორატიული ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებას. მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით, მნიშვნელოვანი ყურადღება ექცევა კომუნიკაციის განვითარებას. ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმის პირობებში კომუნიკაცია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, ვინაიდან მნიშვნელოვანი ხდება საზოგადოებრივი მოლოდინების სწორად ჩამოყალიბება და წარმართვა. ეროვნული ბანკის დროული და ეფექტიანი კომუნიკაცია მისი მიზნების, სტრატეგიისა და ეკონომიკური მდგომარეობის ანალიზის შესახებ, ზრდის მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილების პროგნოზირებადობას. კომუნიკაციის არხების დახვეწა და გამრავალფეროვნება საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენს. 2015 წელს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა ანალიტიკოსებთან რეგულარული პრეზენტაცია-შეხვედრებს მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებებისა და მათი მიღების პროცესში არსებული პროგნოზების შესახებ დეტალური ინფორმაციის მისაწოდებლად. ფინანსური განათლების კუთხით მნიშვნელოვანია ეროვნული ბანკის მიერ სამეცნიეროანალიტიკური ჟურნალი „ეკონომიკა და საბანკო საქმე“. ჟურნალი დაინტერესებულ მკითხველს სთავაზობს მაღალი ხარისხის სტატიებს საქართველოს ეკონომიკისა თუ მსოფლიოსთვის აქტუალურ საკითხებზე. გარდა ამისა, ჟურნალი საკუთარი შეხედულებებისა და მოსაზრებების გაზიარების შესაძლებლობას აძლევსა ახალგაზრდა მკვლევარებსა და მეცნიერებს, რომლებიც კონკრეტულ ეკონომიკურ თუ ფინანსურ თემატიკაზე მუშაობენ. როგორც ცნობილია, მონეტარული პოლიტიკის მექანიზმის ფუნქციონირებისთვის აუცილებელია, რომ საპროცენტო განაკვეთების ცვლილება გადაეცეს უფრო გრძელვადიან საპროცენტო განაკვეთებს და საბოლოო ჯამში - დეპოზიტებისა და სესხების განაკვეთებს. როგორც ზემოთ აღინიშნა, 2015 წლის განმავლობაში ეროვნულმა ბანკმა მონეტარული პოლიტიკის 4.0 პროცენტული პუნქტით გაზარდა, რის შედეგადაც შემოსავლიანობის ზრდა დაფიქსირდა სხვადასხვა ვადიანობის სახელმწიფო ფასიან ქაღალდებზე (იხ. დიაგრამა N 2.6). 48 დიაგრამა N 2.6 ფულადი ბაზრის საპროცენტო განაკვეთები 18% 16% 14% 12% 10% 8% 1 წლიანი 2 წლიანი 5 წლიანი 10 წლიანი 6% 4% 2% ქტ 15 ივლ-15 აპრ-15 იან-15 ოქტ-14 ივლ-14 აპრ-14 იან-14 ოქტ-13 ივლ-13 აპრ-13 იან-13 ოქტ-12 ივლ-12 აპრ-12 იან-12 ოქტ-11 ივლ-11 აპრ-11 იან-11 ოქტ-10 ივლ-10 0% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი გასული წლების განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გატარებულმა ღონისძიებებმა (ახალი ინსტრუმენტების ამოქმედება, ფინანსური ტრანზაქციების წარმოების გამარტივება) მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა საქართველოს ფულადი და კაპიტალის ბაზრის გააქტიურებასა და განვითარებაზე. მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა სახაზინო ფასიანი ქაღალდების პირველად ბაზარზე. საანგარიშო წელს, 2010 წელთან შედარებით, 3.6-ჯერ გაიზარდა მიმოქცევაში არსებული სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ნაშთი, 2014 წლის ბოლოსთან შედარებით კი ზრდამ 17 პროცენტი შეადგინა. პირველადი ბაზრის გაღრმავებასთან ერთად, ფინანსური ბაზრის განვითარებისათვის მნიშვნელოვანია მეორადი ბაზრის გააქტიურება, რაც კიდევ უფრო გაზრდის ბაზრის ლიკვიდობას. 2015 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გააქტიურდა რეპო ოპერაციებით დადებული გარიგებები. ამ სეგმენტის განვითარებას ხელი შეუწყო ფასიანი ქაღალდების მოცულობის ზრდამ. შედეგად, გაიზარდა კომერციული ბანკებისთვის ხელმისაწვდომი რესურსი გირაოთი უზრუნველყოფილი ოპერაციების განსახორციელებლად და აღნიშნული ბაზარი უფრო მიმზიდველი გახდა. 2013 წელს მხოლოდ 4 რეპო გარიგება დაფიქსირდა, 2014 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 86-მდე გაიზარდა, ხოლო 2015 წელს ამ რიცხვმა 357-ს მიაღწია. 49 2,200 2,000 1,800 1,600 1,400 1,200 1,000 800 600 400 200 0 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ნაშთი (მლნ ლარი) 15 მაის-15 მარ-14 ოქტ-14 აგვ-13 იან-13 ივნ-12 აპრ-11 ნოემ-11 სექ-10 თებ-10 ივლ-09 დეკ-08 მაის-08 ოქტ-07 აგვ-06 მარ-07 იან-06 ივნ-05 ნოემ-04 სექ-03 აპრ-04 თებ-03 დეკ-01 ივლ-02 ოქტ-00 მაის-01 მარ-00 აგვ-99 0% იან-99 მლნ ლარი დიაგრამა N 2.7 სახაზინო ფასიანი ქაღალდების და სადეპოზიტო სერტიფიკატების ნაშთების დინამიკა სადეპოზიტო სერტიფიკატების ნაშთი (მლნ ლარი) მშპ-სთან თანაფარდობა (მარჯვენა ღერძი) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 2.8 რეპო გარიგებების რაოდენობის დინამიკა (2013-2015) 400 350 300 250 200 150 100 50 0 2013 2014 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი მიუხედავად მნიშვნელოვანი საგარეო შოკისა, რომლის შედეგადაც ლარი საგრძნობლად გაუფასურდა, მონეტარული პოლიტიკის დროული რეაგირების შედეგად შესაძლებელი გახდა ინფლაციის მიზნობრივ დონეზე შენარჩუნება. ინფლაციამ 2015 წლის ბოლოს 4.9% შეადგინა. ჩანართი N 1 მონეტარული პოლიტიკის რეაგირება საგარეო შოკზე საქართველოს ეროვნული ბანკის მთავარი მიზანი ფასების სტაბილურობაა, რაც ინფლაციის ზომიერი და პროგნოზირებადი ტემპის არსებობას გულისხმობს. დაბალი და სტაბილური ინფლაცია აუცილებელი ფაქტორია გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდის 50 უზრუნველყოფისათვის, რასაც ასევე გაცვლითი კურსის გრძლევადიანი სტაბილურობა ახლავს თან. მონეტარულ პოლიტიკას ეროვნული ბანკი ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმში ახორციელებს. ინფლაციის თარგეთირება გულისხმობს ინფლაციის სამიზნე მაჩვენებლის წინასწარ გამოცხადებას და პოლიტიკის გატარებას იმგვარად, რომ საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაცია შეესაბამებოდეს მიზნობრივ მაჩვენებელს. 2014 წელს განვითარებულმა მოვლენებმა გლობალურ თუ რეგიონულ დონეზე გამოწვევების წინაშე დააყენა საქართველოს ეკონომიკა, რომელიც როგორც მცირე და ღია ეკონომიკა, საკმაოდ მოწყვლადია საგარეო შოკების მიმართ. ძლიერი საგარეო შოკის შედეგად მკვეთრად შემცირდა საგარეო შემოდინებები, რაც ნეგატიურად აისახა ქვეყნის ეკონომიკაზე. 2014 წელს და 2015 წლის პირველ კვარტალში, აშშ-ში პოზიტიური ეკონომიკური ტენდენციებისა და მოლოდინების პარალელურად, აშშ დოლარმა გამყარება დაიწყო. ამას თან ერთვოდა ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ, 2008 წელს დაწყებული რაოდენობრივი შერბილების პოლიტიკიდან გამოსვლის შესახებ მიღებული გადაწყვეტილების გამოცხადება, რამაც კიდევ უფრო გაამყარა დოლარის პოზიციები. შედეგად, მსოფლიოს სავალუტო ერთეულების უმრავლესობა აშშ დოლართან მნიშვნელოვნად გაუფასურდა. დიაგრამა N 2.9 აშშ დოლარის ინდექსი20 და აშშ დოლარის მიმართ ლარის კურსის ინდექსი 130 აშშ დოლარის ინდექსი აშშ დოლარის მიმართ ლარის კურსის ინდექსი 120 110 100 90 80 70 60 აპრ-15 აპრ-14 აპრ-13 აპრ-12 აპრ-11 აპრ-10 აპრ-09 აპრ-08 აპრ-07 აპრ-06 აპრ-05 აპრ-04 აპრ-03 აპრ-02 აპრ-01 აპრ-00 აპრ-99 50 წყარ ო : ბლუ მბე რ გ ი, ს აქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კ ი 2015 წლის იანვარში, ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა გააკეთა განცხადება რაოდენობრივი შერბილების მონეტარული პოლიტიკის დაწყების შესახებ. ევროპის ცენტრალური ბანკის რაოდენობრივი შერბილების პროგრამა, რომელიც სუვერენული ობლიგაციების აქტიურ შესყიდვაში გამოიხატება 2016 წლის სექტემბრამდე გაგრძელდება. აღნიშნულმა დამატებითი ზეწოლა მოახდინა ისედაც გაუფასურებულ ევროზე. სავაჭრო აშშ დოლარის საშუალო შეწონილი კურსი ძირითადი ვალუტების მიმართ (ევრო, იაპონური იენა, ბრიტანული ფუნტი, კანადური დოლარი, შვედური კრონა, შვეიცარული ფრანკი). 20 51 პარტნიორი ქვეყნების ვალუტების გაუფასურებამ შეასუსტა ქვეყნის კონკურენტუნარიანობა, შედეგად მოთხოვნა გაიზარდა იმპორტზე და შემცირდა ქართულ საექსპორტო პროდუქციაზე. 2014 წლის პირველ ნახევარში გეოპოლიტიკური რისკები გამოიკვეთა ჩვენს რეგიონში, რომელთა რეალიზაციამ უარყოფითი ზეწოლა მოახდინა მთავარი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ეკონომიკურ ტენდენციებზე. რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტმა და რუსეთის მიმართ დაწესებულმა ეკონომიკურმა სანქციებმა მკვეთრი ნეგატიური ეფექტი მოახდინა მათ ეკონომიკებზე. ასევესხვა აღსანიშნავია, რომ რუსეთში მიმდინარე კრიზისს გადამდები ეფექტი აქვს რეგიონის ქვეყნებზე და მათ შორის, საქართველოს მნიშვნელოვან სავაჭრო პარტნიორებზე - სომხეთსა და აზერბაიჯანზე. ამასთან საერთაშორისო ბაზრებზე ნავთობის ფასების მკვეთრი კლება დაფიქსირდა, რაც ასევე უარყოფითად აისახა იმავე რუსეთის და აგრეთვე აზერბაიჯანის ეკონომიკურ პერსპექტივაზე. ასევე აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ 2015 წლის დასაწყისში, აზერბაიჯანმა დააწესა რეგულაციები მსუბუქი ავტომობილების იმპორტზე, რომლის მიხედვით შეიზღუდა 2005 წლამდე გამოშვებული მანქანების იმპორტი. შესაბამისად შემცირდა მოთხოვნა საქართველოდან განხორციელებულ რეექსპორტზე. რეგიონულ დონეზე პრობლემის წინაშე დადგა ასევე თურქეთი, სადაც პოლიტიკური დაძაბულობისა და ფედერალური სარეზერვო ფონდის მიერ პოლიტიკის შესაძლო გამკაცრების მოლოდინის გამო კაპიტალის გადინებას ჰქონდა ადგილი, რამაც თურქული ლირის გაუფასურება გამოიწვია. აღნიშნული ფაქტორების ზემოქმედების შედეგად საქონლის ექსპორტის საგრძნობი კლება დაიწყო. ამასთან შენელდა მომსახურების ექსპორტის, კერძოდ ტურისტული შემოსავლების ზრდაც. შემცირდა ასევე საზღვარგარეთის ქვეყნებიდან ფულადი გზავნილები,რომელიც საქართველოს მოქალაქეთა შემოსავლების მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს. ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლების შემცირება 2014 წლის აგვისტოს თვის შემდგომ დაიწყო და მაქსიმალურ ზღვარს, 35%-ს, ნოემბერში მიაღწია. შემდგომ თვეებში, ექსპორტის შემცირების ტემპი შედარებით შენელდა და 20-30%-ის ფარგლებში მერყეობდა. ჯამში 2015 წელს ექსპორტიდან21 მიღებული შემოსავლები 23 პროცენტით შემცირდა. კლებაში ყველაზე დიდი წვლილი აზერბაიჯანში, სომხეთში, უკრაინასა და რუსეთში განხორციელებული ექსპორტის მკვეთრმა შემცირებამ შეიტანა (იხ. დიაგრამა N 2.10). 21 რეგისტრირებული საქონლის ექსპორტი 52 დიაგრამა N 2.10 ექსპორტის წლიური ცვლილება 40% 33% 30% 20% 24% 14% 7% 10% 12% 5% 3% 0% -8% -19% -21% -24% -23% -22% -30% დეკ-15 ნოემ-15 ოქტ-15 სექ-15 აგვ-15 -31% ივლ-15 თებ-15 იან-15 -30% დეკ-14 -35% ნოემ-14 ოქტ-14 სექ-14 აგვ-14 ივლ-14 ივნ-14 მაის-14 აპრ-14 მარ-14 თებ-14 იან-14 -40% -21% -20% -23% ივნ-15 -20% -30% მაის-15 -20% -7% -5% აპრ-15 -13% მარ-15 -10% წყარ ო : საქ სტა ტი ფულადი გადმორიცხვების შემცირება, 2014 წლის ოქტომბრიდან დაიწყო, თუმცა ჯერ კიდევ ზაფხულის თვეების განმავლობაში ზრდა საშუალოდ მხოლოდ 0.5 პროცენტი იყო. ნოემბერ–დეკემბრიდან კი უკვე მნიშვნელოვანი კლება დაფიქსირდა. 2015 წლის განმავლობაში, ქვეყანაში სწრაფი ფულადი გადმორიცხვების სახით შემოსულმა თანხებმა 25%-ით მოიკლო. შემცირების უმთავრესი მიზეზი, გადმორიცხვების უდიდესი წყაროდან, რუსეთიდან გზავნილების მკვეთრი კლება გახდა. რაც შეეხება ევროპის მიმართულებას, ამ შემთხვევაში შემცირება 2014 წლის შემოდგომამდე არ დაფიქსირებულა. თუმცა შემდგომ პერიოდებში, ისეთი ქვეყნებიდან როგორიცაა საბერძნეთი, იტალია და ესპანეთი, რომელთაც ამ სეგმენტში ყველაზე მსხვილი წილი აქვთ, ფულადმა გადმორიცხვებმა კლება დაიწყეს და ეს ტენდენცია 2015 წელსაც გაგრძელდა. (იხ. დიაგრამა N 2.11). დიაგრამა N 2.11 ფულადი გზავნილების წლიური ცვლილება 20% 10% 10% 5% 1% 7% 4% 0% 1% 1% 0% -2% -7% -12% -16% -18% ევროკავშირი სხვა აგვ-15 ივლ-15 მაის-15 აპრ-15 მარ-15 თებ-15 იან-15 დეკ-14 ნოემ-14 ოქტ-14 სექ-14 აგვ-14 ივლ-14 ივნ-14 მაის-14 აპრ-14 მარ-14 თებ-14 იან-14 რუსეთი ივნ-15 -33%-35% -40% -27% -33% ოქტ-15 -30% სექ-15 -22% -21% -25%-23% -24%-24% -23% დეკ 15 -20% ნოემ-15 -10% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი რეგიონში არსებული ტენდენციები უარყოფითად აისახა ასევე ტურისტულ შემოსავლებზე, რომელიც გასულ წლებში დინამიურად იზრდებოდა. 2013 წლის მეორე 53 ნახევრიდან ზრდის ტემპმა საგრძნობლად მოიკლო. 2014 წელს ტურიზმის ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები წინა წელთან შედარებით მხოლოდ 4.5%-ით გაიზარდა, რაც წინა პერიოდების ტენდენციის გათვალისწინებით დაბალი მაჩვენებელია. რაც შეეხება 2015 წელს, წინასწარი შეფასების თანახმად, ტურისტული შემოდინებების წლიური ცვლილების სტატისტიკა შედარებით გაუმჯობესდა და დაახლოებით 8.3% შეადგინა (იხ. დიაგრამა N 2.12). დიაგრამა N 2.12 ტურისტული შემოდინებების წლიური ცვლილება 60% 50% 50.4% 42.3% 40% 30% 21.2% 20% 10% 4.5% 8.3% 0% 2011 2012 2013 2014 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი მიუხედავად საგარეო შემოდინების წყაროების ასეთი მნიშვნელოვანი შემცირებისა, იმპორტი ზრდას 2014 წლის ბოლომდე განაგრძობდა. აღნიშნულ დინამიკას ხელს უწყობდა სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ვალუტების მიმართ ლარის ნომინალური ეფექტური გამყარება. შედეგად სავაჭრო დეფიციტი მნიშვნელოვნად გაღრმავდა და წარმოიქმნა გაცვლით კურსზე გაუფასურების ზეწოლა. როდესაც საგარეო შოკი მიმდინარე ანგარიშის შემოდინებების შემცირებიდან მომდინარეობს, დარღვეული ბალანსის აღდგენა შესაძლებელია მხოლოდ მიმდინარე ანგარიშის ხარჯების, ანუ იმპორტზე გაწეული ხარჯების, შემცირებით. ამ ვითარებაში ხელისუფლებას დისბალანსის კორექტირებისათვის ორგვარი სტრატეგიული არჩევანი აქვს: მას შეუძლია დაუშვას გაცვლითი კურსის გაუფასურება ან ერთობლივი მოთხოვნის შებოჭვით პირდაპირ შეამციროს იმპორტი. პირველი ალტერნატივის პირობებში ხელისუფლება ინარჩუნებს მცურავ გაცვლით კურსს და გაუფასურების საშაულებას აძლევს გაცვლით კურსს. გაუფასურებული ადგილობრივი ვალუტის პირობებში უცხოელებისთვის უფრო იაფი ხდება ქართული საქონელი და მომსახურება, შედეგად იზრდება ექსპორტის კონკურენტუნარიანობა. კურსის გაუფასურებას საპირისპირო ეფექტი აქვს იმპორტზე. გაძვირებული უცხოური საქონლისა და მომსახურების პირობებში იმპორტი იზღუდება. შესაბამისად, გაზრდილი ექსპორტისა და შემცირებული იმპორტის ფონზე ხდება ბალანსის აღდგენა. შიდა მოთხოვნის ის ნაწილი, რომელიც გაძვირებული იმპორტით ვეღარ კმაყოფილდება, ნაწილობრივ ადგილობრივ სეგმენტზე გადაერთვება. საგარეო მოთხოვნის ზრდა და იმპორტის ჩანაცვლების შესაძლებლობა დადებითად აისახება ადგილობრივ წარმოებაზე და ხდება მისი წახალისება. მეორე სტრატეგიის არჩევის შემთხვევაში, ხელისუფლება დარღვეული ბალანსის 54 კორექტირებას ერთობლივი მოთხოვნის შესუსტებით ცდილობს. ამგვარი პოლიტიკის პირობებში გაცვლითი კურსის გაუფასურების ნაცვლად მცირდება შიდა მოთხოვნა. შემზღუდველი მაკროეკონომიკური პოლიტიკის პირობებში ერთობლივი მოთხოვნა და შესაბამისად, ეკონომიკა მცირდება მნიშვნელოვნად, მოსახლეობის შემოსავლები იკლებს, უმუშევრობა იზრდება. ამის შემდეგ მცირდება იმპორტი. ანუ საგარეო შოკის შედეგად წარმოქმნილი დისბალანსის კორექტირება ამ შემთხვევაში მხოლოდ ეკონომიკის შეზღუდვის შედეგად იმპორტზე მოთხოვნის შემცირების გზით ხორციელდება. რა თქმა უნდა, გაცვლითი კურსის გაუფასურება უარყოფითად აისახება დოლარიზებულ ეკონომიკებზე. იმ შემთხვევაში, როდესაც მოსახლეობის გარკვეული ნაწილის ვალდებულებები დენომინირებულია უცხოური ვალუტით, გაცვლითი კურსის მნიშვნელოვანი გაუფასურება საგრძნობლად ზრდის ვალის მომსახურების ტვირთს. თუმცა ერთობლივი მოთხოვნის შებოჭვის პოლიტიკის პირობებში საზოგადოებრივი დანახარჯები კიდევ უფრო მაღალია. შიდა მოთხოვნის შეზღუდვით და შესაბამისად ეკონომიკის შემცირებით დისბალანსის აღდგენა ხანგრძლივი პროცესია. დასაქმების და შემოსავლების შემცირება უარყოფითად აისახება უკვე მთელ მოსახლეობაზე და უარესდება სოციალური ფონიც. აქედან გამომდინარე, გაცვლითი კურსის გაუფასურება ეკონომიკაზე მიმდინარე ანგარიშიდან გადმოცემული საგარეო შოკის პირობებში არის ნაკლებად დამაზიანებელი ალტერნატივა, რადგან ამ შემთხვევაში არ არის მოთხოვნის შეზღუდვის საჭიროება იმპორტის შესამცირებლად. იმპორტის შემცირებას გაცვლითი კურსი გარკვეულწილად თავის თავზე იღებს და ეხმარება ეკონომიკას, რომ გადალახოს შოკი მინიმალური საზოგადოებრივი დანახარჯებით. 2014-2015 წლების განმავლობაში განვითარებული მოვლენების ფონზე, რეგიონის რიგი ცენტრალური ბანკების რეაქცია კურსის გაუფასურებაზე უცხოური ვალუტის რეზერვების გაყიდვა იყო. ამგვარი პოლიტიკის გატარებისკენ, საქართველოს ეროვნულ ბანკსაც მოუწოდებდა ექსპერტთა გარკვეული ნაწილი. როგორც გამოცდილებამ აჩვენა, მსგავსი ჩარევა გაცვლითი კურსის დინამიკაში არასწორი გადაწყვეტილებაა და როგორც წესი კონტრპროდუქტიულია. რეზერვების გაყიდვის ფონზე დასტაბილურებული გაცვლითი კურსის პირობებში ხდება მიმდინარე ანგარიშის კორექტირების პროცესის გადავადება. ექსპორტი რჩება შემცირებული, რადგან ადგილობრივი საქონელისა და მომსახურების სიძვირის გამო საგარეო მოთხოვნა დაბალია. პარალელურად ზედმეტად გამყარებული ვალუტის ფონზე იზრდება იმპორტი, რაც აღრმავებს მიმდინარე ანგარიშის დისბალანსს. შედეგად, გაცვლით კურსზე გაუფასურების ზეწოლა იზრდება და რაც მთავარია იმატებს გაუფასურების მოლოდინები, რაც, თავის მხრივ, ზრდის ეკონომიკის დოლარიზაციას და იზრდება სპეკულაციური ზეწოლა გაცვლით კურსზე. ვინაიდან სავალუტო რეზერვები ლიმიტირებულია, დგება მომენტი, როდესაც რეზერვების მნიშვნელოვანი შემცირების გამო ცენტრალურ ბანკს აღარ შეუძლია გაცვლითი კურსის სტაბილურობის შენარჩუნება და თავისუფალ რეჟიმში უშვებს მას. შედეგად, გაზრდილი დოლარიზაციის ფონზე, ვიღებთ კურსის მკვეთრ გაუფასურებას, ხშირ შემთხვევაში იმაზე მეტად, ვიდრე საწყის ეტაპზე (იხ. დიაგრამა N 2.13). 55 დიაგრამა N 2.13 გაცვლითი კურსის ცვლილება სხვადასხვა სცენარების მიხედვით. მცურავი გაცვლითი კურსის შენარჩუნების სცენარი რეზერვების გაყიდვის სცენარი გაცვლითი კურსის დამატებითი გაუფასურება გაზრდილი იმპორტისა და 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 პერიოდი, თვე ამის ნათელი მაგალითია გასული კრიზისის ფონზე, რეგიონის ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მიერ, რეზერვების ხარჯვით განხორციელებული გაცვლითი კურსის გარკვეულ ნიშნულზე შენარჩუნების მცდელობის პრაქტიკა. მიუხედავად სოლიდური ინტერვენციებისა, ვერ მოხერხდა გაცვლითი კურსის გაუფასურების თავიდან აცილება. უფრო მეტიც, გარკვეული პერიოდის შემდეგ გაუფასურება ბევრად უფრო მაღალი იყო, ვიდრე ეკონომიკებში, სადაც გაცვლითი კურსი თავისუფლად მცურავ რეჟიმში იცვლებოდა საგარეო შოკის პასუხად (იხ. დიაგრამა N 2.14). დიაგრამა N 2.14 გაცვლითი კურსის დინამიკა სხვადასხვა ქვეყნებში 2.2 2 1.8 1.6 1.4 ლარი ყაზახური ტენგე მ რ 6 თებ-16 თებ-16 იან-16 იან-16 დეკ-15 დეკ-15 დეკ-15 ნოემ-15 ოქტ-15 ნოემ-15 ოქტ-15 სექ-15 სექ-15 აგვ-15 აგვ-15 ივლ-15 ივლ-15 ივლ-15 ივნ-15 ივნ-15 მაის-15 მაის-15 აპრ-15 აპრ-15 მარ-15 მარ-15 თებ-15 თებ-15 იან-15 იან-15 1 იან-15 1.2 აზერბაიჯანული მანათი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი განვითარებული ფინანსური ბაზრების მქონე ქვეყნებში, ისეთი როგორიც ჩვენი რეგიონის შემთხვევაში რუსეთი და თურქეთია, გაცვლითი კურსის გაუფასურება ეკონომიკაზე ფინანსური ბაზრებიდან გადადის. საგარეო შოკის პირობებში გაცვლითი კურსის გაუფასურების დროს ადგილი აქვს პორტფელის ინვესტიციების გადინების 56 პროცესს. ინვესტორები სწრაფად რეაგირებენ გაცვლითი კურსის გაუფასურებაზე და ცდილობენ მყისიერად მოიშორონ ფინანსური ინსტრუმენტები. შედეგად გაცვლით კურსზე გაუფასურების ზეწოლა კიდევ უფრო იზრდება. ამგვარი პროცესის შესაჩერებლად, ასეთი ქვეყნების ცენტრალური ბანკები მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის მკვეთრი ზრდას მიმართავენ. როგორც წესი, ეფექტი სწრაფად დგება. მნიშვნელოვნად გაზრდილი საპროცენტო განაკვეთების ფონზე, ადგილობრივი ფინანსური ინსტრუმენტების მიმზიდველობა იმატებს უცხოელი ინვესტორებისათვის და ეროვნულ ვალუტაზე გაუფასურების ზეწოლა იკლებს. თუმცა განუვითარებელი კაპიტალის ბაზრების, ანუ საქართველოს პირობებში, ფინანსური არხებით ამ ეფექტის მიღწევა შეზღუდულია. ამის ნაცვლად, დრამატულად გაზრდილი საპროცენტო განაკვეთების გავლენა პირდაპირ რეალურ ეკონომიკას გადაეცემა. მნიშვნელოვნად შემცირებული ინვესტიციებისა და მოხმარების ფონზე, მოთხოვნა მკვეთრად იზღუდება და ეკონომიკა სწრაფად ეცემა. შედეგად იზრდება უმუშევრობა და მოსახლეობის შემოსავალი მცირდება. მსესხებლები ვეღარ ემსახურებიან თავიანთ ვალდებულებებს ნაკლები ან სულაც ნულოვანი შემოსავლების გამო, რაც საფრთხეს უქმნის საბანკო სისტემას ფინანსური სტაბილურობის კუთხით. ზემოთ განხილულ შემთხვევებში, როდესაც ცენტრალური ბანკი იყენებს სხვადასხვა ინსტრუმენტებს გაცვლითი კურსის გარკვეულ ნიშნულზე შენარჩუნებისთვის, საზოგადოებრივი დანახარჯები ბევრად მეტია. იზრდება უმუშევრობა, მცირდება ეკონომიკა და მოსახლეობის შემოსავლების დანაკარგი არის საგრძნობლად მაღალი, ვიდრე იმ შემთხვევაში როდესაც, დოლარიზაციის გამო გაცვლითი კურსის მნიშვნელოვანი გაუფასურება საგრძნობლად ზრდის ვალის მომსახურების ტვირთს. საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა 2014-2015 წლებში გადაწყვეტილება მონეტარული პოლიტიკის შესახებ, მიიღო თავისი მანდატის ფარგლებში, საუკეთესო პრაქტიკის შესაბამისად. ეროვნულმა ბანკმა შეინარჩუნა მცურავი გაცვლითი კურსი, რითაც შეარბილა საგარეო შოკი და გარკვეულწილად ბუფერის როლი შეასრულა. ამ პერიოდში ეროვნული ბანკი ახორციელებდა წერტილოვან ინტერვენციებს სავალუტო ბაზარზე, რომლის დანიშნულება არ იყო გაცვლითი კურსის ცვლილებისათვის მიმართულების შეცვლა, არამედ სიგნალს აძლევდა ბაზარს და პანიკური მოლოდინების ჩამოყალიბების თავიდან აცილებას ისახავდა მიზნად. როდესაც გაუფასურება ძლიერია, იზრდება ინფლაციური მოლოდინები და შედეგად მომავალი ინფლაციის რისკები. გაზრდილი ინფლაციური მოლოდინების საპასუხოდ საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა წლის განმავლობაში ეტაპობრივად გაზარდა მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 4 პროცენტიდან 8 პროცენტამდე. ამრიგად, 2014-2015 წლებში, განვითარებული საგარეო შოკის პირობებში საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული პოლიტიკა შესაბამისობაში იყო საუკეთესო პრაქტიკასთან და მიზნად ისახავდა საშუალოვადიან პერიოდში ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფას. 2.2 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის ინსტრუმენტები 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა ხორციელდებოდა მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილებების შესაბამისად. მონეტარული ოპერაციების მიზანია, ბანკთაშორის ბაზარზე არსებული 57 განაკვეთები იყოს სტაბილური და ახლოს მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთთან. საოპერაციო ორიენტირის მისაღწევად გამოიყენებოდა საოპერაციო ჩარჩო, რომელიც წარმოადგენს მონეტარული ინსტრუმენტებისა და მათი გამოყენების მიდგომების ერთობლიობას. საქართველოს ეროვნული ბანკის საოპერაციო ჩარჩო შედგება შემდეგი მონეტარული ინსტრუმენტებისაგან: რეფინანსირების სესხები, ერთდღიანი სესხები, ერთდღიანი დეპოზიტები, სადეპოზიტო სერტიფიკატები და მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები. ბანკთაშორის ფულად ბაზარზე ეროვნული ვალუტით განხორციელებული გარიგებების მოცულობა წინა წლის ანალოგიურ დონეზე შენარჩუნდა და 17.7 მლრდ ლარი შეადგინა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი, 2015 წელს 4.0%დან 8.0%-მდე გაიზარდა. შესაბამისად გაიზარდა ბანკთაშორისისაპროცენტო განაკვეთებიც, რომელიც მონეტარული პოლიტიკის საპროცენტო განაკვეთთან ახლოს მოძრაობდა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილებების ფარგლებში და საბანკო სისტემაში მოკლევადიანი ლიკვიდობის პროგნოზის საფუძველზე საქართველოს ეროვნული ბანკი განსაზღვრავდა რეფინანსირების სესხების ყოველკვირეულ მოცულობას. 2.2.1 რეფინანსირების სესხები საბანკო სისტემის მოკლევადიანი ლიკვიდობით უზრუნველყოფის მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკი 2015 წლის განმავლობაში ყოველკვირეულად იყენებდა 2008 წლიდან ამოქმედებულ რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტს. რეფინანსირების სესხების საშუალებით საბანკო სექტორისათვის ხელმისაწვდომი იყო მოკლევადიანი ლიკვიდობის მიღების საიმედო და დაბალრისკიანი წყარო, რამაც დადებითად იმოქმედა ფულად ბაზარსა და ფინანსურ სტაბილურობაზე. რეფინანსირების ინსტრუმენტის მიზანია ბანკთაშორის ბაზარზე მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მართვა. ეროვნული ბანკი არის ლარის ბაზარზე მოკლევადიანი ლიკვიდობის ერთადერთი მიმწოდებელი, ამდენად მას აქვს საშუალება რეფინანსირების ინსტრუმენტით მიაღწიოს ბანკთაშორის ბაზარზე მისთვის სასურველ საპროცენტო განაკვეთს. აუქციონის მეშვეობით გაცემული რეფინანსირების სესხების საპროცენტო განაკვეთი ეფუძნებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის მონატარული პოლიტიკის განაკვეთს. საბანკო სისტემაში აუცილებელი ლიკვიდობის მოთხოვნების დაკმაყოფილებისა და რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტისადმი ფინანსური ბაზრის მონაწილეთა ნდობის კიდევ უფრო გაღრმავების მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკი იყენებს მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტს, რომელიც გაიცემა აუქციონის გარეშე. მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტით ბანკებს ჰქონდათ ლიკვიდობის საჭიროების დაფინანსების გარანტირებული მექანიზმი. ბანკებს საშუალება ჰქონდათ ესარგებლათ რეფინანსირების სესხებით იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ისინი ვერ ახერხებდნენ რეფინანსირების აუქციონიდან სესხის აღებას. მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის საპროცენტო განაკვეთი წინასწარ არის დადგენილი საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის მიერ და განისაზღვრება როგორც მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთს პლიუს ერთნახევარი პროცენტული პუნქტი. 58 აუქციონის გარეშე რეფინანსირების სესხის ვადიანობა და შესაბამისად სესხის აღებისა და დაფარვის თარიღები იდენტურია აუქციონის წესით რეფინანსირების სესხის თარიღებისა. როგორც ყოველთვის, 2015 წელსაც ბანკები მოკლევადიან ლიკვიდობას, პოლიტიკის განაკვეთთან მიახლოებული საპროცენტო განაკვეთებით, ძირითადად ბანკთაშორის ფულად ბაზარსა და რეფინანსირების სესხების აუქციონზე იღებდნენ. 2015 წელს ლიკვიდობის მიწოდების სხვა წყაროების მეშვეობით ბაზრიდან მოკლევადიანი ლიკვიდობის ამოღებამ მოთხოვნა გაზარდა რეფინანსირების სესხებზე, რომლის მიწოდება აუქციონის მეშვეობით გარკვეულწილად შეზღუდული იყო. შედეგად წინა წლებისგან განსახვავებით, 2015 წელს ბანკები აქტიურად იყენებდნენ პოლიტიკის განაკვეთთან ერთნახევარი პროცენტული პუნქტით უფრო მაღალი მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტს, რის გამოც საბანკო სისტემას ლიკვიდობაში პრობლემები არ აღინიშნებოდა. 2015 წელს მონეტარული ოპერაციების გირაოს ბაზაში შედიოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის სადეპოზიტო სერტიფიკატები, საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდები და კომერციული ბანკების სასესხო აქტივები. სესხის უზრუნველყოფის თითოეული ასეთი სახეობის აქტივებზე ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული იყო შესაბამისი კრიტერიუმები. საქართველოს ეროვნულ ბანკთან მონეტარული ოპერაციების წარმოებისათვის, 2015 წლის განმავლობაში კომერციული ბანკები იყენებდნენ გირაოს ყველა ამ სახეობებს. დიაგრამა N 2.15 რეფინანსირების სესხების მოცულობა 2011-2015 წლებში 1,400 აუქციონი მლნ ლარი 1,200 მუმდმივმოქმედი 1,000 800 600 400 200 ოქტ-15 ივლ-15 აპრ-15 იან-15 ოქტ-14 ივლ-14 აპრ-14 იან-14 ოქტ-13 ივლ-13 აპრ-13 იან-13 ოქტ-12 ივლ-12 აპრ-12 იან-12 ოქტ-11 ივლ-11 აპრ-11 იან-11 ოქტ-10 ივლ-10 აპრ-10 იან-10 0 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2.2.2 ერთდღიანი სესხები და ერთდღიანი დეპოზიტები ფულადი ბაზრის განვითარების ხელშეწყობის, ბანკთაშორისი საპროცენტო განაკვეთის მერყეობის შემცირებისა და ფულადი ბაზრის აქტივობის გაზრდის მიზნით, 2015 წელს ბანკთაშორის ბაზარზე მსოფლიოში მიღებული საუკეთესო პრაქტიკის შესაბამისად, 59 საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა საპროცენტო განაკვეთის დერეფნის გამოყენებას, რაც ხელს უწყობდა ბანკთაშორისი ბაზრის საპროცენტო განაკვეთის სტაბილურ ჩარჩოებში მოქცევას. საპროცენტო განაკვეთის დერეფანი განისაზღვრა როგორც მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთიდან თანაბარმნიშვნელოვანი გადახრები საპროცენტო განაკვეთების ზედა და ქვედა ზღვრის ფორმირებისათვის. ზედა საპროცენტო განაკვეთი გამოიყენებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთდღიანი სესხებისათვის, ხოლო ქვედა საპროცენტო განაკვეთი გამოიყენებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთდღიანი დეპოზიტისთვის. 2015 წელს საპროცენტო განაკვეთის დერეფანი შეადგენდა 3 პროცენტს, მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთს პლიუს/მინუს 1.5 პროცენტი. საპროცენტო განაკვეთის დერეფნის გამოყენება ამცირებს ბანკთაშორის ბაზარზე საპროცენტო განაკვეთების მკვეთრ მერყეობას და თავის მხრივ, ხელს უწყობს ბანკთაშორისი საპროცენტო განაკვეთის დაახლოებას მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთთან. საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთდღიანი სესხები საბანკო სექტორისათვის წარმოადგენდა მყისიერი ლიკვიდობის მიღების ყველაზე სწრაფ საშუალებას, თუმცა საბაზრო საპროცენტო განაკვეთთან შედარებით უფრო მაღალი ფასით. ეს, თავის მხრივ, ბანკებს უბიძგებდა ფულად ბაზარზე ფინანსური რესურსების უკეთესი ფასით მოძიებისაკენ და შესაბამისად ამ ინსტრუმენტზე დიდი მოთხოვნა არ იყო. ლიკვიდობის სამართავად ბანკები ძირითადად რეფინანსირების სესხებს იყენებდნენ, რაც საბანკო სექტორისათვის მოკლევადიანი ლიკვიდობის მართვის გაცილებით უფრო მოქნილი და სრულყოფილი საშუალებაა. ერთდღიანი სესხებისათვის მოქმედებდა გირაოს იგივე ბაზა, რაც რეფინანსირების სესხებისათვის. 2015 წელს გამოიყენებოდა ერთდღიანი დეპოზიტების მუდმივმოქმედი ინსტრუმენტი, რომელიც მოქმედებს 2010 წლის აპრილიდან. ერთდღიანი დეპოზიტების ინსტრუმენტით კომერციულ ბანკებს აქვთ შესაძლებლობა, საკორესპონდენტო ანგარიშზე არსებული ჭარბი ლარის ლიკვიდობა დღის ბოლოს განათავსონ საქართველოს ეროვნულ ბანკში ერთდღიან დეპოზიტზე, რომელიც შემდგომი სამუშაო დღის დასაწყისშივე უბრუნდებოდათ საკორესპონდენტო ანგარიშზე. აღნიშნულმა ინსტრუმენტმა 2015 წელს არსებითი როლი ითამაშა ბანკთაშორის ბაზარზე საპროცენტო განაკვეთების სტაბილიზაციისათვის. 2.2.3 ფასიანი ქაღალდები სადეპოზიტო სერტიფიკატები 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობდა საკუთარი ფასიანი ქაღალდების – სადეპოზიტო სერტიფიკატების ემისიას. აღნიშნული ფასიანი ქაღალდები ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო ვალდებულებებთან და სახაზინო ობლიგაციებთან ერთად კომერციული ბანკებიდან მაღალი მოთხოვნით სარგებლობდა. სადეპოზიტო სერტიფიკატები მიმოიქცეოდა 3-თვიანი და 6-თვიანი ვადიანობის სეგმენტზე, ხოლო მთავრობის ფასიანი ქაღალდები - 1-წლიანი, 2-წლიანი, 5-წლიანი და 10-წლიანი ფასიანმა ქაღალდებმა ხელი შეუწყო ვადიანობის სეგმენტზე. აღნიშნულმა შემოსავლიანობის სტაბილური მრუდის ჩამოყალიბებას. შემოსავლიანობის მრუდი იძლეოდა მნიშვნელოვან ინფორმაციას სხვადასხვა ვადიანობის საპროცენტო განაკვეთების შესახებ, ასევე ფინანსური ბაზრის მონაწილეთა მოლოდინების შესახებ. 60 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გამოშვებული იყო 3-თვიანი და 6თვიანი ვადიანობის სადეპოზიტო სერტიფიკატები. აღნიშნული ფასიანი ქაღალდები საბანკო სექტორის მიერ გამოყენებული იყო როგორც ლიკვიდობის მართვის ყველაზე მიმზიდველი და ეფექტიანი მოკლევადიანი ინსტრუმენტი. შესაბამისად, სადეპოზიტო სერტიფიკატების განთავსების კოეფიციენტმა, რომელიც ასახავს ფაქტიური განთავსების შეფარდებას დაგეგმილ ემისიასთან, შეადგინა 1.0, ხოლო მოთხოვნის კოეფიციენტმა, რომელიც აჩვენებს მოთხოვნის ფარდობას გამოცხადებულ ემისიასთან, 2.63 შეადგინა. 2015 წლის განმავლობაში სადეპოზიტო სერტიფიკატების აუქციონებზე საპროცენტო განაკვეთი მერყეობდა წლიური 4.40 პროცენტიდან 10.75 პროცენტამდე. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის სადეპოზიტო სერტიფიკატების საშუალო შეწონილმა საპროცენტო განაკვეთმა 7.21 პროცენტი (2014 წელს 4.30 პროცენტი) შეადგინა. მლნ ლარი დიაგრამა N 2.16 სადეპოზიტო სერტიფიკატების პორტფელის მოცულობა 2010-2015 წლებში 900 800 700 600 500 400 300 200 სექ-15 მაის-15 ივლ-15 იან-15 მარ-15 სექ-14 ნოემ-14 მაის-14 ივლ-14 იან-14 მარ-14 სექ-13 ნოემ-13 ივლ-13 მაის-13 იან-13 მარ-13 სექ-12 ნოემ-12 მაის-12 ივლ-12 იან-12 მარ-12 სექ-11 ნოემ-11 მაის-11 ივლ-11 იან-11 მარ-11 სექ-10 ნოემ-10 მაის-10 ივლ-10 0 იან-10 მარ-10 100 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლის განმავლობაში გამოცხადებული 50 აუქციონიდან, კომერციულმა ბანკებმა სადეპოზიტო სერტიფიკატები შეიძინეს ყველა აუქციონზე, სრული ოდენობით. მთლიანობაში განთავსდა 1.05 მლრდ ლარის ნომინალური ღირებულების სადეპოზიტო სერტიფიკატები, ხოლო დაიფარა 1.19 მლრდ ლარის ნომინალური ღირებულების სადეპოზიტო სერტიფიკატები. 2015 წლის დასაწყისში მიმოქცევაში არსებული სადეპოზიტო სეტიფიკატების მოცულობა 505 მლნ ლარიდან, წლის ბოლოს, 360 მლნ ლარამდე შემცირდა. სადეპოზიტო სერტიფიკატების თითოეულ აუქციონში მონაწილეობდა საშუალოდ 5 კომერციული ბანკი. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, მიმოქცევაში არსებულ 360 მლნ ლარის სადეპოზიტო სერტიფიკატებს ფლობდა 10 კომერციული ბანკი. სადეპოზიტო სერტიფიკატების მეორად ბაზარზე 2015 წელს დაიდო 4 გარიგება საერთო თანხით 33.86 მლნ ლარი (2014 წელს განხორციელებულ იქნა 66.5 მლნ ლარის მოცულობის 5 გარიგება). სახელმწიფო ობლიგაციები 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით საქართველოს ეროვნული ბანკი ფლობდა 112 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახელმწიფო ობლიგაციებს, რომელიც წლის 61 განმავლობაში არ იყო გამოყენებული ღია ბაზრის ოპერაციებისათვის. რაც შეეხება საბანკო სექტორში მიმოქცევად სახელმწიფო ობლიგაციებს, 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 25 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახელმწიფო ობლიგაციების მფლობელი არის 2 კომერციული ბანკი. 2015 წელს მეორად ბაზარზე ამ ფასიანი ქაღალდებით გარიგებები არ განხორციელებულა. სახაზინო ვალდებულებები და სახაზინო ობლიგაციები ლარის ფულადი ბაზრის განვითარების ხელშეწყობისთვის, მნიშვნელოვანი იყო საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების გამოშვების გაგრძელება. 2015 წელს საქართველოს ფინანსთა სამინისტრომ გამოუშვა 1-წლიანი ვადიანობის დისკონტური ფასიანი ქაღალდები - სახაზინო ვალდებულებები და 2-წლიანი, 5-წლიანი და 10-წლიანი კუპონური ფასიანი ქაღალდები სახაზინო ობლიგაციები. ამ ფასიანი ქაღალდების ემისია ხდებოდა ეროვნული ვალუტით, არამატერიალიზებული ფორმით. ერთი ფასიანი ქაღალდის ნომინალური ღირებულება არის 1000 ლარი. სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების გაყიდვა ხორციელდებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ აუქციონის მეშვეობით, მრავალი ფასის მეთოდით, „ბლუმბერგის“ სავაჭრო სისტემის გამოყენებით. აუქციონში მონაწილეობის მიღება შეუძლია საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ ლიცენზირებულ ყველა კომერციულ ბანკს და მათი მეშვეობით ნებისმიერ იურიდიულ და ფიზიკურ პირს. ფასიან ქაღალდს შესაძლოა ჰყავდეს ნომინალური მფლობელი – ბაზრის შუამავალი, რომელსაც მესაკუთრე ხელშეკრულებით ანიჭებს რეესტრში სახაზინო ვალდებულებების და ობლიგაციების თავის სახელზე აღრიცხვის და მათი განკარგვის, ყიდვა–გაყიდვის და დაგირავების უფლებას. 2015 წელს ჩატარდა ერთწლიანი ვადიანობის სახაზინო ვალდებულებების 14 აუქციონი, რომლის მეშვეობით ემიტირებულია და სრულად განთავსდა 409.0 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ვალდებულებები. შემოსავლიანობის საშუალო შეწონილმა საპროცენტო განაკვეთმა 8.28 პროცენტი შეადგინა (2014 წელს 6.19 პროცენტი). 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით მიმოქცევაში არსებული 409.0 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ვალდებულებების მფლობელი იყო 9 კომერციული ბანკი და არასაბანკო ინვესტორები. არასაბანკო ინვესტორთა მფლობელობაში იყო 23.3 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ვალდებულებები. 2015 წელს ჩატარდა 2, 5 და 10 წლიანი სახაზინო ობლიგაციების 22 აუქციონი, რომლის მეშვეობით ემიტირებულია 434.0 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ობლიგაციები. სახაზინო ობლიგაციების შემოსავლიანობის საშუალო შეწონილმა საპროცენტო განაკვეთმა 2, 5 და 10 წლიან სახაზინო ობლიგაციებზე შესაბამისად 8.75, 10.86 და 12.12 პროცენტი შეადგინა. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით მიმოქცევაში არსებული 1.24 მლრდ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ობლიგაციების მფლობელი იყო 12 კომერციული ბანკი და არასაბანკო ინვესტორები, რომელთა მფლობელობაში იყო 18.6 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ობლიგაციები. სულ მიმოქცევაში არსებული სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების პორტფელმა 2015 წლის ბოლოსათვის შეადგინა 1 649 მლნ ლარი, რაც საქართველოს მშპსთან მიმართებაში 5.5 პროცენტს შეადგენდა. აღსანიშნავია, რომ ბაზარზე მიმოქცევადი 62 სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მოცულობა ეკონომიკის ზომასთან შედარებით ჯერ კიდევ მცირეა. ბაზრის ლიკვიდობის გასაზრდელად მნიშვნელოვანია სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ემისიების გაზრდა, რაც ასევე ხელს შეუწყობს საგარეო ვალის აღებასთან დაკავშირებული რისკების შემცირებას. სახაზინო ვალდებულებები დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 1.3 1.2 1.1 1.0 0.9 0.8 0.7 0.6 0.5 0.4 0.3 0.2 0.1 0.0 დეკ-12 მლრდ ლარი დიაგრამა N 2.17 სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების პორტფელი 2013-2015 წლებში სახაზინო ობლიგაციები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ო ვნ უ ლი ბან კი მონეტარული გადაცემის მექანიზმის ეფექტიანობის ზრდისათვის მნიშვნელოვანია ფასიანი ქაღალდების ლიკვიდური მეორადი ბაზრის არსებობა. წინა წლებთან შედარებით ფასიანი ქაღალდების მეორად ბაზარზე 2015 წელს მნიშვნელოვნად გააქტიურდა ბანკთაშორისი რეპო ოპერაციები, რომლის გამოც შემცირდა დილინგური ოპერაციების აქტივობა. ფასიანი ქაღალდების მეორად ბაზარზე უფრო გააქტიურების ერთ-ერთ ძირითად შემაფერხებელ გარემოებას მიმოქცევაში ფასიანი ქაღალდების არასაკმარისი მოცულობა და ბაზარზე პორტფელის ინვესტორების ნაკლებობა წარმოადგენდა. ფასიანი ქაღალდების მეორადი ბაზრის გააქტიურების ხელშეწყობისათვის, საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა მისი მატერიალური და ინტელექტუალური ინვესტიციებით შექმნილი თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი „სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების (CSD) სისტემისა“ და სხვადასხვა ურთიერთინტეგრირებული სისტემების სრულყოფილი ფუნქციონირების მხარდაჭერას და უზრუნველყოფას. შედეგად, 2015 წელს მნიშვნელოვნად გააქტიურდა ბანკთაშორისი რეპო ბაზარი, რომელიც ეფუძნებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ინიციატივით და კომერციული ბანკების თანხმობით შექმნილ საერთაშორისო პრაქტიკაში აპრობირებულ რეპო გარიგებების ჩარჩო ხელშეკრულებას. რეპო გარიგებების დადებისათვის ბანკები იყენებდნენ „ბლუმბერგის“ სავაჭრო სისტემას და „სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების (CSD) სისტემას“. აღნიშნული სისტემების გამოყენებით 2015 წელს კომერციულ ბანკებს შორის განხორციელდა 357 რეპო გარიგება 4,537 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების 63 სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდებით, როცა 2014 წელს სულ იყო 1,184 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების 86 გარიგება. ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე არსებული პრაქტიკა და ინფრასტრუქტურა იძლევა ფასიანი ქაღალდების მეორადი ბაზრის შემდგომი გააქტიურების კარგ საფუძველს, რასაც უნდა მოჰყვეს ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ლიკვიდობის ზრდა. 2.2.4 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ინსტრუმენტით საქართველოს ეროვნული ბანკი ქმნის დანარჩენი მონეტარული ინსტრუმენტების ეფექტიანად გამოყენების წინაპირობას. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის გასააქტიურებლად, ლარის ფულადი ბაზრის განვითარების ხელშეწყობისა და ლარიზაციის ზრდის ტენდეციების გაგრძელების მიზნით, 2015 წელს კომერციული ბანკების მიერ ეროვნული ვალუტით მოზიდულ სახსრებზე მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ნორმა შეადგენდა 10 პროცენტს (1 წელზე მეტი ნარჩენი ვადიანობის ნასესხები სახსრებისათვის სარეზერვო ნორმა 0 პროცენტს შეადგენს), ხოლო უცხოური ვალუტით მოზიდულ სახსრებზე - 15 პროცენტს (ნარჩენი ვადიანობებით უცხოური ვალუტით 1 წლიდან 2 წლამდე ვადიანობის ნასესხები სახსრებისათვის სარეზერვო ნორმა იყო 5 პროცენტი, ხოლო 2 წელზე მეტი ვადიანობის ნასესხები სახსრებისათვის სარეზერვო ნორმა 0 პროცენტს შეადგენს). საქართველოს ეროვნულ ბანკში კომერციული ბანკების მიერ განთავსებულ მინიმალურ რეზერვებს ეროვნული ბანკი არიცხავს შესაბამის პროცენტებს. კერძოდ, სალარე საკორესპონდენტო ანგარიშზე განთავსებულ საშუალოდ მოზიდული სახსრების 5 პროცენტის შესაბამის თანხას არიცხავს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ოდენობის პროცენტს. აშშ დოლარით და ევროთი ფორმირებულ მინიმალურ რეზერვებს ეროვნული ბანკი 2015 წელს არიცხავდა შესაბამისი ცენტრალური ბანკის (აშშ ფედერალური სარეზერვო სისტემის და ევროპის ცენტრალური ბანკის) პოლიტიკის განაკვეთს მინუს 0.5 პუნქტით შემცირებულ პროცენტს, მაგრამ არანაკლებ ნულისა. დიაგრამა N 2.18 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ნორმა 20% ეროვნული ვალუტით მოზიდული სახსრები უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრები 15% 10% 5% 0% 0 1 2 3 4 ნარჩენი ვადიანობა, წელი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 64 ჩანართი N 2 საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარი - clearstream საქართველოს ეროვნული ბანკის აქტიური მონაწილეობით 2015 წელს საფუძველი ჩაეყარა საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარის - Clearstreamის მიერ, საქართველოში ფასიანი ქაღალდებით ანგარიშსწორებისა და შენახვის (Custody) ანგარიშის გახსნის შესახებ სამუშაოების დაწყების პროცესს. Clearstream-ი ფასიანი ქაღალდების მომსახურების ინდუსტრიაში ერთ-ერთი უმსხვილესი მოთამაშეა. იგი საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარია (ICSD) და საერთაშორისო ბაზარზე ემსახურება 2500 აბონენტს 110 ქვეყანაში პოსტ-სავაჭრო ინფრასტრუქტურისა და ფასიანი ქაღალდებით მომსახურების სფეროში. Clearstream-ის ზემოაღნიშნული ანგარიში უკვე 54 ქვეყანასთან აქვს, შესაბამისად საქართველო 55-ე ქვეყანა იქნება. ბანკისათვის აღნიშნული ნაბიჯი წარმოადგენს სტრატეგიულ გადაწყვეტილებას და აშკარა მხარდაჭერაა საქართველოს მისწრაფებებისა კიდევ უფრო განავითაროს და დაუახლოვოს საერთაშორისო სტანდარტებს კაპიტალის ბაზრის ინფრასტრუქტურა და საკანონმდებლო ბაზა. Clearstream-ის მიერ ანგარიშსწორებისა და შენახვის (Custody) ანგარიშის გახსნა გულისხმობს, რომ საქართველოს ეროვნული ვალუტა ლარი დაემატება Clearstream-ში არსებულ საანგარიშსწორებო ვალუტების ჩამონათვალს, რაც შესაძლებლობას მისცემს არარეზიდენტ ინვესტორებს მარტივად განახორციელონ ოპერაციები ლარით, საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე Clearstream-ის მეშვეობით. ეს უკანასკნელი მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს უცხოელი ინვესტორების მხრიდან ლარით დენომინირებული ფასიანი ქაღალდებზე მოთხოვნის ზრდის მიმართულებით. Clearstream-მა 2016 წლის იანვარში საბოლოოდ დაასრულა ერთ-ერთი ქართული ბანკის მეშვეობით სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების საკუთარი კლიენტებისათვის დამატების პროცესი; 2.3 სავალუტო პოლიტიკა და საერთაშორისო რეზერვების მართვა წინა წლების მსგავსად 2015 წელსაც საქართველოს ეროვნული ბანკის სავალუტო პოლიტიკის მთავარ პრიორიტეტებად რჩებოდა კურსწარმოქმნის საბაზრო პრინციპების ხელშეწყობა, სავალუტო ბაზრის განვითარება და საერთაშორისო რეზერვების ადექვატურ დონეზე შენარჩუნება. საქართველოში მოქმედებს მცურავი გაცვლითი კურსის რეჟიმი, რომელიც ოპტიმალური სავალუტო რეჟიმია ისეთი მცირე ზომის ღია ეკონომიკებისთვის, როგორიც საქართველოა. მცურავი გაცვლითი კურსი ასრულებს შოკების მშთანთქავ ფუნქციას, რამდენადაც საგარეო შოკის შემთხვევაში გაცვლითი კურსის ცვლილება ასუსტებს შოკის ნეგატიურ გავლენას ეკონომიკაზე - ეკონომიკურ ზრდაზე, დასაქმებასა და ინფლაციაზე. მცურავი გაცვლითი კურსის პირობებში, გაცვლითი კურსის განსაზღვრა ხდება სავალუტო ბაზარზე არსებული მოთხოვნა-მიწოდების მიხედვით, რომელზეც, თავის მხრივ, გავლენას ახდენს ფუნდამენტური ეკონომიკური ფაქტორები და დროებითი მოვლენები. აღნიშნული რეჟიმის პირობებში სავალუტო ბაზარი ხასიათდება 65 მოკლევადიანი რყევებით. ასეთი რყევები კიდევ უფრო დიდია საქართველოს მსგავს მცირე და ღია ეკონომიკის, მაღალი დოლარიზაციის მქონე ქვეყნებში, რაც უკავშირდება სავალუტო ბაზრის მცირე მოცულობასა და კაპიტალის მერყევ ნაკადებს. ეროვნული ბანკის სავალუტო პოლიტიკა ითვალისწინებს ინტერვენციას სავალუტო ბაზარზე სავალუტო აუქციონების საშუალებით მხოლოდ გარკვეულ შემთხვევებში: თუ ადგილი აქვს კაპიტალის დროებით შემოდინებას ან გადინებას, რომელიც კურსის მკვეთრ მოკლევადიან რყევას გამოიწვევს; საერთაშორისო რეზერვების შესავსებად; სახელმწიფო საგარეო ოპერაციების დასაბალანსებლად. სავალუტო ბაზარზე ეროვნული ბანკის მიერ ინტერვენციების განხორციელების ინსტრუმენტს წარმოადგენს სავალუტო აუქციონების მექანიზმი. უკანასკნელი წლების განმავლობაში ეროვნული ბანკის თანდათანობით ამცირებს სავალუტო ბაზარზე ჩარევის სიხშირეს. აღნიშნული ტენდენცია გაგრძელდა 2015 წელსაც. სავალუტო აუქციონების შემოღება 1,800 1,600 18 16 ივლ-15 იან-15 ივლ-14 იან-14 ივლ-13 იან-13 ივლ-12 იან-12 ივლ-11 იან-11 ივლ-10 იან-10 ივლ-09 2 0 იან-09 200 0 ივლ-08 4 იან-08 400 ივლ-07 6 იან-07 8 600 ივლ-06 800 იან-06 10 ივლ-05 1,000 იან-05 12 ივლ-04 1,200 იან-04 14 ივლ-03 1,400 იან-03 მლნ $ დიაგრამა N 2.19 სავალუტო ბაზრის დინამიკა 2003-2015 წლებში ბრუნვა, მარცხენა ღერძი სებ წილი მთლიან ბრუნვაში, მარცხენა ღერძი ინტერვენციების რაოდენობა საშუალოდ თვეში, მარჯვენა ღერძი წყა რ ო : სა ქ ა რ თ ვე ლ ო ს ე რ ო ვნ უ ლ ი ბა ნ კი 2014 წლის მეორე ნახევრიდან საქართველო ძლიერი საგარეო შოკის წინაშე დადგა, რაც 2015 წელსაც გაგრძელდა. აშშ დოლარის გლობალური გამყარების ტენდენცია, ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში არასტაბილური ეკონომიკური მდგომარეობა, რეგიონის ქვეყნების ეროვნული ვალუტების გაუფასურება, ნეგატიურ ზეგავლენას ახდენდა საქართველოს ეკონომიკაზე. ასეთ პირობებში მიმდინარე ანგარიშის დისბალანსის სავალუტო რეზერვებიდან დაფინანსება შეუძლებელია და შესაბამისად ეროვნული ბანკის სავალუტო პოლიტიკა მიმართული იყო ბაზარზე მინიმალური ჩარევისაკენ, რათა გაცვლითი კურსის აუცილებელი კორექცია, რაც შეიძლება სწრაფად დასრულებულიყო. ასეთ დროს, ცენტრალური ბანკის მხრიდან განხორციელებული სავალუტო ინტერვენცია არის კონტრპროდუქტიული, ვინაიდან ეს, ერთი მხრივ, ხელს უშლის ეკონომიკაში წარმოქმნილი საგარეო დისბალანსის გასწორებას, ხოლო, მეორე მხრივ, ხელს უწყობს სპეკულაციური მოლოდინების გაჩენას. საგარეო შოკის დროს ეროვნული ვალუტის 66 კორექცია ასრულებს ეკონომიკის ავტომატური სტაბილიზატორის როლს. კურსის გაუფასურება ხელს უწყობს იმპორტზე მოთხოვნის შემცირებას და შედეგად ქვეყნის სავალუტო ხარჯები მცირდება შემოსავლების კლების ადექვატურად. მიმდინარე ანგარიშიდან ლარის გაცვლით კურსზე ზეწოლა განსაკუთრებით ძლიერი იყო წლის პირველი თვეების განმავლობაში, ვიდრე იმპორტი შემცირებას დაიწყებდა. ამ პერიოდში ეროვნული ბანკი ცდილობდა ხელი არ შეეშალა გაცვლითი კურსის შესწორების პროცესისათვის. თუმცა, ეროვნულ ბანკს მაინც მოუწია სავალუტო ინტერვენციების განხორციელება, რამდენადაც კურსის ძლიერ მერყეობას შეეძლო მონეტარული პოლიტიკის სანდოობის შოკი გამოეწვია და საჭირო იყო ბაზრისთვის სიგნალის მიწოდება, რომ კურსის აღნიშნული რყევა არ იყო კონტროლიდან გამოსული პროცესის შედეგი. ამავე დროს, ხშირ შემთხვევაში სავალუტო ინტერვენციას თან ახლდა ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის ბრიფინგი, რისი მიზანიც საჯარო კომუნიკაციით სპეკულაციური მოლოდინების ჩაცხრობა იყო. შედეგად წლის პირველი ოთხი თვის განმავლობაში ეროვნულმა ბანკმა სავალუტო აუქციონებით 200 მლნ აშშ დოლარი გაყიდა. 2015 წელს გაუფასურება დაფიქსირდა როგორც ნომინალური, ასევე რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის მიხედვით. წლის განმავლობაში რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსი 6.2 პროცენტით გაუფასურდა, ხოლო ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი 4.0 პროცენტით. დიაგრამა N 2.20 ლარის რეალური და ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსების ინდექსები (დეკ. 2009=100) 125 ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ინდექსი 120 რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ინდექსი 115 110 105 100 95 90 85 14 აგვ-14 ოქტ-14 ივნ-14 აპრ-14 დეკ-13 თებ-14 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 დეკ-12 თებ-13 ოქტ-12 აგვ-12 ივნ-12 აპრ-12 თებ-12 დეკ-11 ოქტ-11 აგვ-11 ივნ-11 აპრ-11 თებ-11 დეკ-10 აგვ-10 ოქტ-10 ივნ-10 აპრ-10 თებ-10 დეკ-09 80 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 67 ცხრილი N 2.1 ეფექტური გაცვლითი კურსების წლიური ცვლილება 2015 წელს ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ცვლილება, % რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ცვლილება, % წვლილი რეალურ ეფექტურ გაცვლით კურსში ეფექტური გაცვლითი კურსი -4.0 -6.2 -6.2 ევროზონა -10.9 -6.8 -1.4 თურქეთი 0.2 -3.4 -0.7 უკრაინა 18.4 -13.4 -1.1 სომხეთი -17.9 -13.8 -0.8 აშშ -21.4 -18.2 -0.9 რუსეთი -0.2 -7.4 -0.7 აზერბაიჯანი 16.8 13.8 2.0 დანარჩენი -16.7 -13.3 -2.6 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საერთაშორისო რეზერვების მართვა 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის პრიორიტეტს წარმოადგენდა საერთაშორისო რეზერვების დონის სასურველ ნიშნულზე შენარჩუნება. ამის შედეგად, 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მოცულობამ 2,521 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა (რეზერვების მთლიანი მოცულობა მოიცავს გარე მენეჯერებისათვის - მსოფლიო ბანკი და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკი - სამართავად გადაცემულ თანხებსაც). 2014 წლის ანალოგიურ მონაცემთან შედარებით (2,700 მლნ აშშ დოლარი), 2015 წელს საერთაშორისო რეზერვების მოცულობა შემცირდა 179 მლნ აშშ დოლარით, რაც პროცენტულად 6.62%-იან კლებას გულისხმობს. მლნ აშშ დოლარი დიაგრამა N 2.21 ოფიციალური სარეზერვო აქტივები, 1997-2015 3,500 3,000 2,500 2,000 1,500 1,000 500 2015 2014 2013 2012 2011 2010 2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 2000 1999 1998 1997 0 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მოცულობის ცვლილებაზე 2015 წლის განმავლობაში, ტრადიციულად, რამდენიმე ძირითადი ფაქტორი 68 მოქმედებდა: საქართველოს ეროვნული ბანკის სავალუტო აუქციონები, საქართველოს მთავრობის ხარჯები და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მიღებული კრედიტები და გრანტები. 2015 წლის განმავლობაში სავალუტო აუქციონებით ეროვნული ბანკის წმინდა გაყიდვებმა 287 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. რაც შეეხება ქვეყნის მიერ საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებიდან და დონორი სახელმწიფოებიდან მიღებულ სესხებს და გრანტებს - 2015 წლის განმავლობაში სხვადასხვა პროგრამების დასაფინანსებლად სესხებმა და გრანტებმა ჯამში 258 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა (ევროკავშირი – 10 მლნ, მსოფლიო ბანკი – 120 მლნ, აზიის განვითარების ბანკი – 74 მლნ, სხვა – 54 მლნ), ხოლო პროექტებისთვის გამოყოფილმა სესხება და გრანტებმა - 186 მლნ აშშ დოლარი (მსოფლიო ბანკი – 64 მლნ, აზიის განვითარების ბანკი – 32 მლნ, ევროპის საინვესტიციო ბანკი – 22 მლნ, იაპონიის სახელმწიფო – 36 მლნ, სხვა – 32 მლნ). ზემოაღნიშნული პროგრამებისა და პროექტებისათვის მიღებული სესხებისა და გრანტების გარდა 2015 წელს სავალუტო რეზერვი შეივსო ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენის სატრანზიტო გადასახადის თანხით, რომელმაც 53 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. გასული წელი განსაკუთრებით აღსანიშნავია სებ-ისა და ქვეყნის მთავრობის დავალიანებების მსხვილი დაფარვებით, რაც შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა საერთაშორისო რეზერვებზე. წლის განმავლობაში საგარეო ვალების მომსახურებისთვის გაწეულმა ხარჯმა 266 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. 2015 წლის განმავლობაში მსოფლიო ფინანსურ ბაზრებზე 2008 წელს დაწყებული ფინანსური კრიზისის შემდგომ განვითარებული სიტუაციის ნორმალიზება გრძელდებოდა. განსაკუთრებით ეს აშშ–ში აღინიშნებოდა, თუმცა ქვეყანამ მაინც ვერ შეძლო კრიზისამდე არსებულ მაჩვენებლებზე დაბრუნება. წლის განმავლობაში მეტნაკლებად დადებითი მაკროეკონიმიკური მაჩვენებლების გამოქვეყნების ფონზე, საერთაშორისო ფინანსური ბაზრის მონაწილენი მოუთმენლად ელოდნენ ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ რეფინანსირების განაკვეთის აწევას, თუმცა აღნიშნული ნაბიჯი მხოლოდ წლის ბოლოს – დეკემბრის თვეში განხორციელდა, როდესაც ფედ–მა პირველად უკანასკნელი 7 წლის განმავლობაში რეფინანსირების განაკვეთი გაზარდა და მისთვის დააწესა ახალი დიაპაზონი – 0.25% დან 0.50%–მდე. წლის განმავლობაში, 1 წლიანი აშშ–ის სახაზინო ობლიგაციებზე განაკვეთები ზრდის ნელი ტემპით ხასიათდებოდა და 0.20%0.45% –ის დიაპაზონში მოძრაობდა. 2015 წლის განმავლობაში ევროზონაში კვლავ რთული ეკონომიკური სიტუაცია იყო შენარჩუნებული და ევროპის ცენტრალური ბანკი, ფედერალური სარეზერვო სისტემისგან განსხვავებით, საპირისპირო მონეტარულ პოლიტიკას ატარებდა, რაც გამოიხატებოდა ეცბ– ს მიერ წამოწყებული აქტივების (რეგიონის სახელმწიფო ობლიგაციები, აქტივებით უზრუნველყოფილი ობლიგაციები) მსხვილი მოცულობით შესყიდვის პროგრამის განხორციელებაში. ამ პროგრამის მოქმედების ვადა 2017 წლის მარტამდე გაგრძელდა და მიზნად ისახავდა ევროზონის რეგიონში დეფლაციასთან ბრძოლას, ევროს გაუფასურებას და ეკონომიკური აქტივობის ზრდის წახალისებას. მთელი წლის განმავლობაში ევროპის ცენტრალური ბანკის რეფინანსირების განაკვეთი 0.05%–ზე შენარჩუნებული იყო, ხოლო სადეპოზიტო განაკვეთი (ECB Deposit Facility) ნოემბრის თვეში შემცირდა 10 საბაზისო პუნქტით -0.30%–მდე. უარყოფითი განაკვეთის მეშვეობით ეცბ ცდილობდა რეგიონში ინვესტიციების წახალისებასა და ამით ეკონომიკური ზრდის ხელის შეწყობას. 