„2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე

ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი 2-15179/22 05-10-2022 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2022 წლის 05 ოქტომბრის სხდომაზე განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-4017/22; 31.03.2022). გიგზავნით კომიტეტის დასკვნას და საქართველოს პარლამენტის დადგენილების პროექტს აღნიშნული ანგარიშის თაობაზე. დანართი: - „143“ ფურცელზე პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე მიხეილ სარჯველაძე თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი 2-15177/22 05-10-2022 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილ ანგარიშზე წელს „2021 საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-4017/22; 31.03.2022). საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2022 წლის 30 სექტემბრის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“. 2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებთა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში ფართოდ არის განხილული ადამიანის არაერთი უფლება. ანგარიშის სიღრმისეული ანალიზის შედეგად, გამოიკვეთა, რომ ადამიანის უფლებათა დაცვის მიმართულებით სახეზეა არაერთი წინგადადგმული ნაბიჯი, თუმცა, ამავდროულად, იკვეთება გამოწვევებიც. დადებითი ტენდენციების კუთხით ანგარიშში გამოკვეთილია რიგი მიმართულებები, კერძოდ: დადებითად აღინიშნება, რომ 2021 წელს უცხოელი პატიმრები ნაკლებად მიუთითებდნენ საკანში განთავსების პრობლემებზე. უმეტესობა აღნიშნავდა, რომ საკანში მათი განთავსებისას გაითვალისწინეს მათი სურვილი და საკანში ძირითადად მათ ენაზე მოსაუბრე პატიმრები იმყოფებიან. შესამჩნევია სიძულვილის მოტივის გამოკვეთის გაუმჯობესებული ტენდენცია. თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge აღსანიშნავია, რომ სადამკვირვებლო მისიების შეფასებით, 2021 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების ორივე ტური ძირითადად, ტექნიკურად კარგად ადმინისტრირებული იყო, კენჭისყრა, ცალკეული პროცედურული ხარვეზების მიუხედავად, კანონის მოთხოვნების დაცვით წარიმართა. მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა მოახდინა გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება; მისასალმებელია საქართველოს მთავრობის მიერ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნა; დადებითად ფასდება ის ფაქტი, რომ გასული წლების პრაქტიკისგან განსხვავებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ახალი გეგმა მოიცავს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრევენციის კომპონენტებს; მისასალმებელია უწყებათა თანამშრომლობის მცდელობა შშმ პირთა მიმართ დანაშაულის სტატისტიკის წარმოების დახვეწის მიზნით. პოზიტიურად ფასდება, რომ 2021 წლის მაისიდან მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის დადგენის საფასური განახევრდა; დადებითი ცვლილება იყო საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის გადაუდებელ სტაციონალურ და ამბულატორიულ მომსახურებებში მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის მაძიებლების ჩართვა. ახლებურად დარეგულირდა ორსულობის და მშობიარობის, ბავშვის მოვლისა და ახალშობილის შვილად აყვანის გამო შვებულების საკითხი, რაც მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯია გენდერული თანასწორობის მიღწევაში; მნიშვნელოვნად გაფართოვდა შრომის ინსპექციის სამსახურის მანდატი, რითაც გაძლიერდა კონტროლი შრომის უსაფრთხოების ნორმების დაცვასა და დასაქმებულთა შრომითი უფლებების უზრუნველყოფაზე; გაზრდილია ქალთა მონაწილეობის რაოდენობა და ხარისხი ეკონომიკურ აქტივობებში, კერძოდ საგრანტო პროგრამის, „აწარმოე საქართველოში“ ფარგლებში დაფინანსებული პროექტების თითქმის ნახევარი (48,7%) ქალ ბენეფიციარს ეკუთვნის; მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მოსახლეობის წვდომა აუცილებელ მედიკამენტებზე, რაც გამოწვეულია ფარმაცევტულ ბაზარზე კონკურენტული გარემოს გაჯანსაღების მიზნით საზღვარგარეთიდან საქართველოში ხარისხიანი და იაფი მედიკამენტების შემოტანის დამატებითი შესაძლებლობების გაჩენით; მისასალმებელია, რომ ადამიანის უფლებების სწავლების კომპონენტი სავალდებულო გახდა ზოგადი განათლების ყველა საფეხურზე, თითოეულ კლასში; აღსანიშნავია, რომ საქართველოში 26 ერთეულით გაიზარდა საბავშვო ბაღების რაოდენობა; მისასალმებელია, რომ გათვალისწინებულ იქნა ეთნიკური უმცირესობების ინტერესები თავდაცვის ძალებში და შესაბამის ქვედანაყოფებში დაშვებულ იქნა თარჯიმნის შტატები. იმავდროულად, ანგარიშის განხილვის პროცესში გამოიკვეთა სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციები, რომლებსაც იზიარებს კომიტეტი და მიიჩნევს, რომ საქართველოს პარლამენტის მიერ გაცემულ უნდა იქნეს შემდეგი დავალებები: საქართველოს მთავრობა:  საქართველოს მთავრობამ, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მონაწილეობით, საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტთან, ასევე სხვა სექტორულ კომიტეტებთან ერთად/თანამშრომლობით, შეისწავლოს სოციალური მიზანშეწონილობის პაკეტების საკითხი იმ გაცემის თვალსაზრისით, ზოგადი წესის შეცვლის რომ დასაშვები გახდეს გამონაკლის შემთხვევებში ან ზოგადად სახელმწიფოსგან ერთზე მეტი სოციალური სარგებლის მიღება; ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მიმართულებით, სახელმწიფომ პოლიტიკის შემუშავებისა და სამართალდამცავი პირების მიერ შემთხვევებზე რეაგირების კუთხით, მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა, თუმცა, არ არის დამტკიცებული ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის რეფერირების პროცედურების დოკუმენტი.  დამტკიცდეს ქალთა მიმართ ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული პროცედურების დოკუმენტი (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი); რეფერირების მნიშვნელოვანია გაანალიზდეს სოგი-ს საკითხების მიმართ საზოგადოებრივი დამოკიდებულებები და გამოკვლეულ იქნეს დისკრიმინაციის ძირითადი გამომწვევი მიზეზები.  დაიგეგმოს ცნობიერების ამაღლების კამპანიები, რომლებიც ხელს შეუწყობს საზოგადოებაში უმცირესობების მიმართ დისკრიმინაციული დამოკიდებულებებისა და წინასწარგანწყობების აღმოფხვრას;; მნიშვნელოვანია სოგი-ს ნიშნით არსებული პირების მიმართ სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვისას, გათვალისწინებულ იქნეს მათი რეალური საჭროებები.  სოგი-ს ნიშნით მოწყვლადი ჯგუფის საჭიროებები გათვალიწინებული იყოს ადამიანის უფლებათა სტრატეგიაში და სამოქმედო გეგმაში; აუცილებელია ინფორმაციის თავისუფლების მარეგულირებელი საკანონმდებლო რეფორმის დროული გატარება და შესაბამისი საზედამხედველო ინსტიტუტის შექმნა  გაგრძელდეს მუშაობა ინფორმაციის თავისუფლების მარეგულირებელ კანონპროექტსა და თანმდევ საკანონმდებლო ცვლილების პროექტებზე; მნიშვნელოვანია მუნიციპალიტეტების ვალდებულება, ბავშვებისა და მათი ოჯახებისთვის მიზნობრივი პროგრამების შესამუშავებლად და აღსასრულებლად, განსაზღვრონ შესაბამისი სამსახური. თუმცა, ამჟამინდელი მდგომარეობით, არ არის გამოკვეთილი პრიორიტეტული მიმართულებები და სპეციალისტების ფუნქცია- მოვალეობები ნათლად არ არის გამიჯნული სხვა უწყებების ვალდებულებისგან.  განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან, სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან და ადგილობრივ ხელისუფლებებთან თანამშრომლობით, გაიმიჯნოს მუნიციპალიტეტებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების, სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და საგანმანათლებლო სისტემის სოციალური მუშაკების ფუნქცია-მოვალეობები და გაიწეროს, მათ შორის, კოორდინაციის სახელმძღვანელო დოკუმენტი; მიუხედავად იმისა, რომ 2021 წლის პირველი მარტიდან ძალაში შევიდა ტექნიკური რეგლამენტი „მისაწვდომობის ეროვნული სტანდარტები“, ეფექტურად არ განხორციელებულა მის აღსრულებაზე მონიტორინგი. ასევე, არ ჩატარებულა აქტიური საინფორმაციო კამპანია ტექნიკური რეგლამენტით გათვალისწინებულ რეგულაციებსა და ვალდებულებებზე. არ შემუშავებულა მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა.  შშმ პირებისა და შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების მაქსიმალური ჩართულობით „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილ ვადებში შემუშავდეს მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა; ამ დრომდე არ არის მიღებული ევროკავშირის მიდგომასთან ჰარმონიზებული შესაბამისი სამართლებრივი და მარეგულირებელი კომპონენტები, ყველა სახელმწიფო უწყებისთვის არ არის დანერგილი ,,ონლაინ გამოყენებადობა და ვებ მისაწვდომობის სტანდარტი“ (მათ შორის WCAG სტანდარტი, AA დონე), ასევე, არ ხორციელდება მონიტორინგი.  შშმ პირთა ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებსა და სხვა მომსახურებებზე წვდომის უზრუნველყოფის მიზნით მისაწვდომობის ეროვნული გეგმის ფარგლებში შემუშავდეს შესაბამისი წესები. სახელმწიფო უწყებებმა დანერგონ ვებ მისაწვდომობის სტანდარტები. მონიტორინგი გაეწიოს აღნიშნული მოთხოვნების პრაქტიკაში აღსრულებას; არ არსებობს ხანდაზმულ პირთა მიმართ ძირითადი პოლიტიკის დოკუმენტის „საქართველოში მოსახლეობის დაბერების საკითხზე სახელმწიფო პოლიტიკის კონცეფციის“ შესრულების მექანიზმი, ვინაიდან 2018 წლის შემდეგ არ გაწერილა კონცეფციის შესრულების სამოქმედო გეგმა.  საქართველოში მოსახლეობის დაბერების საკითხებზე სახელმწიფო კონცეფციის 2017-2018 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმის“ შესრულების ანგარიშის მიმოხილვის შედეგების გათვალისწინებით, განხორციელდეს ახალი სამოქმედო გეგმის ინიციირება, რომელიც მოიცავს 2023-2024 წლის აქტივობებს; მნიშვნელოვანია ნაბიჯების გადადგმა ვეტერანებისთვის საგადასახადო გარემოს გაუმჯობესების მიმართულებით.  საქართველოს მთავრობამ, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მონაწილეობით, საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტთან, ასევე სხვა სექტორულ კომიტეტებთან ერთად/თანამშრომლობით, შეისწავლოს ვეტერანების მიმართ არსებული საშემოსავლო გადასახადის შეღავათის 6 000 ლარამდე, მკვეთრად და მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ვეტერანთა მიმართ კი 9 000 ლარამდე გაზრდის შესაძლებლობა. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო:  წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის თაობაზე ევროპული კონვენციის მე-11 მუხლის შესაბამისად, გაასაჯაროოს წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2021 წლის მაისის საგანგებო ვიზიტის თაობაზე ანგარიში; დახურული და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში ადგილი აქვს პატიმრების ხანგრძლივი დროით იზოლირების პრაქტიკას. განსაკუთრებული რისკის პენიტენციური დაწესებულების დებულებები დაწესებულებების დირექტორებს კვლავ აძლევს შესაძლებლობას, პატიმარი დასაბუთებული გადაწყვეტილების გარეშე, ხანგრძლივი დროით მოათავსონ ერთადგილიან საკანში და შეუზღუდონ მას სხვა პატიმართან კონტაქტის შესაძლებლობა.  კანონმდებლობით განისაზღვროს პატიმრების განცალკევების მაქსიმალური ვადა, ასევე, განცალკევების ღონისძიების გადასინჯვის ვალდებულება, ამ ღონისძიების გამოყენებიდან 14 დღის შემდეგ და შემდგომში, ამავე დროის ინტერვალით; პენიტენციურ დაწესებულებებში დამკვიდრებულ შეზღუდვებთან მიმართებით აღსანიშნავია დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში პატიმრების მოთავსების პრაქტიკა. პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების შესაბამისად, დეესკალაციის ოთახში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის გადაყვანის ვადად კვლავ 72 საათია განსაზღვრული. ამასთანავე, არ არის შეზღუდული დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში უსაფრთხოების მიზნით პატიმრის განმეორებით მოთავსების რაოდენობა.  პატიმრობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში გაიმართოს მსჯელობა დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსების, როგორც უკიდურესი ღონისძიების გამოყენების საკითხზე;  პატიმრობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში მკაფიოდ გამოიკვეთოს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსებისას ფსიქოლოგის, ფსიქიატრის, სოციალური მუშაკის, ექიმის და დაწესებულების სხვა სამსახურების თანამშრომლების ერთობლივი, მულტიდისციპლინური მუშაობის ამოცანები;  გაგრძელდეს მუშაობა დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში უსაფრთხო გარემოს უზრუნველსაყოფად, მათ შორის, რბილი მასალით კედლებისა და იატაკის მოპირკეთებით;  დეესკალაციის ოთახში მოთავსების მაქსიმალურ ვადად განისაზღვროს 48 საათი შემდგომში დამატებით 24 საათით გაგრძელების შესაძლებლობით. იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული ვადის შემდეგ არ აღმოიფხვრება დეესკალაციის ოთახში ან სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსების საფუძველი, პატიმარი დაუყოვნებლივ გადაიყვანონ №18 სამკურნალო დაწესებულების ფსიქიატრიულ განყოფილებაში ან სხვა სამოქალაქო ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარების მისაღებად;  გაგრძელდეს მუშაობა კონტროლის გასაძლიერებლად შემდეგ საკითხებზე: o უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმრების დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში ხანგრძლივად ფსიქიატრიული თანმდევი მოთავსების, დახმარების რეაგირება, ხელბორკილების მიუწოდებლობის პატიმრების გამოყენების პრაქტიკის არასათანადო შესწავლა მოპყრობის და და თავიდან ასარიდებლად; o უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, დასჯის მიზნით პატიმრების გადაყვანის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასარიდებლად; არსებობს ინფორმაცია, რომ რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების პირველადი შესახლების, ასევე, დაწესებულებიდან გაყვანის და დაწესებულებაში დაბრუნების დროს, შენარჩუნებულია მათი სრული გაშიშვლების და ბუქნების გაკეთების პრაქტიკა. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ სრული შემოწმების დროს, პირს არ უნდა მოეთხოვებოდეს სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლება. ამ სტანდარტის საპირისპიროდ, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებები66 მთლიანად გაშიშვლების შესაძლებლობას იძლევა. რაც შეეხება ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკას, პენიტენციური დაწესებულებების დებულებები მას არ ითვალისწინებს.  სრული შემოწმებისას პატიმრის სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნის აკრძალვა არსებული ფორმით გადავიდეს პენიტენციური დაწესებულებების განახლებულ დებულებებში;  კანონმდებლობით განსაზღვრული ლეგიტიმური მიზნების მისაღწევად, შესწავლილი იქნეს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე.წ. „ბუქნების გაკეთების“ სხვა ღონისძიებით ჩანაცვლების შესაძლებლობა; პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების დიდი რაოდენობით და დაწესებულების თანამშრომლების მცირე რაოდენობის თანაფარდობით გამოწვეული დისბალანსი ვერ უზრუნველყოფს დაწესებულებებში უსაფრთხო, დაცულ და მოწესრიგებულ გარემოს. გადატვირთულობის პრობლემა დგას როგორც ნახევრად ღია, ასევე, დახურული ტიპის პენიტენციურ დაწესებულებებში.  შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლების რაოდენობის საკითხზე და აღნიშნულის საფუძველზე შეიმუშაოს გეგმა საქართველოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დასაქმებული თანამშრომლების რაოდენობის საერთაშორისო პრაქტიკით დადგენილ სტანდარტთან შესაბამისობაში მოყვანის თაობაზე;  პენიტენციურ დაწესებულებებში გააძლიეროს პრევენციული ღონისძიებები კრიმინალური გავლენის თავიდან ასაცილებლად და იმსჯელოს აღნიშნული მიმართულებით სტრატეგიის შემუშავების აუცილებლობაზე; არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანია, რომ ხარვეზების გარეშე მიმდინარეობდეს როგორც ამგვარი მოპყრობის გამოვლენის, ისე დოკუმენტირების პროცესი. პენიტენციური დაწესებულებებში პრობლემად რჩება სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოვლენა და დოკუმენტირება, იმ შემთხვევაში, როდესაც პატიმარი უარს აცხადებს სამედიცინო შემოწმებაზე. ამგვარი რეგულაციის პირობებში, შესაძლოა, გამოვლენის, დოკუმენტირებისა და შეტყობინების მიღმა დარჩეს ისეთი შემთხვევები, როდესაც დაწესებულებაში პატიმრების მიღებისას ან დაწესებულებიდან მისი გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ის თანხმობას არ აცხადებს სამედიცინო შემოწმებაზე, თუმცა, შესაძლოა, მის მიმართ ადგილი ჰქონოდა არასათანადო მოპყრობას. 2021 წელს, პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფმა 2172 პატიმარმა მიიღო სხეულის დაზიანება, რომელთაგან 310 იყო სხვა პირის მიერ მიყენებული დაზიანება, ხოლო 93 შემთხვევაში პატიმარმა არ მიუთითა დაზიანების წარმოშობის წყაროს შესახებ. შესაბამისად, ამ მონაცემების საფუძველზე დგინდება, რომ 1769 პატიმრის სხეულზე არსებული დაზიანებები თვითდაზიანებად და საყოფაცხოვრებო ტრავმებად დარეგისტრირდა.  გაიმართოს კონსულტაციები სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურთან და შესაბამისი საჭიროების გამოკვეთისას, შემუშავდეს პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრის მიმართ შესაძლო ძალადობის თაობაზე გონივრული ეჭვის წარმოშობის შემთხვევაში ექიმის მიერ საგამოძიებო ქვემდებარეობის მიხედვით საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების გაგზავნის წესი და სამართლებრივად მოწესრიგდეს ზემოაღნიშნულ შემთხვევებში ექიმის ვალდებულება ამ წესის შესაბამისად მიმართოს საგამოძიებო ორგანოს;  ყველა იმ ექიმისთვის, რომელიც საქართველოს იუსტიციის პენიტენციურ დაწესებულებებში არაადამიანური ან ახდენს მინისტრის დაზიანების №633 შესაძლო დოკუმენტირებას, ბრძანებით წამების დამამცირებელი და დამტკიცებული სხვა მოპყრობის სასტიკი, შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის შესაბამისად, გაგრძელდეს დაზიანების დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების ტრენინგი;  სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა/იუსტიციის სამინისტრომ გამართოს კონსულტაციები სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურთან შეტყობინების გაგზავნის წესის შესახებ, რომელიც ეხება ისეთ შემთხვევებს, როდესაც პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ბრალდებულმა/მსჯავრდებულმა სამედიცინო შემოწმებაზე განაცხადა უარი, თუმცა მის სხეულზე არსებული ხილული დაზიანებების ან/და მისი ფსიქოემოციური მდგომარეობის გათვალისწინებით, ექიმს გაუჩნდება ძალადობაზე ეჭვი;  დაიწყოს მუშაობა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებულ წესში ცვლილების პროექტზე და მაქსიმალურად მოკლე ვადაში განახორციელოს ცვლილება, რათა განისაზღვროს ექიმის ვალდებულება, რომ ისეთ შემთხვევებში, როდესაც პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან მისი გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ბრალდებულის/მსჯავრდებული არ აცხადებს თანხმობას სამედიცინო შემოწმებაზე და მას დაზიანება არ აღენიშნება, სამედიცინო შემოწმებაზე თანხმობის მისაღებად, გონივრულ ვადაში პატიმარს განმეორებით შესთავაზოს სამედიცინო შემოწმების ჩატარება; პენიტენციურ დაწესებულებებში ძალადობის შემთხვევების დოკუმენტირების მექანიზმის ეფექტიანობას ხელს უშლის არაკონფიდენციალურ გარემოში პატიმრის და ექიმის შეხვედრის ინფორმაციის დამკვიდრებული არქონის პირობებში, პრაქტიკა. სათანადო ექიმები ვერ კვალიფიკაციის ახერხებენ და დაზიანებების დოკუმენტირების მნიშვნელობის და მიზნის ახსნას და პატიმრის ნდობის მოპოვებას.  გაანალიზდეს სამედიცინო პერსონალის პატიმრებთან შეხვედრისას მესამე პირის დასწრების შემთხვევაში, წერილობით დასაბუთების საჭიროება; დროული სამედიცინო მომსახურებისთვის მნიშვნელოვანია დაწესებულებებში პირველადი ჯანდაცვის რგოლის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. მიუხედავად საჭშიროებისა, ჯერ კიდევ არ გაზრდილა პენიტენციური დაწესებულებების საშუალო სამედიცინო რგოლი, მათ შორის, მორიგე ექთნების რაოდენობა; დაწესებულებებში არ არის უზრუნველყოფილი ექიმ-სპეციალისტების ვიზიტების სათანადო სიხშირე, ხოლო პაციენტის მოლოდინის დრო 2 კვირას აღემატება.  გამართოს კონსულტაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან სამედიცინო ნაწილში არსებული ვაკანტური ადგილების დაკომპლექტების თაობაზე და კონსულტაციების შედეგების მიხედვით ამ მიმართულებით გადადგას ქმედითი ნაბიჯები  „გამართოს კონსულტაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან დაწესებულებებში ექთნების რაოდენობის გაზრდის თაობაზე და კონსულტაციების შედეგების მიხედვით ამ მიმართულებით გადადგას ქმედითი ნაბიჯები დროული და ადეკვატური სამედიცინო მომსახურების მისაღებად მნიშვნელოვანია ექიმ- სპეციალისტებთან დროული რეფერირებაც. 2021 წლის მარტიდან განახლდა გეგმური ამბულატორიული და სტაციონარული სამედიცინო რეფერალის განხორციელება სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო დაწესებულებებში. დადგინდა, რომ ელექტრონული ბაზის სამედიცინო რეფერალის შეჩერებით გამოწვეული გადატვირთვის გამო, სამედიცინო რეფერალის ვადები დარღვეული იყო. ასევე საყურადღებოა სასწრაფო დაყოვნებული წესით გადაყვანის შემთხვევები, რასაც, რიგ შემთხვევებში, 1 თვე ან მეტი დასჭირდა. გამოვლინდა შემთხვევები, როდესაც პაციენტები სამედიცინო რეფერალს რამდენიმე ხანგრძლივი ხნის განმავლობაში ელოდნენ.  ქვეყანაში არსებული ეპიდემიოლოგიური ინფექციის კონტროლის ყველა ზომის მდგომარეობის დაცვით, გათვალისწინებით, უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო რეფერალის დროული განხორციელება;  დაწესებულებების განათლების სამედიცინო ფარგლებში, პერსონალისთვის გააგრძელოს უწყვეტი პროფესიული სამედიცინო ტრენინგებისა და სწავლებების ჩატარება;  გაგრძელდეს ინფორმაციის შეტანა ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემაში, რაც ხელს შეუწყობს ინფორმაციის სისტემატიზებას; პენიტენციურ დაწესებულებებში არ ხდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგი. პრობლემაა დროული რეფერირება ფსიქიატრთან. ასევე კვლავ პრობლემურია ფსიქიატრიულ სტაციონარში დროულად გადაყვანის საკითხიც, რაც დაკავშირებულია ექსპერტიზის დროულად ჩატარებასთან.  გამართოს კონსულტაციები საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტთან და საქართველოს სახალხო დამცველთან რელევანტური დაწესებულებებში პატიმართა უწყებების ჩართულობით პენიტენციურ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის გაუმჯობესება-დახვეწის მიზნით; დაწესებულებებში ფსიქიატრიული დახმარება მხოლოდ ფსიქიატრის კონსულტაციით შემოიფარგლება და არ მიმდინარეობს მულტიდისციპლინური მუშაობა. მნიშვნელოვანია, რომ ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი ჩართულები იყვნენ ფსიქიატრიული შეფასების პროცესსა და მართვაში, ამისთვის კი, უნდა გაიზარდოს ფსიქიატრსა და დაწესებულების სოციალურ სამსახურს შორის კომუნიკაცია.  გაგრძელდეს პენიტენციური დაწესებულებების პერსონალის გადამზადება ფსიქიატრიული კრიზისული შემთხვევის მართვის საკითხებში;  შეისწავლოს ფსიქიატრიული მარეგულირებელი მულტიდისციპლინური კანონქვემდებარე აქტები და გუნდის საქმიანობის საჭიროების გამოკვეთის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურის გასაუმჯობესებლად;  გაგრძელდეს მუშაობა მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ იმ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პაციენტთა საჭიროებების შეფასებაზე, რომელთაც სტაციონარული საჭიროებების საფუძველზე მკურნალობა შეიმუშაონ არ ესაჭიროებათ; გამოვლენილი ბიო-ფსიქო-სოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიონ შესაბამისი დახმარება; გამოწვევას წარმოადგეს პენიტენციურ დაწესებულებებსა და ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. ორივე სისტემაში გამოიკვეთა, რომ პატიმრები და ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტები არ ფლობენ სამართლებრივი დაცვის მექანიზმების შესახებ ინფორმაციას. კონფედენციალობის დაბალი ხარისხის გამო ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებებში, მსჯავრდებულები თავს იკავებენ საჩივრების გაგზავნისაგან. კონფიდენციალური საჩივრების კონვერტების მიღება დამოკიდებულია დაწესებულების თანამშრომელზე. მიუხედავად იმისა, რომ საჩივრის შინაარსი დაწესებულებისთვის უცნობი დარჩება, თავად საჩივრის დაწერის ფაქტი ცნობილი ხდება და ამის გამო შესაძლებელია პატიმარმა თავი შეიკავოს კონფიდენციალური საჩივრის კონვერტის მოთხოვნისა და გაგზავნისაგან. საჩივრის გაგზავნისგან თავის შეკავების თვალსაზრისით, პრობლემას ამწვავებს ისიც, რომ პატიმრების ნაწილს არ აქვს საჩივრის დასაწერად საჭირო საშუალებები.  გაანალიზდეს არსებული წესები პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის შესაძლებლობის გასაუმჯობესებლად იმ მიზნით, რომ ყველა პატიმრისთვის უფასოდ ხელმისაწვდომი იყოს მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებები (ფურცელი, კალამი, კონვერტი) და უზრუნველყოფილი იქნენ შესაძლებლობით, რომ საკანში იქონიონ გარკვეული რაოდენობის კონვერტი  განახორციელოს საჩივრის ყუთების ვიდეომეთვალყურეობის არეალში მოქცევის საკითხის მონიტორინგი და დაცული იყოს საჩივრის გამგზავნის ანონიმურობა;  „სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა კიდევ ერთხელ შეისწავლოს №2, №3, №6 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის წესის შესაძლო დარღვევის შემთხვევები, საჩივრების შეტანის გამო პატიმრების მიმართ განხორციელებული რეპრესიების სავარაუდო ფაქტები და უზრუნველყოს პასუხისმგებელ პირთა მიმართ შესაბამისი ზომების განხორციელება; საანგარიშო პერიოდში კვლავ პრობლემური იყო პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა. გადატვირთულობის გამო, პატიმრების საკნებში განაწილების დროს, შესაძლოა უყურადღებიოდ დარჩეს პატიმრის პიროვნული თვისებები, ჩვევები, ქცევა, რისკები. შედეგად, განსხვავებული კატეგორიისა და მსოფლმხედველობის პატიმრებს ერთ საკანში უწევთ თანაცხოვრება, რაც დახურული სივრცის პირობებში ხშირად ხდება პატიმართა შორის უთანხმოების მიზეზი.  სახალხო დამცველის აპარატს მიეცეს სამინისტროს მიერ მომზადებული მცირე ზომის დაწესებულებების კონცეფციის გაცნობისა და საკუთარი მოსაზრებების წარდგენის შესაძლებლობა; ფიზიკური გარემოს თვალსაზრისით, კვლავ პრობლემურია პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული მდგომარეობა. 2021 წელს კვლავ გადატვირთულობის პრობლემა იდგა როგორც ნახევრად ღია, ისე დახურული ტიპის დიდი ზომის პენიტენციურ დაწესებულებებში. სამწუხაროდ, №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში დღემდე არ გაუქმებულა ე.წ. „ბარაკული“ ტიპის საერთო საცხოვრებლები.  წარმოადგინოს გეგმა №17 დაწესებულებაში ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლების გაუქმების საკითხზე;  „პატიმრობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში გაითვალისწინოს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებულისთვის გამოყოფილი იყოს 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართი“  გაგრძელდეს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის პენიტენციური დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიშებში ფიზიკური გარემოს კუთხით არსებული ხარვეზების შემოწმება და შესაბამისი რეაგირება; პენიტენციურ დაწესებულებებში, ისევე როგორც ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებულ პირებს, რიგი შეზღუდვები უწესდებათ. განსაკუთრებული რისკის და დახურული ტიპის დაწესებულებებში მოთავსებულ პატიმართა უფლებების შეზღუდვის არსებული პრაქტიკა და მათ საჭიროებებზე მორგებული აქტივობების არარსებობა, უარყოფით გავლენას ახდენს პატიმართა ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, რაც, თავის მხრივ, ზრდის პატიმრების მიმართ ძალადობის რისკებს, პირდაპირ ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სტანდარტებს და შეიძლება გაუტოლდეს სასტიკ, არაადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას. ამ დაწესებულებებში მყოფი პატიმრები, მათთვის საინტერესო აქტივობის გარეშე, 23 საათის განმავლობაში იმყოფებიან საკანში და მხოლოდ საათის 1 განმავლობაში - სასეირნო ეზოებში, რომელთა მწირი ინფრასტრუქტურა ვერ უზრუნველყოფს პატიმართა განტვირთვასა და რეკრეაციას.  