საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის მიერ წარმოდგენილი კომიტეტის თემატური მოკვლევის ჯგუფის დასკვნა თემატურ მოკვლევაზე „მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის შესახებ“

საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის სხდომის დღის წესრიგი 11 აპრილი 2022 წ. 14 00 საათი ქ. თბილისი, საქართველოს პარლამენტი მარო მაყაშვილის სახელობის დარბაზი N410 (B კორპუსი, IV სართული) 1.საქართველოს მთავრობის მიერ რატიფიცირებისთვის წარმოდგენილი ,,საქართველოსა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს შორის სასესხო შეთანხმება (შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი)“ (N07-2/131; 31.03.2022) (სავალდებულო განათლების და მეცნიერების, დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის, თვითმმართველობის და საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტები) (წამყვანი საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტი) (ვადები: წამყვან კომიტეტზე - 05.04-10.05) (სხვა კომიტეტზე- 05.04.-25.04)(პასუხისმგებელი პირები კომიტეტიდან: გ.დოლიშვილი, ი. ქველაძე) მომხსენებლები: გიორგი კაკაურიძე - საქართველოს ფინანსთა მინისტრის პირველი მოადგილე ეკატერინე გუნცაძე - საქართველოს ფინანსთა მინისტრის მოადგილე მზია გიორგობიანი საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის მოადგილე 2. ,,მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესწავლის შესახებ“ თემატური მოკვლევის ჯგუფის მიერ მომზადებული საბოლოო დასკვნის წარდგენა. (პასუხისმგებელი პირი კომიტეტიდან მ. გოგებაშვილი) მომხსენებელი:: ეკა სეფაშვილი - თემატური მოკვლევის ჯგუფის მთავარი მომხსენებელი.

საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის სხდომის ოქმი N53 11 აპრილი 2022 წ. 14 00 საათი ქ. თბილისი, საქართველოს პარლამენტი მარო მაყაშვილის სახელობის დარბაზი N410 (B კორპუსი, IV სართული) სხდომის თავმჯდომარე: სოზარ სუბარი (კომიტეტის თავმჯდომარე) სხდომას ესწრებოდნენ კომიტეტის წევრები: სოზარ სუბარი (კომიტეტის თავმჯდომარე), ირაკლი ზარქუა (კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე), ბექა დავითულიანი, ანზორ ბოლქვაძე, ზაურ დარგალი, ედიშერ თოლორაია, ვიქტორ ჯაფარიძე, ლევან იოსელიანი, დიმიტრი სამხარაძის ადგილმონაცვლე ეკა სეფაშვილი, დავით უსუფაშვილი, გიორგი ხოჯევანიშვილი, ანა წითლიძის ადგილმონაცვლე ლევან ბეჟაშვილი; კომიტეტის აპარატის თანამშრომლები: აპარატის უფროსი: სულიკო ბეჟანიძე, კომიტეტის თავმჯდომარის თანაშემწე ნ. ლეკიშვილი, აპარატის თანამშრომლები: ხ. ხვიჩია, მ. გოგებაშვილი, რ. ხიზანიშვილი, თ. კალანდარიშვილი, გ. დოლიშვილი, ბ. ქველაძე, მოწვეული სპეციალისტები: ი. ქველაძე, ზ. წიკლაური, დ. გოგოლაძე, თ. ნონიაშვილი; სხდომაზე მოწვეული: 1. ეკა სეფაშვილი - საქართველოს პარლამენტის წევრი; 2. გიორგი კაკაურიძე - საქართველოს ფინანსთა მინისტრის პირველი მოადგილე; 3. იაგო წიკლაური - საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონული პოლიტიკის საკითხებში 4. კონსტანტინე კანდელაკი - სამოქალაქო კულტურის საერთაშორისო ცენტრის გამგეობის თავმჯდომარე 5. დავით ლოსაბერიძე - ადგილობრივი დემოკრატიის ქსელის ცენტრის გმგეობის თავმჯდომარე; კომიტეტის სხდომის უფლებამოსილება განისაზღვრა რეგიონული თვითმმართველობის კომიტეტის 13 წევრის დასწრებით. (კვორუმი - 7) პოლიტიკისა 1 და სხდომის დღის წესრიგი: 1. საქართველოს მთავრობის მიერ რატიფიცირებისთვის წარმოდგენილი ,,საქართველოსა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს შორის სასესხო შეთანხმება (შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი)“ (N07-2/131; 31.03.2022) (სავალდებულო განათლების და მეცნიერების, დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის, თვითმმართველობის და საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტები) (წამყვანი საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტი) (ვადები: წამყვან კომიტეტზე - 05.04-10.05) (სხვა კომიტეტზე- 05.04.-25.04)(პასუხისმგებელი პირები კომიტეტიდან: გ.დოლიშვილი, ი. ქველაძე) მომხსენებლები: გიორგი კაკაურიძე - საქართველოს ფინანსთა მინისტრის პირველი მოადგილე მზია გიორგობიანი - საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის მოადგილე 2.,,მუნიციპალიტეტების შესწავლის შესახებ“ საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის თემატური მოკვლევის ჯგუფის მიერ მომზადებული საბოლოო დასკვნის წარდგენა. (პასუხისმგებელი პირი კომიტეტიდან მ. გოგებაშვილი) მომხსენებელი: ეკა სეფაშვილი საქართველოს პარლამენტის წევრი, -(თემატური მოკვლევის ჯგუფის მთავარი მომხსენებელი). კომიტეტის წევრებმა ერთხმად დაამტკიცეს დღის წესრიგი წარმოდგენილი სახით. I. მოისმინეს: საქართველოს ფინანსთა მინისტრის პირველმა მოადგილემ გიორგი კაკაურიძემ წარმოადგინა .საქართველოს მთავრობის მიერ რატიფიცირებისთვის წარმოდგენილი ,,საქართველოსა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს შორის სასესხო შეთანხმება (შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი)“ მისი ინფორმაციით, საქართველოს მთავრობასა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს (IBRD) შორის 2022 წლის 18 მარტს ხელი მოეწერა სასესხო შეთანხმებას ,,შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი“, რომელიც მიზნად ისახავს საქართველოს მასშტაბით საჯარო სკოლების ენერგოეფექტურობის განახლება/მშენებლობას, რეკონსტრუქციას, რეაბილიტაციას და მასთან დაკავშირებული შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების დაფინანსებას მთელი ქვეყნის მასშტაბით, რომლისთვისაც მთავრობამ ევროპის რეკონსტრუქციის განვითარების და გერმანიის რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკებთან მოლაპარაკებები აწარმოა, რომლის შედეგადაც 80 მლნ. ევროს კრედიტის და 22 მლნ. ევროს გრანტის გამოყოფა მოხდება. 2 საჯარო სკოლების ენერგოეფექტურობის მშენებლობის რეკონსტრუქციის და მასთან დაკავშირებულ სამუშაოებს მოხმარდება. რაც შეეხება სესხის ფინანსურ პირობებს: EBRD-ის მიერ შემოთავაზებული სესხის მოცულობაა: 40,000,000 ევრო, სესხის ხანგრძლივობა: 15 წელი, მათ შორის შეღავათიანი პერიოდი 5 წელი. საპროცენტო განაკვეთი: ცვლადი, 6 თვიან EURIBOR-ს დამატებული ფიქსირებული მარჟა 1% (2022 წლის 18 მარტის მდგომარეობით EURIBOR შეადგენს (0,3935); ადმინისტრირების გადასახდელი: 1% (ერთჯერადი გადასახდელი, ერიცხება სესხის მთლიან მოცულობას, გადახდილი იქნება სესხის თანხიდან); ვალდებულების გადასახდელი: (commitment fee): წლიური 0,5% (ერიცხება სესხის აუთვისებელ ნაწილს). სკოლების შერჩევა განხორციელდება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ, ხოლო პროექტს განახორციელებს საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდი. პროექტის დასრულების თარიღია 2027 წლის 31 იანვარი. აზრი გამოთქვეს და მომხსენებელს შეკითხვით მიმართეს: ირაკლი ზარქუა: როგორც მოგეხსენებათ მემორანდუმის ფარგლებში, მუნიციპალიტეტებთან სკოლების რეაბილიტაციის ნაწილში გვქონდა ცალმხრივი შეთანხმება, რომლის ფარგლებში ხომ არ ფიქრობთ, რომ თვითმმართველ ქალაქებს მივცეთ შესაძლებლობა, რომ თვითონ შეარჩიონ პროექტი და გამოაცხადონ ტენდერი, ამ შემთხვევაში ვგულისხმობ მხოლოდ 5 თვითმმართველ ქალაქს. მაინტერესებს თქვენი პოზიცია ჩემს შემოთავაზებასთან დაკავშირებით. გიორგი კაკაურიძე: სამწუხაროდ წარმოდგენილი პროექტის ფარგლებში თქვენს მიერ შემოთვაზებული წინადადება ვერ იქნება გაზიარებული, რადგან ორივე დონორმა ორგანიზაციამ დააფიქსირა, რომ უნდა იყოს ერთი შემსყიდველი, რათა რეპორტინგი (ანგარიში) ერთიანად მოხდეს საერთო პრინციპების მიხედვით და განხორციელდეს ერთიანი შესყიდვების წესების მიხედვით, განვითარების ბანკს. რომელიც დამტკიცებული შესაბამისად ამ აქვს თანხის ევროპის რეკონსტრუქციისა მუნიციპალიტეტებზე გადაცემა და ვერ განხორციელდება. თუმცა ის დანარჩენი რესურსი, რომელიც მუნიციპალური განვითარების ფონდიდან იყო გამოყოფილი, ისედაც სკოლების რეაბილიტაცია/მშენებლობაზე ამ ნაწილში ხელს არ შეუშლის რომ გადავცეთ მუნიციპალიტეტებს. ირაკლი ზარქუა: იქნებ დააზუსტოთ რას ნიშნავს ერთი შემსყიდველი? გიოგი კაკაურიძე: ტენდერის გამომცხადებელი და მაკონტროლებელი იქნება ერთი უწყება მუნიციპალური განვითარების ფონდი. სოზარ სუბარი: თუმცა წინადადებებს ცხადია მიიღებს ყველა მუნიციპალიტეტიდან ინდივიდუალურად და როდის არის შესაძლებელი სამუშაოების დაიწყება? 3 გიორგი კაკაურიძე: სკოლებს შეარჩევს განათლების და მეცნიერების სამინისტრო, რომელსაც კოორდინაცია ექნება სარეაბილიტაციოდ, მუნიციპალიტეტებთან სადაც უნდა და უკვე განხორციელდეს შერჩეულ შესაბამისი სკოლებს ენერგო გადაცემს დამზოგავი ღონისძიებები. რაც შეეხება სამუშაოების დაწყებას მომდევნო წლიდან იქნება შესაძლებელი. კენჭისყრის შედეგად კომიტეტმა გადაწყვიტა: (ერთხმად) კომიტეტის დასკვნა: საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტმა 2022 წლის 11 აპრილის კომიტეტის სხდომაზე განიხილა საქართველოს მთავრობის მიერ რატიფიცირებისათვის წარმოდგენილი ,,საქართველოს და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს შორის სასესხო შეთანხმების (შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი)“ (N07-2/131;31.03.2022) კომიტეტს, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში შენიშვნები არ გააჩნია და მხარს უჭერს წარმოდგენილი სასესხო შეთანხმების პარლამენტის პლენარულ სხდომაზე რატიფიცირებას. II მოისმინეს: საქართველოს პარლამენტის წევრმა ეკა სეფაშვილმა კომიტეტის წევრებს წარუდგინა ,,მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესწავლის შესახებ“ თემატური მოკვლევის ჯგუფის მიერ მომზადებული საბოლოო დასკვნა. მომხსენებლის ინფორმაციით, მოკვლევის ჯგუფმა აღმასრულებელი ხელისუფლების, თვითმმართველობის ორგანოების და სამოქალაქო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან სამუშაო და ზეპირი შეხვედრები გამართა და შესწავლილი დოკუმენტების საფუძველზე 11პუნქტიანი რეკომენდაციები მოამზადა. მთავარი მომხსენებლის განცხადებით, თემატური მოკვლევის ჯგუფის მიერ მომზადებული რეკომენდაციები თვითმმართველობის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის გაზრდას და იმ ხარვეზების აღმოფხვრას უზრუნველყოფს, რომლებიც ჯერ კიდევ გამოწვევას წარმოადგენს. მომხსენებელმა მადლობა გადაუხადა იმ უწყებების წარმომადგენლებს, რომლებიც აქტიურად იყვნენ ჩართული თემატური მოკვლევის პროცესში და წარმოადგინეს არა მარტო თავიანთი მოსაზრებები, არამედ მონაწილეობა მიიღეს დებატებში და დისკუსიებში, რომელიც შემდგომ უნდა ასახულიყო დასკვნაში. როგორც მან აღნიშნა თვითმმართველობების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობა არის საკმაოდ აქტუალური პროცესი, სადაც არის ძალიან ბევრი გამოწვევები ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და ძირითადი დასკვნა, რაც თემატური მოკვლევის პროცესში გამოვავლინეთ იყო ის, რომ არ ხდება ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით გათვალისწინებული მოქალაქეთა ჩართულობის მექანიზმების სრულფასოვნად გამოყენება 4 მუნიციპალიტეტებში. ამიტომ ჩვენს მიერ შემუშავებულ რეკომენდაციებში მოუწდებთ თვითმმართველობებს, რომ რაც შეიძლება გაზარდონ იმ ბერკეტების და მექანიზმების გამოყენება, რომელიც ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით არის გათვალისწინებლი და მიღებულია ევროპული ქარტიის პრინციპების შესაბამისად რომელიც გულისხმობს, რომ მუნიციპალიტეტს შეუძლია დამატებითი ბერკეტის შექმნა იმისათვის, რომ წაახალისოს მოქალაქეთა ჩართულობა და გაზარდოს მათი მონაწილეობა იმ პრობლემების მოგვარებასა და იმ საკითხების გადაწყვეტაში, რომელიც ადგილობრივ საჭიროებებს პასუხობს. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, 2021 წლის ივნის-აგვისტოს პერიოდში, განხორციელდა მონაწილეობის არსებული მექანიზმების შეფასება თავად მუნიციპალიტეტების მიერ. ამ მიზნით ქვეყნის მასშტაბით ყველა საკრებულოსა და მერიას დაეგზავნა კითხვარი, რომლის მიზანიც ცალკეულ მუნიციპალიტეტებში სფეროში არსებული სიტუაციის გამოვლენა იყო. მიუხედავად იმისა, რომ მოკვლევის პერიოდში პასუხი მიღებულ იქნა მუნიციპალიტეტების უმრავლესობიდან (57 მუნიციპალიტეტი, მ.შ. 45 მერია და 52 საკრებულო), მიღებული პასუხების ნაწილი არასრულია. მოწოდებული ინფორმაციით, 2015-2020 წლებში 5 ათასზე მეტი დასახლების საერთო კრება ჩატარდა. საწყის ეტაპზე (2015-2016) ჩატარებული კრებების ოდენობა მართალია მცირეა, მაგრამ თანდათან იზრდება (2015 - დასახლებების 15%, 2016 - 20%); მომდევნო ეტაპზე (2017-2018) კრებების ოდენობა მცირდება (დასახლებების 9%); ბოლო წლებში კრებების ოდენობა მკვეთრად იზრდება (2019 - 44%, 2020 - 46%) - რაც სავარაუდოდ "სოფლის დახმარების სახელმწიფო პროგრამის" აღდგენას უკავშირდება, რაც მისასალმებელია. ასევე 2015 წლიდან მნიშვნელოვნად იზრდება პეტიციების რიცხვი თუ 2016 წელს - 55 იყო მომდევნო წლებში ეს რიცხვი უფრო გაიზარდა სავარაუდოდ ეს აქტიური სამოქალაქო საზოგადოების არსებობით უნდა აიხსნას. ასევე მუნიციპალიტეტთა უმეტესობაში შექმნილია მრჩეველთა საბჭო, იზრდება მერებისა და აქტიური სამოქალაქო საზოგადოების საქმიანობაც. ასევე მუნიციპალიტეტების მიერ გამოყენებულია მოქალაქეთა ჩართულობის სხვა ფორმების როგორიცაა "საზოგადოებრივი დარბაზი", ფეისბუქი, ონლაინ პლატფორმა "შენი იდეა ქალაქის მერს", საკრებულოს კომისიების გასვლითი სხდომები და საკრებულოს მოქალაქეებთან შეხვედრები თემებში და ა.შ. მომხსენებლის ინფორმაციით, მოკვლევის ჯგუფმა აღმასრულებელი ხელისუფლების, თვითმმართველობის ორგანოების და სამოქალაქო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან სამუშაო და ზეპირი შეხვედრები გამართა და შესწავლილი დოკუმენტების საფუძველზე 11პუნქტიანი რეკომენდაციები მოამზადა. იმისთვის, რომ მუნიციპალიტეტებში მოქალაქეთა ჩართულობის პროცესი კიდევ უფრო გააქტიურდეს და მათ შესაძლებლობები გაიზარდოს, აუცილებელია მუნიციპალიტეტების დონეზე სრულად უნდა ჩვენს მიერ მომზადებული შემდეგი რეკომენდაციების შესრულება: 5 1. შემუშავდეს დასახლების საერთო კრებასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო ცვლილებები და საქართველოს ორგანულ კანონში "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი" შესაბამისი ცვლილებათა პროექტი წარედგინოს პარლამენტს. 