2015 წლის 69 განმავლობაში ევროზონის ქვეყნების სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების შემოსავლიანობები უარყოფით ზონაში იმყოფებოდა, რაც სებ–ის საერთაშორისო რეზერვების ევროს ნაწილის ფასიან ქაღალდებში ინვესტირებას პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდიდა. რაც შეეხება საერთაშორისო საფონდო ბაზარს, მიუხედავად წლის განმავლობაში საფონდო ინდექსების მიერ მიღწეული ისტორიული მაქსიმუმებისა, 2015 წელი ფინანსური ბაზრის ამ სეგმენტისათვის არ იყო გამორჩეული - წლის ბოლოს საფონდო ბაზრის ინდექსების უმეტესობა პრაქტიკულად წლის საწყის ნიშნულამდე დაეცა. საკმაოდ რთული აღმოჩნდა 2015 წელი განვითარებადი ეკონომიკებისათვის. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჩინეთის ეკონომიკა, რომლის შესუსტება გასული წლების მანძილზე სულ უფრო მძაფრდება, რაც მძიმედ აისახება გლობალური ეკონომიკის ზრდის მაჩვენებლებზე. ამან, თავის მხრივ, შესაძლოა აიძულოს ცენტრალური ბანკები, მათ შორის აშშ–ის, შეანელოს რეფინანსირების განაკვეთის აწევის ტემპი. 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკის საინვესტიციო პოლიტიკა კვლავინდებურად კონსერვატიული იყო და საკრედიტო რისკების შემცირებაზე იყო ორიენტირებული. საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვები განთავსებული იყო აშშ–ს, ევროზონის ქვეყნების, ავსტრალიისა და კანადის სახელმწიფო, სახელმწიფო სააგენტოებისა და სუპრანაციონალური საფინანსო ინსტიტუტების მაღალლიკვიდურ ფასიან ქაღალდებში და მაღალი საკრედიტო რეიტინგის მქონე საერთაშორისო საბანკო დაწესებულებებში. 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მართვიდან მიღებულმა შემოსავალებმა 23.8 მლნ ლარი შეადგინა, რაც 2014 წელს მიღებულ შემოსავლებზე 20.4%–ით მეტია. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობდა თანამშრომლობას მსოფლიო ბანკთან სუვერენული ინვესტიციების პარტნიორობის პროგრამის ფარგლებში, რომლის წევრიც სებ-ი 2009 წელს გახდა. პროგრამა ითვალისწინებს საერთაშორისო რეზერვების მართვის სფეროს შემდგომი განვითარების მიზნით ტექნიკური მხარდაჭერის აღმოჩენას, ეროვნულ ბანკში შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შექმნისა და ცოდნის დაგროვების კუთხით. პროგრამა მოიცავს პორტფელისა და რისკების მართვის, ანგარიშსწორების, ბუღალტრული აღრიცხვის, სამართლებრივ და საინფორმაციო ტექნოლოგიების სფეროებში მსოფლიო ბანკის მიერ საკუთარი გამოცდილების გაზიარებას ეროვნული ბანკისათვის. პროგრამის ფარგლებში მსოფლიო ბანკის დახმარებით, 2015 წელს სებ–ის საერთაშორისო რეზერვების მართვის პროცესში დაინერგა რეპო/უკურეპო ოპერაციები საერთაშორისო ბაზარზე, რაც მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს სებ–ის რეზერვებში ვადიანი დეპოზიტების წილისა და შესაბამისად საკრედიტო რისკის შემცირებას. წლის განმავლობაში პერმანენტულად ხდებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის თანამშრომლებისთვის საერთაშორისო რეზერვების მართვის კუთხით გამოცდილების გაზიარება. მსოფლიოს ბანკთან თანამშრომლობის ფარგლებში წლის განმავლობაში ასევე მიმდინარეობდა მუშაობა ახალი ფინანსური ინსტრუმენტების ათვისებაზე. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტმა, რისკების მართვის პროექტის ფარგლებში, შექმნა და დანერგა აქტივების სტრატეგიული ალოკაციის პროგრამა (Strategic Asset Allocation Tool). აღნიშნული პროგრამა იძლევა საშუალებას განხორციელდეს სხვადასხვა ტიპისა და ვადიანობის მქონე ობლიგაციების 70 მოსალოდნელი შემოსავლიანობის მოდელირება და შესაბამისი ოპტიმალური განაწილების შერჩევა, მათი რისკიანობის გათვალისწინებით. ახალი პროგრამის დანერგვის შედეგად შესაძლებელი გახდა აქტივების სტრატეგიული განაწილების პროცესის წარმართვა გარე პროგრამული უზრუნველყოფის გარეშე. აქტივების სტრატეგიული განაწილების პროგრამაში გამოყენებული ფინანსური მოდელების შექმნაში აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ, როგორც მსოფლიო ბანკის, აგრეთვე საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკის (BIS) და ბრაზილიის ცენტრალური ბანკის ექსპერტები. 2015 წელს შეიქმნა შიდა საკრედიტო შეფასების მოდელი, რამაც შეამცირა დამოკიდებულება საერთაშორისო სარეიტინგო სააგენტოების მიერ მინიჭებულ საკრედიტო რეიტინგზე და შესაძლებელი გახადა გაზრდილი საკრედიტო რისკების დროული იდენტიფიცირება. მოდელი მოიცავს საკრედიტო რისკის შესაფასებლად საჭირო მნიშვნელოვან სხვადასხვა ეკონომიკურ და ფინანსურ მაჩვენებლებს, რაც სააგენტოების მიერ მინიჭებულ რეიტინგთან ერთად საშუალებას იძლევა უფრო სიღრმისეულად შეფასდეს სებ-ის კონტრაგენტებთან დაკავშირებული საკრედიტო რისკები და მოხდეს მათთვის შესაბამისი საკრედიტო რისკის ქულების მინიჭება. ზემოთ აღნიშნული მოდელი და კონტრაგენტების პერმანენტული დეტალური მონიტორინგი, შესაძლებელს ხდის საკრედიტო საერთაშორისო რეზერვების მართვის პროცესში არსებული რისკების დროულად გამოვლენასა და ეფექტიან მართვას. 2015 წლის განმავლობაში კვლავ გრძელდებოდა თანამშრომლობა საქართველოს ეროვნული ბანკსა და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკთან, რომლის (BIS) საინვესტიციო პროგრამა BIS Investment Pool (BISIP)–ში სებ–ი 2014 წლის ბოლოს ჩაერთო. აღნიშნული პროგრამა გულისხმობს ერთ პორტფელში გაერთიანებულ, სხვადასხვა ცენტრალური ბანკებისა და საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების სახსრების მართვას. BISIP-ის პროგრამა ასევე მოიცავს რეზერვების მართვის სფეროში დახმარების გაწევასა და გამოცდილების გაზიარებას. 71 3 საბანკო ზედამხედველობა 3.1 საზედამხედველო ჩარჩოს განვითარება 2015 წელს გრძელდებოდა მუშაობა საზედამხედველო ჩარჩოს დახვეწასა და განვითარებაზე. აღნიშნული მოიცავდა და არ შემოიფარგლებოდა, ბაზელ II/III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარის დანერგვას, ეფექტიანი ზედამხედველობის გაუმჯობესების მიზნით, ნორმატიულ-სამართლებრივ აქტების დახვეწასა და ახალ საკანონმდებლო ინიციატივებზე მუშაობას. აღნიშნული საკითხები ვრცლად მიმოხილულია შესაბამის ქვეთავებში. ბაზელ II/III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარის ელემენტების დახვეწისა და განვითარების ფარგლებში, 2015 წლის დეკემბერში დამტკიცდა „კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაციის რისკისთვის კაპიტალის ბუფერის განსაზღვრის ინსტრუქცია“. ასევე, 2015 წელს შემუშავდა და დამტკიცდა განახლებული „ინტერესთა კონფლიქტის მართვის დებულება“, რომელიც უზრუნველყოფს კომერციული ბანკების მიერ დაკავშირებულ მხარეებთან ტრანზაქციებზე ადეკვატური ზედამხედველობისა და კონტროლის სისტემების დანერგვას ინტერესთა კონფლიქტის მაქსიმალურად არიდებისათვის. დებულება ეფუძნება ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტს - „ბასს 24“-სა და საბანკო ზედამხედველობის ბაზელის კომიტეტის „ეფექტიანი საბანკო ზედამხედველობის ძირითად პრინციპებს“. განახლდა „კომერციულ ბანკებში შიდააუდიტორული საქმიანობისადმი მოთხოვნების შესახებ“ დებულება, რომელიც ხელს უწყობს ზედამხედველსა და შიდა აუდიტორს შორის თანამშრომლობას საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შესაბამისად. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის მიერ გაწეული რეკომენდაციების შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკი მუშაობდა საკანონმდებლო ინიციატივებზე, რამაც ხელი უნდა შეუწყოს ეფექტიანი საბანკო ზედამხედველობის გაძლიერებას. 3.2 ჯგუფის სტრუქტურის რისკი კომერციული ბანკების ჯგუფის სტრუქტურის რისკის შეფასება საქართველოს ეროვნული ბანკის რისკების შეფასების საერთო პროგრამის (GRAPE) ნაწილია. ჯგუფის სტრუქტურის შეფასება მოიცავს როგორც ბანკის მფლობელობის სტრუქტურასთან დაკავშირებული რისკებისა და საბანკო ჯგუფის წევრებთან განხორციელებული ტრანზაქციების, ასევე ბანკების ინვესტიციებისა და საინვესტიციო საქმიანობის რისკების შეფასებას. შეფასების ფარგლებში, საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად ახორციელებს საქართველოში წარმოდგენილი საერთაშორისო საბანკო ჯგუფების მშობელ ქვეყნებში განვითარებული პროცესების მონიტორინგსა და მნიშვნელოვანი წილის მფლობელი ინვესტორების შეფასებას. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საბანკო სექტორში ფუნქციონირებდა 19 კომერციული ბანკი. საქართველოს საბანკო სექტორი კვლავ მსხვილი საერთაშორისო და რეგიონული ინვესტორებით იყო წარმოდგენილი. არარეზიდენტი მესაკუთრეების 72 მონაწილეობა ბანკების აქტივებში, საბოლოო მფლობელობის მიხედვით, შეადგენდა 85 პროცენტს, ხოლო სააქციო კაპიტალში 82 პროცენტს. 2015 წლის მანძილზე, საქართველოს ეროვნული ბანკის 2014 წლის გადაწყვეტილების შესაბამისად, იმ კომერციულმა ბანკებმა, რომლებიც ჩართული იყვნენ სხვადასხვა არასაფინანსო სექტორებში საქმიანობით, მათ შორის შვილობილი კომპანიების მეშვეობით, ეტაპობრივად განახორციელეს აღნიშნული სფეროებიდან გამოსვლა, მათ შორის ჯგუფის სტრუქტურის ცვლილებისა და რეორგანიზაციის გზით. საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობს კომერციული ბანკებისა და ჯგუფის სხვა წევრი კომპანიების მონიტორინგს როგორც შესაძლო ინტერესთა კონფლიქტის რისკის, ასევე ჯგუფის რისკების ბანკზე ზეგავლენის შეფასების მიზნით. 3.3 საკრედიტო რისკი 2015 წლის 31 დეკემბრისთვის საბანკო სისტემის მთლიანმა საკრედიტო პორტფელმა 16 მილიარდ ლარს გადააჭარბა. გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე წლიურმა ზრდამ 5.5% შეადგინა. დაკრედიტების კუთხით 2015 წელი საბანკო სისტემისთვის შენელებული აქტივობით გამოირჩეოდა, რაშიც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა გაცვლითი კურსის ცვლილებით გამოწვეულმა მოლოდინებმა. დიაგრამა N 3.1 მთლიანი სასესხო პორტფელის დინამიკა 18,000 16,000 მლნ. ლარი 14,000 12,000 10,000 8,000 6,000 4,000 2,000 მთლიანი სესხები 15 აგვ-15 აპრ-15 დეკ-14 აგვ-14 აპრ-14 დეკ-13 აგვ-13 აპრ-13 დეკ-12 აგვ-12 აპრ-12 აგვ-11 დეკ-11 აპრ-11 აგვ-10 დეკ-10 აპრ-10 დეკ-09 აგვ-09 აპრ-09 დეკ-08 აგვ-08 აპრ-08 აგვ-07 დეკ-07 აპრ-07 აგვ-06 დეკ-06 აპრ-06 დეკ-05 0 მთლიანი სესხები 12/2005 თარიღის ფიქსირებული კურსით წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი სეგმენტების ჭრილში, ბანკთაშორისი სესხების გარდა, 2015 წელს საკრედიტო პორტფელის კომპოზიცია მატერიალურად არ შეცვლილა. ზრდის კუთხით, 2015 წელს (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე) ყველაზე დიდი მოცულობით გაიზარდა მცირე და საშუალო სესხების სეგმენტი, რომელსაც მოჰყვება კორპორატიული და საცალო სესხების სეგმენტი. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ მცირე და საშუალო სესხების სეგმენტის ზრდის 1/4-ი მოდის საცალო სესხების სეგმენტის რეკლასიფიკაციაზე. 73 ცხრილი N 3.1 საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) კომპოზიცია სეგმენტების მიხედვით (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2014 წლის ბოლოს არსებული კურსით) დეკ 2014 დეკ 2015 ცვლი ლება, მლნ წილი, მლნ წილი, % ლარი % ლარი % 4,846 37% 4,924 36% 2% კორპორატიული სესხები მცირე და საშუალო ბიზნესის 2,422 19% 3,056 22% 26% სესხები 5,698 44% 5,739 42% 1% საცალო სესხები სულ: 12,966 100% 13,719 100% 6% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლის მანძილზე 2014 წელთან შედარებით გაიზარდა ლარის სესხებზე არსებული საპროცენტო განაკვეთები ყველა სეგმენტზე. რაც შეეხება დოლარის სესხებზე არსებულ საპროცენტო განაკვეთებს მცირე, საშუალო და საცალო სეგმენტებში შეინიშნება განაკვეთების უმნიშვნელო შემცირება, ხოლო კორპორატიულ სეგმენტში განაკვეთები პრაქტიკულად არ შეცვლილა. ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად ვალის ტვირთის და შესაბამისად საკრედიტო რისკების ზრდის მიუხედავად საპროცენტო განაკვეთების ზრდას უცხოურ ვალუტაში ხელი შეუშალა საბანკო სისტემაში უცხოური ვალუტის ჭარბი ლიკვიდობის დაგროვებამ (იხ. ქვეთავი ლიკვიდობის რისკი). დიაგრამა N 3.2 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები სეგმენტების მიხედვით 25% 20% 15% 10% 5% 0% კორპორატიული სესხები სესხები მცირე და საშუალო ბიზნესზე საცალო სესხები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 74 დიაგრამა N 3.3 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები კორპორატიულ პორტფელში 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% სესხები ეროვნული ვალუტით სესხები უცხოური ვალუტით წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.4 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები მცირე და საშუალო საკრედიტო პორტფელში 25% 20% 15% 10% 5% 0% სესხები ეროვნული ვალუტით სესხები უცხოური ვალუტით წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.5 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები საცალო საკრედიტო პორტფელში 25% 20% 15% 10% 5% 0% სესხები ეროვნული ვალუტით სესხები უცხოური ვალუტით წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 75 საკრედიტო პორტფელის სექტორული განაწილება დივერსიფიცირებულია. 2015 წლის მანძილზე პროციკლური სექტორების (უძრავი ქონების დეველოპმენტი, უძრავი ქონების მენეჯმენტი, სამშენებლო მასალების მოპოვება, წარმოება და ვაჭრობა, ხანგრძლივი მოხმარების სამომხმარებლო პროდუქციის წარმოება და ვაჭრობა, ავტომობილების დილერები) წილი საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელში კვლავ ზომიერი და სტაბილურია (იხ. დიაგრამა N 3.6). ზოგიერთ სექტორებში შესაძლო დანაკარგების რეზერვის მაღალი მოცულობა უმთავრესად განპირობებულია იდიოსინკრატული22 შემთხვევებით (იხ. ცხრილი N 3.2). ცხრილი N 3.2 საკრედიტო პორტფელის სექტორული განაწილება სექტორი ბანკთაშორისი სესხების გარდა (მილიონი ლარი) სახელმწიფო ორგანიზაციები საფინანსო ინსტიტუტები ლომბარდული სესხები უძრავი ქონების დეველოპმენტი უძრავი ქონების მენეჯმენტი სამშენებლო კომპანიები (არა დეველოპერები) სამშენებლო მასალების მოპოვება, წარმოება და ვაჭრობა სამომხმარებლო საქონლის ვაჭრობა სამომხმარებლო საქონლის წარმოება ხანგრძლივი მოხმარების სამომხმარებლო პროდუქციის წარმოება და ვაჭრობა ფეხსაცმლის, ტანსაცმლის და ტექსტილის წარმოება და ვაჭრობა ვაჭრობა (სხვა) წარმოება (სხვა) სასტუმროები და ტურიზმი რესტორნები, ბარები, კაფეები და სწრაფი კვების ობიექტები მძიმე მრეწველობა ბენზინგასამართ სადგურებსა და ბენზინის იმპორტიორებზე გაცემული სესხები ენერგეტიკა ავტომობილების დილერები ჯანდაცვა ფარმაცევტიკა ტელეკომუნიკაცია სერვისი სოფლის მეურნეობის სექტორი სხვა (ჯართის ბიზნესის ჩართვით) საცალო პროდუქტები ავტო–სესხები 22 წილი მთლიან პორტფელში სესხის ნაშთი რეზერვი სესხის რეზერვი / პორტფელი 0.3% 1.9% 3.5% 2.4% 4.9% 53 306 567 388 778 1 8 19 54 45 2.5% 2.6% 3.4% 13.9% 5.7% 1.8% 281 44 15.7% 2.0% 318 18 5.8% 4.7% 4.5% 754 714 50 42 6.6% 5.9% 1.5% 247 17 7.1% 0.9% 139 8 5.4% 4.6% 1.8% 3.3% 732 287 528 32 16 24 4.3% 5.6% 4.6% 1.3% 210 14 6.7% 3.1% 501 40 7.9% 1.4% 219 12 5.4% 2.8% 1.1% 2.5% 0.7% 1.4% 4.3% 4.6% 1.9% 37.0% 0.5% 446 178 399 107 217 684 734 304 5,922 74 14 57 13 12 36 56 36 12 326 4 3.1% 32.0% 3.4% 11.2% 16.5% 8.1% 5.0% 3.8% 5.5% 6.0% იდიოსინკრატული აღნიშნავს ინდივიდუალურს, რაც არ წარმოადგენს სისტემური ხასიათის ფაქტორებს. 76 სამომხმარებლო სესხები მომენტალური განვადება ოვერდრაფტები საკრედიტო ბარათები სესხები ბინის რემონტისათვის იპოთეკური სესხები სულ: 15.7% 2.2% 0.4% 3.1% 1.7% 13.5% 100.0% 2,507 350 67 492 277 2,156 16,013 145 25 6 33 11 102 1,014 5.8% 7.0% 9.0% 6.8% 3.8% 4.7% 6.3% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.6 პროციკლური სექტორების წილი ჯამურ საკრედიტო პორტფელში 19.0% 17.0% 15.0% 13.0% 11.0% 9.0% სექ-15 ივნ-15 მარ-15 დეკ-14 სექ-14 ივნ-14 მარ-14 დეკ-13 სექ-13 ივნ-13 მარ-13 დეკ-12 სექ-12 ივნ-12 მარ-12 დეკ-11 სექ-11 ივნ-11 მარ-11 დეკ-10 სექ-10 ივნ-10 მარ-10 დეკ-09 სექ-09 ივნ-09 მარ-09 დეკ-08 7.0% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საცალო პროდუქტებში ზრდის მთავარი მამოძრავებელი იყო სამომხმარებლო და იპოთეკური სესხები, უმნიშვნელოდ გაიზარდა ავტოსესხები, ხოლო სხვა პროდუქტებში დაფიქსირდა შემცირება. სამომხმარებლო და იპოთეკური სესხების ზრდის მაჩვენებელმა 2015 წელს 10% შეადგინა ორივე პროდუქტის კუთხით, თუმცა, 2014 წელს 2013 წელთან შედარებით სამომხმარებლო სესხები 23%-ით, ხოლო იპოთეკური სესხები 30%-ით გაიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ ვალუტების ჭრილში სესხის მომსახურების მაჩვენებლის თვალსაზრისით ბანკებს აქამდეც გააჩნდათ განსხვავებული საკრედიტო სტანდარტები, 2015 წლის განმავლობაში ბანკებმა საცალო სესხებთან მიმართებაში შედარებით პროციკლურად გაამკაცრეს სესხის მომსახურების (სესხებზე ყოველთვიური გადასახდელებისა და ყოველთვიური შემოსავლის თანაფარდობა) კოეფიციენტის მოთხოვნა, ამასთან, ძირითადად არაჰეჯირებულ მსესხებლებთან მიმართებაში. პრაქტიკულად უცვლელი დარჩა უზრუნველყოფის კუთხით (სესხის თანხისა და უზრუნველყოფის საშუალების ღირებულების თანაფარდობა) არსებული მოთხოვნები. 77 ცხრილი N 3.3 საცალო პროდუქტების ზრდა (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2014 წლის ბოლოს არსებული კურსით) დეკ-2014 მლნ წილი, ლარი % 4,999 100% 51 1% 2,135 43% 369 7% 71 1% 564 11% 232 5% 1,577 32% საცალო პროდუქტები ავტოსესხები სამომხმარებლო სესხები მომენტალური განვადება ოვერდრაფტები საკრედიტო ბარათები სესხები ბინის რემონტისათვის იპოთეკური სესხები დეკ-2015 მლნ წილი, ლარი % 5,282 100% 58 1% 2,355 45% 350 7% 65 1% 488 9% 228 4% 1,738 33% ცვლილ ება, % 6% 13% 10% -5% -8% -14% -2% 10% ცვლილე ბა, მლნ ლარი 284 7 220 -19 -5 -76 -4 161 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.7 საცალო პროდუქტების განაწილება 1% ავტო–სესხები სამომხმარებლო სესხები 36% მომენტალური განვადება 42% ოვერდრაფტები საკრედიტო ბარათები სესხები ბინის რემონტისათვის 5% 8% იპოთეკური სესხები 6% 1% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლ ი ბან კი დიაგრამა N 3.8 სეგმენტები ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) 100% 2.3% 4.6% 1.9% 0.5% 90% 80% 70% 60% 47.5% 61.8% 73.3% 68.5% სხვა 50% ევრო 40% დოლარი ლარი 30% 20% 51.0% 35.4% 22.0% 10% 29.7% 0% მთლიანი კორპორატიული მცირე და საშუალო საცალო წყარ ო : საქ არ თ ვე ლო ს ე რ ოვნ უ ლი ბან კ ი 78 დიაგრამა N 3.9 საცალო პორტფელის კომპოზიცია ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% GEL USD EUR Other წყარ ო : საქ არ თ ვე ლო ს ე რ ოვნ უ ლი ბან კ ი საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ხარისხი 2015 წლის ბოლოსთვის დამაკმაყოფილებლად გამოიყურება. ერთ წლიან ინტერვალში უმნიშვნელოდ გაიზარდა „ნეგატიური სესხების“ წილი, ხოლო „უმოქმედო სესხების“ წილი შემცირდა, რაც ძირითადად რამდენიმე იდიოსინკრატული23 შემთხვევის შედეგია. ცხრილი N 3.4 საკრედიტო პორტფელის კლასიფიკაცია რისკის მიხედვით კატეგორია (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) სტანდარტული ნეგატიური სესხები საყურადღებო უმოქმედო სესხები არასტანდარტული საეჭვო უიმედო სულ: თანხა (მილიონი ლარი) 13,840 2,173 973 1,200 504 380 316 16,013 წილი 86.4% 13.6% 6.1% 7.5% 3.1% 2.4% 2.0% 100% რეზერვი 2% 32% 10% 49% 30% 51% 79% 6% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი სეგმენტების მიხედვით პორტფელის ხარისხი მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ისტორიულად, კორპორატიული სეგმენტის დანაკარგები მნიშვნელოვნად აღემატება მცირე, საშუალო და საცალო პორტფელის დანაკარგებს, რაც ნათლად ჩანს სეგმენტების ჭრილში ხარისხობრივი პარამეტრების შედარებით. 23 იდიოსინკრატული აღნიშნავს ინდივიდუალურს, რაც არ წარმოადგენს სისტემური ხასიათის ფაქტორებს. 79 ცხრილი N 3.5 პორტფელის ხარისხი სეგმენტების მიხედვით სეგმენტი კორპორატიული მცირე და საშუალო საცალო ნეგატიური სესხები 21.40% 10.62% 7.98% უმოქმედო სესხები 13.04% 4.45% 4.11% საშუალო რეზერვი 8.34% 4.56% 5.47% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლო ს ე რ ოვნ უ ლი ბან კ ი დიაგრამა N 3.10 საკრედიტო პორტფელი ხარისხობრივი მაჩვენებლების მიხედვით (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) 18.0% 16.0% 14.0% 12.0% 10.0% 8.0% 6.0% 4.0% 2.0% 0.0% 90 და მეტი ვადაგადაცილებული სესხები (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) უმოქმედო სესხები ნეგატიური სესხები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ძირითადად გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად გაიზარდა საკრედიტო პორტფელის ხარჯის მოცულობა, თუმცა ზრდა არ იყო ისეთი, რასაც შეეძლო პორტფელის ხარისხზე მოეხდინა მნიშვნელოვანი ზეგავლენა. დიაგრამა N 3.11 წლის სასესხო დანაკარგების თანაფარდობა საშუალო საკრედიტო პორტფელთან 3.0% 2.5% 2.5% 1.9% 2.0% 1.5% 1.4% 1.0% 0.5% 0.0% 2013 2014 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხების წილი მთლიანი საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისის გარდა) 2,8%-ს შეადგენს, რაც შესადარის ქვეყნებს შორის ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ აღნიშნული მაჩვენებელი რეალურად ვერ ითვალისწინებს რესტრუქტურიზაცია / რეფინანსირებების მიმართ 80 არსებულ განსხვავებულ მიდგომებს სხვადასხვა საზედამხედველო იურისდიქციების მიხედვით. დიაგრამა N 3.12 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხები ესტონეთი თურქეთი საქართველო ლატვია პოლონეთი ბელორუსია სლოვაკეთი ჩეხეთი ლიტვა კოსოვო რუსეთი სომხეთი მაკედონია სლოვენია ყაზახეთი უნგრეთი რუმინეთი ბოსნია ჰერცოგოვინა მოლდოვა ხორვატია ტაჯიკეტი უკრაინა საბერძნეთი კვიპროსი 0.0% 5.0% 10.0% 15.0% 20.0% 25.0% 30.0% 35.0% 40.0% 45.0% 50.0% მონაცემებს შორის შესაძლოა იყოს რამდენიმეთვიანი განსხვავება. გამოყენებულია უახლესი ხელმისაწვდომი თარიღები. წყარ ო : საე რ თ აშორ ის ო სავ ალუ ტო ფონ დ ი , საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.13 სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვის მთლიან პორტფელთან თანაფარდობა 25% 20% 15% 10% 5% აგვ-15 აპრ-15 აგვ-14 დეკ-14 აპრ-14 დეკ-13 აგვ-13 აპრ-13 დეკ-12 აგვ-12 აპრ-12 დეკ-11 აგვ-11 აპრ-11 დეკ-10 აგვ-10 აპრ-10 დეკ-09 აგვ-09 აპრ-09 დეკ-08 აგვ-08 აპრ-08 დეკ-07 აგვ-07 აპრ-07 აგვ-06 დეკ-06 აპრ-06 დეკ-05 0% რეზერვი / მთლიანი სესხები რეზერვი / მთლიანი სესხები 2005 წლიდან წმინდა ჩამოწერილი სესხების აღდგენის ეფექტით წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2013 წლიდან საბანკო სისტემაში აქტიურად დაიწყო ცვლადგანაკვეთიანი სესხების გაცემა. აღნიშნულმა, 2015 წლის ბოლოსათვის მთლიანი საკრედიტო პორტფელის 19% შეადგინა. საჯარო ინდექსებზე, განსაკუთრებით კი ლონდონის ბანკთაშორისი განაკვეთის (LIBOR) ისტორიულად დაბალ დონეზე არსებობა, დამატებითი რისკია მსესხებელთა ვალის მომსახურების ნაწილში. ცალკე უნდა აღინიშნოს, რომ ბანკების მხრიდან 81 ცვლადგანაკვეთიანი სესხების რისკის მართვა მოითხოვს გაუმჯობესებას და უფრო კომპლექსური მიდგომების გამოყენებას. 20% 3,000 18% 2,500 16% 14% 2,000 12% 1,500 10% 8% მილიონი ლარი დიაგრამა N 3.14 ცვლად განაკვეთიანი სესხების მოცულობა და თანაფარდობა (წმინდა)24 1,000 6% 4% 500 2% 0 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 ოქტ-12 აგვ-12 ივნ-12 აპრ-12 თებ-12 დეკ-11 0% წმინდა ცვლადგანაკვეთიანი სესხების მოცულობა წმინდა ცვლადგანაკვეთიანი სესხების წილი მთლიან საკრედიტო პორტფელში წყარ ო : საქ არ თ ვე ლო ს ე რ ოვნ უ ლი ბან კ ი წმინდა ჩამოწერილი სესხების მოცულობა 2015 წლის მანძილზე უმნიშვნელოდ გაიზარდა 2014 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით. დიაგრამა N 3.15 სესხების ჩამოწერა და ამოღება მილიონი ლარი 300 4.0% 281 252 250 3.5% 243 229 3.0% 189 200 186 149 150 100 50 85 81 59 44 6 14 20 2007 2008 181 2.5% 148 2.0% 1.5% 67 69 62 65 1.0% 0.5% 0.0% 2006 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 სესხების ჩამოწერა ჩამოწერილი სესხების ამოღება წმინდა ჩამოწერები შეფარდებული პორტფელის ბოლო 12 თვის საშუალოსთან წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 24 წმინდა სესხები - სესხის მოცულობა შესაძლო დანაკარგების რეზერვების გამოკლების შემდეგ 82 მილიონი ლარი დიაგრამა N 3.16 პრობლემური აქტივები 4,000 45.0% 3,500 40.0% 35.0% 3,000 30.0% 2,500 25.0% 2,000 20.0% 1,500 15.0% 1,000 10.0% სექ-15 დეკ-15 ივნ-15 მარ-15 დეკ-14 სექ-14 ივნ-14 დეკ-13 მარ-14 ივნ-13 მარ-13 სექ-12 დეკ-12 ივნ-12 მარ-12 დეკ-11 ივნ-11 სექ-11 სექ-10 დეკ-10 ივნ-10 მარ-10 სექ-09 დეკ-09 ივნ-09 0.0% მარ-09 0 სექ-08 დეკ-08 5.0% დეკ-07 მარ-08 500 დასაკუთრებული ქონება წმინდა ჩამოწერილი სესხები უმოქმედო სესხები საყურადღებო სესხები ნეგატიური პორტფელი (საყურადღებო სესხები, უმოქმედო სესხები, წმინდა ჩამოწერილი სესხები, დასაკუთრებული ქონება)/ მთლიანი საკრედიტო პორტფელი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2014 წლის ანალოგიურად, 2015 წელსაც შემცირდა დასაკუთრებული ქონების თანაფარდობა მთლიან დაბანდებებთან (სესხები + დასაკუთრებული ქონება) და 2% შეადგინა, რისი უმთავრესი მიზეზიც საკრედიტო პორტფელის ზრდაა. 4.0% 350 3.5% 300 3.0% 250 2.5% 200 2.0% მილიონი ლარი დიაგრამა N 3.17 დასაკუთრებული აქტივები 150 1.5% 100 1.0% 15 აგვ-15 აპრ-15 დეკ-14 აგვ-14 აპრ-14 დეკ-13 აგვ-13 აპრ-13 აგვ-12 დეკ-12 აპრ-12 დეკ-11 აგვ-11 აპრ-11 აგვ-10 დეკ-10 აპრ-10 დეკ-09 აგვ-09 აპრ-09 დეკ-08 აგვ-08 აპრ-08 დეკ-07 აგვ-07 აპრ-07 დეკ-06 0 აგვ-06 0.0% აპრ-06 50 დეკ-05 0.5% დასაკუთრებული ქონება, მარჯვნივ რეზერვი დასაკუთრებულ ქონებაზე, მარჯვნივ დასაკუთრებული ქონება / (მთლიანი სესხები + დასაკუთრებული ქონება) მარცხნივ წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 83 პორტფელის დამაკმაყოფილებელი ხარისხობრივი მაჩვენებლების პარალელურად, სისტემის სამივე სეგმენტში (კორპორატიული, მცირე საშუალო და საცალო) ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად მნიშვნელოვნად გაიზარდა უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებების მქონე მსესხებელთა ვალის ტვირთი. თუმცა, პორტფელის ხარისხობრივი მაჩვენებლები მნიშვნელოვნად არ გაუარესდა. საკრედიტო პორტფელის დამაკმაყოფილებელი ხარისხის შენარჩუნებაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა შემდეგმა ფაქტორებმა: • მთლიანი შიდა პროდუქტის ნომინალური ზრდა; • დამკვიდრებული პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც სესხის სტანდარტულად კლასიფიცირებისათვის მსესხებელს უნდა გააჩნდეს ჯანსაღი ფინანსური მაჩვენებლები და შოკების შთანთქმის უნარი; • შედარებით მკაცრი მოთხოვნების არსებობა არაჰეჯირებული მსესხებლების კუთხით. აღნიშნული გულისხმობს როგორც საკრედიტო სტანდარტების კუთხით არსებულ გარკვეულწილად განსხვავებულ მიდგომებს, ასევე ბოლო წლების განმავლობაში საზედამხედველო სტრეს ტესტების განვითარების პარალელურად სესხის გაცემისას სავალუტო რისკის მზარდ გათვალისწინებას. • წლის მანძილზე სისტემაში არსებული მაღალი ლიკვიდურობა, რამაც ხელი არ შეუშალა რეფინანსირება/რესტრუქტურიზაციების განხორციელებას და ხელი შეუწყო ეკონომიკური აგენტებისათვის ლარის გაცვლითი კურსის საბალანსო ეფექტის შერბილებას; • საკრედიტო პორტფელის შედარებით დაბალი ვადიანობა, რაც დამატებითი საშუალებაა ვალის ტვირთის შემსუბუქებისათვის; • დროითი ინტერვალი 30%-იანი და მეტი გაუფასურების შემდეგ; • არსებული დანაზოგების გამოყენება სესხის მომსახურებისათვის; • გაზრდილი ვალის პარალელურად მსესხებელთა მიერ სხვა სამომხმარებლო თუ კაპიტალური ხარჯების შემცირება; • საწვავზე ფასების შემცირება, რაც პოზიტიურად აისახა მსესხებელთა ხარჯების სტრუქტურაზე, როგორც ბიზნეს ასევე საცალო მსესხებლებთან მიმართებაში; • ბოლო წლების მანძილზე სახეზე იყო საპროცენტო განაკვეთების მნიშვნელოვანი შემცირება, რაც აუმჯობესებდა მსესხებელთა ფინანსური ვალდებულებების მომსახურების უნარს; • დოლარიზაციის შემცირება წინა წლებთან შედარებით; • ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურებამდე საკრედიტო პორტფელის ზრდა არ იყო დიდი, ამასთან პორტფელის ზრდა დადებითია კურსის ცვლილების შემდეგაც; • შემცირებულია პროციკლური სექტორების წილი საკრედიტო პორტფელთან და საზედამხედველო კაპიტალთან მიმართებაში (დანაკარგების მოცულობა პროციკლურ სექტორებზე ისტორიულად მნიშვნელოვნად მაღალია სხვა სექტორებთან შედარებით). ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად ვალის ტვირთის მატება, შემდგომ პერიოდებში საკრედიტო პორტფელის ზრდის ტემპზე უარყოფითად აისახება. ვალის ტვირთის შემცირების კუთხით აქტიური ნაბიჯების გადადგმა (deleveraging) საბალანსო უწყისის რეცესიის (balance sheet recession) რისკს ქმნის. 84 რეგიონში განვითარებული მოვლენების, ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურებისა და სასაქონლო პროდუქტების მსოფლიო ბაზარზე არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით, სებ-ის მხრიდან წინა წლების მსგავსად აქტიური მონიტორინგის ობიექტია შემდეგი სექტორები: უძრავი ქონების დეველოპმენტი, უძრავი ქონების მენეჯმენტი, სამშენებლო კომპანიები, მძიმე მრეწველობა (სასაქონლო პროდუქტების ექსპორტით დაკავებული კომპანიები), სასტუმროებისა და ტურიზმის სექტორი და ღვინის საექსპორტო ინდუსტრია, ასევე, საცალო სესხების ვალის ტვირთის ზრდის მაჩვენებელი და უძრავი ქონების ფასები სესხებზე არსებული უზრუნველყოფის საშუალებების ღირებულებების კუთხით. წინა წლებისაგან განსხვავებით, განვითარებული მოვლენების პასუხად საზედამხედველო პროცესის ფარგლებში საკრედიტო პორტფელის მონიტორინგს უწყვეტი რეჟიმის ფორმა მიეცა. პორტფელთან მიმართებაში ოპერატიულად ხდებოდა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი მაჩვენებლების განახლება, რათა მაქსიმალურად ოპერატიულად და სრულყოფილად მომხდარიყო საკრედიტო რისკების პორტფელის ხარისხის კონტროლი. მნიშვნელოვანი ყურადღება მიექცა პოტენციურად სუსტი მსესხებლების იდენტიფიცირების საკითხს. ამ კატეგორიაში მოხვდნენ ისეთი ტიპის მსესხებლები, რომელთა ფინანსური მდგომარეობა საგრძნობლად გაუარესდა ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად, თუმცა გადამხდელთა უუნარობის საკითხი არ დამდგარა. ლარის გაცვლითი კურსის გაუფასურების პარალელურად, უძრავი ქონების მენეჯმენტის სექტორში შენიშნებოდა დოლარში დენომინირებული იჯარების შემცირება. გაუფასურების შედეგად ვალის ტვირთის ზრდის პარალელურად, მსესხებელთათვის ასევე მნიშვნელოვან ტვირთად იქცა ვალუტით (აშშ დოლარით) დენომინირებული საიჯარო ხარჯები. შესაბამისად მსესხებელთა ნაწილისათვის მნიშვნელოვანი იყო იჯარების დაკორექტირება. ფასების შემცირებაზე ასევე ზეგავლენა მოახდინა კომერციული ფართების მიწოდების საგრძნობმა ზრდამ. გაყიდვების შემცირებით პრობლემები შეიქმნა უძრავი ქონების დეველოპმენტის სექტორში. მნიშვნელოვან საკითხად რჩება მიწოდების ზრდა მოკლევადიან პერიოდში, რაც დამატებითი წნეხი იქნება უძრავი ქონების ფასებისათვის საშუალო ვადიან პერიოდში. სასტუმროებისა და ტურიზმის სექტორში საშუალო ვადიან პერსპექტივაში კვლავ აქტუალურია მიწოდების მნიშვნელოვანი ზრდა, რისი ეფექტიც დიდი ალბათობით გადაფარავს საერთაშორისო ვიზიტორების ზრდის პოზიტიური მაჩვენებლის ეფექტს და მნიშვნელოვან საკრედიტო რისკად შესაძლოა მატერიალიზდეს სექტორში არსებული მსესხებლებისათვის. 2015 წელს პორტფელის ზრდის შენელების პარალელურად კიდევ უფრო გაიზარდა კონკურენცია, რაც საკრედიტო სტანდარტების შერბილების რისკებს ზრდის. მსგავსი გარემო არასწორ მოტივაციებს ქმნის მსესხებელთათვის და ასუსტებს ვალის მომსახურების კულტურას. 2015 წლის მანძილზე საზედამხედველო პროცესის ფარგლებში თანმდევი რისკის შეფასების პარალელურად, ასევე მნიშვნელოვანი საზედამხედველო რესურსი იხარჯებოდა კომერციულ ბანკებში რისკის მართვის ფუნქციის შეფასებასა და მის ქმედითუნარიანობის წახალისებაზე. აღნიშნული შეფასება მოიცავდა სამეთვალყურეო საბჭოს, მენეჯმენტისა და შიდა კონტროლის სისტემის ადეკვატურობის განსაზღვრას. რამდენად შეესაბამება ბანკში 85 დამკვიდრებული პრაქტიკა ბანკის რისკის პროფილს, ზომას, საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკას. აღნიშნულის ფარგლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა რისკის მართვის ფუნქციის სიჯანსაღის შეფასებას, რამდენად შესწევს მას უნარი ადეკვატურად შეაფასოს საკრედიტო რისკები და დააბალანსოს გაყიდვების მიმართულება. 2015 წელს ასევე აქტიურად მიმდინარეობდა მუშაობა რეფინანსირება/ რესტრუქტურიზაციების საკითხზე, რომელთა განახლებული ფორმულირებაც 2014 წელს შევიდა ძალაში. პროცესი ჯერ კიდევ არ არის დასრულებული და საჭიროებს ინტენსიურ სამუშაოებს, რათა მაქსიმალურად ობიექტურად გაიმიჯნოს ერთმანეთისაგან რეფინანსირებები და რესტრუქტურიზაციები. რეფინანსირება/ რესტრუქტურიზაციების კუთხით სებ-ი 2015 წლის მანძილზე აქტიურად იყო ჩართული ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტის ზედამხედველობისა და დანერგვის ჯგუფის საქმიანობაში, რომელიც ინტენსიურად მუშაობს სხვადასხვა დეფინიციების ჰარმონიზაციაზე, მათ შორის რეფინანსირება/რესტრუქტურიზაციების კუთხით არსებული პრობლემების საერთაშორისო დონეზე გადაჭრაზე. 2015 წელს ბაზელ II/III-ის პილარ II-ის საზედამხედველო მიმოხილვის პროცესის ფარგლებში ძალაში შევიდა კონცენტრაციის რისკისათვის კაპიტალის განსაზღვრის ინსტრუქცია. ხსენებული დებულება მნიშვნელოვნად წინ გადადგმული ნაბიჯია კონცენტრაციის რისკის მართვის კუთხით. მოცემული დოკუმენტი ასახავს საორიენტაციო მითითებებს იმისათვის, რომ ბანკებმა დროულად დაიწყონ კონცენტრაციის რისკთან დაკავშირებული მოთხოვნების კალიბრაცია25, შიდა მიდგომების შემუშავება და საქართველოს ეროვნულ ბანკთან დასაბუთება. დოკუმენტი ძირითად აქცენტს აკეთებს სახელობით და სექტორულ კონცენტრაციაზე, თუმცა ბანკმა ასევე უნდა შეაფასოს გეოგრაფიული და სხვა ტიპის საკრედიტო კონცენტრაციაც. ასევე, დებულება უფრო კონკრეტულად განსაზღვრავს ურთიერთდაკავშირებული მსესხებელი ჯგუფების ფორმირების, მათ შორის ეკონომიკური ურთიერთდამოკიდებულების საკითხებს. დებულების მიხედვით კონკრეტულად არის მოცემული სახელობითი და სექტორული კონცენტრაციის რისკისათვის საჭირო კაპიტალის დათვლის წესი, რომელიც ეფუძნება ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსს (Herfindahl-Hirschman Index). დებულებით ხაზგასმულია სახელობითი კონცენტრაციისთვის რისკის ხარისხობრივი შეფასების პრინციპების არსებობის საჭიროება. დებულების შესაბამისად, ხარისხობრივი კონცენტრაციის მიზანია დამატებითი კაპიტალის მოთხოვნა მაღალი რისკების გამო, თუმცა იშვიათ შემთხვევაში, ფაქტებისა და საკმარისი არგუმენტების პირობებში, შესაძლოა განხილულ იქნას მისი შემცირების შესაძლებლობა. ხარისხობრივი კონცენტრაციის მიზნებისათვის მნიშვნელოვანია მსესხებლის ზომის გათვალისწინება, ვინაიდან აღნიშნული განსაზღვრავს მსესხებლის დეფოლტის ალბათობას. ერთიანი მიდგომა იმის თაობაზე, თუ როგორ იცვლება კლიენტის რისკის პროფილი მისი ზომის ზრდასთან ერთად, არ არსებობს. კერძოდ, სტრესის დროს გაყიდვების ვარდნისას მცირე კომპანიები შეიძლება უფრო მოქნილები აღმოჩნდნენ საქმიანობაში ცვლილებების შესატანად, კომპანიის მცირე მარაგების გამო, რასაც შეიძლება მოკლებული იყოს მსხვილი ბიზნესი, თუმცა ამ უკანასკნელს უფრო მეტ რესურსზე მიუწვდება ხელი და შედარებით მარტივად 25 შედეგების წინასწარი გაზომვა. 86 შეუძლია დროებითი სიძნელეების დაძლევა. ხარისხობრივი კონცენტრაციის რისკისათვის საჭირო ბუფერის გამოსათვლელად, ბანკმა თავად უნდა განსაზღვროს შიდა მოდელი საკუთარი მიდგომების გათვალისწინებით. კერძოდ, ბანკმა შეიძლება, გაითვალისწინოს როგორ კომპანიას (მცირეს თუ მსხვილს) მისცემდა სესხს კრიზისულ სიტუაციაში. ანალიზისა და დასაბუთების დროს ბანკმა უნდა გაითვალისწინოს როგორც ისტორიული დინამიკა, ასევე სამომავლო პროგნოზი, კერძოდ შენარჩუნდება, თუ არა იგივე კავშირები. ბანკმა აღნიშნულისათვის შეიძლება გამოიყენოს წინა წლების გამოცდილება, რომლის მიხედვითაც მსხვილი სესხებიდან მიღებული დანაკარგები აჭარბებდა გრანულარულ პორტფელიდან26 წარმოშობილ დანაკარგებს. საკრედიტო პორტფელის ხარისხობრივი შეფასება ასევე ხორციელდება სტრეს-ტესტების საშუალებით. პოტენციური გადაფარვის თავიდან ასარიდებლად, მნიშვნელოვანია ხარისხობრივი კონცენტრაციისთვის გამიზნული ბუფერი არ მოიცავდეს სტრეს-ტესტებში უკვე გათვალისწინებულ დანაკარგებს. აღნიშნული მოთხოვნების პარალელურად, სებ-ი მიესალმება ბანკების პროაქტიურ მუშაობას შიდა მოდელების შემუშავების კუთხით და საზედამხედველო შეფასების პროგრამის ფარგლებში გაითვალისწინებს მათ. 2015 წელს ინტენსიურად გაგრძელდა მუშაობა 2014 წელს ინიცირებულ ცვლილებებზე, რომელიც ითვალისწინებს აქტივების კლასიფიცირების მიზნით რაოდენობრივი (ფინანსური კოეფიციენტების) მაჩვენებლების დანერგვას სტანდარტული ტიპის სესხების იდენტიფიცირებისათვის. ხსენებული ცვლილებების იმპლემენტაცია მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს სისტემის საკრედიტო პორტფელის უფრო ადეკვატურ მართვას და ხარისხის გაუმჯობესებას, მათ შორის არაჰეჯირებულ მსესხებლებთან მიმართებაში. სებ-ი მუშაობს მისი იმპლემენტაციის სხვადასხვა გზებზე, მათ შორის სტრესს-ტესტების ჩარჩოში ინტეგრირებაზე. ვალის ტვირთის ეტაპობრივი ზრდის პასუხად მნიშვნელოვანია საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლის მიხედვითაც საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროები უკეთ მოიცავენ არასაბანკო სექტორის შესახებ ინფორმაციას. აღნიშნული მნიშვნელოვანია მსესხებლის რეალური გადამხდელუნარიანობის განსაზღვრისათვის, საკრედიტო რისკების მართვის და საკრედიტო რესურსების მაქსიმალურად ობიექტურად განაწილებისათვის. 3.4 საბაზრო რისკი 3.4.1 სავალუტო რისკი საქართველოს საბანკო სისტემის მგრძნობელობა სავალუტო რისკის მიმართ მაღალია, რადგან ფინანსური ბაზრის ვალდებულებების სტრუქტურის გათვალისწინებით, სესხების ლარიზაცია დაბალი რჩება (ფიზიკური პირების სესხების 50 პროცენტზე მეტი და მთლიანი სესხების 35 პროცენტი). საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებს საზედამხედველო მუშაობას სავალუტო რისკის მართვის მიმდინარე მიდგომების სრულყოფის მიმართულებით. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა როგორც უცხოური ვალუტის აქტივების რეზერვის გადაფასებასა და სტრუქტურულ პოზიციასთან დაკავშირებული საფრთხეების შეფასებას, ასევე ბანკების შიდა მოდელების დახვეწას. 26 მცირე ზომის სესხებისგან შემდგარი პორტფელი. 87 წლის განმავლობაში, რეგიონის ქვეყნების ვალუტების გაზრდილი მერყეობის ფონზე, ეს პროცესი კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდა. თუ არსებული მეთოდოლოგიით დაანგარიშებულ სავალუტო პოზიციას განვიხილავთ, სისტემის დონეზე ის საკმაოდ დაბალანსებულია. თუმცა, რადგან აღნიშნული პოზიციის დათვლისას აქტივებში გაითვალისწინება მთლიანი სესხები (და არა წმინდა) და სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვი შექმნილია ლარით, ბანკების რეალური პოზიცია მოკლეა27. შედეგად, გაუფასურებისას რეზერვების გადაფასების გათვალისწინებით, ჯამურად, ბანკები ზარალობენ. ამასთანავე, ვინაიდან სააქციო კაპიტალი ლარით არის დენომინირებული, გაუფასურების გამო რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების გადაფასება მნიშვნელოვნად ამცირებს ბანკის კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტებს. ცალკე საკითხია კურსის მერყეობით გამოწვეული საკრედიტო რისკი, რომელიც ამავე ანგარიშის საკრედიტო რისკების ნაწილშია ვრცლად მიმოხილული. დიაგრამა N 3.18 კომერციული ბანკების საბალანსო და კრებსითი სავალუტო პოზიციები საზედამხედველო კაპიტალთან 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% საბალანსო სავალუტო პოზიცია დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 დეკ-13 თებ-14 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 ოქტ-12 აგვ-12 ივნ-12 აპრ-12 თებ-12 -20% დეკ-11 -15% კრებსითი სავალუტო პოზიცია წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 3.4.2 საპროცენტო რისკი წინა წლების მსგავსად საქართველოში მოქმედ ბანკებს სავაჭროდ საკუთრებაში არსებული ფასიანი ქაღალდები თითქმის არ გააჩნიათ, ამიტომაც, საზედამხედველო მიზნებისათვის ბანკების მთლიან ბალანსზე საბანკო წიგნისათვის გათვალისწინებული მიდგომები გამოიყენება. მიუხედავად ამისა, სებ-ი ავალდებულებს ბანკებს, რომელთაც სავაჭრო წიგნი გააჩნიათ, შეიმუშაონ შესაბამისი პროცედურები და სებ-ში წარმოადგინონ ანგარიშგება. მონიტორინგის შედეგად პორტფელის მნიშვნელოვანი ზრდის მოკლე სავალუტო პოზიციისას უცხოური ვალუტის ვალდებულებები აჭარბებს უცხოური ვალუტის აქტივებს. 27 88 შესაძლებლობის გამოვლენისას, მოხდება სავაჭრო წიგნის რისკის მართვისათვის განკუთვნილი რეგულაციის ამოქმედება. სხვა თანაბარ პირობებში, თუ ბანკების საპროცენტო ხასიათის აქტივებსა და ვალდებულებებზე განაკვეთების 300 საბაზო პუნქტით ზრდის სტრესს დავუშვებთ, ერთი წლის განმავლობაში სისტემის მასშტაბით მიღებული ზარალი იქნება 58.2 მილიონი ლარი, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტი შემცირდება 17.5 პროცენტიდან 17.3 პროცენტამდე. აღნიშნული შედეგი მოიცავს საბალანსო ეფექტს სააღრიცხვო პერიოდში. ასევე საყურადღებოა სტრესის გავლენა ეკონომიკურ ღირებულებაზე, რომელიც მოგებაზარალზე პირდაპირ არ აისახება, თუმცა გავლენას ახდენს ბანკის საბაზრო ღირებულებაზე. ამ მხრივ, არსებული შეფასებით, ლარით 400, ხოლო უცხოური ვალუტით 200 საბაზო პუნქტით საპროცენტო განაკვეთების ზრდის შედეგი აღნიშნულ მაჩვენებელზე მართვადია და მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საერთაშორისო სტანდარტებით დაწესებულ საზედამხედველო კაპიტალის 20 პროცენტიანი ზღვრის ნიშნულს. შესაბამისად, ეს სისტემის მდგრადობას საფრთხეს არ უქმნის. შედარებით მაღალი საპროცენტო რისკის მქონე ცალკეულ ბანკებთან ტარდება მიტიგაციის28 საზედამხედველო ღონისძიებები. მიმდინარე პერიოდში რისკის ანალიზისას კონცენტრირება ხდება განაკვეთების ზრდის სტრესზე, განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ მკაცრდება მონეტარული პოლიტიკა და იზრდება რისკები რეგიონში არსებული რყევების გამო და ასევე ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ დაიწყო აშშ დოლარის საპროცენტო განაკვეთების ზრდის პროცესი. საპროცენტო რისკის შეფასების სირთულესა და მიტიგაციასთან დაკავშირებული საკითხები ვრცლად სებ-ის 2014 წლის ანგარიშშია მიმოხილული. ამასთან, ახალი ბაზელ II/III-ის კაპიტალის ჩარჩოს ფარგლებში, ბანკებმა საზედამხედველო განხილვისათვის წარმოადგინეს საპროცენტო რისკის განახლებული გათვლები, როგორც შიდა კაპიტალის ადეკვატურობის მართვის პროცესის ნაწილი. ამ მიმართულებით გრძელდება შეფასების პროცესი და სებ-ის პოზიციების ბანკებთან კომუნიკაცია. აღნიშნული პროცესი მიზნად ისახავს ხელი შეუწყოს კომერციულ ბანკებში საპროცენტო რისკის მართვის როგორც მნიშვნელოვან ქმედით მიტიგანტად ჩამოყალიბებას. 28 რისკის შემსუბუქება 89 დიაგრამა N 3.19 საპროცენტო ხასიათის აქტივებით ვალდებულებების გადაფარვა 300% 250% 200% 150% დეკ-14 დეკ-15 100% 50% 0% 1 თვემდე 1-3 თვემდე 3-6 თვემდე 6-12 თვემდე 1 წელზე მეტი ვადით წყარ ო : საქ ა რ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 3.5 ლიკვიდობის რისკი 3.5.1 ლიკვიდური აქტივების სტრუქტურა 2015 წლის განმავლობაში ლიკვიდური აქტივების მოცულობა მაღალი დონით და მცირე მერყეობით ხასიათდებოდა. ლიკვიდური აქტივები მთლიანი აქტივების 23 პროცენტს აღწევს, რაც საკმარისია არასაბანკო დეპოზიტების 41 პროცენტის დასაფარად. დიაგრამა N 3.20 ლიკვიდური აქტივების დონე 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% ლიკვიდური აქტივები/მთლიანი აქტივები ლიკვიდური აქტივები/არასაბანკო დეპოზიტები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საყურადღებოა, რომ მიუხედავად მთლიანი ლიკვიდობის კოეფიციენტის სტაბილურობისა, ვალუტების მიხედვით ლიკვიდობა მნიშვნელოვანი მერყეობით ხასიათდებოდა. ზოგადად, ეროვნული ვალუტის ლიკვიდობის კოეფიციენტი, უცხოური ვალუტის ანალოგიურ მაჩვენებელს აჭარბებს, რაც ძირითადად დაკავშირებულია ლარის ვალდებულებების მოკლევადიანობასთან და ასევე, ლარის ლიკვიდური აქტივების მაღალ 90 შემოსავლიანობასთან. ლარის გაცვლითი კურსის მერყეობისა და ეკონომიკური აქტივობის შენელების შედეგად შემცირდა უცხოური ვალუტის სესხებზე მოთხოვნა, რამაც წლის განმავლობაში უცხოური ვალუტის ლიკვიდობის ზრდა გამოიწვია. ეს დინამიკა 1 თვემდე გეპზეც აისახა; ლიკვიდური აქტივების სტრუქტურა მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა. სებ-ი აგრძელებდა მონიტორინგს ვალუტების ჭრილში. დიაგრამა N 3.21 ლიკვიდობის კოეფიციენტები ვალუტების მიხედვით 60.0% 55.0% 50.0% 45.0% 40.0% 35.0% 30.0% 20.0% იან-13 თებ-13 მარ-13 აპრ-13 მაის-13 ივნ-13 ივლ-13 აგვ-13 სექ-13 ოქტ-13 ნოემ-13 დეკ-13 იან-14 თებ-14 მარ-14 აპრ-14 მაის-14 ივნ-14 ივლ-14 აგვ-14 სექ-14 ოქტ-14 ნოემ-14 დეკ-14 იან-15 თებ-15 მარ-15 აპრ-15 მაის-15 ივნ-15 ივლ-15 აგვ-15 სექ-15 ოქტ-15 ნოემ-15 დეკ-15 ნ 16 25.0% ლარი უცხ. ვალუტა სულ წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.22 ლიკვიდობის გეპი: 1 თვემდე აქტივების თანაფარდობა 1 თვემდე ვალდებულებებთან 110% 105% 100% 95% 90% 85% 80% 75% 70% ლარი უცხ. ვალუტა სულ წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 91 დიაგრამა N 3.23 ლიკვიდური აქტივების მოცულობა და სტრუქტურა 100% 90% ლიკვიდური ფასიანი ქაღალდები 80% 70% დეპოზიტები კომერციულ ბანკებში 60% 50% ნოსტრო ანგარიშები კომერციულ ბანკებში 40% 30% 20% ფულადი სახსრები საქართველოს ეროვნულ ბანკში 10% ნაღდი ფული 0% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 3.5.2 ვალდებულებების სტრუქტურა ვალდებულების სტრუქტურაში მნიშვნელოვანი თვისებრივი ცვლილებები არ მომხდარა, თუ არ ჩავთვლით სხვა ვალდებულებების წილის ზრდას (საკუთარი სავალო ფასიანი ქაღალდების ნაწილში) და ნასესხები სახსრების წილის შემცირებას, რაც დაკავშირებულია კონკრეტული ინსტუმენტის გადაკლასიფიცირებასთან და ჯამურ სტრუქტურას არ ცვლის. ამასთან, ბანკები ინარჩუნებენ ვალდებულების სტრუქტურის რისკების შესაბამის ლიკვიდური აქტივების საკმაოდ კომფორტულ დონეს. დიაგრამა N 3.24 ვალდებულებების სტრუქტურა 4% 2014 მიმდინარე და მოთხოვნამდ დეპოზიტები 2015 მიმდინარე და მოთხოვნამდე დეპოზიტები ვადიანი დეპოზიტები 36% სხვა ვალდებულებები 5% ვადიანი დეპოზიტები 20% 37% 8% სხვა ვალდებულებები ნასესხები სახსრები 31% სუბორდინირებული ვალდებულებები 16% 12% ნასესხები სახსრები 31% სუბორდინირებული ვალდებულებები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 92 3.5.3 საცალო დაფინანსება 2015 წლის განმავლობაში დეპოზიტები 2.72 მლრდ ლარით (23 პროცენტით, გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე 5.4 პროცენტით) გაიზარდა და დეკემბრისათვის 14.3 მლრდ ლარი შეადგინა. დეპოზიტარების სტრუქტურის მიხედვით, ფიზიკური და იურიდიული პირების ანაბრების ზრდამ შესაბამისად 26.2 და 20.7 პროცენტი (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, შესაბამისად, 4 და 7 პროცენტი) შეადგინა. გასულ წლებთან შედარებით ზრდის ტემპის კლება ძირითადად ეკონომიკური აქტივობის შენელებამ განაპირობა. გაცვლითი კურსის გაუფასურების მოლოდინის გამო წლის მეორე ნახევარში დეპოზიტების დოლარიზაციამ მოიმატა და დეკემბრისთვის 70%-ს მიაღწია. დიაგრამა N 3.25 არასაბანკო დეპოზიტების წლიური ზრდა 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% ფაქტობრივი გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.26 არარეზიდენტი კლიენტების დეპოზიტების წილი 20% 18% 17% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი არარეზიდენტი კლიენტების დეპოზიტების წილი მთლიან არასაბანკო დეპოზიტებში 2015 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად არ გაზრდილა და დეკემბრისთვის 17.2 93 პროცენტს შეადგენს. წარმოშობის ქვეყნების მიხედვით ეს დეპოზიტები საკმაოდ დივერსიფიცირებულია, რაც დადებითი ფაქტორია რისკიანობის კუთხით. ამასთან, კვლავ მაღალია ვადიანი დეპოზიტების წილი, რაც გადინების რისკს მნიშვნელოვნად ამცირებს. ამიტომ, ამ ტიპის დაფინანსებაზე ჭარბი დამოკიდებულების პრევენციის მიზნით, სებ-ი ინარჩუნებს დამატებითი ლიკვიდობის მოთხოვნას იმ ბანკებისათვის, რომლებშიც არარეზიდენტი დეპოზიტების წილი მთლიანი არასაბანკო დეპოზიტების 10 პროცენტს აჭარბებს29. აღნიშნული მოთხოვნის კალიბრაციისას გათვალისწინებულია ის ფაქტი, რომ არარეზიდენტი კლიენტების ნაწილი რეალურად ადგილობრივი პირები არიან უცხოური პასპორტით ან რეგისტრაციით. არარეზიდენტების მაღალი წილის მქონე ბანკებში დამატებითი ლიკვიდობის საჭიროება ამცირებს ამ ტიპის დეპოზიტების პორტფელის მოზიდვის სტიმულს, რაც შესაბამისად გამოიხატა ბოლო წლებში არარეზიდენტების დეპოზიტების წილის დასტაბილურებაში. დიაგრამა N 3.27 არარეზიდენტების დეპოზიტების სტრუქტურა (2015 წლის დეკემბერი) მლნ ლარი 3,000 2,500 2,000 ვადიანი, 1354 ფიზიკური, 1593 1,500 1,000 მოთხოვნამდე, 500 იურიდიული, 877 457 მიმდინარე, 658 0 პროდუქტი დეპოზიტარი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.28 არარეზიდენტების დეპოზიტები ქვეყნების ჭრილში (2015 წლის დეკემბერი) 14% 10% ისრაელი (IL) დიდი ბრიტანეთი (GB) 8% 68% რუსეთი (RU) სხვა ქვეყნები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი არარეზიდენტ დეპოზიტებზე ლიკვიდობის მოთხოვნა იზრდება იმდენი პროცენტული პუნქტით, რამდენი პროცენტული პუნქტითაც არარეზიდენტების დეპოზიტების წილი მთლიან დეპოზიტებში აღემატება 10%-ს. 29 94 3.5.4 საბითუმო დაფინანსება 2015 წლის განმავლობაში სესხების დეპოზიტებთან თანაფარდობის კოეფიციენტი სტაბილურობას ინარჩუნებდა. საბითუმო დაფინანსების გარე წყაროებიდან მიღებული თანხები საკმაოდ დივერსიფიცირებულია როგორც კრედიტორების ტიპის, ისე დაფარვის ნარჩენი ვადიანობის მიხედვით. 12-24 თვიან პერიოდში კონცენტრირებულია ევრობონდების ძირი ვალდებულებების გადახდა. მოსალოდნელია, რომ ვადის ამოწურვამდე მოხდება ამ თანხების რეფინანსირება. თუმცა, იქედან გამომდინარე, რომ ერთ-ერთ მსხვილი ქართული კომპანიის ევრობონდების ვადიანობაც დაახლოებით იმავე პერიოდში იწურება, სებ-ი ყურადღებით განიხილავს ყველა შესაძლო სცენარს და პოტენციურ გავლენას სისტემის ფონდირებაზე. საბითუმო დაფინანსების 47 პროცენტი საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებზე მოდის, 14 პროცენტი – მშობელ/დაკავშირებულ კომპანიებზე, ხოლო 39 პროცენტი – სხვა კერძო ინსტიტუტებზე. დაბალ რისკად შეიძლება შეფასდეს საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მაღალი წილი და დაფარვის გრძელვადიანი გრაფიკი. თავისთავად, რეგულარულად მიმდინარეობდა შესაბამისი კოვენანტების30 მონიტორინგი და მათი სტრეს-ტესტების უკვე ახალ ჩარჩოში ასახვა. დიაგრამა N 3.29 მთლიანი სესხების შეფარდება არასაბანკო დეპოზიტებთან 1.85 1.65 1.45 1.25 1.05 დეკ-08 ივნ-09 დეკ-09 ივნ-10 დეკ-10 ივნ-11 დეკ-11 ივნ-12 დეკ-12 ივნ-13 დეკ-13 ივნ-14 დეკ-14 ივნ-15 დეკ-15 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ცხრილი N 3.6 საბითუმო დაფინანსების გარე წყაროები და მათი დაფარვის გრაფიკი 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით თვე <1 1–3 3–6 6–12 12–24 24–36 36–60 >60 ჯამი ჯამი 7.92% 2.89% 5.36% 13.86% 30.72% 12.90% 9.96% 16.39% 100.00% 0.58% 1.17% 2.61% 4.90% 8.08% 10.56% 7.51% 11.93% 47.34% 3.42% 0.41% 0.34% 3.25% 1.43% 1.25% 1.04% 2.41% 13.55% 3.92% 1.31% 2.41% 5.71% 21.22% 1.08% 1.41% 2.05% 39.10% საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები დაკავშირებული/მშობელი ფინანსური ინსტიტუტები სხვა კერძო დაფინანსება წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 30 სასესხო ხელშეკრულებით დაწესებული შეზღუდვები 95 3.5.5 ლიკვიდობის რეგულირება რისკის 2015 წლის განმავლობაში განხორციელდა ცვლილებები ლიკვიდობის რისკის მონიტორინგის მიმართულებით და დაინერგა ლიკვიდური აქტივებისა და მოკლევადიანი ვალდებულებების ცალკეული კატეგორიების დეტალური ანალიტიკური ანგარიშგების ფორმა. კვლავ მიმდინარეობდა ბაზელ III-ის ლიკვიდობის გადაფარვის კოეფიციენტის (LCR) კალიბრაციის და საბანკო სისტემაში მისი დანერგვის პროცესი, რაც მოკლევადიანი (30 დღემდე) ლიკვიდობის მართვის თანამედროვე და ეფექტურ მიდგომაა და იძლევა ამ ტიპის რისკების უფრო სრულყოფილი იდენტიფიკაციის, შეფასების, მონიტორინგისა და კონტროლის საშუალებას. LCR-ის დანერგვა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს პრუდენციულ ზედამხედველობას. თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ ის არ მოიცავს ლიკვიდობის რისკის რეგულირების ისეთ განუყოფელ ნაწილს, როგორიცაა, მაგალითად, ვალდებულებების გადახდების კონცენტრაცია, რეალურად მოქმედი დაფინანსების საგანგებო გეგმა და სხვა, რასაც ლიკვიდობის რისკის შეფასებებისას ყურადღება ეთმობა. ამასთან, გრძელვადიანი ლიკვიდობის რეგულირების გასაუმჯობესებლად, LCR-ის მოთხოვნის ამოქმედების შემდეგ იგეგმება წმინდა სტაბილური დაფინანსების კოეფიციენტის (NSFR) შემუშავება. 