ინფექციის კონტროლის წესების მაქსიმალური დაცვით, აქტივობების ჩატარების ალტერნატიული შესაძლებლობების გამოყენებით, გაგრძელდეს ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობების დანერგვა. გაიზარდოს სარეაბილიტაციო აქტივობებში მსჯავრდებულთა ჩართვის შესაძლებლობები;  „წარმოადგინოს 3-წლიანი გეგმა დახურული და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში მყოფი პატიმრებისთვის სუფთა ჰაერზე 1 საათზე მეტი ხნით ყოფნის შესაძლებლობის მიცემის თაობაზე;“  №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებისთვის უზრუნველყოფილი იყოს დღის განრიგით გათვალისწინებულ დროს, გასეირნების უფლებით სარგებლობა;  შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის პროპორციულობა პატიმართა რაოდენობასთან და წარმოადგინოს გეგმა სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის გაზრდის თაობაზე;  გააგრძელოს იმ სოციალური მუშაკების გადამზადება, რომელთაც არ აქვთ სოციალური მუშაობის სფეროში ბაკალავრის, მაგისტრის/მაგისტრთან გათანაბრებული, ან დოქტორის აკადემიური ხარისხი;  სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების ან სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის საკითხის გადაწყვეტისას, ერთ-ერთ გარემოებად მხედველობაში იღებდეს პატიმრების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართვის ფაქტს;  2022 წელს უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში;  შეისწავლოს უცხოენოვანი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის საკითხი და ნაკლოვანებების არსებობის შემთხვევაში, მიიღოს სათანადო ზომები მათი თარჯიმნის მომსახურებით უზრუნველსაყოფად;  პატიმართა საკნებში განთავსების დროს უზრუნველყოს ლინგვისტური, რელიგიური და კულტურული თავისებურებების გათვალისწინება;  გაგრძელდეს მუშაობა ქალი პატიმრების უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, მათ შორის, უზრუნველყოს კომპიუტერით სარგებლობა, სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალურობა და საცხოვრებელი კორპუსების ეზოს გარე კედლებზე დამონტაჟებული ტელეფონის აპარატების კაბინებში განთავსება, საჭირო სარემონტო სამუშაოების ჩატარება სამედიცინო ნაწილის საშხაპეების გვერდით არსებულ პალატებში და პოსტოპერაციული პალატის ადაპტირება პოსტოპერაციული პაციენტებისთვის, ასევე, დედათა და ბავშვთა განყოფილებაში მოთავსებული პირებისთვის მომვლელით სარგებლობის შესაძლებლობა; წლებია არსებობს პენიტენციურ დაწესებულებებში დროული და ხარისხიანი სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების უზრუნველყოფის და პატიმრების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით არსებულ გამოწვევები. 2021 წელს გამოწვევად რჩება აგრეთვე წვდომა სამედიცინო მომსახურებაზე, სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა და კვალიფიკაცია, სამედიცინო დოკუმენტაციის სათანადო წარმოება, სამედიცინო კონფიდენციალურობის დაცვა, სამედიცინო რეფერალის დროული განხორციელება, ფსიქიატრიული ჯანდაცვის და პრევენციული ჯანდაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობა. პენიტენციური ჯანდაცვის კონტექსტში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შემუშავდეს პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვის სისტემაში სრული ინტეგრაციის გეგმა.  ურთიერთთანამშრომლობის გზით შეიმუშაონ პენიტენციური საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან ჯანმრთელობისა და დაცვის სოციალური ჯანდაცვის დევნილთა, სამინისტროს სისტემაში შრომის, სრული ინტეგრაციის გეგმა;  გაიმართოს მსჯელობა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების დამატების თაობაზე;  საქართველოს პარლამენტის ჩართულობით, ყველა რელევანტური უწყების მონაწილეობით, გაიმართოს კონსულტაციები საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2009 წლის 1 ივლისის №02ს-N010 ერთობლივი საიდუმლო ბრძანების განსაიდუმლოების საკითხის შესასწავლად;  გაგრძელდეს პენიტენციურ დაწესებულებათა ტექნიკური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება, რათა დაწესებულებებში გაიზარდოს სპეციალური ოთახების რაოდენობა და კომპიუტერული ტექნიკა დისტანციური წესით გასამართ სხდომაზე ბრალდებულთა ჩართვის უზრუნველსაყოფად; პატიმართათვის, რიგ შემთხვევებში, პრობლემას წარმოადგენს ზარის საფასური, რომლის დაფარვის საშუალება მათ ნაწილს არ აქვს. პანდემიის გამო ერთჯერადად საჩუქრად გადაცემული უფასო სასაუბრო დრო კი, საერთაშორისო ზარებზე არ ვრცელდება. ზოგიერთ სახელმწიფოში წერილობითი კორესპონდენციის გაგზავნაც შეუსაბამოდ მაღალ ხარჯებს უკავშირდება, შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფომ ამ მიმართულებით შეიმუშაოს ისეთი ღონისძიება, რაც პატიმრებისთვის შესაძლებელს გახდის საზღვარგარეთ მყოფ ოჯახთან კავშირის შენარჩუნებას.  გაგრძელდეს მუშაობა, რომ უცხოელმა პატიმრებმა, მოქალაქეობის არმქონე პირებმა, ასევე, საქართველოს იმ მოქალაქეებმა, რომელთა ოჯახი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, შეძლონ საერთაშორისო ზარების განხორციელება შემცირებულ და მეტად ხელმისაწვდომ ფასად;  გაგრძელდეს ზომების მიღება, რომ უცხოელ პატიმრებს, მოქალაქეობის არმქონე პირებს, ასევე, საქართველოს იმ მოქალაქეებს, რომელთა ოჯახი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, პანდემიის პერიოდში ყოველთვიურად გამოეყოთ უფასო სასაუბრო დრო საერთაშორისო ზარების განსახორციელებლად;  გაგრძელდეს ზომების მიღება, რომ ყველა უცხოენოვანი პატიმარი, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილი იქნეს თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, მათთვის გასაგებ ენაზე მიეწოდოთ ინფორმაცია დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ; უცხოელი პატიმრებისთვის პრობლემად რჩება საზღვარგარეთ მყოფ ოჯახებთან დაკავშირების სირთულე. საზღვარგარეთ დასარეკად კვლავ 2 დღეა გამოყოფილი კვირაში და იმ შემთხვევაში, თუ საკნისთვის დადგენილი სატელეფონო ზარის დღე არ ემთხვევა საერთაშორისო ზარის დღეს, პატიმარი საზღვარგარეთ მყოფ ოჯახის წევრებს საერთოდ ვერ უკავშირდება.  შეისწავლოს საერთაშორისო კანონმდებლობით განხორციელების ზარების დადგენილი კუთხით განხორციელების სიხშირითა ხარვეზების და პრაქტიკა ხანგრძლივობით გამოვლენის და ზარების შემთხვევაში, მიიღოს შესაბამისი ზომები; არ შეცვლილა ვიდეოპაემნის განხორციელების წესი და პატიმართა ოჯახის წევრებს, დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს ამა თუ იმ ტერიტორიულ ერთეულში უწევთ გამოცხადება.  შეისწავლოს ვიდეოპაემნების იმგვარად განხორციელების შესაძლებლობა, რა დროსაც სავალდებულო არ იქნება ამ პატიმრის ოჯახის წევრისთვის დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს რომელიმე ტერიტორიულ ერთეულში გამოცხადება; განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს კვლავ არ შეუძლიათ ვიდეოპაემნით სარგებლობა. ასევე აღსანიშნავია, რომ ყველა დაწესებულებაში, სადაც კანონმდებლობით დასაშვებია ვიდეოპაემნით სარგებლობა, არ არის მოწყობილი შესაბამისი ინფრასტრუქტურა.  გააგრძელოს №3, №6, №10 და №18 პენიტენციური დაწესებულებების აღჭურვა ვიდეოპაემნისათვის აუცილებელი ინფრასტუქტურით და აღნიშნული პროცესი დაასრულოს 1 წლის ვადაში, ხოლო იმ დაწესებულებებში, სადაც ასეთი ინფრასტრუქტურა არსებობს, შეისწავლოს მისი სრულყოფის საჭიროება და დადებით შემთხვევაში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები; სხვადასხვა დაწესებულებაში მყოფი პატიმრები აღნიშნავდნენ, რომ 1 წელზე მეტია, ოჯახის წევრი მათთან პაემანზე არ მისულა და მხოლოდ სატელეფონო კომუნიკაცია აქვთ. მიზეზად პატიმრები სხვადასხვა ფაქტორს ასახელებენ, რომელთაგან ყველაზე ხშირია საზოგადოებრივი ტრანსპორტის პრობლემა. პატიმრების თქმით, 2021 წელს მხოლოდ ერთხელ, მარიამობის დღესასწაულთან დაკავშირებით მიიღეს 15-წუთიანი უფასო სატელეფონო სასაუბრო დრო. №8 და №6 დაწესებულებებში ვიზიტის დროს გაირკვა, რომ ყველა პატიმარმა ვერ ისარგებლა გადაცემული უფასო დროით, ზოგიერთს კი, შესაბამისი თანხა სატელეფონო ბალანსზე საერთოდ არ დარიცხვია.  2022 წელს, პანდემიასთან დაკავშირებული განსაკუთრებული პირობების მოქმედების პერიოდში, განიხილოს პატიმართა გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვის საკომპენსაციოდ დამატებითი ზომების მიღების შესაძლებლობა;  პენიტენციურმა „სპეციალურმა ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიერ სამსახურმა სატელეფონო შეისწავლოს ზარის უფლების სრულყოფილად გამოყენებასთან დაკავშირებული პრობლემები და გატარებული ღონისძიებების შესახებ ინფორმაცია მიაწოდოს ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტსა და სახალხო დამცველს“;  უსაფრთხოების სამყაროსთან ღონისძიებების კონტაქტის გამოყენების პერიოდში პატიმართა გარე შესანარჩუნებლად, განიხილოს დაწესებულებების დებულებებში ცვლილების განხორციელების საჭიროება; განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია ის ფაქტი, რომ ბრალდებულებს სატელეფონო ბარათი დაწესებულებაში შესახლებიდან 10-15 დღის შემდეგ უმზადდებათ, რის გამოც მანამდე ვერ ახერხებენ ოჯახთან დაკავშირებას და ასევე არ აქვთ მაღაზიაში ნივთების შეძენის შესაძლებლობა.  გაგრძელდეს მუშაობა ბრალდებულის სატელეფონო ბარათის მაქსიმალურად მცირე ვადაში დასამზადებლად; გამოწვევები იკვეთება მსჯავრდებულთათვის კორესპონდენციის გაგზავნის უფლებისა და მიმოწერის კონფიდენციალობის კუთხით. დარღვევა დადასტურდა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტის მხრიდანაც.  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების გზით შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტები, აწარმოოს გამოვლენილი დარღვევების სტატისტიკა და უზრუნველყოს დარღვევაზე პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა;  დაიხვეწოს სოციალური მუშაკის მიერ ღია წერილის მიღება/ჩაბარების არსებული პრაქტიკა, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს პატიმრის მიერ კორესპონდენციის გაგზავნის ფაქტის დადასტურების შესაძლებლობა. კონფიდენციალურ გარემოში სატელეფონო საუბრის განხორციელება კვლავ მიუღწეველ მიზნად რჩება. დაწესებულებებში კონფიდენციალურად სატელეფონო საუბრის განხორციელება პრაქტიკულად შეუძლებელია. ინფრასტრუქტურა იმგვარად არის მოწყობილი, რომ ტელეფონი ან სამორიგეოშია ან კაბინაში, რომელიც ხმის იზოლაციას ვერ უზრუნველყოფს.  გაგრძელდეს მუშაობა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ისეთი სატელეფონო კაბინების (ხმის იზოლაციით) მოსაწყობად, სადაც შესაძლებელი იქნება სატელეფონო საუბარი კონფიდენციალურ გარემოში. ამ მიზნით, შემუშავდეს ინფრასტრუქტურული სამუშაოების დროში გაწერილი გეგმა, სადაც დეტალურად აღიწერება, თუ რომელ დაწესებულებაში რა კონკრეტული სამუშაო გატარდება 2022 წლის განმავლობაში; როგორც საერთაშორისო, ისე ეროვნული ნორმატიული სტანდარტები ადგენს გარანტიებს, რათა მსჯავრდებულებმა, შეძლებისდაგვარად, სრულად შეძლონ თავიანთი რელიგიისა თუ რწმენის გამოხატვის უფლების რეალიზება თავისუფლების აღკვეთის პირობებშიც, რაც მოიცავს, რელიგიურ რიტუალებში მონაწილეობას და მასთან განუყოფლად დაკავშირებულ პრაქტიკებს (მათ შორის, სალოცავ სივრცეებს). საანგარიშო პერიოდში კითხვები წარმოიშვა პენიტენციურ დაწესებულებებში სალოცავი სივრცეების არარსებობის თაობაზე. ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ფუნქციონირებს მართლმადიდებლური სამლოცველო, სხვა რელიგიური აღმსარებლობის მსჯავრდებულებისთვის კი, სალოცავი სივრცეები გამოყოფილია მხოლოდ ორ (№3 და №5) პენიტენციურ დაწესებულებაში. დანარჩენ დაწესებულებებში, მსჯავრდებულები რელიგიურ რიტუალებს საცხოვრებელ საკნებში ასრულებენ.  წლის 2022 განმავლობაში, დაწესებულებებში სიღრმისეულად არსებული შეისწავლოს ინფრასტრუქტურული პენიტენციურ რესურსი და მსჯავრდებულების რელიგიური საჭიროებების გათვალისწინებით, უზრუნველყოს არადომინანტური რელიგიური აღმსარებლობის მქონე პატიმართათვის სალოცავი სივრცეების გამოყოფა; კითხვები არსებობს რელიგიურ დღესასწაულებთან დაკავშირებით ნებადართული საკვები პროდუქტების დაკავშირებით. თაობაზე პენიტენციურ არასათანადო სისტემაში ინფორმირების დანერგილია საკითხებთან ნებადართული კვების პროდუქტების სიის გამოქვეყნების პრაქტიკა მხოლოდ ქრისტიანულ დღესასწაულებთან დაკავშირებით. საზოგადოების ინფორმირება ამანათების მიღების თაობაზე მიმდინარეობს ისეთ დღესასწაულებთან დაკავშირებით, როგორებიცაა შობა, აღდგომა, მარიამობა, გიორგობა და ახალი წელი. ანალოგიური განცხადებები ქვეყნდება სოციალური ქსელის მეშვეობითაც. თუმცა, მსგავსი ტიპის ინფორმაცია არ იძებნება არადომინანტური რელიგიური კონფესიების დღესასწაულებთან დაკავშირებით. შესაბამისი ბმულები არც სპეციალური პენიტენციური სამსახურიდან გამოთხოვილ ინფორმაციაშია მითითებული.  რელიგიური უმცირესობების მართლმადიდებლური ძირითადი დღესასწაულების დღესასწაულების მსგავსად, დროს, პენიტენციურ დაწესებულებებში ამანათების მიღების პროცესის დაწყებასთან დაკავშირებით, საჯარო განცხადების სახით გაგრძელდეს საზოგადოების ინფორმირების პრაქტიკა; თავისუფლების აღკვეთის პირობებში მსჯავრდებულების მიერ თავიანთი რელიგიისა თუ რწმენის გამოხატვის უფლების რეალიზების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია შესაბამისი კვების რაციონის დაცვას.  დამატებით შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში საკვების მომზადების დროს სხვადასხვა რელიგიური კონფესიის წარმომადგენელთა საჭიროებების გათვალისწინების საკითხი და შესწავლის შედეგების შესაბამისად, განხორციელდეს შესაბამისი ღონისძიებები; საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოწვევად იკვეთება სამხედრო მოსამსახურეების არაფორმალური და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა. ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტი გაცემულ რეკომენდაციაში საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ დაუშვებელია სამხედრო მოსამსახურეების კოლექტიური და არაფორმალური დასჯის პრაქტიკა, მათ შორის, არასამუშაო საათებში სამხედრო ნაწილის დატოვების უფლების არაგონივრული შეზღუდვა და იძულებითი შრომა. საჭიროა, თავდაცვის სამინისტროს თავდაცვის ძალების სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტმა, შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და იუსტიციის სამინისტროების გენერალურმა ინსპექციებმა სისტემური კონტროლი გაუწიონ და აღმოფხვრან სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა.  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა კონტროლი გაუწიოს და აღმოფხვრას ვადიან სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა; ინფორმაცია გატარებული ზომების შესახებ მიაწოდოს სახალხო დამცველის აპარატს; მისასალმებელია პენიტენციური სისტემის გარე დაცვაში ჩარიცხული ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების შრომის ანაზღაურების გაზრდა. თუმცა, აღსანიშნავია ისიც, რომ გარე დაცვისა და ინფორმაციულ-ტექნიკური უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს გარე დაცვის განყოფილებებში (გარდა მე-17 განყოფილებისა) ჩარიცხულ სამხედრო მოსამსახურეთათვის დამატებით კვებისა და ტრანსპორტირებისათვის საჭირო თანხა არ ნაზღაურდება.  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის გარე დაცვისა და ინფორმაციულ- ტექნიკური უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს გარე დაცვის განყოფილებებში (გარდა მე-17 განყოფილებისა) ჩარიცხულ სამხედრო მოსამსახურეებს დამატებით აუნაზღაურდეთ კვებისა და ტრანსპორტირებისათვის საჭირო თანხა; 2019 წლის ოქტომბერში, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის აღმასრულებელი კომიტეტის სხდომაზე, მოქალაქეობის არმქონე პირთა რაოდენობის შემცირებისა და მათი უფლებრივი საქართველოს ხელისუფლებამ მდგომარეობის ნებაყოფლობითი გაუმჯობესების ვალდებულების მიზნით, ექვსპუნქტიანი დოკუმენტი წარადგინა. დოკუმენტის თანახმად, 2020 წლის ბოლოსთვის მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის დადგენის საფასური უნდა განახევრებულიყო, რაც 2021 წლის მაისში შესრულდა. აქვე საყურადღებოა, რომ 2021 წლის ბოლომდე ხელისუფლებას ოთხი ვალდებულება უნდა შეესრულებინა, საიდანაც შესრულდა ერთი, კერძოდ საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის გადაუდებელ სტაციონალურ და ამბულატორიულ მომსახურებებში მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის მაძიებელი პირებიც ჩაერთნენ. დანარჩენი 3 ვალდებულება აერთიანებს შემდეგ მიმართულებებს: მოქალაქეობის არმქონე პირებისთვის საქართველოს მოქალაქეობის ნატურალიზაციით მოპოვების ხელშეწყობა და ამ მიზნით კანონით დადგენილი 10-წლიანი ვადის განახევრება, სტატუსის დადგენის პროცესში ადმინისტრაციულ ორგანოსა და საერთო სასამართლოებში უფასო იურიდიული მომსახურებით უზრუნველყოფა, ე.წ. „კარდაკარ“ კამპანიის განხორციელება მოქალაქეობის არმქონე პირთა გამოვლენისა და დოკუმენტირების მიზნით. თითოეულ საკითხზე წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა მუშაობა, თუმცა 2021 წლის ბოლომდე მათი დასრულება ვერ მოხერხდა.  მოქალაქეობის არმქონე პირთა რაოდენობის შესამცირებლად და მათი უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, უმოკლეს ვადაში უზრუნველყოს გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის წინაშე აღებულ ვალდებულებათა შესრულება; არ შემუშავებულა პროგრამა იმ მოძალადეებისათვის, რომელთა მიმართაც დამცავი ორდერია გამოცემული.  გაგრძელდეს ძალადობრივი ქცევის კორექციის სავალდებულო პროგრამები მსჯავრდებულებისთვის, ხოლო იმ მოძალადეებისთვის, რომელთა მიმართაც გამოცემულია დამცავი ორდერი, შეიმუშავოს ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამები; გამოწვევას წარმოადგენს როგორც საზოგადოების, ისე შესაძლო ტრეფიკინგის მსხვერპლთა ცნობიერების დაბალი დონე ქვეყანაში არსებულ დაცვისა და დახმარების ღონისძიებებზე.  დაგეგმოს ცნობიერების ამაღლების კამპანიები ტრეფიკინგის შემთხვევებთან დაკავშირებით საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებლად და მათ პროაქტიულად გამოსავლენად; აუცილებელია ინფორმაციის თავისუფლების მარეგულირებელი საკანონმდებლო რეფორმის დროული გატარება და შესაბამისი საზედამხედველო ინსტიტუტის შექმნა.  რატიფიცირების მიზნით, ქვეყნის პარლამენტს წარუდგინოს ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენცია ,,ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ“; მწვავედ დგას ბავშვების და მათი ბიოლოგიური ოჯახების გაძლიერების საკითხი, ამ მხრივ, სათემო რესურსის მოძიება და მათ მიმართ საზოგადოებაში, თანატოლებისა თუ უფროსების მხრიდან, სკოლასა თუ ქუჩაში დამკვიდრებული სტერეოტიპული დამოკიდებულება.  ადამიანით ვაჭრობის(ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ მიმართული ღონისძიებების განმახორციელებელი საუწყებათაშორისო საკოორდინაციო საბჭოს ფარგლებში, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ერთად, ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებლად და სტერეოტიპული დამოკიდებულებების დასაძლევად განახორციელოს საინფორმაციო კამპანიები. საქართველოს პროკურატურა წლებია საქართველოს გენერალური პროკურატურის გენერალურ ინსპექციაში მიმდინარეობს სამსახურებრივი შემოწმება ე. წ. ხორავას ქუჩის საქმეზე. აღნიშნული შემოწმების ეფექტიანობისა და დროულად დასრულების მიმართ არსებობს საჯარო ინტერესი.  ქალაქ თბილისში, ხორავას ქუჩაზე არასრულწლოვანთა მკვლელობის საქმის გამოძიების დროს დადგენილი ხარვეზების საფუძველზე დაწყებული სამსახურებრივი შემოწმების დასრულების შემდეგ შემოწმების შედეგები აცნობოს საზოგადოებას, ამასთანავე, შემოწმების დასრულების შემდეგ შემოწმების მასალები კანონით განსაზღვრული წესით გააცნოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს და შემოწმების შედეგების საფუძველზე იმოქმედოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად; საპარლამენტო ზედამხედველობის გაძლიერების თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია, გენერალურმა პროკურორმა პარლამენტისადმი საქართველოს პროკურატურის მიერ საქმიანობის შესახებ წარდგენისას გაწეული ანგარიშის წარადგინოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის მიმართულებით გატარებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე.  საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის შესაბამისად საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენილ საქართველოს პროკურატურის საქმიანობის ანგარიშში (ანგარიში არ შეიცავს კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმის გამოძიებასთან, სასამართლო განხილვასთან ან/და საქმის ცალკეულ გარემოებებთან დაკავშირებულ საკითხებს) ასახოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის აღკვეთის მიზნით წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე; სახალხო დამცველის ზედამხედველობის მანდატის სათანადო განხორციელებისათვის მნიშვნელოვანია სახალხო დამცველს ხელი მიუწვდებოდეს სიცოცხლის უფლების ხელყოფის საქმის მასალებზე.  სიცოცხლის უფლების ხელყოფის საქმეების გამოძიების ფარგლებში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში და დადგენილი წესით მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებათა შესახებ; 2021 წელს პირადი ცხოვრების სავარუდო ხელყოფის სხვადასხვა შემთხვევა გამოვლინდა, რომლებზეც დაწყებულია გამოძიება, თუმცა ხელშესახები პროგრესი არ არის. რიგი საქმეების მიმართ მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია მეტი ანგარიშვალდებულება, მათ შორის, საპარლამენტო ზედამხედველობის მექანიზმის გამოყენებით, რაც შესაძლებელს გახდის ობიექტურად შეფასდეს საგამოძიებო ორგანოს საქმიანობა ეფექტიანი რეაგირების პერსპექტივიდან.  არსებითად ახალი გარემოების აღმოჩენის შემთხვევაში საზოგადოებას აცნობოს მაღალი საზოგადოებრივი ხელშეუხებლობის ინტერესის დარღვევის გამომწვევი საქმეებზე პირადი ცხოვრების სისხლისსსამართლებრივი დევნის პროცესში განხორციელებული ცვლილებების შესახებ, თუ ამით არ დაზარალდება გამოძიების ინტერესები და საფრთხე არ შეექმნება მტკიცებულებათა მოპოვების პროცესს; ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორის ჩართულობა და მისი ეფექტიანი მუშაობა მნიშვნელოვანია. ამდენად, მნიშვნელოვანია, ამ ინსტრუმენტის მუშაობის ეფექტიანობის შეფასება, მით უფრო, რომ მისი დანერგვიდან (2018 წლიდან) დღემდე შეფასებისთვის საკმარისი პრაქტიკაც არსებობს.  საჯაროდ მისაწვდომი გახდეს გენერალურ პროკურატურაში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების საქმიანობის ანგარიში; სახალხო დამცველის აპარატისთვის, 2021 წლის საარჩევნო პერიოდში, ადამიანის უფლებების შესაძლო ხელყოფის ფაქტების შესახებ გახდა ცნობილი, რომლებზეც მოხდა უფლებამოსილი უწყებების ინფორმირება და, ამ ეტაპზე, გამოძიება მიმდინარეა.  განაგრძოს 2021 წელს საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედებისა და ამომრჩევლის შესაძლო მოსყიდვის ფაქტის მიმართ ეფექტიანი სისხლის სამართლის პოლიტიკის წარმოება და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში და დადგენილი წესით მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე; 2021 ქმედებების წლის საარჩევნო მიმართ მაღალი პერიოდში ჩადენილი საზოგადოებრივი სავარაუდო ინტერესის დანაშაულებრივი გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია საზოგადოებას ხელი მიუწვდებოდეს ამ საქმეების გამოძიების მიმდინარეობის შესახებ ინფორმაციაზე. ,,საჯაროდ ხელმისაწვდომი გახდეს 2021 წლის საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი  ყველა ძალადობრივი ქმედებისა და ამომრჩევლის შესაძლო მოსყიდვის ფაქტის მიმართ წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე; საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო: სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ დამუშავებული მონაცემების მიხედვით, 2021 წელს, კანონმდებლობით დადგენილ 3-საათიან ვადაში დაკავებული პირები ოჯახებს დაუკავშირდნენ დამუშავებული სისხლის სამართლის საქმეების 94%-ში. სახალხო დამცველის შეფასებით, წინა წელთან შედარებით, ამ კუთხით მდგომარეობა გაუმჯობესებულია. სახალხო დამცველი, წინა წლის მსგავსად, მიიჩნევს, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტრომ უნდა შეიმუშაოს კონკრეტული მექანიზმი, რომელიც შესაძლებელს გახდის იმის შემოწმებას, პრაქტიკაში რამდენად ხორციელდება ოჯახის წევრებთან, ახლობლებთან ან ადვოკატთან დაკავშირების და დაკავების შესახებ ინფორმაციის შეტყობინების უფლება. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადამიანის უფლებათა დაცვისა და  გამოძიების ხარისხის მონიტორინგის დეპარტამენტის მხრიდან შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით განხორციელდეს დაკავებული პირის მხრიდან ოჯახის ან ადვოკატის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადო დოკუმენტირების პრაქტიკის შესწავლა; ანგარიშის თანახმად, კვლავ გამოწვევადაა მიჩნეული პოლიციის დაწესებულებებში დაკავებულ პირთან კონფიდენციალურ გარემოში შეხვედრის უზრუნველყოფა. სახალხო დამცველის შეფასებით, არაკონფიდენციალურ პირობებში ადვოკატი ვერ შეძლებს დაკავებულთან კონფიდენციალურად გასაუბრებას.  შეისწავლოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებული პირისა და ადვოკატის შეხვედრის კონფიდენციალობასთან დაკავშირებით საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილება; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2021 წელს შემცირდა იმ იზოლატორების რაოდენობა, სადაც არის სამედიცინო პუნქტი და რეგულარულად მორიგეობს ექიმი. სამედიცინო პუნქტი 2021 წლის მდგომარეობით, ფუნქციონირებდა 21 იზოლატორში, მაშინ როდესაც ეს რიცხვი გასულ წელს 23 იყო და წინა წლებთან შედარებით იზრდებოდა. სამედიცინო პერსონალი მუდმივად მხოლოდ 10 იზოლატორში მორიგეობს.  2022 წელს, გაიზარდოს იმ იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც დამუშავებული სტამბოლის ფუნქციონირებს სამედიცინო პუნქტი; სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ პროტოკოლის მიხედვით, დოკუმენტირებული 421 შემთხვევიდან ფოტო გადაღებული იყო 35 (8,3%) შემთხვევაში. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრების მიერ ნანახი არცერთი ფოტოს ხარისხი არ იყო დამაკმაყოფილებელი, ფოტოები იყო ბუნდოვანი, არასაკმარისი ან ზედმეტად მკვეთრი განათების პირობებში გადაღებული. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში კვლავ არ არის დადგენილი სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად გადაღებული ფოტოების შენახვის ერთიანი წესი.  დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტარდეთ ტრენინგები იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების ინსტრუქციისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის წესის შესახებ; ანგარიშის თანახმად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ 2021 წლის 19 ივლისიდან უზრუნველყო სასწრაფო დახმარების ექიმების მიერ შედგენილი დოკუმენტაციის დედნის იზოლატორის ექიმისთვის გადაცემა, თუმცა, ასლი კვლავ იზოლატორის თანამშრომელთან რჩება.  დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, სადაც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს, უზრუნველყოს სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ექიმების მიერ შედგენილი ოქმების მხოლოდ დროებითი მოთავსების იზოლატორის ექიმებთან შენახვა; წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვისა და გამოძიების თავში სახალხო დამცველი მიმოიხილავს ლუკა სირაძის საქმეს. აღნიშნულ საქმესთან დაკავშირებით ანგარიშში მითითებულია, რომ ამ საქმეში პრობლემური იყო არასრულწლოვანთან პოლიციის უფროსის მოადგილის კაბინეტში შეხვედრა. ასევე აღნიშნულია, რომ წლებია, სახალხო დამცველის რეკომენდაციაა, რომ აღმოიფხვრას დაკავებული პირის პოლიციის უფროსების და უფროსის მოადგილეების კაბინეტებში შეხვედრის პრაქტიკა და მათთან შეხვედრა გაიმართოს მხოლოდ ვიდეომეთვალყურეობით აღჭურვილ სივრცეში. შეისწავლოს  დაკავებული პირის გამოკითხვის პროცესის წარმოებისა და კომუნიკაციის საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკა; ანგარიშის თანახმად, პრობლემას წარმოადგენს, რომ ადმინისტრაციული დაკავების ოქმი არ შეიცავს გრაფას, სადაც პოლიციის თანამშრომელმა უნდა მიუთითოს დაკავებულის სხეულზე არსებული დაზიანებები, რაც არაერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებას უწყობს ხელს - პოლიციის ზოგიერთი თანამშრომელი, ადმინისტრაციული დაკავების ოქმში, შენიშვნის გრაფაში აღწერს დაზიანებებს, ხოლო ზოგიერთი - არა. შევიდეს ცვლილება 2014 წლის 15 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა  მინისტრის №625-ე ბრძანებაში და დანართით №9 დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმაში ჩაემატოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციის შესატანად: ოქმის შედგენის დრო; დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერა; რა ვითარებაში მოხდა დაკავება; ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას; გამოყენებულ იქნა თუ არა იძულების ზომა და რა ფორმით; ანგარიშში მითითებულია, რომ პოლიციის ტერიტორიულ ორგანოებში კვლავ ხარვეზებით იწარმოება დაკავებულ პირთა შესახებ დოკუმენტაცია. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მონახულებული 35 დაწესებულებიდან 11 დაწესებულებაში ჟურნალების შევსების არსებითი ხარვეზები გამოვლინდა.  შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით შეამოწმოს პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში მიყვანილი დაკავებული პირის შენობაში შეყვანისა და გამოყვანის დროის მითითებით აღრიცხვის მდგომარეობა; ანგარიშში მითითებულია, რომ დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, პანდემიიდან გამომდინარე, სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურის გამომძიებლებთან შეხვედრა, 2021 წელსაც, უმეტესად დისტანციურ რეჟიმში მიმდინარეობდა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ რადგან დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულს დისტანციური შეხვედრების ოთახში მარტო არ ტოვებენ, დისტანციური ჩართვის დროს არ არის უზრუნველყოფილი კონფიდენციალური გარემო, რაც გავლენას ახდენს სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურის გამომძიებელთან გულახდილად საუბარზე. „2020 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ 2021 წლის ანგარიში სახალხო დამცველი ასევე აღნიშნავდა, რომ რადგან დისტანციურ სასამართლო სხდომებზე დაკავებულის ადვოკატი ხშირად დისტანციურად ერთვება სასამართლო სხდომას, აღნიშნული დაკავებულს უქმნის განცდას, რომ უფლებადამცველის გარეშე იმყოფება. სახალხო დამცველი მიიჩნევდა, რომ ადვოკატის გარეშე და შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელთა გარემოცვაში მყოფი დაკავებული ნაკლებად გაბედავდა არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე საუბარს, რაც არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შემთხვევების ეფექტიან გამოვლენას აბრკოლებს. დისტანციურ სასამართლო სხდომებთან მიმართებით, ასევე ხაზგასმული იყო მოსამართლის შეზღუდული შესაძლებლობა ვიზუალურად შეეფასებინა დაკავებული პირის ფიზიკური და ფსიქოემოციური მდგომარეობა.  უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირსა და დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს გამომძიებელს შორის შეხვედრების (მათ შორის, დისტანციური შეხვედრების) კონფიდენციალურ გარემოში ჩატარება;  უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დისტანციური სასამართლო სხდომის კონფიდენციალურ გარემოში ჩატარება, შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების დაუსწრებლად; პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის თანახმად, 2021 წლის განმავლობაში განხორციელებული ვიზიტების შედეგად დადგინდა, რომ რიგი დროებითი მოთავსების იზოლატორები არ არის უზრუნველყოფილი სათანადო ბუნებრივი განათებით. ასევე, 2021 წელს შემოწმებული იზოლატორების უმეტესობაში გარემო არ არის ადაპტირებული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის. კვლავ პრობლემადაა მიჩნეული დროებითი მოთავსების იზოლატორების ორ ან მეტ ადგილიან საკნებში ნახევრად იზოლირებული სანიტარიული კვანძები, სადაც ორი და მეტი დაკავებულის მოთავსების შემთხვევაში, დაკავებულებს ბუნებრივი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება სხვა დაკავებულის/დაკავებულების თვალწინ მოუწევთ. გარდა ამისა, ცალკეული იზოლატორების საკნების საპირფარეშოებში არ არის დამონტაჟებული ჩამრეცხი მოწყობილობა. კვლავ პრობლემურად არის შეფასებული იზოლატორებში მყოფ დაკავებულთა არასრულფასოვანი კვება, რაც მხოლოდ მშრალი სასურსათო ულუფით შემოიფარგლება. ამგვარი საკვების 15 დღემდე ვადით მიღება უწევთ ადმინისტრაციულ პატიმრობა შეფარდებულ პირებს, რამაც შეიძლება მათ ჯანმრთელობას მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენოს. ეს პრობლემა განსაკუთრებულ ზიანს აყენებს დიეტური კვების საჭიროების მქონე დაკავებულ პირებს. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ იზოლატორებში სათანადო კვების საკითხი საჭიროებს დაუყოვნებლივ გადაჭრას.  უზრუნველყოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშში აღწერილი, დაკავების პირობებისა და კვების კუთხით დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული პრობლემების მოგვარება და მიღებული ზომების შესახებ აცნობოს სახალხო დამცველს; სახალხო დამცველის თქმით, საანგარიშო პერიოდში გამოვლინდა კიდევ ერთი გამოწვევა, კერძოდ, ყოფილი მსჯავრდებულების პოლიციაში დაბარების ხარვეზიანი პრაქტიკა. ამ საკითხს საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის ერთობლივი საიდუმლო ბრძანება არეგულირებს. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახალხო დამცველისთვის არ უცნობებია, ნებაყოფლობითია თუ არა გათავისუფლებულ პატიმრებთან პოლიციის განყოფილებაში გასაუბრება, ან პოლიციის განყოფილებაში გამოცხადებასა ან/და გასაუბრებაზე უარის თქმის შემთხვევაში, ეკისრებათ თუ არა მათ რაიმე სახის პასუხისმგებლობა. სახალხო დამცველის შეფასებით, მნიშვნელოვანია ამ ბრძანების განსაიდუმლოება, რათა მოქალაქისთვის ცნობილი იყოს მისი ვალდებულებები და შესაძლო პასუხისმგებლობის ზომა, პოლიციის განყოფილებაში გამოუცხადებლობის შემთხვევაში.  სახელმწიფო საიდუმლოების პრინციპების დაცვის გათვალისწინებით, საქართველოს პარლამენტის შესაბამისი სტრუქტურების ჩართულობითა და სხვა რელევანტური უწყებების მონაწილეობით, გამართოს კონსულტაციები საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2009 წლის 1 ივლისის №02ს-N010 ერთობლივი საიდუმლო ბრძანების განსაიდუმლოების საკითხის შესასწავლად; ლგბტ+ თემის უფლებების დაცვის მხრივ, ანგარიშში აღნიშნულია 5 ივლისს ღირსების მარშის მოწინააღმდეგე ძალადობრივი ჯგუფების ქმედებები, რომლის საპასუხოდ სამართლდამცავთა ქმედებები კრიტიკულადაა შეფასებული.  5-6 ივლისს მომხდარი ყველა სავარაუდო დანაშაულის საქმეებზე შეაფასოს დამატებითი საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების საჭიროება; ანგარიშში პრობლემადაა მიჩნეული სამართალდამცავი უწყებების მიერ ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევების სისტემატურობის გამოვლენა და მისი ერთიან დანაშაულად აღქმა. მსგავს შემთხვევებზე სამართალდამცავი პირების რეაგირება ფრაგმენტულია და შესაძლო მსხვერპლს განმეორებითი ძალადობისგან ვერ იცავს. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ სამართალდამცავი პირების მხრიდან საჭიროა დამატებითი ძალისხმევა ქალის მიმართ და ოჯახში შესაძლო ძალადობის შემთხვევებზე რისკების სწორად შესაფასებლად, რადგან კონკრეტულ შემთხვევებზე გამოძიების დაწყების მიუხედავად, განმეორებითი ძალადობის თავიდან აცილება მაინც ვერ მოხერხდა.  გაგრძელდეს თანამშრომლების გადამზადება ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით, ამასთანავე, შემუშავდეს ტრენინგის შემდგომი შეფასების დოკუმენტი, რაც შესაძლებელს გახდის გადამზადებულ თანამშრომელთა მიერ მიღწეული პროგრესის გაზომვას; ანგარიშის თანახმად, 2021 წელს სახალხო დამცველის მიერ განხორციელებული მონიტორინგი და შესწავლილი საქმეები ცხადყოფს, რომ პრობლემურია ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორის ჩართულობა და მისი ეფექტიანი მუშაობა.  შემუშავდეს და საჯაროდ მისაწვდომი გახდეს ანგარიში საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების მუშაობის ეფექტიანობის თაობაზე; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ სახელმწიფოს არ გამოუკვლევია შშმ, ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე ქალების ძალადობის რისკები და საჭიროებები. პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ შშმ ქალებისა და გოგოების მართლმსაჯულების სისტემაზე წვდომის მიმართულებით არაერთი მნიშვნელოვანი ბარიერი არსებობს. მათ შორისაა როგორც ფიზიკურ გარემოზე წვდომა, ისე სამართალდამცავი პირების სტერეოტიპული დამოკიდებულება შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი შესაძლო ძალადობის ფაქტებზე, რაც, თავის მხრივ, სამართალდამცავი პირების ცოდნის ნაკლებობით აიხსნება. ანგარიშის თანახმად, საგამოძიებო უწყების თანამშრომლები, უმეტესად ეჭვქვეშ აყენებენ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე და/ან ინტელექტუალური ნიშნით შშმ ქალის მიერ გამოძიებისთვის მიცემული ჩვენების სანდოობას. შშმ ქალებისათვის, ასეთი სტერეოტიპული დამოკიდებულება, ხშირად ხდება იმის საფუძველი, რომ უარი თქვან საკუთარი უფლებების დაცვაზე. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ გამოწვევები არსებობს მტკიცებულებების შეგროვების ნაწილში, რადგან გამომძიებლებმა არ იციან, როგორ მოიპოვონ მტკიცებულებები, როგორ დაამყარონ კომუნიკაცია შშმ ქალთან. განსაკუთრებით რთულია მტკიცებულებების მოპოვება იმ შშმ ქალებისგან, რომელთაც აქვთ კომუნიკაციის სირთულეები და ამის პარალელურად, გამომძიებელი მოუმზადებელია ასეთი შემთხვევების ეფექტიანად მართვაში.  მიმდინარეობდეს შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი ძალადობის და ყველა სხვა დანაშაულის შემთხვევების გამოძიებაში ჩართული პირების სისტემატურად გადამზადება შშმ ქალებისა და გოგოების საჭიროებებისა და მათთან კომუნიკაციის სტანდარტების შესახებ; ანგარიშის თანახმად, ადრეულ ასაკში ქორწინების მანკიერი პრაქტიკა, გენდერული თანასწორობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. წინა წლების მსგავსად, პრობლემურია სახელმწიფო უწყებებს შორის კოორდინირებული მუშაობა, რეფერირების პროცედურის გამართულად ფუნქციონირება და პრევენციული ღონისძიებების გატარება. ადრეულ ასაკში ქორწინების მავნე პრაქტიკასთან ერთად, კვლავ გამოწვევად რჩება არასრულწლოვანი გოგოების ნიშნობა. საქმეების შესწავლა აჩვენებს, რომ უწყებების მხრიდან უმეტესად ვერ ხერხდება სავარაუდო ქორწინების იძულების გამოკვეთა.  ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურებში ჩართული სუბიექტის მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების/ნიშნობის გამოვლენისას, კანონით გათვალისწინებული ვალდებულების შეუსრულებლობის ფაქტს, მოჰყვეს და ბავშვთა შესაბამისი რეაგირება და სანქციის დაკისრება;  შსს თანამშრომლები გადამზადდნენ ადრეულ ასაკში ქორწინების/თავისუფლების უკანონო აღკვეთის/ ქორწინების იძულების შესახებ, ამასთანავე, შემუშავდეს ტრენინგის შემდგომი შეფასების დოკუმენტი; ანგარიშის თანახმად, გასული პერიოდის მსგავსად, შეკრების მართვისას, სამართალდამცავები კვლავ მიმართავდნენ მონაწილეების ადმინისტრაციული წესით დაკავებას წვრილმანი ხულიგნობისა და სამართალდამცავი ორგანოს თანამშრომლის კანონიერი მოთხოვნის დაუმორჩილებლობის გამო. მსგავსი ფაქტები სახალხო დამცველმა წარსულში შეაფასა მავნე პრაქტიკად, რომელიც უმეტესად ვერ პასუხობს აუცილებლობის მოთხოვნას და შეკრების თავისუფლებაში დაუსაბუთებელი ჩარევის სახეს იღებს. ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის მითითებით, შეკრების მონაწილეთა დაკავება ადმინისტრაციული თუ სისხლისსამართლებრივი ქმედებების ჩადენის გამო, მკაცრ კრიტერიუმებს უნდა აკმაყოფილებდეს თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების გათვალისწინებით და რადგან შეკრების თავისუფლებაში ნებისმიერი ჩარევა დროის მიმართ მგრძნობიარე მოვლენაა. მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ შეიმუშაოს შესაბამისი პროტოკოლი, რომელშიც ასახული იქნება შეკრების მონაწილეთა კანონიერი შეჩერებისა და ჩხრეკის თუ დაკავების სპეციფიკური და ნათელი წესები.  შეისწავლოს და საქართველოს პარლამენტს წარუდგინოს ინფორმაცია შეკრების მონაწილეთა შეჩერებისა და ჩხრეკის, ასევე დაკავების წესების შესახებ სხვა ქვეყნების საუკეთესო გამოცდილებისა და ევროპული სტანდარტების შესახებ; ანგარიშში მითითებულია, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, სამედიცინო პერსონალი უზრუნველყოფს იზოლატორში პირისთვის აღკვეთის სინდრომის სიმპტომურ მკურნალობას და პაციენტის სუბიექტური/ობიექტური მონაცემების გათვალისწინებით, საჭიროების შემთხვევაში, შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში გადამისამართებას, ექიმ-სპეციალისტთან კონსულტაციისა და შემდგომი მკურნალობის მისაღებად. მისასალმებელია, რომ ადგილზევე არის სიმპტომური მედიკამენტების მიწოდების საშუალება. თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც მედიკამენტებს ეფექტი მცირე დროით აქვს და ექიმს დღის განმავლობაში რამდენჯერმე უწევს ტკივილგამაყუჩებლისა და დამამშვიდებელი მედიკამენტის გაკეთება, რაც პაციენტს ტანჯვას აყენებს, თუმცა სტაციონარში არ გადაჰყავთ. აღკვეთის სინდრომის დროულად მოსახსნელად, აუცილებელია პაციენტის შესაბამის დაწესებულებაში მნიშვნელოვანია, დროებითი შემჭიდროებულ მოთავსების ვადებში იზოლატორში გადაყვანა. აღკვეთის ამიტომ, სინდრომის სამართავად ერთიანი სახელმძღვანელოს შექმნა, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა და მკაფიოდ გაიწერება, თუ რა შემთხვევაში უნდა გადაიყვანონ დაკავებული სტაციონარში.  შეიმუშაოს სამედიცინო პერსონალისთვის ერთიანი სახელმძღვანელო დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა და მკაფიოდ გაიწერება, თუ რა შემთხვევაში უნდა გადაიყვანონ დაკავებული სტაციონარში; უზრუნველყოს ნივთიერებებზე დამოკიდებული დაკავებული პირების დროული  რეფერირება სამედიცინო დაწესებულებაში; ანგარიშის თანახმად, სახალხო დამცველმა დაახლოებით არჩევნებთან დაკავშირებით 60-მდე სავარაუდო ზეწოლა-მუქარის ფაქტზე მიმართა სამართალდამცავ უწყებებს. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ მითითებული ფაქტების ნაწილში კანონსაწინააღმდეგო ქმედებები ვერ გამოკვეთა, ნაწილის შემთხვევაში კი, მიმდინარეობს გამოძიება. მათ შორის, გამოძიება მიმდინარეობს პარტია „საქართველოსთვის“ კანდიდატების მიმართ კანდიდატურის მოხსნის მიზნით ჩადენილი შესაძლო იძულების ფაქტზე. ამ ეტაპზე დაზარალებულად ან ბრალდებულად კონკრეტული პირი ცნობილი არ არის. საქართველოს სახალხო დამცველმა, საჯარო წყაროებისა და ეროვნული სადამკვირვებლო ორგანიზაციების ანგარიშების დამუშავების შედეგად, დაახლოებით 40 შემთხვევაზე, რომელთა ფარგლებშიც, შესაძლოა, ადგილი ჰქონოდა სხვადასხვა კანონსაწინააღმდეგო ხასიათის ქმედებას, ასევე მიმართა სამართალდამცავ უწყებებს. ამ საქმეებიდან 13 შემთხვევაზე მიმდინარეობს გამოძიება, რომელთაგან 3 სისხლის სამართლის საქმეში დაზარალებულად არის ცნობილი სამი პირი, ხოლო 1 შემთხვევაში დაწყებულია სისხლისსამართლებრივი დევნა. სხვა საქმეებში კონკრეტული პირი დაზარალებულად ან ბრალდებულად ცნობილი არ არის. დანარჩენ ფაქტებთან დაკავშირებით სახალხო დამცველს ეცნობა, რომ არ გამოიკვეთა სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნები/კანონდარღვევის ფაქტს ადგილი არ ჰქონია, ან ზოგიერთ შემთხვევაში, დაიწყო ადმინისტრაციული საქმისწარმოება.  კომპეტენციის ფარგლებში, შეისწავლოს 2021 წელს საარჩევნო პერიოდის თაობაზე სახალხო დამცველის მიერ გაგზავნილ წერილებში მითითებული ზეწოლის, მუქარის, შრომის კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტებთან, ძალადობრივი ინციდენტებსა და სხვა შესაძლო კანონსაწინააღმდეგო შემთხვევებთან დაკავშირებულ საქმეებზე დამატებითი საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების საჭიროება; ანგარიშის თანახმად, საკანონმდებლო ცვლილებების მიუხედავად, რომლის თანახმადაც, საარჩევნო უბნის გარეთ 100 მეტრის პერიმეტრში შეკრებები აიკრძალა, პრაქტიკაში ეს საკითხი კვლავ პრობლემურია. საერთაშორისო საარჩევნო სადამკვირვებლო მისიამ განმარტა, რომ მათ მიერ მონახულებული საარჩევნო უბნების 29 პროცენტში დროდადრო შეიმჩნეოდა ცალკეულ პირთა ჯგუფების დამაშინებელი ყოფნა უშუალოდ საარჩევნო უბნების მიმდებარე ტერიტორიაზე. ამომრჩეველთა აღრიცხვა მონახულებული საარჩევნო უბნების დაახლოებით 9 პროცენტში იკვეთება. ხოლო ეროვნული სადამკვირვებლო ორგანიზაციის მითითებით, 14 ასეთ შემთხვევაში, დამკვირვებლებმა საჭიროდ მიიჩნიეს საპატრულო პოლიციის გამოძახება. ორ შემთხვევაში, გამოძახებული პატრული არ მოსულა, ზოგ შემთხვევაში კი, მიუხედავად უბნის პერიმეტრზე მოქალაქეების მრავლად მობილიზებისა, პოლიციას რეაგირება არ მოუხდენია. შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემებით, მხოლოდ 3 შემთხვევაში დაიწყო საარჩევნო უბნებთან 100 მეტრამდე მანძილზე მოქალაქეთა შეკრებასთან დაკავშირებით ადმინისტრაციული საქმისწარმოება.  გაატაროს ყველა ეფექტიანი ღონისძიება თითოეულ შემთხვევაში საარჩევნო უბნის გარეთ 100 მეტრის პერიმეტრში შეკრებების აკრძალვის თაობაზე საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 45-ე მუხლის მე-12 ნაწილით დადგენილი შეზღუდვის პრაქტიკაში აღსასრულებლად; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ მიუსაფარ და თავშესაფრის არმქონე ბავშვებთან მიმართებით, ისევ პრობლემურია, როგორც სახელმწიფო უწყებებს შორის, ისე სამართალდამცავი უწყების ტერიტორიულ ერთეულებს შორის ბავშვების შესახებ ინფორმაციის გაცვლისა და კოორდინირებული მუშაობის საკითხი.  სამართალდამცავ უწყებასთან გაწერის დაიწყოს მიზნით, თანამშრომლობით, ქუჩაში მცხოვრები დეტალური ან/და ინსტრუქციის მომუშავე ბავშვების საკითხებთან დაკავშირებით სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება, და ამ საკითხზე გადამზადდნენ სამართალდამცავი უწყების ტერიტორიული ერთეულების თანამშრომლები; ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოწვევას წარმოადგენდა სტატისტიკის წარმოება შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულებზე. ამასთან მისასალმებელია უწყებათა თანამშრომლობის მცდელობა შშმ პირთა მიმართ დანაშაულის სტატისტიკის წარმოების დახვეწის მიზნით. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო აწარმოებს სტატისტიკას საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლების მიხედვით, რომელიც არ ითვალისწინებს მაკვალიფიცირებელ გარემოებად მხოლოდ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების მიმართ ჩადენილ დანაშაულს.  უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ ჩადენილ დანაშაულებზე გამოძიების დაწყების შესახებ სტატისტიკის წარმოება; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ შშმ პირთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის ოჯახში ძალადობის კუთხით არსებული ვითარება რიგი გამოწვევებით ხასიათდება. ერთერთ გამოწვევას წარმოადგენს სამართალდამცავი სისტემის თანამშრომელთა კვალიფიკაცია შშმ პირთა საკითხებზე, ძალადობის ფაქტების იდენტიფიცირების პრობლემა, ასევე დაუსჯელობის სინდრომის არსებობა, რომლის დროსაც ხშირად მინიმუმამდეა დაყვანილი დამნაშავე პირთა გამოვლენა და პასუხისმგებლობის დაკისრება. ასევე გამოწვევას წარმოადგენს მართლმსაჯულების პროცესში, სისხლის სამართლის საქმეებში შშმ პირთა იდენტიფიცირების პრობლემა.  სისხლის სამართლის საქმეებში შშმ პირთა და მათი საჭიროებების დროული იდენტიფიცირებისთვის თანამშრომელთა (მათ შორის 112-ის პერსონალის) კვალიფიკაციის ამაღლება; გამოწვევად რჩება სამხედრო მოსამსახურეების არაფორმალური და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა. დეპარტამენტსა და აღნიშნული პრაქტიკა სპეციალური გამოიკვეთა პენიტენციური შსს ობიექტების სამსახურის გარე დაცვის დაცვისა და ინფორმაციულ-ტექნიკური უსაფრთხოების მთავარ სამმართველოში ჩარიცხულ ვადიან სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ.  შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურმა ინსპექციამ სისტემური კონტროლი გაუწიოს და აღმოფხვრას ვადიან სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა; ამასთანავე, ინფორმაცია გატარებული ზომების შესახებ, მიაწოდოს სახალხო დამცველის აპარატს; სახალხო დამცველი, სპეციალური პრევენციული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშზე დაყრდნობით აცხადებს, რომ შსს-ს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის მე-2 სამმართველოს პირველი განყოფილების მე-3 ქვეგანყოფილებასა და მე-3 სამმართველოს მე-2 განყოფილების მე-3 ქვეგანყოფილებაში, ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეები არ იყვნენ უზრუნველყოფილნი ინდივიდუალური ტუმბოებით, და ზურგჩანთებს და პირად ნივთებს საერთო გამოყენების კარადაში ინახავდნენ. არცერთი ზემოაღნიშნული ქვედანაყოფის საძინებელი და სამუშაო ოთახები არ იყო აღჭურვილი მწერების საწინააღმდეგო ბადით და აწუხებდათ კოღოები. სავალალო მდგომარეობა იყო მე-2 სამმართველოს პირველი განყოფილების მე-3 ქვეგანყოფილების საპირფარეშოში, რომლითაც ასევე სარგებლობს შსს განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის ერთერთი ქვედანაყოფი, არ ფუნქციონირებდა გამწოვი და სავენტილაციო სისტემა და იდგა მძაფრი უსიამოვნო სუნი, საპირფარეშოს ჩამრეცხები გამოსული იყო მწყობრიდან, არ იკეტებოდა საპირფარეშოს კარები.  ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ქვედანაყოფებში შეისწავლოს სარემონტო სამუშაოებისჩატარების საჭიროება და ასეთი საჭიროების გამოკვეთის შემთხვევაში გაუმჯობესოს ინფრასტრუქტურა და სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები; ანგარიშში მითითებულია, რომ წყლის დისპენსერებთან დაკავშირებული პრობლემა გამოიკვეთა შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ცალკეულ განყოფილებებშიც (შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის: მე-3 სამმართველოს მე-2 განყოფილების მე-2 ქვეგანყოფილება და მე-2 სამმართველოს პირველი განყოფილების მე-3 ქვეგანყოფილება), სადაც წყლის დისპენსერების არარსებობის გამო, სამხედრო მოსამსახურეებს სასმელი წყლის აღება და ერთჯერადი ბოთლებით მომარაგება სამმართველოს ეზოში არსებული ონკანიდან უწევდათ.  შეისწავლოს და საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოს ქვედანაყოფებში საკმარისი რაოდენობის წყლის დისპენსერების განთავსება; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად, სამხედრო მოსამსახურეების გადმოცემით, მართალია, ისინი უზრუნველყოფილნი არიან სამხედრო უნიფორმითა და სამხედრო ფეხსაცმლით, თუმცა ფეხსაცმელი არ გაიცემა სეზონის შესაბამისად, არის უხარისხო და მალე ზიანდება.  სამხედრო ფორმის ფეხსაცმელი ჩანაცვლდეს ახალი, მაღალი ხარისხის ფეხსაცმლით და გაიცეს წელიწადში ორჯერ - ზამთრის და ზაფხულის სეზონის შესაბამისად; ანგარიშის თანახმად, შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ცალკეულ ქვედანაყოფებში (შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის მე-3 სამმართველოს პირველი განყოფილების პირველი ქვეგანყოფილება, მე-2 სამმართველოს პირველი განყოფილების მე-3 ქვეგანყოფილება, მე3 სამმართველოს მე-2 განყოფილების მე-2 ქვეგანყოფილება) პირადი შემადგენლობისათვის არ არის უზრუნველყოფილი წვდომა არც სატელევიზიო და არც სხვა საინფორმაციო საშუალებებზე (რადიო, ინტერნეტი).  ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში ჩარიცხული ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის უზრუნველყოს საინფორმაციო საშუალებებზე სათანადო ხელმისაწვდომობა; „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-7 მუხლის თანახმად, თუ უცხოელი ან მოქალაქეობის არმქონე პირი საქართველოს ტერიტორიაზე უკანონოდ შემოსვლისას დაუყოვნებლივ გამოცხადდება ხელისუფლების ორგანოში, წარადგენს სათანადო განმარტებას ქვეყანაში უკანონოდ შემოსვლის მიზეზთან დაკავშირებით და მოითხოვს საერთაშორისო დაცვას, მას ენიჭება თავშესაფრის მაძიებელი პირის სტატუსი და ცნობა, რომლითაც დადასტურდება პირის მიერ საერთაშორისო დაცვაზე განცხადებით მიმართვისა და საქართველოში მისი კანონიერად ყოფნის ფაქტი. თუმცა, განცხადების განხილვისა და საბოლოო გადაწყვეტილების მიღების შემდეგ, თუ პირს არ მიენიჭება სტატუსი, მას სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა დაეკისრება საქართველოს ტერიტორიაზე უკანონოდ შემოსვლისთვის. სახალხო დამცველი პასუხისმგებლობისგან საკანონმდებლო თავშესაფრის მაძიებელთა გათავისუფლებასთან რეგულირებას სისხლისსამართლებრივი დაკავშირებულ არაკონსტიტუციურად ზემოაღნიშნულ აფასებს და ამასთან დაკავშირებით, გასულ წელს კონსტიტუციური სარჩელი იქნა წარდგენილი. დასახელებული ნორმის კონსტიტუციურობის საკითხზე სასამართლოსთვის მიმართვამდე საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს პრაქტიკაში გამოვლენილი ჰქონდა თავად ამ ნორმის დარღვევის შემთხვევები.  უზრუნველყოს საზღვრის უკანონო კვეთის დროს თავშესაფრის მაძიებელი პირის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან დაცვაზე ასამაღლებელი ცნობიერების გათავისუფლების ღონისძიებების გატარება პრინციპის შესაბამისი სამსახურის წარმომადგენლებისთვის; ანგარიშის თანახმად, საერთაშორისო დაცვის ძიების ეტაპზე, შესაძლებლობის შეზღუდვის გამოვლენის პროცესი არ არის სტრუქტურიზებული შესაძლებლობის შეზღუდვის ტიპების მიხედვით და არ ემსახურება თითოეული პირისთვის გონივრული მისადაგების მიზნით საჭირო ზომების თავიდანვე განსაზღვრას. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ გამოიკვეთა თავშესაფრის მაძიებელ და საერთაშორისო დაცვის მქონე შშმ პირებთან მომუშავე, როგორც სახელმწიფო, ისე სხვა სერვისების და დაწესებულებების ცნობიერების ამაღლების საჭიროება. სტატისტიკური მონაცემების არარსებობის გამო შეუძლებელი ხდება თავშესაფრის მაძიებელ შშმ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის სათანადოდ შესწავლა. საანგარიშო პერიოდში ჩატარებულმა მონიტორინგმა ცხადყო, რომ შშმ პირთა საჭიროებები, სისტემისთვის უხილავია საერთაშორისო დაცვის პროცედურის ყველა ეტაპზე. მოქმედი რეგულაციებით შესაძლებელია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე თავშესაფრის მაძიებელთა გამოვლენა და შესაბამისი მონაცემების აღრიცხვა, თუმცა, სამწუხაროდ, ეს არ ხდება.  „თავშესაფრის პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2020 წლის 6 აპრილის №33 ბრძანებაში შესაბამისი ცვლილების შეტანით, უზრუნველყოს ბრძანებით შშმ პირებთან კომუნიკაციის სტანდარტების და ასპექტების მოცვა, მათ შორის, სურდო თარჯიმნის მომსახურება და მისი ორგანიზება;  აწარმოოს შშმ თავშესაფრის მაძიებელ და საერთაშორისო დაცვის სტატუსის მქონე პირთა სტატისტიკა შესაძლებლობის შეზღუდვის ნიშნით;  უზრუნველყოს მაძიებელთა სამინისტროს მიმღები ცენტრის მიგრაციის დეპარტამენტის თანამშრომელთა გადამზადება თავშესაფრის შშმ პირთა საკითხებზე, მათ შორის, დეტალური ინფორმაციის მიწოდება შესაძლებლობის შეზღუდვის სხვადასხვა ტიპის მიხედვით, შშმ პირებთან სათანადო კომუნიკაციისა და მათი საჭიროებების გამოვლენის მიმართულებით; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ მონიტორინგის ფარგლებში არაერთი შეხვედრა გაიმართა თავშესაფრის მაძიებელთა და საერთაშორისო დაცვის მქონე ქალებთან, თუმცა, მიუხედავად სახალხო დამცველის აპარატის მიმართ ნდობისა, კულტურულ- ტრადიციული ფაქტორის და თემში არსებული სტერეოტიპული შეხედულებების, აგრეთვე, ძალადობის ფორმების, გამოვლინებებისა და რისკების შესახებ ცნობიერების დაბალი დონის, მათ შორის, სამართალდამცავი უწყების უნდობლობითა და ძალადობის მსხვერპლთათვის დაცვისა და დახმარების არსებულ პროგრამებზე ინფორმაციის ნაკლებობის გამო, მათთვის რთული იყო ძალადობის, განსაკუთრებით კი, ოჯახში ძალადობის თემაზე საუბარი. მათივე თქმით „მათ იცოდნენ, თუ ვისთვის უნდა მიემართათ ძალადობის შემთხვევაში, თუმცა ცალსახად აღინიშნა, რომ ვერ ჩაერეოდნენ „ოჯახის საქმეში“ და მათი ტრადიციებიდან გამომდინარე, ვერ გაბედავდნენ ხმამაღლა ესაუბრათ მათ მიმართ ჩადენილ ძალადობაზე. შეხვედრამ თვალსაჩინო გახადა ინფორმაციის ნაკლებობა თავშესაფრების შესახებ, ასევე, ძალადობის მსხვერპლთათვის არსებულ ისეთ სერვისებზე, როგორიც არის უფასო იურისტის, ფსიქოლოგის სერვისი. ინფორმაციის ნაკლებობა კი მათ უზღუდავს ძალადობრივი გარემოდან თავის დაღწევის და მათთვის შესაძლო სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი სერვისებით სარგებლობის შესაძლებლობას.  გაიმართოს თავშესაფრების მაძიებელთა და საერთაშორისო დაცვის მქონე პირებთან საინფორმაციო შეხვედრები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის თემაზე; ანგარიშში მითითებულია, რომ დღესდღეობით ინტეგრაციის მიმართულებით შემდეგი სერვისებია ხელმისაწვდომი: ქართული ენის კურსები, სოციალურ- კულტურული ცნობიერების ამაღლება, სამოქალაქო განათლების კუთხით ინფორმირება და საკონსულტაციო სერვისი. კორონავირუსით გამოწვეული შეზღუდვების გამო, სასწავლო პროგრამები დისტანციურად განხორციელდა. 2021 წელს ქართული ენის კურსი 102-მა პირმა გაიარა. ბენეფიციარები უთითებდნენ ელექტრონული პლატფორმით სარგებლობისა და ენის სწავლების მეთოდებთან დაკავშირებულ პრობლემებზე. მათივე თქმით, ზოგიერთ შემთხვევაში საერთოდ არ ჰქონდათ ინფორმაცია ენის სწავლის შესაძლებლობის შესახებ. ამდენად, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ მნიშვნელოვანია, ერთი მხრივ, სწავლების მეთოდების ხარვეზების შესწავლა, ხოლო, მეორე მხრივ, სააგენტომ აქტიურად უნდა აწარმოოს საინფორმაციო კამპანია ენის სწავლის შესაძლებლობასთან დაკავშირებით.  მოხდეს დროულად შეთანხმება და ქართული ენის შემსწავლელი კურსების ფორმულირება სსიპ - ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლასთან. ქორწინების იძულების დანაშაულებზე დაგვიანებული და არაეფექტიანი რეაგირება ხშირად ეთნიკური უმცირესობის თემის მიმართ წინასწარი განწყობებითა და სტერეოტიპული დამოკიდებულებითაა გამოწვეული. მნიშვნელოვანია ადრეულ ასაკში ქორწინების შესახებ არსებითად განსხვავებული შეხედულებების აღმოფხვრა.  ადრეულ ასაკში ქორწინებისა და თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასარიდებლად, სისტემატურად მიმდინარეობდეს ცნობიერების ამაღლების კამპანიები; სპეციალური საგამოძიებო სამსახური სახალხო დამცველმა, 2020 წლის საპარლამენტო ანგარიშში, 2015-2020 წლის მონაცემების ანალიზის საფუძველზე, აღნიშნა, რომ ჟურნალისტების მიმართ ჩადენილ დანაშაულებთან დაკავშირებით, არაერთი გამოძიება მიმდინარეობდა, რომლებშიც საგამოძიებო უწყებებს არ ჰქონდათ გამოკვეთილი და დაყენებული დანაშაულის ჩამდენ პირთა პასუხისმგებლობის საკითხი. ნიშანდობლივია, რომ სტატისტიკა მხოლოდ ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელშეშლას მოიცავდა და არ ასახავდა ინფორმაციას მედიის წარმომადგენელთა მიმართ ჩადენილ სხვა ისეთი დანაშაულების შესახებ, როგორიცაა ძალადობა, მუქარა, დევნა და სხვ. ამდენად, მონაცემები არ იძლეოდა ჟურნალისტთა წინააღმდეგ თავდასხმების მასშტაბისა და საგამოძიებო უწყებების საპასუხო რეაგირების ეფექტიანობის სრულყოფილად შეფასების შესაძლებლობას.  აწარმოოს სპეციალური სტატისტიკა, რომელიც ასახავს არა მხოლოდ ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელშეშლის დანაშაულს, არამედ ჟურნალისტების წინააღმდეგ ჩადენილ ყველა იმ დანაშაულებრივ ქმედებას, რომელიც მათ პროფესიულ საქმიანობას უკავშირდება. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო: ანგარიშის თანახმად, გასული წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემას წარმოადგენდა სამხედრო მოსამსახურეების არაფორმალური და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა. სამხედრო ნაწილების მონახულების შედეგად, სახალხო დამცველის წარმომადგენლებს 2021 წელს არ მიუღიათ ინფორმაცია სამხედრო მოსამსახურის მიმართ ზემდგომი ან სხვა სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან ჩადენილი ძალადობის შესახებ, თუმცა გაირკვა, რომ გასული წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემად რჩება სამხედრო მოსამსახურეების არაფორმალური და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა. ანგარიშის თანახმად, საქართველოს თავდაცვის ძალების ცალკეულ ბატალიონებში დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში, დასჯის მიზნით, სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, ვადიან სამხედრო მოსამსახურეებს დამატებითი ფიზიკური აქტივობების შესრულებას ავალდებულებენ (სირბილი, აზიდვა, ბუქნები) და სამუშაო საათების დასრულების შემდეგ სამხედრო ნაწილში დარჩენას აიძულებენ. არაფორმალური დასჯის მეთოდად სამუშაო საათების დასრულების შემდეგ სამხედრო ნაწილში დარჩენის იძულება გამოიყენებოდა საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების მიმართაც. გასული წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემადაა გამოკვეთილი ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების მიმართ უკანონო დასჯის პრინციპის - „ერთი ყველასთვის, ყველა ერთისთვის“ გამოყენება.  