„2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“

ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი 2-6822/20 25-06-2020 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2020 წლის 25 ივნისის სხდომაზე განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში 2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ (№1-5468/19; 01.04.2020) გიგზავნით კომიტეტის დასკვნას აღნიშნული ანგარიშის თაობაზე და პარლამენტის დადგენილების პროექტს. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე სოფიო კილაძე თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი 2-6821/20 25-06-2020 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშზე „2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (N1-5468/20; 01.04.2020) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2020 წლის 25 ივნისის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“. საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში მიმოიხილავს ადამიანის უფლებათა ფართო სპექტრს. ანგარიშში ხაზგასმულია ის დადებითი ტენდენციები, რომლებიც გამოიკვეთა საანგარიშო პერიოდში: აღნიშნულია სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურის შექმნა და ამოქმედება; მისასალმებელია პარლამენტის მიერ „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიღება, რითაც შეიქმნა ბავშვთა უფლებების დაცვის სამართლებრივი გარანტიები; სამოქალაქო კოდექსში განხორციელებული ცვლილების შედეგად ნებისმიერი ასაკის ბავშვისთვის უზრუნველყოფილი გახდა სასამართლოსთვის მიმართვის უფლება; აღინიშნება ბავშვთა ადრეული განვითარების ხელშეწყობის ქვეპროგრამის მომსახურების მიმწოდებელი ორგანიზაციების და სათემო სერვისების ზრდის ტენდენცია; არასრულწლოვანთა მიმართ სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ჩამდენ პირთა მიმართ გამკაცრდა სისხლის სამართლის პოლიტიკა; თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge წინ გადადგმულ ნაბიჯად ფასდება „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მოქმედების გავრცელება ეკონომიკური საქმიანობის ყველა სფეროზე და შრომის ინსპექტორებისთვის სამუშაო ადგილებზე დაშვების შეზღუდვების მოხსნა; პოზიტიურად ფასდება კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელება, რომლითაც დაიხვეწა და უფრო განჭვრეტადი გახდა მოსამართლეთა დისციპლინურ პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებული საკითხები; სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში განხორციელდა ცვლილება, რომლის მიხედვით, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიმართ წამების, დამამცირებელი ან/და არაადამიანური მოპყრობის ეჭვის არსებობის შემთხვევაში, მოსამართლე რეაგირებისათვის მიმართავს შესაბამის საგამოძიებო ორგანოს; აღნიშნულია 2019 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში პირობების გასაუმჯობესებლად გადადგმული ნაბიჯები; პოზიტიურად ფასდება პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოჩანაწერების შენახვის ვადის 30 დღემდე გაზრდა; მისასალმებელია პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში არსებული ვიდეო-სათვალთვალო სისტემის ჩანაწერების შენახვის მინიმალურ ვადად 14 დღის განსაზღვრა; პოზიტიურად ფასდება დროებითი მოთავსების 4 იზოლატორში სამედიცინო პუნქტების გახსნა, აგრეთვე იზოლატორებში დასაქმებული ექიმებისთვის სამედიცინო შემოწმების ჩატარების დეტალური ინსტრუქციის პროექტის შემუშავება. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ინფრასტრუქტურისა და საცხოვრებელი პირობების გასაუმჯობესებლად ჩატარდა სარემონტო სამუშაოები. პოზიტიურ კონტექსტში საგანგებოდ კეთდება მითითება მსჯავრდებულთა პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხებზე ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული დადებითი გადაწყვეტილებების ზრდის ტენდეციაზე, რაც 2018 წელთან შედარებით, 2019 წელს დაახლოებით 6-8%-ით მეტ დადებით გადაწყვეტილებაში გამოიხატება; მისასალმებელია პირის დაკავების შესახებ ოჯახის ინფორმირების კუთხით არსებული დადებითი დინამიკა. (კანონმდებლობით დადგენილ 3-საათიან ვადაში, შეტყობინება საქმეების 94,4%-ში განხორციელდა); დადებითად აღინიშნება საწყის ეტაპზევე (პირველი 24 საათის განმავლობაში) ადვოკატის საქმეში ჩართვის მაჩვენებლის საგრძნობლად გაუმჯობესება; დადებითად ფასდება დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელება, რომლითაც ფიზიკური პირებზე საჯარო სამართლის სუბიექტების მსგავსად, გავრცელდა სახალხო დამცველის მანდატი შესაბამისი აღსრულების სავალდებულო მექანიზმებით; მნიშვნელოვნად წინგადადგმულ ნაბიჯად ფასდება სექსუალური შევიწროების ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევად განსაზღვრა, აგრეთვე „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კანონით შევიწროების და სექსუალური შევიწროების დისკრიმინაციის ფორმებად განსაზღვრა; დადებითად ფასდება „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში შესატანი ცვლილებების პაკეტის მომზადება; დადებითად აღინიშნება „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ ყველა განყოფილებაში პაციენტების რისკების შეფასების სისტემის დანერგვა; ცალსახად მისასალმებელია „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ შიდა გასაჩივრების მექანიზმის არსებობა, აგრეთვე ამავე ცენტრებში ვერბალური დეესკალაციის მეთოდების დამტკიცება; გათანაბრდა საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით მოსარგებლეთა მდგომარეობა და ვეტერანის სტატუსის მქონე ყველა პირს მიეცა საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით სარგებლობის შესაძლებლობა; პოზიტიურად ფასდება სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის სათემო ორგანიზაციების ბიუჯეტის იმ კომპონენტების ზრდა, რომლებიც შშმ პირთა და ხანდაზმულთა სათემო მომსახურების უზრუნველყოფას მოხმარდება; დადებითად ფასდება დამხმარე საშუალებებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამაში ახალი კომპონენტის დამატება ყრუ და სმენის არმქონე შშმ პირთა ვიდეო კონფერენციის ფუნქციის მქონე ტექნიკური საშუალებით (სმარტფონი) უზრუნველსაყოფად; მნიშვნელოვან მიღწევად ფასდება საკანონმდებლო დონეზე მთავრობის დავალდებულება დაამტკიცოს „ტექნიკური რეგლამენტის - მისაწვდომობის ეროვნული სტანდარტები“ უნივერსალური დიზაინის სტანდარტების პრინციპებისა და „მისაწვდომი და გამოყენებადი შენობების და ობიექტების“ გათვალისწინებით; პოზიტიური ნაბიჯები გადაიდგა უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში სახელმწიფო ენის სწავლების გასაძლიერებლად, რაც შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე პედაგოგების რაოდენობის გაზრდასა და მათთვის ანაზღაურების მომატებაში გამოიხატა. პოზიტიურად ფასდება თავშესაფრის მაძიებელი პირებისთვის ქართული ენის კურსების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა; დადებით კონტექსტში აღინიშნება მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის დადგენის პროცესში, ადმინისტრაციულ ორგანოსა და საერთო სასამართლოებში უფასო იურიდიული მომსახურების უზრუნველყოფა. მისასალმებელია „ატმოსფერული ჰაერის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების განხორციელება რომელიც ითვალისწინებს ატმოსფერული ჰაერის მართვის ევროპულ სტანდარტზე გადასვლას; დადებითად ფასდება ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ამტვერებადი მასალის განთავსების, ტრანსპორტირებისა და დამუშავების წესის დარღვევის სამართალდარღვევად გამოცხადება; პოზიტიურად ფასდება საქართველოს გენერალურმა პროკურატურის მიერ ფარულ საგამოძიებო მოქმედებებთან დაკავშირებით სტატისტიკური ინფორმაციის აღრიცხვის დაწყება. იმავდროულად, საკომიტეტო განხილვის პროცესში გამოიკვეთა სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციები, რომლებსაც იზიარებს კომიტეტი და მიიჩნევს, რომ საქართველოს პარლამენტის მიერ გაცემულ უნდა იქნეს შემდეგი დავალებები: საქართველოს მთავრობა: წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის დოკუმენტირების და გამოძიების მიზნებისთვის, აუცილებელია, სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზა სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად ტარდებოდეს. შეიმუშაოს გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზის  ჩატარების დროს, პრინციპების სტამბოლის პრაქტიკაში პროტოკოლით განხორციელებას დადგენილი და მისი სახელმძღვანელო დროული ჩატარების უზრუნველყოფას. დღეისათვის საქართველოს გაერთიანებული ერების წამების წინააღმდეგ კომიტეტში წარსადგენი აქვს მეხუთე პერიოდული ანგარიში, რომლის წარდგენის თარიღადაც თავდაპირველად 2011, შემდეგ კი კომიტეტის გადაწყვეტილებით, 2015 წელი განისაზღვრა, თუმცა ვალდებულება არც აღნიშნულ წელს შესრულებულა. ზემოაღნიშნულზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველი მოუწოდებს საქართველოს ხელისუფლებას, რაც შეიძლება მოკლე ვადებში მიაწოდოს კომიტეტს დაგვიანებული ანგარიში.  დაიწყოს გაეროს „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის წინააღმდეგ“ კონვენციით გათვალისწინებული ანგარიშის მომზადება და წარდგენა. სისხლის საუკეთესო სამართლის ინტერესის მართლმსაჯულების დაცვის განხორციელების უზრუნველსაყოფად, პროცესში სახელმწიფოს ბავშვის მხრიდან მეტი ძალისხმევაა საჭირო. მიუხედავად იმისა, რომ არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსი პირდაპირ ითვალისწინებს სისხლის სამართლის მართლმსაჯულებაში ჩართული ფსიქოლოგების (საპროცესო წარმომადგენლების) სპეციალიზაციის ვალდებულებას, მოცემული დროისთვის სპეციალიზაციაზე პასუხისმგებელი უწყება არ არის განსაზღვრული.  განსაზღვროს ფსიქოლოგების სპეციალიზაციაში მომზადება/გადამზადებასა და ხარისხის კონტროლის სისტემის შემუშავებაზე პასუხისმგებელი უწყება არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში; მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო ხარვეზები იკვეთება რეგულირების, სექსუალური ამგვარი ძალადობის დანაშაულების დანაშაულების გამოძიების, სისხლისსამართლებრივი დევნის და სასამართლო განხილვის ეტაპზე, რაც ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ ევროპის საბჭოს (სტამბოლის) კონვენციასა და ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებს არ შეესაბამება.  ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის, ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ ევროპის საბჭოს კონვენციის 30-ე მუხლით განსაზღვრული ვალდებულების შესაბამისად, შეიმუშაოს დროული, ადეკვატური და ეფექტიანი კომპენსაციის გაცემის წესი; სახელმწიფოს არ გადაუდგამს ნაბიჯები რელიგიური გაერთიანებებისთვის სხვადასხვა სახის გადასახადების ერთიანი სისტემის დაწესების ანდა საბჭოთა კავშირის დროს ჩამორთმეული რელიგიური ნაგებობების ისტორიული მესაკუთრისთვის დაბრუნების პროცესის დაწყების მიმართულებით. პრობლემურია სომეხთა სამოციქულო ეკლესიის, კათოლიკე ეკლესიის, ლუთერული ეკლესიის, მუსლიმთა და იუდეური თემების მიერ სახელმწიფოსაგან საბჭოთა კავშირის დროს ჩამორთმეული ქონების დაბრუნების, ასევე, სარგებლობაში გადაცემულ საკულტო ნაგებობებზე საკუთრების უფლების მოპოვების საკითხი. როგორც 2019 წლის 7 მარტს, ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ ჩარჩო კონვენციის მრჩეველთა კომიტეტის მიერ საქართველოს შესახებ მიღებულ მესამე დასკვნაშია აღნიშნული, საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული რელიგიური ქონების მესაკუთრეებისთვის დაბრუნება სახელმწიფოსთვის მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება. კომიტეტი ასევე მიუთითებს, რომ იზრდება დაუბრუნებელი ნაგებობების დაზიანების რისკი; რელიგიური უმცირესობები, დაფინანსებისა და სალოცავი ადგილების ხელმისაწვდომობის კუთხით, ისევ სტრუქტურული დისკრიმინაციის ქვეშ რჩებიან; არასაკმარისად გამჭვირვალეა მშენებლობის ნებართვის პროცედურები, რამდენადაც ისინი მკაფიო და ობიექტურ სამართლებრივ კრიტერიუმებს არ ეფუძნება. მრჩეველთა რელიგიური გაერთიანებებისთვის კომიტეტი ქონების ხელისუფლებას რესტიტუციის მოუწოდებს, თანასწორი რეჟიმი უზრუნველყოს. გამოწვევას წარმოადგენს რელიგიური ორგანიზაციების დაფინანსების მოქმედი მოდელიც, რომლის თანახმად, დაფინანსება გაიცემა როგორც კომპენსაცია. ეს მოდელი არ ითვალისწინებს მატერიალური ან მორალური ანაზღაურების გაცემას იმ რელიგიური ორგანიზაციებისთვის, რომელთაც საბჭოთა პერიოდში არანაკლები მორალური და მატერიალური ზიანი მიიღეს (მაგალითად, ევანგელურ-ლუთერული ეკლესია, ევანგელურ-ბაპტისტური ეკლესია, სახარების რწმენის ეკლესია, ეზიდები და სხვ.).  გააგრძელოს მუშაობა საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული საკულტო ნაგებობების ისტორიული მესაკუთრეებისთვის დასაბრუნებლად; დისკრიმინაციული საკითხების მოგვარების მიზნით, სახალხო დამცველთან არსებული რელიგიათა საბჭო, წლებია, სახელმწიფო უწყებებს შესაბამისი რეკომენდაციებით მიმართავს. 2019 წელს, რელიგიური გაერთიანებების წინაშე არსებულ გამოწვევებზე მსჯელობის არგუმენტით, საქართველოს პარლამენტში, ადამიანის უფლებების და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის ინიციატივით, შეიქმნა რელიგიის საკითხებზე მომუშავე ჯგუფი. სამუშაო ჯგუფის შეკრების პირველივე დღიდან მთავარ საკითხად რელიგიისა და რელიგიური გაერთიანებების შესახებ ახალი საკანონმდებლო რეგულაციების მიღების საკითხი განიხილებოდა. განხილვის პროცესში, რელიგიათა საბჭოს წევრმა ოცმა რელიგიურმა გაერთიანებამ, რელიგიური გაერთიანებების შესახებ სპეციალური კანონის მიღების ან დამატებითი რეგულაციების დაწესების მიზანშეუწონლობის შესახებ, საერთო პოზიცია შეიმუშავა. ამას გარდა, სახალხო დამცველთან არსებული რელიგიათა საბჭოს წევრთა უმრავლესობამ ნეგატიურად შეაფასა ე.წ. რელიგიური გრძნობების შეურაცხყოფისა და რელიგიური სამოსის რეგულაციის შესახებ პარლამენტში წამოყენებული ინიციატივები.  გააძლიეროს საბჭოსთან. თანამშრომლობა ადამიანის სახალხო უფლებათა დამცველთან სფეროში, არსებულ რელიგიის რელიგიათა თავისუფლებისა და თანასწორუფლებიანობის კუთხით არსებულ სტრატეგიებსა და სამოქმედო გეგმებზე გააძლიეროს რელიგიათა საბჭოს ჩართულობა; სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენლებს უჭირთ ქალ და ლგბტ+ უფლებადამცველებზე განხორციელებული ძალადობის რისკების სწორად შეფასება და კონკრეტული შედეგი მხოლოდ იმ საქმეებზე დგება, სადაც მსხვერპლს ფიზიკური დაზიანებები აქვს მიყენებული. გამომდინარე იქიდან, რომ ქალთა და ლგბტ+ თემის წარმომადგენელთა უფლებადამცველები თავიანთი საქმიანობის გამო ძალადობის მაღალი რისკის ქვეშ დგანან, მნივშნელოვანია, თითოეულ საქმეზე სწორად გაანალიზდეს საფრთხე და უწყებებმა დროული და ადეკვატური ღონისძიებები გაატარონ. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში კვლავ არ აღირიცხება სტატისტიკური მონაცემები უშუალოდ უფლებადამცველთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედებების შედეგად დაწყებული გამოძიების თაობაზე, რაც ხელს უშლის მსგავსი ფაქტების შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის მიღებას და ართულებს მათზე რეაგირების ეფექტიანობის შეფასებას. თავის მხრივ, უფლებადამცველების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების დადასტურებული შემთხვევების მაჩვენებელი გაეროს წევრი ქვეყნების მიერ შეთანხმებული მდგრადი განვითარების მე-16 მიზნის შესრულების ერთ-ერთი ინდიკატორია.  გენდერული თანასწორობის საკითხებზე არსებულ სამთავრობო სამოქმედო გეგმებსა და სტრატეგიებში განსაზღვროს კონკრეტული ნაბიჯები, რომლებიც მიმართული იქნება უფლებადამცველების მიმართ ძალადობის პრევენციის, გამოვლენისა და აღკვეთისაკენ; დღეის მდგომარეობით, ბუნებრივი გაზის შიდა ქსელის უსაფრთხოებაზე ზედამხედველობის გასამკაცრებლად, მომზადებულია და საქართველოს მთავრობისთვის განსახილველად წარდგენილია რამდენიმე საკანონმდებლო აქტის პროექტი, რომლებიც აყალიბებს ზედამხედველობის ეფექტიან მექანიზმებს და აწესებს ადმინისტრაციულ სანქციებს უსაფრთხოების ნორმების დარღვევით ბუნებრივი გაზის მოხმარებისთვის. აუცილებელია მათი დროულად მიღება და პრაქტიკაში ამოქმედება.  უზრუნველყოს ბუნებრივი გაზის შიდა ქსელის უსაფრთხოებაზე ზედამხედველობის გამკაცრების მიზნით განსახილველად წარდგენილი პროექტების დროულად განხილვა და მიღება; ნორმატიული აქტების შეუსრულებელი დარჩა სახალხო დამცველის რეკომენდაცია, განსაზღვრულიყო საერთო სარგებლობის სავენტილაციო არხებზე გამწოვების დაერთების წესები და მათ დაცვაზე ზედამხედველი ორგანო. ამასთან, აღმოჩნდა, რომ მოქმედი კანონმდებლობა იძლევა, მათ შორის, გათბობის ქვაბის აირგამწოვი მილის ისეთი სახით მოწყობის შესაძლებლობას, როდესაც მილიდან გამომავალი მომწამლავი აირები პირდაპირ მეზობლის საცხოვრებელ სახლში ხვდება. სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების სრულყოფილი რეალიზებისთვის, უმნიშვნელოვანესია საცხოვრებელ სახლებში ბუნებრივი გაზის ქსელის მიმართ თანამედროვე და ყოვლისმომცველი მოწესრიგების დანერგვა.  განსაზღვროს საერთო სარგებლობის სავენტილაციო არხებზე გამწოვის დაერთების წესი და მათ დაცვაზე ზედამხედველი ორგანო; ამ დრომდე არ გადადგმულა რაიმე სახის ქმედითი ნაბიჯები გრძელვადიანი ენერგეტიკული პოლიტიკის დასაგეგმად და შესაბამისი სტრატეგიული დოკუმენტების შესამუშავებლად. არავის შეუსწავლია და გაუანალიზებია ერთობლიობაში უკვე გაწეული საქმიანობა, განხორციელებული ინვესტიციები, პროექტების ხარჯ-სარგებლიანობა, დაშვებული შეცდომების, გასატარებელი ღონისძიებები. კვლავ აქტუალურია ენერგეტიკული პროექტების თვალსაზრისით განხორციელებისას არსებული მოქალაქეთა გამოწვევები. ინტერესების ეკონომიკური, გათვალისწინების გარემოსა და სოციალური ინტერესების დასაბალანსებლად, პოლიტიკის დოკუმენტები პროფესიული კვლევების, საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკების, საჯარო განხილვების, დარგის სპეციალისტებისა და პროფესიული ჯგუფების ფართო ჩართულობით უნდა შეიქმნას. ამასთან, მნიშვნელოვანია პოლიტიკის დოკუმენტები სრულად პასუხობდეს შესაბამის საკანონმდებლო მოთხოვნებს.  ენერგორესურსებით რაციონალური სარგებლობისა და მდგრადი განვითარების უზრუნველსაყოფად, შეიმუშაოს პოლიტიკის დოკუმენტები კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით;  საქმიანობის განხორციელებაზე გადაწყვეტილების მიღებამდე, უზრუნველყოს თითოეულ ფართომასშტაბიან ინფრასტრუქტურულ პროექტთან დაკავშირებით პროექტის ხარჯთსარგებლიანობისა და მოსალოდნელი სოციალურ-ეკონომიკური ზემოქმედების კვალიფიციური შესწავლა-შეფასება, ასევე, შესწავლის შედეგებზე საზოგადოების ეფექტიანი წვდომის შესაძლებლობა; წინა წლების მსგავსად, თბილისის მუნიციპალიტეტში კვლავ პრობლემურია „უფასო სასადილოთი“ სარგებლობის მსურველ ბენეფიციართა ძირითად სიაში რეგისტრაციის რიგითობა და ჩარიცხულ პირთა კორექტირების საკითხი. მართალია, მუნიციპალიტეტების უმრავლესობას აქვს უფასო სასადილო, თუმცა ისინი საკვებით ვერ უზრუნველყოფს მუნიციპალიტეტის სრულ ტერიტორიაზე მცხოვრებ ბენეფიციარებს. კერძოდ, იქ სადაც მაღალია საარსებო შემწეობის მიმღები მოსახლეობის და/ან ადმინისტრაციული ერთეულების რაოდენობა, უფასო კვებით უზრუნველყოფილია ასეთი მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილი. ასევე გამოიკვეთა, რომ მსხვილ მუნიციპალიტეტებში მხოლოდ ერთი უფასო სასადილოა, შესაბამისად, იმავე ადმინისტრაციული ერთეულის დაბებსა და სოფლებში მცხოვრები მოსახლეობა ვერ სარგებლობს უფასო სასადილოთი. ზემოაღნიშნული იმაზე მიუთითებს, რომ მუნიციპალიტეტების უმრავლესობას არ აქვს შესწავლილი თავის ტერიტორიაზე მცხოვრები პირების და ოჯახების საკვებზე ხელმისაწვდომობის საჭიროებები. აქედან გამომდინარე, არც ბიუჯეტში აქვთ გათვალისწინებული სათანადო კვებისთვის გამოყოფილი სახსრები, რის გამოც მოსახლეობის დიდი ნაწილი ამ მომსახურების გარეშე რჩება.  შექმნას მთავრობის უწყებათაშორისი კომისია, რომელიც შეაფასებს საკვებზე ხელმისაწვდომობის კუთხით არსებულ საჭიროებებს, განსაზღვრავს ამ უფლებასთან დაკავშირებულ გამოწვევებზე ზედამხედველობას გაუწევს რეაგირების მის სახელმწიფო შესრულებაზე პოლიტიკას პასუხისმგებელი და სახელმწიფო უწყებების საქმიანობას; ქვეყანაში კვლავ საგანგაშოა ბავშვთა სიკვდილიანობის შემთხვევები. კვლავ გვხვდება ბავშვის საჭიროებების უგულებელყოფა და მისი დაგვიანებული ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა. სახელმწიფოში ბავშვთა დაცვის მოქმედი სისტემა ვერ უზრუნველყოფს არასრულწლოვნებში სუიციდის რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვთა დაცვასა და დახმარებას. კვლავ სუსტია ბავშვთა ფსიქოსოციალური დაცვის და მხარდაჭერის სისტემა, არ არსებობს რისკის ქვეშ მყოფ და ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა დახმარებისა და რეაბილიტაციის სერვისები, ამ დრომდე არ არის შემუშავებული ბავშვთა სუიციდის პრევენციის სტრატეგია. საჯარო სკოლებში მოქმედი პრაქტიკა არ არის ორიენტირებული ბავშვის ინდივიდუალური საჭიროებების გამოვლენაზე. სკოლებში დროულად ვერ ხერხდება ძალადობის მსხვერპლი, რთული ქცევისა და ფსიქოსოციალური საჭიროებების მქონე ბავშვების გამოვლენა და კვალიფიციური დახმარება.  შექმნას პროგრამა, რომელიც იმუშავებს ბავშვის სუიციდის პრევენციაზე „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ზოგად ტენდენციად იკვეთება ბავშვებში სწავლის გაგრძელების მოტივაციისა და ინტერესის ნაკლებობა. მათი უმეტესობა ორიენტირებულია სავალდებულო საბაზო განათლების დასრულებაზე, რათა დროულად დასაქმდნენ და სრულწლოვანების მიღწევის შემდეგ შეძლონ საკუთარ თავზე ზრუნვა. თუმცა, იმ პირობებში, რომ სახელმწიფო დონეზე არ არსებობს ზრუნვის სისტემიდან გასული ბენეფიციარების მხარდაჭერის სერვისი, ამ ახალგაზრდებისთვის პრობლემურია მათი ინტერესების შესაბამისი განათლებისა და პროფესიის მიღება და მით უფრო, შემდგომი დასაქმება. შესაბამისად, უმრავლეს შემთხვევაში, ბავშვები ზრუნვის სისტემას სრულიად მოუმზადებლები ტოვებენ.  „ბავშვის უფლებათა კოდექსით“ გათვალისწინებული ვალდებულების ფარგლებში, სრულწლოვანების ასაკს მიღწეული, სახელმწიფო ზრუნვის სისტემიდან გასული ბენეფიციარებისთვის შეიმუშაოს მხარდაჭერისა და ზრუნვის პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს ახალგაზრდების უფლებრივი მდგომარეობის დაცვას, მათ ინტეგრაციასა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებას; საანგარიშო პერიოდში, კვლავ მაღალი იყო არასრულწლოვნის მიმართ სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებათა რიცხვი. კვლავ არაპროპორციულად მცირე და საჭიროებებზე ნაკლებად ორიენტირებული იყო სოციალური მომსახურების სააგენტოს ფსიქოლოგთა რიცხვი, რომელთა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციაა ძალადობის მსხვერპლისა თუ ძალადობის რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვთან მუშაობა. საგანმანათლებლო აქტივობების სახით, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში ბავშვების ინფორმირებულობის ასამაღლებლად, მიმდინარეობდეს შესაბამისი, მათ შორის, სქესობრივი ხელშეუხებლობის შესახებ სწავლება, რაც ამ დრომდე არ სრულდება. ძალადობის შემთხვევების დროული გამოვლენისა და რეაგირების კუთხით, კვლავ გამოწვევად რჩება ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალების, განსაკუთრებით, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში დასაქმებულ პირთა კვალიფიკაციის საკითხი. მოცემული მომენტისთვის, საქართველოს კანონმდებლობა კონკრეტულად არ განსაზღვრავს პროპორციული და ეფექტიანი ადმინისტრაციული ან სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ზომებს ბავშვის სხეულებრივი დასჯის აკრძალვის თაობაზე. სკოლაში ბავშვის მიმართ ძალადობის შემთხვევებზე მასწავლებლებისა და ადმინისტრაციის რეაგირების მექანიზმი, დისციპლინური სახდელები, დისციპლინური კომიტეტებისა და სამეურვეო საბჭოების საქმიანობა არ არის ორიენტირებული პრობლემის აღმოფხვრაზე, განსაკუთრებით, ბულინგის შემთხვევაში ბავშვის, როგორც ძალადობის მსხვერპლის და არასრულწლოვანი მოძალადის საუკეთესო ინტერესების დაცვაზე და მათ რეაბილიტაციაზე. მოწოდებული ინფორმაციით, სკოლებში მოსწავლეთა შორის ჩადენილ შესაძლო ძალადობის 1134, ხოლო 259 შემთხვევაში სკოლის თანამშრომლის მხრიდან მოსწავლის მიმართ ჩადენილ შესაძლო ძალადობის ფაქტზე დაიწყო დისციპლინური წარმოება. სკოლების მიერ შინაგან საქმეთა სამინისტროში რეფერირება განხორციელდა 198 შემთხვევაზე, რაც შეეხება რეფერირებას სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში, მიმართვა მოჰყვა 461 შემთხვევას. სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში კი, 2019 წელს გადამისამართდა 3434 ახალი შემთხვევა. 61 შემთხვევაში გადამისამართების საფუძველი იყო ძალადობა. სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში რეფერირების ყველაზე მაღალი ხვედრითი წილი თბილისზე, ქვემო ქართლისა და იმერეთის რეგიონებზე მოდის, ხოლო რაჭა-ლეჩხუმის რეგიონიდან რეფერირება სააგენტოში მხოლოდ ერთ შემთხვევაზე განხორციელებულდა. რეფერირების ძირითადი მიზეზები იყო: არასრულწლოვნის შესაძლო უგულებელყოფა, ადრეული ქორწინება/ადრეული ქორწინების რისკი, არასრულწლოვნის მიმართ განხორციელებული ფსიქოლოგიური, ფიზიკური ძალადობა. 2019 წელს სახელმწიფოს კვლავ არ ჰქონდა ძალადობის, კერძოდ, ბულინგის დაძლევის ერთიანი პოლიტიკა - სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. შესაბამისად, საგანმანათლებლო დაწესებულებების მხრიდან ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირება კვლავ არაერთგვაროვან ხასიათს ატარებს, არ იძლევა შემთხვევათა სიღრმისეული შესწავლის შესაძლებლობას და ვერ უზრუნველყოფს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დაცვას. არ არსებობს ოჯახში ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაციის სერვისი, მინიმალურია მათთან ფსიქოლოგის ჩართულობა. გადაუჭრელი რჩება ბავშვის საუკეთესო ინტერესების სათანადოდ გათვალისწინების საკითხი ორივე მშობელთან ურთიერთობის უფლების თვალსაზრისით. ხშირ შემთხვევებში, უკიდურესად გართულებულია ბავშვის გადაცემასთან ან/და შვილთან მეორე მშობლის ან სხვა ოჯახის წევრის ურთიერთობის შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულება. პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან, პრობლემურია ამ პროცესში მშობლების მიერ არასრულწლოვანი შვილების მიმართ განხორციელებული შესაძლო ფსიქოლოგიური ძალადობის გამოვლენა და მასზე ჯეროვანი რეაგირება.  შეიმუშაოს სექსუალური ექსპლუატაციისა და სექსუალური ძალადობისგან ბავშვთა დაცვის პროგრამა „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად;  სექსუალური ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა რეაბილიტაციის კონცეფციაზე დაყრდნობით, შექმნას შესაბამისი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისი „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად;  ოჯახში ძალადობის კუთხით პასუხისმგებელ უწყებებს შორის თანამშრომლობის პროცესში არსებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად, დანერგოს რეფერირების მექანიზმის შეფასების ინსტრუმენტი;  დანერგოს „ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დამტკიცების შესახებ“ მთავრობის დადგენილების მონიტორინგის მექანიზმი, რაც საგანმანათლებლო რესურსცენტრებს მისცემს შესაძლებლობას, დროულად გამოავლინონ დარღვევის ფაქტები; 2019 წელს ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების ფარგლებში, ერთ-ერთი მიმართულება იყო აზარტულ თამაშებზე მავნე დამოკიდებულების პრევენცია, მაგრამ ეს მიმართულება ორიენტირებულია მხოლოდ ზოგადი ცნობიერების ამაღლებაზე. პრევენციის კომპონენტი არ მოიცავს არასრულწლოვნებში სამიზნე ჯგუფების გამოვლენის კონკრეტულ ღონისძიებებს და ორიენტირებული მათ მიმართ პრევენციული ინდივიდუალურ ქმედებების და კონკრეტულ საჭიროებებზე განხორციელებას. პრაქტიკაში არასრულწლოვანთა აზარტულ თამაშებში ჩართვისაგან დაცვასა და აზარტული თამაშებისგან დაზარალებულ ბავშვთა რეაბილიტაციას ბევრი ფაქტორი აბრკოლებს. მათგან უმთავრესია ის გარემოება, რომ ეროვნულ დონეზე არ გვაქვს შესაბამისი საკანონმდებლო გარანტიები, რომლებიც ეფექტიანად უზრუნველყოფდა მოზარდთა დაცვას აზარტული თამაშებისგან. ასევე დაურეგულირებელია და არასრულწლოვნებთან მიმართებით ვერ კონტროლდება აზარტული თამაშების რეკლამირების საკითხი. სახელმწიფო არც იმ ფაქტს უწევს კონტროლს, რომ არასრულწლოვნებს დაუბრკოლებლად მიუწვდებათ ხელი სხვადასხვა ტიპის აზარტულ და, მათ შორის, ონლაინ-თამაშებზე. არ არსებობს შესაბამისი სარეაბილიტაციო სერვისები, რომლებიც აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულ არასრულწლოვნებს ამ მავნე ზეგავლენისგან გათავისუფლებაში დაეხმარებოდა.  არასრულწლოვანთა მავნე ზეგავლენისგან დაცვისა და აზარტული თამაშების პრევენციის უზრუნველსაყოფად დაიწყოს მუშაობა შესაბამისი პროგრამების შექმნაზე; საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველმა საოკუპაციო (გამყოფი) ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრებ ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობა შეისწავლა ცხინვალის რეგიონის გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში. გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრებ ბავშვებს აქვთ არაერთი საჭიროება განათლების უფლების ეფექტიანად განხორციელების, სოციალური ინტეგრაციის, ჯანმრთელობის დაცვის ეფექტიან სერვისებზე ხელმისაწვდომობის, ფსიქოსოციალური კეთილდღეობისა და ცხოვრებისა და აღზრდის სათანადო დონის უზრუნველყოფის კუთხით. გამყოფი ხაზის მიმდინარე სოფლებში ბავშვები ჩართული არიან ზოგადსაგანმანათლებლო პროცესში, თუმცა, ხშირ შემთხვევაში, ადგილზე არაფორმალური შემეცნებითი აქტივობების არარსებობის გამო, რასაც მუნიციპალური ტრანსპორტის პრობლემებიც ემატება, არასრულწლოვნები სოციუმში სათანადოდ არ არიან ინტეგრირებულნი. შესაბამისად, მათთვის არ არის შექმნილი განათლების ხელმისაწვდომობის უფლების სრულფასოვანი განხორციელებისთვის სათანადო პირობები, არ არის შეთავაზებული არაფორმალური განათლების სხვადასხვა ფორმები, მათ შორის, სპორტული, სახელოვნებო და კლასგარეშე აქტივობები. არათანმიმდევრულია და არაერთგვაროვანი მუნიციპალიტეტების მიდგომა ბავშვთა საჭიროებების უზრუნველყოფის კუთხითაც. სოფლების ნაწილში არ ფუნქციონირებს საბავშვო ბაღი, მოქმედ ბაღებსა და სკოლებში მოუწესრიგებელია ინფრასტრუქტურა და სასწავლო-სააღმზრდელო გარემო. სკოლებში უმეტესად არ აქვთ ბუფეტი, სპორტული მოედანი, სააქტო დარბაზი. სოფლების დიდ ნაწილში არ მოქმედებს ადგილობრივი ამბულატორიები, რაც ბევრ პრობლემას უქმნის ადგილობრივი მოსახლეობის და, განსაკუთრებით, ბავშვების, ჯანმრთელობის უფლების რეალიზებას. გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრებ ბავშვებსა და მოსახლეობაში კვლავ მაღალია ომის შემდგომი სტრესული მდგომარეობა; ამას ემატება შესაძლო კონფლიქტური სიტუაციით გამოწვეული შიში და დაძაბულობა, რაც ადვილად შეიძლება გახდეს ამგვარად მოწყვლადი მოსახლეობის განმეორებითი ტრავმის გამომწვევი ფაქტორი. ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის საჭიროება იკვეთება როგორც ბავშვებში, ისე მათ მშობლებსა და პედაგოგებში.  გააგრძელოს გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში ფორმალური და არაფორმალური განათლების, სოციალური კეთილდღეობის, ჯანდაცვისა და ფსიქოსოციალური მომსახურების ხელშემწყობი სერვისების დანერგვა, მათ შორის, გაზარდოს საბავშვო ბაგა-ბაღებისა და სოფლის ამბულატორიების რაოდენობა, მოაწესრიგოს სასკოლო და სპორტული ინფრასტრუქტურა. სოფლებში მცხოვრები ბავშვებისა და მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომი გახადოს ფსიქოლოგის მომსახურება; კრიტიკულად მცირეა ეროვნული უმცირესობების გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობის მაჩვენებელი ცენტრალური ხელისუფლების და ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე. ამასთან, პრობლემად რჩება მოსახლეობის ჩართვა და მონაწილეობა როგორც საკუთრივ ეროვნულ უმცირესობებთან, ისე ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში. სოფლის კრებებსა თუ სხვა ღონისძიებებში მონაწილეობა, ხშირად ფორმალურია და ეფექტიანი ჩართულობის მიზანს არ ემსახურება.  გააძლიეროს სახელმწიფო უწყებებში გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ეროვნული უმცირესობების პროპორციული და თანასწორი მონაწილეობა;  გადადგას ნაბიჯები მოქალაქეობის არმქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის; კვლავ პრობლემად რჩება საოკუპაციო ხაზისპირა სოფლებში ომის დროს დაზიანებული სახლების რეაბილიტაცია/კომპენსაციის საკითხი, ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმებისა და შემოსავლის წყაროს მოძიება. საანგარიშო პერიოდში, სოფელ გუგუტიანთკართან საოკუპაციო ძალებმა ბორდერიზაციის პროცესი განაახლეს. მათ 300 მეტრამდე ახალი ღობე გაავლეს და ამ ღობის მიღმა ორი ოჯახის (გუგუტიშვილებისა და რაზმაძეების) ომის დროს დანგრეული სახლები და მიწის ნაკვეთები მოაქციეს.  გააგრძელოს 2008 წლის რეაბილიტაცია/კომპენსაციის ომის დროს სამუშაოები და დაზიანებული გააძლიეროს ქონების ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმებისა და შემოსავლის წყაროს მოძიების პროგრამები. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო: გასული წლების მსგავსად, წელსაც გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს დაბრკოლებები ექმნებოდათ განსაკუთრებული კატეგორიის პერსონალური მონაცემების წვდომის თვალსაზრისით. აღსანიშნავია, რომ წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ კონვენციის ფაკულტატური ოქმის მე-20 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტი სახელმწიფოებს ცალსახად აკისრებს ვალდებულებას, უზრუნველყონ პრევენციის ეროვნული მექანიზმის დაუბრკოლებელი წვდომა დაკავებულ პირთა მოპყრობისა და დაკავების პირობებთან დაკავშირებულ ყველა ინფორმაციაზე.  პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომლებს ჩაუტაროს მოკლე ინსტრუქტაჟი პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატისა და უფლებამოსილებების შესახებ; სახალხო დამცველის შეფასებით, პენიტენციურ სისტემაში, წინა წლების მსგავსად, ისევ გამოწვევად რჩება არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის პროცედურული და ინსტიტუციური გარანტიების ნაკლებობა; პენიტენციურ დაწესებულებებში წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვა; პატიმრობის სათანადო პირობების უზრუნველყოფა; პატიმართა რეაბილიტაციისა და რესოციალიზაციისკენ მიმართული აქტივობებისა და გარე სამყაროსთან კონტაქტის სიმწირე; სამედიცინო მომსახურებისა და პრევენციული ჯანდაცვის კუთხით არსებული ხარვეზები; ფსიქიკური ჯანდაცვა; თანასწორობის პრინციპზე დაფუძნებული პენიტენციური სისტემის შექმნა და სხვ. 2019 წელს სახალხო დამცველის განსაკუთრებული ყურადღების საგანი იყო პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული არაფორმალური მმართველობა. პენიტენციურ დაწესებულებებში კრიმინალური სუბკულტურა, პატიმრების უსაფრთხოების თვალსაზრისით, რისკის შემცველია და მნიშვნელოვანია მის წინააღმდეგ ბრძოლა ეფექტიანი საშუალებებით.  უსაფრთხოებისა და სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილებების თანამშრომლები ყველა დაწესებულებაში ეტაპობრივად გადაამზადოს ისეთ საკითხებში, როგორიცაა კონფლიქტის პრევენცია, მედიაცია და პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეთა ეთიკის პრინციპები;  მიიღოს ყველა ზომა დაწესებულებაში მოთავსებული ძალადობის მსხვერპლი პატიმრების დასაცავად; გასული წლების მსგავსად, გრძელდება №3 პენიტენციური დაწესებულების დეესკალაციის ოთახებსა და №8 პენიტენციური დაწესებულების დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (ე.წ. უსაფრთხო) საკნებში პატიმრების, ფაქტობრივად, უწყვეტად, ხანგრძლივი დროით მოთავსების პრაქტიკა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტების მიხედვით, დეესკალაციის ოთახში პირის მოთავსების მაქსიმალური დრო არავითარ შემთხვევაში არ უნდა აღემატებოდეს 24 საათს, სამარტოო საკანში მოთავსებაც, უნდა იყოს რაც შეიძლება მოკლევადიანი. ზოგიერთ შემთხვევაში, სამარტოო საკანში მოთავსება შესაძლებელია გაუტოლდეს არაადამიანურ და ღირსების შემლახველ მოპყრობას.  დეესკალაციის ოთახში მოთავსებისას უზრუნველყოს ფსიქოლოგის, ფსიქიატრის, სოციალური მუშაკის, ექიმის და დაწესებულების სხვა სამსახურების თანამშრომლების ერთობლივი, მულტიდისციპლინური მუშაობა რისკების შესამცირებლად/აღმოსაფხვრელად; დეესკალაციის ოთახებში შექმნას უსაფრთხო გარემო, მათ შორის, კედლებისა და იატაკის რბილი მასალით მოპირკეთებით; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს ვარაუდი, რომ ადგილი ჰქონდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს, პენიტენციური დაწესებულების, ესკორტირების ჯგუფის წევრის ან სხვა საგამოძიებო ორგანოს თანამშრომლის მხრიდან პატიმრის წამებას, ან მის მიმართ სხვა სასტიკ, არაადამიანურ ან დამამცირებელ მოპყრობას, იუსტიციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის საგამოძიებო სამმართველოდან და საგამოძიებო დეპარტამენტის დასავლეთის სამმართველოდან შემდგომი რეაგირებისთვის საქმე დაუყოვნებლივ იგზავნება პროკურატურაში, ხოლო 2019 წლის 1-ლი ნოემბრიდან, სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურში. ეს პრობლემურია, რამდენადაც სპეციალური პენიტენციური სამსახურის საგამოძიებო დეპარტამენტი, რომელიც არ არის ინსტიტუციურად დამოუკიდებელი უწყება, შუამავლის ფუნქციას ასრულებს და თავად წყვეტს პროკურატურასა და სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურში შეტყობინების გაგზავნა/გაუგზავნელობის საკითხს. ზემოაღნიშნულზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ იმ შემთხვევაში, თუ სავარაუდო წამების ან არასათანადო მოპყრობის ჩამდენი სუბიექტი შინაგან საქმეთა სამინისტროს, პენიტენციური დაწესებულების, ესკორტირების ჯგუფის წევრი ან სხვა საგამოძიებო ორგანოს თანამშრომელია, შეტყობინებას ექიმი პირდაპირ სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურს უნდა უგზავნიდეს.  განსაზღვროს პენიტენციურ დაწესებულებებში დასაქმებული ექიმის ვალდებულება, არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტის შესახებ, შეტყობინება გაუგზავნოს დამოუკიდებელ საგამოძიებო ორგანოს - სახელმწიფო ინსპექტორის აპარატს; პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვა წარმოებს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2016 წლის 26 ოქტომბრის №131 ბრძანებით (შემდგომში - №131 ბრძანება) დადგენილი წესით. ამ წესის თანახმად, დაზიანების დოკუმენტირების საფუძველია ეჭვი, რომელიც ექიმს პატიმრის მიმართ ჩადენილი შესაძლო წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ გაუჩნდება. არსებობს რისკი, რომ ექიმმა არასათანადო მოპყრობის ფაქტები სრულყოფილად და ეფექტიანად ვერ გამოავლინოს, ვინაიდან ექიმის მიერ საეჭვო დაზიანებების შერჩევის კრიტერიუმები ნორმატიულ დონეზე არ არის გაწერილი. აქედან გამომდინარე, საქართველოს სახალხო დამცველმა 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს, ექიმის მიერ საეჭვო დაზიანებების შერჩევის კრიტერიუმების სახელმძღვანელო პრინციპების დონეზე ნორმატიულად განსაზღვრის თაობაზე, რეკომენდაციით მიმართა. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სპეციალური პენიტენციური სამსახურიდან მიღებული პასუხის თანახმად, სახელმძღვანელო პრინციპების შემუშავებაზე მიმდინარეობს მუშაობა, რაც მისასალმებელია. პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული შემოწმების შედეგად ირკვევა, რომ პრობლემურია დაწესებულებების ექიმების მიერ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების იდენტიფიცირების და დოკუმენტირების პრაქტიკა. ნახევრად ღია ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა სხეულზე საეჭვო დაზიანებების აღმოჩენის შემთხვევაში, ექიმები არ ახდენენ მის დოკუმენტირებას №131 ბრძანებით დამტკიცებული დაზიანების აღრიცხვის წესის შესაბამისად. დახურული ტიპის დაწესებულებებში კი, დაზიანებების დოკუმენტირება მხოლოდ იმ შემთხვევებში ხდება, როდესაც დაწესებულებაში შესახლების დროს ბრალდებული მიუთითებს, რომ პოლიციის თანამშრომლების მხრიდან, მის მიმართ არასათანადო მოპყრობა განხორციელდა. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს ინფორმაციის თანახმად, №2, №8, №14 და №15 პენიტენციურ დაწესებულებებში, 2019 წლის 1 იანვრიდან 30 ნოემბრის ჩათვლით, პატიმრისთვის სხვა პირის მიერ სხეულის დაზიანების მიყენების 316 ფაქტია გამოვლენილი. ყველა ამ შემთხვევაში სახეზეა პატიმრის მიმართ სავარაუდო ძალადობრივი ქმედების ჩადენის ნიშნები. ამის მიუხედავად, №131 ბრძანებით დამტკიცებული დაზიანების აღრიცხვის ფორმა არცერთ შემთხვევაში არ არის შევსებული. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში სავარაუდო ძალადობის ფაქტების გამოვლენისა და დოკუმენტირების ხარვეზიან პრაქტიკას, სხვა გარემოებებთან ერთად, განაპირობებს ექიმების არასათანადო კვალიფიკაცია, პატიმართან კონფიდენციალურ გარემოში შეხვედრის შესაძლებლობის არარსებობა , დოკუმენტაციის შევსებისათვის პატიმრის მხრიდან ინფორმირებული თანხმობის მიღების ვალდებულება და სხვა ნორმატიული ხარვეზები, რომელთა შორის, განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს №131 ბრძანების ხარვეზიანი მე-6 მუხლის 1-ლი პუნქტი, რომლის მიხედვითაც, წამების და არასათანადო მოპყრობის ეჭვის შემთხვევაში, ექიმი შეტყობინებას იუსტიციის სამინიტროს გენერალურ ინსპექციას უგზავნის.  პენიტენციური დაწესებულებების ყველა იმ ექიმს, რომელიც დოკუმენტირებას, ჩაუტაროს ტრენინგი დაზიანების ახდენს დაზიანების დოკუმენტირებასა და ფოტოგადაღებაში; პენიტენციურ დაწესებულებებში სამართლებრივი რეჟიმისა და უსაფრთხოების განყოფილების თანამშრომლების რაოდენობა, დაწესებულებებში უსაფრთხო, დაცული და მოწესრიგებული გარემოს უზრუნველსაყოფად, საკმარისი არ არის. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, პერსონალის ნაკლებობისა და გადატვირთულობის გამო, დაწესებულებებში რისკის ქვეშ დგება როგორც პატიმართა, ისე თანამშრომელთა უსაფრთხოება. არის შემთხვევები, როდესაც ერთი თანამშრომელი ვერ ახერხებს პატიმართა შორის კონფლიქტის დროულად განმუხტვას, რადგან დახმარებისთვის საკმაოდ დიდხანს უცდის კოლეგას. დაყოვნებამ კი, შესაძლოა, პატიმრების ჯანმრთელობის ან სიცოცხლის ხელყოფის რეალური საფრთხე წარმოშვას. პენიტენციური  დაწესებულებების გადატვირთულობის პრობლემის დაძლევის გეგმაში გაითვალისწინოს პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლების რაოდენობის გაზრდა იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვა თანამშრომელთა გადატვირთვის გარეშე; პატიმრების არასათანადო მოპყრობის სერიოზულ საფრთხეს წარმოშობს დაწესებულებების არაფორმალური მმართველობა, რაც ხშირად განაპირობებს პატიმრებს შორის ძალადობასა და ჩაგვრას. პატიმართა გარკვეული ნაწილი, რომელიც პრივილეგირებულ მდგომარეობაში იმყოფება, რეპრესიული მეთოდებით ახორციელებს არაფორმალურ მმართველობას, რაც, ხშირ შემთხვევაში, იწვევს პატიმართა შორის ძალადობას და გამოიხატება სადამსჯელო ღონისძიებების გატარებაში იმ პატიმრების მიმართ, რომლებიც არაფორმალური მმართველობის წესებს არ დაემორჩილებიან. მნიშვნელოვანია, რომ კრიმინალური სუბკულტურის დასაძლევად, ღონისძიებები პატიმრების უფლებებისა და უსაფრთხოების დაცვის პირობებში გატარდეს და გამოირიცხოს ძალადობრივი და რეპრესიული მეთოდების გამოყენება.  გააძლიეროს კრიმინალური სუბკულტურის პრევენციის კუთხით მუშაობა; პენიტენციურ დაწესებულებაში მართლწესრიგის უზრუნველსაყოფად, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პატიმართა მიმართ დისციპლინური სამართალწარმოების სისტემა ეფექტიანი იყოს და სრულად უზრუნველყოფდეს როგორც მართლწესრიგის შენარჩუნებას, ისე თავისუფლებააღკვეთილი პირების უფლებების დაცვას. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების დეპარტამენტმა, დისციპლინური პასუხისმგებლობის დაკისრების შესახებ 2018 წელს გამოცემული 307 განკარგულება შეისწავლა და შედეგები სპეციალურ ანგარიშში ასახა. ამ ანგარიშის თანახმად, პრობლემურია როგორც პატიმრების მიმართ დისციპლინური სამართალწარმოების მარეგულირებელი ნორმატიული ბაზა, ისე პრაქტიკა. შესწავლის შედეგად, სისტემური ხასიათის არაერთი პრობლემა გამოვლინდა: დაწესებულების დირექტორები პატიმრის დასჯის პროცესში ნეიტრალურ მტკიცებულებებს არ ეყრდნობიან; პატიმრის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ფაქტს მხოლოდ დაწესებულების თანამშრომლები ადასტურებენ; განკარგულებებში მხოლოდ ფორმალურად და შაბლონურად მიეთითება კონკრეტულ დისციპლინურ გადაცდომაზე; არ არის წარმოდგენილი დეტალური ინფორმაცია იმ ფაქტის შესახებ, რომელიც პატიმრის მხრიდან გადაცდომად ჩაითვალა; განკარგულებები არ შეიცავს დასაბუთებას კონკრეტული სანქციის გამოყენების პროპორციულობის შესახებ; ერთი სახის დისციპლინური დარღვევის დროს პატიმართა მიმართ განსხვავებული სანქციები გამოიყენება - არაერთგვაროვანი მიდგომის საფუძველი ბუნდოვანია; არცერთ საქმეზე არ ჩატარებულა ზეპირი მოსმენა და შესაბამისად, პატიმარს არ მისცემია საკუთარი ინტერესების საკითხის განმხილველი პირის წინაშე დაცვის შესაძლებლობა; არცერთ საქმეში არ ყოფილა ჩართული ადვოკატი. არ არის განსაზღვრული დამამძიმებელი და შემამსუბუქებელი გარემოებები; არ არის განსაზღვრული დისციპლინური მოკვლევის ეტაპები და საქმისწარმოების ვადები; არ არის გათვალისწინებული ეფექტიანი დაცვის საშუალებები; არ არსებობს დისციპლინური სახდელის გამოყენების ალტერნატიული ღონისძიებები.  დახვეწოს დისციპლინური ღონისძიების გამოყენების შესახებ განკარგულებისა და დისციპლინური ბრალდების შესახებ ოქმის ფორმები; 2019 წლის განმავლობაში პრობლემური იყო საკნებში სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები, ვენტილაცია, განათება და ყველა მსჯავრდებულისათვის 4 კვ.მ. მინიმალური ფართით უზრუნველყოფის საკითხი. ეს უკანასკნელი პრობლემური იყო №2, №8, №14, №15 და №17 პენიტენციურ დაწესებულებებში. გარდა ამისა, №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში დღემდე არ გაუქმებულა ე.წ. ბარაკული ტიპის საცხოვრებლები.  თითოეული პატიმრის 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართით დასაკმაყოფილებლად, გააძლიეროს ნაბიჯების გადადგმა №2, №8, №14, №15, №17 დაწესებულებებში მყოფი პატიმრების საკნებში თანაბარი გადანაწილებისა და იმავე ტიპის სხვა დაწესებულებებში გადაყვანის მიმართულებით, პატიმართა საცხოვრებელი ადგილის გათვალისწინებით;  გააუქმოს №17 დაწესებულებაში ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლები;  პრევენციის ეროვნული მექანიზმის №2, №8, №14 და №15 პენიტენციური დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიშსა და №3 დაწესებულების ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში უზრუნველყოს ფიზიკური გარემოს კუთხით არსებული ხარვეზების შემოწმება და მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; განსაკუთრებული უსაფრთხოების რისკის პრინციპებს დაწესებულებების ეფუძნება და მართვა გულისხმობს კვლავ სტატიკური მაქსიმალურ შეზღუდვებს, აკრძალვებსა და უპირობოდ მკაცრ რეჟიმს, რაც სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ხელს უშლის მსჯავრდებულთა ქცევის პოზიტიურ ცვლილებასა და რეაბილიტაციას. განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში მოთავსებული პატიმრები 23 საათს უსაქმოდ ატარებენ საკნებში და მხოლოდ 1 საათის განმავლობაში იმყოფებიან სასეირნო ეზოებში.  მიიღოს ყველა ზომა იმისთვის, რომ დახურული და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ 1 საათზე მეტი ხნით სუფთა ჰაერზე ყოფნის შესაძლებლობა;  მიიღოს ყველა ზომა, რათა №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ საშუალება ისარგებლონ გასეირნების უფლებით დღის განრიგით გათვალისწინებულ პერიოდში; პენიტენციურ დაწესებულებებში, რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციის კუთხით არსებული ვითარებისთვის, მნიშვნელოვანია, 2020 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში გაიზარდოს სოციალურ მუშაკთა და ფსიქოლოგთა რაოდენობა, რათა მათი რესურსები მაქსიმალურად მოხმარდეს სარეაბილიტაციო აქტივობებს. გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ „სოციალური მუშაობის შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული კვალიფიკაცია დაწესებულებებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების აბსოლუტურ უმრავლესობას არ გააჩნია.  სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის გაზრდით, უზრუნველყოს №2, №8, №14 და №15 დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის დაბალანსება პატიმართა რაოდენობასთან;  უზრუნველყოს იმ სოციალური მუშაკების გადამზადება „სოციალური მუშაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, რომელთაც არ აქვთ სოციალური მუშაობის სფეროში ბაკალავრის, მაგისტრის/მაგისტრთან გათანაბრებული ან დოქტორის აკადემიური ხარისხი; სახალხო დამცველი 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიშში აღნიშნავდა, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციის კუთხით გატარებულ ღონისძიებებს ფრაგმენტული ხასიათი აქვს და არ არის მორგებული მსჯავრდებულთა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე. 2019 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში, ამ მხრივ, არსებითი ხასიათის ცვლილებები არ ყოფილა. განსაკუთრებით პრობლემურია განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში არსებული ვითარება, რაც, წინა წლების მსგავსად, საკმარისი და სათანადო კვალიფიკაციის მქონე პერსონალის ნაკლებობითაა განპირობებული. სარეაბილიტაციო აქტივობებში პატიმართა მონაწილეობას სხვა ფაქტორებთან ერთად, ხელს უშლის ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა კრიმინალური სუბკულტურა და პატიმრებში მოტივაციის არარსებობა.  