2. მუნიციპალიტეტების საკრებულოებს გაეწიოთ რეკომენდაცია გამოიყენონ საქართველოს ორგანული კანონით "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით" მინიჭებული უფლებამოსილება და იმ დასახლებებში, რომელში რეგისტრირებულ ამომრჩეველთა რაოდენობა 2000-ს აღემატება, განსაზღვრონ საკუთარი მუნიციპალიტეტის სპეციფიკაზე მორგებული, საერთო კრების უფლებამოსილებები, მისი მოწვევისა და საქმიანობის წესი; 3. მუნიციპალიტეტების საკრებულოებს გაეწიოთ რეკომენდაცია განიხილონ და დაადგინონ პეტიციის წარდგენისთვის გამარტივებული პროცედურები, პეტიციების ინსტრუმენტის გამოყენების წახალისების მიზნით. ეს ხელს შეუწყობს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საკუთარი ინტერესების გამოხატვას. 4. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია დახვეწონ სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს დებულებები იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილი იქნეს საბჭოს წევრად საჯარო მოწვევის პროცედურის დანერგვა ან/და შესაბამისი სექტორის წარმომადგენელთა ასოციაციების გამოყენება. ასევე განისაზღვროს როგორც მუნიციპალიტეტის თანამდებობის პირთა საბჭოს წინაშე ანგარიშგების, ისე თავად საბჭოების მოქალაქეთა წინაშე ანგარიშგების შესაძლებლობაც; 5. მიეთითოს მუნიციპალიტეტების მერებს, რომ მატერიალურ-ტექნიკური მხარდაჭერის გზით ხელი შეუწყონ მრჩეველთა საბჭოს შეხვედრების ჩატარებას; 6. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, ნორმატიული აქტით განსაზღვრონ საჯარო შეხვედრამდე გონივრული ვადით ადრე, ანგარიშის წინასწარი გამოქვეყნების ვალდებულება; აგრეთვე სასურველია შემუშავდეს წესები, მერისა და საკრებულოს წევრის მიერ გაწეული მუშაობის შესახებ ანგარიშის განხილვის საჯარო შეხვედრების ორგანიზებისთვის (იმ მუნიციპალიტეტებში სადაც ეს წესები დამტკიცებული არ არის) და დამტკიცდეს ანგარიშის ფორმები; ანგარიშის მოსმენისას უზრუნველყოფილი იყოს საჯარო განხილვებში მეტი ამომრჩევლის ჩართვა და აქტიური მონაწილეობა; 7. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, დაიწყოს მუშაობა მონაწილეობის ელექტრონული მექანიზმების (ელექტრონული პეტიციები, გამოკითხვები, კონსულტაცია და ა.შ.) გამოყენებისა და ხელმისაწვდომობის გამარტივების მიმართულებით; 8. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, აქტიურად გამოიყენონ მონაწილეობითი ბიუჯეტირების ინსტრუმენტი, რაც უზრუნველყოფს ადგილობრივი საქმეების გადაწყვეტაში მოქალაქეთა ეფექტიან ჩართულობას. კარგი პრაქტიკის გამოყენების მიზნით მუნიციპალიტეტებს შეუძლიათ ითანამშრომლონ ერთმანეთთან. მუნიციპალიტეტებმა საკუთარი ნორმატიული აქტებით, ადგილობრივი სპეციფიკიდან გამომდინარე, სასურველია დაადგინონ მონაწილეობითი ბიუჯეტის მკაფიო და გამჭვირვალე პროცედურები, ასევე მოქალაქეთათვის განისაზღვროს მონაწილეობითი ბიუჯეტირების შედეგებზე, მონიტორინგის შესაძლებლობა და ფორმები. 9. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, აქტიურად იმუშავონ მოსახლეობაში მოქალაქეთა მონაწილეობის მექანიზმების ფართო პოპულარიზაციისთვის; 10. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, უზრუნველყონ ინფორმაციის გონივრულ ვადებში პროაქტიულად გამოქვეყნება, რაც ხელს შეუწყობს როგორც 6 ანგარიშვალდებულებას, ასევე მოქალაქეთა ინფორმირებულობისა და ჩართულობის ზრდას. (აქ იგულისხმება მათ შორის, დაკმაყოფილებული პეტიციების შესახებ ინფორმაციის პროაქტიული ხელმისაწვდომობა და საბოლოო გადაწყვეტილებების დასაბუთება.) 11. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, შეისწავლონ და გაანალიზონ მონაწილეობის კუთხით არსებული მდგომარეობა და ჩამოაყალიბონ ერთიანი ხედვა მოქალაქეთა მონაწილეობის ხელშეწყობისთვის. მაგალითად, ბიუჯეტის პროექტის შემუშავებასა და განხილვაში, მოქალაქეთა ჩართულობის უზრუნველყოფის მიზნით მკაფიო პროცედურების გაწერის შემუშავების მიმართულებით. აზრი გამოთქვეს და მომხსენებელს შეკითხვით მიმართეს: სოზარ სუბარი: თქვენ აღნიშნეთ, რომ არ ხდება ძალიან ბევრი მექანიზმის სრულფასოვნად გამოყენება, რომელიც მუნიციპალიტეტებს ორგანული კანონით "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით" აქვთ მინიჭებული, რომ დააზუსტოთ რა არის მიზეზი? ეკა სეფაშვილი: მიზეზები სხვადასხვა მუნიციპალიტეტბში სხვადასხვაა, მაგრამ საერთო ჯამში მოქალაქეები ნაკლებად იცნობენ ჩართულობის ინსტრუმენტებს, რომლებიც შეუძლიათ, რომ გამოიყენენო ჩვენ ეს რეკომენდაციები ისწორედ იმიტომ გავწერეთ, რომ მოახდინონ ამ მექანიზმების პოლულარიზაცია და მოსახლეობის ცნობიერების გაზრდა, რომ გამოიყენონ. ასევე შეინიშნება მოქალაქეთა ნიჰილისტური დამოკიდებულება მოქალაქეთა მონაწილების თაობაზე. ამიტომ საჭიროა ამ პრაქტიკის დანერგვა, რომ პროაქტიურად მოახდინონ მუნიციპალიტეტებმა მოქალაქეთა ჩართულობა და თავიანთი წარმატებული მექანიზმების შესახებ ერთმანეთს გაუზიარონ გამოცდილება. აქვე მინდა მოგიწოდოთ, რომ წარმატებული გამოცდილების მაგალითების გაზიარების მიზნით სხვადასხვა მუნიციპალიტეტების გაერთიანებული შეხვედრები მოეწყოს თქვენი კომიტეტის ორგანიზებით, რათა მოხდეს კარგი პრაქტიკის გავრცელება და დანერგვა მოსახლეობაში რომ მათი ჩართულობას და მათ აზრს ნამდვილად აქვს მნიშვნელობა მუნიციპალიტეტის საქმიანობისათვის. ვიქტორ ჯაფარიძე: როგორც ვიცი ,სოფლის მხარდაჭერის პროგრამების“ ნაწილში რეალურად სოფლის კრების და მოსახლეობის გარეშე არანაირი გადაწყვეტილების მიღება არ ხდება. კონკრეულად მაინტერესებს რომელი მუნიციპალიტეტის მაგალითია მისაბაძი, რომ გაუზიაროთ სხვა მუნიციპალიტეტებს, ასევე მაინტერესებს თუ ყოფილა ისეთი შემთხვევები როცა მოსახლეობას სურდა რომ მოეწვია საკრებულოს სხდომა და არ შემდგარა. სოზარ სუბარი, ჩატარებული ანალიზებში იყო შენიშვნა, რომ იქ სადაც მოსახლეობა ხედავს მიღწეულ შედეგს მათი ჩართულობაც მაღლია თუნდაც იგივე სოფლის პროგრამებში, მაგრამ არის ისეთი საკითხები, სადაც შედეგს ვერ ხედავენ მაგალითად პეტიციასთან დაკავშირებით, რომელსაც 150 ადამიანის ხელმოწერა ჭირდება, რაც ცალკე პრობლემაა და შედეგი ან იქნება ან არა. ამიტომ არის მათი მხრიდან ნიჰილისტური დამოკიდებულება, ამიტომ ერთ-ერთი რეკომენდაციაა, რომ მუნიციპალიტეტებმა თვითონ შეიმუშაონ და დაადგინონ პეტიციის წარდგენისთვის გამარტივებული პროცედურები ხელს შეუწყობს ადგილობრივი მოსახლეობის ინტერესების გამოხატვას. ეკა სეფაშვილი: კონკრეტულად ჩვენი მოკვლევის პერიოდში ისეთი შემთხვევა არ მახსენდება, რომ მოსახლეობის სურვილი ყოფილიყო მოეწვიათ საკრებულოს კრება არ შემდგარიყოს. რაც 7 შეხება წარმატებულ მუნიციპალიტეტებს ასეთი იყო გორი, ქედის მუნიციპალიტეტი, სადაც მოქალაქეთა აქტიური მონაწილეობით კარგი პროექტები განხორციელდა. დავით უსუფაშვილი: ჩემი კრიტიკა არ ეხება მხოლოდ დღევანდელ ხელისუფლებას, ზოგადად რეალობა, რომელიც უნდა ვაღიაროთ არი ის რომ 30 წლის განმავლობაში სერიოზული ჩავარდნა თვითმმართველობის სფეროში, რომლის გარეშე სტაბილური სახელმწიფოზე ფიქრი ძალიან რთულია. მოკვლევის სათაურიც - ,,მუნიციპალიტეტის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობა“ სწორედ იმაზე მიუთითებს, რომ მოქალქეები უნდა იყვნენ არა მხოლოდ ჩართულები, არამედ მთავარი მმართველები ყველა იმ ინსტუმენტების გამოყენებით, რომელიც წარმოდგენილია ამ რეკომენდაციებში, რომელიც ნაფიქრი და გააზრებული თემებია და სრულიად ვეთანხმები. მაგრამ არსებული პრობლემა უაღესად რთულია, საჭიროა უფრო მეტი პროაქტიურობა ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლების მხრიდან მერიაშიც და საკრებულოშიც, რომლებიც თავად იქნებიან მოსახლეობის ჩართულობის მთავარი ინიციატორები. მოსახლეობის კომუნიკაციისთვის და ინფრმაციული უზრუნველყოფისთვის მათ უნდა გამოიყენონ სხვადასხვა საშუალებები. მოსახლეობის ნაწილისთვის დღემდე გრძელდება 40 წლის წინანდელი დამოკიდებულება, როდესაც გადაწყვეტილებებს იღებდენ პრეფექტები, გამგებლები, მერები და ა. შ. და მათ არავინ არაფერს ეკითხებოდა, რადგან ხელისუფლება ირჩევდა მოკლე გზას ზემოდან მართვას. ამიტომ დიდი სამუშაოებია ჩასატარებელი იმისათვის, რომ ეს კარგი რეკომენდაციები კონტექსტში ჩაჯდეს და შედეგი ქონდეს ამ საქმეს. ლევან იოსელიანი: ჩემი კითხვა შეეხება ეთნიკურ უმცირესობებს ამ თვალსაზრისით როგორია მათი ჩართულობა? ირაკლი ზარქუა: უპირველეს ყოვლისა მინდა მადლობა გადაუხადა კვლევის ინიციატორებს და მთელ გუნდს ვინც ჩართული იყო ამ პროცესში. მსურს შემოგთავაზოთ წინადადება, ჩვენ საკანონმდებლო ჩარჩო გვაქვს და მერი, რომელიც აქტიურია აქვს ყველა ბერკეტი იმისა, რომ ჩართულობა უზრუნველყოს, თუმცა პრობლემა გვაქვს იმ მერებთან და საკრებულოს წარმომაგდენლებთან, რომლებსაც ზერელე დამკიდებულება აქვთ აღნიშნულ საკითხთან, თუმცა ვერ ვიტყოდი რომ ისინი არაიფორმირებულები არიან. მართალია ისინი ხელმძღვანელ პოზიციაზე იცვლებიან, მაგრამ მათ ჰყავთ გამოცდილი და კომპედენტური თანამშრომლები, და მერწმუნეთ ყველა მერმა იცის რა არის გასაკეთებელი, უბრალოდ დამოკიდებულებაშია განსხვავება. ამიტომ, გთვაზობთ დავიწყოთ რეგიონული ტურნე, სადაც კომიტეტის წევრები მათზე გადანაწილებულ მუნიციპალიტეტებში საინფორმაციო ხასიათის შეხვედრებს გავმართავთ, სადაც მოუსმენთ მერებს, საკრებულოს წევრებს, მათ შორის ოპოზიციას, იქვე გავცემთ რეკომენდაციებს, რომელთა შესრულებასაც მოვთხოვოთ, მერწმუნეთ ასეთ შემთხვევაში შედეგი გვექნება. ასევე მინდა წარმოადგინოს უახლოეს კომიტეტზე რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრომ დასკვნა, სკოლების მშენებლობა-რეაბილიტაცის ნაწილში თუ როგორ გაართვეს თავი მუნიციპალიტეტბმა ამ ვალდებულებას, რომელიც მათ დაქვემდებარებაში გადავიდა. პასუხობს სოზარ სუბარი: სკოლებთან დაკავშირებით გიპასუხებთ, რომ ამ მიმართულებით კომიტეტის 2022 წლის სამოქმედო გეგმის მიხედვით ცალკე მოსმენა გვექნება, სადაც დეტალურად მოვისმენთ ყველა ინფორმაციას. გასულ წელს, ძალიან არასასიამოვნო იყო, როდესაც საკომიტეტო მოსმენაზე თუ როგორ მიმდინარეობდა სკოლებში ინფრასტრუქტურის 8 მიმართულებით დაგეგმილი პროექტები, სამინისტროს წარმომადგენელს პასუხი არ ქონდა, ჩვენი ერთ-ერთი დავალება სწორედ ის იყო რომ ეს ანალიზი დროულად წარმოედგინათ. ასევე მინდა გაცნობოთ, რომ რეგიონებში კომიტეტის გასვლითი სხდომის დღის წესრიგის ერთერთ საკითხად გათვალისწინებული გვაქვს ინფორმაციის მოსმენა მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის (მათ შორის სახალხო ბიუჯეტირების) შესახებ. რაც შეეხება თქვენს მიერ შემოთავაზებულ წინადადებაზე გთავაზობთ ვიმსჯელოთ თუ რა ფორმითაა შესაძლებელი მუშაობის გააქტიურება. გიორგი ხოჯევანიშვილი: მინდა რეპლიკის სახით გამოვთქვა მოსაზრება, რომ კვლევები ზოგადად კარგია, თუმცა მას უნდა მოყვეს ქმედითი ნაბიჯები. როგორც მოგეხსენებათ ჩვენი გვქონდა საკანონმებლო ინიციატივა, რომელიც კვლევის მიზნებთანაც თანხვედრაში იყო და ადგილობრივი თვითმმართველობის გაძლირებასაც უწყობდა ხელს. ეს გახლდათ ინიციატივა რომელიც ეხებოდა სახალხო ბიუჯეტირებას, რომელიც თქვენი რეკომენდავიის 8 პუნქტშიც შეტანილია, მაგრამ ჩვენ დავინახეთ, რომ რეალურად ქმედითი ნაბიჯის გადადგმა მმართველ გუნდს არ უნდა იმ თვალსაზრისით, რომ მოსახლეობის უფრო მეტი ჩართულობა იყოს უზრუნველყოფილი ადგილებზე და ეს გამყარებულიყო საკანონმდებლო კუთხით. რაც შეხება კონკრეტულ შეკითხვას, რომელიც ფაქტიურად ჩემი რეპლიკის გაგრძელებაა, წარმოდგენილი რეკომენდაციებიდან რომელიმეზე თუ აპირებს მმართველი გუნდი, ან თუ გქონდათ შიდა კონსულტაციები, რომ გარკვეული რეკომენდაციები საკანონმდებლო ინიციატივებად ჩამოყალიბდეს. ასევე მაინტერესებს ამ რეკომენდაციებიდან თუ განხორციელდება რომელიმე რეალურ ცხოვრებაში? ანზორ ბოლქვაძე: მინდა აღვნიშნო, რომ ქედის მუნიციპალიტეტმა მოსახლეობის ჩართულობის კარგი მაგალითი აჩვენა (სახალხო ბიუჯეტირების კუთხით), ამ მიმართულებით ასევე აქტიურად მუშაობს შუახევის მუნიციპალიტეტიც, მაგრამ არიან მუნიციპალიტეტები, რომლებსაც აქვთ ფინანსური პრობლემები, რაც ხელს უშლით დასახული გეგმების შესრულებაში, ამიტომ ჩვენ ამ მიმართულებით უნდა ვიმუშაოთ, თუ რომელ მუნიციპალიტეტს რა ფინანსები და როგორი ხარჯები აქვთ, წინააღმდეგ შემთხვევაში უფლებამოსილებების გადაცემას, თუ ფინანსება არ მიყვება არავითარი შედეგი არ ექნება. იაგო წიკლაური: პირველ რიგში მადლობა მინდა გადაგიხადოთ მოწვევისთვის და აქტიური თანამშრომლობისათვის. ასევე მადლობა მინდა გადაუხადო ყველას ვინც კვლევის პროცესში შრომატევადი სამუშაო ჩაატარა. ძალიან მნიშვნელოვანი და მისასალმებელი იქნება, რომ უშუალოდ მოქალაქეთა ჩართულობა წარმოდგენილი რეკომენდაციების სახით განხორციელდეს. ასევე სიამოვნებით ჩავერთვებით კომიტეტის მიერ რეგიონებში დაგეგმილ გასვლით სხდომებში. მსურს გამოვთქვა სურვილი, რომ კარგი იქნება თუ შემოდგომაზე პრეზიდენტის ადმინისტრაციასთან ერთად ჩავატარებთ შემაჯამებელი შეხვედრას ფორუმის ან კონფერენციის სახით. სოზარ სუბარი: მადლობა საინტერესო წინადადებებისთვის, რაც შეეხება კომიტეტის გასვლით სხდომებს რეგიონებში, კომიტეტის აპარატი წინასწარ გაცნობებთ როდის, სად და რა თემატკით იქნება დაგეგმილი დღის წესრიგი. რაც შეხება კონფერენციის ჩატარებას საინტერესო იდეაა ამიტომ გთვაზობთ ერთობლივად გადავწყვიტოთ არა მხოლოდ ჩატარების თარიღი, არამედ შინაარსი, რომელიც შედეგზე იქნება ორიენტირებული. 