გააგრძელოს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ანგარიშის თანახმად, ვიზიტების დროს, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებთან საუბრისას არაერთმა სამხედრო მოსამსახურემ აღნიშნა, რომ მათ მიმართ ადგილი ჰქონდა დისციპლინური სახდელის დაკისრებას ანდა სადისციპლინო წესდებით გაუთვალისწინებელი მეთოდებით მათ არაფორმალურ დასჯას, თუმცა გასაჩივრების მექანიზმი არ გამოუყენებიათ, რის მიზეზადაც, ძირითადად, საჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის არქონას და ამ მექანიზმის მიმართ უნდობლობას ასახელებდნენ.  გააგრძელოს თავდაცვის ინფორმირება ადამიანის ძალებში ჩარიცხული უფლებების, პირადი მოვალეობებისა შემადგენლობის და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე; ინფორმირებულობის დონის ასამაღლებლად, თავდაცვის ძალებს დაევალოს სათანადო პერიოდულობით ჩაატაროს ინდივიდუალური და ჯგუფური შეხვედრები სამხედროებთან; ასევე, ზემოთ აღნიშნული ინფორმაცია მარტივად გასაგებ ენაზე (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირების გარეშე) შექმნილი ბროშურის სახით მიეწოდოს სამხედროებს და გამოეკრას სამხედროებისთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში; საანგარიშო პერიოდში, თავდაცვის ძალების სამხედრო ნაწილებისა და შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ცალკეული ქვედანაყოფების მონახულების შედეგებზე დაყრდნობით, მითითებულია, რომ კვლავ პრობლემად რჩება სამხედრო მოსამსახურეებისთვის სათანადო საცხოვრებელი და სამუშაო პირობების უზრუნველყოფა. ვიზიტების დროს, ფაქტობრივად ყველა სამხედრო ნაწილში იდგა სველი წერტილების პრობლემა. მონიტორინგის შედეგად, ასევე გამოვლინდა, რომ არ მიმდინარეობდა სამხედრო მოსამსახურე ქალთა საჭიროებების შეფასება/გამოკითხვა და შესაბამისი ზომების გატარება. სამხედრო ნაწილების უმეტესობაში არ იყო გათვალისწინებული ქალთა საპირფარეშოები და საშხაპეები განცალკევებით, გარდა ახლად გარემონტებული საცხოვრებელი კორპუსებისა, სადაც სამხედროები ჯერ კიდევ არ იყვნენ შესახლებულები. ქალებს არც სპეციალური ჰიგიენური საშუალებები საცხოვრებელ კორპუსებში გაგრძელდეს სარემონტო მიეწოდებოდათ.  თავდაცვის ძალების სამუშაოები და ინვენტარიზაცია, აღმოფხვრას ინფრასტრუქტურული პრობლემები და გაუმჯობესდეს სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები, საცხოვრებელი კორპუსები სრულად აღიჭურვოს მწერებისგან დამცავი ბადით; ყველა სამხედრო ნაწილში გაგრძელდეს განცალკევებული სანიტარიულ-ჰიგიენური კვანძების მოწყობა ქალი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის; სახალხო დამცველის განცხადებით სამხედრო ნაწილებში იკვეთება სპორტულ დარბაზებსა და განტვირთვის სივრცეებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის პრობლემა, რაც ეწინააღმდეგება სამხედრო მოსამსახურეებისთვის ღირსეული საცხოვრებელი პირობების შექმნის ვალდებულებას.  შეისწავლოს, რამდენად არის უზრუნველყოფილი ყველა სამხედრო ნაწილში, სადაც სავალდებულო სამხედრო სამსახურს გადიან ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეები, მათთვის საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების არსებული სპორტული დარბაზით და გასართობი თანასწორად სივრცით ბაზაზე სარგებლობის შესაძლებლობა და შესწავლის შედეგების შესაბამისად მოახდინოს სათანადო რეაგირება; ანგარიშის თანახმად, სამხედრო ნაწილებში გამოვლინდა გარკვეული ხარვეზები სახანძრო უსაფრთხოების ნორმების დაცვის კუთხითაც. ქვედანაყოფებში საგანგებო სიტუაციებზე პირველადი რეაგირებისა და მათი აღმოფხვრის მიზნით სახანძროსამაშველო ჯგუფის არსებობის მიუხედავად, ვიზიტების დროს სამხედრო მოსამსახურეებთან გასაუბრებით გამოვლინდა, რომ უმეტეს მათგანს არ ჰქონდა ინფორმაცია სახანძრო უსაფრთხოების წესების შესახებ. ცალკეულ შემთხვევებში გაირკვა, რომ საცხოვრებელი კორპუსებში არ იყო დაცული სახანძრო უსაფრთხოების ნორმები.  შეისწავლოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობის მიერ სახანძრო უსაფრთხოებისა და ხანძრის ჩასაქრობად აუცილებელი წესების შესწავლის კუთხის არსებული მდგომარეობა, არსებული სტანდარტის მოთხოვნათა შესაბამისად და შესწავლის შედეგების მიხედვით მოახდინოს სათანადო რეაგირება; ანგარიშში მითითებულია, რომ სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს გამოიკვეთა გამოწვევები კორონა ვირუსის კონტროლის კუთხით, კერძოდ, არ ხდება სამხედრო მოსამსახურეების ინდივიდუალური დაცვის საშუალებებით მომარაგება და ისინი უმეტესად პირბადის მოსამსახურეების გარეშე სათანადო გადაადგილდებიან. ინფორმირება ასევე, საჭიროა კორონავირუსის სამხედრო შესახებ, როგორც საინფორმაციო შეხვედრების, ისე საინფორმაციო მასალის დარიგება-გამოკვრის გზით.  შეისწავლოს ყველა სამხედრო მოსამსახურის პირბადით უზრუნველყოფის საკითხი და შესწავლის შედეგების შესაბამისად მოახდინოს სათანადო რეაგირება. სამხედრო ნაწილების ტერიტორიაზე გამოიკრას პირბადის ტარების წესის ამსახველი საინფორმაციო მასალა და ზედამხედველობა გაეწიოს პირბადის ტარების წესის დაცვას; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს დადგინდა, რომ სამხედრო ნაწილებში არ მიმდინარეობს სამხედრო მოსამსახურეების პერიოდული ტესტირება და იგი მხოლოდ სიმპტომების არსებობის შემთხვევაში ტარდება. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ უსაფრთხოების მიზნით, მნიშვნელოვანია, სამხედრო მოსამსახურეების პერიოდული ტესტირება COVID-19-ზე.  შემუშავდეს სამხედრო მოსამსახურეების პერიოდული ტესტირების წესი და უზრუნველყოს სამხედრო მოსამსახურეების COVID-19-ზე პერიოდული ტესტირება; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს დადგინდა, რომ სამხედრო ნაწილებში ხარვეზები შეინიშნება სავარაუდოდ ინფიცირებულ ანდა ინფიცირებულთან კონტაქტში მყოფ სამხედრო მოსამსახურეთა მართვისა და აღრიცხვის პროცესში.  დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრთან თანამშრომლობით უზრუნველყოს სამედიცინო პერსონალის გადამზადება ინფექციის კონტროლის საკითხებში, რათა გაიზარდოს სამედიცინო პერსონალის როლი და ძალისხმევა ვირუსის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, რაც უნდა მოიცავდეს კორონავირუსზე საეჭვო შემთხვევების დროულ გამოვლენას, ასევე, დადასტურებული შემთხვევის კონტაქტების დროულ მოძიებას და იზოლირებას, ამასთანავე, სამედიცინო პერსონალმა უზრუნველყოს მიღებული ზომების სათანადო დოკუმენტირება; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტებისას ასევე გამოიკვეთა, რომ ხარვეზებია საიზოლაციო ოთახების გამოყენების და ამ ფაქტის დოკუმენტირების კუთხითაც, კერძოდ, ეროვნული გვარდიის მე-10 კადრირებულ ბრიგადაში პერსონალის განმარტებით, COVID-19-ით ინფიცირებული პირების იზოლირება ხდება სპეციალურად გამოყოფილ ადგილას, თუმცა ამის დამადასტურებელი დოკუმენტაცია ვერ წარმოადგინეს, ასევე ვერ მიუთითეს, თუ რომელი ოთახი გამოიყენებოდა საიზოლაციოდ.  კორონავირუსის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, ყველა სამხედრო ნაწილში გაგრძელდეს საიზოლაციო ოთახების მოწყობის პრაქტიკა, სადაც მოთავსდებიან საეჭვო სიმპტომების მქონე პირები ტესტის პასუხის მიღებამდე; ანგარიშის თანახმად, მონიტორინგის ფარგლებში სამხედრო მოსამსახურეებთან გასაუბრებით გაირკვა, მოსამსახურეები) არ რომ არის მათი უმეტესი ნაწილი უზრუნველყოფილი (საკონტრაქტო სამსახურებრივი სამხედრო დანიშნულების საცხოვრებელი ბინით, რის გამოც, პირადი შემადგენლობის გარკვეული ნაწილი იძულებულია საცხოვრებლად ბაზაზე დარჩეს, იმ პირობებში, როცა არცერთ ზემოაღნიშნულ სამხედრო ნაწილში არ არის უზრუნველყოფილი გართობის და რეკრეაციის შესაძლებლობა.  შეისწავლოს თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული სამხედრო მოსამსახურეების სამსახურის გავლის პერიოდში სამსახურებრივი დანიშნულების საცხოვრებელი ბინით უზრუნველყოფის საკითხი და განიხილოს მოქმედ კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელების აუცილებლობა; მონიტორინგის ფარგლებში სამხედრო მოსამსახურეებთან გასაუბრებით გაირკვა, რომ ისინი ვერ სარგებლობენ შეღავათით ბინის ქირის და კომუნალური ხარჯების გადახდისას, ასევე, არცერთ შემთხვევაში არ უნაზღაურდებათ ტრანსპორტირების ხარჯები, მიუხედავად იმისა, რომ ამას ითვალისწინებს კანონმდებლობა.  თავდაცვის კოდექსზე მუშაობის პროცესში, შეისწავლოს თავდაცვის ძალების პირად შემადგენლობაზე ტრანსპორტირების და კომუნალური ხარჯების გადახდისას კანონმდებლობით დადგენილი შეღავათების გავრცელების საკითხი და ამასთან, აწარმოოს მოლაპარაკებები ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებთან საშეღავათო პირობების დადგენის შესაძლებლობის შესასწავლად. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო: საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო არ აწარმოებს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარდაცვლილი პირების შესახებ სრულყოფილ სტატისტიკას. აღნიშნულის დასტურად ანგარიშში მითითებულია, რომ სამინისტროსგან მიღებული ინფორმაციით, 2020 და 2021 წლებში გარდაიცვალა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში მყოფი 12 პაციენტი. ხოლო, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრების მიერ მოძიებული ინფორმაციით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში, ასევე ცენტრიდან სხვა სტაციონარში გადაყვანის შემდეგ, ჯამში, მხოლოდ 2021 წლის 1 იანვრიდან 8 ოქტომბრის ჩათვლით, გარდაიცვალა 14 პაციენტი. მნიშვნელოვანია, სამინისტრომ უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ან/და ფსიქიატრიული დაწესებულებებიდან სხვა სამოქალაქო სექტორის კლინიკებში ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გადაყვანილი და გარდაცვლილი პაციენტების შესახებ სტატისტიკის წარმოება, მათ შორის, გარდაცვალების მიზეზებისა და გარდაცვალების ადგილის მითითებით;  სამინისტროს შესაბამის ერთეულს დაავალოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ან/და ფსიქიატრიული დაწესებულებებიდან სხვა სამოქალაქო სექტორის კლინიკებში ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გადაყვანილი და გარდაცვლილი პაციენტების შესახებ სტატისტიკის წარმოება, მათ შორის, გარდაცვალების მიზეზებისა და გარდაცვალების ადგილის მითითებით; პრობლემურია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ბენეფიციართა სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის მკურნალობის საკითხი. ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამა არ ითვალისწინებს პაციენტთა სომატური ჯანმრთელობის დაცვის დაფინანსებას. შესაბამისად, პაციენტებს დამატებითი გამოკვლევებისა და ხანგრძლივი მკურნალობისთვის სტაციონარში თავად უწევთ მოთავსებული ხარჯების პაციენტები გაღება. ამასთან, ჩართულები არიან ფსიქიატრიულ საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამაში. მიუხედავად ამისა, პაციენტები ვერ სარგებლობენ პროგრამით განსაზღვრული გეგმური სამედიცინო მომსახურებით, რადგან იგი თანადაფინანსებას ითვალისწინებს, რისი ფინანსური რესურსიც პაციენტებს უმეტესად არ აქვთ. ასევე, პრობლემას წარმოადგენს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრიდან სხვა სამედიცინო დაწესებულებაში ტრანსპორტირების საკითხი, რაც დამატებით ხარჯებთან და ადამიანურ რესურსთან არის დაკავშირებული. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, სამინისტრომ მიიღოს ზომები, რათა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული პაციენტები (განსაკუთრებით ის პაციენტები, რომლებიც დაწესებულებაში ხანგრძლივად იმყოფებიან და ვერ ტოვებენ მას) სომატური ჯანმრთელობის პრობლემების არსებობისას, სრულად და დროულად იყვნენ უზრუნველყოფილნი საჭირო სამედიცინო მომსახურებით.  უზრუნველყოს არსებული სომატური მოდელის ჯანმრთელობის ცვლილება, მომსახურების დაფინანსების სომატური (ფიზიკური) რათა ჯანმრთელობისპრობლემების გამო ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტები სრულად და დროულად იყვნენ უზრუნველყოფილნი საჭირო სამედიცინო მომსახურებით, რაც გულისხმობს: ა) პაციენტთა ტრანსპორტირების ხარჯებს; ბ) საჭიროების შემთხვევაში, დაწესებულებებში ექიმი თერაპევტის ან ოჯახის ექიმის დაქირავების ხარჯებს; გ) გეგმური სამედიცინო მომსახურების სრულად ანაზღაურებისთვის საჭირო ხარჯებს; „შიზოფრენიის მკურნალობა და მართვა მოზრდილებში“ - კლინიკური პრაქტიკის ეროვნული რეკომენდაციის (გაიდლაინის) შესაბამისად, პაციენტები, რომლებიც ხანგრძლივად იღებენ ანტიფსიქოზურ მედიკამენტებს, უნდა გადიოდნენ ფიზიკური ჯანმრთელობის რეგულარულ სამედიცინო შემოწმებას. დღეისათვის ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული პრაქტიკით, სტაციონარში მოთავსებისას პაციენტებს უტარდებათ სისხლის და შარდის საერთო, „C“ ჰეპატიტის და გლუკოზის ანალიზები, საჭიროების შემთხვევაში კი ეს ანალიზები უტარდებათ განმეორებით. მხოლოდ აღნიშნული ანალიზების არარეგულარულად ჩატარება, ვერ უზრუნველყოფს ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვას ზემოაღნიშნული გაიდლაინის შესაბამისად და ზრდის სომატური (ფიზიკური) დაავადებების გვიანი დიაგნოსტირების რისკს, რაც შესაძლოა, რიგ შემთხვევებში ლეტალური შედეგით დასრულდეს.  შევიდეს ცვლილება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამაში და ქვეყანაში არსებული გაიდლაინების შესაბამისად გათვალისწინებულ იქნას მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით; ანგარიშში ხაზგასმულია სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს მიერ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკის შესწავლის საჭიროების შესახებ, რაც მნიშვნელოვანია ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორად შერჩევისთვის.  დაავალოს სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტებისგან მომდინარე რისკების შეფასებისა და შემცირების ეფექტიანი სისტემის არარსებობის გამო, პერსონალი პაციენტთაგან მომდინარე საფრთხეების გამოვლენას ვერ ახერხებს. დაწესებულებები პრაქტიკულად რეაგირების გარეშე ტოვებენ უკვე მომხდარ კონფლიქტებს, რადგან მათ არ აქვთ ვალდებულება სპეციალურ ჟურნალში აღნუსხონ ძალადობის შემთხვევები და მიიღონ შესაბამისი ზომები. ასევე, დაწესებულებებში არ არის დანერგილი პაციენტის მიმართ ჩადენილი შესაძლო ძალადობის დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო, თუ მონიტორინგის დამოუკიდებელი ორგანოებისთვის შეტყობინების გაგზავნის სამართლებრივი მექანიზმი.  შეიმუშაოს და დანერგოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე-15 და მე-16 მუხლებში მითითებული ქმედებების (წამების ან სასტიკი, არაჰუმანური, დამამცირებელი მოპყრობისა ან სასჯელის, ექსპლუატაციის, ძალადობისა და შეურაცხყოფის) ფაქტების გამოვლენის, დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო და მონიტორინგის დამოუკიდებელი ორგანოებისთვის შეტყობინების გაგზავნის წესი; ფსიქიატრიულ დაწესებულებებს არ აქვთ შემუშავებული პაციენტებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების დოკუმენტი, რის გამოც პაციენტთა შორის კონფლიქტისა და ძალადობის შემთხვევები ხშირია. ამასთან, ძალადობის მსხვერპლი პაციენტები არ იღებენ ფსიქოთერაპიულ მხარდაჭერას და სამართლებრივ დახმარებას. ძალადობის შედეგად ფიზიკური დაზიანებების მიღების შემთხვევაში მათ მიმართ ხორციელდება მხოლოდ სამედიცინო ინტერვენცია, რაც სხეულის დაზიანებების დამუშავებაში გამოიხატება. უსაფრთხო და თერაპიული გარემოს უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს და დაინერგოს დაწესებულებებში პაციენტებს შორის კონფლიქტების თავიდან არიდებისა და მათზე რეაგირების დოკუმენტი, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება.  შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების თავიდან არიდებისა და მათზე რეაგირების დოკუმენტი, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტები არ არიან დაცულნი ძალადობის, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობისგან. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ არაერთი შეტყობინება იქნა მიღებული ფსიქიატრიული დაწესებულების პერსონალის მხრიდან პაციენტების მიმართ განხორციელებული სიტყვიერი, ფიზიკური შეურაცხყოფის ფაქტებზე. პაციენტები ასევე მიუთითებდნენ მედიკამენტების დაფხვნილი სახით მიღების და ინექციების გაკეთების იძულებაზე, რაც მათი განცხადებით, დაწესებულებებში ჩვეულებრივ პრაქტიკას წარმოადგენს.  ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის ჩატარებით გამოავლინოს და აღკვეთოს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტები, მათ შორის, ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთება; ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ სპეციალისტების მხრიდან არ ხდება პაციენტებთან აქტიური კომუნიკაცია, მათი საჭიროებების გამოვლენა, ინდივიდუალური და ჯგუფური მუშაობების დაგეგმვა და პაციენტთა მოტივაციის ამაღლებაზე მუშაობა. პერსონალის უმრავლესობას არ აქვს სამუშაო აღწერილობა, ბუნდოვანია მათი წარმოდგენა მოვალეობებზე, არ ხდება მათი მუშაობის შეფასება და მონიტორინგი, რაც ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე უარყოფითად აისახება.  შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; გამოწვევას კვალიფიკაცია წარმოადგენს და მათი ფსიქიატრიულ გადამზადების დაწესებულებებში საკითხი. არსებული პერსონალის მდგომარეობით, დაწესებულებებში ფსიქიატრიული შემთხვევის მართვა და პაციენტზე ზრუნვა მხოლოდ პრაქტიკული გამოცდილების ხარჯზე, ხშირად, ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების არცოდნითა და დარღვევით მიმდინარეობს. დაწესებულებები არ ზრუნავენ თანამშრომლების კვალიფიკაციის გაზრდაზე და გადამზადებაზე ისეთ საკითხებში, როგორიცაა ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული გეგმების შემუშავება, მულტიდისციპლინური მუშაობა, პაციენტთა უფლებები, დეესკალაციის ტექნიკა, აღდგენაზე დაფუძნებული მიდგომა და თანამედროვე ფსიქიატრია. აღნიშნული უარყოფითად აისახება ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე.  ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების ჩატარება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: მულტიდისციპლინური მუშაობა, დეესკალაციის აღდგენაზე ტექნიკა, პაციენტთა დაფუძნებული განსაკუთრებული ყურადღება უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, თანამედროვე ფსიქიატრია, მიდგომა და დაეთმოს პერსონალის მიერ ფსიქიატრიული დახმარების ბიო-ფსიქო-სოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში გასატარებლად საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას; ანგარიშის მიხედვით, რიგ დაწესებულებაში გამოიყენება ისეთი სტატიკური უსაფრთხოების ზომა, როგორიც პაციენტებისგან განცალკევება. არის პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა დაწესებულებებისგან მიღებული ინფორმაციით, იზოლირებული ოთახები, სადაც ხშირ შემთხვევებში, პაციენტები 2 კვირით და მეტი დროით არიან განთავსებულნი, გამოიყენება დაპირისპირებული პაციენტების განსაცალკავებლად, ასევე, იმ პაციენტების განსათავსებლად, რომელთა მიმართაც ხშირად გამოიყენება სწრაფი ტრანკვილიზება და დანიშნულების იძულებით მიცემა, მიუხედავად იმისა, ნებაყოფლობით არანებაყოფლობითზე. მკურნალობაზე იმყოფებიან ისინი თუ აღნიშნულის გარდა, იზოლირებულ პალატებში პაციენტების განთავსების ერთ-ერთი საფუძველია ასევე პირადი მოთხოვნა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ დაწესებულებების განყოფილებებში არ არის უზრუნველყოფილი დინამიკური უსაფრთხოება და პაციენტის სათანადო მეთვალყურეობა, რის გამოც, მეტი პრივატულობისა და დაცულობისთვის, პაციენტები სხვა პაციენტებისგან განცალკევებით ყოფნას ამჯობინებენ. გაძლიერებული ფარმაკოთერაპიის და არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის გარანტიების ნაკლებობის პირობებში მართვის მსგავსი მოდელი თავისუფლებაშეზღუდულ პაციენტებს კიდევ უფრო მოწყვლად მდგომარეობაში აყენებს.  შეისწავლოს და აღმოფხვრას ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკა; ფსიქიატრიულ დაწესებულებებს არ აქვთ კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და არაძალისმიერი (დეესკალაციის) მეთოდებით მართვის პოლიტიკა, რის გამოც, აგზნებული ან აგრესიული პაციენტის ქცევის სამართავად აქტიურად გამოიყენება ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის მეთოდები. რიგ შემთხვევებში, კომბინირებულად გამოიყენება პაციენტის ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვა. მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების თავიდან არიდებისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რათა შემცირდეს და საბოლოო ჯამში აღმოიფხვრას შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების ზემოაღნიშნული პრაქტიკა.  შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების თავიდან არიდებისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმამდე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები და შესაბამისად, საჭირო აღარ გახდეს უკიდურესი ზომების მიღება; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, „შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა, რომელიც გამოიყენება, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან სხვისი (გარშემომყოფთა) დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება პაციენტის სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია.“ ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, აგზნებული ან აგრესიული პაციენტის ქცევის სამართავად აქტიურად გამოიყენება პაციენტის მექანიკური შეზღუდვა და სწრაფი ტრანკვილიზაცია (რომელიც თავისი არსით ქიმიურ შეზღუდვას წარმოადგენს), ისე, რომ სათანადოდ არ ხდება პროცესის დოკუმენტირება და პაციენტის მდგომარეობის მონიტორინგი. აღნიშნული წარმოშობს საფუძვლიან ეჭვს იმის თაობაზე, რომ პერსონალი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდებს სათანადო დასაბუთების გარეშე იყენებს. აღნიშნულია, რომ 2021 წელს შემოწმებულ გარდა ამისა, ანგარიშში დაწესებულებებში, ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების შემდგომ, არცერთ შემთხვევაში არ დამდგარა კანონის შესაბამისად მათი სამართლებრივი სტატუსის გადასინჯვის საკითხი.  მონიტორინგის კანონიერება გზით და შეისწავლოს დასაბუთებულობა, შეზღუდვის ასევე, მეთოდების ფორმალურად გამოყენების ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; პრობლემურია, რომ ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციაში არ არის ასახული „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2020 წელს განხორციელებული არეგულირებს ცვლილებები. ისეთ რეესტრის/ჟურნალის შესაბამისად, მნიშვნელოვან შემუშავების ინსტრუქცია საკითხებს, ვალდებულება; ამ როგორიცაა შეზღუდვის დრომდე არ სპეციალური განხორციელების ადგილი და გარემოებები; გამოყენებული სპეციალური საშუალებების კონკრეტული მახასიათებლები; დაზიანების დოკუმენტირების ვალდებულება და პერსონალის პაციენტთან გასაუბრების ვალდებულება. კანონის ნორმების პრაქტიკაში აღსრულებისა და პაციენტებისთვის შესაბამისი გარანტიების შექმნის მიზნით, მნიშვნელოვანია განახლდეს ზემოაღნიშნული ინსტრუქცია და მასში დეტალურად განისაზღვროს ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის მიმართ შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების შემთხვევაში დაწესებულებების მიერ სავალდებულოდ გასატარებელი ღონისძიებები.  სახალხო დამცველის აპარატთან და შშმ პირთა ორგანიზაციებთან კონსულტაციის გზით განახლდეს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქცია; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, პაციენტის ნებაყოფლობითი მკურნალობისათვის სტაციონარში მოთავსება ხდება მისი თხოვნით ან/და ინფორმირებული თანხმობით, რაც დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო დოკუმენტაციაში პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. ნებაყოფლობითი მკურნალობის არსი გულისხმობს იმასაც, რომ პაციენტს ნებისმიერ დროს უნდა შეეძლოს სტაციონირებაზე ინფორმირებული თანხმობის უკან გამოთხოვა და ფსიქიატრიული დაწესებულების დატოვება. სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, ნებაყოფლობითი სტატუსის მქონე პაციენტები საკუთარი ნებით სტაციონარს ვერ ტოვებენ. მათი მოთხოვნა სტაციონარიდან წასვლის შესახებ უმრავლეს შემთხვევებში არც კი განიხილება. მნიშვნელოვანია, რომ ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები ის პაციენტები, რომლებიც ითხოვენ გაწერას და რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი, დაუყოვნებლივ უნდა გაეწერონ სტაციონარიდან.  შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სტაციონარიდან დაუყოვნებლივ გაეწერონ ის პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი; ანგარიშში აღნიშნულია ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟების მიერ, სტაციონარში პაციენტების არანებაყოფლობით გადაყვანისას მათი უფლებების დარღვევის ფაქტებზე. მათი აღმოფხვრის მიზნით მნიშვნელოვანია, რომ ბრიგადის ექიმებისთვის შემუშავდეს პაციენტებთან ურთიერთობის 112-ის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად გაითვალისწინებს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრის, პაციენტისთვის თავისუფლების შეზღუდვის საფუძვლისა და მისი უფლებების განმარტების შესახებ საკითხებს.  შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან შეტყობინებებზე დახმარების შემოსული ფსიქიატრიული რეაგირებისთვის გაგზავნილი (112) ეკიპაჟებისთვის, ფსიქიატრიულ დახმარებაზე არანებაყოფლობით მოთავსების შეიმუშაოს შემთხვევების გადაუდებელი დარწმუნების სამედიცინო გზით დაყოლიების, ფსიქიატრიულ საჭიროების განსაზღვრისა თაობაზე პაციენტის სტაციონარში და პაციენტის მიხედვით, პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის ნებაყოფლობითი მკურნალობისათვის სტაციონარში მოთავსება ხდება მისი თხოვნით ან/და ინფორმირებული თანხმობით, რასაც წინ უსწრებს პაციენტისთვის სრული ინფორმაციის მიწოდება შეთავაზებული დახმარების თაობაზე. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დამკვიდრებული პრაქტიკის მიხედვით, პერსონალი პაციენტებს ხელს აწერინებს ინფორმირებული თანხმობის ფორმაზე ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ სათანადო ინფორმირების გარეშე. გარდა ამისა, პაციენტებს არ ეძლევათ ინფორმირებული თანხმობის გაცნობისა და ასევე, მისი უკან გამოთხოვის შესაძლებლობა, იმ შემთხვევაში, თუ აქვთ დაწესებულების დატოვების სურვილი. აღნიშნული ეწინააღმდეგება „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის მოთხოვნებს.  შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმა, სადაც გასაგები ფორმით იქნება მოცემული სრული, ზუსტი და დეტალური ინფორმაცია ფსიქიატრული დახმარების არსისა და პაციენტთა უფლებების შესახებ; ამასთანავე, ბრძანებით განისაზღვროს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, გადასცეს პაციენტს ინფორმირებული თანხმობის ასლი, ისევე როგორც ინფორმაცია, ვის მიმართოს, თუ არ სურს სტაციონარში დარჩენა; ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, ისევე როგორც სტაციონირებაზე თანხმობის შემთხვევებში, მკურნალობის მეთოდების შერჩევისას პაციენტების ნება უგულებელყოფილია. აღნიშნულის დასტურად ანგარიშში მითითებულია, რომ პაციენტებს არ მიეწოდებათ ინფორმაცია მათი მკურნალობის მეთოდებისა და დანიშნულებაში ცვლილებების თაობაზე, რათა მკურნალობის ტაქტიკის ყოველი ცვლილებისას გამოხატონ გაცნობიერებული თანხმობა და მაქსიმალურად იყვნენ ჩართული ამ პროცესში. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის სტანდარტების შესაბამისად, არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების შემთხვევაშიც კი, პრინციპულად მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტს ჰქონდეს თავისუფალი ინფორმირებული თანხმობის უფლება მისთვის დანიშნულ მკურნალობასთან დაკავშირებით. თანხმობის გარეშე პაციენტის მკურნალობამ, შესაძლოა, წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ზღვარსაც კი მიაღწიოს. პაციენტის ნების გამოვლენასთან დაკავშირებული გამოწვევების დასაძლევად, მნიშვნელოვანია, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებაში №108/ნ განიმარტოს, რომ მკურნალობის შესახებ ინფორმირებული თანხმობა მოიცავს პაციენტისგან წერილობითი თანხმობის მიღებას მკურნალობის როგორც დაწყების, ისე გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ეტაპებზე.  ცვლილებები შევიდეს მინისტრის ბრძანებაში, რათა პაციენტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ჯანმრთელობისა ეტაპზე და სავალდებულო სოციალური დაცვის გახდეს საქართველოს მინისტრის №108/ნ შრომის, ბრძანებით დამტკიცებული (№IV-300-12/ა) ფორმის შევსება; პაციენტების არასათანადო მოპყრობისაგან დასაცავად მნიშვნელოვანია მათი ინფორმირება უფლებების თაობაზე. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, არცერთ შემოწმებულ დაწესებულებაში პაციენტებისთვის არც წერილობით და არც ზეპირად არ განუმარტავთ მათი უფლებები, ასევე, არ მიუწოდებიათ ინფორმაცია სტაციონარის შინაგანაწესისა და პოლიტიკის შესახებ.  შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ, რეგულარულად უზრუნველყოს პაციენტის გასაგები ენით ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის, პაციენტის უფლებების და სტაციონარის პოლიტიკის თაობაზე; საანგარიშო პერიოდში, წინა წლების მსგავსად, გამოწვევას წარმოადგენდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობა ითვალისწინებს პაციენტის უფლებას, შეიტანოს საჩივარი და განცხადება სასამართლოსა და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებებში, ანგარიშის მიხედვით გამოიკვეთა, რომ პაციენტები არ ფლობენ ინფორმაციას გასაჩივრების პროცედურების შესახებ. პაციენტები ძირითადად სატელეფონო ზარის საშუალებით უკავშირდებიან სახელმწიფო ორგანოებს, სახალხო დამცველს, არასამთავრობო დაკავშირებული ორგანიზაციებს პრობლემების, თუ სხვ. თუმცა, არაკონფიდენციალური ტელეფონთან გარემოს და ინფორმირებულობის ნაკლებობიდან გამომდინარე, ამ კუთხით პაციენტების აქტიურობა ძალზედ მცირეა. რაც შეეხება გასაჩივრების ჰოსპიტალშიდა მექანიზმებს, ანგარიშის თანახმად, რიგ დაწესებულებებში განთავსებულია საჩივრის ყუთები. თუმცა, პაციენტებს არ მიეწოდებათ ინფორმაცია მათი დანიშნულებისა და გამოყენების თაობაზე. ასევე, დაწესებულებებში არ არის გაწერილი პროცედურა, რომლის საფუძველზეც დარეგულირდებოდა საჩივრის ყუთების გახსნის პერიოდულობა, რეაგირების მექანიზმი და სხვ. შესაბამისად, საჩივრის ყუთები კონფიდენციალური და ხელმისაწვდომი შიდა გასაჩივრების მექანიზმის მიზანს ვერ ემსახურება. არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის გარანტიის შექმნის მიზნით მნიშვნელოვანია, როგორც ფსიქიატრიული დაწესებულების შიგნით ასევე მის გარეთ დაინერგოს პაციენტებისათვის ხელმისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური გასაჩივრების მექანიზმი.  შემუშავდეს და მინისტრის დაწესებულებებისთვის ხელმისაწვდომი, ბრძანებით სავალდებულო, მარტივი და დამტკიცდეს ფსიქიატრიული განცხადების/საჩივრის კონფიდენციალური გაგზავნის ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს ნებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია მნიშვნელოვანი სამართლებრივი გარანტიებით, მათ შორის უფლებით - ხანმოკლე ვადით დატოვოს სტაციონარი, კანონის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული უფლება შესაძლებელია შეიზღუდოს უკიდურესი აუცილებლობისას, უსაფრთხოების მიზნით, ექიმის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, რაც უნდა აისახოს სამედიცინო დოკუმენტაციაში. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ 2021 წელს შემოწმებულ დაწესებულებებში ნებაყოფლობით მკურნალობაზე გადაწყვეტილების გარეშე, მყოფ თვითნებურად პაციენტებს ჰქონდათ ექიმის წერილობითი შეზღუდული სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების უფლება. ამგვარი პრაქტიკის აღმოფხვრის მიზნით, მნიშვნელოვანია რომ პაციენტისთვის „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონით მინიჭებული ნებისმიერი უფლების შეზღუდვა ამავე კანონით გათვალისწინებული პროცედურის დაცვით მიმდინარეობდეს.  ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად და ეპიდემიოლოგიური მოთხოვნების სრული დაცვით უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის სტაციონარიდან გაწერის ხანმოკლე ვადით დატოვების შესაძლებლობა, გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; ანგარიშის მიხედვით, მწვავე პრობლემებია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ფიზიკური გარემოს თვალსაზრისით. მათ შორის, 2021 წლის მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა, რომ არცერთ შემოწმებულ დაწესებულებაში პაციენტები სრულად არ არიან უზრუნველყოფილნი სტანდარტით დადგენილი 8 კვ.მ საცხოვრებელი სივრცით. პაციენტებს ცხოვრება უწევთ საშუალოდ 4-5 კვადრატული მეტრის სივრცეში. მნიშვნელოვანია, რომ სამინისტრომ შეისწავლოს და სისტემური მონიტორინგის გზით გააკონტროლოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან.  მიიღოს ყველა ზომა, რათა სისტემური მონიტორინგის გზით გაკონტროლდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში განხორციელებული მონიტორინგების ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ არსებული ინფრასტრუქტურა, საყოფაცხოვრებო პირობები და სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა ვერ უზრუნველყოფს პაციენტთა მკურნალობას უსაფრთხო, თერაპიულ და მათი ღირსების დაცვის პირობებში. ანგარიშში, მათ შორის, ხაზგასმულია, რომ შემოწმებულ დაწესებულებათა უმრავლესობაში გადაუჭრელია პაციენტის მინიმალური საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის საკითხი.  მიიღოს ყველა ზომა, მათ შორის, ფინანსური რესურსის გამოყოფით, რათა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში აღმოიფხვრას პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშში უსაფრთხო და თერაპიული გარემოს კუთხით მითითებული პრობლემები; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს ნებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია მნიშვნელოვანი სამართლებრივი გარანტიებით, მათ შორის უფლებით - „მიიღოს სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია თავისი დაავადების და განზრახული ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგების შედეგად გაირკვა, რომ პაციენტების უმრავლესობა არ იყო სათანადოდ ჩართული ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდების პროცესში, მათ არ იცოდნენ დიაგნოზისა და დანიშნული მედიკამენტების დასახელება. ასევე, არ ჰქონდათ ინფორმაცია მკურნალობისა და სამკურნალო საშუალებების ძირითადი და მოსალოდნელი გვერდითი ეფექტების შესახებ. შეისწავლოს, მიეწოდება თუ არა პაციენტებს მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია  რეგულარულად, მათთვის გასაგებ ენაზე; სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, პრობლემას წარმოადგენს ფსიქიატრიული დაწესებულებების მომარაგება მედიკამენტ „ციკლოდოლით,“ რომელიც ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების სამართავად გამოიყენება. შექმნილი დეფიციტი ექიმფსიქიატრებს უზღუდავს ანტიფსიქოზური მედიკამენტის დანიშვნისას არჩევანისა და დოზების ცვლილების შესაძლებლობას. ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვის გადაუდებელი საჭიროების გამო, ხდება დიაზეპამის ან ბენზოდიაზეპინის ჯგუფის სხვა მედიკამენტების გამოყენება, რომელთაც თავის მხრივ, ასევე აქვთ გვერდითი ეფექტები და იწვევენ დამოკიდებულების სინდრომის განვითარებას.  უზრუნველყოს მედიკამენტ „ციკლოდოლის“ მომარაგება, რათა ფსიქიატრიულმა დაწესებულებებმა შეძლონ გვერდითი ეფექტების სამართავად მისი გამოყენება; სახალხო დამცველი არაერთ ანგარიშში უთითებს, რომ საყურადღებოა მედიკამენტ „ზოპინის“ (აქტიური ნივთიერება „კლოზაპინი“) გამოყენება, როგორც სხვა ანტიფსიქოზურ და განსხვავებული ჯგუფის ფსიქოტროპულ მედიკამენტებთან ერთად, ისე მონოთერაპიის სახით, რადგან შესაძლებელია განვითარდეს გვერდითი ეფექტები. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი თავის ანგარიშში (2018 წლის 10-21 სექტემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ) მიუთითებს, რომ დაწესებულების თანამშრომლებს უნდა ჩაუტარდეთ სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც შესაძლოა ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტებისას გამოიკვეთა სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების კუთხით არსებული პრობლემები. კერძოდ, ხარვეზები აღმოჩნდა სამედიცინო ბარათების წარმოებაში, რამდენადაც მათში არ იყო თერაპიული მედიკამენტების დანიშნულების ფურცლები, ასევე, მკურნალი ექიმის ყოველდღიური ჩანაწერები პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ. სამედიცინო ბარათების არათანმიმდევრულობა და მკურნალობის შედეგების შესახებ ინფორმაციის არარსებობა ართულებს მკურნალობის ადეკვატურობის შეფასებას. მნიშვნელოვანია, რომ სამედიცინო ბარათები ნაწარმოები იყოს ქვეყანაში არსებული მოთხოვნების, კერძოდ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის შესაბამისად.  დაავალოს შესაბამის სამსახურს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სამედიცინო ბარათების რეგულარული შემოწმება, რათა სტაციონარული სამედიცინო ბარათები ნაწარმოები იყოს ქვეყანაში არსებული მოთხოვნების146 შესაბამისად; ფსიქიატრიული დაწესებულებები ვერ აკმაყოფილებენ ქვეყანაში მოქმედ ფსიქო- სოციალური რეაბილიტაციის მინიმალურ სტანდარტებს, რაც ნაწილობრივ იმ გარემოებით აიხსნება, რომ გრძელვადიან ფსიქიკური ჯანმრთელობის მკურნალობაზე მყოფი სახელმწიფო პროგრამა პაციენტებისთვის მხოლოდ ითვალისწინებს ფსიქოსოციალურ რეაბილიტაციას. შესაბამისად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, რომლებიც მხოლოდ მოკლევადიან სტაციონარულ ფსიქიატრიულ სერვისებს აწვდიან, არ მიმდინარეობს მულტიდისციპლინური მუშაობა და პრაქტიკულად არ არსებობს თერაპიული და სარეაბილიტაციო აქტივობები. ჯანმრთელობის სახელმწიფო პაციენტებისთვისაც დაფაროს პროგრამამ მნიშვნელოვანია, რომ ფსიქიკური მოკლევადიან ფსიქო-სოციალური მკურნალობაზე რეაბილიტაციის მყოფი კომპონენტი, ვინაიდან „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ გაეროს კონვენციით დადგენილი სტანდარტები არ მიემართება მხოლოდ გრძელვადიან მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებს. ამასთან, ბიო-ფსიქო-სოციალური ფსიქიატრიული დახმარების მკურნალობის ყველა ეტაპზე მიწოდება, ხელს შეუწყობს პაციენტის გამოჯანმრთელებას, რაც თავის მხრივ, მოემსახურება სტაციონარების განტვირთვას.  შევიდეს ცვლილება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამაში, რათა მოკლევადიან მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებსაც მიუწვდებოდეთ ხელი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტზე; ანგარიშის მიხედვით, რეაბილიტაციის ფსიქიატრიულ მიმართულება მულტიდისციპლინური მიდგომა, დაწესებულებებში შეზღუდულია, ბენეფიციართა ფსიქოსოციალური ბიოფსიქოსოციალური, ინდივიდუალური საჭიროებების შეფასება, ბენეფიციარების ინდივიდუალური გეგმების შემუშავება და მათი შესრულების უზრუნველყოფა არ ატარებს რეგულარულ ხასიათს. დაწესებულებებს არ აქვთ შემუშავებული პროტოკოლები და გაიდლაინები, რომლებიც უზრუნველყოფენ ბენეფიციართა დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ–ჩვევებით აღჭურვას, რაც უმნიშვნელოვანესია პაციენტთა აღდგენისთვის (recovery) და ფსიქიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებისთვის. ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანია, სფეროში უზრუნველყოფილ ყოვლისმომცველი იქნას ფსიქოსოციალური ფსიქიკური რეაბილიტაციის პროგრამების დანერგვა იმგვარად, რომ პროგრამები განხორციელდეს მაქსიმალურად ადრეულ ეტაპზე, ეფუძნებოდეს ინდივიდის საჭიროებების, ძლიერი მხარეების მულტიდისციპლინურ შეფასებას და ხელს უწყობდეს საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში მის მონაწილეობას.  ფსიქიატრიულ დაწესებულებებთან ურთიერთანამშრომლობით უზრუნველყონ სერვისის მომხმარებლებისთვის ისეთი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროგრამების დანერგვა, რომლებიც ორიენტირებული იქნება აღდგენაზე და ხელს შეუწყობს პირის დამოუკიდებელ ცხოვრებას და ჩართულობას საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში; ანგარიშის მიხედვით, გამოწვევას წარმოადგენს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების როლის გაზრდა ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კუთხით. პრობლემურია, რომ სოციალურმა მუშაკებმა არ იციან ქვეყანაში დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების შესახებ, რაც გააძლიერებდა პაციენტთა სოციალურ მხარდაჭერას. მათთვის ასევე უცნობია არსებული დღის ცენტრებისა ან/და სხვა შესაძლო პროგრამების შესახებ, რომლებშიც პაციენტების ჩართვა შეიძლება. შესაბამისად, ისინი არ მუშაობენ პაციენტების გარე სერვისებთან დაკავშირების, დასაქმებისა და რეაბილიტაციის კუთხით.  უზრუნველყოს დაწესებულებებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების როლის გაზრდა, რათა სოციალურ მუშაკებს ჰქონდეთ თემში არსებული პროგრამების მოძიებისა და პაციენტებისთვის გაცნობის ვალდებულება; პრობლემურია, რომ ფსიქიკური გათვალისწინებულია მხოლოდ სტომატოლოგიური მომსახურება, მომსახურების საფასურს. ჯანმრთელობის გადაუდებელი სხვა სახელმწიფო თერაპიული შემთხვევებში ფსიქიატრიულ და თავად პროგრამით ქირურგიული პაციენტი დაწესებულებებში იხდის ადგილზე სტომატოლოგიური მომსახურების შესაძლებლობა არ აქვთ, გადაყვანა კი დამატებით ხარჯებთან არის დაკავშირებული. მნიშვნელოვანია, რომ გადაიხედოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი, რათა ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული მომსახურება ადგილზე პაციენტებს დროულად სტომატოლოგიური მიეწოდებოდეს მომსახურების შესაბამისი უზრუნველყოფით ან დროულად გადაყვანით.  გადაიხედოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი, რათა ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტები სრულად და დროულად იყვნენ სტომატოლოგიური მომსახურებით უზრუნველყოფილნი; სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის საქმიანობის ანგარიშის მიხედვით, გამოკვლევები, რომლებიც სტაციონარში მოთავსებულ პაციენტებს უტარდებათ (სისხლის და შარდის საერთო, „C“ ჰეპატიტის და გლუკოზის ანალიზები) ვერ უზრუნველყოფს ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების ეროვნული გაიდლაინების შესაბამისად მართვას. მედიკამენტების გვერდითი მოვლენების სამართავად, აგრანულოციტოზის, მნიშვნელოვანია, ნივთიერებათა ცვლის უზრუნველყოფილი პროცესების და იყოს განსაკუთრებით ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ-ლაბორატორიული, დინამიკური შეფასება და კონტროლი.  უზრუნველყოს ნივთიერებათა ფსიქიატრიულ ცვლის პროცესების დაწესებულებებში და აგრანულოციტოზის, განსაკუთრებით, ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ-ლაბორატორიული დინამიკური შეფასება, ასევე, ლეიკოციტების კონტროლი მედიკამენტების გვერდითი მოვლენების მართვის მიზნით; მნიშვნელოვანია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფის პაციენტებისთვის უზრუნველყოფილი იყოს დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა გამოკვლევების და სკრინინგ ჩატარება. პროგრამით (პროგრამა გათვალისწინებული გულისხმობს შესაბამისი სკრინინგული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული და პროსტატის კიბოს სკრინინგს).  ხელი შეუწყოს დაწესებულებაში მოთავსებული პაციენტებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარებას; სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ შემოწმებულ ყველა დაწესებულებაში დასაქმებულები არიან თერაპევტები, რომელთა მომსახურება მხოლოდ საჭიროების შემთხვევაში კონსულტაციითა და სიმპტომური მკურნალობით შემოიფარგლება. მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტები სრულად და დროულად იყვნენ უზრუნველყოფილნი სომატური დაავადებების მკურნალობით და თერაპევტის მომსახურებით პაციენტის დაწესებულებაში მოთავსებისთანავე.  უზრუნველყოს თერაპევტის მიერ ყველა პაციენტის კონსულტირება დაწესებულებაში მოთავსებისთანავე; პრევენციის ეროვნული დაწესებულებებში მექანიზმის ჩატარებული წევრების მონიტორინგის მიერ ფსიქიატრიულ ვიზიტებისას მნიშვნელოვან პრობლემად გამოიკვეთა პროფესიული და დამხმარე კადრების (განსაკუთრებით ფსიქოლოგების და სოციალური მუშაკების) აშკარა დეფიციტი, მოტივაციის ნაკლებობა, არახელსაყრელი სამუშაო პირობები. რიგ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პრობლემურია თერაპიული აქტივობებისთვის სივრცის არარსებობაც. მნიშვნელოვანია, რომ შესწავლილ იქნეს დასახელებული პრობლემები და ფსიქიატრიულ დაწესებულებებთან თანამშრომლობის გზით ხელი შეეწყოს მათ აღმოსაფხვრელად შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელებას.  დაწესებულებებთან თანამშრომლობისა და ხელშეწყობის გზით უზრუნველყოს: o დაწესებულებების სტაციონარულ განყოფილებებში დღისა და ღამის განმავლობაში მომუშავე პერსონალის რაოდენობის გაზრდა; o დაწესებულებებში ფსიქოსოციალური მიმართულებით მომუშავე სპეციალისტებისათვის შესაბამისად აღჭურვილი თერაპიული სივრცეების შექმნა ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პრობლემურია პერსონალის კვალიფიკაცია და მათი გადამზადების საკითხი. დაწესებულებები არ ზრუნავენ თანამშრომლების კვალიფიკაციის გაზრდაზე თანამედროვე მიდგომებში, ასევე არ ეწყობა ხელი განგრძობით განათლებას. მნიშვნელოვანია, რომ სამინისტრომ გადადგას აქტიური ნაბიჯები, რათა წაახალისოს და ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის პროფესიული განვითარების პროგრამების შემუშავებას, მათ შორის, კვალიფიციური ტრენინგ პროგრამების დანერგვასა და მათ ხელმისაწვდომობას.  ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის პროფესიული განვითარების პროგრამების შემუშავებას, მათ შორის, კვალიფიციური ტრენინგ პროგრამების დანერგვასა და მათზე წვდომას. პენიტენციურ დაწესებულებებში დროული და ხარისხიანი სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების უზრუნველყოფის და პატიმრების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით არსებული პრობლემების გადაჭრის მიზნით, მნიშვნელოვანია, რომ იუსტიციის სამინისტროსთან ურთიერთთანამშრომლობის გზით განხილულ იქნას პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვის სისტემაში სრული ინტეგრაციის საკითხი.  ურთიერთთანამშრომლობის საქართველოს გზით ოკუპირებული განიხილონ პენიტენციური ტერიტორიებიდან ჯანდაცვის დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში ინტეგრაციის საკითხი „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონი ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებს ანიჭებს ტელეფონით სარგებლობის უფლებას. კანონის თანახმად, ექიმი მხოლოდ უკიდურესი აუცილებლობის შემთხვევაში იღებს წერილობით გადაწყვეტილებას პაციენტისთვის ზემოაღნიშნული უფლების შეზღუდვის შესახებ. ანგარიშის თანახმად, დასაბუთების გარეშე პაციენტებს აქვთ კანონით გათვალისწინებული წერილობითი შეზღუდული ტელეფონით სარგებლობის უფლება, რამდენადაც ჩამორთმეული აქვთ ტელეფონები, ხოლო, დაწესებულების ტელეფონებით სარგებლობის შემთხვევაში, ყოველი ზარის განხორციელების წინ უშუალოდ ექიმისგან იღებენ ნებართვას. პაციენტისთვის ზემოაღნიშნული უფლებით სარგებლობის თვითნებური შეზღუდვა დაუშვებელია, რამდენადაც არ შეესაბამება „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის მოთხოვნებს.  „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან ტელეფონებითა და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით თავისუფლად სარგებლობის უფლების რეალიზება; ჯანმრთელობის „ფსიქიკური ნებაყოფლობითი შესახებ“ სტაციონარული საქართველოს ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების უფლებით. კანონის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული უფლება შესაძლებელია შეიზღუდოს უკიდურესი აუცილებლობისას, უსაფრთხოების მიზნით, ექიმის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, რაც უნდა აისახოს სამედიცინო დოკუმენტაციაში. ანგარიშის თანახმად, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ 2021 წელს შემოწმებულ დაწესებულებებში, პაციენტებს კანონით გათვალისწინებული წერილობითი დასაბუთების გარეშე, თვითნებურად ჰქონდათ შეზღუდული სტაციონარის დატოვების უფლება. ამგვარი მიდგომა დაუშვებელია და არ შეესაბამება კანონის მოთხოვნებს, რომლის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული უფლების შეზღუდვა ლეგიტიმურ მიზანს უნდა ემსახურებოდეს.  „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის უფლების რეალიზება, ხანმოკლე დროით დატოვოს სტაციონარი, თუ არ არსებობს ექიმის გადაწყვეტილება ამ უფლების უკიდურესი აუცილებლობის გამო შეზღუდვის თაობაზე; ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში ახალი კორონავირუსის გავრცელების თავიდან აცილების მიზნით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში შეჩერებული იყო მნახველისა და პაციენტის შეხვედრები, რამაც დაამძიმა პაციენტთა მდგომარეობა. მათი რესოციალიზაციისა და საზოგადოებაში ინტეგრაციის მიზნით, მნიშვნელოვანია, რომ დაწესებულებებმა უზრუნველყონ ეპიდემიური ნორმების დაცვით მნახველთან პაციენტის შეხვედრების აღდგენა.  ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, უზრუნველყოს პაციენტის და მნახველის შეხვედრა ეპიდემიური ნორმების დაცვით. ანგარიშის მიხედვით, კვლავ გამოწვევაა ფიზიკური თუ სხვა სახის მისაწვდომობის უზრუნველყოფა, რაც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებს დამოუკიდებლად ცხოვრებაში მნიშვნელოვან ბარიერს უქმნის. საანგარიშო პერიოდში აღნიშნული საკითხი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ორსული ქალების უფლებების კონტექსტში გამოვლინდა. მათ დაბრკოლებები შეექმნათ ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული მომსახურებების მიღებისას. კერძოდ, გამოიკვეთა როგორც ფიზიკური ადაპტირების პრობლემები ანტენატალური სერვისების ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ მიმწოდებელ დაწესებულებებში, ინფორმაციაზე წვდომის კუთხით ისე - არსებული გამოწვევები. მნიშვნელოვანია, რომ გაანალიზდეს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ორსული ქალების საჭიროებები რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე წვდომობის კუთხით და შემუშავდეს სამოქმედო გეგმა გამოვლენილი პრობლემების აღმოსაფხვრელად.  სისტემურად გააანალიზოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ორსული ქალების საჭიროებები რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე წვდომობის კუთხით, და გამოვლენილი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად, შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა. საქართველოს სახალხო დამცველის არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად რჩება დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამაში მშობიარობის შემდგომი სამედიცინო ზრუნვისა და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის კომპონენტის ინტეგრირება. დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამა კვლავ მხოლოდ ფიზიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ასპექტებით შემოიფარგლება. აღნიშნული უარყოფითად აისახება ქალების სომატურ და ფსიქოემოციურ მდგომარეობაზე, როგორც ორსულობისა და მშობიარობის, ისე მშობიარობის შემდგომ ეტაპზე.  მშობიარობის შემდგომი ზრუნვისა და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სერვისები ინტეგრირდეს დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამაში; ანგარიშის მიხედვით, კვლავ გამოწვევად რჩება ოჯახის დაგეგმვის სერვისების სრულყოფილად ინტეგრირება ჯანდაცვის პირველად რგოლში, რაც მნიშვნელოვნად აფერხებს ხარისხიან სამედიცინო მომსახურებაზე გეოგრაფიული და ფინანსური წვდომის უზრუნველყოფას, განსაკუთრებით, მოწყვლადი ჯგუფების წარმომადგენელი ქალებისთვის.  დაიწყოს მუშაობა პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში ოჯახის დაგეგმვის სერვისები სრულყოფილად ინტეგრირების მიზნით, მასზე გეოგრაფიული და ფინანსური წვდომის ბარიერების აღმოსაფხვრელად ანგარიშში აღნიშნულია, რომ საქართველოს წელს ჩატარებული წარმომადგენელი ჯანმრთელობის სახალხო დამცველის მიერ 2021 კვლევის - „საქართველოში არადომინანტი ეთნიკური ჯგუფების ქალებისა და და გოგოების სექსუალური უფლებების კუთხით არსებული და რეპროდუქციული მდგომარეობა“ მიხედვით, სამშობიარო სახლებში ჯერ კიდევ გავრცელებულია ქალებისთვის არასაჭირო და საზიანო პროცედურების ჩატარების პრაქტიკა, რაც ქალის ღირსების შემლახავად და საზიანო პრაქტიკებად არის აღიარებული. მნიშვნელოვანია, რომ შემუშავდეს ე.წ. გინეკოლოგიური ძალადობის დეფინიცია, რაც შესაძლებელს გახდის მისი გამოვლენისა და აღმოფხვრის მიზნით ეფექტიანი ნაბიჯების გადადგმას.  შემუშავდეს ე.წ. გინეკოლოგიური ძალადობის დეფინიცია, გაიწეროს და დამტკიცდეს ღირსების შემლახველი კონკრეტული პრაქტიკების ნუსხა პირველადი ჯანდაცვის სერვისების შესახებ მოსახლეობის ინფორმირებულობისა და ცნობიერების ასამაღლებლად, მნიშვნელოვანია, ოჯახის ექიმის ბენეფიციარებთან სწორი და ეფექტიანი კომუნიკაციის წარმართვა, რაც ანგარიშის მიხედვით დიდ გამოწვევას წარმოადგენს, განსაკუთრებით პანდემიის პირობებში.  პირველადი ჯანდაცვის სერვისების შესახებ მოსახლეობის ინფორმირებულობისა და ცნობიერების ასამაღლებლად, შეიმუშაოს ეფექტიანი საკომუნიკაციო ღონისძიებები ოჯახის ექიმის ბენეფიციარებთან კომუნიკაციის გაძლიერების მიმართულებით, განისაზღვროს მიზნები, მათი მიღწევის მექანიზმები და შეფასების კონკრეტული ინდიკატორები, ასევე, გადამოწმდეს მიღებული შედეგები; პანდემიის გავრცელების პირობებში მკვეთრად გამოიკვეთა ძლიერი და მდგრადი პირველადი ჯანდაცვის სისტემის არსებობის საჭიროება. მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესებისა და ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული რისკებისგან დასაცავად, მნიშვნელოვანია, მკაფიო და დროში გაწერილი გეგმის შემუშავება, რათა პირველადი ჯანდაცვის სისტემის მიერ მოწოდებული სერვისები იყოს პაციენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული, მაღალხარისხიანი, ეფექტიანი, დროული და თანაბრად ხელმისაწვდომი.  შეიმუშაოს მკაფიო და დროში გაწერილი გეგმა პანდემიის პირობებში პაციენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული, მაღალხარისხიანი პირველადი ჯანდაცვის სერვისების (პრევენცია, სკრინინგი, მკურნალობა, მართვა) ეფექტიანად და ხარისხიანად მისაწოდებლად; ანგარიშის მიხედვით, საექთნო ადამიანური რესურსის განვითარებისა და განათლების სრულყოფის მიზნით, ჯანდაცვის სამინისტროსთან ჩამოყალიბდა „საექთნო საქმიანობის განვითარების ეროვნული საბჭო“, ასევე დამტკიცდა საექთნო საქმის განვითარების სტრატეგია, თუმცა არც 2020, და არც 2021 წელს, საბჭოს რაიმე მნიშვნელოვანი აქტივობა არ განუხორციელებელია. ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობის გასაძლიერებლად, მნიშვნელოვანია, საექთნო საქმიანობის განვითარების ეროვნული საბჭოს გააქტიურება, ასევე, სწრაფი და ეფექტიანი ღონისძიებების გეგმის შემუშავება, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს საექიმო/საექთნო ადამიანური რესურსის განვითარება, დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის მოტივაციის გაძლიერება და მათი უწყვეტი პროფესიული განვითარების სისტემის გამართვა.  შეიმუშაოს სწრაფი და ეფექტიანი ღონისძიებების გეგმა, რომელიც უზრუნველყოფს საექიმო/საექთნო ადამიანური რესურსის განვითარებას, დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის მოტივაციისა და პროფესიული უნარ-ჩვევების გაძლიერება; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია საექთნო საქმიანობის კუთხით არსებულ პრობლემებზე და აღნიშნულია, რომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემთა ბაზის თანახმად, ევროპის რეგიონის 53 ქვეყანას შორის საქართველო 100 000 მოსახლეზე ექთნების რაოდენობის მიხედვით, ბოლოსწინა ადგილს იკავებს. 2019 წელს ჩატარებული კვლევების მიხედვით, გამოკითხულთა 95% კანონით დადგენილ 40 საათზე მეტს მუშაობს; 84.6%-ის ხელფასი 500 ლარზე ნაკლებია; 100% ზეგანაკვეთური სამუშაოსთვის ანაზღაურებას არ იღებს არც ჩვეულებრივ და არც უქმე დღეებში. არც კერძო და არც სახელმწიფო დონეზე არ არსებობს სამედიცინო დაწესებულებებში დასაქმებულთა სამუშაოს სიმძიმისა და დატვირთვის შესახებ რეგულაცია. ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობის გასაძლიერებლად, მნიშვნელოვანია, ექთნების/ფერშლის ფუნქციური და შრომითი საქმიანობის სტანდარტების დროულად შემუშავება, მათი უწყვეტი პროფესიული განვითარებისა და პროფესიული რეგულირების მდგრადი სისტემის ჩამოყალიბება.  შეიმუშაოს მკაფიო და შედეგზე ორიენტირებული მარეგულირებელი დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს დამხმარე სამედიცინო პერსონალის ფუნქციური და შრომითი საქმიანობის სტანდარტებს ანგარიშის მიხედვით, საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტერვენციებისა და სამედიცინო მომსახურებაზე ცალსახად გაუმჯობესებული წვდომის მიუხედავად, კიბოთი მაღალი ავადობა და სიკვდილიანობა კვლავაც მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. ონკოლოგიური დაავადებების ეფექტიანად სამართავად, მნიშვნელოვანია ერთიანი მექანიზმის შემუშავება, რომელიც უზრუნველყოფს პაციენტების მიერ სერვისების სრულად მიღებას, მკურნალობაზე დამყოლობის და სერვისების მიღებაზე მონიტორინგს.  ონკოლოგიური პაციენტებისათვის გათვალისწინებულ სერვისებზე მიმართვიანობის გასაზრდელად და დაავადებების ეფექტიანად სამართავად, შეიმუშაოს მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს პაციენტების მიერ სერვისების სრულად მიღებას, მკურნალობაზე დამყოლობის და სერვისების მიღებაზე მონიტორინგს. სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შესწავლის მეთოდოლოგიაში საანგარიშო პერიოდში ასახული პოზიტიური ცვლილებების მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად რჩება საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების ადმინისტრირების საკითხი. ანგარიშის მიხედვით, „მიზნობრივი სოციალური დახმარების“ პროგრამა საარსებო შემწეობის დანიშვნის პროცესს დროში აჭიანურებს (ოჯახის მიერ განცხადებით მიმართვიდან სისტემაში მოხვედრისა და საბოლოოდ შემწეობის ჩარიცხვამდე პერიოდი 3-4 თვემდე მერყეობს), რაც გამოკვეთს აღნიშნულ პროგრამაში საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების შესამცირებლად შესაბამისი ცვლილებების განხორციელების საჭიროებას.  მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამაში საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების შესამცირებლად, განახორციელოს ცვლილებები. ანგარიშის მიხედვით, კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ბაზაზე დასაქმებული სოციალური მუშაკების რაოდენობის სიმცირე. აღნიშნულ ორგანოში 2021 წელს 11 ეთეულით იკლო სოციალურ მუშაკთა ისედაც არასაკმარისმა რაოდენობამ და ამჟამად, ქვეყნის მნიშვნელოვანია, ტრეფიკინგის მასშტაბით დასაქმებულია ყოველწლიურად მსხვერპლთა, ჯამში შეფასდეს სსიპ დაზარალებულთა 257 სოციალური სახელმწიფო დახმარების მუშაკი. ზრუნვისა სააგენტოს და ბაზაზე დასაქმებული სოციალური მუშაკების კადრების რაოდენობის შესაბამისობა არსებულ საჭიროებასთან და გატარდეს სათანადო ღონისძიებები მათი რაოდენობის გასაზრდელად.  ყოველწლიურად შეფასდეს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ბაზაზე დასაქმებული სოციალური მუშაკების კადრების რაოდენობის შესაბამისობა არსებულ საჭიროებასთან და გატარდეს სათანადო ღონისძიებები სოციალური მუშაკების რაოდენობის გასაზრდელად; ანგარიშის მიხედვით, კვლავ საგანგაშოა ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დახმარების ფსიქოლოგების რაოდენობის სიმცირე. სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და სააგენტოს უწყებიდან ბაზაზე დასაქმებული მიღებული ინფორმაციით, ზემოაღნიშნულ ორგანოში, ამჟამად, მთელი ქვეყნის მასშტაბით ჯამში მხოლოდ 17 ფსიქოლოგია დასაქმებული. მნიშვნელოვანია, ყოველწლიურად შეფასდეს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ბაზაზე დასაქმებული ფსიქოლოგების რაოდენობის შესაბამისობა არსებულ საჭიროებასთან და გატარდეს სათანადო ღონისძიებები მათი რაოდენობის გასაზრდელად.  ყოველწლიურად შეფასდეს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დახმარების სააგენტოს ბაზაზე დასაქმებული ფსიქოლოგების რაოდენობის შესაბამისობა არსებულ საჭიროებასთან და გატარდეს სათანადო ღონისძიებები ფსიქოლოგთა რაოდენობის გასაზრდელად; საანგარიშო პერიოდში კვლავ გამოწვევად რჩება ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალების - სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების სათანადო კვალიფიკაცია ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის, ოჯახში ძალადობის, სექსუალური ძალადობის, მეორეული ვიქტიმიზაციისა და მსხვერპლზე ორიენტირებული მიდგომების მიმართულებით.  სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დახმარების სააგენტოს საჭიროებების მოკვლევის საფუძველზე, სოციალური მუშაკები და ფსიქოლოგები გადამზადდნენ ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის, ოჯახში ძალადობის, სექსუალური ძალადობის, მეორეული ვიქტიმიზაციისა და მსხვერპლზე ორიენტირებული მიდგომების შესახებ; ანგარიშის მიხედვით, კვლავ მზარდია ბავშვთა სიღარიბის რაოდენობრივი მაჩვენებელი. წინა წელთან შედარებით, 28%-ით გაიზარდა „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ ჩარიცხული იმ ოჯახების რაოდენობა, სადაც ერთი არასრულწლოვანი მაინც ცხოვრობს. სიღარიბის მზარდი ტენდენციის შემცირებისა და სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების მხარდაჭერის მიზნით, მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს მიერ ქმედითი მექანიზმის შემუშავება.  პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობების ჩართულობით, სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების სოციალური ფუნქციის ასამაღლებლად, ინიცირებულ იქნას სამოქმედო გეგმის შემუშავება. ანგარიშის მიხედვით, ეფექტური ხელშემწყობი მექანიზმებისა და შესაბამისი პირობების არარსებობის დაბრკოლებებს გამო, დასაქმების 2021 წელს კუთხით, შშმ პირები აღნიშნული კვლავ კიდევ აწყდებოდნენ უფრო გაამწვავა კოვიდპანდემიიდან გამომდინარე დაწესებულმა შეზღუდვებმა. 2021 წლის 1 დეკემბრის მდგომარეობით, დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებისა და სერვისების ფარგლებში სულ დასაქმებულია 38 შშმ პირი. მათ შორის, საჯარო სექტორში დასაქმებულია 128 შშმ პირი. არსებული მონაცემები ცხადყოფს, რომ მიუხედავად ქვეყანაში მოქმედი დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებისა, სამუშაოს მაძიებელ პირთა რაოდენობა ბევრად აღემატება რეალურად დასაქმებულთა მაჩვენებელს. მნიშვნელოვანია, დასაქმების აღნიშნული პრობლემის აღმოსაფხვრელად სფეროში მოქმედი სახელმწიფო პროგრამების მოდიფიცირება, გაფართოება და ახალი კომპონენტების შემუშავება, შშმ პირთა საჭიროებების კვლევებსა და არსებული პროგრამების განხორციელების ანალიზზე დაყრდნობით.  უზრუნველყოს დასაქმების სფეროში მოქმედი სახელმწიფო პროგრამების მოდიფიცირება, გაფართოება და ახალი კომპონენტების შემუშავება შშმ პირთა საჭიროებების კვლევებსა და არსებული პროგრამების განხორციელების ანალიზზე დაყრდნობით; შშმ პირთა დასაქმების კუთხით არსებული პრობლემების აღმოსაფხვრელად მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს გაიდლაინები/რეკომენდაციები, რომლებიც დაეხმარება დამსაქმებლებს შშმ პირთა უფლებებზე ცნობიერების ამაღლებაში, ინკლუზიური კოლექტივის შექმნაში, უნივერსალურ დიზაინის პრინციპების გააზრებასა და სამუშაო ადგილზე გონივრული მისადაგების უზრუნველყოფაში.  შემუშავდეს გაიდლაინები/რეკომენდაციები, რომლებიც დაეხმარება დამსაქმებლებს შშმ პირთა უფლებებზე ცნობიერების ამაღლებაში, ინკლუზიური კოლექტივის შექმნაში, უნივერსალურ დიზაინის პრინციპების გააზრებასა და სამუშაო ადგილზე გონივრული მისადაგების უზრუნველყოფაში; ანგარიშის მიხედვით, მნიშვნელოვანი ხარვეზები გამოიკვეთა პანდემიის პირობებში ფსიქიატრიულ სერვისებში პაციენტების უსაფრთხო მართვის კუთხით. მათ შორის, ფსიქიატრიული დაწესებულებების უმრავლესობის გაუმართავი ინფრასტრუქტურა და გადატვირთულობა პრევენციულ დიდწილად ღონისძიებათა არ იძლევა გატარების, პანდემიის პერიოდში ეპიდემიოლოგიური COVID-19-ის მდგომარეობის გაჯანსაღებისა და ფსიქიატრიული პაციენტის უსაფრთხო მართვის შესაძლებლობას. უკიდურესად დაბალია ფსიქიატრიული სერვისების პერსონალის უმრავლესობის ცნობიერება გაიდლაინის „ფსიქიკური ჯანმრთელობა და COVID-19“ მოთხოვნების შესახებ.  უზრუნველყოს კოვიდ 19-ის პირობებში ფსიქიატრიული პაციენტის უსაფრთხო მართვის პროცესის ხელშეწყობა, შესაბამისი ზედამხედველობის განხორციელების გზით; საანგარიშო პერიოდში სახელმწიფოს მხრიდან ფსიქიკური პრობლემების მქონე პირების უფლებების დასაცავად, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში გატარებული ღონისძიებები, საკმარისი არ არის. არსებითად არ გაზრდილა სათემო სერვისების რაოდენობა და გეოგრაფიული დაფარვის არეალი. კვლავ არ შექმნილა სფეროს დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგია.  ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს დეინსტიტუციონალიზაციის ორგანიზებული წარმართვის მიზნით შეიმუშაოს შესაბამისი სტრატეგია. განავითაროს სათემო მომსახურებები და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირების საცხოვრისით უზრუნველყოფის კომპონენტი; გამოწვევას წარმოადგენს 2021 წელს მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში მოქმედი სტაციონარული და ამბულატორიული ფსიქიატრიული განყოფილებების დახურვა (სს „ევექსის ჰოსპიტლები“ - ივ. ბოკერიას ცენტრი (სტაციონარი, ქ. თბილისი); სს „ევექსის ჰოსპიტლები“ (ახალციხის ამბულატორია) ფსიქიატრიული განყოფილება). აღნიშნული აბრკოლებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის თანამედროვე, თემზე დაფუძნებულ სერვისებზე გადასვლის პროცესს.  მიიღოს ქმედითი ზომები მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული განყოფილებების გაუქმების პრევენციისა და სპეციალიზებული დაწესებულებების მულტიპროფილურ კლინიკებში შესაბამისი განყოფილებებით ჩანაცვლების წახალისების მიზნით, მათ შორის საჭიროების შემთხვევაში დაფინანსების სისტემის ცვლილების გზით; ანგარიშის მიხედვით, გასული წლების მსგავსად, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს, დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიის შემუშავების და აღნიშნული სტრატეგიის შესაბამისად თემზე ხელშესახები საქმიანობა არ დაფუძნებული განუხორციელებია. სერვისის დანერგვის მნიშვნელოვანია, მიზნით, სახელმწიფომ დროულად დაასრულოს აღნიშნული დოკუმენტის შემუშავებისა და დამტკიცების პროცესი, სადაც გათვალისწინებული იქნება შშმ პირთა/ბავშვთათვის დიდი ზომის დაწესებულებებისა და მოქმედი სათემო სერვისების (სათემო მომსახურება საკმაოდ მრავალრიცხოვან, 24 ბენეფიციარზეა გათვლილი, რაც შშმ პირთა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ეფექტიანად ჩართვასა და მათი დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებას ბარიერს უქმნის) ალტერნატიული ზრუნვის მომსახურებებით ჩანაცვლების მექანიზმი. მნიშვნელოვანია, დოკუმენტმა გაითვალისწინოს ასევე, სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული მომსახურებების გაუმჯობესება და სერვისების გეოგრაფიული დაფარვა, რადგან არსებული მდგომარებით მეტწილად ვერ ხერხდება ქვეყნის მასშტაბით შესაბამისი საჭიროების მქონე ყველა შშმ ბავშვის/პირის მოცვა. აღნიშნულის პარალელურად, არანაკლებ მნიშვნელოვანია, დაწესებულებებში მყოფი სახელმწიფომ შშმ უზრუნველყოს პირების/ბავშვების უფლებების დიდი ზომის სათანადო დაცვა, არსებული ხარვეზების აღმოფხვრაზე ეფექტიანი ქმედებების განხორციელების გზით.  უზრუნველყოს შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლობით ორგანიზაციების ჩართულობით დეინსტიტუციონალიზაცის სტრატეგიის დროული შემუშავება და დამტკიცება, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად მოიცავს: o არსებული 24 ადამიანზე გათვლილი სათემო სერვისების დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დაწყებას; o არსებული თანამედროვე სახელმწიფო ზრუნვის ალტერნატიული სერვისების გაძლიერებას და მომზადებას შშმ პირთა/ბავშვთა საჭიროებების შესაბამისად; o სოციალური რეაბილიტაციისა და მხარდამჭერის სერვისების მისაწვდომობის უზრუნველყოფას სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი პირებისთვის; o ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა/ბავშვთა მოცვას. შშმ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისთვის მნიშვნელოვანია, მხარდაჭერის სისტემის ყველა ეტაპის შეფასება, გამოვლენილი საჭიროებების შესაბამისად შესაბამისი ცვლილებების სტრატეგიის შემუშავება სფეროში სისტემური და კოორდინირებული პოლიტიკის განხორციელების მიზნით.  შეაფასოს მხარდაჭერის სისტემის ყველა ეტაპი, გამოვლენილი საჭიროებების შესაბამისად შეიმუშავოს შესაბამისი ცვლილებების სტრატეგია სფეროში სისტემური და კოორდინირებული პოლიტიკის განხორციელების მიზნით; სახელმწიფო ალტერნატიულ ზრუნვას რამდენიმე ფორმით, მათ შორის, მინდობით აღზრდის სახელმწიფო ქვეპროგრამის ფარგლებში ახორციელებს. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული ქვეპროგრამა უკვე რამდენიმე წელია ხორციელდება, შშმ ბავშვებისთვის მომსახურების მიღების პროცესი რიგი გამოწვევებით ხასიათდება. მათ შორისაა, სპეციალური მინდობით აღმზრდელთა აღმზრდელთა მოძიების და სიმცირე, რაც გამოწვეულია მინდობით გადამზადება/გაძლიერების გამართული სისტემის არარსებობით.  შეიმუშაოს სპეციალიზებულ მინდობით აღმზრდელთა მოძიების/დაინტერესების ეფექტიანი მექანიზმები; სახელმწიფო ზრუნვის სისტემის უმნიშვნელოვანესი ნაწილია რეინტეგრაციის ქვეპროგრამა, რაც გულისხმობს სახელმწიფო მზრუნველობაში განთავსებული ბავშვის ბიოლოგიურ ოჯახში, მეურვესთან/მზრუნველთან დაბრუნებას, თუ ეს ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს არ ეწინააღმდეგება. ანგარიშის მიხედვით, რეინტეგრაციის სერვისში ჩართული ოჯახებისთვის, გამოწვევად რჩება არასრულწლოვანთა საჭიროებების სათანადოდ დაკმაყოფილება და მათთვის მინიმალური საყოფაცხოვრებო პირობების შექმნა. მნიშვნელოვანია, შესაბამისად, სერვისის ბიოლოგიური ოჯახების გამართული გაძლიერება ფუნქციონირებისთვის მათი ინდივიდუალური საჭიროებიდან გამომდინარე.  გაძლიერდეს რეინტეგრაციის პროგრამაში ჩართული ოჯახების მხარდამჭერი ღონისძიებები, მათი ინდივიდუალური საჭიროებებიდან გამომდინარე. რეფერალური მომსახურების სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები პირები სრულიად უფასოდ მკურნალობენ საქართველოს სამედიცინო მომსახურების“ დაწესებულებებში ფარგლებში, (2021 წლის ოკუპირებული განმავლობაში, ტერიტორიებიდან „რეფერალური 1289 პაციენტი დაფინანსდა). თუმცა, 2017 წლის დასაწყისში პაციენტთა დაფინანსების წესში შეტანილი ცვლილების შედეგად, რომლის მიხედვითაც დაფინანსებას აღარ დაექვემდებარება პირველადი დიაგნოსტიკა, მნიშვნელოვნად იკლო პაციენტთა რიცხვმა, რადგან, ხშირ შემთხვევაში, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არასწორი დიაგნოსტირება არის საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე მოქმედ კლინიკებში პაციენტების გადმოსვლის მიზეზი.  გადაიხედოს ამბულატორიული დიაგნოსტირების ხარჯის დაფინანსება ოკუპირებულ რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობისთვის ანგარიშის მიხედვით გამოიკვეთა საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე სასწრაფო დახმარების მანქანის ან რეანომობილის გამოძახების მექანიზმის დახვეწის საჭიროება აფხაზეთიდან გადაუდებელი პაციენტების დროული ტრანსპორტირებისთვის, რადგანაც ის დროში არაგონივრული ვადით იწელება. ასევე, ყურადღება გამახვილდა რეფერალური მომსახურების ფარგლებში შესაბამისი სამედიცინო დახმარების გაწევის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების ხელშესაწყობად შექმნილი კომისიის მიერ მოქალაქეთა სამედიცინო მომსახურების დაფინანსების/დაფინანსებაზე უარის თქმის მიღების შესახებ მიღებული გადაწყვეტილებების დროში გაჭიანურების შემთხვევებზე, რის გამოც დარღვეულია სამედიცინო მომსახურების მიღების ვადები.  პაციენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან, სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ეფექტიანად მისაწოდებლად, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები. გადაიხედოს რეფერალური კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღების დრო და შემთხვევები განიხილოს უმოკლეს ვადაში; მნიშვნელოვანია, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე სამედიცინო დაწესებულებებისა და სამედიცინო პერსონალის მხარდაჭერა, რათა ადგილზე გაუმჯობესდეს საბაზო სამედიცინო დახმარება. ამ მიმართებით კვლავ გამოწვევად რჩება სამედიცინო პერსონალის ჩართვა გადამზადების პროგრამებში, რომლებშიც ისინი რეგულარულად ვერ იღებენ მონაწილეობას, განსხვავებით საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე მომუშავე ექიმებისგან. დაბალი ანაზღაურება და მოძველებული ინფრსატრუქტურის პირობებში, გადამზადების ნაკლებობა კიდევ უფრო ამცირებს გაწეული სერვისის ხარისხს და ექიმთა მოტივაციას.  ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მომუშავე ექიმები ჩართოს გადამზადების იმ პროგრამებში, რომლებსაც საქართველოს დანარჩენ ტერიტორიაზე მომუშავე ექიმები გადიან, ასევე, გაზარდოს მხარდაჭერა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისა და სამედიცინო პერსონალისათვის. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2021 წლის 8 აპრილის №01-30/ნ ბრძანებაის შესაბამისად, გრძელვადიანი საცხოვრებლით უზრუნველყოფილ დევნილებს ქონების გადაცემიდან 3 წლის განმავლობაში ეკრძალებათ მათთვის სახელმწიფოს მიერ გადაცემული ქონების გასხვისება. ამგვარი შეზღუდვა შესაძლოა იყოს საკუთრების უფლებაში არაპროპორციული ჩარევა და არ ემსახურებოდეს ლეგიტიმურ მიზანს დაიცვას დევნილი ოჯახი უსახლკაროდ დარჩენისაგან.  დროებითი ექსპერტთა ჯგუფის ფორმატში განსახილველად იქნას წარმოდგენილი მინისტრის 2021 წლის აპრილის 8 №01-30/ნ ბრძანებით განსაზღვრული საცხოვრებლით უზრუნველყოფილი დევნილებისათვის ქონების გასხვისების 3 წლიანი აკრძალვის საკითხი და უზრუნველყოს ამ საკითხის ინკლუზიურად განხილვა. საანგარიშო პერიოდში ეკომიგრანტებისთვის შესასყიდი საცხოვრებელი სახლისათვის გათვალისწინებული თანხის ლიმიტი გაიზარდა და გაჩნდა ოჯახების ქირით უზრუნველყოფის შესაძლებლობა. მიუხედავად ამისა, ეკომიგრანტთა უფლებრივი მდგომარეობა მნიშვნელოვნად არ გაუმჯობესებულა. 2021 წლის ბოლოს მონაცემებით, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა გაიზარდა და 7866 ოჯახი შეადგინა. მათგან, სახელმწიფო უწყებებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ საცხოვრებლით უზრუნველყოფილია 2882 ოჯახი. ძირითად გამოწვევას წარმოადგენს განსახლებისთვის გამოყოფილი თანხების სიმცირე.  ეკომიგრანტთა განსახლების კუთხით გამოყოფილი თანხის გასაზრდელად, პოლიტიკის დოკუმენტით შუამდგომლობით მიმართოს საქართველოს მთავრობას 2021-2030 აღიარებულია, წლების რომ მიგრაციის ქვეყანაში სტრატეგიის მცხოვრები უცხოელებისთვის კომპლექსური და მიზნობრივი საინტეგრაციო პროგრამა ჯერჯერობით არ არსებობს და ცალკეული საინტეგრაციო ღონისძიებები ფრაგმენტულად ხორციელდება. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო პოლიტიკის დონეზე ჩამოყალიბდეს ერთიანი მიდგომა საქართველოში სხვადასხვა სტატუსით მცხოვრებ დაკავშირებით, რომელშიც განსაზღვრული იქნება უცხოელთა ინტეგრაციასთან სახელმწიფო უწყებებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების როლი.  შემუშავდეს იმიგრანტთა ინტეგრაციის შესახებ ერთიანი მიდგომების შესახებ სამართლებრივი აქტის პროექტი; მოქმედი კანონმდებლობით, თავშესაფრის მაძიებლები, ლტოლვილები ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირები, სარგებლობენ საბაზო ჯანდაცვის სერვისების დაფინანსებით. თუმცა, ანგარიშში მითითებულია, რომ სერვისების მიმწოდებლები (კლინიკები), ზოგიერთ შემთხვევაში, არ ფლობენ ინფორმაციას აღნიშნულის შესახებ. შესაბამისად, საერთაშორისო დაცვის ქვეშ მყოფი პირები დაბრკოლებებს აწყდებიან სერვისით სარგებლობაში.  პირველადი ჯანდაცვის სერვისის მიმწოდებლებს დეტალური ინფორმაცია მიეწოდოთ საერთაშორის დაცვის ქვეშ მყოფ პირთა უფლებების თაობაზე. პანდემიის პერიოდში განსაკუთრებულ გამოწვევად გამოიკვეთა ძალადობის მსხვერპლ ბენეფიციართა როგორც დასაქმება, ისე მათი ინფორმირებულობა არსებული სერვისების შესახებ. ასევე, გამოვლინდა ძალადობის მსხვერპლის (უმეტესად ქალების) მიერ თავშესაფრით რამდენჯერმე სარგებლობის შემთხვევები, რაც ქვეყანაში ძალადობის მსხვერპლთა დაწესებულებებში გასაძლიერებელი პროგრამების არასაკმარისობით იყო გამოწვეული.  გაძლიერდეს და დაიხვეწოს ძალადობის მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულებებში ბენეფიციართა გაძლიერების პროგრამები; თავშესაფარში კვლავ მწვავე პრობლემად დასახელდა პირველადი საჭიროების ნივთების არარსებობა, რაც ბენეფიციართათვის ღირსების შემლახველია.  ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრებში გადაიხედოს და განახლდეს პირველადი ნივთების გაცემის წესი და ჩამონათვალი, არსებული საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად. მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს ბავშვების გართულებული ფსიქოემოციური მდგომარეობა. ამასთანავე, მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, აღმზრდელებს არ აქვთ გავლილი სპეციალური გადამზადება, რომელიც ითვალისწინებს ქცევითი და ემოციური საჭიროების მქონე ბავშვებთან მუშაობის სპეციფიკას. იკვეთება, როგორც აღსაზრდელთა შორის განმეორებითი ძალადობის ფაქტები, ასევე, ბავშვებსა და აღმზრდელებს შორის დისკრიმინაციული და სტერეოტიპული დამოკიდებულებები. დედათა და ბავშვთა თავშესაფარში ჩარიცხული ბენეფიციარებისთვის სახელმწიფოს არ აქვს მათი ეფექტიანი მხარდაჭერის ერთიანი სისტემა, მწირია სოციალური უნარების ამაღლების, კონსულტირებისა და რეაბილიტაციის, დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადების სერვისები.  ხელი შეეწყოს მცირე თავშესაფრებში, საოჯახო მიუსაფარ ტიპის ბავშვთა სახლებში, თავშესაფრებში დედათა და ბავშვთა დასაქმებულ პირთა გადამზადებას აღსაზრდელთა რთული ქცევის, ემოციური გამწვავების პრევენციისა და მართვის, ასევე, თითოეულ სახლში, არასრულწლოვნებთან მუშაობის კუთხით გამოვლენილ სხვა სპეციფიკურ თემატიკაზე; ქვეყანაში კვლავ პრობლემას წარმოადგენს ბავშვების და მათი ბიოლოგიური ოჯახების გაძლიერება, სათემო რესურსის მოძიება და მათ მიმართ საზოგადოებაში, თანატოლებისა თუ უფროსების მხრიდან, სკოლასა თუ ქუჩაში დამკვიდრებული სტერეოტიპული დამოკიდებულება. მიუხედავად, 2021 წლიდან ბათუმში ბავშვთა დღის ცენტრის ფუნქიონირებისა, კვლავ გამოწვევად რჩება აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მიუსაფარ ბავშვთა 24-საათიანი მომსახურების თავშესაფრით უზრუნველყოფის საკითხს.  უწყებათაშორისი, მათ განვითარების სამინისტროსთან, ორგანოებთან, შორის, საქართველოს თანამშრომლობის ეკონომიკისა ადგილობრივი საფუძველზე, და მდგრადი თვითმმართველობის მოხდეს ფინანსური და ადმინისტრაციული რესურსის მობილიზება, „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში 24-საათიანი მომსახურების გახსნის მიზნით; მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება, სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვების უფლებრივი მდგომარეობა, მათი საჭიროებების სახელმწიფო სერვისები მკვეთრად უარყოფითი და დასაკმაყოფლებლა არსებული გავლენა სერვისების იქონია არასაკმარისი მიზნობრივი არაეფექტიანობა. პანდემიამ ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკურ მდგომარეობაზე. შედეგად, საქართველოში 2021 წლის იანვრიდან დეკემბრამდე პერიოდში საარსებო შემწეობის მიმღები ბავშვების რიცხვი გაიზარდა. კვლავ პრობლემურია ოჯახში ბავშვთა მიმართ ძალადობის აღკვეთა, მსხვერპლთა დაცვა და დახმარება, რისთვისაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების კადრების დროულ გაზრდას. მათი ამჟამინდელი რაოდენობა, მთელი ქვეყნის მასშტაბით, მხოლოდ 257 სოციალური მუშაკით და 17 ფსიქოლოგით შემოიფარგლება.  შეფასდეს საჭიროება და შემუშავდეს სააგენტოს ტერიტორიული ერთეულების ადამიანური და მატერიალური რესურსით გაძლიერების, მათ შორის, სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის გაზრდის კონკრეტული გეგმა. მიუხედავად ქვეყნის მასშტაბით მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამების განხორციელებისა, შშმ ბავშვებისთვის მომსახურების მიღების პროცესი კვლავ რიგი გამოწვევებით ხასიათდება. მათ შორის: სპეციალური მინდობით აღმზრდელთა სიმცირე, შშმ ბავშვების ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული სერვისების ნაკლებობა, ბენეფიციარების განათლების ხარისხი, დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობისთვის აუცილებელი ღონისძიებების სიმწირე და სხვა. 2021 წლის დეკემბრის თვის მდგომარეობით, მინდობით აღზრდის პროგრამაში ჩართული იყო 1405 არასრულწლოვანი, მათ შორის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე 322 ბავშვი, 2021 წლის ნოემბრის თვის მონაცემებით, ნათესაურ მინდობით აღზრდაში განთავსებული იყო 19 შშმ ბავშვი, ხოლო გადაუდებელ მინდობით აღზრდაში - 2 შშმ ბავშვი.  უზრუნველყოს სპეციალურ მინდობით აღმზრდელთა გადამზადება. შშმ ბავშვის მინდობით აღზრდაში განთავსებამდე, მიიღოს ინფორმაცია მიმღებ ოჯახში მისაწვდომი გარემოსა და დამხმარე მოწყობილობების შესახებ. ხოლო ასეთის არ არსებობის შემთხვევაში, მოახდინოს აღნიშნულის უზრუნველყოფა; რეინტეგრაციის ქვეპროგრამის გამოწვევად კვლავ რჩება ოჯახის სოციალური ფუნქციონირების ამაღლება, მისი გაძლიერება და ბავშვის სახელმწიფო ზრუნვაში დაბრუნების რისკის მინიმუმამდე შემცირება, ასევე რეინტეგრაციის შემწეობის ოდენობის სიმცირე. პროგრამის ეფექტიანობისთვის მნიშვნელოვანია მასში ჩართული ბენეფიციარების მდგომარეობის უწყვეტი მონიტორინგი და საჭიროებების გამოკვეთა.  გააძლიეროს რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში ჩართული შშმ ბავშვის ოჯახები მათი საჭიროებების შესაბამისად, რათა თავიდან იქნეს აცილებული შშმ ბავშვის სახელმწიფო ზრუნვაში დაბრუნება; მთელი ქვეყნის მასშტაბით მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებულია 257 სოციალური მუშაკი და 17 ფსიქოლოგი. არსებითად არ შეცვლილა სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული მომსახურებები და კვლავ პრობლემურია სერვისების გეოგრაფიული დაფარვა, ვერ ხერხდება ქვეყნის მასშტაბით შესაბამისი საჭიროების მქონე ყველა შშმ ბავშვის/პირის მოცვა, რადგან ქვეპროგრამები კვლავ არ ეფუძნება სტატისტიკურ და კვლევით მონაცემებს.  გაძლიერდეს მონიტორინგის სისტემა, რათა მოხდეს მინდობით აღზრდისა და რეინტეგრაციის ქვეპროგრამებში ჩართული შშმ ბავშვების მდგომარეობის ეფექტური მონიტორინგი; შშმ პირთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის ოჯახში ძალადობის კუთხით არსებული ვითარება რიგი გამოწვევებით ხასიათდება. მათ შორისაა: საკუთარი უფლებების შესახებ ინფორმაციის არქონა/სიმცირე, თავად მსხვერპლთა მხრიდან ძალადობის ფაქტის აღქმა. შედეგად, შესაბამისი უწყებებისადმი მსხვერპლთა დაბალი მიმართვიანობა, სამართალდამცავი სისტემის თანამშრომელთა კვალიფიკაცია შშმ პირთა საკითხებზე, ძალადობის ფაქტების იდენტიფიცირების პრობლემა, ასევე დაუსჯელობის სინდრომის არსებობა, რომლის დროსაც ხშირად მინიმუმამდეა დაყვანილი დამნაშავე პირთა გამოვლენა და პასუხისმგებლობის დაკისრება, სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს ნაკლები ჩართულობა, ეს ყველაფერი წარმოადგენს მონიტორინგის გაძლიერება და პრაქტიკაში დიდ პრობლემას და საჭიროა უფრო ეფექტური მეთოდოლოგიის გამოყენება.  გააძლიეროს მონიტორინგი, შეიმუშავოს და პრაქტიკაში აამოქმედოს ეფექტური მეთოდოლოგია, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ძალადობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა/პირთა სპეციალიზებული დაწესებულებებში; ანგარიშის ანალიზის თანახმად, პრობლემას წარმოადგენს მართლმსაჯულების პროცესში, სისხლის სამართლის საქმეებში შშმ პირთა იდენტიფიცირება, შეზღუდვის ტიპისა და შესაბამისი საჭიროების დროული და ზუსტი გამოვლენა, გონივრული მისადაგების პრინციპის პრაქტიკაში განხორციელება. კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის ნიშნით შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულებზე სტატისტიკის წარმოება.  გააძლიერონ თანამშრომლობა სამართალდამცავ უწყებებთან შშმ პირთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის ოჯახში ძალადობის ფაქტების შესწავლისა და მათზე რეაგირების პროცესში. გამოიკვეთა, რომ სტატისტიკური მონაცემების არარსებობის გამო შეუძლებელი ხდება თავშესაფრის მაძიებელ შშმ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის სათანადოდ შესწავლა. მოქმედი რეგულაციებით შესაძლებელია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე თავშესაფრის მაძიებელთა გამოვლენა და შესაბამისი მონაცემების აღრიცხვა, თუმცა ამას ხელს უშლის ის გარემოება, რომ საერთაშორისო დაცვის ძიების ეტაპზე, შესაძლებლობის შეზღუდვის გამოვლენის პროცესი არ არის სტრუქტურიზებული შესაძლებლობის შეზღუდვის ტიპების მიხედვით.  უზრუნველყოს სახელმწიფო სოციალური პროგრამებით მოსარგებლე ან სარგებლობის მაძიებელ იმ შშმ პირთა სტატისტიკის წარმოება, რომლებიც არიან თავშესაფრის მაძიებლები, ან აქვთ საერთაშორისო დაცვის სტატუსი, მათ შორის, ძალადობის შემთხვევების აღრიცხვის დროს. რამდენადაც, კვლავ არ აღირიცხება და მოწმდება დევნილთა განსახლების ისეთი ობიექტები, რომლებთან დაკავშირებითაც არ არსებობს საექსპერტო შეფასება, მაგრამ მათი მდგრადობა, შესაძლოა, საფრთხის შემცველი იყოს მობინადრეთათვის, საჭიროა უწყებამ ნგრევის საფრთხის შესახებ ინფორმაციის ნებისმიერი გზით მიღებისას, მიმართვის გარეშე პროაქტიულად უზრუნველყოს ამ ობიექტების ექსპერტული შეფასება.  აღირიცხოს დევნილთა განსახლების ყველა ის ობიექტი, რომელთა მდგრადობა, შესაძლოა, საფრთხის შემცველი იყოს მობინადრეთათვის, საჯარო ან სხვა წყაროებიდან ინფორმაციის მიღების შემთხვევაში, მოამზადოს საექსპერტო შეფასება. ანგარიშის მიხედვით, 2021 წელს ე.წ. „ნგრევადი ობიექტებიდან“ განსახლებული ოჯახების რაოდენობა შემცირებულია. საფრთხეების თავიდან აცილების და სათანადო საცხოვრებელ პირობებში განსახლების მიზნით, საჭიროა მსგავსი ობიექტებიდან დევნილთა დროულ უსაფრთხო ადგილას განსახლება და ამ მიმართულებით ყველა შესაძლო რესურსის მობილიზება.  2022 წელს, სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ყოფილი კოლექტიური განსახლების ობიექტებიდან, გრძელვადიანად განსახლდეს არანაკლებ 550 დევნილი ოჯახი. რამდენადაც სტიქიის შედეგად ყოველწლიურად იზრდება ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა და მათი განსახლების კუთხით გამოყოფილი რესურსი კი არასაკმარისია, აუცილებლად უნდა გაიზარდოს დაფინანსება და თანხის მინიმუმ 30% მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახების განსახლებას უნდა მოხმარდეს.  სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან მიღებული გეოლოგიური დასკვნების გაანალიზების შედეგად გამოვლინდეს მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახები და განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხის მინიმუმ 30% მოხმარდეს ასეთი ოჯახების განსახლებას; 2021 წელს კვლავ ეკომიგრანტებისათვის არ დასრულებულა საცხოვრებელი 2004-2012 სახლების კერძო წლებში განსახლებული საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. აღნიშნულ პერიოდში საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსახლებული 1062 ოჯახიდან მხოლოდ 812 ოჯახს აქვს უძრავი ქონება საკუთრებაში გადაცემული.  2022 წელს დასრულდეს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. მიგრანტთა, თავშესაფრის მაძიებელთა და საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის შესწავლისას, მთავარ გამოწვევად გამოკვეთილია ინტეგრაციის პროგრამებში ბენეფიციართა ჩართულობის დაბალი მაჩვენებელი. ამ მხრივ ძირითადი პრობლემა კვლავ ქართული ენის არცოდნაა, რაც ხელს უშლის განათლების, დასაქმებისა და ჯანდაცვის პროგრამებში ბენეფიციართა ჩართულობას.  