უზრუნველყოს №2, №8, №14 და №15 დაწესებულებებში ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობების დანერგვა. გაზარდოს სარეაბილიტაციო აქტივობებში მსჯავრდებულთა ჩართვის შესაძლებლობები;  უზრუნველყოს №3 დაწესებულებაში სარეაბილიტაციო აქტივობების დანერგვა და მათში მსჯავრდებულთა ჩართვა; პირობით ვადამდე გათავისუფლება ან სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით ჩანაცვლება ერთ-ერთი კანონისმიერი შესაძლებლობაა საიმისოდ, რომ მსჯავრდებულს ჰქონდეს მოტივაცია, მსჯავრდების შემდგომ პერიოდში სრულად იყოს ორიენტირებული რესოციალიზაციის პროცესზე და შედეგად, ჰქონდეს ამ მექანიზმით ეფექტიანად სარგებლობის იმედი.  პატიმრებისთვის სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად, დაიწყოს მუშაობა ისეთი მექანიზმის შემოღებაზე, რომელიც პირდაპირ აისახება დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; პატიმართა ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის კუთხით, გამოვლინდა როგორც საკანონმდებლო, ისე პრაქტიკაში გამოვლენილი ხარვეზები. ადგილობრივი საბჭოების გადაწყვეტილებების ანალიზის შედეგად გამოიკვეთა გადაწყვეტილებების დაუსაბუთებლობის პრობლემა.საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლებაზე უარის თქმის შესახებ, ძირითადად შაბლონური ხასიათისაა და შეიცავს ფორმალურ მითითებას, თუ რომელ კრიტერიუმებს დაეყრდნო საბჭო კონკრეტულ შემთხვევაში, უარყოფითი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. ზემოთქმულის გარდა, პრობლემას წარმოადგენს გადაწყვეტილებათა არაერთგვაროვანი ხასიათიც: ადგილობრივი საბჭოს გადაწყვეტილებებში იკვეთება საბჭოების მხრიდან განსხვავებული მიდგომების ტენდენცია იდენტური მოცემულობის მქონე საქმეებში. ასევე, საბჭო, ხშირ შემთხვევაში, არ აქცევს ყურადღებას დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის ხანდაზმულობას, გადაცდომის სიმძიმეს, დაკისრებული სახდელის სიმძიმეს და არც გადაცდომის შემდგომ პერიოდში, პატიმრის დადებითად შეცვლილ ქცევას.  შეფასების კრიტერიუმებს დაუმატოს ისეთი ელემენტები, რომლებიც მიემართება მსჯავრდებულის სამომავლო გეგმებს, პერსპექტივებს, შესაძლებლობებს და სხვა საკითხებს; დაწესებულებებში პატიმრებმა აღნიშნეს, რომ საჩივარი არ არის რეკომენდებული, რადგან არაფორმალურ წესებს ეწინააღმდეგება. არაფორმალური მმართველობის გავლენის გაძლიერებასთან ერთად, კლებულობს ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებებიდან სახალხო დამცველის სახელზე გამოგზავნილი განცხადებების რაოდენობა. სპეციალურმა პრევენციულმა ჯგუფმა №2, №8, №14 და №15 პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად დაადგინა, რომ პატიმრებს, მოთხოვნა/საჩივრის უფლების რეალიზაციისთვის, დაწესებულებებში დაბრკოლებები ექმნებათ. დაწესებულებებში არ არის უზრუნველყოფილი მოთხოვნა/საჩივრის გაგზავნის კონფიდენციალურობა. №2 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიზიტების დროს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებმა არაერთი შეტყობინება მიიღეს დაწესებულების ადმინისტრაციის მხრიდან სახალხო დამცველის მიმართ დაწერილი კონფიდენციალური საჩივრების ცენზურის შესახებ, ასევე იმის თაობაზე, რომ ხშირ შემთხვევაში საჩივრები იგზავნება ადრესატებთან არც იგზავნება ხშირად, უზრუნველყოფს კონფიდენციალური კონვერტებით. ადმინისტრაცია პატიმარს არ სამწუხაროდ, №8 დაწესებულებაში საჩივრის ყუთების გარკვეული ნაწილი მოთავსებულია ვიდეომეთვალყურეობის ქვეშ, რაც კონფიდენციალური საჩივრის ავტორის გამოვლენის შესაძლებლობას იძლევა.  გაზარდოს სოციალური მუშაკის როლი, რათა დაწესებულებაში მიღების შემდგომ, სოციალურმა მუშაკმა დეტალურად აუხსნას პატიმარს მისი უფლებები და მოვალეობები, მოთხოვნის/საჩივრის შეტანისა და განხილვის პროცედურები. ასევე, სათანადო პერიოდულობით, ინდივიდუალურად ან ჯგუფურად იმუშაოს პატიმრებთან მათი უფლებებისა და მოვალეობების, მოთხოვნის/საჩივრის შეტანისა და განხილვის პროცედურის თემატიკაზე. მათ შორის, ზემოთ აღნიშნული ინფორმაცია ბროშურის სახით მიაწოდოს ბრალდებულს/მსჯავრდებულს პატიმრისათვის ხელმისაწვდომ ადგილებში; და გამოაკრას უზრუნველყოს, რომ იუსტიციის სამინისტროს გენერალურმა ინსპექციამ სისტემური  შემოწმებისა და შესაბამისი რეაგირების გზით გამოავლინოს და შეისწავლოს №2, №8, №14 და №15 პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის წესის სავარაუდო დარღვევის შემთხვევები, საჩივრების შეტანის გამო პატიმრების მიმართ განხორციელებული სავარაუდო რეპრესიების ფაქტები და უზრუნველყოს პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა; პრევენციის ეროვნულმა მექანიზმმა, 2019 წელს განხორციელებული ვიზიტების დროს, №2 და №8 დაწესებულებებში, წინა წლების მსგავსად, კვლავ გამოავლინა არასრულწლოვანი პატიმრები, რომლებსაც არ აქვთ ის სარეაბილიტაციო პირობები, რაც №11 დაწესებულებაში მოთავსებულ არასრულწლოვნებს შეეთავაზებათ. №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფი არასრულწლოვნებისთვის უზრუნველყოს  ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული სარეაბილიტაციო აქტივობები; არასრულწლოვნებთან დაკავშირებული საფრთხეების ვერბალური დეესკალაციის  მეთოდებით თავიდან აცილების მიზნით, უზრუნველყოს კრიზისულ სიტუაციაში მულტიდისციპლინური ჯგუფის (ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკის, ექიმის და საჭიროების შემთხვევაში, ფსიქიატრის) მყისიერი ჩართულობა; არასრულწლოვნები უზრუნველყოს ოთხჯერადი ჯანსაღი კვებით, რომელთაგან  ერთერთი უნდა იყოს სამკომპონენტიანი სადილი. პრობლემურია ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულების ერთად განთავსების პრაქტიკაც. ამ მხრივ, აღსანიშნავია, რომ №8 პენიტენციური დაწესებულების შიდა კლასიფიკაციის საკნებში მსჯავრდებულები ახლად შესახლებულ ბრალდებულებთან ერთად თავსდებიან, რაც არღვევს საქართველოს „პატიმრობის კოდექსის“ მე-9 მუხლის მე-2 ნაწილისა და №8 დაწესებულების დებულების მე-14 მუხლის მე-2 პუნქტის მოთხოვნას. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ იმ შემთხვევაში, თუ უსაფრთხოების მიზნით, პატიმრის საცხოვრებელი საკნიდან გაყვანა აუცილებელია, ეს უნდა მოხდეს ალტერნატიულ სივრცეებში და არა შიდა კლასიფიკაციის საკნებში, სადაც იმყოფებიან დაწესებულებაში ახლად შემოსახლებული მსჯავრდებულები და ბრალდებულები, ან უნდა გაიყვანონ მხოლოდ იმ პერიოდში, როცა შიდა კლასიფიკაციის ოთახებში არ იმყოფებიან ახლად შემოსახლებული ბრალდებულები ან მსჯავრდებულები. უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან  იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; არასათანადო მოპყრობასთან ბრძოლისას მნიშვნელოვანია პატიმრები ადეკვატური, ხარისხიანი და დროული სამედიცინო მომსახურებით იყვნენ უზრუნველყოფილნი. ამ უკანასკნელის არარსებობა, რიგ შემთხვევებში, შესაძლოა, არასათანადო მოპყრობას გაუთანაბრდეს. აღსანიშნავია, რომ 2019 წელს, წინა წლების მსგავსად, პენიტენციურ სისტემაში არასათანადო და გაჭიანურებული სამედიცინო მომსახურების პრობლემა კიდევ იდგა. 2019 წელს პენიტენციური ჯანდაცვის კუთხით კვლავ პრობლემა იყო სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა  პენიტენციური დაწესებულებების საშუალო სამედიცინო რგოლის, ექთნების, მათ შორის, მორიგე ექთნების რაოდენობა გაზარდოს მინიმუმ ორჯერ, დაწესებულებების სტომატოლოგიურ კაბინეტებს კი, დაუმატოს სტომატოლოგიის ექთნები; 2019 წელს პენიტენციური ჯანდაცვის კუთხით კვლავ პრობლემა იყო სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაცია, სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოება, სამედიცინო კონფიდენციალურობის დაცვა, არაგადამდები დაავადებების პერიოდული სკრინინგული გამოკვლევა, სამედიცინო რეფერალის დროული განხორციელება და პრევენციული ჯანდაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობა.  დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალისთვის უწყვეტი სამედიცინო განათლების ფარგლებში, უზრუნველყოს პროფესიული გადამზადება; კვლავ პრობლემურია სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა და ექიმ-სპეციალისტთა ვიზიტების სიმცირე, რაც აფერხებს პატიმართა დროულ კონსულტირებას  №8 და №15 დაწესებულებებში, კონსულტაციაზე ჩაწერილი პაციენტების რაოდენობიდან გამომდინარე, უზრუნველყოს ექიმ სპეციალისტთა ვიზიტების სათანადო სიხშირე, რათა პაციენტის მოლოდინის დრო არ აღემატებოდეს 2 კვირას; პატიმართა მკურნალობის პროცესში მნიშვნელოვანია მედიკამენტებით მომარაგების საკითხი. ეს მნიშვნელოვანი პრობლემაა №8 დაწესებულებაში.  №8 დაწესებულების საკმარისი რაოდენობის მედიკამენტებით უზრუნველყოფისა და მომარაგებასთან დაკავშირებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად, მედიკამენტების შესყიდვისას გაითვალისწინოს განვლილ პერიოდში დანიშნული მედიკამენტების მოთხოვნისა და ხარჯვის გაანალიზებული მონაცემები; დაწესებულებებში მკურნალობის ადეკვატურობის შეფასებას ართულებს სამედიცინო ბარათების არათანმიმდევრულობა და მკურნალობის შედეგების შესახებ ინფორმაციის არარსებობა. სამედიცინო ბარათების შესწავლის საფუძველზე, შეიძლება ითქვას, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში პაციენტთა მკურნალობა არათანამიმდევრული და წყვეტილია,ზოგიერთ შემთხვევაში კი, სამედიცინო პერსონალის მიერ უგულებელყოფილია პაციენტის მდგომარეობა ან არ აქვს ჩატარებული ჩივილების შესაბამისი გამოკვლევები.ყოველივე აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია შემაჯამებელი ეპიკრიზები, პატიმრის ჯანმრთელობის შესახებ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია სამედიცინო პერსონალის მხრიდან უყურადღებოდ რომ არ დარჩეს.  პენიტენციურ დაკავშირებული სისტემაში ხარვეზების სამედიცინო მაქსიმალურად ინფორმაციული ელექტრონული სისტემა; დოკუმენტაციის წარმოებასთან აღმოსაფხვრელად, დანერგოს დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების მისაღებად მნიშვნელოვანია ექიმსპეციალისტებთან რეფერირება, ასევე, სამედიცინო დაწესებულებაში დროული გაყვანა. სამედიცინო რეფერალის დროულ შეთავაზებასთან დაკავშირებით, აღსანიშნავია, რომ 2019 წლის დეკემბრიდან დაიწყო პროექტი, რომელიც 2016 წლიდან დაგროვილი ე.წ. სამედიცინო რიგის, ანუ სამედიცინო მომსახურების მომლოდინეთა მომსახურებას და ამ რიგის განულებას ისახავს მიზნად. საქართველოს სახალხო დამცველი აღნიშნულს მიესალმება და იმედოვნებს, რომ რიგი უახლოეს მომავალში განიტვირთება.  მიიღოს ყველა ზომა, რათა გეგმიური ამბულატორიული რეფერალის ვადა არ აღემატებოდეს 1 თვეს, გეგმიური სტაციონარული რეფერალის - 4 თვეს, ხოლო სასწრაფო დაყოვნებული რეფერალის - 5 დღეს; დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2019 წლის ნოემბრიდან №8 დაწესებულებაში, სამოქალაქო მოდელის გათვალისწინებით, ფუნქციონირება დაიწყო სამოქალაქო სექტორის სპეციალისტებით დაკომპლექტებულმა სამმა მობილურმა ჯგუფმა. იმისთვის, რათა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებს ხელი მიუწვდებოდეთ სათანადო ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროგრამებზე, დაწესებულებებში საჭირო პერსონალის მობილიზებასთან ერთად, მიზანშეწონილია სერვისის მიმწოდებლების მოზიდვა და სამოქალაქო ინტერვენციის წახალისება.  გადადგას ნაბიჯები ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული სერვისების მიმწოდებლების მოსაზიდად; ფსიქიკური ჯანმრთელობის სკრინინგი, №2 და №8 დაწესებულებაში პირველადი მოთავსებისას, კითხვარის ერთჯერადად შევსებით შემოიფარგლება, რაც არასაკმარისია და ვერ უზრუნველყოფს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების დროულ გამოვლენას. სპეციალური პენიტენციური სამსახურიდან მიღებული პასუხის თანახმად, სამედიცინო დეპარტამენტში მიმდინარეობს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერმანენტული სკრინინგის დოკუმენტის შემუშავების პროცესი, რაც მისასალმებელია.  პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგი; პრობლემას წარმოადგენს ის გარემოებაც, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიატრისათვის სამედიცინო შტატი გამოყოფილი არ არის. სამედიცინო შტატში ფსიქიატრი მხოლოდ №8 დაწესებულებაში ირიცხება. შესაბამისად, პატიმრებს ხშირად უწევთ ლოდინი ფსიქიატრის კონსულტაციის მისაღებად.  გააგრძელოს პრაქტიკა, რომლის მიხედვით, ფსიქიატრების მიერ ერთ დღეში მიღებული პაციენტების რაოდენობა არ აღემატება 15-ს;  გააგრძელოს პრაქტიკა, რომლის მიხედვით ექიმ ფსიქიატრის ვიზიტის პაციენტის მოლოდინის დრო არ აღემატება 2 კვირას; გარდა ამისა, დაწესებულებებში ფსიქიატრიული დახმარება მხოლოდ ფსიქიატრის ერთჯერადი ან განმეორებითი კონსულტაციებითა და მედიკამენტური მკურნალობით შემოიფარგლება, ფსიქიატრიული შემთხვევის მულტიდისციპლინური შეფასება და მართვა არ ხდება.  პენიტენციური დაწესებულებების კანონქვემდებარე ნორმატიულ თავისებურებებიდან დონეზე გამომდინარე, გაწეროს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობა, გუნდის თითოეული წევრის ფუნქციები და ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურა; ფსიქიატრიული კრიზისული შემთხვევის მართვის უნარებს და დეესკალაციის ვერბალურ მეთოდებს პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლები და სამედიცინო პერსონალი არ ფლობენ. პრობლემურია კრიზისული შემთხვევის დადგომის შემთხვევაში პაციენტის მოთავსება სამარტოო (ე.წ. უსაფრთხო) საკანში, ვიდეომეთვალყურეობის ქვეშ და შემდეგ მისი გადაყვანა სასწრაფო დაყოვნებული წესით №18 დაწესებულების ფსიქიატრიულ განყოფილებაში. რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში კრიზისული შემთხვევების მართვა დეესკალაციის ოთახში მოთავსებით შემოიფარგლება, რაც ხშირად განმეორებად და პერმანენტულ ხასიათს ატარებს. ასევე, გართულებულია ფსიქოზური მდგომარეობის შემთხვევაში, პატიმრის ფსიქიატრიულ განყოფილებაში გადაყვანა, თავისუფალი ფსიქიატრიული საწოლების უქონლობის გამო.  შეიმუშავოს კრიზისული შემთხვევის პრევენციისა და მართვის სახელმძღვანელო და დაწესებულების სამედიცინო პერსონალი გადაამზადოს კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის საკითხებში;  უზრუნველყოს, რომ მულტიდისციპლინურმა გუნდმა შეაფასოს იმ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების სტაციონარული მკურნალობა მქონე არ პაციენტთა ესაჭიროებათ, საჭიროებები, გამოვლენილი რომელთაც საჭიროებების საფუძველზე შეიმუშაოს ბიო-ფსიქო-სოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიოს შესაბამისი დახმარება; სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, ხშირ შემთხვევაში, კონკრეტული მედიკამენტები დანიშნულია არამიზნობრივად, რაც წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის მიერ დადგენილ სტანდარტს ეწინააღმდეგება. მონიტორინგის შედეგად ასევე იკვეთება დაწესებულებებში ბენზოდიაზეპინის ჯგუფის მედიკამენტების მაღალი დოზებითა და ხანგრძლივად დანიშვნის შემთხვევები, რაც დამოკიდებულების სინდრომის ჩამოყალიბების საფრთხეს შეიცავს, განსაკუთრებით, პერსონოლოგიური აშლილობის მქონე და ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე დამოკიდებულების ისტორიის მქონე პატიმრებში. აღნიშნულ პრობლემას კიდევ უფრო ამწვავებს ფსიქოტროპული მედიკამენტების ერთბაშად, დღის პირველ ნახევარში გაცემის ფაქტები, რაც შეუძლებელს ხდის იმის დადგენას, მსჯავრდებულმა თავად მიიღო მედიკამენტი, სხვას გადასცა თუ დააგროვა და ერთიანად დალია. მედიკამენტების ერთიანად მიღებამ და მათმა არამიზნობრივმა გამოყენებამ, შესაძლოა, პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გართულება გამოიწვიოს.  უზრუნველყოს, რომ გენერალური ინსპექციის სამედიცინო მომსახურების ხარისხის მართვის სამმართველომ შეისწავლოს ფსიქოტროპული მედიკამენტების გაცემის პრაქტიკა და მიიღოს ზომები, რათა არ მოხდეს ფსიქოტროპული მედიკამენტების არამიზნობრივი მიღება; საანგარიშო პერიოდში ადგილი ჰქონდა პატიმართა მიმართ პირადი ცხოვრების უფლების დარღვევის ფაქტებსაც, მათ შორის, საცხოვრებლისგან მოშორებით მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა დაუსაბუთებელი გადაყვანისა და სხვა გარემოებების გამო. ასევე აღსანიშნავია, რომ 2019 წლის განმავლობაში აქტუალური იყო მსჯავრდებულთა დაუსაბუთებელი გადაყვანა მათი ოჯახების საცხოვრებელი ადგილიდან მოშორებულ დაწესებულებებში. ტერიტორიული სიშორე ოჯახის წევრებთან კომუნიკაციას ართულებდა, რაც პირადი ცხოვრების უფლების ხანგრძლივად უსაფუძვლო შეზღუდვას იწვევდა. ზოგიერთ პატიმართან დაკავშირებით, პენიტენციურმა დეპარტამენტმა განმარტა, რომ მათი გადაყვანა საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე დაწესებულებაში გადატვირთულობის გამო ვერ ხერხდებოდა. საქართველოს რეკომენდაციით მიმართა სახალხო დამცველმა ეტაპირების იუსტიციის მინისტრს. სხვადასხვა შესახებ, რამდენიმე პერიოდში გაცემული რეკომენდაციების შედეგად, მსჯავრდებული ვ. ა. და, მოგვიანებით, კიდევ ერთი მსჯავრდებული ვ. ა. გადაიყვანეს მათ საცხოვრებელთან ახლოს მდებარე დაწესებულებებში. სამწუხაროდ, გაცემული რეკომენდაცია არ შესრულდა მსჯავრდებულ ზ. ჯ.-სთან დაკავშირებით.  დაწესებულებებში პატიმრის მოთავსების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას, პაემნის უფლებით შეუფერხებელი სარგებლობის უზრუნველსაყოფად, გაითვალისწინოს პატიმრის ოჯახის წევრების საცხოვრებელი ადგილი; პატიმრებს რაც შეიძლება ხშირად უნდა მიეცეთ შესაძლებლობა, კონტაქტი იქონიონ გარე სამყაროსთან. მათ შორის, გააგზავნონ წერილები, ისარგებლონ სატელეფონო ზარებით, შეხვდნენ ოჯახის წევრებს. გაეროს ნარკოტიკებისა და დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის ბიუროს სახელმძღვანელო დოკუმენტში საგანგებოდ არის მითითებული, რომ პატიმრის კონტაქტი გარე სამყაროსთან უნდა მიიჩნეოდეს უფლებად და არა პრივილეგიად, შესაბამისად, ის არ უნდა გახდეს პატიმრის დასჯისა და წახალისების მიზნებისთვის გამოსაყენებელი ინსტრუმენტი. მიმოხილული სტანდარტების მიუხედავად, პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების გარე სამყაროსთან კონტაქტის პრობლემა სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მონახულებულ ყველა დაწესებულებაში გამოიკვეთა. კვლავ რჩება სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალურობის დარღვევისა და ხანმოკლე პაემნების ოთახებში მინის ბარიერის არსებობასთან დაკავშირებული ხარვეზები.  ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში უზრუნველყოს ხანმოკლე პაემანი მინის გამყოფი ბარიერის გარეშე;  №2 და №8 დაწესებულებებში მოაწყოს სატელეფონო კაბინები, სადაც შესაძლებელი იქნება სატელეფონო საუბრები კონფიდენციალურ გარემოში;  უზრუნველყოს №3 დაწესებულებაში სატელეფონო საუბრისთვის განკუთვნილი სივრცეების დამატებითი საიზოლაციო საშუალებებით აღჭურვა, რათა სხვა პირმა ვერ შეძლოს მსჯავრდებულის საუბრის მოსმენა; №8 დაწესებულებაში დაბრკოლებას ქმნის ის გარემოება, რომ პატიმრებს ყოველ 10 დღეში ერთხელ, საკნის რიგის გათვალისწინებით ეძლევათ დარეკვის შესაძლებლობა. საერთაშორისო ზარებისთვის კვირაში გამოყოფილია მხოლოდ 2 დღე. შესაბამისად, იმ შემთხვევაში, თუ საერთაშორისო ზარისთვის დადგენილი კვირის დღე არ ემთხვევა კონკრეტული საკნის ტელეფონით სარგებლობის დღეს, უცხოელი პატიმარი ამ უფლების გამოყენებას ვერ ახერხებს.  უზრუნველყოს, რომ მონიტორინგის სამსახურმა შეისწავლოს №8 დაწესებულებაში პატიმრებისთვის, საზღვარგარეთ დარეკვის უფლების განხორციელების ხელის ხელშემშლელი პრაქტიკა და მიიღოს ზომები, რათა პატიმრებმა, კანონმდებლობით დადგენილი წესით, შეუფერხებლად ისარგებლონ სატელეფონო საუბრის უფლებით; არაერთი გამოწვევა იკვეთება არასრულწლოვანთა განათლების უფლების დაცვის მხრივ. რადიკალურ ღონისძიებებს საჭიროებს სკოლის მიტოვების მაღალი მაჩვენებელი, სახელმწიფო ზრუნვაში განთავსებულ არასრულწლოვნებში სწავლის გაგრძელების დაბალი მოტივაციის გამოკვეთილი ტენდენცია, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების განათლების უფლების დაცვა. სპეციალური მოთავსებული პენიტენციური არასრულწლოვანი სამსახურის №11 მსჯავრდებულების პენიტენციურ უმეტესობა დაწესებულებაში საჯარო სკოლაში ირიცხება. თუმცა სათანადო დოკუმენტაციის მოწესრიგების კუთხით არსებული ხარვეზები, რაც კანონიერ წარმომადგენლებთან კომუნიკაციის პრობლემას უკავშირდება, ვერ უზრუნველყოფს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში თითოეული მათგანის დროულ ჩარიცხვას. ამ შემთხვევაში, შესაძლოა იკვეთებოდეს ბავშვის კანონიერი წარმომადგენლის მხრიდან არასრულწლოვნის საგანმანათლებლო საჭიროებების უგულებელყოფაც. ამასთან, პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომლობა ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო უწყებასთან, არ არის ეფექტიანი. კვლავ პრობლემად რჩება არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების რეაბილიტაციის პროცესი, რომელიც არ არის დატვირთული მრავალფეროვანი, ბავშვების ინდივიდუალურ საჭიროებებსა და ინტერესებზე მორგებული განმავითარებელი აქტივობებით. არასრულწლოვან მსჯავრდებულებს, წლების განმავლობაში არ მიუწვდებათ ხელი მათ ინტერესზე მორგებულ სათანადო პროფესიულ კურსებზე, რაც გათავისუფლებისთვის მომზადების პროცესს ხელს შეუწყობდა. შესაბამისად, სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური გეგმები უმეტესად ერთფეროვანია, თითოეული ბავშვისთვის დაგეგმილი აქტივობები არ არის მორგებული მის ინდივიდუალურ ინტერესებსა და საჭიროებებზე.  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის №11 პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული არასრულწლოვნების ინტერესების შესაბამისად, დაგეგმოს ეფექტიანი სარეაბილიტაციო, საგანმანათლებლო და პროფესიული პროგრამები, რომლებიც მიმართული იქნება მათი უნარების, ინტერესების, მოტივაციის გაძლიერებაზე და ხელს შეუწყობს მათ საზოგადოებაში სათანადო ინტეგრაციას;  გააძლიეროს თანამშრომლობა სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან კანონიერი წარმომადგენლების მხრიდან არასრულწლოვნების საგანმანათლებლო საჭიროებების უგულებელყოფის შემთხვევებში, არასრულწლოვნების ინტერესებისა და უფლებრივი მდგომარეობის დროულად დაცვის მიზნით; თავშესაფრის წვდომის, მაძიებელთათვის კონფიდენციალობის, ტერიტორიასა და თავშესაფრის სისხლისსამართლებრივი პროცედურაზე პასუხისმგებლობიდან გათავისუფლების, გაუძევებლობისა (non-refoulment) და დისკრიმინაციის დაუშვებლობის პრინციპების რეალიზაციის შესაფასებლად, სახალხო დამცველის აპარატმა მონიტორინგი ჩაატარა როგორც საქართველოს სახელმწიფო საზღვარზე, ისე პენიტენციურ დაწესებულებებში. საანგარიშო პერიოდში რამდენიმე უცხოელმა განაცხადა, რომ მათი განცხადება თავშესაფრის მოთხოვნაზე, სასჯელაღსრულების დაწესებულებიდან ადრესატამდე არ მისულა, რამაც შეაფერხა მათი წვდომა თავშესაფრის პროცედურაზე. ასევე ბენეფიციარებისგან მიღებული ინფორმაციით, უკანონოდ საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის კვეთის და პენიტენციურ დაწესებულებებში ენობრივი ბარიერიც ერთ-ერთი გამოწვევაა.  პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისა და მოქალაქეობის არმქონეებისათვის, უზრუნველყოს თავშესაფრის პროცედურაზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება, თავშესაფრის მაძიებლობაზე სპეციალური განცხადების ასლების გადაცემის გზით;  სოციალური სამსახურის თანამშრომელთა გადამზადების პროგრამებში გაითვალისწინოს თავშესაფრის პროცედურებთან დაკავშირებული საკითხები. საქართველოს პროკურატურა: სახალხო დამცველმა საქმის მასალების შესწავლით მიიჩნია, რომ სამოხელეო დანაშაულის ერთ-ერთი ან ორივე შემადგენლობა: სახეზე იყო სამსახურებრივი გულგრილობა, ან სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება. შესაბამისად, 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიშით სახალხო დამცველმა პროკურატურას სავარაუდოდ ჩადენილი სამოხელეო დანაშაულის ფაქტზე გამოძიების დაწყების შესახებ წინადადებით მიმართა, თუმცა გამოძიების დაწყების ნაცვლად, მხოლოდ სამსახურებრივი შემოწმება დაიწყო, რომელიც ამ დრომდე არ დასრულებულა. ამავე დროს, სახალხო დამცველის დამატებითი რეკომენდაციები ამ საქმეზე - სამსახურებრივი შემოწმების შედეგების საზოგადოებისთვის მიწოდება და შემოწმების მასალების სახალხო დამცველის აპარატისთვის გაცნობა, ასევე არ შესრულებულა.  ხორავას ქუჩაზე არასრუწლოვანთა მკვლელობის გამოძიებაში დადგენილი ხარვეზების საფუძველზე დაწყებული სამსახურებრივი შემოწმების შედეგები, შემოწმების შეჩერების საფუძვლის აღმოფხვრის შემდეგ, პერიოდულად მიაწოდოს საზოგადოებას. შემოწმების მასალები კანონით დადგენილი წესით გააცნოს სახალხო დამცველის აპარატს. სამსახურებრივი შემოწმების შედეგების საფუძველზე იმოქმედოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად; სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, რომ გენერალურმა პროკურორმა გამჭირვალობისა და საზოგადოების ინფორმირების მიზნით პარლამენტისადმი საქართველოს პროკურატურის მიერ წინა წელს გაწეული საქმიანობის შესახებ ანგარიშის წარდგენისას წარმოადგინოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის გამოძიების ეფექტიანობის თაობაზე.  საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის შესაბამისად წარდგენილ ანგარიშში წარმოადგინოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის გამოძიების ეფექტიანობის თაობაზე, კანონმდებლობთ გათვალისწინებული წესით; სახალხო დამცველი მისი უფლებამოსილების ეფექტიანად შესრულებისათვის მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, რომ გენერალურმა პროკურატურამ სიცოცხლის უფლების ხელყოფის გამოძიების ფარგლებში, მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია სახალხო დამცველის აპარატს საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებათა შესახებ, შესაბამისი თარიღების მითითებით.  სიცოცხლის უფლების ხელყოფის გამოძიების ფარგლებში, მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია სახალხო დამცველის აპარატს, კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში და დადგენილი წესით, საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებათა შესახებ; წარმოდგენილი ანგარიშის შესაბამისად, 2019 წლის 22 ივნისს საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ დაიწყო გამოძიება 20-21 ივნისის აქციის დაშლისას საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მიერ ძალადობით სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტზე. სახალხო დამცველმა საქმის მასალების გაცნობის შემდგომ პროკურატურას მიმართა ორი ტიპის წინადადებით, რაც გულისხმობს რამდენიმე საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების აუცილებლობას (განმეორებით და დეტალურად არ გამოიკითხნენ შსს-ს ყოფილი მინისტრი და მისი მოადგილეები; არ ჩატარდა ექსპერტიზები რაციების ჩანაწერებში არსებული ხმის წყვეტის მიზეზის დადგენის მიზნით იმ პერიოდში, როდესაც წყდებოდა სპეციალური საშუალებების გამოყენების საკითხი; არ იქნა ამოღებული ქვემდგომი თანამშრომლების ან სამინისტროს ხელმძღვანელი პირების რაციის ჩანაწერები და მობილური ტელეფონები; არ არის დათვალიერებული ვიდეოჩანაწერების ნაწილი) და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის ყოფილი დირექტორის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყებას. სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ არ შესრულდა მისი რეკომენდაციები საგამოძიებო მოქმედებების განხორციელების შესახებ, რაც ართულებს ხელმძღვანელი პირების პასუხისმგებლობის ფარგლების დადგენას. დამატებით, სახალხო დამცელი დაზარალებულად ცნობის პრობლემურობაზე. პროკურატურის მიერ მიუთითებს ვიდეჩანაწერებისა და ამ საქმის სახალხო ფარგლებში დამცველი კონკრეტული პირთა მიიჩნევს, ეპიზოდების რომ გაშიფრვის პირობებში შესაძლებელია დაზარალებულთა იდენტიფიცირება. ხოლო იმ პირს (მაია გომური), რომელიც დაზარალებულად უკვე იქნა ცნობილი დაუსაბუთებლად არ მიეცა საქმის მასალების სრულად გაცნობის შესაძლებლობა.  კანონმდებლობით დადგენილი წესით №074220619801 სისხლის სამართლის საქმეზე გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიების წარმოება; სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ პირადი ცხოვრების უფლების დარღვევისკენ მიმართული რიგი დანაშაული ამ დრომდე გამოუძიებელია. ამავე დროს, პროკურატურას არ წარმოუდგენია ინფორმაცია, ჩატარდა თუ არა რომელიმე გამოძიების ფარგლებში ახალი საგამოძიებო მოქმედება. სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს საზოგადოების ინფორმირებას ასეთი ტიპის დანაშაულთა გამოძიების პროგრესის თაობაზე.  აცნობოს საზოგადოებას პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დარღვევის საქმეებზე დაწყებული გამოძიებების მიმდინარეობის პროგრესის შესახებ, ახალი გარემოებების გამოკვეთის შემთხვევაში; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ დისკრიმინაციული დანაშაულების გამოძიება და პრევენცია სამართალდამცავი ორგანოების ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად რჩება, რის გამოც მნიშვნელოვანია, გენერალური პროკურორის მიერ სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებასთან დაკავშირებით ინფორმაციის წარმოდგენა.  საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის მე-2 პუნქტის საფუძველზე საქართველოს პარლამენტისთვის გაწეული საქმიანობის შესახებ წარდგენილ ანგარიშში, ასახოს ინფორმაცია სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებასთან დაკავშირებით; სახალხო დამცველის შეფასებით, პრობლემად რჩება ოჯახში ძალადობის პირობებში ჩადენილი მკვლელობის/მკვლელობის მცდელობის და ჯანმრთელობის მძიმე დაზიანების პრევენცია. 2019-2020 წელს კვლავ გამოვლინდა შემთხვევები, სადაც დანაშაულის ფაქტამდე მიმართავდნენ პოლიციას, მაგრამ დანაშაულის თავიდან არიდება ვერ მოხერხდა. ანგარიშის თანახმად, აღნიშნულის გამოკვლევა მნიშვნელოვანია სამართლდამცავი ორგანოს წარმომადგენლის მიერ სავარაუდო დანაშაულის ჩადენის შეფასებისათვის.  ქალთა მიმართ ძალადობისა გარდაცვალებამდე ქალის და მიერ ოჯახში ძალადობის სამართალდამცავი იმ საქმეებზე, ორგანოების სადაც მიმართ ძალადობასთან დაკავშირებით მიმართვები იკვეთება, გააგრძელოს პოლიციის და პროკურორის მხრიდან შესაძლო სამსახურებრივი გულგრილობის გარემოებების გამოკვლევა; სახალხო დამცველის შეფასებით ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შესახებ დანაშაულებზე მნიშვნელოვანია სათანადო სტანდარტით სტატისტიკის წარმოება. წარმოდგენილ ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად სტატისტიკის შეგროვების და დამუშავების ერთიანი მეთოდოლოგიური სტანდარტი არ შემუშავებულა. ამასთან, რიგი უწყებები არც აწარმოებენ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ფაქტების შესახებ სრულყოფილ სტატისტიკას.  დეტალურად გაანალიზოს ადრეულ ასაკში ქორწინებასთან დაკავშირებული დანაშაულები და აწარმოოს მათთან დაკავშირებით სქესის და ასაკის ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკა, კერძოდ, ქორწინების იძულება, თავისუფლების უკანონო აღკვეთა, სექსუალური ხასიათის შეღწევა თექვსმეტი წლის ასაკს მიუღწევლის სხეულში; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, სამართალდამცავი უწყებები წინა წლებთან შედარებით, უფრო მეტად იყენებენ სისხლის სამართლის კოდექსის იმ მუხლებს, რომლებიც სპეციფიკურად სიძულვილით მოტივირებულ დანაშაულს კრძალავს, თუმცა რჩება საქმეთა ისეთი კატეგორია, სადაც გამოყენებულია მუხლები, რომლებიც პირდაპირ სიძულვილის მოტივს არ უკავშირდება. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების თაობაზე სტატისტიკის წარმოება მნიშვნელოვანია ამ ტიპის დანაშაულის წინაღმდეგ ბრძოლის გზაზე.  უზრუნველყოს რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის სტატისტიკის ანალიზი და მისი გამოქვეყნება; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, 2017 წლიდან დღემდე, თბილისის ცენტრიდან აფგან მუხთარლის გაუჩინარების საქმეზე საქართველოს გენერალურ პროკურატურაში მიმდინარე გამოძიების კუთხით, არავითარი პროგრესი არ არის. სახალხო დამცველი ხაზს უსვამს საქართველოს გენერალური პროკურატურის მიერ აფგან მუხთარლის დროულად გამოკითხვის აუცილებლობას. ამდენად, მნიშვნელოვანია, საზოგადოებისათვის პერიოდულად ანგარიშის წარდგენა გამოძიების პროგრესის შესახებ.  საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია აზერბაიჯანელი ჟურნალისტის აფგან მუხთარლის გაუჩინარების საქმის მიმდინარეობისა და პროგრესის შესახებ, ახალი გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში; სახალხო დამცველი თავის ანგარიშში მიუთითებს რამდენიმე საქმეზე, რომელთა გამოძიება განსაკუთრებული საზოგადოებრივი დაკვირვების ქვეშაა და, შესაბამისად, მიიჩნევს, რომ ამ საქმეებზე საზოგადოებისათვის ინფორმაციის მიწოდებას მნიშვნელოვნია. ამ საქმეთა შორისაა: 20-21 ივნისის საპროტესტო აქციის საქმე; 2019 წლის 14 ივნისს მთავრობის ადმინისტრაციის შენობასთან ლგპტ+ თემის წარმომადგენლებისა და მათი მხარდაჭერების მიერ ორგანიზებული აქციის საქმე; ფილმის, „და ჩვენ ვიცეკვეთ“, ჩვენებების ჩაშლის მცდელობისას (2019 წლის 8 ნოემბერი) თბილისსა და ბათუმში განვითარებული მოვლენები; 2019 წლის 1-4 დეკემბერს თბილისში, მცხეთაში, ქუთაისში, ზუგდიდსა და ხულოში ხელისუფლების მხარდამჭერი ჯგუფების ორგანიზებული აქციებისა თუ კონტრაქციების მონაწილეთა ძალადობრივი ქმედებებისგან მშვიდობიანი მანიფესტანტების და ოპოზიციის წარმომადგენელთა დაცულობის საკითხი; 2019 წლის 16 ივნისს ლევან ვასაძის მიერ, მის მხარდამჭერებთან ერთად გამართულ შეკრებაზე, სახალხო რაზმების ორგანიზებისა და ლეგიონების შექმნის დაანონსების ფაქტი.  საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2019 წლის ანგარიშის მე-11 თავში მითითებული სისხლის სამართლის საქმეების მიმდინარეობისა და პროგრესის შესახებ, ახალი გარემოებების გამოკვეთის შემთხვევაში; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, შესწავლილი საქმეები ცხადყოფს, რომ სამართალდამცავი უწყების წარმომადგენლებს უჭირთ ქალ და ლგბტ+ უფლებადამცველებზე განხორციელებული ძალადობის რისკების სწორად შეფასება და კონკრეტული შედეგი მხოლოდ იმ საქმეებზე დგება, სადაც მსხვერპლს ფიზიკური დაზიანებები აქვს მიყენებული. გამომდინარე იქიდან, რომ ქალთა და ლგბტ+ თემის წარმომადგენელთა უფლებადამცველები თავიანთი საქმიანობის გამო ძალადობის მაღალი რისკის ქვეშ დგანან, მნივშნელოვანია, თითოეულ საქმეზე სწორად გაანალიზდეს საფრთხე და უწყებებმა დროული და ადეკვატური ღონისძიებები გაატარონ.  უზრუნველყოს უფლებადამცველთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულების ეფექტიანი გამოძიებისა და საპროცესო ზედამხედველობის შესახებ რეკომენდაციის გონივრულ ვადაში შემუშავება და პრაქტიკაში იმპლემენტირება; სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, 2018-2019 წლებში ჩატარებული საპრეზიდენტო და შუალედური/რიგგარეშე არჩევნების წინასაარჩევნო პერიოდსა და არჩევნების დღეს გამოძიება დაიწყო 85 ფაქტზე, რომელთაგან არაერთ ძალადობრივ ფაქტთან დაკავშირებით გამოძიება ამ დრომდე გრძელდება. დამატებით, სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ 2018 წლის არჩევნების მსგავსად, 2019 წელს სხვადასხვა საჯარო წყაროს მეშვეობით გავრცელდა ინფორმაცია ამომრჩევლის შესაძლო მოსყიდვის თაობაზე. სახალხო დამცველის ინფორმაციით გამოძიება მიმდინარეობს 2018-2019 წელს მომხდარი ამომრჩევლის მოსყიდვის 10 შესაძლო ფაქტზე, თუმცა არცერთ ამ საქმეში კონკრეტული პირი დაზარალებულად ან ბრალდებულად ცნობილი არ არის. ანგარიშის თანახმად, მნიშვნელოვანია, დროულად მოხდეს ყველა ზემოაღნიშნული დანაშაულებრივი შემთხვევის გამოძიება და შედეგები ფართო საზოგადოებისთვის გახდეს ხელმისაწვდომი.  საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია 2018 და 2019 წლებში, საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედების ფაქტთან დაკავშირებული გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის თაობაზე, ახალი გარემობების გამოკვეთის შემთხვევაში;  წარმოადგინოს ინფორმაცია ყოველწლიურ საპარლამენტო ანგარიშში „პროკურატურის შესახებ“, საქართველოს ორგანული კანონის 68-ე მუხლისა და პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის შესაბამისად, 2018 და 2019 წლებში, საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედების ფაქტებთან დაკავშირებული გამოძიების მიმდინარეობისა და გაწეული საქმიანობის თაობაზე; სახალხო დამცველის ანგარიშის შესაბამისად, 2014 წელს დაწყებული გამოძიება საყდრისი-ყაჩაღიანის ოქროს საბადოს დაზიანებისა და განადგურების საქმეზე კვლავ მიმდინარეა, ასევე, მიმდინარეა რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების საქმე. სახალხო დამცველის ინფორმაციით არცერთ ამ საქმეში ამ დრომდე არავინაა დაზარალებულად ცნობილი, არც სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულა ვინმეს მიმართ. ამდენად, სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს დროული გამოძიების წარმართვას და მისი შედეგების საზოგადოებისათვის გაცნობას.  ახალი გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების და საყდრისი-ყაჩაღიანის უძველესი ოქროს მაღაროს დაზიანებისა და განადგურების ფაქტების გამოძიების მიმდინარეობის და პროგრესის შესახებ; სახალხო დამცველი უარყოფითად აფასებს იმ გარემოებას, რომ საქართველოს გენერალურ პროკურატურია საზოგადოებისთვის არ მიუწოდებია ინფორმაცია 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდგომ უგზო-უკვლოდ გაუჩინარებული პირების შესახებ საქმის გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის თაობაზე.  საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდგომ უგზოუკვლოდ გაუჩინარებული პირების საქმის გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის თაობაზე, ახალი გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო: სახალხო დამცველის ანგარიშის შესაბამისად, 2019 წელს, სხვა წლების მსგავსად, პრობლემური იყო პოლიციის მიერ პირის ინფორმირება საკუთარი უფლებების შესახებ. ამ მიმართულებით სახალხო დამცველი მნიშვნელობის გათვალისწინებით სახელდებით მოიხსენიებს ადვოკატისა და ოჯახის ინფორმირების უფლებებს. აღნიშნულია, რომ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული ინტერვიუების შედეგად გამოიკვეთა, რომ უმეტეს შემთხვევებში არც დაკავებისას და არც გამოკითხვის წინ, დაკავებულ პირებს ან საერთოდ არ უმარტავენ უფლებებს, ან მხოლოდ ნაწილობრივ აწვდიან ინფორმაციას. ამდენად, ანგარიშის თანახმად, მნიშვნელოვანია, შინაგან საქმეთა სამინისტრომ (შემდგომში შსს) შეიმუშაოს კონკრეტული მექანიზმი, რომელიც შესაძლებელს გახდის იმის შემოწმებას, პრაქტიკაში რამდენად ხორციელდება ოჯახის წევრებთან, ახლობლებთან ან ადვოკატთან დაკავშირების და დაკავების შესახებ ინფორმაციის შეტყობინების უფლება.  შეიმუშაოს მექანიზმი, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი იქნება პირისთვის უფლების განმარტების და მის მიერ დაკავებული ოჯახის წევრთან/ახლობელთან/ადვოკატთან დაკავშირების უფლების რეალიზება. ამავე დროს, უზრუნველყოს ყველა პოლიციის განყოფილებაში თვალსაჩინო ადგილას დაკავებულთა უფლებების ჩამონათვალის ამსახველი საინფორმაციო მასალის განთავსება; წარმოდგენილი ანგარიშის შესაბამისად, პოლიციის დაწესებულებების ყველა სივრცე, სადაც დაკავებულს ან მოქალაქეს უწევს ყოფნა, ვიდეო მეთვალყურეობით დაფარული არ არის. დამატებით, სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ დაკავებულთან ან დაწესებულებაში სხვა სტატუსით მყოფ პირთან გასაუბრებისთვის საკმაოდ აქტიურად გამოიყენება პოლიციის დაწესებულებების უფროსების და მათი მოადგილეების სამუშაო ოთახები. ამის მიუხედავად, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მონახულებული 30 სამმართველოდან არცერთ კაბინეტში არ მიმდინარეობს აუდიო-ვიდეო მეთვალყურეობა, რაც არასათანადო მოპყრობის რისკს ქმნის.  შეიმუშაოს დოკუმენტი, რომელიც დეტალურად განსაზღვრავს თანამშომელთა სამუშაო ოთახებში დაკითხვისა და გამოკითხვის ჩატარების შემთხვევებსა და საფუძვლებს; წარმოდგენილი ურთიერთობის ანარიშის ვიდეო და თანახმად, პატრულ-პოლიციელის მოქალაქეებთან აუდიოჩაწერა პატრულ-პოლიციელის დისკრეციაზეა დამოკიდებული. აღსანიშნავია, რომ პატრულ-პოლიციელების გარდა, სამსახურებრივი ფუნქციებიდან გამომდინარე, მოქალაქეებთან შემხებლობა აქვთ ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტისა და ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომლებსაც, თუმცა მოქალაქეებთან ურთიერთობისას არც მათ აქვთ ვიდეოგადაღების ვალდებულება და მათ მიხედულებაზეა დამოკიდებული. ამ უკანასკნელთა მიერ გადაღების შემთხვევაში გადაღებული ვიდეომასალის შენახვის წესი და ვადები არ არის განსაზღვრული. სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ პრაქტიკაში სამხრე კამერები თითქმის არ გამოიყენება. გამოყენების შემთხვევაშიც, იკვეთება ერთეული შემთხვევები, როდესაც სამხრე კამერებით გადაღებული პოლიციელთა მოქალაქეებთან ურთიერთობის ამსახველი მცირე მონაკვეთიანი ჩანაწერები ერთვის საქმეს, როგორც მტკიცებულება. ასევე, პოლიციელთა ინფორმაციით, დაბრკოლებას წარმოადგენს სამხრე კამერების ტექნიკური გამართულობაც.  შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება შსს ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომლების მიერ მოქალაქეებთან ურთიერთობისას ვიდეოგადაღების საკითხის დარეგულირების მიზნით;  შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება პატრულ-ინსპექტორების მიერ მოქალაქეებთან ურთიერთობისას ვიდეოგადაღების საკითხის დარეგულირების მიზნით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, მონიტორინგის შედეგები აჩვენებს, რომ პოლიციის კონტროლის ქვეშ ყოფნის პერიოდში დაკავებულებს სამედიცინო მომსახურება დროულად მიეწოდებოდათ, გარდა ერთეული შემთხვევებისა. ის მიესალმება დროებითი მოთავსების იზოლატორებში სამედიცინო პუნქტების რაოდენობის 2019 წელს 15-დან 19-მდე ზრდას, თუმცა მნიშვნელოვნად მიიჩნევს ამ ტენდენციის გაგრძელებას.  განაგრძოს იმ დროებითი მოთავსების იზოლატორების რაოდენობის გაზრდა, რომლებშიც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს; წარმოდგენილი ანგარიშის შესაბამისად, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ დამუშავებული სტამბოლის პროტოკოლის მიხედვით დოკუმენტირებული 351 შემთხვევიდან, ფოტო გადაღებულია 56 შემთხვევაში. სპეციალური პრევენციული ჯგუფი გაეცნო 40 ფოტოს, რომელთაგან 36 შემთხვევაში ფოტოების ხარისხი არადამაკმაყოფილებელი იყო. ამასთან, აღსანიშნულია, რომ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ნანახ იზოლატორებში სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად გადაღებული ფოტოების შენახვის ერთიანი წესი არ ჰქონიათ.  დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტაროს ტრენინგები იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების ინსტრუქციისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის წესის შესახებ; სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ „პოლიციის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 21-ე მუხლის თანახმად, პოლიციას უფლება აქვს მოიწვიოს პირი პოლიციის დაწესებულებაში გასაუბრებაზე. სამართლებრივად, ამ პროცედურის გამოყენებით მიწვეული პირი, რაიმე სტატუსის მატარებელი არ არის და მისი გამოცხადება პოლიციაში, ისევე როგორც პოლიციის დატოვება, ფორმალურად ნებაყოფლობითია. აღნიშნული პროცედურის ფარგლებში მოწვეულ პირთა მიმართ პოლიციის მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების, ზეწოლის ან ფიზიკური ძალადობის შემთხვევებში, მოქალაქეები არ არიან აღჭურვილნი არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის პროცედურული გარანტიებით. ამ მიზნით, მნიშვნელოვანია, შეიქმნას ისეთი მექანიზმი, რომელიც მონიტორინგის ორგანოებს მისცემდა შესაძლებლობას, მიეღოთ სარწმუნო ინფორმაცია პირის სტატუსის, პოლიციის დაწესებულებაში შესვლის და გამოყვანის დროის შესახებ.  შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება, პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში გამოკითხვაზე, დაკითხვასა და გასაუბრებაზე მიწვეული ყველა პირის აღსარიცხად რეესტრის წარმოების მიზნით, მათი სტატუსის, შენობაში შეყვანისა და გამოყვანის დროის მითითებით; საქართველოს სახალხო დამცველი მიესალმება 2019 წელს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ინფრასტრუქტურისა და საცხოვრებელი პირობების გასაუმჯობესებლად ჩატარებულ სარემონტო სამუშაოებს. აღნიშნულის მიუხედავად, მითითებულია, რომ რიგი დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული პირობები (მაგალითად, იზოლატორის ადაპტირება შშმ პირებზე, სათანადო ბუნებრივი და ხელოვნური ვენტილაციის, განათების, ნახევრად იზოლირებული სანიტარული კვანძის პრობლემები) გაუმჯობესებას და საერთაშორისო სტანდარტებთან მისადაგებას საჭიროებს.  დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ეტაპობრივად საყოფაცხოვრებო პირობების კუთხით არსებული ხარვეზები; აღმოფხვრას სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, წინა წლების მსგავსად, ხარვეზებით იწარმოება დაკავებულ პირთა შესახებ დოკუმენტაცია პოლიციის ტერიტორიულ ორგანოებში. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მონახულებული 30 პოლიციის დაწესებულებიდან, 17 დაწესებულებაში ჟურნალების შევსების ხარვეზები დაფიქსირდა. 2019 წელს შესწავლილ ნაწილ საქმეებში დაწესებულებების მიერ შექმნილ სხვადასხვა დოკუმენტში დაკავებულის დაზიანებების თაობაზე მითითებული იყო ურთიერთსაწინააღმდეგო ინფორმაცია. სახალხო დამცველი არსებული ხარვეზების აღმოფხვრას არასათანადო მოპყრობისა და წამების პრეცენციის ერთ-ერთ გარანტიად განიხილავს.  შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება, პოლიციის დაწესებულებებში სისტემატიზებული, სტანდარტიზებული და უნიფიცირებული მონაცემთა ბაზების ეტაპობრივად დანერგვის მიზნით, რომელიც ჩაანაცვლებს დაწესებულების ჟურნალებს; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, პირადი ცხოვრების ამსახველი ფარული ვიდეოჩანაწერების გასაჯაროების მძიმე შემთხვევას მიეკუთვნება 2019 წლის 26 მარტის შემთხვევა, როდესაც youtube.com-ზე ატვირთული ვიდეო დაახლოებით 10 საათის განმავლობაში იყო ხელმისაწვდომი საზოგადოებისათვის. ასეთი დანაშაულებრივი ქმედების მასშტაბის შესამცირებლად სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება.  პოლიციის პრევენციული ფუნქციის განხორციელების ფარგლებში, განაგრძოს პრევენციული საინფორმაციო კამპანიის წარმოება მოსახლეობაში, პირადი ცხოვრების ამსახველი ვიდეომასალის სხვადასხვა საკომუნიკაციო საშუალებით მიღების შემთხვევაში, მათი უფლებებისა და ვალდებულებების შესახებ; სახალხო დამცველის შეფასებით, სექსუალური ძალადობის საქმეების უმეტესობაში გამოიყენება სხვადასხვა სტერეოტიპული მიდგომა, ან მსხვერპლისთვის დამაზიანებელი გენდერული სტერეოტიპი, მათ შორის, დამცველის მიერ შესწავლილი გამოძიების დროს. საქართველოს სახალხო საქმეებიდან ჩანს, რომ კვლავ პრობლემაა სამართალდამცავების არასენსიტიური დამოკიდებულება და პოლიციის განყოფილებებში ძალადობის მსხვერპლთა სპეციალური გამოკითხვის წესების არარსებობა. არსებობს შემთხვევები, როდესაც მსხვერპლები პოლიციელების მხრიდან შეურაცხმყოფელ დამოკიდებულებაზე უთითებენ.  საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ტერიტორიულ ორგანოებში გააგრძელოს თანამშრომლების გადამზადება ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით;  ძალადობის მსხვერპლთა ეფექტიანი დაცვისა და დახმარების მიზნით, დაიწყოს მუშაობა გამომძიებელთა სპეციალიზაციის წესზე ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საქმეებზე; სახალხო დამცველის შეფასებით მსგავსი ტიპის დანაშაულებზე მნიშვნელოვანია სათანადო სტანდარტით სტატისტიკის წარმოება. წარმოდგენილ ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად სტატისტიკის შეგროვების და დამუშავების ერთიანი მეთოდოლოგიური სტანდარტი არ შემუშავებულა. ამასთან, რიგი უწყებები არც აწარმოებენ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის ფაქტების შესახებ სრულყოფილ სტატისტიკას.  გააუმჯობესოს ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის სტატისტიკური მონაცემების ანალიზი; სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ადრეულ ასაკში ქორწინების/ნიშნობის შემთხვევების პრევენციისთვის მნიშვნელოვანია თანმდევ რისკებთან დაკავშირებით ცნობიერების ამაღლება. ამ მხრივ, ის დადებითად აფასებს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ ჩატარებული მასშტაბური კამპანია ადრეულ ასაკში ქორწინების პრევენციის საკითხზე. ამავე დროს, სახალხო დამცველი მიუთითებს მსგავსი კამპანიის გაგრძელების მნიშვნელობაზე, როგორც პრევენციის მექანიზმზე.  განაგრძოს პრევენციული ზომების მიღება ქორწინების იძულებისა და თავისუფლების უკანონო აღკვეთის შესამცირებლად, მათ შორის, მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების კამპანიებისა და მომხდარ დანაშაულთა დეტალური გაანალიზების კუთხით; სახალხო დამცველის შეფასებით კვლავ პრობლემურია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, საგანანმანათლებლო დაწესებულებასა და სოციალურ სამსახურს შორის კოორდინირებული მუშაობა და რეფერირების მექანიზმის გამართული მუშაობა. მაგალითად, მონიტორინგისას აღმოჩნდა, რომ სკოლა ხშირად კვლავ მალავს ადრეული ქორწინების/ნიშნობის ფაქტებს და პასუხისმგებელ უწყებებს არ ატყობინებს. ხშირია შემთხვევები, როდესაც მოსწავლე ადრეულ ასაკში ქორწინების/ნიშნობის გამო საგაკვეთილო პროცესს არ ესწრება, თუმცა ჟურნალში ეს არ აღირიცხება. სახალხო დამცველი მიუთითებს ასეთი ხარზევების აღმოფხვრის აუცილებლობას.  