9 ასევე თავისი მოსაზრება გამოთვა ადგილობრივი დემოკრატიის ქსელის ცენტრის გმგეობის თავმჯდომარემ დავით ლოსაბერიძემ. ეკა სეფაშვილი: მინდა მადლობა გადაგიხადოთ სინტერესო მოსაზრებისთვის და იმ დისკუსისთვის, რომელიც მოწმობს სწორედ იმას, რომ საკითხი არა არის მარტივი და საჭიროებს მუშაობის გაგრძელებას. მინდა დავეთანხმო ბატონი დავით უსუფაშვილის მიერ გამოთქმულ მოსაზრებას იმასთან დაკავშირებით, რომ საჭიროა გაცილებით მეტი პროაქტიულობა, ინფორმირებულობა და ჩართულობის ზრდა, რომელიც მარტო ჩვენი ქვეყნის პრობლემა არ არის, თავის დროზე ევროპის სახელმწიფოებმაც ვერ უზრუნველყვეს მხოლოდ ამ მექანიზმების მეშვეობით მოქალაქეთა აქტიურობის გაზრდა. სწორედ ამიტომ 2009 წელს შემუშავებული იქნა ე. წ. ,,უტრეხტის დამატებითი ოქმი“, სადაც სახელისუფლებო ორგანოებისადმი იყო მოწოდება, რომ გაზარდონ მოქალაქეთა ინფორმირებულობა და ხელი შეუწყონ მოქალაქეთა ჩართულობას. ამ ოქმს საქართველო შეუერთდა (ჩვენი კომიტეტის ინიციატივით) 2019 წელს. ჩვენი მოკვლევის ერთერთი მთავარი თემაა, რომ ხელი შეუწყოთ ამ პროცესების გააქტიურებას. რაც შეეხება ბატონ ლევან იოსელიანის კითხვას, რომელიც ეხებოდა ეთნიკური უმცირესობის ჩართულობას, უნდა აღვნიშნო, რომ არიან მუნიციპალიტეტები, როგორც ეთნიკური უმცირესობებით, ასევე ქართველებით დასახლებულები, რომელებიც აქტიური არიან მოქალაქეთა ჩართულობის მხრივ, რაიმე ფუნდამეტული სხვაობა ეთნიკური უმცირესობით დასახლებულ რეგიონებში ამ თვალსაზრისით კვლევაში არ გამოკვეთილა, შესაბამისად ამიტომ არ არის ცალკე გამოყოფილი ეს სფერო. აბსოლიტურად ვეთანხები ბატონ რაკლი ზარქუას შემოთავაზებას, რომ საჭიროა უფრო მეტი სიღრმისეული ჩართვა, ეს თემატური მოკვლევა იყო პირველი ამ მიმართულებით. მიღებული დასკვნების საფუძველზე ჩვენ შეგვიძლია რაიმე უფრო ვიწრო სფერო ავირჩიოთ თემატური მოკვლევის შემდგომი ეტაპისათვის და მოხარული ვიქნები თუ მომიწვევთ როგორც ერთ-ერთი მონაწილეს. ბატონი გიორგი ხოჯევანიშვილის შეკითხვა იყო ამ რეკომენდაციებიდან რომელიმე საკანონმდებლო ინიციატივად თუ ჩამოყალიბდება. ჩვენ რამოდენიმე რეკომენდაცია გვაქვს დასკვნაში, რომელიც ითვალისწინებს საკანონმდებლო ინიციატივას; კერძოდ 1 თავი, სადაც წერია, რომ -,,უნდა შემუშავდეს დასახლების საერთო კრებასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო ცვლილებები და საქართველოს ორგანულ კანონში "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი" შესაბამისი ცვლილებათა პროექტი წარედგინოს პარლამენტს. გარდა ამისა გათვალისწინებულია სხვადასხვა ნორმატიული აქტების მიღება საკრებულოებიდან მაგალითად, რეკომენდაციის მე-6 თავი, რომლის ჩანაწერის მიხედვით -,,მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, ნორმატიული აქტით განსაზღვრონ საჯარო შეხვედრამდე გონივრული ვადით ადრე, ანგარიშის წინასწარი გამოქვეყნების ვალდებულება; ასევე მე-8 თავში წერია, რომ კარგი პრაქტიკის გამოყენების მიზნით მუნიციპალიტეტებს შეუძლიათ ითანამშრომლონ ერთმანეთთან. მუნიციპალიტეტებმა საკუთარი ნორმატიული აქტებით, ადგილობრივი სპეციფიკიდან გამომდინარე, სასურველია დაადგინონ მონაწილეობითი ბიუჯეტის მკაფიო და გამჭვირვალე პროცედურები’’. რაც თქვენი ინტერესის სფეროა. ასევე მინდა გამოვეხმაურო ბატონ ანზორ ბოლქვაძეს და აღვნიშნო, რომ მისასალმებელია ქედაში მოქალაქეთა ჩართულობით წარმატებით განხორციელებული ბიუჯეტირების 10 პროგრამა, რომელიც კარგი მაგალითის მიმცემი იქნება როგორც შუახევის, ასევე დანარჩენი მუნიციპალიტეტებითვისაც, რაშიც თქვენი ხელშეწყობის იმედი გვაქვს. კენჭისყრის შედეგად კომიტეტმა გადაწყვიტა: (ერთხმად) კომიტეტის დასკვნა: რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტმა მხარი დაუჭირა და ცნობად მიიღო - "მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის" შესახებ თემატური მოკვლევის ანგარიში. (თემატური მოკვლევის ანგარიში ოქმს თან ერთვის) სხდომის თავმჯდომარე სოზარ სუბარი სხდომის მდივანი ბელა ქველაძე 11

პროექტი საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი თემატური მოკვლევა "მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის" შესახებ თემატური მოკვლევის ანგარიში ანგარიში მომზადდა აშშ-ის საერთაშორისო სააგენტოს (USAID) პროექტ დემოკრატიული მმართველობის ინიციატივის (GGI) მხარდაჭერით. მასში გამოთქმული მოსაზრებები შესაძლოა არ ასახავდეს აშშ-ის მთავრობის, USAID-ის ან GGI-ის შეხედულებებს. 1 პროექტი თემატური მოკვლევის განხორციელების პერიოდი: 2021 წლის აგვისტო - დეკემბერი თემატური მოკვლევის ჯგუფი: (ჩამოყალიბდა რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის 2021 წლის 14 ივნისის სხდომაზე). ჯგუფის შემადგენლობაში შედიან რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის წევრები: 1. სოზარ სუბარი - კომიტეტის თავმჯდომარე, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 2. ეკა სეფაშვილი - თავმჯდომარის მოადგილე, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 3. ზაურ დარგალი - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 4. ედიშერ თოლორაია - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 5. ვიქტორ ჯაფარიძე - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 6. ანზორ ბოლქვაძე - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 7. გიორგი ხოჯევანიშვილი - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "ქართული ოცნება" 8. გიორგი ვაშაძე - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "რეფორმების ჯგუფი" 9.ნინო ლაცაბიძე - კომიტეტის წევრი, ფრაქცია "ქართული ოცნება", თავმჯდომარის მოადგილე დავით ლოსაბერიძე - USAID GGI-ის მოწვეული ექსპერტი. მოკვლევის ჯგუფის მთავარი მომხსენებელი: ეკა სეფაშვილი. 2 ფრაქციის პროექტი თემატური მოკვლევის მიზანი: თემატური მოკვლევის მიზანი იყო საქართველოში მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესწავლა, ჩართულობის ხელისშემშლელი ფაქტორების გამოვლენა, როგორც საკანონმდებლო, ასევე, კანონის აღსრულების თვალსაზრისით; სათანადო დასკვნების და წინადადებების მიღება და რეკომენდაციების შემუშავება პასუხისმგებელ პირთა მიმართ, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირება. ამ მიზნით კომიტეტმა მოიწვია დაინტერესებული მხარეები (იურიდიული და ფიზიკური პირები), რათა მათ წერილობითი ფორმით წარმოედგინათ საკუთარი მოსაზრებები და წინადადებები მოქალაქეთა ჩართულობის პროცესის გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით. კერძოდ წარმოდგენილი უნდა ყოფილიყო პასუხები შემდეგ კითხვებზე: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ როგორ შეაფასებდით საქართველოს კოდექსში გათვალისწინებულ მოქალაქეთა ჩართულობის ფორმებს? გთხოვთ მოგვაწოდოთ დეტალური მოსაზრება თითოეულ ინსტრუმენტთან დაკავშირებით; რამდენად ფარავს ზემოაღნიშნული მოქალაქეთა ჩართულობის ფორმები პრაქტიკაში არსებულ საჭიროებებს? როგორია ევროსაბჭოს რეკომენდაციები ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში მოქალაქეთა ჩართულობის ფორმებთან დაკავშირებით? რამდენად ესადაგება საქართველოს კანონმდებლობა და არსებული პრაქტიკა ევროსაბჭოს რეკომენდაციებს? ევროსაბჭოს რეკომენდაციებზე დაყრდნობით, როგორ შეიძლება შეფასდეს მოქალაქეთა მონაწილეობის ფორმების სამართლებრივი უზრუნველყოფისა და გარანტირების საკითხი? რამდენად სავალდებულოა ადგილობრივი თვითმმართველობებისთვის მოქალაქეთა ჩართულობის ხელშეწყობა? თუ ეს ნებაყოფლობითია და დამოკიდებულია მხოლოდ პოლიტიკურ კულტურაზე? საქართველოს სპეციფიკიდან გამომდინარე, თქვენი აზრით, რა გამოცდილების (ადგილობრივი/საერთაშორისო) გაზიარება იქნებოდა სასარგებლო მუნიციპალიტეტებისათვის მოქალაქეთა მონაწილეობის ხელშესაწყობად? მუნიციპალიტეტის უფლებამოსილებებს მიკუთვნებულ რომელ საკითხებზე შეიძლება, სავალდებულო გახდეს მუნიციპალიტეტში მცხოვრებლების მონაწილეობა/ჩართულობა გადაწყვეტილების მიღებისას ან/და მათი მოსაზრებების მოსმენა მსჯელობის პროცესში? ხდება თუ არა მუნიციპალიტეტების მიერ მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე საკითხებზე საჯარო განხილვების გამართვა? არსებობს თუ არა ხარვეზები და პრობლემები, რომელიც ხელს უშლის აღნიშნულ პროცესს? რა პოზიტიური გამოცდილება არსებობს, რომლის გაზიარება შესაძლებელია სხვა მუნიციპალიტეტების მიერ? იყენებენ თუ არა მუნიციპალიტეტები კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოქალაქეთა მონაწილეობის ფორმებისგან განსხვავებულ ფორმებს? როგორია არსებული პრაქტიკა და რა შედეგები მოიტანა? არსებობს თუ არა მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტში შესაბამისი პროგრამა (ქვეპროგრამა), რომელიც გამიზნულია მოქალაქეთა მონაწილეობის ხელშეწყობისათვის? რამდენად ხდება სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს მიერ წარმოდგენილი 3 პროექტი ▪ ▪ რეკომენდაციების/ინიციატივების გათვალისწინება? გთხოვთ მიმოიხილოთ, რამდენად განსხვავებულია მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის ფორმების გამოყენების პრაქტიკა თვითმმართველ ქალაქებსა და სხვა მუნიციპალიტეტებს შორის? მუნიციპალიტეტში მოქალაქეთა ჩართულობისთვის არის თუ არა გაკეთებული არსებული საჭირო ინფრასტრუქტურის ანალიზი, ასევე შესაბამისი პლატფორმების ანალიზი (მათ შორის ელექტრონული პლატფორმების) და რა პრობლემები იკვეთება ამასთან დაკავშირებით? თემატურ მოკვლევაში ჩართული სუბიექტები: საქართველოს პარლამენტი ▪ ▪ ▪ თემატური მოკვლევის ჯგუფი პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის, იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის, გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების კომიტეტის, საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტის წევრები საქართველოს სამთავრობო სტრუქტურები ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია გორის მუნიციპალიტეტის მერია ფოთის მუნიციპალიტეტის მერია ქედის მუნიციპალიტეტის მერია საზოგადოებრივი ორგანიზაციები ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI) კონსულტაციისა და ტრენინგის ცენტრი (CTC) მმართველობითი სისტემების განვითარების ცენტრი (MSDC) მწვანე ალტერნატივა პოლონეთის სოლიდარობის ფონდი სამოქალაქო კულტურის საერთაშორისო ცენტრი (ICCC) სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი (CSI) საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (GYLA) საქართველოს ქალთა დასაქმების ხელშემწყობი ასოციაცია "ამაგდარი" ქალთა საინფორმაციო ცენტრი 4 პროექტი განხორციელებული ღონისძიებები: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ 14 ივნისი, 2021 - საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტმა მიიღო გადაწყვეტილება "მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის" შესახებ თემატური მოკვლევის ჯგუფის შექმნასთან დაკავშირებით 9 ივლისი, 2021 - თემატური მოკვლევის დაწყების შესახებ ინფორმაციისა და ტექნიკური მოთხოვნების გამოქვეყნება (დაინტერესებული მხარეებისაგან მოსაზრებების წარმოდგენის ბოლო ვადა - 31 აგვისტო, 2021) 20 ივლისი, 2021 - სამუშაო შეხვედრა არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტში 21 ივლისი - 15 აგვისტო, 2021 - მოკვლევის ჯგუფის სამუშაო ფორმატში მომზადდა სამუშაო დოკუმენტები: 1. მონაწილეობის რეგულირება - საერთაშორისო გამოცდილება; 2. მუნიციპალიტეტებში ჩართულობის დონის შეფასება (საქართველოს მუნიციპალიტეტებისათვის დაგზავნილი ანკეტირების საფუძველზე) 1 სექტემბერი - 10 ოქტომბერი, 2021 - დაინტერესებული მხარეებისაგან მიღებული მოსაზრებების ანალიზი, ზეპირი მოსმენის ეტაპზე და წარმოსადგენი დადასტურებული პოზიციებს მომხსენებლების გამოვლენა 12 ნოემბერი, 2021 - პირველი ზეპირი მოსმენა წარმოდგენილი მოსაზრებების ავტორების, სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებისა და საქართველოს პარლამენტის დეპუტატების მონაწილეობით 28 დეკემბერი, 2021 - მეორე ზეპირი მოსმენა საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობების წარმომადგენელთა მონაწილეობით 5 პროექტი ძირითადი მიგნებები: საერთაშორისო კონტექსტი XX საუკუნის ბოლოდან, განსაკუთრებით XXI საუკუნის დასაწყისიდან, გააქტიურდა დისკუსია პირდაპირ დემოკრატიასთან დაკავშირებით. აღნიშნული განპირობებულია მმართველობის ყველაზე გავრცელებული ფორმის - წარმომადგენლობითი დემოკრატიის გარკვეული კრიზისით, რასაც რიგი მიზეზი განაპირობებს: ▪ ეკონომიკური და სოციალური ასპექტი - გლობალიზაციის პროცესმა გამოიწვია სხვადასხვა რეგიონების და გეოგრაფიული ზონების არათანაბარი განვითარება. ხდება ყველა სახის (ადამიანური, ფინანსური, ეკონომიკური, სოციალური) რესურსების კონცენტრაცია შედარებით მცირე არეალში (განვითარებული ქვეყნები, სადაც პლანეტის მოსახლეობის 7.5 მილიარდიდან 1 მილიარდი ადამიანი ცხოვრობს - ე.წ. "ოქროს მილიარდი"; თავად ცალკეულ ქვეყნებში დიდი ურბანული აგლომერაციები). დანარჩენი ტერიტორიები თანდათან იქცნენ განვითარების პერიფერიულ ზონებად. ასეთ ზონებში ცხოვრების დაბალი დონე, რესურსების სიმცირე, განვითარების პერსპექტივის არარსებობა, მიგრაცია განვითარებული ზონების მიმართულებით პრობლემებს ქმნის განვითარებული ნაწილისთვისაც (კრიმინოგენური და ეკოლოგიური სიტუაციის გაუარესება და ა.შ.). ▪ პოლიტიკური ასპექტი - ადამიანთა დიდი ნაწილი გარიყული აღმოჩნდა განვითარების პროცესისაგან. მცირდება ცალკეული ინდივიდების თუ რიგი საზოგადოებრივი ჯგუფების მოთხოვნათა და სურვილების გათვალისწინების ალბათობა. ეს იწვევს: საზოგადოების ფრუსტრაციას, განწყობების რადიკალიზაციას (ტერორიზმი ადგილებზე არსებული ცხოვრების წესის მცდელობა, დაუპირისპირდეს არსებულ გლობალურ მეინსტრიმს; მოსახლეობის დიდი ნაწილის აპრიორი უნდობლობა ნებისმიერი ხელისუფლებისადმი). ▪ საზოგადოებისა და სახელმწიფოს დამოკიდებულება - მწვავედ დგას ხელისუფლების ლეგიტიმაციის პრობლემა. საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილი, ღიად თუ ფარულად, არ აღიარებს სახელმწიფოს, როგორც მათი პრობლემების მომგვარებელ ინსტრუმენტს. ეს თავად სახელმწიფოებს უქმნის პრობლემებს - თუ ადამიანებს შეუძლიათ სახელმწიფოს გარეშე არსებობა, სახელმწიფო თეორიულადაც კი ვერ იარსებებს ადამიანთა გარეშე (მაგალითისათვის საბჭოთა კავშირის გაქრობა გამოიწვია არა გლობალურმა ომმა ან გარე კატასტროფამ, არამედ იმან, რომ მოსახლეობის აბსოლუტურმა უმრავლესობამ გარკვეულ ეტაპზე მიიჩნია, რომ ეს მათი სახელმწიფო არ იყო.). ხელისუფლების ლეგიტიმაციის პროცესი განსაკუთრებით პრობლემური ხდება კრიზისების დროს (მაგალითად I მსოფლიო ომი და "ესპანური გრიპის" პანდემია, 1929 წლის ეკონომიკური კრიზისი, 2008 წლის ეკონომიკური კრიზისი და Covid 19-ის პანდემია). ამ დროს ძლიერდება როგორც ხელისუფლებათა ავტორიტარული მისწრაფებები, ისე პოპულისტური განწყობები საზოგადოების დიდი ნაწილში. მონაწილეობის/პირდაპირი დემოკრატიის, როგორც წარმომადგენლობითი დემოკრატიის ალტერნატივის, გაძლიერების შესახებ მსჯელობა აქტუალური გახდა ჩვენი საუკუნის დასაწყისიდან და განსაკუთრებით გაძლიერდა 2008 წლის კრიზისის შემდეგ. აღნიშნული შეეხება არა ზოგადად პირდაპირი დემოკრატიის კლასიკურ ფორმას, არამედ ისეთ მექანიზმებს, როგორიცაა რეფერენდუმები (განსაკუთრებით ადგილობრივი), სამოქალაქო 6 პროექტი ინიციატივები, ინიციატივები პოლიტიკის დღის წესრიგში არსებულ საკითხებზე და გაწვევის ინსტრუმენტი. დღეისათვის პირდაპირი დემოკრატიის მომხრეები და მოწინააღმდეგენი საუბრობენ მის დადებითი და უარყოფითი მხარეებზე. დადებით მხარეებად ითვლება: ▪ მთავრობის სრული გამჭვირვალობა, როცა საზოგადოება მონაწილეობს პროცესში და სწორედ ის არის პასუხისმგებელი წარმატებაზე თუ წარუმატებლობაზე; ▪ მთავრობის ანგარიშვალდებულება - სრული საზოგადოებრივი მონაწილეობა ცალკეული პოლიტიკური ჯგუფები შიდა ინტერესების ნიველირების მიზნით; ▪ თანამშრომლობა - ადამიანები უფრო მეტად არიან მიდრეკილი, შეასრულონ კანონები, თუ მათ შექმნაში თავად მონაწილეობდნენ. უარყოფითი მხარეები: ▪ პროცესის დაუსრულებლობა ყველა საკითხში ყველაც მონაწილეობა პროცედურულადაც და ტექნიკურადაც შეუძლებელია; ▪ პროცედურების ხანგრძლივობა გამოიწვევს ინტერესის შემცირებას და საბოლოოდ ორგანიზებულ მცირე ჯგუფებს დარჩებათ მეტი საშუალება, საკუთარი გადაწყვეტილებები მოახვიონ თავზე მთავრობას; ▪ ერთი დაძაბული სიტუაციის შეცვლა მეორით - ყველა მაინც ვერ შეთანხმდება ყველაფერზე და უკმაყოფილონი მაინც დარჩებიან. არსებობს საფრთხე, რომ "უმრავლესობის ტირანიამ" (როგორც აშშ-ს დამფუძნებელი მამები უწოდებდნენ) შესაძლოა გამოიწვიოს უმცირესობების (ეთნიკური, სოციალური, რელიგიური, ეკონომიკური და ა.