3.6 მომგებიანობის რისკი 2015 წელს უკუგებამ საშუალო აქტივებსა და კაპიტალზე 2.3 და 15.4 პროცენტი შეადგინა, რაც წინა წლის შესაბამისი მაჩვენებლებისგან მნიშვნელოვნად არ განსხვავდება. საბანკო სისტემის მომგებიანობის მაჩვენებელი ბოლო წლებში სტაბილურობით ხასიათდება და მთლიანობაში დაუახლოვდა კაპიტალზე აქციონერისთვის მისაღებ უკუგებას. დიაგრამა N 3.30 უკუგება კაპიტალსა და აქტივებზე 20.0% 15.0% 10.0% 5.0% უკუგება აქტივებზე 0.0% უკუგება კაპიტალზე -5.0% -10.0% -15.0% 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 96 საბანკო სისტემის მომგებიანობაზე პოზიტიურად იმოქმედა აქტივების ზრდამ და მასშტაბის გამო ეფექტიანობის გაუმჯობესებამ. მთლიანი აქტივების და მთლიანი სესხები შესაბამისად 22.1 და 23.1 პროცენტიანი31 ზრდის პირობებში არასაპროცენტო ხარჯები მხოლოდ 12.6 პროცენტით გაიზარდა. ეფექტიანობის ზრდაზე მიუთითებს ხარჯების შემოსავლებთან თანაფარდობის კოეფიციენტის 49.6 პროცენტიდან 46.6 პროცენტამდე კლება. ასევე, გაიზარდა ლიკვიდური აქტივების მომგებიანობა ბანკთაშორის ანგარიშებსა და დეპოზიტებზე დარიცხული საპროცენტო შემოსავლების, სადეპოზიტო სერტიფიკატებისა და სახაზინო ვალდებულებების შემოსავლიანობის ზრდის შედეგად. მეორე მხრივ, მომგებიანობის გაუმჯობესებაზე ნეგატიურად მოქმედებდა ის გარემოება, რომ 2015 წელს შემცირდა საპროცენტო სპრედი, რაც დეპოზიტებთან შედარებით სესხებზე საპროცენტო განაკვეთების მეტად შემცირების შედეგს წარმოადგენდა. ასევე, აქტივებთან შედარებით არასაკმარისად გაიზარდა არასაპროცენტო შემოსავლები, თუმცა აღნიშნული ეფექტის გავლენა მომგებიანობაზე მცირეა. საკრედიტო დანაკარგები ძირითადად სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვების გადაფასებამ გამოიწვია, აქტივების ხარისხის გაუარესების გამო მომგებიანობაზე მატერიალურ ნეგატიურ გავლენა მომდევნო პერიოდშია მოსალოდნელი, თუმცა ამას სისტემის მდგრადობაზე მატერიალური ნეგატიური გავლენა არ ექნება. დიაგრამა N 3.31 მოგების ზრდის დეკომპოზიცია მლნ. ლარი 2014 წლის მოგება: 474.8 მლნ. ლარი 2015 წლის მოგება: 537.4 მლნ. ლარი 250 200 150 100 50 98.9 65.4 -50 35.1 21.9 (32.5) (16.0) -100 (110.2) 0 -150 -200 31 კურსის ეფექტის ჩათვლით. სასესხო პორთფელის ზრდა აქტივების ხარისხის გაუმჯობესება მასშტაბის გამო ეფექტიანობის ზრდა სპრედის ზრდა ლიკვიდური აქტივების შემოსავლიანობის ცვლილება სხვა არასაპროცენტო შემოსავლების ცვლილება წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 97 დიაგრამა N 3.32 საპროცენტო სპრედი და მასზე მოქმედი ფაქტორები 18% 16% 14% 12% 10% საპროცენტო სპრედი 8% აქტივების შემოსავლიანობა 6% სახსრების ღირებულება 4% 2% დეკ-10 მარ-11 ივნ-11 სექ-11 დეკ-11 მარ-12 ივნ-12 სექ-12 დეკ-12 მარ-13 ივნ-13 სექ-13 დეკ-13 მარ-14 ივნ-14 სექ-14 დეკ-14 მარ-15 ივნ-15 სექ-15 დეკ-15 0% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 3.33 საბანკო სისტემის წმინდა საოპერაციო მოგება32 მილიონი ლარი 1200 1000 800 600 400 200 0 დეკ-08 დეკ-09 დეკ-10 დეკ-11 დეკ-12 დეკ-13 დეკ-14 დეკ-15 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ზოგადად, შეგვიძლია შევაფასოთ ლარის გაუფასურების გავლენა საბანკო სისტემის მომგებიანობის ცალკეულ ელემენტებზე. კერძოდ, რადგან ანგარიშგების წარმოება ეროვნულ ვალუტით ხორციელდება, გაიზარდა უცხოური ვალუტის სესხების საპროცენტო მარჟისა და უცხოური ვალუტის ოპერაციებზე საკომისიო შემოსავლების ექვივალენტი ლარით. ასევე მოიმატა ვალუტის გადაფასებისა და ყიდვა-გაყიდვის ოპერაციებიდან შემოსავალმა, რაც ნაწილობრივ საკურსო კონვერტაციების მაღალმა სპრედმა33 განაპირობა. მოგება დარეზერვებამდე და ერთჯერად შემოსავალ/ხარჯებამდე წლის განმავლობაში სავალუტო რყევების გათვალისწინებით, ბუნებრივია სპრედების ზრდა, რაც მეორე მხრივ, ხელს უშლიდა სპეკულაციურ კონვერტაციებსა და დეპოზიტების გადადინებას ლარიდან უცხოურ ვალუტაში 32 33 98 თუმცა ორივე ამ ეფექტს გადააჭარბა უცხოური ვალუტის საკრედიტო პორტფელზე სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვის გადაფასებამ. შედეგად, ჯამურად გაუფასურება ნეგატიურად აისახა ბანკების მომგებიანობაზე და წლიურად 0.6 პროცენტული პუნქტით შეამცირა ამონაგები კაპიტალზე (ROE - return on equity) (იხ. დიაგრამა N 3.34). დამატებით, გაიზარდა მსესხებლების ვალის ტვირთი, რაც ზრდის ბანკების საკრედიტო დანაკარგების რისკს მომდევნო პერიოდში. ასევე, საბანკო სისტემის მფლობელობის არსებული სტრუქტურის გათვალისწინებით, დადებითი ROE-ს მიუხედავად, არარეზიდენტმა აქციონერებმა მატერიალურად იზარალეს ლარით განხორციელებული ინვესტიციების გადაფასებით, ვინაიდან ლარის ჰეჯირების ბაზრის ფაქტიურად არ არსებობის გამო, შეუძლებელია აღნიშნული აქტივების სავალუტო რყევების მიმართ დაზღვევა. ეს საერთაშორისო ბირჟებზე განთავსებული ქართული ბანკების აქციების ფასის დინამიკაზეც აისახება. დიაგრამა N 3.34 ბანკების მომგებიანობაზე გაცვლითი კურსის გავლენა 4.5% 4.0% 3.5% 3.0% 2.5% 2.0% 1.5% 1.0% 0.5% 0.0% -0.5% -1.0% გაცვლითი კურსის ეფექტი კაპიტალის უკუგებაზე წმინდა საპროცენტო შემოსავალი წმინდა საკომისიო მოგება ვალუტის სესხების შესაძლო და სხვა ყიდვა გაყიდვიდან დანაკარგების რეზერვი შემოსავლები და სავალუტო მომსახურეობის სახსერების მიხედვით გადაფასებიდან წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი აღსანიშნავია, რომმიუხედავად მსხვილი ბიზნეს პორტფელის ისტორიულად მნიშვნელოვანი დანაკარგებისა და ვალუტის შესაძლო გაუფასურებით გამოწვეული მაღალი საკრედიტო რისკისა, კორპორატიულ სესხებზე შეთავაზებული საპროცენტო განაკვეთები კვლავ ისტორიულად დაბალ ნიშნულზე ნარჩუნდება. ძირითადი მიზეზი საბანკო სისტემაში არსებული გამძაფრებული კონკურენციაა, რამაც შესაძლოა შემდგომში ცალკეული ბანკების საბაზრო პოზიციები შეარყიოს ან ზედმეტი რისკების აღებისკენ უბიძგოს. აქედან გამომდინარე, რისკებზე ორიენტირებული ზედამხედველობის პრინციპების გათვალისწინებით, 2015 წლის განმავლობაში კვლავ მნიშვნელოვანი დრო ეთმობოდა ბანკების მომგებიანობის საპროგნოზო მაჩვენებლების განხილვას, ცალკეული ინსტიტუტების ბიზნეს მოდელისა და სტრატეგიის ანალიზს; ყურადღება მახვილდებოდა ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა მასშტაბის ეფექტი, ბაზრის ნიშის ან/და სხვა კონკურენტული უპირატესობის არსებობა და საპროგნოზო საკრედიტო დანაკარგების 99 შეძლებისდაგვარად შეფასება; მეტი აქცენტი კეთდებოდა მიტიგანტებზე34, მათ შორის, ბანკებში პროდუქტებზე ფასდადების დეტალური მოდელების შემუშავებაზე. 3.7 საოპერაციო რისკი 2015 წელს აქტიურად მიმდინარეობდა საზედამხედველო ღონისძიებები საოპერაციო რისკების კუთხით. მნიშვნელოვან მოვლენად უნდა ჩაითვალოს კომერციული ბანკების მხრიდან საინფორმაციო სისტემების აუდიტი, რადგან ადრე მსგავსი სახის აუდიტი საქართველოს საბანკო სისტემაში არ ხორციელდებოდა. დამატებით, საანგარიშო წელს ყურადღება გამახვილდა კომერციულ ბანკებში არსებული ბიზნეს უწყვეტობის გეგმების სრულყოფასა და ტესტირებაზე. ასევე, სებ–ი აგრძელებდა კომერციული ბანკების მონაცემთა სიზუსტისა და ხარისხის შესწავლას. სიზუსტის რისკის ჭრილში, შემოწმდა არაერთი კომერციული ბანკის ანგარიშგების ფორმა. დამატებით გამახვილდა ყურადღება საბანკო ანგარიშგების ბიზნეს პროცესების ადეკვატურობასა და არსებული პროცესების ოპტიმიზაციის შესაძლებლობაზე. საოპერაციო რისკების მოვლენათა მიმოხილვა 2015 წლის განმავლობაში, საოპერაციო რისკის მთლიანმა დანაკარგმა 16.5 მილიონი ლარი შეადგინა. ჯამური წლიური მთლიანი დანაკარგების შეფარდება ბაზელის მეთოდოლოგიის მიხედვით დათვლილ მთლიან შემოსავალთან, 0.9 პროცენტს შეადგენდა. მთლიანი დანაკარგი იმ სახის დანაკარგს წარმოადგენს, რომელიც საოპერაციო მოვლენასთან დაკავშირებულ თავდაპირველ თანხობრივ მაჩვენებელს ითვალისწინებს, თანხის ყოველგვარ ანაზღაურება/დაბრუნებამდე. 2015 წელს დაფიქსირდა საოპერაციო დანაკარგის 11,347 მოვლენა. აღსანიშნავია, რომ სებ–ის საოპერაციო რისკების ანგარიშგების ფარგლებში, კომერციული ბანკი ვალდებულია აღრიცხოს ყველა საოპერაციო დანაკარგის მოვლენა, რომლის მთლიანი დანაკარგი უდრის, ან აღემატება 10 ლარს. 2015 წლის საშუალო დანაკარგის მოცულობა 1,462 ლარით განისაზღვრა (იხ. დიაგრამა N 3.35). ათასი ლარი დიაგრამა N 3.35 2013–2015 წლებში მთლიანი დანაკარგების დინამიკა 10,000 9,000 8,000 7,000 6,000 5,000 4,000 3,000 2,000 1,000 - 2014 2013 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 34 რისკის შემამცირებელ ღინისძიებებზე. 100 საოპერაციო დანაკარგები ძირითადად დაფიქსირდა საცალო საბანკო მომსახურებისა და ასევე, გარკვეულწილად, კომერციულ საბანკო მომსახურების ბიზნეს ხაზში. საცალო საბანკო მომსახურების ბიზნეს ხაზი, უშუალოდ საცალო საბანკო მომსახურებასთან ერთად, ასევე მოიცავს საგადახდო ბარათებთან დაკავშირებულ საოპერაციო დანაკარგებსაც. ის ფაქტი, რომ საქართველოს საბანკო სექტორში საოპერაციო დანაკარგები უმეტესწილად საცალო და კომერციულ საბანკო საქმიანობის ბიზნეს ხაზებში ხვდება, გასაკვირი არ უნდა იყოს, რადგან მოცემული ორი ბიზნეს ხაზი საბანკო სექტორის ძირითად საქმიანობას წარმოადგენს. ბაზელის პრინციპებით განსაზღვრული დანარჩენი ექვსი ბიზნეს ხაზი საქართველოში აქტიურად განვითარებული არ არის35. თუ საოპერაციო დანაკარგებს მოვლენათა კატეგორიების მიხედვით დავყოფთ, დანაკარგების ყველაზე დიდი წილი თანხობრივად (მთლიანი დანაკარგების 63%) შიდა თაღლითობის კატეგორიაში დაფიქსირდა, ხოლო სიდიდით მეორე კატეგორია (27%) გარე თაღლითობა წარმოადგენდა. 2015 წელს, სიდიდით მესამე ყველაზე მსხვილ მოვლენათა კატეგორიას პროცესების მენეჯმენტი შეადგენდა (12%). 2015 წლის საოპერაციო დანაკარგების სტრუქტურა ასახულია დიაგრამა N 3.36-ზე. დიაგრამა N 3.36 საბანკო სისტემის 2015 წლის მთლიანი დანაკარგები მოვლენათა კატეგორიების მიხედვით შიდა თაღლითობა 20% 0% 2% 1% 2% გარე თაღლითობა სამუშაო გარემო 15% 63% 12% კლიენტები, პროდუქტები ფიზიკური აქტივებისთვის მიყენებული ზიანი საქმიანობის შეფერხება პროცესების მენეჯმენტი წყ ა რ ო: სა ქ ა რ თვ ე ლ ოს ე რ ოვ ნ ულ ი ბ ან კი ბიზნეს უწყვეტობის მართვა ბიზნეს უწყვეტობის მართვა კომერციული ბანკის საოპერაციო რისკების მართვის ჩარჩოს განუყოფელი ნაწილია. მიმდინარე წელი დაკავშირებული იყო ბიზნეს უწყვეტობის მართვის პრინციპების გამყარებასა და გაღრმავებასთან. მიუხედავად იმისა, რომ ბიზნეს უწყვეტობის გეგმების შემუშავების აქტიური ფაზა წინა პერიოდებში დასრულდა, კვლავ აქტუალური რჩება ბიზნეს უწყვეტობის ტესტირების ხარისხი. ამასთან, ბიზნესზე ბაზელის ბიზნეს ხაზების დეტალური აღწერა მოყვანილია საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკის ბაზელ II–ის დოკუმენტის მე–8 დანართში (ბმული: http://www.bis.org/publ/bcbs128.pdf) 35 101 ზეგავლენის ანალიზი და რისკების შეფასება ციკლური პროცესია, რაც აქტიურ მონიტორინგსა და ზედამხედველობას საჭიროებს. ყველა ზემოთქმულიდან გამომდინარე, სებ–ი აგრძელებს ბიზნეს უწყვეტობის მართვის პროაქტიულ ზედამხედველობას. აუთსორსინგი36 საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად განაგრძობს კომერციული ბანკების აუთსორსინგის რისკის შეფასებას. მიმდინარე წლის მანძილზე, შემოწმდა არაერთი კომერციული ბანკის აუთსორსინგული ხელშეკრულება და დაკავშირებული ბიზნეს პროცესი. მოცემული მიმართულებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ადეკვატური რისკების შეფასების არსებობა. აღსანიშნავია, რომ კომერციულმა ბანკებმა რისკების შეფასება უნდა განახორციელონ აუთსორსინგული ხელშეკრულების გაფორმებამდე. სიზუსტის რისკი საქართველოს ეროვნული ბანკი ერთერთ პრიორიტეტად მიიჩნევს საბანკო სექტორში არსებული მონაცემების სიზუსტისა და ხარისხის შესწავლას. სხვა რისკებთან ერთად, ზემოაღნიშნული განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე.წ. მთლიანობის რისკის თვალსაზრისითაც, რადგან მონაცემები უნდა იყოს დაცული არაავტორიზებული ცვლილებისგან. შესაბამისად, სებ–ი აქტიურად აფასებს და აკვირდება სხვადასხვა ფინანსური ინსტიტუტის მონაცემთა ხარისხს. მიმდინარე ეტაპზე, შემოწმდა კომერციული ბანკების საზედამხედველო კაპიტალთან დაკავშირებული ანგარიშგების სიზუსტის რისკი. შემოწმების ფარგლებში, სებ–ი ყურადღებას აქცევს ანგარიშგებასთან დაკავშირებული ბიზნეს პროცესის გამართულობასა და ეფექტიანობას. პარალელურად, ეროვნული ბანკი ყურადღებას აქცევს კომერციული ბანკების საინფორმაციო სისტემების ავტომატიზაციისა და კომპლექსურობის დონეს. საინფორმაციო სისტემების აუდიტი საინფორმაციო სისტემების აუდიტი წარმოადგენს აუდიტის ერთ–ერთ ნაირსახეობას, რომელიც უაღრესად მნიშვნელოვან როლს ასრულებს თანამედროვე კომერციული ბანკების რისკების მართვის პროცესში და თავის მხრივ, მოიცავს კომერციული ბანკების კიბერ–უსაფრთხოების საკითხსაც. აღსანიშნავია, რომ სებ–ის საოპერაციო რისკების მართვის დებულება კომერციულ ბანკებს ავალდებულებს საინფორმაციო სისტემების რეგულარული აუდიტის ჩატარებას. როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, კომერციულმა ბანკებმა დაიწყეს საინფორმაციო სისტემების აუდიტის ჩატარება. საინფორმაციო სისტემების აუდიტის ფარგლებში, ორგანიზაციებში შემოწმდა ბიზნეს უწყვეტობის მართვის, საინფორმაციო უსაფრთხოებისა და მონაცემთა ხარისხის სფეროები. საბანკო სისტემის სხვა სექტორებზე დამოკიდებულება ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორი ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. საბანკო სისტემაც, შესაბამისად, მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ეკონომიკის სხვა სექტორებზე. საქართველოს ეროვნული ბანკი ყურადღებით აკვირდება იმ რისკებს, რაც საბანკო სისტემის სხვა სექტორებზე დამოკიდებულებიდან გამომდინარეობს. ასეთი სექტორებია: ენერგეტიკა, საინფორმაციო ტექნოლოგიები, კომუნიკაციები და აუთსორსინგი გულისხმობს კომპანიის მიერ საკუთარი ბიზნეს პროცესის ან პროცესების ორგანიზაციის გარეთ გატანას, რომლის საფუძველზეც მესამე მხარე (კომპანია ან ფიზიკური პირი) იღებს ვალდებულებას, რომ შეასრულოს ნაკისრი ფუნქცია ან საქმიანობა დამკვეთი კომპანიის მაგივრად. 36 102 ტრანსპორტი. იმისათვის, რომ უფრო დაიხვეწოს საზედამხედველო ჩარჩო მოცემული მიმართულებით, სასურველია დამყარდეს მჭიდრო ურთიერთობა კრიტიკული სექტორების წარმომადგენლებთან, მათ შორის მარეგულირებელ ორგანოებთან. საერთაშორისო თანამშრომლობა სებ–ის საოპერაციო რისკებისა და ინფორმაციის დამუშავების განყოფილებას მუდმივი კავშირი აქვს ევროპის სხვადასხვა ცენტრალურ ბანკთან და ამავე ორგანიზაციების საბანკო ზედამხედველებთან. საოპერაციო რისკებისა და ინფორმაციის დამუშავების განყოფილება რეგულარულად ატარებს საერთაშორისო სემინარებს საოპერაციო რისკებთან დაკავშირებულ თემებზე. ამასთან, სებ–ში იმართება უცხოელი მარეგულირებლებისა და საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ ორგანიზებული საოპერაციო რისკების მართვის სემინარები. 2016 წელს, სებ–ის საოპერაციო რისკებისა და ინფორმაციის დამუშავების განყოფილება გეგმავს რამდენიმე საერთაშორისო კონფერენციაზე მონაწილეობის მიღებას და საკუთარი მიდგომებისა და გამოცდილების გაზიარებას. საოპერაციო დანაკარგების ერთიანი მონაცემთა ბაზა იქიდან გამომდინარე, რომ საქართველოში ჯერჯერობით არ არსებობს ერთიანი საოპერაციო დანაკარგების მონაცემთა ბაზა, საჭიროა ახლო მომავალში ერთიანი დანაკარგების ბაზის შემუშავება, რაც 2015 წელს არ განხორციელებულა. ერთიანი მონაცემთა ბაზა კომერციულ ბანკებს შესაძლებლობას მისცემს გამოიყენონ მონაცემთა ბაზაში შეყვანილი დანაკარგების შესახებ ინფორმაცია საოპერაციო რისკების კაპიტალის მიდგომების გასაუმჯობესებლად. დამატებით, საოპერაციო დანაკარგების ერთიანი მონაცემთა ბაზა ყველა კომერციულ ბანკს მისცემს შესაძლებლობას შეადაროს საკუთარი საოპერაციო დანაკარგების მონაცემები საბანკო სისტემაში არსებულ მონაცემებთან. ცნობიერების ამაღლება საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად მუშაობს საბანკო სისტემაში საოპერაციო რისკების ცნობიერების ამაღლებაზე. 2015 წელს, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო ბიზნეს უწყვეტობის მართვის შესახებ ცნობიერების ამაღლებას, კიბერ–უსართხოების მნიშვნელობასა და საინფორმაციო სისტემების კომპლექსურობის საკითხს. ასევე, არსებულ ეტაპზე, საინფორმაციო სისტემების აუდიტის შესახებ ცნობიერების დონე გასაზრდელია. 2016 წელს, სებ–ი გააგრძელებს მჭიდრო მუშაობას კომერციულ ბანკებთან იმისათვის, რომ საინფორმაციო სისტემების აუდიტის შესახებ ცნობიერება ამაღლდეს საბანკო სექტორში და მის ფარგლებს გარეთ. 3.8 მაკროპრუდენციული რისკები სებ-ი აგრძელებს დაკვირვებას სისტემური რისკების ისეთ მაჩვენებლებზე, რომლებმაც შეიძლება მატერიალური გავლენა იქონიოს საბანკო სისტემაზე. სისტემური რისკების იდენტიფიცირება და მონიტორინგი ძირითადად თემების მიხედვით სპეციალიზებულ ჯგუფებში ხორციელდება, ხოლო შემდეგ, ზედამხედველებთან ერთად ხდება იმ ბანკების მონიტორინგი, რომელთაც მოცემული სისტემური რისკისადმი სისუსტე გააჩნიათ. აღნიშნული რისკების შესახებ ინფორმაცია მოცემულია წინამდებარე ანგარიშის სხვადასხვა სექციაში. მიმდინარე პერიოდში საბანკო სისტემის მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს მსესხებლების გაზდილი ვალის ტვირთი აშშ დოლარის მიმართ ლარის გაუფასურების გამო, ვალუტის კურსის შემდგომი მერყეობა არაჰეჯირებული 103 სესხებისთვის, ეკონომიკური ზრდის შენელება და ბალანსის სტრუქტურის ეფექტების ნეგატიური გავლენა ბიზნეს აქტივობაზე, მძაფრი კონკურენცია ბიზნესის დაკრედიტებაში პროდუქტებზე ფასდადების მოდელების ხარვეზების ფონზე, საპროცენტო განაკვეთების აწევა გლობალურ ბაზრებზე, მსხვილი თაღლითობები სისტემის მასშტაბით, მზარდი არარეგულირებადი არასაბანკო ფინანსური შუამავლობა, რეგიონში არსებული საფრთხეები. უშუალოდ რისკების შეფასებისას, ზოგად მაკროეკონომიკურ პარამეტრებთან ერთად, გაითვალისწინება ცალკეული სექტორის ტენდენციები. ამ მხრივ, საყურადღებოა უძრავი ქონების ბაზრის დინამიკა, სადაც ვალუტის კურსის მერყეობისა და ეკონომიკის შენელების ფონზე მოთხოვნის შენელება შეინიშნება. ძირითად სატრანზაქციო ვალუტაში, აშშ დოლარში გამოხატული საცხოვრებელი ბინის ქირა და ფასი მნიშვნელოვნადაა შემცირებული, თუმცა ლარის ექვივალენტში კვლავ აჭარბებს გასული წლის მაჩვენებელს. იპოთეკური დაკრედიტების შენელებისა და საცხოვრებელი უძრავი ქონების მშენებლობაზე გაცემული ნებართვების ზრდის ფონზე, მაღალია ფასების შემდგომი კლების რისკი, რაც საფრთხის შემცველია უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი პორტფელისთვის. ასევე, გრძელდება დაკვირვება მაღალი კლასის სასტუმროების მშენებლობის მზარდ დინამიკაზე, რამაც რეგიონში არსებული სიტუაციის გამო, ტურისტების შემოდინების შენელების შემთხვევაში, შესაძლოა ამ ტიპის მომსახურების ზედმეტი მიწოდება და სასტუმროების დაბალი დატვირთულობა გამოიწვიოს. მართალია, ბანკების მიერ ამ სექტორების დაფინანსება შეზღუდულია, თუმცა ნეგატიური სცენარის რეალიზების პირობებში ბანკების მომგებიანობაზე ანგარიშგასაწევ უარყოფით გავლენას იქონიებს. მომავალზე ორიენტირებული საზედამხედველო მიდგომების ფარგლებში, სწორედ ასეთ შეფასებებზე დაყრდნობით ხდება სტრეს-ტესტების ძირითადი პარამეტრების პერიოდული გადახედვა და მათი ბანკებთან შეჯერება. კომერციულ ბანკებთან კოორდინაციით გრძელდება მიკრო სტრეს-ტესტების სრულყოფის სამუშაოები. სებ-ი ინარჩუნებს კონსერვატიულ მიდგომას უმოქმედო სესხებზე გაცვლითი კურსის ელასტიურობასთან დაკავშირებით37. მიუხედავად იმისა, რომ საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში არ გაზრდილა უმოქმედოსესხების წილი მთლიან სესხებში, გასათვალისწინებელია დროითი ლაგის ფაქტორი, რომელიც ამავე თავის საკრედიტო სექციაშია მიმოხილული. მოსალოდნელია, რომ გაუფასურების შედეგად გაზდილი მსესხებლების ვალის ტვირთი 2016 წელს ნეგატიურად აისახება საკრედიტო პორტფელის ხარისხსა და ბანკების მომგებიანობაზე. სხვადასხვა ალბათური სტრეს-სცენარების ანალიზით, საბანკო სისტემა კაპიტალის ადეკვატურობას საზედამხედველო ნორმასთან ახლოს ინარჩუნებს. ამასთან, საოპერაციო სტრეს-ტესტებში გამოიყენება ელასტიურობის კოეფიციენტი 2.0-3.2 ფარგლებში. ეკონომიკური ლიტერატურის მიხედვით, ფინანსური სექტორის დოლარიზაციისა და საშუალო ვალის ტვირთის გათვალისწინებით, მსგავსია სხვა ქვეყნების გამოცდილება. მეორე მხრივ, ნაკლებად მკაცრია ბანკების შიდა შეფასებები. ასევე, ჯამურად უფრო დაბალ გავლენას პროგნოზირებს „ფინანსური სექტორის შეფასების პროგრამის“ ფარგლებში საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ქართული ფინანსური სექტორისთვის შექმნილი მოდელი. მიუხედავად ამისა, სებ-ი ინარჩუნებს კონსერვატიულ მიდგომას და მეტად ეყრდნობას საკუთარ შეფასებას. 37 104 მომგებიანობისა და რესტრუქტურიზაციის ფაქტორებთან ერთად, მნიშვნელოვანია ბანკების კაპიტალის ზრდის უნარი, არსებული მფლობელობის სტრუქტურისა და განვითარებაზე ორიენტირებული საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მოსალოდნელი მხარდაჭერიდან გამომდინარე. აღნიშნულის გათვალისწინებით, სტრესის რეალიზება მატერიალურად იმოქმედებს სექტორის მომგებიანობაზე, თუმცა სისტემის მდგრადობას ან რომელიმე ბანკის გადახდისუნარიანობას საფრთხე არ ექმნება. ასევე, სცენარების ანალიზი მოიცავსრეგიონის ქვეყნებიდან ეკონომიკური პრობლემების გადმოდების რისკებს. ამ მხრივ, ბანკებს სესხები თუ სხვა პირდაპირი რისკის პოზიცია არ გააჩნიათ. რაც შეეხება არაპირდაპირ რისკის პოზიციებს, ამ ქვეყნებში ექსპორტიორი კომპანიების დაფინანსება ბანკების მხრიდან მათი საკრედიტო პორტფელის მცირე ნაწილს შეადგენს. ვალუტების შეუსაბამობით გამოწვეული საკრედიტო რისკის გათვალისწინებით ეროვნული ბანკი ინარჩუნებს კონსერვატიულ მიდგომას არაჰეჯირებულ მსესხებლებზე გაცემული უცხოური ვალუტის სესხებისთვის დამატებითი კაპიტალის მოთხოვნის სახით. კონტრციკლური საზედამხედველო მიდგომების ფარგლებში, საჭიროების შემთხვევაში სებ-მა შესაძლებელია დროებით შეარბილოს უცხოური ვალუტის სესხებზე დამატებით საბაზრო რისკის მიხედვით შეწონვა, რათა არ შემცირდეს რეალური სექტორის დაკრედიტება. ცხადია, მნიშვნელოვანია პარალელურად ზარალის რეალიზებასა და სესხების ზრდაზე დაკვირვება, რის გამოც არ ხდება ასეთი ინსტრუმენტის მყისიერად ამოქმედება. ამასთან, საგულისხმოა, რომ ბანკები ინარჩუნებენ ბუფერებს მინიმალური მოთხოვნების ზემოთ. ასევე პოზიტიურად შეიძლება შეფასდეს, საჭიროების შემთხვევაში, მათ მიერ კაპიტალის ზრდის უნარი. საკრედიტო ციკლების მონიტორინგის მიზნით გრძელდება ბაზელის მეთოდოლოგიით გაანგარიშებული სესხები/მშპ–სთან გეპზე დაკვირვება. სტატისტიკურად, ეს ინდიკატორი კარგად აღწერს ბანკების აქტივობას და სწორ გამაფრთხილებელ სიგნალს იძლევა, თუმცა დოლარიზებული ეკონომიკებისთვის გამოუსადეგარი ხდება კურსის მერყეობისას. ამ შემთხვევაშიც, პოზიტიური გეპი ძირითადად განაპირობა კურსის ეფექტმა. საყურადღებოა, რომ ბანკებთან კომუნიკაციით მიმდინარეობს მუშაობა მაკროპრუდენციულ ინსტრუმენტებზე, მათ შორის, როგორც სესხის გაცემისას დასაცავ რიგ კოეფიციენტებზე, ასევე მთლიანად საცალო (იპოთეკების გარდა) დაკრედიტების ზრდის ტემპის შეზღუდვაზე. თუმცა, ჯამურად წლის განმავლობაში დაბალი საკრედიტო აქტივობის გამო, ღონისძიებები არ გატარებულა. სებ-ი დააკვირდება შემდგომ დინამიკას მიმდინარე წლის დასაწყისში და გადაწყვეტს ამ ინსტრუმენტის გამოყენების მიზანშეწონილობას. 105 დიაგრამა N3.37 სესხების მშპ–სთან თანაფარდობის გეპი და კონტრციკლური საზედამხედველო პოლიტიკის ფარგლებში უცხოური ვალუტის სესხებზე დამატებითი კაპიტალის მოთხოვნის ისტორიული დინამიკა38. 60% 50% 40% 30% 75% რმშა 50% რმშა 100% რმშა 20% 75% რმშა 10% 0% სესხები/მშპ ტენდენცია წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი გააქტიურდა ანალიტიკური სამუშაოები არასაბანკო ფინანსური სექტორის მიმართულებით. მევახშეებსა და ლომბარდებზე ჩატარებულ კვლევებზე დაყრდნობით გამოიკვეთა, რომ ამ სეგმენტს საბანკო სისტემის მსესხებლების ჯამური ვალის ტვირთზე მატერიალური გავლენა აქვს მაშინ, როდესაც კლიენტის ამ დავალიანებებზე ინფორმაცია საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროს უმეტეს შემთხვევაში არ მიეწოდება. შედეგად, ბანკი ვერ ახერხებს კლიენტის რეალური გადახდისუნარიანობის შეფასებას. ამ პრობლემის აღმოსაფხვრელად საჭიროა საკანონმდებლო ცვლილებები, რათა საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროებმა გაზარდონ არასაბანკო სექტორის მოცვა. 3.9 კაპიტალის ადეკვატურობა საქართველოს საბანკო სისტემა 2015 წლის ბოლოსათვის ადეკვატურად არის კაპიტალიზირებული, როგორც ბაზელ I-ზე, ასევე ბაზელ II/III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს ფარგლებში. ბაზელ I-ით დათვლილი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი 11 პროცენტს აჭარბებს, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის კოეფიციენტი 17.5 პროცენტს აღწევს, რაც სებ–ის კაპიტალის ადეკვატურობის მინიმალურ მოთხოვნებზე შესაბამისად 3.4 და 6.1 პროცენტული პუნქტით მეტია. ბაზელ II/III-ის ჩარჩოს 1-ლი პილარის ფარგლებში დათვლილი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი შეადგენს 12.0%-ს, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის კოეფიციენტი - 16.7%-ს, რაც კაპიტალის ადეკვატურობის მინიმალურ მოთხოვნებზე შესაბამისად 3.5 და 6.2 პროცენტული პუნქტით მეტია (იხ. დიაგრამა N 3.38). ასევე, მაღალია მარტივი ლევერიჯის კოეფიციენტიც (კაპიტალი/აქტივებთან), რომლის მნიშვნელობა 14 პროცენტს აღწევს, ხოლო მაღალი ლიკვიდურობის გამო, წმინდა სესხების კაპიტალთან თანაფარდობა 3.51–ის 38 რმშა - რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივები უცხოური ვალუტის სესხების პორტფელზე. 106 ტოლია. პოზიტიურად არის შეფასებული კაპიტალის ზრდის რესურსები როგორც აქციონერთა სიძლიერის, ასევე მომგებიანობის კუთხით. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს ბაზელ I-ის ჩარჩოს ფარგლებში განსაზღვრული კაპიტალის ადეკვატურობის მოთხოვნების დაკმაყოფილება კომერციული ბანკებისათვის თავდაპირველი მოთხოვნების 95%-ით იყო სავალდებულო. 2016 წლიდან ბაზელ I-ზე დაფუძნებული პირველადი კაპიტალისა და მთლიანი საზედამხედველო კაპიტალის მინიმალური მოთხოვნები შესაბამისად შეადგენს 7.2 პროცენტსა და 10.2 პროცენტს. აღნიშნული მოთხოვნების ეტაპობრივად შემცირება გაგრძელდება მომავალი ორი წლის განმავლობაში და 2018 წლიდან სრულად ჩანაცვლდება ბაზელ II/III-ის შესაბამისი ჩარჩოთი. 2015 წელს მიმდინარეობდა მუშაობა ბაზელ II/III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარის ელემენტების დახვეწასა და განვითარებაზე. აღნიშნულის ფარგლებში შეფასდა კომერციული ბანკების მიერ წარმოდგენილი შიდა კაპიტალის ადეკვატურობის შეფასების პროცესის (ICAAP) შედეგები. კერძოდ, მე-2 პილარის საზედამხედველო განხილვისა და შეფასების პროცესის (SREP) ფარგლებში, საბანკო სისტემის შედარებით დიდ კომერციულ ბანკებს მიეწოდათ კომენტარები მათ მიერ წარმოდგენილ ICAAP-ის შედეგებზე. კომერციულ ბანკებს დაევალათ ICAAP-ის განახლება შესაბამისი კომენტარების გათვალისწინებით. მნიშვნელოვანია, რომ კომერციული ბანკების მიერ ICAAP-ის შემუშავებისა და განვითარების პროცესი სებ-ის პრიორიტეტს წარმოადგენს. აღნიშნულმა დოკუმენტმა, ბანკის რისკის პროფილის გათვალისწინებით კაპიტალის გაანგარიშებასთან ერთად, უნდა უზრუნველყოს კომერციულ ბანკებში რისკებისა და კორპორაციული მართვის პრაქტიკის გაუმჯობესება და აღნიშნულ პროცესებში სამეთვალყურეო საბჭოს ჩართულობის ზრდა. ICAAP-ის ფარგლებში სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ დამტკიცებული რისკის აპეტიტის დოკუმენტი უნდა ძირითად დოკუმენტს. აღნიშნულის წარმოადგენდეს ბანკის რისკების მართვის ხელშეწყობის მიზნით, სებ-ი აპირებს კორპორაციული მართვისა და რისკების მართვის ჩარჩოს სახელმძღვანელოს შემუშავებას. ბაზელ II/III-ის მე-2 პილარის ელემენტების განვითარებისა და შემუშავების ფარგლებში, 2015 წლის დეკემბერში დამტკიცდა „კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაციის რისკისთვის კაპიტალის ბუფერის განსაზღვრის ინსტრუქცია“. შემუშავებული ინსტრუქცია ასახავს მითითებებს იმისათვის, რომ ბანკებმა დროულად დაიწყონ კონცენტრაციის რისკთან დაკავშირებული მოთხოვნების კალიბრაცია, შიდა მიდგომების შემუშავება და ეროვნულ ბანკთან დასაბუთება. მსგავსი საორიენტაციო მითითებების განსაზღვრა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, ვინაიდან მე-2 პილარის ფარგლებში ბანკებს ევალებათ კაპიტალის გაანგარიშება იმ რისკებისთვისაც, რომლებსაც არ მოიცავს 1-ლი პილარი. ბაზელ II/III-ის მე-2 პილარის ფარგლებში განსაზღვრული კაპიტალი უნდა ასახავდეს ბანკის ყველა მატერიალური რისკისათვის საკმარისი კაპიტალის ოდენობას. აღნიშნულის მისაღწევად, საქართველოს ეროვნული ბანკი თანმიმდევრულად ავითარებს მიდგომას, რომელიც უზრუნველყოფს კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარში 107 საზედამხედველო სტრეს-ტესტების39 ინტეგრირებას40. მთლიანი ბანკის დონეზე (Enterprise-level stress) ჩატარებული სტრეს-ტესტი საშუალებას იძლევა შეფასდეს ეკონომიკური ხასიათის სისტემური და სექტორული მნიშვნელობის შოკებისა და იდიოსინკრატული მოვლენების გავლენა ბანკზე და განისაზღვროს აღნიშნული სცენარისათვის საჭირო კაპიტალის მოცულობა. საზედამხედველო სტრეს-ტესტების მე-2 პილარში ინტეგრირებასთან ერთად, აუცილებელია, ერთსა და იმავე რისკისათვის კაპიტალის ორმაგად მოთხოვნის გამორიცხვა. შესაბამისად, საზედამხედველო სტრესტესტების ფარგლებში დათვლილი კაპიტალის მოთხოვნა განისაზღვრება იმ ოდენობით, რომელიც აჭარბებს კონსერვაციისა და კონტრციკლური ბუფერების ჯამურ მოთხოვნას. საქართველოს ეროვნული ბანკი აპირებს განაგრძოს მუშაობა, კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარის სრულყოფილად დანერგვის მიზნით. დიაგრამა N 3.38 კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტები 20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% პირველადი კაპიტალი (კკ1) კკ1–ის ლიმიტი საზედამხედველო კაპიტალი (კკ2) კკ2–ის ლიმიტი წყარ ო : საქ ა რ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 3.10 ფინანსური ანგარიშგება და გამჭვირვალობა ფინანსური სექტორის გამჭვირვალობა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად, საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობს შესაბამისი რეფორმების გატარებას. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა მუშაობას კომერციული ბანკების საზედამხედველო მიზნებისთვის ანგარიშგების სრულად ფინანსური აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტზე (ფასს) გადაყვანის პროექტზე. აღნიშნული პროექტი გულისხმობს კომერციული ბანკების მიერ მუდმივი საზედამხედველო ანგარიშგების დაფუძნებას ევროკავშირში დამკვიდრებული ანგარიშგების ფორმაზე (FINREP), რომელიც საზედამხედველო სტერტესტების მეთოდოლოგია იხილეთ საქართველოს ეროვნული ბანკის 2013 წლის წლიური ანგარიშის ჩანართ N3-ში. 40 დამატებითი ინფორმაციისათვის იხილეთ პრეზენტაცია „საზედამხედველო პილარ 2-ის დანერგვა GRAPEის ფარგლებში სიმარტივის, შესადარისობისა და რისკის სენსიტიურობის პრინციპების გამოყენებით“ https://www.nbg.gov.ge/uploads/publications/on/f/Building%20Supervisory%20Pillar%202%20under%20GRAPE.pdf 39 108 ფასს-ის მიხედვით არის მომზადებული. პროექტი ხელს შეუწყობს გამჭვირვალობისა და ეფექტიანობის ზრდას, რადგან ანგარიშგება დაეფუძნება საერთაშორისო სტანდარტებსა და არიდებული იქნება ორმაგი ანგარიშგების ტვირთი. ამავდროულად, საქართველოს ეროვნული ბანკი შეინარჩუნებს მის ხელთ დღეს არსებულ ყველა პრუდენციულ ფილტრს რისკებზე დაფუძნებული ზედამხედველობის პოლიტიკის შეუფერხებლად გაგრძელებისათვის. საზედამხედველო ანგარიშგების ფასს-ზე გადასვლის პროექტის ფარგლებში, 2015 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა შეიმუშავა FINREP-ის საცდელი ანგარიშგება, რომელიც, საქართველოს საბანკო სექტორის თავისებურებების გათვალისწინებით, ევროკავშირში არსებული ფორმის მოდიფიცირებულ ვერსიას წარმოადგენს. სებ-ის მიერ შემუშავებული FINREP ფორმაზე კომერციული ბანკების მხრიდან მოსაზრებების მიღების მიზნით, გაიმართა შეხვედრები კომერციულ ბანკებთან. ბანკებთან კონსულტაციების ფარგლებში, საბანკო სექტორის შედარებით დიდ წარმომადგენლებს დაევალათ საცდელი ანგარიშგების შევსება. აღნიშნული ფასს-ზე გადასვლის ტექნიკური სირთულეების იდენტიფიცირების საშუალებას იძლევა. შევსებული ანგარიშგების ფორმების მიღებისა და ბანკებთან შემდგომი შეხვედრების შემდეგ, იგეგმება ანგარიშგების ფორმის დახვეწა, კომერციული ბანკების მხრიდან მიღებული კომენტარების გათვალისწინებით. მაღალი ხარისხის აუდიტი ფინანსური ანგარიშგების სანდოობის მნიშვნელოვანი წინაპირობაა. საბანკო სექტორის აქტივებისა და კომპლექსურობის ზრდის კვალობაზე საბანკო ზედამხედველები და გარე აუდიტორები საერთო გამოწვევების წინაშე დგანან. ამდენად, მნიშვნელოვანია ინფორმაციის გაცვლა და თანამშრომლობა, როგორც საზედამხედველო, ისე აუდიტორული საქმიანობის უფრო ეფექტიანად და ხარისხიანად წარმართვისათვის, განსაკუთრებით კი ისეთ გარემოში, სადაც პროფესიული მომსახურება თვითრეგულირებად ინდუსტრიას წარმოადგენს. შესაბამისად, 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობდა თანამშრომლობას კომერციული ბანკების გარე აუდიტორებთან, წლიური ფინანსური ანგარიშგებების ხარისხისა და გამჭვირვალობის ამაღლების მიზნით. 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი გახდა ბუღალტრული აღრიცხვისა და აუდიტორული საქმიანობის რეფორმირებასთან დაკავშირებული საკითხების განმხილველი დროებითი უწყებათაშორისი სამუშაო ჯგუფის წევრი. სამუშაო ჯგუფის საქმიანობა მოიცავს ქვეყანაში არსებული ბუღალტრულ აღრიცხვის, ფინანსური ანგარიშგების და აუდიტის სფეროებთან დაკავშირებული კანონმდებლობის რეფორმირების უზრუნველყოფას, აღნიშნული სფეროების ევროკავშირის კანონმდებლობასთან ეტაპობრივი დაახლოების მიზნით. სამუშაო ჯგუფის წევრობის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონაწილეობდა როგორც ბუღალტერთა და აუდიტორთა პროფესიულ ორგანიზაციებთან გამართულ კონსულტაციებში, ასევე ბუღალტრული აღრიცხვის, ანგარიშგებისა და აუდიტის სფეროებთან დაკავშირებული ახალი კანონმდებლობის შემუშავების პროცესებში. აღნიშნული კანონმდებლობის შემუშავება მნიშვნელოვანი ნაბიჯია რეალურ სექტორში გამჭვირვალობის ზრდისა და კორპორაციული მართვის გაუმჯობესების კუთხით, რაც უზრუნველყოფს ქვეყანაში სესხების, პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების, კერძო კაპიტალისა და კაპიტალის ბაზრების მიმართულებების ხელშეწყობას. 109 2015-2016 წლებში ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტმა დაასრულა ბაზელ II/III-ის მე-3 პილარზე მუშაობა, რომელიც გამჭვირვალობის გაუმჯობესებას ისახავს მიზნად. მოცემული პილარის ფარგლებში, კომერციული ბანკები ვალდებულნი არიან გამოაქვეყნონ რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ინფორმაცია კაპიტალის ელემენტების, რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების, უმაღლესი მენეჯმენტის ანაზღაურებისა და სხვა მატერიალურ საკითხების შესახებ. 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი გეგმავს კომერციული ბანკებისათვის გამჭვირვალობის მოთხოვნების შესახებ რეგულაციის შემუშავებას კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-3 პილარის შესაბამისად. 3.11 მომხმარებელთა უფლებების დაცვა ფინანსური სექტორის მომხმარებელთა დაცვა საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის ერთ–ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენს. 2015 წელი გამოირჩეოდა მომხმარებელთა უფლებების დაცვის კუთხით არსებული გამოწვევებით. ოქტომბერში გამოქვეყნდა საქართველოს ეროვნული ბანკისა და გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდის (SBFIC) მიერ ჩატარებული „მისტიური მყიდველის“ კვლევის შედეგები, რომელიც კომერციულ ბანკებში მომხმარებელთა დაცვის პრაქტიკის კანონმდებლობასთან შესაბამისობას იკვლევდა. ამ კვლევამ ცხადყო, რომ ხშირ შემთხვევაში, საქართველოში კომერციული ბანკების მხრიდან, საბანკო მომსახურების გაწევისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესის მოთხოვნები დარღვევებით მიმდინარეობს. სებ–ის მხრიდან მოხდა მომხმარებელთა დაცვის კუთხით არსებული მიდგომების გადახედვა და გამკაცრება, და ამასთან, გატარდა რიგი ღონისძიებები, რომლებიც მიზნად ისახავს აღმოიფხვრას კვლევის შედეგად აღმოჩენილი ხარვეზები. აღნიშნული უფრო დეტალურად ქვემოთ იქნება განხილული. 2015 წელს კვლავ აქტიურობდნენ სწრაფი, ე.წ. „ონლაინ“ სესხების გამცემი ორგანიზაციები. სებ-ი აქტიურად შეისწავლიდა ამ საფინანსო ინსტიტუტების საქმიანობას და დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად მათ რეგულირებაზე მსჯელობდა. ამასთან, 2015 წლის განმავლობაში შემუშავდა რიგი საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლებიც სხვადასხვა საკრედიტო ინსტიტუტს მოიცავს და მომხმარებელთა დაცვის ჩარჩოს გაძლიერებას ემსახურება. 2015 წლის განმავლობაში კომერციულ ბანკებში დაფიქსირდა 2,697 პრეტენზია, რაც წინა წლის მონაცემთან შედარებით 5%-ით ნაკლებია. შემოსული და მიმდინარე მომენტისათვის სრულად განხილული პრეტენზიებიდან მხოლოდ 28% იქნა მიჩნეული საფუძვლიანად ბანკების მიერ და მათი გადაწყვეტა მოხდა მომხმარებლების სასარგებლოდ. აღნიშნული მაჩვენებელიც 5%-ით ჩამორჩება წინა წლის ანალოგიურ მონაცემს. თუ 2012 წლიდან დავაკვირდებითშემოსული პრეტენზიებისა და მათ შორის, საფუძვლიანი პრეტენზიების დინამიკას , დავინახავთ, რომ 2015 წლამდე დაფიქსირებული პრეტენზიების რაოდენობა მზარდი დინამიკით ხასიათდებოდა, ხოლო 2015 წელს აღნიშნული მონაცემი პირველად შემცირდა. შემცირებულია ასევე საფუძვლიანი პრეტენზიების რაოდენობაც. 5%-იანი კლების განაკვეთი, ერთი მხრივ, შესაძლებელია მიუთითებდეს, რომ ბანკებს მომხმარებელთა მომსახურებაში წარმოშობილ ხარვეზებზე ზრუნვა უნდა გაეძლიერებინათ. თუმცა, სებ-ის დაკვირვებით, უფრო სავარაუდოა, რომ აღნიშნული 110 კლება გამოწვეული იყოს ბანკებში პრეტენზიის დაფიქსირებასთან დაკავშირებული ხარვეზებით, რასაც „მისტიური მყიდველის“ კვლევის შედეგებიც ადასტურებს. დიაგრამა N 3.39 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული და საფუძვლიანად მიჩნეული პრეტენზიები წლების მიხედვით 3000 2500 2835 2612 2416 2697 2000 1500 1,104 944 806 1000 763 500 0 2012 2013 2014 2015 სულ, დაფიქსირებული პრეტენზიები განხილულიდან საფუძვლიანად მიჩნეული პრეტენზიები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საინტერესოა დაფიქსირებული პრეტენზიების გაანალიზება საბანკო პროდუქტების ჭრილში. პრეტენზიების პირველი სამეული პრაქტიკულად უცვლელია წლების განმავლობაში: 1) საკრედიტო ბარათი, 2) მიმდინარე ანგარიშები და 3) მომენტალური განვადება. საკრედიტო ბარათთან დაკავშირებული საჩივრების წილი 2011 წლის ივნისიდან 2015 წლამდე 42%-დან 15%-მდე შემცირდა, ხოლო მიმდინარე ანგარიშებზე ამავე პერიოდში შემოსული პრეტენზიების წილი 19%-დან 25%-მდე გაიზარდა. ამასთან, 10%-დან 15%-მდე მზარდია მომენტალურ განვადებებზე შემოსული პრეტენზიების წილობრივი მაჩვენებელი. დიაგრამა N 3.40 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიები პროდუქტების მიხედვით წლების განმავლობაში 100% 90% 80% 40% 70% 60% 26% 20% 50% 15% 40% 12% 11% 19% 15% საკრედიტო ბარათი მიმდინარე ანგარიშები მომენტალური განვადება 27% 14% 25% ბიზნეს სესხი ზრდადი დეპოზიტი ვადიანი 15% დეპოზიტი შემნახველი/მოთხოვნამდე დეპოზიტი იპოთეკური სესხი სესხები ბინის რემონტისთვის 30% ოვერდრაფტი 20% სამომხმარებლოს სესხი 10% ავტო სესხი 0% 2012 2013 2014 2015 სხვა წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 111 პრეტენზიების შინაარსის მიხედვით, ჯამში შემოსული პრეტენზიების დაახლოებით ნახევარი ტრანზაქციებს, ჯარიმებსა და საკომისიოებს უკავშირდება. საყურადღებოა მომსახურების ხარისხთან დაკავშირებული პრეტენზიების წილიც, რომელიც საშუალოდ 14%-ს შეადგენს. დიაგრამა N 3.41 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიები შინაარსის მიხედვით წლების განმავლობაში 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% ტრანზაქციები 32% 27% 19% 23% 14% 13% 31% 30% 22% 20% 16% 14% ჯარიმები და ვადაგადაცილების საკომისიოები ადმინისტრაცია/მომსახურება მომსახურების საკომისიოები საპროცენტო შენატანები სხვა გადასახდელები 2012 2013 2014 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი მოცემული სტატისტიკა გვაძლევს საფუძველს დავასკვნათ, რომ მომხმარებლების პრეტენზიები ხშირად განპირობებულია პროდუქტების და მათთან დაკავშირებული გადასახდელების აღქმის სირთულეებთან (მაგ. საკრედიტო ბარათი), თუმცა დროთა განმავლობაში პროდუქტებთან ადაპტირებას ახდენენ როგორც მომხმარებლები, ისე ბანკის თანამშრომლები და ამდენად, პრეტენზიებიც იკლებს. მეორე მხრივ, საბანკო პროდუქტების მოხმარების ზრდასთან ერთად (მაგ. საბანკო ანგარიშები, მომენტალური განვადება) იზრდება მათთან დაკავშირებული პრეტენზიებიც. ამდენად, ეროვნული ბანკის მხრიდან მნიშვნელოვანია დააკვირდეს, რამდენად ზრუნავენ კომერციული ბანკები მომხმარებლებისთვის ზუსტი და ადვილად აღქმადი ინფორმაციის მიწოდებასა და მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებაზე. ამასთან, პრიორიტეტულ ამოცანად რჩება ფინანსური განათლების საჭიროება და მის სარგებლიანობაზე ცნობიერების ამაღლება როგორც მოსახლეობაში, ისე ფინანსური სექტორის წარმომადგენლებში. 2015 წელს ეროვნული ბანკის მომხმარებელთა უფლებების დაცვის განყოფილებაში სულ 1026 პრეტენზია დაფიქსირდა, რაც წინა წლის მაჩვენებელს დაახლოებით 17%–ით აღემატება. პრეტენზიების უმრავლესობა - 798 (78%) – ტელეფონით დაფიქსირდა და გაიზარდა სოციალური ქსელით დაფიქსირებული პრეტენზიების რაოდენობა. 2015 წელს გაგრძელდა მომხმარებელთა პრეტენზიების შესაბამის ფინანსურ ინსტიტუტებთან და სების სხვა სტრუქტურულ ერთეულებთან დეტალურად განხილვისა და მომხმარებელთან შემდგომი კომუნიკაციის პრაქტიკა, მათთვის კვალიფიციური კონსულტაციის გაწევის მიზნით. 112 „მისტიური მყიდველის“ კვლევა 2015 წელს გამოქვეყნდა „მისტიური მყიდველის“ კვლევის შედეგები, რომელიც საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა SBFIC-სთან თანამშრომლობით განახორციელა. აღნიშნული კვლევის მიზანი გახლდათ კომერციული ბანკების მიერ საბანკო მომსახურების გაწევისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესის შესრულებასთან დაკავშირებული შესაძლო პრობლემების იდენტიფიცირება და მათ გადასაჭრელად განკუთვნილი ღონისძიებების დაგეგმვის გზით შემდგომი რეაგირება. კვლევა განხორციელდა თბილისსა და რეგიონებში და საქართველოში მოქმედი 6 კომერციული ბანკი მოიცვა. როგორც კვლევამ აჩვენა, ბანკები ხელშეკრულების გაფორმებისას ფორმალურად ითვალისწინებენ სებ-ის „კომერციული ბანკების მიერ საბანკო მომსახურების გაწევისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესის“ მოთხოვნებს, თუმცა მოცემული ინფორმაციის მიწოდება მომხმარებელთან ურთიერთობისას დარღვევებით მიმდინარეობს. ხშირად, მომხმარებლებს სრულყოფილად არ მიეწოდებათ ისეთი მნიშვნელოვანი ინფორმაცია, როგორიცაა ეფექტური საპროცენტო განაკვეთი, სავალუტო რისკი, ფინანსური ხარჯები და ა.შ. გარდა ამისა, მომსახურების გაწევის დროს არასაკმარისად პროაქტიულად ხდება ბანკის მხრიდან პრეტენზიის დაფიქსირების შეთავაზება. ანალოგიური კვლევა SBFIC-სთან თანამშრომლობით სებ–მა 2012 წელსაც ჩაატარა. 2015 წლის კვლევამ გამოავლინა, რომ 2012 წელს აღმოჩენილი რიგი ხარვეზები დღესაც აქტუალურია და საქართველოს ეროვნული ბანკის მარეგულირებელი ჩარჩოს პრაქტიკაში შესრულების დონე დაბალია. საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობს ბანკებში მომხმარებლების უფლებების დაცვის პოლიტიკას და პრაქტიკაზე აქტიურ დაკვირვებასა და კვლევას, აღმოჩენილი პრობლემების გადაჭრის გზების ძიების მიზნით. სამუშაო შეხვედრა კომერციულ ბანკებთან 2015 წელს ჩატარებული „მისტიური მყიდველის“ კვლევის შედეგების კომერციულ ბანკებთან დეტალურად განხილვის მიზნით, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდის (SBFIC) მხარდაჭერით, სებ-მა ორდღიანი სამუშაო შეხვედრა მოაწყო, რომელშიც კომერციული ბანკების მომხმარებელთა უფლებების დაცვაზე პასუხისმგებელი თანამშრომლები მონაწილეობდნენ. შეხვედრაზე განიხილეს კვლევის შედეგები, გამოვლენილი ძირითადი ხარვეზები და გაიმართა მსჯელობა მათ გამომწვევ მიზეზებსა და აღმოფხვრის გზებზე. ამასთან, განხილულ იქნა, თუ როგორ ხდება ბანკებში თანამშრომლების მომზადება მომხმარებელთა მომსახურებისა და დაცვის კუთხით. სებ-მა შეაფასა ბანკებში არსებული პრაქტიკა და მათ მიაწოდა მიმართულებები, რომელთა მიხედვითაც უნდა მოხდეს პრაქტიკის გაუმჯობესება. დამატებით, ბანკებს ეცნობათ საქართველოს ეროვნული ბანკის მიდგომები, განხორციელებული პროექტები და წამოწყებები ფინანსური განათლების კუთხით. 3.11.1 ფინანსური განათლება ფინანსური განათლება ქვეყნისთვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს, რასაც გარკვეულწილად „მისტიური მყიდველის“ კვლევის შედეგებიც ცხადყოფს. ფინანსურად განათლებული ადამიანი მეტად ინფორმირებულ მომხმარებელს ნიშნავს; ამდენად, ფინანსური განათლების პრობლემებზე ზრუნვა არის ფინანსური და განათლების 113 სექტორების, ეკონომიკისა და მთლიანად ქვეყნის საერთო ინტერესი. სწორედ ამ საფუძველზე, საქართველოს ეროვნული ბანკი 2014 წლიდან აქტიურად მუშაობს ფინანსური განათლების სტრატეგიაზე, რომელშიც, სებ–თან ერთად, მოიაზრება სახელმწიფო და კერძო სექტორის, და ასევე, არასამთავრობო და საგანმანათლებლო სტრუქტურების ჩართვა. 2015 წელს ქვეყანაში ფინანსური განათლების დონის ამაღლების მიზნით საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გატარდა სხვადასხვა ღონისძიება და გამოიცა სხვადასხვა საგანმანათლებლო მასალა. ფინანსური განათლების სტრატეგია 2015 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად მუშაობდა საქართველოს ფინანსური განათლების სტრატეგიაზე, რომელიც წარმოადგენს როგორც ფინანსური განათლების ძირითად პრინციპებსა და მიზნებს, ასევე კონკრეტულ სამოქმედო გეგმას, განსაზღვრული პროგრამებითა და მონაწილე მხარეებით. ფინანსური განათლების სტრატეგიის მიზანი საზოგადოების ფინანსური ცოდნის დონის ამაღლებაა, რაც მომხმარებლებს ოპტიმალური ფინანსური გადაწყვეტილებების მიღებაში დაეხმარება. აღნიშნული დოკუმენტი ვითარდება საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ და ამ პროცესში ჩართულნი არიან როგორც ადგილობრივი დაინტერესებულ მხარეები, ისე საერთაშორისო ექსპერტები. ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეების ჩამონათვალი მოიცავს როგორც კერძო, ისე საჯარო სექტორის წარმომადგენლებს და მათი აქტიურობა და მონდომება კრიტიკული იქნება მოცემული პროექტის სრულფასოვანი ამოქმედებისათვის. დოკუმენტში ასევე წარმოდგენილია ყველა ის სამიზნე ჯგუფი, რომელსაც ეროვნული სტრატეგია ითვალისწინებს, მათ შორის, სოფლად მაცხოვრებელი მოსახლეობა; სხვადასხვა მოწყვლადი ჯგუფები; სკოლამდელი და სკოლის ასაკის ახალგაზრდები და სტუდენტები; ადამიანები სპეციფიური ცხოვრებისეული მომენტების წინაშე და ა.შ. სასწავლო მასალა მომხმარებელთა უფლებების დაცვის სასწავლო პროგრამა 2015 წელს, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდის (SBFIC) დაფინანსებითა და საქართველოს ეროვნული ბანკისა და ბანკების ასოციაციის მხარდაჭერით, დასრულდა კომერციულ ბანკებში მომხმარებელთა უფლებების დაცვის თემასთან დაკავშირებული სახელმძღვანელოსა და პრაქტიკული რვეულის შემუშავება. ეს პროგრამა მოიცავს როგორც თეორიულ მასალას, ასევე პრაქტიკულ სავარჯიშოებს და მას კომერციული ბანკები აქტიურად იყენებენ საკუთარი თანამშრომლების მოსამზადებლად. ბროშურები 2015 წელს, ევროპული ფონდის სამხრეთ–აღმოსავლეთ ევროპისთვის განვითარების პროგრამის (EFSE DF) მხარდაჭერით, სებ-მა დაასრულა მუშაობა სასწავლო მასალაზე ფიზიკური პირებისა და მცირე და საშუალო ბიზნესისთვის. ფიზიკური პირებისთვის განკუთვნილი ბროშურა მომხმარებლებს დაეხმარება იპოთეკური კრედიტით სარგებლობისას ინფორმირებული გადაწყვეტილებები მიიღონ, ხოლო მცირე და საშუალო ბიზნესის წარმომადგენლებისთვის გამიზნული ბროშურა მომხმარებლებს მნიშვნელოვან რჩევებს მიაწვდის საკუთარი ბიზნესის უცხოურ ვალუტაში დაფინანსებასთან დაკავშირებით. აღნიშნული მასალის დაბეჭდვა 2016 წლის აპრილში იგეგმება. 114 დაზოგვის კალენდარი დაზოგვის კალენდარი წარმოადგენს ფინანსური განათლების ამაღლებისთვის განხორციელებულ კიდევ ერთ საინტერესო პროექტს. საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდთან (SBFIC) ერთად შეიმუშავა დაზოგვის კალენდარი, რომელიც მომხმარებლებს ფულის დაგროვების 12 განსხვავებულ და პრაქტიკულ ხერხს ასწავლის. საგანმანათლებლო ვიდეორგოლები 2015 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, სქვეყანაში ფინანსური განათლების ამაღლების მიზნით, „ხან აკადემიის“ (Khan Academy) ფინანსებისა და ეკონომიკის საკითხებზე შექმნილი პოპულარული საგანმანათლებლო ვიდეოების ქართულენოვანი ვერსიების განვითარება დაიწყო. ვიდეოების ქართულენოვანი ვერსიების შექმნა გულისხმობს ვიდეო–გაკვეთილების ტექსტის თარგმნას, შინაარსის ადგილობრივი ბაზრის მიხედვით ადაპტირებას და ვიზუალური გაფორმების უზრუნველყოფას. „ხან აკადემიის“ ვიდეო-გაკვეთილები სხვადასხვა ტიპის და ასაკის მსმენელზეა გათვლილი. ვიდეო–მასალა მომხმარებლების ფინანსურ და ეკონომიკურ ცოდნას გააუმჯობესებს და მათ უკეთესი ფინანსური გადაწყვეტილებების მიღებაში დაეხმარება. 2015 წლის დეკემბერში საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა განავითარა და გამოაქვეყნა „ხან აკადემიის“ ხუთი ვიდეოს ქართულენოვანი ვერსია, თუმცა 2016 წლის განმავლობაში, ევროპული ფონდის სამხრეთ–აღმოსავლეთ ევროპისათვის განვითარების პროგრამის (EFSE DF) მხარდაჭერით, დაგეგმილია კიდევ 40–მდე ვიდეოს ჩაწერა. პირველი 5 ვიდეო მოიცავს ისეთ საკითხებს, როგორიცაა: მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) და მისი შემადგენელი კომპონენტები; დეპოზიტზე პროცენტის დარიცხვის რთული და მარტივი მეთოდები; ე.წ. „72–ის წესი“; მოთხოვნის კანონი. აღნიშნული პროექტის განხორციელებაში საქართველოს ეროვნულ ბანკს ტექნიკური მხარდაჭერა „მედია ჰაუს დეკომმა“ გაუწია. ვიდეოები განთავსებულია სპეციალურად ამ მიზნისთვის შექმნილ YouTube არხსა და ასევე სებ-ის მომხმარებლის გვერდზე: www.nbg.gov/cp. გლობალური ფულის კვირეული 2015 წელს, საქართველოს ეროვნული ბანკის ორგანიზებით, მოსწავლე ახალგაზრდობის ეროვნული სასახლის ჩართულობით და საერთაშორისო ორგანიზაციის Children and Youth Finance International (CYFI) კოორდინაციით, გლობალური ფულის კვირეული (Global Money Week) მეორედ აღინიშნა. გლობალური ფულის კვირეული მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში ყოველწლიურად, მარტის თვეში იმართება და მისი მთავარი მიზანია ხელი შეუწყოს ახალგაზრდა თაობის ჩართულობას ფულის დაზოგვის, ეკონომიკური სისტემის ცვლილებისა და ფინანსური მომავლის შესახებ დისკუსიაში. წლევანდელი კვირეულის დევიზია „დააგროვე დღეს, იყავი დაცული ხვალ.“ ფულის კვირეულის ფარგლებში გაიმართა შემდეგი აქტივობები: ფოტოგამოფენა, ხატვის კონკურსი, საჯარო ლექციები და ა.შ. საუკეთესო მოსწავლეებმა საქართველოს ეროვნულ ბანკში მოისმენს ლექცია ეროვნული ბანკის ისტორიის, მისი ფუნქციებისა და დაზოგვის კულტურის შესახებ. მოსწავლეები ასევე გაეცნენ საკასო ცენტრის მუშაობას. 115 მსოფლიო დაზოგვის დღე 2015 წელს მსოფლიო დაზოგვის დღე საქართველოში უკვე მეოთხედ აღინიშნა. ამ დღის აღნიშვნა მოსახლეობასა და კომერციულ ბანკებს შორის არსებული ბარიერის გადალახვის კარგი საშუალებაა. 2015 წელს, მსოფლიო დაზოგვის დღის ფარგლებში საქართველოს ეროვნული ბანკის, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდის (SBFIC) და 5 ქართული კომერციული ბანკის (საქართველოს ბანკი, თიბისი ბანკი, ლიბერთი ბანკი, ვითიბი ბანკი და ფინკა ბანკი) ორგანიზებით სხვადასხვა აქტივობა ჩატარდა. აღსანიშნავია სოციალურ მედიაში ქვეყნის მასშტაბით გამოცხადებული კონკურსი, რომლის ფარგლებშიც ბავშვებმა შეასრულეს ნახატები „ოცნების ყულაბა“ და დაასახელეს დაზოგვის მიზნები. გამარჯვებულებს ეროვნულმა ბანკმა საკასო ცენტრში ექსკურსიაზე უმასპინძლა, კომერციულმა ბანკებმა მათ საჩუქრად საბავშვო ანაბრები გაუხსნეს, ხოლო SBFIC-მ ბავშვები სხვადასხვა პრიზით დააჯილდოვა. სწრაფი, ე.წ. „ონლაინ“ სესხები და სხვა საკრედიტო ინსტიტუტები 2015 წელს შენარჩუნდა სწრაფი, ე.წ. „ონლაინ“ სესხების გამცემი ორგანიზაციების აქტიურობა. ეს ორგანიზაციები მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაშია გავრცელებული და მათ მიერ გაცემული სესხები მოკლევადიანი, „ხელფასამდე“ ლიკვიდობის პრობლემების შესამსუბუქებლადაა გამიზნული. ზოგიერთ ქვეყანაში, ამ ტიპის ორგანიზაციების საქმიანობა არ არის დარეგულირებული, ზოგან ნაწილობრივ დარეგულირებულია, ხოლო ზოგან – აკრძალულია (მაგ. აშშ–ს რამდენიმე შტატში). ე.წ. „ონლაინ სესხებთან“ ხშირად არაგონივრულად მაღალი წლიური საპროცენტო განაკვეთები და ჯარიმებია დაკავშირებული. თუმცა, ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ეს ორგანიზაციები გარკვეულ როლს ასრულებენ ფინანსებთან წვდომის გასაუმჯობესებლად. საქართველოს კანონმდებლობით, ე.წ. „ონლაინ“ სესხები არ განეკუთვნება ეროვნული ბანკის რეგულირების სფეროს. ამასთან, ამ საქმიანობასთან დაკავშირებული რისკებიდან და გახშირებული პრეტენზიებიდან გამომდინარე, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა დაიწყო ქვეყანაში მოქმედი ამგვარი სესხების გამცემი ორგანიზაციების საკრედიტო პორტფელის მასშტაბის შესწავლა და შესაბამისი მარეგულირებელი ჩარჩოს შემუშავება მომხმარებელთა უფლებების დაცვის კუთხით. მარეგულირებელი ჩარჩოს დანერგვისათვის საჭიროა საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელება. საერთაშორისო ორგანიზაციებთან, ექსპერტებთან და დაინტერესებულ მხარეებთან კოორდინაციით, იგეგმება საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლებმაც უნდა მოიცვას ბაზრის ყველა მონაწილე, მათ შორის, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები და რომლის ერთერთ ძირითად მიზანსაც წარმოადგენს მომხმარებლებისთვის აუცილებელი ინფორმაციის გამჟღავნება (მაგ. ინფორმაცია ეფექტური წლიური საპროცენტო განაკვეთის შესახებ). მნიშვნელოვანია, რომ საკანონმდებლო და რეგულატორულმა ცვლილებებმა გაზარდოს სეგმენტის გამჭვირვალობა და ხელი შეუწყოს მომხმარებლებს ფინანსურად ოპტიმალური გადაწვეტილების მიღებაში. საკრედიტო–საინფორმაციო ბიურო საკრედიტო–საინფორმაციო ბიუროებს ფინანსურ სისტემებში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს და ამ საკითხზე დამატებითი ინფორმაცია შეგიძლიათ საკრედიტო რისკის და მაკროპრუდენციული რისკების ნაწილში იხილოთ. საკრედიტო საინფორმაციო 116 ბიუროების გამართული ფუნქციონირება სებ-ისთვის მომხმარებელთა დაცვის და ჭარბვალიანობის კონტროლის კუთხითაც მეტად საყურადღებოა. საქართველოში მოქმედ საკრედიტო ბიუროსთან ყველა კომერციული ბანკი და ბევრი სხვა საკრედიტო ორგანიზაცია თანამშრომლობს. მონაცემების მიმოცვლის სქემაში, ფინანსური ინსტიტუტების გარდა, ჩართულია რიგი სადაზღვევო და სალიზინგო კომპანია, რამდენიმე საჯარო სტრუქტურა და ა.შ. სებ-ის დაკვირვებით, უკანასკნელ პერიოდში მომხმარებლების მხრიდან საკრედიტო ბიუროსთან დაკავშირებით პრეტენზიები საკმაოდ ხშირად ფიქსირდება. თავის მხრივ, საკრედიტო-საინფორმაციო ბიუროს არ გააჩნია საჭირო უფლებამოსილება, რომ მოახდინოს ყველა სათანადო წყაროებიდან ინფორმაციის მოგროვება და მის მიღმა რჩება ბევრი საკრედიტო ორგანიზაცია, რაც მომხმარებლის გადახდისუნარიანობის სრულყოფილად შეფასებას ხელს უშლის. ამდენად, მნიშვნელოვანია საკრედიტო-საინფორმაციო ბიუროების მარეგულირებელი ჩარჩოს სრულყოფა საკრედიტო ინფორმაციის მიმოცვლის სქემებთან დაკავშირებულ ხარვეზების აღმოფხვრის მიზნით. 3.12 საერთაშორისო თანამშრომლობა 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად იყო ჩართული ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტის (BCBS41) ბაზელის საკონსულტაციო ჯგუფის (Basel Consultative Group, BCG42) საქმიანობაში. აღნიშნულ ჯგუფის წევრი საქართველოს ეროვნული ბანკი 2014 წელს გახდა. ამ ჯგუფის წევრობის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნული ბანკის წარმომადგენლები მონაწილებდნენ შეხვედრებში, სადაც საერთაშორისო საზედამხედველო პოლიტიკის მოწინავე მიდგომების განვითარებასთან ერთად საკუთარ ცოდნასა და გამოცდილებას უზიარებდნენ ჯგუფის წევრებს. საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა გააღრმავა თანამშრომლობა ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტთან საზედამხედველო შესაბამისობის შეფასების პროგრამის (RCAP – Regulatory Consistency Assessment Program) ფარგლებში. საქართველოს ეროვნული ბანკის თანამშრომლები აღნიშნული პროგრამის გუნდში ექსპერტებად არიან მიწვეული. პროგრამის ფარგლებში საქართველოს ეროვნული ბანკის თანამშრომლები ბაზელის კომიტეტის წევრ ქვეყნებში ბაზელ III-ის დანერგვის პროცესის მონიტორინგსა და შეფასებას ახდენენ. ასევე, სებ-ი 2015 წლის მანძილზე აქტიურად იყო ჩართული ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტის ზედამხედველობისა და დანერგვის ჯგუფის საქმიანობაში, კერძოდ აქტივების კლასიფიკაციის პრუდენციული მიდგომის საერთაშორისო სტანდარტების შემუშავებისათვის. 