გაანალიზდეს ქართული ენის სწავლების მეთოდების ხარვეზები და სწავლება მოერგოს ბენეფიციართა საჭიროებებს; დღემდე არ არის შემუშავებული იმიგრანტთა ინტეგრაციის შესახებ „ერთიანი მიდგომის დოკუმენტი“, რომლის შემუშავებაც 2021 წელს იყო გათვალისწინებული. კორონავირუსით გამოწვეული დისტანციურად განხორციელდა. შეზღუდვების გამო, სასწავლო ბენეფიციარები უთითებდნენ პროგრამები ელექტრონული პლატფორმით სარგებლობისა და ენის სწავლების მეთოდებთან დაკავშირებულ პრობლემებზე. ზოგიერთ შემთხვევაში საერთოდ არ ჰქონდათ ინფორმაცია ენის სწავლის შესაძლებლობის შესახებ. ამდენად, მნიშვნელოვანია, ერთი მხრივ, სწავლების მეთოდების ხარვეზების შესწავლა, ხოლო, მეორე მხრივ, სააგენტომ აქტიურად აწარმოოს საინფორმაციო კამპანია ენის სწავლის შესაძლებლობასთან დაკავშირებით სოციალური ქსელების მეშვეობით.  ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე ინფორმაცია გავრცელდეს სოციალური ქსელის/ვებგვერდის საშუალებით; ქვეყანაში მცხოვრები უცხოელებისთვის კომპლექსური და მიზნობრივი საინტეგრაციო პროგრამების შესამუშავებლად, რაც მნიშვნელოვანი კომპონენტია ინტეგრაციის მიმართულებით პოზიტიური შედეგების მისაღწევად, აუცილებელია შეიქმნას მონაცემთა ერთიანი ბაზა, რითას შესაძლებელი გახდება ბენეფიციართა შესაძლებლობების და საჭიროებების განსაზღვრა.  შეიქმნას ბენეფიციართა მონაცემთა ერთიანი ბაზა. სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის ინსპექტირებების შედეგად გამოვლენილი დარღვევების მაღალი მაჩვენებელი მიუთითებს, როგორც დამსაქმებელთა ცნობიერების ამაღლების მიმართულებით მუშაობის აუცილებლობაზე, ასევე ინსპექტირებების აქტიურად და ინტენსიურად ჩატარების მნიშვნელობაზე, რისთვისაც საჭიროა არსებული ვაკანტური თანამდებობების დროულად დაკომპლექტება. 2021 წელს შრომის ინსპექციის სამსახურის შესაბამისი კადრებით დაკომპლექტება (ინსპექტორის 109 საშტატო ერთეულიდან 31 საშტატო ერთეული კვლავ ვაკანტურია) არ მომხდარა, რაც პრობლემას წარმოადგენს სამსახურისთვის კანონმდებლობით განსაზღვრული ფუნქციებისა და უფლებამოსილების სრულყოფილად განხორციელების თვალსაზრისით.  დროულად დაასრულოს სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის, მათ შორის, მისი ტერიტორიული ორგანოების ვაკანტური თანამდებობების დაკომპლექტება; 2020 წლის 29 სექტემბერს „საქართველოს შრომის კოდექსში“ შეტანილი ცვლილებების თანახმად, შრომის ინსპექციის სამსახურისთვის მანდატის გაფართოებისა და სანქციების გამოყენების უფლებამოსილების მინიჭების შემდეგ, დასაქმებულთა ცნობიერების დაბალ დონეს საჩივრების სიმცირე კვლავ უკავშირდება და საჭიროა ამ მიმართულებით ეფექტიანი მუშაობის წარმართვა.  2021 წლის 1 ცნობიერების იანვრიდან მინიჭებული ასამაღლებლად, აწარმოოს მანდატის შესახებ დასაქმებულთა ეფექტიანი საინფორმაციო კამპანია შრომითი უფლებების დაცვის მიმართულებით. რამდენადაც, 2021 წელსაც ხელშეკრულების ფარგლებში, გამოიკვეთა სარეცენზიო დასკვნის არასრულყოფილად წარდგენის და გაჭიანურების ფაქტები, რაც სარეცენზიო მომსახურების მიმწოდებელი უნივერსიტეტის“განმარტებით, სსიპ „თბილისის ქვეყანაში შექმნილი სახელმწიფო რთული სამედიცინო ეპიდემიოლოგიური სიტუაციით იყო გამოწვეული და სამედიცინო დოკუმენტაციის რეცენზირება, ობიექტური მიზეზების გამო ფერხდებოდა, აუცილებელია, რომ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტომ გააუმჯობესოს როგორც პაციენტთა უფლებების დაცვის სფეროს კანონმდებლობის პრაქტიკაში აღსრულების ერთიანი სამართლებრივი რეგულაციები, ისე განმცხადებლებთან კომუნიკაციის ერთგვაროვანი სტანდარტები. გააუმჯობესოს  საქმისწარმოების ნორმები/სტანდარტი, ხარისხის რომლითაც შესაფასებლად პროფესიული საბჭოსათვის პროცედურის განისაზღვრება მომზადებული განმსაზღვრელი სამედიცინო სარეცენზიო განსახილველად მომსახურების დოკუმენტაციის მიწოდების დროული და სრულყოფილი წარდგენის ვალდებულება. მნიშვნელოვანია გაგრძელდეს მუშაობა ისეთ საკითხებზე, რომლებიც შეეხება ორსულობისა და მშობიარობის, ახალშობილის შვილად აყვანის ბავშვის გამო მოვლის შვებულების გამო შვებულებების, პერიოდში ასევე დასაქმებულის ანაზღაურების პირობებსა და ოდენობას. საკანონმდებლო ინიციატივის გზით შეიმუშაოს ორსულობისა და მშობიარობის  გამო, ასევე ბავშვის მოვლის გამო შვებულებების ანაზღაურების ერთიანი სტანდარტი იმგვარად, რომ არ გააუარესოს რომელიმე სამიზნე ჯგუფის უფლებრივი მდგომარეობა; შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანების უფლებრივ მდგომარეობაზე უარყოფით გავლენას ახდენს შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის მინიჭების სამედიცინო მოდელი, რომელიც პრაქტიკაში დაბრკოლებას უქმნის შეზღუდული შესაძლებლობის სხვადასხვა სტატუსის მქონე პირებს, მიიღონ მათი ინდივიდუალური საჭიროების შესაბამისი სარგებელი.  ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების დაგეგმვისას გაითვალისწინოს სამედიცინო მოდელის მოქმედებით განპირობებული უთანასწორობა და მხედველობაში მიიღოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ინდივიდუალური საჭიროებები; საქართველო საგრძნობლად ჩამორჩება როგორც ვაქცინაციის ეროვნული გეგმით განსაზღვრულ დონეს, ისე, იმავე ეკონომიკურ ჯგუფში შემავალი ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელს.  უზრუნველყოს ვაქცინაციის ეროვნული გეგმით განსაზღვრული ღონისძიებების შესრულების მონიტორინგი და ამ საკითხთან დაკავშირებით, ანგარიში 6 თვეში ერთხელ მიაწოდოს საზოგადოებას;  ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის კანონით დადგენილ ვადაში შემუშავდეს და დამტკიცდეს დროული, ადეკვატური და ეფექტიანი კომპენსაციის გაცემის წესი; დადებითად უნდა პაციენტებისათვის შეფასდეს სამედიცინო სახელმწიფოს სერვისების და მხრიდან ონკოლოგიური მედიკამენტებით ფინანსური უზრუნველყოფისკენ მიმართული ძალისხმევა. თუმცა, ცალკეული პროგრამების მიღმა რჩება გვერდითი მოვლენების მართვის და ფსიქოლოგიური სერვისების დაფინანსების საკითხი, ასევე, პრევენციის მიმართულებით მუშაობის შესაძლებლობა.  შეისწავლოს ონკოლოგიური პაციენტებისათვის განკუთვნილი არსებული პროგრამები და განიხილოს სერვისების გაზრდის შესაძლებლობა საცხოვრისის გათვალისწინებით, სათანადოობის ერთიანი სტანდარტის მუნიციპალიტეტებს შესაძლებლობა არარსებობის ეძლევათ, საცხოვრისად გამოუსადეგარი შენობა უსახლკარო ადამიანებისა და ოჯახების შესასახლებლად გამოიყენონ, რაც არა მარტო ბენეფიციარების ცხოვრების ხარისხზე ახდენს ზეგავლენას, არამედ, საფრთხის შემცველიც შეიძლება გახდეს მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის.  სოციალური მუშაობის კოდექსზე“ მუშაობის პროცესში გაითვალისწინოს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; თავშესაფარში ჩარიცხული ბენეფიციარები უმეტესად ტრავმული გამოცდილების, ძალადობა გამოვლილი, თავშესაფრის არმქონე ან დისფუნქციური ოჯახებიდან არიან, თუმცა არ არსებობს მათი ეფექტიანი მხარდაჭერის სისტემა, მწირია სოციალური უნარების ამაღლების, ცხოვრებისთვის კონსულტირებისა მომზადების სერვისები. და რეაბილიტაციის, თავშესაფრები დამოუკიდებელი სათანადოდ ასევე ვერ უზრუნველყოფენ საგანმანათლებლო და დასაქმების სფეროში ჩართული დედების მხარდაჭერას ბავშვებზე ზრუნვის კუთხით.  პასუხისმგებელი უწყებების ჩართულობით, ,,სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის’’ ფარგლებში, გადაიხედოს დედათა და ბავშვთა თავშესაფრების დაფინანსების მოცულობა გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად ქუჩაში მცხოვრებ ან/და მომუშავე ბავშვებთან, მათ ოჯახებთან სოციალური მუშაობის კუთხით გაწეული მომსახურება და მხარდამჭერი, მათ შორის, ბაზისურ საჭიროებებზე ორიენტირებული, სერვისების განხორციელება მნიშვნელოვან გამოწვევებს უკავშირდება, განსაკუთრებით, კოვიდ-19-ის პანდემიის პირობებში. მიუსაფარ და თავშესაფრის არმქონე ბავშვებთან მიმართებით, პრობლემურია, როგორც სახელმწიფო უწყებებს შორის, ისე სამართალდამცავი უწყების ტერიტორიულ ერთეულებს შორის ბავშვების შესახებ ინფორმაციის გაცვლისა და კოორდინირებული მუშაობის საკითხი.  „უწყებათაშორისი, მათ შორის, საქართველოს განვითარების სამინისტროსთან, ეკონომიკისა ადგილობრივ და მდგრადი ხელისუფლებასთან, თანამშრომლობის საფუძველზე, გაზარდოს მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, გამოვლენილი საჭიროების შესაბამისად ეთნიკური უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის პოლიტიკის კუთხით, ქვეყანაში მოქმედებს სოციალური მომსახურების სააგენტოს დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამები, ასევე გათვალისწინებულია სტაჟირება საჯარო სამსახურებში ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის, თუმცა ეს უკანასკნელი დასაქმების პირდაპირ საშუალებად არ მოიაზრება.  ეროვნული უმცირესობების დასაქმების მაჩვენებლის წარმომადგენელთა გასაზრდელად, სახელმწიფო შემუშავდეს ახალი უწყებებში დასაქმების პროგრამები. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშის თანახმად, 2021 წელს „ევექსის ჰოსპიტლების“ ფსიქიატრიულ განყოფილებასა და სურამის ფსიქიატრიულ კლინიკაში გამოვლინდა პაციენტის გაქცევის რამდენიმე შემთხვევა, რის შემდეგაც დაწესებულებებმა საპატრულო პოლიციას მიმართეს და გაქცეული პაციენტის უკან დაბრუნება ითხოვეს.  საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით შეისწავლოს ფსიქიატრიული სტაციონარებიდან ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების გაქცევის გამომწვევი მიზეზები; საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ენერგეტიკის ცალკეულ მიმართულებასთან დაკავშირებით პოლიტიკის დოკუმენტების არსებობის მიუხედავად, ქვეყანას „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნის შესაბამისად, საპასუხოდ არ შეუმუშავებია კომპლექსური, გრძელვადიანი, ერთიანი ხედვის ამსახველი ენერგეტიკული პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელიც საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის განვითარების სტრატეგიული საფუძველი იქნება. შედეგად, ისეთი დოკუმენტის არარსებობა, რომელიც ასახავდა ქვეყანაში ენერგეტიკის დარგში არსებულ გამოწვევებს, გრძელვადიან ხედვებსა და პრიორიტეტებს, მთლიანობაში, მრავალი წლის განმავლობაში, არაერთ მწვავე პრობლემას განაპირობებდა. ინფრასტრუქტურული მათ შორის, მოქალაქეთა წინააღმდეგობას პროექტების მიმართ, კონტროლის შეუძლებლობას, გამჭვირვალობისა და ანგარიშგების პრობლემებს, სტრატეგიული ხედვების, ქვეყნის ენერგეტიკული მდგომარეობის, რისკებისა და შესაძლებლობების გააზრების ნაკლებობას.  დროულად შეიმუშაოს „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-7 მუხლის შესაბამისი სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკა, სულ მცირე 10 წლიანი პერიოდისთვის და უზრუნველყოს მის დასამტკიცებლად საქართველოს გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსით გათვალისწინებული ყველა პროცედურის ჯეროვნად და დროულად წარმართვა; სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ საანგარიშო პერიოდში კერძო საკუთრების უფლების რეგისტრაციის პროცესში სახელმწიფო საკუთრებაში არსებულ უძრავ ქონებასთან დაფიქსირებული ზედდებების გაუქმების მოთხოვნით, სააგენტოს 2449 მიმართვა წარედგინა, მათგან სააგენტოს დადებითი პოზიცია გაიცა მხოლოდ 1006 მიმართვაზე. სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიმართვებზე სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო, უმრავლეს შემთხვევაში, რამდენიმე თვის, ზოგჯერ კი, წლის შემდეგ რეაგირებდა. სარეგისტრაციო წარმოების დროს აღნიშნული უწყების მიერ კანონმდებლობით გათვალისწინებული უფლებამოსილების განხორციელების ხანგრძლივი დროით გაჭიანურება თავისთავად უარყოფითად აისახება მოქალაქეთა საკუთრების უფლების სრულყოფილად რეალიზაციაზე, ვინაიდან, კონკრეტულ შემთხვევებში, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს პოზიციის გარეშე სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო მოკლებულია სარეგისტრაციო წარმოების დასრულების და საკუთრების უფლების რეგისტრაციაზე გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობას.  უზრუნველყოს სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოდან სარეგისტრაციო წარმოების ფარგლებში მიღებულ კორესპონდენციებზე დროული რეაგირება. მნიშვნელოვანია, რომ ენერგეტიკის სფეროში, ფართო საზოგადოება გადაწყვეტილებების მიღების ადრეულ ეტაპზევე ფლობდეს ინფორმაციას დაგეგმილ საქმიანობასთან დაკავშირებით.  გააუმჯობესოს ენერგეტიკის სფეროში მიმდინარე და დაგეგმილ პროექტებთან დაკავშირებით ინფორმაციისა და მონაცემების გამჭვირვალობა საქმიანობის დაუმტკიცებია ტექნიკური რეგლამენტი დაგეგმვის ყველა ეტაპზე; მთავრობას 2021 დაწესებულებების წელს არ შენობა-ნაგებობების, ინფრასტრუქტურისა და მატერიალურ- მიმართებით, დამტკიცდეს ტექნიკური ბაზის შესახებ.  ადრეულ და ტექნიკური სკოლამდელ დაწესებულებებთან რეგლამენტი „დაწესებულებების შენობა-ნაგებობების, ინფრასტრუქტურისა და მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის და შენობა-ნაგებობების მოწყობის შესახებ. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო პრობლემად რჩება ადამიანის სექსუალობასთან დაკავშირებული განათლების კომპონენტის სრულყოფილად ინტეგრირება, რადგან არსებული მიდგომა მხოლოდ რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სამედიცინო ასპექტებს შეეხება და ვერ უზრუნველყოფს არასრულწლოვანი გოგოების ადრეულ ასაკში ქორწინებისა და ადრეულ ასაკში ორსულობის პრევენციას. გარდა ამისა, გამოწვევად რჩება თავად მასწავლებლების ცოდნა და კომპეტენცია რეპროდუქციულ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე.  შეისწავლოს ადამიანის სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის შესახებ განათლების სრულყოფილად ინტეგრირების საჭიროება ფორმალური და არაფორმალური განათლების სისტემებში და იდენტიფიცირებულ საჭიროებათა შესაბამისად დაგეგმოს კონკრეტული ღონისძიებები. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული სტრატეგიის (2022-2032) პირველად პროექტში არაფერია ნათქვამი დემოკრატიული მოქალაქეობისა და ადამიანის უფლებათა სწავლების (EDC/HR) ხელშეწყობის მნიშვნელობაზე. ხოლო სკოლამდელი განათლების, ზოგადი განათლების და პროფესიული განათლების სამოქმედო გეგმების აქტივობები და ინდიკატორი ან არ მოიცავს ჩანაწერს EDC/HR-ის შესახებ, ან მწირად და ფრაგმენტულადაა წარმოდგენილი.  პოლიტიკის დოკუმენტებში ასახოს ადამიანის უფლებათა სწავლების კომპონენტები საერთაშორისო სახელმძღვანელო პრინციპების გათვალისწინებით. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ 2022 წლის 15 თებერვლის მდგომარეობით განახლებულ სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმაში, ასახული არ aris EDC/HR-ის ინტეგრირებასთან დაკავშირებული რეკომენდაციები.  საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული სტრატეგიისა (2022-2032) და სამოქმედო გეგმებში, ფორმალური განათლების ყოველი საფეხურისთვის განისაზღვროს დემოკრატიული მოქალაქეობისა და ადამიანის უფლებათა შესახებ სწავლების ხელშეწყობაზე მიმართული ამოცანები/აქტივობები და შესაბამისი გაზომვადი ინდიკატორები; კვლავ პრობლემურია იყო სააპელაციო კომისიის დაკომპლექტების პრაქტიკა, რომელიც, მინისტრის დისკრეციული უფლებამოსილების საფუძველზე, განმცხადებელთა საჩივრების განსახილველად იქმნება. მართალია, სააპელაციო კომისიის საქმიანობის მარეგულირებელი ჩარჩო მისი დასკვნების დასაბუთების ვალდებულებას ითვალისწინებს, თუმცა მისი წევრები მხოლოდ სამინისტროს სხვადასხვა ადმინისტრაციულ თანამდებობაზე მყოფი პირები და სკოლის დირექტორები იყვნენ. საანგარიშო პერიოდში, უფლებრივ ჭრილში გასაჩივრებული მასალების შეფასებისას, კომისიას არ მოუწვევია დამოუკიდებელი სპეციალისტი, ან შემფასებელი რეცენზენტი. საგულისხმოა, რომ, საპირისპირო გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაშიც კი, არცერთ ხსენებულ პირს არ აქვს გადაწყვეტილების მიღებისას ხმის უფლება და მათი მოსაზრებები კომისიისთვის სავალდებულოდ გასათვალისწინებელი არ არის. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სახალხო დამცველს მიაჩნია, რომ სააპელაციო კომისიის მიერ, განხილული საგნისა თუ თემატიკის შესაბამისად ადამიანის უფლებათა ექსპერტის სავალდებულო მოწვევა, გადაწყვეტილების მიღების უფლებამოსილებით, ეფექტიანი მექანიზმი იქნებოდა მაკეტის შინაარსის ძირითად უფლებებთან თავსებადობის უზრუნველსაყოფად.  გადახედოს სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების არსებულ პროცედურას და საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა ექსპერტის ჩართულობა ყველა ეტაპზე. 2021 წლიდან, შინაარსობრივი რეცენზირებისათვის წარმოდგენილი მაკეტების საჯარო განხილვის სისტემა დაინერგა, რომლის მიხედვითაც, განსაზღვრულ პერიოდში ნებისმიერ დაინტერესებულ პირს შეუძლია მასალის ანონიმური ეგზემპლარის, მათ შორის, სამართლებრივ და ეთიკურ ნორმებთან შესაბამისობის შესახებ საკუთარი მოსაზრების გამოთქმა. რეცენზენტთა საგნობრივი ჯგუფი ვალდებულია გაეცნოს ამ მოსაზრებებს. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ეს მოდელი საქართველოში გენდერული, თუ სხვა სახის სტერეოტიპების გავრცელების სიღრმისა და რეცენზენტებს შორის ამ საკითხებზე დაბალი მგრძნობელობის გათვალისწინებით, პოტენციურად ხელს შეუშლის ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომის ხორცშესხმას ზოგადი განათლების სისტემაში. ამდენად, საერთაშორისო გამოცდილებაზე დაყრდნობით, მიზანშეწონილად მიიჩნევს საგნობრივ ჯგუფებში მშობელთა ჩართვის მოდელის დანერგვას. სამინისტროს განმარტებით, საქართველოში ეს მოდელი უკვე იყო დანერგილი, თუმცა მშობლებს პროცესის მიმართ დიდი ინტერესი არ გამოუმჟღავნებიათ. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მშობელთა ინტერესის ნაკლებობა ზემოხსენებული ცვლილების არგუმენტად ვერ მიიჩნევა, რადგან არსებული მექანიზმი წარმოშობს უფლებრივ რისკებს.  შეისწავლოს საჭიროება და ზოგადი განათლების სახელმძღვანელოს/სერიის მაკეტის საჯარო განხილვის ეტაპზე დაგეგმოს საზოგადოებრივ საწყისებზე მოსწავლეთა მშობლების ჩართულობის წამახალისებელი ღონისძიებები. საანგარიშო პერიოდში პრობლემური იყო საჯარო სკოლებში რელიგიური ინდოქტრინაციის შემთხვევები. კერძოდ, საქართველოს საპატრიარქომ და „ჩოხოსანთა საზოგადოებამ“ შემოიღეს საგაკვეთილო ციკლი „სამშობლოსმცოდნეობა“. ანგარიშის თანახმად, საკითხის შესწავლისას დადგინდა, რომ ამ გაკვეთილებს, მათ შორის, ონლაინ პლატფორმების გამოყენებით, არაერთი საჯარო სკოლის მოსწავლეებს უტარებდნენ. გაკვეთილები ლექტორთა მხრიდან მკვეთრად კონფესიური შინაარსით, ქალთა მიმართ სქესის ნიშნით დისკრიმინაციული პოზიციებითა და საქართველოს ეთნიკური მრავალფეროვნების უარყოფით ხასიათდებოდა. ამ საგაკვეთილო ციკლის ორგანიზებაში, მოსწავლეთა მობილიზებაში, ზოგიერთ შემთხვევაში, საჯარო სკოლის დირექტორებიც მონაწილეობდნენ.  უზრუნველყოს სკოლებში პროაქტიული მონიტორინგი რელიგიური ინდოქტრინაციის და პროზელიტიზმის შემთხვევების გამოსავლენად და მიიღოს ყველა ზომა სათანადო რეაგირების და დარღვევის აღმოფხვრის მიზნით. ზოგადი განათლების საბაზო და საშუალო საფეხურების სახელმძღვანელოს/სერიის მაკეტის რეცენზირების შინაარსობრივი კრიტერიუმების, ასევე, მასწავლებელთა პროფესიული სტანდარტის შესწავლის შედეგად, საანგარიშო პერიოდში მომზადდა სახალხო დამცველის წინადადება. ანალიზის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ნორმატიული აქტები სათანადოდ არ ასახავს კონფლიქტების მშვიდობიანი ტრანსფორმაციისა და მშვიდობის კულტურის ხელშემწყობ დებულებებს, რაც მეტად მნიშვნელოვანია საქართველოს, როგორც ხანგრძლივი ქვეყნისთვის. შესაბამისად, ტერიტორიული მნიშვნელოვანია კონფლიქტების სახელმძღვანელოთა მქონე შეფასების კრიტერიუმებს დაემატოს კონფლიქტების გადაჭრის სამშვიდობო პოლიტიკის ელემენტი, რომელიც მოიცავს შუღლის გაღვივების თავიდან არიდებისა და პოზიტიური მშვიდობის მშენებლობის კონცეფციას, ასევე, კონფლიქტის რეგიონებთან დაკავშირებით მშვიდობის იდეების კულტივირებასა და სახელმძღვანელოებში ამ რეგიონების და ხალხების პოზიტიურ რეპრეზენტაციას.  ზოგადი განათლების შინაარსობრივ სახელმძღვანელოს/სერიის კრიტერიუმებში, საგნობრივი მაკეტის სპეციფიკის რეცენზირების გათვალისწინებით განისაზღვროს ვალდებულება, რომლის თანახმადაც სახელმძღვანელოს შინაარსი გაითვალისწინებს იმგვარ მიდგომებს, რაც ხელს შეუწყობს კონფლიქტის მშვიდობიან ტრანსფორმაციასა და მშვიდობის კულტურის გაზიარებას. Covid 19-ის მიმდინარე პანდემიის ფონზე ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემაში ციფრული მოქალაქეობის შესახებ განათლების არასრულფასოვანი ინტეგრირების თაობაზე, სახალხო დამცველი მიუთითებდა 2020 წელს. საანგარიშო პერიოდში მიღებულ იქნა ხსენებული საგნის სტანდარტი, თუმცა მისი შინაარსი მიუთითებს, რომ იგი უშუალოდ განკუთვნილია V-VI კლასების მოსწავლეთათვის. ვინაიდან, 2021 წელს არაერთი სკოლა იყენებდა დისტანციური სწავლების მეთოდს, სახალხო დამცველის მიერ ციფრული მოქალაქეობის შესახებ განათლების ჭრილში გამოვლენილი გამოწვევები კვლავ აქტუალურია.  ზოგადი განათლების ყველა საფეხურზე უზრუნველყოფილი იყოს ციფრული მოქალაქეობის სწავლება იმგვარად, რომ შესაძლებელი გახდეს ციფრული მოქალაქეობის შესახებ განათლების სრულფასოვანი ინტეგრირება ევროპის საბჭოსა და ბავშვის უფლებათა კომიტეტის მიერ დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად. ანგარიში პოზიტიურად აფასებს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში მოსწავლეთა ჩარიცხვისა და მათი სტატუსის შეჩერების წესში 2021 წელს შესულ ცვლილებებს. კერძოდ, გაცდენების მაქსიმალური რაოდენობის 45 დღემდე შემცირებას და ბავშვის მიერ სწავლის მიტოვების თავიდან ასაცილებლად, სკოლისთვის მოსწავლის მიერ სასწავლო პროცესზე დაუსწრებლობის მიზეზების დროული მოკვლევისა და არასრულწლოვანთა ინდივიდუალური საჭიროებების შესაბამისი ღონისძიებების გატარების, მათ შორის, საქმეში სოციალური მუშაკის ჩართვის ვალდებულების დადგენას.  რელევანტურ უწყებებთან კოორდინაციით განისაზღვროს მოსწავლეთა სწავლის მიტოვების პრევენციული აქტივობები, მათ შორის პედაგოგთა ცნობიერების ასამაღლებელი ღონისძიებები, და საჭიროების შემთხვევაში დარეგულირდეს ნორმატიულ დონეზე. საანგარიშო პერიოდში ისევ აქტუალური იყო სწავლის მიტოვებისა და მოსწავლის სტატუსის შეჩერების მაჩვენებელი, რაც კვლავაც ყველაზე მაღალია თბილისში, ქვემო ქართლსა და კახეთში. ამასთანავე, გენდერულ ჭრილში, ბიჭების მხრიდან, შედარებით უფრო ხშირია სწავლის მიტოვება. კვლავ დახვეწასა და დაზუსტებას საჭიროებს საგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის საფუძვლების სტატისტიკა. კერძოდ, მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის შემთხვევების აღრიცხვისას ბუნდოვანი შინაარსის საფუძვლები, როგორიცაა „მშობლის განცხადება“ ან „გაცდენების ზღვრული რაოდენობა“, ბავშვის საგანმანათლებლო პროცესიდან ჩამოშორების რეალური მიზეზის შესახებ ზუსტ ინფორმაციას არ იძლევა.  მუნიციპალურ დონეზე აღირიცხოს/შეფასდეს სკოლის მიტოვების მაღალი მაჩვენებლის გამომწვევი მიზეზები და ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებთან, საჯარო სკოლებთან თანამშრომლობით, და გამოვლენილი მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოსთან საჭიროებების შემუშავდეს შესაბამისად, სამომავლო გეგმა ბავშვების მიერ სკოლის მიტოვების რისკების შესამცირებლად. ქვეყანაში უცვლელად რჩება ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციის, დროული გამოვლენის, შემთხვევაზე კოორდინირებული და ეფექტიანი რეაგირების გამოწვევები, განსაკუთრებით, პანდემიის პირობებში პერიოდულად მიღებული შეზღუდვებისას, იზოლაციისა და დისტანციური სწავლების პროცესში. ამ კუთხით, სახალხო დამცველის მიერ შესწავლილ საქმეებს შორის კვლავ ჭარბობდა ბავშვთა მიმართ ძალადობის საქმეები, რომელმაც საერთო საქმისწარმოების 34,5% შეადგინა. დისტანციური სწავლებისა და სააღმზრდელო დაწესებულებების პერიოდული დახურვის პირობებში, ზიანი მიადგა ბავშვთა ფსიქიკურ ჯანმრთელობას. ამაზე მიუთითებს გაორმაგებული მიმართვიანობაც მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში. გართულდა ბავშვთა მდგომარეობის შეფასებაც, მათ მიმართ უგულებელყოფის, შრომითი ექსპლოატაციის, ფიზიკური, ფსიქოლოგიური ან ძალადობის სხვა ფორმების დროული გამოვლენა. ამას ემატება უწყებებს შორის კოორდინირებული მოქმედების პრობლემა, რაც ასევე მიუთითებს ბავშვთა დაცვის შესახებ სახელმწიფო პოლიტიკის არაეფექტიანობაზე. კოვიდ-19-ის პანდემიის პირობებში განსაკუთრებით გაიზარდა ოჯახში არასრულწლოვანთა მიმართ ძალადობის რისკები. ამასთან, აღნიშნულ პერიოდში არსებული შეზღუდვები კიდევ უფრო უარყოფითად აისახა შემთხვევათა დროული გამოვლენისა და უფლების დაცვის მექანიზმებზე ბავშვების ხელმისაწვდომობის გამოწვევებზე.  გადამზადდნენ ჩატარდეს საჯარო სკოლების საგანმანათლებლო მასწავლებლები, ღონისძიებები მოსწავლეებისთვის ბავშვთა მიმართ კი, ძალადობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის და ბულინგის თემაზე. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო არ ფლობს სრულყოფილ ინფორმაციას სკოლამდელ აღზრდაში ჩართული შშმ ბავშვების შესახებ. ხელმისაწვდომია მონაცემები მხოლოდ სკოლამდელ განათლებაში ამ ეტაპზე ჩართული სასკოლო ასაკის შშმ ბავშვების შესახებ. ნეგატიურად ფასდება ის ფაქტი, რომ საანგარიშო პერიოდში მუნიციპალიტეტებში არ ჩატარებულა შშმ აღსაზრდელთა საჭიროებების სიღრმისეული კვლევა. ასევე, ვერ ხდება სკოლამდელი აღზრდის მიღმა დარჩენილი ბავშვების იდენტიფიცირება. აღსანიშნავია, რომ კანონმდებლობით გათვალისწინებული საკონსულტაციო საბჭო არ ფუნქციონირებს 6 მუნიციპალიტეტში.  მუნიციპალიტეტებთან თანამშრომლობით და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჩართულობით განხორციელდეს სკოლამდელ აღზრდაში ჩართული შშმ აღსაზრდელების საჭიროებებისა და ზოგადი ტენდენციების კვლევა. გამოვლენილი პრობლემების შესაბამისად მოხდეს აქტივობების დაგეგმვა; ამ დრომდე სრულყოფილად არ მომხდარა ,,სკოლის მიღმა დარჩენილი ბავშვების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში მონაცემთა დამუშავება. 2022 წლის 10 იანვრის მდგომარეობით, სკოლის მიღმა დარჩენილია 445 შშმ ბავშვი. ამასთან, გამოვლინდა 21 ბავშვი, რომელთაც არ ჰქონდათ შშმ სტატუსი. მათგან, ჯერ მხოლოდ 2 გახდა სკოლის მოსწავლე. საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირდა 9 კლასის დასრულებამდე შშმ მოსწავლეების მიერ სწავლის შეწყვეტის 117 შემთხვევა.  მუნიციპალიტეტებთან ოკუპირებული აქტიური ტერიტორიებიდან თანამშრომლობითა დევნილთა, შრომის, და საქართველოს ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჩართულობით შემჭიდროვებულ ვადებში მოხდეს ,,სკოლის მიღმა დარჩენილი ბავშვების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში მონაცემთა სიღრმისეულად დამუშავება, ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი შშმ ბავშვების საჭიროებების გამოკვეთა და შესაბამის სერვისებში ჩართვა. ასევე, საჭიროებისამებრ, არსებული მექანიზმების გაძლიერება; 2021 წელს საშუალო სკოლის კურსდამთავრებულ 483 სსსმ/შშმ პირთაგან, მხოლოდ 54 პირი ჩაირიცხა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში. მიუხედავად ამისა, დღემდე არ განხორციელებულა იმ დამაბრკოლებელი ფაქტორების კვლევა, რაც შშმ პირებს ხელს უშლით ზოგადი საფეხურის დასრულების შემდგომ სწავლა განაგრძონ უმაღლეს სასწავლებლებში.  განხორციელდეს იმ დამაბრკოლებელი ფაქტორების კვლევა, რაც შშმ პირებს ხელს უშლით ზოგადი საფეხურის დასრულების შემდგომ სწავლა განაგრძონ უმაღლეს საფეხურზე. კვლევის შედეგებიდან გამომდინარე დაიგეგმოს შესაბამისი ინტერვენციები; მიუხედავად იმისა, რომ 2021 წელს ინკლუზიური განათლების მიმართულებით შემუშავდა მნიშვნელოვანი დოკუმენტები, პრობლემას წარმოადგენდა ინტერნეტსა და საჭირო ტექნიკაზე მძიმე ეკონომიკურ პირობებში მყოფი და სოფლად მცხოვრები ბავშვების წვდომა, დისტანციური სწავლების ინსტრუმენტების ნაკლებობა, ადამიანური რესურსის სათანადოდ მობილიზება, მშობლებთან არასათანადო კომუნიკაცია, აუდიოვიზუალური და ადაპტირებული მასალების შექმნა. გამოწვევად რჩება სკოლების ინფრასტრუქტურის მისაწვდომობა და ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების არასაკმარისი რაოდენობა რეგიონებში. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ პროფესიული პროგრამების განმახორციელებელი 90 დაწესებულებიდან, მხოლოდ 31 დაწესებულებაში არიან გამოყოფილნი სსსმ/შშმ სტუნდენტთა მხარდამჭერი სპეციალისტები. გამოწვევად რჩება დაწესებულებათა ინფრასტრუქტურის მისაწვდომობა. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ფუნქციონირებს 66 პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულება/კოლეჯი, მათგან მხოლოდ ოთხია მოწყობილი უნივერსალური დიზაინის პრინციპების შესაბამისად.  მუნიციპალიტეტებთან და შესაბამის დაწესებულებებთან თანამშრომლობით, მიღებულ იქნას საგანმანათლებლო სათანადო ზომები დაწესებულებების შშმ მოსწავლეების/სტუდენტების ინფრასტრუქტურასა და სასწავლო მასალებზე წვდომის გასაუმჯობესებლად, გატარებული ღონისძიებების შესახებ მომზადდეს ანალიტიკური დოკუმენტი.  განხორციელდეს დისტანციური ინკლუზიური სწავლების ხარისხის სამინისტროდან მიღებული კვლევა/შეფასება ზოგად და უმაღლეს საფეხურებზე; საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ინფორმაციით, 16 უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სხვადასხვა საფეხურზე აქტიური სტატუსით სარგებლობს 99 შშმ სტუდენტი. 2021 წელს დაფიქსირდა სტატუსის შეჩერების 3 შემთხვევა. რაც შეეხება მხარდამჭერ მომსახურებებს უმაღლესი განათლების საფეხურზე, უნივერსიტეტების დონეზე დამკვიდრებულია არაერთგვაროვანი პრაქტიკა. ხაზგასასმელია, რომ შშმ დაკმაყოფილების პროცესში, სტუდენტების უმეტეს ინდივიდუალური შემთხვევებში, ინკლუზიური საჭიროებების განათლების სპეციალისტები არ არიან ჩართულნი.  