შ.) უფლებათა "კანონიერი" შეკვეცა, რეფერენდუმზე უმრავლესობის დომინანტობის გზით, რაც ლიბერალური მოდელის და ადამიანის უფლებების მიღწევაა. ამან, თავის მხრივ, საზოგადოების დესტაბილიზაციას და განვითარების პროცესის დამუხრუჭებას შეიძლება შეუწყოს ხელი. დღეისათვის ჯერჯერობით კიდევ არ არსებობს საბოლოო პასუხი, თუ როგორ უნდა იყოს გამოყენებული პირდაპირი დემოკრატია საზოგადოების გასააქტიურებლად ისე, რომ ამან პოპულიზმისა და, შესაბამისად, განვითარების შემაფერხებელი ცვლილებების საფრთხე არ შექმნას. რაზეც ყველა თანხმდება, არის ის, რომ წარმომადგენლობით და პირდაპირ დემოკრატიას შორის არჩევანი რომელიმე მოდელზე სრულად კი არ უნდა გაკეთდეს, არამედ, საკითხის შინაარსიდან და მნიშვნელობიდან გამომდინარე უნდა იყოს მიღებული გადაწყვეტილება. ამავე დროს არის მცდელობა, წარმომადგენლობითი დემოკრატიის "უფრო გადემოკრატიულების" გზით, გადაწყვეტა არსებულ მოდელში იყოს გამოძებნილი. აღნიშნულის მაგალითს წარმოადგენს ვალენსიის დეკლარაცია, რომელიც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის მიერ 2008 წლის 27-28 თებერვალს მინისტრების მოადგილეების 1019-ე შეხვედრაზე მიღებული (CM(2008)14-ad). ევროპის ქვეყნების საკანონმდებლო ბაზის ზოგადი ანალიზი ცხადყოფს, რომ არსებობს მონაწილეობის ზოგადი ჩარჩო, რომლებიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას, როგორც უნივერსალური რეკომენდაცია სხვა ქვეყნებისთვის: 1. გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ყველა მხარე ინფორმირებული უნდა იყოს (უმცირესობები, შშმ პირები, ქალები, ხანდაზმულები და ა.შ.). შერჩეული უნდა იყოს შესაბამისი მეთოდები, რომლებიც ხელს შეუწყობს ამ ჯგუფების ჩართვას; 7 პროექტი 2. არასამთავრობო ორგანიზაციებს გადამწყვეტი როლი ეკისრებათ ამ პროცესში; 3. ყველას უნდა ჰქონდეს წვდომა დოკუმენტებზე და პროექტებზე მათი მომზადების ეტაპზე და მომდევნო პერიოდშიც; 4. უნდა განისაზღვროს მონაწილეობისთვის გამოყოფილი დრო (სხვადასხვა ქვეყნის მიდგომა ითვალისწინებს მინიმუმ 10 დღის პერიოდს); 5. მონაწილეთა მხრიდან უკუკავშირი ზრდის ნდობას და აძლიერებს ჩართულობას; 6. ზოგ ქვეყანაში გამოიყენება მონაწილეობის პროცესის შეფასების მექანიზმი სამომავლო პროცესების გაუმჯობესების მიზნით; 7. მონაწილეობის ხელშესაწყობად პოლიტიკის პროცესის სხვადასხვა ეტაპზე შეიძლება გამოყენებულ იქნას სხვადასხვა ინსტრუმენტები და მექანიზმები. შესაბამისი გადაწყვეტილება მიღებულ უნდა იყოს პროცესის დასაწყისში; 8. შესაძლებელია პროცესის მომზადების ეტაპზე რიგი ღონისძიების გატარება - ზოგ ქვეყანაში შეირჩევიან კოორდინატორები, რომლებიც ხელს უწყობენ პროცესის მომზადებას და წარმართვას. ეს მოიცავს აგრეთვე გარკვეულ ფინანსურ წახალისებასაც საზოგადოების ჩართულობის გაზრდის მიზნით; 9. მონაწილეობის პროცესის შესახებ საზოგადოების ინფორმირებულობის გამოიყენება სხვადასხვა ინსტრუმენტები (მაგ., კამპანიები, ვებ-გვერდები და ა.შ.); 10. ზოგ ქვეყანაში ხელისუფლება პროცესის გასაადვილებლად იყენებს ელექტრონულ მონაწილეობის ინსტრუმენტებს - შექმნილია მომხმარებლისთვის შესაფერისი პლატფორმები, ელექტრონული კონსულტაციის ვარიანტები და სხვ.; 11. რიგ ქვეყნებში შემუშავდა დეტალური სახელმძღვანელო მითითებები მოქალაქეებისთვის ან/და თანამდებობის პირებისთვის და ამ მიზნით იმართება ტრენინგები; 12. ზოგი ქვეყანა სპეციფიკურ დაწესებულებას (სტრუქტურებს) აკისრებს მონაწილეობის მექანიზმების (მაგალითად, საზოგადოების კონსულტაცია) დანერგვას და მონიტორინგს; 13. ამავე დროს იქმნება იურიდიული გარანტიები (მ.შ., რეგულაციები დარღვევის შემთხვევაში უკუკავშირისა და საჩივრების მექანიზმის შესახებ). მოქალაქეთა ჩართულობასთან დაკავშირებული, საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ მიღებული დოკუმენტების ჩამონათვალი საკმაოდ ვრცელია. ევროპის საბჭო ▪ ▪ ▪ ▪ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია (3 სექტემბერი, 1953). კონვენციის მე-10 მუხლი აღიარებს გამოხატვის, ხოლო მე-11 მუხლი - შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლებას. ევროპის საბჭოს ოფიციალურ დოკუმენტების წვდომის შესახებ კონვენცია (2009) იძლევა იმ ოფიციალურ დოკუმენტებზე ხელმისაწვდომობის საშუალებას, რომელსაც სახელმწიფო ორგანოები ფლობენ. კონვენცია ადგენს მინიმალურ სტანდარტებს, რომლებიც უნდა იქნას გამოყენებული დოკუმენტების მოთხოვნების დამუშავებისას. ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის (PACE) 24-ე სესიის დებატები პოლიტიკურ საკითხთა კომიტეტის მოხსენებასთან "დემოკრატია ევროპაში - კრიზისი და პერსპექტივები" დაკავშირებით (2010 წლის 23 ივნისი, Doc. 12279) და თანმხლები დოკუმენტები: რეზოლუცია 1746(2010)Final და რეკომენდაცია 1928(2010). ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის მიერ 2017 წლის 27 სექტემბრის მინისტრების მოადგილეების 1295-ე შეხვედრაზე (CM(2017)83-final) დამტკიცებული პოლიტიკურ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში სამოქალაქო მონაწილეობის სახელმძღვანელო 8 პროექტი ▪ ▪ ▪ და დანართი - პოლიტიკურ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში სამოქალაქო მონაწილეობის სახელმძღვანელო - რეფერირებული ტექსტების ცნობარი. ადგილობრივი და რეგიონული ხელისუფლების კონგრესის 35 სესიაზე (2018 წლის 7 ნოემბერი) განხილული ანგარიში CG35(2018)14final - გამჭვირვალობა და ღია მმართველობა და მიღებული დოკუმენტები: რეზოლუცია 435(2018), რეკომენდაცია 424(2018). ადგილობრივი და რეგიონული ხელისუფლებების კონგრესის მიერ 2021 წლის 23 მარტს, 40-ე სესიაზე დამტკიცებული - 2021-2026 წლების ადგილობრივი და კონგრესის კონგრესის პრიორიტეტები (CG(2021)40-05) და რეზოლუცია 465(2021). ადგილობრივი და რეგიონული ხელისუფლების კონგრესის 40-ე სესიაზე (2021 წლის 24 მარტი) განხილული ანგარიში CG(2021)40-07final - კრიზისულ სიტუაციებში ადგილობრივი უზრუნველყოფა თვითმმართველობის და თანმხლებ რეკომენდაცია 453(2021). ევროპული დოკუმენტებში: ქარტიის რეზოლუცია პატივისცემის 466(2021) და ეუთო, ვენეციის კომისია ▪ ევროპული კომისია სამართლის მეშვეობით დემოკრატიის დასაცავად (ვენეციის კომისია) და ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (OSCE / ODIHR), 2014 წლის 17 დეკემბერი, კვლევა No. 706/2012 - OSCE/ODIHR Legis-Nr: GDL-FOASS/263/2014 - ერთობლივი სახელმძღვანელო მითითებები გაერთიანებების თავისუფლების შესახებ (მიღებულია კომისიის 101-ე პლენარულ სხდომაზე, 2014 წლის 12-13 დეკემბერს). ევროკავშირი ▪ კომუნიკაცია ევროპული საზოგადოების კომისიიდან COM(2002) 704 final, 2002 წლის 11 დეკემბერი - კონსულტაციისა და დიალოგის განმტკიცებული კულტურისკენ - ზოგადი პრინციპები და კომისიის მიერ დაინტერესებული მხარეების კონსულტაციის მინიმალური სტანდარტები. გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია ▪ ▪ ▪ გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტის სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებების საერთაშორისო კონვენანტის (1996 წლის 27 აგვისტო) 25-ე მუხლის თანახმად "... ყველა მოქალაქეს აქვს უფლება და შესაძლებლობა მონაწილეობა მიიღოს საზოგადოებრივ საქმეთა წარმართვაში." გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭომ პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ საქმეებში თანასწორი მონაწილეობის საკითხთან დაკავშირებით სამი რეზოლუცია მიიღო (2013, 2014, 2015). გაეროს გენერალური ასამბლეის 1999 წლის 8 მარტის დეკლარაცია - ინდივიდების, ჯგუფებისა და საზოგადოებრივი ორგანოების უფლებებისა და პასუხისმგებლობა საყოველთაოდ აღიარებული ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ხელშეწყობისა და დაცვაში. მოქალაქეთა მონაწილეობასთან დაკავშირებული საკითხები აქცენტირებულია რიგი საერთაშორისო ორგანიზაციის მიერ მომზადებულ/დამტკიცებულ ისეთ აქტებში, რომელიც შეეხება: 9 პროექტი ▪ ▪ საზოგადოების ცალკეულ ჯგუფებსა და სეგმენტებს, სხვადასხვა აქტივობებსა და მექანიზმებს. ზემოთ ჩამოთვლილი დოკუმენტები ახდენს საერთაშორისო ორგანიზაციების ხედვების დაფიქსირებას სთავაზობს რეკომენდაციებს სახელმწიფოთა მთავრობებს ან/და სხვა საჯარო ხელისუფლებებს თუ სხვა ინსტიტუციებს. ქვეყნებისათვის სავალდებულოდ შესასრულებელ იურიდიულ დოკუმენტს წარმოადგენს ის ხელშეკრულებები, რომელთა შესრულების ვალდებულება ქვეყანას აქვს აღებული. ქვემოთ ჩამოთვლილია დოკუმენტები, რომელთაც საქართველო არის მიერთებული. ასოცირების შესახებ შეთანხმება ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შესახებ შეთანხმება ევროკავშირსა და საქართველოს შორის მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობს სამოქალაქო საზოგადოების გაძლიერებისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მოქალაქეთა ჩართულობის საკითხს: ▪ მდგრადი განვითარების პროცესში საკონსულტაციო ჯგუფისა და დიალოგის ფორუმის ფუნქციონირება (კარი IV, თავი 13, მუხლები 240, 241, 243); ▪ სამოქალაქო საზოგადოების სფეროში თანამშრომლობა (კარიVI, თავი 20, მუხლები 369371); ▪ სამოქალაქო საზოგადოების პლატფორმის ფუნქციონირება (კარი VIII, თავი 1, მუხლები 412-413). საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების დღის წესრიგში წარმოდგენილია სამოქალაქო მონაწილეობის პრინციპები: "1. პრინციპები, ინსტრუმენტები და რესურსები ასოცირების დღის წესრიგის იმპლემენტაციისთვის - ასოცირების დღის წესრიგი უნდა შესრულდეს გამჭვირვალობის, ანგარიშვალდებულებისა და ჩართულობის პრინციპების სრული დაცვით". დღის წესრიგის პრიორიტეტების (2. ასოცირების დღის წესრიგის პრიორიტეტები) 2.1 ნაწილი ("პოლიტიკური დიალოგი და რეფორმა") თვითმმართველობის სფეროს შეეხება: 2.1. პოლიტიკური დიალოგი და რეფორმა (I) დემოკრატიის, კანონის უზენაესობის და ადამიანის უფლებათა უზრუნველმყოფი ინსტიტუტების სტაბილურობის, დამოუკიდებლობის და ეფექტიანობის გაძლიერება, განსაკუთრებით შემდეგი გზით: • დეცენტრალიზაციის სტრატეგიის განხორციელება ევროპის საბჭოს "ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ ქარტიის" შესაბამისად. (CETS No 122) ევროპული ქარტია ადგილობრივი თვითმმართველობის შესახებ ადგილობრივი თვითმმართველობის ქარტია, რომელიც მიღებულ იქნა სტრასბურგში, 1985 წლის 15 ოქტომბერს, განსაზღვრავს თვითმმართველობის საქმიანობის ძირითად მიმართულებებს (საქართველომ ქარტიის რატიფიცირება მოახდინა საქართველოს პარლამენტის 2004 წლის 26 ოქტომბრის # 515 - IIს დადგენილებით). გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოებრივ მონაწილეობის საკითხებს არეგულირებს მეორე მუხლის პუნქტი 2: "ადგილობრივი თვითმმართველობის პრინციპი აღიარებული იქნება შიდა კანონმდებლობით და შესაძლებლობის შემთხვევაში, კონსტიტუციით ... ამ უფლების განხორციელება ხდება საბჭოების ან ასამბლეების მიერ, რომლებიც შედგებიან პირდაპირი, თანაბარი და თანასწორი ხმის მიცემის საფუძველზე ფარული კენჭისყრით არჩეული 10 პროექტი წევრებისაგან და რომლებთანაც შეიძლება არსებობდნენ მათ წინაშე პასუხისმგებელი აღმასრულებელი ორგანოები. ეს დებულება არანაირ ზეგავლენას არ მოახდენს მოქალაქეთა მონაწილეობაზე ასამბლეებში, რეფერენდუმებში და ნებისმიერი სახის პირდაპირ მონაწილეობაზე იქ, სადაც ეს კანონით ნებადართულია." ადგილობრივი თვითმმართველობის ევროპული ქარტიის დამატებითი ოქმი "ადგილობრივი თვითმმართველობის ევროპული ქარტიის დამატებითი ოქმი ადგილობრივი ხელისუფლების საქმიანობაში მონაწილეობის უფლების თაობაზე", ("უტრეხტის ოქმი", რომელიც 2009 წლის 16 ნოემბერს მიიღეს და რომელსაც საქართველო შეუერთდა 2019 წლის 29 მაისს), 7 მუხლს შეიცავს და შეეხება ევროპის საბჭოს წევრ ქვეყნებში გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში მოქალაქეთა მონაწილეობის საკითხს. პრეამბულაში ხაზგასმულია, რომ ადგილობრივი ხელისუფლების საქმიანობაში მონაწილეობის უფლება წარმოადგენს ევროპული თანამეგობრობის საერთო, და უპირატესი მნიშვნელობის მქონე, პრინციპს. ხელმომწერი ქვეყნების ვალდებულებების ჩამონათვალი მოცემულია 1-3 მუხლებში: ▪ ადგილობრივ თვითმმართველობებს კანონმდებლობით უნდა მიენიჭოთ უფლებები, რაც უზრუნველყოფს ყველა პირის ადგილობრივი ხელისუფლების საქმიანობაში მონაწილეობის მიღებას; ▪ აღიარებულია მოქალაქეთა უფლება, მონაწილეობა მიიღოს ადგილობრივი ხელისუფლების არჩევნებში. ნებისმიერი პირობა და შეზღუდვა (თუ ასეთი არსებობს) საერთაშორისო სამართლებრივ ნორმებს უნდა შეესაბამებოდეს; ▪ თვითმმართველობებისათვის შესაბამისი უფლებამოსილების გადაცემის გზით, პრაქტიკაში უნდა ამოქმედდეს ადგილობრივი ხელისუფლების საქმიანობაში მონაწილეობის მიღების უფლება; ▪ შესაბამისი პროცედურებით უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ყველა კატეგორიის მოქალაქის საკონსულტაციო პროცესებში ჩართვა (მოქალაქეებთან ყველაზე ახლო დონეზე); ოფიციალურ დოკუმენტებთან წვდომა; წინადადებებზე რეაგირება და საინფორმაციო ტექნოლოგიების გამოყენება. ორჰუსის კონვენცია საზოგადოებრივ სივრცეებთან დაკავშირებული საკითხისათვის საყურადღებოა ორჰუსის კონვენცია "გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოების მონაწილეობისა და ამ სფეროში მართლმსაჯულების საკითხებზე ხელმისაწვდომობის შესახებ" (ორჰუსი, დანია, 25 ივნისი, 1998), რომელსაც ხელს აწერს 46 ქვეყანა და ევროკავშირი და რომელსაც საქართველო 2001 წლის 30 ოქტომბერს შეუერთდა. კონვენცია ეფუძნება სამ ძირითად პრინციპს: ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა; საზოგადოების მონაწილეობა; მართლმსაჯულების ხელმისაწვდომობა. კონვენციაში დადგენილია მინიმალური სტანდარტები აღნიშნულ საკითხებთან დაკავშირებით, კერძოდ აღნიშნულია, რომ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში: ▪ მონაწილეობენ არა მხოლოდ დაინტერესებული მხარეები, არამედ დაინტერესებული საზოგადოება; ▪ მოქალაქეთა მონაწილეობა შესაძლებელი უნდა იყოს საწყისი ეტაპზევე, როდესაც არსებობს პროგრამაში ცვლილებების შეტანის შესაძლებლობა ▪ დადგენილი უნდა იყოს მონაწილეობის გონივრული ვადები; ▪ საზოგადოება დროულად უნდა იყოს ინფორმირებული; 11 პროექტი ▪ საზოგადოებას უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა წარადგინოს თავისი შენიშვნები და მოსაზრებები. მმართველობის სისტემების რეფორმირების პროცესში განსაკუთრებული ადგილი ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე მოქალაქეთა ჩართულობას უკავია. ეს გასაგებიცაა, ვინაიდან მოქალაქეთა საჯარო სტრუქტურებთან უშუალო შეხების 80% სწორედ ადგილობრივ ინსტიტუტებზე მოდის. ევროპის საბჭოს წევრი ქვეყნებისათვის შექმნილია კონკრეტული რეკომენდაციების პაკეტი თუ სამუშაო დოკუმენტები, რომელიც ცალკეულ სფეროებს ეხება. მაგალითისათვის შესაძლოა აღინიშნოს: ▪ კონგრესის რეზოლუცია 237(1992) - ევროპული ქარტია მუნიციპალურ და რეგიონულ დონეზე ახალგაზრდების მონაწილეობის შესახებ; ▪ კონგრესის რეზოლუცია 243(1993) მოქალაქეობისა და სიღატაკის შესახებ (შარლერუას დეკლარაცია); ▪ რეზოლუცია 15(1995) სამოქალაქო პროექტი ადგილობრივ დემოკრატიაზე; ▪ რეკომენდაცია 34(1997) რეგიონული თვითმმართველობის ევროპული ქარტიის პროექტთან დაკავშირებით; ▪ 1999 წლის 7 მაისის მინისტრთა კომიტეტის შენიშვნები მოქალაქეთა უფლებებზე და მოვალეობებზე დაფუძნებული დემოკრატიული მოქალაქეობის საგანმანათლებლო პროგრამის დეკლარირებასთან დაკავშირებით; ▪ 2000 წლის 7 მაისი მინისტრთა კომიტეტის შენიშვნები რეზოლუცია 15(1995)-თან დაკავშირებით; ▪ კონვენცია ადგილობრივ დონეზე საზოგადოებრივ ცხოვრებაში უცხოელთა მონაწილეობის შესახებ; ▪ კონგრესის რეზოლუცია 91(2000) - მოქალაქეობის პასუხისმგებლობისა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობის შესახებ; ▪ რეკომენდაცია 182(2005) ადგილობრივ საქმეებში და არჩევნებში საზოგადოების მონაწილეობის შესახებ და განმარტებითი მემორანდუმი CPL(12)10 PartII; ▪ 2007 წლის 20-21 ნოემბერს, მე-14 საშემოდგომო სესიაზე განხილული მოსაზრება 28(2007) - ადგილობრივ და რეგიონულ დონეზე მონაწილეობის პოლიტიკის შეფასება, აუდიტი და მონიტორინგი; ▪ მინისტრთა კომიტეტის CM/Rec(2009) რეკომენდაცია - ადგილობრივ და რეგიონულ დონეზე მონაწილეობის პოლიტიკის შეფასება, აუდიტი და მონიტორინგი (დამტკიცებული 2009 წლის 1050-ე შეხვედრაზე, 2009 წლის 11 მარტი), რომელსაც თან ერთვის შესაბამისი სახელმძღვანელო/გაიდლაინი აღნიშნული საქმიანობის იმპლემენტაციის მიზნით. მიუხედავად იმისა, რომ მმართველი ელიტები ცდილობენ, მონაწილეობის გარკვეული მექანიზმების გამოყენებით (ინფორმირება, საზოგადოების მონაწილეობის მექანიზმები და ა.