2015 წელს გაიზარდა საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ საბანკო ზედამხედველობის კუთხით გატარებული რეფორმების ექსპორტი. საბანკო ზედამხედველობის კუთხით გატარებული რეფორმების გაცნობისა და გამოცდილების გაზიარების მიზნით, Basel Committee on Banking Supervision ბაზელის საკონსულტაციო ჯგუფის შესახებ დამატებითი ინფორმაციისათვის, იხილეთ: http://www.bis.org/bcbs/membership_bcg.htm. BCG აერთიანებს შემდეგ ქვეყნებს: ავსტრია, არაბთა გაერთიანებული საამიროები, ახალი ზელანდია, ბულგარეთი, გერმანია, კოლუმბია, მალაიზია, მექსიკა, ნორვეგია, პერუ, პოლონეთი, საფრანგეთი, საქართველო, ტაილანდი, ტუნისი, უნგრეთი, ფილიპინები, ყატარი, ჩილე, ჩინეთი და ჩეხეთი. 41 42 117 საქართველოს ეროვნულ ბანკს სტუმრობდნენ სხვადასხვა ქვეყნის ცენტრალური ბანკების დელეგაციები. ასევე, საქართველოს ეროვნული ბანკის წარმომადგენლებმა ჩაატარეს საერთაშორისო სემინარები სხვადასხვა ქვეყანაში საბანკო ზედამხედველობასთან დაკავშირებულ თემებზე. 118 4 არასაბანკო ზედამხედველობა 4.1 ფასიანი ქაღალდების ბაზარი 2015 წლის ბოლოსთვის საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე საქმიანობდა 2 საფონდო ბირჟა, ფასიანი ქაღალდების 1 ცენტრალური დეპოზიტარი, 8 საბროკერო კომპანია და ფასიანი ქაღალდების 3 დამოუკიდებელი რეგისტრატორი. 8 საბროკერო კომპანიიდან 2 არ იყო საფონდო ბირჟის წევრი. 2014 წელთან შედარებით საბროკერო კომპანიების რაოდენობა არ შეცვლილა. რეგისტრატორების მიერ იწარმოებოდა 828 სააქციო საზოგადოების აქციათა რეესტრი, რაც 10 სააქციო საზოგადოებით მეტია წინა წელთან შედარებით. საანგარიშო წელი გამოირჩეოდა სავალო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებით და ამ სფეროში ინვესტორთა ინტერესების გაზრდით. აღსანიშნავია, რომ ის რეფორმები და ინვესტორზე ორიენტირებული რეგულაციები, რომლებიც წინა წლებში გატარდა ბაზრის განვითარების წასახალისებლად, პროდუქტიული აღმოჩნდა და საბოლოოდ გამოიღო ის შედეგი, რაც რეფორმების გატარების დაწყების პერიოდში იყო გათვალისწინებული. 2015 წლის განმავლობაში ოთხი კომპანიის მიერ 5–ჯერ განხორციელდა ობლიგაციების ემისია, რომლებიც განთავსდა საჯარო შეთავაზების გზით. ასევე, 2015 წელს კერძო შეთავაზების გზით განთავსდა ოთხი საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტის ობლიგაციები ღირებულებით 203 მლნ ლარი. 2015 წლის განმავლობაში საჯარო შეთავაზების გზით განხორციელდა აქციების ერთი ემისია, ღირებულებით 20 მლნ ლარი (სს ვითიბი ბანკი ჯორჯია, 1 აქციის ნომინალური ღირებულება 1 ლარი). ცხრილი N 4.1 ობლიგაციების საჯარო ემისია ემიტენტი M2 უძრავი ქონება სამედიცინო კორპორაცია ევექსი ფინკა ბანკი საქართველო ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერ ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერ ვალუტა/მოცულობა ვადიანობა (წელი) ნომინალი საპროცენტო განაკვეთი(%) USD/20,000,000 2 USD/1,000 9.50 USD/15,000,000 2 USD/1,000 9.50 GEL/20,000,000 3 GEL/100,000 10.10 GEL/5,000,000 2 GEL/1,000 14.00 GEL/6,000,000 2 GEL/1,000 რეფინანსირების განაკვეთს +7.5% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი კორპორატიული ობლიგაციების ბაზრის განვითარებისათვის მნიშვნელოვანია, ბაზრის მონაწილეთა და სახელმწიფოს ქმედებების კონსოლიდაცია განვითარების სწორი საფუძვლის ჩამოყალიბებისათვის. კერძოდ, საჭიროა ფასების გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა, ბაზრის მონაწილეთა განათლება, ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა, ფასიანი ქაღალდების საბაზრო ღირებულების განსაზღვრა, ემიტენტის გამჭვირვალობა და სხვა. აღსანიშნავია, რომ კორპორატიული ობლიგაციების ბაზრის განვითარების გეგმა წარმოადგენს ერთ-ერთი მნიშვნელოვან ნაწილს ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარების სტრატეგიაში. ამჟამად სტრატეგიაზე მიმდინარეობს მუშაობა სხვადასხვა უწყებებიდან წარმოდგენილი სპეციალისტების ჯგუფის მიერ. 119 2015 წლის ტენდენცია აჩვენებს, რომ უახლოეს წლებში უნდა ველოდოთ კორპორატიული ობლიგაციების ბაზრის სწრაფ ზრდას, რაც თავის მხრივ ხელს შეუწყობს საფონდო ბაზრის განვითარებას. ფულადი, სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების, კორპორატიული ბონდებისა და საფონდო ბაზრის გაღრმავება ხელს შეუწყობს ფინანსური წარმოებულების ბაზრის განვითარებასაც. თავდაპირველად აქტუალური იქნება უფრო მარტივი ინსტრუმენტები, სავალუტო ფორვარდები43 და სვოპები44, ხოლო შემდეგ საპროცენტო განაკვეთის სვოპები და ბოლოს ოფციონები45. ზემოაღნიშნული არ ნიშნავს, რომ ასეთი თანმიმდევრობა მკაცრად უნდა იქნას დაცული, თუმცა სწორედ ასეთი გზის გავლა არის მოსალოდნელი სხვა ქვეყნების მაგალითების გათვალისწინებით. თანაბრად მოხდება როგორც საბირჟო, ასევე არასაბირჟო (იგივე OTC) სეგმენტების განვითარების ხელშეწყობა და არცერთი მათგანი არ იქნება ხელოვნურად, ან ადმინისტრაციულად ჩაყენებული უპირატეს მდგომარეობაში, სხვა ინსტრუმენტების ხარჯზე. ფინანსური ინსტრუმენტებით ვაჭრობა დაშვებული იქნება ორივე სეგმენტზე, თუმცა ბუნებრივად ზოგიერთი ინსტრუმენტი დაიმკვიდრებს თავის ადგილს საბირჟო და ზოგიც არასაბირჟო სეგმენტზე. აღიშნული მიდგომით, ყველა ინსტრუმენტს მიეცემა განვითარების მაქსიმალური საშუალება. კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგიის ერთ-ერთ ძირითად იდეას წარმოადგენს საქართველოს რეგიონულ ფინანსურ ცენტრად ჩამოყალიბება. ცენტრად, რომელიც ინვესტორებს შესთავაზებს სამართლიან, გამართულ საკანონმდებლო ბაზას, თანამედროვე ინსტიტუციურ მმართველობაზე დაფუძნებულ საინვესტიციო გარემოს, ინოვაციურ, კონკურენტუნარიან სერვისსა და მსოფლიო კლასის ფინანსურ ინფრასტრუქტურას. სავალო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის გააქტიურებამ გავლენა იქონია ბაზრის შუამავლების აქტივობის ზრდაზეც. 2015 წლის 31 დეკემბრისთვის მოქმედი საბროკერო კომპანიების აქტივების საერთო მოცულობამ 68.4 მილიონი ლარი შეადგინა, რაც 103%-ით მეტია წინა წლის მონაცემთან შედარებით. 86%-ით გაიზარდა და 15.6 მლნ ლარი შეადგინა ვალდებულებების საერთო მოცულობამ. კაპიტალის საერთო მოცულობამ 52.9 მლნ ლარი შეადგინა, რაც 2013 წლის ანალოგიურ მონაცემთან შედარებით 109%-ით არის გაზრდილი. 2015 წლის მონაცემებით, კლიენტების პორტფელმა (ფულადი სახსრები და ფასიანი ქაღალდები) საბროკერო კომპანიების მთლიანი აქტივების 13% შეადგინა და მისი ოდენობა 8.9 მლნ ლარით განისაზღვრა. აღსანიშნავია, რომ კლიენტების პორტფელი ორჯერ გაიზარდა წინა წლის ანალოგიურ მონაცემებთან შედარებით. სავალუტო ფორვარდი - გარიგება უცხოური ვალუტის ყიდვის ან გაყიდვის შესახებ, რომლის ანგარიშსწორება ხორციელდება გარიგების დადების დღიდან 2 საბანკო დღეზე მეტი პერიოდის განმავლობაში. 44 სავალუტო სვოპი - გარიგება უცხოური ვალუტის ყიდვის ან გაყიდვის შესახებ, მისი შემდგომი გაყიდვის ან გამოსყიდვის წინასწარ დათქმული პირობებით. 45 ოპციონი - ვალდებულების შესრულების საშუალების, ფორმის, მოცულობის ამორჩევის უფლება, რომელიც ხელშეკრულების (კონტრაქტის) პირობებით ენიჭება ერთ-ერთ მონაწილე მხარეს, ან ხელშეკრულებით (კონტრაქტით) განპირობებულ გარემოებათა გამო ვალდებულებების შესრულებაზე უარის თქმის უფლება. 43 120 დიაგრამა N 4.1 საბროკერო კომპანიების მთლიანი აქტივების, ვალდებულებების, კაპიტალის მონაცემები და აქტივებში კლიენტის პორტფელის პროცენტული წილის დინამიკა წლების მიხედვით (2009-2015 წწ) მილიონი ლარი 60 30% 50 25% 20.3% 40 16.6% 15.0% 12.8% 30 20 13.0% 12.4% 15% 10% 7.6% 5% 10 - 20% 35 12 23 2009 35 23 12 45 14 31 47 18 29 30 6 24 34 8 25 54 9 44 2014 2015 2010 2011 2012 2013 აქტივები ვალდებულებები კაპიტალი მიბარებული პორტფელის წილი მთლიან აქტივებში 0% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ცხრილი N 4.2 საბროკერო კომპანიების აქტივობა (2015 წ) საბროკერო კომპანიის დასახელება სს „გალტ ენდ თაგარტს“ შპს „თიბისი ბროკერი“ შპს „ლიბერთი სიქიურითიზ“ სს „კაუკაზუს კაპიტალ ჯგუფი“ შპს „ქართუ ბროკერი“ შპს „აბბი ასეტ მენეჯმენტი“ შპს „სტოქს“ შპს „თბილისის ტრეიდერთა კლუბი“ მოცულობა (ფასიანი ქაღალდი) 70,037,813 837,257 665,519,509 746,561 62,637 ღირებულება (ლარი) 444,688,820 119,249,840 12,989,709 66,850 44,096 - - 737,203,777 577,039,31546 სულ წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საბროკერო კომპანიების მიერ საბირჟო და არასაბირჟო გარიგებათა ღირებულებამ 577 მლნ ლარი შეადგინა (737.2 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი). აქედან ბირჟის სავაჭრო სესიებზე დაიდო 1.7 მლნ ლარის გარიგება (7.6 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი), ხოლო ბირჟის გარეთ 575.3 მლნ ლარის გარიგება (729.6 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი). 2015 წლის 31 დეკემბრის მონაცემებით, საქართველოს საფონდო ბირჟის სავაჭრო სისტემაში დაშვებული იყო 128 ემიტენტის ფასიანი ქაღალდი. საანგარიშო პერიოდში სავაჭრო სესიებზე და ბირჟაზე დაფიქსირებულ გარიგებათა საერთო ღირებულებამ 945.6 მლნ ლარი შეადგინა (2,285 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი). 2014 წლის ანალოგიურ აღნიშნული ღირებულების განხორციელებულ ოპერაციებს 46 მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდება საერთაშორისო ბაზარზე 121 მონაცემებთან შედარებით ღირებულება 20-ჯერ, ხოლო მოცულობა 27-ჯერ გაიზარდა. აქედან, ბირჟის სავაჭრო სესიაზე დაიდო 1.6 მლნ ლარის გარიგება, ხოლო ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებების ღირებულებამ 944 მლნ ლარი შეადგინა. ამის გარდა რეგისტრატორების მიერ წარმოებულ რეესტრებში აისახა ის გარიგებები, რომლებიც მოქმედი კანონმდებლობით არ ექვემდებარება საფონდო ბირჟაზე დაფიქსირებას (მემკვიდრეობით გადაცემა, ჩუქება და სხვა). 2015 წლის განმავლობაში განხორციელდა 105 ასეთი გარიგება 5.3 მლნ ფასიან ქაღალდზე. დიაგრამა N 4.2 ვაჭრობის ძირითადი მაჩვენებლები (სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებები) 2007-2015 წწ მოცულობა (მილიონი) 900 3,000 800 2,500 700 600 2,000 500 1,500 400 ღირებულება (მილიონი) 1,000 3,500 300 1,000 200 500 100 0 0 2007 2008 2009 2010 2011 მოცულობა 2012 2013 2014 2015 ღირებულება წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ცხრილი N 4.3 კრებსითი ინფორმაცია სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული მაჩვენებლების მიხედვით (2012-2015 წწ) წელი გარიგების რაოდენობა 2015 2014 ფასიანი ქაღალედების მოცულობა 2015 2014 ფასიანი ქაღალდების ღირებულება (ლარი) 2015 2014 საბირჟო 120 131 6,157,585 12,122,547 1,635,820 46,549,015 დაფიქსირებული 579 115 2,278,584,220 73,306,185 943,987,562 942,647,422 სულ 699 513 2,284,741,805 252,679,511 945,623,382 52,485,730 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 122 დიაგრამა N 4.3 სავაჭრო სესიებზე და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებების რაოდენობა წლების მიხედვით (2007–2015 წწ) 8,000 7,000 6,000 5,000 4,000 დაფიქსირებული 3,000 საბირჟო 2,000 1,000 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული იყო 12.2 მლნ ფასიანი ქაღალდი და 12 მლნ ლარი. წინა წლის ანალოგიურ მონაცემთან შედარებით ცენტრალურ დეპოზიტარში ფასიან ქაღალდებზე ტრანზაქციების რაოდენობა შემცირებულია 23%–ით, ხოლო ბრუნვა 63%–ით. ღირებულება (მილიონი ლარი) დიაგრამა N 4.4 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფასიანი ქაღალდები წლების მიხედვით (2008-2015 წწ) 91 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 - 1,300 1,100 1,047 900 55 700 18 17 7 227 249 2007 2008 2009 2010 ბრუნვა 500 33 630 2011 110 2012 22 300 12 52 2013 64 2014 40 2015 100 (100) 2016 ტრანზაქციების რაოდენობა წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საანგარიშო წელს ცენტრალურ დეპოზიტარში 10.2 მლნ ლარით შემცირდა ფულადი სახსრების ბრუნვა. რაც შეეხება ტრანზაქციების რაოდენობას, წინა წლის მაჩვენებელთან მიმართებაში დაფიქსირებულია 78%–ით კლება. 123 დიაგრამა N 4.5 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფულადი სახსრები წლების მიხედვით (2008-2015 წწ) 895 ღირებულება (მილიონი ლარი) 140 120 900 763 127 800 637 100 700 499 80 469 393 60 348 400 300 40 20 - 2007 2008 10 2009 19 2010 ბრუნვა 14 2011 200 75 23 22 2012 2013 11 2014 100 - 20115 2016 ტრანზაქციების რაოდენობა წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 4.2 სხვა ფინანსური ინსტიტუტები სხვა ფინანსური ინსტიტუტები მოიცავს საკრედიტო კავშირებს, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებს, კვალიფიციურ საკრედიტო ინსტიტუტებს, ვალუტის გადამცვლელ პუნქტებს და ფულადი გზავნილების განმახორციელებელ პირებს. 2015 წლის 31 დეკემბრისათვის საფინანსო სფეროს სხვა მონაწილეებს წარმოადგენდა 15 საკრედიტო კავშირი, 70 მიკროსაფინანასო ორგანიზაცია (მათ შორის ერთი კვალიფიციური საკრედიტო ინსტიტუტი), 1115 ვალუტის გადამცვლელი პუნქტი და 45 ფულადი გზავნილების განმახორციელებელი პირი. 4.2.1 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები მიკროსაფინანსო სექტორის განვითარებისა და ზრდის ტენდენცია 2015 წელსაც შენარჩუნდა. 2014 წლის მონაცემებთან შედარებით, მთლიანი აქტივების ოდენობა 46 პროცენტით გაიზარდა და 1.6 მილიარდი ლარი შეადგინა. მატება თანაბარპროპორციულად განხორციელდა ვალდებულებებისა და კაპიტალის ხარჯზე, რამაც შესაბამისად 1.2 მლრდ ლარი და 364 მლნ ლარი შეადგინა. აქტივების ზრდის 2015 წლის მაჩვენებელი (46 პროცენტი) მცირედით აღემატება წინა წლების აქტივების ზრდის ტემპის საშუალო მონაცემს, რომელიც დაახლოებით 42 პროცენტს უტოლდებოდა. მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებზე კვლავაც ნარჩუნდება “მსუბუქი“ ზედამხედველობის რეჟიმი. 124 1,800 80% 1,600 79% 1,400 77% 77% 2013 364 2012 72% 354 812 609 203 200 73% 328 679 508 171 2011 71% 74% 303 444 316 128 2010 400 75% 271 310 228 82 74% 600 1,277 974 75% 76% 1,611 1,247 800 77% 76% 75% 1,546 1,192 1,000 78% 77% 76% 1,416 1,089 1,200 1,107 836 მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.6 მიკროსაფიონანსო ორგანიზაციების მთლიანი აქტივები, ვალდებულებები, კაპიტალი და მთლიანი ვალდებულებების დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში 2014 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV 71% 70% მთლიანი აქტივები მთლიანი ვალდებულებები მთლიანი კაპიტალი მთ. ვალდ. დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში (მარჯვენა ღერძი) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლის მონაცემებით წმინდა სესხების ოდენობა 1.17 მლრდ ლარით განისაზღვრა და მთლიანი აქტივების 73 პროცენტი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ წმინდა სესხების მთლიან აქტივებთან თანაფარდობის წილობრივი მაჩვენებელი ბოლო წლების განმავლობაში არსებითად არ შეცვლილა. წმინდა სესხების ზრდის ტემპმა გასულ წელს 39 პროცენტი შეადგინა. 1,800 1,546 1,400 2011 2012 2013 მთლიანი აქტივები 2014 1,171 2010 812 615 444 346 - 310 227 400 200 679 513 600 1,134 800 1,416 1,087 1,000 1,277 1,010 1,200 1,611 1,600 1,107 841 მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.7 წმინდა სესხების ზრდის დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV წმინდა სესხები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლის მონაცემებით მიკროსაფინანსო სექტორის მთლიანმა საკრედიტო პორტფელმა 1.2 მლრდ ლარი შეადგინა. იგი ძირითადად წარმოდგენილია სამი სექტორით: 125 1. ვაჭრობა და მომსახურება - 269 მლნ ლარი (პორტფელის 22 პროცენტი); 2. სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა - 255 მლნ ლარი (პორტფელის 21 პროცენტი); 3. სამომხმარებლო სესხები - 561 მლნ ლარი (პორტფელის 47 პროცენტი). მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.8 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების საკრედიტო პორტფელის სტრუქტურა 1,500 55% 1,000 115 82 67 500 67 276 49 102 92 105 59 177 143 140 146 131 2011 2012 2013 - 111 113 45% 521 533 561 561 35% 188 218 238 245 255 25% 170 203 222 243 269 2014 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV 428 სხვა სამომხმარებლო სესხები სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა ვაჭრობა და მომსახურება სამომხმარებლო სესხების წილი მთლიან სესხებში ვაჭრობა და მომსახურების წილი მთლიან სესხებში სოფლის მეურნეობის და მეტყევეობის წილი მთლიან სესხებში 15% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 4.8-ის მიხედვით 2015 წლის განმავლობაში ვაჭრობა/მომსახურებისა და სხვა სექტორებზე გაცემული სესხების წილების მატების ფონზე, ფიქსირდება სოფლის მეურნეობის სექტორზე გაცემული სესხების წილის კლება, თუმცა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მიერ სოფლის მეურნეობის დაკრედიტების ტენდენცია ნარჩუნდება. ბაზრისათვის შეთავაზებულ პროდუქტებზე არსებული მაღალი მარჟების გამო, მიკროსაფინანსო სექტორი მაღალი მომგებიანობით ხასიათდება (იხ. დიაგრამა N 4.9). გასათვალისწინებელია, რომ არსებული „მუსბუქი“ ზედამხედველობის რეჟიმი არ ითვალისწინებს სებ–ის მიერ სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვების ადეკვატურობის ინსპექტირებას. დიაგრამა N 4.9 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მომგებიანობის პარამეტრები 45% 8.8% 40% 6.7% 33.2% 33.7% 6.0% 24.1% 2010 8.0% 7.0% 27.1% 22.2% 2009 10.0% 9.0% 8.3% 39.1% 33.1% 6.2% 25% 20% 8.3% 7.6% 35% 30% 9.1% 5.0% 2011 ROE (მარცხენა ღერძი) 2012 2013 2014 2015 ROA (მარჯვენა ღერძი) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 126 გასული წლების მაჩვენებლების მსგავსად, აქტივების დაფინანსების მთავარ წყაროს (საშუალოდ 69 პროცენტი) ნასესხები სახსრები შეადგენს. დიაგრამა N 4.10 ნასესხები სახსრების სტრუქტურა, არარეზიდენტი ორგანიზაციებიდან და ფიზიკური პირებიდან მოზიდული რესურსების დინამიკა 1,400 90% მლნ ლარი 1,200 1,000 800 166 600 91 400 200 - 23 7 15 3 2009 58 106 44 2010 230 83 255 328 67 139 82 145 223 288 2011 2012 2013 2014 173 391 223 440 251 279 475 496 70% 50% 30% 350 366 406 403 10% 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV სხვა სესხები არარეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტებიდან და იურიდიული პირებიდან სესხები ფიზ. პირებიდან ფინ. ინს. და იურიდიული პირებიდან მოზ. სესხების წილი (მარჯვენა ღერძი) ფიზ. პირებიდან მოზიდული სესხების წილი (მარჯვენა ღერძი) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ნასესხები სახსრების 34% ფიზიკური პირებიდან არის მოზიდული. უცხოური და რეზიდენტი ინსტიტუციონალური დაფინანსების ზრდისა და საცალო ინვესტორებთან დაკავშირებით ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული მიზანმიმართული ქმედებების ფონზე, 2014–15 წლებში მისო-ების ვალდებულებების სტრუქტურაში ფიზიკური პირებიდან მოზიდული სახსრების ხვედრითი წილი შემცირდა. წარმოდგენილი მონაცემების მიხედვით, გასულ წელს ფიზიკური პირებიდან მოზიდული სახსრების ზრდამ 40% შეადგინა. დოლარიზაციის 95%–იანი მაჩვენებლის ფონზე, მატება მნიშვნელოვანწილად ლარის კურსის გაუფასურების ეფექტს წამოადგენს, რეალურად კი მატებამ 10% შეადგინა. ამ მაჩვენებლის 64% სებ–ის მიერ კვალიფიციურ საკრედიტო ინსტიტუტად აღიარებული მისო–ს მიერ მოზიდულ სახსრებს უკავშირდება, დანარჩენი კი სექტორის დაფინანსების კუთხით მსხვილი ინვესტორების აქტივობის ზრდის შედეგია. მნიშვნელოვანია, რომ საცალო ინვესტორების არსებითი კლების გამო, პერიოდების მიხედვით მცირდება მისო–ების კრედიტორი ფიზიკური პირების საერთო რაოდენობა, თუმცა აღნიშნულ მაჩვენებელს ზრდის მსხვილი ინვესტორი ფიზიკური პირების რიცხოვნების ზრდა. (იხ. დიაგრამა N 4.11) 127 მლნ. ლარი დიაგრამა N 4.11 ფიზიკური პირებიდან ნასესხები სახსრები და კრედიტორი პირების რაოდენობა 450 2,500 400 350 2,000 300 - 403 406 366 288 270 255 234 197 180 50 159 100 145 150 223 200 350 250 2012 IV 2013 I 2013 II 2013 III 2013 IV 2014 I 2014 II 2014 III 2014 IV 2015 I 2015 II 2015 III 2015 IV 1,500 1,000 500 ფიზ. პირებიდან მოზიდული სახსრები - მარცხენა ღერძი კრედიტორი ფიზ. პირების რაოდენობა (კვალიფიციური მისოს კრედიტორი ფიზიკური პირების გარეშე გარეშე) – მარჯვენა ღერძი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს აქტიურად გაგრძელდა მუშაობა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებთან, რომლებიც იზიდავდნენ რესურსებს ნაკლებად ინფორმირებული საცალო ინვესტორებიდან და რომლებმაც გამოხატეს მზადყოფნა ბიზნეს მოდელის ცვლილებასთან დაკავშირებით. ამ ორგანიზაციებმა წარმოადგინეს სამოქმედო გეგმა, რომელიც ითვალისწინებდა ფიზიკური პირებიდან შედარებით მცირე ოდენობის მოზიდული სახსრების შემცირებას და საცალო სეგმენტიდან ეტაპობრივ გასვლას. საკითხი, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფონზე, როდესაც უცხოური ვალუტით დენომინირებულ საბანკო დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვეთები რეკორდულად შემცირდა. გეგმის შესაბამისად, აღნიშნულმა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებმა შეწყვიტეს ფიზიკური პირებიდან სახსრების მოზიდვის კუთხით წარმოებული სარეკლამო კამპანია და დაიწყეს საცალო მსესხებლების შედარებით კვალიფიციური ინვესტორებით ჩანაცვლების პროცესი, რაც ნაწილობრივ 2014–2015 წლებში განხორციელდა და 2016 წელსაც გრძელდება. ასევე, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო საქართველოს ბაზარზე მოქმედ სებ–ში არარეგისტრირებულ არასაბანკო ფინანსურ შუამავლებს, რომლებიც სხვადასხვა სარეკლამო საშუალებით ახდენდენ სახსრების მოზიდვას საცალო ბაზარზე. მნიშვნელოვანია, რომ სებ–ის ინტენსიური კომუნიკაციის შედეგად, ამ ორგანიზაციების უმრავლესობამ შეწყვიტა ფიზიკური პირების ფართო მასებიდან სახსრების მოზიდვა და აღნიშნულ საქმიანობასთან დაკავშირებული სარეკლამო კამპანია. სებ–ი აგრძელებს მუშაობას არსებული საკანონმდებლო ჩარჩოდან გამომდინარე, რომელიც ეყრდნობა საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ ორგანული კანონის 481 მუხლის მიხედვით მინიჭებულ უფლებამოსილებას. 128 მნიშვნელოვანია, რომ სახსრების განთავსებისას მოსახლეობამ მიიღოს გონივრული და ინფორმირებული გადაწყვეტილება და თანხის დაბანდებამდე აუცილებლად გაითვალისწინოს, რომ მაღალი საპროცენტო სარგებელი სხვა თანაბარ პირობებში ასევე მაღალ რისკთან ასოცირდება. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის განმავლობაში ეროვნული ბანკი კვლავ განაგრძობდა მუშაობას საკანონმდებლო ჩარჩოზე, რომელიც მიზნად ისახავს მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზის დახვეწას მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მომსახურების მომხმარებელთა ინტერესების დაცვის კუთხით. საკუთრივ, განიხილებოდა ისეთი ინიციატივები, როგორიცაა მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდება და ასევე, ფიზიკური პირებისგან მოზიდულ სახსრებზე გარკვეული ზღვრის შესაძლო დაწესება. 129 5 ფულის გათეთრების ინსპექტირება და ზედამხედველობა 2015 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის ხელშეწყობას. FATF-ის 2012 წლის სტანდარტების შესაბამისად, რისკზე დამყარებული მიდგომის იმპლემენტაციის მიზნით, 2015 წელს განხორციელდა სტრუქტურული რეორგანიზაცია. 2015 წელს დაინერგა კომერციული ბანკების რისკზე დამყარებული ზედამხედველობა, რაც მოიცავს კომერციული ბანკებისგან დისტანციური ფორმით ინფორმაციის (ანგარიშგება და შიდა კონტროლის სისტემის აღწერილობა) მიღებას, დამუშავებას, მონაცემების დინამიკაში დაკვირვებას, პრობლემური ინსტიტუტის ან ინსტიტუტის შიგნით არსებული რისკების ადრეულ იდენტიფიცირებას და იდენტიფიცირებული რისკების შესაბამისი საზედამხედველო ღონისძიებების გატარებას. დისტანციური ზედამხედველობის განხორციელების მიზნით შემუშავებული ანგარიშგების ფორმა მოიცავს კომპონენტებს, რომლებიც ყველა კომერციულ ბანკს ახასიათებს და საშუალებას იძლევა განისაზღვროს კომერციულ ბანკში არსებული სისუსტეები უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის კუთხით და სხვა ნეგატიური ტენდენციები. ანგარიშგების ანალიზის საფუძველზე, თითოეულ კომერციულ ბანკს ენიჭება რისკის დონე, რაც ეფუძნება კომპონენტების ,,კლიენტთა ბაზის სტრუქტურის“, ,,საბანკო პროდუქტების/ოპერაციების“, ,,გეოგრაფიული არეალის მიხედვით განხორციელებული ოპერაციების“ რისკიანობის საერთო მაჩვენებელსა და კომპონენტის ,,შიდა კონტროლის სისტემის“ შეფასებას. კომპონენტების შეფასება, თავის მხრივ, ეფუძნება ამ კომპონენტების შემადგენელი ფაქტორებისა და ცალკეულ შემთხვევებში ქვეფაქტორების რაოდენობრივ ან მოცულობით და ხარისხობრივ ანალიზს. ამასთან, შეფასებისას მხედველობაში მიიღება კომერციული ბანკის მოცულობა და საქმიანობის მრავალფეროვნება. ამ ეტაპისთვის შემუშავებულია რისკზე დაფუძნებული მიდგომის პროექტები ზედამხედველობას დაქვემდებარებული არასაბანკო ფინანსური აღნიშნული პროექტების განხილვა ინსტიტუტებისათვის და მიმდინარეობს ხსენებულ სუბიექტებთან. პროექტის დასრულება იგეგმება 2017 წლის პირველ ნახევარში. დისტანციური ზედამხედველობის დანერგვის პარალელურად მიღებულია კომერციული ბანკების ადგილზე ინსპექტირების ახალი სახელმძღვანელო, რომელიც რისკზე დაფუძნებული მიდგომის გათვალისწინებით განსაზღვრავს შემოწმების დაგეგმვის პროცესს, მიზნებს, ტიპებს (კომპლექსური, თემატური, დამატებითი), შემმოწმებელთა უფლება-მოვალეობებს, შემოწმების თემატიკას, მეთოდოლოგიას და სხვა მნიშვნელოვან საკითხებს. 130 6 საგადახდო სისტემები საქართველოში საგადახდო სისტემები დინამიურად ვითარდება და უფრო უსაფრთხო და ეფექტური ხდება. ქვეყანაში არსებული ყველაზე მნიშვნელოვანი საგადახდო სისტემა (დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების - RTGS სისტემა), რომლის ოპერატორიც საქართველოს ეროვნული ბანკია, 2015 წელს, წინა წლის მსგავსად, ინარჩუნებს უწყვეტობის მაჩვენებელს 99.9%-ის დონეზე, რაც ბოლო წლებში გატარებული მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურული რეფორმების წარმატებასა და დანერგილი სისტემების მდგრადობაზე მიუთითებს. ამ პერიოდში ინფრასტრუქტურის განვითარების პარალელურად, ასევე დინამიურად ვითარდებოდა საგადახდო მომსახურების სფეროც, გაიზარდა საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების რაოდენობა და უფრო მრავალფეროვანი გახდა მათ მიერ გაწეული მომსახურებაც. განვითარების არსებული ტენდენციებიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია საგადახდო მომსახურება აკმაყოფილებდეს მაღალ სტანდარტებსა და წესებს. ასევე მნიშვნელოვანია მომხმარებლისათვის ხელმისაწვდომი და გამჭირვალე იყოს საგადახდო მომსახურების პირობები და მას საშუალება ჰქონდეს გააკეთოს ინფორმირებული არჩევანი, დაცული იყოს მომხმარებლის უფლებები, ამაღლდეს საგადახდო მომსახურების ხარისხი. ამ მიზნით, 2015 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა შეიმუშავა „საგადახდო მომსახურების განხორციელებისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესი“, რომელიც ამოქმედდება 2016 წლის 1 მაისიდან. წესის შემუშავებისას გამოყენებულ იქნა ევროპარლამენტისა და ევროპული საბჭოს დირექტივა საგადახდო მომსახურების შესახებ. ქვეყნის შიგნით უცხოური ვალუტით ანგარიშსწორების გაუმჯობესების მიზნით, 2015 წელს განხორციელდა ეროვნული ბანკის ძირითადი საბანკო სისტემის ინტეგრაცია SWIFTის სისტემასთან. დანერგილი მოდული საშუალებას იძლევა ელექტრონულად, ავტომატურ რეჟიმში განხორციელდეს ეროვნული ბანკის კლიენტებისაგან უცხოურ ვალუტაში დავალების, მათ შორის ვალუტის გადაცვლის დავალებების მიღება/შესრულება, ეს კი ამაღლებს უცხოური ვალუტით გადახდის ოპერაციების ეფექტურობასა და უსაფრთხოებას. საანგარიშო წელს გაგრძელდა მუშაობა საგადახდო სისტემების რეგულირების მიმართულებით - „საგადახდო სისტემისა და საგადახდო მომსახურების შესახებ“ საქართველოს კანონით მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში დაიხვეწა მარეგულირებელი ნორმატიული აქტების შემუშავებისა და ანგარიშგების ფორმები. 2015 წლის სექტემბრიდან დაინერგა ქვეყნის შიგნით განხორციელებული გადახდების ანგარიშგების განახლებული ფორმები, რომლებიც საგადახდო ბაზრის ზედამხედველობის მიზნებისათვის უფრო სრული სტატისტიკური ინფორმაციის მიღების საშუალებას იძლევა. ეროვნულ ბანკში ასევე დაიწყო მუშაობა მნიშვნელოვანი საგადახდო სისტემისა და საგადახდო მომსახურების მნიშვნელოვან პროვაიდერად აღიარების შესაბამის კრიტერიუმებზე და ასეთი პირების მიმართ დამატებითი მოთხოვნების დაწესებაზე. RTGS სისტემაში განხორციელებული ოპერაციების სტატისტიკა 2015 წლის განმავლობაში დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების (RTGS) სისტემაში განხორციელდა 19.2 მლნ გადახდის ოპერაცია (დღეში საშუალოდ 77.5 ათასი ოპერაცია), თანხობრივი მაჩვენებლით 134.9 მილიარდი ლარი (დღეში საშუალოდ 525.5 მლნ ლარი). 131 2014 წელთან შედარებით RTGS სისტემაში გადარიცხვების რაოდენობა 4 მილიონით (26.5%-ით), ხოლო თანხობრივი მაჩვენებელი 4.1 მილიარდი ლარით (3%-ით) გაიზარდა. დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემის სტატისტიკური მონაცემები იხილეთ ქვემოთ წარმოდგენილ დიაგრამა N 6.1 და დიაგრამა N 6.2-ზე. დიაგრამა N 6.1 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2015 წელი) ათასი ოპერაცია თანხა (მლრდ ლარი) 2,500 14 12 2,000 10 8 1,500 6 1,000 4 500 2 0 - თანხა რაოდენობა წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 6.2 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2002-2015 წელი) თანხა (მლრდ ლარი) 160 მილიონი ოპერაცია 25 140 20 120 100 15 80 10 60 40 5 20 - 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 თანხა 2009 2010 2011 2012 2013 2014 რაოდენობა წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს RTGS სისტემა წინა წლების მსგავსად ინარჩუნებს უმნიშვნელოვანეს როლს როგორც დიდი თანხობრივი მოცულობის, ასევე მცირე მოცულობის (საცალო) გადახდების კუთხით. 2014 წლის მსგავსად, საქართველოში განხორციელებული ტრანზაქციების საერთო ბრუნვაში (თანხობრივი სიდიდის) ეროვნული ბანკის RTGS სისტემით დამუშავებული ტრანზაქციების წილმა შეადგინა 73% (2014 წელს იყო 75.7%). აღნიშნული სულ მცირე 4-ჯერ აღემატება უნაღდო გადახდებისათვის საქართველოში გამოყენებულ 132 ნებისმიერ სხვა სისტემას/საშუალებას47 და ამგვარად რჩება ფინანსური რესურსების მოძრაობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საშუალებად. აღსანიშნავია, რომ RTGS-ის არსებული სისტემა უკვე 5 წელია ფუნქციონირებს და მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხნის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მის მიერ დამუშავებული ტრანზაქციების მოცულობა (87%-ით რაოდენობრივად და 67% თანხობრივად), დღის შიდა ანგარიშსწორების პროცესზე ამას გავლენა არ მოუხდენია. კერძოდ, დღიური ტრანზაქციების 50%-ზე მეტი დაახლოებით 13 საათისათვის, ხოლო 90% კი დღის დახურვამდე48 მნიშვნელოვნად ადრე 16 საათისათვის უკვე შესრულებულია (იხ. დიაგრამა N 6.3). დიაგრამა N 6.3 RTGS სისტემაში დღის განმავლობაში ბანკთაშორისი გადარიცხვების შესრულება 17:00 16:00 15:00 14:00 13:00 12:00 11:00 10:00 9:00 შესრულება 50% შესრულება 75% შესრულება 90% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს მნიშვნელოვანად გაიზარდა საბარათე ტრანზაქციების რაოდენობის წილი უნაღდო გადახდების საერთო რაოდენობაში და შეადგინა 53.9% (2014 წელს - 44.6%). დამუშავებული გადახდების რაოდენობრივი მაჩვენებლების მხრივ ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ბანკის შიდა გადარიცხვები (26%) და RTGS სისტემის საშუალებით განხორციელებული გადარიცხვები (19.6%). აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ტერიტორიაზე უცხოური ვალუტით განხორციელებული უნაღდო გადახდების როლი ტრადიციულად უმნიშვნელოა. გარდა ქვეყანაში არსებული საგადახდო სისტემებისა, ბანკები საჭიროების შემთხვევაში უნაღდო გადახდებისათვის/ანგარიშსწორებისათვის ასევე იყენებენ პირდაპირ საკორესპონდენტო ურთიერთობებსაც. განსაკუთრებით ეს ეხება უცხოური ვალუტით გადარიცხვებს. 47 RTGS სისტემის წესების მიხედვით 18 საათისათვის ხორციელდება სისტემის მეორე შეზღუდვა, რის შემდეგაც მონაწილეებს აღარ აქვთ საშუალება საკუთარი ანგარიშსწორების ანგარიშიდან აწარმოონ გადარიცხვები, მხოლოდ ამის შემდეგ ხორციელდება დღის დახურვა. 48 133 დიაგრამა N 6.4 ქვეყნის შიგნით გადახდის ოპერაციები საგადახდო სისტემებისა და მათი შესრულების სხვა საშუალებების მიხედვით (2015 წ.) რაოდენობრივად თანხობრივად 5.6% 0.9% 5.0% 53.9% 0.2% 15.4% 0.0% 0.4% 72.8% 19.6% 0.1% 26.0% გადახდები RTGS სისტემით ბანკების შიდა გადახდები ლარით ბანკების საკორ. გადახდები ლარით უცხოური ვალუტით გადახდები (გარდა საბარათე გადახდებისა) უცხ. ვალუტით არარეზ. ბანკების გამოყენებით გადახდები საბარათე სისტემებით შენიშვნა: უცხ. ვალუტით არარეზ. ბანკების გამოყენებით გადარიცხვა მოიცავს რეზიდენტი ბანკების კლიენტებს შორის გადარიცხვას, რომლის მიხედვითაც ბანკებს შორის საბოლოო ანგარისსწორება განხორციელდა არარეზიდენტ ბანკებში არსებული საკორესპონდენტო ანგარიშებით წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ელექტრონული საგადახდო ინსტრუმენტები 2015 წლის განმავლობაში,2014 წლის მსგავსად, ელექტორონული გადახდის საშუალებების (საგადახდო ბარათების, ინტერნეტ-ბანკინგის და სხვა) მიმართ მომხმარებლების დამოკიდებულება ტრადიციულად პოზიტიურია. მომხმარებლების მიერ გამოყენებული საგადახდო ინსტრუმენტებიდან კვლავ წამყვანი საგადახდო ბარათებია. 2015 წელს კიდევ უფრო გაიზარდა ბარათებით განხორციელებული გადახდის ოპერაციების რაოდენობის წილი მთლიან უნაღდო გადახდებში და 62.7% შეადგინა (2014 წელს - 57.5%). ასევე მნიშვნელოვანია ინტერნეტ-ბანკინგის მეშვეობით განხორციელებული ტრანზაქციების წილიც, რომელმაც წლის ჯამური შედეგებით შეადგინა 20.1% (2014 წელს 21.3%). აღსანიშნავია, რომ კლიენტის მიერ უშუალოდ ბანკში ქაღალდით წარდგენილი საკრედიტო საგადახდო დავალებების წილი უკანასკნელი 5 წლის განმავლობაში სტაბილურად მცირდება და 2015 წელს მთლიანი უნაღდო გადახდების 12.6% შეადგინა. თანხობრივი მაჩვენებლებით ინტერნეტ-ბანკით ინიცირებული დავალების საფუძველზე განხორციელებული გადახდების წილი კვლავ ლიდერია უნაღდო გადახდის ოპერაციებს შორის (2015 წელს მისი წილი შეადგენს 67.8%-ს, რაც 3.2 პროცენტული პუნქტით მეტია 2014 წელთან შედარებით). 2015 წელს საქართველოში დაინერგა ელექტრონული გადახდების შესრულების გამარტივებული და თანამედროვე მეთოდი - მობილური ტელეფონის გამოყენებით. კერძოდ, NFC ტექნოლოგიის მხარდამჭერი მობილური ტელეფონის მფლობელს სპეციალური აპლიკაციის მეშვეობით შეუძლია მობილურ ტელეფონს მიაბას საგადახდო 134 ბარათი და მისი საშუალებით მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში განახორციელოს უკონტაქტო გადახდები. დიაგრამა N 6.5 უნაღდო გადახდების განაწილება საგადახდო დავალების ინიცირების მიხედვით რაოდენობრივად თანხობრივად 2.3% 2.0% 0.1% 25.9% 0.1% 3.8% 12.6% 0.6% 20.1% 2.0% 67.8% 62.7% ინტერნეტ ბანკინგი საგადახდო ბარათი ტელეფონი/მობილური ბანკინგი სხვა ელექტრ. საშუალება ქაღალდით საკრედიტო საგადახდო დავალება სადებეტო დავალება წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საგადახდო ბარათები 2015 წლის ბოლოსათვის საქართველოში მოქმედი კომერციული ბანკების მიერ გამოშვებული ბარათების რაოდენობამ 8.1 მილიონი ერთეული შეადგინა. ეს მაჩვენებელი 5%-ით მეტია 2014 წლის დეკემბრის თვის მონაცემთან შედარებით. ქვეყანაში 10 სულ მოსახლეზე დაახლოებით 22 ბარათია გამოშვებული. 2015 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოში გამოშვებული საკრედიტო ბარათების რაოდენობა 2014 წლის დეკემბრის თვის მაჩვენებელთან შედარებით თითქმის განახევრდა (შემცირდა 49%-ით), მაშინ როცა გამოშვებული სადებეტო ბარათების რაოდენობა გაიზარდა 18%-ით და შეადგინა 7.4 მილიონი. გამოშვებული საკრედიტო ბარათების წილმა სულ გამოშვებულ ბარათებში 2015 წლის ბოლოს შეადგინა 9%. 2012-2015 წლების განმავლობაში ქვეყანაში გამოშვებული საგადახდო ბარათების დინამიკა ნაჩვენებია დიაგრამა N 6.6-ზე. 135 დიაგრამა N 6.6 გამოშვებული საგადახდო ბარათები 2012-2015 წწ. მილიონი ბარათი 8 6 4 2 საკრედიტო სადებეტო 2015 2014 2013 2012 0 სულ წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლის ბოლოს მდგომარეობით, უმნიშვნელოდ (0.2 პროცენტული პუნქტით) გაიზარდა საერთაშორისო ბარათების წილი სულ გამოშვებულ ბარათებში 2014 წლის იმავე პერიოდთან შედარებით და შეადგინა 79%. სულ გამოშვებული Visa ბარათების რაოდენობა წინა წლის შესაბამის მაჩვენებელთან შედარებით შემცირდა 17%-ით, ხოლო MasterCard-ისა და ლოკალური ბარათების რაოდენობა გაიზარდა 41%-ით და 4%-ით, შესაბამისად. ამ ცვლილებებმა, რასაკვირველია, მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია საბარათე ბაზრის განაწილებაზეც. კერძოდ, 10 პროცენტული პუნქტით შემცირდა Visa ბარათების წილი და სულ გამოშვებული ბარათების 40% შეადგინა. შედარებით უმნიშვნელოდ (1 პროცენტული პუნქტით) შემცირდა AmericanExpress-ის წილიც და ბარათების საერთო რაოდენობის 1 პროცენტი შეადგინა. ამის საპირისპიროდ, 9 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა და 34%-ს მიაღწია MasterCard-ის ბარათების წილმა. წინა წელთან შედარებით, ასევე გაიზარდა Union Pay International-ის ბარათების წილიც (2 პროცენტული პუნქტით) და გამოშვებული ბარათების 4% მიაღწია. რაც შეეხება ლოკალურ ბარათებს, მათი წილი შემცირდა 3 პროცენტული პუნქტით და შეადგინა გამოშვებული ბარათების 21%. 2015 წლის განმავლობაში ქართული საგადახდო ბარათებით სულ (ქვეყნის შიგნით და გარეთ) შესრულდა 107 მლნ ოპერაცია თანხობრივად 12.5 მლრდ ლარი. აღნიშნული რაოდენობის 96% და თანხის 93% შესრულდა ქვეყნის შიგნით, ხოლო დანარჩენი - ქვეყნის გარეთ. შესრულებული ტრანზაქციების რაოდენობრივი მაჩვენებელი 18%-ით, ხოლო თანხობრივი 16%-ით მეტია წინა წლის შესაბამის მაჩვენებლებთან შედარებით. საგადახდო ბარათებით პოს-ტერმინალებში შესრულებული გადახდის ოპერაციები შეადგენდა სულ შესრულებული ოპერაციების 53%-ს რაოდენობრივად და 18%-ს თანხობრივად. რაოდენობის აღნიშნული მაჩვენებელი 5% პროცენტული პუნქტით, ხოლო თანხის მაჩვენებელი 1% პროცენტული პუნქტით მეტია გასული წლის შესაბამის მაჩვენებლებთან შედარებით. 2014 წლის მონაცემებთან შედარებით პოს-გადახდების რაოდენობა გაიზარდა 31%-ით, ხოლო თანხა 24%-ით, მაშინ როცა ნაღდი ფულის გატანის ოპერაციების ზრდამ შეადგინა რაოდენობრივად 6% და თანხობრივად 14%. 2015 წლის განმავლობაში ქართული ბარათებით სულ განხორციელდა 12.6 მლნ ელექტრონული კომერციის ოპერაცია, თანხობრივად 567 მილიონი ლარი. აღნიშნული 136 მაჩვენებლის წილი სულ გადახდის ტერმინალებით განხორციელებულ გადახდებში შეადგენს 22%-ს რაოდენობრივად და 25%-ს თანხობრივად. ქვეყნის შიგნით ქართული საგადახდო ბარათებით განხორციელებული ოპერაციების დინამიკა 2012-2015 წლებში გამოსახულია დიაგრამა N 6.7-ზე: დიაგრამა N 6.7 ქვეყნის შიგნით ქართული ბარათებით განხორციელებული ოპერაციები (2012-2015 წწ) მილიონი ოპერაცია მილიარდი ლარი 120 12 100 10 80 8 60 6 40 4 20 2 0 0 2012 2013 2014 2015 პოს-ტერმინალებით გადახდის ოპერაციები (რაოდ.) ნაღდი ფულის გატანის ოპერაციები (რაოდ.) ნაღდი ფულის გატანის ოპერაციები (თანხა) პოს-ტერმინალებით გადახდის ოპერაციები (თანხა) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ვითარდება ბარათის მიმღები მოწყობილობების ინფრასტრუქტურა. 2015 წლის ბოლოსათვის საქართველოში ბანკომატების რაოდენობამ შეადგინა 2,124, პოსტერმინალების რაოდენობამ ბანკის ფილიალებსა და სერვის-ცენტრებში 1,647, ხოლო სავაჭრო-მომსახურების ობიექტების პოს-ტერმინალების რაოდენობამ - 22,233. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს საქართველოში დაინერგა მობილური პოს-ტერმინალების ტექნოლოგია, რამაც ხელი შეუწყო ელექტრონული გადახდების შეღწევას ისეთ სფეროებში, სადაც ძირითადად გადახდები ნაღდი ფულით ხორციელდებოდა. მნიშვნელოვანია, რომ გასული წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით საკმაოდ გაიზარდა სავაჭრო/მომსახურების ობიექტებში არსებული პოს-ტერმინალების რაოდენობა, კერძოდ 30%-ით. 2015 წლის განმავლობაში საქართველოში განლაგებული ერთი ბანკომატით განხორციელებული ოპერაციების საშუალო თვიურმა რაოდენობამ შეადგინა 2,052 ოპერაცია, თანხობრივად 409 ათასი ლარი, ხოლო ერთი გადახდის ტერმინალით - 199 ოპერაცია, თანხობრივად 8 ათასი ლარი. 137 დიაგრამა N 6.8 საგადახდო ბარათების მიმღები მოწყობილობების დინამიკა (დეკემბერი, 2012-2015 წწ.) 2012 2013 2014 2015 1,647 1,963 2,681 2,525 11,119 1,933 22,233 +6% +22% +7% ბანკომატი 13,565 2,065 17,108 +30% +26% +6% POS სავაჭრო ობიექტში 2,192 -3% 2,124 POS ბანკის ფილიალში წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საგადახდო მომსახურების პროვაიდერები 2015 წლის 31 დეკემბრისათვის საქართველოს ეროვნულ ბანკში რეგისტრირებული იყო საგადახდო მომსახურების 24 პროვაიდერი, მათ შორის 7 2015 წელს დარეგისტრირდა. მათი მომსახურების სფერო მოიცავს გადახდების მიღებას თვითმომსახურების კიოსკების მეშვეობით, საგადახდო ბარათების გამოშვებას, ელექტრონული ფულის გამოშვებასა და მისი მეშვეობით გადახდის ოპერაციების განხორციელებას. 2015 წელს საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების მიერ განხორციელებული საგადახდო მომსახურების თანხობრივმა მაჩვენებელმა 4.3 მილიარდი ლარი შეადგინა (48%-ით მეტი 2014 წელთან შედარებით), რაც კომერციული ბანკების მიერ განხორციელებული გადახდებთან შედარებით უმნიშვნელო მოცულობაა (2.3%). მიუხედავად ამისა, რაოდენობრივი თვალსაზრისით ისინი მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ მცირე მოცულობის (საცალო) გადახდების განხორციელებაში. რეგისტრირებული პროვაიდერების მიერ განხორციელებული გადახდების რაოდენობამ 2015 წლის ჯამური მონაცემებით შეადგინა 500 მილიონი ტრანზაქცია (5%-ით მეტი 2014 წელთან შედარებით). შედარებისათვის, ეს რაოდენობა 28-ჯერ აღემატება RTGS სისტემის მიერ 2015 წელს განხორციელებული გადახდის ოპერაციების მთლიან რაოდენობას. 2015 წელს კვლავ მნიშვნელოვნად იზრდება ელექტრონული ფულით გადახდების რაოდენობა (17%-იანი ზრდა 2014 წელთან შედარებით). მისი წილი რეგისტრირებული საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების მიერ შესრულებულ მომსახურებაში 3 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა. ამასთან, ამ ზრდაში უდიდესი წილი მოდის ტრანსპორტში გამოყენებულ ელექტრონულ ფულზე. ასევე, აღსანიშნავია, რომ ელექტრონული ფულით განხორციელებული ტრანზაქციები თანხობრივად საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების მიერ განხორციელებული გადახდის ოპერაციების 4 %-ს შეადგენს. 138 2015 წელს არაელექტრონული ფულით შესრულებულმა გადახდების რაოდენობამ სულ რეგისტრირებული საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების გადახდების 55% შეადგინა. ამ ტიპის პროვაიდერებში წამყვანი როლი თვითმომსახურების კიოსკებმა (87% რაოდენობრივად, 80% თანხობრივად) ითამაშეს. მათზე მოდის რეგისტრირებული საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების მთლიანი გადახდების (ელექტრონული ფულით გადახდების ჩათვლით) რაოდენობის 48%, ხოლო თანხობრივად 77%. თუმცა 2014 წელთან შედარებით, თვითმომსახურების კიოსკებით გადახდების წილი მთლიან გადახდებში შემცირებულია 6 პროცენტული პუნქტით რაოდენობრივად და 5 პროცენტული პუნქტით თანხობრივად. საგადახდო მომსახურების მომხმარებელთა უფლებების დაცვა მომხმარებელთა უფლებების დაცვა საქართველოს ეროვნული ბანკის საქმიანობის ერთერთი მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია. ამ მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ 2015 წელს შემუშავებულ იქნა „საგადახდო მომსახურების განხორციელებისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესი“, რომელიც ძალაში შევა 2016 წლის 1 მაისიდან. აღნიშნული წესი ფარავს სამ ძირითად მიმართულებას: ა) საგადახდო მომსახურებას, რომელიც ხორციელდება პროვაიდერსა და მომხმარებელს შორის გაფორმებული ჩარჩო ხელშეკრულების ფარგლებში; ბ) საგადახდო მომსახურებას, ჩარჩო ხელშეკრულების გაფორმების გარეშე (ერთჯერადი მომსახურება, როგორიცაა ფულადი გზავნილები და სხვა); გ) მცირემოცულობიანი საგადახდო ინსტრუმენტებს და მათი საშუალებით განხორციელებულ გადახდის ოპერაციებს. წესი ვრცელდება საგადახდო მომსახურების პროვაიდერებზე (მათ შორის კომერციულ ბანკებზე, ფულადი გზავნილების განმახორციელებელ პირებზე, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებზე), რომლებიც საქართველოში არსებული კანონმდებლობის შესაბამისად ეწევიან საგადახდო მომსახურებას. ზემოაღნიშნული წესი განსაზღვრავს, ერთი მხრივ, იმ აუცილებელი ინფორმაციის ჩამონათვალს, რომელიც საგადახდო მომსახურების პროვაიდერმა უნდა მიაწოდოს გადამხდელს საგადახდო მომსახურების გაწევამდე (წინასწარ) და მომსახურების მიღების შემდეგ, ხოლო, მეორე მხრივ, მიმღებისთვის მისაწოდებელი ინფორმაციის ჩამონათვალს. გარდა ამისა, განისაზღვრება ინფორმაციის მიწოდების ფორმა და საშუალებები, პერიოდულობა, პროვაიდერისა და მომხმარებლის უფლებები და პასუხისმგებლობები. „საგადახდო მომსახურების განხორციელებისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესის“ პროექტის განხილვაში მონაწილეობდნენ ბაზრის შესაბამისი წარმომადგენლები. საგადახდო მომსახურების შესახებ ანგარიშგების გაუმჯობესება 2015 წლის სექტემბრიდან ამოქმედდა კომერციული ბანკების მიერ განხორციელებული გადახდის ოპერაციების შესახებ საქართველოს ეროვნულ ბანკში სტატისტიკური ინფორმაციის მიწოდების განახლებული ინსტრუქცია, რომელიც საშუალებას იძლევა მივიღოთ უფრო სრულყოფილი მონაცემები ბანკების მიერ განხორციელებული საგადახდო მომსახურების შესახებ. ეროვნული ბანკის სისტემების სრულყოფის მიმართულებით დანერგილია კიდევ ერთი პროექტი - RTGS სისტემის სტატისტიკური პორტალი. იგი უზრუნველყოფს RTGS 139 სისტემიდან სხვადასხვა სახის სტატისტიკური ინფორმაციის (რეპორტების) ავტომატურ რეჟიმში გენერირებასა და უფლებამოსილი მომხმარებლებისათვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას. აღნიშნული ზრდის უფრო მრავალფეროვან სტატისტიკურ ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობას, რაც გააუმჯობესებს ადამიანური რესურსების უფრო ეფექტიანად გამოყენებას და საოპერაციო რისკების შეფასებას. 140 7 საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება საქართველოს ეროვნულ ბანკში 2015 წელს გრძელდებოდა საინფორმაციო ტექნოლოგიების სრულყოფის სამუშაოები. ეროვნული ბანკი გახდა პირველი ორგანიზაცია საქართველოში, რომელმაც წარმატებით გაიარა სასერტიფიკაციო აუდიტი და ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის საერთაშორისო სტანდარტის ISO/IEC 27001: 2013 შესაბამისობაზე დასერტიფიცირდა. სერტიფიცირება განხორციელდა საერთაშორისო ანგარიშსწორებისა და რეზერვების მართვის, ასევე საქართველოს საგადახდო და ფასიან ქაღალდებთან დაკავშირებული ანგარიშსწორების მომსახურებების მიმართულებით. აღნიშნულით კიდევ ერთხელ დადასტურდა, რომ საქართველოს ეროვნული ბანკის ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემა ამ მიმართულებებით სრულ შესაბამისობაშია საერთაშორისო სტანდარტთან. სერტიფიცირება ცალსახა აღიარებაა, რომ ეროვნული ბანკის ხელთ არსებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, კონფიდენციალობისა და მთლიანობის დაცვის უზრუნველყოფის ღონისძიებები ხორციელდება ISO/IEC 27001: 2013 სტანდარტის შესაბამისად. 2015 წლის 19-20 ნოემბერს, ქ. თბილისში გამართულ კიბერუსაფრთხოებისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების განვითარების რიგით მე-8 რეგიონალურ კონფერენციაზე (GITI 2015), საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა „ყველაზე წარმატებული ინფრასტრუქტურული გადაწყვეტილების“ ნომინაციაში კიდევ ერთხელ გაიმარჯვა. პროექტის ფარგლებში განხილული იყო საქართველოს ეროვნულ ბანკში უკანასკნელ პერიოდში ინფორმაციული უსაფრთხოებისის ტექნოლოგიური გადაწყვეტილებები, რომელიც საქართველოს ეროვნულ ბანკში ISO 27001 სტანდარტის ფარგლებში დაინერგა. გასულ წელს ქსელური უსაფრთხოების სრულყოფის მიზნით, ეროვნული ბანკის კორპორატიულ ქსელში დაინერგა წვდომის კონტროლის საერთაშორისო IEEE 802.1x სტანდარტი, რომლის ამოქმედებით ხდება არაავტორიზებული პერსონალური კომპიუტერების ეროვნული ბანკის შიდა ქსელთან წვდომის პრევენცია. ასევე განახლდა აღნიშნულ პროტოკოლთან დაკავშირებული სისტემური კომპონენტები. ეროვნული ბანკის შიდა ქსელის ფარგლებში, ვირტუალური ქსელების დონეზე განცალკევდა თითოეული სტრუქტურული ერთეული და მათ ქსელებს შორის ჩაიკეტა წვდომა, რამაც გაზარდა სტაბილურობა, უსაფრთხოება და მდგრადობა. ასევე, მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა გარე პერიმეტრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მხრივ. განახლდა ქსელის გარე პერიმეტრის დაცვის გადაწყვეტილების ოპერაციული სისტემები. აღნიშნულმა განახლებამ აამაღლა უსაფრთხოების სტანდარტი SHA-2 ჰეშირების ალგორითმით. ვებ უსაფრთხოების ამაღლების კუთხით, სრულფასოვნად გაიმართა ახალი თაობის ინტერნეტ მომხმარებლების შიდა და გარე ქსელთან (ინტერნეტთან) კავშირის კონტროლისა და დაცვის პროგრამული უზრუნველყოფა, რომელიც განკუთვნილია ვებ ფილტრაციის, ქსელის ტრაფიკის შეზღუდვის და ინტერნეტ აპლიკაციების კონტროლისათვის. კრიტიკული სერვისების მდგრადობისა და ხელმისაწვდომობის ამაღლების მიზნით, განცალკევდა გლობალურ და ლოკალურ ინტერნეტთან დაშვების 141 სიჩქარე, 2015 წელს ჩატარებული შეღწევადობის ტესტირების საფუძველზე, რაშიც იგულისხმებოდა ქსელურ და სერვერულ ინფრასტრუქტურაზე ავტორიზებული კიბერშეტევის სიმულირება, დაიგეგმა და განხორციელდა რიგი სამუშაოები, რომელიც მიმართული იყო შეღწევადობის ტესტირების მიერ გამოვლენილი სუსტი წერტილების და საფრთხეების აღმოსაფხვრელად, რაც, შესაძლოა, გამოყენებული ყოფილიყო კიბერდამნაშავეების მიერ. 2015 წელს განხორციელდა ეროვნული ბანკის სერვერული ინფრასტრუქტურის მოდერნიზება. გამოთვლითი რესურსების დამატებამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ვირტუალიზაციის ფიზიკური სერვერული გარემო, წარმადობა და მდგრადობა. განახლდა ვირტუალიზაციის სიტემის ვერსია. კრიტიკული ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურის კომპონენტებთან მოშორებული წვდომის მიზნით დაინერგა გადაწყვეტილება, რომელიც უზრუნველყოფს სისტემური და ქსელური ადმინისტრატორების მოშორებულ კავშირს იმ შემთხვევაშიც, თუ მწყობრიდან არის გამოსული სერვერული ცენტრის აპარატურა. ქსელური და სერვერული ინფრასტრუქტურისათვის, მონაცემთა ბაზებისათვის და სერვერული ცენტრის საინჟინრო ინფრასტრუქტურისათვის დაინერგა ანალიტიკის ინსტრუმენტი, რომლის მეშვეობით ცენტრალიზებულად გროვდება სხვადასხვა სისტემიდან ინფორმაცია და შედეგად მარტივად ჩანს დინამიკა, თუ რა მიმართულებით ფიქსირდება ესა თუ ის სისუსტე და დამატებითი რესურსის კონცენტრაციის საჭიროება. გასულ წელს განხორციელდა საქართველოს საგადახდო და ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების სისტემისათვის განკუთვნილი სერთიფიკატების მიგრაცია SHA1-დან SHA2 ჰეშირების ალგორითმზე, რამაც განაპირობა სერთიფიკატების დაცულობის უფრო თანამედროვე და მაღალი დონე. მიგრაცია მოხდა ეტაპობრივად, რაც სერვისის უწყვეტ მუშაობაზე დადებითად აისახა. საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა მონაცემთა ბაზების მართვის სისტემის ვერსიის განახლება და მონაცემთა ბაზებისათვის თანამედროვე დაცული ინფრასტრუქტურული გარემოს შექმნა. 2015 წელს განხორციელდა ეროვნული ბანკის ძირითადი საბანკო სისტემისა და SWIFTის სისტემის ერთმანეთთან ინტეგრაცია საქართველოში ლიცენზირებული კომერციული ბანკებისა და საქართველოს სახელმწიფო ხაზინის ჭრილში, რამაც მოახდინა ქაღალდის საგადახდო დავალების და ამონაწერების სრული ამოღება. ამ ეტაპზე კომერციული ბანკები და საქართველოს სახელმწიფო ხაზინა საქართველოს ეროვნულ ბანკთან (ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ოპერაციები) მხოლოდ ელექტრონული დავალებების საშუალებით ახორციელებენ ტრანზაქციებს. საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გამოცემული სამართლებრივი აქტების და ეროვნული ბანკის საქმიანობასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის სისტემატიზაციისა და საძიებო სისტემის შემუშავების მიზნით, გასულ წელს შეიქმნა ონლაინ საძიებო პორტალი. ელექტრონული პორტალი legal.nbg.ge ეროვნული ბანკის ოფიციალურ ვებგვერდზეა მიბმული და საშუალებას აძლევს ნებისმიერ დაინტერესებულ პირს მარტივად მოიძიოს საქართველოს საფინანსო სექტორთან დაკავშირებული მისთვის საინტერესო სამართლებრივი აქტები ელექტრონულად, როგორც მოქმედი, ისე ძალადაკარგული. 142 გასულ წელს ასევე დასრულდა მუშაობა და ექსპლუატაციაში შევიდა „GPSSStat“-RTGS სისტემის სტატისტიკური პორტალი, რომელიც უზრუნველყოფს ბანკთაშორის ანგარიშსწორების სისტემიდან სხვადასხვა სახის სტატისტიკური ინფორმაციის მიღებას. 2015 წლის განმავლობაში მოხდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთიანი ფინანსური, მაკროეკონომიკური და სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემის „სებსტატის” გაუმჯობესება და მორიგი ეტაპის დასრულება. ამჟამად კომერციული ბანკების მიერ უკვე აღარ ხდება ინფორმაციის მოწოდება excel-ის ფორმატით და ბანკებიდან ინფორმაციის მოწოდება ხდება მხოლოდ აღნიშნული სისტემის გამოყენებით. 2015 წელს ექსლუატაციაში გაეშვა ძირითადი საბანკო სისტემის და ნაღდი ფულის მართვის განახლებული ვერსია. ახალი ვერსიის ძირითადი მიზანი არის საკასო მოდულში ნუმიზმატიკური და სხვა სარეალიზაციო ფასეულობების აღრიცხვა და ამ ფასეულობებთან დაკავშირებული ოპერაციების განხორციელების უზრუნველყოფა (შიდა და გარე მოძრაობა, რეალიზაცია, კატეგორიების მინიჭება); ასევე, ნაღდ ფულთან დაკავშირებული ოპერაციების მოდიფიკაცია/გაუმჯობესება ადამიანური რესურსის შემცირების და ოპერაციების შესრულებისათვის განკუთვნილი დროის შემცირების მიზნით. 143 8 საკასო-საემისიო სამუშაოების ორგანიზაცია ეკონომიკის ნაღდი ფულით შეუფერხებლად უზრუნველყოფის მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკი 2015 წელს ახორციელებდა საკასო-საემისიო სამუშაოებს‚ რომელიც მოიცავდა ფულის ნიშნების დამზადების, შემოტანის, შენახვისდა ემისიასთან დაკავშირებულ საქმიანობას, მიმოქცევაში არსებული ბანკნოტებისა და მონეტების ხარისხის ამაღლებას, საემისიო ლარის ბანკნოტების/მონეტებისა და მიმოქცევიდან ამოღებული ფულის ნიშნების დადგენილი წესით დამუშავებას, ექსპერტიზის საქმიანობის გაუმჯობესებას, მიმოქცევისათვის უვარგისი ლარის ბანკნოტების განადგურებასა და ნორმატიული ბაზის სრულყოფას. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით მიმოქცევაში არსებული ნაღდი ფულის ოდენობამ 2.5 მლრდ ლარი შეადგინა. მათ შორის ბანკნოტებმა - 2,426.5 მლნ ლარი, ხოლო მონეტებმა - 77.2 მლნ ლარი (მიმოქცევაში ბანკნოტების ცალკეული ნომინალის და მონეტების ხვედრით წილს თანხების მიხედვით გვიჩვენებს დიაგრამა N 8.1). დიაგრამა N 8.1 მიმოქცევაში თითოეული ნომინალის ხვედრითი წილი (31.12.2015) 0.1% 3.1% 0.1% 2.8% 6.1% 4.3% 1 ლარი 11.5% 2 ლარი 5 ლარი 21.1% 50.9% 10 ლარი 20 ლარი 50 ლარი 100 ლარი 200 ლარი მონეტები წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საანგარიშო პერიოდში, მიმოქცევაში ნაღდი ფულის მოცულობა წლის დასაწყისთან შედარებით 41.6 მლნ ლარით, ანუ 1.7%-ით გაიზარდა (იხ. დიაგრამა N 8.2). 144 მლნ ლარი დიაგრამა N 8.2 ნაღდი ფული მიმოქცევაში 2014-2015 წლები. 