უზრუნველყოს, რომ საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურებში ჩართული სუბიექტის მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების გამოვლენისა და აღნიშნულის შესახებ ინფორმაციის შესაბამისი სახელმწიფო ორგანოსთვის მიწოდების ვალდებულების შეუსრულებლობის ფაქტს, მოჰყვეს შესაბამისი რეაგირება და სანქციის დაკისრება; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, სამართალდამცავი უწყებები წინა წლებთან შედარებით, უფრო მეტად იყენებენ სისხლის სამართლის კოდექსის იმ მუხლებს, რომლებიც სპეციფიკურად სიძულვილით მოტივირებულ დანაშაულს კრძალავს, თუმცა რჩება საქმეთა ისეთი კატეგორია, სადაც გამოყენებულია მუხლები, რომლებიც პირდაპირ სიძულვილის მოტივს არ უკავშირდება. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების თაობაზე სტატისტიკის წარმოება მნიშვნელოვანია ამ ტიპის დანაშაულის წინაღმდეგ ბრძოლის გზაზე.  გააუმჯობესოს სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის სტატისტიკის ანალიზი, გამოკვეთოს ტენდენციები და უზრუნველყოს მისი გამოქვეყნება; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, კვლავ პრობლემურ საკითხად რჩება ჟურნალისტების პროფესიული საქმიანობის გამო, მათ წინააღმდეგ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულებრივი ქმედებების თაობაზე სათანადო სტატისტიკის არარსებობა, რაც ხელს უშლის მსგავსი ფაქტების შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის მიღებას და ართულებს მათზე რეაგირების ეფექტიანობის შეფასებას.  უზრუნველყოს ჟურნალისტების პროფესიული საქმიანობის გამო, მათ წინააღმდეგ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულებრივი ქმედებების თაობაზე დროული და სათანადო გამოძიება; სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ შეკრების დროს დაძაბულობისა თუ სამართალდარღვევების თავიდან ასაცილებლად და არსებული გამოწვევების მშვიდობიანად გადასაწყვეტად, უპირატესობა ენიჭება მოლაპარაკებების წარმოებას. თუმცა, წლის განმავლობაში, ამის საწინააღმდეგო შემთხვევებს ჰქონდა ადგილი. მაგალითად, ჰესის მშენებლობის გასაპროტესტებლად პანკისის ხეობაში 2019 წლის 21 აპრილს გამართული აქცია, რომელიც ძალის გამოყენებით დაშალეს. მოცემულ შემთხვევაში, ჰესის მშენებლობასთან დაკავშირებით, მოსახლეობასთან არ ყოფილა საკმარისი კომუნიკაცია, არც ყველა შესაბამისი რესურსი გამოუყენებიათ სიტუაციის ესკალაციის თავიდან ასაცილებლად. სახალხო დამცველი ამავე ჭრილში მიუთითებს საქართველოს პარლამენტის ბლოკირების მიზნით 2019 წლის 18 და 26 ნოემბერს გამართულ მშვიდობიან შეკრებებზე, რომელთა დაშლაც ძალის გამოყენებით მოხდა, აღნიშნავს რა რომ სახელმწიფო შემწყნარებელი უნდა იყოს თუნდაც უკანონო, თუმცა მშვიდობიანი შეკრების მიმართ. ამდენად, ეჭვ ქვეშ აყენებს გამოყენებული ზომების პროპორციულობას. ამავე დროს, ანგარიშში განმარტებულია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიიღეს კომუნიკაციის/მოლაპარაკების ცნობა და აქციის სიტუაციის მონაწილეებთან მშვიდობიანად მიმდინარე დარეგულირების მცდელობაზე, თუმცა, სახალხო დამცველის ინფორმაციით მოთხოვნის მიუხედავად, უწყებას არ მოუწოდებია ინფორმაცია, რა სახის კომუნიკაცია შედგა თითოეულ შემთხვევაში, რის გამოც შეუძლებელია მისი ეფექტიანობის შეფასება.  უზრუნველყოს, რომ მშვიდობიანი შეკრებებისთვის ხელის შესაწყობად, სამინისტროს შესაბამისმა უფლებამოსილმა პირებმა ნებისმიერი შეკრების ან მანისფესტაციის შემთხვევევაში დაიცვან კანონმდებლობის მოთხოვნები და საჭიროების შემთხვევაში, შეკრებისა და მანისფესტაციის უფლების შეზღუდვა განახორციელონ თანაზომიერების პრინციპის განუხრელი დაცვით, მათ შორის, ნაკლებად მზღუდავი ღონისძიების უპირატესად გამოყენების გათვალისწინებით; ანგარიშის თანახმად, ცალკეულ ჯგუფთა სპონტანური თუ წინასწარ დაგეგმილი შეკრებების გამართვის შემთხვევაში, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან შესაძლო რისკების დროული შეფასება და ყველა შესაბამისი ზომის მიღება (მათ შორის, შესაბამისი საპოლიციო რესურსის მობილიზების გზით) დანაშაულებრივი და ძალადობრივი ქმედებების თავიდან ასაცილებლად, მთელი წლის განმავლობაში პრობლემა იყო. საილუსტრაციოდ სახალხო დამცველი მიუთითებს 2019 წლის 14 ივნისს მთავრობის ადმინისტრაციის შენობასთან ლგბტ+ თემის წარმომადგენლების და მათი მხარდამჭერების ორგანიზებული მშვიდობიანი აქციისას, მოფობიური ჯგუფების მიერ გამართული კონტრშეკრების მონაწილეთა მხრიდან ძალადობასა და ფიზიკური შეურაცხყოფაზე, მუქარის გამოვლენაზე. ამავე დროს, სახალხო დამცველი აღნიშნავს ფილმის, „და ჩვენ ვიცეკვეთ“, ჩვენებების ჩაშლის მცდელობას, თბილისსა და ბათუმში. დამატებით მითითებულია, 2019 წლის 16 ივნისს ლევან ვასაძის მიერ, მის მხარდამჭერებთან ერთად გამართულ შეკრებაზე, სახალხო რაზმების ორგანიზებისა და ლეგიონების შექმნის დაანონსების ფაქტი. კიდევ ერთ მაგალითად განხილულია 2019 წლის 1-4 დეკემბერს თბილისში, მცხეთაში, ქუთაისში, ზუგდიდსა და ხულოში ხელისუფლების მხარდამჭერი ჯგუფების ორგანიზებული აქციებისა თუ კონტრაქციების მონაწილეთა ძალადობრივი ქმედებებისგან მშვიდობიანი მანიფესტანტების და ოპოზიციის წარმომადგენელთა დაცულობის საკითხიც.  სპონტანური თუ წინასწარ დაგეგმილი შეკრებებისა და კონტრშეკრებების მშვიდობიანად გამართვის უზრუნველსაყოფად, დროულად და სათანადოდ შეაფასოს მოსალოდნელი რისკები და მიიღოს ყველა შესაბამისი ზომა ერთი მხრივ, მშვიდობიანი აქციის ჩატარების ხელშესაწყობად და, მეორე მხრივ, ძალადობრივი ან სხვა დანაშაულებრივი ქმედებების თავიდან ასაცილებლად; ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო წლის განმავლობაში გამოიკვეთა სასურველ ადგილას მშვიდობიანი შეკრების გამართვის ხელშეწყობის ვალდებულების შეუსრულებლობის პრობლემა. სახალხო დამცველი მაგალითად მიუთითებს 2019 წლის 31 დეკემბერს თბილისის მერიის დასუფთავების სამსახურის მიერ პარლამენტის შენობის წინ, ფართო ტროტუარზე თვეების განმავლობაში განთავსებული კარვებისა და სხვა საპროტესტო ატრიბუტიკის აღებისა და ადგილზე საბავშვო ატრაქციონების განთავსების შემთხვევას, ხოლო ატრაქციონების აღებისთანავე, საკანონმდებლო ორგანოს შენობის წინა ტერიტორიის შემოიღობვას და მოცულობითი სარეაბილიტაციო სამუშაოების წარმოების დაწყებას. სახალხო დამცველის შეფასებით მერიის მიერ მითითებული დასაბუთება არ შეიძლება მიჩნეულ იქნას იმგვარი მომეტებული ინტერესის დადასტურებად, რომელიც პარლამენტის შენობის წინ შეკრების თავისუფლების რეალიზების შემხვედრ ინტერესს გადაწონიდა.  შეკრების მიმდინარეობისას უზრუნველყოს დროებითი კონსტრუქციების საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით განთავსების შესაძლებლობა და ამ უფლების შეზღუდვა განახორციელოს თანაზომიერების პრინციპის განუხრელი დაცვით, ნაკლებად მზღუდავი ღონისძიების უპირატესად შეფასებით, საანგარიშო პერიოდში გამოყენების გათვალისწინებით; სახალხო დამცველის საქართველოში არასამთავრობო ორგანიზაციებში მომუშავე თუ დამოუკიდებლად მოქმედი აქტივისტები, რიგ შემთხვევებში, დაექვემდებარნენ დისკრედიტაციას, ფიზიკურ თუ სიტყვიერი თავდასხმას, დაშინებას და სხვ. განსაკუთრებით მაღალი რისკის ქვეშ ექცევიან ქალთა და ლგბტ+ თემის წარმომადგენლების უფლებადამცველები. დამატებით, სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ არ აღირიცხება სტატისტიკური მონაცემები უშუალოდ უფლებადამცველთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედებების შედეგად დაწყებული გამოძიების თაობაზე, რაც ხელს უშლის მსგავსი ფაქტების შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის მიღებას და ართულებს მათზე რეაგირების ეფექტიანობის შეფასებას.  უზრუნველყოს უფლებადამცველთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულების ეფექტიანი გამოვლენის/გამოძიების შესახებ რეკომენდაციაზე მუშაობის პროცესის დაწყება; სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, სახალხო დამცველისთვის ცნობილია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარებისა და საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროებთან თანამშრომლობით, გეგმავს სატრანსპორტო სექტორიდან ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების პრობლემის გადასაჭრელი, როგორც მატერიალურ-ტექნიკური საკითხების მოწესრიგებას, ისე შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფას. ამავე დროს, სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ მნიშვნელოვანია ამის დროულად გაკეთება და იმ ავტომობილების საექსპლუატაციოდ გაშვების გაკონტროლება, რომელთა განაფრქვევაში გამაჭუჭყიანებელ ნივთიერებათა შემცველობა დადგენილ ნორმატივს აღემატება.  დროულად უზრუნველყოს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსი და გაატაროს საჭირო საკანონმდებლო ღონისძიებები ავტოსატრანსპორტო საშუალებათა გამონაბოლქვში მავნე ნივთიერებათა ნორმაზე მეტი კონცენტრაციის შემთხვევების გამოსავლენად და აღნიშნულ სამართალდარღვევაზე რეაგირების ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად და ასამოქმედებლად; სახალხო დამცველის ინფორმაციით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო კვლავ არ აწარმოებს ხანდაზმულთა მიმართ ძალადობის სტატისტიკას. იგი გაერთიანებულია 45 წელს გადაცილებულ პირთა ძალადობის სტატისტიკასთან, რაც, ბუნებრივია, ვერ ასახავს ზუსტ მონაცემებს.  ოჯახში ძალადობისა და ოჯახური დანაშაულების კონტექსტში, ხანდაზმულ მსპვერპლთა აღრიცხვისათვის განაგრძოს მონაცემების დამუშავება და სტატისტიკის წარმოება; ანგარიშის თანახმად, ყოფილი საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრების ორმხრივი ბრძანება არეგულირებს თავშესაფრის მაძიებელთა იდენტიფიკაციის, სახელმწიფო საზღვარზე მიღების, მათი გადაცემისა და ინფორმაციის გაცვლის სფეროში ურთიერთთანამშრომლობის წესს. იმის გათვალისწინებით, რომ დღეს ეს პროცედურები მთლიანად შინაგან საქმეთა სამინისტროს კომპეტენციას მიეკუთვნება, მნიშვნელოვანია ახალი ბრძანების მიღება და ამ საკითხების სათანადოდ ერთი უწყების ფარგლებში რეაგირებისათვის შემუშავება.  მკაფიოდ განსაზღვროს საპატრულო და სასაზღვრო პოლიციის უფლება-მოვალეობები და ვალდებულებები თავშესაფრის მაძიებელი პირის საზღვარზე მიღებისა და გადამისამართების შესახებ; წარმოდგენილი ანგარიშის შესაბამისად, ჩატარებული მონიტორინგით დადასტურდა, რომ საპატრულო კანონმდებლობასა პოლიციის და წარმომადგენლებს პასუხისმგებელ უწყებაზე, აქვთ ინფორმაცია თავშესაფრის თუმცა გაუმჯობესებას საჭიროებს ორმხრივი ბრძანების ინსტრუმენტების გამოყენება, რომელიც არეგულირებს თავშესაფრის მაძიებელთა იდენტიფიკაციის, სახელმწიფო საზღვარზე მიღების, მათი გადაცემისა და ინფორმაციის გაცვლის სფეროში ურთიერთთანამშრომლობის წესს.  წლის განმავლობაში თანამშრომელთა ის დაგეგმოს და გადაამზადოს რაოდენობა, რომელიც ყოველ სასაზღვრო პოლიციის შესაბამის ერთეულში უზრუნველყოფს თავშესაფრის მაძიებელთა მოთხოვნის გამორკვევის პრაქტიკის გაუმჯობესებას; სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, საზღვრის კვეთასთან დაკავშირებით პრობლემურია სრულფასოვანი მონაცემთა ბაზების არარსებობა. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციით, 2019 წელს 25 548 უცხოელს შეეზღუდა საქართველოში შემოსვლა, თუმცა სამინისტროს არ გააჩნია მონაცემები ამ პირების მოქალაქეობრივი კუთვნილებისა და უარის თქმის კონკრეტული სამართლებრივი საფუძვლების შესახებ. არსებულ ვითარებაში ფაქტობრივად შეუძლებელია შეფასდეს მოქალაქეებისთვის ქვეყანაში შემოსვლაზე უარის თქმას აქვს თუარა დისკრიმინაციული ხასიათი. ამავე დროს, სრულფასოვანი სტატისტიკური მონაცემების წარმოება მნიშვნელოვანია ადმინისტრაციული ორგანოს საქმიანობის გამჭვირვალობის პრინციპიდან გამომდინარე, ვინაიდან საზღვრის კვეთის შეზღუდვასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების დასაბუთებულობის კუთხით გაჩენილი ეჭვებისა თუ კითხვების გაქარწყლება სწორედ მონაცემების არსებობის შემთხვევაშია შესაძლებელი.  გააძლიეროს ელექტრონული სისტემის (ე.წ. „BORS") გონივრულ ვადაში შექმნის პროცესი, რათა განხორციელდეს საზღვრის გადაკვეთისას გამოვლენილი ინციდენტების, მათ შორის - საზღვრის გადაკვეთაზე უარის თქმის, აღრიცხვა. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო: სახალხო დამცველი დადებითად აფასებს საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გადაწყვეტილებას, რომლის მიხედვითაც, საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში, 2019 წლის 1 სექტემბრიდან, წვევამდელები სავალდებულო სამხედრო სამსახურს გადიან სამხედრო ნაწილში 3 დღე-ღამეში ერთხელ გამოცხადებით, თუმცა აღნიშნული ცვლილების შემდეგ, უფრო ხშირად უწევთ საცხოვრებელი სახლიდან სამხედრო ნაწილამდე გადაადგილება, შესაბამისად, გაეზარდათ ტრანსპორტირების ხარჯებიც, მათი ხელფასი (50 ლარი) კი საკმარისი არ არის ტრანსპორტირების ხარჯების დასაფარად და საცხოვრებელი სახლიდან სამხედრო ნაწილამდე საკუთარი ხარჯებით უწევთ გადაადგილება. სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიიჩნევს ტრანსპორტირების ხარჯების დაფარვას სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეთა ანაზღაურების გაზრდის გზით.  გონივრულ ვადაში, მოსამსახურეთა ეტაპობრივად შრომის შეიმუშაოს ანაზღაურებისა და სავალდებულო სამხედრო სოციალური პირობების გასაუმჯობესებლად ახალი მიდგომები; წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, 2019 წლის საანგარიშო პერიოდში, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს უწყებაში მონიტორინგის ფარგლებში განხორციელებულმა ვიზიტებმა ცხადყო, რომ თავდაცვის სამინისტროს რიგ სამხედრო ნაწილებში კვლავ აღმოუფხვრელ პრობლემად რჩება სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების მიმართ, დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება (რიგგარეშე ფიზიკური დატვირთვა დასჯის მიზნით) და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკა.  აღმოფხვრას სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების მიმართ, დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება (რიგგარეშე ფიზიკური დატვირთვა დასჯის მიზნით) და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკა. ამ მიზნით, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტს დაავალოს, სისტემური კონტროლი გაუწიოს სამხედრო ნაწილებში არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებას და ჯგუფურ დასჯებს; სახალხო დამცველის ინფორმაციით თავდაცვის უწყების დაქვემდებარებაში მყოფ გარკვეულ სამხედრო ნაწილებში სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების უმრავლესობა ეთნიკურად აზერბაიჯანელები არიან. ენობრივი ბარიერის გამო ადგილი ჰქონია უთანხმოებას, მათ შორის ფიზიკურ დაპირისპირებას ჯარისკაცებს შორის. დამატებით, მითითებულია, რომ ენის არცოდნის გამო, ისინი ასევე ვერ იღებენ სრულფასოვან სამხედრო განათლებას და სათანადოდ ვერ ასრულებენ მათთვის დაკისრებულ ფუნქცია-მოვალეობებს. ამასთან, სურვილის/საჭიროების შემთხვევაში, არც უშუალო მეთაურებთან კონფიდენციალურად გასაუბრების შესაძლებლობა აქვთ. სახალხო დამცველი მიუთითებს ასეთი ბარიერის აღმოფხვრაზე თარჯიმნის დახმარების გზით.  უზრუნველყოს, რომ სამხედრო ნაწილებში აუცილებელ შემთხვევებისთვის არსებობდეს თარჯიმნის დაშვების შესაძლებლობა; სახალხო დამცველის ინფორმაციით თავდაცვის უწყების უმეტეს სამხედრო ნაწილებში მწვავე პრობლემას წარმოადგენს სადღეღამისო განწესებში რიგგარეშედ ხშირი გასვლა. სადღეღამისო განწესში გასვლა ძირითადად ყოველ მეორე დღეს უწევთ, რაც იმით არის გამოწვეული, რომ გარკვეული ქვედანაყოფები მხოლოდ ნაწილობრივ არის დაკომპლექტებული. აღნიშნული გარემოების გამო პირადი შემადგენლობა სასურველი ხანგრძლივობით და პერიოდულობით ვერ სარგებლობს კუთვნილი შვებულებით.  შესაძლებლობის ფარგლებში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები, რათა სამხედრო მოსამსახურეებს არ უწევდეთ რიგგარეშე სადღეღამისო განწესებში ხშირად გასვლა და ყველა მოსამსახურეს თანაბრად შეეძლოს კუთვნილი შვებულებით სარგებლობა; სახალხო დამცველმა მონიტორინგის ფარგლებში დაადგინა, რომ სამხედრო ნაწილებში საკვებს გაცემამდე 30 წუთით ადრე სინჯავს სამხედრო ნაწილის მორიგე ექიმი/ექთანი, თუმცა გაურკვეველია აღნიშნული პრაქტიკის წარმოშობის საჭიროება და სამართლებრივი საფუძველი. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ უნდა გადაიხედოს მორიგე ექიმის მიერ საკვების გასინჯვის არსებული პრაქტიკის მიზანშეწონილობა.  შეიმუშაოს საკვების გასინჯვის ახალი ინსტრუქცია, რომელიც გაითვალისწინებს საერთაშორისო გამოცდილებას. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო: ანგარიშის მიხედვით, გარკვეული პოზიტიური ნაბიჯების მიუხედავად, ფსიქიკური ჯანდაცვის სისტემა ქვეყნის უმნიშვნელოვანეს გამოწვევაა და მნიშვნელოვან ძირეულ რეფორმებს საჭიროებს. 2019 წლის განმავლობაში ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემა იყო სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის პრობლემების მართვა და სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობა. ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა საანგარიშო პერიოდში, ისევე როგორც 2020 წელს, ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პირებისთვის სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის პრობლემების მონიტორინგსა და მკურნალობას, არ ითვალისწინებს, რაც სახალხო დამცველის მოსაზრებით პაციენტთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესებისა და ზოგიერთ შემთხვევაში, მათი გარდაცვალების მიზეზი ხდება. საანგარიშო პერიოდში პრობლემა იყო ოჯახის ექიმის ხელმისაწვდომობაც, რომლის მომსახურებაც პაციენტებისთვის დამატებით ხარჯებთან არის დაკავშირებული გარდა ამისა, პრობლემურია საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამით მოსარგებლე პაციენტების გადაყვანა გადაუდებელი წესით, ძირითადად ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამწვავების შემთხვევაში, რაც უმეტეს შემთხვევაში დაავადებების დროული გამოვლენის და გეგმიური მკურნალობის არარსებობითაა განპირობებული. პრობლემურია ის გარემოება, რომ სამედიცინო მომსახურება, პაციენტების მხრიდან თანადაფინანსებას საჭიროებს, რისი ფინანსური რესურსიც პაციენტებს უმეტესად არ აქვთ. ამის გარდა, რეგისტრაციის ადგილის მიუხედავად, პრობლემურია პაციენტისათვის წვდომა საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით გათვალისწინებულ მომსახურებაზე.  გააძლიეროს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტების სომატური ჯანმრთელობის მკურნალობის კუთხით გადადგმული ნაბიჯები.  დროებითი ღონისძიების სახით, უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტების ოჯახის ექიმზე ხელმისაწვდომობა და სამედიცინო დაწესებულებაში ტრანსპორტირება; სახალხო დამცველის 2019 წლის „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ მონიტორინგის თემატური ანგარიშით დგინდება, რომ პაციენტთა გარდაცვალების რამდენიმე შემთხვევაში სომატური ჯანმრთელობის პრობლემების გართულება, შესაძლოა, გამოწვეული ყოფილიყო პაციენტის სომატური მდგომარეობის გაუთვალისწინებლობით, ანტიფსიქოზური მედიკამენტების ზედოზირებით ან დანიშნული მედიკამენტების სარისკო კომბინაციით მიწოდებით (მაგალითად, „ზოპინის“ სხვა ანტიფსიქოზურ მედიკამენტთან ერთად დანიშვნა). შესაბამისად, საყურადღებოა მედიკამენტ „ზოპინის“ (აქტიური ნივთიერება „კლოზაპინი“) ხშირი გამოყენება, მაშინ, როცა გათვალისწინებული არ არის მისი გვერდითი ეფექტების მართვის საერთაშორისო და ეროვნული სტანდარტები.  ქვეყანაში არსებული გაიდლაინების მიხედვით, გაითვალისწინოს მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით;  ყველა ფსიქიატრიული დაწესებულებისთვის სავალდებულოდ განისაზღვროს სწრაფი ტრანკვილიზაციის აუცილებლობის დასაბუთება, ტრანკვილიზირებაზე პაციენტის თანხმობის ფაქტის წერილობით დოკუმენტირება, ფიზიკური მონიტორინგის კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების შესაბამისად განხორციელება და ამ მონიტორინგის შედეგების სამედიცინო დოკუმენტაციაში ასახვა; ანგარიშში ყურადღება დაეთმო სახალხო დამცველის 2019 წლის „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ მონიტორინგის თემატურ ანგარიშში ხაზგასმულ პრობლემას, იმის შესახებ, რომ ზემოხსენებულ ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში არ აწარმოებენ გარდაცვლილ პირთა სტატისტიკას. დაწესებულებაში მოთავსებული რამდენიმე პირი ტუბერკულოზის დიაგნოზით ისე გარდაიცვალა, რომ ცენტრის სამედიცინო ბარათები აღნიშნული დიაგნოზის შესახებ ინფორმაციას არც კი შეიცავდა.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარდაცვლილი პირების შესახებ სტატისტიკური ინფორმაციის სისტემატიზებული წარმოება გარდაცვალების მიზეზის მითითებით; წინა წლების მსგავსად, 2019 წელსაც კვლავ პრობლემური იყო ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა შორის ძალადობის პრევენციისა და უსაფრთხოების დაცვის საკითხი. ანგარიშის მიხედვით, 2019 წელს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად გაირკვა, რომ „ბათუმის სამედიცინო ცენტრსა“ და „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“, პერსონალის არასაკმარისი მეთვალყურეობის პირობებში, ადგილი აქვს პაციენტთა შორის კონფლიქტისა და ძალადობის შემთხვევებს, რომელთა დროსაც, რიგ შემთხვევებში, პაციენტებს სერიოზული ფიზიკური დაზიანებები ადგებათ. პრობლემური იყო ასევე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტებისგან მომდინარე რისკების შეფასებისა და შემცირების სისტემა. დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ 2019 წლის მარტიდან „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ ყველა განყოფილებაში დაინერგა პაციენტების რისკების შეფასების სისტემა. მიუხედავად ამისა, პაციენტთა ფსიქოდიაგნოსტიკური კვლევის დროს, რისკების შეფასებასთან ერთად არ წარმოებს ძალადობის რისკის მქონე პაციენტების ტრიგერების იდენტიფიცირება, რაც შესაძლებლობას მისცემდა პერსონალს, წინასწარ სცოდნოდა პაციენტების მაპროვოცირებელი ფაქტორები და დაეხმარებოდა მათ, პაციენტებისგან მოსალოდნელი ძალადობის თავიდან აცილებაში. დაწესებულებაში წარმოებული დოკუმენტაციიდან ირკვევა, რომ ძალადობის მაღალი რისკის მქონე პაციენტების ქცევის მართვის მიზნით, არ მიმდინარეობს ფსიქოთერაპიული კუთხით მუშაობა და მხოლოდ ფარმაკოთერაპიული საშუალებები გამოიყენება, კერძოდ, მედიკამენტების დოზები იზრდება.  პაციენტთა შორის ძალადობის პრევენციისა და უსაფრთხოების დაცვის მიზნით, შეიმუშაოს ნორმატიული ბაზა, რომელიც დაარეგულირებს პერსონალის მიერ კონკრეტული პაციენტებიდან მომდინარე რისკების წინასწარი შეფასების სათანადო სისტემის დანერგვის, მულტიდისციპლინური მუშაობის, პაციენტების ძალადობისაგან დაცვის და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით გასატარებელი პრევენციული ღონისძიებების, პერსონალის მიერ პაციენტებზე სათანადო მეთვალყურეობის/დაკვირვების განხორციელების, პერსონალის სათანადო სწავლების, სტანდარტული საოპერაციო პროცედურების და დეესკალაციის სტრატეგიის შემუშავების, ასევე, საფრთხის წარმოქმნისთანავე დროული და ადეკვატური ინტერვენციის, ძალადობის შემთხვევების და საპასუხოდ გატარებული ზომების დოკუმენტირების, პერსონალის ანგარიშვალდებულებისა და პასუხისმგებლობის საკითხებს; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია პაციენტების მიმართ ძალადობის ფაქტებისა და მათზე რეაგირების დოკუმენტირების საკითხი. მართალია, „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ გამოყოფილია სპეციალური ჟურნალი, სადაც მეტ-ნაკლები სიზუსტით მიეთითება ინფორმაცია, თუმცა, აღნიშნულისგან საპირისპირო ვითარებაა „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“. ასევე პრობლემურია ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირებაც. დაწესებულებების სამართლებრივი დოკუმენტებით არ არის გაწერილი, თუ რა შემთხვევებში და ვის მიერ იგზავნება შეტყობინება საგამოძიებო ორგანოში ძალადობის ფაქტების შესახებ და დოკუმენტურად არ იწარმოება განხორციელებული შეტყობინებების სტატისტიკა.  დახვეწოს კონფლიქტებისა და ძალადობის ფაქტების და მათ საპასუხოდ გატარებული ღონისძიებების დოკუმენტირების წესი, ასევე, ფსიქიატრიული სტაციონარული დაწესებულებების მიერ აღნიშნული წესის გამოყენების ვალდებულება. განსაზღვროს, რომ პაციენტის მიმართ ძალადობის ყველა შემთხვევაში, შეტყობინება უნდა გაიგზავნოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში და თუ შეტყობინება ტელეფონით ხდება, მოხდეს შესაბამისი ოქმის შედგენა, ასევე, უზრუნველყოს შეტყობინებების რეესტრის წარმოება; ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და „ბათუმის სამედიცინო ცენტრის“ ფსიქიატრიულ სტაციონარში ვიზიტის შედეგად დადგინდა, რომ წინა წლების მსგავსად, სტაციონარში ფორმალურად ნებაყოფლობით მოთავსებული პაციენტები დაწესებულებებს საკუთარი ნებით ვერ ტოვებენ. სამედიცინო მომსახურების გაწევაზე წერილობითი ინფორმირებული თანხმობის ფორმას პაციენტები ხელს ისე აწერენ, რომ არ გააჩნიათ სათანადო ინფორმაცია მომსახურების შესახებ. ასევე, გამოვლინდა შემთხვევები, როცა პაციენტის ხელმოწერაზე დაყოლიების მიზნით, ადგილი ჰქონდა ფსიქოლოგიურ ზეწოლას.  სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს დაავალოს, შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალურად ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაუყოვნებლივ გაიწერონ სტაციონარიდან ის არანებაყოფლობითი პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების ცენტრში“ პრობლემურია ფიზიკური სამართლებრივი საფუძველი; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ შეზღუდვის გამოყენების დასაბუთება (მიზეზებისა და გარემოებების დოკუმენტაციაში სრულყოფილი აღწერა), რითიც ირღვევა ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შესახებ ბრძანებით დამტკიცებული ინსტრუქცია. არ ხდება იზოლაციის შემთხვევების დოკუმენტირება; ხარვეზებით იწარმოება ქიმიური შეზღუდვის შესახებ ჩანაწერები. ასევე პრობლემურია ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ იძულებით ინექციების გაკეთების და ფიზიკური შეზღუდვების გამოყენების პრაქტიკა.  ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტებთან დაკავშირებულ შემთხვევებთან მიმართებით განსაზღვროს ფიზიკური შეზღუდვის უშუალოდ განხორციელების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია, სადაც გაიწერება ჩანაწერის გაკეთების ვალდებულება ფიზიკური შეზღუდვის დროს პაციენტის ან/და პერსონალის მიერ მიღებული სხეულის დაზიანებების შესახებ, ფიზიკური შებოჭვის დროს გამოსაყენებელი სპეციალური საშუალებების კონკრეტული მახასიათებლები, სად უნდა განხორციელდეს ფიზიკური შებოჭვა და ვინ შეიძლება ესწრებოდეს ამ პროცესს, რა მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს სპეციალიზებული საიზოლაციო პალატა, ფიზიკური შეზღუდვის პროცესში ვიდეომეთვალყურეობის სისტემის გამოყენებასთან დაკავშირებული საკითხები და ფიზიკური შეზღუდვის დასრულების შემდეგ პერსონალის პაციენტთან გასაუბრების და გასაჩივრების უფლების შესახებ ინფორმირების ვალდებულება. მათ შორის, შეიმუშაოს სპეციალური რეესტრის ფორმა, რომელშიც სავალდებულო გახდება ზემოთ წარმოდგენილი მონაცემების შეყვანა; ანგარიშის მიხედვით, პაციენტთა უფლებების დაცვისა და მათზე ხარისხიანი მომსახურეობის უზრუნველსაყოფად, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში გარკვეული ნაბიჯები გადაიდგა. კერძოდ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ არსებობს შიდა გასაჩივრების მექანიზმი, რაც ცალსახად მისასალმებელია. თუმცა, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის შეფასებით, პაციენტების უფლებების დაცვის შიდა კონტროლის ეს მექანიზმი ხარვეზიანია და ვერ უზრუნველყოფს პაციენტთა უფლებათა დაცვას. პრობლემაა ისიც, რომ დაწესებულებები პაციენტებს სათანადოდ არ აწვდიან ინფორმაციას მათი უფლებების და გასაჩივრების გარე მექანიზმების შესახებ. ინფორმაციის მიწოდების ვალდებულება რომელიმე ნორმატიული აქტით არ რეგულირდება.  განსაზღვროს ყველა დაწესებულებისთვის სავალდებულო საჩივრების განხილვისა და უკუკავშირის ერთიანი ჰოსპიტალშიდა პროცედურა, რომელიც უნდა იყოს ადამიანის უფლებებთან შესაბამისი, ხელმისაწვდომი, მარტივი, სამართლიანი და გამჭვირვალე; წინა წლების მსგავსად, 2019 წელსაც პრობლემა იყო პაციენტთა ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია. იმის მიუხედავად, რომ პაციენტები უმეტესად არ საჭიროებენ აქტიურ მკურნალობას, საავადმყოფოს ვერ ტოვებენ, რადგან წასასვლელი არ აქვთ, ან ოჯახი თავს არიდებს მათ სახლში დაბრუნებას. საქართველოს სახალხო დამცველი 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც აღნიშნავდა, რომ ეს თემში მხარდამჭერი სერვისების ნაკლებობით არის გამოწვეული. ამ საკითხთან დაკავშირებით კვლავ შეუსრულებელია საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წლების განმავლობაში გაცემული რეკომენდაცია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების საჭიროებების შეფასების, მათი დაწესებულებებიდან გაწერისა და სათემო სერვისებზე გადამისამართებასთან დაკავშირებით.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების საჭიროებების შეფასება მათი დაწესებულებიდან გასაწერად და სათემო სერვისებზე გადასამისამართებლად. თავშესაფრების შექმნის გეგმა შეიმუშაოს თავშესაფრის მომავალ ბენეფიციართა რაოდენობის გათვალისწინებით; გასული წლების მსგავსად, 2019 წელს კვლავ სერიოზული პრობლემა იყო დიდი ზომის ინსტიტუციებში არსებული მდგომარეობა. საქართველოში 10 დიდი ზომის ფსიქიატრიული დაწესებულებაა. საქართველოს სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ამ დაწესებულებებში არსებული პირობები და თერაპიული გარემო ვერ უზრუნველყოფს პაციენტთა ღირსეულ ცხოვრებასა და უფლებების დაცვას, შესაბამისად, ანტიფსიქოზური და მედიკამენტებით მკურნალობა, გადახედვას, განახლებასა და შეცვლას საჭიროებს.  ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, დეინსტიტუციონალიზაციის მიზნით უზრუნველყოს პაციენტთა შეფასება და იმ ბენეფიციართა გადაყვანა ოჯახურ გარემოსთან მიახლოებულ მომსახურებებში, რომლებიც არ საჭიროებენ სტაციონარში მკურნალობას; ანგარიშის მიხედვით, მნიშვნელოვანია პაციენტისგან ინფორმირებული წერილობითი თანხმობის მიღება მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე.  პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე სავალდებულო გახადოს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანების მე–13 დანართით დამტკიცებული (№IV-300-12/ა) ფორმის შევსება; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია ანტიფსიქოზური მედიკამენტებით მკურნალობის, კერძოდ, დანიშნული მედიკამენტების სარისკო კომბინაციით მიწოდების (მაგალითად, „ზოპინის“ (აქტიური ნივთიერება კლოზაპინი) სხვა ანტიფსიქოზურ მედიკამენტთან ერთად დანიშვნა) საკითხი. „კლოზაპინით“ მონოთერაპიის დროს, ან სხვა ფსიქოტროპულ მედიკამენტებთან კომბინირებული მკურნალობისას, შეიძლება განვითარდეს ორთოსტატიული ჰიპოტენზია, ბრადიკარდია, სინკოპე და გულის გაჩერება, ასევე შესაძლებელია განვითარდეს ფატალური მიოკარდიტი და კარდიომიოპათია.  დაავალოს სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა; საერთაშორისო სტანდარტებითა და კანონმდებლობით დადგენილი მოთხოვნების მიუხედავად, „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და „ბათუმის სამედიცინო ცენტრის“ ფსიქიატრიულ სტაციონარებში ბიო-ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციისკენ მიმართული ღონისძიებები უკიდურესად მწირია. არ არის დანერგილი მულტიდისციპლინური მიდგომისა და პაციენტთა საჭიროებების შესწავლის საფუძველზე რეაბილიტაციისა და გამოჯანმრთელების (ე.წ. recovery) ინდივიდუალური გეგმების შედგენისა და განხორციელების პრაქტიკა. დაწესებულებები განიცდიან სათანადო კვალიფიკაციის ადამიანური და მატერიალური რესურსების ნაკლებობას.  მულტიდისციპლინური გუნდის მეშვეობით, გააგრძელოს პაციენტთა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმების შედგენა, განახლება და მიღებული შედეგების გაზომვა; სახალხო დამცველი ყურადღებას ამახვილებს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დასაქმებული პერსონალის და სოციალური მუშაკების შესაძლებლობის გაზრდაზე ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების გამოვლენისა და მართვის საკითხებში მათი გადამზადების გზით.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიული ფსიქიატრიული შეთხვევის დაწესებულებების მართვის საკითხებში, პერსონალის სწავლება ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის სასწავლო მასალებისა და კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების გამოყენებით;  უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ სტაციონარებში დასაქმებული ყველა იმ სოციალური მუშაკის გადამზადება, რომელსაც არ აქვს სოციალური მუშაობის სფეროში ბაკალავრის, მაგისტრის/მაგისტრთან გათანაბრებული, ან დოქტორის აკადემიური ხარისხი; სახალხო დამცველი, სპეციალური პრევენციული ჯგუფი მიიჩნევს, რომ აუცილებელია ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის სახელმწიფო ზედამხედველობის და პაციენტთა უფლებების დაცვის მონიტორინგის არსებული სისტემის ეფექტიანობის ასამაღლებლად შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელება. სახალხო დამცველისათვის მოწოდებული ინფორმაციის შედეგად ირკვევა, რომ სოციალური მომსახურების სააგენტოს, 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 16 დეკემბრამდე, ფსიქიატრიული დაწესებულებები არ შეუმოწმებია. სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტომ 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 3 დეკემბრამდე 10 ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ჩაატარა შემოწმება/რევიზია. განხორციელებული დამცველი იმ საქმიანობას კუთხითაც რომ დამაკმაყოფილებლად მოქმედი ჰოსპიტალგარე ვერ მიიჩნევს კონტროლის სახალხო მექანიზმები ორიენტირებულია პაციენტების საჩივრებზე, რაც, ფსიქიატრიული დახმარების ხარვეზებისა და ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტის გასაჩივრების სათანადო, პაციენტებისათვის ხელმისაწვდომი პროცედურის არარსებობის პირობებში, სახელმწიფო კონტროლის საჭირო ხარისხს ვერ უზრუნველყოფს. კერძოდ, კონტროლის მექანიზმების მუშაობა არ არის ყოვლისმომცველი, კოორდინირებული და დარღვევების აღმოჩენის შემთხვევაში, მისი გამოსწორება მკაცრად არ კონტროლდება. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მონიტორინგის ორგანო/ორგანოები უნდა აკმაყოფილებდნენ შემდეგ 3 კრიტერიუმს. კერძოდ, მონიტორინგი უნდა იყოს 1. სისტემური: 2. პროაქტიული: 3. გამჭვირვალე. სახალხო დამცველისთვის ცნობილია, რომ 2018 წლის ივნის-ივლისის პერიოდში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტრომ, ევროსაბჭოს ტექნიკური მხარდაჭერით, შეიმუშავა ფსიქიატრიული სერვისების მომწოდებლების შეფასების კითხვარი. 2019 წლის მარტიმაისის პერიოდში ამ კითხვარის მიხედვით, ადამიანის უფლებათა დაცვის უზრუნველყოფის მიმართულებით, შეფასდა 11 ფსიქიატრიული დაწესებულება. სამინისტრო გეგმავს ამ ტიპის მონიტორინგის დანერგვას სახელმწიფო მონიტორინგის პროგრამაში. სახალხო დამცველი მიესალმება ამ ინიციატივას, თუმცა აქვე აღნიშნავს, რომ ამ კუთხით გადადგმული ნაბიჯები ფრაგმენტული ხასიათისაა და სახელმწიფო კონტროლის სისტემურ გაძლიერებას საჭიროებს. ამასთან, სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს მიაჩნია, რომ სახელმწიფოს მიერ რეგულარული, სისტემური და პროაქტიული კონტროლის კონტექსტში, მნიშვნელოვანია სტაციონარული მომსახურების სანებართვო პირობების შესრულების შეფასება.  ფსიქიატრიული სანებართვო დაწესებულებების პირობების ჯანმრთელობის მიერ დაკმაყოფილების ეროვნული ცენტრის“ სტაციონარული მიზნით, თავშესაფარში, დაწესებულების შეამოწმოს „ფსიქიკური ქალთა მამაკაცთა და განყოფილებებში, ასევე „ბათუმის სამედიცინო ცენტრის“ ფსიქიატრიულ სტაციონარში არსებული მდგომარეობა და განახორციელოს შესაბამისი რეაგირება;  გააძლიეროს ფსიქიატრიული დაწესებულებების რეგულარული, სისტემური და პროაქტიული მონიტორინგი, გააკონტროლოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების სტანდარტებთან; ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, ფსიქიატრიული დახმარების ერთ-ერთი კომპონენტი პაციენტის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციაა, რომლის მიზანია პაციენტის სოციალური და შრომითი კონტაქტების შენარჩუნება და იმ უნარ-ჩვევების გამომუშავება, რომლებიც განსაზღვრავს საზოგადოებაში მისი დამოუკიდებლად ცხოვრების შესაძლებლობას. ამ პროცესში გარე სამყაროსთან კონტაქტს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. აღნიშნულის პაციენტებისთვის გათვალისწინებით, სატელეფონო კომუნიკაციის ფსიქიატრიული დაწესებულებების შეუზღუდავი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა, აუცილებელია. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრისა“ და „ბათუმის სამედიცინო ცენტრის“ პაციენტები დარეკვას დაწესებულების სოციალური მუშაკების კუთვნილი ტელეფონებით ახერხებენ. ტელეფონზე პაციენტებს ხელი მხოლოდ სოციალური მუშაკის სამუშაო საათებში მიუწვდებათ (10:00 – 18:00 სთ). კონკრეტული რეგულაცია ამ საკითხთან დაკავშირებით არ არსებობს. შესაბამისად, პაციენტების წვდომა სატელეფონო კომუნიკაციასთან, დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად შეძლებენ სოციალური მუშაკები, თავიანთი პირადი ტელეფონით ყველა პაციენტს მათთვის სასურველ დროს მისცენ ტელეფონით სარგებლობის შესაძლებლობა.  ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტებისთვის გააგრძელოს წვდომის უზრუნველყოფა სატელეფონო კომუნიკაციაზე, კანონმდებლობით დადგენილი წესით; ანგარიშის მიხედვით, კვლავ პრობლემად რჩება ჯანდაცვის სერვისებზე სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ქალების უფლება ორსულობის ხელოვნურ შეწყვეტაზე. აღსანიშნავია, რომ 12 კვირაზე მეტი ხანგრძლივობის ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტის არასამედიცინო ჩვენება არის სასამართლოს მიერ დადგენილი გაუპატიურების შედეგად დამდგარი ორსულობა. სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღება კი ხშირ შემთხვევაში, იმდენად ხანგრძლივ პერიოდს უკავშირდება, რომ შესაძლოა ორსულობის პერიოდსაც გადააჭარბოს. მნიშვნელოვანია, რომ ამ საკითხის გადაწყვეტა მოექცეს არა ფორმალურ სამართლებრივ ჩარჩოში, არამედ დაორსულებული გათვალისწინებული ქალის იყოს ფსიქოემოციური სექსუალური მდგომარეობა, ძალადობის შედეგად მოვლენის მიმართ ამ საზოგადოების ნაწილში არსებული სტიგმა და, ამ მხრივ, მსხვერპლის საჭიროებებზე მორგებული მიდგომის აუცილებლობა.  უზრუნველყოს, რომ სექსუალური ძალადობის შედეგად დამდგარი ორსულობის შემთხვევაში, დაფინანსებისთვის საკმარისი იყოს სექსუალური ძალადობის საქმეზე დაწყებული სისხლისსამართლებრივი გამოძიება; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია, რომ საქართველოს კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს სუროგატი ქალის და სუროგაციის გზით დაბადებული ბავშვის მშობლის შვებულებას.  მოამზადოს საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება სუროგატი დედის და სუროგაციის გზით დაბადებული ბავშვის მშობლების მიერ შვებულებით სარგებლობის საკითხი და მოახდინოს მომზადებული კანონპროექტის ინიცირება საქართველოს პარლამენტში; განსაკუთრებული სიმწვავით დგას მხედველობასთან დაკავშირებული შეზღუდვის მქონე პირების საკითხი. უმეტეს შემთხვევებში, არ არის უზრუნველყოფილი წვდომა ინფორმაციასა და კომუნიკაციაზე, რაც დამოუკიდებელი ცხოვრებისა და ყველა სოციალურ სფეროში სრულყოფილი მონაწილეობის გარანტი იქნებოდა. პრობლემად რჩება, რომ ბრაილის შრიფტით ან სხვა ტექნიკური ალტერნატიული საშუალებით, არ არის ხელმისაწვდომი ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური უსინათლო პირები მდგომარეობის იძულებულები ხდებიან შესახებ უარი დეკლარაცია, თქვან ოჯახის რის გამოც უფლებამოსილ წარმომადგენლად ყოფნაზე.  სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაციის მიზნით, ოჯახის სოციალური მდგომარეობის შესახებ დეკლარაცია ხელმისაწვდომი გახადოს ბრაილის შრიფტით ან სხვა ალტერნატიული საშუალებით; ანგარიშის მიხედვით, კვლავ პრობლემად რჩება კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და გოგონების უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესების საკითხი. განსაკუთრებით პრობლემურია მათი ინფორმირებულობის დაბალი დონე ქალთა მიმართ, გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის და შესაბამისი დაცვისა და დახმარების სერვისების მისაწვდომობის საკითხებზე.  კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების მიზნით, გამართოს საინფორმაციო შეხვედრები ქალთა მიმართ, გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის და შესაბამისი დაცვისა და დახმარების სერვისების მისაწვდომობის საკითხებზე; სახელმწიფოს ჯერ კიდევ არ აქვს შემუშავებული სისტემური ხედვა მშობიარობის შემდგომი სამედიცინო ზრუნვის შესახებ. სახელმწიფო პროგრამა არ ითვალისწინებს ორსულობის პერიოდში და მშობიარობის შემდეგ ფსიქოლოგიური დახმარების სერვისს.  შეიმუშაოს სისტემური ხედვა პოსტნატალური ზრუნვის მიმართ და დედათა ჯანმრთელობის პროგრამების ყველა ეტაპზე უზრუნველყოს ფსიქოლოგიური დახმარების სერვისების ინტეგრირება; ანგარიშის მიხედვით, ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობასთან ბრძოლის საკითხებზე სოციალური მუშაობის მიმართულებით, კონკრეტული ღონისძიებები ამ დრომდე არ გატარებულა. როგორც საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილი საქმეები აჩვენებს, ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის საქმეებზე სოციალური სამსახურისთვის კანონმდებლობით დაკისრებული მოვალეობები პრაქტიკულად არ სრულდება. სოციალური მუშაკების მხრიდან რეაგირება უმეტესად ერთჯერად, ფორმალურ ხასიათს ატარებს, ოჯახთან ძალადობის დაძლევის მიზნით მუშაობა და საქმის სრულყოფილად გაანალიზება კი არ ხდება. შესწავლილი საქმეები მეტყველებს სოციალური მუშაკების პროფესიული გადამზადების საჭიროებაზე.  გადაამზადოს სოციალური მუშაკები ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით, ამასთან, შეიმუშაოს ტრენინგის შემდგომი შეფასების დოკუმენტი, რაც შესაძლებელს გახდის გადამზადებულ თანამშრომელთა მიერ მიღწეული პროგრესის გაზომვას; საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის საკითხზე შესწავლილი საქმეები მიუთითებს სოციალური მომსახურების სახელმძღვანელო წესების შემუშავების საჭიროებაზე, იმისათვის რათა ქალთა მიმართ ოჯახში ძალადობის შემთხვევების თავიდან აცილებას და მართვას წარმატებული ხასიათი ჰქონდეს. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ წინა წელთან შედარებით, სოციალური სამსახურის მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევების შესწავლის რიცხვმა მკვეთრად მოიმატა, საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილი ადრეულ ასაკში ქორწინების/ნიშნობის შემთხვევების მიხედვით, ხშირად მათი რეაგირება ზედაპირული და ფრაგმენტულია, რამდენადაც სოციალურ სამსახურს არ გააჩნია შემთხვევის მართვის სახელმძღვანელო წესები.  სოციალური მუშაკებისთვის შეიმუშაოს სპეციალური სახელმძღვანელო წესები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე, ასევე, ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე მუშაობისთვის; 2019 წელს მთავარი გამოწვევა კვლავ შრომის უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების გაუმჯობესებას უკავშირდება. საანგარიშო პერიოდში შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის საქმიანობის ანალიზი აჩვენებს, რომ შრომის უსაფრთხოების კანონმდებლობის კუთხით შესამჩნევი პოზიტიური ცვლილების მიუხედავად, დეპარტამენტის მანდატი და მის ხელთ არსებული რესურსები საკმარისი არ არის მათთვის დაკისრებული მნიშვნელოვანი ფუნქციების შესასრულებლად. აღნიშნულზე მიუთითებს გაზრდილი უფლება-მოვალეობების ფონზე, დეპარტამენტის მიერ შემოწმებული ობიექტების რაოდენობის მკვეთრი შემცირება და შესაბამისი საერთაშორისო ვალდებულებების შეუსრულებლობა. მიუხედავად იმისა, რომ საანგარიშო პერიოდში შრომის პირობების ინსპექტირების სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტი წინა წელთან შედარებით 2-ჯერ გაიზარდა, შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი მიმდინარე ეტაპზე წარმოდგენილია მხოლოდ 40 საშტატო ერთეულით. შესაბამისად, დღეის მდგომარეობით, დაახლოებით 42000 დასაქმებულზე მოდის 1 შრომის ინსპექტორი, მაშინ როცა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის რეკომენდაციით, გარდამავალი ეკონომიკის ქვეყნებში ყოველ 20000 დასაქმებულზე უნდა განისაზღვრებოდეს 1 შრომის ინსპექტორი. ამდენად, აუცილებელია, რომ არ გაჭიანურდეს შრომის ინსპექტორთა რაოდენობის დაგეგმილი ზრდა, რომელმაც წლის პირველ კვარტალში 100-ს უნდა მიაღწიოს. შრომის ინსპექტორთა მუშაობის ეფექტიანობისთვის, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის სტანდარტი ასევე მოითხოვს მათ ადგილობრივი ოფისებით უზრუნველყოფას. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის წარმატებული საქმიანობისთვის, აუცილებელია მისი ორგანიზაციული და სტრუქტურული გაძლიერება.  გააგრძელოს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის ორგანიზაციული და სტრუქტურული გაძლიერება, მათ შორის, რეგიონული ოფისებით აღჭურვის გზით; ანგარიშში აღნიშნულია, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ 2019 წლის დასაწყისში განსაზღვრულ გლობალური ჯანდაცვის 10 ყველაზე მნიშვნელოვან საფრთხეთა შორის ერთ-ერთი არის სუსტი პირველადი ჯანდაცვა, რომელიც ძირეულ რეფორმას საჭიროებს. ორგანიზაციის მიერ საქართველოსთან დაკავშირებით მომზადებული რეკომენდაციების მიხედვით, ხელისუფლებამ უნდა შეიმუშაოს პირველადი ჯანდაცვის შესრულების ინდიკატორები და სამიზნე ნიშნულები, დანერგოს ახალი სერვისები, განსაკუთრებით, არაგადამდები დაავადებების პრევენციასა და მკურნალობაში არსებული პრობლემების აღმოსაფხვრელად. სახალხო დამცველის შეფასებით, მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება პირველადი ჯანდაცვის სისტემის ორგანიზაციული მოწყობის მოდელი და მარეგულირებელი გარემო, პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებებსა და ჰოსპიტალურ დაწესებულებებს შორის სუსტი უკუკავშირი, მომსახურების ფრაგმენტულობა, ნაკლები ყურადღება დაავადებათა პრევენციაზე, მათ ადრეულ გამოვლენასა და მართვაზე. პრობლემას წარმოადგენს პირველადი ჯანდაცვის რგოლში მომუშავე სამედიცინო პერსონალის უწყვეტი პროფესიული სამედიცინო განათლების მიღების მწირი შესაძლებლობაც.  შეიმუშაოს მკაფიო და დროში გაწერილი გეგმა პაციენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული, მაღალხარისხიანი პირველადი ჯანდაცვის სერვისების (პრევენცია, სკრინინგი, მკურნალობა, მართვა) ეფექტიანად და ხარისხიანად მისაწოდებლად; ანგარიშის მიხედვით, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის სტაბილურად განსახორციელებლად და მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გასაზრდელად საჭიროა მნიშვნელოვანი ნაბიჯების გადადგმა. 2017 წლის 1 მაისიდან საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში დიფერენცირებული პაკეტები ამოქმედდა. დიფერენცირება ეფუძნება პირის დაზღვევის სტატუსს და მისი შემოსავლების შესახებ მიწოდებულ ინფორმაციას. მოქალაქეები, რომელთა შემოსავალი წელიწადში 40 000 ლარს აღემატება, ვერ სარგებლობენ პროგრამით დაფინანსებული სერვისებით, ხოლო ნაკლებია/მეტია, პრინციპის ისინი, სარგებლობენ გათვალისწინებით. რომელთა ყოველთვიური შემოსავალი დიფერენცირებული სერვისებით თუმცა მხრიდან სახელმწიფოს 1000 ლარზე თანადაფინანსების ორივე კატეგორიის მოქალაქეებზე თანაგადახდის წილი მცირეა და სრულად ვერ უზრუნველყოფს სერვისებზე ფინასურ ხელმისაწვდომობას.  გააგრძელოს საყოველთაო ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სამედიცინო სერვისების ტარიფების ფორმირების პროცესი გამჭვირვალედ; 2018 წლის გამოწვევებიდან, ანგარიშში, ჯანდაცვის განსაკუთრებული სისტემის ყურადღება წინაშე დაეთმო მდგარი მნიშვნელოვანი სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების მიმართულებას. წარმოდგენილ ანგარიშში სახალხო დამცველი კვლავ შეეხო აღნიშნულ საკითხს და გასცა რეკომენდაცია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიმართ, რომელიც კანონმდებლობით დადგენილი წესით აკონტროლებს ყველა სამედიცინო დაწესებულების სამედიცინო საქმიანობის ხარისხს.  დანერგოს სამედიცინო მომსახურების ხარისხის მართვის ეფექტიანი სისტემა, რომლითაც დადგინდება შესაბამისი ინდიკატორები და პროაქტიულად განხორციელდება მათი შესრულების მონიტორინგი; სახალხო დამცველი ანგარიშში ხაზს უსვამს ექთნის/ფერშლის ინსტიტუტის მნიშვნელობას პაციენტების დაავადების ან რეაბილიტაციის პროცესში და ყურადღებას ამახვილებს საექთნო საქმიანობის კუთხით არსებულ პრობლემებზე. კერძოდ, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემთა ბაზის თანახმად, ევროპის რეგიონის 53 ქვეყანას შორის საქართველო 100 000 მოსახლეზე ექთნების რაოდენობის მიხედვით, ბოლოსწინა ადგილს იკავებს. 