შ.) გააძლიერონ საზოგადოების მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, შედეგები ნამდვილად არ არის სახარბიელო. ეს, სხვადასხვა ხარისხით, შეეხება როგორც განვითარებად ქვეყნებს (ავტორიტარული და ჰიბრიდული რეჟიმები და სხვა), ისე განვითარებულ ქვეყნებს, კონსოლიდირებულ დემოკრატიებს. მაგალითისათვის გამოდგება დანია, სადაც ადგილობრივი მმართველობის სისტემების ეფექტურობის გაზრდის, სერვისების ხარისხის გაუმჯობესებისა და საჯარო ფინანსებში 12 პროექტი ადმინისტრაციული ხარჯების წილის შემცირების მოტივით ჩატარდა მუნიციპალიტეტების ტერიტორიული ოპტიმიზაცია - გამსხვილების მიმართულებით. ამან ვერ მოიტანა სასურველი ეფექტი - საზოგადოება უფრო დაშორდა მმართველობით ორგანოებს, ხოლო ადმინისტრაციული ხარჯები უფრო გაიზარდა (ვინაიდან საჭირო გახდა შუალედური მენეჯმენტის რგოლის შემოტანა). ეროვნული კონტექსტი საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად, საქართველოს მოქალაქეები ადგილობრივი მნიშვნელობის საქმეებს აწესრიგებენ ადგილობრივი თვითმმართველობის მეშვეობით, რისთვისაც აუცილებელია, უზრუნველყოფილი იქნეს მოქალაქეთა ჩართვა ამ მოწესრიგების პროცესში. 2014 წელს მიღებული ორგანული კანონთ "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი" და კანონში 2015 წელს შესული ცვლილებების შედეგად შეიქმნა ინსტიტუციური მექანიზმები, რომელიც ითვალისწინებს ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების საქმიანობაში მოქალაქეების ჩართულობას (დასახლების საერთო კრება; პეტიცია; სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო; მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და მუნიციპალიტეტის საკრებულოს კომისიის სხდომებში მონაწილეობა; მუნიციპალიტეტის მერის და მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წევრის მიერ გაწეული მუშაობის შესახებ ანგარიშების მოსმენა). გარდა ამისა, კანონმა მუნიციპალიტეტებს მიანიჭა უფლება, თავად განსაზღვრონ ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში მოქალაქეთა მონაწილეობის სხვა ფორმები, რომლებიც არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კანონმდებლობას. აღნიშნული მიმართულებით ქმედებების განხორციელების ვალდებულება საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებითაც აქვს აღებული: ▪ ▪ 2004 წელს ქვეყანამ მოახდინა "ადგილობრივი თვითმმართველობის ევროპული ქარტიის" რატიფიცირება, რომლის თანახმადაც "...მოქალაქეთა უფლება მონაწილეობა მიიღონ სახელმწიფო საქმეების წარმართვაში წარმოადგენს ერთ-ერთ დემოკრატიულ პრინციპს, რომელიც საერთოა ევროპის საბჭოს ყველა წევრი სახელმწიფოსათვის..."; 2019 წლის 29 მაისს საქართველოს პარლამენტმა მოახდინა ადგილობრივი თვითმმართველობის ევროპული ქარტიის დამატებითი ოქმი (ე.წ. "უტრეხტის ოქმი", 2009) რატიფიცირება. ადგილობრივი თვითმმართველობების განვითარება საქართველოს მთავრობის ერთ-ერთი პრიორიტეტია. 2019 წლის 31 დეკემბერს დამტკიცებულ იქნა "დეცენტრალიზაციის 2020– 2025 წლების სტრატეგია" და "დეცენტრალიზაციის სტრატეგიის განხორციელების 20202021 წლების სამოქმედო გეგმა". სტრატეგიის თანახმად საქართველოს მთავრობამ 2025 წლისთვის უნდა: "...უზრუნველყოს საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებული პრინციპების რეალიზება და ადგილობრივი თვითმმართველობის თანმიმდევრული განვითარება, აქციოს დეცენტრალიზაცია უწყვეტ, მიზანმიმართულ პროცესად, უზრუნველყოს საჯარო საკითხების გადაწყვეტაში თვითმმართველი ერთეულის როლისა და მნიშვნელობის გაზრდა, ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში მოქალაქეთა მონაწილეობა და გამჭვირვალე, ანგარიშვალდებული და კარგი მმართველობის პრინციპებზე დაფუძნებული ადგილობრივი თვითმმართველობის ჩამოყალიბება." 13 პროექტი მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობაში გვაქვს ინსტრუმენტები, რომელიც ხელს უწყობს მოქალაქეთა მონაწილეობასა და მუნიციპალიტეტების ანგარიშვალდებულებას, კვლევები აჩვენებს, რომ მოქალაქეთა მონაწილეობისა და ანგარიშვალდებულების დონე არცთუ ისე კარგ ნიშნულზე იყო 2019 წელს, რაც აღნიშნული საკითხის სიღრმისეული კვლევის საჭიროებას ადასტურებს და დღის წესრიგში აყენებს ხარვეზებისა და გამოწვევების იდენტიფიცირების საკითხს და შემდგომში სათანადო რეაგირების განხორციელებას. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, 2021 წლის ივნის-აგვისტოს პერიოდში, განხორციელდა მონაწილეობის არსებული მექანიზმების შეფასება თავად მუნიციპალიტეტების მიერ. ამ მიზნით ქვეყნის მასშტაბით ყველა საკრებულოსა და მერიას დაეგზავნა კითხვარი, რომლის მიზანიც ცალკეულ მუნიციპალიტეტებში სფეროში არსებული სიტუაციის გამოვლენა იყო. ანკეტირების მონაცემები, მოკვლევის ჯგუფის კონსულტანტის მიერ დამუშავებისა და გაანალიზების შემდეგ (2021 წლის სექტემბერი-ოქტომბერი), შეჯერებულ იქნა თემატური მოკვლევის ჯგუფისათვის დაინტერესებული მხარეების მიერ წარმოდგენილ ხედვებთან და მოსაზრებებთან, რამაც მოკვლევის ჯგუფს საშუალება მისცა გაეკეთებინა რიგი მიგნებები. მონაცემები ეფუძნება თავად თვითმმართველობის ორგანოების მიერ მოწოდებულ ინფორმაციას და არ არის სრულყოფილი. შეფასების მიზანი იყო მხოლოდ ზოგადი ტენდენციების წარმოჩენა. შეფასების კონკრეტული ამოცანას წარმოადგენდა გარკვეულიყო: ▪ ▪ ▪ ▪ რამდენად გამოიყენება კანონით გათვალისწინებული მოქალაქეთა ჩართულობის ინსტრუმენტები? რამდენად ფარავს ჩართულობის ეს ფორმები არსებულ საჭიროებებს? რა ხარვეზები და პრობლემები უშლის ხელს აღნიშნულ პროცესს? იყენებენ თუ არა მუნიციპალიტეტები მონაწილეობის დამატებით მექანიზმებს? კერძოდ მუნიციპალიტეტებს ეთხოვათ მოეწოდებინათ 2015-2020 წლების სტატისტიკა შემდეგ საკითხებთან დაკავშირებით: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. დასახლების საერთო კრება პეტიცია სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო მერის და საკრებულოს წევრთა მიერ წარდგენილი ანგარიში ელექტრონული ხელმისაწვდომობა მოქალაქეთა მონაწილეობის მხარდამჭერი საბიუჯეტო პროგრამები მონაწილეობითი ბიუჯეტირება მუნიციპალიტეტის მიერ გამოყენებული მოქალაქეთა ჩართულობის სხვა ფორმები მიუხედავად იმისა, რომ მოკვლევის პერიოდში პასუხი მიღებულ იქნა მუნიციპალიტეტების უმრავლესობიდან (57 მუნიციპალიტეტი, მ.შ. 45 მერია და 52 საკრებულო), მიღებული პასუხების ნაწილი არასრულია: 14 პროექტი ▪ ხშირად ერთი და იგივე პასუხი არის გაცემული სხვადასხვა კითხვაზე (მაგ., ზოგი პროგრამა წარმოდგენილია ხან როგორც სამოქალაქო ბიუჯეტი, ხან მონაწილეობის განსხვავებული ფორმა); ▪ ▪ ზოგი საკრებულო და მერია ხშირად ურთიერთსაპირისპირო ინფორმაციას იძლევა; ზოგი მუნიციპალიტეტის ინფორმაციით კონკრეტული განხორციელებულა მაშინ, როდესაც ასეთი პროგრამები ხორციელდებოდა (მაგ., მონაწილეობითი ბიუჯეტირება). პროგრამა არ გასულ წლებში მონაცემები აჩვენებს მონაწილეობის ცალკეული ფორმების პრაქტიკული რეალიზაციის დინამიკას. დასახლების საერთო კრება მოწოდებული ინფორმაციით 2015-2020 წლებში ჩატარდა 5 ათასზე მეტი კრება საშუალოდ წელიწადში - 700-ზე მეტი კრება (მაშინ, როცა ქვეყანაში 3.5 ათასზე მეტი სასოფლო დასახლებაა): ▪ ▪ ▪ საწყის ეტაპზე (2015-2016) ჩატარებული კრებების ოდენობა მართალია მცირეა, მაგრამ თანდათან იზრდება (2015 - დასახლებების 15%, 2016 - 20%); მომდევნო ეტაპზე (2017-2018) კრებების ოდენობა მცირდება (დასახლებების 9%); ბოლო წლებში კრებების ოდენობა მკვეთრად იზრდება (2019 - 44%, 2020 - 46%) - რაც სავარაუდოდ "სოფლის დახმარების სახელმწიფო პროგრამის" აღდგენას უკავშირდება. რჩეულის მხოლოდ კრებების მეტად მცირე ნაწილზე აირჩიეს: 2017 წლის მონაცემებით, რჩეული აირჩა 2015-2016 წლებში ჩატარებული კრებების მხოლოდ 3%-ზე (10 კრება), მუნიციპალიტეტებიდან მიღებული ინფორმაცია 2015-2020 წლებში ასახელებს 21 კრებას (კრებების 0.4%). სავარაუდოდ რჩეულის ინსტიტუციის სისუსტე მისი რეალური ფუნქციების არარსებობით შეიძლება იქნეს ახსნილი. მონაცემების თანახმად კრებების უმეტესობა (95-97%%) ინიციირებული იყო მერების (გამგებლების) მიერ და არა მოსახლეობის მიერ. მოწოდებული მონაცემების მიხედვით ჩატარებული კრებების მხოლოდ 65.8%-ში შედგა 20%-იანი კვორუმი. რეალურად ეს მონაცემები უფრო დაბალია. დასახლების კრებები უფრო რეალურად ტარდება მცირე სოფლებში, სადაც მცირე ოდენობის მოქალაქეთა შეკრება შედარებით იოლია. პეტიცია 2015 წლიდან პეტიციების რიცხვი მნიშვნელოვნად იზრდება (2016 წელს - 55, რაც წინა ათი წლის მანძილზე წარმოდგენილ პეტიციათა ჯამს აღემატება). პეტიციების ოდენობით გამოირჩევა: ოზურგეთი (42), ბათუმი (20), ჩხოროწყუ (15), ხულო (14), ფოთი (12), წალენჯიხა (11). სავარაუდოდ ეს აქტიური სამოქალაქო საზოგადოების არსებობით უნდა აიხსნას. მონაცემები არ არის სრული, მაგრამ ჩანს ონლაინ პეტიციის წარდგენის შესაძლებლობის ზრდის ტენდენცია (მუნიციპალიტეტთა ოდენობის 7-დან 18-მდე გაზრდა). ამასთან 15 პროექტი პეტიციების უმრავლესობა (223-დან - 197) აქტიურ მოქალაქეთა ჯგუფების (ან სსო-ების) მიერაა ინიციირებული. საერთო კრების მიერ ინიციირებული პეტიციის ოდენობა ცოტაა და ფიქსირდება მხოლოდ 2017 წელს და 2018 წლის დასაწყისში. სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო მრჩეველთა საბჭო შექმნილია მუნიციპალიტეტთა უმეტესობაში, სახეზეა ვხედავთ ზრდის პოზიტიური ტენდენცია. აქ სავარაუდოდ აქტიური მერებისა და აქტიური სამოქალაქო საზოგადოების საქმიანობაც უნდა დავინახოთ. ამავე დროს 11 მუნიციპალიტეტში ასეთი საბჭოები ჯერ კიდევ არ არის შექმნილი. აღსანიშნავია, რომ ჯამურად საბჭოების 40.4%-ს ქალები შეადგენენ (1503 პირი - 3723-დან). წლიდან წლამდე იზრდება საბჭოების შეხვედრების ოდენობა. გამონაკლისია 2020 წელი, როცა, მიუხედავად ონლაინ შეხვედრების ოდენობის ზრდისა, COVID 19-ის მიზეზით, შეხვედრების ოდენობა მკვეთრად შემცირდა. აქვე უნდა ითქვას, რომ მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში (სხვადასხვა პერიოდში - 75%-დან 90%-მდე) ვერ ხერხდება კანონით გათვალისწინებული საბჭოების შეხვედრის მინიმუმ 3 თვეში ერთხელ მაინც ჩატარება. წლიდან წლამდე იზრდება მრჩეველთა საბჭოს მიერ შემუშავებულ რეკომენდაციათა რაოდენობა (2015 - 31; 2019 - 184). ამასთან, მოწოდებული მონაცემების თანახმად, წარმოდგენილი რეკომენდაციების 61%-ზე მეტი გათვალისწინებულ იქნა მერის მიერ. სხვადასხვა მუნიციპალიტეტში რეალიზებული ინიციატივების წილი საერთო ოდენობის 1/2-2/3-ის ფარგლებში მერყეობს. მერის და საკრებულოს წევრის მიერ წარდგენილი ანგარიში იზრდება იმ მუნიციპალიტეტების ოდენობა, სადაც მერები საზოგადოებას ანგარიშს წარუდგენენ, რაც პოზიტიურ ტენდენციად უნდა ჩაითვალოს. ტენდენცია შენელდა 2020 წელს. ამ გარემოების მიზეზად COVID 19-ის დასახელება არ იქნება მართებული - ვინაიდან ანგარიში შესაძლოა ელექტრონულადაც იქნეს წარმოდგენილი. ასევე იზრდება საკრებულოს წევრის მიერ ანგარიშების წარდგენის მჩვენებელიც. ამასთან, საკმაოდ დიდი განსხვავებაა მუნიციპალიტეტების მიხედვით. რიგ შემთხვევებში საკრებულოს ყველა წევრი წარმოადგენს ანგარიშს (100%). ამავე დროს, არის მუნიციპალიტეტები, სადაც ეს მაჩვენებელი მხოლოდ 2-3%-ია. ელექტრონული ხელმისაწვდომობა იზრდება მუნიციპალიტეტების ოდენობა, სადაც თვითმმართველობები მოქალაქეებს ვებგვერდის და სოციალური ქსელების მეშვეობით უკავშირდებიან (არსებული მონაცემების თანახმად - მუნიციპალიტეტების 3/4). მოქალაქეთა მონაწილეობის მხარდამჭერი საბიუჯეტო პროგრამები 16 პროექტი 2015-2020 წლებში იზრდება იმ მუნიციპალიტეტების ოდენობა (5-დან 13-მდე), ვინც ადასტურებს, რომ ასეთი პროგრამები გააჩნია. როგორც წესი, ეს პროგრამები ახდენენ ეკოლოგიის, სოციალური სფეროს, ახალგაზრდული პოლიტიკის, სპორტისა და გენდერული თანასწორობის მიმართულებით განხორციელებული პროექტების მხარდაჭერას. არსებობს კონკრეტულად მოქალაქეთა მონაწილეობის მხარდამჭერის პროგრამებიც. უნდა ითქვას, რომ 2015-2016 წლების შედარებით მნიშვნელოვანი დაფინანსების პერიოდის შემდეგ შეინიშნება ასეთი პროგრამებისათვის გამოყოფილი თანხების მკვეთრი შემცირება (2017-2018), შემდეგ კი (2019-2020) - ისევ მნიშვნელოვანი ზრდა. მონაწილეობითი ბიუჯეტირება მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, მატულობს იმ მუნიციპალიტეტთა რიცხვი (20152020 - 2-დან 8-მდე), რომლებიც ახორციელებენ უშუალოდ მონაწილეობითი ბიუჯეტირების პროგრამებს. ამასთან, რიგ მუნიციპალიტეტებში არ ჰქონდათ ინფორმაცია, რომ ადრე ანალოგიური პროგრამები ხორციელდებოდა და საერთაშორისო დონორების მიერ დაფინანსებული პროექტების დასრულების ან მუნიციპალიტეტის ხელმძღვანელობის ცვლის შედეგად შეჩერდა (მაგალითად: მარნეული, ბორჯომი, საჩხერე ...). მუნიციპალიტეტის მიერ გამოყენებული მოქალაქეთა ჩართულობის სხვა ფორმები გარდა ზემოაღნიშნული მექანიზმებისა, ზოგი მუნიციპალიტეტი იყენებს მოქალაქეთა ჩართულობის სხვა ფორმებსაც ▪ "საზოგადოებრივი დარბაზი" ▪ ფეისბუქი-"ლაივსტრიმი" (საკრებულოს სხდომების ტრანსლირება) ▪ ონლაინ პლატფორმა "შენი იდეა ქალაქის მერს" ▪ საკრებულოს კომისიების გასვლითი სხდომები ▪ საკრებულოს მოქალაქეებთან შეხვედრები თემებში და ა.