2,600 2,522 2,442 2,400 2,320 2,313 2,421 2,468 2,453 2,504 2,468 2,398 2,335 2,462 2,265 2,317 2,264 2,200 2,209 2,098 2,131 2,160 2,295 2014 2,265 2,221 2015 2,164 2,115 2,000 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წლის განმავლობაში მიმოქცევაში ბანკნოტების რაოდენობა 34.3 მლნ ლარით გაიზარდა და მიმოქცევაში არსებული ფულის მთლიან მოცულობაში მისმა ხვედრითმა წილმა 96.9% შეადგინა. აღნიშნულ პერიოდში მიმოქცევაში მაღალი ნომინალის - 50 ლარის ნომინალის ბანკნოტებზე მოთხოვნა 2.6%-ით, ხოლო 200 ლარის ნომინალის ბანკნოტებზე 2-ჯერ გაიზარდა. ამასთანავე, წლის დასაწყისთან შედარებით, 53 მლნ ლარით (4 პროცენტით) შემცირდა 100 ლარის ნომინალის ბანკნოტზე მოთხოვნა და მიმოქცევაში მისმა ხვედრითმა წილმა 50.9% შეადგინა. საანგარიშო პერიოდში 0.7%-ით (44.7 მლნ ლარით) შემცირდა მიმოქცევაში 1 და 2 ლარის ნომინალის ბანკნოტების რაოდენობა, ხოლო 1 და 2 ლარის ნომინალის მონეტების ოდენობა გაიზარდა 10.9%-ით და წლის ბოლოს 49 მლნ ლარი შეადგინა. 2014 წელთან შედარებით, მიმოქცევაში ეროვნული ვალუტის ხურდა ფულის „თეთრის“ თანხობრივი რაოდენობა 10.1%-ით გაიზარდა. საანგარიშო პერიოდში ხორციელდებოდა ლარის ბანკნოტების/მონეტების სარეზერვო მარაგების უზრუნველყოფის სამუშაოები, შესაბამის ფულის ნიშნების დამამზადებელ საწარმოებთან აქტიური თანამშრომლობის გზით. ასევე, 2015 წელს ეროვნულმა ბანკმა გამოუშვა საკოლექციო დანიშნულების ვერცხლის მონეტები ეროვნული ვალუტის - ლარის 20 წლის იუბილეს და ევროპის XIII ახალგაზრდული ოლიმპიური ფესტივალის „თბილისი 2015“ აღსანიშნავად. 145 საქართველოს ეროვნულ ბანკში, საანგარიშო წელს 2014 წელთან შედარებით, გაიზარდა ნაღდი ფულის ბრუნვები. კერძოდ, ეროვნული ვალუტით შემოსულმა ნაღდმა ფულმა 4.4 მლრდ ლარი შეადგინა, რაც 4.8%-ით აღემატება წინა წლის მაჩვენებელს, ხოლო გასულმა ეროვნულმა ვალუტამ - 4.5 მლრდ ლარი, რაც 4.7%-ით აღემატება წინა წლის მაჩვენებელს. უცხოური ვალუტით გასულმა ნაღდმა ფულმა 100 ათასი აშშ დოლარი შეადგინა. ფიზიკური პირების მომსახურების სალაროს მიერ გაცვლილ იქნა 424.1 ათასი ლარი და 23.7 ათასი აშშ დოლარის ოდენობის ნაღდი ფული. საანგარიშო პერიოდში გრძელდებოდა ფულის ნიშნების ექსპერტიზის სამუშაოები. კერძოდ, საქართველოს ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრის სალაროდან, კომერციული ბანკებიდან, ვალუტის საგადამცვლელო სფეროდან, საქართველოს შინაგან საქმეთა 146 სამინისტროდან, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურიდან გამოგზავნილ და ფიზიკური პირების მიერ შემოტანილ 25,258 ცალ საეჭვო ფულად ნიშანზე ჩატარებული ექსპერტიზის შედეგები ნაჩვენებია ცხრილი N 8.1. ცხრილი N 8.1 2015 წელს შემოტანილი საეჭვო ფულის ნიშნების ექსპერტიზის შედეგები საეჭვო ყალბი ნამდვილი არგადახდითი ლარის ბანკნოტები 3 725 3 036 482 207 ლარის მონეტები 20 346 5 582 14 764 - აშშ დოლარი 943 774 169 - ევრო 94 75 19 - სხვა უცხოური ვალუტა 150 97 53 - სულ 25 258 9 564 15 487 207 წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტების და მონეტების პროცენტული თანაფარდობა მოცემულია დიაგრამა N 8.3-ზე. დიაგრამა N 8.3 2015 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტები და მონეტები (%) 0.01% 0.9% 5.6% 7.8% 2 ლარი 5 ლარი 10 ლარი 20 ლარი 50 ლარი 100 ლარი 200 ლარი 50 თეთრი (1993წ) 16.4% 7.1% 59.2% 2.5% 0.49% წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი 2015 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტების რაოდენობა წინა პერიოდთან შედარებით შემცირდა 17.6%-ით, ყალბი აშშ დოლარების რაოდენობა გაიზარდა 13.2%-ით, ხოლო ყალბი ევროს ბანკნოტების რაოდენობა - 31.6%-ით. აგრეთვე, სხვა უცხოური ყალბი ვალუტა გაიზარდა 1.5-ჯერ. რაც შეეხება 50 თეთრის ნომინალის ყალბი მონეტების რაოდენობას, წინა პერიოდთან შედარებით გაიზარდა 1.7-ჯერ, ხოლო 1 ლარის ნომინალის 147 ყალბი მონეტების რაოდენობა შემცირდა 4.5-ჯერ (ნომინალების მიხედვით 2014-2015 წლებში გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების რაოდენობას გვიჩვენებს დიაგრამა N 8.4 და დიაგრამა N 8.5). დიაგრამა N 8.4 ყალბი ლარის ბანკნოტების რაოდენობა 1410 1391 2014 2015 1109 673 536 143 2 5 0 1 ლარი 1 2 ლარი 614 470 219 77 5 ლარი 28 42 10 ლარი 20 ლარი 50 ლარი 100 ლარი 200 ლარი წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი დიაგრამა N 8.5 ყალბი ლარის მონეტების რაოდენობა 6000 5098 5000 2014 წელი 2015 წელი 4000 2964 3000 2174 2000 1000 0 2 484 0 20 თეთრი 50 თეთრი (1993წ) 1 ლარიანი მონეტა 1 0 2 ლარიანი მონეტა 1 0 10 ლარიანი მონეტა წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს ეროვნული ბანკი მეთოდოლოგიურ დახმარებას უწევდა კომერციულ ბანკებსა და ვალუტის გადამცვლელ პუნქტებს, ასევე იურიდიულ და ფიზიკურ პირებს ნაღდ ფულთან მუშაობის კვალიფიკაციის ამაღლების საქმეში. კერძოდ, დაინტერესებული პირებისათვის ფულის ნიშნების დამცავი მექანიზმების სწავლების, ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების ვარგისიანობის განსაზღვრისა და ზოგადად ნაღდ ფულთან მუშაობის კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით, სწავლება ჩაუტარდა 644 პირს. საქართველოს ეროვნული ბანკიდან რეალიზებულმა სხვადასხვა სახის ფასეულობამ შეადგინა 18,176 ერთეული - თანხით 896.4 ათასი ლარი, რაც 40.1%-ით აღემატება 2014 წლის იმავე პერიოდში რეალიზებული პროდუქციიდან მიღებულ თანხებს. 148 სახეობების მიხედვით რეალიზებულია: საკოლექციო ბანკნოტები/მონეტები 6,179 ერთეული, თანხით - 749.6 ათასი ლარი (მათ შორის ოქროს საინვესტიციო მონეტები 368 ერთეული, თანხით - 545.7 ათასი ლარი), რაც 36.3%-ით აღემატება 2014 წლის იმავე პერიოდში რეალიზებული პროდუქციიდან მიღებულ თანხებს; ოქროს ზოდები (ოქროს სერტიფიკატისათვის განკუთვნილი ოქროს ზოდების გარდა) 148 ერთეული, თანხით 113.9 ათასი ლარი, რაც 2.5-ჯერ აღემატება 2014 წლის იმავე პერიოდში რეალიზებული პროდუქციიდან მიღებულ თანხებს; ნუმიზმატიკური და სხვა ფასეულობა 11,849 ერთეული, თანხით 32.9 ათასი ლარი, რაც 27.2%-ით ნაკლებია 2014 წელს რეალიზაციიდან მიღებულ თანხებთან შედარებით (2014-2015 წლებში რეალიზებული პროდუქციიდან შემოსული თანხების შესახებ იხ. დიაგრამა N 8.6). დიაგრამა N 8.6 რეალიზებული ფასეულობა 2014-2015 წლებში ათასი ლარი 1,000 896.3 900 800 749.6 700 600 639.9 550.1 500 2014 400 2015 300 200 113.9 44.7 100 0 საკოლექციო მონეტები ოქროს ზოდები 45.2 32.9 ნუმიზმატიკური და სხვა ფასეულობა სულ წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი ქართული ფულის ისტორიისა და საქართველოს ეროვნული ბანკის, როგორც ქვეყნის ცენტრალური ბანკის განვითარებისა და მისი ძირითადი საქმიანობის გაცნობის მიზნით, ეროვნული ბანკის ფულის მუზეუმი აქტიურად სთავაზობდა საზოგადოებას საგანმანათლებლო-შემეცნებით კურსებს და სხვადასხვა სახის გამოფენებს. საანგარიშო პერიოდში მუზეუმს ესტუმრა 4,395 ვიზიტორი (2014 წელთან შედარებით 617 ვიზიტორით მეტი). 2015 წლის განმავლობაში ფულის მუზეუმში ჩატარდა 94 საგანმანათლებლოშემეცნებითი ტური (ექსკურსია), რომელიც მოიცავდა ქართული ნუმიზმატიკის მიმოხილვას და უშუალოდ ექსპონატების დათვალიერებას. კურსი მოისმინა 1,390 მოსწავლემ და 127 პედაგოგმა. ამასთან, საანგარიშო პერიოდში ფულის მუზეუმში ჩატარდა 6 ლექცია თემაზე „ქართული ფულის ისტორია, საქართველოს ეროვნული ბანკის ფუნქციამოვალეობები“, რომელიც მოისმინა 97 სტუდენტმა. 2015 წლის მაისში, მუზეუმების საერთაშორისო დღესთან დაკავშირებით, მოეწყო ახალგაზრდა მხატვრების გამოფენა, რომელმაც დიდი მოწონება დაიმსახურა ვიზიტორების მხრიდან. 149 საანგარიშო პერიოდში, ჰერალდიკის სახელმწიფო საბჭოს აპარატთან თანამშრომლობის შედეგად, მუზეუმში მოეწყო გამოფენა „თანამედროვე ქართული სიმბოლიკა“, რომელმაც დიდი დაინტერესება გამოიწვია ყველა თაობის ვიზიტორებში. ფულის მუზეუმის პოპულარიზაციის მიზნით, დამზადდა მუზეუმის საინფორმაციო ბუკლეტი ქართულ და ინგლისურ ენებზე, რომელიც დარიგდა ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრებში და სხვა ტურისტულ ობიექტებში. 150 9 ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტები 1995 წლის შემდეგ ლარის ბანკნოტებზე განხორციელებული მცირედი მოდიფიცირებების მიუხედავად, დღემდე მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა ლარის ბანკნოტების თავდაპირველი დიზაინი, ბანკნოტების ფერები და გაფორმების სტილი, რაც საერთაშორისო პრაქტიკაში განვითარებული მზარდი ტექნოლოგიების გათვალისწინებით, როგორც ვიზუალური, ისე ტექნიკური პარამეტრების თვალსაზრისით უკვე მოძველდა და აღარ პასუხობს მსოფლიოში ბანკნოტების წარმოების სფეროში მიმდინარე ტენდენციებს. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებით აღსანიშნავია 2015 წელს ახალი მოდიფიკაციის 20, 50 და 100 ლარის ნომინალების ბანკნოტების დამზადების და მათი მიმოქცევაში გაშვების კუთხით გაწეული საქმიანობა. ლარის 20 წლიანი ისტორიის მანძილზე პირველად მოხდა ბანკნოტების დიზაინის მნიშვნელოვანი განახლება. პროექტზე მუშაობა აქტიურად მიმდინარეობდა რამდენიმე წლის განმავლობაში. ლარის ბანკნოტების განახლებაზე მუშაობის დაწყების თაობაზე გადაწყვეტილების მიღებამდე, წლების განმავლობაში ხორციელდებოდა ამ კუთხით მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნების გამოცდილების, თანამედროვე ტენდენციების, ბანკნოტების შეცვლის, გამოყენებული სუბსტრატების, პარამეტრების, დიზაინის, დამცავი ნიშნებისა და სხვა ფაქტორების დადებითი და უარყოფითი მხარეების შესწავლა. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა იმ ქვეყნების ბანკნოტების შესწავლას, რომელთა განახლება/მოდიფიცირება განხორციელდა ბოლო 10 წლის განმავლობაში. საერთაშორისო პრაქტიკაში არსებული თანამედროვე მიმართულებების შესწავლაანალიზის საფუძველზე, შეიძლება ითქვას, რომ ვიზუალური თვალსაზრისით არსებული ლარის ბანკნოტები ნომინალურ ჭრილში მთლიანობაში არ ქმნის ერთიანი ოჯახის შთაბეჭდილებას. ამასთანავე, გასათვალისწინებელია, რომ მსოფლიოში ბანკნოტების გაყალბებისაგან დამცავი მექანიზმებისა და ბეჭდვის ტექნოლოგიების სწრაფი განვითარების კვალდაკვალ იხვეწება გაყალბების მეთოდებიც და აღნიშნულის პრევენციისათვის აუცილებელია გატარდეს ადექვატური ღონისძიებები იმაზე ადრე, ვიდრე მიმოქცევაში თვალსაჩინო გახდება მათი გაყალბების პოტენციალი. ეროვნულმა ბანკმა შეისწავლა აგრეთვე საქართველოს ტერიტორიაზე კომერციული ბანკებისა და გადახდის აპარატების მქონე კომპანიების მიერ გამოყენებული ეროვნული ფულის ნიშნების მიღება-გაცემის, გადათვლის ან ნაღდი ფულით ოპერირების სხვა ტექნიკური მოწყობილობების პარამეტრები, მათი მუშაობის სპეციფიკა, ამ მოწყობილობების მეშვეობით ბანკნოტების შემოწმების შესაძლებლობები, რამაც შექმნა იმის გაანალიზების საშუალება, რამდენად იქნებოდა შესაძლებელი ახალი ბანკნოტების შემოღების შემთხვევაში მათი ადაპტირება. აღსანიშნავია, რომ ლარის ბანკნოტების განახლების პროექტზე მუშაობისას ეროვნული ბანკის შესაბამისმა სპეციალისტებმა რჩევები და შესაბამისი რეკომენდაციები დაცული წარმოების ინდუსტრიაში მონაწილე ისეთი კომპანიებისგან მიიღეს, როგორიცაა ბანკნოტების დამამზადებელი ინგლისური კომპანია „დელარუ“, გერმანული კომპანია „გიზეკე უნდ დევრიენტი“, ფრანგული საწარმო „ობერტურ ფიდუციარი“, შვეიცარიული 151 საწარმო „ორელ ფუსლი“, ჰოლანდიური საწარმო „ენსხედე“, დაცული საღებავების მწარმოებელი შვეიცარიული კომპანია „სიკპა“, აშშ დოლარის ბანკნოტების ქაღალდის დამამზადებელი საწარმოს შვილობილი შვედური კომპანია „ქრეინი“, რომლებიც ასევე სისტემატურ დახმარებას უწევდნენ ეროვნულ ბანკს სხვადასხვა სახის ტექნიკურ დეტალებთან დაკავშირებით. ყოველივე ზემოხსენებულის მხედველობაში მიღებით, ახალი სერიის ბანკნოტების დამზადების სამუშაოები წარიმართა შემდეგი ფაქტორების გათვალისწინებით: ყველა ნომინალის ბანკნოტისათვის თანამედროვე, აპრობირებული და თანმიმდევრული დიზაინისა და სხვა მახასიათებლების შექმნა, რომ მთლიანობაში ჰქონოდა ერთიანი ოჯახის იერსახე; ბანკნოტების გაყალბებისაგან საიმედოდ დაცვა, ამავე დროს მოსახლეობის მხრიდან მარტივად აღქმადი და ამასთანავე აპრობირებული დამცავი ნიშნების შერჩევა; ავტომატური დახარისხება-დამუშავების პროცესისადმი ბანკნოტების მდგრადობა; ბანკნოტების ცვეთაგამძლეობის ზრდა; საზოგადოების დამოკიდებულების გათვალისწინება; ამ პროცესთან დაკავშირებული რისკების მინიმიზაცია და ასევე ხარჯების ეფექტური განაწილება. მითითებულ გარემოებათა გათვალისწინებით დაიწყო მუშაობა 5, 10, 20, 50 და 100 ლარის ნომინალების ბანკნოტების როგორც ესთეტიურობის, ისე ცვეთაგამძლეობისა და დაცულობის კუთხით გასაუმჯობესებლად (რაც შეეხება 200 ლარის ნომინალის ბანკნოტებს, აღნიშნულის განახლება ამ ეტაპზე არ დაგეგმილა, რამდენადაც ეს ნომინალი შემოღებულ იქნა 2007 წლიდან და მისი როგორც არსებული მარაგი, ისე დიზაინი და სხვა მახასიათებლები უახლოეს მომავალში არ საჭიროებს ამ მიმართებით მუშაობის დაწყებას). აღნიშნულისა და ამ კუთხით შესაბამის სფეროში გამოცდილი უცხოელი სპეციალისტების მიერ წარმოდგენილი რეკომენდაციების მხედველობაში მიღებით, საქართველოს ეროვნული ბანკის საბჭოს გადაწყვეტილებით, პირველ ეტაპზე ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტების დიზაინის ესკიზები შეიქმნა ლარის თავდაპირველი დიზაინის შექმნაში მონაწილე დიზაინერების მიერ, ეროვნული ბანკის სხვა შესაბამისი სპეციალისტების მონაწილეობით, ხოლო შემუშავებული ესკიზები, მათი საერთაშორისო ბეჭდვის ინდუსტრიაში მიღებულ სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, დაიხვეწა გერმანულ კომპანია „გიზეკე უნდ დევრიენტში“, რომელმაც განახორციელა პორტრეტების გრავირება ხუთივე ნომინალისთვის (აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტების დასამზადებლად ტენდერის გამოცხადებამდე ესკიზები გადამოწმდა ბანკნოტების მბეჭდავ კომპანია „დელარუში“, კომპანია „ობერტურ ფიდუციარისა“ და ასევე დაცული საღებავების მწარმოებელი კომპანია „სიკპაში“, მათი უნივერსალური ბეჭდვის შესაძლებლობის დადგენის თვალსაზრისით). ლარის თავდაპირველ ბანკნოტებზე ასახული თემატიკა კვლავ აქტუალურია, აქვს ისტორია, საზოგადოება მიჩვეულია და დადებითად არის განწყობილი მათზე გამოსახული გამოჩენილი ქართველი მოღვაწეების მიმართ, მოსახლეობის მხრიდან ბანკნოტების აღქმადობის გართულებისა და ასევე, ამ კუთხით უარყოფითი რეზონანსის თავიდან აცილების თვალსაზრისით, არ მოხდა თემატურად ლარის ისტორიის დაკარგვა და მათი მოდიფიცირების მიმართულებით მუშაობა გაგრძელდა საქართველოს იმ ისტორიულ, კულტურულ, ტრადიციულ ღირებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც თემატურად არის წარმოდგენილი თითოეულ ნომინალზე. კერძოდ, ახალი მოდიფიკაციის 152 ლარის ბანკნოტების დიზაინში გამოსახულ იქნა იგივე პიროვნებები, თუმცა გამოყენებულ იქნა მათი განსხვავებული პორტრეტები და სხვა დეტალები, გარდა ამისა, შეიცვალა და დაემატა დიზაინის ცალკეული ელემენტებიც (აღსანიშნავია, რომ ახალი ბანკნოტების დიზაინში ასახულ იქნა ასევე 1 და 2 ლარიან ბანკნოტებზე არსებული ძირითადი მოტივები, მათი შენარჩუნების თვალსაზრისით). ლარის ბანკნოტების განახლებული დიზაინი კიდევ უფრო მეტი სიზუსტითა და მრავალფეროვნებით წარმოაჩენს საქართველოს მნიშვნელოვან კულტურულ-ისტორიულ მემკვიდრეობას თანამედროვე იერსახით. ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტების ნომინალებისათვის შეირჩა წინამორბედი ბანკნოტების დომინანტი ფერები, რომელიც ჰარმონიულად არის შეხამებული ძირითადი სიუჟეტების დომინანტურ და კონტრასტულ ფერებთან. თუმცა, ნომინალების ერთმანეთში არევის რისკის მინიმუმამდე დაყვანის და ასევე, ბანკნოტების დაბინძურებისაგან დაცვის მიზნით, შეიცვალა დომინანტ ფერთა სპექტრი და ინტენსივობა. აღსანიშნავია, რომ ამ თვალსაზრისით 100 ლარის ნომინალისათვის გამოყენებულია 50 ლარის ნომინალის ბანკნოტისაგან მკვეთრად განსხვავებული ფერები. ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტებზე შენარჩუნდა დიზაინის ჰორიზონტალური ორიენტაცია და ასევე ნომინალების მიხედვით ზომების დიაგონალური ზრდის პრინციპი, თუმცა გაიზარდა ბანკნოტების ზომები ნომინალებს შორის მათი სიმეტრიული ზრდის ტენდენციით (ნომინალებს შორის განსხვავება სიგრძეში შეადგენს 5 მმ-ს, სიგანეში - 2 მმ-ს), რაც არ იყო დაცული დღემდე მიმოქცევაში გამოშვებულ ლარის ბანკნოტებზე. „ერთიანი ოჯახის“ პრინციპის გათვალისწინებით, ახალ ბანკნოტებზე ისეთი სავალდებულო რეკვიზიტები, როგორიცაა ნომინალის აღმნიშვნელი ციფრი, ვალუტის დასახელება, ემიტენტი დაწესებულების დასახელება, გერბი, სერიული ნუმერაცია, ხელმოწერა, გამოშვების წელი, წარწერები და ასევე დამცავი ნიშნები ყველა ნომინალისათვის ძირითადად განთავსებულია ბანკნოტის ერთსადაიმავე ადგილზე და მათი გამოსახულების სტილი არის დაცული. ახალი ბანკნოტების დამცავი ნიშნების შერჩევისას გათვალისწინებულია გარემოება, რომ აღნიშნული ყოფილიყო მოსახლეობისათვის ადვილად აღსაქმელი, მაგრამ ამავე დროს ტექნოლოგიურად ძნელად შესასრულებელი. დამცავი ნიშნების შერჩევისას შესწავლილი და გათვალისწინებულია წინა ემისიების ლარის ბანკნოტებზე გამოყენებული დამცავი ნიშნების დადებითი და უარყოფითი მხარეები და ბანკნოტების მიმღები ავტომატური საშუალებების მიერ ბანკნოტების იდენტიფიცირების შესაძლებლობები. ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტებისათვის შერჩეული იქნა თანამედროვე, მომხმარებლისათვის მარტივად აღქმადი და ამავე დროს, მაღალტექნოლოგიური დამცავი ნიშნები, რომელიც ამოიცნობა შეხედვით, დახრით და შეხებით, ასევე სპეციალური ხელსაწყოებისა და ფულის დამხარისხებელი აგრეგატების მეშვეობით წასაკითხი, ბეჭდვის საერთაშორისო ინდუსტრიაში აპრობირებული დამცავი ნიშნები. კონკრეტული ნომინალების როგორც ხარისხის, ისე გაყალბებისაგან დაცვისათვის აუცილებელი დონის შენარჩუნებისა და აგრეთვე ქვეყნის ფულადი სახსრების რაციონალური და ადექვატური ხარჯვის უზრუნველსაყოფად, განახლებული ლარის ბანკნოტების ნომინალების გათვალისწინებით დამცავი მექანიზმი პირობითად დაიყო ორ ჯგუფად. ერთ ჯგუფში გაერთიანდა 5, 10 და 20 ლარის ნომინალის ბანკნოტები, 153 რომელთათვისაც დამცავი ნიშნების დონის შერჩევა მოხდა მათი მოხმარების თავისებურებების, ცვეთაგამძლეობისა და ამასთან, მათი დამზადების ხარჯების ეკონომიის გათვალისწინებით, ხოლო მე-2 ჯგუფში გაერთიანდა 50 და 100 ლარის ნომინალების ბანკნოტები, რომელთათვისაც გამოყენებული იქნა გაყალბებისაგან უფრო მაღალი დონის დამცავი ნიშნები, აღნიშნულთან დაკავშირებით შესაბამისი რისკების გათვალისწინებით. ახალი მოდიფიკაციის ლარის ბანკნოტების დიზაინის შემადგენელი დეტალები მაქსიმალურადაა ინტეგრირებული დამცავ ნიშნებთან და მთლიანობაში ქმნის ერთიანი ოჯახის კონცეფციას. გაფორმების სტილი, პარამეტრები და დამცავი ნიშნები თანამედროვე, აპრობირებული და თანმიმდევრულია თითოეული ნომინალისათვის. როგორც ცნობილია, ქვეყნის ეკონომიკისათვის ბანკნოტების/მონეტების მიწოდება ნომინალების მიხედვით ხორციელდება ფაქტობრივი მოთხოვნის შესაბამისად, რისთვისაც ეროვნული ბანკი ვალდებულია, მუდმივად იქონიოს სათანადო ნომინალის ლარის ბანკნოტების სარეზერვო მარაგი და მის შესავსებად პერიოდულად უზრუნველყოს შესაბამისი ოდენობის ბანკნოტების დამზადება. რამდენადაც, მაკროეკონომიკური საპროგნოზო გათვლების მიხედვით, უკვე იწურებოდა 20, 50 და 100 ლარის ნომინალის ბანკნოტების სარეზერვო მარაგი და საჭირო იყო ჩვეულ რეჟიმში მათი დამზადება, პირველ ეტაპზე მუშაობა დაიწყო აღნიშნული ნომინალის ლარის ბანკნოტების მოდიფიცირებული დიზაინისა და სხვა მახასიათებლების მიხედვით დამზადებისა და მიმოქცევაში გასაშვებად მომზადების მიმართულებით. საწყის ეტაპზე მოხდა მიღებული ბანკნოტების ვიზუალური და ლაბორატორიული შემოწმება შერჩევის წესით; განხორციელდა ეროვნულ ბანკში არსებული ბანკნოტების დამხარისხებელი BPS აგრეგატების სათანადო ადაპტირება და დაიწყო მიღებული ბანკნოტების მთლიანი პარტიის საკონტროლო გადათვლა-დახარისხების პროცესი. 20, 50 და 100 ლარის ნომინალების ახალი მოდიფიკაციის ბანკნოტებთან დაკავშირებით შესაბამისი ინფორმაცია გაცხადდა 2015 წლის 3 ნოემბრიდან და აღნიშნულთან დაკავშირებით წარიმართა საინფორმაციო კამპანია. კერძოდ: უზრუნველყოფილი იქნა შესაბამისი ინფორმაციების გავრცელება მასმედიის საშუალებებით; დამზადდა ახალი ბანკნოტების შესახებ სათანადო ინფორმაციის ამსახველი ფლაერები, პლაკატები და ბუკლეტები, რომელთა გავრცელება ხორციელდება კომერციული ბანკებისა და სხვა შესაბამისი არხების მეშვეობით; ჩატარდა სწავლებები კომერციული ბანკების, მიკროსაფინანსო და არასაბანკო სადეპოზიტო ორგანიზაციების, შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და ფინანსთა სამინისტროს შესაბამისი თანამშრომლებისათვის; ახალი მოდიფიკაციის 20, 50 და 100 ლარის ბანკნოტების მიმოქცევაში გაშვებამდე ნაღდი ფულის მიღება-გაცემის და/ან სათვლელ-დამხარისხებელი ტექნიკური საშუალებების ადაპტირების უზრუნველსაყოფად, ბანკნოტების საჭირო ოდენობა გადაეცა კომერციულ ბანკებსა და ასეთი ტექნიკური საშუალებების მფლობელ სხვა შესაბამის ორგანიზაციებს. 154 155 10 შიდა აუდიტი, რისკების მართვა და ბუღალტრული აღრიცხვა შიდა აუდიტი საქართველოს ეროვნული ბანკის შიდა აუდიტის სამსახურში დაგროვილი გამოცდილებისა და განხორციელებული ცვლილებების გათვალისწინებით, შიდა აუდიტის პროფესიული საქმიანობის საერთაშორისო სტანდარტების მოთხოვნათა შესაბამისად, 2015 წლის დასაწყისში განახლდა აუდიტის ობიექტების ნუსხა („აუდიტუნივერსი“) და განისაზღვრა 33 ბიზნეს-აუდიტ უნივერსის ობიექტი. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ საერთაშორისო ტექნოლოგიური აუდიტის სახელმძღვანელოს „Global Technology Audit Guide“ (GTAG) შესაბამისი გამოცემის („Developing the IT Audit Plan“) მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა ინფორმაციული ტექნოლოგიების აუდიტის ობიექტების ნუსხის (ე.წ. „საინფორმაციო ტექნოლოგიების აუდიტ-უნივერსის“) განახლება და საინფორმაციო ტექნოლოგიების აუდიტ-უნივერსში შევიდა 31 ობიექტი. აღნიშნული უზრუნველყოფს საინფორმაციო ტექნოლოგიური გარემოს კრიტიკულად მნიშვნელოვანი საქმიანობის სფეროების, პროცესებისა და სისტემების სრულყოფილ დაფარვას. სამწლიან აუდიტორულ ციკლზე დაფუძნებული მარწმუნებელი მომსახურების გრძელვადიანი საპროგნოზო გეგმის საფუძველზე, ჩამოყალიბდა 2015 წლის სამოქმედო გეგმები, როგორც ბიზნეს აუდიტ-უნივერსის, ასევე საინფორმაციო ტექნოლოგიების აუდიტ-უნივერსის ობიექტების მიხედვით, რომელიც შეთანხდა აუდიტის კომიტეტთან და დამტკიცდა ეროვნული ბანკის საბჭოს მიერ. აღნიშნული გეგმების შესაბამისად, საანგარიშო პერიოდში, მარწმუნებელი მომსახურების კუთხით, განხორციელდა 31 თემატური შემოწმება და მიმოხილვა, რომლის ფარგლებშიც მომზადდა შესაბამისი აუდიტორული შეფასებები, ცალკეული პროცესების მიხედვით, რისკების მართვის, შიდა კონტროლის მექანიზმების ადეკვატურობისა და მარეგლამენტირებელი ნორმატიული ბაზის მოთხოვნებთან შესაბამისობის თაობაზე და გაწეულია სათანადო რეკომენდაციები. იმავდროულად, შიდააუდიტორული სამსახური, დამკვიდრებული პრაქტიკის შესაბამისად, კვლავ აგრძელებდა საკონსულტაციო მომსახურებასეროვნული ბანკის სტრუქტურული ერთეულებისათვის, ოპერაციული მენეჯმენტის სხვადასხვა პროექტების მიხედვით. მათ შორის, შიდა აუდიტის საკონსულტაციო მანდატით გათვალისწინებული რესურსების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაეთმო რისკების ცენტრალიზებული მართვის ფუნქციის ხელშეწყობას, აქტიური თანამშრომლობისა და ამ კუთხით შემუშავებული სახელმძღვანელო დოკუმენტების ანალიზის, კონსულტაციისა და მოსაზრებების გამოთქმის გზით. სახელმძღვანელო პროცედურების შესაბამისად, საანგარიშო პერიოდში, შიდააუდიტორული სამსახური მონიტორინგს უწევდა მარწმუნებელი მომსახურების ფარგლებში გაწეული რეკომენდაციების იმპლემენტაციის პროცესს. ასევე, ხორციელდებოდა სხვადასხვა გარე მხარეების (გარე აუდიტორული კომპანია, საერთაშორისო სავალუტო ფონდი) მიერ ეროვნული ბანკის სტრუქტურული ერთეულებისათვის გაწეული რეკომენდაციების გათვალისწინებით, შესაბამისი ღონისძიებათა გეგმის შემუშავებისა და შესრულების პროცესის მონიტორინგი და კონსოლიდირებული საანგარიშგებო ინფორმაციის მომზადება. 156 სამსახურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მიღწევას აღნიშნულ პერიოდში წარმოადგენს სამსახურის საქმიანობის ხარისხის სრული გარე შეფასების განხორციელება, რასაც ითვალისწინებდა შიდააუდიტორული სამსახურის ხარისხის უზრუნველყოფისა და გაუმჯობესების პროგრამა. ეს იყო პირველი სრული გარე შეფასება, რომლის ჩასატარებლად ჰოლანდიის ცენტრალური ბანკიდან მოვიწვიეთ შიდა აუდიტის ინსტიტუტის მიერ სერტიფიცირებულ ექსპერტთა ჯგუფი. შიდააუდიტორული ჰქონდა ექსპერტთა მიერ სამსახურისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა განხორციელებული შეფასების შედეგებს, რომლის თანახმად მიღწეულია ხარისხის მთავარი კრიტერიუმი - „ზოგადი შესაბამისობა“ შიდა აუდიტის პროფესიული პრაქტიკის საერთაშორისო სტანდარტებთან და ეთიკის კოდექსთან.49 საქმიანობის სრულყოფისა და განვითარებისკენ მუდმივი სწრაფვის ფარგლებში, წინგადადგმულ ნაბიჯს წარმოადგენდა ასევე შიდა აუდიტის პროფესიული საქმიანობის პრაქტიკის საერთაშორისო სტანდარტებისა და საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებით შემუშავებული „შიდააუდიტორული სამსახურის სტრატეგია 2015-2018 წლებისათვის“. დოკუმენტის შემუშავების პროცესში მხედველობაში იქნა მიღებული ეროვნული ბანკის საბჭოსთან არსებული აუდიტის კომიტეტის წევრთა მოსაზრებების შესწავლის შედეგები და მათი მოლოდინების ანალიზი. ასევე, გათვალისწინებულ იქნა სამსახურის თანამშრომელთა მიერ განხორციელებული SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities and Threats) ანალიზის შედეგები, რაც მიზნად ისახავდა იმ გარე და შიდა ფაქტორების გამოვლენას, რომლებიც გავლენას ახდენს სამსახურის სტრატეგიული მიზნების მიღწევაზე. საგულისხმოა, რომ დაგროვილი გამოცდილებისა და საუკეთესო პრაქტიკის გათვალისწინებით, საანგარიშო პერიოდში განახლდა და ერთიანი სახელმძღვანელოს სახით ჩამოყალიბდა „შიდა აუდიტორის სახელმძღვანელოს“ ოთხტომეული, რომელიც წარმოადგენს სამსახურის საქმიანობის მარეგლამენტირებელი დოკუმენტების, ასევე მეთოდოლოგიური და დამხმარე საცნობარო მასალების კრებულს და მიზნად ისახავს შიდა აუდიტორთა პრაქტიკული საქმიანობის ეფექტიანად განხორციელების ხელშეწყობას. სხვადასხვა მარეგლამენტირებელ და მეთოდოლოგიურ დოკუმენტებთან ერთად, სახელმძღვანელოში შევიდა ისეთიახალი დოკუმენტები, როგორიცაა: „შიდააუდიტორული სამსახურის მიერ გაწეული ინდივიდუალური გეგმიური მარწმუნებელი მომსახურების შედეგების ანგარიშგების პოლიტიკა და პროცედურები“, „შერჩევითი აუდიტორული შემოწმების დამხმარე მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელო“, „შიდააუდიტორული სამსახურის საკონსულტაციო მომსახურების დაგეგმვასთან და წარმართვასთან დაკავშირებული პროცედურები,“ „შიდააუდიტორული სამსახურის თანამშრომელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლების პროგრამა“, „შიდა აუდიტორთა ინდივიდუალური შეფასების პროცედურა“. ასევე, სახელმძღვანელოში შევიდა განახლებული დოკუმენტები, როგორიცაა: „შიდააუდიტორული შემოწმების შიდა აუდიტორთა ინსტიტუტის მიერ გამოცემული ხარისხის შეფასების სახელმძღვანელო ითვალისწინებს „შიდა აუდიტის პროფესიული პრაქტიკის საერთაშორისო სტანდარტებთან“ და „ეთიკის კოდექსთან“ შესაბამისობის სამ დონეს: „ზოგადად შესაბამისი“ (Generally Conforms), „ნაწილობრივ შესაბამისი“ (Partially Conforms), „შეუსაბამო“ (Does Not Conform). 49 157 დაგეგმვასთან, აუდიტის პროცესის მომზადებასა და წარმართვასთან დაკავშირებული პროცედურები“, „შიდააუდიტორული სამსახურის ხარისხის უზრუნველყოფისა და გაუმჯობესების პროგრამა“, „შიდააუდიტორული სამსახურის მიერ გაწეული რეკომენდაციების შესრულების მონიტორინგისა და მათი შესრულების მდგომარეობის შესახებ ანგარიშის მომზადების პოლიტიკა და პროცედურები“, „ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის შიდა აუდიტის სახელმძღვანელო“. რისკების მართვა საქართველოს ეროვნულ ბანკში რისკების ეფექტური მართვის სისტემის შემუშავებისა და დანერგვის მიზნით, 2015 წელს შეიქმნა რისკების ცენტრალიზებული მართვის ჩარჩო, რომელიც დაფუძნებულია საერთაშორისო სტანდარტებზე და ითვალისწინებს სხვა განვითარებული ქვეყნების ცენტრალური ბანკების გამოცდილებას. რისკების ცენტრალიზებული მართვის ეფექტურობის და ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად გამოიყენება სამხაზიანი დაცვის მოდელი, რომელიც მკაფიოდ განსაზღვრავს ბანკის შიგნით როლებსა და პასუხიმგებლობებს: ა) რისკების დაცვის პირველ დონეს წარმოადგენენ რისკების მფლობელი სტრუქტურული ერთეულები, რომლებიც პასუხისმგებელი არიან რისკების მართვის პროცესის წარმართვაზე სტრუქტურული ერთეულების შიგნით; ბ) რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი წარმოადგენს დაცვის მეორე დონეს და პასუხისმგებელია ეროვნული ბანკის მასშტაბით რისკების ცენტრალიზებული მართვის სისტემის დანერგვაზე, მუდმივ გაუმჯობესებაზე და მონიტორინგზე. რისკების ცენტრალიზებული მართვის პროცესი მოიცავს: რისკების შეფასებას (იდენტიფიცირება, ანალიზი, გაზომვა), საპასუხო ღონისძიებების დაგეგმვა/შემუშავებას, მონიტორინგს და ანგარიშგებას. აღნიშნული დეპარტამენტი კოორდინაციას უწევს პირველი დონის რისკის მფლობელების მიერ რისკებზე რეაგირების ეფექტური წესის შემუშავებას; გ) შიდა აუდიტორულისამსახური წარმოადგენს დაცვის მესამე დონეს და უზრუნველყოფს რისკების ცენტრალიზებული მართვის სისტემის ადეკვატურობის, ეფექტურობისა და ეფექტიანობის შეფასებას. საანგარიშო პერიოდში შეიქმნა სებ-ის რისკების კონსოლიდირებული რუკა, რომლის საშუალებითაც აღწერილ იქნა ყველა ძირითადი ბიზნეს პროცესი, მათთან დაკავშირებული თანამდევი რისკები, არსებული კონტროლები და ნარჩენი რისკები. რუკის შეფასებამ და ანალიზმა აჩვენა, რომ ეროვნულ ბანკში საოპერაციო რისკების მართვა ექცევა მისაღები ზღვრების ფარგლებში და არსებული კონტროლების მეშვეობით მიღწეულია საოპერაციო რისკების მინიმიზაცია. ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით და ზოგადად საოპერაციო რისკების მართვის მუდმივი გაუმჯობესების მიზნით, გრძელდებოდა მუშაობა შიდა პროცედურების შემუშავების და ინციდენტების მართვის მიმართულებით. ინციდენტების მართვის სისტემის დანერგვა ხორციელდება საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკაზე დაყრდნობით. მისი მიზანია კრიტიკული რისკის ინდიკატორების საშუალებით ადრეულ სტადიაზე დანახულ იქნას ნებისმიერი ტიპის ხარვეზი და მოძიებულ იქნას საჭირო რესურსები მათ აღმოსაფხვრელად. ბოლო დროინდელი მსოფლიო პრაქტიკის შესაბამისად, ბიზნესის უწყვეტობის მართვა ასევე ინტეგრირებულია რისკების ცენტრალიზებული მართვის სისტემაში. ბიზნესის 158 უწყვეტობის მართვის პროცესის წარმართვის მიზნით, სებ-ში რეგულარულად იგეგმებოდა და ხორციელდებოდა ტესტირებები და ბიზნესის უწყვეტობის მართვასთან დაკავშირებული პროცედურების განახლება და გაუმჯობესება. საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს ეროვნული ბანკი რისკების მართვის კუთხით აქტიურად თანამშრომლობდა ჰოლანდიის და გერმანიის ცენტრალურ ბანკებთან და მსოფლიო ბანკთან. ამასთან, სებ-ის რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი ჩართულია საოპერაციო რისკების ცენტრალური ბანკების სამუშაო ჯგუფში (IORWG). ბუღალტრული აღრიცხვა 2015 წელს გრძელდებოდა მუშაობა ბუღალტრული აღრიცხვის და ფინანსური ანგარიშგების შემდგომი განვითარებისა და ბუღალტრული აღრიცხვის ოპერაციების სრულად ავტომატიზაციის მიმართულებით. ფინანსური ანგარიშგების სრულყოფის კუთხით საქართველოს ეროვნული ბანკის ძალისხმევა ძირითადად მიმართული იყო ახალი ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტის - „ფასს 9“ დანერგვისათვის მოსამზადებელ სამუშაოებზე. უნდა აღინიშნოს, რომ ფინანსური ანგარიშგების სტანდარტებთან შესაბამისობა ყოველთვის იყო საქმიანობის პრიორიტეტული მიმართულება, რამდენადაც საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი ბუღალტრული აღრიცხვა და ანგარიშგება წარმოადგენს თანამედროვე ბიზნესის წარმართვის ინტეგრირებული სისტემის მნიშვნელოვან ნაწილს, ამ მხრივ კი დიდია „ფასს 9“-ის მნიშვნელობა და როლი ფინანსური ინსტიტუტებისათვის. აღნიშნულ სფეროში ეროვნული ბანკი აქტიურად თანამშრომლობდა მსოფლიო ბანკთან. საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვანი სამუშაოები განხორციელდა ბუღალტრული აღრიცხვის ოპერაციების ავტომატიზაციის შემდგომი განვითარებისა და სრულყოფის მიმართულებით. წარმატებით დასრულდა „ნაღდი ფულის მართვის მოდულის“ პროგრამული უზრუნველყოფის დანერგვის მეორე ეტაპი, რომლის საშუალებით შესაძლებელი გახდა ნაღდ ფულთან და ფასეულობასთან დაკავშირებული ოპერაციების ბუღალტრული აღრიცხვის სრული ავტომატიზაცია. ასევე, 2015 წელს შესრულდა საოპერაციო რისკების ინვენტარიზაციის, იდენტიფიცირებისა და კონტროლის მექანიზმების შეფასების მნიშვნელოვანი სამუშაოები. შედეგად შემუშავდა რისკების ცენტრალიზებული აღრიცხვის ჟურნალი, რომლის დანერგვა და აქტიური მენეჯმენტი დიდ როლს ასრულებს საოპერაციო რისკების მინიმუმამდე დაყვანის საქმეში. 159 11 საზოგადოებასთან ურთიერთობა და საერთაშორისო თანამშრომლობა საზოგადოებასთან ურთიერთობა 2015 წელს არსებული გამოწვევების ფონზე, ასევე ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებული პროექტების გათვალისწინებით, საზოგადოებასთან აქტიური კომუნიკაცია ეროვნული ბანკის მნიშვნელოვანი პრიორიტეტი იყო. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა იმ გარემოებას, რომ საზოგადოებისათვის გასაგები იყოს ეკონომიკაში მიმდინარე პროცესები და მოსალოდნელი შედეგები, ასევე საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული პოლიტიკა და მისი გავლენა ეკონომიკაზე. ეროვნული ბანკი, საქმიანობის მაქსიმალური გამჭვირვალობის უზრუნველსაყოფად და საბანკო სისტემაში მიმდინარე პროცესების შესახებ ინფორმაციის საზოგადოებისათვის დროულად მიწოდების მიზნით, ოპერატიულად ავრცელებდა პრესრელიზებსა და სტატისტიკურ მონაცემებს, რეგულარულად მართავდა შესაბამის თემებზე პრესკონფერენციებს, კონფერენციებს, ბრიფინგებს, სემინარებს, პრეზენტაციებსა და შეხვედრებს. საზოგადოებასთან ურთიერთობა წარიმართებოდა როგორც მასობრივი ინფორმაციის, ისე კომუნიკაციის სხვა საშუალებების გამოყენებით. ტარდებოდა პერიოდული შეხვედრები ბეჭდვითი და ელექტრონული მედიის წარმომადგენლებთან. ამ თვალსაზრისით, სხვა წამყვანი ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მიერ აპრობირებული პრაქტიკის შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკი ცდილობდა ელექტრონული და ბეჭდვითი გამოცემებისა თუ მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების მეშვეობით მაქსიმალურად ხელმისაწვდომი გაეხადა ინფორმაცია ფულად და სავალუტო ბაზრებზე მიმდინარე ტენდენციების შესახებ, წარმოეჩინა საკუთარი ხედვა ამ საკითხებთან დაკავშირებით და აეხსნა ამა თუ იმ გადაწყვეტილების მიღების მოტივები. საქართველოს ეროვნული ბანკი ყოველთვიურად გამოსცემდა „თვის მიმოხილვას“, ყოველკვარტალურად გამოსცემდა „ინფლაციის მიმოხილვას“, ოპერატიულად აქვეყნებდა სტატისტიკურ მონაცემებს და მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის პრესრელიზებს. ამასთან, ეროვნულმა ბანკმა 2015 წელს მოამზადა და სტამბური წესით გამოსცა „საქართველოს ეროვნული ბანკის წლიური ანგარიში, 2014“. გამოვიდა სამეცნიერო-ანალიტიკური ჟურნალის „ეკონომიკა და საბანკო საქმის“ ოთხი ნომერი, რომელმაც მკითხველს ყველაზე აქტუალურ თემებზე მნიშვნელოვანი სტატიები შესთავაზა. „სამართლებრივი რეგულირება“ - ასე ეწოდება ახალ გამოცემას, რომელიც საქართველოს ეროვნული ბანკის და ფინანსური სექტორის საქმიანობის შესახებ ნორმატიული აქტების კრებულს წარმოადგენს. საქართველოს ეროვნული ბანკის გამოცემათა ელექტრონული ვერსიები ხელმისაწვდომია ბანკის ოფიციალურ ინტერნეტ გვერდზე - www.nbg.ge. 160 საერთაშორისო თანამშრომლობა მნიშვნელოვანი იყო 2015 წელი საერთაშორისო თანამშრომლობის თვალსაზრისით. კერძოდ, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა საანგარიშო პერიოდში რამდენიმე მაღალი დონის საერთაშორისო შეხვედრას უმასპინძლა. 14-16 მაისს, საქართველოში ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD-ის) ყოველწლიური შეხვედრა და ბიზნესფორუმი გაიმართა. ღონისძიებას 60-ზე მეტი ქვეყნის სამთავრობო დელეგაცია, 1500-მდე ბიზნესმენი და საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლები დაესწრნენ. EBRD-ის ყოველწლიური შეხვედრისა და ბიზნესფორუმის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნულ ბანკს ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის პრეზიდენტი სერ სუმა ჩაკრაბარტი ეწვია. შეხვედრაზე საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა გიორგი ქადაგიძემ და სერ სუმა ჩაკრაბარტიმ ქართულ საბანკო სექტორში არსებულ ვითარებასა და ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებული რეფორმების შესახებ ისაუბრეს. შეხვედრაზე აღინიშნა, რომ EBRD-ი კვლავაც ადასტურებს საქართველოს საბანკო სექტორის სტაბილურობას და სრულად უჭერს მხარს საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარულ პოლიტიკას. „ჩვენი შეფასებით, დღეს ქვეყნის საბანკო სექტორი არის ძლიერი, კარგად კაპიტალიზებული, ორი დიდი ბანკის აქციები ივაჭრება ლონდონის საფონდო ბირჟაზე. ეს მნიშვნელოვანი მიღწევაა საქართველოსთვის, ეს ნიშნავს, რომ საბანკო სექტორი ძლიერია და მის რეგულირებას საუკეთესო, სამაგალითო მოდელით, მაღალი პროფესიონალიზმით ახორციელებს საქართველოს ეროვნული ბანკი. შექებას იმსახურებს ეროვნული ბანკის მონეტარულ პოლიტიკა, ვთვლით რომ ეროვნულმა ბანკმა სწორი და გონივრული პოლიტიკა აირჩია ლარის გაცვლითი კურსის მერყეობისას სავალუტო რეზერვების შენარჩუნების კუთხით, ვინაიდან სავალუტო რეზერვები მნიშვნელოვანი აქტივია ქვეყნისათვის. EBRD-ი თვლის, რომ ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის ქმედებები სწორია. ეროვნული ბანკი პროფესიონალურ დონეზე ასრულებს თავის ძირითად ფუნქციებსა და ამოცანებს და მისი დამოუკიდებლობა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი და ფუნდამენტალურია, ვინაიდან ეს ფუნდამენტური ფაქტორია ინვესტორთა ნდობისათვის და ეკონომიკის განვითრებისათვის მოკლევადიან, საშუალოვადიან და გრძელვადიან პერიოდში“... სერ სუმა ჩაკრაბარტი EBRD - ის პრეზიდენტი EBRD-ის ყოველწლიური შეხვედრისა და ბიზნესფორუმის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნულ ბანკს ეწვია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის შუა აღმოსავლეთისა და ცენტრალური აზიის დეპარტამენტის დირექტორის მოადგილე იუჰა კაჰკონენი. განხილვის მთავარი თემა საქართველოს მაკროეკონომიკური მდგომარეობა და არსებული გამოწვევები იყო. ფასიანი ქაღალდების აუქციონების ბლუმბერგის სისტემით ჩატარების და ანგარიშსწორების პროცესის გაცნობის მიზნით, ეროვნულ ბანკში იმყოფებოდა მონღოლეთის ფინანსთა სამინისტროს დელეგაცია - სახელმწიფო მდივნის განცოგთ ხურელბაატარის ხელმძღვანელობით. 161 ასევე, EBRD-ის ყოველწლიური შეხვედრის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნულ ბანკს ჩეხეთის ყოფილი პრემიერ-მინისტრი ჟირი რუსნოკი ეწვია. ეროვნული ბანკის პრეზიდენტთან შეხვედრაზე, იგი საქართველოს მაკროეკონომიკურ ტენდენციებსა და ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებულ რეფორმებს გაეცნო. 21 ივნისს, თბილისში, შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკის (BSTDB) მმართველთა საბჭოს მე-17 ყოველწლიური შეხვედრა გაიმართა. შეხვედრას თავმჯდომარეობდა BSTDB-ის მმართველი საქართველოს მხრიდან, საქართველოს ეროვნული ბანკი პრეზიდენტი გიორგი ქადაგიძე. შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკი (BSTDB) წარმოადგენს საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტს, რომლის დამფუძნებლები არიან: ალბანეთი, სომხეთი, აზერბაიჯანი, ბულგარეთი, საქართველო, საბერძნეთი, მოლდოვა, რუმინეთი, რუსეთი, თურქეთი და უკრიანა. მისი შტაბ-ბინა არის საბერძნეთში, სალონიკში. BSTDB ხელს უწყობს მისი წევრი ქვეყნების ეკონომიკურ განვითარებასა და რეგიონალურ თანამშრომლობას სესხების გაცემის, საკრედიტო ხაზების, პროექტებისათვის გარანტიის და სახელმწიფო და კერძო სექტორებში სავაჭრო დაფინანსების მეშვეობით. BSTDB-ს წლიური შეხვედრის ფარგლებში, 19 ივნისს, შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკმა, საქართველოს მთავრობასთან და საქართველოს ეროვნულ ბანკთან ერთად რეგიონულ ბიზნესფორუმს უმასპინძლა, რომელზეც განიხილეს მეწარმეობის განვითარებისა და კაპიტალის ხელმისაწვდომობა განსაკუთრებით მცირე და საშუალო ბიზნესისათვის. 25-27 სექტემბერს, საქართველოს ეროვნული ბანკის ორგანიზებით, თბილისმა „ცენტრალური აზიის, შავი ზღვის რეგიონის და ბალკანეთის ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მმართველთა კლუბის XXXIV შეხვედრას“ უმასპინძლა. შეხვედრას საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი გიორგი ქადაგიძე ხელმძღვანელობდა. ღონისძიებაში მონაწილეობდნენ კლუბის წევრი 23 ქვეყნის მმართველები ისრაელის, ჩეხეთის, პოლონეთის, ბულგარეთის, თურქეთის, ჩინეთის, უკრაინის, ალბანეთის, სომხეთის, აზერბაიჯანის, ბელარუსის, ბოსნია და ჰერცეგოვინას, ხორვატიის, ყაზახეთის, ყირგიზეთის, მაკედონიის, მოლდოვას, მონტენეგროს, რუსეთის, სერბიის, სლოვენიის და ტაჯიკეთის ცენტრალური ბანკებიდან. საფინანსო ინსტიტუტების ხელმძღვანელებმა რეგიონის ერთ-ერთი ყველაზე პრობლემატური თემის შესახებ იმსჯელეს - ვალუტის გაცვლითი კურსი და მაღალი დოლარიზაცია. 162 შეხვედრის ფარგლებში, საქართველოსა და ჩინეთის ეკონომიკური ურთიერთობების დაახლოების მიზნით, საქართველოს ეროვნულ ბანკსა და ჩინეთის სახალხო ბანკს შორის ხელი მოეწერა განზრახულობათა მემორანდუმს ურთიერთთანამშრომლობის შესახებ. „ეს არის მემორანდუმი, რომლის შემდეგაც ჩვენ ვიწყებთ მუშაობას სავალუტო სვოპზე ლარსა და იუანს შორის, რომლის წარმატებით განხორციელების შემთხვევაშიც ჩვენი ბიზნეს სუბიექტებისა და მეწარმეებისათვის, ვისაც აქვთ სავაჭრო ურთიერთობები ჩინეთთან, შესაძლებელი იქნება ძალიან საინტერესო საკრედიტო პროდუქტის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა“, - განაცხადა გიორგი ქადაგიძემ. The Banker მსოფლიოს წამყვანმა ბრიტანულმა ფინანსურმა ჟურნალმა The Banker-მა ევროპის 2014 წლის საუკეთესო ცენტრალური ბანკის მმართველად გიორგი ქადაგიძე დაასახელა. მსოფლიოს ერთ-ერთი ავტორიტეტული გამოცემა, ყოველწლიურად იკვლევს და ავლენს წამყვან ფინანსურ ინსტიტუტებს და საუკეთესო ბანკირებს 149 ქვეყანაში. გამარჯვებულთა შეფასება წინა წლის მონაცემზე დაყრდნობით ხდება. The Banker-ის ყოველწლიური დაჯილდოება ავლენს იმ ხელმძღვანელ პირებს, რომლებმაც თავიანთი ქვეყნის ეკონომიკის ზრდის სტიმულირებას და სტაბილიზაციას საუკეთესოდ გაართვეს თავი. 13 მაისს, EBRD-ის ყოველწლიური შეხვედრისა და ბიზნესფორუმის ფარგლებში, მსოფლიოს წამყვანი ბრიტანული ფინანსური ჟურნალის The Banker-ის ევროპის რედაქტორმა სტეფანი ლინჰარტიმ საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტს ევროპის საუკეთესო ცენტრალური ბანკირის ჯილდო გადასცა. The Banker მსოფლიოს პირველი საბანკო და საფინანსო რესურსია, რომელსაც 180 ქვეყანაში კითხულობენ. რეფორმების ექსპორტი საქართველოს ეროვნული ბანკმა რეფორმების ექსპორტის განხორციელება 2015 წელსაც გააგრძელა. ეროვნული ბანკის ბოლო წლებში დაგეგმილი რეფორმების გაცნობისა და გამოცდილების გაზიარების სურვილი არაერთმა ქვეყანამ გამოთქვა. აღსანიშნავია, რომ სხვადასხვა ქვეყნის ცენტრალური ბანკების დელეგაციათა უმრავლესობა საქართველოში მსოფლიო ბანკის რეკომენდაციით იმყოფებოდა. 23-24 აპრილს, საქართველოს ეროვნულ ბანკს მოლდოვას ეროვნული ბანკის დელეგაცია, ბანკის ვიცე-პრეზიდენტის აურელიუ ცინცილეის ხელმძღვანელობით ეწვია. ვიზიტის მთავარი მიზანი საქართველოს ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრის მონახულება და ეროვნული ბანკის წარმატებული გამოცდილების გაზიარება იყო საკასო ოპერაციების და უსაფრთხოების ნორმების, ასევე სხვა მნიშვნელოვანი ასპექტების შესახებ. ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრის წარმომადგენლებმა მოლდოველ კოლეგებს გაუზიარეს გამოცდილება საკასო ოპერაციების და უსაფრთხოების ნორმების, ასევე სხვა 163 მნიშვნელოვანი ასპექტების შესახებ, რომელიც დაეხმარება მათ აღნიშნული პროექტის განხორციელებაში. საქართველოს ეროვნული ბანკის წარმატებული პროექტებით ავსტრიის ცენტრალური ბანკი დაინტერესდა. კერძოდ, საკასო ცენტრის მოსანახულებლად და გამოცდილების გაზიარების მიზნით, 6 მაისს, საქართველოს ეროვნულ ბანკს, ავსტრიის ცენტრალური ბანკის წარმომადგენლები - რობერტ რუპში და ანტონ შაუზერი ეწვივნენ. ქართველმა სპეციალისტებმა ავსტრიელ კოლეგებს დეტალურად გააცნეს წარმატებული პროექტის შესახებ მათთვის საინტერესო ინფორმაცია. 2015 წლის ივლისში, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ევროპის ცენტრალური ბანკის ფორუმს უმასპინძლა. საერთაშორისო რეზერვების პორტფელის მართვის სისტემასთან დაკავშირებით, ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა მომხმარებელთა ჯგუფის მორიგი შეხვედრა საქართველოში გამართა. ეს პირველი შემთხვევაა, როდესაც მსგავსი ფორუმი ევროზონის ფარგლებს გარეთ იმართება. ფორუმის მიზანი რეზერვების მართვის საერთო სისტემის მქონე წევრ ცენტრალურ ბანკებს შორის თანამშრომლობისა და პარტნიორობის გაღრმავების ხელშეწყობა იყო. ფორუმი წელიწადში ორჯერ იმართება და მისი ძირითადი წევრები არიან ევრო სისტემის ცენტრალური ბანკები, ხოლო ამ პროცესში საქართველო, რამდენიმე სხვა ქვეყანასთან ერთად დამკვირვებლის სტატუსით იყო მოწვეული. საერთაშორისო გამოცდილება მნიშვნელოვანია ის საერთაშორისო გამოცდილება, რომელსაც საქართველოს ეროვნულ ბანკს უზიარებენ მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ცენტრალური ბანკებიდან. კერძოდ, 2015 წელს, ეროვნულ ბანკს ჩეხეთის ცენტრალური ბანკის კომუნიკაციების დირექტორი მარეკ პეტრუსი ეწვია. მან შეხვედრები გამართა ბანკის მენეჯმენტთან. შეხვდა პრეზიდენტის აპარატის, საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურისა და სხვა დეპარტამენტების წარმომადგენელებს. საქართველოში ყოფნის დროს მარეკ პეტრუსმა ქართული ბიზნეს მედიის წარმომადგენლებისათვის ტრენინგი ჩაატარა, რომელზეც ყურადღება გამახვილდა ისეთ თემებზე, როგორებიცაა: ცენტრალური ბანკების საკომუნიკაციო სტრატეგია, მედიასთან ურთიერთობა, საკომუნიკაციო ინსტრუმენტები. სტუმარმა ქართველ ჟურნალისტებს გააცნო ჩეხეთის ცენტრალური ბანკის საკომუნიკაციო სტრატეგია და გაუზიარა ჩეხეთის მედიისა და ცენტრალური ბანკის PR სამსახურის ურთიერთობის გამოცდილება. 11 ივნისს, საქართველოს ეროვნული ბანკის ორგანიზებით, მედიასაშუალებების წარმომადგენლებისათვის, ბლუმბერგის საერთაშორისო სისტემის თემაზე სპეციალური ტრენინგი გაიმართა. ტრენინგს კომპანია Bloomberg-ის კავკასიისა და ცენტრალური აზიის მენეჯერი ალექსანდრე არტიომოვი უძღვებოდა. შეხვედრაზე ალექსანდრე არტიომოვმა დეტალურად ისაუბრა ბლუმბერგის როგორც კომპანიის და მისი ძირითადი პროდუქტის შესახებ. მედიას ანახა თუ როგორ მუშაობს სავალუტო, ფულადი და ფასიანი ქაღალდების ბაზრები როგორც მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში, ისე საქართველოში. მიმოიხილა ბლუმბერგის შესაძლებლობები, ისაუბრა თუ რისთვის გამოიყენება და ვის შეუძლია ამ 164 პლატფორმაზე მუშაობა. ასევე, სტუმარმა მედიას გააცნო ბლუმბერგის გამოცდილება საქართველოში და უპასუხა მათ შეკითხვებს. მსოფლიო დაზოგვის დღის აღნიშვნა საქართველოში უკვე ტრადიციად იქცა. დაზოგვის დღისადმი მიძღვნილი მთავარი ღონისძიება 2015 წლის 30 ოქტომბერს, საქართველოს ეროვნულ ბანკის საკასო ცენტრში გაიმართა. სოციალურ მედიაში ქვეყნის მასშტაბით გამოცხადდა ყულაბების კონკურსი, რომლის ფარგლებშიც 14 წლამდე ბავშვები აგზავნიდნენ ნახატს სახელწოდებით „ოცნების ყულაბას“ და ასახელებდნენ დაზოგვის მიზანს. 139 მონაწილედან გამოვლინდა 11 გამარჯვებული, რომლებსაც ეროვნულმა ბანკმა საკასო ცენტრში ექსკურსიაზე უმასპინძლა, ხოლო კომერციულმა ბანკებმა საბავშვო ანაბარი გაუხსნეს, რათა ბავშვებმა განაგრძონ თანხის დაგროვება საკუთარი მიზნებისათვის. გამარჯვებულებს ასევე გადაეცათ სხვადასხვა პრიზები და დაუმზადდათ დახატული ოცნების ყულაბები. მსოფლიო დაზოგვის დღე მოსახლეობასა და კომერციულ ბანკებს შორის არსებული ბარიერის გადალახვის კარგი საშუალებაა. ეს დღე ამაღლებს ნდობას ფინანსური სექტორისადმი და მოუწოდებს ხალხს, დაზოგონ ფული ბანკებში. მსოფლიო დაზოგვის დღეს დიდი ისტორია აქვს და მას 1925 წლიდან ბევრ ქვეყანაში სხვადასხვა ღონისძიებებით აღნიშნავენ. 165 12 ადამიანური რესურსების მართვა და განვითარება სტატისტიკური ინფორმაცია თანამშრომელთა რაოდენობის შესახებ 2015 წლის ბოლოს ეროვნულ ბანკში მუშაობდა 339 თანამშრომელი, რომელთა საშუალო ასაკია 40 წელი. თანამშრომელთა 47%-ს ქალები შეადგენდნენ. დიაგრამა N 12.1 ეროვნული ბანკის თანამშრომლების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლები 304 261 სულ 339 თანამშრომელი მოხელე (261) დამხმარე მოსამსახურე (50) შტატგარეშე მოსამსახურე (28) 181 ქალი (158) 158 კაცი (181) მოხელეების საშუალო ასაკი (39) 50 28 39 43 37 დამხმარე მოსამსახურეების საშუალო ასაკი (43) შტატგარეშე მოსამსახურეების საშუალო ასაკი (37) უმაღლესი განათლებით (304) წყარ ო : საქ არ თ ვე ლოს ე რ ოვნ უ ლი ბან კი სტრუქტურული ოპტიმიზაცია ფულის გათეთრების წინააღმდეგ ფინანსურ ქმედებათა სპეციალური ჯგუფის (FATF) 26-ე რეკომენდაციის, ევროპის საბჭოს ფულის გათეთრების წინააღმდეგ მიმართულ ღონისძიებათა შემფასებელ რჩეულ ექსპერტთა კომიტეტის 2012 წლის მეოთხე შეფასების დასკვნისა და საქართველოს შესახებ მეოთხე რაუნდის შუალედური ანგარიშის, ასევე, საქართველოს მთავრობის დადგენილებით დამტკიცებული „ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების წინააღმდეგ ბრძოლის სტრატეგიის 2014-2017 წწ.“ მოთხოვნათა შესრულების უზრუნველსაყოფად და სამუშაო პროცესების თვისებრივი ცვლილებების გამო, საქართველოს ეროვნულ ბანკში 2015 წლის მარტში განხორციელდა გარკვეული სტრუქტურული ოპტიმიზაცია. კერძოდ, დაიხურა ფულის გათეთრების და სპეციალური ინსპექტირების დეპარტამენტი და მასში შემავალი ფულის გათეთრების ინსპექტირების და სპეციალური ინსპექტირების განყოფილებები. მათ ბაზაზე შეიქმნა ფულის გათეთრების ინსპექტირებისა და ზედამხედველობის დეპარტამენტი მასში შემავალი ინსპექტირების და მეთოდოლოგიისა და დისტანციური ზედამხედველობის განყოფილებებით. უმაღლეს საგანმანთლებლო სასწავლებლებთან თანამშრომლობა ეროვნული ბანკი ყოველწლიურად აძლევს სტუდენტებს შესაძლებლობას გაეცნონ ეროვნული ბანკის სპეციფიკას, გაიარონ სტაჟირება და გამოიმუშაონ პრაქტიკული უნარები, რაც მათ პროფესიონალებად ჩამოყალიბებაში დაეხმარება. ამ მიზნით უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან გაფორმებული „ურთიერთთანამშრომლობის 166 შესახებ მემორანდუმის“ საფუძველზე აყვანილი იქნა 37 სტაჟიორი, რომელთაგან დღეს 5 ეროვნული ბანკის თანამშრომელია. გარდა ამისა, ეროვნული ბანკი შესაძლებლობას აძლევს ქართველ სტუდენტებს, რომლებიც საზღვარგარეთ სწავლობენ, გაიარონ საზაფხულო სტაჟირება და გაეცნონ ეროვნული ბანკის სპეციფიკას. აღნიშნული მიზნად ისახავს ქართველი სტუდენტებისათვის ეროვნული ბანკის მიმართ ინტერესის გაღვივებას, რათა მათ სწავლის დასრულების შემდეგ საქართველოში დაბრუნება გადაწყვიტონ და მიღებული ცოდნა საქართველოში გამოიყენონ. 2015 წელს სტაჟირება გაიარა 5-მა სტუდენტმა. თანამშრომელთა პროფესიული განვითარება 2015 წელს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა თავის თანამშრომელთა პროფესიულ განვითარებაზე ზრუნვას. თანამშრომელთა პროფესიული საქმიანობის ეფექტიანობის ამაღლების მიზნით საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, ვენის გაერთიანებულ ინსტიტუტში, გერმანიის ბუნდესბანკში, საფრანგეთის ცენტრალურ ბანკში, ნიდერლანდების ბანკში, პოლონეთის ეროვნულ ბანკში, შვეიცარიის ცენტრალურ ბანკში, ჩეხეთის ეროვნულ ბანკში, ავსტრიის ეროვნულ ბანკში, სომხეთის ცენტრალურ ბანკში, თურქეთის ცენტრალურ ბანკში, აზიის განვითარების ბანკში, ასევე მსოფლიო ბანკსა და სხვა ქვეყნების ცენტრალურ ბანკებში სწავლება გაიარა ეროვნული ბანკის 80 სპეციალისტმა, ხოლო საქართველოს ბაზარზე არსებულ სასწავლო დაწესებულებებში სწავლება გაიარა ეროვნული ბანკის 12-მა სპეციალისტმა. 2015 წელს ეროვნულ ბანკში ჩატარდა ინგლისური ენის შემსწავლელი კურსი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო ეროვნული ბანკის 26 თანამშრომელმა. ასევე, წლის განმავლობაში ჩატარდა შიდა ტრენინგები, რომლის მიზანსაც წარმოადგენს ეროვნულ ბანკში დაგროვილი ცოდნისა და გამოცდილების დაინტერესებული თანამშრომლებისათვის გაზიარება. ეროვნული ბანკის ყველა თანამშრომლისათვის გასულ წელს ჩატარდა სემინარი თემაზე „ბიზნესის უწყვეტობა“. ბუნებრივია, რომ ეროვნულ ბანკში, როგორც კრიტიკული სისტემებისა და ოპერაციების მქონე ორგანიზაციაში, ბიზნესის უწყვეტობის მართვა ერთერთი პრიორიტეტული საკითხია. ბანკის თანამშრომლებმა მოისმინეს როგორ უნდა იმუშაოს ორგანიზაციამ უწყვეტ რეჟიმში, მიუხედავად მოსალოდნელი თუ მოულოდნელი უჩვეულო, არასტანდარტული ან კრიტიკული სიტუაციის დადგომისას. ასევე განხორციელდა შემუშავებული სცენარების ტესტირება (პრაქტიკული რეალიზება). ტესტირება აუცილებელი წინაპირობაა ნაკლოვანებების აღმოჩენისათვის. ფინანსური სექტორის თანამშრომელთა პროფესიული განვითარება ეროვნული ბანკი ასევე ხელს უწყობს საბანკო სექტორის თანამშრომელთა პროფესიულ განვითარებას. ამ მიზნით 2015 წლის მაისში, აპრილსა და ნოემბერში უცხოელი პარტნიორების მხარდაჭერით, ლუქსემბურგის საფინანსო ტექნოლოგიების გადაცემის კვლევითი სააგენტოს ექსპერტების მიერ ეროვნულ ბანკში ჩატარდა 3 სემინარი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო როგორც ეროვნული ბანკის, ასევე კომერციული ბანკების 75-მა თანამშრომელმა. 167 13 ნორმატიულ-სამართლებრივი ბაზის განვითარება 2015 წელს გრძელდებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ნორმატიული ბაზის განვითარება-განახლების სამუშაოები. კერძოდ, საანგარიშო პერიოდში მომზადდა და მიღებულ იქნა მნიშვნელოვანი სამართლებრივი აქტები. მათ შორის: „გადახდის ოპერაციის შესრულების წესი“, „კომერციული ბანკების კაპიტალის ადეკვატურობის მოთხოვნების შესახებ დებულება“, „კომერციული ბანკის ლიკვიდაციის წესი“, „კომერციულ ბანკებში შიდააუდიტორული საქმიანობისადმი მოთხოვნების შესახებ დებულება“, „ინტერესთა კონფლიქტის მართვის დებულება“, „იურიდიული პირების მიერ ბლუმბერგის სავაჭრო სისტემის გამოყენებით ვალუტით ელექტრონული ვაჭრობის წესი“, „კომერციული ბანკების მიერ განხორციელებული გადახდის ოპერაციების შესახებ ინფორმაციის მოწოდების ინსტრუქცია“, „საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთიანი ფინანსური და სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემის - სებსტატის გამოყენების შესახებ“ და სხვა. საანგარიშო წლის განმავლობაში განხორციელდა საქართველოს ეროვნული ბანკის 34 ნორმატიული აქტის პროექტის მომზადება, მათი შესაბამისობაში მოყვანა მოქმედ კანონმდებლობასთან. ასევე უზრუნველყოფილ იქნა აღნიშნული ნორმატიული აქტების ოფიციალური გამოქვეყნება - „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს“ ვებგვერდზე ელექტრონული ფორმით განთავსება. 