2019 წელს ჩატარებული კვლევების მიხედვით, გამოკითხულთა 95% კანონით დადგენილ 40 საათზე მეტს მუშაობს; 84.6%-ის ხელფასი 500 ლარზე ნაკლებია; 100% ზეგანაკვეთური სამუშაოსთვის ანაზღაურებას არ იღებს არც ჩვეულებრივ და არც უქმე დღეებში. არც კერძო და არც სახელმწიფო დონეზე არ არსებობს სამედიცინო დაწესებულებებში დასაქმებულთა სამუშაოს სიმძიმისა და დატვირთვის შესახებ რეგულაცია. პრობლემურია ასევე, ამ მიმართულებით ფორმალური უწყვეტი სამედიცინო განათლების სისტემის არარსებობა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მნიშვნელოვანია შემუშავდეს ექთნების/ფერშლის ფუნქციური და შრომითი საქმიანობის სტანდარტები, ჩამოყალიბდეს უწყვეტი პროფესიული განვითარებისა და პროფესიული რეგულირების მდგრადი სისტემა.  გააძლიეროს საექთნო ადამიანური რესურსის განვითარების, დამხმარე სამედიცინო პერსონალის (ექთნის/ფერშლის) პროფესიული საქმიანობის, ისევე როგორც შრომითი პირობების სტანდარტების, უწყვეტი პროფესიული განვითარებისა და პროფესიული რეგულირების სისტემის ჩამოყალიბების პროცესი; ანგარიშში ეფექტიანობა და განხილულია ქვეყანაში „მიზნობრივი სოციალურ-ეკონომიკური არსებული სოციალური მდგომარეობის სოციალური დახმარების“ შესწავლის დაცვის სისტემის პროგრამის გამოწვევები. მეთოდოლოგიაში საანგარიშო პერიოდში ასახული პოზიტიური ცვლილებების მიუხედავად, ანგარიშის მიხედვით, კვლავ გამოწვევად რჩება საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების ადმინისტრირების პრობლემა. სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოდან მიღებული ინფორმაციით „ოჯახის დეკლარაციის“ შევსებიდან საარსებო შემწეობის დანიშვნამდე პერიოდში, შეძლებისდაგვარად მოწმდება ყველა ის მონაცემი, რომელსაც ოჯახი ასახავს „ოჯახის დეკლარაციაში“, და ხდება ამ მონაცემების შედარება სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებისა და კერძო სამართლის იურიდიული პირის მიერ წარმოებულ ელექტრონულ ბაზებთან. რიგ შემთხვევებში, საჭირო ხდება დამატებითი ვიზიტები ოჯახის მუდმივი საცხოვრებელი ადგილის დასაზუსტებლად, ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებთან თანამშრომლობა კონკრეტულ ოჯახებთან დაკავშირებით და სხვა საჭირო პროცედურები, რაც სამუშაოს მოცულობიდან გამომდინარე, დროის საკმაოდ დიდ მონაკვეთს მოითხოვს. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ ამ პროცედურების დასრულების შემდეგ ოჯახს სარეიტინგო ქულა ენიჭება. შესაბამისი ფულადი დახმარება ქულის მინიჭების თვიდან მომდევნო მეორე თვეს გაიცემა და თვეთა ათვლისას სარეიტინგო ქულის მინიჭების მომდევნო თვე პირველ თვედ მიიჩნევა. შესაბამისად, თანხა ქულის მინიჭებიდან 2 თვის გასვლის შემდეგ გაიცემა. აღნიშნული ვადა კი, გადაწყვეტილების მიღების ეტაპზე საკითხის გარკვევისთვის საჭირო ვადებისაგან განსხვავებით, არამიზნობრივია და მოწყვლადი ოჯახის საჭიროებების არაპროპორციული. დაიწყოს მუშაობა საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების შემცირებისათვის  გონივრულ ფარგლებში; ბოლო რამდენიმე წელია სახალხო დამცველი საუბრობს ოჯახის სოციალურეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ხარვეზებზე. მიმდინარე წელს გამოიკვეთა, რომ საარსებო პროგრამა არ ახალისებს ბავშვების ინტელექტუალურ შრომას. კერძოდ, ინტელექტუალური თამაშისგან, შეჯიბრისგან ან მსგავსი ინტელექტუალური შრომის შედეგად ბავშვის მიერ მიღებული ჯილდო/თანხა „ოჯახის დეკლარაციის“ შესაბამის გრაფაში ოჯახის კონკრეტული წევრის მიერ მიღებულ პირად ფულად შემოსავლად აისახება. აღნიშნული ფაქტორი უარყოფითად მოქმედებს სოციალურად დაუცველი ბავშვების მოტივაციაზე, მიიღონ და გამოავლინონ ცოდნა, რადგან მათი ოჯახი დახმარების დაკარგვის რისკის ქვეშ უზრუნველყოფა იმ გარემოების სახელმწიფოს გათვალისწინებით, დეკლარირებული რომ ბავშვის ვალდებულებაა, კეთილდღეობის ამასთან, ქვეყნის ეკონომიკური განვითარებისა და სოციალური გამოწვევების დასაძლევად, მნიშვნელოვანია ძლიერი და განათლებული თაობის აღზრდა, აუცილებელია შემოსავლებიდან ინტელექტუალური თამაშით ან მსგავსი ინტელექტუალური შრომით მიღებული შემოსავლის ცალკე სახეობად გამოყოფა, რათა ამ თანხამ ქულების ოდენობაზე არ მოახდინოს გავლენა.  ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებისას, ინტელექტუალური შრომის შედეგად ოჯახის არასრულწლოვანი წევრის მიერ მიღებული თანხა, სათანადო ინფორმაციის მიწოდების შემდეგ, არ ასახოს ოჯახის კონკრეტული წევრის მიერ მიღებულ პირად ფულად შემოსავლად; საანგარიშო პერიოდში სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების 2015-2020 წლის სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების შესრულების მონიტორინგი განახორციელა, რის შედეგად ირკვევა, რომ ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროს ბიუჯეტის ყოველწლიური ზრდის დადებითი ტენდენციის მიუხედავად, პრაქტიკაში გეგმა დროულად და ეფექტიანად არ სრულდება. საანგარიშო პერიოდში არ დამტკიცებულა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგია. 2018 წლიდან დღემდე, მიმდინარეობს სერვისების გეოგრაფიული განლაგების კვლევა, რომელიც საფუძვლად უნდა დაედოს სტრატეგიის შემუშავებას. აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო დგამს გარკვეულ ნაბიჯებს დიდი ზომის ფსიქიატრიული დაწესებულებების დეინსტიტუციონალიზაციის მიმართულებით სახალხო დამცველი მიესალმება ყველა იმ პრაქტიკულ გადაწყვეტილებას, რომელიც პაციენტთა მდგომარეობის გაუმჯობესებისა და ქვეყანაში თანამედროვე, თემზე დაფუძნებული სერვისის განვითარებისკენ იქნება მიმართული, თუმცა პროცესის კონკრეტული სტრატეგიის გარეშე წარმართვა დეინსტიტუციონალიზაციის არასწორი მიმართულებით განვითარების რისკებს შეიცავს.  უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოს დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიის შემუშავება და სტრატეგიის შესაბამისად, თემზე დაფუძნებული სერვისების დანერგვა; ანგარიშის მიხედვით, 2019 წლის მდგომარეობით, კვლავ არ შემუშავებულა ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირთა სუიციდის პრევენციის სტრატეგია. სტრატეგიის შემუშავების პროცესი ჯერ კიდევ 2018 წელს დაიწყო და დღემდე არ დასრულებულა. გეგმა პროგრამის ამოქმედებას 2016 წლიდან ითვალისწინებდა.  ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირთა სუიციდის პრევენციის მიმართულებით გადადგას კონკრეტული ნაბიჯები; წინა წლების ანგარიშების მსგავსად, უარყოფითად ფასდება ფსიქიატრიული დაწესებულებების შიდა ინსპექტირებისა და მონიტორინგის მექანიზმის არარსებობა.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების შიდა ინსპექტირებისა და მონიტორინგის მექანიზმის შემუშავება და აღნიშნული მექანიზმის პრაქტიკაში დანერგვა მექანიზმის საქმიანობის დეტალური აღწერითა და ფუნქცია-მოვალეობების განსაზღვრით; ანგარიშის მიხედვით, წინსვლა არ შეინიშნება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა სოციალურ ინტეგრაციასა და რეაბილიტაციაზე დაფუძნებული სერვისების განვითარების მიმართულებით. ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტის ბიუჯეტი 2018-2020 წლებში ზრდის ტენდენციით ხასიათდება, თუმცა მისი ოდენობა ვერ უზრუნველყოფს სერვისის ეფექტიან განვითარებას. ფსიქოსოციალური ფუნქციონირებს) დაფინანსება რეაბილიტაციის ფსიქიკური ცენტრების ჯანმრთელობის (კვლავ სახელმწიფო 3 ცენტრი პროგრამის ბიუჯეტის მხოლოდ 0.4%-ს შეადგენს, რაც არ იძლევა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების რაოდენობის ზრდის შესაძლებლობას. აღნიშნული გეგმის თანახმად, ჯერ კიდევ 2017 წლით განსაზღვრულ მიზანს წარმოადგენდა.  მიიღოს აუცილებელი ზომები გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პრინციპის დაცვით სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების რაოდენობის გასაზრდელად და ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისის სათანადოდ განსავითარებლად; უცვლელია ფსიქიატრიის დარგის ადამიანური რესურსების უზრუნველყოფის კუთხით არსებული მდგომარეობა. დღეის მდგომარეობით, სფეროში დასაქმებულია 279 ფსიქიატრი, 20 ბავშვთა ფსიქიატრი, 50 მოზრდილთა და 14 ბავშვთა ფსიქოთერაპევტი, 303 ფსიქიატრიის ექთანი. აუცილებელია სახელმწიფომ მიიღოს ქმედითი და კომპლექსური ზომები დარგის სპეციალისტების, მათ შორის, ფსიქიატრების, ფსიქოთერაპევტების, ფსიქიატრიის ექთნების, სოციალური მუშაკების რაოდენობის გასაზრდელად.  დაგეგმოს ადამიანური რესურსების განვითარება გრძელვადიან პერსპექტივაში და მიიღოს ქმედითი ზომები ფსიქიატრიის დარგში ადამიანური რესურსების (ფსიქიატრები, ფსიქოთერაპევტები, ფსიქიატრიის ექთნები და სოციალური მუშაკები) რაოდენობის გასაზრდელად და ქვეყნის მასშტაბით მათ სწორად გასანაწილებლად; საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, სახელმწიფო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამის, „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ხელშეწყობის კომპონენტი“, ფარგლებში, შემუშავდა საგანმანათლებლო სახის მასალები ინკლუზიის და თემზე დაფუძნებული მიდგომების, სერვისების შესახებ არსებული კვლევებისა და მიგნებების შესახებ. თუმცა, სახალხო დამცველის მოსაზრებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისკენ, დამოკიდებულების შეცვლისა და სტიგმის შემცირებისკენ მიმართული ზემოაღნიშნული აქტივობები ვერ უზრუნველყოფს ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული მიზნის მიღწევას. გრძელვადიანი და მოკლევადიანი სტრატეგიები ჯერაც არ შემუშავებულა.  გააძლიეროს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება; მდგომარეობა უცვლელია ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების (როგორც ნებაყოფლობითი, ისე არანებაყოფლობითი) მიმღებ პირთა მიერ საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში ჩართვის ორგანიზების კუთხით, რაც, აღნიშნულ პირებს, ხშირ შემთხვევაში, აუცილებელი სერვისის გარეშე ტოვებს.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიული ნებაყოფლობითი და არანებაყოფლობითი სტაციონარული მომსახურების სერვისის მიმღებ პირთა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში ჩართვის წესისა და პროცედურის გაწერა ერთგვაროვანი ეფექტიანი პრაქტიკის ჩამოსაყალიბებლად; ფსიქიატრიულ და სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულებებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე ქალები განსაკუთრებით მოწყვლადი კატეგორიაა. სახალხო დამცველის მიერ 2019 წელს ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად გამოვლინდა მთელი რიგი სისტემური და ცალკეული ხარვეზები ფსიქიატრიულ და სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულებებში მყოფ ქალთა რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულებით. კერძოდ, მონიტორინგმა ცხადყო, რომ მიუხედავად ქალთა უფლებების დაცვის მიზნით სახელმწიფოს მხრიდან ნაკისრი ვალდებულებებისა, საქართველოში სფეროს მარეგულირებელ ნორმატიულ აქტებსა და ეროვნულ გაიდლაინებში პრაქტიკულად გამორჩენილია ინსტიტუციებში მცხოვრებ შშმ ქალთა სექსუალური და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის საკითხები. ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში სახელმწიფოს მიერ აღიარებული კლინიკური პრაქტიკული სახელმძღვანელოები, ე.წ. ეროვნული გაიდლაინები, მოძველებულია და საჭიროებს განახლებას.  მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ფსიქიკური აშლილობების ეროვნული გაიდლაინების იმგვარად განსაახლებლად, რომ უზრუნველყოფილი იყოს მათში რეპროდუქციული ჯანმრთელობის საკითხების სათანადოდ ასახვა; ანგარიშის მიხედვით, ქვეყანაში არ არის დანერგილი გზამკვლევი, რომელიც ხელს შეუწყობს ორსულობისა და ლოგინობის ხანაში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე ქალის მკურნალობასა და მოვლას.  საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, უზრუნველყოს ფსიქიკური აშლილობების დროს ორსულობის მართვასთან დაკავშირებული შესაბამისი პროტოკოლის შემუშავება დიაგნოზების მიხედვით; ანგარიშის მიხედვით, გამოწვევას წარმოადგენს დაწესებულებების ადმინისტრაციისა და პერსონალის მხრიდან პაციენტთა შორის ძალადობის, მათ შორის, სავარაუდო სექსუალური ძალადობის ფაქტების გამოვლენა.  უზრუნველყოს პანსიონატებისა და სათემო ორგანიზაციების მხრიდან ძალადობის ფაქტებთან დაკავშირებით განხორციელებული რეფერირების შემთხვევებზე ზედამხედველობა და ანალიზი; სახალხო დამცველის აპარატმა, საანგარიშო პერიოდში ხანდაზმულთა სპეციალიზებულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად, ხანდაზმულთა ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური აქტიურობის ხელშეწყობის, ასევე, მომსახურებისას ინდივიდუალური მიდგომის კუთხით, არაერთი პრობლემა გამოავლინა. მათ შორის ყურადღება გაამახვილა იმ გარემოებაზე, რომ პერსონალს ხანდაზმულ პირთა საჭიროებებზე ორიენტირებული პროფესიული განვითარების ტრენინგები/სემინარები/კურსები არ უტარდება. სახალხო დამცველის მოსაზრებით, მნიშვნელოვანია, მომუშავე სამედიცინო და სხვა პერსონალს მეტი შესაძლებლობა მიეცეს უწყვეტი პროფესიონალური განათლების მისაღებად.  გამოიკვლიოს ხანდაზმულთა დაწესებულებების საჭიროებები პერსონალის კუთხით და გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად, მათ შორის, პერსონალის კვალიფიკაციის ასამაღლებლად, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები; 2018 წლის ანგარიშში, სახალხო დამცველმა ხაზი გაუსვა საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე სასწრაფო დახმარების მანქანის ან რეანომობილის გამოძახების მექანიზმის დახვეწის საჭიროებას, რადგანაც ის დროში არაგონივრული ვადით იწელება. წარმოდგენილ ანგარიშშიც შეეხო აღნიშნულ საკითხს და გასცა შესაბამისი რეკომენდაცია  ოკუპირებული ტერიტორიებიდან პაციენტებისათვის სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ეფექტიანად მისაწოდებლად, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები. გადახედოს რეფერალური კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღების დროს და უმოკლეს დროში განიხილოს შემთხვევები; 2018 წლის ანგარიშის მსგავსად, სახალხო დამცველი წარმოდგენილ ანგარიშში კვლავ შეეხო ოკუპირებულ ტერიტორიებზე სამედიცინო დაწესებულებებისა და სამედიცინო პერსონალის მხარდაჭერის საჭიროების საკითხს, რათა ადგილზე გაუმჯობესდეს საბაზო სამედიცინო დახმარება. ამ მიმართულებით გამოწვევად დაასახელა სამედიცინო პერსონალის რეგულარული ჩართვა გადამზადების პროგრამებში, საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე მომუშავე ექიმების მსგავსად  ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მომუშავე ექიმები ჩართოს გადამზადების იმ პროგრამებში, რომლებსაც საქართველოს დანარჩენ ტერიტორიაზე მომუშავე ექიმები გადიან;  გაზარდოს მხარდაჭერა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისა და სამედიცინო პერსონალისათვის; დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობის კუთხით, კვლავ პრობლემაა სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ შენობებში მცხოვრები დევნილი ოჯახების განსახლება. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ინდივიდუალური საქმეების შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ არ არსებობს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების, მათ შორის პირის მსგავს შენობაში ფაქტობრივად ცხოვრების დადასტურების გაწერილი პროცედურები, რის გამოც ზოგიერთ შემთხვევაში, ვერ დგინდება დევნილი ოჯახი რეალურად ცხოვრობს თუ არა ე. წ. ნგრევად ობიექტში. მნიშვნელოვანია, რომ დევნილთა განსახლების მარეგულირებელ აქტში გაიწეროს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა განსახლების წესი, რაც შენობაში მონიტორინგის ჩატარებასა და ფაქტობრივად ცხოვრების გამოსაკვლევად საჭირო ყველა პროცედურას განსაზღვრავს. ამით, გადაწყვეტილება, დასაბუთებული და საქმისათვის ყველა მნიშვნელოვანი გარემოების გამოკვლევის საფუძველზე მიიღება  გაწეროს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა განსახლების შესაბამისი წესი, რომლითაც განისაზღვრება მონიტორინგის ჩატარებასა და ფაქტობრივად ცხოვრების გამოსაკვლევად საჭირო ყველა პროცედურა; სახალხო დამცველი ანგარიშში მიუთითებს კერძო საცხოვრებელი სახლის შესყიდვის პროგრამაში მონაწილეობის მსურველი ოჯახების განაცხადების განხილვის გაჭიანურების პრობლემაზე, რაც აპარატში შემოსული განცხადებების გაანალიზების შედეგად გამოიკვეთა. ახალაშენებულ ან რეაბილიტირებულ შენობებში განსახლების პროცედურისგან განსხვავებით, როდესაც დევნილთა საკითხების შემსწავლელი კომისია განსაზღვრავს განაცხადების განხილვის ვადას, კერძო საცხოვრებლების შესყიდვის შემთხვევაში, არ არის გათვალისწინებული ასეთი შესაძლებლობა. ამდენად, დევნილებს არ აქვთ ინფორმაცია განაცხადების განხილვის სავარაუდო თარიღთან დაკავშირებით. მნიშვნელოვანია, განსახლების სხვა პროგრამების მსგავსად, კერძო საცხოვრებლის სახლის შესყიდვის თაობაზე განაცხადების წარდგენის შემდეგ, კომისიას მისი განხილვისათვის შესაბამისი ვადების განსაზღვრის უფლებამოსილება მიენიჭოს.  განსახლების სხვა პროგრამების მსგავსად, კერძო საცხოვრებელი სახლის შესყიდვის თაობაზე განაცხადების წარდგენის შემდეგ, დევნილთა საკითხების შემსწავლელ კომისიას მის განსახილველად მისცეს შესაბამისი ვადების განსაზღვრის უფლებამოსილება; ანგარიშის მიხედვით სახალხო დამცველი კვლავ დიდ გამოწვევად მიიჩნევს, ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა სოციალური და ეკონომიკური გაძლიერებისკენ მიმართული ღონისძიებების სიმცირეს. საქართველოს სახალხო დამცველი 2019 წელს თავშესაფრებსა და კრიზისულ ცენტრებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად ადგენს, რომ თავშესაფარში ბენეფიციარებისთვის შექმნილია კეთილსაიმედო გარემო და მათი უსაფრთხოება დაცულია, თუმცა წინა წლების მსგავსად, პრობლემურია თავშესაფარში განთავსებისთანავე მსხვერპლთა/დაზარალებულთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის სრული შემოწმება, რის გამოც საფრთხე ექმნათ თავშესაფრით მოსარგებლე სხვა პირებს.  გააგრძელოს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფარში განთავსებული პირების ჯანმრთელობის შემოწმების იმგვარი პრაქტიკა, რომ ამან საფრთხე არ შეუქმნას თავშესაფრით მოსარგებლე სხვა პირებს; სახალხო დამცველი ასევე განსაკუთრებულ პრობლემად მიიჩნევს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბენეფიციართა მხარდაჭერას და დახმარებას თავშესაფრის დატოვების შემდეგ, შესაბამისი პროგრამების მწირი რაოდენობის, ზოგიერთ შემთხვევაში კი, მათი არარსებობის გამო.  გააგრძელოს თავშესაფრების ფიზიკური გარემოს ადაპტირება, რათა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მაქსიმალურად დაიხვეწოს სერვისის გაცემა; რაც შეეხება თავშესაფრებში ფიზიკურ გარემოს, სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ კვლავმოუწესრიგებელია ინფრასტრუქტურის საკითხი. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ თავშესაფრებში კვლავ პრობლემურია პროგრამების, სარეკრეაციო, სპორტული, შემეცნებითი აქტივობების შეზღუდული რაოდენობა.  გააგრძელოს თავშესაფრების ეზოების, ინვენტარისა და ბავშვებზე ორიენტირებული ინფრასტრუქტურის კეთილმოწყობა; ამერიკის სახელმწიფო დეპარტამენტის ანგარიშზე დაყრდნობით სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ საქართველოს მთავრობა სრულად აკმაყოფილებს ტრეფიკინგთან ბრძოლის მინიმალურ სტანდარტებს და კვლავ პირველ კალათაში ინარჩუნებს ადგილს. მიუხედავად ამისა, სახალხო დამცველი თვლის რომ პრობლემურია ტრეფიკინგის შემთხვევების გამოვლენის დაბალი მაჩვენებელი, დანაშაულის პროაქტიულად გამოსავლენად, კვლავაც გასაძლიერებელია მუშაობა. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს ინფორმაციით, 2019 წლის განმავლობაში ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) 21 სავარაუდო ფაქტზე დაიწყო გამოძიება, ხოლო სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 27 პირის მიმართ, სავარაუდო ტრეფიკინგის 5 საქმეზე. გამოვლენილი შემთხვევების მცირე რაოდენობასთან ერთად, მცირეა იმ პირთა რიცხვიც, რომლებმაც ადამიანით ვაჭრობის/ტრეფიკინგის მსხვერპლთა მომსახურების სერვისებით ისარგებლეს. სახალხო დამცველისთვის მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფომ გააძლიეროს ქვეყანაში არსებული დაცვისა და დახმარების სერვისების პოპულარიზაცია და იზრუნოს მოსახლეობის ინფორმირებულობის გაზრდაზე. გარდა ამისა, საჭიროა ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა მომსახურება თავშესაფრებში დაიხვეწოს და ტრეფიკინგის მსხვერპლი ბენეფიციარების საჭიროებებს მოერგოს. გააძლიეროს საინფორმაციო კამპანია ტრეფიკინგის მსხვერპლთათვის ქვეყანაში  არსებული დაცვისა და დახმარების სერვისების პოპულარიზაციისა და მოსახლეობის ინფორმირებულობის გასაზრდელად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ძალადობის მსხვერპლთა მხარდასაჭერად, ერთერთი მთავარი როლი ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულებებს (თავშესაფრები და კრიზისული ცენტრები) აკისრიათ. შესაბამისად, მათ მიერ შეთავაზებული სამართლებრივი, ფსიქო-სოციალური, სამედიცინო თუ საცხოვრისის სერვისის გამართულად მიწოდებას, მსხვერპლის ძალადობისგან თავის დაღწევის და დამოუკიდებელი ცხოვრების მომზადებისთვის, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება. სახალხო დამცველი ჩატარებული მონიტორინგისას გამოვლენილი შედეგების საფუძველზე აღნიშნავს, რომ თავშესაფრები ძირითადად ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა საჭიროებებზეა მორგებული და ფსიქო-სოციალურ სარეაბილიტაციო პროგრამებთან დაკავშირებული სერვისების გაცემა ტრეფიკინგის მსხვერპლთათვის კვლავ გამოწვევად რჩება. ასევე, თავშესაფრებში მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე ბენეფიციართა შემთხვევების მართვა.  ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა, ასევე, ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა თავშესაფრებში დახვეწოს მსხვერპლთა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისები;  გააგრძელოს თავშესაფრების პერსონალის, მათ შორის, მედდისა და ძიძის გადამზადება ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე;  გააგრძელოს ფსიქოლოგის და ძიძის სამუშაო საათების განსაზღვრის იმგვარი პრაქტიკა, რომელიც მაქსიმალურად ერგება დასაქმებული ბენეფიციარების საჭიროებებს; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიშშიც ყურადღებას ამახვილებდა სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი ტრავმული გამოცდილების მქონე რთული ქცევის ბავშვთა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული ფსიქოსოციალური და სარეაბილიტაციო პროგრამების შემუშავების აუცილებლობაზე. მაგრამ, რეკომენდაციების შესრულების მწვავე საჭიროების მიუხედავად, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს, რეკომენდაციები არ შეუსრულებია. სახალხო დამცველი ჩატარებული მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნავს, რომ კვლავ გამოწვევად რჩება სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფ რთული ქცევის, ტრავმული გამოცდილებისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ასრულწლოვანთა, ძალადობისგან დაცვა და რეაბილიტაცია, მათ ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა, განათლების უფლების დაცვა, დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადება, ზრუნვის პროცესში ჩართულ პირთა კვალიფიკაციის ამაღლება და საკმარისი ადამიანური და ფინანსური რესურსების მოძიება. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, როგორც მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღმზრდელები, ისე მინდობით აღმზრდელები, ნაკლებად ან საერთოდ არ ფლობენ რთული ქცევის მქონე ან ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებთან მუშაობის ცოდნასა და უნარებს, რის გამოც, რიგ შემთხვევებში, ბავშვებს უცვლიან ზრუნვის ფორმას, რაც ბავშვისთვის დამატებითი სტრესია და არსებულ მდგომარეობას კიდევ უფრო ამწვავებს.  მოახდინოს რთული ქცევისა და ტრავმული გამოცდილების მქონე არასრულწლოვანთა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული ფსიქოსოციალური და სარეაბილიტაციო პროგრამების შემუშავების ინიცირება „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიხედვით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ კონფესიების დაქვემდებარებაში მყოფი სკოლაპანსიონების ფუნქციონირება ქვეყანაში ერთ-ერთ პრობლემურ საკითხად რჩება და ის პანსიონების ლიცენზირების, სახელმწიფო კონტროლის უმოქმედობისა და სააღმზრდელო გარემოს ბენეფიციართა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირების საკითხებს უკავშირდება. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ რელიგიური პანსიონების უმეტესობა დიდი ზომის ინსტიტუციებია, რაც დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის მიზნებს არ შეესაბამება. მოკვლევის შედეგზე დაყრდნობოთ ადგენს, რომ რელიგიურ სკოლა-პანსიონებში უზრუნველყოფილი არ არის ბავშვებისთვის ოჯახთან მიახლოებული გარემო. ვერ ხდება მათი საჭიროებების სათანადოდ გამოვლენა და ბავშვისადმი ინდივიდუალური მიდგომა. მაღალია ინსტიტუციური ძალადობის რისკები. ამასთან, რიგ შემთხვევებში, სოციალური მუშაკის როლი მხოლოდ ფორმალურია და თითოეული ბენეფიციარის ინტერესებისა და საჭიროებების დაცვას ვერ უზრუნველყოფს. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ჩატარებული მონიტორინგით ადგენს, რომ რიგ სკოლა-პანსიონებში მოსწავლეების ჩარიცხვის საფუძველს სიღარიბე და ცხოვრების არასათანადო დონე წარმოადგენს. აღნიშნავს, რომ იკვეთება ოჯახების მხრიდან ბავშვების უგულებელყოფის შემთხვევებიც. მისივე ინფორმაციით, ჯერ კიდევ არ შემუშავებულა პანსიონური მომსახურების სტანდარტი და ეფექტიანი მონიტორინგის მექანიზმი, შეუსწავლელია არასრულწლოვანთა მდგომარეობა, არ არის გამოვლენილი მათი საჭიროებები და მათ არ მიეწოდებათ მათ ინტერესებზე მორგებული მომსახურება.  ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტების სრულფასოვანი განხორციელების მიზნით, რელიგიური კონფესიების პანსიონებში ჩარიცხულ ბავშვებთან დაიწყოს ინდივიდუალური მუშაობა მათი კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად, „ბავშვის უფლებათა კოდექსით“ გათვალისწინებული წესით; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, სახელმწიფოს ამ დრომდე არ აქვს სრული ინფორმაცია ქვეყანაში არსებული რელიგიური სკოლა-პანსიონების შესახებ. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ არსებული პანსიონებიდან ლიცენზირებულია მხოლოდ ნინოწმინდაში, ბედიანსა და ფერიაზე არსებული სკოლა-პანსიონები. კვლავ პრობლემას წარმოადგენს მუსლიმური ლიცენზირების საკითხი. კონფესიის ამ დაქვემდებარებაში მიმართულებით, არსებული განსაკუთრებით პანსიონების მნიშვნელოვანია სახელმწიფოსა და პანსიონების ადმინისტრაციას შორის ეფექტიანი კომუნიკაცია და მათი ინფორმირება ლიცენზირების სტანდარტებთან დაკავშირებით, არასრულწლოვანი ბენეფიციარების ინტერესების გათვალისწინებით. გააგრძელოს  შესაბამისი ღონისძიებების გატარება საქართველოში მოქმედი თითოეული არალიცენზირებული რელიგიური სკოლა-პანსიონის გამოსავლენად და უზრუნველყოს მათი ლიცენზირებისა თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა ღონისძიებების გატარება; სახალხო დამცველი საგანგაშოდ მიიჩნევს იმ ფაქტს, რომ სახალხო დამცველის რწმუნებულებს, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს ა(ა)იპ ჯავახეთის ნინოწმინდის წმინდა ნინოს ობოლ, უპატრონო და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონის წარმომადგენლები არ აძლევენ პანსიონში მონიტორინგის ჩატარების შესაძლებლობას, მაშინ, როდესაც, სახალხო დამცველი თავის არაერთ ანგარიშში უთითებდა აღნიშნულ პანსიონში მცხოვრები ბავშვების განსაკუთრებით მძიმე უფლებრივ მდგომარეობაზე. მიუხედავად ამისა, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მინიმალურია სახელმწიფოს როლი ამ კონკრეტულ პანსიონთან მუშაობის პროცესში. შეუძლებელია იმგვარი მონიტორინგის ჩატარება, რომელიც შესაძლებელს გახდიდა ბავშვის უფლებადარღვევის თითოეული ფაქტის, განსაკუთრებით, ბავშვის მიმართ ძალადობის შემთხვევების დროულ გამოვლენას.  გააძლიეროს რელიგიური პანსიონებში შიდა მონიტორინგი კანონმდებლობის შესაბამისად ბავშვთა კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ წლების განმავლობაში, პრობლემად რჩება ბავშვის მიმართ ძალადობის პრევენცია, ძალადობის ფაქტების დროული იდენტიფიცირება და ეფექტური რეაგირება. ამასთან, ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებისთვის კვლავ არ არსებობს შესაბამისი სარეაბილიტაციო სერვისები. მისივე ინფორმაციით, 2019 წელს წინა წლების მსგავსად, ბავშვის უფლებრივი მდგომარეობის კუთხით, შესწავლილ საქმეთა შორის ჭარბობდა ბავშვთა მიმართ ძალადობის შემთხვევები, კერძოდ, საერთო შემთხვევათა 37,5% ბავშვის მიმართ სხვადასხვა სახის ძალადობას ეხებოდა და ქვეყანაში კვლავაც არაერთი სისტემური პრობლემაა გადასაჭრელი შემთხვევათა პრევენციის, დროული გამოვლენისა და ბავშვის მიმართ ძალადობის ეფექტიანი, ბავშვის საუკეთესო ინტერესებზე მორგებული რეაგირების თვალსაზრისით. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ უწყებების მიმართ სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციების უმეტესობა სათანადოდ არ სრულდება; კვლავ სუსტია ბავშვთა ფსიქოსოციალური დაცვის და მხარდაჭერის სისტემა, არ არსებობს რისკის ქვეშ მყოფ და ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა დახმარებისა და რეაბილიტაციის სერვისები, ამ დრომდე არ არის შემუშავებული ბავშვთა სუიციდის პრევენციის სტრატეგია. სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, ბავშვთა მიმართ სექსუალური ძალადობისგან დაცვისა და დახმარების პროცესში კვლავ პრობლემად რჩება შესაბამისი უწყებების მიერ დროული და ეფექტიანი ღონისძიებების გატარება დაზარალებული ბავშვის გამოვლენისა და მსხვერპლი არასრულწლოვნის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის თვალსაზრისით. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ კვლავ არაპროპორციულად მცირე და საჭიროებებზე ნაკლებად ორიენტირებული იყო სოციალური მომსახურების სააგენტოს ფსიქოლოგთა რიცხვი, რომელთა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციაა ძალადობის მსხვერპლისა თუ ძალადობის რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვთან მუშაობა.  სახელმწიფო ზრუნვის არასრულწლოვნის ქვეშ მყოფი, შემთხვევაში, ძალადობის დაგეგმოს მსხვერპლი კონკრეტული თითოეული სარეაბილიტაციო, თერაპიული აქტივობები და ძალადობის თითოეულ ფაქტთან დაკავშირებით მიიღოს კონკრეტული გადაწყვეტილება ბავშვების უსაფრთხოებისა და უფლებრივი მდგომარეობის დაცვის მიზნით. ძალადობის შემთხვევაში, განახორციელოს ბავშვთან მომუშავე პირების მიერ რეფერირების პროცედურების აღსრულების მუდმივი მონიტორინგი; სახალხო დამცველი მიუთითებს საქართველოში ბავშვთა დაცვის სისტემის არაეფექტიანობის ერთ-ერთი სამწუხარო შედეგზე, რომ წლების განმავლობაში რისკის ქვეშ დგას არაერთი ბავშვის სიცოცხლე. სიღარიბის, ცხოვრების არასათანადო დონის, უგულებელყოფისა და სხვადასხვა სოციალური საფრთხეების გამო, ქვეყანაში კვლავ საგანგაშოა ბავშვთა სიკვდილიანობის შემთხვევები. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2019 წელს პარლამენტის მიერ „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიღება ქვეყანაში ბავშვთა უფლებების დაცვის სამართლებრივი განმტკიცების საქმეში სახელმწიფოს მხრიდან გადადგმული მისასალმებელი ნაბიჯია. ამის მიუხედავად, ბავშვის უფლებების სრული და ეფექტიანი დაცვის განხორციელების თვალსაზრისით, ქვეყანაში კვლავ არაერთი გადაუჭრელი პრობლემაა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ არაეფექტიანი სოციალური სისტემისა და პროგრამების პირობებში, წლების განმავლობაში პრობლემად რჩება ბავშვთა სიღარიბე და ცხოვრების არასათანადო დონე. სიღარიბეში მცხოვრებ ბავშვიან ოჯახებს, რიგ შემთხვევებში, აწუხებთ არასრულწლოვანთა საბაზისო განათლების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფისა და შესაბამისი საცხოვრებელი პირობების შექმნის კუთხით არსებული მწვავე პრობლემები. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ სამწუხაროდ, სახელმწიფოს პოლიტიკა არ არის ორიენტირებული ასეთ ოჯახებში სიღარიბის აღმოფხვრაზე, ოჯახების გაძლიერებაზე, მხარდაჭერასა და ბავშვებისთვის სათანადო საცხოვრებელი გარემოს უზრუნველყოფაზე. მუნიციპალურ დონეზე არსებული პროგრამები უმეტესად ერთჯერადი ხასიათისაა და ვერ უზრუნველყოფს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებების დროულ და სრულ დაკმაყოფილებას, განსაკუთრებით ბავშვიანი ოჯახების სათანადო საცხოვრებლით უზრუნველყოფის კუთხით, შედეგად, რიგ შემთხვევებში, ბავშვებს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის საშიშ პირობებში უწევთ ცხოვრება. სახალხო დამცველი თვლის, რომ სიღარიბის დაძლევის პრევენციის მიზნით, საჭიროა სიღარიბის განმსაზღვრელი ფაქტორების სიღრმისეულ ანალიზი, ხოლო სახელმწიფოს მხრიდან, კვლევის შედეგებზე დაფუძნებულ გადაუდებელ რეაგირების საჭიროება. გადახედოს ბავშვთა სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონის დაძლევის  პოლიტიკას იმგვარად, რომ შეფასდეს ამჟამად არსებული სოციალური პროგრამები და გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად დაიგეგმოს უკიდურეს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების მხარდაჭერის ეფექტიანი, სიღარიბის პრევენციასა და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული სერვისები „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ შვილად აყვანის პროცესის ძირითადი გამოწვევაა სოციალური მომსახურების სერვისების არასაკმარისი ეფექტიანობა, რაც ვერ უზრუნველყოფს ისეთი პროცესების გონივრულ ვადაში წარმართვას, როგორიც არის, მაგალითად, თავსებადობის დადგენა ბავშვსა და შვილად ამყვანს შორის, გასაშვილებელი ბავშვის დროული გამოვლენა, ბავშვის საჭიროებების და საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინება, მისთვის შესაბამისი სტატუსის მინიჭება და სხვ.  დახვეწოს შვილად აყვანის პროცესში ბავშვის შეთავაზების წესის საკითხი საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირების გზით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2015-2019 წლებში, სოციალური მუშაკებისთვის, შვილად აყვანის სფეროში, გადამზადება ან სპეციალური სასწავლო კურსი არ ჩატარებულა. ამასთან, სოციალური მუშაკებისთვის არც სახელმძღვანელო პრინციპები და სარეკომენდაციო მითითებები შემუშავებულა, რომელთა საფუძველზეც შესაძლებელი იქნებოდა ბავშვის გაშვილებამდე მომზადება, მისთვის შესაბამისი ინფორმაციის მიწოდება მისი ასაკისა და განვითარების შესაბამისად.  შვილად აყვანის საკითხებზე მომუშავე სოციალური მუშაკები, ფსიქოლოგები და სხვა პროფესიონალები გადაამზადოს ბავშვთა უფლებებისა და ინიდივიდუალური საჭიროებების, ბავშვის რთული ქცევის მართვისა დაპრევენციის საკითხებთან დაკავშირებით; სახალხო დამცველი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნავს, რომ პრობლემურ საკითხად რჩება შვილად აყვანამდე ბავშვის სათანადო მომზადება და მისი ფსიქოსოციალური მდგომარეობის საფუძვლიანი შეფასება. აღნიშნავს, რომ არ არსებობს ბავშვთან გასაუბრების სახელმძღვანელო პრინციპები; სახალხო დამცველის ინფორმაციით გაშვილების პროცესში, უმეტეს შემთხვევაში, არ მონაწილეობს ფსიქოლოგი. საქმეში ის მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში ერთვება, მაგალითად, როდესაც ბავშვზე ძალადობის ან მანიპულირების ფაქტი იკვეთება. სოციალური  მუშაკებისა და შვილად აყვანის საკითხებზე მომუშავე პროფესიონალებისთვის შეიმუშაოს შესაბამისი სფეროს სახელმძღვანელო პრინციპები და სარეკომენდაციო მითითებები; სახელმძღვანელო პრინციპების ფარგლებში გაწეროს ბავშვთან გასაუბრებისა და შეფასების წესი; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მეურვეობა-მზრუნველობის ტერიტორიულ ერთეულებში არ გვხდება ბავშვებისთვის ადაპტირებული და სპეციალური ოთახი, სადაც კეთილსაიმედო იზოლირებულ სივრცეში შესაძლებელი იქნება შვილად აყვანის კანდიდატისა და გასაშვილებელი ბავშვის შეხვედრა. მეურვეობა-მზრუნველობის ცენტრალურ და ტერიტორიულ ორგანოებში, ბავშვთან  შეხვედრისა და გასაუბრებისთვის, მოაწყოს მის საჭიროებებზე მორგებული, კეთილსაიმედო ადაპტირებული გარემო „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მოცემული მომენტისთვის „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა“ ხორციელდება თბილისში, რუსთავსა და ქუთაისში. ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების სეზონური მიგრაციის პირობებში, პრობლემა განსაკუთრებით მწვავეა აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, კერძოდ, ბათუმში, სადაც მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა კვლავ არ ფუნქციონირებს. სახალხო დამცველი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით ასკვნის, რომ მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის მომსახურება მატერიალურ-ფინანსური და ადამიანური მხარდამჭერი რესურსის ნაკლებობას სერვისების განიცდის, არარსებობა და ასევე ცენტრების პრობლემურია უმეტესობაში დამატებითი არსებული ინფრასტრუქტურული პრობლემები.  უზრუნველყოს, რომ „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამით“ გათვალისწინებულმა მომსახურებამ მოიცვას აჭარის რეგიონი.  „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ არსებული მომსახურება გააძლიეროს ფინანსური და ადამიანური რესურსით. შეაფასოს მობილური ჯგუფების საქმიანობის ხარისხი და შეიმუშაოეს შეფასების ეფექტიანი ფორმა, რომლის საშუალებითაც ქუჩაში მცხოვრებ და მომუშავე თითოეულ ბავშვზე განისაზღვრება ინდივიდუალური საჭიროებები და რისკები; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ წლების განმავლობაში პრობლემად რჩება სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებების გამოვლენა და სიღარიბის საფუძვლით მათი სახელმწიფო ზრუნვაში განთავსების თავიდან აცილება. მისივე ინფორმაციით, პრობლემად რჩება ქუჩაში მცხოვრებ ან/და მომუშავე ბავშვთა გამოვლენა, მათთან კონტაქტის დამყარება, მათ დაცვასა და დახმარებასთან დაკავშირებული ღონისძიებების გატარება, სერვისების მიწოდება, როგორც მათთვის, ისე მათი ოჯახებისთვის.  უზრუნველყოს ქუჩაში ცხოვრებისა და მუშაობის საფრთხის წინაშე მყოფი ბავშვიანი ოჯახების ადრეული გამოვლენა. მიაწოდოს მათ დროული და ეფექტიანი სერვისები „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ საფუძველზე; სახალხო დამცველი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით ასკვნის, რომ მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის მომსახურება მატერიალურ-ფინანსური და ადამიანური მხარდამჭერი რესურსის ნაკლებობას სერვისების განიცდის, არარსებობა და ასევე პრობლემურია ცენტრების დამატებითი უმეტესობაში არსებული ინფრასტრუქტურული პრობლემები. ასევე მიიჩნევს, რომ ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების ოჯახებისა და მშობლებისთვის აუცილებელია დამატებითი სერვისების დანერგვა , მათთვის აუცილებელი უნარ-ჩვევების განსავითარებლად, რითაც ასევე უზრუნველყოფილი იქნება დასაქმების მოტივაციის ამაღლება  ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების ოჯახებისა და მშობლებისთვის შეიმუშაოს და დანერგოს დამატებითი სერვისები, როგორც მათი გადაუდებელი მატერიალური მხარდაჭერისთვის, ისე აუცილებელი უნარ-ჩვევების განსავითარებლად, აგრეთვე, დასაქმების მოტივაციის ასამაღლებლად და შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ საფუძველზე; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მრავალსისტემურ ხარვეზთან არის დაკავშირებული იმ ოჯახების გამოვლენა და პრევენციული ზომების მიღება, სადაც არსებობს საფრთხე, რომ ოჯახში მცხოვრები არასრულწლოვანი, შესაძლოა, სხვადასხვა მიზეზით ქუჩაში აღმოჩნდეს. სამწუხაროდ, საზოგადოებაში დამკვიდრებული არასწორი მიდგომა, ფულით დაეხმარონ ქუჩაში მცხოვრებ და მომუშავე ბავშვებს, ამ ბავშვების ქუჩაში ყოფნას კიდევ უფრო წაახალისებს და მათ მიმართ სათანადო ღონისძიებების გატარების შესაძლებლობას ართულებს.  გადადგას ნაბიჯები ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვებისადმი საზოგადოების ცნობიერებისა და მგრძნობელობის ასამაღლებლად. დაგეგმოს საინფორმაციო კამპანიები შესაბამის თემებზე, მათ შორის, ქუჩაში ბავშვისათვის მოწყალების გაღების, ამ ბავშვების მიმართ ძალადობის შემთხვევაში განსახორციელებელი ქმედებების საკითხებზე „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვებისა და მოზარდებისათვის განკუთვნილი სერვისები, 18 წლის შემდგომ, არ ითვალისწინებს ბენეფიციარებისთვის მომსახურების მიწოდებას, შესაბამისად, ბენეფიციარები, რომელთაც 18 წელი უსრულდებათ, კვლავ ქუჩაში აღმოჩენის, სიღარიბის, ძალადობისა და კრიმინალურ საქმიანობაში შესაძლო ჩართვის რისკის წინაშე დგებიან.  მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის ბენეფიციარებს 18 წლის შესრულების შემდეგ, მიაწოდოს შესაბამისი მომსახურება „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; სახალხო დამცველის კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნავს, რომ მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის მომსახურება მატერიალურ- ფინანსური და ადამიანური რესურსის ნაკლებობას განიცდის, ასევე პრობლემურია დამატებითი მხარდამჭერი სერვისების არარსებობა და ცენტრების უმეტესობაში არსებული ინფრასტრუქტურული პრობლემები. ასევე აღნიშნავს, რომ ბავშვთა სოციალური დაცვის სისტემაში არსებული ხარვეზები ბავშვთა პროგრამების სიმცირე და არსებულის არაეფექტიანობა, ასევე, სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების არასაკმარისი რაოდენობა, ბავშვთა, განსაკუთრებით კი, სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფ არასრულწლოვანთა სიღარიბისა და ძალადობისგან, მათ შორის, ტრეფიკინგისაგან დაცვის მაჩვენებელზე, უარყოფითად აისახება. გააძლიეროს  სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ტერიტორიული ცენტრები როგორც ადამიანური, ისე ტექნიკური და ფინანსური რესურსით. გაზარდოს სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ქვეყანაში კვლავაც არაერთი სისტემური პრობლემაა გადასაჭრელი ბავშვის მიმართ ძალადობის ეფექტიანი, ბავშვის საუკეთესო ინტერესებზე მორგებული რეაგირების თვალსაზრისით. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში 2019 წელს ბავშვის მიმართ ძალადობის თაობაზე განხორციელდა 3881 მიმართვა, აქედან ოჯახში შესაძლო ძალადობას ეხებოდა 87 შეტყობინება, ხოლო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციით, 2019 წელს, ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე, სადაც მსხვერპლი არასრულწლოვანი იყო, სულ 740 შემაკავებელი ორდერი გამოიცა. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ კვლავ იკვეთება სახელმწიფოს ვალდებულება, გამოიყენოს ყველა შესაძლო რესურსი, მხარდამჭერი პროფესიების წარმომადგენელთა, განსაკუთრებით, სოციალური მუშაკების გასაძლიერებლად, რათა ოჯახში ძალადობის მსხვერპლი ბავშვები სარგებლობდნენ ძალადობისგან დაცვისა და მხარდაჭერის მაღალი სტანდარტით. კვლავ გადაუჭრელი რჩება ბავშვის საუკეთესო ინტერესების სათანადოდ გათვალისწინების საკითხი ორივე მშობელთან ურთიერთობის უფლების თვალსაზრისით. ხშირ შემთხვევებში, უკიდურესად გართულებულია ბავშვის გადაცემასთან ან/და შვილთან მეორე მშობლის ან სხვა ოჯახის წევრის ურთიერთობის შესახებ სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულება. პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან, პრობლემურია ამ პროცესში მშობლების მიერ არასრულწლოვანი შვილების მიმართ განხორციელებული შესაძლო ფსიქოლოგიური ძალადობის გამოვლენა და მასზე ჯეროვანი რეაგირება.  დანერგოს ბავშვის მიმართ ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირების, შეფასების პროცესის, არსებული ინსტრუმენტის და შეფასების კრიტერიუმების მონიტორინგის ეფექტიანი მექანიზმი, არსებული ხარვეზებისა და არასათანადო რეაგირების გამოსავლენად/თავიდან ასაცილებლად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ფაქტების დროული გამოვლენის, მათზე ადეკვატური რეაგირების, ასევე, ოჯახში ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების შესაბამისი სერვისებით უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, პრობლემები იკვეთება ბავშვის ოჯახში ძალადობისგან დაცვის კუთხითაც. კვლავ არ არსებობს ოჯახში ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაციის სერვისი, მინიმალურია მათთან ფსიქოლოგის ჩართულობა.  ოჯახში ძალადობის მსხვერპლ თითოეულ ბავშვთან მუშაობის საწყის ეტაპზევე ჩართოს ფსიქოლოგი და დაგეგმოს არასრულწლოვნის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროცესი „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ თავშესაფრის მაძიებელი, საერთაშორისო დაცვისა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვნები, მიმღებ ქვეყნებში არსებული ენის ბარიერისა და სხვადასხვა სერვისებზე ხელმისაწვდომობის, მათ შორის ჯანდაცვის, სოციალური დაცვისა და განათლების სერვისებზე წვდომის შეზღუდვის გამო, სხვადასხვა სახის უფლებადარღვევის მაღალი რისკის ქვეშ იმყოფებიან. ისინი ძალადობისა და ექსპლუატაციის საფრთხის წინაშე დგანან, განსაკუთრებით ის ბავშვები,რ რომლებიც დოკუმენტაციისა და თანმხლები პირის გარეშე გადაადგილდებიან. სიღარიბე და სოციალური მარგინალიზაცია მათი უსაფრთხოებისა და კეთილდღეობისთვის ერთ-ერთი ძირითადი გამოწვევაა. ამდენად, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ქვეყანაში ბავშვთა სოციალური დაცვის სისტემაში არსებული ხარვეზები, მათ შორის, პროგრამების სიმცირე, ბავშვთა მხარდამჭერი პროფესიონალების არასაკმარისი რაოდენობა, ბავშვთა ფსიქოსოციალური დაცვის და მხარდაჭერის სისტემის გამოწვევები, საქართველოს ტერიტორიაზე მყოფი ნებისმიერი არასრულწლოვნის, მათ შორის საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელი და მოქალაქეობის არმქონე ბავშვების უფლებების განუხრელ დაცვასა და რეალიზებას, ვერ უზრუნველყოფს. განსაკუთრებით, როდესაც ისინი დაცვისა და მხარდაჭერის განსაკუთრებულ პირობებს საჭიროებენ.  უზრუნველყოს საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობის სისტემური შეფასება, გამოავლინოს მათი უფლებების დარღვევა და ბავშვის საუკეთესო ინტერესებიდან გამომდინარე, მათზე მოახდინოს სათანადო რეაგირება; როგორც სახალხო დამცველი აღნიშნავს, მონიტორინგის დროს გამოვლინდა, რომ ხანდაზმულთა დაწესებულებებში (პანსიონატებში) მოთავსებული ბენეფიციარების ნაწილს აქვს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები. თუმცა, სამწუხაროდ, აღნიშნულ ინსტიტუციებში ფსიქიატრის მომსახურება ხელმიუწვდომელია. შესაბამისად, პანსიონატში მყოფ ბენეფიციარებს ხელი არ მიუწვდებათ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებზე. სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შესაბამისი საჭიროების მქონე ბენეფიციარებს, რიგ შემთხვევებში, არ ჰყავთ დანიშნული მხარდამჭერის მიმღები პირები. შესაბამისად, არსებობს მათი უფლებების ხელყოფის რეალური საფრთხე. ასევე აღნიშნავს, რომ მნიშვნელოვანი პრობლემაა სამედიცინო პერსონალის (ექიმების და ექთნების) და მომვლელების დაბალი ანაზღაურება, რომელიც გაწეულ შრომას არ შეესაბამება. ეს, პერსონალს უკარგავს ხარისხიანი მომსახურების გაწევის მოტივაციას. ამასთან, პერსონალს არც ხანდაზმულ პირთა საჭიროებებზე ორიენტირებული პროფესიული განვითარების ტრენინგები/სემინარები/კურსები უტარდება. აღსანიშნავია, რომ აქტიური დაბერების უზრუნველსაყოფად, პანსიონატებში არ ფუნქციონირებს წინასწარ განსაზღვრული სოციალური აქტივობების გეგმა. მიმდინარე ღონისძიებები სპონტანური ხასიათისაა და უმეტესწილად დაკავშირებულია სხვადასხვა მოხალისე ორგანიზაციის შეთავაზებებზე.  შეისწავლოს პანსიონატებში მყოფი ბენეფიციარების ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობა და, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებზე ხელმისაწვდომობა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2019 წლის ოქტომბერში, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მონიტორინგისას შემოწმდა თბილისისა და ქუთაისის ხანდაზმულთა პანსიონატებში განთავსებულ ბენეფიციართა უფლებების დაცვის მდგომარეობა და იქ არსებული პირობების საერთაშორისო და ეროვნულ დონეზე დადგენილ სტანდარტებთან შესაბამისობა. მონიტორინგმა გამოავლინა დარღვევები, როგორც ინსტიტუციური მოწყობის, ისე ხარვეზიანი რეგულაციებისა და პრაქტიკის კუთხით. მონიტორინგის საფუძველზე, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ხანდაზმული პირების უფლებები სათანადოდ არ არის დაცული. მონიტორინგის შედეგად აღმოჩნდა, რომ ხანდაზმულის დაწესებულებაში ჩარიცხვის შემდეგ, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს მხრიდან ბენეფიციარის ზედამხედველობა და კონტროლი აღარ ხორციელდებოდა და მონიტორინგი არ უტარდებოდა სპეციალიზებული დაწესებულების მომსახურების მიღების გაგრძელების საჭიროებას  გააძლიეროს სადღეღამისო სპეციალიზებული დაწესებულებების მიერ ხანდაზმულთათვის მომსახურების მიწოდების რეგულარული მონიტორინგი; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ სპეციალიზებული დაწესებულებების ბენეფიციარებს არ მიუწვდებოდათ ხელი სოციალური მუშაკის მომსახურებაზე, ამავე დროს, აღნიშნული დარგის სპეციალისტი არც მულტი დისციპლინური გუნდის საქმიანობაში იყო ჩართული, რომელიც შეიმუშავებს ბენეფიციარის ინდივიდუალური მომსახურების გეგმას. ასეთ პირობებში, ეჭვქვეშ დგება მსგავსი გეგმების კვალიფიციურობის საკითხი. სახალხო დამცველს საგულისხმოდ მიაჩნია ის ფაქტი, რომ განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად, მეურვეობისა და მზრუნველობის მიმართულებით უფლებამოსილებები 2020 წლის 1 თებერვლიდან სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა და დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს გადაეცა, რომელიც უშუალოდ უწევს ზედამხედველობას ხანდაზმულთა დაწესებულებებს. შესაბამისად, სახალხო დამცველი იმედს გამოთქვამს, რომ აღნიშნული სტრუქტურული ცვლილება მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ხელს შეუწყობს, აქტიურად ჩაერთოს ხანდაზმულთა პანსიონატის საქმიანობაში.  