შ. ძირითადი მიგნებები კანონმდებლობისა და პრაქტიკის ურთიერთმიმართება ჩანს განსხვავება საკანონმდებლო რეგულაციებით განსაზღვრულ საქმიანობასა და რეალურ პრაქტიკას შორის. ▪ ▪ კანონმდებლობით განსაზღვრული რიგი ნორმებისა სრულყოფილად არ მოქმედებს. დასახლების საერთო კრება. ვინაიდან დასახლებებში სახეზე მყოფი მოსახლეობა რეგისტრირებულზე ნაკლებია, რეალურად 20%-იანი მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად იზრდება. შედეგად, როგორც წესი იქ, სადაც კრება იმართება, შესაბამისი ოდენობის მოქალაქეთა მობილიზება ჭირს (ოფიციალური მონაცემების მიხედვითაც კი მხოლოდ 66%-ში იყო დამსწრეთა კვორუმი). 17 პროექტი ▪ სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო. არ სრულდება ორგანული კანონის "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი" ნორმები. რიგ მუნიციპალიტეტებში მრჩეველთა საბჭო საერთოდ არ შექმნილა. თვითმმართველობების ვალდებულებების შესრულება აღინიშნება თვითმმართველობების უნარების და კვალიფიკაციის ზრდა: ▪ ▪ ▪ ▪ მატულობს თვითმმართველობის ინიციატივით გამართული დასახლების საერთო კრებების ოდენობა; მატულობს იმ მუნიციპალიტეტთა ოდენობა, სადაც პეტიციების წარდგენის ელექტრონული საშუალებები ინერგება; იზრდება იმ მუნიციპალიტეტთა ოდენობა, სადაც მერი ამომრჩევლებს წარუდგენს ყოველწლიურ ანგარიშს; უნდა აღინიშნოს საკრებულოს წევრთა მიერ წარდგენილი ანგარიშების ზრდა როგორც რაოდენობრივ (2015 წლისათვის 1/3 წარადგენდა ანგარიშებს, 2019 წლისთვის ამ მაჩვენებელმა 50%-ს გადააჭარბა), ისე პროცენტულ მაჩვენებლებში (რიგ მუნიციპალიტეტში უკვე საკრებულოს ყველა წევრი). პროგრესია მოქალაქეებთან ურთიერთობის სხვა მექანიზმებთან დაკავშირებითაც: ▪ ▪ ▪ იზრდება მუნიციპალიტეტთა ოდენობა, სადაც მოქალაქეებთან კომუნიკაციებისათვის თვითმმართველობა იყენებს მუნიციპალურ ვებ-გვერდებს; ასევე იზრდება მუნიციპალიტეტების მიერ სოციალური ქსელის გამოყენების ოდენობა; მართალია ცოტაა, მაგრამ მაინც გვხვდება მუნიციპალიტეტების მიერ ონლაინგამოკითხვების ჩატარების მაგალითები. მუნიციპალიტეტები არა მარტო IT ტექნოლოგიებს იყენებენ, არამედ ახორციელებენ მუნიციპალური ბიუჯეტიდან დაფინანსებულ რიგ პროგრამებს: ▪ ▪ სულ მცირე 2.5-ჯერ გაიზარდა იმ მუნიციპალიტეტთა ოდენობა, ვინც ასეთ პროგრამებს ახორციელებს (5-დან 13-მდე); ამასთან არათანაბრად ხდება ბიუჯეტებიდან თანხების გამოყოფა. არსებული მონაცემების თანახმად შედარებით დიდი ასიგნებები გამოიყოფოდა 2015-2016 წლებში, შემდეგ ხდება მათი მკვეთრი შემცირება (2017-2018), ბოლოს კი კვლავ ზრდა აღინიშნება (2019-2020). მუნიციპალიტეტების ნაწილი იყენებს ან იყენებდა მონაწილეობითი ბიუჯეტირების პროგრამებსაც: ▪ ▪ ▪ ნაწილი ძირითადად მხარდაჭერილი იყო დონორი ორგანიზაციების მიერ და პროექტების დასრულების შემდეგ აღარ გაგრძელებულა; ნაწილი წარმოადგენდა კონკრეტული მუნიციპალიტეტების მერების ინიციატივას და კონკრეტული მერის შეცვლის შემდეგ შეჩერდა; ნაწილი ამჟამად ხორციელდება. საზოგადოების ჩართულობის ხარისხი 18 პროექტი მიუხედავად შესაბამისი მექანიზმების გაუმჯობესებისა, ჩართულობის თვითმმართველობის განხორციელების პროცესში საკმაოდ დაბალია. ხარისხი დასახლების საერთო კრებების ჩატარება, საუკეთესო შემთხვევაში, მხოლოდ საქართველოს დასახლებების ნახევარში ხდება. ამასთან პრაქტიკაში მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი ფორმალურ ხასიათს ატარებს. მოქალაქეთა მიერ წარდგენილი პეტიციების ოდენობის დინამიკა აჩვენებს, რომ ამ მექანიზმების გამოყენება მუნიციპალიტეტთა მხოლოდ ნაწილში და, მცირე გამონაკლისის გარდა, იშვიათად ხდება. პეტიციების წარმდგენი ძირითადად სსო-ები და მოქალაქეთა ჯგუფები არიან. სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოები მოქმედებს მუნიციპალიტეტების უმეტესობაში. ამავე დროს: ▪ ▪ საბჭოები უფრო აქტიურად მოქმედებენ მუნიციპალიტეტებში, სადაც ძლიერია სამოქალაქო საზოგადოება; საბჭოების საქმიანობა შედეგიანია იმ შემთხვევაში, როცა მერი ხედავს საბჭოს პოზიტიურ როლს და ეფექტურად იყენებს მას. ზოგადი მიგნება მუნიციპალიტეტების მიერ წარმოდგენილი ინფორმაცია აჩვენებს, რომ როდესაც ხელისუფლება ახდენს ახალი მექანიზმის რეალიზებას, შეინიშნება საზოგადოების გააქტიურება და პირიქით - ფორმალური მიდგომის პირობებში, როცა მოქალაქეთა მიერ რეალური, საბოლოო გადაწყვეტილების მიღება არ ხდება, აქტივობა მკვეთრად მცირდება. 19 პროექტი რეკომენდაციები თემატური მოკვლევის ჯგუფის ფორმატში მოზადებული რეკომენდაციები (მომზადებულია მოკვლევაში ჩართული სუბიექტების რეკომენდაციების ბაზაზე) 1. შემუშავდეს დასახლების საერთო კრებასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო ცვლილებები და საქართველოს ორგანულ კანონში "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი" შესაბამისი ცვლილებათა პროექტი წარედგინოს პარლამენტს. 2. მუნიციპალიტეტების საკრებულოებს გაეწიოთ რეკომენდაცია გამოიყენონ საქართველოს ორგანული კანონით "ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით" მინიჭებული უფლებამოსილება და იმ დასახლებებში, რომელში რეგისტრირებულ ამომრჩეველთა რაოდენობა 2000-ს აღემატება, განსაზღვრონ საკუთარი მუნიციპალიტეტის სპეციფიკაზე მორგებული, საერთო კრების უფლებამოსილებები, მისი მოწვევისა და საქმიანობის წესი; 3. მუნიციპალიტეტების საკრებულოებს გაეწიოთ რეკომენდაცია განიხილონ და დაადგინონ პეტიციის წარდგენისთვის გამარტივებული პროცედურები, პეტიციების ინსტრუმენტის გამოყენების წახალისების მიზნით. ეს ხელს შეუწყობს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საკუთარი ინტერესების გამოხატვას. 4. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია დახვეწონ სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს დებულებები იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილი იქნეს საბჭოს წევრად საჯარო მოწვევის პროცედურის დანერგვა ან/და შესაბამისი სექტორის წარმომადგენელთა ასოციაციების გამოყენება. ასევე განისაზღვროს როგორც მუნიციპალიტეტის თანამდებობის პირთა საბჭოს წინაშე ანგარიშგების, ისე თავად საბჭოების მოქალაქეთა წინაშე ანგარიშგების შესაძლებლობაც; 5. მიეთითოს მუნიციპალიტეტების მერებს, რომ მატერიალურ-ტექნიკური მხარდაჭერის გზით ხელი შეუწყონ მრჩეველთა საბჭოს შეხვედრების ჩატარებას; 6. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, ნორმატიული აქტით განსაზღვრონ საჯარო შეხვედრამდე გონივრული ვადით ადრე, ანგარიშის წინასწარი გამოქვეყნების ვალდებულება; აგრეთვე სასურველია შემუშავდეს წესები, მერისა და საკრებულოს წევრის მიერ გაწეული მუშაობის შესახებ ანგარიშის განხილვის საჯარო შეხვედრების ორგანიზებისთვის (იმ მუნიციპალიტეტებში სადაც ეს წესები დამტკიცებული არ არის) და დამტკიცდეს ანგარიშის ფორმები; ანგარიშის მოსმენისას უზრუნველყოფილი იყოს საჯარო განხილვებში მეტი ამომრჩევლის ჩართვა და აქტიური მონაწილეობა; 7. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, დაიწყოს მუშაობა მონაწილეობის ელექტრონული მექანიზმების (ელექტრონული პეტიციები, გამოკითხვები, კონსულტაცია და ა.შ.) გამოყენებისა და ხელმისაწვდომობის გამარტივების მიმართულებით; 20 პროექტი 8. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, აქტიურად გამოიყენონ მონაწილეობითი ბიუჯეტირების ინსტრუმენტი, რაც უზრუნველყოფს ადგილობრივი საქმეების გადაწყვეტაში მოქალაქეთა ეფექტიან ჩართულობას. კარგი პრაქტიკის გამოყენების მიზნით მუნიციპალიტეტებს შეუძლიათ ითანამშრომლონ ერთმანეთთან. მუნიციპალიტეტებმა საკუთარი ნორმატიული აქტებით, ადგილობრივი სპეციფიკიდან გამომდინარე, სასურველია დაადგინონ მონაწილეობითი ბიუჯეტის მკაფიო და გამჭვირვალე პროცედურები, ასევე მოქალაქეთათვის განისაზღვროს მონაწილეობითი ბიუჯეტირების შედეგებზე, მონიტორინგის შესაძლებლობა და ფორმები. 9. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, აქტიურად იმუშავონ მოსახლეობაში მოქალაქეთა მონაწილეობის მექანიზმების ფართო პოპულარიზაციისთვის; 10. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, უზრუნველყონ ინფორმაციის გონივრულ ვადებში პროაქტიულად გამოქვეყნება, რაც ხელს შეუწყობს როგორც ანგარიშვალდებულებას, ასევე მოქალაქეთა ინფორმირებულობისა და ჩართულობის ზრდას. (აქ იგულისხმება მათ შორის, დაკმაყოფილებული პეტიციების შესახებ ინფორმაციის პროაქტიული ხელმისაწვდომობა და საბოლოო გადაწყვეტილებების დასაბუთება.) 11. მუნიციპალიტეტებს გაეწიოთ რეკომენდაცია, შეისწავლონ და გაანალიზონ მონაწილეობის კუთხით არსებული მდგომარეობა და ჩამოაყალიბონ ერთიანი ხედვა მოქალაქეთა მონაწილეობის ხელშეწყობისთვის. მაგალითად, ბიუჯეტის პროექტის შემუშავებასა და განხილვაში, მოქალაქეთა ჩართულობის უზრუნველყოფის მიზნით მკაფიო პროცედურების გაწერის შემუშავების მიმართულებით; 21 პროექტი დანართები 1. მიღებული მოსაზრებები: 2021 წლის 31 აგვისტოსათვის თემატური მოკვლევის ჯგუფმა მიიღო 6 მოსაზრება: 1. ა(ა)იპ მწვანე ალტერნატივა, მოსაზრებები და წინადადებები საქართველოს პარლამენტის რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის მოკვლევისთვის თემაზე: მუნიციპალიტეტის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესწავლა, https://web-api.parliament.ge/storage/files/shares/tematurimokvleva/regionuli/municipaliteti/mosazrebebi/1.mcvane-alternativa.pdf 2. ა(ა)იპ კონსულტაციის და ტრენინგის ცენტრი (CTC) და გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოება (GIZ), თემატური მოკვლევა მუნიციპალიტეტის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესახებ, https://webapi.parliament.ge/storage/files/shares/tematurimokvleva/regionuli/municipaliteti/mosazrebebi/2.CTC_GIZ.pdf 3. ა(ა)იპ ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI), ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტის (IDFI) მოსაზრებები მუნიციპალიტეტის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესახებ, https://webapi.parliament.ge/storage/files/shares/tematurimokvleva/regionuli/municipaliteti/mosazrebebi/3.IDF.pdf 4. ა(ა)იპ სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი (CSI), მუნიციპალიტეტის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესწავლის შესახებ საკომიტეტო მოკვლევა, წინადადებები, https://web-api.parliament.ge/storage/files/shares/tematurimokvleva/regionuli/municipaliteti/mosazrebebi/4.CSI.pdf 5. სოლიდარობის ფონდი PL საქართველოში, საქართველოს 24 მუნიციპალიტეტიდან 32 პრაქტიკოსის და ადგილობრივი ექსპერტის მოსაზრება და წინადადება "მუნიციპალიტეტების საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის" შესახებ, https://webapi.parliament.ge/storage/files/shares/tematurimokvleva/regionuli/municipaliteti/mosazrebebi/5.solidarity-fund-of-poland.pdf 6. იაგო წიკლაური, საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონული პოლიტიკის საკითხებში, მოსაზრებები - მუნიციპალიტეტის საქმიანობაში მოქალაქეთა ჩართულობის მდგომარეობის შესწავლის შესახებ, https://webapi.parliament.ge/storage/files/shares/tematurimokvleva/regionuli/municipaliteti/mosazrebebi/6.iago-tsiklauri.pdf 22 პროექტი 2. ზეპირი მოსმენები: 1. სამუშაო ჯგუფის სხდომა - შეხვედრა სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან 2021 წლის 20 ივლისი დამსწრეები: პარლამენტის წევრები: 1. სოზარ სუბარი - რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 2. ეკა სეფაშვილი - რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 3. გივი მიქანაძე - განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტი 4. მიხეილ სარჯველაძე - იურიდიულ საკითხთა კომიტეტი კონსულტანტი დავით ლოსაბერიძე - კონსულტანტი მოწვეული სტუმრები: 1. იაგო წიკლაური - საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში; 2. კოკა კიღურაძე - მმართველობითი სისტემების განვითარების ცენტრი (MSDC) 3. ირინა არაბიძე - დემოკრატიული მმართველობის ინიციატივა (GGI) 4. ნინო შიოშვილი საქართველოს ქალთა დასაქმების ხელშემწყობი ასოციაცია "ამაგდარი" 5. ლევან ფანიაშვილი - სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი (CSI) 6. ნათია აფხაზავა - სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი (CSI) 7. ანა ჭანტურია - დემოკრატიული მმართველობის ინიციატივა (GGI) 8. კონსტანტინე კანდელაკი - სამოქალაქო კულტურის საერთაშორისო ცენტრი (ICCC) 9. დავით ზარდიაშვილი - ექსპერტი 10. სალომე სიჭინავა - კონსულტაციებისა და ტრენინგების ცენტრი (CTC) 11. თეონა ტურაშვილი - ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI) 12. მარიამ ლაზიშვილი -ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI) 13. კლდიაშვილი დავითი - ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI) 14. ელენე რუსეცკი - ქალთა საინფორმაციო ცენტრი 15. ვოლოდიმირ აბრამიუკი - პოლონეთის სოლიდარობის ფონდი საქართველოში 16. მარიამ ხუციშვილი - პოლონეთის სოლიდარობის ფონდი საქართველოში 17. ვახუშტი მენაბდე - საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (GYLA) 18. ალექსანდრე სვანიშვილი - ექსპერტი, UNDP კომიტეტის აპარატის თანამშრომლები: 1. სულიკო ბეჟანიძე 2. ხათუნა ხვიჩია 3. მერი გოგებაშვილი თემატური მოკვლევის ჯგუფის ხელმძღვანელმა ეკა სეფაშვილმა მონაწილეებს გააცნო ჯგუფის სამუშაო გეგმა და თემატური მოკვლევის მიზნები. 