2015 წელს მიმდინარეობდა სახელმწიფო საიდუმლოებასთან დაკავშირებული საკითხების რეგულირების პროცესი. კერძოდ, საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებულ იქნა „სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ“ ახალი კანონი. აღნიშნული კანონის საფუძველზე მომზადდა სამართლებრივი აქტის პროექტი, რომელიც ეროვნულმა ბანკმა უნდა მიიღოს „სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ“ ახალი კანონის საფუძველზე. ახალი რეგულაციებით მთლიანად იცვლება ეროვნულ ბანკში სახელმწიფო საიდუმლოებაზე მოპყრობის პრინციპები. კერძოდ, მნიშვნელოვან სიახლეს წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების დამზადებასთან, გადაზიდვასა და აღრიცხვასთან დაკავშირებული სახელმწიფო საიდუმლოების შემცველი ინფორმაცია იარსებებს უკვე ელექტრონული ფორმითაც და სამართლებრივი აქტით გაიწერა ის აუცილებელი დაცვითი მექანიზმები, რომლითაც უნდა მოხდეს ელექტრონულად არსებული სახელმწიფო საიდუმლოების შემცველი ინფორმაციის შენახვა, მიმოცვლა და დაცვა. ამჟამად წარმოებს აღნიშნული სამართლებრივი აქტის სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურთან შეთანხმების პროცესი. 2015 წელს მომზადდა და გაფორმდა ორი მნიშნელოვანი ხელშეკრულება. ერთ-ერთი კონტრაქტი უკავშირდებოდა რეპო გარიგებას (GMRA- Global Master Repurchase Agreement), ხოლო მეორე კონტრაქტი - Securities Lending Agreement-ი, რომელიც გაფორმდა Clearstream Luxemburg Banking-თან, შეეხებოდა ფასიანი ქაღალდების გასესხების საკითხს. 2015 წლის გაზაფხულზე, საქართველოში დერივატივების ბაზრის განვითარებასთან დაკავშირებით, ეროვნულმა ბანკმა, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან თანამშრომლობით, დაიწყო ახალი პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს ქვეყანაში შესაბამისი სამართლებრივი და ბიზნეს გარემოს შექმნას ფულადი ბაზრების სათანადო განვითარების თვალსაზრისით. პროექტის ერთ-ერთი მიზანია არსებული 168 კანონმდებლობის სრულ შესაბამისობაში მოყვანა საერთაშორისოდ აღიარებულ საუკეთესო პრაქტიკასთან. საანგარიშო წელს ეროვნულმა ბანკმა დაიწყო რეფინანსირების სესხებთან დაკავშირებული ფინანსური გირაოს ინსტრუმენტის სამართლებრივი და ინფრასტრუქტურული განახლების პროექტი, რომლის მიზანია კანონმდებლობასთან სრული შესაბამისობის დაცვით განხორციელდეს კომერციული ბანკებისათვის უფრო გამარტივებული და სწრაფი პროცედურების შეთავაზება. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის მიერ გაწეული რეკომენდაციების შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკი მუშაობდა საკანონმდებლო ინიციატივებზე, რამაც ხელი უნდა შეუწყოს ეფექტიანი საბანკო ზედამხედველობის გაძლიერებას. აღნიშნული ინციატივები მოიცავს ისეთ საკითხებს, როგორებიცაა სებ-ის თანამშრომელთა ინტერესების დაცვა, კომერციული ბანკის ლიცენზირება, მნიშვნელოვანი წილის შეძენა და კონსოლიდირებული ზედამხედველობა. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ეროვნული ბანკი უზრუნველყოფდა საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას. კერძოდ, სებ-ში 2015 წლის განმავლობაში შემოვიდა საჯარო ინფორმაციის 189 მოთხოვნა, აქედან დაკმაყოფილდა 185, ხოლო 4 მოთხოვნა კანონით დადგენილ ვადაში გადაეგზავნა შესაბამისი უფლებამოსილების სხვა ადმინისტრაციულ ორგანოს, რის შესახებაც ეცნობათ განმცხადებლებსაც. 169 14 სტატისტიკური საქმიანობა საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ეროვნულ ბანკში გრძელდებოდა სტატისტიკური ბიზნეს პროცესის რეფორმა. ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 2015 წლის 26 ნოემბრის ბრძანებით, საბანკო სისტემაში, სრულად გაეშვა ექსპლუატაციაში საქართველოს ეროვნული ბანკის ახალი ინოვაციური სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემა სებსტატი, რომელიც 2014 წლიდან პარალელურად ფუნქციონირებდა ექსელზე დაფუძნებულ სტატისტიკურ ანგარიშგებასთან ერთად. მისი მთავარი უპირატესობა და განსხვავება აქამდე არსებული სტატისტიკური სისტემისაგან მდგომარეობს იმაში, რომ პირველად საქართველოს სტატისტიკური საქმიანობის პრაქტიკაში, კომერციული ბანკები სტატისტიკური ინფორმაციის ეროვნულ ბანკში წარდგენას ახორციელებენ ინტერნეტტექნოლოგიის გამოყენებით, ნაცვლად სტატისტიკური კითხვარებისა. სებსტატი არის ინფორმაციული სისტემა, რომელიც გულისხმობს ეროვნული ბანკის კომპეტენციაში არსებული სტატისტიკური მიმართულებების წარმოების ბიზნესპროცესების სტანდარტიზაციასა და ოპტიმიზაციას, გამოყენებული ცნებების, კატეგორიებისა და კონცეფციების ჰარმონიზაციის გზით. ეროვნულ ბანკში კომერციული ბანკების მიერ წარმოსადგენი ფინანსური და სტატისტიკური ინფორმაცია სტრუქტურირებულია სტანდარტული წესით, რაც უზრუნველყოფს მონაცემთა მაღალ ხარისხს, ინფორმაციის ხარისხის კონტროლისა და დამუშავების ავტომატიზაციას და რესპონდენტთა საანგარიშგებო ტვირთის შემსუბუქებას. სებსტატი არის გამჭვირვალე სისტემა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მისი მეთოდოლოგია, გზამკვლევები, პრაქტიკული სახელმძღვანელოები, ადრე მოქმედ სტატისტიკურ ანგარიშგებასთან შესაბამისობის დამდგენი სქემები, მონაცემთა ხარისხის უზრუნველყოფისათვის გამოყენებული პროცედურები და წარდგენის წესები გამოქვეყნებულია ეროვნული ბანკის ვებ-გვერდსა და სებსტატის მომხმარებელთა ვებგვერდზე და ერთნაირად ხელმისაწვდომია ყველა დაინტერესებული მომხმარებლისათვის (https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=634). სებსტატი არის ჰარმონიზებული სისტემა, რაც გულისხმობს მის შესაბამისობას თანამედროვე საერთაშორისო სტატისტიკურ სტანდარტებთან, ე.ი. ყველა მაკროეკონომიკურ სტატისტიკურ სისტემასთან (ეროვნულ ანგარიშთა სისტემასთან, საგადასახდელო ბალანსთან, მონეტარულ და ფინანსურ სტატისტიკასთან და სამთავრობო ფინანსების სტატისტიკასთან). სებსტატი არის მოქნილი სისტემა: ნებისმიერი ინსტიტუციური თუ სტრუქტურული ცვლილება საბანკო სისტემასა და მომსახურებაში შესაძლებელია აისახოს სებსტატში დაუყოვნებლივ, ყოველგვარი ზედმეტი დროისა და დანახარჯების გარეშე, ან გაფართოვდეს იგი მონაცემთა ახალი ოჯახის დამატების გზით და მინიმალური დანახარჯებით. სებსტატის, როგორც სრულიად ახალი სტატისტიკური სისტემის კონცეფციის უპირატესობა მდგომარეობს იმაში, რომ იგი არა მარტო საშუალებას იძლევა საჭიროების შემთხვევაში შეუზღუდავად, თუმცა მარტივად გაფართოვდეს მოთხოვნილი სტატისტიკური მონაცემების წრე, არამედ მნიშვნელოვნად ამაღლებს კომერციული ბანკების მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის ხარისხს. ამას უზრუნველყოფს კარგად 170 გააზრებული რამდენიმე საფეხურიანი პროცედურები, ერთი მხრივ, კომერციულ ბანკებში ინფორმაციის მომზადებისას და, მეორე მხრივ, ეროვნულ ბანკში მათი გადამოწმებისას. საილუსტრაციოდ, ქვემოთ მოტანილია ერთ-ერთი ასეთი პროცედურის სქემა. დასაწყისი კომ. ბანკის მიერ FIM ოჯახის ფაილის ატვირთვა სებსტატის სერვისის მიერ ლოგიკური კონტროლების გავლის გარეშე ფაილის ატვირთვის შესახებ წერილის დაგზავნა FIM ოჯახის XML ფაილის შემოწმების პროცედურა სებ-ის თანამშრომელი მონაცემების შიდა კონტროლებზე გატარება XML ფაილის ფაილ სერვერზე ჩაწერა XSD სქემის კონტროლი მონაცემების ბალანსთან შედარება შეცდომა კომ. ბანკთან მიზეზების გარკვევა შეცდომა მისაღებია სხვაობა არ დაფიქსირდა ყოველთვიური რეპორტინგისთვის საჭირო რეპორტების გამოძახება მიმდინარე და წინა მისაღებია პერიოდთან ერთად და მონაცემების გაანალიზება ფაილის ლოგიკურ კონტროლებზე გატარება გაიარა ვერ გაიარა დასასრული დასასრული ფაილის დამოწმება დასასრული სებსტატის სერვისის მიერ კომ. ბანკისთვის ფაილის დადასტურებაზე შეტყობინების გაგზავნა XML ფაილის მონაცემების SQL ბაზაში ჩაწერა გასაღებთა დუბლირების კონტროლი ვერ გაიარა ფაილის დაწუნება სებ-ის თანამშრომელი დიახ ფაილის ატვირთვის შეწყვეტა სებსტატის სერვისის მიერ კომ. ბანკისთვის ფაილის განმეორებითი ატვირთვის უფლების მინიჭების შესახებ შეტყობინების გაგზავნა შეცდომა საეჭვოა ფაილის ზომა ნაკლებია 25 მბ? კოდელისტის კონტროლი შედეგების კომ. ბანკთან ერთად გაანალიზება მისაღებია XML ფაილის მონაცემების SQL ბაზაში ჩაწერა არა ვერ გაიარა კომ. ბანკისთვის მონაცემთა განმეორებით ატვირთვის უფლების ჩართვა გაიარა ატვირთვის უფლების შემოწმება ფაილის სახელში მოცემული მონაცემების ფაილის შიგნით მოცემულ მონაცემებთან შედარება სებსტატის სერვისის მიერ კომ. ბანკისთვის ფაილის დაწუნებაზე შეტყობინების გაგზავნა ვერ გაიარა გაიარა ფაილის კონტროლი ფაილის სახელის ფორმატი მონაცემების ლოგიკურ კონტროლებზე შემოწმება XML ფაილის ფაილ სერვერზე ჩაწერა სებსტატის სერვისის მიერ ფაილის წარმატებით ატვირთვის შესახებ წერილის გაგზავნა ბუნებრივია, ინფორმაციის მოპოვების ახალი ტექნოლოგიების დანერგვა ახალი ანალიტიკური სტატისტიკური პროდუქტების დანერგვას ემსახურება. ამ თვალსაზრისით აღსანიშნავია ინტენსიური სტატისტიკური სამუშაოების დაწყება ფინანსური სტატისტიკის განვითარების მიმართულებით, რაც გულისხმობს ფინანსური ანგარიშის შედგენას და ფონდების ნაკადების სიღრმისეული ანალიზის ინფორმაციულ მხარდაჭერას. ფინანსური ანგარიში, ახასიათებს რა ფინანსურ ქცევებსა და ეკონომიკის სექტორებს შორის ურთიერთობებს, უმნიშვნელოვანესი სტატისტიკური ინსტრუმენტია მაკროეკონომიკური ანალიზის თვალსაზრისით. აქედან გამომდინარე, დიდია ინტერესი მისი წარმოების პრაქტიკაში დანერგვისადმი. საანგარიშო წელს განხორციელდა საცდელი გაანგარიშებები: ● საბაზისო ფონდების ნაკადების ანგარიშების მიხედვით; ● ეროვნული ბანკის, სხვა დეპოზიტური კორპორაციებისა და სხვა ფინანსური კორპორაციების ფონდების ნაკადების ანგარიშების მატრიცების მიხედვით, ეროვნულ ანგარიშთა სისტემასთან ინტეგრირებული ფონდების ნაკადების ანგარიშის ფარგლებში; ● მთავრობის, არაფინანსური კორპორაციების, შინამეურნეობებისა და შინამეურნეობების მომსახურე კერძო არაკომერციული ორგანიზაციების ფონდების ნაკადების ანგარიშების მატრიცების მიხედვით. 171 ფინანსური ანგარიშისათვის დამატებითი მონაცემების მოპოვების მიზნით გრძელდებოდა მჭიდრო თანამშრომლობა საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურთან. კერძოდ, ეროვნული ბანკის ინიციატივითა და მეთოდოლოგიური მხარდაჭერით დაინერგა არაფინანსური კორპორაციების ფინანსური მდგომარეობის შემსწავლელი ყოველწლიური სტატისტიკური კვლევა; მიღწეულია შეთანხმება სექტორული ბალანსების ექსპერიმენტული ვერსიების გაზიარებაზე, რაც მნიშვნელოვანი იქნება კაპიტალის ანგარიშის საბალანსო მუხლის - წმინდა გასესხება/სესხების შესაფასებლად. 2015 წლის დასაწყისიდან, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, არსებული სტატისტიკური ცხრილების პარალელურად, დაიწყო ქვეყნის საგარეო ვალის დამატებითი სტატისტიკური ცხრილების გამოქვეყნება საგარეო ვალის სტატისტიკის 2013 წლის განახლებული მეთოდოლოგიის შესაბამისად, რომელიც შედგენილია საგადასახდელო ბალანსის სახელმძღვანელოს მეექვსე რედაქციაში შესული ცვლილებების გათვალისწინებით. საგარეო ვალის კუთხით განხორციელდა შემდეგი ძირითადი მეთოდოლოგიური ცვლილებები: ● გაუქმდა სავალო ინსტრუმენტი „ვადაგადაცილებული დავალიანება“. ახალი მეთოდოლოგიის შესაბამისად, ვადაგადაცილებული დავალიანება ჩართულია ძირითად ინსტრუმენტში. ადრე იგი აღირიცხებოდა ცალკე პუნქტად, როგორც მოკლევადიანი სავალო ინსტრუმენტი; ● დარიცხული პროცენტი ჩართულია შესაბამის ინსტრუმენტებში, ანუ გრძელვადიან სავალო ინსტრუმენტზე დარიცხული პროცენტი ჩართულია გრძელვადიან ვალში, ხოლო მოკლევადიან სავალო ინსტრუმენტზე დარიცხული პროცენტი - მოკლევადიან ვალში. წინა რედაქციით, დარიცხული პროცენტი როგორც გრძელ, ასევე მოკლევადიან ვალზე აისახებოდა მოკლევადიან სავალო ინსტრუმენტში; ● საგადასახდელო ბალანსის მეექვსე რედაქციაში სავაჭრო კრედიტების ახლებურად აღრიცხვამ გამოიწვია რიცხობრივი სხვაობა ძველი რედაქციის სავაჭრო კრედიტებსა და ახალი რედაქციის სავაჭრო კრედიტებს შორის. შესაბამისად, ახალი რედაქციის მიხედვით, მთლიანი საგარეო ვალი რამდენადმე ნაკლებია, ვიდრე მთლიანი საგარეო ვალი ძველი რედაქციის მიხედვით. 172 საქართველოს ეროვნული ბანკი ფინანსური ანგარიშგება 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის 173 saqarTvelos erovnuli banki sarCevi გვერდი ხელმძღვანელობის პასუხისმგებლობის ანგარიში 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის წარმოდგენილი ფინანსური ანგარიშგების მომზადებასა და დამტკიცებაზე 1 დამოუკიდებელი აუდიტორის დასკვნა 2 ფინანსური ანგარიშგება 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის: მოგება ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება 3-4 ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგება 5-6 კაპიტალში ცვლილებების ანგარიშგება 7-8 ფულადი სახსრების მოძრაობის ანგარიშგება 9-10 ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 11-70 174 175 176 საქართველოს ეროვნული ბანკი მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი შენიშვნები 2015 წ. დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2014 წ. 1,934 1,781 1,174 20,513 232 23,853 1,186 14,489 339 17,795 59,552 8,989 68,541 18,398 5,712 24,110 24,227 49 24,276 116,670 26,938 70 27,008 68,913 (24,846) (22,032) (12,127) (9,505) (36,973) (31,537) (517) (2,698) (37,490) 79,180 (34,235) 34,678 92 (74) 79,272 34,604 700,237 (258) 1,577 (1,585) 103,894 832 1,409 (1,281) 2,321 3,667 (553) (2,073) (1,817) 379 1,620 701,542 1,266 108,093 საპროცენტო შემოსავალი საერთაშორისო რეზერვების მართვა მოთხოვნები საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა მონეტარული პოლიტიკის ოპერაციები მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა საპროცენტო შემოსავალი დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები სხვა სულ საპროცენტო შემოსავალი საპროცენტო ხარჯი მონეტარული პოლიტიკის ოპერაციები გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ სხვა საპროცენტო ხარჯები ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ სულ საპროცენტო ხარჯი წმინდა საპროცენტო შემოსავალი სხვა აქტივების გაუფასურების დანაკარგების (ხარჯი)/უკუაღდგენა წმინდა საპროცენტო შემოსავალი გაუფასურების უზრუნველყოფის შემდეგ წმინდა მოგება/(ზარალი) უცხოური ვალუტით განხორციელებულ ოპერაციებიდან -საკურსო სხვაობებიდან -სავაჭრო ოპერაციებიდან საკომისიო შემოსავლები საკომისიო ხარჯები წმინდა მოგება რეალიზებული გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივებიდან წმინდა ზარალი რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქივებისა, მოგებასა ან ზარალში ასახვით. წმინდა არარეალიზებული მოგება/(ზარალი) რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქივებისა, მოგებასა ან ზარალში ასახვით. სხვა შემოსავლები არასაპროცენტო შემოსავალი 18 4 4 5 3 მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგების 177 178 საქართველოს ეროვნული ბანკი ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგება 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) შენიშვნები 31 დეკემბერი 2015 31 დეკემბერი 2014 აქტივები: აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები: ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები 7 1,541,161 1,725,028 SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში 9 478,230 388,675 წარმოებული ფინანსური აქტივები 10 3,204 2,835 სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 11 577,474 494,071 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 3,440,021 2,422,291 18 65 4 6,040,155 5,032,904 8 1,067,000 712,500 12 101,617 80,776 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 401,914 442,094 საინვენსტიციო ქონება 14 2,544 2,173 გასაყიდად გამიზნული აქტივები 15 - 415 ძირითადი საშუალებები 16 54,828 58,547 არამატერიალური აქტივები 17 1,248 2,514 სხვა აქტივები 18 6,086 4,102 1,635,237 1,303,121 7,675,392 6,336,025 სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა აქტივები აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში სულ აქტივები 5 ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგების 179 180 საქართველოს ეროვნული ბანკი კაპიტალში ცვლილებების ანგარიშგება 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 1 იანვარი 2014 სულ სრული შემოსავალი წლის მოგება სხვა სრული შემოსავალი გასაყიდად უცხოური არსებული ვალუტის ინვესტიციების სხვა საწესდებო სარეზერვო გადაფასების გადაფასების გადაფასების გაუნაწილებელი სულ კაპიტალი ფონდი რეზერვი რეზერვი რეზერვი მოგება კაპიტალი 15,000 125,708 2,577 143,285 - - - - - 114,646 114,646 მუხლები, რომლებიც შეიძლება შემდგომში რეკლასიფიცირდეს მოგება ან ზარალში: წმინდა არარეალიზებული მოგება/(ზარალი) გასაყიდად არსებული ინვესტიციების გადაფასებიდან წლის განმავლობაში წმინდა რეალიზებული ზარალი გასაყიდად არსებული ინვესტიციებიდან, რომლებიც რეკლასიფიცირდა მოგება ან ზარალში სულ სხვა სრული შემოსავალი სულ წლის სრული შემოსავალი კაპიტალში, პირდაპირ ასახული ოპერაციები სარეზერვო ფონდში გადატანა (შენიშვნა 24) უცხოური ვალუტის გადაფასების რეზერვში გადატანა (შენიშვნა 24) სხვა გადაფასების რეზერვში გადაცემა (შენიშვნა 24) სულ კაპიტალში პირდაპირ ასახული ოპერაციები 31 დეკემბერი 2014 - - - - 1,034 - 1,034 - - - - (93) - (93) - - - - 941 - 941 - - - - 941 114,646 115,587 - 10,373 - - - (10,373) - - - 103,894 - - (103,894) - - - - 379 - (379) - - 10,373 103,894 379 - (114,646) - 15,000 10,373 229,602 379 3,518 - 258,872 7 კაპიტალში ცვლილებების ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგების 181 182 საქართველოს ეროვნული ბანკი ფულადი სახსრების მოძრაობის ანგარიშგება 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2015 დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2014 მიღებული პროცენტი 139,328 96,888 გადახდილი პროცენტი შენიშვნები ფულადი სახსრების მოძრაობა საოპერაციო საქმიანობიდან: (30,535) (28,539) მიღებული საკომისიო შემოსავალი 1,577 1,409 გადახდილი საკომისიო ხარჯები საინვესტიციო ფასიანი ქაღალდებიდან მიღებული წმინდა მოგება წმინდა რეალიზებული მოგება/(ზარალი) უცხოური ვალუტით განხორციელებული სავაჭრო ოპერაციებიდან სხვა მიღებული შემოსავალი (1,585) (1,281) 553 2,073 (258) 832 1,248 752 თანამშრომლებზე გადახდილი ხარჯები (13,453) (13,141) ფულის ბეჭდვაზე გადახდილი ხარჯი სხვა გადახდილი საერთო და ადმინისტრაციული ხარჯები ფულადი სახსრების მოძრაობა საოპერაციო საქმიანობიდან, საოპერაციო აქტივებისა და ვალდებულებების ცვლილებებამდე (11,134) (2,467) (9,323) (4,294) 76,418 52,232 (353,364) (312,440) 2,001 1,210 წმინდა (ზრდა)/კლება საოპერაციო აქტივებში: მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში აქტივები დაკავშირებული წარმოებულ ინსტრუმენტებთან სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები (369) (2,166) 26,773 (79,958) სხვა აქტივები (1,761) 332 41,624 110,559 63,708 334,143 211,126 102,318 ვალდებულებები კლიენტების მიმართ (269) (89) სხვა ვალდებულებები (212) - ფულადი სახსრების წმინდა შემოდინება საოპერაციო საქმიანობიდან 65,675 206,141 წმინდა ზრდა/(კლება) საოპერაციო ვალდებულებებში: მიმოქცევაში გაშვებული ფული ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ფულადი სახსრების მოძრაობის ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგების 9 183 184 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 1. ორგანიზაცია საქართველოს ეროვნული ბანკი (შემდგომში ,,ბანკი”) წარმოადგენს საქართველოს ცენტრალურ ბანკს და საქართველოს მთავრობის ბანკირსა და ფისკალურ აგენტს. იგი საკუთარ საქმიანობას ახორციელებს ,,საქართველოს ეროვნული ბანკის” შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის საფუძველზე, რომელიც ძალაში შევიდა 2009 წლის 1 დეკემბერს (შემდგომში ,,კანონი.“) და სრულად ჩაანაცვლა 1995 წლის 24 ოქტომბრით დათარიღებული კანონი. ბანკის ძირითადი ამოცანები და ფუნქციებია ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა, ფინანსური სექტორის სტაბილურობა და ეფექტურობა, ეროვნული ვალუტის ემისია და საერთაშორისო რეზერვების მართვა. ეს ფუნქციები განიხილება ქვემოთ აღწერილი ფუნქციების შემადგენელ ნაწილად . მონეტარული პოლიტიკა საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის ძირითადი მიზანია ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა. ფასების სტაბილურობა გულისხმობს ზომიერი და პროგნოზირებადი ინფლაციის განაკვეთს, რომელიც გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდის აუცილებელი პირობაა. გარდა ამისა, ეროვნული ბანკი ახორციელებს ფინანსური სისტემის სტაბილურობის მხარდაჭერას და ხელს უწყობს ქვეყნის ეკონომიკურ ზრდას თუ ამ უკანასკნელი მიზნების განხორციელება თანხვედრაშია მთავარ მიზანთან ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფასთან. მონეტარული და გაცვლითი კურსის პოლიტიკა მიზნად ისახავს ეროვნული ვალუტის მსყიდველობითი უნარის, მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის პოტენციალისა და საინვესტიციო გარემოს გაუმჯობესებას. ზედამხედველობა და ფინანსური სტაბილურობა მთავარ მიზანს წარმოადგენს საქართველოს საფინანსო სისტემის სტაბილურობისა და ეფექტიანობის უზრუნველყოფა. ამ მიზნების განხორციელებისთვის ეროვნული ბანკს გააჩნია საზედამხედველო და მარეგულირებელი უფლებამოსილება ფინანსური და ფასიანი ქაღალდების ბაზრების სხვადასხვა წარმომადგენლების - კომერციული ბანკების, საკრედიტო კავშირების, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, ფულადი გზავნილებები განმხორციელებელი პირების, ვალუტის გადამცვლელი პუნქტებისა და ფასიანი ქაღალდების ბაზრის მიმართ. ვალუტა მხოლოდ ბანკს აქვს მიმოქცევისათვის განკუთვნილი ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების დამზადებისა და საქართველოს ტერიტორიაზე მათი ემისიის უფლება. ბანკი განსაზღვრავს ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების დიზაინს, მასალასა და სხვა მახასიათებლებს, ბანკნოტების ბეჭდვა და მონეტების დამზადება ხდება წამყვანი ევროპული დამამზადებელი კომპანიების მიერ. საერთაშორისო რეზერვების მართვა სავალუტო პოლიტიკისა და ოპერაციების მიზნებისთვის, ბანკი ფლობს უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული რეზერვების პორტფელს, რაც განკუთვნილია, მაგალითად ფინანსური კრიზისის პერიოდში საგარეო შოკების ზეგავლენის თავიდან ასაცილებლად შესაბამისი ლიკვიდურობის უზრუნველყოფის, საქართველოს მთავრობისათვის და ასევე ბანკის უცხოური ვალუტით გადახდების შეუფერხებლად განხორციელების ხელშეწყობისთვის. 11 185 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საგადახო სისტემები ბანკი ახორციელებს ქვეყანაში უდიდესი საგადახდო სისტემის ,,დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემა“-ის (RTGS) საქმიანობას რომელიც ახორციელებს ბანკთაშორის ანგარიშსწორებას და საქართველოს მთავრობის გადახდებს ეროვნულ ვალუტაში 2015 და 2014 წლების 31დეკემბრის მდგომარეობით ბანკის საბჭო შედგება შემდეგი წევრებისაგან: თანამდებობა თავმჯდომარე წევრი წევრი წევრი წევრი წევრი წევრი სახელი, გვარი (2015) გიორგი ქადაგიძე (მმართველი) არჩილ მესტვირიშვილი ოთარ ნადარაია ლაშა ჯუღელი ნიკოლოზ გონგლიაშვილი ვაჟა ჯანყარაშვილი ნიკოლოზ ყაველაშვილი სახელი, გვარი (2014) გიორგი ქადაგიძე (მმართველი) არჩილ მესტვირიშვილი ოთარ ნადარაია ლაშა ჯუღელი ნიკოლოზ გონგლიაშვილი ვაჟა ჯანყარაშვილი ნიკოლოზ ყაველაშვილი ბანკის სათავო ოფისი მდებარეობს შემდეგ მისამართზე: სანაპიროს ქუჩა №2, 0114, თბილისი, საქართველო. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს გააჩნია ერთი სალარო მომსახურების ცენტრი. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკში დასაქმებული იყო შესაბამისად 339 და 351 თანამშრომელი. 2. ფინანსური ანგარიშგებების წარდგენის საფუძველი შესაბამისობა წინამდებარე ფინანსური ანგარიშგება მომზადებულია ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად (,,ფასს”). ფინანსური ანგარიშგება წარმოდგენილია ეკონომიკური და ბუღალტრული აღრიცხვის ფარგლებში, რომელიც სამართლიანად ასახავს ბანკის ფინანსურ პოზიციას და ამავდროულად ხელს უწყობს ბანკის ოპერაციების ეკონომიკურ ანალიზს. აქედან გამომდინარე, საერთაშორისო რეზერვებისა და მონეტარული პოლიტიკის ეკონომიკური კონცეფცია შესაბამისად ნაჩვენებია, საერთაშორისო რეზერვებისა და მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტებში. წარდგენის პრინციპები უკანასკნელი კონცეფციის თანახმად პირველად გამოყენებულ იქნა 2014 წელს. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ვალდებულებები წარმოდგენილია ეროვნულ და უცხოურ ვალუტაში. შესადარისი ინფორმაცია წარმოდგენილია მიმდინარე წლის წარდგენის ცვლილებების შესაბამისად. შეფასების საფუძველი წინამდებარე ფინანსური ანგარიშგება მომზადებულია ისტორიული ღირებულების საფუძველზე, გარდა რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში ასახვით აღრიცხული ფინანსური ინსტრუმენტებისა და ასევე რეალური ღირებულებით აღრიცხული, გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივებისა. 12 186 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) სამუშაო და ანგარიშგების ვალუტა ვინაიდან ბანკის ძირითადი ამოცანაა ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფარომელიც გულისხმობს ღია ბაზრის ოპერაციების მნიშვნელოვან როლს მონეტარული პოლიტიკის განხორციელებაში, შესაბამისად, მისი ძირითადი საქმიანობა არის ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების გამოშვება. რომელიც წარმოადგენს სამუშაო და ფინანსური ანგარიშგების ვალუტას. მაშასადამე, ყველა ნაშთი და ოპერაცია, რომელიც ასახულია ლარის გარდა სხვა ვალუტაში განიხილება როგორც „უცხოური ვალუტა“. ფინანსური ანგარიშგება წარმოდგენილია ათას ლარში, თუ სხვაგვარად არ არის მითითებული. ფინანსური ინფორმაცია წარმოდგენილი ლარში, დამრგვალებულია უახლოეს ათასამდე. 3. ძირითადი სააღრიცხვო პოლიტიკა ქვემოთ მოცემული სააღრიცხვო პოლიტიკა არის გამოყენებული ამ ანგარიშგებებში წარმოდგენილი ყველა პერიოდისათვის და ბანკი მას იყენებს თანამიმდევრულად. ფინანსური ინსტრუმენტები ფინანსური ინსტრუმენტი არის ნებისმიერი ხელშეკრულება, რომელიც წარმოშობს როგორც ერთი მხარის ფინანსურ აქტივს ასევე მეორე მხარის ფინანსურ ვალდებულებას ან წილობრივ ინსტრუმენტს. ბანკის ფინანსურ ინსტრუმენტებში წარმოდგენილია ფასიანი ქაღალდები ეროვნულ ვალუტაში, უცხოური ქვეყნების მთავრობების, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების (სუპრანაციონალური) და სახელმწიფო სააგენტოების მიერ ემიტირებული ფასიანი ქაღალდები, საპროცენტო განაკვეთების ფიუჩერსული კონტრაქტები, საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან (სსფ) ანგარიშები. ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები, მოთხოვნები საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციების მიმართ, ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროსა და ადგილობრივი კომერციული ბანკების მიმართ და სხვა ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები. ბანკი ფინანსურ ინსტრუმენტებს აღრიცხავს ბასს 39 ,,ფინანსური ინსტრუმენტები: აღირება და შეფასება“ და წარადგენს ამ ინსტრუმენტებს ფასს 7- ,,ფინანსური ინსტრუმენტები :განმარტებითი შენიშვნები“ და ფასს13 ,,რეალური ღირებულებით შეფასება“ შესაბამისად. ბანკი ფინანსური აქტივების კლასიფიკაციას ახდენს შემდეგ კატეგორიებად რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში ასახვით, დაფარვის ვადამდე ფლობილი, სესხები და მოთხოვნები და გასაყიდად არსებული. კლასიფიკაცია განისაზღვრება შეძენის მიზნებიდან გამომდინარე. ფინანსური აქტივების კლასიფიკაციას განსაზღვრავს მენეჯმენტი მისი საწყისი აღიარებისას. ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების საწყისი აღიარება ბანკი ფინანსურ აქტივებს და ვალდებულებებს აღიარებს ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში, როდესაც ის ხდება ინსტრუმენტის სახელშეკრულებო პირობების მონაწილე. ფინანსური აქტივის და ვალდებულებების ჩვეულებრივი ყიდვის ან გაყიდვის აღიარება ხდება განაღდების დღის მდგომარებით აღრიცხვის გამოყენებით. ფინანსური აქტივებისა და ფინანსური ვალდებულებების თავდაპირველი აღიარება ხდება რეალური ღირებულებით პლუს (ფინანსური აქტივისა და ფინანსური ვალდებულების შემთხვევაში, რეალური ღირებულება არა მოგება ან ზარალში ასახვით) ის დანახარჯები რომლებიც უშუალოდ მიეკუთვება 13 187 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფინანსური აქტივის შეძენას ან ფინანსური ვალდებულების ემისიას. გარიგების დანახარჯები, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება მოგება ან ზარალში ასახვით რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების შესყიდვასა და გამოშვებას, მაშინვე აღიარდება მოგება ან ზარალში. მათი შემდგომი შეფასების საბუღალტრო პოლიტიკა გამჟღავნებულია შესაბამისი ინსტრუმენტების სააღრიცხვო პოლიტიკებში ქვემოთ ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების აღიარების შეწყვეტა ფინანსური აქტივები ბანკი ფინანსური ქტივების აღიარებას წყვეტს, როდესაც აქტივიდან ფულადი სახსრების, მიღების უფლების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადა ამოიწურება, ან თუ ის სხვა საწარმოს გადასცემს ფინანსურ აქტივებს და შესაბამისად აქტივის ფლობასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან რისკებს და სარგებელს ან თუ ბანკი არ გადასცემს საკუთრებასთან დაკავშირებულ რისკებს და სარგებელს და არ ინარჩუნებს კონტროლს ფინანსურ აქტივზე.თუ ბანკი არც გადასცემს და არც იტოვებს აქტივის ფლობასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან რისკებსა და სარგებელს და აგრძელებს გადაცემული აქტივის კონტროლს, იგი აღიარებს აქტივში შენარჩუნებულ მონაწილეობას და მასთან დაკავშირებულ ვალდებულებას შესაძლო გადასახდელი თანხის ოდენობით. იმ შემთხვევაში თუ ბანკი იტოვებს გადაცემულ ფინანსურ აქტივთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან რისკებსა და სარგებელს, იგი აგრძელებს ფინანსური აქტივის და მიღებული ფულადი სახსრებით უზრუნველყოფილი სესხების აღიარებას. ფინანსური აქტივის ერთიანი აღიარების შეწყვეტისას სხვაობა აქტივის საბალანსო ღირებულებასა და მიღებული და მისაღები ანაზღაურების და სხვა სრულ შემოსავლებში აღიარებული და კაპიტალში დაგროვილი მოგება ან ზარალის ჯამს შორის, ექვემდებარება აღიარებას მოგება ან ზარალში. ფინანსური აქტივის აღიარების შეწყვეტისას, გარდა მთლიანი შეწყვეტისა (მაგალითად, როდესაც ბანკი ინარჩუნებს უფლებას გამოისყიდოს გადაცემული აქტივის ნაწილი), ბანკი ანაწილებს ფინანსური აქტივის ადრინდელ საბალანსო ღირებულებას იმ ნაწილზე, რომლის აღიარებაც გრძელდება მონაწილეობის პროპორციულად და იმ ნაწილზე, რომლის აღიარებაც უკვე შეწყდა, ამ ნაწილების გადაცემის განხორციელების დღისათვის არსებულ რეალურ ღირებულებაზე დაყრდნობით. მოგებაში ან ზარალში აღიარდება სხვაობა აღიარება შეწყვეტილ ნაწილზე გადანაწილებულ საბალანსო ღირებულებასა და აღიარება შეწყვეტილ ნაწილზე მიღებული კომპენსაციისა და ნებისმიერი აკუმულირებული შემოსულობის ან ზარალის ჯამს შორის, რომელიც გადანაწილებულია სხვა სრულ შემოსავალში აღიარებულ ნაწილზე. აკუმულირებული შემოსულობა ან ზარალი, რომელიც აღიარებული იყო სხვა სრულ შემოსავალში, გადანაწილდება იმ ნაწილებს შორის, რომელთა აღიარებაც გრძელდება და რომელთა აღიარებაც უკვე შეწყდა ამ ნაწილების შესაბამის რეალურ ღირებულებებზე დაყრდნობით. ფინანსური ვალდებულებები ბანკი ფინანსური ვალდებულებების აღიარებას წყვეტს მხოლოდ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ბანკის ვალდებულება დაიფარება, გაუქმდება, ან ვადა გაუვა. სადაც არსებული ფინანსური ვალდებულება ენაცვლება იმავე მსესხებლისაგან მეორეს, არსებითად განსხვავებული პირობებით, ან არსებული ვალდებულების პირობები არსებითად იცვლება, ამგვარი ცვლილება ან მოდიფიკაცია განიხილება, როგორც თავდაპირველი ფინანსური ვალდებულების ანულირება და ახალი ფინანსური ვალდებულების აღიარება. სხვაობა ფინანსური ვალდებულების საბალანსო ღირებულებას და მიღებულ ან გადახდილ თანხას შორის აისახება მოგება ან ზარალში. 14 188 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) რეალური ღირებულების შეფასების პრინციპები რეალური ღირებულება არის თანხა, რომელიც მიღებული იქნება აქტივის გაყიდვიდან ან იქნება გადახდილი ვალდებულებების გადაცემისას ჩვეულებრივი გარიგებების ფარგლებში ბაზრის მონაწილეებს შორის შეფასების თარიღისათვის ძირითად ან მისი არარსებობის შემთხვევაში უფრო საიმედო ბაზარზე, რომელიც ბანკისათვის ხელმისაწვდომია მოცემული დღისათვის. ვალდებულების რეალური ღირებულება ასახავს მისი გადაუხდელობის რისკს. თუ ეს ხელმისაწვდომია, ბანკი ინსტრუმენტის რეალურ ღირებულებას აფასებს ამ ინსტრუმენტისათვის აქტიურ ბაზარზე კოტირებული ფასების გამოყენებით. ბაზარი არის აქტიური, თუ გარიგებები წარმოებს საკმარისი სიხშირით და მოცულობით, რომელიც უზუნველყოფს ფასების შესახებ ინფორმაციის რეგულარულად მიღებას. იმ შემთხვევაში , როდესაც არ არის კოტირებული ფასები აქტიურ ბაზარზე, ბანკი იყენებს შეფასების მეთოდებს , რომლებიც მაქსიმალურად იყენებენ შესაბამისი ბაზრის მონაცემებს და მინიმალურად ეყრდნობიან არადაკვირვებად მონაცემებს. შერჩეული შეფასების ტექნიკა ითვალისწინებს ყველა ფაქტორს რომელსაც ბაზრის მონაწილეები გაითვალისწინებდნემ არსებულ პირობებში. ფინანსური ინსტრუმენტის თავდაპირველი აღიარებისას ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური ღირებულების საუკეთესო მტკიცებულება არის გარიგების ღირებულება, ანუ მიღებული და გადახდილი თანხების რეალური ღირებულება. თუ ბანკი მიიჩნევს, რომ საწყისი აღიარებისას რეალური ღირებულება განსხვავდება გარიგების ღირებულებისაგან და რეალური ღირებულების დადგენა ვერ ხერხდება ვერც კოტირებული ფასების საშუალებით აქტიურ ბაზარზე იდენტური აქტივის ან ვალდებულებისათვის, ვერც შეფასების ტექნიკის გამოყენებით, რომელიც ეყრდნობა დაკვირვებადი ბაზრის მონაცემებს, ფინანსური ინსტრუმენტი თავდაპირველად აღიარდება რეალური ღირებულებით და სხვაობა გარიგების ღირებულებასა და რეალურ ღირებულებას შორის გადავადდება. შემდგომში ეს სხვაობა აღიარდება მოგება ან ზარალში ფინანსური ინსტრუმენტის სიცოცხლის ვადის განმავლობაში, მაგრამ არაუგვიანეს მომენტისა როდესაც შესაძლებელი გახდება შეფასება ან ტრანზაქცია დაიხურება. ამორტიზებული ღირებულება ფინანსური აქტივების და ვალდებულებების ამორტიზებული ღირებულება არის ღირებულება, რომლითაც შეფასებულია ფინანსური აქტივი ან ვალდებულება თავდაპირველი აღიარების დროს, მინუს ძირითადი გადასახდელი თანხები, პლიუს ან მინუს აკუმულირებული ამორტიზაცია თავდაპირველ ღირებულებასა და დაფარვის დროინდელ ღირებულებას შორის ნებისმიერი სხვაობაზე ეფექტური საპროცენტო მეთოდის გამოყენებით და მინუს გაუფასურების ზარალი. პრემია და დისკონტი, საწყისი ხარჯების ჩათვლით, ჩართული არის შესაბამისი ინსტრუმენტის საბალანსო ღირებულებაში და მისი ამორტიზაცია ხდება ეფექტური საპროცენტო განაკვეთით. ფინანსური აქტივები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები მოიცავს ფულს სალაროში დენომინირებულს უცხოურ ვალუტაში, თავისუფალ სახსრებს საკორესპოდენტო ანგარიშებზე, გაცემის დღიდან ოთხმოცდაათ დღემდე დაფარვის საწყისი ვადის მქონე იმ ვადიან დეპოზიტებსა და იმ მოთხოვნებს ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ, რომლებსაც არ გააჩნიათ საკონტრაქტო ვალდებულებები. ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები შეფასებულნი არიან ამორტიზებული ღირებულებით. 15 189 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა (IMF) და სხვა საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების წევრობა „კანონის“ მე-5 მუხლის შესაბამისად, ბანკი მოქმედებს, როგორც საქართველოს მთავრობის შუამავალი, წარმომადგენელი საერთაშორისო ფინანსურ ინსტიტუტებში (ე.ი. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, მსოფლიო ბანკი) საქართველოს წევრობასთან დაკავშირებულ ოპერაციებთან მიმართებაში, რაც ასევე მოიცავს ამ ორგანიზაციებისათვის საწევრო შენატანების გადახდას. სესხები და მოთხოვნები ჩვეული საქმიანობის პროცესში ბანკი სესხებისა და დეპოზიტების სახით განსხვავებული ვადებით განათავსებს სახსრებს სხვადასხვა ფინანსურ ინსტიტუტებში. მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ და სხვა ფინანსური აქტივები განხილულია ამ კატეგორიაში. სესხები და მოთხოვნები წარმოადგენს არაწარმოებულ ფინანსურ ინსტრუმენტებს, რომლებიც არ არის კოტირებული მოქმედ ბაზარზე. ისინი არ წარმოიქმნება დაუყოვნებელი, ან მოკლევადიანი გადაყიდვის მიზნით და არ კლასიფიცირდება როგორც სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები, ან გასაყიდად არსებული ინვესტიციები. სესხები და მოთხოვნები თავდაპირველად რეალური ღირებულებით აისახება, ხოლო შემდგომში ამორტიზებული ღირებულებით ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდის გამოყენებით. სესხები და მოთხოვნები აისახება გაუფასურების დანაკარგების გამოკლებით. მოგება და ზარალი აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში, როდესაც ადგილი აქვს სესხებისა და მოთხოვნების აღიარების შეწყვეტას ან გაუფასურებას, ან ამორტიზაციას სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგებასა ან ზარალში ასახვით არის ვაჭრობისათვის გამიზნული ფინანსური აქტივები. ფინანსური აქტივი კლასიფიცირდება ამ კატეგორიაში თუ იგი შეძენილია მხოლოდ გაყიდვის ან გამოსყიდვის მიზნით უახლოეს ვადებში. წარმოებული ინსტრუმენტები ასევე კლასიფიცირდება ვაჭრობისათვის გამიზნულად, გარდა იმ წარმოებული ინსტრუმენტებისა, რომლებიც ჰეჯირების ინსტრუმენტებად არის მიჩნეული. ვაჭრობისათვის გამიზნული კატეგორია მოიცავს საერთაშორისო რეზერვების ნაწილს, რომელიც გადაცემულია სამართავად გარე მენეჯერისათვის–მსოფლიო ბანკისა და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკისათვის (,,BIS”) ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგებასა ან ზარალში ასახვით აღირიცხება რეალური ღირებულებით. ნებისმიერი მოგება ან ზარალი გადაფასებიდან აისახება ფასიანი ქაღალდებიდან და წარმოებული ინსტრუმენტებიდან მიღებული არარეალიზებული მოგება/ზარალის მუხლით მოგების ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. რეალური ღირებულება განისაზღვრება შენიშვნა 27–ში აღწერილი წესის შესაბამისად. წარმოებული ფინანსური ინსტრუმენტები ბანკი უცხოური ფასიანი ქაღალდების პორტფელის საპროცენტო რისკის მართვისათვის იყენებს საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსულ კონტრაქტებს. საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსული კონტრაქტები არის შეთანხმება განსაზღვრული მომავალი თარიღისათვის, სპეციფიური ფასებით ფასიანი ქაღალდების შეძენა/გაყიდვაზე. საპროცენტო განაკვეთების ფიუჩერსები ბასს 39-ის მიხედვით კლასიფიცირდება, როგორც „რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგებაში ან ზარალში ასახვით“. წარმოებული ინსტრუმენტები თავდაპირველად აღიარდება რეალური ღირებულებით კონტრაქტის დადების თარიღისათვის და 16 190 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) შემდგომ ანგარიშგების ყოველი თარიღისათვის გადაფასდება რეალური ღირებულებით. ანგარიშგების თარიღისათვის რეალური ღირებულება ეფუძნება ბლუმბერგით მიღებულ მიწოდების ფასებს და მიღებული გადაფასების მოგება ან ზარალი აისახება ფასიანი ქაღალდებიდან და წარმოებული ინსტრუმენტებიდან მიღებული არარეალიზებული მოგება/ზარალის მუხლით მოგება ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. წარმოებული ინსტრუმენტები ასახულია აქტივებად თუ მისი რეალური ღირებულება დადებითია და ვალდებულებებად, თუ რეალური ღირებულება უარყოფითია. გასაყიდად არსებული ინვენსტიციები გასაყიდად არსებული ინვენსტიციები წარმოადგენს არაწარმოებულ აქტივებს. რომლებიც ან გასაყიდად არის გამიზნული, ან არ კლასიფიცირდება სხვა კატეგორიაში. ბანკის გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივები მოიცავს საქართველოს და უცხო ქვეყნების მთავრობების, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების და უცხოური სახელწიფო სააგენტოების მიერ სავალო ფასიან ქაღალდებს. გასაყიდად არსებული ინვესტიციები თავდაპირველად აისახება რეალური ღირებულებით. შემდგომში ფასიანი ქაღალდების შეფასება ხდება რეალური ღირებულებით და გადაფასების შედეგი აისახება სხვა სრულ შემოსავალში, გარდა გაუფასურების დანაკარგებისა, უცხოური ვალუტის გადაფასებიდან მიღებული მოგება ან ზარალისა და ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდით დარიცხული საპროცენტო შემოსავლისა, რომლებიც პირდაპირ აისახება მოგება ან ზარალში. გაყიდვის შედეგად კაპიტალის კლასში ადრე აღიარებული მოგება ან ზარალი ხდება რეალიზებული და აისახება მოგებასა ან ზარალში, გარდა უცხოური ვალუტის გაცვლითი კურსით წარმოშობილი სხვაობისა, რომელიც აღირიცხება ზემოთ პარაგრაფში აღწერილის შესაბამისად. გასაყიდად არსებული ინვენსტიციების რეალური ღირებულების დასადგენად ბანკი იყენებს კოტირებულ საბაზრო ფასებს. კოტირებული საბაზრო ფასები საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდებისათვის მიიღება ყოველდღიურად ბლუმბერგის სისტემიდან და ეფუძნება მიმდინარე მიწოდების ფასებს. ბანკის ხელმძღვანელობის აზრით, ეს ფასები საკმარისად ასახავენ ფასიანი ქაღალდების ღირებულებას საერთაშორისო ბაზრებზე მიმდინარე მომენტისათვის არსებულ საბაზრო ინფორმაციაზე დაყრდნობით და სრულად შეესაბამება ბანკის ხელმძღვანელობის მიერ განსაზღვრულ სააღრიცხვო პოლიტიკას. თუ არ არსებობს აქტიური ბაზარი ინვესტიციებისთვის, ბანკი რეალურ ღირებულებას განსაზღვრავს წმინდა ფულადი ნაკადების დისკონტირებული ღირებულების ანალიზისა და შეფასების სხვა სათანადო შეფასების მეთოდების საშუალებით, შეფასების ტექნიკა გულისხმობს საფონდო ბირჟაზე გათვითცნობიერებულ და სურვილის მქონე მხარეებს შორის დადებული უკანასკნელი გარიგებების გამოყენებას, თუ შესაძლებელია, რომ განისაზღვროს თითქმის მსგავსი სხვა ინსტრუმენტის მიმდინარე რეალური ღირებულება, დისკონტირებული ფულადი სახსრების ანალიზი, რომელიც მაქსიმალურად იყენებს საბაზრო მონაცემებს და მინიმალურად ეყრდნობა საწარმოს სპეციფიკურ მონაცემებს. დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვენსტიციები დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები წარმოადგენს სავალო ფასიან ქაღალდებს განსაზღვრადი ან ფიქსირებული გადახდებით და ფიქსირებული დაფარვის ვადით, რომელთა დაფარვის ვადამდე ფლობის სურვილი და პოტენციური შესაძლებლობა გააჩნია ბანკს. ასეთი ფასიანი 17 191 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ქაღალდების ასახვა ხდება ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდზე ამორტიზებული ღირებულებით გაუფასურების დანაკარგების გამოკლებით. დაფუძნებული დაფარვის ვადამდე ფლობილი სავალო ფასიანი ქაღალდების მიხედვით ნებისმიერი დისკონტის ან პრემიის ამორტიზაცია გამოიანგარიშება ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდით და მოგება ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში აღიარდება ,,დაფარვის ვადამდე ფლობილ ინვესტიციებზე“ დარიცხული საპროცენტო შემოსავლების მუხლში. ეფექტური საპროცენტო მეთოდი იყენებს განაკვეთს, რომელიც ზუსტად ადისკონტებს მომავალში მისაღებ ან გადასახდელ სავარაუდო ფულად სახსრებს, ფინანსური ინსტრუმენტის მოსალოდნელი მომსახურების ვადის განმავლობაში იმგვარად, რომ ახდენს საპროცენტო შემოსავლების და ხარჯების შესაბამის პერიოდში თანაბარ განაწილებას. დაფარვის ვადამდე ფლობილ ფასიან ქაღალდებად კლასიფიცირებული არის საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები. ფინანსური აქტივების გაუფასურებით გამოწვეული დანაკარგების აღრიცხვა ფინანსური აქტივი გაუფასურებულია, თუ მისი საბალანსო ღირებულება აღემატება მის შეფასებულ ანაზღაურებად ღირებულებას. (ა) ფინანსური აქტივები ამორტიზებული ღირებულებით ფინანსური აქტივების გაუფასურების მტკიცებულებების განსაზღვრას ბანკი ახდენს ყოველი საანგარიშგებო თარიღისათვის. ფინანსური აქტივი გაუფასურებულია და გაუფასურების ზარალი წარმოშობილია მხოლოდ მაშინ, თუ არსებობს გაუფასურების ობიექტური მტკიცებულება, გამოწვეული აქტივის საწყისი შეფასების შემდეგ მომხდარი ერთი ან რამდენიმე მოვლენის შედეგად (,,ზარალის გამომწვევი მოვლენა“) და თუ ამ მოვლენამ გავლენა იქონია ფინანსური აქტივიდან სავარაუდი მომავალ ფულად ნაკადებზე რომელთა საიმედოდ განსაზღვრა შესაძლებელია. ფაქტორები, რომლებსაც ბანკი აფასებს გაუფასურების ზარალის წარმოშობის ობიექტური მტკიცებულების განსაზღვრისათვის მოიცავს: • • • • • • • ემიტენტის ან მოვალის საკრედიტო რეიტინგი; მოვალის ან ემიტენტის ლიკვიდურობა; მოვალის ან ემიტენტის მოკლევადიანი გადახდისუნარიანობა; ბიზნესისა და ფინანსური რისკები; მსგავსი ფინანსური აქტივების და ვალდებულებების გადაუხდელობის ტენდენციები; ეროვნული და ადგილობრივი ეკონომიკის ტენდენციები და მდგომარეობა; უზრუნვეყოფის და გარანტიების რეალური ღირებულება; ხარისხი და აღნიშნული და სხვა ფაქტორები, ინდივიდუალური ან ჯგუფურად, საკმარის ობიექტურ საფუძველს წარმოადგენს ფინანსური აქტივის ან ფინანსური აქტივის ჯგუფის გაუფასურების ზარალის აღიარებისათვის. თუ არსებობს ამორტიზებული ღირებულებით შეფასებული ფინანსური აქტივის გაუფასურებით წარმოშობილი ზარალის რეალური ნიშნები ზარალის ოდენობა უნდა შეფასდეს როგორც აქტივის საბალანსო ღირებულებასა და ფინანსური აქტივის თავდაპირველი ეფექტური საპროცენტო განაკვეთით დისკონტირებული მომავალი სავარაუდო ფულადი ნაკადების მიმდინარე ღირებულებას შორის სხვაობა. აქტივის საბალანსო ღირებულება შემცირდება და ზარალის თანხა აღიარდება მოგება ან ზარალში, თუ ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხებისა და მოთხოვნებისათვის გაუფასურების დანაკარგების ზარალის შეფასებისათვის დისკონტირების განაკვეთი იქნება მიმდინარე ეფექტური საპროცენტო განაკვეთი კონტრაქტის პირობების შესაბამისად. 18 192 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) თუ შემდგომ პერიოდში გაუფასურების ზარალი მცირდება და შემცირება შეიძლება ობიექტურად დაკავშირებულ იქნეს მოვლენასთან, რომელიც წარმოიშვა გაუფასურების ზარალის აღიარების შემდეგ, როგორიცაა საკრედიტო რეიტინგის გაუმჯობესება, მოხდება ადრე აღიარებული გაუფასურების ზარალი უკუგატარება და ასახვა მოგება ან ზარალში. ბ) ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით ბანკი ყოველი საანგარიშგებო თარიღისათვის აფასებს არის თუ არა რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივები გაუფასურებული. გასაყიდად არსებული ინვესტიციებისათვის რეალური ღირებულების მნიშვნელოვანი ან ხანგრძლივი შემცირება მის საბალანსო ღირებულებასთან შედარებით განსაზღვრავს მის გაუფასურებას. თუ არსებობს რეალური ნიშნები რომ გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივები გაუფასურდა აკუმულირებული ზარალი, შეფასებული როგორც შეძენის ღირებულებასა (ყველა ძირითადი გადასახდელი თანხისა და ამორტიზაციის გამოკლებით) და მიმდინარე ღირებულებას შორის სხვაობას, გამოკლებული მოგება ან ზარალში ადრე აღიარებული გაუფასურების ზარალი, ამოიღება სხვა სრული შემოსავლიდან და აღიარდება მოგებაში ან ზარალში. თუ შემდგომ პერიოდში გასაყიდად არსებული ინვესტიციების რეალური ღირებულება გაიზრდება და გაზრდა შეიძლება რეალურად დაკავშირებულ იქნეს მოვლენასთან, რომელიც წარმოიშვა გაუფასურების ზარალის აღიარების შემდეგ, რომელიც მოხვდა მოგებაში ან ზარალში, ხდება ადრე აღიარებული გაუფასურების ზარალის უკუგატარება მოგებაში ან ზარალში. ამასთან შემდგომ პერიოდში გაუფასურებული აქტივის რეალური ღირებულების აღდგენა აღიარდება სხვა სრულ შემოსავალში. ფინანსური ვალდებულებები ფინანსური ვალდებულებები ამორტიზებული ღირებულებით გამოშვებული ფინანსური ინსტრუმენტები ან მათი კომპონენტები კლასიფიცირდება, როგორც ვალდებულებები, როდესაც საკონტრაქტო მოთხოვნების გამო ბანკს აქვს ვალდებულება გადასცეს ნაღდი ფული ან სხვა ფინანსური აქტივები ფინანსური ინსტრუმენტის მფლობელს ან გადაცვალოს ნაღდი ფულის ფიქსირებული ოდენობა ან სხვა ფინანსური აქტივები საკუთარი კაპიტალის ინსტრუმენტებში. ასეთი ინსტრუმენტები მოიცავენ ვალდებულებებს მთავრობის, რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების და კლიენტების მიმართ, გამოშვებულ სავალო ფასიან ქაღალდებს, ვალდებულებებს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ და სხვა ფინანსურ ვალდებულებებს. ისინი თავდაპირველად აისახება მიღებული სახსრების რეალური ღირებულებით გარიგებასთან დაკავშირებული ხარჯების გამოკლებით. პირველადი ასახვის შემდგომ ეს ფინანსური ინსტრუმენტები აღირიცხება ამორტიზებული ღირებულებით ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდის გამოყენებით. მიმოქცევაში გაშვებული ფული მიმოქცევაში გაშვებული ფული მოიცავს ბანკის მიერ კანონისა და მისი, როგორც ცენტრალური ბანკის ფუნქციის ფარგლებში გამოშვებულ ბანკნოტებსა და მონეტებს. მიმოქცევაში არსებული ბანკნოტები და მონეტები ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში აისახება ნომინალური ღირებულებით, შემცირებული ბანკის სალაროში ნაღდი ფულის ოდენობით. ბანკნოტებისა და მონეტების დამზადების ხარჯები აისახება ხარჯებში მათი გაწევისთანავე. 19 193 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) როდესაც კომერციული ბანკები უბრუნებენ ბანკს ბანკნოტებს, ხდება მათი მიმოქცევაში არსებული ფულადი სახსრებიდან ამოღება და მათი მდგომარეობიდან ან სტატუსიდან გამომდინარე, ხდება მათი ან განადგურება, ან ბანკის სარეზერვო ფონდებში შენახვა რომელიც არ აისახება ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში. ანარიცხები (წარმოდგენილი სხვა ვალდებულებებში) ანარიცხების აღიარება ხდება მაშინ, როდესაც ბანკს აქვს მიმდინარე იურიდიული ან კონსტრუქციული ვალდებულებები, რომელიც წარმოიქმნა წარსული მოვლენების შედეგად და, სავარაუდოდ, ვალდებულების დასაფარად საჭირო იქნება ეკონომიკურ სარგებელში განივთებული რესურსების გასვლა და შესაძლებელია განხორციელდეს ვალდებულების თანხის საიმედოდ შეფასება. საპენსიო და სხვა ვალდებულებებში) ვალდებულებები თანამშრომელთა მიმართ (წარმოდგენილი სხვა თანამშრომელთა მოკლევადიანი ანაზღაურების ვალდებულებები ფასდება არადისკონტირებულ საფუძველზე და აისახება ხარჯებში, შესაბამისი მომსახურების გაწევისას. მათი ვალდებულება განისაზღვრება მათი გაწევისას გადასახდელი თანხის ოდენობით, თუკი ბანკს აქვს ამ თანხის გადახდის მიმდინარე იურიდიული ან კონსტრუქციული ვალდებულება დასაქმებულის მიერ გაწეული წარსული მომსახურების საფუძველზე და ვალდებულება შეიძლება იქნეს საიმედოდ შეფასებული. საპენსიო სქემის ვალდებულებები ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ანგარიშგებაში წარმოადგენს 2009 წლის 29 მაისს გაუქმებული საპენსიო სქემის მიხედვით გადასახდელ ვალდებულებებს (შენიშვნა 18). ამ საპენსიო პროექტის ფარგლებში ბანკი საკუთარი თანამშრომლებისაგან იღებდა საპენსიო შენატანებს და საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ დაგროვილი თანხიდან უხდიდა თანამშრომლებს პენსიას, წინასწარ შეთანხმებული გრაფიკის მიხედვით. ძვირფასი ლითონები (წარმოდგენილი სხვა აქტივებში) ოქროს სამახსოვრო მონეტები და ოქროს ზოდები აღიარებას და შემდგომ შეფასებას ექვემდებარება ბასს 2 ,, სასაქონლო-მატერიალური ფასეულობები“ –ს შესაბამისად. ოქროს სამახსოვრო მონეტები და ოქროს ზოდები თავდაპირველად აღიარდება თვითღირებულებით დამზადების, ტრანსპორტირებისა და სხვა პირდაპირი ხარჯების გათვალისწინებით. შემდგომში მათი შეფასება ხდება თვითღირებულებასა და ნეტო სარეალიზაციო ღირებულებას შორის უმცირესი თანხით. სამახსოვრო მონეტების და ზოდების გაყიდვისას წარმოშობილი მოგება და ზარალი აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. სხვა სამახსოვრო მონეტებზე გაწეული ხარჯები აღიარებას გადახდისთანავე ექვემდებარება როგორც მიმდინარე ხარჯები და აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში საინვესტიციო ქონება საინვესტიციო ქონება (ასეთი მიზნებისთვის მშენებარე ობიქტების ჩათვლით) არის ქონება, რომელსაც ფლობენ საიჯარო შემოსავლების მიღების ან კაპიტალის ღირებულების ზრდის ან ორივე მიზნით და არ გამოიყენება ჩვეულებრივი საქმინაობის პროცესში გაყიდვისთვის, საქონლის წარმოების ან მიწოდების, მომსახურების გაწევის ან ადმინისტრაციული მიზნებისათვის საინვესტიციო ქონება თავდაპირველად ფასდება თვითღირებულებით გარიგების ხარჯების ჩათვლით. თავდაპირველი აღიარების შემდეგ საინვესტიციო ქონება წარმოდგენილია ისტორიული 20 194 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ღირებულებით დაგროვილი ცვეთის და აღიარებული გუფასურების ზარალის გამოკლებით. ცვეთის გაანგარიშება წარმოებს წრფივი მეთოდით აქტივის სასარგებლო მომსახურების ვადაზე. გასაყიდად გამიზნული ძირითადი საშუალებები გრძელვადიან აქტივს მიენიჭება გასაყიდად გამიზნულის კლასიფიკაცია, თუ მისი საბალანსო ღირებულება ანაზღაურდება გაყიდვის გარიგებით და არა მისი გამოყენების გაგრძელებით, და თუ აქტივის (ან სარეალიზაციო ჯგუფის) გაყიდვა შესაძლებელია დაუყოვნებლივ მის არსებულ მდგომარეობაში. ხელმძღვანელობა მხარს უნდა უჭერდეს გაყიდვას გარდა ამისა, ამ გაყიდვის აღიარება დასრულებულ გაყიდვად შესაძლებელი უნდა იყოს კლასიფიცირების დღიდან ერთი წლის განმავლობაში გასაყიდად გამიზნული გრძელვადიანი აქტივების შეფასება ხდება საბალანსო ღირებულებასა და გაყიდვის ხარჯით შემცირებულ რეალურ ღირებულებას შორის უმცირესი თანხით. იმ შემთხვევაში, თუ გასაყიდად გამიზნული აქტივების რეალური ღირებულება გაყიდვის ხარჯების გამოკლებით ნაკლებია საბალანსო ღირებულებაზე, გაუფასურების დანაკარგები აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში, როგორც ზარალი გასაყიდად გამიზნულ გრძელვადიან აქტივებზე. აქტივების გაყიდვის ხარჯების გამოკლებით რეალური ღირებულების შემდგომი ზრდა აღიარებას ექვემდებარება მთლიან სრულ სხვა შემოსავალში დაგროვილი გაუფასურების დანაკარგების თანხით, რომელიც უკვე აისახა ამ კონკრეტულ აქტივთან მიმართებაში. ძირითადი საშუალებები ძირითადი საშუალებები წარმოდგენილია ისტორიული ღირებულებით დაგროვილი ცვეთისა და გაუფასურების ზარალის გამოკლებით, ასეთის არსებობის შემთხვევაში. მიწა არ ექვემდებარება ცვეთას. თუ ძირითადი საშუალებების რომელიმე კომპონენტს აქვს განსხვავებული სასარგებლოს მომსახურების ვადა , მაშინ იგი აღირიცხება ძირითადი საშუალებების ცალკე ქვემუხლში. ძირითადი საშუალებების ცვეთა გამოიქვითება მათი ისტორიული ღირებულებიდან და გამოიყენება აქტივების ჩამოსაწერად მათი სასარგებლო მომსახურების ვადის განმავლობაში. აქტივზე ცვეთის დარიცხვა იწყება მისი შეძენის დღიდან ან საკუთარი ძალებით შექმნილი აქტივისათვის იმ მომენტიდან როდესაც აქტივი შექმნა დასრულებულია და ის მზად არის გამოყენებისთვის. ცვეთის დარიცხვა წარმოებს წრფივი მეთოდით შემდეგი წლიური განაკვეთების გამოყენებით: შენობა-ნაგებობები % 2 კომპიუტერები, საოფისე მოწყობილობა და ავეჯი 10-20 სატრანსპორტო საშუალებები და სხვა 20 რემონტისა და განახლების ხარჯები აისახება მათი გაწევისთანავე და მიეკუთვნება საოპერაციო ხარჯებს, გარდა შემთვევებისა როდესაც ისინი კაპიტალიზაციას ექვემდებარებიან. ძირითადი საშუალებების საბალანსო ღირებულების გადახედვა ხდება თითოეული საანგარიშგებო თარიღისათვის, რათა დადგინდეს აღემატება თუ არა მათი საბალანსო ღირებულება მათ ანაზღაურებად ღირებულებას. ანაზღაურებადი ღირებულება წარმოადგენს უდიდეს გაყიდვის ხარჯებით შემცირებულ რეალურ ღირებულებასა და არსებულ გამოყენების ღირებულებას შორის. ძირითადი საშუალებების საბალანსო ღირებულების ანაზღაურებად ღირებულებაზე გადამეტების შემთხვევაში, აქტივები ექვემდებარება შემცირებას მათ ანაზაღაურებად ღირებულებამდე. 