პანსიონატებში მყოფ ბენეფიციარებზე ზრუნვის პროცესში, მათ შორის, მულტიდისციპლინური გუნდის საქმიანობაში, ჩართოს სოციალური მუშაკი; სახალხო დამცველი, საანგარიშო პერიოდში საბანკო დაწესებულების მიერ ასაკის ნიშნით დანიშნული სახელმწიფო პენსიის თვიურად 50%-ზე მეტის დაკავების კანონიერების საკითხი შეფასების შედეგად აღნიშნავს, რომ პენსიონერთა ნახევარზე მეტს სესხი აქვს აღებული, ხოლო საკრედიტო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული თანხა საპენსიო ანგარიშიდან იჭრება, რის გამოც, ბანკის მხრიდან ყოველთვიურად გასაცემი პენსიიდან 50%ზე მეტი უკავდებათ. იმ პირობებში, როცა პენსიონერებისათვის სახელმწიფო პენსია შემოსავლის ერთადერთ წყაროს წარმოადგენს, მიღებული თანხა საარსებო მინიმუმზე გაცილებით ნაკლებია, რაც, პენსიონერთა ისედაც მძიმე სოციალურ-ეკონომიკურ პირობებს, კიდევ უფრო ამძიმებს. სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოდან მიღებული ინფორმაციით, ფულადი გასაცემლების გაცემის/დარიგების უსასყიდლო საბანკო მომსახურების თაობაზე სს „ლიბერთი ბანკთან“ 2014 წელს გაფორმებული ხელშეკრულების მოქმედების ვადა, 2019 წლის ბოლოს იწურებოდა, სააგენტოს დაგეგმილი ჰქონდა საბანკო მომსახურების ახალი სახელშეკრულებო მოთხოვნების განსაზღვრა, კანონმდებლობის და სახელმწიფო ფულადი გასაცემლების მიმღებთა ინტერესების შესაბამისად, მაგრამ ცნობილი გახდა, რომ ხელშეკრულების ვადა 3 წლით იქნა გაგრძელებული, იგივე პირობებით. სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, რომ სახელმწიფომ ბენეფიციართა ინტერესების გათვალისწინებით გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები, რათა თავიდან აიცილოს პენსიიდან თანხის ძირითადი ნაწილის დაკავება და პენსიონერების სოციალურეკონომიკური პირობების დამძიმება.  ბენეფიციართა ინტერესებზე მორგებული პირობების გათვალისწინებით, აწარმოოს მოლაპარაკებები სს „ლიბერთი ბანკთან“, დადებულ ხელშეკრულებაში ცვლილებების შესატანად; სახალხო დამცველი ანგარიშში აღნიშნავს, რომ დევნილთა უფლებრივი მდგომარეობის კუთხით, კვლავ პრობლემაა სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ შენობებში მცხოვრები დევნილი ოჯახების განსახლება. სააგენტოს ინფორმაციით, ამჟამად არსებული 154 ობიექტიდან, რომლებიც მძიმე მდგომარეობაშია, 133 სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველია. შესაბამისად, შემოწმებული ობიექტებიდან 21 შენობა შეფასების დროს მომეტებული საფრთხის შემცველი არ ყოფილა. შენობების ტექნიკური მდგრადობა, უმეტეს შემთხვევაში, მხოლოდ დევნილთა წერილობითი მოთხოვნის საფუძველზე მოწმდება. სახალხო დამცველი თვლის, რომ, შესაძლოა, მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ყველა ობიექტი არ შემოწმდეს და სააგენტოს მონაცემები არ იყოს სრულყოფილი.  სააგენტოს მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული მძიმე მდგომარეობაში მყოფი 21 ობიექტიდან, გამოავლინოს ისეთი შენობები, რომელთა მდგრადობაც, უკანასკნელი 2 წლის განმავლობაში არ გადამოწმებულა, და საექსპერტო შეფასებების ჩატარების გზით გადაამოწმოს მათი მდგომარეობა; როგორც სახალხო დამცველი აღნიშნავს, სააგენტოს ინფორმაციით, 2019 წელს სიცოცხლისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი 29 ობიექტი დაიხურა. დახურული ობიექტებიდან, გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამის ფარგლებში 245 ოჯახი განსახლდა, რაც, 2018 წელს განსახლებული ოჯახების რაოდენობაზე 92 ოჯახით ნაკლებია. საანგარიშო პერიოდში ე.წ. ნგრევადი ობიექტებიდან განსახლებული ოჯახების რაოდენობის კლება, ცალსახად იმსახურებს უარყოფით შეფასებას. მისი შეფასებით, მდგომარეობას ამძიმებს ისიც, რომ ყოფილი კომპაქტურად განსახლების ობიექტების მდგომარეობა დროდადრო კიდევ უფრო მძიმდება. ამდენად, მნიშვნელოვანია, სააგენტომ, შესაბამისი საექსპერტო შეფასებების ჩატარების გზით პერიოდულად გადაამოწმოს ავარიული შენობების მდგრადობა და ასევე, მაქსიმალურად უზრუნველყოს მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ობიექტებიდან დევნილთა პრიორიტეტულად განსახლება. მიაჩნია, რომ სააგენტომ საკუთარი ინიციატივით, პროაქტიულად შეამოწმოს დევნილთა განსახლების ობიექტების ტექნიკური მდგრადობა და ეს მხოლოდ დევნილთა წერილობით მიმართვაზე არ იყოს დამოკიდებული.  საექსპერტო შეფასებების ჩატარების გზით პროაქტიულად გადაამოწმოს დევნილთა განსახლების ობიექტების მდგრადობა, რათა შესაძლებელი გახდეს სრულყოფილი ინფორმაციის შეგროვება ე. წ. ნგრევადი ობიექტების რაოდენობაზე; როგორც სახალხო დამცველი აღნიშნავს, ინდივიდუალური საქმეების შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ არ არსებობს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა გრძელვადიანი განსახლების, მათ შორის პირის მსგავს შენობაში ფაქტობრივად ცხოვრების დადასტურების გაწერილი პროცედურები, რის გამოც ზოგიერთ შემთხვევაში, ვერ დგინდება დევნილი ოჯახი რეალურად ცხოვრობს თუ არა ე. წ. ნგრევად ობიექტში და შესაბამისად არ არის დადგენილი ასეთი ოჯახების რაოდენობაც. სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, რომ დევნილთა განსახლების მარეგულირებელ აქტში გაიწეროს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა განსახლების წესი და სააგენტომ, შესაბამისი საექსპერტო შეფასებების ჩატარების გზით პერიოდულად გადაამოწმოს ავარიული შენობების მდგრადობა და ასევე, მაქსიმალურად უზრუნველყოს მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ობიექტებიდან დევნილთა პრიორიტეტულად განსახლება და გასანაწილებელი ბინების არარსებობის შემთხევაში უზრუნველყოს ისინი ქირით.  მაქსიმალურად გამოიყენოს მის ხელთ არსებული ყველა ბერკეტი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ყოფილი კოლექტიური განსახლების ობიექტებიდან დევნილი პირების გრძელვადიანი განსახლების მიზნით, ხოლო საკმარისი რესურსის (გასანაწილებელი ბინების) არარსებობის შემთხვევაში, გრძელვადიან განსახლებამდე ქირით უზრუნველყოს ასეთი ოჯახები; რაც შეეხება მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრებ ოჯახებს, სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2019 წელს სსიპ გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ, მომეტებული საფრთხის ქვეშ ცხოვრების შესახებ დასკვნა 210 ოჯახზე გასცა. მიუხედავად იმისა, რომ ეკომიგრანტთა განსახლებაზე პასუხისმგებელმა უწყებამ სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან გამოითხოვა ამავე უწყების მიერ 2013 წლიდან გაცემული გეოლოგიური დასკვნები, ამას გავლენა არ მოუხდენია განსახლებული ოჯახების რაოდენობაზე და მომეტებული საფრთხის ქვეშ მცხოვრები მხოლოდ 30 ოჯახი განსახლდა. ამდენად, მნიშვნელოვანია, განსახლების საკითხზე მსჯელობისას, პრიორიტეტი სწორედ ასეთ ოჯახებს მიენიჭოთ.  სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან მიღებული გეოლოგიური დასკვნების გაანალიზების საფუძველზე, გამოავლინოს მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახები და განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხა შესაძლებლოებბის ფარგლებში მაქსიმალურად მოახმაროს ასეთი ოჯახების განსახლებას; სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, საცხოვრებლით. იმ პირობებში, როდესაც 2019 წელს 281 ოჯახი დაკმაყოფილდა მზარდია ეკომიგრანტთა რაოდენობა, მნიშვნელოვანია გაიზარდოს განსახლებული ოჯახების რაოდენობაც. დამატებით, ასევე აღნიშნავს, რომ 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტების ნაწილს დღემდე არ გადასცემია საცხოვრებელი კერძო საკუთრებაში. აღნიშნულ პერიოდში საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსახლებული 1062 ოჯახიდან მხოლოდ 649 ოჯახს აქვს უძრავი ქონება საკუთრებაში გადაცემული, დანარჩენებს კი, წლებია, უწევთ მოლოდინის რეჟიმში ცხოვრება.  გააძლიეროს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი; მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი ხანდაზმული პირების უფლებები სათანადოდ არ არის დაცული. მონიტორინგის შედეგად აღმოჩნდა, რომ ხანდაზმულის დაწესებულებაში ჩარიცხვის შემდეგ, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს მხრიდან ბენეფიციარის ზედამხედველობა და კონტროლი აღარ ხორციელდებოდა და მონიტორინგი არ უტარდებოდა სპეციალიზებული დაწესებულების მომსახურების მიღების გაგრძელების საჭიროებას, სპეციალიზებული დაწესებულებების ბენეფიციარებს არ მიუწვდებოდათ ხელი სოციალური მუშაკის მომსახურებაზე, ამავე დროს, აღნიშნული დარგის სპეციალისტი არც მულტი დისციპლინური გუნდის საქმიანობაში იყო ჩართული, რომელიც შეიმუშავებს ბენეფიციარის ინდივიდუალური მომსახურების გეგმას. ასეთ პირობებში, სახალხო დამცველი ეჭქვეშ აყენებს მსგავსი გეგმების კვალიფიციურობის საკითხს.  ბენეფიციარის საჭიროებების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს მომსახურების ინდივიდუალური გეგმა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ აქტიური დაბერების უზრუნველსაყოფად, პანსიონატებში არ ფუნქციონირებს წინასწარ განსაზღვრული სოციალური აქტივობების გეგმა. მიმდინარე ღონისძიებები სპონტანური ხასიათისაა და უმეტესწილად დაკავშირებულია სხვადასხვა მოხალისე ორგანიზაციის შეთავაზებებზე.  აქტიური დაბერების მიზნით შეიმუშაოს სოციალური აქტივობების გეგმა სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მონიტორინგის დროს ასევე გამოვლინდა, რომ ხანდაზმულთა დაწესებულებებში მოთავსებული ბენეფიციარების ნაწილს აქვს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები. თუმცა, სამწუხაროდ, აღნიშნულ ინსტიტუციებში ფსიქიატრის მომსახურება ხელმიუწვდომელია. შესაბამისად, პანსიონატში მყოფ ბენეფიციარებს ხელი არ მიუწვდებათ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებზე. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შესაბამისი საჭიროების მქონე ბენეფიციარებს, რიგ შემთხვევებში, არ ჰყავთ დანიშნული მხარდამჭერის მიმღები პირები. შესაბამისად, არსებობს მათი უფლებების ხელყოფის რეალური საფრთხე  გამოვლინოს მხარდამჭერის საჭიროების მქონე ბენეფიციარები და მიიღოს შესაბამისი ზომები მათთვის მხარდამჭერის დანიშვნის პროცედურების დასაწყებად; სხვადასხვა მომსახურების მისაწვდომობის მხრივ, პრობლემები ექმნებათ როგორც ფიზიკური შეზღუდვის მქონე, ისე უსინათლო პირებსაც. ეროვნული საკანონმდებლო ბაზა ჯერ კიდევ არ იცნობს გონივრულ მისადაგებას, როგორც შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით დისკრიმინაციის ერთ-ერთ ფორმას. კვლავ უთანასწორო პირობებში არიან საჯარო სამსახურში დასაქმებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები, რომლებიც (გარდა მკვეთრად და მხედველობის გამო მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისა), კერძო სექტორში დასაქმებულთაგან განსხვავებით, სოციალური პაკეტით ვერ სარგებლობენ.  უზრუნველყოს სტატისტიკური აღრიცხვა საჯარო სამსახურში დასაქმებული მნიშვნელოვნად და ზომიერად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების შემდგომში „სოციალური პაკეტის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 23 ივლისის №279 დადგენილებით გათვალისწინებული სოციალური პაკეტით სარგებლობის ხელმისაწვდომობის მიზნით; „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონი არ შეიცავს დებულებებს, რომელიც სათანადოდ დაარეგულირებდა საჩივრების განხილვის პროცედურას და მონიტორინგის საკითხს. სოციალური მომსახურების სააგენტოს, 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 16 დეკემბრამდე, ფსიქიატრიული დაწესებულებები არ შეუმოწმებია. სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტომ 2019 წლის 1 იანვრიდან 2019 წლის 3 დეკემბრამდე 10 ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ჩაატარა შემოწმება/რევიზია. მოქმედი ჰოსპიტალგარე კონტროლის მექანიზმები ორიენტირებულია პაციენტების საჩივრებზე, რაც, ფსიქიატრიული დახმარების ხარვეზებისა და ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტის გასაჩივრების სათანადო, პაციენტებისათვის ხელმისაწვდომი პროცედურის არარსებობის პირობებში, სახელმწიფო კონტროლის საჭირო ხარისხს ვერ უზრუნველყოფს. კერძოდ, კონტროლის მექანიზმების მუშაობა არ არის ყოვლისმომცველი, კოორდინირებული და დარღვევების აღმოჩენის შემთხვევაში, მისი გამოსწორება მკაცრად არ კონტროლდება.  შექმნას ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმი, რომლის კომპეტენციაც იქნება ფსიქიატრიული სერვისების მომხმარებლებისგან, დაინტერესებული პირებისგან მათი წარმომადგენლებისა კონფიდენციალური/ღია და საჩივრების სხვა მიღება ფსიქიატრიული სერვისების ხარისხისა და უფლებების კუთხით გამოვლენილ დარღვევებზე და ფსიქიატრიული სერვისების მიმწოდებლების რეგულარული, სისტემური და პროაქტიული მონიტორინგი; ინსპექტირების შედეგებმა აჩვენა, რომ შრომის უსაფრთხოების კუთხით, ყველაზე პრობლემური რისკების შეფასების ვალდებულების შეუსრულებლობაა. ამასთან, დასაქმებულები, ხშირად, ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების გარეშე მუშაობენ. საგულისხმოა, რომ წლის განმავლობაში 92 ობიექტს შეუჩერდა სამუშაო პროცესი უსაფრთხოების ნორმების კრიტიკული დარღვევის გამო, რაც გულისხმობს, რომ გამოვლენილი შეუსაბამობები მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნიდა ადამიანის სიცოცხლეს ან/და ჯანმრთელობას და სავალდებულო იყო მათი დაუყოვნებლივ გამოსწორება. შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტს 2018 წელს მიენიჭა შრომის კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნების შესრულების შემოწმების უფლებამოსილება. თუმცა, შრომის უსაფრთხოების ნორმებისგან განსხვავებით, მათ დაცვაზე ზედამხედველობის გაწევა მხოლოდ ორგანიზაციის წინასწარი თანხმობის შემთხვევაში შეუძლია. 2019 წელს შრომითი უფლებების ნაწილში ინსპექტირებაზე თანხმობა მხოლოდ 19-მა დამსაქმებელმა გამოთქვა. გამოიკვეთა ისეთი მძიმე დარღვევები, როგორებიცაა უქმე დღეებში ნამუშევარი და ზეგანაკვეთური სამუშაოს აუნაზღაურებლობა, შეუსაბამობა ხელშეკრულებით გათვალისწინებულ და არსებულ სამუშაოს შორის, ხელშეკრულების შეწყვეტის წესის დარღვევა და სხვ. საპასუხოდ, შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი უფლებამოსილი იყო, გაეცა მხოლოდ სარეკომენდაციო ხასიათის მითითებები, ვინაიდან შრომითი უფლებების დაცვაზე ზედამხედველობის პროცესში იგი არ არის აღჭურვილი შესასრულებლად სავალდებულო მითითებების გაცემის ან სანქცირების მექანიზმებით. შრომითი უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის სტანდარტი მოითხოვს შრომის ინსპექციის ისეთი სისტემის არსებობას, რომელიც უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის საკითხებთან ერთად, შრომის პირობებთან დაკავშირებული სხვა დებულებების (სამუშაო საათები, ხელფასი, დასვენების დრო და სხვ.) აღსრულებასაც მოიცავს. ასოცირების შესახებ შეთანხმებით, საქართველოს ნაკისრი აქვს ვალდებულება, საკუთარ კანონმდებლობასა და პრაქტიკაში ასახოს საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები სწორედ იმ ფორმით, როგორც ეს მოცემულია შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის კონვენციებში. თუმცა საქართველოს აღნიშნული სტანდარტების დამდგენი კონვენციები დღემდე არ აქვს რატიფიცირებული.  უზრუნველყოს ნორმატიული აქტების მიღება სამუშაო ადგილზე უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის მინიმალური მოთხოვნების თაობაზე 1989 წლის 30 ნოემბრის საბჭოს 89/654/EEC დირექტივის, სამუშაო ადგილზე მუშაკთა მიერ სამუშაო მოწყობილობების გამოყენებისათვის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის მინიმალური მოთხოვნების თაობაზე 2009 წლის 16 სექტემბრის ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2009/104/EC დირექტივისა და მონიტორიან დანადგარებთან მუშაობისთვის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის მინიმალური მოთხოვნების შესახებ 1990 წლის 29 მაისის საბჭოს 90/270/EEC დირექტივის დებულებათა შესასრულებლად.  გაატაროს სათანადო ღონისძიებები შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის „მრეწველობასა და ვაჭრობაში შრომის ინსპექციის შესახებ“ №81, „შრომის ინსპექციის (სოფლის მეურნეობაში) შესახებ“ №129 და „სამუშაო ადგილებზე ჯანმრთელობის უსაფრთხოების შესახებ“ პროცედურების დასაწყებად; №155 კონვენციების რატიფიკაციისთვის საჭირო  დააჩქაროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის ორგანიზაციული და სტრუქტურული გაძლიერება, მათ შორის, რეგიონული ოფისებით აღჭურვის გზით; საქართველოს სახელმწიფოს გაცხადებული პოლიტიკაა ონკოლოგიური დაავადებების მკურნალობის თანამედროვე და მაღალეფექტიანი მეთოდების დანერგვა. თუმცა ცალკეული და სხვადასხვა სახელმწიფო პროგრამა - საყოველთაო ჯანდაცვის, ონკოპრევენციის პროგრამის, პალიატიური მზრუნველობის და ადგილობრივი მუნიციპალური ბიუჯეტების ფარგლებში, - რომელიც უზრუნველყოფს ონკოლოგიური დაავადების ლაბორატორიული გამოკვლევების და ოპერაციების ხარჯების ანაზღაურებას დაზღვევის პაკეტების შესაბამისი ლიმიტისა და თანაგადახდის გათვალისწინებით, ქმნის არათანაბარ და განსხვავებულ მიდგომას ბენეფიციარის ფინანსური სტატუსიდან გამომდინარე. არასრული დაფინასების გამო, ამ მძიმე სენით დაავადებულ პაციენტებს საკუთარი ხარჯებით ან კვლავ სახელმწიფო/მუნიციპალური პროგრამის დახმარებით უწევთ თანხის შევსება სამედიცინო დაწესებულების მიერ დადგენილ ტარიფამდე.  გააძლიეროს სახელმწიფო პროგრამები, რომელიც უზრუნველყოფს ონკოლოგიურ დაავადებათა ახალი შემთხვევების დროულად გამოვლენას, კიბოს გავრცელების პრევენციას და ონკოლოგიური პაციენტებისათვის მკურნალობის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებას; ცალკეული სოციალური პროგრამებისა და გასული წლის მაისში განხორციელებული რიგი პოზიტიური ცვლილებების მიუხედავად, ქვეყანაში არ არსებობს სოციალური დაცვის გამართული სისტემა და შესაბამისი სტრატეგია, რომელიც მოსახლეობას სამართლიანი, მიზნობრივი და ეფექტიანი დახმარებით უზრუნველყოფდა და მოწყვლადი ჯგუფების გაძლიერებასა და სიღარიბის დაძლევაზე იქნებოდა ორიენტირებული. „მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამა“ ქვეყანაში 2006 წელს დაინერგა თუმცა 2014 წლის შემდეგ არ შეფასებულა პროგრამის ეფექტიანობა, არ შესწავლილა სამომხმარებლო ინდექსის გამომთვლელი ფორმულის ეფექტიანობა და შინამეურნეობების საჭიროებები. მოსახლეობის სამართლიანი, მიზნობრივი და ეფექტიანი დახმარებით უზრუნველსაყოფად, აუცილებელია მთავრობამ შინამეურნეობების კვლევაზე დაყრდნობით შეაფასოს „მიზნობრივი სოციალური პროგრამის“ ეფექტიანობა და შედეგების მიხედვით მიიღოს შესაბამისი ზომები.  საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განხორციელებული შინამეურნეობის კვლევებზე დაყრდნობით, უზრუნველყოს „მიზნობრივი სოციალური დახმარების“ პროგრამის განახლების და მისი ეფექტიანობის პერიოდული შესწავლის მეთოდოლოგიის შემუშავება; 2019 წელს იკლო მიზნობრივი ქვეპროგრამებით მოსარგებლე შშმ პირთა (მათ შორის, შშმ ბავშვთა) რაოდენობამ. კვლავ გამოწვევად რჩება ქვეპროგრამით სარგებლობის მომლოდინე ბენეფიციართა რიგების არსებობა და ცალკეული ქვეპროგრამებით გათვალისწინებული მომსახურების ხარისხი. სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში შშმ პირთა საჭიროებებზე გათვლილი მიზნობრივი სერვისების დიდი ნაწილი სრულად ვერ ფარავს რეგიონებს და ქვეყნის მასშტაბით არსებულ მოთხოვნებს. სახელმწიფო პროგრამით სარგებლობისას, გარკვეულ პრობლემებს აწყდებიან სმენის შეზღუდვის მქონე პირები. არსებული მდგომარეობით, არ ხდება მოსარგებლეების უზრუნველყოფა კოხლეარული იმპლანტის პროცესორით, რაც აბრკოლებს დამხმარე საშუალების გამოყენებით მიღწეული შედეგის შენარჩუნებას და მდგომარეობის გაუარესებას იწვევს. რამდენიმე მუნიციპალიტეტი ფრაგმენტულად აფინანსებს კოხლეარული იმპლანტის, მეტყველების პროცესორის სახარჯ საშუალებებს (სადენი, ელემენტები, სხვა), რაც, ბუნებრივია, სმენის პრობლემების მქონე ყველა პირისთვის არ არის მისაწვდომი. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო პროგრამამ სრულად სახელმწიფო უზრუნველყოს პროგრამა სმენის ითვალისწინებს სმენის ხელშემწყობი კომპონენტის დასახელებული აპარატით რეაბილიტაციას. ნაწილში კომპონენტით უზრუნველყოფის დაბალია ჩართულ პარალელურად, დამოუკიდებელი პირთა სარგებლობა. რაოდენობა. არ ცხოვრების სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის შესაბამის კომპონენტებში, დღემდე არ არის უზრუნველყოფილი რთული ქცევისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ბავშვების სამიზნე ჯგუფად გათვალისწინება და მათთვის საჭირო სერვისის მიწოდება. საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებისა და რთული ქცევის მქონე ბავშვები კვლავ აუცილებელი თერაპიისა და რეაბილიტაციის გარეშე არიან დარჩენილები. სახელმწიფო კვლავ ვერ უზრუნველყოფს რეაბილიტაციის სერვისზე ზრდასრული შშმ პირების წვდომას. მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფოს მხრიდან დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერით შესაძლებელი გახდა ქვეპროგრამის შესაქმნელად გარკვეული ნაბიჯების გადადგმა, ზრდასრული შშმ პირები კვლავ ვერ სარგებლობენ მათთვის აუცილებელი მომსახურებით.  გააძლიეროს ბავშვთა ადრეული აბილიტაცია/რეაბილიტაციის, ორგანიზაციების შშმ მომსახურების პირთა განვითარების, დღის ქვეპროგრამების ცენტრებისა მისაწვდომობა ბავშვთა და სათემო შესაბამისი საჭიროების მქონე ყველა პირისთვის ქვეყნის მასშტაბით, მათ შორის, საჭიროებების კვლევის, არსებულ სერვისებში გამოკვეთილი ხარვეზების/გამოწვევების შესწავლის, დაფინანსების ზრდისა და მომსახურებაში დასაქმებული პერსონალის სწავლება/გადამზადების გზით;  სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ბავშვების სამიზნე ჯგუფად გათვალისწინება და მათთვის შესაბამისი სერვისის მიწოდება;  სახელმწიფო პროგრამის მიხედვით, სმენის აპარატით უზრუნველყოფის პარალელურად, გაითვალისწინოს სმენის რეაბილიტაცია და სასმენ ტექნოლოგიებზე სრული მისაწვდომობა; გამოწვევად რჩება დღის ცენტრების მომსახურების საჭიროების მქონე ყველა პირის მოცვა ქვეყნის მასშტაბით. სერვისით მოსარგებლე პირთათვის (მათ შორის, ბავშვთათვის) ვაუჩერის გაგრძელების პროცესში არსებული ხარვეზები, სერვისის არათანაბარი გეოგრაფიული მოცვა და, რიგ შემთხვევებში, სერვისის დაბალი ხარისხი, უარყოფითად აისახება მომსახურებაში ჩართულ შშმ პირთა (მათ შორის, ბავშვთა) რაოდენობაზე. 2019 წელს ქვეპროგრამის ბიუჯეტის 2 483 300 ლარით ზრდის მიუხედავად, არ მოხდა მისი მნიშვნელოვანი ნაწილის ათვისება, რაც არასწორ განაწილებაზე მიუთითებს. ერთ ბენეფიციარზე გათვალისწინებული დაფინანსების სიმწირის გამო, ვერ ხერხდება ცენტრების გამოცდილი და კვალიფიციური კადრებით უზრუნველყოფა. მომსახურების მიმწოდებლების ნაწილი სათანადოდ არ ასრულებს სახელმწიფო პროგრამითა და სტანდარტებით დადგენილ მოთხოვნებს. ბენეფიციარებს არ მიეწოდებათ ინდივიდუალურ საჭიროებებზე, ფუნქციონალურ შესაძლებლობებსა და შეზღუდვებზე მორგებული მომსახურება. მწვავედ გამოიკვეთა კვალიფიციური სპეციალისტების დეფიციტი, განსაკუთრებით, რეგიონებში, ასევე, ძალადობის გამოვლენის, კვალიფიცირებისა და რეაგირების მხრივ არსებული მნიშვნელოვანი ხარვეზები. პრობლემას წარმოადგენს დღის ცენტრების ფიზიკური გარემო, რომლის გარე და შიდა ინფრასტრუქტურა არ არის სრულად მისაწვდომი შშმ პირებისთვის. სახელმწიფო დროულად არ აახლებს ვაუჩერს, რაც იწვევს სერვისის წყვეტას თვეების განმავლობაში.  უზრუნველყოს შშმ პირთა საოჯახო ტიპის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი მომსახურების სერვისში ჩართულ ბენეფიციართა რაოდენობის გაზრდა;  უზრუნველყოს დღის ცენტრებში მომსახურების ქვეპროგრამისთვის გამოყოფილი ბიუჯეტის იმგვარი ზრდა და განაწილება, რაც შესაძლებელს გახდის სერვისის კვალიფიციური კადრებით დაკომპლექტებას და ბენეფიციარებისთვის სათანადო სარეაბილიტაციო ღონისძიებების მიწოდებას; მუნიციპალურ დონეზე სირთულეს წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მისაწვდომობასთან დაკავშირებით არსებული საჭიროებების სრულყოფილად შესწავლა/შესაბამისი რეკომენდაციების შემუშავება და გაუმჯობესებული ფიზიკური გარემოს მაჩვენებელი სტატისტიკის წარმოება. ყველა მუნიციპალიტეტში არ შემუშავებულა ეროვნული სამოქმედო გეგმა შშმ პირთათვის ფიზიკურ გარემოზე მისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, კონკრეტული ღონისძიებების, პასუხისმგებელი უწყებების, შესრულების ვადების, დაფინანსების კომპონენტის და შედეგების იმ ინდიკატორების მითითებით, რომელთა გაზომვაც შესაძლებელია. პრობლემას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის როგორც აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების დაწესებულებების, ისე სხვა საჯარო დაწესებულებების მისაწვდომობა. გამოვლინდა, რომ მხოლოდ რამდენიმე სასამართლო შენობაშია ხელმისაწვდომი სერვისები ფიზიკური შეზღუდვის მქონე პირებისათვის, თუმცა, სენსორული შეზღუდვის მქონე პირებისათვის, თითქმის არცერთი შენობა არ არის მისაწვდომი. სასამართლო შენობების პანდუსების თითქმის სრული უმრავლესობა, ასევე შიდა და გარე კიბეები, არ აკმაყოფილებს მისაწვდომობის სტანდარტს. შეზღუდულია თავად პანდუსების რაოდენობაც. მონიტორინგმა ცხადყო, რომ მისაწვდომობის აუდიტის პროცესში ჩართული 65 შენობიდან, მინიმალურ სტანდარტს, მხოლოდ 7 (4%) აკმაყოფილებდა. გამოწვევად რჩება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ინფორმაციის, კომუნიკაციის საშუალებებსა და სხვადასხვა მომსახურებებზე წვდომისთვის აუცილებელი პირობების შექმნა, რაც ასევე ნორმატიულ დონეზე დეტალურ დარეგულირებას მოითხოვს.  უზრუნველყოს საინფორმაციო კამპანიის წარმოება მისაწვდომობასთან დაკავშირებით განხორციელებულ საკანონმდებლო ცვლილებებზე, უნივერსალური დიზაინის სტანდარტების საფუძველზე შემუშავებული ტექნიკური რეგლამენტით გათვალისწინებულ რეგულაციებსა და ვალდებულებებზე, საზოგადოებისა და პასუხისმგებელი სუბიექტების სათანადოდ ინფორმირების მიზნით;  მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა შეიმუშაოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისა და შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების მაქსიმალური ჩართულობით. გეგმით პრიორიტეტულად გაითვალისწინოს საზოგადოებისთვის განკუთვნილი მისაწვდომობის ობიექტების/მომსახურებებისა უზრუნველყოფა. და ამასთან, საჯარო დაწესებულებების დოკუმენტით განსაზღვროს წარმოადგენს პროფესიული შემჭიდროებული ვადები. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო სოფლად მცხოვრები ქალებისთვის პრობლემას გადამზადების პროგრამებისა და სასწავლებლების სიმცირე.  გააგრძელოს სოფლად მცხოვრები მეწარმე ქალების პროფესიული განვითარება და მათი ეკონომიკური გაძლიერება ტრენინგებისა და პროექტების მართვის უნარჩვევების სწავლებით; განსაკუთრებულ გამოწვევას წარმოადგენს ქალთა გაძლიერებისკენ მიმართული პროექტების, პროგრამებისა და ინიციატივების სიმცირე. ქალების ძირითადი შემოსავლის წყაროა საჯარო სამსახური, საგანმანათლებლო დაწესებულებები, სოფლის მეურნეობა, ტურისტული ბიზნესი, საცალო და საბითუმო ვაჭრობა, მეცხოველეობა, მეფრინველეობა, მიწათმოქმედება, სამკერვალო, სერვისის სფერო, სეზონური სამუშაოები და პენსია. საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ რეგიონებში ძალიან მაღალია მიგრაციის ფემინიზაციის მაჩვენებელი  დახვეწოს მეთოდოლოგია, რომლის საფუძველზეც მეწარმეობის მხარდამჭერი პროგრამების დაფინანსებისას, გათვალისწინებული იქნება კონკრეტული რეგიონის სპეციფიკა და საჭიროებები; ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების ერთ-ერთი უმთავრესი წყარო სატრანსპორტო სექტორია. მართალია, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცნობით, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარებისა და საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროებთან თანამშრომლობით, იგეგმება აღნიშნული პრობლემის გადასაჭრელი როგორც მატერიალურ-ტექნიკური საკითხების მოწესრიგება, ისე შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა, თუმცა, მნიშვნელოვანია, ამის დროულად გაკეთება  უზრუნველყოს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსი და გაატაროს საჭირო საკანონმდებლო ღონისძიებები ავტოსატრანსპორტო საშუალებათა გამონაბოლქვში მავნე ნივთიერებათა ნორმაზე მეტი კონცენტრაციის შემთხვევების გამოსავლენად და აღნიშნულ სამართალდარღვევაზე რეაგირების ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად და ასამოქმედებლად. საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრო აღნიშნული რეკომენდაცია გაცემულია ადრეულ ასაკში და ბავშვთა ქორწინების არსებული პრობლემიდან, რაც წინა წლების მსგავსად კვლავ გამოწვევად რჩება. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილი ადრეულ ასაკში ქორწინების/ნიშნობის შემთხვევების მიხედვით საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, საგანანმანათლებლო დაწესებულებასა და სოციალურ სამსახურს შორის კოორდინირებული მუშაობა კვლავ ხარვეზიანია და პრობლემურია რეფერირების მექანიზმის გამართული მუშაობაც. მიუხედავად იმისა, რომ წინა წელთან შედარებით, სოციალური სამსახურის მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევების შესწავლის რიცხვმა მკვეთრად მოიმატა, ანგარიშში ვკითულობთ, რომ მონიტორინგისას აღმოჩნდა ისეთი შემთხვევები, როდესაც სკოლა ხშირად მალავს ადრეული ქორწინების/ნიშნობის ფაქტებს და პასუხისმგებელ უწყებებს არ ატყობინებს ინფორმაციას.  უზრუნველყოს მასწავლებელთა გადამზადება ცნობიერების ასამაღლებლად და ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებთან დაკავშირებით განათლების სისტემაში დასაქმებულ პირთათვის კანონით განსაზღვრულ ვალდებულებებთან დაკავშირებით; ანგარიშიდან ვიგებთ, რომ ადამიანის უფლებათა სწავლების საკითხს, ადამიანის უფლებათა ხელყოფის მნიშვნელოვან პრევენციულ ზომად და პრიორიტეტად მიიჩნევს სახელმწიფოს სტრატეგიულ დოკუმენტებში, თუმცა ადამიანის უფლებათა სწავლების სტრატეგიული დოკუმენტისა და სამოქმედო გეგმის არსებობა, საქართველოს სახალხო დამცველის რეკომენდაციის მიუხედავად კვლავ სახელმწიფოს გამოწვევად რჩება.  გააძლიეროს ადამიანის უფლებათა სწავლება საერთაშორისო სახელმძღვანელო პრინციპების გათვალისწინებით; სახალხო დამცველის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ მასწავლებლის პროფესიულ სტანდარტში ადამიანის უფლებების საბაზისო ცოდნის მოთხოვნის თაობაზე 2018 წლის საპარლამენტო რეკომენდაციები, ანგარიშში გაცემული რომელთა რეკომენდაცია ადრესატებიც არ შესრულებულა. კონკრეტული ამასთან, ადგილობრივი თვითმმართველობები იყვნენ და „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტების მიღებას ეხებოდა, ადგილობრივი თვითმმართველობების მხოლოდ მცირე ნაწილმა შეასრულა და ისიც ნაწილობრივ. 2018 წელს, სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნულ ცენტრთან დადებული მემორანდუმის საფუძველზე, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა ადამიანის ძირითად უფლებებში პედაგოგთათვის განკუთვნილი ონლაინ-ტრენინგ კურსის მოდულები შეიმუშავა და ცენტრს მიაწოდა. ამის მიუხედავად სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის 2016-2019 წლების სტრატეგიის ანალიზში მასწავლებლებისთვის ადამიანის უფლებათა საკითხებისა და მათი საგაკვეთილო პროცესში დანერგვის შესახებ ცოდნის მიწოდება სტრატეგიული პრიორიტეტს არ წარმოადგენს. ამ ეტაპზე ცენტრს არც მასწავლებლებისთვის ადამიანის უფლებათა სწავლების ერთიანი ტრენინგ პოლიტიკის დოკუმენტი აქვს შემუშავებული, რაც ართულებს განათლების სისტემაში ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომის რეალიზებას.  შეიმუშაოს ადამიანის უფლებათა დოკუმენტი მასწავლებლებისთვისა სწავლების და ერთიანი სასწავლო ტრენინგ-პოლიტიკის პროცესში ჩართული სხვა პირებისთვის; სახალხო დამცველის ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ 2019 წლის მონაცემებით, გასულ წლებთან შედარებით, საქართველოში გაზრდილია არასრულწლოვანთა სუიციდისა და სუიციდის მცდელობის შემთხვევები, კვლავ სუსტია ბავშვთა ფსიქოსოციალური დაცვისა და მხარდაჭერის სისტემა, არ არსებობს რისკის ქვეშ მყოფ და ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა დახმარებისა და რეაბილიტაციის სერვისები, ამ დრომდე არ არის შემუშავებული ბავშვთა სუიციდის პრევენციის სტრატეგია და დაგვიანებულია ფსიქოლოგიური მხარდაჭერაც. ანგარიშის თანახმად, 2019 წელს ბავშვთა სუიციდის 22 და სუიციდის მცდელობის 69 შემთხვევა გამოვლინდა, ხოლო 2018 წელს სუიციდის - 12 და სუიციდის მცდელობის - 48 შემთხვევა. აღნიშნული შემთხვევების მატება საგანგაშოა, რაც სახელმწიფოში ბავშვთა დაცვის მოქმედი სისტემის ხარვეზებზე მიუთითევს და არასრულწლოვნებში სუიციდის რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვთა დაცვა და დახმარება არაა სათანადოდ უზრუნველყოფილი: “განსაკუთრებით პრობლემურია, რომ სკოლებში პედაგოგებსა და პასუხისმგებელ პირებს არ აქვთ სათანადო ცოდნა სუიციდის რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვთან მუშაობის სპეციფიკის შესახებ. სკოლებში დროულად ვერ ხერხდება ძალადობის მსხვერპლი, რთული ქცევისა და ფსიქოსოციალური საჭიროებების მქონე ბავშვების გამოვლენა და კვალიფიციური დახმარება”.  შეიმუშაოს სკოლებში სუიციდის რისკის მეთოდოლოგია და მათი ქვეშ მყოფი ბავშვების გამოვლენის ინდივიდუალური საჭიროების გამოვლენის გზით მოახდინოს რეფერირება, იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილი იყოს სოციალური მუშაკის და ფსიქოლოგის მომსახურება „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2019 წელს პარლამენტის მიერ „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიღება ქვეყანაში ბავშვთა უფლებების დაცვის სამართლებრივი განმტკიცების საქმეში სახელმწიფოს მხრიდან გადადგმული მისასალმებელი ნაბიჯია, თუმცა, ამის მიუხედავად, ბავშვის უფლებების სრული და ეფექტიანი დაცვა ქვეყანაში კვლავ არაერთ გადაუჭრელ პრობლემას მოიცავს. მაგალითად, მათ შორისაა: “ბავშვთა სოციალური დაცვის სისტემაში არსებული ხარვეზები - ბავშვთა პროგრამების სიმცირე და არსებულის არაეფექტიანობა, რაოდენობა, ასევე, ბავშვთა, სოციალური მუშაკებისა განსაკუთრებით კი, და ფსიქოლოგების სახელმწიფო ზრუნვის არასაკმარისი ქვეშ მყოფ არასრულწლოვანთა სიღარიბისა და ძალადობისგან, მათ შორის, სექსუალური ძალადობისგან დაცვის მაჩვენებელზე, უარყოფითად აისახება”. ანგარიშში ასევე საუბარია წლების განმავლობაში ბავშვის მიმართ ძალადობის პრევენციის, კერძოდ, ძალადობის ფაქტების დროული იდენტიფიცირებაისა და ეფექტური რეაგირების პრობლემის შესახებ. ამასთან, კვლაც არ არსებობს ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებისთვის შესაბამისი სარეაბილიტაციო სერვისები. სკოლებში, ბავშვებისათვის ხელმისაწვდომ ადგილზე განათავსოს ინფორმაცია  უფლებადაცვითი მექანიზმებისა და მათი საკონტაქტო მონაცემების შესახებ; როგორც მცირე საოჯახო ტიპის სახლების აღმზრდელები, ისე მინდობით აღმზრდელები, ნაკლებად ან საერთოდ არ ფლობენ რთული ქცევის მქონე ან ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებთან მუშაობის ცოდნასა და უნარებს, რის გამოც, რიგ შემთხვევებში, ბავშვებს უცვლიან ზრუნვის ფორმას, რაც ბავშვისთვის დამატებითი სტრესია და არსებულ მდგომარეობას კიდევ უფრო ამწვავებს. ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ გამოიკვეთა ქცევითი პრობლემების ან ფსიქიკური ჯანმრთელობის მქონე ბავშვების ერთად განთავსების ტენდენციაც, რაც არსებული რესურსების ფარგლებში, განსაკუთრებით ამძიმებს შექმნილ სიტუაციას სკოლებში ბავშვებთან მომუშავე პერსონალს აქტიურად ჩაუტაროს ტრენინგები და  გადამზადება ბავშვთა მიმართ ძალადობის რისკების, ბავშვთა რთული ქცევის მართვის საკითხებში; სახალხო დამცველის ანგარიშიდან ირკვევა, რომ აღნიშნულ დაწესებულებებში ვერ ხდება არასრულწლოვანთა საჭიროებების სათანადოდ გამოვლენა და ბავშვისადმი ინდივიდუალური მიდგომა, ასევე მაღალია ინსტიტუციური ძალადობის რისკები. ანგარიშში ასევე ვკითხულობთ, რომ “საგანგაშოა ის ფაქტი, რომ სახალხო დამცველის რწმუნებულებს, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოს ა(ა)იპ ჯავახეთის ნინოწმინდის წმინდა ნინოს ობოლ, უპატრონო და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონის წარმომადგენლები არ აძლევენ პანსიონში მონიტორინგის ჩატარების შესაძლებლობას, მაშინ, როდესაც, სახალხო დამცველი თავის არაერთ ანგარიშში უთითებდა აღნიშნულ პანსიონში მცხოვრები ბავშვების განსაკუთრებით მძიმე უფლებრივ მდგომარეობაზე. მიუხედავად ამისა, მინიმალურია სახელმწიფოს როლი ამ კონკრეტულ პანსიონთან მუშაობის პროცესში. შეუძლებელია იმგვარი მონიტორინგის ჩატარება, რომელიც შესაძლებელს გახდიდა ბავშვის უფლებადარღვევის თითოეული ფაქტის, განსაკუთრებით, ბავშვის მიმართ ძალადობის შემთხვევების დროულ გამოვლენას.” ამრიგად, სახალხო დამცველის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ აპარატის მიერ ჩატარებული მონიტორინგით რიგ სკოლა-პანსიონებში მოსწავლეების ჩარიცხვის საფუძველს სიღარიბე და ცხოვრების არასათანადო დონე წარმოადგენს, სადაც ასევე იკვეთება ოჯახების მხრიდან ბავშვების უგულებელყოფის შემთხვევებიც. მიუხედავად ამისა, სახალხო დამცველის ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ ამ სკოლა-პანსიონებისთვის ჯერ კიდევ არ შემუშავებულა პანსიონური მომსახურების სტანდარტი და ეფექტიანი მონიტორინგის მექანიზმი, შეუსწავლელია არასრულწლოვანთა მდგომარეობა, არ არის გამოვლენილი მათი საჭიროებები და მათ არ მიეწოდებათ მათ ინტერესებზე მორგებული მომსახურება.  შეიმუშაოს პანსიონური მომსახურების ერთიანი სტანდარტი და დანერგოს აღნიშნულ დაწესებულებებში ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობის მონიტორინგის ეფექტიანი მექანიზმი; ანგარიშიდან ირკვევა, რომ რადიკალურ ღონისძიებებს საჭიროებს სკოლის მიტოვების მაღალი მაჩვენებელი, სახელმწიფო ზრუნვაში განთავსებულ არასრულწლოვნებში სწავლის გაგრძელების დაბალი მოტივაციის გამოკვეთილი ტენდენცია. განსაკუთრებით პრობლემურია აღნიშნული საკითხის მიზეზების გამოვლენის, აღრიცხვისა და სკოლის მიტოვების თავიდან აცილების შესაძლებლობები. სახალხო დამცველის ანგარიშებში ამ პრობლემაზე არაერთხელ ყოფილა მითითებები, მათ შორის, ადრეული ქორწინების, ბავშვთა სიღარიბისა და შრომის კუთხით განათლების უფლების დარღვევის ტენდენციაზე, თუმცა, პრობლემა ჯერაც არ გადაჭრილა. ანგარიშიდან ვიგებთ, რომ რომ სკოლებს არ გააჩნიათ სკოლის მიტოვების სტატისტიკის აღრიცხვის ერთიანი მექანიზმი შესაბამისი საფუძვლების მითითებით.  შეიმუშაოს სკოლის მიტოვების სტატისტიკური მონაცემების აღრიცხვისა და დამუშავების ერთიანი მეთოდოლოგია და სტანდარტი; აღნიშნულ რეკომენდაციასთან დაკავშირებით, სახალხო დამცველის ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ “სუსტია მულტიდისციპლინური მიდგომით არასრულწლოვნების საგანმანათლებლო საჭიროებების გამოკვეთის საკითხიც, ასევე, მათთან სპეციალური პედაგოგის ჩართვის უზრუნველყოფა, განსაკუთრებით ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ბავშვს აქვს სკოლის ადრეულად მიტოვების გამოცდილება, არ ფლობს ასაკის და კლასის შესაბამის ცოდნას და ა.შ.” ანგარიშში ასევე მოხსენიებულია, რომ კვლავ პრობლემად რჩება არასრულწლოვანი მსჯავრდებულების რეაბილიტაციის პროცესი, რომელიც არ არის დატვირთული მრავალფეროვანი, ბავშვების ინდივიდუალურ საჭიროებებსა და ინტერესებზე მორგებული განმავითარებელი აქტივობებით.  უზრუნველყოს, რომ მულტიდისციპლინურმა გუნდმა დროულად შეაფასოს არასრულწლოვან მსჯავრდებულთა საგანმანათლებლო საჭიროებები და მათთვის უზრუნველყოს სპეციალური პედაგოგის ხელმისაწვდომობა; სახალხო დამცველის ანგარიშში თავშესაფრის მაძიებელი, საერთაშორისო დაცვისა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვნები, მიმღებ ქვეყნებში არსებული ენის ბარიერისა და სხვადასხვა სერვისებზე ხელმისაწვდომობის, მათ შორის ჯანდაცვის, სოციალური დაცვისა და განათლების სერვისებზე წვდომის შეზღუდვის გამო დასახელებულნი არიან როგორც სხვადასხვა სახის უფლებადარღვევის მაღალი რისკის ქვეშ მყოფნი. ისინი ასევე ძალადობისა და ექსპლუატაციის საფრთხის ქვეშ არიან, განსაკუთრებით ის ბავშვები, რომლებიც დოკუმენტაციისა და თანმხლები პირის გარეშე გადაადგილდებიან. ანგარიშში აღწერილია ქვეყანაში ბავშვთა სოციალური დაცვის სისტემაში არსებული ხარვეზები, მათ შორის, პროგრამების სიმცირე, ბავშვთა მხარდამჭერი პროფესიონალების არასაკმარისი რაოდენობა. საქართველოს ტერიტორიაზე მყოფი ნებისმიერი არასრულწლოვნის, მათ შორის საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელი და მოქალაქეობის არმქონე ბავშვების უფლებები დაცვა და რეალიზება კვლავ პრობლემურია.  საქართველოში მყოფ საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთათვის ზოგადი განათლების მიწოდებისას, უზრუნველყოს გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა; ანგარიშიდან ირკვევა, რომ ძალადობის შემთხვევების დროული გამოვლენისა და რეაგირების კუთხით, კვლავ გამოწვევად რჩება ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალების და ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში დასაქმებულ პირთა კვალიფიკაციის საკითხი. სახალხო დამცველის 2019 წლის ანგარიში აღნიშნული საკითხის გარშემო შემოსული საჩივრების რაოდენობასა და ამ პრობლემის სიმწვავეზე მიუთითებს. ასევე დოკუმენტიდან ვიგებთ, რომ 2019 წელს სახელმწიფოს კვლავ არ ჰქონდა ძალადობის/ბულინგის დაძლევის ერთიანი პოლიტიკა - სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. შესაბამისად, საგანმანათლებლო დაწესებულებების მხრიდან ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირება კვლავ არაერთგვაროვანი ხასიათისაა და ვერ უზრუნველყოფს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დაცვას. ანგარიშში აღნიშნული ინფორმაციის თანახმად აღნიშნულია, რომ “სკოლებში მოსწავლეთა შორის ჩადენილ შესაძლო ძალადობის 1134, ხოლო 259 შემთხვევაში - სკოლის თანამშრომლის მხრიდან მოსწავლის მიმართ ჩადენილ შესაძლო ძალადობის ფაქტზე დაიწყო დისციპლინური წარმოება. სკოლების მიერ შინაგან საქმეთა სამინისტროში რეფერირება განხორციელდა 198 შემთხვევაზე, რაც შეეხება რეფერირებას სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში, მიმართვა მოჰყვა 461 შემთხვევას. სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში კი, 2019 წელს გადამისამართდა 3434 ახალი შემთხვევა. 61 შემთხვევაში გადამისამართების საფუძველი იყო ძალადობა.”  გაზარდოს სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურთან არსებული ფსიქოლოგიური მომსახურების ცენტრების რაოდენობა და გააძლიეროს უკვე არსებულის შესაძლებლობები; ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ 2019 წლის განმავლობაში, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის კუთხით, არსებითი ხასიათის ცვლილებები არაა. რაც შეეხება ზოგად განათლებას, ანგარიშიდან ვიგებთ, რომ 2 100 საჯარო სკოლიდან, ინკლუზიური განათლება მხოლოდ 1 400-მდე სკოლაში დაინერგა. სერიოზულ პრობლემად რჩება ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი შშმ ბავშვების მოძიება და მათი საგანმანათლებლო პროცესში ჩართვა. ანგარიშის თანახმად, დღეის მდგომარეობით, სსსმ მოსწავლეები ირიცხებიან საჯარო სკოლების მხოლოდ 67%-ში. გამოწვევას წარმოადგენს როგორც ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილ, ისე სასწავლო პროცესში ჩართულ შშმ მოსწავლეებთან დაკავშირებით დეტალური სტატისტიკის წარმოება.  უზრუნველყოს როგორც ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი შშმ ბავშვების, ისე საგანმანათლებლო სისტემაში ჩართული შშმ სსსმ (შშმ) მოსწავლეების თაობაზე სტატისტიკური ინფორმაციის წარმოება; ანგარიშის თანახმად, სახალხო დამცველის აპარატმა გამოითხოვა ინფორმაცია 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში - „ინკლუზიური განათლება საპილოტე საჯარო სკოლებში“ ასახული რეკომენდაციების შესრულების თაობაზე. შემოწმების შედეგებით ირკვევა, რომ სკოლებში კვლავ გამოწვევად რჩება მოსწავლეთა რთული ქცევის მართვის შესაბამისი მექანიზმების დანერგვა, სკოლების გარე და შიდა ინფრასტრუქტურის/სასწავლო რესურსების მისაწვდომობის უზრუნველყოფა, ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების დაქირავება და მათი სათანადო ანაზღაურება”. სახალხო დამცველის ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ ხარისხიანი ინკლუზიური განათლების რეალიზება კვლავ გამოწვევად რჩება როგორც ადრეული და სკოლამდელი აღზრდის, ისე ზოგადი, პროფესიული და უმაღლესი განათლების საფეხურზე: “ადგილობრივი თვითმმართველობებიდან გამოთხოვილი ინფორმაციით ირკვევა, რომ პრობლემაა ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების კუთხით არსებული საჭიროებების სრულყოფილად შესწავლა, შესაბამისი ფინანსური სახსრების მობილიზება, ინფრასტრუქტურის/სასწავლო რესურსების მისაწვდომა, ინკლუზიის მხარდამჭერი პერსონალის სკოლამდელი აღზრდის პროცესში ჩართვა და არსებული პერსონალის გადამზადება”.  უზრუნველყოს სკოლის მასწავლებლებისა სპეციალისტების გადამზადება საჭიროებების თაობაზე, სსსმ (შშმ) პრაქტიკაზე და ინკლუზიური მოსწავლეთა განათლების საგანმანათლებლო ორიენტირებული სატრენინგო მოდულების/პროგრამების გამოყენებით, მათ შორის, ინდივიდუალური სასწავლო გეგმების შედგენასთან, რთული ქცევის მართვასთან, აუტიზმის სპექტრის დარღვევის მქონე, მძიმე და მრავლობითი დარღვევის მქონე მოსწავლეთა სწავლების მეთოდებთან, კომუნიკაციის დამხმარე და ალტერნატიული ტექნოლოგიების გამოყენებასთან, მოსწავლეთა შეფასებასთან დაკავშირებით; ანგარიშის მიხედვით პრობლემურია კადრების გადამზადება შშმ პირთა მომსახურების სპეციფიკასთან დაკავშირებით, ისევე როგორც საავადმყოფოების შესაბამისი ადაპტირებული ტექნიკით აღჭურვა. ასევე ანგარიშიდან ვიგებთ, რომ 2019 წელს, შშმ პირთა საჭიროებებზე მიმართული პროგრამების დაფინანსების ზრდის მიუხედავად, მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა პროგრამით მოსარგებლე პირთა (მათ შორის, შშმ ბავშვთა) რაოდენობა. ანგარიშიდან ასევე ირკვევა, რომ საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებისა და რთული ქცევის მქონე ბავშვები კვლავ აუცილებელი თერაპიისა და რეაბილიტაციის გარეშე არიან დარჩენილები, ასევე სახელმწიფო კვლავ ვერ უზრუნველყოფს რეაბილიტაციის სერვისზე ზრდასრული შშმ პირების წვდომას: “მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფოს მხრიდან დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერით შესაძლებელი გახდა ქვეპროგრამის შესაქმნელად გარკვეული ნაბიჯების გადადგმა, ზრდასრული შშმ პირები კვლავ ვერ სარგებლობენ მათთვის აუცილებელი მომსახურებით”  უზრუნველყოს ქცევის პოზიტიური მართვის ხელშემწყობი პროგრამების/სერვისების შემუშავება და მათი სკოლებში განხორციელება; ანგარიშში აღწერილია სახალხო დამცველის მიერ 2019 წელს შშმ პირთა დღის ცენტრებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგები, რომლის თანახმადაც აღმოჩნდა, რომ მომსახურების მიმწოდებლების ნაწილი სათანადოდ არ ასრულებს სახელმწიფო პროგრამითა და სტანდარტებით დადგენილ მოთხოვნებს. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 2019 წელს საპილოტე საჯარო სკოლებიდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად ინკლუზიური განათლება კვლავ არაერთი გამოწვევის წინაშე დგას, მათ შორის ხარვეზიანია დაწესებულებების შიდა მონიტორინგის ეფექტიანი სისტემის ფუნქციონირება.  უზრუნველყოს უკუკავშირი სკოლების მიერ ინკლუზიურ განათლებაზე განხორციელებულ შიდა მონიტორინგზე (მათ შორის, სკოლების წარდგენილ დასკვნებზე); სახალხო დამცველის აპარატის მიერ 2019 წელს საპილოტე საჯარო სკოლებიდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად ინკლუზიური განათლება კვლავ არაერთი გამოწვევის წინაშე დგას, მათ შორის ხარვეზიანია დაწესებულებების გარე და შიდა მონიტორინგის ეფექტიანი სისტემის ფუნქციონირება. მონიტორინგის მიხედვით, სერვისის სხვა ხარვეზებთან ერთად გამოვლინდა, რომ ბენეფიციარებს არ მიეწოდებათ ინდივიდუალურ საჭიროებებზე, ფუნქციონალურ მომსახურება. მწვავედ შესაძლებლობებსა გამოიკვეთა და კვალიფიციური შეზღუდვებზე მორგებული სპეციალისტების დეფიციტი, განსაკუთრებით, რეგიონებში, ასევე, ძალადობის გამოვლენის, კვალიფიცირებისა და რეაგირების მხრივ არსებული მნიშვნელოვანი ხარვეზები. პრობლემას წარმოადგენს დღის ცენტრების ფიზიკური გარემო, რომლის გარე და შიდა ინფრასტრუქტურა არ არის სრულად მისაწვდომი შშმ პირებისთვის. სახელმწიფო დროულად არ აახლებს ვაუჩერს, რაც იწვევს სერვისის წყვეტას თვეების განმავლობაში.  უფრო ხშირად (მინიმუმ სემესტრში ერთხელ) ჩაატაროს გარე მონიტორინგი. ამასთან, მონიტორინგის პროცესში უზრუნველყოს ინკლუზიური განათლების კუთხით არსებული საჭიროებების სიღრმისეული შესწავლა, დოკუმენტაციის ანალიზი და კონკრეტული რეკომენდაციების გაცემა გამოვლენილ ხარვეზებზე; ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ უწყების მიერ გაცემული რეკომენდაციის მიუხედავად, ყველა სკოლაში არ გაუწერიათ ინკლუზიური განათლების დანერგვის/განხორციელების სამოქმედო გეგმა, რაც, თავის მხრივ, აბრკოლებს ერთიანი ხედვის შემუშავებას და შესაბამისი ღონისძიებების გატარებას. ანგარიშიდან ირკვევა, რომ ხარისხიანი ინკლუზიური განათლების რეალიზება კვლავ გამოწვევად რჩება როგორც ადრეული და სკოლამდელი აღზრდის, ისე ზოგადი, პროფესიული და უმაღლესი განათლების საფეხურზე. სახალხო დამცველი მიუთითებს 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში - „ინკლუზიური განათლება საპილოტე საჯარო სკოლებში“ ასახული რეკომენდაციების შესრულების თაობაზე, სადაც აღნიშნულია, რომ გაცემული რეკომენდაციის მიუხედავად, ყველა სკოლაში არ გაუწერიათ ინკლუზიური განათლების დანერგვის/განხორციელების სამოქმედო გეგმა, რაც, თავის მხრივ, აბრკოლებს ერთიანი ხედვის შემუშავებას და თანმიმდევრული ნაბიჯების გადადგმას. ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ სსსმ (შშმ) მოსწავლეების საგანმანათლებლო საჭიროებების დაკმაყოფილებისთვის სკოლების პერსონალისა და მშობლების სათანადო მზაობის საკითხიც პრობლემურია. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემად რჩება სწავლების პროცესში სათანადო რაოდენობის სპეციალისტების მონაწილეობა. მათ შორისაა: ოკუპაციური თერაპევტი, მობილობის ტრენერი, სსსმ მოსწავლის ასისტენტი, აღმზრდელის თანაშემწე და სხვ. სახალხო დამცველის ანგარიშიდან ვიგებთ, რომ მონიტორინგის შედეგად, სერვისის სხვა ხარვეზებთან ერთად, პრობლემას წარმოადგენს დღის ცენტრების ფიზიკური გარემო, რომლის გარე და შიდა ინფრასტრუქტურა არ არის სრულად მისაწვდომი შშმ პირებისთვის. ასევე სახელმწიფო დროულად არ აახლებს ვაუჩერს, რაც იწვევს სერვისის წყვეტას თვეების განმავლობაში. 2019 წელს გამოქვეყნებულ სახალხო დამცველის ანგარიშში, „ინკლუზიური განათლება საპილოტე საჯარო სკოლებში“ ასახული რეკომენდაციების შესრულების თაობაზე შემოწმების შედეგები ცხადყოფს, რომ დაწესებულებების გარე და შიდა მონიტორინგის ეფექტიანი სისტემის ფუნქციონირება სკოლებში კვლავ გამოწვევად რჩება.  ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების და ინფრასტრუქტურის, გარე შიდა დაწესებულებების ასევე, სასწავლო მიერ მასალების მისაწვდომობის უზრუნველყოფას სსსმ (შშმ) მოსწავლეთა საჭიროებების შესაბამისად;  ზედამხედველობა ინკლუზიური გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო განათლების დაწესებულებების დანერგვის/განხორციელების მიერ სამოქმედო გეგმის დაწესებულებების მიერ შემუშავებას;  ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო საინფორმაციო შეხვედრებს მშობლებთან ინკლუზიურ განათლებასთან, შშმ ბავშვთა უფლებებთან, დისკრიმინაციისა და ძალადობისგან დაცვის საკითხებზე. მათ შორის, ძალადობის სახეებთან, მის შედეგებთან, ფსიქოლოგიური ინტერვენციის მნიშვნელობასა და პასუხისმგებლობის ფორმებთან დაკავშირებით;  ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ საჭიროების შესაბამისად, ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების (ფსიქოლოგი, ოკუპაციური თერაპევტი, მობილობისა და ორიენტაციის სპეციალისტი, ჟესტური ენის სპეციალისტი, ჟესტური ენის თარჯიმანი, ენისა და მეტყველების თერაპევტი) დაქირავებას;  ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ ინკლუზიური განათლების შიდა მონიტორინგის განხორციელებას არანაკლებ ერთხელ, სასწავლო წლის განმავლობაში. ხოლო, შიდა მონიტორინგის პროცესში ინკლუზიური განათლების კუთხით არსებული ხარვეზების სრულყოფილად გამოვლენას და შესაბამისი ღონისძიებების დაგეგმვას/განხორციელებას; სახალხო დამცველის ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ საქართველოში ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვა და სამოქალაქო ინტეგრაცია კვლავ არაერთი გამოწვევის წინაშეა. საქართველოს სახალხო დამცველი მიუთითებს თავის ანგარიშში, რომ წლების განმავლობაში უწევს საპარლამენტო ანგარიშებში ასახული სისტემური პრობლემებისა და მათ გადასაჭრელად შეთავაზებული რეკომენდაციების გამეორება უმცირესობებთან დაკავშირებით. დოკუმენტში საუბარია ასევე, რომ 2019 წელს, ეროვნული უმცირესობების დაცვის შესახებ ევროპული ჩარჩო კონვენციის (FCNM) მრჩეველთა კომიტეტმა საქართველოზე მესამე მონიტორინგის ანგარიში გამოაქვეყნა, სადაც მრჩეველთა კომიტეტის წევრების შეფასებით ჩარჩო კონვენციის დანერგვის პროცესი, წინა მონიტორინგის შემდეგ, არსებითად უცვლელია. ანგარიშში ნახსენებია საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს მიერ ბოლო 10 წლის განმავლობაში უმცირესობების ენის სკოლებში მულტილინგვური (ბილინგვური) სწავლების მოდელის დანერგვის პრაქტიკა, რომლის ბილინგვური სწავლების მოდელი 2015 წლიდან შემუშავებულია. ანგარიშიდან ასევე ვიგებთ, რომ აღნიშნული მოდელი აპრობილებულია ხუთ საპილოტე სკოლაში, რომლებიც გაეროს ბავშვთა ფონდთან თანამშრომლობით შეირჩნენ, თუმცა ამის მიუხედავად, ეფექტიანი სწავლების დანერგვა ჯერაც ვერ ხერხდება და უმცირესობების ენის სკოლებისთვის წლების განმავლობაში პრობლემად რჩება მულტილინგვური (ორენოვანი) სასკოლო სახელმძღვანელოების ხარისხი და არაეფექტიანობა.  ხელი შეუწყოს ეროვნული უმცირესობების ენის სკოლებისთვის მულტილინგვური სწავლების მოდელის შემუშავებასა და მის დანერგვას, ორენოვანი პედაგოგების მომზადება-გადამზადებას, ახალი სასკოლო სახელმძღვანელოების შემუშავებას და სასწავლო მასალების შექმნას; ასევე პრობლემას წარმოადგენს ეროვნული უმცირესობების ენის სკოლებში სასწავლო პროცესის მოძველებული სახელმძღვანელოებით წარმართვა, რომელიც ეროვნულ სასწავლო გეგმას აღარ შეესაბამება. ანგარიშიდან ვიგებთ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ახალი სახელმძღვანელოების შესაქმნელად ტენდერი გამოცხადდა, ეს პროცესი, სახელმძღვანელოების თარგმანის ხარისხის გამო, წარუმატებლად დასრულდა და სწავლება კვლავ მოძველებული სახელმძღვანელოებით მიმდინარეობს. ასევე ანგარიშში მოხსენებულია, რომ საქართველოს სკოლებში 2015 წლიდან ისწავლება მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების მშობლიური ენა, თუმცა მიუხედავად იმისა, რომ ეს ენები უკვე 5 წელია ისწავლება, კვლავ პრობლემად რჩება ამ ენებზე სასწავლო სახელმძღვანელოების შედგენისა და გამოცემის საკითხი. ასევე პრობლემად რჩება მცირერიცხოვანი ეთნოსების მშობლიური ენის პედაგოგების მომზადება და გადამზადება.  დაიწყოს საქართველოს ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად გამოცემული სასკოლო სახელმძღვანელოების ეროვნული უმცირესობების ენებზე თარგმნის, გამოცემისა და ამ სახელმძღვანელოებით სკოლების უზრუნველყოფის პროცესი; ანგარიშში აღწერილია, რომ საქართველოს სომხურ, აზერბაიჯანულ და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები ბოლო ათწლეულების განმავლობაში სომხეთიდან, აზერბაიჯანიდან და რუსეთიდან შემოდის და საქართველოს საგანმანათლებლო სისტემის სასწავლო პროგრამასა და სტანდარტებს არ შეესაბამება. სახალხო დამცველისა და სახალხო დამცველთან არსებული ეროვნულ უმცირესობათა საბჭოს მრავალი წინადადებისა და რეკომენდაციის მიუხედავად, ეს პრობლემა კვლავ მოუგვარებელია.  დაიწყოს საქართველოს სომხურ, აზერბაიჯანულ და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და აღნიშნულ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველყოფის მიმართულებით ქმედითი ღონისძიებების გატარება; ანგარიშიდან ირკვევა, რომ “ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში, კულტურის მნიშვნელოვანი კერები იყო მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების კულტურის სახლები, რომელთაგანაც ამჟამად ძირითადად მუნიციპალურ ცენტრებში არსებული კულტურის სახლები ფუნქციონირებს, ხოლო სოფლების კულტურის სახლების დიდი ნაწილი დასახლებულ გაუქმებული და უფუნქციოა”. რეგიონებში იშვიათად ასევე ტარდება ეროვნული უმცირესობებით მოსახლეობისთვის საინტერესო კულტურული პროგრამები, მათ შორის, იშვიათად ან საერთოდ არ ეწყობა დედაქალაქისა და საქართველოს სხვა რეგიონების შემოქმედებითი ჯგუფებისა, ანსამბლებისა და თეატრების გასვლითი ღონისძიებები, რაც ეროვნულ უმცირესობათა კულტურის დაცვისა და მოღვაწეებისა და პოპულარიზაციისთვის პრობლემას წარმოადგენს.  ხელი შეუწყოს ეროვნული უმცირესობების კულტურის შემოქმედებითი ჯგუფების (ანსამბლები, თეატრები და სხვ.) კონცერტების და შემოქმედებითი საღამოების მოწყობას საქართველოს დედაქალაქში და სხვადასხვა რეგიონებში; ამასთან, გააძლიეროს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში იშვიათად ტარდება მოსახლეობის ფართო ფენებისთვის საინტერესო კულტურული პროგრამები. მათ შორის, იშვიათად ან საერთოდ არ ეწყობა დედაქალაქისა და საქართველოს სხვა რეგიონების შემოქმედებითი ჯგუფებისა, ანსამბლებისა და თეატრების გასვლითი ღონისძიებები და სხვ  ხელი შეუწყოს ქართული კულტურის ცნობილი და პოპულარული შემოქმედებითი ჯგუფების, ანსამბლების, თეატრების და სხვა შემოქმედებით ჯგუფების გასტროლებს – სპექტაკლების, კონცერტებისა და შემოქმედებითი საღამოების მოწყობას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში; ერთ-ერთ პრობლემად სახალხო დამცველის ანგარიშში ასევე აღწერილია უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების დაცვისა და პოპულარიზაციის პრობლემები, მათ შორის: არ ხდება აღნიშნული კულტურული ძეგლების აღრიცხვა და ინვენტარიზაცია, მათი საკონსერვაციო და სარესტავრაციო სამუშაოები. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ საქართველო მდიდარია კულტურული მემკვიდრეობით, ქვეყანაში ათასობით აღრიცხული და ჯერ კიდევ აღურიცხავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია. მათ შორის მრავლად გვხვდება ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები. მნიშვნელოვანია, რომ, ერთი მხრივ, გაგრძელდეს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა და ინვენტარიზაცია, ხოლო, მეორე მხრივ, შესაბამის ძეგლებზე დაიწყოს საკონსერვაციო და სარესტავრაციო სამუშაოები.  გააგრძელოს მემკვიდრეობის ეროვნულ ძეგლების უმცირესობებთან დაკავშირებული აღრიცხვა-ინვენტარიზაციის პროცესი კულტურული და დაიწყოს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის უმცირესობებით კომპაქტურად ძეგლების კონსერვაცია და რესტავრაცია; ანგარიშში ყურადღება ეთმობა ეროვნული დასახლებულ რეგიონების კულტურის დაცვასა და პოპულარიზაციას, სადაც კულტურის მნიშვნელოვანი კერები იყო მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების კულტურის სახლები, რომელთაგანაც ამჟამად ძირითადად მუნიციპალურ ცენტრებში არსებული კულტურის სახლები ფუნქციონირებს, ხოლო სოფლების კულტურის სახლების დიდი ნაწილი გაუქმებული და უფუნქციოა. რეგიონებში კულტურული ცხოვრების გასაძლიერებლად, მნიშვნელოვანია, რომ გაძლიერდეს მუნიციპალურ ცენტრებში მდებარე კულტურის სახლების და ცენტრების ფუნქციონირება და ხელი შეეწყოს სოფლებში კულტურის სახლების მუშაობის აღდგენას.  ადგილობრივ თვითმმართველობებთან თანამშრომლობით, ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას; სახალხო დამცველი ანგარიშში ეხება განათლების უფლების რეალიზების მიმართლებით არსებულ მრავალ პრობლემასა თუ გამოწვევას აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და აფხაზეთის ა/რ მთავრობის მიერ განხორციელებული პროექტები და ინიციატივები, განსაკუთრებით მეტად მნიშვნელოვანია, თუმცა რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები, რაც საჭიროებს საქართველოს ხელისუფლების კიდევ უფრო აქტიურ მოქმედებას ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები ბავშვებისა და მოზარდების განათლების მიღების პროცესში არსებული პრობლემების შესამცირებლად. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემაა აგრეთვე ოკუპირებული გალის რაიონში პედაგოგთა კვალიფიკაცია, რადგან მათ ეკრძალებათ ქართულად გაკვეთილის ჩატარება, ხოლო სამსახურში აყვანა ხდება არა მათი პედაგოგიური კვალიფიკაციისა და გამოცდილების, არამედ რუსული ენის ცოდნის მიხედვით. სახალხო დამცველი, მიესალმება 2019 წლის განმავლობაში, საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს „გალის რაიონის პედაგოგების გადამზადების და აბიტურიენტების ეროვნული გამოცდებისთვის მომზადების“ ქვეპროგრამის ფარგლებში, ოკუპირებული გალის რაიონიდან სხვადასხვა 45 პედაგოგის გადამზადებას და ანგარიშში ხაზგასმულია ამ პროცესის გაგრძელების მნიშვნელობა. სახალხო დამცველი თავის 2019 წლის ანგარიშში ასევე აღნიშნავს, რომ ბავშვებისთვის უსაფრთხო სივრცის შესაქმნელად მნიშვნელოვანია სხვადასხვა საერთაშორისო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციების საგანმანათლებლო პროექტების განხორციელება და ყურადსაღები საკითხია სკოლების ინფრასტრუქტურა. ამ მიმართულებით კი წინა წლების მსგავსად, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მდებარე საგანმანათლებლო დაწესებულებებზე ინფრასტრუქტურული პროექტები არ განხორციელებულა.  ხელი შეუწყოს ტერიტორიებზე; არაფორმალური განათლების პროექტებს ოკუპირებულ ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ მშობლიურ ენაზე განათლების მიღების უფლების განხორციელების ინიციატივით მიზნით, ქართული წარმომადგენლებთან მათ შორის, მხარის ასევე მულტილინგვური განათლების როგორც ფაქტო მიერ საერთაშორისო დე ორგანიზაციების დანერგვის ხელისუფლების წარმომადგენლებთან მოლაპარაკებების წარმოებას ჯერჯერობით რეალური შედეგი არ მოუტანია. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსწავლეებისა და აბიტურიენტების უფლებების დაცვის მიზნით აუცილებელია საქართველოს ხელისუფლების პროაქტიული ქმედებები განათლების უფლების კონტექსტში, ვინაიდან დღეს არსებული მდგომარეობა გამოუსწორებელ ზიანს აყენებს ახალგაზრდების განათლებისა და განვითარების შესაძლებლობებს.  აღადგინოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებული ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ დე ფაქტო ხელისუფლებების მიერ გადაადგილების თავისუფლებაზე დაწესებული თვითნებური შეზღუდვები, უარყოფით გავლენას ახდენს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ სხვადასხვა უფლებით სარგებლობაზე, მათ შორის, ჯანდაცვის, განათლების უფლებით სარგებლობაზე, უსაფრთხოების, ცხოვრების სათანადო დონის, ოჯახური ცხოვრების უფლებასა და რელიგიის თავისუფლებაზე. დაწესებული შეზღუდვების შედეგად, შესაძლოა, ოკუპირებული გალისა და ახალგორის რაიონებში მცხოვრებმა მოქალაქეებმა ეტაპობრივად დატოვონ საკუთარი საცხოვრებელი სახლები, რაც ეთნიკურ წმენდას გამოიწვევს. ასევე პრობლემურია საქართველოს ოკუპირებული კონტროლირებად აფხაზეთის ტერიტორიაზე დე გაცემული ფაქტო ხელისუფლება უმაღლესი განათლების დამადასტურებელ დიპლომების არაღიარების საკითხი, შესაბამისად, ახალგაზრდებს უჭირთ ოკუპირებულ ტერიტორიაზე დასაქმება. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, ისინი ცდილობენ თბილისში ან სხვა ქალაქში დამკვიდრებას, რაც თავის მხრივ ოჯახების ხელოვნურად გაყოფას იწვევს.  შეიმუშაოს სტიპენდიის სტუდენტებისათვის უნივერსიტეტში ან საცხოვრებლით ოკუპირებული სწავლის უზრუნველყოფის ტერიტორიებიდან, გაგრძელება გამოცდების რათა მათ პროგრამა შეძლონ წარმატებით ჩაბარების არსებული რეალობის შემთხვევაში; სახალხო დამცველის გათვალისწინებით, ანგარიშში მნიშვნელოვანია, აღნიშნულია, საქართველოს რომ ხელისუფლების პროაქტიული ქმედებები ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსწავლეებისა და აბიტურიენტების უფლებების დაცვის მიზნით, მათ შორის, განათლების უფლების კონტექსტში. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და აფხაზეთის ა/რ მთავრობის მიერ განხორციელებული პროექტები და ინიციატივები, განსაკუთრებით, გალის რაიონში მცხოვრები ახალგაზრდების განათლების ხარისხის გასაუმჯობესებლად, მეტად მნიშვნელოვანია. თუმცა რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები და საჭიროა საქართველოს ხელისუფლების კიდევ უფრო აქტიური მოქმედება იმ დანაკლისის ასანაზღაურებლად, რასაც ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები ბავშვები და მოზარდები განათლების მიღების პროცესში განიცდიან. გააგრძელოს ახალი სტუდენტური საცხოვრებლების აშენების პროექტზე მუშაობა,  ხოლო მანამდე, უკვე არსებულ საცხოვრებლებში გამოყოს შესაბამისი კვოტა სტუდენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიიდან; ანგარიშში პრობლემურ საკითხად დასახელებულია კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების მოვლა-პატრონობის წესების დარღვევის შემთხვევები და სახალხო დამცველის აპარატი მიიშნევს, რომ მნიშვნელოვანია სახელწიფოს გააჩნდეს ერთიანი ხედვა კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უფლების რეალიზაციისას გამოვლენილი გამოწვევების დასაძლევად, რაც მოითხოვს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვას სახელმწიფოს მხრიდან ეფექტიანი გარანტიების შექმნის და აღსრულების გზით. ანგარიშიდან ირკვევა, რომ საანგარიშო პერიოდში კვლავ აქტუალური იყო საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის საქმიანობის შედეგად უკანასკნელ წლებში გამოვლენილი არაერთი პრობლემა: კერძო საკუთრებაში არსებული კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავად კვლავ არ არსებობს სათანადო მექანიზმები, პრობლემურია კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლზე უკანონო სამუშაოებისას ადმინისტრაციულ ორგანოებს შორის კომპეტენციებისა და ვალდებულებების მკაფიოდ გამიჯვნის საკითხი, არ სრულდება კულტურული მემკვიდრეობის მოვლა-პატრონობის ვალდებულებები და უშედეგოდ მიმდინარეობს მნიშვნელოვანი სისხლის სამართლის საქმეების გამოძიება. სახალხო დამცველის ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ “საანგარიშო წელს ადგილი ჰქონდა კულტურულ მემკვიდრეობასთან პასუხისმგებლობის დარღვევის დაუშვებელ შემთხვევაში, დაკავშირებული შემსუბუქებას, სახელმწიფოს სამართალდარღვევებისთვის ძეგლის მხრიდან მოვლა-პატრონობის კანონის შესაბამისი წესების რეაგირების განუხორციელებლობას”. ამ პრობლემის მიზეზად კი ანგარიშში დასახელებულია ერთიანი, კომპლექსური და ეფექტიანი რეგულაციების არარსებობა. ამიტომ, საქართველოს სახალხო დამცველი ანგარიშში მიუთითებს, რომ დროულად წარიმართოს და დასრულდეს „კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კოდექსის“ პროექტზე ჯერ კიდევ 2017 წელს დაწყებული მუშაობა, მიიღოს ამ პროცესში მონაწილეობა ფართო საზოგადოებამ და პროფესიულმა ჯგუფებმა, გაითვალისწინონ მათი კომპეტენტური მოსაზრებები და შენიშვნები და საბოლოოდ, სახელმწიფომ უზრუნველყოს კოდექსის ინიცირება/მიღება. საქართველოს სახალხო დამცველი ყოველწლიურად ინტერესდება თავის ანგარიშში 2014 წელს დაწყებული გამოძიების მიმდინარეობით საყდრისი-ყაჩაღიანის ოქროს საბადოს დაზიანებისა და განადგურების საქმეზე, ასევე, რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების საქმეზე. არცერთ ამ საქმეში ამ დრომდე არავინაა დაზარალებულად ცნობილი, არც სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულა ვინმეს მიმართ, ხოლო გამოძიება არაერთი წელია უშედეგოდ მიმდინარეობს, რაც ვნებს კონკრეტულ დანაშაულებრივ ფაქტებთან დაკავშირებით კანონის უზენაესობისა და სამართლიანობის პრინციპების აღსრულების ლეგიტიმურ ინტერესებს. საქართველოს სახალხო დამცველი ბოლო წლებია ყურადღებას ამახვილებს რელიგიური კონფესიების საკუთრებაში არსებული ძეგლების მოვლა-პატრონობის კუთხით არსებულ საკანონმდებლო თუ პრაქტიკულ პრობლემებზეც. კერძოდ, 2018 წლის საპარლამენტო ანგარიშში დადებითად შეფასდა საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება, რომელმაც გააუქმა „კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის“ შესახებ საქართველოს კანონის ჩანაწერი რელიგიური კონფესიების საკუთრებაში (სარგებლობაში) არსებული კულტურული ძეგლის მოვლა-პატრონობასთან დაკავშირებული პასუხისმგებლობისგან გაუმართლებლად გათავისუფლების შესახებ, თუმცა ანგარიშში ვკითხულობთ, რომ საზოგადოების ყურადღება მიიპყრო ყინწვისის თვითნებურად დაგების შემთხვევამ, რომლის საკონსტიტუციო სასამართლოს ამ მონასტრის საანგარიშო პერიოდში იატაკზე მეტლახის შესწავლის შედეგად გამოირკვა, რომ გადაწყვეტილების მიუხედავად, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის იერსახის შეცვლის ფაქტთან დაკავშირებით, სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ სააგენტოს „კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლით გათვალისწინებული ღონისძიებები არ გაუტარებია. უწყების განმარტებით, ამ დრომდე ვერ მოხერხდა სამართალდამრღვევი პირის გამოვლენა და უნებართვო სამუშაოების შედეგების გამოსწორება.  კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის მოვლა-პატრონობის წესების დარღვევის თითოეულ შემთხვევაში, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ინტერესის პრიორიტეტულობის გათვალისწინებით, იმოქმედოს ეფექტიანად და დროულად გაატაროს „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლით გათვალისწინებული ღონისძიებები, მათ შორის, შესაბამისი პასუხისმგებლობის დაკისრებით. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო: ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურება ქვეყნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გამოწვევაა და ის უარყოფითად აისახება ცოცხალი ორგანიზმების ჯანმრთელობაზე, ეკოსისტემასა და კლიმატზე. მისი შედეგები უმწვავესად ზემოქმედებს როგორც საზოგადოებაზე, ისე ქვეყნის ეკონომიკაზე.  სოფლის მეურნეობის სექტორიდან ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების თავიდან ასაცილებლად და შესამცირებლად, დროულად მოამზადოს შესაბამისი სახელმძღვანელო დოკუმენტი; სათანადოდ კვლავ არ რეგულირდება დაბინძურება სამრეწველო სექტორიდან. საგულისხმოა, რომ ამგვარი გაფრქვევების შესამცირებლად და მათი კონტროლის ევროპულ სტანდარტებზე გადასასვლელად შემუშავებული „სამრეწველო ემისიების შესახებ“ კანონის პროექტის ინიცირება საქართველოს პარლამენტში გასულ წელს იყო დაგეგმილი, თუმცა დღემდე არ განხორციელებულა. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ცნობით, აღნიშნული კანონის პროექტის წარდგენა საკანონმდებლო უწყებაში 2020 წლის საშემოდგომო სესიის პერიოდისთვის იგეგმება.  წლის განმავლობაში განახორციელოს „სამრეწველო ემისიების შესახებ“ კანონის პროექტის ინიცირება საქართველოს პარლამენტში; მართალია, გამონაკლისი შემთხვევების გარდა, საბავშვო ბაღები უზრუნველყოფილია სასმელი და სამეურნეო დანიშნულების წყლით, თუმცა, საბავშვო ბაღებს არ აქვთ სასმელი წყლის უვნებლობის კონტროლის პერიოდულობისა და ლაბორატორიული შემოწმების ერთიანი მიდგომა.  აქტიურად ითანამშრომლოს საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროსთან, რათა სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების ყველა იმ დაწესებულებებისათვის, რომლებიც სარგებლობენ საკუთარი წყალმომარაგების სისტემით, კონკრეტულად განისაზღვროს სასმელი წყლის ვარგისიანობის შემოწმების წესი და მისი ლაბორატორიული კვლევის ჯერადობა; ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების ერთ-ერთი უმთავრესი წყარო სატრანსპორტო სექტორია. მართალია, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცნობით, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარებისა და საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროებთან თანამშრომლობით, იგეგმება აღნიშნული პრობლემის გადასაჭრელი როგორც მატერიალურ-ტექნიკური საკითხების მოწესრიგება, ისე შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა, თუმცა, მნიშვნელოვანია, ამის დროულად გაკეთება.  დროულად უზრუნველყოს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსი და გაატაროს საჭირო საკანონმდებლო ღონისძიებები ავტოსატრანსპორტო საშუალებათა გამონაბოლქვში მავნე ნივთიერებათა ნორმაზე მეტი კონცენტრაციის შემთხვევების გამოსავლენად და აღნიშნულ სამართალდარღვევაზე რეაგირების ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად და ასამოქმედებლად; საყურადღებო საკითხი ნაგავსაყრელის საცხოვრებელი სახლიდან დასაშვებ მანძილზე ადგილმდებარეობას უკავშირდება. კანონმდებლობის თანახმად, მანძილი საცხოვრებელი სახლიდან ნაგავსაყრელის საზღვრამდე არანაკლებ 500 მეტრი უნდა იყოს. როგორც პრაქტიკამ ცხადყო, საქმიანობის განმახორციელებელი ამ მანძილს ითვლის არა ნაგავსაყრელი პოლიგონის განთავსების მიწის ნაკვეთის საზღვრიდან, არამედ უშუალოდ იმ ადგილიდან, სადაც ნაგავსაყრელის ობიექტია განთავსებული. სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ ვინაიდან ეს საკითხი პირდაპირ კავშირშია მოქალაქეთა საკუთრებისა და ჯანსაღ გარემოში ცხოვრების უფლების რეალიზაციასთან, აუცილებელია კანონმდებლობა ცალსახად და მკაფიოდ განსაზღვრავდეს 500-მეტრიანი მანძილის ათვლის კრიტერიუმებს.  შეიტანოს ცვლილება „ნაგავსაყრელის მოწყობის, ოპერირების, დახურვისა და შემდგომი მოვლის შესახებ“ ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 11 აგვისტოს №421 დადგენილებაში და მკაფიოდ განსაზღვროს 500-მეტრიანი მანძილის გამოთვლის კრიტერიუმები; სხვადასხვა მუნიციპალიტეტიდან მიღებული ინფორმაციის შესაბამისად, კვლავ პრობლემურად რჩება მუნიციპალიტეტებში ერთ სულ მოსახლეზე გამწვანების ზუსტი მაჩვენებლის განსაზღვრა და მისი შეფასების სტანდარტის დადგენა, რაც ქალაქებისთვის დამახასიათებელი დამაბინძურებელი წყაროებიდან მომდინარე რისკების შესამცირებლად, სათანადო მასშტაბის მწვანე ურბანული სივრცეების მოწყობის წინაპირობაა. რაც შეეხება ერთ სულ მოსახლეზე გამწვანების მიახლოებით მონაცემებს, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ რამდენიმე მუნიციპალიტეტიდან მიღებული ინფორმაციის შესაბამისად, იგი მხოლოდ 10მ2მდე ფარგლებში მერყეობს, მაშინ, როცა ევროპის ქვეყნებში, როგორც წესი, კოეფიციენტი 25 მ2ს აღემატება და რიგ შემთხვევებში, 50 მ2-საც სცდება.  შეიმუშაოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ერთ სულ მოსახლეზე გამწვანების მაჩვენებლის ზუსტი მონაცემების განსაზღვრის მეთოდოლოგია და აღნიშნული მაჩვენებლის შეფასების სტანდარტი; ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის სისტემა კვლავ არ იძლევა დაბინძურების სრულფასოვან სურათს ქვეყნის მთელი მასშტაბით. ჯერ კიდევ პრობლემად რჩება სადამკვირვებლო სადგურების მცირე რაოდენობა. გარდა ამისა, ამ დრომდე არ არის ინტეგრირებული ჰაერის ხარისხის მოდელირებისა და პროგნოზირების სისტემა.  უზრუნველყოს ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის სისტემის გაუმჯობესება (მათ შორის, მონიტორინგის სადგურების რაოდენობის გაზრდა) სახელმწიფო ბიუჯეტით ადეკვატური რესურსების გამოყოფის გზით; 2019 წლის განმავლობაში არ შემოწმებულა მავნე ნივთიერებების მოცულობითი წილი ბენზინის საწვავში. ავტოგასამართი სადგურებიდან აღებული დიზელის საწვავის 64 სინჯში გოგირდის შემცველობა და სიმკვრივე კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ნორმებს ვერ აკმაყოფილებდა და მასალები შემდგომი რეაგირების მიზნით საქართველოს გენერალურ პროკურატურას გადაეგზავნა.  დადგენილ ნორმებთან შეუსაბამო ხარისხის საწვავის მიწოდების მონიტორინგისას, განახორციელოს როგორც საავტომობილო დიზელის, ასევე ბენზინის სინჯების აღება და მათში ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული ყველა ნივთიერების მოცულობითი წილის შეფასება. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო: ოკუპირებულ ტერიტორიებზე სიტუაციას ართულებს ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სადამკვირვებლო ორგანიზაციების შესვლასთან დაკავშირებით წარმოქმნილი დაბრკოლებები. ასევე მცირეა იმ საერთაშორისო დონორი თუ არასამთავრობო ორგანიზაციების რიცხვი, რომლებიც გააძლიერებდნენ აფხაზურ და ოსურ სამოქალაქო საზოგადოებას. ყოველივე ეს კი, კონფლიქტურ რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობის უფლებებზე უარყოფითად აისახება.  გააგრძელოს მოლაპარაკებების წარმოება ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო:  დახვეწოს რელიგიური გაერთიანებების დაფინანსებისა და საგადასახადო სისტემა;  უზრუნველყოს საგადასახადო კოდექსის ცვლილებებისა და დამატებების ინიცირება და 2021 წლიდან ვეტერანების მიმართ არსებული საშემოსავლო გადასახადის შეღავათი გაიზარდოს 6 000 ლარამდე (9 000 ლარამდე - მკვეთრად და მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ვეტერანთა მიმართ). შერიგებისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი: საქართველოს სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს, რომ სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის ახალი სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესში გათვალისწინებული იყოს ყველა ის გამოწვევა, რაც არსებული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელებისას გამოვლინდა. მნიშვნელოვანია, რომ ეს პროცესი ეროვნული უმცირესობების ფართო ჩართულობით დაიგეგმოს და წარიმართოს.  უზრუნველყოს, რომ სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის ხელშესაწყობად, სახელმწიფო სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა შემუშავდეს ეროვნული უმცირესობების, მათ შორის, სახალხო დამცველთან არსებული ეროვნულ უმცირესობათა საბჭოს წარმომადგენლების აქტიური მონაწილეობით; გალისა და ახალგორის ყველა სკოლაში დაწყებით კლასებში სრულად არის აკრძალული ქართულ ენაზე სწავლება, ხოლო ქართული ენა, როგორც უცხო ენა, მხოლოდ სკოლების ნაწილში ისწავლება. არსებული რეალობის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია, საქართველოს ხელისუფლების პროაქტიული ქმედებები ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსწავლეებისა და აბიტურიენტების უფლებების დაცვის მიზნით, მათ შორის, განათლების უფლების კონტექსტში, რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები და საჭიროა საქართველოს ხელისუფლების კიდევ უფრო აქტიური მოქმედება იმ დანაკლისის ასანაზღაურებლად, რასაც ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები ბავშვები და მოზარდები განათლების მიღების პროცესში განიცდიან. წინა წლების მსგავსად, საანგარიშო პერიოდშიც გამოვლინდა სკოლის მოსწავლეებსა თუ პედაგოგებზე ეთნიკური ნიშნით დევნა და ფსიქოლოგიური ზეწოლა. ბავშვებისთვის უსაფრთხო სივრცის შესაქმნელად, მნიშვნელოვანია, ამ მიმართულებით სხვადასხვა საერთაშორისო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციების მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო პრობლემაა აგრეთვე პროექტების ოკუპირებული განხორციელება. გალის რაიონში ერთ-ერთი პედაგოგთა კვალიფიკაციის საკითხი. იქიდან გამომდინარე, რომ მათ ეკრძალებათ ქართულად გაკვეთილის ჩატარება, სამსახურში აყვანა ხდება არა მათი პედაგოგიური კვალიფიკაციისა და გამოცდილების, არამედ რუსული ენის ცოდნის მიხედვით.სასკოლო ბიბლიოთეკებში ასევე აკრძალულია ქართულ ენაზე დაწერილი ქართული ენციკლოპედიების თუ კლასგარეშე საკითხავი სხვადასხვა ლიტერატურის შენახვა-გამოყენება.  აწარმოოს მოლაპარაკებები სხვადასხვა დონორ და საერთაშორისო ორგანიზაციასთან, აფხაზეთში და, განსაკუთრებით, გალის რაიონში სკოლის მოსწავლეებისა და ახალგაზრდებისათვის არაფორმალური განათლების მიღების შესაძლებლობების ხელშესაწყობად; ოკუპირებულ ტერიტორიებზე კვლავ მძიმეა მდგომარეობა გამოხატვის თავისუფლების მხრივ. კრიტიკული აზრის საჯაროდ გამოხატვის გამო, თამარ მეარაყიშვილი, დე ფაქტო ხელისუფლების მხრიდან, 2017 წლიდან განიცდის ზეწოლას. ამ პერიოდის განმავლობაში, მას ჩამორთმეული აქვს პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტები და სხვა პირადი ნივთები, შეზღუდული აქვს გადაადგილების თავისუფლება და სხვა ფუნდამენტური უფლებები. გარდა იმისა, რომ ირღვევა თამარ მეარაყიშვილის გამოხატვის და პირადი ცხოვრების უფლებები და გადაადგილების თავისუფლების ხელშეუხებლობა, მის მიმართ არაერთი სისხლისსამართლებრივი დევნის მიზანია, აიძულონ, სამუდამოდ დატოვოს რეგიონი. საქართველოს ხელისუფლებამ საერთაშორისო თანამეგობრობის მხარდაჭერით, დე ფაქტო ხელისუფლებაზე ზეწოლისთვის, ყველა შესაძლო ბერკეტი უნდა გამოიყენოს. მნიშვნელოვანია, რომ ეს საქმე ყველა საერთაშორისო მოლაპარაკების დღის წესრიგში იყოს. სახელმწიფოს მხრიდან სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშესაწყობად, დღემდე განხორციელებული მედიაპოლიტიკა არაეფექტიანია, ხოლო ანტიდასავლური პროპაგანდისა და ოკუპანტი ქვეყნის საინფორმაციო არხების ზეგავლენის შესასუსტებლად, დღემდე ნაბიჯები არ გადადგმულა. ქვემო ქართლსა და სამცხე ჯავახეთში ძლიერია ანტიდასავლური პროპაგანდა, რაც დასავლურ ინტეგრაციას სკეპტიკურად და უარყოფით კონტექსტში წარმოაჩენს. ანტიდასავლური პროპაგანდა, ძირითადად, რუსეთის საინფორმაციო არხების გავლენით ყალიბდება. პარალელურად, ვრცელდება ეთნოსთაშორისი ურთიერთობების დაძაბვის ხელშემწყობი ინფორმაცია (ძირითადად, მითები და ყალბი ანტისომხური, ანტიაზერბაიჯანული, ანტიმუსლიმური და სხვა ამბები), რაც შემდგომ სოციალურ ქსელებში განხილვას, გაზიარებასა და სიძულვილის ენის ტირაჟირებას ედება საფუძვლად.  ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში არსებული ანტიდასავლური პროპაგანდისა და ოკუპანტი ქვეყნის (რუსეთის) საინფორმაციო არხების ზეგავლენის აღმოსაფხვრელად, ასევე, სხვადასხვა ორგანიზაციებისა და პირების მიერ ეთნიკური შუღლის გაღვივების მცდელობის საწინააღმდეგოდ აწარმოოს საინფორმაციო- საგანმანათლებლო ღონისძიებები და კამპანიები; მუნიციპალიტეტის ორგანოები: განსაკუთრებულ გამოწვევას, მათ შორის, წარმოადგენს ქალთა გაძლიერებისკენ მიმართული პროექტების, პროგრამებისა და ინიციატივების სიმცირე თვითმმართველ ერთეულებში. გენდერული უთანასწორობის აღმოფხვრის და ქალთა თანაბარი მონაწილეობის მიღწევის პროცესში განსაკუთრებული როლი აკისრია თვითმმართველ ორგანოებში ინსტიტუციური მექანიზმების არსებობას და გაძლიერებას. პრობლემად რჩება გენდერულ პოლიტიკაში რეგიონების განსხვავებული საჭიროებების ასახვა და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულების მიერ სისტემატიზებული, საჭიროებებზე დაფუძნებული სამოქმედო გეგმების და პროგრამების შემუშავება. განსაკუთრებული პრობლემაა გენდერის საბჭოს წევრების მგრძნობელობის ამაღლება და მათი გენდერის ძირითადი საკითხების შესახებ ცოდნით აღჭურვა.  გენდერული თანასწორობის საბჭოს წევრთათვის უზრუნველყონ ტრენინგების ჩატარება ქვეყანაში არსებული გენდერული პოლიტიკის და ამ მიმართულებით არსებული ეროვნული სამოქმედო გეგმების შესახებ; განსაკუთრებული პრობლემაა გენდერის საბჭოს წევრების მგრძნობელობის ამაღლება და მათი გენდერის ძირითადი საკითხების შესახებ ცოდნით აღჭურვა. მუნიციპალიტეტებს კვლავ უჭირთ ქალებისა და გოგონების განსაკუთრებული როლისა და საჭიროებების დანახვა. თვითმმართველი ერთეულებისთვის კვლავ პრობლემად რჩება გენდერული ბიუჯეტირების საკითხების ცოდნა და მისი პრაქტიკული გამოყენება. აღსანიშნავია, რომ გენდერული თანასწორობის საბჭოების 61%-ს სამოქმედო გეგმის შესაბამისი ბიუჯეტი არ გააჩნიათ.  უზრუნველყონ შემდეგი ინსტრუმენტების დანერგვა: გენდერული სტრატეგია და გენდერული ბიუჯეტირება, ხელი შეუწყონ გენდერული საბჭოს წევრთა მგრძნობელობის გაზრდას ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის, ძალადობის მსხვერპლთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო სერვისების, სექსუალური შევიწროების და ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების საკითხებზე; მუნიციპალიტეტებს კვლავ უჭირთ ქალებისა და გოგონების განსაკუთრებული როლისა და საჭიროებების დანახვა. პრობლემას წარმოადგენს ქალთა საჭიროებების გათვალისწინება პოლიტიკის დოკუმენტებში. ამ მიმართულებით, ძირითადად თავს იჩენს ქალების უარყოფითი გამოცდილება მუნიციპალიტეტებთან ურთიერთობისას, კერძოდ, ბიუროკრატიულ პროცედურებსა და ინტერესის ნაკლებობაზე, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ადგილობრივი თვითმმართველობა ინფორმირებულია პრობლემის შესახებ  შეისწავლონ მუნიციპალიტეტში მცხოვრები ქალების სპეციფიკური საჭიროებები და უზრუნველყონ მათი ასახვა სამოქმედო გეგმებში, სტრატეგიებსა და პოლიტიკის დოკუმენტებში, მუნიციპალიტეტის ვებგვერდზე გამოაქვეყნონ კვლევის ძირითადი მიგნებები; თვითმმართველი ერთეულებისთვის კვლავ პრობლემად რჩება გენდერული ბიუჯეტირების საკითხების ცოდნა და მისი პრაქტიკული გამოყენება. აღსანიშნავია, რომ გენდერული თანასწორობის საბჭოების 61%-ს სამოქმედო გეგმის შესაბამისი ბიუჯეტი არ გააჩნიათ. პრობლემას წარმოადგენს ქალთა საჭიროებების გათვალისწინება მიზნობრივ პროგრამებში. ამ მიმართულებით, ძირითადად გამოცდილება მუნიციპალიტეტებთან თავს ურთიერთობისას, იჩენს ქალების კერძოდ, უარყოფითი ბიუროკრატიულ პროცედურებსა და ინტერესის ნაკლებობაზე, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ადგილობრივი თვითმმართველობა ინფორმირებულია პრობლემის შესახებ.  უზრუნველყონ გენდერული ბიუჯეტირების პრაქტიკულ დონეზე დანერგვა და ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისაკენ მიმართული მიზნობრივი პროგრამების განხორციელება; მუნიციპალიტეტებს კვლავ უჭირთ ქალებისა და გოგონების განსაკუთრებული როლისა და საჭიროებების დანახვა. ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობა ქვეყნის განვითარების მნიშვნელოვანი ინდიკატორია. სამწუხაროდ, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მიღებული ინფორმაციის ანალიზი ნათლად აჩვენებს, რომ ქვეყანაში კვლავ გამოწვევად რჩება ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიმღებ დონეზე. კრიტიკულად დაბალია ქალთა მონაწილეობის მაჩვენებელი გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე, მათ შორის, აღმასრულებელ, საკანონმდებლო და ადგილობრივი თვითმმართველობების ორგანოებში. რაც მეტწილად განაპირობა იმ ფაქტმა, რომ ამ დრომდე არ შესრულებულა ქალთა დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის კომიტეტის რეკომენდაცია სავალდებულო გენდერული კვოტირების მექანიზმის შემოღებასთან დაკავშირებით  მიიღონ ყველა შესაძლო ზომა, ქალთა მონაწილეობის და ჩართულობის უზრუნველსაყოფად, ადგილობრივი თემისათვის პრიორიტეტული პროექტების დაგეგმვის, განხორციელებისა და შეფასების ყველა ეტაპზე, განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციონ მოწყვლადი ჯგუფების საჭიროებების გათვალისწინებას; სოფლად მცხოვრები ქალებისთვის პრობლემას წარმოადგენს პროფესიული გადამზადების პროგრამებისა და სასწავლებლების სიმცირე. გარდა ამისა, გამოწვევაა მუნიციპალური ტრანსპორტის არარსებობაც, რაც ორმაგად ართულებს სოფლად მცხოვრები ქალების ხელმისაწვდომობას განათლების უფლებაზე. ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ბარიერად ქალისთვის კვლავ რჩება ოჯახზე ზრუნვის ტვირთი.  უზრუნველყონ სოფლად მცხოვრები ქალების პროფესიული განათლების ხელმისაწვდომობა, კერძოდ, ტრანსპორტირების და ბავშვის მოვლის სერვისების გარანტირებით; მნიშვნელოვანი ასპექტია მარტოხელა და მრავალშვილიანი მშობლების უფლებრივი მდგომარეობა. მართალია, შეიცვალა მარტოხელა მშობლის სტატუსის განსაზღვრის და შეწყვეტის საფუძველი, თუმცა დახმარების პროგრამები კონკრეტული მუნიციპალიტეტის კეთილ ნებაზეა დამოკიდებული და შესაბამისი მატერიალური გარანტიების შექმნას ქვეყნის მასშტაბით ვერ უზრუნველყოფს. ასევე, მრავალშვილიანი ოჯახის სტატუსის განსაზღვრის შედეგად დაწესებული სოციალური დაცვის უზრუნველყოფის პირობები ვერ ფარავს მრავალშვილიანი ოჯახების საჭიროებებს.  აღწერონ მუნიციპალიტეტში მცხოვრები მარტოხელა და მრავალშვილიანი მშობლები; პრობლემურია რელიგიური გაერთიანებების საკუთრებაში არსებულ მიწებზე მშენებლობის ნებართვის მოპოვება. არასაკმარისად გამჭვირვალეა მშენებლობის ნებართვის პროცედურები, რამდენადაც ისინი მკაფიო და ობიექტურ სამართლებრივ კრიტერიუმებს არ ეფუძნება. 2017 წელს ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერიამ მეჩეთის მშენებლობის ფონდს, ყოველგვარი დასაბუთების გარეშე, მეჩეთის მშენებლობის ნებართვაზე უარი განუცხადა. საქართველოს სახალხო დამცველმა დაადგინა, რომ გადაწყვეტილების მიღებისას არ იყო შესწავლილი მნიშნველოვანი გარემოებები და მერიას დასაბუთებული პასუხიც კი არ ჰქონდა გაცემული. 2019 წლის 30 სექტემბერს გადაწყვეტილება, რომლითაც დისკრიმინაციულად შეფასდა ბათუმის ბათუმის და ბათუმის საქალაქო სასამართლომ მუნიციპალიტეტის მერიის მერის გადაწყვეტილება მიიღო ქმედება მშენებლობის ნებართვასთან დაკავშირებით, ბათილად იქნა ცნობილი.  რელიგიური გაერთიანებების საკულტო ნაგებობების მშენებლობის ნებართვის გაცემის პროცესში დაიცვან რელიგიური ნეიტრალიტეტი და თანასწორუფლებიანობის კონსტიტუციური პრინციპი; თითოეული მუნიციპალიტეტის საკრებულოს, ადრეული აღზრდისა და განათლების მომსახურების მიმწოდებელი დაწესებულების პერსონალის პროფესიული სტანდარტების დადგენის მიზნით, 2017 წლის 1 ოქტომბრამდე უნდა მიეღო ნორმატიული აქტი; ასევე ნორმატიული აქტი საჯარო დაწესებულების დირექტორის საკვალიფიკაციო მოთხოვნების დადგენის მიზნით.  დედოფლისწყაროს, ზესტაფონის, ლაგოდეხის, ლანჩხუთის, სიღნაღის, ტყიბულის, ჭიათურის და ხონის მუნიციპალიტეტების მერიებში და საკრებულოებში უზრუნველყონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 28-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტები შემუშავება და დამტკიცება; თითოეული მუნიციპალიტეტის საკრებულოს, საჯარო დაწესებულების დირექტორის საკვალიფიკაციო მოთხოვნების დადგენის მიზნით, 2017 წლის 1 ოქტომბრამდე უნდა მიეღო ნორმატიული აქტი.  კასპისა და თიანეთის მუნიციპალიტეტების მერიებში და საკრებულოებში უზრუნველყონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 28-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტების შემუშავება და დამტკიცება; ბავშვთა სიღარიბის კვლავაც მაღალი სტატისტიკა გვიჩვენებს, რომ სახელმწიფოს პოლიტიკა არ არის ორიენტირებული სიღარიბის აღმოფხვრაზე; ვერც მუნიციპალური პროგრამები უზრუნველყოფს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებების სრულ დაკმაყოფილებას. 2019 წელს საარსებო დახმარების მიმღებ 70 792 ოჯახში 150 065 არასრულწლოვანი აღირიცხა. არაეფექტიანი სოციალური სისტემისა და პროგრამების პირობებში, წლების განმავლობაში პრობლემად რჩება ბავშვთა სიღარიბე და ცხოვრების არასათანადო დონე. სიღარიბეში მცხოვრებ ბავშვიან ოჯახებს, რიგ შემთხვევებში, უმძაფრესად აწუხებთ არასრულწლოვანთა საბაზისო საჭიროებების დაკმაყოფილების, მათთვის განათლების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფისა და შესაბამისი საცხოვრებელი პირობების შექმნის კუთხით არსებული მწვავე პრობლემები.  აღრიცხონ სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახები, მათი ინდივიდუალური საჭიროებები, შეაფასონ ადგილობრივი თვითმმართველობების დონეზე ბავშვთა სიღარიბის დაძლევის კუთხით არსებული პროგრამების ეფექტიანობა და დაგეგმონ იმგვარი პროგრამები, რომლებიც ხელს შეუწყობს ადგილობრივად ბავშვთა სიღარიბის პრევენციას „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვები, მათი უფლებების ხელყოფის თვალსაზრისით, გამორჩეულად დაუცველი სოციალური ჯგუფია. ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვებისა და მოზარდებისათვის განკუთვნილი სერვისები, 18 წლის შემდგომ, არ ითვალისწინებს ბენეფიციარებისთვის მომსახურების მიწოდებას, შესაბამისად, ბენეფიციარები, რომელთაც 18 წელი უსრულდებათ, კვლავ ქუჩაში აღმოჩენის, სიღარიბის, ძალადობისა და კრიმინალურ საქმიანობაში შესაძლო ჩართვის რისკის წინაშე დგებიან. ქუჩის ბავშვების პოპულაცია მრავალფეროვანია: საქართველოში ამ ჯგუფში ჭარბობენ ეთნიკური ქართველები, ბოშათა ენაზე მოსაუბრე ორი ჯგუფი, აზერბაიჯანელი ქურთები, სომეხი ლტოლვილების შვილები და სამხრეთ ოსეთიდან და აფხაზეთიდან იძულებით მიზნობრივი სერვისების გადაადგილებულ პირთა შვილები.  თავიანთ სამოქმედო ტერიტორიაზე უზრუნველყონ მიწოდება ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე, მათ შორის, სხვადასხვა ეთნიკური უმცირესობის, ასევე, ანტისაზოგადოებრივ ქმედებაში ჩართვის რისკის მქონე ბავშვიანი ოჯახებისთვის „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; მუნიციპალიტეტების მხრიდან გატარებული ღონისძიებების მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად რჩება სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების ხელმისაწვდომობის საკითხი. სახალხო დამცველის შესწავლის შედეგები ცხადყოფს, რომ ერთ- ერთი მწვავე პრობლემაა სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებათა შენობების ინფრასტრუქტურული მდგომარეობა და, მათ შორის, ფიზიკური გარემოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საჭიროებებზე მორგების საკითხი. გარდა ამისა, საბავშვო ბაღებში პრობლემურია ეზოების მოწყობის საკითხი, უფრო კონკრეტულად, მათი შემოღობვა, აღსაზრდელთა რაოდენობის, ასაკობრივი ჭრილისა და უსაფრთხოების მოთხოვნათა შესაბამისობა და საჭირო ინვენტარით უზრუნველყოფა.  გაატარონ სათანადო ღონისძიებები სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებათა შენობების ინფრასტრუქტურული და ფუნქციური მოწყობის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ სტანდარტებთან მისასადაგებლად; საქართველოში სულ 1481 სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულება ფუნქციონირებს, სადაც 150,930 ბავშვი ირიცხება. მუნიციპალიტეტების მხრიდან გატარებული ღონისძიებების მიუხედავად, კვლავ ხელმისაწვდომობის გამოწვევად საკითხი. რჩება სკოლამდელი განსაკუთრებით აღზრდისა პრობლემურია სააღმზრდელო ჯგუფების გადატვირთულობის საკითხი. და განათლების საბავშვო ბაღებში  გამოყონ სათანადო სახსრები საბავშვო ბაღებში ადამიანური და ფინანსური რესურსების გასაზრდელად; მუნიციპალიტეტების მხრიდან გატარებული ღონისძიებების მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად რჩება სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების ხელმისაწვდომობა. გამოწვევას წარმოადგენს სკოლამდელი დაწესებულების თანამშრომელთა კვალიფიკაციის ამაღლების საკითხი. ასევე, პრობლემურია თანამშრომელთა სათანადო ინფორმირება ძალადობის შემთხვევათა გამოვლენის, ფაქტზე სათანადო რეაგირებისა და თავიდან აცილების შესახებ.  უზრუნველყონ საბავშვო ბაღში დასაქმებულ პირთა რეგულარული პროფესიული გადამზადება; სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლებმა მონიტორინგი განახორციელეს სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების 143 სახელმწიფო დაწესებულებაში. პრობლემურია საბავშვო ბაღების საჭირო ინვენტარიზაცია, სათამაშოებით და სახელმძღვანელოებით მათი უზრუნველყოფა.  სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებები აღჭურვონ საჭირო ინვენტარით, სახელმძღვანელოებითა და სათამაშოებით; საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვნები, როგორც ყველა უზრუნველყოფის სიკეთეებით, ბავშვი, ჯანდაცვის უნდა სარგებლობდნენ სერვისებით, დაწყებითი სოციალური და საშუალო განათლების ხელმისაწვდომობით. ქვეყანაში ბავშვთა სოციალური დაცვის სისტემაში არსებული ხარვეზები, მათ შორის, პროგრამების სიმცირე, ბავშვთა მხარდამჭერი პროფესიონალების არასაკმარისი რაოდენობა, ბავშვთა ფსიქოსოციალური დაცვის და მხარდაჭერის სისტემის გამოწვევები, საქართველოს ტერიტორიაზე მყოფი ნებისმიერი არასრულწლოვნის, მათ შორის საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელი და მოქალაქეობის არმქონე ბავშვების უფლებების განუხრელ დაცვასა და რეალიზებას, ვერ უზრუნველყოფს. განსაკუთრებით, როდესაც ისინი დაცვისა და მხარდაჭერის თავიანთ სამოქმედო ტერიტორიაზე უზრუნველყონ აღრიცხვა და მიზნობრივი განსაკუთრებულ პირობებს საჭიროებენ.  სერვისების მიწოდება საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთა და მათი ოჯახებისთვის „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს ინფორმაციით, ზოგადი განათლების მიღებაში ხელის შესაწყობად, საქართველოში თავშესაფრის მაძიებლისა და საერთაშორისო დაცვის მქონე 6 წლიდან 18 წლამდე ასაკის პირებისთვის, უზრუნველყოფს ქართული ენის შესწავლას. ეს მოსწავლეები სსიპ ქალაქ თბილისის №81 საჯარო სკოლაში ჩაირიცხებიან. 2019 წლის 31 დეკემბრის მონაცემებით, საქართველოში 192 თავშესაფრის მაძიებელი, არასრულწლოვანი პირი იყო რეგისტრირებული. 378 საერთაშორისო დაცვის მქონე  თავიანთ სამოქმედო ტერიტორიაზე უზრუნველყონ საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთათვის სკოლამდელი განათლების ხელშეწყობა; პრობლემაა ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების კუთხით არსებული საჭიროებების სრულყოფილად შესწავლა, შესაბამისი ფინანსური სახსრების მობილიზება, ინფრასტრუქტურის/სასწავლო რესურსების მისაწვდომა, ინკლუზიის მხარდამჭერი პერსონალის სკოლამდელი აღზრდის პროცესში ჩართვა და არსებული პერსონალის გადამზადება.  კომპლექსურად შეისწავლონ დაწესებულებების სკოლამდელი საჭიროებები აღზრდისა (ინკლუზიური და განათლების განათლების კუთხით) და უზრუნველყონ მათი მუნიციპალურ პროგრამებსა და ფინანსურ გეგმებში ასახვა. განსაკუთრებული აქცენტი გააკეთონ ინფრასტრუქტურის/რესურსების ბაგა-ბაღების მისაწვდომობაზე, შიდა ინკლუზიის და გარე მხარდამჭერი პერსონალის დაქირავებასა და არსებული პერსონალის გადამზადებაზე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე აღსაზრდელების საჭიროებებისა და სათანადო მიდგომის თაობაზე; მიუხედავად „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონით დაწესებული მოთხოვნისა, საკონსულტაციო საბჭო ფუნქციონირებს მხოლოდ 22 მუნიციპალიტეტში. მუნიციპალურ დონეზე სირთულეს წარმოადგენს აღნიშნულ საბჭოებში შშმ აღსაზრდელთა მშობლების ჩართულობის ხელშეწყობა.  უზრუნველყონ საკონსულტაციო საბჭოების შექმნა და მისი ფუნქციონირება „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ამასთან, აღნიშნულ საბჭოებში შშმ აღსაზრდელთა მშობლების ჩართულობის ხელშეწყობა, მათ შორის, სათანადო ინფორმაციის მიწოდებით; მნიშვნელოვანია, აღსაზღდელთა მშბლების/კანონიერი წარომადგენლების როგორც ინდივიდუალურად, ასევე ჯგუფური შეხვედრების მეშვეობით ცნობიერების ამაღლება სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მნიშვნელობის კუთხით, საზოგადოდ, ბავშვის უფლებების ჭრილში, ინკულიზიური განათლების არსისა და სსსმ/შშმ აღსაზრდელების საჭიროებების თაობაზე, სათანადო მიდგომებისა და ინტერვენციების მნიშნველობის თუ ძალადობისგან დაცვის მექანიზმების შესასებ. აღნიშნული დღემდე რჩება გამოწვევად, მათ შორის, მუნიციპალურ დონეზე.  