23 პროექტი კონსულტანტმა დავით ლოსაბერიძემ წარმოადგინა ის გლობალური ტენდენციები, რომლებიც გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მოქალაქეთა მონაწილეობის მიმართულებით აღინიშნება და მოკლედ წარმოადგინა საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ შემუშავებული ხედვები, გზამკვლევები და რეკომენდაციები, რომლებიც აღნიშნულ სფეროს არეგულირებს. მოწვეულმა ორგანიზაციებმა აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით საკუთარი მოსაზრებები და რეკომენდაციები წარმოადგინეს, რის შემდეგ შეხვედრა კითხვა-პასუხის ფორმატში წარიმართა. დისკუსიაში მონაწილეობდნენ: ▪ მიხეილ სარჯველაძე, პარლამენტის წევრი, იურიდიულ საკითხთა კომიტეტი; ▪ თეონა ტურაშვილი, ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი (IDFI); ▪ ეკა სეფაშვილი, პარლამენტის წევრი, თემატური მოკვლევის ჯგუფის ხელმძღვანელი; ▪ ელენე რუსეცკი, "ქალთა საინფორმაციო ცენტრი"; ▪ კოკა კიღურაძე, მმართველობითი სისტემების განვითარების ცენტრი (MSDC); ▪ ვახუშტი მენაბდე, საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (GYLA); ▪ ნინო შიოშვილი, ქალთა დასაქმების ხელშემწყობი ფონდი "ამაგდარი"; ▪ ნათია აფხაზავა, სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი (CSI); ▪ სოზარ სუბარი, პარლამენტის წევრი, რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის თავმჯდომარე ▪ ლევან ფანიაშვილი, სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი (CSI); ▪ დავით ზარდიაშვილი, ექსპერტი ▪ ანა ჭანტურია, GIZ - კარგი მმართველობის პროგრამა; ▪ სალომე სიჭინავა - კონსულტაციებისა და ტრენინგების ცენტრი (CTC); ▪ კონსტანტინე კანდელაკი, სამოქალაქო კულტურის საერთაშორისო ცენტრი (ICCC); ▪ ვოლოდიმირ აბრამიუკი, პოლონეთის სოლიდარობის ფონდი საქართველოში; ▪ ალექსანდრე სვანიშვილი, ექსპერტი, გაეროს განვითარების პროგრამა. შეხვედრის შედეგები შეაჯამა რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის თავმჯდომარემ, სოზარ სუბარმა. 2. ზეპირი მოსმენა N1 - დასაბუთებული მოსაზრებების ავტორთა მოსმენები 2021 წლის 12 ნოემბერი დამსწრეები: პარლამენტის წევრები: 1. სოზარ სუბარი - რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 2. ედიშერ თოლორაია - გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების კომიტეტი; რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 3. ბექა დავითულიანი - განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტი; რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 4. ირაკლი ზარქუა - საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტი; რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი - კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე 5. ეკა სეფაშვილი - რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 24 პროექტი კონსულტანტი დავით ლოსაბერიძე - კონსულტანტი მოწვეული სტუმრები: 1. იაგო წიკლაური - საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში; 2. ვოლოდიმირ აბრამიუკი - პოლონეთის სოლიდარობის ფონდი საქართველოში 3. ქეთი გუჯარაიძე - მწვანე ალტერნატივა 4. ირინა არაბიძე - დემოკრატიული მმართველობის ინიციატივა (GGI) 5. სალომე სიჭინავა - კონსულტაციებისა და ტრენინგების ცენტრი (CTC) 6. ნინო კაპანაძე - საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (GYLA) 7. ბელა ქველაძე - უფროსი სპეციალისტი, საქართველოს პარლამენტი 8. დალი გოგოლაძე - პარლამენტის თავმჯდომარის მრჩეველი 9. კონსტანტინე კანდელაკი - სამოქალაქო კულტურის საერთაშორისო ცენტრი (ICCC) მოსაზრებების წარმომდგენმა ორგანიზაციებმა დაასაბუთეს თავიანთი რეკომენდაციები ▪ კონსულტაციებისა და ტრენინგების ცენტრი (CTC) - სალომე სიჭინავა ▪ მწვანე ალტერნატივა - ქეთი გუჯარაიძე ▪ საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში - იაგო წიკლაური პრეზენტაციებისა შემდეგ გაიმართა დისკუსია, რომელშიც მონაწილეობდნენ: ▪ ირაკლი ზარქუა, პარლამენტის წევრი, რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი - კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე ▪ ვოლოდიმირ აბრამიუკი, პოლონეთის სოლიდარობის ფონდი საქართველოში ▪ ნინო კაპანაძე, საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია (GYLA) ▪ დავით ლოსაბერიძე, მოკვლევის ჯგუფის კონსულტანტი ▪ კონსტანტინე კანდელაკი, სამოქალაქო კულტურის საერთაშორისო ცენტრი (ICCC) შეხვედრის შედეგები შეაჯამა თემატური მოკვლევის ჯგუფის ხელმძღვანელმა ეკა სეფაშვილმა 3. ზეპირი მოსმენა N2 - საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლებისა ადგილობრივი თვითმმართველობების წარმომადგენელთა მონაწილეობით 2021 წლის 28 დეკემბერი (ნაწილობრივ ონლაინ რეჟიმში) და დამსწრეები: პარლამენტის წევრები: 1. სოზარ სუბარი - რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი 2. პაატა მანჯგალაძე - იურიდიულ საკითხთა კომიტეტი; საპროცედურო საკითხთა და წესების კომიტეტი 3. ეკა სეფაშვილი - რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტი კონსულტანტი დავით ლოსაბერიძე - კონსულტანტი მოწვეული სტუმრები: 25 პროექტი 1. ნიკოლოზ როსებაშვილი - საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო 2. მზია გიორგობიანი საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო, მინისტრის მოადგილე 3. ნინო გოლოშვილი - მთავარი სპეციალისტი, გორის მუნიციპალიტეტის მერია 4. ირინა არაბიძე - დემოკრატიული მმართველობის ინიციატივა (GGI) 5. ნიკა ღვინიაშვილი - მერის მოადგილე, გორის მუნიციპალიტეტი 6. როლანდ ბერიძე - მერი, ქედის მუნიციპალიტეტი 7. ბექა ვაჭარაძე - მერი, ფოთის მუნიციპალიტეტი 8. არჩილ ჩიქოვანი - მერი, ბათუმის მუნიციპალიტეტი 9. იაგო წიკლაური - საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში ადგილობრივი თვითმმართველობების წარმომადგენლებმა გააკეთეს პრეზენტაცია თვითმმართველობებში არსებული მოქალაქეთა მონაწილეობის ფორმების და წარმატებული მაგალითების შესახებ ▪ ბათუმის მუნიციპალიტეტი - არჩილ ჩიქოვანი ▪ გორის მუნიციპალიტეტის მერია - ნინო გოლოშვილი ▪ ქედის მუნიციპალიტეტი - როლანდ ბერიძე ▪ ფოთის მუნიციპალიტეტი - ბექა ვაჭარაძე ▪ საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში - იაგო წიკლაური პრეზენტაციებისა შემდეგ გაიმართა დისკუსია, რომელშიც მონაწილეობდნენ: ▪ მზია გიორგობიანი, საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის მოადგილე ▪ ნიკოლოზ როსებაშვილი, საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო ▪ პაატა მანჯგალაძე, პარლამენტის წევრი, იურიდიულ საკითხთა კომიტეტი; საპროცედურო საკითხთა და წესების კომიტეტი ▪ სოზარ სუბარი, პარლამენტის წევრი, რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის თავმჯდომარე ▪ იაგო წიკლაური, საქართველოს პრეზიდენტის მრჩეველი რეგიონულ საკითხებში ▪ დავით ლოსაბერიძე, მოკვლევის ჯგუფის კონსულტანტი შეხვედრის შედეგები შეაჯამა რეგიონული პოლიტიკისა და თვითმმართველობის კომიტეტის თავმჯდომარემ, სოზარ სუბარმა. 26 პროექტი 3. გამოყენებული წყაროები: საქართველოს კანონმდებლობა და მთავრობის მიერ მიღებული დოკუმენტები 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. საქართველოს კონსტიტუცია, 24 აგვისტო, 1995 ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი, 1958-IIს, 5 თებერვალი, 2014 საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, 2181, 25 ივნისი, 1999 დეცენტრალიზაციის სტრატეგია 2019-2025, საქართველოს მთავრობა, 31 დეკემბერი, 2019 დეცენტრალიზაციის სტრატეგიის განხორციელების 2020-2021 სამოქმედო გეგმა, საქართველოს მთავრობა, 31 დეკემბერი, 2019 ღია მმართველობა საქართველო, 2016-2017 წლების სამოქმედო გეგმა, საქართველოს მთავრობა, 9 დეკემბერი, 2016 ღია მმართველობა საქართველო, 2018-2019 წლების სამოქმედო გეგმა, შემუშავებული იუსტიციის სამინისტროს ანალიტიკურ დეპარტამენტში, 4 დეკემბერი, 2018 ღია მმართველობა საქართველო, დამოუკიდებელი ანგარიშგების მექანიზმი (IRM): 2018-2019 შუალედური შედეგების ანგარიში, საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ მიღებული აქტები სავალდებულოდ შესასრულებელი ხელშეკრულებები 9. Association Agreement between the European Union and Georgia, 2014 10. Additional Protocol to the European Charter of Local Self-Government (CETS № 122, 1985) on the right to participate in the affairs of a local authority (ETS No. 207, 2009) 11. Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters ("Aarhus Convention"), 25 June 1998 საერთაშორისო ორგანიზაციების დოკუმენტაცია ევროპის საბჭო Council of Europe Conventions 12. European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ETS 5) and its additional protocols, ECHR 1950 13. Convention for the Protection of Individuals with regard to Automatic Processing of Personal Data (ETS No. 108), 1981 14. European Convention on the Recognition of the Legal Personality of International NonGovernmental Organisations, ETS No. 124 15. Convention on the Participation of Foreigners in Public Life at Local Level, ETS No. 144 16. European Charter for Regional or Minority Languages, ETS No. 148 17. Framework Convention for the Protection of National Minorities, ETS No. 157 18. European Social Charter (revised), ETS No. 163 19. Convention on Access to Official Documents (CETS No. 205), adopted by the Committee of Ministers, 27 November 2008 Parliamentary Assembly (PACE) - Resolutions 20. Resolution 1353 (2003) on the future of democracy: strengthening democratic institutions 27 პროექტი 21. Resolution 1589 (2007) on co-operation between the Assembly and the Conference of INGOs 22. Resolution 1746 (2010) on "Democracy in Europe: crisis and perspectives" (and Doc.12279 - report of the Political Affairs Committee: Assembly debate on 23 June 2010 (24th Sitting)) 23. Resolution 346(2012) to include young people in their national delegations to the Congress 24. Resolution 386(2015) to include young people in their national delegations to the Congress 25. Resolution 2095(2016) on "Strengthening the protection and role of human rights defenders in Council of Europe member States” 26. Resolution (2096) on How can inappropriate restrictions on NGO activities in Europe be prevented?” Parliamentary Assembly (PACE) - Recommendations 27. Recommendation 1864 (2009) on promoting the participation by children in decisions affecting them 28. Recommendation 1928 (2010) on Democracy in Europe: crisis and perspectives (Final version) 29. Recommendation 2085 (2016) on strengthening the protection and role of human rights defenders in Council of Europe member States 30. Recommendation 2086 (2016) "How can inappropriate restrictions on NGO activities in Europe be prevented?” Congress of Local and Regional Authorities 31. European Urban Charter, 18 March 1992 32. European Urban Charter II - Manifesto for a new urbanity - Adopted on the 15th Plenary Session, 29 May 2008 33. The thematic debate at the 36th Session of the on Addressing the Urban/Rural Divide: Solutions for Territorial Renewal, April 2019; 34. The terms of Reference of the Governance Committee on Developing Urban-Rural Interplay, 21 May 2019; 35. The use of languages by local and regional authorities, CG37(2019)17final, 31 October 2019 36. Developing urban-rural interplay, CG-FORUM(2020)02-03final, 7 December 2020 37. Priorities of the Congress 2017-2020 38. Congress Bureau decision on the adoption of the Monitoring Committee work plan for 2021-2022, 12 February 2021 39. Youth work: the role of local and regional authorities, CG-FORUM(2021)01-02final 12 February 2021 40. 2021-2026 Priorities of the Congress of Local and Regional Authorities, CG (2021)40-05, 23 March 2021 41. Ensuring the respect of the European Charter of Local Self-Government in major crisis situations, CG(2021)40-07final, 24 March 2021 Congress of Local and Regional Authorities - Resolutions 42. Resolution 128 (2002) on The problems of Europe's countryside, 21 March, 2002 43. Resolution 165 (2003) on NGOs and local and regional democracy 44. Resolution 252(2008) on Services of general interest in rural areas, a key factor in territorial cohesion, 14 March 2008 45. Resolution 301 (2010) on Minority languages: an asset for regional development 46. Resolution 385(2015) on "Fostering active citizenship by building partnerships with civil society" 47. Resolution 417 (2017) on Open data for better public services 28 პროექტი 48. Resolution 421 (2017) on Making public procurement transparent at local and regional levels 49. Resolution 422(2017) on A better future for Europe’s rural areas adopted on 19 October 2017 50. Resolution 424 (2017) on Regional and minority languages in Europe today 51. Resolution 435 (2018) on Transparency and open government 52. Resolution 452 (2019) on Revised Code of Good Practice for Civil Participation in the Decision-making Process 53. Resolution 453 (2019) on The use of languages by local and regional authorities 54. Statutory Resolution CM/Res(2020)1 55. Resolution 455 (2020) on Local and regional elections in major crisis situations 56. Resolution 458 (2020) on Developing urban-rural interplay 57. Resolution 467 (2021) on Recurring issues based on assessments resulting from Congress monitoring and election observation missions (reference period 2017-2020) Congress of Local and Regional Authorities - Recommendations 58. Recommendation 107 (2002) on "The problems of Europe’s countryside”; 59. Recommendation128 (2003) on The revised European Charter on the participation of young people in local and regional life (21 May 2003) 60. Recommendation 139 (2003) on NGOs and local and regional democracy 61. Recommendation 235 (2008) on "Services of general interest in rural areas, a key factor in territorial cohesion policies" 62. Recommendation 286 (2010) on Minority languages: an asset for regional development 63. Recommendation 398 (2017) on Open data for better public services 64. Recommendation 405 (2017) on Making public procurement transparent at local and regional levels 65. Recommendation 406(2017) on better future for Europe’s rural areas, 19 October 2017 66. Recommendation 410 (2017) on Regional and minority languages in Europe today 67. Recommendation 424 (2018) on "Transparency and open government” 68. Recommendation 441 (2019) on The use of languages by local and regional authorities 69. Recommendation 444 (2020) on "Local and regional elections in major crisis situations”; 70. Recommendation 448 (2020) on Developing urban-rural interplay 71. Recommendation 450 (2021) on Youth work: the role of local and regional authorities 72. Recommendation 453 (2021) on Ensuring the respect of the European Charter of Local Self-Government in major crisis situations 73. Recommendation 455 (2021) on "Recurring