21 195 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) გაუფასურებით მიღებული დანაკარგების აღიარება ხდება შესაბამის საანგარიშგებო პერიოდში და აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. გაუფასურებით გამოწვეული დანაკარგების ასახვის შემდეგ, ხდება ძირითადი საშუალებების ცვეთის კორექტირება შემდგომ პერიოდებში, იმისათვის, რომ გაანგარიშებული აქტივების საბალანსო ღირებულება ნარჩენი ღირებულების გამოკლებით (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) სისტემატურად გადანაწილდეს დარჩენილ სასარგებლო მოხმარების პერიოდზე. არამატერიალური აქტივები არამატერიალური აქტივები მოიცავს კომპიუტერულ პროგრამებს და ლიცენზიებს. ცალკე შესყიდული არამატერიალური აქტივები ინდივიდუალურად აღირიცხება და თვითღირებულებით აისახება თავდაპირველი აღიარებისას. თავდაპირველი აღიარების შემდგომ აღირიცხება თვითღირებულებით, დაგროვილი ამორტიზაციისა და გაუფასურების ზარალის გამოკლებით. არამატერიალური აქტივების სასარგებლო მომსახურების ვადა ფასდება როგორც შეზღუდული, ან განუსაზღვრელი ვადის მქონე. შეზღუდული ვადის მქონე არამატერიალური აქტივები ამორტიზებულია 5 წლიანი სასარგებლო მომსახურების ვადის განმავლობაში და მათი შემოწმება გაუფასურებაზე ხდება გაუფასურების ნებისმიერი მაჩვენებლის არსებობისას. შეზღუდული ვადის მქონე არამატერიალური აქტივების ამორტიზაციის პერიოდისა და მეთოდების გადახედვა ხორციელდება ყოველი ფინანსური წლის ბოლოს. საგადასახადო დაბეგვრა კანონის თანახმად, ბანკის აქტივები, ქონება და შემოსავალი, ისევე როგორც მისი საქმიანობა და ოპერაციები არ ექვემდებარება დაბეგვრას და სხვა მოსაკრებლების გადახდას. პირობითი ვალდებულებები პირობითი ვალდებულებები არ აღიარდება ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში, თუმცა აისახება შენიშვნებში, ანგარიშსწორებისას სახსრების ნებისმიერი გადინების შესაძლებლობის არსებობამდე. პირობითი აქტივი ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში არ აღიარდება, მაგრამ აისახება შენიშვნებში იმ შემთხვევაში, თუ ივარაუდება ეკონომიკური სარგებლის მიღება. შემოსავლებისა და ხარჯების აღიარება ამონაგების აღიარება ხდება მაშინ, როდესაც მოსალოდნელია, რომ ბანკი მიიღებს ეკონომიკურ სარგებელს და შესაძლებელია მისი ოდენობის საიმედოდ შეფასება. საპროცენტო და მასთან გათანაბრებული შემოსავლები და ხარჯები ამორტიზებული ღირებულებით შეფასებული და ვაჭრობისათვის გამიზნული საპროცენტო შემოსავლის მქონე ფასიანი ქაღალდებისათვის, საპროცენტო შემოსავლები და ხარჯები აღირიცხებიან ეფექტური საპროცენტო განაკვეთით, რომელიც ზუსტად ახდენს მომავალში მისაღები ან გადასახდელი სავარაუდო ფულადი სახსრების დისკონტირებას ფინანსური ინსტრუმენტის მოსალოდნელი მომსახურების ვადის ამოწურვამდე ან უფრო მოკლე ვადაში, შესაბამის ვითარებაში, ფინანსური აქტივისა თუ ვალდებულების წმინდა საბალანსო ღირებულებამდე. ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის გამოანგარიშების დროს გაითვალისწინება ფინანსური ინსტრუმენტის ყველა სახელშეკრულებო პირობა (მაგ. წინასწარი გადახდები) და მოიცავს ფინანსურ ინსტრუმენტთან პირდაპირ დაკავშირებულ ყველა საკომისიო და სხვა ხარჯებს, რომლებიც წარმოადგენენ ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის განუყოფელ ნაწილს, არ ითვალისწინებენ მომავალ საკრედიტო 22 196 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) დანაკარგებს. მისაღები ან გადასახდელი თანხების გადახედვის შემთხვევაში სწორდება ფინანსური აქტივის ან ფინანსური ვალდებულების საბალანსო ღირებულება. გადახედილი საბალანსო ღირებულების თანხა გაანგარიშდება თავდაპირველი ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის საფუძველზე და საბალანსო ღირებულების ცვლილების თანხა აღიარდება, როგორც საპროცენტო შემოსავლები ან ხარჯები. მას შემდეგ რაც, ფინანსური აქტივი ან მსგავსი ფინანსური აქტივების ჯგუფი ჩამოიწერება გაუფასურების შედეგად მიღებული დანაკარგების გამო, საპროცენტო შემოსავლის აღიარება გრძელდება თავდაპირველი ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის გამოყენებით ახალი საბალანსო ღირებულების მიმართ. საკომისიო შემოსავლები და ხარჯები ბანკი გამოიმუშავებს მოსაკრებლებს და საკომისიო შემოსავლებს კონტრაგენტებისთვის სხვადასხვა სახის მომსახურების გაწევის საფუძველზე. გასამრჯელო და საკომისიო შემოსავლები მოიცავს ნაღდი ფულით განხორციელებულ ოპერაციების და გადარიცხვების საკომისიოს, რომლებიც აღიარდება შემოსავლად მომსახურების გაწევისთანავე. გასამრჯელო და საკომისო ხარჯები მიოცავს ნაღდი ფულით ოპერაციებს, ანგარიშსწორების საკომისიო ხარჯებს და გარე მენეჯერისათვის გადახდილ საკომისიოს, რომლებიც მომსახურების გაწევისთანავე აღიარდება ხარჯად. უცხოური ვალუტის გადაფასება ფინანსური ანგარიშგება წარმოდგენილია ლარში, რომელიც ბანკის სამუშაო და წარსადგენი ვალუტაა. გარიგებები უცხოურ ვალუტაში თავდაპირველად აისახება სამუშაო ვალუტაში, გარიგების თარიღისათვის მოქმედი გაცვლითი კურსის შესაბამისად. უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული ფულადი აქტივებისა და ვალდებულებების ეროვნულ ვალუტაში გადაფასება ხდება ანგარიშგების თარიღისათვის დაფიქსირებული სამუშაო ვალუტის გაცვლითი კურსით. უცხოურ ვალუტაში ისტორიული ღირებულებით წარმოდგენილი არაფულადი ერთეულების გადაფასება ხორციელდება თავდაპირველი გარიგებისათვის არსებული გაცვლითი კურსით. უცხოურ ვალუტაში რეალური ღირებულებით წარმოდგენილი არაფულადი ერთეულების გადაფასება ხორციელდება რეალური ღირებულების განსაზღვრის თარიღისათვის არსებული გაცვლითი კურსით. უცხოურ ვალუტაში განხორციელებული ოპერაციების გაცვლით გამოწვეული მოგება ან ზარალი მოგება ან ზარალი და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში აისახება უცხოური ვალუტით განხორციელებული ოპერაციებიდან მიღებულ წმინდა მოგებაში/(ზარალში) გადაფასების საკურსო სხვაობებში. სხვაობა კონტრაქტით გათვალისწინებულ უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული გარიგებების გაცვლით კურსებსა და ბანკში გარიგების თარიღისათვის არსებულ კურსებს შორის აისახება წმინდა მოგებაში/(ზარალში) უცხოურ ვალუტაში განხორციელებული სავაჭრო ოპერაციებიდან. გაცვლითი კურსები ქვემოთ მოცემულია ეროვნული ბანკის მიერ გამოყენებული გაცვლითი კურსები, რომლებიც ბანკმა გამოიყენა წლის ბოლოს ფინანსური ანგარიშგების მომზადებისას: ლარი/1 აშშ დოლარი ლარი/1 ევრო ლარი/1 ავსტრალიური დოლარი 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. 2.3949 2.6169 1.7478 1.8636 2.2656 1.5218 23 197 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ლარი/1 კანადური დოლარი ლარი/1 ნასესხობის სპეციალური უფლება (SDR) 1.7263 3.3187 1.6021 2.6992 24 198 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების ურთიერთგადაფარვა ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები ურთიერთგადაიფარება და ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში აისახება ნეტო თანხით იმ შემთხვევაში თუ ბანკს აქვს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლება განახორციელოს აღიარებული თანხების ურთიერთგადაფარვა და ვარაუდობს რომ დაფარვა განახორციელოს ნეტო საფუძველზე, ან აქტივის რეალიზაცია და ვალდებულების დაფარვა ერთდროულად განახორციელოს. ისეთი ფინანსური აქტივის გადაცემის აღრიცხვის დროს, რომელიც არ აკმაყოფილებს აღიარების შეწყვეტის კრიტერიუმებს, ბანკს არა აქვს გადაცემული აქტივისა და დაკავშირებული ვალდებულებების ურთიერთგადაფარვის უფლება ფინანსური აქტივების რეკლასიფიკაცია იმ შემთხვევაში, თუ სავაჭროდ არსებული ფინანსურ აქტივებად კლასიფიცირებული არაწარმოებული ფინანსური აქტივების გაყიდვა ახლო მომავალში აღარ იგეგმება, შესაძლებელია მათი რეკლასიფიკაცია მოგება ან ზარალში რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივების კატეგორიებიდან შემდეგ შემთხვევებში: - - ფინანსური აქტივები, რომლებიც დააკმაყოფილებდნენ ზემოთ მოცემულ სესხებისა და მითხოვნების განმარტებას, შეიძლება რეკლასიფიცირდნენ სესხებსა და მოთხოვნებში, თუ ბანკს გააჩნია სურვილი და პოტენციური შესაძლებლობა ფლობდეს ამ აქტივებს ახლო მომავალში ან დაფარვის ვადამდე; სხვა ფინანსური აქტივების რეკლასიფიკაცია გასაყიდად არსებულ, ან დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინსტრუმენტების კატეგორიებში შესაძლებელია მხოლოდ იშვიათ შემთხვევებში. გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივი, რომელიც დააკმაყოფილებდა სესხებისა და მოთხოვნების განმარტებას, იმ შემთხვევაში რეკლასიფიცირდება სესხებისა და მოთხოვნების კატეგორიაში, თუ ბანკს აქვს სურვილი და პოტენციური შესაძლებლობა ფლობდეს მას ახლო მომავალში, ან დაფარვის ვადამდე. ფინანსური აქტივების რეკლასიფიკაცია ხორციელდება მათი რეალური ღირებულებით რეკლასიფიკაციის თარიღის მდგომარეობით. მოგება ან ზარალში უკვე აღიარებული მოგებისა და ზარალის რეზერვის აღდგენა არ ხორციელდება. ფინანსური აქტივის რეკლასიფიკაციის თარიღის მდგომარეობით რეალური ღირებულება ხდება მისი ახალი თვითღირებულება, ან თუ მართებულია მისი ამორტიზებული ღირებულება. არანაირი რეკლასიფიკაცია მომხდარა საანგარიშგებო პერიოდისათვის. ხელმძღვანელობის განსჯის სფეროები და შეფასებების არასარწმუნოობის წყარო ბანკის ფინანსური ანგარიშგების მომზადების პროცესი მოითხოვს ხელმძღვანელობის შეფასებებსა და დაშვებებს, რომლებსაც გავლენა აქვს ანგარიშგების თარიღისათვის აქტივებისა და ვალდებულებების წარმოდგენილ თანხებზე და მოგება ან ზარალზე პერიოდის ბოლოსათვის წარმოდგენილ თანხებზე. დაშვებები და შეფასებები მუდმივად განიხილება ხელმძღვანელობის მიერ. ხელმძღვანელობის შეფასება ეფუძნება ისტორიულ გამოცდილებას და მრავალ სხვა ფაქტორს, რომლებიც მართებულად ითვლება მოცემულ გარემოებებში. ბანკის ფაქტიური შედეგები შეიძლება განსხვავდებოდეს ამ დაშვებებისაგან სხვადასხვა პირობებში და არსებითი დაშვებების შემთხვევაში. ინფორმაცია შეფასებებისა და მნიშვნელოვანი დაშვებების შესახებ სააღრიცხვო პოლიტიკის გამოყენებისას აღწერილია 27-ე შენიშვნაში - ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური ღირებულება 25 199 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ახალი და შესწორებული ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (ფასს) გამოყენება ახალი და შესწორებული ფასს-ების მიმოხილვა, რომელიც გამოცემულია, მაგრამ ჯერ ძალაში არაა შესული წარმოდგენილია ქვემოთ მოცემულ ცხრილში. ბანკი აპირებს დანერგოს აღნიშნული სტანდარტები, შესაბამის ვითარებაში, მათი ძალაში შესვლისთანავე. ახალი სტანდარტები და ცვლილებები არსებულ სტანდარტებში ფასს 9 ფინანსური ინსტრუმენტები ფასს 9 – „ფინანსური ინსტრუმენტები“ გამოიცა რამდენიმე ეტაპად და მის მიზანს წარმოადგენს ბასს 39-ის („ფინანსური ინსტრუმენტები: აღიარება და შეფასება“) ჩანაცვლება. ფასს 9-ს პირველი ნაწილი გამოშვებულია 2009 წლის ნოემბერში და ეხება ფინანსური აქტივების კლასიფიკაციას და შეფასებას. ფინანსური ვალდებულებების კლასიფიკაციასა და შეფასებასთან დაკავშირებული მეორე ნაწილი 2010 წლის ოქტომბერში გამოვიდა. ფასს 9-ის მესამე ნაწილი გამოშვებულია 2013 წლის ნოემბერში და ის ეხება ჰეჯირების აღრიცხვის ზოგად მოთხოვნებს. სტანდარტი დასრულდა და გამოქვეყნდა 2014 წლის ივლისში. საბოლოო ნაწილი ეხება მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის ახალ მოდელს ფინანსური აქტივების გაუფასურების გამოსაანგარიშებლად. ბანკი აღიარებს, რომ ახალ სტანდარტს შემოაქვს ბევრი ცვლილება ფინანსური ინსტრუმენტების აღრიცხვაში და, სავარაუდოდ, მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენს ფინანსურ ანგარიშგებაზე. ბანკს არ აქვს სურვილი ვადაზე ადრე მიიღოს მოცემული სტანდარტი. სტანდარტი ძალაში შევა წლიური პერიოდებისთვის 2018 წლის 1 იანვრიდან და გამოყენებულ იქნება განვლილი პერიოდებისთვის რამოდენიმე გამონაკლისით. ცვეთისა და ამორტიზაციის მისაღები მეთოდების დაზუსტება აღნიშნული ცვლილებები განსაზღვრავენ ბასს 16 და ბასს 38-ში პრინციპს, რომლის თანახმად, შემოსავალი ასახავს ეკონიმიკური სარგებლის სტრუქტურას, რომელიც წარმოიქმნება ბიზნესის ოპერირებიდან (რომლის ნაწილსაც წარმოადგენს აქტივი), და არა ეკონომიკური სარგებელი, რომელიც მოიხმარება აქტივის გამოყენებით. შედეგად, შემოსავალზე დაფუძნებული მეთოდი არ შეიძლება გამოყენებულ იქნას ძირითადი საშუალებების ცვეთისთვის და შეიძლება გამოყენებულ იქნას მხოლოდ ძალიან შეზღუდულ გარემოებებში, არამატერიალური აქტივების ამორტიზაციისთვის. მოქმედი წლიური პერიოდებისთვის დაწყებული მოცემული თარიღიდან 2018 წლის 1 იანვარი, დაშვებულია ვადაზე ადრე გამოყენება. ხელმძღვანელობა აფასებს ფასს 9-ის გამოყენების პოტენციურ გავლენას მის ფინანსურ ანგარიშგებაზე. 2016 წლის 1 იანვარი, დაშვებულია ვადაზე ადრე გამოყენება. ფასს-ში შეტანილი სხვადასხვა გაუმჯობესებები განხილულია თანმიმდევრობით, სტანდარტების საფუძველზე. წარდგენა, აღიარება ან შეფასებასთან დაკავშირებული ყველა ცვლილება ძალაში შევა 2016 წლის 1 იანვრიდან. ბანკს ჯერ არ გაუანალიზებია გაუმჯობესებების სავარაუდო გავლენა ფინანსურ მდგომარეობაზე ან შედეგებზე. 26 200 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 4. საკომისიო შემოსავლები და ხარჯები საკომისიო შემოსავლები და ხარჯები შედგება: დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2015 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2014 საკომისიო შემოსავლები: ფულადი სახსრების გადარიცხვა სხვა 1,568 1,399 9 10 სულ საკომისიო შემოსავლები: 1,577 1,409 გარე მენეჯერისთვის გადახდილი საკომისიო (949) (786) ანგარიშსწორების ოპერაციები (509) (420) ნაღდ ფულთან დაკავშირებული ოპერაციები (127) (75) (1,585) (1,281) საკომისიო ხარჯები: სულ საკომისიო ხარჯები ბანკი ფლობს და მართავს დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემას, რომელიც არის ბანკთაშორისი საგადახდო სისტემა ეროვნულ ვალუტაში განხორციელებული ოპერაციებისთვის. ფულადი სახსრების გადარიცხვა წარმოადგენს ანგარიშსწორების საკომისიო გადასახადს რომელიც გადახდილია მონაწილეების მიერ (ფინანსთა სამინისტროს გარდა) ანგარიშსწორების შესრულების დროს. 5. სხვა შემოსავლები სხვა შემოსავლები მოიცავს: შემოსავალი მიღებული გრანტიდან სხვა სხვა შემოსავლები დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2015 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2014 1,084 1,122 536 144 1,620 1,266 27 201 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 6. საოპერაციო ხარჯები საოპერაციო ხარჯები მოიცავს: ხელფასები და პრემიები დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2015 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2014 12,515 12,319 ანაზღაურებადი შვებულება და ბიულეტენი 938 822 სულ თანამშრომლებზე გაწეული ხარჯები 13,453 13,141 საინფორმაციო მომსახურება 1,278 1,036 კომუნალური ხარჯები 781 794 პროგრამული უზრუნველყოფის ხარჯი 729 642 სოციალური დახმარების ხარჯები 520 434 იურიდიული მომსახურება და კონსულტაცია 452 432 სარეკლამო ხარჯები 382 32 რემონტი და შეკეთება 377 147 სამივლინებო და მასთან დაკავშირებული ხარჯები 357 222 უსაფრთხოება 305 315 საწვავის ხარჯები 197 224 თანამშრომელთა გადამზადების ხარჯები 138 233 კომუნიკაციის ხარჯები 55 73 საოფისე ხარჯი საჯარო სამართლის იურიდიული პირების დაფინანსებასთან დაკავშირებული ხარჯები ხარჯები დაკავშირებული EBRD-ის ღონისძიებასთან 19 22 - 1,071 3,000 - სხვა 746 491 სულ საერთო და ადმინისტრაციული ხარჯები 9,336 6,168 ცვეთის ხარჯი (შენიშვნები 14,16) 4,004 4,809 ამორტიზაციის ხარჯი (შენიშვნა 17) 1,422 1,395 სულ ცვეთა და ამორტიზაცია 5,426 6,204 ბანკის მიერ დაფინანსებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირების ხარჯები მოიცავს საქართველოს ფინანსური მონიტორინგის სამსახურთან დაკავშირებულ ხარჯებს. თუმცა, უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის აღკვეთის ხელშეწყობის შესახებ საქართველოს კანონში შესწორების შეტანის შემდეგ (2015 წლის 1 იანვარი), საქართველოს ფინანსური მონიტორინგის სამსახური ხდება იურიდიული პირი, რომელსაც აკონტროლებს და აფინანსებს საქართველოს მთავრობა. 28 202 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 7. ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები 31 დეკემბერი, 2015 ნაღდი ფული უცხოურ ვალუტაში 31 დეკემბერი, 2014 331,819 მიმდინარე ანგარიშები 262,700 180,105 162,174 90 დღემდე ვადის მქონე დეპოზიტები ფინანსურ ინსტიტუტებში 1,029,237 1,300,154 სულ ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები 1,541,161 1,725,028 ბანკს არ გააჩნია ვადაგადაცილებული ან გაუფასურებული ეკვივალენტები. ფულადი სახსრები და მათი 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, 1,170,939 და 1,094,505 ათასი ლარი შესაბამისად განთავსებული იყო მიმდინარე ანგარიშებზე და ოთხმოცდაათ დღემდე დაფარვის ვადის მქონე ვადიან დეპოზიტებზე რვა (2014 წელს - ექვს) საერთაშორისო მასშტაბით აღიარებულ კომერციულ ბანკსა და ეკონომიკური განვითარებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის წევრი ქვეყნების ცენტრალურ ბანკებში. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ფინანსური ინსტიტუტების ოთხმოცდაათ დღემდე დაფარვის მქონე დეპოზიტებზე წლიური საპროცენტო განაკვეთი დიაპაზონი შეადგენდა 0.24%-2.23% და 0.06%-2.6%, შესაბამისად. 8. მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის ინსტიტუტების მიმართ მოიცავს: მდგომარეობით, მოთხოვნები ფინანსური 31 დეკემბერი, 2015 31 დეკემბერი, 2014 1,020,000 690,000 47,000 22,500 1,067,000 712,500 მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ რეფინანსირების სესხები ერთდღიანი სესხი სულ მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ეროვნულ ვალუტაში რეფინანსირების სესხები წარმოადგენს ბანკის მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტებს, რომლებიც გაიცემა საქართველოს კომერციულ ბანკებზე ლიკვიდობის მიზნებით და გააჩნია 7 დღიანი ვადიანობა. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს გააჩნდა რეფინანსირების სესხები გაცემული ოთხ რეზიდენტ კომერციულ ბანკზე 862,200 ათასი ლარის ოდენობით, 9.07%–9.50% წლიური საპროცენტო განაკვეთის დიაპაზონით და სამ რეზიდენტ კომერციულ ბანკზე 618, 271 ათასი ლარის ოდენობით, 4.05%–5.50% წლიური საპროცენტო განაკვეთის დიაპაზონით შესაბამისად. 29 203 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) გირაო და სხვა სასესხო უზრუნველყოფა სესხის უზრუნველყოფის ტიპი და კრიტერიუმები თითოეული უზრუნველყოფის ტიპისთვის განისაზღვრება ბანკის საბჭოს მიერ. უზრუნველყოფად მიღებული აქტივებია: ა) საქართველოს მთავრობისა და ბანკის მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ლარში, ბ) საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ლარში; გ) რეზიდენტი და არა რეზიდენტი იურიდიული პირების მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზრის კანონმდებლობასთან შესაბამისობით, დ) კომერციული ბანკებისგან სესხის აქტივების მოთხოვნა. ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტი პერიოდულად განსაზღვრავს უზრუნველყოფის თითოეული სახეობის დასაკავებელ თანხას. კანონით განსაზღვრულ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, ბანკის საბჭო უფლებამოსილია უზრუნველყოფის გარეშე გასცეს ბოლო ინსტანციის სესხი. კანონის თანახმად საქართველოს ეროვნულ ბანკს გააჩნია მსესხებლის აქტივების დაყადაღების პირველადი უფლება. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტებისგან უზრუნველყოფად მიღებული ფინანსური აქტივების სახეობები და რეალური ღირებულებები მოცემულია ქვემოთ: 31 დეკემბერი, 2015 სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები (სახაზინო ვალდებულებები/ობლიგაციები) ბანკის მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები (სადეპოზიტო სერტიფიკატები) კომერციულ ბანკების სასესხო პორტფელი საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარში დენომინირებული ობლიგაციები: 31 დეკემბერი, 2014 721,976 508,697 91,467 144,520 97,333 101,372 აზიის განვითარების ბანკი (ADB) 100,000 - ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი (EBRD) 75,000 25,000 შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკი (BSTDB) 48,000 - საერთაშორისო საფინანსო კორპორაცია (IFC) 27,700 - 1,161,476 779,589 ბანკი ახორციელებს უზრუნველყოფის ღირებულების მონიტორინგს, ითხოვს დამატებით უზრუნველყოფას არსებული ხელშეკრულების ფარგლებში, და ასევე ახდენს უზრუნველყოფის ღირებულების მონიტორინგს სესხის გაუფასურებისთვის ადეკვატურობის შემოწმებისას. 30 204 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 9. SDR -ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში ნაშთები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის („სსფ“) მიმართ მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2015 31 დეკემბერი, 2014 478,230 388,675 მიმდინარე ანგარიში №1 1,220 1,031 მიმდინარე ანგარიში №2 32 27 1,252 1,058 აქტივები: SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში ვალდებულებები: საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმდინარე ანგარიშები საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები სიღარიბის დაძლევისა და ეკონომიკური ზრდის ფარგლებში (PRGF) ზოგადი SDR-ის სახსრების განაწილება 46,210 78,822 369,888 300,841 სპეციალური SDR-ის სახსრების განაწილება 107,912 87,768 524,010 467,431 525,262 468,489 488,150 412,463 (746,725) (732,026) სულ ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ გარე საბალანსო ნაშთები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრების უზრუნველსაყოფად ფლობილი ფასიანი ქაღალდები SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში SDR-ის ანგარიში წარმოადგენს ბანკის მიმდინარე ანგარიშს საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, რომელიც გამოიყენება სესხებთან დაკავშირებული ოპერაციებისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან ანგარიშსწორებისათვის. SDR-ის ანგარიში ძირითადად შეადგენს საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან ხელშეკრულების თანახმად მიღებულ SDR სახსრების ზოგად და სპეციალურ განაწილებას. SDR-ის ანგარიშზე დარიცხული პროცენტის გაანგარიშება ხდება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ყოველკვირეულად დადგენილი განაკვეთით, რომელიც ეფუძნება ძირითად ფულად ბაზრებზე არსებულ მოკლევადიან საბაზრო განაკვეთებს. 2015 და 2014 წლების განმავლობაში საშუალო ნომინალურმა წლიურმა საპროცენტო განაკვეთმა შესაბამისად შეადგინა 0.050%-0.055% და 0.03%-0.13%, საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმდინარე ანგარიშები ბანკს მოეთხოვება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ორი ანგარიშის ფლობა: მიმდინარე ანგარიში #1 და მიმდინარე ანგარიში #2. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ანგარიში #1 გამოიყენება 31 205 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ საოპერაციო ანგარიშსწორებისათვის, ხოლო მიმდინარე ანგარიში #2 განკუთვნილია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ლარში წარმოშობილი საოპერაციო ხარჯების დასაფარად. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები წარმოადგენს 0.5% წლიური საპროცენტო განაკვეთის მქონე ათწლიან PRGF სესხს, 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით საბალანსო ღირებულებით 46,210 ათასი ლარის ოდენობით, რომელიც მიღებულ იქნა სიღარიბის დაძლევისა და მაკროეკონომიკური სტაბილურობის ხელშეწყობის მიზნით. PRGF-ECF („Extended Credit Facility“) ტრასტი სახსრებს ცენტრალური ბანკებისაგან, სამთავრობო და სხვა ოფიციალური დაწესებულებებისგან სესხულობს, ძირითადად საბაზრო საპროცენტო განაკვეთით და გასცემს PRGFზე უფლების მქონე ქვეყნებზე. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სხვა სახსრებისთვის ამგვარი ტრასტი არ არსებობს. 2014 წლის 10 დეკემბერს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის საბჭომ 2016 წლის 31 დეკემბრამდე გადაავადა 2010 წლის 7 იანვარს შემოღებული პროცენტის გაუქმება PRGF სესხზე. დაგეგმილი საპროცენტო ხარჯი 2017 და 2018 წლებისთვის განისაზღვრა როგორც 0%. 2016 წლის ბოლოს საერთაშორისო სავალუტო ფონდი გადახედავს საპროცენტო განაკვეთებს PRGF-ECF სახსრებისთვის და ამ თარიღიდან ყოველ ორ წელიწადში განიხილავს მათ. PRGF-ECF სესხი სრულად გადახდილი იქნება 2017 წელს. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები მთლიანად დენომინირებულია SDR-ში. SDR სახსრების განაწილება SDR სახსრების განაწილება წარმოადგენს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ უზრუნველყოფის გარეშე, საპროცენტო განაკვეთის მქონე SDR სახსრების განაწილებას ზოგადი და სპეციალური სახსრების სახით. სახსრების ზოგადი განაწილება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ხელშეკრულების თანახმად ხორციელდება SDR განყოფილების ყველა წევრისათვის კვოტის პროპორციულად. 2009 წლის 10 აგვისტოთი დათარიღებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ხელშეკრულების მეოთხე ცვლილება, რომელიც განსაზღვრავს SDR სახსრების სპეციალურ, ერთჯერად განაწილებას, უკავშირდება გლობალური ლიკვიდობის ხელშეწყობას. ცვლილების თანახმად სახსრების სპეციალური განაწილება შეეხო საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წევრებს, მათ შორის საქართველოს, 2009 წლის 9 სექტემბერს. წევრები და განსაზღვრული მფლობელები უფლებამოსილნი არიან SDR სახსრები გამოიყენონ საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან ოპერაციების განსახორციელებლად. ბანკი სახსრების განაწილებას მიიჩნევს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წინაშე უცხოურ ვალუტაში არსებულ ვალდებულებად. საქართველო, როგორც საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წევრი და სახსრების მიმღები ქვეყანა, ვალდებულია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წინაშე იმ თანხით, რომელიც უტოლდება მასზე განაწილებულ წმინდა აკუმულირებულ სახსრებს და ნებისმიერ სხვა თანხას, რომელიც ექვემდებარება გადახდას წევრობის შეწყვეტის, ან საერთაშორისო სავალუტო ფონდის SDR განყოფილების გაუქმების შემთხვევაში. SDR სახსრების განაწილების საპროცენტო განაკვეთი 2015 და 2014 წლებში შესაბამისად შეადგენდა წლიურ 0.050%-0.055% და 0.03%-0.13%. 32 206 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტა 150,300 ათასი SDR, წარმოადგენს საქართველოს საწევრო შენატანს საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, რომელსაც არ ერიცხება საპროცენტო განაკვეთი. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი მოიზიდავს სახსრებს წევრი ქვეყნებიდან. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ყოველ წევრ ქვეყანს მიეკუთვნება კვოტა, რომელიც ეფუძნება ქვეყნის შედარებით მდგომარეობას მსოფლიო ეკონომიკაში. წევრების კვოტა ასახავს საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან მათი ფინანსურ და ორგანიზაციული ურთიერთობის ძირითად ასპექტებს. გამომდინარე იქიდან რომ ბანკი წარმოადგენს ქვეყნის ფისკალურ წარმომადგენელს საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან ურთიერთობაში ინსტრუმენტი არ არის წარდგენილი ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრების უზრუნველსაყოფად ფლობილი ფასიანი ქაღალდები ფასიანი ქაღალდი შედგება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტის უზრუნველსაყოფად ფლობილი 488,150 ათასი ლარისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრების უზრუნველსაყოფად ფლობილი 746,725 ათასი ლარისაგან. ფასიანი ქაღალდი საქართველოს მთავრობის მიერ გამოშვებულ იქნა 1992 წელს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტასთან მიმართებაში. უზრუნველყოფის სახით არსებული ფასიანი ქაღალდი მოიცავს საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან საქართველოს მთავრობისა და ბანკის მიერ მიღებული სახსრების მთლიან ნომინალურ ღირებულებას. ფასიანი ქაღალდის ნომინალური ღირებულება იცვლება ყოველწლიური გადაფასებისას და ბანკის მიერ საერთაშორისო სავალუტო ფონდის საერთო რესურსების ანგარიშიდან სახსრების მიღებისას. ფასიან ქაღალდს ბანკი ფლობს შენახვის მიზნით, შედეგად მისი აღრიცხვა ხდება გარე-საბალანსო ანგარიშზე და წარმოდგენილია ნომინალური ღირებულებით. 10. წარმოებული ფინანსური აქტივები პირობითი პირობითი ღირებულება 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. ღირებულება 31 დეკემბერი, 2014 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსი: ფიუჩერსის მარჟა საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსთან დაკავშირებული აქტივი საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსთან დაკავშირებული ვალდებულება 4,523 2,960 - 52,338 9 348,365 (1,319) (1,804,797) (134) (1,531,879) წმინდა პოზიცია ფიუჩერსზე (1,319) (1,752,459) (125) (1,183,514) სულ წარმოებული ფინანსური აქტივები 3,204 (1,752,459) 2,835 (1,183,514) თავდაპირველად, წარმოებული ინსტრუმენტები ხშირად მოიცავენ მხოლოდ დაპირებების ურთიერთგაცვლას, ანაზღაურების მცირე გადაცემით ან ყოველგვარი გადაცემის გარეშე, თუმცა, აღნიშნული ინსტრუმენტები ხშირად მოიცავენ მაღალი ხარისხის ბერკეტებს და ცვალებადნი არიან. 33 207 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) აქტივის ღირებულებაში, განაკვეთში ან ინდექსში შედარებით მცირე მოძრაობას შესაძლოა ჰქონდეს მნიშვნელოვანი გავლენა ბანკის მოგებაზე ან ზარალზე. ფიუჩერსული ხელშეკრულებები წარმოადგენენ სახელშეკრულებო შეთანხმებებს გარკვეული ფინანსური ინსტრუმენტის კონკრეტული ფასით და სამომავლო თარიღით ყიდვაზე ან გაყიდვაზე. ფიუჩერსული ხელშეკრულებები ხორციელდება სტანდარტიზებული თანხებით რეგულარული გაცვლების საფუძველზე და ექვემდებარება ყოველდღიური ფულადი ზღვარის მოთხოვნებს. ფიუჩერსულ ხელშეკრულებებთან დაკავშირებული საკრედიტო რისკი განიხილება, როგორც მინიმალური, ვინაიდან გაცვლის ფულადი ზღვარის მოთხოვნები უზრუნველყოფენ იმას, რომ აღნიშნული ხელშეკრულებები შესრულდება და ანგარიშსწორება განხორციელდება ნეტო საფუძველზე. ბანკი ვაჭრობს ევროდოლარის ფიუჩერსებით 2012 წლის მარტიდან, აქტიური პორტფელის მართვის ფარგლებში. აღნიშნული ფინანსური ინსტრუმენტი კოტირებულია ჩიკაგოს სასაქონლო ბირჟაზე და ჩიკაგოს სავაჭრო ბირჟაზე. ევროდოლარის ფიუჩერსები ფულადი ბაზრის ყველაზე ლიკვიდური და ყველაზე მეტად გაყიდვადი წარმოებული ხელშეკრულებებია. თითოეული ევროდოლარის ხელშეკრულების საფუძველს წარმოადგენს 3-თვიანი ევროდოლარის ვადიანი ანაბარი, რომლის პირობითი თანხაა 1 მილიონი აშშ დოლარი. ევროდოლარის ფიუჩერსებით ვაჭრობისას, ბანკი უპირისპირდება მხოლოდ “საკლირინგო სახლს” საკრედიტო რისკს, სადაც ხდება ევროდოლარის ფიუჩერსების ყიდვისა და გაყიდვის ურთიერთგადაფარვა. ბანკი პოზიციებს ევროდოლარებში ჰეჯირების მიზნებისათვის იკავებს, აშშ-ს სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ან „სპრედ“ პროდუქტების (სააგენტოს და სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები) ყიდვის/გაყიდვის მეშვეობით და საპირისპირო პოზიციების შეყვანით ევროდოლარის ფიუჩერსების შესაბამის თანხაში. ასეთი სტრატეგიის მთავარი მიზანია პორტფელის საპროცენტო განაკვეთის რისკისადმი მიდრეკილების შემცირება და აზრის გამოხატვა საკრედიტო სპრედზე. ბანკის პორტფელში არსებული ევროდოლარის ფიუჩერსები არ არის გამიზნული სავაჭრო მიზნებისათვის, ანუ ბანკი არ აპირებს მოგების მიღებას მათ ფასებში ხელსაყრელი მოძრაობებიდან. 34 208 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 11. სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2015 წ. სახსრები, რომელსაც მართავს მსოფლიო ბანკი RAMP*-ის პროგრამის ფარგლებში სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები: US Treasury Notes Kingdom of Belgium French treasury bills Bundesrepublik Deutschland Government of Netherlands Kingdom of Belgium სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები European Investment Bank, Luxembourg Council of Europe Development Bank, Paris Asian Development Bank, Manila European Financial Stability Facility, Luxembourg სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები: Kreditanstalt fuer Wiederaufbau Caisse Des Depots et Consignations Bank Nederlandse Gemeenten Svensk Exportkredit AB Kommunalbanken AS, OSLO Landeskreditbank Baden-Wuerttemberg Foerderbank Caisse D'Amortissement de la Dette Sociale, Paris Erste Abwicklungsanstalt Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden NV, Hague Kommunekredit NRW Bank, Duesseldorf Province of Ontario Canada, Toronto FMS Wertmanagement British Columbia Neder Waterschapsbank, Hague State of North Rhine-Westphalia, Duesseldorf Province of Quebec Canada, Quebec Municipality Finance PLC Kommuninvest I Sverige AB, Orebro Federal National Mortgage Association, Washington 31 დეკემბერი, 2014 წ. 306,786 2,401 309,187 119,478 2,277 91,329 31,917 27,284 2,304 274,589 5,979 4,848 4,785 15,612 1,105 4,563 5,668 20,674 16,813 15,443 11,972 10,532 10,229 8,170 8,152 39,767 5,611 8,317 15,475 8,503 6,352 6,467 4,792 4,790 3,609 3,595 2,653 2,640 2,147 132,678 4,483 1,864 1,871 5,592 8,153 5,397 3,729 3,727 1,868 120,709 სულ - სახსრები, რომელსაც მართავს მსოფლიო ბანკი RAMP*-ის პროგრამის ფარგლებში სახსრები, რომელსაც მართავს BIS** BISIP_K 457,477 400,966 119,997 93,105 სულ სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 577,474 494,071 35 209 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) * სახსრები, რომლებიც იმართება RAMP პროგრამის ფარგლებში, წარმოადგენს რეზერვების ნაწილის მსოფლიო ბანკის ხაზინისთვის (გარე მენეჯერი) სამართავად გადაცემას, რომელიც სპეციალიზებულია პორტფელის მართვაზე. გარე მენეჯერისათვის სამართავად სახსრების გადაცემის მთავარ მიზანს წარმოადგენს ბანკისთვის ნოუ-ჰაუს გადაცემა და საკონსულტაციო მომსახურების გაწევა. მენეჯერი კონტრაქტის საფუძველზე იღებს მართვის გასამრჯელოს, რომელიც გამოითვლება გადაცემული სახსრების ნეტო აქტივების ღირებულების საფუძველზე. გარე მენეჯერის პორტფელში არსებული აქტივები ბანკის სახელზეა, გლობალური მეურვის („ქასთოდიანის“) პასუხისმგებლობის ქვეშ, შერჩეული სავაჭრო ფასიანი ქაღალდების ინვესტირებისა და რეინვესტირების მიზნით. ბანკს შეუძლია, დროდადრო, შეატყობინოს გარე მენეჯერს, საინვესტიციო თანხის დამატებების ან შემცირების შესახებ ** საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკისთვის სამართავად გადაცემული სახსრები წარმოადგენს ბანკის მიერ ინვესტიციის განთავსებას საინვესტიციო კალათაში („Pool“-ში) (BISIP K), რომელიც თავის მხრივ წარმოადგენს ცენტრალური ბანკების საერთაშორისო რეზერვების ინვესტიციების სამართავად არსებულ ფონდს და რომლის მთავარი მიზანიცაა ბანკისთვის გამოცდილების გაზიარება და საკონსულტაციო მომსახურების გაწევა. ფონდში კვოტის მფლობელებმა შესაძლოა მოითხოვონ საკუთარი ინვესტიციის გამოტანა ნაწილობრივ ან სრულად ნებისმიერ დროს. ქვემოთ ცხრილში მოცემულია სავაჭრო ფასიანი ქაღალდების საპროცენტო (კუპონური) განაკვეთები და დაფარვის ვადები: 2015 წლის 31 დეკემბერი წლიური საპროცენტო განაკვეთი დაფარვის ვადა 2014 წლის 31 დეკემბერი წლიური საპროცენტო განაკვეთი დაფარვის ვადა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები 0.25%-1.125% 2016- 2018 0.125%-4% 2015 - 2019 სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები 1.625%-2.625% 2016- 2020 0.25%-1.625% 2015 - 2017 სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები 0.5%-2.625% 2016 - 2020 0.05%-3.625% 2015 - 2019 ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში ასახვით არ არის გაუფასურებული ან ვადაგადაცილებული. 36 210 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 12. გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. გასაყიდად არსებული ინვესტიციები უცხოურ ვალუტაში: სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები US Treasury Notes 1,929,279 1,345,437 Australia Government bond 376,691 283,341 Canada Government Bond 162,421 110,131 France Treasury Note 57,084 83,299 German Government Bond 36,771 86,380 Netherlands Government Bond 18,344 15,866 Finland Government Bond 10,225 2,394 Austria Government Bond 4,282 3,837 Sweden Government Bond - 37,315 2,595,097 1,968,000 IBRD World Bank 106,548 18,834 European Investment Bank 73,358 18,180 International Finance Corporation 26,116 - Inter-American Development Bank 21,881 32,760 Asian Development Bank 13,587 26,694 EUROFIMA, Basel სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები 11,977 - European Stability Mechanism - 11,327 Nordic Investment Bank - 6,261 Council of Europe Development Bank - 3,920 253,467 117,976 Neder Waterschapsbank, Hague 131,101 35,156 NRW Bank, Duesseldorf 114,779 39,954 Landeskreditbank Baden-Wuerttemberg Foerderbank 95,851 18,651 Kreditanstalt fuer Wiederaufbau, Frankfurt 76,926 67,633 Bank Nederlandse Gemeenten, Den Haag -Netherlands 58,971 33,275 Kommuninvest I Sverige AB, Orebro 38,161 57,241 Province of Ontario Canada, Toronto 26,957 24,560 Kommunalbanken AS, Oslo 24,704 18,807 Landwirtschaftliche Rentenbank, Frankfurt 12,034 10,819 Svensk Exportkredit AB, Stocholm სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები 11,973 3,741 Oesterreichische Kontrollbank AG, Vienna - 17,078 Kommunekredit, Copenhagen - 9,400 591,457 336,315 3,440,021 2,422,291 სულ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები დენომინირებულ უცხოურ ვალუტაში 37 211 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. სავაჭრო სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები 101,617 80,776 სულ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები დენომინირებულ ეროვნულ ვალუტაში 101,617 80,776 გასაყიდად არსებული ინვესტიციების საპროცენტო (კუპონური) განაკვეთები და დაფარვის ვადები იხილეთ ქვემოთ ცხრილში: დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში: სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები სუპრანაციონალური სავალო ფასიანი ქაღალდები სააგენტოს სავალო ფასიანი ქაღალდენი დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში: სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები 31 დეკემბერი, 2015 წ. წლიური დაფარვის საპროცენტო ვადა განაკვეთი 31 დეკემბერი, 2014 წ. წლიური დაფარვის საპროცენტო ვადა განაკვეთი 0.25%-6.0% 2016-2020 0.25%-6.25% 2015-2019 0.5%-6.0% 2016-2020 0.5%-6% 2015-2018 0.44%-6.0% 2016-2020 0.375%-6% 2015-2016 7.3%-9.125% 2016-2020 7.3%-8.5% 2015-2019 გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივები არ არის ვადაგადაცილებული ან გაუფასურებული. 13. დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 31 დეკემბერი 2015 საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები სულ დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტივიები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 31 დეკემბერი 2014 საბალანსო ღირებულება ნომინალური ღირებულება საბალანსო ღირებულება ნომინალური ღირებულება 401,914 400,846 442,094 440,846 401,914 400,846 442,094 440,846 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციების საპროცენტო (კუპონური) განაკვეთები და დაფარვის ვადები იხილეთ ქვემოთ ცხრილში: 38 212 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 31 დეკემბერი, 2015 წ. წლიური საპროცენტო დაფარვის განაკვეთი ვადა საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები 5.92% 31 დეკემბერი, 2014 წ. წლიური საპროცენტო განაკვეთი. დაფარვის ვადა 2016-2025 6.0% 2015-2025 საქართველოს მთავრობის სავალო ფასიანი ქაღალდები ეროვნულ ვალუტაში წარმოადგენს საქართველოს მთავრობასა და ბანკს შორის 2006 წლის მარტში გაფორმებული ხელშეკრულების თანახმად სამთავრობო სესხის სავალო ფასიან ქაღალდებად გარდაქმნის შედეგად საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებულ ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე ფასიან ქაღალდებს. სამთავრობო სავალო ფასიანი ქაღალდების გადახდა ხდება ახალი ფინანსური ინსტრუმენტების გამოშვების გზით 40,000 ათასი ლარის ოდენობით ყოველწლიურად, რომელიც კლასიფიცირდება გასაყიდად არსებულ ფინანსურ ინსტრუმენტად (შენიშვნა 12) საპროცენტო განაკვეთი ექვემდებარება ყოველწლიურ გადახედვას არსებული საბაზრო განაკვეთების გათვალისწინებით. დაფარვის ვადამდე ფლობილი აქტივები არ არის ვადაგადაცილებული ან გაუფასურებული. 14. საინვესტიციო ქონება 2015 2014 თვითღირებულებით 1 იანვრის მდგომარეობით გადმოტანა გასაყიდად გამიზნული აქტივებიდან 2,217 2,618 415 - - (401) 2,632 2,217 1 იანვრის მდგომარეობით (44) - ცვეთის დარიცხვა (44) (44) 31 დეკემბრის მდგომარეობით (88) (44) წმინდა საბალანსო ღირებულება: 2,544 2,173 გადატანა გასაყიდად გამიზნულ აქტივებში 31 დეკემბრის მდგომარეობით დაგროვილი ცვეთა საინვესტიციო ქონება მოიცავს უზურფრუქტის ხელშეკრულების საფუძველზე სახელმწიფო სააგენტოს მიერ გამოყენებულ შენობა-ნაგებობებს, ჯერ განუსაზღვრელი გამოყენების ფუნქციით. შენობა ფლობილია კაპიტალის ღირებულების ზრდის მიზნით. 2014 წლის განმავლობაში, 401 ათასი ლარის ღირებულების მიწა გადავიდა საინვესტიციო ქონებიდან გასაყიდად გამიზნულ აქტივებში (შენიშვნა 15). 2015 წლის განმავლობაში გასაყიდად არსებული აქტივები 415 ათასი ლარის ოდენობით რეკლასიფიცირებულ იქნა საინვესტიციო ქონებად (შენიშვნა 15), რადგანაც არ იყო მოსალოდნელი მისი რეალიზაცია ანგარიშგების თარიღიდან თორმეტი თვის განმავლობაში. 39 213 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 15. გასაყიდად გამიზნული აქტივები 2015 2014 საწყისი ნაშთი 1 იანვრის მდგომარეობით ძირითადი საშუალებებიდან გადმოტანა საინვესტიციო ქონებაში/დან გადატანა/გადმოტანა - 14 (415) 401 - 415 საბოლოო ნაშთი 31 დეკემბრის მდგომარეობით 16. ძირითადი საშუალებები - 415 მიწა და შენობანაგებობები კომპიუტერები, საოფისე მოწყობილობა და ავეჯი სატრანსპორტო საშუალებები და სხვა 51,753 5,485 15,503 72,741 შესყიდვა 2 2,021 13 2,036 გასვლა გადატანა გასაყიდად გამიზნულ აქტივებში (შენიშვნა 15) - (283) (318) (601) - - (14) (14) 51,755 7,223 15,184 74,162 სულ თვითღირებულებით: 1 იანვარი, 2014 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. შესყიდვა 36 130 80 246 გასვლა - (191) (1) (192) 51,791 7,162 15,263 74,216 1 იანვარი, 2014 წ. (1,086) (2,649) (7,672) (11,407) ცვეთის დარიცხვა (1,032) (1,123) (2,610) (4,765) - 273 284 557 31 დეკემბერი, 2014 წ. (2,118) (3,499) (9,998) (15,615) ცვეთის დარიცხვა (1,031) (1,041) (1,888) (3,960) 31 დეკემბერი, 2015 წ. დაგროვილი ცვეთა: გასვლა გასვლა - 186 1 187 (3,149) (4,354) (11,885) (19,388) 31 დეკემბერი, 2015 წ. 48,642 2,808 3,378 54,828 31 დეკემბერი, 2014 წ. 49,637 3,724 5,186 58,547 31 დეკემბერი, 2015 წ. წმინდა საბალანსო ღირებულება: 17. არამატერიალური აქტივები პროგრამული უზრუნველოფა ლიცენზიები სულ თვითღირებულებით: 1 იანვარი, 2014 წ. შესყიდვა 31 დეკემბერი, 2014 წ. შესყიდვა 6,848 74 6,922 113 65 195 260 43 6,913 269 7,182 156 31 დეკემბერი, 2015 წ. 7,035 303 7,338 დაგროვილი ამორტიზაცია: 1 იანვარი, 2014 წ. წლის დარიცხვა (3,253) (1,359) (20) (36) (3,273) (1,395) 40 214 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 18. 31 დეკემბერი, 2014 წ. (4,612) (56) (4,668) წლის დარიცხვა (1,369) (53) (1,422) 31 დეკემბერი, 2015 წ. (5,981) (109) (6,090) წმინდა საბალანსო ღირებულება 31 დეკემბერი, 2015 წ. 1,054 194 1,248 31 დეკემბერი, 2014 წ, 2,310 204 2,514 სხვა აქტივები და ვალდებულებები 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. წინასწარი გადახდები 60 - სხვა მოთხოვნები 5 4 სულ სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში 65 4 4,804 3,117 თანამშრომლებზე გაცემული სესხები 755 1,009 სასაქონლო-მატერიალური მარაგები 508 422 წინასწარი გადახდები 446 92 სხვა მოთხოვნები 107 125 სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში: სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში: სამახსოვრო ოქროს მონეტები და ოქროს ზოდები 6,620 4,765 სხვა აქტივების გაუფასურების რეზერვი (534) (663) სულ სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 6,086 4,102 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სხვა ფინანსური აქტივები შესაბამისად შეადგენს 328 და 471 ათას ლარს. სხვა აქტივების დანაკარგების გაუფასურების რეზერვის მოძრაობა მოიცავს შემდეგს: სხვა აქტივების გაუფასურების რეზერვი 1 იანვარი, 2014 წ. (637) წმინდა გაუფასურების ხარჯი (74) აქტივების ჩამოწერა 48 31 დეკემბერი, 2014 წ. (663) წმინდა გაუფასურების უკუაღდგენა 92 41 215 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) აქტივების ჩამოწერა 37 31 დეკემბერი, 2015 წ. (534) სხვა აქტივების გაუფასურების რეზერვი წარმოადგენს თანამშრომლებზე გაცემული სესხების გაუფასურების დანაკარგის რეზერვს. ბანკის თანამშრომლებს, ბანკში მუშაობის განმავლობაში აქვთ სესხის აღების უფლება. თანამშრომლის ბანკიდან წასვლის შემდეგ, დარჩენილ სესხის თანხაზე იქმნება 100%-იანი რეზერვი. ჩამოწერა ხდება ბანკის ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილების მიხედვით. სხვა ვალდებულებები მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. 2,472 617 2,472 617 5,724 636 5,779 1,719 1,488 1,439 203 424 304 321 8,475 9,562 10,947 10,179 სხვა ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები მომწოდებლების მიმართ მთლიანი სხვა ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ვალდებულებები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში. ვალდებულებები მომწოდებლების მიმართ გადავადებული შემოსავლები ვალდებულება რეალიზებულ ბანკნოტებსა და მონეტებზე საპენსიო სქემის ვალდებულებები სხვა ვალდებულებები მთლიანი სხვა ვალდებულებები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში სულ სხვა ვალდებულებები 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სხვა ფინანსური ვალდებულებები შესაბამისად შეადგენს 10,260 ათას და 8,402 ათას ლარს. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს არ გააჩნია აქტიური საპენსიო შეთანხმებები ან მნიშვნელოვანი შრომითი საქმიანობის შემდგომი გასამრჯელოები. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს გააჩნია საპენსიო სქემის ვალდებულებები 204 ათასი და 304 ათასი ლარის (შესაბამისად) ოდენობით, რაც წარმოადგენს ვალდებულებას საპენსიო სქემის მიხედვით. საპენსიო სქემა გაუქმდა 2009 წლის 29 მაისს, რომლის მიხედვითაც ბანკი აგროვებდა თანხებს თანამშრომლებისგან და საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ წინასწარ შეთანხმებული გრაფიკის მიხედვით თანამშრომელს უხდიდა დაგროვებულ თანხას. 19. ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. 42 216 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების მიხედვით საკორესპონდენტო ანგარიშები ეროვნულ ვალუტაში ერთდღიანი დეპოზიტები ეროვნულ ვალუტაში 453,832 - 480,334 231,923 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები ეროვნულ ვალუტაში 1,717,245 1,154,372 სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების მიხედვით 2,171,077 1,866,629 ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ, სხვა საკორესპონდენტო ანგარიშები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში 273,349 172,276 სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ, სხვა 273,349 172,276 სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 2,444,426 2,038,905 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებებში შედის 1,718,216 ათასი ლარის და 1,275,989 ათასი ლარის (შესაბამისად) ოდენობის სამი უმსხვილესი რეზიდენტი კომერციული ბანკის ნაშთები, რომლებიც აღემატება ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მთლიანი ვალდებულების 70.29 პროცენტს. რეზიდენტ კომერციულ ბანკებს მოეთხოვებათ საქართველოს ეროვნულ ბანკში განათავსონ მინიმალური სარეზერვო ნაშთები. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სავალდებულო რეზერვები წარმოადგენს რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიერ ეროვნულ ვალუტაში დენომინირებული მოზიდული სახსრების 10 პროცენტს, და უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული მოზიდული სახსრების 15 პროცენტს. უცხოური ვალუტის ვალდებულებების შემთხვევაში დარჩენილი ხანდაზმულობით 1-2 წელი მინიმალური სარეზერვო ნაშთები შეადგენს 5 პროცენტს. სავალდებულო რეზერვებზე 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით წლიური საპროცენტო განაკვეთი ლარში დენომინირებულ მინიმალურ სარეზერვო მოთხოვნებზე შესაბამისად შეადგენს 8.00 და 4.00 პროცენტს, ხოლო აშშ დოლარში და ევროში დენომინირებულ მინიმალურ სარეზერვო მოთხოვნებზე 0 პროცენტს. ეროვნულ ვალუტაში დენომინირებული მოზიდული სახსრები რომელთა დარჩენილი დაფარვის ვადა აღემატება ერთ წელს და უცხოურ ვალუტაში დენომირებული მოზიდული სახსრები რომელთა დარჩენილი დაფარვის ვადა აღემატება 2 წელს, არიან განთავისუფლებული სავალდებულო რეზერვის მოთხოვნისაგან. 43 217 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 20. ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ 31 დეკემბერი, 2015 წ. 21. 31 დეკემბერი, 2014 წ. ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ: მიმდინარე ანგარიშები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში მიმდინარე ანგარიშები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 261,914 591,464 187,948 407,787 სულ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ 853,378 595,735 მიმოქცევაში გაშვებული ფული მიმოქცევაში გაშვებული ფული წარმოადგენს ბანკის მიერ გამოშვებულ საქართველოს ეროვნულ ვალუტას. 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის დასრულებული წლისათვის, მოძრაობა წლის განმავლობაში არის შემდეგი: 2015 2014 ნაშთი 1 იანვარის მდგომარეობით 2,462,111 2,351,552 მიმოქცევაში გაშვებული ბანკნოტები 4,479,460 4,325,732 მიმოქცევაში გაშვებული მონეტები 64,876 72,855 გამოკლებული: ნაღდი ფული სალაროში ეროვნული ვალუტით 22. - (1,480) მიმოქცევიდან ამოღებული ბანკნოტები (4,445,195) (4,220,498) მიმოქცევიდან ამოღებული მონეტები (57,517) (66,050) ნაშთი 31 დეკემბერის მდგომარეობით 2,503,735 2,462,111 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. 777 1,046 ვალდებულებები კლიენტების მიმართ ვალდებულებები კლიენტების მიმართ მოიცავს : საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები 23. გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები წლიური საპროცენტო განაკვეთი სადეპოზიტო სერთიფიკატები 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით სადეპოზიტო სერთიფიკატები 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 8.16%10.36% 4.12%-4.94% დაფარვის ვადა 8 იანვარი – 16 ივნისი 2016 8 იანვარი – 25 ივნისი 2015 ნომინალური ღირებულება საბალანსო ღირებულება 360,000 353,397 505,000 500,688 44 218 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 24. კაპიტალი კანონის შესაბამისად, ბანკის კაპიტალი მოიცავს ბანკის გაცხადებულ და მთლიანად გადახდილ კაპიტალსა და სარეზერვო ფონდს. საწესდებო კაპიტალი 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკის საწესდებო კაპიტალი სრულად არის შეტანილი და შეადგენს 15,000 ათას ლარს. კაპიტალის მართვა ბანკი განსაზღვრავს კაპიტალს როგორც საკუთარ კაპიტალს ფასს-ის თანახმად. კანონის 24 მუხლის საფუძველზე, დათარიღებული 2009 წლის 1 დეკემბრით, შესაბამისად ყოველი საფინანსო წლისათვის ბანკის წმინდა მოგება გამოიანგარიშება, როგორც წმინდა საოპერაციო მოგების ან ზარალის და გადაფასები შედეგად მიღებული არარეალიზებული წმინდა მოგების ან ზარალის ჯამი. წმინდა საოპერაციო მოგება ან ზარალი მიიღება საანგარიშგებო წლის შემოსავლის თანხიდან ძირითადი საქმიანობის წარმართვისათვის განკუთვნილი მიმდინარე ხარჯების გამოქვითვით. გაუნაწილებელი მოგება კანონის მოთხოვნებისა და საბჭოს მიერ დამტკიცების შესაბამისად, გადადის სხვადასხვა რეზერვებში. წლიური ანგარიშის ბანკის საბჭოს მიერ დამტკიცების შემდეგ საფინანსო წლის დარჩენილი წმინდა მოგება უნდა გადაირიცხოს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ანგარიშზე ბანკის საფინანსო წლის დასრულებიდან 6 თვის ვადაში. სარეზერვო ფონდი კანონში შეტანილი ცვლილების (მუხლი 25) თანახმად, ბანკის საერთო სარეზერვო ფონდმა უნდა შეადგინოს სარეზერვო ფულის (ბანკის მიერ მიმოქცევაში გაშვებული ნაღდი ფული ეროვნულ ვალუტაში და კომერციული ბანკების საკორესპონდენტო ანგარიშები ეროვნულ ვალუტაში) 15 პროცენტი. ბანკის საერთო სარეზერვო ფონდი იქმნება წლის რეალიზებული მოგებიდან, რომელიც წარმოადგენს წლის წმინდა მოგებას გადაფასებით გამოწვეული არარეალიზებული წმინდა მოგების გამოკლებით. ბანკის საბჭო უფლებამოსილია მიიღოს გადაწყვეტილება წმინდა მოგების დარჩენილი თანხით საერთო სარეზერვო ფონდის მოცულობის შესაბამისი ფინანსური წლის ბოლოს არსებული სარეზერვო ფულის ოდენობის 15 პროცენტზე ნაკლები ოდენობით შევსების შესახებ. სარეზერვო ფონდი გამოიყენება მხოლოდ ბანკის ზარალის საკომპენსაციოდ. ქვეყნის ფინანსური სისტემის სტაბილურობის შენარჩუნებისა და მდგრადი ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობის მიზნით. საბჭო უფლებამოსილია მიიღოს გადაწყვეტილება სარეზერვო ფონდში არსებული თანხების განაწილების შესახებ, ბანკის რეალიზებული მოგების ნარჩენი ნაშთი უნდა გადაირიცხოს საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში. 2015 წელს ეროვნულმა ბანკმა სარეზერვო ფონდში 41,569 ათასი ლარი გადაიტანა (2014: 10,373 ათასი ლარი) უცხოური ვალუტის და სხვა გადაფასების რეზერვი კანონის 25(ა)-ე მუხლის თანახმად, უცხოური ვალუტის გადაფასებით გამოწვეული არარეალიზებული წმინდა მოგება მიემართება უცხოური ვალუტის გადაფასების რეზერვში და რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგება ან ზარალში ასახვით აქტივების საბაზრო ფასების ცვლილებების წმინდა არარეალიზებული ზარალი კომპენსირდება წინა წლებში შესაბიმისი მიზნით შექმნილი რეზერვიდან. 45 219 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 წელს უცხოური ვალუტის გადაფასებიდან მიღებული წმინდა არარეალიზებული მოგება 700,237 ათასი ლარის ოდენობით სრულად მიიმართა უცხოური ვალუტის გადაფასების რეზერვში (2014: 103,894 ათასი ლარი). 