უზრუნველყონ აღსაზრდელების მშობლების/კანონიერი წარმომადგენლის განათლება და მხარდაჭერა, მათი ცნობიერების ამაღლება სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მნიშვნელობის, ბავშვის უფლებების, ინკლუზიური განათლების არსისა და სსსმ (შშმ) აღსაზრდელების საჭიროებების, სათანადო მიდგომებისა და ინტერვენციების მნიშვნელობის, ძალადობისგან დაცვის მექანიზმების თაობაზე როგორც ინდივიდუალური, ისე ჯგუფური შეხვედრების მეშვეობით; მუნიციპალურ დონეზე არქიტექტურული და უნივერსალური დიზაინის სირთულეს საზედამხედველო წარმოადგენს მუნიციპალიტეტების სამსახურების პერსონალის გადამზადება საფუძველზე შემუშავებული ტექნიკური სტანდარტების რეგლამენტის შესაბამისად.  შესაბამისი არქიტექტურული და საზედამხედველო სამსახურების პერსონალი გადაამზადონ უნივერსალური დიზაინის სტანდარტების საფუძველზე შემუშავებული ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისად; ადგილობრივი თვითმმართველობებიდან გამოთხოვილი ინფორმაციის თანახმად, მუნიციპალურ დონეზე სირთულეს წარმოადგენს გაუმჯობესებული ფიზიკური გარემოს მაჩვენებელი სტატისტიკის წარმოება.  შეიმუშაონ მუნიციპალურ დონეზე გაუმჯობესებული ფიზიკური გარემოს მაჩვენებელი სტატისტიკა; მუნიციპალურ დონეზე სირთულეს წარმოადგენს მისაწვდომობასთან დაკავშირებით არსებული საჭიროებების სრულყოფილად შესწავლა/შესაბამისი რეკომენდაციების შემუშავება. ნეგატიურად უნდა შეფასდეს ის გარემოება, რომ მიუხედავად სახალხო დამცველის რეკომენდაციისა, ყველა მუნიციპალიტეტში არ შემუშავებულა ეროვნული სამოქმედო გეგმა შშმ პირთათვის ფიზიკურ გარემოზე მისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, კონკრეტული ღონისძიებების, პასუხისმგებელი უწყებების, შესრულების ვადების, დაფინანსების კომპონენტის და შედეგების იმ ინდიკატორების მითითებით, რომელთა გაზომვაც შესაძლებელია.  სრულყოფილად შეისწავლონ მუნიციპალურ დონეზე მისაწვდომობასთან დაკავშირებული ხარვეზები და პრობლემათა აღმოსაფხვრელად შეიმუშაონ შესაბამისი რეკომენდაციები; ძირითადად უცვლელია რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების ეფექტიანად ფუნქციონირებისა და ამ პროცესში შშმ პირთა ან/და მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების ჩართულობის კუთხით არსებული პრობლემები. გამოწვევად რჩება სათათბირო ორგანოების ეფექტიანად ფუნქციონირების საკითხი. მიუხედავად იმისა, რომ მუნიციპალიტეტების უმრავლესობაში შექმნილია საბჭო, მის წევრებს არ აქვთ საკმარისი ცოდნა და კვალიფიკაცია შშმ პირთა უფლებებსა და სახელმწიფოს მიერ გაეროს კონვენციით ნაკისრ ვალდებულებებზე. ასევე, პრობლემურია გადაწყვეტილების მიღების პროცესში უშუალოდ შშმ პირთა თემის ჩართულობა. საბჭოების არაეფექტიანად ფუნქციონირებაზე ასევე მიუთითებს ჩატარებული სხდომების რაოდენობა და განხილული საკითხების/წინადადებების ერთფეროვნება. ზოგ მუნიციპალიტეტში კვლავ არ შექმნილა შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე საბჭოები, რამდენიმე მუნიციპალიტეტში კი, 2019 წლის განმავლობაში არ გამართულა საბჭოს სხდომები  უზრუნველყონ ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოს ეფექტიანი საქმიანობა, შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლების ჩართულობით; სახალხო დამცველის გასული წლების რეკომენდაციების მიუხედავად, ზოგ მუნიციპალიტეტში კვლავ არ შექმნილა შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე საბჭოები. მნიშვნელოვანია, აღნიშნულმა საბჭოებმა იფუნქციონიროს შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლების ჩართულობით. გარდაბნის, დუშეთის, ვანის, თიანეთის, კასპის, ყაზბეგის, წალკის, ჭიათურისა და  ხაშურის მუნიციპალიტეტებში უზრუნველყონ ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნა და მათი ეფექტიანი საქმიანობა, შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლების ჩართულობით; თვითმმართველობებს შესწავლილი არ აქვთ ხანდაზმულ პირთა საჭიროებები და შესაბამისად, არც არსებობს საჭიროებებზე მორგებული მიზნობრივი პროგრამები და მომსახურებები. წინა წლების მსგავსად, თვითმმართველობები მხოლოდ ერთჯერადი დახმარების გაცემით შემოიფარგლებიან, რომელიც სხვადასხვა მუნიციპალიტეტში სხვადასხვა ასაკის მოსახლეობისთვისაა გათვალისწინებული. შეისწავლონ მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხანდაზმულ პირთა  საჭიროებები, შეიმუშაონ მიზნობრივი პროგრამები და ასახონ ისინი ადგილობრივი თვითმმართველობის ბიუჯეტში; ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში, კულტურის მნიშვნელოვანი კერები იყო მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების კულტურის სახლები, რომელთაგანაც ამჟამად ძირითადად მუნიციპალურ ცენტრებში არსებული კულტურის სახლები ფუნქციონირებს, ხოლო სოფლების კულტურის სახლების დიდი ნაწილი გაუქმებული და უფუნქციოა. რეგიონებში კულტურული ცხოვრების გასაძლიერებლად, მნიშვნელოვანია, რომ გაძლიერდეს მუნიციპალურ ცენტრებში მდებარე კულტურის სახლების და ცენტრების ფუნქციონირება და ხელი შეეწყოს სოფლებში კულტურის სახლების მუშაობის აღდგენას. სოფლებში იშვიათად ტარდება კულტურულ- შემეცნებითი, გასართობი ღონისძიებები, ნაკლებად არის გართობის, დასვენებისა და თავშეყრის ადგილები, ამდენად სოფლებში კულტურის სახლების მიმართ ინტერესი უფრო მაღალია. საჭიროებას აძლიერებს ისიც, რომ სოფლებში იშვიათად ფუნქციონირებს კულტურის შემსწავლელი წრეები, სახელოვნებო და ფოლკლორული ჯგუფები. საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროსთან  თანამშრომლობით, ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში ხელი შეუწყონ კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას, აღდგენასა და სასწავლო- საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას; პრობლემად რჩება განათლების უფლების სრულყოფილი რეალიზება სწავლების ყველა საფეხურზე. საგანმანათლებლო რესურსების სიმწირე, სახელმძღვანელოების ხარისხი, პედაგოგების გადამზადების მიმართულებით არსებული პრობლემები და სხვა ბარიერები იწვევს ეროვნული უმცირესობების განათლების ხარისხის შემცირებას და მათ განსაკუთრებული ძალისხმევა სჭირდებათ სწავლების სხვადასხვა საფეხურზე განათლების მისაღებად. სკოლამდელი და ზოგადი განათლების საფეხურზე სახელმწიფო ენის სწავლების ხარისხიც პრობლემურია.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხისა და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, დაიწყონ პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ცალკეულ მუნიციპალიტეტებს არ აქვთ ინფორმაცია იმ ტერიტორიების შესახებ, სადაც გეოლოგიური პროცესები მიმდინარეობს. მუნიციპალიტეტების უმრავლესობა არ ზრუნავს ეკომიგრაციის პრევენციაზე და მხოლოდ ზიანის დადგომის შემდეგ რეაგირებს. მუნიციპალიტეტების ნაწილს ბიუჯეტში არ აქვს გათვალისწინებული სახსრები ამ მიმართულებით. პრევენციული ღონისძიების სათანადოდ გატარების შემთხვევაში, შესაძლებელია ოჯახის განსახლების აუცილებლობის თავიდან აცილება, რაც, ერთი მხრივ, დაზოგავს ფინანსურ რესურსს, მეორე მხრივ კი, თავიდან აგვაცილებს დასახლებული ტერიტორიის დაცლისა და ოჯახის ახალ საცხოვრებელზე ინტეგრაციის პრობლემებს, ასევე შენარჩუნდება მიწის ნაკვეთების შემდგომი გამოყენების შესაძლებლობა.  ქარელის, ხარაგაულის, აბაშის, დედოფლისწყაროს, წალკის, დმანისისა და ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტებში ბიუჯეტის ფორმირებისას, გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ გამოვლენილ გეოლოგიურად აქტიურ ტერიტორიებზე პრევენციული ღონისძიებების გატარების მიზნით, მოახდინონ შესაბამისი ფინანსების მობილიზება; გარკვეული ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებამდე უნდა შეფასდეს რისკები, არის თუ არა შესაძლებელი კონკრეტულ ტერიტორიაზე ამა თუ იმ პროექტის განხორციელება. მნიშვნელოვანია, რომ ადგილობრივ ხელისუფლებას ჰქონდეს ინფორმაცია თავის ადმინისტრაციულ ერთეულში მიმდინარე გეოლოგიური პროცესების შესახებ.  ქარელის, ხარაგაულის, ხელვაჩაურის აბაშის, დედოფლისწყაროს, მუნიციპალიტეტებში წალკის, ინფრასტრუქტურული დმანისისა და პროექტების განხორციელებამდე, შეისწავლონ საპროექტო ტერიტორია გეოლოგიური პროცესების იდენტიფიცირების მიზნით და გაატარონ სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ დასახული ღონისძიებები. საზოგადოებრივი მაუწყებელი: სახელმწიფოს მხრიდან სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშესაწყობად, დღემდე განხორციელებული მედიაპოლიტიკა არაეფექტიანია, ხოლო ანტიდასავლური პროპაგანდისა და ოკუპანტი ქვეყნის საინფორმაციო არხების ზეგავლენის შესასუსტებლად, დღემდე ნაბიჯები არ გადადგმულა. სამოქალაქო ინტეგრაციის ხელშეწყობისა და ეროვნული უმცირესობების უფლებების დაცვის მიმართულებით, მედიასაშუალებებს უმნიშვნელოვანესი როლი აკისრიათ; საზოგადოებრივი მაუწყებელის ჯგუფი „მრავალფეროვანი საქართველო“ და სომხურ და აზერბაიჯანულენოვანი ონლაინ ტელევიზიები ამზადებდა საინფორმაციო და სხვა გადაცემებს სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზე. საზოგადობრივი მაუწყებლის ვებგვერდზე ინფორმაცია ვრცელდებოდა ქართულ, აზერბაიჯანულ, სომხურ, რუსულ, აფხაზურ და ოსურ ენებზე. ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში აქტიურად მუშაობს რეგიონული მედია (ტელევიზიები, რადიოები და საინფორმაციო სააგენტოები), რომელიც ინფორმაციას რეგულარულად ავრცელებს ქართულ, სომხურ, აზერბაიჯანულ ენებზე და ხელს უწყობს მოსახლეობის ინფორმირებას. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, ეროვნული უმცირესობების ინფორმირების საკითხი წლების განმავლობაში კვლავ მოუგვარებელ პრობლემად რჩება. ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული რეგიონების მოსახლეობა ინფორმაციას ძირითადად უცხოური საინფორმაციო საშუალებებიდან იღებს. საქართველოს ცენტრალური და რეგიონული მედიასაშუალებების არსებობის მიუხედავად, ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში საზოგადოებრივი აზრის ჩამოყალიბებაზე მნიშვნელოვან და, რიგ შემთხვევებში, გადამწყვეტ გავლენას ახდენს მეზობელი ქვეყნების (აზერბაიჯანი, სომხეთი, რუსეთი, თურქეთი, ირანი) საინფორმაციო არხები. ქვემო ქართლსა და სამცხე ჯავახეთში ძლიერია ანტიდასავლური პროპაგანდა, რაც დასავლურ ინტეგრაციას სკეპტიკურად და უარყოფით კონტექსტში წარმოაჩენს. ანტიდასავლური პროპაგანდა, ძირითადად, რუსეთის საინფორმაციო არხების გავლენით ყალიბდება. ანტიდასავლური, დასავლეთისა და დასავლური ინტეგრაციის მიმართ სკეპტიკური დამოკიდებულების ჩამომყალიბებელი პროპაგანდის პარალელურად, ვრცელდება ეთნოსთაშორისი ურთიერთობების დაძაბვის ხელშემწყობი ინფორმაცია (ძირითადად, მითები და ყალბი ანტისომხური, ანტიაზერბაიჯანული, ანტიმუსლიმური და სხვა ამბები), რაც შემდგომ სოციალურ ქსელებში განხილვას, გაზიარებასა და სიძულვილის ენის ტირაჟირებას ედება საფუძვლად.  გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მაუწყებლობა და ხელი შეუწყოს ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტის ხელმისაწვდომობასა და პოპულარიზებას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში. საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისია: საქართველოს სახალხო დამცველი კიდევ ერთხელ ამახვილებს ყურადღებას უკანასკნელ წლებში საარჩევნო პერიოდში სიძულვილის ენის გამოყენებასთან დაკავშირებულ გამოწვევებზე. საარჩევნო პერიოდში, ჯანსაღი საარჩევნო გარემოს ხელშესაწყობად და სიძულვილის ენის ასაკრძალად, აუცილებელია შემუშავდეს ურთიერთშეთანხმების უნივერსალური დოკუმენტი ან/და საარჩევნო პერიოდში სიძულვილის ენის რეგულირების/თვითრეგულირების სხვა ისეთი მექანიზმები დაინერგოს, რომელთა მიზანი სიძულვილის ენის გამოყენების შეზღუდვასა და აღმოფხვრასთან ერთად, გამოხატვის თავისუფლების დაცვის მოქმედი სტანდარტების შენარჩუნება იქნება.  შეიმუშაოს და შესთავაზოს პოლიტიკურ პარტიებს ურთიერთშეთანხმების დოკუმენტი საარჩევნო პერიოდში სიძულვილის ენის გამოყენების, სიძულვილის ენის ერთგვაროვანი განმარტებისა და ასეთი განცხადებებისგან თავის შეკავების თაობაზე. ზემოთ აღნიშნული დავალებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია/ანგარიში ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს უნდა წარედგინოს 2021 წლის 1 მარტამდე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე სოფიო კილაძე

პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე „2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში ადამიანის უფლებათა ფართო სპექტრს მიმოიხილავს. ამ ანგარიშის საფუძვლიანმა ანალიზმა გამოააშკარავა როგორც ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით წინ გადადგმული ნაბიჯები, ისე გარკვეული გამოწვევები. ანგარიშში ხაზგასმით არის აღნიშნული საანგარიშო პერიოდში გამოკვეთილი დადებითი ტენდენციები: აღნიშნულია სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურის შექმნა და ამოქმედება; მისასალმებელია პარლამენტის მიერ „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიღება, რითაც შეიქმნა ბავშვთა უფლებების დაცვის სამართლებრივი გარანტიები; სამოქალაქო კოდექსში განხორციელებული ცვლილების შედეგად ნებისმიერი ასაკის ბავშვისთვის უზრუნველყოფილი გახდა სასამართლოსთვის მიმართვის უფლება; აღინიშნება ბავშვთა ადრეული განვითარების ხელშეწყობის ქვეპროგრამის მომსახურების მიმწოდებელი ორგანიზაციების და სათემო სერვისების ზრდის ტენდენცია; არასრულწლოვანთა მიმართ სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ჩამდენ პირთა მიმართ გამკაცრდა სისხლის სამართლის პოლიტიკა; წინ გადადგმულ ნაბიჯად ფასდება „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მოქმედების გავრცელება ეკონომიკური საქმიანობის ყველა სფეროზე და შრომის ინსპექტორებისთვის სამუშაო ადგილებზე დაშვების შეზღუდვების მოხსნა; პოზიტიურად ფასდება კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელება, რომლითაც დაიხვეწა და უფრო განჭვრეტადი გახდა მოსამართლეთა დისციპლინურ პასუხისმგებლობასთან დაკავშირებული საკითხები; სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში განხორციელდა ცვლილება, რომლის მიხედვით, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიმართ წამების, დამამცირებელი ან/და არაადამიანური მოპყრობის ეჭვის არსებობის შემთხვევაში, მოსამართლე რეაგირებისათვის მიმართავს შესაბამის საგამოძიებო ორგანოს; აღნიშნულია 2019 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში პირობების გასაუმჯობესებლად გადადგმული ნაბიჯები; პოზიტიურად ფასდება პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოჩანაწერების შენახვის ვადის 30 დღემდე გაზრდა; მისასალმებელია პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში არსებული ვიდეო-სათვალთვალო სისტემის ჩანაწერების შენახვის მინიმალურ ვადად 14 დღის განსაზღვრა; პოზიტიურად ფასდება დროებითი მოთავსების 4 იზოლატორში სამედიცინო პუნქტების გახსნა, აგრეთვე იზოლატორებში დასაქმებული ექიმებისთვის სამედიცინო შემოწმების ჩატარების დეტალური ინსტრუქციის პროექტის შემუშავება. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ინფრასტრუქტურისა და საცხოვრებელი პირობების გასაუმჯობესებლად ჩატარდა სარემონტო სამუშაოები. პოზიტიურ კონტექსტში საგანგებოდ კეთდება მითითება მსჯავრდებულთა პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხებზე ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული დადებითი გადაწყვეტილებების ზრდის ტენდეციაზე, რაც 2018 წელთან შედარებით, 2019 წელს დაახლოებით 6-8%-ით მეტ დადებით გადაწყვეტილებაში გამოიხატება; მისასალმებელია პირის დაკავების შესახებ ოჯახის ინფორმირების კუთხით არსებული დადებითი დინამიკა. (კანონმდებლობით დადგენილ 3-საათიან ვადაში, შეტყობინება საქმეების 94,4%-ში განხორციელდა); დადებითად აღინიშნება საწყის ეტაპზევე (პირველი 24 საათის განმავლობაში) ადვოკატის საქმეში ჩართვის მაჩვენებლის საგრძნობლად გაუმჯობესება; დადებითად ფასდება დისკრიმინაციის წინააღმდეგ ბრძოლის კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელება, რომლითაც ფიზიკური პირებზე საჯარო სამართლის სუბიექტების მსგავსად, გავრცელდა სახალხო დამცველის მანდატი შესაბამისი აღსრულების სავალდებულო მექანიზმებით; მნიშვნელოვნად წინგადადგმულ ნაბიჯად ფასდება სექსუალური შევიწროების ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევად განსაზღვრა, აგრეთვე „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ კანონით შევიწროების და სექსუალური შევიწროების დისკრიმინაციის ფორმებად განსაზღვრა; დადებითად ფასდება „ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონში შესატანი ცვლილებების პაკეტის მომზადება; დადებითად აღინიშნება „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ ყველა განყოფილებაში პაციენტების რისკების შეფასების სისტემის დანერგვა; ცალსახად მისასალმებელია „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ შიდა გასაჩივრების მექანიზმის არსებობა, აგრეთვე ამავე ცენტრებში ვერბალური დეესკალაციის მეთოდების დამტკიცება; გათანაბრდა საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით მოსარგებლეთა მდგომარეობა და ვეტერანის სტატუსის მქონე ყველა პირს მიეცა საყოფაცხოვრებო სუბსიდიით სარგებლობის შესაძლებლობა; პოზიტიურად ფასდება სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის სათემო ორგანიზაციების ბიუჯეტის იმ კომპონენტების ზრდა, რომლებიც შშმ პირთა და ხანდაზმულთა სათემო მომსახურების უზრუნველყოფას მოხმარდება; დადებითად ფასდება დამხმარე საშუალებებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამაში ახალი კომპონენტის დამატება ყრუ და სმენის არმქონე შშმ პირთა ვიდეო კონფერენციის ფუნქციის მქონე ტექნიკური საშუალებით (სმარტფონი) უზრუნველსაყოფად; მნიშვნელოვან მიღწევად ფასდება საკანონმდებლო დონეზე მთავრობის დავალდებულება დაამტკიცოს „ტექნიკური რეგლამენტის - მისაწვდომობის ეროვნული სტანდარტები“ უნივერსალური დიზაინის სტანდარტების პრინციპებისა და „მისაწვდომი და გამოყენებადი შენობების და ობიექტების“ გათვალისწინებით; პოზიტიური ნაბიჯები გადაიდგა უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში სახელმწიფო ენის სწავლების გასაძლიერებლად, რაც შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე პედაგოგების რაოდენობის გაზრდასა და მათთვის ანაზღაურების მომატებაში გამოიხატა. პოზიტიურად ფასდება თავშესაფრის მაძიებელი პირებისთვის ქართული ენის კურსების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა; დადებით კონტექსტში აღინიშნება მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის დადგენის პროცესში, ადმინისტრაციულ ორგანოსა და საერთო სასამართლოებში უფასო იურიდიული მომსახურების უზრუნველყოფა. მისასალმებელია „ატმოსფერული ჰაერის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების განხორციელება რომელიც ითვალისწინებს ატმოსფერული ჰაერის მართვის ევროპულ სტანდარტზე გადასვლას; დადებითად ფასდება ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ამტვერებადი მასალის განთავსების, ტრანსპორტირებისა და დამუშავების წესის დარღვევის სამართალდარღვევად გამოცხადება; პოზიტიურად ფასდება საქართველოს გენერალურმა პროკურატურის მიერ ფარულ საგამოძიებო მოქმედებებთან დაკავშირებით სტატისტიკური ინფორმაციის აღრიცხვის დაწყება. ზემოთ აღნიშნულ დადებით ტენდენციებთან ერთად, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია არსებულ პრობლემებზე. საქართველოს პარლამენტი იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის შესაბამის რეკომენდაციებს და ადგენს: 1. საქართველოს მთავრობამ: ა) შეიმუშაოს გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზის ჩატარების დროს, სტამბოლის პროტოკოლით დადგენილი სახელმძღვანელო პრინციპების პრაქტიკაში განხორციელებას და მისი დროული ჩატარების უზრუნველყოფას; ბ) დაიწყოს გაეროს „წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის წინააღმდეგ“ კონვენციით გათვალისწინებული ანგარიშის მომზადება და წარდგენა; გ) განსაზღვროს ფსიქოლოგების სპეციალიზაციაში მომზადება/გადამზადებასა და ხარისხის კონტროლის სისტემის შემუშავებაზე პასუხისმგებელი უწყება არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში; დ) ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის, ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ ევროპის საბჭოს კონვენციის 30-ე მუხლით განსაზღვრული ვალდებულების შესაბამისად, შეიმუშაოს დროული, ადეკვატური და ეფექტიანი კომპენსაციის გაცემის წესი; ე) გააგრძელოს მუშაობა საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული საკულტო ნაგებობების ისტორიული მესაკუთრეებისთვის დასაბრუნებლად; ვ) გააძლიეროს თანამშრომლობა სახალხო დამცველთან არსებულ რელიგიათა საბჭოსთან. ადამიანის უფლებათა სფეროში, რელიგიის თავისუფლებისა და თანასწორუფლებიანობის კუთხით არსებულ სტრატეგიებსა და სამოქმედო გეგმებზე გააძლიეროს რელიგიათა საბჭოს ჩართულობა; ზ) გენდერული თანასწორობის საკითხებზე არსებულ სამთავრობო სამოქმედო გეგმებსა და სტრატეგიებში განსაზღვროს კონკრეტული ნაბიჯები, რომლებიც მიმართული იქნება უფლებადამცველების მიმართ ძალადობის პრევენციის, გამოვლენისა და აღკვეთისაკენ; თ) უზრუნველყოს ბუნებრივი გაზის შიდა ქსელის უსაფრთხოებაზე ზედამხედველობის გამკაცრების მიზნით განსახილველად წარდგენილი ნორმატიული აქტების პროექტების დროულად განხილვა და მიღება; ი) განსაზღვროს საერთო სარგებლობის სავენტილაციო არხებზე გამწოვის დაერთების წესი და მათ დაცვაზე ზედამხედველი ორგანო; კ) ენერგორესურსებით რაციონალური სარგებლობისა და მდგრადი განვითარების უზრუნველსაყოფად, შეიმუშაოს პოლიტიკის დოკუმენტები კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით; ლ) საქმიანობის განხორციელებაზე გადაწყვეტილების მიღებამდე, უზრუნველყოს თითოეულ ფართომასშტაბიან ინფრასტრუქტურულ პროექტთან დაკავშირებით პროექტის ხარჯთსარგებლიანობისა და მოსალოდნელი სოციალურ-ეკონომიკური ზემოქმედების კვალიფიციური შესწავლა-შეფასება, ასევე, შესწავლის შედეგებზე საზოგადოების ეფექტიანი წვდომის შესაძლებლობა; მ) შექმნას მთავრობის უწყებათაშორისი კომისია, რომელიც შეაფასებს საკვებზე ხელმისაწვდომობის კუთხით არსებულ საჭიროებებს, განსაზღვრავს ამ უფლებასთან დაკავშირებულ გამოწვევებზე რეაგირების სახელმწიფო პოლიტიკას და ზედამხედველობას გაუწევს მის შესრულებაზე პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებების საქმიანობას; ნ) შექმნას პროგრამა, რომელიც იმუშავებს ბავშვის სუიციდის პრევენციაზე „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ო) „ბავშვის უფლებათა კოდექსით“ გათვალისწინებული ვალდებულების ფარგლებში, სრულწლოვანების ასაკს მიღწეული, სახელმწიფო ზრუნვის სისტემიდან გასული ბენეფიციარებისთვის შეიმუშაოს მხარდაჭერისა და ზრუნვის პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს ახალგაზრდების უფლებრივი მდგომარეობის დაცვას, მათ ინტეგრაციასა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებას; პ) შეიმუშაოს სექსუალური ექსპლუატაციისა და სექსუალური ძალადობისგან ბავშვთა დაცვის პროგრამა „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ჟ) სექსუალური ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა რეაბილიტაციის კონცეფციაზე დაყრდნობით, შექმნას შესაბამისი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისი „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; რ) ოჯახში ძალადობის კუთხით პასუხისმგებელ უწყებებს შორის თანამშრომლობის პროცესში არსებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად, დანერგოს რეფერირების მექანიზმის შეფასების ინსტრუმენტი; ს) დანერგოს „ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დამტკიცების შესახებ“ მთავრობის დადგენილების მონიტორინგის მექანიზმი, რაც საგანმანათლებლო რესურსცენტრებს მისცემს შესაძლებლობას, დროულად გამოავლინონ დარღვევის ფაქტები; ტ) არასრულწლოვანთა მავნე ზეგავლენისგან დაცვისა და აზარტული თამაშების პრევენციის უზრუნველსაყოფად დაიწყოს მუშაობა შესაბამისი პროგრამების შექმნაზე; უ) გააგრძელოს გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში ფორმალური და არაფორმალური განათლების, სოციალური კეთილდღეობის, ჯანდაცვისა და ფსიქოსოციალური მომსახურების ხელშემწყობი სერვისების დანერგვა, მათ შორის, გაზარდოს საბავშვო ბაგაბაღებისა და სოფლის ამბულატორიების რაოდენობა, მოაწესრიგოს სასკოლო და სპორტული ინფრასტრუქტურა. სოფლებში მცხოვრები ბავშვებისა და მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომი გახადოს ფსიქოლოგის მომსახურება; ფ) გააძლიეროს სახელმწიფო უწყებებში გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ეროვნული უმცირესობების პროპორციული და თანასწორი მონაწილეობა; ქ) გადადგას ნაბიჯები მოქალაქეობის არმქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის; ღ) გააგრძელოს 2008 წლის ომის დროს დაზიანებული ქონების რეაბილიტაცია/კომპენსაციის სამუშაოები და გააძლიეროს ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმებისა და შემოსავლის წყაროს მოძიების პროგრამები. 2. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ: ა) პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომლებს ჩაუტაროს მოკლე ინსტრუქტაჟი პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მანდატისა და უფლებამოსილებების შესახებ; ბ) უსაფრთხოებისა და სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილებების თანამშრომლები ყველა დაწესებულებაში ეტაპობრივად გადაამზადოს ისეთ საკითხებში, როგორიცაა კონფლიქტის პრევენცია, მედიაცია და პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეთა ეთიკის პრინციპები; გ) მიიღოს ყველა ზომა დაწესებულებაში მოთავსებული ძალადობის მსხვერპლი პატიმრების დასაცავად; დ) დეესკალაციის ოთახში მოთავსებისას უზრუნველყოს ფსიქოლოგის, ფსიქიატრის, სოციალური მუშაკის, ექიმის და დაწესებულების სხვა სამსახურების თანამშრომლების ერთობლივი, მულტიდისციპლინური მუშაობა რისკების შესამცირებლად/აღმოსაფხვრელად; დეესკალაციის ოთახებში შექმნას უსაფრთხო გარემო, მათ შორის, კედლებისა და იატაკის რბილი მასალით მოპირკეთებით; ე) განსაზღვროს პენიტენციურ დაწესებულებებში დასაქმებული ექიმის ვალდებულება, არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო ფაქტის შესახებ, შეტყობინება გაუგზავნოს დამოუკიდებელ საგამოძიებო ორგანოს - სახელმწიფო ინსპექტორის აპარატს; ვ) პენიტენციური დაწესებულებების ყველა იმ ექიმს, რომელიც ახდენს დაზიანების დოკუმენტირებას, ფოტოგადაღებაში; ჩაუტაროს ტრენინგი დაზიანების დოკუმენტირებასა და ზ) პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობის პრობლემის დაძლევის გეგმაში გაითვალისწინოს პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლების რაოდენობის გაზრდა იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს წესრიგისა და უსაფრთხოების დაცვა თანამშრომელთა გადატვირთვის გარეშე; თ) გააძლიეროს კრიმინალური სუბკულტურის პრევენციის კუთხით მუშაობა; ი) დახვეწოს დისციპლინური ღონისძიების გამოყენების შესახებ განკარგულებისა და დისციპლინური ბრალდების შესახებ ოქმის ფორმები; კ) თითოეული პატიმრის 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართით დასაკმაყოფილებლად, გააძლიეროს ნაბიჯების გადადგმა №2, №8, №14, №15, №17 დაწესებულებებში მყოფი პატიმრების საკნებში თანაბარი გადანაწილებისა და იმავე ტიპის სხვა დაწესებულებებში გადაყვანის მიმართულებით, პატიმართა საცხოვრებელი ადგილის გათვალისწინებით; ლ) გააუქმოს №17 დაწესებულებაში ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლები; მ) პრევენციის ეროვნული მექანიზმის №2, №8, №14 და №15 პენიტენციური დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიშსა და №3 დაწესებულების ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში უზრუნველყოს ფიზიკური გარემოს კუთხით არსებული ხარვეზების შემოწმება და მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; ნ) მიიღოს ყველა ზომა იმისთვის, რომ დახურული და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ 1 საათზე მეტი ხნით სუფთა ჰაერზე ყოფნის შესაძლებლობა; ო) მიიღოს ყველა ზომა, რათა №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს მიეცეთ საშუალება ისარგებლონ გასეირნების უფლებით დღის განრიგით გათვალისწინებულ პერიოდში; პ) სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის გაზრდით, უზრუნველყოს №2, №8, №14 და №15 დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის დაბალანსება პატიმართა რაოდენობასთან; ჟ) უზრუნველყოს იმ სოციალური მუშაკების გადამზადება „სოციალური მუშაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, რომელთაც არ აქვთ სოციალური მუშაობის სფეროში ბაკალავრის, მაგისტრის/მაგისტრთან გათანაბრებული ან დოქტორის აკადემიური ხარისხი; რ) უზრუნველყოს №2, №8, №14 და №15 დაწესებულებებში ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობების დანერგვა. გაზარდოს სარეაბილიტაციო აქტივობებში მსჯავრდებულთა ჩართვის შესაძლებლობები; ს) უზრუნველყოს №3 დაწესებულებაში სარეაბილიტაციო აქტივობების დანერგვა და მათში მსჯავრდებულთა ჩართვა; ტ) პატიმრებისთვის სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად, დაიწყოს მუშაობა ისეთი მექანიზმის შემოღებაზე, რომელიც პირდაპირ აისახება დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; უ) შეფასების კრიტერიუმებს დაუმატოს ისეთი ელემენტები, რომლებიც მიემართება მსჯავრდებულის სამომავლო გეგმებს, პერსპექტივებს, შესაძლებლობებს და სხვა საკითხებს; ფ) გაზარდოს სოციალური მუშაკის როლი, რათა დაწესებულებაში მიღების შემდგომ, სოციალურმა მუშაკმა დეტალურად აუხსნას პატიმარს მისი უფლებები და მოვალეობები, მოთხოვნის/საჩივრის პერიოდულობით, შეტანისა და ინდივიდუალურად განხილვის ან პროცედურები. ჯგუფურად იმუშაოს ასევე, სათანადო პატიმრებთან მათი უფლებებისა და მოვალეობების, მოთხოვნის/საჩივრის შეტანისა და განხილვის პროცედურის თემატიკაზე. მათ შორის, ზემოთ აღნიშნული ინფორმაცია ბროშურის სახით მიაწოდოს ბრალდებულს/მსჯავრდებულს და გამოაკრას პატიმრისათვის ხელმისაწვდომ ადგილებში; ქ) უზრუნველყოს, რომ იუსტიციის სამინისტროს გენერალურმა ინსპექციამ სისტემური შემოწმებისა და შესაბამისი რეაგირების გზით გამოავლინოს და შეისწავლოს №2, №8, №14 და №15 პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის წესის სავარაუდო დარღვევის შემთხვევები, საჩივრების შეტანის გამო პატიმრების მიმართ განხორციელებული სავარაუდო რეპრესიების ფაქტები და უზრუნველყოს პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა; ღ) №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფი არასრულწლოვნებისთვის უზრუნველყოს ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული სარეაბილიტაციო აქტივობები; ყ) არასრულწლოვნებთან დაკავშირებული საფრთხეების ვერბალური დეესკალაციის მეთოდებით თავიდან აცილების მიზნით, უზრუნველყოს კრიზისულ სიტუაციაში მულტიდისციპლინური ჯგუფის (ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკის, ექიმის და საჭიროების შემთხვევაში, ფსიქიატრის) მყისიერი ჩართულობა; შ) არასრულწლოვნები უზრუნველყოს ოთხჯერადი ჯანსაღი კვებით, რომელთაგან ერთერთი უნდა იყოს სამკომპონენტიანი სადილი. ჩ) უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; ც) პენიტენციური დაწესებულებების საშუალო სამედიცინო რგოლის, ექთნების, მათ შორის, მორიგე ექთნების რაოდენობა გაზარდოს მინიმუმ ორჯერ, დაწესებულებების სტომატოლოგიურ კაბინეტებს კი, დაუმატოს სტომატოლოგიის ექთნები; ძ) დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალისთვის უწყვეტი სამედიცინო განათლების ფარგლებში, უზრუნველყოს პროფესიული გადამზადება; წ) №8 და №15 დაწესებულებებში, კონსულტაციაზე ჩაწერილი პაციენტების რაოდენობიდან გამომდინარე, უზრუნველყოს ექიმ სპეციალისტთა ვიზიტების სათანადო სიხშირე, რათა პაციენტის მოლოდინის დრო არ აღემატებოდეს 2 კვირას; ჭ) №8 დაწესებულების საკმარისი რაოდენობის მედიკამენტებით უზრუნველყოფისა და მომარაგებასთან დაკავშირებული ხარვეზების აღმოსაფხვრელად, შესყიდვისას გაითვალისწინოს განვლილ პერიოდში მოთხოვნისა და ხარჯვის გაანალიზებული მონაცემები; ხ) პენიტენციურ სისტემაში სამედიცინო მედიკამენტების დანიშნული მედიკამენტების დოკუმენტაციის წარმოებასთან დაკავშირებული ხარვეზების მაქსიმალურად აღმოსაფხვრელად, დანერგოს ინფორმაციული ელექტრონული სისტემა; ჯ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა გეგმიური ამბულატორიული რეფერალის ვადა არ აღემატებოდეს 1 თვეს, გეგმიური სტაციონარული რეფერალის - 4 თვეს, ხოლო სასწრაფო დაყოვნებული რეფერალის - 5 დღეს; ჰ) გადადგას ნაბიჯები ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული სერვისების მიმწოდებლების მოსაზიდად; ჰ1) პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგი; ჰ2) გააგრძელოს პრაქტიკა, რომლის მიხედვით, ფსიქიატრების მიერ ერთ დღეში მიღებული პაციენტების რაოდენობა არ აღემატება 15-ს; ჰ3) გააგრძელოს პრაქტიკა, რომლის მიხედვით ექიმ ფსიქიატრის ვიზიტის პაციენტის მოლოდინის დრო არ აღემატება 2 კვირას; ჰ4) პენიტენციური დაწესებულებების თავისებურებებიდან გამომდინარე, კანონქვემდებარე ნორმატიულ დონეზე გაწეროს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობა, გუნდის თითოეული წევრის ფუნქციები და ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურა; ჰ5) შეიმუშავოს კრიზისული შემთხვევის პრევენციისა და მართვის სახელმძღვანელო და დაწესებულების სამედიცინო პერსონალი გადაამზადოს კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის საკითხებში; ჰ6) უზრუნველყოს, რომ მულტიდისციპლინურმა გუნდმა შეაფასოს იმ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პაციენტთა საჭიროებები, რომელთაც სტაციონარული მკურნალობა არ ესაჭიროებათ, გამოვლენილი საჭიროებების საფუძველზე შეიმუშაოს ბიოფსიქო-სოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიოს შესაბამისი დახმარება; ჰ7) უზრუნველყოს, რომ გენერალური ინსპექციის სამედიცინო მომსახურების ხარისხის მართვის სამმართველომ შეისწავლოს ფსიქოტროპული მედიკამენტების გაცემის პრაქტიკა და მიიღოს ზომები, რათა არ მოხდეს ფსიქოტროპული მედიკამენტების არამიზნობრივი მიღება; ჰ8) დაწესებულებებში პატიმრის მოთავსების შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას, პაემნის უფლებით შეუფერხებელი სარგებლობის უზრუნველსაყოფად, გაითვალისწინოს პატიმრის ოჯახის წევრების საცხოვრებელი ადგილი; ჰ9) ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში უზრუნველყოს ხანმოკლე პაემანი მინის გამყოფი ბარიერის გარეშე; ჰ10) №2 და №8 დაწესებულებებში მოაწყოს სატელეფონო კაბინები, სადაც შესაძლებელი იქნება სატელეფონო საუბრები კონფიდენციალურ გარემოში; ჰ11) უზრუნველყოს №3 დაწესებულებაში სატელეფონო საუბრისთვის განკუთვნილი სივრცეების დამატებითი საიზოლაციო საშუალებებით აღჭურვა, რათა სხვა პირმა ვერ შეძლოს მსჯავრდებულის საუბრის მოსმენა; ჰ12) უზრუნველყოს, რომ მონიტორინგის სამსახურმა შეისწავლოს №8 დაწესებულებაში პატიმრებისთვის, საზღვარგარეთ დარეკვის უფლების განხორციელების ხელის ხელშემშლელი პრაქტიკა და მიიღოს ზომები, რათა პატიმრებმა, კანონმდებლობით დადგენილი წესით, შეუფერხებლად ისარგებლონ სატელეფონო საუბრის უფლებით; ჰ13) სპეციალური პენიტენციური სამსახურის №11 პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული არასრულწლოვნების ინტერესების შესაბამისად, დაგეგმოს ეფექტიანი სარეაბილიტაციო, საგანმანათლებლო და პროფესიული პროგრამები, რომლებიც მიმართული იქნება მათი უნარების, ინტერესების, მოტივაციის გაძლიერებაზე და ხელს შეუწყობს მათ საზოგადოებაში სათანადო ინტეგრაციას; ჰ14) გააძლიეროს თანამშრომლობა სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან კანონიერი წარმომადგენლების მხრიდან არასრულწლოვნების საგანმანათლებლო შემთხვევებში, არასრულწლოვნების დროულად დაცვის მიზნით; ინტერესებისა საჭიროებების და უგულებელყოფის უფლებრივი მდგომარეობის ჰ15) პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისა და მოქალაქეობის არმქონეებისათვის, უზრუნველყოს თავშესაფრის პროცედურაზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება, თავშესაფრის მაძიებლობაზე სპეციალური განცხადების ასლების გადაცემის გზით; ჰ16) სოციალური სამსახურის თანამშრომელთა გადამზადების პროგრამებში გაითვალისწინოს თავშესაფრის პროცედურებთან დაკავშირებული საკითხები. 3. საქართველოს პროკურატურამ: ა) ხორავას ქუჩაზე არასრუწლოვანთა მკვლელობის გამოძიებაში დადგენილი ხარვეზების საფუძველზე დაწყებული სამსახურებრივი შემოწმების შედეგები, შემოწმების შეჩერების საფუძვლის აღმოფხვრის შემდეგ, პერიოდულად მიაწოდოს საზოგადოებას. შემოწმების მასალები კანონით დადგენილი წესით გააცნოს სახალხო დამცველის აპარატს. სამსახურებრივი შემოწმების შედეგების საფუძველზე იმოქმედოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად; ბ) საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის შესაბამისად წარდგენილ ანგარიშში წარმოადგინოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის გამოძიების ეფექტიანობის თაობაზე, კანონმდებლობთ გათვალისწინებული წესით; გ) სიცოცხლის უფლების ხელყოფის გამოძიების ფარგლებში, მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია სახალხო დამცველის აპარატს, კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში და დადგენილი წესით, საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებათა შესახებ; დ) კანონმდებლობით დადგენილი წესით №074220619801 სისხლის სამართლის საქმეზე გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიების წარმოება; ე) აცნობოს საზოგადოებას პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დარღვევის საქმეებზე დაწყებული გამოძიებების მიმდინარეობის პროგრესის შესახებ, ახალი გარემოებების გამოკვეთის შემთხვევაში; ვ) საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის მე-2 პუნქტის საფუძველზე საქართველოს პარლამენტისთვის გაწეული საქმიანობის შესახებ წარდგენილ ანგარიშში, ასახოს ინფორმაცია დაკავშირებით; სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებასთან ზ) ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის იმ საქმეებზე, სადაც გარდაცვალებამდე ქალის მიერ სამართალდამცავი ორგანოების მიმართ ძალადობასთან დაკავშირებით მიმართვები იკვეთება, გააგრძელოს პოლიციის და პროკურორის მხრიდან შესაძლო სამსახურებრივი გულგრილობის გარემოებების გამოკვლევა; თ) დეტალურად გაანალიზოს ადრეულ ასაკში ქორწინებასთან დაკავშირებული დანაშაულები და აწარმოოს მათთან დაკავშირებით სქესის და ასაკის ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკა, კერძოდ, ქორწინების იძულება, თავისუფლების უკანონო აღკვეთა, სექსუალური ხასიათის შეღწევა თექვსმეტი წლის ასაკს მიუღწევლის სხეულში; ი) უზრუნველყოს რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის სტატისტიკის ანალიზი და მისი გამოქვეყნება; კ) საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია აზერბაიჯანელი ჟურნალისტის აფგან მუხთარლის გაუჩინარების საქმის მიმდინარეობისა და პროგრესის შესახებ, ახალი გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში; ლ) საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია „საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის 2019 წლის ანგარიშის მე-11 თავში მითითებული სისხლის სამართლის საქმეების მიმდინარეობისა და პროგრესის შესახებ, ახალი გარემოებების გამოკვეთის შემთხვევაში; მ) უზრუნველყოს უფლებადამცველთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულების ეფექტიანი გამოძიებისა და საპროცესო ზედამხედველობის შესახებ რეკომენდაციის გონივრულ ვადაში შემუშავება და პრაქტიკაში იმპლემენტირება; ნ) საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია 2018 და 2019 წლებში, საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედების ფაქტთან დაკავშირებული გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის თაობაზე, ახალი გარემობების გამოკვეთის შემთხვევაში; ო) წარმოადგინოს ინფორმაცია ყოველწლიურ საპარლამენტო ანგარიშში „პროკურატურის შესახებ“, საქართველოს ორგანული კანონის 68-ე მუხლისა და პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის შესაბამისად, 2018 და 2019 წლებში, საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედების ფაქტებთან დაკავშირებული გამოძიების მიმდინარეობისა და გაწეული საქმიანობის თაობაზე; პ) ახალი გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია რუისი–რიკოთის საავტომობილო გზის მშენებლობის პროცესში არქეოლოგიური ობიექტების განადგურების და საყდრისი-ყაჩაღიანის უძველესი ოქროს მაღაროს დაზიანებისა და განადგურების ფაქტების გამოძიების მიმდინარეობის და პროგრესის შესახებ; ჟ) საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდგომ უგზოუკვლოდ გაუჩინარებული პირების საქმის გამოძიების მიმდინარეობისა და პროგრესის თაობაზე, ახალი გარემოებების აღმოჩენის შემთხვევაში. 4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ: ა) შეიმუშაოს მექანიზმი, რომლის მეშვეობითაც შესაძლებელი იქნება დაკავებული პირისთვის უფლების განმარტების და მის მიერ ოჯახის წევრთან/ახლობელთან/ადვოკატთან დაკავშირების უფლების რეალიზება. ამავე დროს, უზრუნველყოს ყველა პოლიციის განყოფილებაში თვალსაჩინო ადგილას დაკავებულთა უფლებების ჩამონათვალის ამსახველი საინფორმაციო მასალის განთავსება; ბ) შეიმუშაოს დოკუმენტი, რომელიც დეტალურად განსაზღვრავს თანამშომელთა სამუშაო ოთახებში დაკითხვისა და გამოკითხვის ჩატარების შემთხვევებსა და საფუძვლებს; გ) შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება შსს ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომლების მიერ მოქალაქეებთან ურთიერთობისას ვიდეოგადაღების საკითხის დარეგულირების მიზნით; დ) შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება პატრულ-ინსპექტორების მიერ მოქალაქეებთან ურთიერთობისას ვიდეოგადაღების საკითხის დარეგულირების მიზნით; ე) განაგრძოს იმ დროებითი მოთავსების იზოლატორების რაოდენობის გაზრდა, რომლებშიც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს; ვ) დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტაროს ტრენინგები იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების ინსტრუქციისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის წესის შესახებ; ზ) შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება, პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში გამოკითხვაზე, დაკითხვასა და გასაუბრებაზე მიწვეული ყველა პირის აღსარიცხად რეესტრის წარმოების მიზნით, მათი სტატუსის, შენობაში შეყვანისა და გამოყვანის დროის მითითებით; თ) დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ეტაპობრივად აღმოფხვრას საყოფაცხოვრებო პირობების კუთხით არსებული ხარვეზები; ი) შეისწავლოს სისტემატიზებული, საერთაშორისო სტანდარტიზებული გამოცდილება, და პოლიციის უნიფიცირებული დაწესებულებებში მონაცემთა ბაზების ეტაპობრივად დანერგვის მიზნით, რომელიც ჩაანაცვლებს დაწესებულების ჟურნალებს; კ) პოლიციის პრევენციული ფუნქციის განხორციელების ფარგლებში, განაგრძოს პრევენციული საინფორმაციო კამპანიის წარმოება მოსახლეობაში, პირადი ცხოვრების ამსახველი ვიდეომასალის სხვადასხვა საკომუნიკაციო საშუალებით მიღების შემთხვევაში, მათი უფლებებისა და ვალდებულებების შესახებ; ლ) საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ტერიტორიულ ორგანოებში გააგრძელოს თანამშრომლების გადამზადება ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით; მ) ძალადობის მსხვერპლთა ეფექტიანი დაცვისა და დახმარების მიზნით, დაიწყოს მუშაობა გამომძიებელთა სპეციალიზაციის წესზე ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საქმეებზე; ნ) გააუმჯობესოს ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის სტატისტიკური მონაცემების ანალიზი; ო) განაგრძოს პრევენციული ზომების მიღება ქორწინების იძულებისა და თავისუფლების უკანონო აღკვეთის შესამცირებლად, მათ შორის, მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების კამპანიებისა და მომხდარ დანაშაულთა დეტალური გაანალიზების კუთხით; პ) უზრუნველყოს, რომ საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურებში ჩართული სუბიექტის მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების გამოვლენისა და აღნიშნულის შესახებ ინფორმაციის შესაბამისი სახელმწიფო ორგანოსთვის მიწოდების ვალდებულების შეუსრულებლობის ფაქტს, მოჰყვეს შესაბამისი რეაგირება და სანქციის დაკისრება; ჟ) გააუმჯობესოს სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის სტატისტიკის ანალიზი, გამოკვეთოს ტენდენციები და უზრუნველყოს მისი გამოქვეყნება; რ) უზრუნველყოს ჟურნალისტების პროფესიული საქმიანობის გამო, მათ წინააღმდეგ ჩადენილი შესაძლო დანაშაულებრივი ქმედებების თაობაზე დროული და სათანადო გამოძიება; ს) უზრუნველყოს, რომ მშვიდობიანი შეკრებებისთვის ხელის შესაწყობად, სამინისტროს შესაბამისმა უფლებამოსილმა პირებმა ნებისმიერი შეკრების ან მანისფესტაციის შემთხვევევაში დაიცვან კანონმდებლობის მოთხოვნები და საჭიროების შემთხვევაში, შეკრებისა და მანისფესტაციის უფლების შეზღუდვა განახორციელონ თანაზომიერების პრინციპის განუხრელი დაცვით, მათ შორის, ნაკლებად მზღუდავი ღონისძიების უპირატესად გამოყენების გათვალისწინებით; ტ) სპონტანური თუ წინასწარ დაგეგმილი შეკრებებისა და კონტრშეკრებების მშვიდობიანად გამართვის უზრუნველსაყოფად, დროულად და სათანადოდ შეაფასოს მოსალოდნელი რისკები და მიიღოს ყველა შესაბამისი ზომა ერთი მხრივ, მშვიდობიანი აქციის ჩატარების ხელშესაწყობად და, მეორე მხრივ, ძალადობრივი ან სხვა დანაშაულებრივი ქმედებების თავიდან ასაცილებლად; უ) შეკრების მიმდინარეობისას უზრუნველყოს დროებითი კონსტრუქციების საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით განთავსების შესაძლებლობა და ამ უფლების შეზღუდვა განახორციელოს თანაზომიერების პრინციპის განუხრელი დაცვით, ნაკლებად მზღუდავი ღონისძიების უპირატესად გამოყენების გათვალისწინებით; ფ) უზრუნველყოს უფლებადამცველთა მიმართ ჩადენილი დანაშაულების ეფექტიანი გამოვლენის/გამოძიების შესახებ რეკომენდაციაზე მუშაობის პროცესის დაწყება; ქ) დროულად უზრუნველყოს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსი და გაატაროს საჭირო საკანონმდებლო ღონისძიებები ავტოსატრანსპორტო საშუალებათა გამონაბოლქვში მავნე ნივთიერებათა ნორმაზე მეტი კონცენტრაციის შემთხვევების გამოსავლენად და აღნიშნულ სამართალდარღვევაზე რეაგირების ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად და ასამოქმედებლად; ღ) ოჯახში ძალადობისა და ოჯახური დანაშაულების კონტექსტში, ხანდაზმულ მსპვერპლთა აღრიცხვისათვის განაგრძოს მონაცემების დამუშავება და სტატისტიკის წარმოება; ყ) მკაფიოდ განსაზღვროს საპატრულო და სასაზღვრო პოლიციის უფლება-მოვალეობები და ვალდებულებები თავშესაფრის მაძიებელი პირის საზღვარზე მიღებისა და გადამისამართების შესახებ; შ) წლის განმავლობაში დაგეგმოს და გადაამზადოს სასაზღვრო პოლიციის თანამშრომელთა ის რაოდენობა, რომელიც ყოველ შესაბამის ერთეულში უზრუნველყოფს თავშესაფრის მაძიებელთა მოთხოვნის გამორკვევის პრაქტიკის გაუმჯობესებას; ჩ) გააძლიეროს ელექტრონული სისტემის (ე.წ. „BORS") გონივრულ ვადაში შექმნის პროცესი, რათა განხორციელდეს საზღვრის გადაკვეთისას გამოვლენილი ინციდენტების, მათ შორის - საზღვრის გადაკვეთაზე უარის თქმის, აღრიცხვა. 5. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ: ა) გონივრულ ვადაში, ეტაპობრივად შეიმუშაოს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეთა შრომის ანაზღაურებისა და სოციალური პირობების გასაუმჯობესებლად ახალი მიდგომები; ბ) აღმოფხვრას სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების მიმართ, დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება (რიგგარეშე ფიზიკური დატვირთვა დასჯის მიზნით) და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკა. ამ მიზნით, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტს დაავალოს, სისტემური კონტროლი გაუწიოს სამხედრო ნაწილებში არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებას და ჯგუფურ დასჯებს; გ) უზრუნველყოს, რომ სამხედრო ნაწილებში აუცილებელ შემთხვევებისთვის არსებობდეს თარჯიმნის დაშვების შესაძლებლობა; დ) შესაძლებლობის ფარგლებში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები, რათა სამხედრო მოსამსახურეებს არ უწევდეთ რიგგარეშე სადღეღამისო განწესებში ხშირად გასვლა და ყველა მოსამსახურეს თანაბრად შეეძლოს კუთვნილი შვებულებით სარგებლობა; ე) შეიმუშაოს საკვების გასინჯვის ახალი ინსტრუქცია, რომელიც გაითვალისწინებს საერთაშორისო გამოცდილებას. 6. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ: ა) გააძლიეროს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტების სომატური ჯანმრთელობის მკურნალობის კუთხით გადადგმული ნაბიჯები. ბ) დროებითი ღონისძიების სახით, უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტების ოჯახის ექიმზე ხელმისაწვდომობა და სამედიცინო დაწესებულებაში ტრანსპორტირება; გ) ქვეყანაში არსებული გაიდლაინების მიხედვით, გაითვალისწინოს მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით; დ) ყველა ფსიქიატრიული დაწესებულებისთვის სავალდებულოდ განისაზღვროს სწრაფი ტრანკვილიზაციის აუცილებლობის დასაბუთება, ტრანკვილიზირებაზე პაციენტის თანხმობის ფაქტის წერილობით დოკუმენტირება, ფიზიკური მონიტორინგის კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების შესაბამისად განხორციელება და ამ მონიტორინგის შედეგების სამედიცინო დოკუმენტაციაში ასახვა; ე) უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარდაცვლილი პირების შესახებ სტატისტიკური ინფორმაციის სისტემატიზებული წარმოება გარდაცვალების მიზეზის მითითებით; ვ) პაციენტთა შორის ძალადობის პრევენციისა და უსაფრთხოების დაცვის მიზნით, შეიმუშაოს ნორმატიული ბაზა, რომელიც დაარეგულირებს პერსონალის მიერ კონკრეტული პაციენტებიდან მომდინარე რისკების წინასწარი შეფასების სათანადო სისტემის დანერგვის, მულტიდისციპლინური მუშაობის, პაციენტების ძალადობისაგან დაცვის და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით გასატარებელი პრევენციული ღონისძიებების, პერსონალის მიერ პაციენტებზე სათანადო მეთვალყურეობის/დაკვირვების განხორციელების, პერსონალის სათანადო სწავლების, სტანდარტული საოპერაციო პროცედურების და დეესკალაციის სტრატეგიის შემუშავების, ასევე, საფრთხის წარმოქმნისთანავე დროული და ადეკვატური ინტერვენციის, ძალადობის შემთხვევების და საპასუხოდ გატარებული ზომების დოკუმენტირების, პერსონალის ანგარიშვალდებულებისა და პასუხისმგებლობის საკითხებს; ზ) დახვეწოს კონფლიქტებისა და ძალადობის ფაქტების და მათ საპასუხოდ გატარებული ღონისძიებების დოკუმენტირების წესი, ასევე, ფსიქიატრიული სტაციონარული დაწესებულებების მიერ აღნიშნული წესის გამოყენების ვალდებულება. განსაზღვროს, რომ პაციენტის მიმართ ძალადობის ყველა შემთხვევაში, შეტყობინება უნდა გაიგზავნოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში და თუ შეტყობინება ტელეფონით ხდება, მოხდეს შესაბამისი ოქმის შედგენა, ასევე, უზრუნველყოს შეტყობინებების რეესტრის წარმოება; თ) სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს დაავალოს, შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალურად ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაუყოვნებლივ გაიწერონ სტაციონარიდან ის პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი; ი) ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტებთან დაკავშირებულ შემთხვევებთან მიმართებით განსაზღვროს ფიზიკური შეზღუდვის უშუალოდ განხორციელების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია, სადაც გაიწერება ჩანაწერის გაკეთების ვალდებულება ფიზიკური შეზღუდვის დროს პაციენტის ან/და პერსონალის მიერ მიღებული სხეულის დაზიანებების შესახებ, ფიზიკური შებოჭვის დროს გამოსაყენებელი სპეციალური საშუალებების კონკრეტული მახასიათებლები, სად უნდა განხორციელდეს ფიზიკური შებოჭვა და ვინ შეიძლება ესწრებოდეს ამ პროცესს, რა მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს სპეციალიზებული საიზოლაციო ვიდეომეთვალყურეობის სისტემის პალატა, ფიზიკური გამოყენებასთან შეზღუდვის დაკავშირებული პროცესში საკითხები და ფიზიკური შეზღუდვის დასრულების შემდეგ პერსონალის პაციენტთან გასაუბრების და გასაჩივრების უფლების შესახებ ინფორმირების ვალდებულება. მათ შორის, შეიმუშაოს სპეციალური რეესტრის ფორმა, რომელშიც სავალდებულო გახდება ზემოთ წარმოდგენილი მონაცემების შეყვანა; კ) განსაზღვროს ყველა დაწესებულებისთვის სავალდებულო საჩივრების განხილვისა და უკუკავშირის ერთიანი ჰოსპიტალშიდა პროცედურა, რომელიც უნდა იყოს ადამიანის უფლებებთან შესაბამისი, ხელმისაწვდომი, მარტივი, სამართლიანი და გამჭვირვალე; ლ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების საჭიროებების შეფასება მათი დაწესებულებიდან გასაწერად და სათემო სერვისებზე გადასამისამართებლად. თავშესაფრების შექმნის გეგმა შეიმუშაოს თავშესაფრის მომავალ ბენეფიციართა რაოდენობის გათვალისწინებით; მ) ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, დეინსტიტუციონალიზაციის მიზნით უზრუნველყოს პაციენტთა შეფასება და იმ ბენეფიციართა გადაყვანა ოჯახურ გარემოსთან მიახლოებულ მომსახურებებში, რომლებიც არ საჭიროებენ სტაციონარში მკურნალობას; ნ) პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე სავალდებულო გახადოს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანების მე–13 დანართით დამტკიცებული (№IV-300-12/ა) ფორმის შევსება; ო) დაავალოს სამედიცინო საქმიანობის სახელმწიფო რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა; პ) მულტიდისციპლინური გუნდის მეშვეობით, გააგრძელოს პაციენტთა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმების შედგენა, განახლება და მიღებული შედეგების გაზომვა; ჟ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალის სწავლება ფსიქიატრიული შეთხვევის მართვის საკითხებში, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის სასწავლო მასალებისა და კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციების გამოყენებით; რ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ სტაციონარებში დასაქმებული ყველა იმ სოციალური მუშაკის გადამზადება, რომელსაც არ აქვს სოციალური მუშაობის სფეროში ბაკალავრის, მაგისტრის/მაგისტრთან გათანაბრებული, ან დოქტორის აკადემიური ხარისხი; ს) ფსიქიატრიული დაწესებულებების მიერ სტაციონარული დაწესებულების სანებართვო პირობების დაკმაყოფილების მიზნით, შეამოწმოს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ თავშესაფარში, ქალთა და მამაკაცთა განყოფილებებში, ასევე „ბათუმის სამედიცინო ცენტრის“ ფსიქიატრიულ სტაციონარში არსებული მდგომარეობა და განახორციელოს შესაბამისი რეაგირება; ტ) გააძლიეროს ფსიქიატრიული დაწესებულებების რეგულარული, სისტემური და პროაქტიული მონიტორინგი, გააკონტროლოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; უ) ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტებისთვის გააგრძელოს წვდომის უზრუნველყოფა სატელეფონო კომუნიკაციაზე, კანონმდებლობით დადგენილი წესით; ფ) უზრუნველყოს, რომ სექსუალური ძალადობის შედეგად დამდგარი ორსულობის შემთხვევაში, დაფინანსებისთვის საკმარისი იყოს სექსუალური ძალადობის საქმეზე დაწყებული სისხლისსამართლებრივი გამოძიება; ქ) მოამზადოს საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება სუროგატი დედის და სუროგაციის გზით დაბადებული ბავშვის მშობლების მიერ შვებულებით სარგებლობის საკითხი და მოახდინოს მომზადებული კანონპროექტის ინიცირება საქართველოს პარლამენტში; ღ) სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაციის მიზნით, ოჯახის სოციალური მდგომარეობის შესახებ დეკლარაცია ხელმისაწვდომი გახადოს ბრაილის შრიფტით ან სხვა ალტერნატიული საშუალებით; ყ) კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების მიზნით, გამართოს საინფორმაციო შეხვედრები ქალთა მიმართ, გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის და შესაბამისი დაცვისა და დახმარების სერვისების მისაწვდომობის საკითხებზე; შ) შეიმუშაოს სისტემური ხედვა პოსტნატალური ზრუნვის მიმართ და დედათა ჯანმრთელობის პროგრამების ყველა ეტაპზე უზრუნველყოს ფსიქოლოგიური დახმარების სერვისების ინტეგრირება; ჩ) გადაამზადოს სოციალური მუშაკები ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით, ამასთან, შეიმუშაოს ტრენინგის შემდგომი შეფასების დოკუმენტი, რაც შესაძლებელს გახდის გადამზადებულ თანამშრომელთა მიერ მიღწეული პროგრესის გაზომვას; ც) სოციალური მუშაკებისთვის შეიმუშაოს სპეციალური სახელმძღვანელო წესები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე, ასევე, ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე მუშაობისთვის; ძ) გააგრძელოს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის ორგანიზაციული და სტრუქტურული გაძლიერება, მათ შორის, რეგიონული ოფისებით აღჭურვის გზით; წ) შეიმუშაოს მკაფიო და დროში გაწერილი გეგმა პაციენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული, მაღალხარისხიანი პირველადი ჯანდაცვის სერვისების (პრევენცია, სკრინინგი, მკურნალობა, მართვა) ეფექტიანად და ხარისხიანად მისაწოდებლად; ჭ) გააგრძელოს გათვალისწინებული საყოველთაო სამედიცინო ჯანმრთელობის სერვისების სახელმწიფო ტარიფების ფორმირების პროგრამით პროცესი გამჭვირვალედ; ხ) დანერგოს სამედიცინო მომსახურების ხარისხის მართვის ეფექტიანი სისტემა, რომლითაც დადგინდება შესაბამისი ინდიკატორები და პროაქტიულად განხორციელდება მათი შესრულების მონიტორინგი; ჯ) გააძლიეროს საექთნო ადამიანური რესურსის განვითარების, დამხმარე სამედიცინო პერსონალის (ექთნის/ფერშლის) პროფესიული საქმიანობის, ისევე როგორც შრომითი პირობების სტანდარტების, უწყვეტი პროფესიული განვითარებისა და პროფესიული რეგულირების სისტემის ჩამოყალიბების პროცესი; ჰ) დაიწყოს მუშაობა საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების შემცირებისათვის გონივრულ ფარგლებში; ჰ1) ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებისას, ინტელექტუალური შრომის შედეგად ოჯახის არასრულწლოვანი წევრის მიერ მიღებული თანხა, სათანადო ინფორმაციის მიწოდების შემდეგ, არ ასახოს ოჯახის კონკრეტული წევრის მიერ მიღებულ პირად ფულად შემოსავლად; ჰ2) უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოს დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიის შემუშავება და სტრატეგიის შესაბამისად, თემზე დაფუძნებული სერვისების დანერგვა; ჰ3) ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირთა სუიციდის პრევენციის მიმართულებით გადადგას კონკრეტული ნაბიჯები; ჰ4) უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების შიდა ინსპექტირებისა და მონიტორინგის მექანიზმის შემუშავება და აღნიშნული მექანიზმის პრაქტიკაში დანერგვა მექანიზმის საქმიანობის დეტალური აღწერითა და ფუნქცია-მოვალეობების განსაზღვრით; ჰ5) მიიღოს აუცილებელი ზომები გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პრინციპის დაცვით სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების რაოდენობის გასაზრდელად და ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისის სათანადოდ განსავითარებლად; ჰ6) დაგეგმოს ადამიანური რესურსების განვითარება გრძელვადიან პერსპექტივაში და მიიღოს ქმედითი ზომები ფსიქიატრიის დარგში ადამიანური რესურსების (ფსიქიატრები, ფსიქოთერაპევტები, ფსიქიატრიის ექთნები და სოციალური მუშაკები) რაოდენობის გასაზრდელად და ქვეყნის მასშტაბით მათ სწორად გასანაწილებლად; ჰ7) გააძლიეროს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება; ჰ8) უზრუნველყოს ფსიქიატრიული ნებაყოფლობითი და არანებაყოფლობითი სტაციონარული მომსახურების სერვისის მიმღებ პირთა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაში ჩართვის წესისა და პროცედურის გაწერა ერთგვაროვანი ეფექტიანი პრაქტიკის ჩამოსაყალიბებლად; ჰ9) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ფსიქიკური აშლილობების ეროვნული გაიდლაინების იმგვარად განსაახლებლად, რომ უზრუნველყოფილი იყოს მათში რეპროდუქციული ჯანმრთელობის საკითხების სათანადოდ ასახვა; ჰ10) საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკაზე დაყრდნობით, უზრუნველყოს ფსიქიკური აშლილობების დროს ორსულობის მართვასთან დაკავშირებული შესაბამისი პროტოკოლის შემუშავება დიაგნოზების მიხედვით; ჰ11) უზრუნველყოს პანსიონატებისა და სათემო ორგანიზაციების მხრიდან ძალადობის ფაქტებთან დაკავშირებით განხორციელებული რეფერირების შემთხვევებზე ზედამხედველობა და ანალიზი; ჰ12) გამოიკვლიოს ხანდაზმულთა დაწესებულებების საჭიროებები პერსონალის კუთხით და გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად, მათ შორის, პერსონალის კვალიფიკაციის ასამაღლებლად, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ13) ოკუპირებული ტერიტორიებიდან პაციენტებისათვის სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ეფექტიანად მისაწოდებლად, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები. გადახედოს რეფერალური კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღების დროს და უმოკლეს დროში განიხილოს შემთხვევები; ჰ14) ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მომუშავე ექიმები ჩართოს გადამზადების იმ პროგრამებში, რომლებსაც საქართველოს დანარჩენ ტერიტორიაზე მომუშავე ექიმები გადიან; ჰ15) გაზარდოს მხარდაჭერა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისა და სამედიცინო პერსონალისათვის; ჰ16) გაწეროს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტებიდან დევნილთა განსახლების შესაბამისი წესი, რომლითაც განისაზღვრება მონიტორინგის ჩატარებასა და ფაქტობრივად ცხოვრების გამოსაკვლევად საჭირო ყველა პროცედურა; ჰ17) განსახლების სხვა პროგრამების მსგავსად, კერძო საცხოვრებელი სახლის შესყიდვის თაობაზე განაცხადების წარდგენის შემდეგ, დევნილთა საკითხების შემსწავლელ კომისიას მის განსახილველად მისცეს შესაბამისი ვადების განსაზღვრის უფლებამოსილება; ჰ18) გააგრძელოს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფარში განთავსებული პირების ჯანმრთელობის შემოწმების იმგვარი პრაქტიკა, რომ ამან საფრთხე არ შეუქმნას თავშესაფრით მოსარგებლე სხვა პირებს; ჰ19) გააგრძელოს თავშესაფრების ფიზიკური გარემოს ადაპტირება, რათა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის მაქსიმალურად დაიხვეწოს სერვისის გაცემა; ჰ20) გააგრძელოს თავშესაფრების ეზოების, ინვენტარისა და ბავშვებზე ორიენტირებული ინფრასტრუქტურის კეთილმოწყობა; ჰ21) გააძლიეროს საინფორმაციო კამპანია ტრეფიკინგის მსხვერპლთათვის ქვეყანაში არსებული დაცვისა და დახმარების სერვისების პოპულარიზაციისა და მოსახლეობის ინფორმირებულობის გასაზრდელად; ჰ22) ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა, ასევე, ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა თავშესაფრებში დახვეწოს მსხვერპლთა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისები; ჰ23) გააგრძელოს თავშესაფრების პერსონალის, მათ შორის, მედდისა და ძიძის გადამზადება ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე; ჰ24) გააგრძელოს ფსიქოლოგის და ძიძის სამუშაო საათების განსაზღვრის იმგვარი პრაქტიკა, რომელიც მაქსიმალურად ერგება დასაქმებული ბენეფიციარების საჭიროებებს; ჰ25) მოახდინოს რთული ქცევისა და ტრავმული გამოცდილების მქონე არასრულწლოვანთა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული ფსიქოსოციალური და სარეაბილიტაციო პროგრამების შემუშავების ინიცირება „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიხედვით; ჰ26) ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო სტანდარტების სრულფასოვანი განხორციელების მიზნით, რელიგიური კონფესიების პანსიონებში ჩარიცხულ ბავშვებთან დაიწყოს ინდივიდუალური მუშაობა მათი კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად, „ბავშვის უფლებათა კოდექსით“ გათვალისწინებული წესით; ჰ27) გააგრძელოს შესაბამისი ღონისძიებების გატარება საქართველოში მოქმედი თითოეული არალიცენზირებული რელიგიური სკოლა-პანსიონის გამოსავლენად და უზრუნველყოს მათი ლიცენზირებისა თუ კანონით გათვალისწინებული სხვა ღონისძიებების გატარება; ჰ28) გააძლიეროს რელიგიური პანსიონებში შიდა მონიტორინგი კანონმდებლობის შესაბამისად ბავშვთა კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად; ჰ29) სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი, ძალადობის მსხვერპლი თითოეული არასრულწლოვნის შემთხვევაში, დაგეგმოს კონკრეტული სარეაბილიტაციო, თერაპიული აქტივობები და ძალადობის თითოეულ ფაქტთან დაკავშირებით მიიღოს კონკრეტული გადაწყვეტილება ბავშვების უსაფრთხოებისა და უფლებრივი მდგომარეობის დაცვის მიზნით. ძალადობის შემთხვევაში, განახორციელოს ბავშვთან მომუშავე პირების მიერ რეფერირების პროცედურების აღსრულების მუდმივი მონიტორინგი; ჰ30) გადახედოს ბავშვთა სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონის დაძლევის პოლიტიკას იმგვარად, რომ შეფასდეს ამჟამად არსებული სოციალური პროგრამები და გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად დაიგეგმოს უკიდურეს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების მხარდაჭერის ეფექტიანი, სიღარიბის პრევენციასა და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული სერვისები „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ჰ31) დახვეწოს შვილად აყვანის პროცესში ბავშვის შეთავაზების წესის საკითხი საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირების გზით; ჰ32) შვილად აყვანის საკითხებზე მომუშავე სოციალური მუშაკები, ფსიქოლოგები და სხვა პროფესიონალები გადაამზადოს ბავშვთა უფლებებისა და ინიდივიდუალური საჭიროებების, ბავშვის რთული ქცევის მართვისა დაპრევენციის საკითხებთან დაკავშირებით; ჰ33) სოციალური მუშაკებისა და შვილად აყვანის საკითხებზე მომუშავე პროფესიონალებისთვის შეიმუშაოს შესაბამისი სფეროს სახელმძღვანელო პრინციპები და სარეკომენდაციო მითითებები; სახელმძღვანელო პრინციპების ფარგლებში გაწეროს ბავშვთან გასაუბრებისა და შეფასების წესი; ჰ34) მეურვეობა-მზრუნველობის ცენტრალურ და ტერიტორიულ ორგანოებში, ბავშვთან შეხვედრისა და გასაუბრებისთვის, მოაწყოს მის საჭიროებებზე მორგებული, კეთილსაიმედო ადაპტირებული გარემო „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ჰ35) უზრუნველყოს, რომ „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამით“ გათვალისწინებულმა მომსახურებამ მოიცვას აჭარის რეგიონი. ჰ36) „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ არსებული მომსახურება გააძლიეროს ფინანსური და ადამიანური რესურსით. შეაფასოს მობილური ჯგუფების საქმიანობის ხარისხი და შეიმუშაოეს შეფასების ეფექტიანი ფორმა, რომლის საშუალებითაც ქუჩაში მცხოვრებ და მომუშავე თითოეულ ბავშვზე განისაზღვრება ინდივიდუალური საჭიროებები და რისკები; ჰ37) უზრუნველყოს ქუჩაში ცხოვრებისა და მუშაობის საფრთხის წინაშე მყოფი ბავშვიანი ოჯახების ადრეული გამოვლენა. მიაწოდოს მათ დროული და ეფექტიანი სერვისები „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ საფუძველზე; ჰ38) ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების ოჯახებისა და შეიმუშაოს და დანერგოს დამატებითი სერვისები, როგორც მათი მშობლებისთვის გადაუდებელი მატერიალური მხარდაჭერისთვის, ისე აუცილებელი უნარ-ჩვევების განსავითარებლად, აგრეთვე, დასაქმების მოტივაციის ასამაღლებლად და შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ საფუძველზე; ჰ39) გადადგას ნაბიჯები ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვებისადმი საზოგადოების ცნობიერებისა და მგრძნობელობის ასამაღლებლად. დაგეგმოს საინფორმაციო კამპანიები შესაბამის თემებზე, მათ შორის, ქუჩაში ბავშვისათვის მოწყალების გაღების, ამ ბავშვების მიმართ ძალადობის შემთხვევაში განსახორციელებელი ქმედებების საკითხებზე „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ჰ40) მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის ბენეფიციარებს 18 წლის შესრულების შემდეგ, მიაწოდოს შესაბამისი მომსახურება „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ჰ41) გააძლიეროს სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ტერიტორიული ცენტრები როგორც ადამიანური, ისე ტექნიკური და ფინანსური რესურსით. გაზარდოს სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობა; ჰ42) დანერგოს ბავშვის მიმართ ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირების, შეფასების პროცესის, არსებული ინსტრუმენტის და შეფასების კრიტერიუმების მონიტორინგის ეფექტიანი მექანიზმი, არსებული ხარვეზებისა და არასათანადო რეაგირების გამოსავლენად/თავიდან ასაცილებლად; ჰ43) ოჯახში ძალადობის მსხვერპლ თითოეულ ბავშვთან მუშაობის საწყის ეტაპზევე ჩართოს ფსიქოლოგი და დაგეგმოს არასრულწლოვნის ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროცესი „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ჰ44) უზრუნველყოს საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთა უფლებრივი მდგომარეობის სისტემური შეფასება, გამოავლინოს მათი უფლებების დარღვევა და ბავშვის საუკეთესო ინტერესებიდან გამომდინარე, მათზე მოახდინოს სათანადო რეაგირება; ჰ45) შეისწავლოს პანსიონატებში მყოფი ბენეფიციარების ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობა და, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებზე ხელმისაწვდომობა; ჰ46) გააძლიეროს სადღეღამისო სპეციალიზებული დაწესებულებების მიერ ხანდაზმულთათვის მომსახურების მიწოდების რეგულარული მონიტორინგი; ჰ47) პანსიონატებში მყოფ ბენეფიციარებზე ზრუნვის პროცესში, მათ შორის, მულტიდისციპლინური გუნდის საქმიანობაში, ჩართოს სოციალური მუშაკი; ჰ48) ბენეფიციართა ინტერესებზე მორგებული პირობების გათვალისწინებით, აწარმოოს მოლაპარაკებები სს „ლიბერთი ბანკთან“, დადებულ ხელშეკრულებაში ცვლილებების შესატანად; ჰ49) სააგენტოს მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული მძიმე მდგომარეობაში მყოფი 21 ობიექტიდან, გამოავლინოს ისეთი შენობები, რომელთა მდგრადობაც, უკანასკნელი 2 წლის განმავლობაში არ გადამოწმებულა, და საექსპერტო შეფასებების ჩატარების გზით გადაამოწმოს მათი მდგომარეობა; ჰ50) საექსპერტო შეფასებების ჩატარების გზით პროაქტიულად გადაამოწმოს დევნილთა განსახლების ობიექტების მდგრადობა, რათა შესაძლებელი გახდეს სრულყოფილი ინფორმაციის შეგროვება ე. წ. ნგრევადი ობიექტების რაოდენობაზე; ჰ51) მაქსიმალურად გამოიყენოს მის ხელთ არსებული ყველა ბერკეტი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ყოფილი კოლექტიური განსახლების ობიექტებიდან დევნილი პირების გრძელვადიანი განსახლების მიზნით, ხოლო საკმარისი რესურსის (გასანაწილებელი ბინების) არარსებობის შემთხვევაში, გრძელვადიან განსახლებამდე ქირით უზრუნველყოს ასეთი ოჯახები; ჰ52) სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან მიღებული გეოლოგიური დასკვნების გაანალიზების საფუძველზე, გამოავლინოს მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახები და განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხა შესაძლებლოებბის ფარგლებში მაქსიმალურად მოახმაროს ასეთი ოჯახების განსახლებას; ჰ53) გააძლიეროს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი; ჰ54) ბენეფიციარის ინდივიდუალური გეგმა; საჭიროებების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს მომსახურების ჰ55) აქტიური დაბერების მიზნით, შეიმუშაოს სოციალური აქტივობების გეგმა; ჰ56) გამოვლინოს მხარდამჭერის საჭიროების მქონე ბენეფიციარები და მიიღოს შესაბამისი ზომები მათთვის მხარდამჭერის დანიშვნის პროცედურების დასაწყებად; ჰ57) შექმნას ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფის ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმი, რომლის კომპეტენციაც იქნება ფსიქიატრიული სერვისების მომხმარებლებისგან, მათი წარმომადგენლებისა და სხვა დაინტერესებული პირებისგან კონფიდენციალური/ღია საჩივრების მიღება ფსიქიატრიული სერვისების ხარისხისა და უფლებების კუთხით გამოვლენილ დარღვევებზე და ფსიქიატრიული სერვისების მიმწოდებლების რეგულარული, სისტემური და პროაქტიული მონიტორინგი; ჰ58) უზრუნველყოს სტატისტიკური აღრიცხვა საჯარო სამსახურში დასაქმებული მნიშვნელოვნად და ზომიერად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების შემდგომში „სოციალური პაკეტის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 23 ივლისის №279 დადგენილებით გათვალისწინებული სოციალური პაკეტით სარგებლობის ხელმისაწვდომობის მიზნით; ჰ59) უზრუნველყოს ნორმატიული აქტების მიღება სამუშაო ადგილზე უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის მინიმალური მოთხოვნების თაობაზე 1989 წლის 30 ნოემბრის საბჭოს 89/654/EEC დირექტივის, სამუშაო ადგილზე მუშაკთა მიერ სამუშაო მოწყობილობების გამოყენებისათვის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის მინიმალური მოთხოვნების თაობაზე 2009 წლის 16 სექტემბრის ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2009/104/EC დირექტივისა და მონიტორიან დანადგარებთან მუშაობისთვის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის მინიმალური მოთხოვნების შესახებ 1990 წლის 29 მაისის საბჭოს 90/270/EEC დირექტივის დებულებათა შესასრულებლად. ჰ60) გაატაროს სათანადო ღონისძიებები შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის „მრეწველობასა და ვაჭრობაში შრომის ინსპექციის შესახებ“ №81, „შრომის ინსპექციის (სოფლის მეურნეობაში) შესახებ“ №129 და „სამუშაო ადგილებზე ჯანმრთელობის უსაფრთხოების შესახებ“ №155 კონვენციების რატიფიკაციისთვის საჭირო პროცედურების დასაწყებად; ჰ61) დააჩქაროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტის ორგანიზაციული და სტრუქტურული გაძლიერება, მათ შორის, რეგიონული ოფისებით აღჭურვის გზით; ჰ62) გააძლიეროს სახელმწიფო პროგრამები, რომელიც უზრუნველყოფს ონკოლოგიურ დაავადებათა ახალი შემთხვევების დროულად გამოვლენას, კიბოს გავრცელების პრევენციას და ონკოლოგიური პაციენტებისათვის მკურნალობის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებას; ჰ63) საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განხორციელებული შინამეურნეობის კვლევებზე დაყრდნობით, უზრუნველყოს „მიზნობრივი სოციალური დახმარების“ პროგრამის განახლების და მისი ეფექტიანობის პერიოდული შესწავლის მეთოდოლოგიის შემუშავება; ჰ64) გააძლიეროს ბავშვთა ადრეული განვითარების, ბავშვთა აბილიტაცია/რეაბილიტაციის, შშმ პირთა დღის ცენტრებისა და სათემო ორგანიზაციების მომსახურების ქვეპროგრამების მისაწვდომობა შესაბამისი საჭიროების მქონე ყველა პირისთვის ქვეყნის მასშტაბით, მათ შორის, საჭიროებების კვლევის, არსებულ სერვისებში გამოკვეთილი ხარვეზების/გამოწვევების შესწავლის, დაფინანსების ზრდისა და მომსახურებაში დასაქმებული პერსონალის სწავლება/გადამზადების გზით; ჰ65) სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ბავშვების სამიზნე ჯგუფად გათვალისწინება და მათთვის შესაბამისი სერვისის მიწოდება; ჰ66) სახელმწიფო პროგრამის მიხედვით, სმენის აპარატით უზრუნველყოფის პარალელურად, გაითვალისწინოს სმენის რეაბილიტაცია და სასმენ ტექნოლოგიებზე სრული მისაწვდომობა; ჰ67) უზრუნველყოს შშმ პირთა საოჯახო ტიპის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი მომსახურების სერვისში ჩართულ ბენეფიციართა რაოდენობის გაზრდა; ჰ68) უზრუნველყოს დღის ცენტრებში მომსახურების ქვეპროგრამისთვის გამოყოფილი ბიუჯეტის იმგვარი კვალიფიციური ზრდა და კადრებით განაწილება, რაც შესაძლებელს გახდის სერვისის დაკომპლექტებას და ბენეფიციარებისთვის სათანადო სარეაბილიტაციო ღონისძიებების მიწოდებას; ჰ69) უზრუნველყოს დაკავშირებით დიზაინის საინფორმაციო განხორციელებულ სტანდარტების გათვალისწინებულ საკანონმდებლო საფუძველზე რეგულაციებსა კამპანიის და წარმოება მისაწვდომობასთან ცვლილებებზე, შემუშავებული ტექნიკური ვალდებულებებზე, უნივერსალური რეგლამენტით საზოგადოებისა და პასუხისმგებელი სუბიექტების სათანადოდ ინფორმირების მიზნით; ჰ70) მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა შეიმუშაოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისა და შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების მაქსიმალური ჩართულობით. გეგმით პრიორიტეტულად ობიექტების/მომსახურებებისა გაითვალისწინოს და საჯარო საზოგადოებისთვის განკუთვნილი დაწესებულებების მისაწვდომობის უზრუნველყოფა. ამასთან, დოკუმენტით განსაზღვროს შემჭიდროებული ვადები. 7. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს სოფლად მცხოვრები მეწარმე ქალების პროფესიული განვითარება და მათი ეკონომიკური გაძლიერება ტრენინგებისა და პროექტების მართვის უნარჩვევების სწავლებით; ბ) დახვეწოს მეთოდოლოგია, რომლის საფუძველზეც მეწარმეობის მხარდამჭერი პროგრამების დაფინანსებისას, გათვალისწინებული იქნება კონკრეტული რეგიონის სპეციფიკა და საჭიროებები; გ) უზრუნველყოს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსი და გაატაროს საჭირო საკანონმდებლო ღონისძიებები ავტოსატრანსპორტო საშუალებათა გამონაბოლქვში მავნე ნივთიერებათა ნორმაზე მეტი კონცენტრაციის შემთხვევების გამოსავლენად და აღნიშნულ სამართალდარღვევაზე ასამოქმედებლად. რეაგირების ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად და 8. საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრომ: ა) უზრუნველყოს მასწავლებელთა გადამზადება ცნობიერების ასამაღლებლად და ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებთან დაკავშირებით განათლების სისტემაში დასაქმებულ პირთათვის კანონით განსაზღვრულ ვალდებულებებთან დაკავშირებით; ბ) გააძლიეროს ადამიანის უფლებათა სწავლება საერთაშორისო სახელმძღვანელო პრინციპების გათვალისწინებით; გ) შეიმუშაოს ადამიანის უფლებათა სწავლების ერთიანი ტრენინგ-პოლიტიკის დოკუმენტი მასწავლებლებისთვისა და სასწავლო პროცესში ჩართული სხვა პირებისთვის; დ) შეიმუშაოს სკოლებში სუიციდის რისკის ქვეშ მყოფი ბავშვების გამოვლენის მეთოდოლოგია და მათი ინდივიდუალური საჭიროების გამოვლენის გზით მოახდინოს რეფერირება, იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილი იყოს სოციალური მუშაკის და ფსიქოლოგის მომსახურება „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ე) სკოლებში, ბავშვებისათვის ხელმისაწვდომ ადგილზე განათავსოს ინფორმაცია უფლებადაცვითი მექანიზმებისა და მათი საკონტაქტო მონაცემების შესახებ; ვ) სკოლებში ბავშვებთან მომუშავე პერსონალს აქტიურად ჩაუტაროს ტრენინგები და გადამზადება ბავშვთა მიმართ ძალადობის რისკების, ბავშვთა რთული ქცევის მართვის საკითხებში; ზ) შეიმუშაოს პანსიონური მომსახურების ერთიანი სტანდარტი და დანერგოს აღნიშნულ დაწესებულებებში ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობის მონიტორინგის ეფექტიანი მექანიზმი; თ) შეიმუშაოს სკოლის მიტოვების სტატისტიკური მონაცემების აღრიცხვისა და დამუშავების ერთიანი მეთოდოლოგია და სტანდარტი; ი) უზრუნველყოს, რომ მულტიდისციპლინურმა გუნდმა დროულად შეაფასოს არასრულწლოვან მსჯავრდებულთა საგანმანათლებლო საჭიროებები და მათთვის უზრუნველყოს სპეციალური პედაგოგის ხელმისაწვდომობა; კ) საქართველოში მყოფ საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთათვის ზოგადი განათლების მიწოდებისას, უზრუნველყოს გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა; ლ) გაზარდოს სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურთან არსებული ფსიქოლოგიური მომსახურების ცენტრების რაოდენობა და გააძლიეროს უკვე არსებულის შესაძლებლობები; მ) უზრუნველყოს როგორც ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი შშმ ბავშვების, ისე საგანმანათლებლო სისტემაში ჩართული შშმ სსსმ (შშმ) მოსწავლეების თაობაზე სტატისტიკური ინფორმაციის წარმოება; ნ) უზრუნველყოს სკოლის მასწავლებლებისა და ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების გადამზადება სსსმ (შშმ) მოსწავლეთა საგანმანათლებლო საჭიროებების თაობაზე, პრაქტიკაზე ორიენტირებული სატრენინგო მოდულების/პროგრამების გამოყენებით, მათ შორის, ინდივიდუალური სასწავლო გეგმების შედგენასთან, რთული ქცევის მართვასთან, აუტიზმის სპექტრის დარღვევის მქონე, მძიმე და მრავლობითი დარღვევის მქონე მოსწავლეთა სწავლების მეთოდებთან, კომუნიკაციის დამხმარე და ალტერნატიული ტექნოლოგიების გამოყენებასთან, მოსწავლეთა შეფასებასთან დაკავშირებით; ო) უზრუნველყოს ქცევის პოზიტიური მართვის ხელშემწყობი პროგრამების/სერვისების შემუშავება და მათი სკოლებში განხორციელება; პ) უზრუნველყოს უკუკავშირი სკოლების მიერ ინკლუზიურ განათლებაზე განხორციელებულ შიდა მონიტორინგზე (მათ შორის, სკოლების წარდგენილ დასკვნებზე); ჟ) უფრო ხშირად (მინიმუმ სემესტრში ერთხელ) ჩაატაროს გარე მონიტორინგი. ამასთან, მონიტორინგის პროცესში უზრუნველყოს ინკლუზიური განათლების კუთხით არსებული საჭიროებების სიღრმისეული შესწავლა, დოკუმენტაციის ანალიზი და კონკრეტული რეკომენდაციების გაცემა გამოვლენილ ხარვეზებზე; რ) ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ სკოლების გარე და შიდა ინფრასტრუქტურის, ასევე, სასწავლო მასალების მისაწვდომობის უზრუნველყოფას სსსმ (შშმ) მოსწავლეთა საჭიროებების შესაბამისად; ს) ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ ინკლუზიური განათლების დანერგვის/განხორციელების სამოქმედო გეგმის შემუშავებას; ტ) ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ საინფორმაციო შეხვედრებს მშობლებთან ინკლუზიურ განათლებასთან, შშმ ბავშვთა უფლებებთან, დისკრიმინაციისა და ძალადობისგან დაცვის საკითხებზე. მათ შორის, ძალადობის სახეებთან, მის შედეგებთან, ფსიქოლოგიური ინტერვენციის მნიშვნელობასა და პასუხისმგებლობის ფორმებთან დაკავშირებით; უ) ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ საჭიროების შესაბამისად, ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების (ფსიქოლოგი, ოკუპაციური თერაპევტი, მობილობისა და ორიენტაციის სპეციალისტი, ჟესტური ენის სპეციალისტი, ჟესტური ენის თარჯიმანი, ენისა და მეტყველების თერაპევტი) დაქირავებას; ფ) ზედამხედველობა გაუწიოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ ინკლუზიური განათლების შიდა მონიტორინგის განხორციელებას არანაკლებ ერთხელ, სასწავლო წლის განმავლობაში. ხოლო, შიდა მონიტორინგის პროცესში ინკლუზიური განათლების კუთხით არსებული ხარვეზების სრულყოფილად გამოვლენას და შესაბამისი ღონისძიებების დაგეგმვას/განხორციელებას; ქ) ხელი შეუწყოს ეროვნული უმცირესობების ენის სკოლებისთვის მულტილინგვური სწავლების მოდელის შემუშავებასა და მის დანერგვას, ორენოვანი პედაგოგების მომზადებაგადამზადებას, ახალი სასკოლო სახელმძღვანელოების შემუშავებას და სასწავლო მასალების შექმნას; ღ) დაიწყოს საქართველოს ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად გამოცემული სასკოლო სახელმძღვანელოების ეროვნული უმცირესობების ენებზე თარგმნის, გამოცემისა და ამ სახელმძღვანელოებით სკოლების უზრუნველყოფის პროცესი; ყ) დაიწყოს საქართველოს სომხურ, აზერბაიჯანულ და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და აღნიშნულ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველყოფის მიმართულებით ქმედითი ღონისძიებების გატარება; შ) ხელი შეუწყოს ეროვნული უმცირესობების კულტურის მოღვაწეებისა და შემოქმედებითი ჯგუფების (ანსამბლები, თეატრები და სხვ.) კონცერტების და შემოქმედებითი საღამოების მოწყობას საქართველოს დედაქალაქში და სხვადასხვა რეგიონებში; ამასთან, გააძლიეროს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; ჩ) ხელი შეუწყოს ქართული კულტურის ცნობილი და პოპულარული შემოქმედებითი ჯგუფების, ანსამბლების, თეატრების და სხვა შემოქმედებით ჯგუფების გასტროლებს – სპექტაკლების, კონცერტებისა და შემოქმედებითი საღამოების მოწყობას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში; ც) გააგრძელოს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაციის პროცესი და დაიწყოს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების კონსერვაცია და რესტავრაცია; ძ) ადგილობრივ უმცირესობებით თვითმმართველობებთან კომპაქტურად თანამშრომლობით, ეროვნული დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას; წ) ხელი შეუწყოს არაფორმალური განათლების პროექტებს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე; ჭ) აღადგინოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებული ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; ხ) შეიმუშაოს სტიპენდიის ან საცხოვრებლით უზრუნველყოფის პროგრამა სტუდენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან, რათა მათ შეძლონ უნივერსიტეტში სწავლის გაგრძელება გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემთხვევაში; ჯ) გააგრძელოს ახალი სტუდენტური საცხოვრებლების აშენების პროექტზე მუშაობა, ხოლო მანამდე, უკვე არსებულ საცხოვრებლებში გამოყოს შესაბამისი კვოტა სტუდენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიიდან; ჰ) კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის მოვლა-პატრონობის წესების დარღვევის თითოეულ შემთხვევაში, კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ინტერესის პრიორიტეტულობის გათვალისწინებით, იმოქმედოს ეფექტიანად და დროულად გაატაროს „კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლით გათვალისწინებული ღონისძიებები, მათ შორის, შესაბამისი პასუხისმგებლობის დაკისრებით. 9. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ: ა) სოფლის მეურნეობის სექტორიდან ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების თავიდან ასაცილებლად და შესამცირებლად, დროულად მოამზადოს შესაბამისი სახელმძღვანელო დოკუმენტი; ბ) წლის განმავლობაში განახორციელოს „სამრეწველო ემისიების შესახებ“ კანონის პროექტის ინიცირება საქართველოს პარლამენტში; გ) აქტიურად ითანამშრომლოს საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროსთან, რათა სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების ყველა იმ დაწესებულებებისათვის, რომლებიც სარგებლობენ საკუთარი წყალმომარაგების სისტემით, კონკრეტულად განისაზღვროს სასმელი წყლის ვარგისიანობის შემოწმების წესი და მისი ლაბორატორიული კვლევის ჯერადობა; დ) დროულად უზრუნველყოს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსი და გაატაროს საჭირო საკანონმდებლო ღონისძიებები ავტოსატრანსპორტო საშუალებათა გამონაბოლქვში მავნე ნივთიერებათა ნორმაზე მეტი კონცენტრაციის შემთხვევების გამოსავლენად და აღნიშნულ სამართალდარღვევაზე რეაგირების ეფექტიანი მექანიზმის შესაქმნელად და ასამოქმედებლად; ე) შეიტანოს ცვლილება „ნაგავსაყრელის მოწყობის, ოპერირების, დახურვისა და შემდგომი მოვლის შესახებ“ ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 11 აგვისტოს №421 დადგენილებაში და მკაფიოდ განსაზღვროს 500მეტრიანი მანძილის გამოთვლის კრიტერიუმები; ვ) შეიმუშაოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ერთ სულ მოსახლეზე გამწვანების მაჩვენებლის ზუსტი მონაცემების განსაზღვრის მეთოდოლოგია და აღნიშნული მაჩვენებლის შეფასების სტანდარტი; ზ) უზრუნველყოს ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის სისტემის გაუმჯობესება (მათ შორის, მონიტორინგის სადგურების რაოდენობის გაზრდა) სახელმწიფო ბიუჯეტით ადეკვატური რესურსების გამოყოფის გზით; თ) დადგენილ ნორმებთან შეუსაბამო ხარისხის საწვავის მიწოდების მონიტორინგისას, განახორციელოს როგორც საავტომობილო დიზელის, ასევე ბენზინის სინჯების აღება და მათში ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული ყველა ნივთიერების მოცულობითი წილის შეფასება. 10. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გააგრძელოს მოლაპარაკებების წარმოება ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. 11. საქართველოს ფინანსთა სამინისტრომ: ა) დახვეწოს რელიგიური გაერთიანებების დაფინანსებისა და საგადასახადო სისტემა; ბ) უზრუნველყოს საგადასახადო კოდექსის ცვლილებებისა და დამატებების ინიცირება და 2021 წლიდან ვეტერანების მიმართ არსებული საშემოსავლო გადასახადის შეღავათი გაიზარდოს 6 000 ლარამდე (9 000 ლარამდე - მკვეთრად და მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ვეტერანთა მიმართ). 12. შერიგებისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა: ა) უზრუნველყოს, რომ სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის ხელშესაწყობად, სახელმწიფო სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა შემუშავდეს ეროვნული უმცირესობების, მათ შორის, სახალხო დამცველთან არსებული ეროვნულ უმცირესობათა საბჭოს წარმომადგენლების აქტიური მონაწილეობით; ბ) აწარმოოს მოლაპარაკებები სხვადასხვა დონორ და საერთაშორისო ორგანიზაციასთან, აფხაზეთში და, განსაკუთრებით, ახალგაზრდებისათვის გალის არაფორმალური რაიონში სკოლის განათლების მიღების მოსწავლეებისა და შესაძლებლობების ხელშესაწყობად; გ) ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში არსებული ანტიდასავლური პროპაგანდისა და ოკუპანტი ქვეყნის (რუსეთის) საინფორმაციო არხების ზეგავლენის აღმოსაფხვრელად, ასევე, სხვადასხვა ორგანიზაციებისა და პირების მიერ ეთნიკური შუღლის გაღვივების მცდელობის საწინააღმდეგოდ აწარმოოს საინფორმაციო-საგანმანათლებლო ღონისძიებები და კამპანიები; 13. მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა: ა) გენდერული თანასწორობის საბჭოს წევრთათვის უზრუნველყონ ტრენინგების ჩატარება ქვეყანაში არსებული გენდერული პოლიტიკის და ამ მიმართულებით არსებული ეროვნული სამოქმედო გეგმების შესახებ; ბ) უზრუნველყონ შემდეგი ინსტრუმენტების დანერგვა: გენდერული სტრატეგია და გენდერული ბიუჯეტირება, ხელი შეუწყონ გენდერული საბჭოს წევრთა მგრძნობელობის გაზრდას ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის, ძალადობის მსხვერპლთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო სერვისების, სექსუალური შევიწროების და ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების საკითხებზე; გ) შეისწავლონ მუნიციპალიტეტში მცხოვრები ქალების სპეციფიკური საჭიროებები და უზრუნველყონ მათი ასახვა სამოქმედო დოკუმენტებში, მუნიციპალიტეტის გეგმებში, ვებგვერდზე სტრატეგიებსა გამოაქვეყნონ და პოლიტიკის კვლევის ძირითადი მიგნებები; დ) უზრუნველყონ გენდერული ბიუჯეტირების პრაქტიკულ დონეზე დანერგვა და ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისაკენ მიმართული მიზნობრივი პროგრამების განხორციელება; ე) მიიღონ ყველა შესაძლო ზომა, ქალთა მონაწილეობის და ჩართულობის უზრუნველსაყოფად, ადგილობრივი თემისათვის პრიორიტეტული პროექტების დაგეგმვის, განხორციელებისა და შეფასების ყველა ეტაპზე, განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციონ მოწყვლადი ჯგუფების საჭიროებების გათვალისწინებას; ვ) უზრუნველყონ ხელმისაწვდომობა, სოფლად კერძოდ, მცხოვრები ქალების ტრანსპორტირების და პროფესიული ბავშვის მოვლის განათლების სერვისების გარანტირებით; ზ) აღწერონ მუნიციპალიტეტში მცხოვრები მარტოხელა და მრავალშვილიანი მშობლები; თ) რელიგიური გაერთიანებების საკულტო ნაგებობების მშენებლობის ნებართვის გაცემის პროცესში დაიცვან რელიგიური ნეიტრალიტეტი და თანასწორუფლებიანობის კონსტიტუციური პრინციპი; ი) დედოფლისწყაროს, ზესტაფონის, ლაგოდეხის, ლანჩხუთის, სიღნაღის, ტყიბულის, ჭიათურის და ხონის მუნიციპალიტეტების მერიებში და საკრებულოებში უზრუნველყონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 28-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტები შემუშავება და დამტკიცება; კ) კასპისა და თიანეთის მუნიციპალიტეტების მერიებში და საკრებულოებში უზრუნველყონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 28-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტების შემუშავება და დამტკიცება; ლ) აღრიცხონ სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახები, მათი ინდივიდუალური საჭიროებები, შეაფასონ ადგილობრივი თვითმმართველობების დონეზე ბავშვთა სიღარიბის დაძლევის კუთხით არსებული პროგრამების ეფექტიანობა და დაგეგმონ იმგვარი პროგრამები, რომლებიც ხელს შეუწყობს ადგილობრივად ბავშვთა სიღარიბის პრევენციას „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; მ) თავიანთ სამოქმედო ტერიტორიაზე უზრუნველყონ მიზნობრივი სერვისების მიწოდება ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე, მათ შორის, სხვადასხვა ეთნიკური უმცირესობის, ასევე, ანტისაზოგადოებრივ ქმედებაში ჩართვის რისკის მქონე ბავშვიანი ოჯახებისთვის „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ნ) გაატარონ სათანადო ღონისძიებები სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებათა შენობების ინფრასტრუქტურული და ფუნქციური მოწყობის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ სტანდარტებთან მისასადაგებლად; ო) გამოყონ სათანადო სახსრები საბავშვო ბაღებში ადამიანური და ფინანსური რესურსების გასაზრდელად; პ) უზრუნველყონ საბავშვო ბაღში დასაქმებულ პირთა რეგულარული პროფესიული გადამზადება; ჟ) სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებები აღჭურვონ საჭირო ინვენტარით, სახელმძღვანელოებითა და სათამაშოებით; რ) თავიანთ სამოქმედო ტერიტორიაზე უზრუნველყონ აღრიცხვა და მიზნობრივი სერვისების მიწოდება საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთა და მათი ოჯახებისთვის „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ შესაბამისად; ს) თავიანთ სამოქმედო ტერიტორიაზე უზრუნველყონ საერთაშორისო დაცვის მქონე, თავშესაფრის მაძიებელთა და მოქალაქეობის არმქონე არასრულწლოვანთათვის სკოლამდელი განათლების ხელშეწყობა; ტ) კომპლექსურად შეისწავლონ სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებების საჭიროებები (ინკლუზიური განათლების კუთხით) და უზრუნველყონ მათი მუნიციპალურ პროგრამებსა და ფინანსურ გეგმებში ასახვა. განსაკუთრებული აქცენტი გააკეთონ ბაგა-ბაღების შიდა და გარე ინფრასტრუქტურის/რესურსების მისაწვდომობაზე, ინკლუზიის მხარდამჭერი პერსონალის დაქირავებასა და არსებული პერსონალის გადამზადებაზე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე აღსაზრდელების საჭიროებებისა და სათანადო მიდგომის თაობაზე; უ) უზრუნველყონ საკონსულტაციო საბჭოების შექმნა და მისი ფუნქციონირება „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ამასთან, აღნიშნულ საბჭოებში შშმ აღსაზრდელთა მშობლების ჩართულობის ხელშეწყობა, მათ შორის, სათანადო ინფორმაციის მიწოდებით; ფ) უზრუნველყონ აღსაზრდელების მშობლების/კანონიერი წარმომადგენლის განათლება და მხარდაჭერა, მათი ცნობიერების ამაღლება სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მნიშვნელობის, ბავშვის უფლებების, ინკლუზიური განათლების არსისა და სსსმ (შშმ) აღსაზრდელების საჭიროებების, სათანადო მიდგომებისა და ინტერვენციების მნიშვნელობის, ძალადობისგან დაცვის მექანიზმების თაობაზე როგორც ინდივიდუალური, ისე ჯგუფური შეხვედრების მეშვეობით; ქ) შესაბამისი არქიტექტურული და საზედამხედველო სამსახურების პერსონალი გადაამზადონ უნივერსალური დიზაინის სტანდარტების საფუძველზე შემუშავებული ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისად; ღ) შეიმუშაონ მუნიციპალურ მაჩვენებელი სტატისტიკა; ყ) სრულყოფილად დონეზე შეისწავლონ გაუმჯობესებული მუნიციპალურ დონეზე ფიზიკური გარემოს მისაწვდომობასთან დაკავშირებული ხარვეზები და პრობლემათა აღმოსაფხვრელად შეიმუშაონ შესაბამისი რეკომენდაციები; შ) უზრუნველყონ ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოს ეფექტიანი საქმიანობა, შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლების ჩართულობით; ჩ) გარდაბნის, დუშეთის, ვანის, თიანეთის, კასპის, ყაზბეგის, წალკის, ჭიათურისა და ხაშურის მუნიციპალიტეტებში უზრუნველყონ ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნა და მათი ეფექტიანი საქმიანობა, შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლების ჩართულობით; ც) შეისწავლონ მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხანდაზმულ პირთა საჭიროებები, შეიმუშაონ მიზნობრივი პროგრამები და ასახონ ისინი ადგილობრივი თვითმმართველობის ბიუჯეტში; ძ) საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში ხელი შეუწყონ კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას, განხორციელებას; აღდგენასა და სასწავლო-საგანმანათლებლო პროგრამების წ) ეროვნული სკოლამდელი უმცირესობებით აღზრდის კომპაქტურად დაწესებულებებში სწავლების დასახლებული რეგიონების ხარისხისა საქმიანობის და ეფექტიანობის ასამაღლებლად, დაიწყონ პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ჭ) ქარელის, ხარაგაულის, აბაშის, დედოფლისწყაროს, წალკის, დმანისისა და ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტებში ბიუჯეტის ფორმირებისას, გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ გამოვლენილ გეოლოგიურად აქტიურ ტერიტორიებზე პრევენციული ღონისძიებების გატარების მიზნით, მოახდინონ შესაბამისი ფინანსების მობილიზება; ხ) ქარელის, ხარაგაულის, აბაშის, დედოფლისწყაროს, წალკის, დმანისისა და ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტებში ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებამდე, შეისწავლონ საპროექტო ტერიტორია გეოლოგიური პროცესების იდენტიფიცირების მიზნით და გაატარონ სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ დასახული ღონისძიებები. 14. საზოგადოებრივი მაუწყებელმა გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მაუწყებლობა და ხელი შეუწყოს ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტის ხელმისაწვდომობასა და პოპულარიზებას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში. 15. საქართველოს ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ შეიმუშაოს და შესთავაზოს პოლიტიკურ პარტიებს ურთიერთშეთანხმების დოკუმენტი საარჩევნო პერიოდში სიძულვილის ენის გამოყენების, სიძულვილის ენის ერთგვაროვანი განმარტებისა და ასეთი განცხადებებისგან თავის შეკავების თაობაზე. 16. იმ პასუხისმგებელმა უწყებებმა, რომლებმაც საანგარიშო პერიოდში ვერ უზრუნველყვეს „2018 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2019 წლის 20 სექტემბრის N5003-Iს დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების სრულყოფილად შესრულება, განახორციელონ ყველა შესაძლო ღონისძიება აღნიშნული დავალებების შესასრულებლად. 17. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა მონიტორინგი გაუწიოს „2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებატა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში მითითებული ფაქტების თავიდან აცილებისა და ამ დადგენილებით გაცემული დავალებების შესრულებისკენ მიმართული ღონისძიებების განხორციელებას. საქართველოს პარლამენტის ადამოანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს აღნიშნული დავალებების შესრულების შესახებ ანგარიშები წარედგინოს 2021 წლის 1 მარტამდე. 18. საქართველოს პარლამენტში შეიქმნას სამუშაო ჯგუფი, რომელიც განიხილავს „2019 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში წარმოდგენილი, საქართველოს პარლამენტისადმი მიმართული წინადადებების გათვალისწინების საკითხს. 19. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე 2020 წლის _______________ N _________ არჩილ თალაკვაძე