issues based on assessments resulting from Congress monitoring and election observation missions (reference period 2017-2020)” Conference of INGOs 74. Conference of INGOs of the Council of Europe, Code of Good Practice for Civil Participation in the Decision Making Process, CONF/PLE(2009)CODE1, 1 October 2009 75. Conference of INGOs of the Council of Europe, Non-Governmental Organisations: Review of Developments in Standards, Mechanisms and Case Law 2013-2015, OING Conf/Exp (2015) 76. Conference of INGOs of the Council of Europe, Expert Council on NGO Law, Regulating Political Activities of Non-governmental Organisations, 2015 Secretary General 77. Secretariat General, Code of good practice on civil participation. Background paper prepared by the Secretariat for the meeting of the Civil Society and Democracy grouping, 2008 29 პროექტი 78. Secretary General’s Annual Report on the State of Democracy, Human Rights and the Rule of Law in Europe – Report by the Secretary Generalof the Council of Europe, SG(2014)1 79. Secretary General’s Annual Report on the State of Democracy, Human Rights and the Rule of Law in Europe – A shared responsibility fordemocratic security in Europe, SG(2015)1 80. Secretary General’s Annual Report on the State of Democracy, Human Rights and the Rule of Law in Europe – A security imperative for Europe, SG(2016)1 81. Secretary General’s Annual Report on the State of Democracy, Human Rights and the Rule of Law in Europe – Populism – How strong areEurope’s checks and balances?, SG(2017)1 Committee of Ministers 82. Valencia Declaration: Strategy for Innovation and Good Governance at Local Level, Conference of European Ministers responsible for local and regional government, CM(2008)14-add, 15-16 October 2007 83. Declaration on Council of Europe action to improve the protection of human rights defenders and promote their activities, Decl(06/02/2008) 84. Declaration on the role of community media in promoting social cohesion and intercultural dialogue, Decl, 11, Adopted by the Committee of Ministers at the 1048th meeting of the Ministers’ Deputies, 11 February 2009 85. Declaration: Making gender equality a reality, CM(2009)68-final 86. Declaration on the Code of Good Practice for Civil Participation in the Decision-Making Process, the 1068th meeting of the Ministers’ Deputies, 21 October 2009 87. Nafplion Declaration: Promoting Territorial Democracy in Spatial Planning, session of the Council of Europe Conference of Ministers responsible for Spatial Planning (CEMAT), CM(2014)91, 17 June 2014 88. The 2016 Cork 2.0 Declaration, "A better life in rural areas”; 89. Guidelines for civil participation in political decision making, CM(2017)83-final, Adopted by the Committee of Ministers on 27 September 2017 at the 1295th meeting of the Ministers’ Deputies, 27 September 2017 Committee of Ministers - Resolutions 90. Resolution Res(2003)7 on youth policy at the Council of Europe 91. Resolution Res(2003)8 on Participatory status for international non-governmental organisations with the Council of Europe 92. Resolution CM/Res(2016)3 on participatory status for international non-governmental organisations with the Council of Europe 93. Resolution 463 (2021) on Youth work: the role of local and regional authorities 94. Resolution 465 (2021) on 2021-2026 Priorities of the Congress of Local and Regional Authorities 95. Resolution 466 (2021) on Ensuring the respect of the European Charter of Local SelfGovernment in major crisis situations Committee of Ministers - Recommendations 96. Recommendation CM/Rec (97)3 on youth participation and the future of civil society 97. Recommendation No. R (98) 14 on gender mainstreaming 98. Recommendation No. R (99) 5 on the protection of privacy on the Internet 99. Recommendation Rec(2001)19 on the Participation of Citizens in Local Public Life, Adopted by the Committee of Ministers at the 776th meeting of the Ministers' Deputies, 6 December 2001 100. Recommendation Rec(2002)2 on access to official documents 30 პროექტი 101. Recommendation Rec(2003)3 on balanced participation of women and men in political and public decision-making 102. Recommendation CM/Rec (2004)13 on the participation of young people in local and regional life 103. Recommendation Rec(2004)15 on electronic governance ("e-governance”) 104. Recommendation Rec(2006)1 on the role of national youth councils in youth policy development 105. Recommendation Rec(2006)14 on citizenship and participation of young people in public life, Adopted by the Committee of Ministers at the 978th meeting of the Ministers’ Deputies, 25 October 2006 106. Recommendation CM/Rec(2007)2 on media pluralism and diversity of media content 107. Recommendation CM/Rec(2007)4 on local and regional public services 108. Recommendation CM/Rec(2007)14 on the legal status of non-governmental organisations in Europe 109. Recommendation CM/Rec(2009)1 on electronic democracy (e-democracy), Adopted by the Committee of Ministers at the 1049th meeting of the Ministers’ Deputies, 18 February 2009 110. Recommendation CM/Rec(2009)2 on the evaluation, auditing and monitoring of participation and participation policies at local and regional level, Adopted by the Committee of Ministers at the 1050th meeting of the Ministers’ Deputies, 11 March 2009 111. Recommendation CM/Rec(2010)5 on measures to combat discrimination on grounds of sexual orientation or gender identity, 31 March 2010 112. Recommendation CM/Rec(2010)7 on the Council of Europe Charter on Education for Democratic Citizenship and Human Rights Education 113. Recommendation CM/Rec (2010)8 on youth information 114. Recommendation CM/Rec(2011)14 on the participation of persons with disabilities in political and public life, Adopted by the Committee of Ministers at the 1126th meeting of the Ministers’ Deputies, 16 November 2011 115. Recommendation CM/Rec(2012)2 on the participation of children and young people under the age of 18 116. Recommendation CM/Rec(2014)6 on a Guide to human rights for Internet users 117. Recommendation CM/Rec(2015)3 on the access of young people from disadvantaged neighbourhoods to social rights 118. Guidelines of the Committee of Ministers to member States on the protection and promotion of human rights in culturally diverse societies, CM/Del/Dec(2016)1249/4.6-app8 119. Recommendation CM/Rec(2017)4 on youth work 120. Recommendation CM/Rec(2018)4 on the participation of citizens in local public life, Adopted by the Committee of Ministers at the 1311th meeting of the Ministers' Deputies, 21 March 2018 121. Recommendation CM/Rec(2018)11 on the need to strengthen the protection and promotion of the civil society space in Europe, 28 November 2018 European Commission for Democracy through Law (Venice Commission) Organisation for Security and Cooperation in Europe (OSCE) 122. OSCE-ODIHR – Venice Commission, Guidelines on Freedom of Association, GDLFOASS/263/2014, 12-13 December 2014 123. OSCE-ODIHR Recommendations on Enhancing the Participation of Associations in Public Decision-Making Processes from the Participants to the Civil Society Forum Organised on the Margins of the 2015 Supplementary Human Dimension Meeting on Freedoms of Peaceful Assembly and Association, HDIM.NGO/0033/15, April 2015 124. The Venice Commission report on Respect for Democracy, Human Rights and the Rule of Law during States of Emergency (2020) 31 პროექტი ევროკავშირი 125. White Paper on European Governance, Commission of the European Communities COM(2001) 428, 2001 126. European Commission Communication - Simplifying and improving the regulatory environment, COM(2002) 278, 5 June 2002 127. Communication from the European Commission - Towards a reinforced culture of consultation and dialogue - General principles and minimum standards for consultation of interested parties by the Commission; COM/2002/0704 128. European Union, Treaty of Lisbon Amending the Treaty on European Union and the Treaty Establishing the European Community, 2007/C 306/01, 13 December 2007 129. European Parliament, "Report on the Perspectives for Developing Civil Dialogue under the Treaty of Lisbon”, (2008/2067(INI)), 4 December 2008 130. Directive 2013/37/EU of the European Parliament and of the Council of 26 June 2013 amending Directive 2003/98/EC on the re-use of public sector information, 26 June 2013 131. Guidelines for EU support to NGOs in enlargement countries (2014-2020), DG Enlargement 132. EU eGovernment Report 2015 Online public services in Europe are smart but could be smarter, European Commission, 23 June 2015 გაერთიანებული ერები (UN) UN - General Assembly 133. International Covenant on Civil and Political Rights, CCPR 16/12/1966, 16 December 1966 134. Declaration on the Right and Responsibility of Individuals, Groups and Organs of Society to Promote and Protect Universally Recognized Human Rights and Fundamental Freedoms: resolution, A/RES/53/144, 8 March 1999 135. Convention on the Rights of Persons with Disabilities: resolution / adopted by the General Assembly, A/RES/61/106, 24 January 2007 136. Rights to freedom of peaceful assembly and of association, A/69/365, 16 October 2014 137. Sustainable Development Goals (SDG) of the United Nations 2030 Agenda for Sustainable Development UN Human Rights Council 138. Report of the Special Rapporteur on the Rights to Freedom of Peaceful Assembly and of Association, A/HRC/20/27, 21 May 2012 139. Resolution on Equal political participation, A/HRC/RES/24/8, 8 October 2013, 140. Resolution on Promotion and protection of all human rights, civil, political, economic, social and cultural rights, including the right to development, A/HRC/RES/24/21, 9 October 2013 141. Resolution on Protecting human rights defenders, A/HRC/RES/22/6, 12 April 2013 142. Resolution on Promotion and protection of all human rights, civil, political, economic, social and cultural rights, including the right to development, A/HRC/RES/27/31, 3 October 2014 143. Resolution on Creating and Maintaining, in Law and in Practice, a Safe and Enabling Environment, A/HRC/RES/24/21, 9 October 2013 144. Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, A/HRC/27/29, 30 June 2014 145. Resolution on Civil society space, A/HRC/RES/27/31, 3 October 2014 146. Study on best practices, experiences and challenges and ways to overcome them with regard to the promotion, protection and implementation of the right to participate in public affairs in the context of the existing human rights law, A/HRC/30/26, 23 July 2015 32 პროექტი 147. Resolution on Equal participation in political and public affairs, A/HRC/RES/30/9, 12 October 2015 148. Practical recommendations for the creation and maintenance of a safe and enabling environment for civil society, based on good practices andlessons learned, A/HRC/32/20, 11 April 2016 UN Human Rights Committee 149. General Comment No. 25: The Rights to participate in public affairs, voting rights and the right of equal access to public service (Art. 25), CCPR/C/21/Rev.1/Add.7, 27August 1996 OECD 150. OECD Recommendation of the Council on Open Government (2017) ლიტერატურა 151. ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში მოქალაქეთა მონაწილეობა, შეფასება, კონსულტაციისა და ტრენინგის ცენტრი, 2020 152. კიღურაძე კ., მოქალაქეთა მონაწილეობის მექანიზმები საქართველოში (სამუშაო დოკუმენტი), - გაეროს განვითარების პროგრამის პროექტი "სოფლის განვითარების გაუმჯობესება საქართველოში", 2020 153. ლოსაბერიძე დ., მუნიციპალიტეტების სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოების ინსტიტუციური ჩარჩოსა და პრაქტიკის შეფასება - (გურიის, სამეგრელო-ზემო სვანეთისა და ქვემო ქართლის რეგიონები) - გაეროს განვითარების პროგრამის პროექტი "რეგიონული და ადგილობრივი განვითარების ხელშეწყობა საქართველოში, ფაზა 2", 2021 154. ყიფიანი დ., მონაწილეობითი ბიუჯეტირება საერთაშორისო გამოცდილება და საქართველოში დანერგვის პრაქტიკის კვლევა, სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტი, 2018. 155. Declaration on equality between women and men as a fundamental criterion of democracy MEG-4(1997)018. 156. Handbook on Public Ethics at Local Level (2004) 157. Declaration and the Action Plan adopted at the 3rd Summit of Heads of State and Government of the Council of Europe, 16-17 May 2005 158. World Bank., A Call for Participatory Decision-Making: Discussion Paper on World Bank-Civil Society Engagement, 2005 159. UN HRI Compilation of General Comments and General Recommendations Adopted by Human Rights Treaty Bodies HRI/GEN/1/Rev.9 (Vol. I) from 27 May 2008 160. Civil Participation in Decision-Making Processes - An Overview of Standards and Practices in Council of Europe Member States, Prepared by the European Center for Notfor-profit Law (ECNL) for the Joint Working Group of the European Committee on Democracy and Governance (CDDG) and the Conference of INGOs, May 2016 161. The Information Document of the Council of Europe Secretary General "Respecting democracy, rule of law and human rights in the framework of the COVID-19 sanitary crisis: A toolkit for member States” (2020) 33