2015 წელს, დამატებით, ბანკმა გადაიტანა 379 ათასი ლარი სხვა აქტივების გადაფასების რეზერვიდან უკან გაუნაწილებელ მოგებაში. გასაყიდად არსებული ინვესტიციების გადაფასების რეზერვი აღნიშნული რეზერვი წარმოადგენს გასაყიდად არსებული ინვესტიციების რეალური ღირებულების ცვლილებას. 25. ვალდებულებები და პირობითი ვალდებულებები ბანკი თავისი ჩვეული საქმიანობის პროცესში არის მხარე ფინანსური ინსტრუმენტებისა რომელიც დაკავშირებულია გარესაბალანსო ვალდებულებებთან. ბანკი გარესაბალანსო ვალდებულებებთან მიმართებაში ხელმძღვანელობს რისკების მართვის იმავე პოლიტიკით, რომელსაც იყენებს საბალანსო ოპერაციებში. ვალდებულებები კაპიტალურ დანახარჯებზე 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, კაპიტალურ დანახარჯებზე. ბანკს არ გააჩნია ვალდებულებები საოპერაციო გარემო როგორც განვითარებად ბაზარს, საქართველოს არ გააჩნია მაღალგანვითარებული ინფრასტრუქტურა, რომელიც, როგორც წესი, ახასიათებს უფრო მომწიფებულ საბაზრო ეკონომიკას. ამიტომ, განსაკუთრებით მკვეთრმა ცვლილებებმა საოპერაციო გარემოში (გლობალური გარემოს ჩათვლით) შეიძლება იქონიოს ისეთი გავლენა ბანკის შედეგზე და ფინანსურ მდგომარეობაზე რომელიც ამჟამად ვერ განისაზღვრება ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში, საქართველოს მთავრობამ და ბანკმა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადადგა, რამაც დადებითი გავლენა იქონია ქვეყნის საინვესტიციო გარემოზე. განსაკუთრებით აღსანიშნავია რეფორმები საბანკო, იურიდიულ, საგადასახადო, მარეგულირებელი სისტემის ეფექტიანობის გაზრდის მიმართულებით და ასევე სხვადასხვა ღონისძიებები, ეკონომიკის ლიკვიდობისთვის საჭირო მოთხოვნების შესრულებისა და ეროვნული ვალუტის კურსის სტაბილიზაციისთვის. ყოველივე ამან ხელი შეუწყო მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას, რეალური ზრდის მაღალ ტემპებს და უცხოური ინვესტიციების შემოდინებას. არსებული ტენდენცია იძლევა საფუძველს, რომ ეკონომიკის ზრდა მთლიანობაში კვლავაც გაგრძელდება. საქართველოს ეკონომიკის სამომავლო განვითარება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ზემოთხსენებულ რეფორმებზე და საქართველოს მთავრობისა და ბანკის მიერ მიღებული ფინანსური თუ ეკონომიკური ზომების ეფექტურობაზე. ხელმძღვანელობას სჯერა, რომ ყველა საჭირო ღონისძიება განხორციელდა მაკროეკონომიკურ და ფინანსურ სტაბილურობასთან დაკავშირებით ბანკის როლის ხელშეწყობის მიზნით. 46 220 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ვალდებულებები საოპერაციო ლიზინგზე 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს არ გააჩნდა არსებითი სალიზინგო ვალდებულებები. სასამართლო დავები ბანკის მიმდინარე სასამართლო პროცესებთან და საჩივრებთან მიმართებაში ხელმძღვანელობას მიაჩნია, რომ ამგვარი სასამართლო პროცესებიდან წარმოშობილი ვალდებულება, თუ ასეთს ადგილი ექნება, არ იქონიებს არსებით გავლენას ბანკის ფინანსურ მდგომარეობაზე ან მისი საქმიანობის შედეგებზე. ხელმძღვანელობის აზრით, არ არსებობს რაიმე არსებითი დაურიცხავი ზარალი, რომელიც შესაძლოა მომავალში მოხდეს და შესაბამისად ფინანსურ ანგარიშგებაში არ არის გათვალისწინებული დანაკარგების ანარიცხები. საკრედიტო და პირობითი ვალდებულებები 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს არ გააჩნია რაიმე მატერიალური საკრედიტო და პირობითი ვალდებულება. დაზღვევა სადაზღვევო ინდუსტრია საქართველოში განვითარების ეტაპზეა და მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში არსებული დაზღვევის მრავალი სახეობა, ზოგადად, ჯერ არ არის ხელმისაწვდომი საქართველოსათვის. ბანკს არ გააჩნია საკუთარი ოპერაციების წყვეტის ან მესამე მხარის მიმართ ვალდებულების სრული დაზღვევა, გარემოზე მიყენებული ზიანისთვის, რომელიც წარმოიშვება ბანკის ოპერაციებისას დაშვებული შეცდომებით. სანამ ბანკი მოიპოვებს ადეკვატურ დაზღვევას, არსებობს იმის რისკი რომ კონკრეტული აქტივების დაკარგვა ან განადგურება გამოიწვევს უარყოფით ეფექტს ბანკის ოპერაციებსა და ფინანსურ პოზიციაზე. 26. გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან ბანკი, როგორც სახელმწიფო ორგანო, დაკავშირებულია საქართველოს მთავრობის ორგანოებთან. თავისი პოლიტიკის მიზნების მისაღწევად, ბანკი ინარჩუნებს სტრუქტურულ და ფუნქციურ დამოუკიდებლობას საქართველოს მთავრობისგან, იქიდან გამომდინარე რომ ბანკს შეუძლია თავისი ხელმძღვანელობით და მართვით თავად დააფინანსოს ბანკის ოპერაციები გარე დახმარების გარეშე. უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობაში იგულისხმებიან ის პიროვნებები, რომლებსაც გააჩნიათ უფლებამოსილება და აკისრიათ პასუხისმგებლობა დაგეგმონ, განკარგონ და აკონტროლონ ბანკის საქმიანობა, პირდაპირ თუ არა პირდაპირ. უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობას შეადგენენ: საბჭოს წევრები, აღმასრულებელი დირექტორი და დეპარტამენტების უფროსები. ბანკი, ჩვეულებრივი საქმიანობის წარმართვის პროცესში შედის გარიგებებში დაკავშირებულ მხარეებთან და არსებითი ოპერაციები და ნაშთები ფინანსურ ანგარიშგებაში წარმოდგენილია ურთიერთდამოკიდებულების შინაარზე და არა მხოლოდ იურიდიული ფორმატზე დაყრდნობით 47 221 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ბანკის გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან წარმოდგენილია ქვემოთ: 31 დეკემბერი, 2015 წ. დაკავშირებული მხარეების შენიშვნები ნაშთები დაკავშირებული მხარეების ნაშთები სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით 101,617 101,617 80,776 80,776 აქტივები: გასაყიდად არსებული ინვესტიციები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში: - საქართველოს მთავრობა 12 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში - საქართველოს მთავრობა 13 18 401,914 853,378 442,094 442,094 442,094 755 124 853,378 20 80,776 401,914 124 ვალდებულებები: ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ - საქართველოს მთავრობა 101,617 401,914 თანამშრომლებზე გაცემული სესხები - უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობა 31 დეკემბერი, 2014 წ. სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით 214 1,009 214 853,378 595,735 595,735 595,735 48 222 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი 2014 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით (2,644) (13,453) (2,508) (13,141) უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობის ანაზღაურება: - მომუშავის მოკლევადიანი გასამრჯელო 2015 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი 27. 2014 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით საპროცენტო შემოსავალი 33,230 116,670 32,672 68,913 - საქართველოს მთავრობა 33,216 32,650 - უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობა 14 22 ზარალი ძირითადი საშუალებების გასხვისებიდან - - საქართველოს მთავრობა - საერთო და ადმინისტრაციული ხარჯები - - სხვა დაკავშირებული მხარეები - (3) - (44) (9,336) (1,071) (6,168) (1,071) ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური ღირებულება ფასს-ის თანახმად რეალური ღირებულება არის თანხა, რომელიც მიღებული იქნება აქტივის გაყიდვიდან ან იქნება გადახდილი ვალდებულებების გადაცემისას ჩვეულებრივი გარიგებების ფარგლებში ბაზრის მონაწილეებს შორის შეფასების თარიღისათვის რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური ინსტრუმენტები ბანკის ზოგიერთი ფინანსური ინსტრუმენტის რეალური ღირებულებით აღრიცხვა ყოველი საანგარიშგებო პერიოდის ბოლოს ხდება. მომდევნო ცხრილი იძლევა ინფორმაციას თუ როგორ განისაზღვრება ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების რეალური ღირებულება (კერძოდ შეფასების ტექნიკები და გამოყენებული მონაცემები). წარდგენის მიზნით, რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური ინსტრუმენტები დაყოფილია რეალური ღირებულების იერარქიის სამი დონის მიხედვით, რაც დაფუძნებულია რეალური ღირებულების დასადგენად გათვალისწინებული შემავალი მონაცემების დაკვირვებადობის ხარისხზე: • აქტიურ ბაზარზე კოტირებული ფასები (დონე 1) – შეფასება დაფუძნებულია აქტიურ ბაზრებზე მსგავსი აქტივებისა თუ ვალდებულებების კოტირებულ ფასებზე, ბანკის წვდომის შესაძლებლობის შესაბამისად. ამ სახის ფინანსურ ინსტრუმენტებზე შეფასების კორექტირებები არ ვრცელდება, 49 223 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) რადგან შეფასება დაფუძნებულია კოტირებულ ფასებზე, რომლებიც მზა სახით და საკმარისი სიხშირით გვხვდება აქტიურ ბაზარზე. ამ პროდუქტების შეფასება არ წარმოადგენს მნიშვნელოვანი შეფასების საგანს. ეს დონე მოიცავს საერთაშორისო რეზერვების პორტფელის ფინანსურ ინსტრუმენტებს, რომლებიც კლასიფიცირებულია წამოებულ ფინანსურ ინსტრუმენტებად, სავაჭრო ფასიან ქაღალდებად და გასაყიდად არსებულ ინვესტიციებად. ინსტრუმენტები ფასდება ყოველდღიურად, ბლუმბერგის დღის საბოლოო ე.წ. „შეთავაზებული ფასების“ მიხედვით. • შეფასების ტექნიკა, რომელიც იყენებს დაკვირვებად მონაცემებს. (დონე 2) - შეფასება რომელიც ემყარება მონაცემებს, გარდა კოტირებული ფასებისა რომელიც გამოიყენებოდა დონე 1- ში, რომლებიც დაკვირვებადია აქტივისა და ვალდებულებბეისთვის პირდაპირ ან არაპირდაპირ. მე-2 დონე მოიცავს შემდეგს: ა) კოტირებული ფასები მსგავსი აქტივებისა და ვალდებულებებისთვის აქტიურ ბაზრებზე; ბ) კოტირებული ფასები იდენტური ან მსგავსი აქტივებისა და ვალდებულებებისთვის არა აქტიურ ბაზრებზე; გ) აქტივებსა და ვალდებულებებზე არა კოტირებული ფასების მქონე მონაცემი, რომლის დაკვირვებაც შესაძლებელია, მაგალითად: o საპროცენტო განაკვეთები და სარგებლის მრუდები, რომლებიც დაკვირვებადია კოტირებული ინტერვალებისთვის. o ნაგულისხმები მერყეობა. და o საკრედიტო „სპრედი”. დ) ბაზრით გამყარებული მონაცემები საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები, კლასიფიცირებული როგორც გასაყიდად არსებული ინვესტიციები, მიეკუთვნება მე-2 დონეს და ითვლება დაკვირვებადი მონაცემების მიხედვით, უფრო კონკრეტულად კი საბაზრო სარგებლის მიხედით საქართველოს მთავრობის მიერ გამოშვებული მსგავსი ფასიანი ქაღალდებისთვის. რეალური ღირებულების შესაფასებლად, დისკონტირებული ფულადი ნაკადების მოდელი გამოიყენება მიმდინარე საპროცენტო განაკვეთის სარგებლის მრუდზე დაყრდნობით, რომელიც შეესაბამება დარჩენილ ვადიანობას. • შეფასების ტექნიკა, რომლის შემავალი მონაცემები არ ეფუძნება საბაზრო მონაცემებს (დონე 3) – შეფასება დაფუძნებულია ყველა იმ მონაცემზე, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს რეალურ ღირებულებაზე და არ ეფუძნება დაკვირვებად საბაზრო მონაცემებს. ბანკს არ გააჩნია ისეთი ფინანსური ინსტრუმენტები, რომლებიც არ ეფუძნება საბაზრო მონაცემებს. ბანკს მიაჩნია რომ რომ ბუღალტრული შეფასება რომელიც დაკავშირებულია ფინანსური ინსტრუმენტების შეფასებასთან როდესაც არ არის ხელმისაწვდომი კოტირებული საბაზრო ფასები ან სხვა დაკვირვებადი მონაცემები არის მნიშვნლოვანი წყარო გაურკვევლობებისა შეფასებებში რადგან: 1) ის არის მიდრეკილი პერიოდული ცვლილებებისკენ, საჭიროებს მენეჯმენტისგან დაშვებებს საპროცენტო განაკვეთებზე, ცვალებადობაზე, გაცვლით კურსებზე, კონტრაგნტის საკრედიტო რეიტინგზე, შეფასების კორექტირებებზე და ტრანზაქციების სპეციფიურ ფუნქციებზე და 2) გავლენა რომელიც შეიძლება ჰქონდეს შეფასების ცვლილებას აქტივებზე ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშებასა და მოგებასა ან ზარალზე არსებითი იყოს. ქვემოთ ცხრილში მოცემულია ფინანსური ინსტრუმენტები რეალური ღირებულებით, შეფასების დონეების მიხედვით 2015 წლის 31 დეკმბრისა და 2014 წლის 31 დეკმებრის მდგომარეობით. თანხები მოცემულია ღირებუელებებით რომლებიც ასახულია ფინანსური მდგომარეობის ანგაიშგებაში 50 224 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფინანსური აქტივები საერთაშორისო რეზერვები რეალური ღირებულება 2014 წლის 31 2015 წლის 31 დეკემბრის დეკემბრის შენიშვნები მდგომარეობით მდგომარეობით რეალური ღირებულების იერარქიის დონეები წარმოებული ფინანსური აქტივები 10 3,204 2,835 დონე 1 სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 11 577,474 494,071 დონე 1 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 3,440,021 2,422,291 დონე 1 შეფასების ტექნიკები და ძირითადი მონაცემები არადაკვირვება დი მნიშვნელოვანი მონაცემები კოტირებული “შეთავაზებულ არ შეესაბამება ი ფასი” აქტიურ ბაზარზე კოტირებული “შეთავაზებულ არ შეესაბამება ი ფასი” აქტიურ ბაზარზე კოტირებული “შეთავაზებულ არ შეესაბამება ი ფასი” აქტიურ ბაზარზე მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 101,617 80,776 დონე 2 საბაზრო საპროცენტო განაკვეთი მსგავსი ინსტრუმენტებ ისთვის არ შეესაბამება 2015 წლის 31 დეკემბრით და 2014 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლებისათვის ადგილი არ ჰქონია გადატანას პირველ, მეორე და მესამე დონეებს შორის. სხვა სრულ შემოსავალში შესული მოგება და ზარალი უკავშირდება გასაყიდად არსებულ ინვესტიციებს და მისი ანგარიშგება ხდება გასაყიდად არსებული ინვესტიციების გადაფასების რეზერვის ცვლილებების საფუძველზე. მოგება ან ზარალში გაერთიანებული წმინდა არარეალიზებული ზარალი ფასიანი ქაღალდებისა და წარმოებული ინსტრუმენტებიდან უკავშირდება წარმოებული ფინანსური აქტივებისა და სავაჭრო ფასიან ქაღალდების ცვლილებებს რეალურ ღირებულებაში 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის. იმ ფინანსური აქტივებისა და ფინანსური ვალდებულებების რეალური ღირებულება, რომლებიც არ ფასდება რეალური ღირებულებით განმეორებით საფუძველზე (ამასთან აუცილებელია რეალური ღირებულების ასახვა) ფიქსირებული საპროცენტო შემოსავლის მქონე ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების საბალანსო ღირებულება უტოლდება რეალურ ღირებულებას, იმ შემთხვევაში თუ მათ გააჩნიათ ხანმოკლე დაფარვის ვადა. ეს დაშვება ასევე ეხება მოთხოვნამდე დეპოზიტებსა და ანგარიშებს დაფარვის ვადის გარეშე. მიჩნეულია, რომ ცვლადი საპროცენტო სარგებლის მქონე ფინანსური აქტივებისა (საქართველოს სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები კლასიფიცირებული როგორც დაფარვის ვადამდე 51 225 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფლობილი) და ვალდებულებების (სესხები საერთაშორისო სავალუტო ფონდიდან) შემთხვევაში საბალანსო ღირებულება უტოლდება რეალურ ღირებულებას. დამატებით ბანკის მენეჯმენტი მიიჩნევს რომ სესხი საერთაშორისო სავალუტო ფონდიდან, მისი სპეციფიური თვისებიდან გამომდინარე წარმოადგენს ცალკე სესხების სეგმენტს რომლებიც გაიცემა საერთაშორისო ფინანსური ორგანიზაციების მიერ განვითარებადი ქყვეყნებისთვის ხელშეწყობის მიზნით. შედეგად ეს სესხები განიხილება როგორც “გაშლილი ხელის მანძილის პრინციპით” მიღებული. 28. რისკის მართვა შესავალი ბანკის საქმიანობა დაკავშირებულია სხვადასხვა რისკებთან, როგორიცაა საბაზრო, საკრედიტო და ლიკვიდობის ფინანსური რისკები. ბანკი ასევე დაკავშირებული საოპერაციო რისკებთან. ბანკის უნიკალური ფუნქციებიდან და მოვალეობიდან გამომდინარე, ბანკის რისკების მართვა და კონტროლი ითვალისწინებს არა მხოლოდ ორგანიზაციულ რისკსა და მოგებას, არამედ მხედველობაში იღებს ეროვნულ ინტერესს, კანონით დადგენილი პასუხისმგებლობების შესაბამისად, რომელიც გაწერილია შესაბამის კანონმდებლობაში. ბანკი თვლის რომ რისკის მართვა და კონტროლი ძლიერი კორპორაციული მართვის არსებითი კომპონენტია. ბანკის საბჭო მაქსიმალურად პასუხისმგებელია ზედამხედველობა გაუწიოს რისკების მართვის სტრუქტურას, აკონტროლოს ძირითადი რისკების მართვის პროცესი და გადახედოს რისკების მართვის პოლიტიკასა და პროცედურებს; აგრეთვე გარკვეული რისკების მართვასა და მონიტორინგზე პასუხსმგებელია ცალკეული ბიზნეს ერთეულები. თავდაცვის პირველი ხაზი (კონტროლის პირველი დონე) - მართვა დეპარტამენტების დონეზე რისკების მართვა და შიდა კონტროლის სისტემა ბანკის მართვისა და ანგარიშვალდებულების/პასუხისმგებლობის განუყოფელი ნაწილებია. ოპერაციის ხასიათიდან გამომდინარე, ბანკის მიერ რისკების მართვა ხდება ცენტრალიზებული და არა-ცენტრალიზებული მეთოდებით. ფინანსური რისკის მართვა ხორციელდება ცენტრალიზებულად, ხოლო საოპერაციო რისკი დეპარტამენტების დონეზე იმართება. დეპარტამენტის დონეზე რისკის მართვის ძირითადი ამოცანაა რისკების ამოცნობა, შეფასება და მართვა შესაბამის დეპარტამენტებში, რაც გულისხმობს (მაგრამ არ შემოიფარგლება) ადეკვატური და ეფექტური კონტროლის სისტემის შემუშავებას, დანერგვასა და შენარჩუნებას. თავდაცვის მეორე ხაზი (კონტროლის მეორე დონე) - ინტეგრირებული რისკის მართვის ფუნქციები ბანკისთვის რისკის მართვა სტრატეგული პრიორიტეტია, რის შედეგადაც შეიქმნა ცენტრალიზებული რისკის მართვის დეპარტამენტი (2014 წლის ნოემბრიდან). დეპარტამენტი პასუხისმგებელია მმართველის წინაშე. მიუხედავად იმისა, რომ ყოველდღიური რისკის მართვა (ფინანსური თუ არა-ფინანსური) დეპარტამენტების დონეზე ხორციელდება, მთლიანობაში სისტემატური რისკის კოორდინირებულ და ამომწურავ მართვაზე საბოლოო პასუხისმგებლობა ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტს ეკისრება. დეპარტამენტი უზრუნველყოფს რისკების აღმოჩენას, შეფასებას და შემცირებას რისკის მართვის სტრუქტურის შესაბამისად, რომელიც თავის მხრივ შეესაბამება საერთაშორისო რისკის მართვის საქმიანობის საუკეთესო სტანდარტებსა და მიდგომებს. 52 226 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) თავდაცვის მესამე ხაზი (კონტროლის მესამე დონე) - შიდა აუდიტი ბანკის რისკის მართვის პროცესი რეგულარულად აუდირებულია შიდა აუდიტის მიერ, რომელიც ამოწმებს როგორც პროცედურების ადეკვატურობას, ასევე ბანკის საქმიანობის შესაბამისობას აღნიშნულ პროცედურებთან. შიდა აუდიტი შეფასების შედეგებს განიხილავს ხელმძღვანელობასთან და საბჭოს თავმჯდომარეს წარუდგენს მის შედეგებსა და რეკომენდაციებს. რისკის მართვის დეპარტამენტის სტრუქტურა რისკის ტიპი მართვის დონე ფინანსური რისკები დეპარტამენტის დონეზე არა-ფინანსური რისკები დეპარტამენტის დონეზე სახელმძღვანელო მითითებების, პოლიტიკის ავტორი მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტი საერთაშორისო რეზერვების მართვის კომიტეტი პასუხისმგებელი კომიტეტები ზედამხედველობა ცენტრალიზებული რისკის მართვის დეპარტამენტი ცენტრალიზებული რისკის მართვის დეპარტამენტი ცენტრალიზებული რისკების მართვა საქართველოს ეროვნულ ბანკში რისკების მართვა სრულად ინტეგრირებული პროცესია საქართველოს ეროვნული ბანკის საქმიანობისა და პასუხისმგებლობის ფარგლებში და ის ხორციელდება ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტის მიერ. ეს დეპარტამენტი უზრუნველყოფს ბანკში რისკების მართვის განხორციელების ეფექტურ და ეფექტიან პროცესს და პირდაპირ პასუხისმგებელია მმართველის წინაშე. თავდაცვის 3 დონის მოდელი ხელს უწყობს ბიზნეს დეპარტამენტების, რისკის მართვისა და შიდა აუდიტის ფუნქციებისა და პასუხისმგებლობების სწორად და ნათლად გადანაწილებას. ამ მოდელის შესაბამისად, თავდაცვის პირველ დონეს (ბანკის დეპარტამენტები) გააჩნია პასუხისმგებლობა რომ შეაფასონ მათ პროცესებთან დაკავშირებული რისკები, უზრუნველყონ შესაბამისი კონტროლის მექანიზმები და, საჭიროების შემთხვევაში, დანერგონ დამატებითი შიდა კონტროლის მექანიზმები. თავდაცვის მეორე დონე (ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტი) ეხმარება ინდივიდუალურ დეპარტამენტებს რისკების გარემოს ეფექტურად მართვაში წინასწარ განსაზღვრული სისტემის ფარგლებში, ამარტივებს და კოორდინაციას უწევს რისკის ყველა პროცედურას და ახდენს ბიზნესის უწყვეტობის სისტემის მხარდაჭერას. შიდა აუდიტი წარმოადგენს თავდაცვის მესამე დონეს და უზრუნველყოფს ცენტრალიზებული რისკების მართვის სისტემის ადეკვატურობასა და ეფექტიანობას. ზემოთ აღნიშნული ფუნქციები და პასუხისმგებლობები ფორმალიზებულია ცენტრალიზებული რისკის მართვის პოლიტიკაში. თავად პროცესი მთელს ბანკზე ვრცელდება. რისკის მთავარი სფეროების იდენტიფიცირება ხდება კონტროლის თვითშეფასებების ეტაპების მეშვეობით, რომლებიც შეიქმნა ე.წ. რისკების რუკის საფუძველზე. ეს რუკა აღწერს ბიზნეს პროცესებს, არსებული კონტროლის სისტემებს და შეფასებულ თანდაყოლილ და ნარჩენ რისკებს. შეფასება ეფუძნება თვისობრივ მიდგომას, რაც ითვალისწინებს რისკის მნიშვნელოვანი შემთხვევების ალბათობასა და გავლენას. არსებული შეფასების სისტემის ეფექტიანობის და რისკისადმი მზადყოფნის ადეკვატურობის უზრუნველყოფისთვის, ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტი ამჟამად ინციდენტების მართვის სისტემის დანერგვის პროცესშია. 53 227 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ბანკის მიზანს წარმოადგენს შექმნას საწარმოს რისკების მართვის სტრუქტურა, დაწყებული საოპერაციო რისკებით და შემდგომში სხვა რისკების კატეგორიების ინტეგრაციით დასრულებული. ამ მიზნიდან გამომდინარე, რისკის გარემო შემოიზღუდა საოპერაციო (ადამიანური, საინფორმაციო ტექნოლოგიების, მესამე პირის, უსაფრთხოების, პროცესების, პროექტების, იურიდიული) და რეპუტაციაზე უარყოფითად მოქმედი რისკებით. ბიზნესის უწყვეტობის მართვაც ასევე გათვალისწინებულია ცენტრალიზებული რისკების მართვის სისტემაში, ამასთან ბიზნესის უწყვეტობის მართვის კონტროლს ასევე ახორციელებს კომიტეტის თავმჯდომარე – აღმასრულებელი დირექტორი. ბიზნესის მდგრადი ფუნქციონირების მართვის გამოცდა და პროცედურების მუდმივი გაუმჯობესება უზრუნველყოფს ბანკის პროცესების ნორმალური ფუნქციონირების აღდგენის უნარს. ფინანსური რისკები ბანკი ფინანსურ ინსტრუმენტებს იყენებს მონეტარული პოლიტიკის მიზნების მიღწევისა და ასევე, საერთაშორისო რეზერვების მართვის მიზნით. ამ ორ პორტფელს განსხვავებული რისკის პოლიტიკა და მახასიათებლები აქვს და ორივე მათგანი იმართება ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტის მიერ. ქვემოთ მოცემულ ფინანსური რისკების დახასიათებაში წარმოდგენილია ძირითადი რისკები, რომლის წინაშეც დგას ამ ორ პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები და ამ რისკების მართვის პოლიტიკა. ქვემოთ მოყვანილი ცხრილი წარმოადგენს ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგების კომპონენტების მაქსიმალურ საკრედიტო რისკს. მაქსიმალური მაქსიმალური რისკი რისკი 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2014 წ. 7 1,209,342 1,462,328 SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში 9 წარმოებული ფინანსური აქტივები 10 სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 11 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 478,230 3,204 577,474 3,440,021 388,675 2,835 494,071 2,422,291 18 5 4 მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 8 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 1,067,000 101,617 712,500 80,776 401,914 328 442,094 471 7,279,135 6,006,045 აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში შენიშვნები საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოური ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები აქტივები დენომინირებული ეროვნული ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნული ვალუტაში დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 სხვა ფინანსური აქტივები 18 სულ საკრედიტო რისკი 54 228 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელი კანონის მიხედვით, ბანკი უფლებამოსილია იქონიოს და მართოს საერთაშორისო რეზერვების პორტფელი. ბანკი პორტფელს იყენებს მონეტარული და გაცვლითი კურსის პოლიტიკის წარმოებისა და შიდა და უცხოური გადახდების ნორმალური ფუნქციონირებისთვის. რეზერვები ასევე გამოიყენება ქვეყნის გარე რისკებისგან დასაცავად, რაც გულისხმობს საკმარისი ლიკვიდობის შენარჩუნებას ფინანსური კრიზისის დროს შოკის დასაძლევად. შესაბამისად, საერთაშორისო რეზერვების ფლობის სხვადასხვა მიზნებია უსაფრთხოების, ლიკვიდობისა და მომგებიანობის უზრუნველყოფა. ამასთან, საერთაშორისო სარეზერვო პორტფელში შემავალი აქტივები ინვესტირდება კონსერვატიულ საფუძვლებზე, ლიკვიდობასა და კაპიტალის შენარჩუნებაზე აქცენტირებით. მაგალითად, ბანკის საინვესტიციო სახელმძღვანელოში პრიორიტეტი ენიჭება კაპიტალის შენარჩუნებას და რეზერვების მაღალ ლიკვიდობას. როდესაც ეს წინაპირობები სრულდება, უნდა მოხდეს მოგების მაქსიმიზაცია. პორტფელის მართვა ხდება საინვესტიციო სახელმძღვანელოს მიხედვით (SAA - აქტივების სტრატეგული გადანაწილება), რომელიც დამტკიცებულია ბანკის საბჭოს მიერ. ბანკის რეზერვების მართვის კომიტეტი (შემდგომში „კომიტეტი“) პასუხისმგებელია აქტივების სტრატეგიულ გადანაწილების მიხედვით რისკის შემცირებისთვის საჭირო ზომების დანერგვასა და მონიტორინგზე. ასევე კომიტეტმა უნდა მიიღოს რწმუნება იმისა, რომ ბანკის საქმიანობა ხდება რისკის დადგენილი პარამეტრების ფარგლებში. კომიტეტის ჩვეულებრივი საქმიანობა მოიცავს ყოველთვიური ანგარიშების მიმოხილვას, კონტრაგენტების სიის დამოწმებას, სტრატეგიული ცვლილებების დამოწმებას საბჭოში წარდგენამდე და პერიოდულად, აქტივების გადანაწილებასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი ტაქტიკური გადაწყვეტილებების მიღებას. ბანკის რისკის მართვისა და კონტროლის განყოფილება (შემდგომში „განყოფილება“) პასუხისმგებელია საერთო რისკების ყოველდღიურ მართვასა და დადგენილ პარამეტრებთან შესაბამისობაზე, რაც უზრუნველყოფს რისკების იდენტიფიცირების, შეფასების, მართვისა და ანგარიშგებისათვის საჭირო საერთო პრინციპებისა და მეთოდების შემუშავებას. შიდა რეზერვების პორტფელი დაყოფილია 3 გამომდინარე: • • • ძირითად ტრანშად მათი მიზნობრიობიდან საოპერაციო ტრანში - რათა მოხდეს მოკლე-ვადაში საჭირო ნაღდი ფულის უზრუნველყოფა გადახდების, მოკლე-ვადიანი სავალო ფასიანი ქაღალდების და შესაძლო უცხოური ვალუტის ინტერვენციებისთვის; ლიკვიდურობის ტრანში - რათა მოხდეს ჩარევა საჭიროების შემთხვევაში ლიკვიდობის მნიშვნელოვნად გასაზრდელად - გარე შოკის ან საოპერაციო ტრანშის ამოწურვისას. საინვესტიციო ტრანში - რათა მოხდეს მოგების მაქსიმიზაცია ხანგრძლივი საინვესტიციო პერიოდისთვის, საბაზრო რისკის დონის შეზღუდვით. მონეტარული პოლიტიკის პორტფელი მონეტარული პოლიტიკის განხორციელების ძირითადი საშუალებებია ისეთი ფინანსური ინსტრუმენტები, როგორიცაა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები, სესხები გაცემული კომერციულ ბანკებზე, სადეპოზიტო სერტიფიკატები და მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები კომერციული ბანკებისთვის. მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტი პასუხისმგებელია დანერგოს და მონიტორინგი გაუწიოს რისკის შემცირების საშუალებებს, მაგალითად როგორიცაა უზრუნველყოფის მოთხოვნები რეფინანსირების სესხებისთვის. 55 229 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საკრედიტო რისკი საკრედიტო რისკი არის რისკი რომ დანაკარგი შესაძლებელია წარმოიშვას კონტრაგენტის მიერ ნაკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობის შემთხვევაში. ა) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტები საერთაშორისო რეზერვების ოპერაციებში გამოყენებული ფინანსური ინსტრუმენტების საკრედიტო რისკის გაკონტროლებისთვის, „სტრატეგული აქტივების გადანაწილება“ ზღუდავს საკრედიტო რისკს ქვეყნების, კონტრაგენტების და ემიტენტების მიხედვით, საკონცენტრაციო ლიმიტებისა და მინიმალური გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგების დაწესებით (Standard & Poor’s, Moody’s და Fitch-სააგენტოების მიხედვით). მაგალითად, საინვესტიციო სახელმძღვანელო ნათლად განსაზღვრავს საკრედიტო რეიტინგის მინიმალურ დონეს სავალო ინსტრუმენტებში (ობლიგაციები,თამასუქები) ინვესტირების AA- რეიტინგს. რაც შეეხება ბანკთაშორის დეპოზიტებსა და სხვა ფინანსურ ინსტრუმენტებს, საკრედიტო რეიტინგის მინიმალური მისაღები დონეა A-. ამასთან, ნოსტრო ანგარიშების, ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობის, რეპო/უკუ-რეპო ოპერაციებისა და წარმოებული ინსტრუმენტებით ვაჭრობისას კონტრაგენტებისთვის მინიმალური საკრედიტო რეიტინგი წარმოადგენს BBB. გარდა ამისა, „სტრატეგული აქტივების გადანაწილება“ ასევე ზღუდავს ინსტრუმენტების კომპოზიციასა და ვადიანობას, რომელიც, ძირითადად, შემოიფარგლება სხვადასხვა ფულადი ბაზრის ინსტრუმენტებით, როგორც ასეთი, ფიქსირებული და ცვალებად-განაკვეთიანი ფასიანი ქაღალდებით (სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები, „სააგენტოს“, მათ შორის რეგიონალური მთავრობებისა და სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები) და სხვა ძლიერ ლიკვიდური, და უსაფრთხო ინსტრუმენტების ტიპებით. კონტრაგენტების შერჩევისას ბანკი ითვალისწინებს მათ საკრედიტო რეიტინგს, ქვეყანას, აქტივებისა და კაპიტალის მოცულობას, საერთაშორისო ბაზრებზე და კორპორატიულ კლიენტებთან მუშაობის გამოცდილებას და ასევე მათთვის შეთავაზებული მომსახურებისა და ინსტრუმენტების დიაპაზონს. ზემოთ ხსენებული სარეიტინგო სააგენტოების მიერ ბანკის კონტრაგენტის გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგის კლების შემთხვევაში, კონტრაგენტი ამოღებული იქნება დაშვებული კონტრაგენტების სიიდან. როდესაც სხვა და სხვა საკრედიტო სარეიტინგო სააგენტოები (Standard & Poor’s, Moody’s და Fitch) აქტივებისთვის განსაზღვრავენ განსხვავებულ საკრედიტო რეიტინგებს, საკრედიტო რისკის შესაფასებლად გამოიყენება მეორე საუკეთესო საკრედიტო რეიტინგი, იმ შემთხვევებისა, როდესაც უმცირესი საკრედიტო რეიტინგი დაბალია სტრატეგიული აქტივების განაწილების პოლიტიკით განსაზღვრულ მინიმალურ მისაღებ დონეზე ამ შემთხვევაში ბანკი არ ახორციელებს ინვესტიციას ამ ფინანსურ აქტივში. 56 230 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ქვემოთ მოცემული ცხრილი მოიცავს საერთაშორისო მართვის პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტების საკრედიტო რეიტინგებს: 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოური ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სულ საერთაშორისო რეზერვები 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოური ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სულ საერთაშორისო რეზერვები შენიშვნე ბი AAA AA+ AA AA- A+ A 7 449,892 117,484 - 9 478,230 - 10 - 11 12 A- BBB+ სულ - 441,759 199,737 199 271 1,209,342 - - - - - - 478,230 - - - - 3,204 - - 3,204 189,687 341,705 24,983 17,490 3,609 - - - 577,474 1,214,501 2,026,700 57,084 114,779 26,957 - - - 3,440,021 2,332,310 2,485,889 82,067 132,269 472,325 202,941 199 271 5,708,271 შენიშვნე ბი AAA AA+ AA AA- A+ A 7 202,539 172,720 106,809 532,196 236,919 9 388,675 - - - 10 - - - 11 189,759 186,912 12 A- BBB სულ 208,741 1,079 1,325 1,462,328 - - - - 388,675 - - 2,835 - - 2,835 101,503 10,500 5,397 - - - 494,071 802,452 1,472,026 83,299 64,514 - - - - 2,422,291 1,583,425 1,831,658 291,611 607,210 242,316 211,576 1,079 1,325 4,770,200 57 231 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ბ) მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტები საკრედიტო რისკი დაკავშირებულია ღია ბაზრის ოპერაციებთან და ინსტრუმენტებთან, რომელთა მეშვეობითაც ფინანსურ სისტემაში ხდება ლიკვიდობის მიწოდება. ბანკის ფასიანი ქაღალდების პორტფელი შედგება ექკლუზიურად საქართველოს მთავრობის მიერ გამოცემული ფასიანი ქაღალდებისაგან, რომლებიც მიჩნეულია დაბალი საკრედიტო რისკის მქონე აქტივებად. საბანკო ინსტიტუტებზე გაცემულ სესხებთან დაკავშირებული რისკის შესამცირებლად, ბანკი ითხოვს უზრუნველყოფას, რომელსაც მისთვის მისაღები საკრედიტო ხარისხი ექნება. უზრუნველყოფის შეფასება ხდება მათი მიღებისას არსებული საბაზრო ფასით და შეფასებაზე შეიძლება გავრცელდეს დისკონტი ან „ჰეარკატი“ ინსტრუმენტის სპეციფიკური მახასიათებლებიდან გამომდინარე. ქვემოთ მოცემულია მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში შემავალი აქტივებისა და სხვა ფინანსურ აქტივების საკრედიტო ხარისხი, რომელიც შედგენილია ბანკის შიდა საკრედიტო რეიტინგის სისტემაზე დაყრდნობით: 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით არც ვადაგადაუცილებული და არც გაუფასურებული შენიშვნე ბი AAA რეიტინგი B რეიტინგი სულ აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები 18 - 4 4 მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 8 1,067,000 - 1,067,000 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 101,617 - 101,617 სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 401,914 - 401,914 სხვა ფინანსური აქტივები 18 - 324 324 1,570,531 328 1,570,859 აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები სულ 58 232 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით არც ვადაგადაუცილებული და არც გაუფასურებული შენიშვნე ბი AAA რეიტინგი B რეიტინგი სულ აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები 18 - 4 4 მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 8 712,500 - 712,500 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 80,776 - 80,776 სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 442,094 - 442,094 სხვა ფინანსური აქტივები 18 - 467 467 1,235,370 471 1,235,841 აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები სულ ბანკი მისი ფინანსური აქტივების (გარდა საერთაშორისო რეზერვებისა) კლასიფიცირებას შემდეგი სახით ახდენს: რეიტინგი AAA - ძალიან კარგი ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლები, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში არ შესულა ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი არ არის ვადაგადაცილებული. რეიტინგი AA – სტაბილური ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხელბები, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში არ შესულა ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი არ არის ვადაგადაცილებული. რეიტინგი A - დამაკმაყოფილებელი ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლები, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში შესულია ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი არ არის ვადაგადაცილებული. რეიტინგი B - სესხები გაცემული დამაკმაყოფილებელი ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლებზე, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში შესულია ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი ვადაგადაცილებულია. ბანკის პოლიტიკის შესაბამისად, ბანკი ახდენს რისკის ზუსტ და თანმიმდევრულ კლასიფიცირებას მის საკრედიტო პორტფელში. დაკავშირებული რისკების შეფასება და განახლება რეგულარულად ხდება. 59 233 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ჭარბი რისკის კონცენტრაცია რისკის კონცენტრაციას მაშინ აქვს ადგილი, როდესაც კონტრაგენტები ჩართულნი არიან მსგავს ბიზნეს საქმიანობაში, საქმიანობას ეწევიან ერთსადაიმავე გეოგრაფიულ რეგიონში, ან აქვთ მსგავსი ეკონომიკური მდგომარეობა და ეკონომიკური, პოლიტიკური და სხვა ცვლილებები თანაბრად უარყოფით გავლენას ახდენს სახელშეკრულებო ვალდებულებების შესრულების უნარზე. კონცენტრაცია მიუთითებს იმაზე, რომ ბანკი შედარებით მგრძნობიარე იქნება კონკრეტულ სფეროსა თუ გეოგრაფიულ ნაწილში მიმდინარე ცვლილებების მიმართ. ჭარბი რისკის კონცენტრაციის თავიდან აცილების მიზნით, ბანკის პოლიტიკა და პროცედურები მოიცავს დივერსიფიცირებული პორტფელის შექმნისა და შენარჩუნების სპეციალურ ინსტრუქციებს. რისკის კონცენტრაცია აქტივების ხარისხისა და კონტრაგენტების მიხედვით წარმოდგენილია შესაბამის შენიშვნებში. 60 234 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) გეოგრაფიული კონცენტრაცია საქართველოში კონცენტრირებულია ბანკის ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები, საერთაშორისო რეზერვების პორტფელისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ ვალდებულების გამოკლებით. ქვემოთ მოცემული ცხრილში ნაჩვენებია საქართველოს გარეთ კონცენტრირებული ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები: 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები: საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები ვალდებულებები: ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ წმინდა პოზიცია: შენიშვნები აშშ ევროკავშირი* ავსტრალია კანადა საერთაშორისო სხვა სულ 7 143,533 663,891 17 192,096 198,795 11,010 1,209,342 9 10 11 12 3,204 306,786 1,929,279 2,382,802 128,817 691,206 1,483,914 376,691 376,708 6,262 189,378 387,736 478,230 135,609 253,467 1,066,101 11,010 478,230 3,204 577,474 3,440,021 5,708,271 9 - - - - 525,262 - 525,262 2,382,802 1,483,914 376,708 387,736 540,839 11,010 5,183,009 61 235 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები: საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები ვალდებულებები: ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ წმინდა პოზიცია: *ევროკავშირი-ნორვეგიის სააგენტო შენიშვნები აშშ ევროკავშირი* ავსტრალია კანადა საერთაშორისო სხვა სულ 7 190,799 722,447 212,349 321,171 601 14,961 1,462,328 9 10 11 12 2,835 121,346 1,397,031 1,712,011 273,118 547,107 1,542,672 283,341 495,690 5,397 134,691 461,259 388,675 94,210 60,121 543,607 14,961 388,675 2,835 494,071 2,422,291 4,770,200 9 - - - - 468,489 - 468,489 1,712,011 1,542,672 495,690 461,259 75,118 14,961 4,301,711 ფასიანი ქაღალდების ჩათვლით 62 236 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ლიკვიდობის რისკი ლიკვიდობის რისკი წარმოადგენს რისკს, რომელიც წარმოიშვება ფასიანი ქაღალდებით მეორად ბაზარზე ვაჭრობასთან დაკავშირებით შესაძლო სირთულის შემთხვევაში, რაც უკავშირდება ფაქტს, რომ ბაზარზე შეუძლებელია სასურველი მოცულობის ვაჭრობის განხორციელება ფასის მნიშვნელოვნად შეცვლის გარეშე. ა) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები ლიკვიდობის რისკის მართვის ამოცანაა დარწმუნდეს რომ ბანკი ასრულებს ყველა აღებულ ფინანსურ ვალდებულებას. შესაბამისად, არსებობს ვადიანობის დივერსიფიკაციის პოლიტიკა და დაწესებული ლიმიტები, რომელთა მიზანია იმის უზრუნველყოფა, რომ შესყიდული ფასიანი ქაღალდებით მეორად ბაზარზე ვაჭრობა შესაძლებელი იყოს აქტივების ფასების მკვეთრი ცვლილებების გამოწვევის გარეშე. ამ სახელმძღვანელო მითითებების გამო, გრძელვადიან ფასიან ქაღალდებსაც გააჩნიათ მყისიერი ლიკვიდობა. ბანკის მონეტარული პოლიტიკისა და საერთაშორისო რეზერვების მართვის კომიტეტები განსაზღვრავენ იმ ვადადამდგარი სახსრების მინიმალური პროპორციის ზღვრებს, რომლებიც გამოიყენება ფულადი სახსრების გადინების დასაფარად. ბანკის ლიკვიდობის მართვის პოლიტიკა მოითხოვს: • • • • • ძირითად ვალუტებში ფულადი ნაკადების პროგნოზირებას, ლიკვიდური აქტივების დონის გათვალისწინებით; დაფინანსების დივერსიფიცირებული წყაროს არსებობას; სესხების კონცენტრაციისა და პარამეტრების მართვას; პორტფელის მაღალ ლიკვიდურ აქტივებში განთავსებას, რომლებიც ადვილად იქნებიან ლიკვიდირებულნი, როგორც დაცვის მექანიზმი ნებისმიერი ფულადი ნაკადის შეწყვეტისას; ლიკვიდობისა და გაუთვალისწინებელი დაფინანსების გეგმის არსებობას. ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტი ბიზნეს ერთეულებიდან იღებს ინფორმაციას ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების ლიკვიდობის ჭრილში და სხვა დეტალებს პროგნოზირებული ფულადი ნაკადების შესახებ დაგეგმილი მომავალი ოპერაციებიდან. ბანკის ლიკვიდობის რისკი დაკავშირებულია ფულად ნაკადებთან უცხოურ ვალუტაში. ქვემოთ მოცემული ცხრილში ნაჩვენებია ბანკის უცხოურ ვალუტაში არსებული ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების ვადიანობის ანალიზი 2015 და 2014 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სახელშეკრულებო არადისკონტირებული ფულად ნაკადებზე დაფუძნებით. ფინანსური აქტივები უცხოურ ვალუტაში წარმოდგენილია „3 თვეზე ნაკლებ“ კატეგორიაში, იმის საფუძველზე რომ ბანკს შეუძლია მათი რეალიზება არა უმეტეს 3 თვის ვადის განმავლობაში ლიკვიდურობის მოთხოვნათა დასაკმაყიფილებლად: 63 237 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები სულ აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ სხვა ვალდებულებები სულ ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია შენიშვნები 3 თვეზე ნაკლები 1-დან 5 წლამდე 3-დან 12 თვემდე სულ 7 1,209,342 - - 1,209,342 9 478,230 - - 478,230 10 3,204 - - 3,204 11 577,474 - - 577,474 12 3,440,021 - - 3,440,021 18 5 - - 5 5,708,276 - - 5,708,276 19 1,990,594 - - 1,990,594 20 261,914 - - 261,914 9 487,092 23,231 13,939 524,262 18 2,472 - - 2,472 2,742,072 23,231 13,939 2,779,242 2,966,204 (23,231) (13,939) 2,929,034 64 238 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები 3 თვიდან 12 თვემდე 1 წლიდან 5 წლამდე 1,462,328 - - 1,462,328 9 388,675 - - 388,675 10 2,835 - - 2,835 11 494,071 - - 494,071 12 2,422,291 - - 2,422,291 18 4 - - 4 4,770,204 - - 4,770,204 19 1,326,648 - - 1,326,648 20 187,948 - - 187,948 9 404,784 26,452 37,789 469,025 18 617 - - 617 1,919,997 2,850,207 26,452 (26,452) 37,789 (37,789) 1,984,238 2,785,966 შენიშვნები 3 თვეზე ნაკლები 7 სულ აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ სხვა ვალდებულებები სულ ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია სულ ბ) მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები მონეტარული ორგანოს მახასიათებლების გათვალისწინებით, რაც გულისხმობს ფინანსური სისტემის ლიკვიდობის კონტროლს, ბანკზე არ ვრცელდება ეროვნულ ვალუტაში აქტივებსა და ვალდებულებებს შორის შეუსაბამობის შეზღუდვები. 65 239 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საბაზრო რისკი საბაზრო რისკი წარმოიშობა ფინანსური ინსტრუმენტების ღირებულების ცვლილების შედეგად, რაც გამოწვეულია ისეთი საბაზრო ფაქტორების ცვალებადობით, როგორიცაა საპროცენტო განაკვეთი და სავალუტო კურსი. საბაზრო რისკები მოიცავს სავალუტო რისკს, საპროცენტო განაკვეთებისა და სხვა ფასების ცვლილების რისკებს. საბაზრო რისკი წარმოიშობა საპროცენტო განაკვეთების, სავალუტო და კაპიტალის ფინანსური ინსტრუმენტების ღია პოზიციიდან, რომლებიც არ არის დაცული ზოგადი და სპეციფიკური საბაზრო რყევებისა და და საბაზრო ფასების ცვლილებებისგან. ა) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტები საბაზრო რისკი დანაკარგებს. გულისხმობს ინვესტიციების ფასების ცვლილების შედეგად შესაძლო სტრატეგული აქტივების გადანაწილების პროცესი ბანკის მიერ რისკის ტოლერანტობის/ამტანობის საფუძველზე ზღუდავს საბაზრო რისკს. მოგების მაქსიმიზაციის მიზნით, მას შემდეგ რაც მოხდება სცენარების შეფასება სხვადასხვა საპროცენტო განაკვეთების მიხედვით, საბაზრო რისკის ლიმიტის ფარგლებში ისაზღვრება შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელი ცალკეული პორტფელებისთვის. ვალუტის რისკები განისაზღვრება უცხოურ ვალუტაში არსებული ვალდებულების ანალიზის საფუძველზე. საერთო სავალუტო რისკის შესამცირებლად ასევე განიხილება დივერსიფიკაციის ეფექტი (იხილეთ შენიშვნა - სავალუტო რისკი) საოპერაციო ტრანშისა და 2015 წლის 15 დეკემბრიდან, ევროში დენომინირებული საინვესტიციო პორტფელის გარდა, ყველა პორტფელი აქტიურად იმართება შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელთან მიმართებაში. აქტიური საბაზრო რისკი შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელთან მიმართებაში განისაზღვრება რისკის ბიუჯეტირების პროცესში და თითოეული პორტფელისთვის განისაზღვრება აქტიური საბაზრო რისკის ლიმიტები წინასწარ შეფასებული სავარაუდო თვალის მიდევნების შეცდომისა („ტრეკინგ ერორი“) და გადახრის ხანგრძლივობის შეზღუდვით. აქტიური პორტფელების ბაზრის შოკებთან დამოკიდებულების შესაფასებლად ხორციელდება რეგულარული „სტრეს-ტესტი“. ქვემოთ მოცემულია სტრატეგიული შედარებითი საფუძვლების ხანგრძლივობა და აქტიური ბაზრების რისკის ლიმიტები საერთაშორისო რეზერვების პორტფელისთვის: შედარებითი საფუძვლების ხანგრძლივობა (ხანგრძლივობის გადახრის ლიმიტები) წინასწარ ნავარაუდები „თვალის მიდევნების შეცდომა“ ლიკვიდობის პორტფელი - აშშ დოლარი 3 თვე (+/-1 თვე) 10 საბაზო პუნქტი საინვესტიციო პორტფელი - აშშ დოლარი 6 თვე (+/-3 თვე) 15 საბაზო პუნქტი საინვესტიციო პორტფელი - ევრო* 1 წლი (+/-3 თვე)* 15 საბაზო პუნქტი* 1,5 წელი (+/-3 თვე) 15 საბაზო პუნქტი 1,5 წელი (+/-3 თვე) 15 საბაზო პუნქტი ტრანშები საინვესტიციო პორტფელი ავსტრალიური დოლარი საინვესტიციო პორტფელი კანადური დოლარი 66 240 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) *2015 წლის 15 დეკემბრიდან შეწყდა ევროში დენომინირებული საინვესტიციო პორტფელის მართვა შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელთან მიმართებაში. საბაზრო რისკის მონიტორინგი ხდება ვალუტებისა ვადიანობისა და შემადგენლობის ყოველდღიური შეფასებით, და თვალის მიდევნების შეცდომის გაკონტროლებით. საერთაშორისო რეზერვების მართვის ყოველდღიური ანგარიში, რომელიც ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტის მიერ არის მომზადებული, მოიცავს შედეგებისა და რისკის, როგორც ცალკეულ, ასევე „ბენჩმარკთან“ მიმართებაში შეფასებას და წარმოადგენს განხორციელებული საინვესტიციო სტრატეგიის შეფასებას. ბ) მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები ღია ბაზრის ოპერაციებისთვის, რისკი ძირითადად დაკავშირებულია საქართველოს სახელმწიფო ობლიგაციების საბაზრო ღირებულების და ლიკვიდობის მიწოდების ტრანზაქციებისას მიღებული უზრუნველყოფის ღირებულების ცვლილებასთან. უზრუნველყოფებთან მიმართებაში გაუფასურების რისკი მცირდება მარჟებისა და „haircut“-ების გამოყენებით, რომლებიც ამცირებენ მათ ღირებულებას და საშუალებას იძლევიან, რომ გასესხებული თანხის ეფექტური ნაწილი უზრუნველყოფის ღირებულებაზე ნაკლები იყოს. ბანკის ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების საპროცენტო განაკვეთის მგრძნობელობა საპროცენტო განაკვეთის რისკი წარმოიშვება იმ ალბათობით, რომ საპროცენტო განაკვეთის ცვლილება გავლენას მოახდენს მომავალ ფულად ნაკადებზე ან ფინანსური ინსტრუმენტების რეალურ ღირებულებაზე. ქვემოთ მოცემული ცხრილი ასახავს საპროცენტო განაკვეთში 1-პროცენტიანი ცვლილების გავლენას ბანკის მოგება ან ზარალზე, წარმოებული ინსტრუმენტების ეფექტის გათვალისწინებით, სხვა ცვლადების უცვლელობის პირობებში. 2015 ვალუტა საპროცენტო განაკვეთის ზრდა 2014 წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა საპროცენტო განაკვეთის ზრდა წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა აშშ დოლარი 1% 27,864 1% 22,472 SDR 1% (460) 1% (793) ევრო 1% 329 1% 4,084 ავსტრალიური დოლარი 1% 4,569 1% 3,589 კანადური დოლარი 1% 1,904 1% 1,604 ლარი 1% 12,188 1% 4,959 სხვა 1% 112 1% 161 67 241 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 2014 საპროცენტო განაკვეთის შემცირება წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა საპროცენტო განაკვეთის შემცირება წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა აშშ დოლარი 1% (27,864) 1% (22,472) SDR 1% 460 1% 793 ევრო 1% (329) 1% (4,084) ავსტრალიური დოლარი 1% (4,569) 1% (3,589) კანადური დოლარი 1% (1,904) 1% (1,604) ლარი 1% (12,188) 1% (4,959) სხვა 1% (112) 1% (161) ვალუტა კაპიტალის მგრძნობელობა ფიქსირებული განაკვეთის, გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივების გადაფასებით მიღებული საპროცენტო განაკვეთის 1 პროცენტიანი ცვლილების გათვალისწინებით ვალუტა 2015 საპროცენტო განაკვეთის ზრდა აშშ დოლარი 2014 კაპიტალის მგრძნობელობა საპროცენტო განაკვეთის ზრდა კაპიტალის მგრძნობელობა 1% 26,541 1% 16,824 ევრო 1% 1,177 1% 2,237 ავსტრალიური დოლარი 1% 4,471 1% 3,456 კანადური დოლარი 1% 1,876 1% 1,386 ლარი 1% 1,120 1% 800 საპროცენტო განაკვეთის შემცირება კაპიტალის მგრძნობელობა საპროცენტო განაკვეთის შემცირება კაპიტალის მგრძნობელობა აშშ დოლარი 1% (26,541) 1% (16, 824) ევრო 1% (1,177) 1% (2, 237) ავსტრალიური დოლარი 1% (4,471) 1% (3,456) კანადური დოლარი 1% (1,876) 1% (1,386) ლარი 1% (1,120) 1% (800) ვალუტა 2015 2014 68 242 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) სავალუტო რისკი სავალუტო რისკი წარმოადგენს ფინანსური ინსტრუმენტის ღირებულების ცვალებადობის რისკს, რომელიც გამოწვეულია სავალუტო კურსების ცვლილებებით. აქტივების სავალუტო სტრუქტურიდან გამომდინარე, ბანკის აქტივების ღირებულებისთვის დამახასიათებელია ძირითადი ვალუტების კურსების ცვლილების რისკი. სავალუტო კურსის რისკის შემცირება გარკვეულ დონეზე შესაძლებელია აქტივების ფლობით ვალუტების დივერსიფიცირებულ პორტფელში. წლის განმავლობაში, 2015 წლის 14 დეკემბრამდე, ბანკი ფლობდა უცხოურ რეზერვებს შემდეგ ვალუტებში: აშშ დოლარი (70%), ევრო (20%), კანადური დოლარი, ავსტრალიური დოლარი და სხვა ვალუტები 10%-მდე. 2015 წლის 14 დეკემბრიდან, სამიზნე ვალუტების შემადგენლობა შეიცვალა შემდეგი სახით: აშშ დოლარი (80%), ევრო (10%) და სხვა ვალუტები 10%–მდე (კანადური დოლარი, ავსტრალიური დოლარი და სხვა ვალუტები 10%-მდე). სტრატეგული აქტივების გადანაწილების მიხედვით, დასაშვები გადახრა სამიზნე ვალუტის კომპოზიციიდან კანადური და ავსტრალიური დოლარისთვის +/-5%-ია, ხოლო აშშ დოლარისა და ევროსთვის - +/-10%. მგრძნობელობა უცხოური ვალუტის მიმართ ქვემოთ მოცემული ცხრილი გვიჩვენებს ბანკის ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების კონცენტრაციას ძირითად ვალუტებში და სავალუტო კურსების ლართან მიმართებაში 1%, 5% და 10% ცვლილებების გავლენის ანალიზს სრული შემოსავლის ანგარიშგებაზე, სხვა ცვლადების უცვლელად შენარჩუნების პირობებში. ცხრილში მოცემული უარყოფითი თანხები ასახავს სავარაუდო წმინდა კლებას სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში, ხოლო დადებითი თანხები სავარაუდო წმინდა მატებას. 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აშშ დოლარი აქტივები დენომინირებული 4,544,286 უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ (1,908,067) ვალუტაში ავსტრალი კანადური ური დოლარი დოლარი ევრო SDR სხვა სულ 333,535 478,230 477,977 194,836 11,226 6,040,090 (346,674) (524,010) - - (185) (2,778,936) 477,977 194,836 11,041 3,261,154 სხვა სულ წმინდა პოზიცია 2,636,219 (13,139) (45,780) 2014 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აშშ დოლარი ევრო SDR 3,456,607 632,269 388,675 376,913 162,372 16,067 5,032,903 (1,221,634) (293,402) (467,965) - - (280) (1,983,281) 2,234,973 338,867 (79,290) 376,913 162,372 15,787 3,049,622 აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია ავსტრალი კანადური ური დოლარი დოლარი 69 243 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ეფექტი მოგება ან ზარალი და სრული შემოსავლის ანგარიშგებაზე აშშ დოლარი სავალუტო კურსის ზრდა 1%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 5%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 10%-ით სავალუტო კურსის კლება 1%-ით სავალუტო კურსის კლება 5%-ით სავალუტო კურსის კლება 10%-ით ევრო 31 დეკემბერი, 2015 ავსტრალი კანადური ური SDR დოლარი დოლარი სხვა სულ 26,362 (131) (458) 4,780 1,948 110 32,611 131,811 (657) (2,289) 23,899 9,742 552 163,058 263,622 (1,314) (4,578) 47,798 19,484 1,104 326,116 (26,362) 131 458 (4,780) (1,948) (110) (32,611) (131,811) 657 2,289 (23,899) (9,742) (552) (163,058) (263,622) 1,314 4,578 (47,798) (19,484) (1,104) (326,116) ეფექტი მოგება ან ზარალი და სრული შემოსავლის ანგარიშგებაზე აშშ დოლარი სავალუტო კურსის ზრდა 1%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 5%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 10%-ით სავალუტო კურსის კლება 1%-ით სავალუტო კურსის კლება 5%-ით სავალუტო კურსის კლება 10%-ით ევრო 31 დეკემბერი, 2014 ავსტრალი კანადური SDR ური დოლარი დოლარი სხვა სულ 22,350 3,389 (793) 3,769 1,624 158 30,497 111,749 16,943 (3,965) 18,846 8,119 789 152,481 223,497 33,887 (7,929) 37,691 16,237 1,579 304,962 (22,350) (3,389) 793 (3,769) (1,624) (158) (30,497) (111,749) (16,943) 3,965 (18,846) (8,119) (789) (152,481) (223,497) (33,887) 7,929 (37,691) (16,237) (1,579) (304,962) სხვა რისკები ანგარიშსწორების რისკი ანგარიშსწორების რისკის (ე.ი. რისკი იმისა, რომ კონტრაგენტმა შესაძლოა ვერ დაასრულოს ტრანზაქცია) შემცირების რამდენიმე გზა არსებობს. ბანკი მხოლოდ მას შემდეგ გადარიცხავს თანხებს, რაც დარწმუნდება რომ ტრანზაქციისთვის საკმარისი უზრუნველყოფა არსებობს. ფასიანი ქაღალდების პირდაპირი ტრანზაქციებისას ანგარიშსწორების რისკი იფარება ისეთი სისტემების გამოყენებით, რომლებიც ემყარება გადახდისთანავე მიწოდების პრინციპს, რაც გულისხმობს ფასიანი ქაღალდებისა და ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები თანადროულ/ერთდროულ გაცვლას. გარდა ამისა, ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები70 244 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ექვს კომპონენტისთვის ანგარიშსწორებას ახორციელებს ბანკის საგადახდო სისტემა RTGS (Real Time Gross Settlement) მეშვეობით, რომელიც განსაზღვრავს თითოეული მონაწილის პოზიციას რეალურ დროში ინდივიდუალური გადახდების საფუძველზე. ამის შედეგად, ავტომატურად ხდება ოვერდრაფტების თავიდან აცილება და იქიდან გამომდინარე, რომ სისტემა ამავდროულად იყენებს ბანკში განთავსებულ აქტივებს ანგარიშსწორების წყაროდ, ის საკრედიტო რისკს ამცირებს. არა-ფინანსური რისკი არა-ფინანსური რისკი სხვა რისკებთან ერთად მოიცავს სტრატეგიულ, იურიდიულ და საოპერაციო რისკებს. არა-ფინანსურმა რისკმა ერთი ან რამდენიმე გამომწვევი მიზეზის შედეგად, შეიძლება წარმოშოს ფინანსური დანაკარგი, ზიანი მიაყენოს რეპუტაციას ან ხელი შეუშალოს ბიზნესის მიზნების მიღწევას. რისკის გამომწვევი მიზეზები შეიძლება იყოს ადამიანური ფაქტორი, დეფექტური ან არაადეკვატური პროცესები, სისტემები, ან გარე მოვლენები. არა-ფინანსური რისკის მართვისთვის ბიზნესის უწყვეტობის დაგეგმვა ბანკისთვის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტად იქცა. ამ მხრივ, ბანკმა გააუმჯობესა მნიშვნელოვანი პროცესები და უზრუნველყო ბიზნესის უწყვეტობის რისკების მართვა. ბიზნესის უწყვეტობის სისტემა დაინერგა 2014 წელს. ეროვნულმა ბანკმა 2 ძირითადი ერთეული შექმნა: ბიზნესის უწყვეტობის კომიტეტი და ბიზნესის უწყვეტობის გუნდი. ბიზნესის უწყვეტობის კომიტეტს ხელმძღვანელობს ბანკის აღმასრულებელი დირექტორი და ის პასუხს აგებს პოლიტიკასა და დაკავშირებულ სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებზე. ბიზნესის უწყვეტობის გუნდი პასუხისმგებელია ამოცანების განხორციელებაზე. ამ რისკების დასაფარად განხორციელებულ ყველა ქმედებას ამოწმებს და ადასტურებს კომიტეტი. არა-ფინანსური რისკის აღმოჩენისა და მართვისთვის, ბანკს აქვს შიდა კონტროლის სისტემები, თავისი საქმიანობის მახასიეთებლების გათვალისწინებით, ისევე როგორც პოლიტიკა და პროცესები თითოეული დეპარტამენტის კომპეტენციების ფარგლებში. ასეთ რეგულაციებთან შესაბამისობა და რისკის მართვის არსებული პრაქტიკა მოწმდება ბანკის შიდა აუდიტის მიერ, ადეკვატური შიდა სისტემების უზრუნველყოფის მიზნით. 29 ანგარიშგების თარიღის შემდგომი მოვლენები 2016 წლის თებერვალში ბანკის პრეზიდენტის, გიორგი ქადაგიძის ვადა ამოიწურა. საქართველოს პრეზიდენტის შეთავაზების საფუძველზე, საქართველოს პარლამენტმა დაამტკიცა ბანკის საბჭოს ახალ წევრად კობა გვენეტაძე, რომელმაც დაიკავა ბანკის პრეზიდენტის პოსტი 2016 წლის მარტიდან ბანკის საბჭოს გადაწყვეტილების საფუძველზე. 71