განხორციელდეს უმაღლეს განათლებაში ჩართულ შშმ სტუდენტთა საჭიროებების შეფასება და გამოვლენილი ტენდენციების საფუძველზე უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის შემუშავდეს რეკომენდაციები;  სამინისტროს, განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრისა და საქართველოში მოქმედი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ჩართულობით შემუშავდეს/გაძლიერდეს სსსმ (შშმ) სტუდენტთა მხარდამჭერი მომსახურებები. წინა წლების მსგავსად, 2021 წელსაც გამოწვევა იყო ერთიანი კონცეპტუალური მიდგომისა და ხედვის დაწესებულებების არარსებობა, უზრუნველყოფა ორენოვანი შესაბამისი პედაგოგების მომზადება, სასწავლო-მეთოდოლოგიური პროგრამებით, დამხმარე სახელმძღვანელოებითა და საჭირო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსებით. ეროვნულ უმცირესობათა სრულფასოვანი სამოქალაქო ინტეგრაციის აუცილებელი საფუძველია ბილინგვური განათლება. მისასალმებელია, რომ 2022 წლის იანვრისთვის პროგრამაში, სტანდარტების „სახელმწიფო დანერგვა ეროვნული უმცირესობების სკოლამდელ და სასკოლო დაწესებულებებში", ჩართულია 25 არაქართულენოვანი სკოლა. ასევე მისასალმებელია, რომ 2021 წელს, აზერბაიჯანულ და რუსულ ენებზე ითარგმნა მე-8 კლასის გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოები.  ეროვნული უმცირესობების ენოვან სკოლებში გაძლიერდეს ბილინგვური სწავლების მოდელი, შემუშავდეს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები; მომზადდნენ/გადამზადდნენ ბილინგვური პედაგოგები;  გააგრძელოს საქართველოს ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად გამოცემული სასკოლო სახელმძღვანელოების ეროვნული უმცირესობების ენებზე თარგმნა, გამოცემა და ამ სახელმძღვანელოებით სკოლების მომარაგება; საანგარიშო საქართველოს პერიოდში სომხური, კვლავ არ გატარებულა აზერბაიჯანული და ქმედითი ღონისძიებები რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შესადგენად, გამოსაცემად და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად. მართალია, საანგარიშო პერიოდში სომხეთისა და აზერბაიჯანის წარმომადგენლებთან სამუშაო ჯგუფის შეხვედრები გაიმართა, თუმცა, შეხვედრების ფარგლებში სახელმძღვანელოების შედგენასა და გამოცემასთან დაკავშირებული დეტალური ხედვა არ განუხილავთ.  საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად პრიორიტეტების მიხედვით დაგეგმოს შესაბამისი ღონისძიებები; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობების ენების ჩეჩნური, (ოსური, ქურთული/ყურმანჯი) ხუნძური/ავარული, სასკოლო გრიფირებული უდიური, ასურული სახელმძღვანელოების და შექმნა და შესაბამისი ენების პედაგოგების მომზადება კვლავ სისტემური პრობლემაა. იქვე აღნიშნულია, რომ განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, პედაგოგთა გადამზადებასთან დაკავშირებით, მზადაა ინიციატივის პროექტი და დაგეგმილია მისი განხილვა მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნულ ცენტრსა და შეფასებისა და გამოცდების ეროვნულ ცენტრთან ერთად  შეისწავლოს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენებზე სასწავლო რესურსების მომზადებისა და გამოცემის, აგრეთვე პედაგოგთა გადამზადების საჭიროებები და პრიორიტეტების მიხედვით დაგეგმოს შესაბამისი ღონისძიებები; კვლავ პრობლემურია სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების სიმწირე. ასევე გამოწვევას წარმოადგენს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობის ხელშეწყობა და აღდგენა.  როგორც მულტიკულტურული პროგრამების, ისე სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით, ხელი შეუწყოს საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარებას;  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში, მუნიციპალიტეტის მოთხოვნის შემთხვევაში, საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო-საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას; საანგარიშო პერიოდში კიდევ უფრო დამძიმდა მშობლიურ ენაზე განათლებაზე წვდომის საკითხი ოკუპირებულ გალში. დე ფაქტო განათლების სამინისტროს გადაწყვეტილებით, სრულად აიკრძალა ქართულ ენაზე სწავლება, მათ შორის, მე-11 კლასშიც და მშობლიური ენა, უცხო ენისა და ლიტერატურის მსგავს საგნად გადაკეთდა. 2021-2022 სასწავლო წლის მონაცემებით, ოკუპირებული გალის რაიონში 30 სრული ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლა, 9 სკოლამდელი დაწესებულება, 5 სახელოვნებო სკოლა ფუნქციონირებს. ანგარიში წარმოადგენს მონაცემებს სკოლებში წლიდან წლამდე კლებადი მოსწავლეების რაოდენობის შესახებ. ოკუპირებული გალის რეგიონში, პანდემიის პირობებში, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევა იყო ონლაინ სწავლება. 2019 წელს ჩარიცხული 110 სტუდენტიდან, სავალდებულო კრედიტების უქონლობის გამო, 2020-2021 წლებში 47 სტუდენტს შეუჩერდა დაფინანსება. მიზეზად უმრავლესობა ინტერნეტთან და კომპიუტერთან გართულებულ წვდომას ასახელებს. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მიღებული ზოგადი განათლების აღიარების საკითხიც. პრობლემურ საკითხად რჩება ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მომუშავე მასწავლებლების პროფესიული გადამზადებისა და განვითარების საკითხი, რომელიც პანდემიის პირობებში კიდევ უფრო დამძიმდა. რაც შეეხება ოკუპირებულ ახალგორს, 2021 წელს, მოსწავლეების არარსებობის გამო, 1 ქართული სკოლა დაიხურა (ახმაჯის სკოლა). 2021 წლის სასწავლო წლის მონაცემებით, ახალგორის ქართულ სკოლებში, ჯამურად 58 მოსწავლე ირიცხება და 115 პედაგოგია დასაქმებული. 2020 წელს 63 მოსწავლე იყო. 6 სკოლიდან, 5 სკოლაში ისწავლება ქართულ ენაზე და ისიც მხოლოდ მე-9-დან მე-11 კლასამდე. პირველიდან მეექვსე კლასის ჩათვლით, ყველა სკოლაში განათლების მიღება მხოლოდ რუსულ ენაზე დაიშვება. ყოველივე ეს მიუთითებს, რომ მდგომარეობა კიდევ უფრო გაუარესებულია.  გაგრძელდეს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებული ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შეეთავაზოთ ქართული ენის სასწავლო პროგრამები. საქართველოს განათლების მინისტრის ბრძანების საფუძველზე, ერთიანი ეროვნული გამოცდების ჩაუბარებლად, საქართველოს უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამებზე, 2021 წელს, ოკუპირებული რეგიონებიდან 1829 პირი ჩაირიცხა, პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებზე კი - 3 პირი. ოკუპირებული საგანმანათლებლო აფხაზეთიდან დაწესებულებებში და ცხინვალის ჩარიცხულ რეგიონიდან აბიტურიენტთაგან უმაღლეს 2021 წელს სახელმწიფო სასწავლო გრანტი, გამოცდების ქულების შესაბამისად, 402-მა სტუდენტმა მოიპოვა.  შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატთან თანამშრომლობით, განვითარდეს უმაღლესი განათლების ხელშემწყობი პროგრამები ოკუპირებული ტერიტორიებიდან უნივერსიტეტში სწავლის დაინტერესებისა მიმართ სტუდენტებისათვის და ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციით, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო 2015 წლიდან ახორციელებს ,,თავშესაფრის მაძიებელი, საერთაშორისო დაცვის მქონე და შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტში მოთავსებული არასრულწლოვნებისათვის ზოგადი განათლების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის“ ქვეპროგრამას, რომელიც საქართველოში თავშესაფრის მაძიებლისა და საერთაშორისო დაცვის მქონე 6 წლიდან 18 წლამდე ასაკის პირებისა და შსს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მოხვედრილი არასრულწლოვნების ზოგადი განათლების ხელშეწყობას ითვალისწინებს. შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ სახელმწიფოს მიერ გატარებული ღონისძიებების მიუხედავად, საერთაშორისო დაცვის მქონე და თავშესაფრის მაძიებელი არასრულწლოვნები, განათლების მიღების პროცესში არაერთ წინააღმდეგობას აწყდებიან, რომელთა შორის უმთავრესია ენობრივი ბარიერი და მასთან დაკავშირებული გამოწვევები.  უზრუნველყოს განათლების ყველა ეტაპზე ჩართულ თავშესაფრის მაძიებელ და საერთაშორისო დაცვის სტატუსის მქონე, მათ შორის შშმ და სსსმ, მოსწავლეთა სტატისტიკის წარმოების საჭიროება და კვლევის შედეგების შესაბამისად დაგეგმოს შემდგომი ნაბიჯები.  2022-2023 სასწავლო წლისთვის შეისწავლოს ერთიანი ეროვნული გამოცდების მხოლოდ ზოგადი უნარების აზერბაიჯანულენოვანი, ასევე, მხოლოდ ზოგადი უნარების სომხურენოვანი ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროება  2022-2023 სასწავლო რუსულენოვანი წლისთვის ტესტის შეისწავლოს შედეგების მხოლოდ საფუძველზე ზოგადი ჩარიცხულ უნარების სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროება  2022-2023 სასწავლო წლისთვის შეისწავლოს ოსურენოვანი ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროება; ეთნიკური უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის პოლიტიკის კუთხით, ქვეყანაში მოქმედებს სოციალური მომსახურების სააგენტოს დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამები, ასევე გათვალისწინებულია სტაჟირება საჯარო სამსახურებში ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის, თუმცა ეს უკანასკნელი დასაქმების პირდაპირ საშუალებად არ მოიაზრება.  ხელი შეეწყოს ეროვნულ უმცირესობებში სახელმწიფო ენის სწავლების პოპულარიზებას, მათ შორის, მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების გზით;  ადრეულ და სკოლამდელ ტექნიკური დაწესებულებებთან რეგლამენტი მიმართებით, დამტკიცდეს შენობა-ნაგებობების, „დაწესებულებების ინფრასტრუქტურისა და მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის და შენობა-ნაგებობების მოწყობის შესახებ;  შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატის კოორდინაციით ხელი შეუწყოს საქართველოში დაბრუნებული მესხების თემის წარმომადგენლებისთვის სახელმწიფო ენის გამოცდაზე ორიენტირებული, ქართული ენის უფასო სასწავლო კურსების შეთავაზების გეგმის შემუშავებასა და განხორციელებას. საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის მიმართულებით გამოწვევების ძირითადი ნაწილი საპასუხოდ სახელმწიფოსგან აქტიური, შედეგზე ორიენტირებული ღონისძიებების დაგეგმვა-განხორციელებას მოითხოვს, მათ შორის საკანონმდებლო რეგულაციებს, რომლებიც კულტურული მემკვიდრეობის სათანადო და ეფექტიან დაცვაზე ორიენტირებულ დამცველისთვის ძირეულ ცნობილია, წლებია, ცვლილებებს საჭიროებს. როგორც სახალხო გრძელდება „კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კოდექსის“ პროექტზე მუშაობა, რომლის ინიციირება პარლამენტში ამ დრომდე არ მომხდარა. სხვა საკითხებთან ერთად, მნიშვნელოვანია, ახალმა რეგულაციებმა შესაძლებელი გახადოს კულტურული მემკვიდრეობის წინააღმდეგ ჩადენილი უკანონო ქმედებების თავიდან აცილება და აღკვეთა, ძეგლების რეაბილიტაციისას მათი დაცვის ინტერესებისათვის საჭირო სრულყოფილი ბერკეტების შექმნა, კერძო საკუთრებაში არსებული კულტურული მემკვიდრეობის დასაცავად საჭირო გარანტიების შემუშავება.  „კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კოდექსის“ შემუშავებისას გაითვალისწინოს კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის სამართლებრივი რეგულირების საკითხი და უზრუნველყოს დაინტერესებულ მხარეთა ჩართულობა; გელათის ირგვლივ განვითარებული მოვლენები საანგარიშო წელსაც აქტუალური იყო, კერძოდ, ძეგლის რესტავრაციასთან დაკავშირებით, საჯარო წყაროებიდან ცნობილია რამდენიმე დასკვნა - იტალიელი ექსპერტების დასკვნა, ბრიტანელი ექსპერტების დასკვნა და UNESCO-ს მრჩეველი ორგანოს, ICOMOS-ის დასკვნა იტალიელი ექსპერტების დასკვნის შეფასებასთან დაკავშირებით. სახელმწიფომ გაიზიარა იტალიელი ექსპერტების დასკვნა და მის საფუძველზე გელათში გადაუდებელი საკონსერვაციო სამუშაოები წამოიწყო. სხვადასხვა პროფესიული ჯგუფები საქართველოში წუხილს გამოთქვამენ ამ პროცესის დახურულად წარმართვასა და გადაწყვეტილებების სათანადოდ დასაბუთების მიღების თაობაზე.  გააგრძელოს გელათის სამონასტრო კომპლექსთან დაკავშირებული პროცესების და ინფორმაციის საჯაროობა და ხელმისაწვდომობა ფართო საზოგადოებისათვის; საანგარიშო წელს საზოგადოების განსაკუთრებული ყურადღების ქვეშ მოექცა შალვა ამირანაშვილის სახელობის საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის ირგვლივ განვითარებული პროცესები, რომელიც, ერთი მხრივ, უშუალოდ უკავშირდება კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის საჯარო ინტერესს, მეორე მხრივ კი, მუზეუმში დასაქმებულ პირთა უფლებებს ეხება. საზოგადოებაში ინფორმაცია მწირია და ამის გათვალისწინებით მნიშვნელოვანია, სახელმწიფომ მაქსიმალური ძალისხმევა გასწიოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ვალდებულების შესასრულებლად. ასევე, მნიშვნელოვანი პროფესიული წრეებისა და დაინტერესებული საზოგადოების ჩართულობა, ინფორმაციის საჯაროობა და პროცესების გამჭვირვალედ წარმართვა, რაც სახელმწიფოს მხრიდან უპირობოდ შესასრულებელი ვალდებულებაა.  გააგრძელოს შალვა ამირანაშვილის სახელობის საქართველოს ხელოვნების მუზეუმთან დაკავშირებული ინფორმაციის საჯაროობა და ხელმისაწვდომობა ფართო საზოგადოებისათვის და კონკრეტული ღონისძიებების დაგეგმვასა და გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში დარგის კვალიფიციური ექსპერტების ჩართულობა;  გააგრძელოს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაცია და არსებული ფინანსური რესურსის ფარგლებში შეუდგეს ამ ძეგლების კონსერვაციას ან/და რესტავრაციას;  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან და ადგილობრივ თვითმმართველობებთან თანამშრომლობით, ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო-საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო დე ფაქტო ორგანოებისა და რუსეთის სასაზღვრო ძალების მიერ დადგენილი ფორმალური რეჟიმი, ხელოვნური მიზეზების დასახელებით ზღუდავს ადგილობრივ მკვიდრთა გადაადგილებას, პერიოდულად კი, ე.წ. გამშვები პუნქტები სრულად იკეტება.  აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნის გზით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; უმნიშვნელოვანესია ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სადამკვირვებლო მისიების ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დაშვება და ვითარების ადგილზე შეფასება.  აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე; აუცილებელია ინფორმაციის თავისუფლების მარეგულირებელი საკანონმდებლო რეფორმის დროული გატარება და შესაბამისი საზედამხედველო ინსტიტუტის შექმნა.  რატიფიცირების მიზნით, ქვეყნის პარლამენტს წარუდგინოს ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენცია ,,ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსის მიხედვით, სკრინინგის პროცედურა განსაზღვრავს გზშ-ის ჩატარების საჭიროებას. მოქმედ კოდექსში მითითებულია ზოგადი კრიტერიუმები და არ არის დადგენილი სამინისტროს მიერ სკრინინგის განცხადების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების კონკრეტული კრიტერიუმები და წესი, მათ შორის, არ არის განსაზღვრული წარდგენილი ინფორმაციის გადამოწმების სკრინინგის კრიტერიუმების დაზუსტება საქართველოს ვალდებულება. მიზანშეწონილია სპეციფიკის გათვალისწინებით, რასაც ევროდირექტივაც ითვალისიწნებს და საჭიროა სკრინინგის გადაწყვეტილების მიღებისთვის დამატებითი საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელება.  2011/92/EU დირექტივის მოთხოვნების შესაბამისად, შეისწავლოს სკრინინგის კრიტერიუმები და საჭიროების შემთხვევაში მოახდინოს საკანონმდებლო ანალიზზე დაყრდნობით, ცვლილებების ინიცირება გარემოზე ზემოქმედების შეფასების სისტემურ ანგარიშში აღნიშნულია რომ, ენერგეტიკის ცალკეულ მიმართულებასთან დაკავშირებით პოლიტიკის დოკუმენტების არსებობის მიუხედავად, ქვეყანას „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნის შესაბამისად, არ შეუმუშავებია კომპლექსური, გრძელვადიანი, ერთიანი ხედვის ამსახველი ენერგეტიკული პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელიც საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის განვითარების სტრატეგიული საფუძველი იქნება და პრობლემას გადაწყვეტს, ინფრასტრუქტურული მათ პროექტების რაც არაერთ მწვავე შორის: მოქალაქეთა წინააღმდეგობას მიმართ, კონტროლის შეუძლებლობას, გამჭვირვალობისა და ანგარიშგების პრობლემებს, სტრატეგიული ხედვების, ქვეყნის ენერგეტიკული მდგომარეობის, რისკებისა და შესაძლებლობების გააზრების ნაკლებობას და ეს იქნებოდა თემატური სახელმძღვანელო.  დაგეგმოს შემუშავება, და უზრუნველყოს მაგალითად, თემატური ჰიდროელექტრო სახელმძღვანელო პროექტებთან, დოკუმენტების ელექტროგადამცემ ხაზებთან, მაგისტრალებთან დაკავშირებით და იმსჯელონ ამ დოკუმენტებით სავალდებულოდ ხელმძღვანელობის მიზანშეწონილობაზე. ენერგეტიკის ცალკეული მიმართულებით გადაწყვეტილების მიღების ადრეულ პროექტების განხორცეიელებაზე ეტაპზევე საზოგადოება უნდა ფლობდეს ინფორმაციას დაგეგმილ საქმიანობასთან დაკავშირებით და მოქალაქეთა პროცესებში მონაწილეობა უნდა იყოს რეალური და შედეგზე ორიენტირებული. აღნიშნული მიმართულებით საჯარო განხილვების წარმართვის მოქმედი რეგულაცია, რომ საჯარო განხილვა ჩატარებულად ჩაითვლება იმის მიუხედავად, დაესწრება თუ არა მას საზოგადოების წარმომადგენელი, ეს აზრს უკარგავს საჯარო განხილვის მიზანს და საჯარო განხილვების ეფექტიანობის ასამაღლებლად საჭიროა შესაბამისი ცვლილების განხორციელება. შეისწავლოს საჯარო განხილვების ეფექტიანობის განსაზღვრის მიზნით არსებული  პრაქტიკა და ანალიზის საფუძველზე, საჭიროების შემთხვევაში მოახდინოს „საჯარო განხილვის წესის დამტკიცების შესახებ საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის 2018 წლის 22 თებერვლის №2-94 ბრძანებაში“ ცვლილებების შეტანა სხვადასხვა ენერგოპროექტების საჯარო განხილვისთვის ადგილის შერჩევისას, მოქალაქეთა მობილობის გაზრდის მიზნით, ასევე მნიშვნელოვანია დისტანციის და ტრანსპორტირების საკითხების გათვალისწინება.  შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა შემთხვევაში მოახდინოს საჯარო და ანალიზის საფუძველზე, განხილვისათვის ადგილის საჭიროების შერჩევასთან დაკავშირებით საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირება შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატი  კოორდინაცია გაუწიოს საქართველოში მცხოვრები რეპატრირებული მესხების თემის წარმომადგენლებისთვის სახელმწიფო ენის გამოცდაზე ორიენტირებული, ქართული ენის უფასო სასწავლო კურსების შეთავაზების მექანიზმების შემუშავებასა და განხორციელებას;  განიხილოს საქართველოში გამარტივებული წესით დაბრუნებული მინიჭების ინიციატივის წარდგენის საჭიროება; მესხებისათვის განახლებული მოქალაქეობის მექანიზმების თაობაზე აღმასრულებელი ხელისუფლების უმცირესობებისთვის ეფექტიანი დონეზე არ გადადგმულა ინსტიტუციონალიზებული ნაბიჯები საკონსულტაციო მექანიზმების გასაძლიერებლად  ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან უმცირესობებისთვის საკონსულტაციო მექანიზმების საქართველოს პარლამენტში შექმნის საკითხზე; 2021 წლის 16-17 მაისს დმანისში მომხდარი კონფლიქტი ეთნიკურად ქართველ და ეთნიკურად აზერბაიჯანელ მოქალაქეებს ძალადობრივ დაპირისპირებაში შორის გადაიზარდა. ორდღიან მსგავსი უმართავ ჯგუფურ შემთხვევების თავიდან ასაცილებლად, კვლავ დღის წესრიგში დგას სამოქალაქო ინტეგრაციის პოლიტიკის გაძლიერების საჭიროება.  შეიმუშაოს ეთნიკური უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში ინტერეთნიკური და ინტერკულტურული დიალოგის გაძლიერების გეგმა და მექანიზმები, თემთაშორისი უკონფლიქტო ურთიერთობების განვითარების მიზნით. მუნიციპალიტეტის ორგანოები გამოვლინდა მუშაკებს, თანამშრომლობისა პოლიციას, და თვითმმართველ კომუნიკაციის ორგანოებსა ნაკლებობა სოციალურ სხვადასხვა თემატურ და არასამთავრობო ორგანიზაციას შორის. მწირია მერიის წარმომადგენლების ცოდნა, მგრძნობელობა და კომპეტენცია ქვეყანაში არსებულ დაცვისა და დახმარების მექანიზმებზე, რაც დიდ გავლენას ახდენს ადგილობრივი და სოფლად მცხოვრები ქალების უფლებრივ მდგომარეობაზე.  უზრუნველყონ მერიის წარმომადგენლების ცოდნის და კომპეტენციის გაფართოება გენდერული თანასწორობის საკითხებზე; კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე გენდერული თანასწორობის მექანიზმების ეფექტიანი მუშაობა. ამ დრომდე პრობლემურია გენდერული ბიუჯეტირების საკითხებზე გენდერული თანასწორობის საბჭოების და საფინანსო სამსახურების ცოდნა და კომპეტენცია.  დაინერგოს გენდერულად მგრძნობიარე ბიუჯეტის პრაქტიკა და გამოიყოს შესაბამისი ფინანსური რესურსი გენდერული თანასწორობის სამოქმედო გეგმების მიზნებისა და ამოცანების უზრუნველსაყოფად. ქვეყნის რიგ მუნიციპალიტეტებში უფასო სასადილოები განთავსებულია ადმინისტრაციულ ცენტრებში და ზოგიერთ შემთხვევაში ამ მომსახურების მისაღებად შორს მდებარე სოფელში მცხოვრებ ბენეფიციარებს დიდი მანძილზე უწევთ გადაადგილება.  შეისწავლონ საკვების მუნიციპალიტეტის ხელმისაწვდომობასთან საჭიროებები, ხელმისაწვდომობის/დაფარვის კუთხით დაკავშირებით თავიანთი მათ შორის, ტერიტორიული და შეაგროვონ სტატისტიკური მონაცემები. მუნიციპალიტეტების ნაწილი, რომელსაც აქვს უფასო სასადილოს სერვისი, საკვებით ვერ უზრუნველყოფს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ყველა ბენეფიციარს. იქ, სადაც მაღალია საარსებო შემწეობის მიმღები მოსახლეობის და/ან ადმინისტრაციული ერთეულების რაოდენობა, უფასო კვების მიწოდებაზეც მაღალია მოთხოვნა, თუმცა მწირი საბიუჯეტო დაფინანსების გამო ასეთი მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილია უზრუნველყოფილი. სერვისის მიმღებ პირთა ფორმირებული სიებიც დამოკიდებულია გამოყოფილი თანხის ოდენობაზე. გარკვეულ მუნიციპალიტეტში, სადაც განთავსებულია უფასო სასადილო, ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო გადაადგილების შესაძლებლობის არმქონე მარტოხელა ხანდაზმული პირებისთვის, ასევე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირისთვის, არ არის გათვალისწინებული საკვების ადგილზე მიტანის შესაძლებლობა და ამ პირებს რეალურად არ მიუწვდებათ ხელი უფასო სასადილოს მომსახურებაზე. მუნიციპალიტეტების მხოლოდ ნაწილი ახორციელებს საჭიროების მქონე ბენეფიციარებისათვის ულუფის შინ მიწოდების სერვისს.  საჭიროების შესაბამისად საკვების ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად გაზარდონ მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტი, მოიძიონ დამატებითი სახსრები, ასევე, უზრუნველყონ საჭიროების მქონე ბენეფიციართათვის საკვების შინ მიტანა. უფასო სასადილოთი მოსარგებლე ბენეფიციარების ძირითად სიებთან ერთად, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში არ აქვთ დამატებითი სიები. შესაბამისად, მომლოდინე პირს მუნიციპალიტეტი განუმარტავს, რომ სერვისით სარგებლობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეეძლება, თუ ძირითადი სიიდან გარდაიცვლება პირი, ან სხვა მიზეზით ამოირიცხება. დამატებითი სიების არსებობა, სწორედ სიის მსგავს უძრაობას შეუწყობდა ხელს და სხვა მუნიციპალიტეტების მსგავსად, ძირითადი სიების ბენეფიციარებისათვის გათვალისწინებული გაცემის საათების შემდეგ, ისინიც ისარგებლებდნენ კვების სერვისით.  საკვების მიმღებ ბენეფიციართა სიების შედგენისას, ბენეფიციართა რეგისტრაციის თარიღის ნაცვლად, მათი ოჯახების საჭიროებებით იხელმძღვანელონ და ამის უზრუნველსაყოფად შეიტანონ ცვლილებები შესაბამის სამართლებრივ აქტებში. ბავშვის უფლებათა კოდექსის 96-ე მუხლის საფუძველზე, მუნიციპალიტეტებს 2020 წლის 1 სექტემბრიდან დაეკისრათ ვალდებულება კომპეტენციის ფარგლებში ბავშვის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის, მათ შორის, ბავშვთა სიღარიბის დაძლევისა და მხარდაჭერის სისტემის მართვის მიზნით, განსაზღვრონ შესაბამისი სამსახური, რომელიც შეიმუშავებს ბავშვის უფლებების დაცვისა და მხარდაჭერის პროგრამებს და უზრუნველყოფს მათ მართვას და მათი აღსრულების კონტროლს საკუთარი ან მდგომარეობით, დელეგირებული უფლებამოსილების ეს ყველა სამსახურები ფარგლებში. მუნიციპალიტეტში ამჟამინდელი სრულად არ არის დაკომპლექტებული მინიმალური რაოდენობის კვალიფიციური კადრით, არ არის გამოკვეთილი პრიორიტეტული მიმართულებები და სპეციალისტების ფუნქცია- მოვალეობები ნათლად არ არის გამიჯნული სხვა უწყებების ვალდებულებისგან.  იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც ბავშვთა საკითხებზე მომუშავე შესაბამისი პასუხისმგებელი სამსახური სრულად არ დაკომპლექტებულა სათანადო კვალიფიკაციის მქონე მინიმალური კადრით, შესრულდეს ბავშვის უფლებათა კოდექსით დადგენილი ვალდებულება; საბავშვო ბაღების ფუნქციონირების შეჩერების პარალელურად, სახელმწიფომ ვერ უზრუნველყო დისტანციური სწავლების მექანიზმების სრულყოფილად დანერგვა. კერძოდ, 2021 წელს დისტანციური სწავლების შესახებ შემუშავებული ტრენინგ მოდულის ფარგლებში, საბავშვო ბაღების მხოლოდ 207 თანამშრომელი გადამზადდა.  განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან თანამშრომლობით, სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებების პერსონალი გადამზადდეს დისტანციური სწავლების საკითხზე; დისტანციურ სააღმზრდელო პროცესში ჩაერთო საქართველოს მხოლოდ სამი რეგიონის 50-მდე საბავშვო ბაღი და 2581 ბავშვი, რაც აღსაზრდელთა საერთო რაოდენობის 2%-საც არ შეადგენს.  საჭიროების შემთხვევაში, შეფასდეს დისტანციური სააღმზრდელო პროცესის ხელმისაწვდომობის გამოწვევები და ამის საფუძველზე, შემუშავდეს კონკრეტული გეგმა და გატარდეს პროცესის ხელშემწყობი სათანადო ღონისძიებები. 2021 წელს დღის წესრიგში კვლავ იდგა კომპლექსური მისაწვდომობის საკითხი. მიუხედავად იმისა, რომ 2021 წლის პირველი მარტიდან ძალაში შევიდა ტექნიკური რეგლამენტი ეროვნული ,,მისაწვდომობის სტანდარტები“, ეფექტურად არ განხორციელებულა მის აღსრულებაზე მონიტორინგი. ასევე, არ ჩატარებულა აქტიური საინფორმაციო კამპანია ტექნიკური რეგლამენტით გათვალისწინებულ რეგულაციებსა და ვალდებულებებზე.  მოხდეს მისაწვდომობის ეროვნული სტანდარტების აღსრულებაზე ეფექტური ზედამხედველობა შესაბამისი მუნიციპალური სამსახურების მიერ; ეფექტური ხელშემწყობი მექანიზმებისა და შესაბამისი პირობების არარსებობის გამო, 2021 წელს შშმ პირები კვლავ აწყდებოდნენ დაბრკოლებებს დასაქმების კუთხით, აღნიშნული კიდევ უფრო გაამწვავა კოვიდპანდემიიდან გამომდინარე დაწესებულმა შეზღუდვებმა. არსებული მონაცემები ცხადყოფს, რომ მიუხედავად ქვეყანაში მოქმედი დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებისა, სამუშაოს მაძიებელ პირთა რაოდენობა ბევრად აღემატება რეალურად დასაქმებულთა მაჩვენებელს. 2021 წლის 1 დეკემბრის მდგომარეობით, დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებისა და სერვისების ფარგლებში სულ დასაქმებულია 38 შშმ პირი. რაც შეეხება საჯარო სექტორს, ჯამში დასაქმებულია 128 შშმ პირი. მათგან, პროფესიული საჯარო მოხელეა 65, მენეჯერულ თანამდებობაზე დასაქმებულია - 15, ხოლო ხელშეკრულებით - 48.  შემუშავდეს და დაინერგოს პროგრამები/სერვისები, რომლებიც ორიენტირებული იქნება შშმ პირების დასაქმების ხელშეწყობაზე; სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებათა დიდ ნაწილს ინკლუზიური განათლების სპეციალისტებიდან ემსახურება: ფსიქოლოგი, სპეციალური მასწავლებელი (სპეც. აღმზრდელი) და ლოგოპედი. თუმცა, მათი რეგიონული განაწილება არასაკმარისია და უმეტესობა თავმოყრილია თბილისში.  ბაგა-ბაღებს, აღსაზრდელთა საჭიროებებიდან ინკლუზიური განათლების სპეციალისტები. ლოგოპედები, ოკუპაციური თერაპევტები, მათ გამომდინარე შორის, ასისტენტები, ორიენტაციის სპეციალისტები, სხვა სპეციალისტები; დაემატოს ფსიქოლოგები, მობილობისა და საკონსულტაციო საბჭო, რომელიც გათვალისწინებულია ,,ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლით, არ ფუნქციონირებს ახალქალაქის, ქედის, ნინოწმინდის, ხონის, შუახევის და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტებში.  განხორციელდეს ,,ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლით გათვალისწინებული საკონსულტაციო საბჭოების ფორმირება და ხელი შეეწყოს მათ ეფექტურ ფუნქციონირებას. განხორციელდეს აღნიშნულ საბჭოებში შშმ აღსაზრდელთა მშობლების ჩართვა; საანგარიშო პერიოდში, ინკლუზიური განათლების მიმართულებით ტრენინგები ჩატარდა თვითმმართველ ერთეულთა დაახლოებით 7 %-ში. აღსანიშნავია, რომ 51 მუნიციპალიტეტიდან, ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მონიტორინგი არ მიმდინარეობს შემდეგ მუნიციპალიტეტებში: ახალქალაქი, ბორჯომი, ქედა, ქუთაისი (ხორციელდება მხოლოდ შიდა კონტროლი თავად პერსონალის მხრიდან), ყვარელი და ჩხოროწყუ.  განხორციელდეს მონიტორინგი ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების გაუმჯობესების მიზნით და მომზადდეს შესაბამისი ანგარიშები; მნიშვნელოვანი გამოწვევები გამოიკვეთა მუნიციპალიტეტებში მოქმედი საბჭოების ფუნქციონირების კუთხით. რამდენიმე მუნიციპალიტეტში (დუშეთი, თიანეთი, კასპი, ყაზბეგი, წალკა, ჭიათურა), კვლავ არ შექმნილა საბჭოები. საანგარიშო პერიოდში სათათბირო ორგანოს სხდომები გაიმართა მხოლოდ 25 მუნიციპალიტეტში. აღნიშნულის მიზეზად, მუნიციპალიტეტების მიერ სახელდება ქვეყანაში არსებული პანდემიის გამოწვეული ვითარება.  უზრუნველყონ შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოების ეფექტიანად მუშაობა. მათ შორის პანდემიის პირობებში, ონლაინსხდომების ჩატარების გზით. სამწუხაროდ, ვერც მუნიციპალიტეტები სთავაზობენ ხანდაზმულ პირებს შესაბამის პროგრამებს მათი ღირსეული სიბერისათვის. მუნიციპალიტეტები სათანადოდ არ ეწევიან თავიანთ ტერიტორიაზე სოციალურ მუშაობას, რაც გულისხმობს, მათ შორის, ხანდაზმული პირების აქტიურ გამოვლენას, მათი საჭიროებების განსაზღვრასა და შეფასებას, პრობლემების წარმოჩენას, შესაბამისი პროგრამების დანერგვას და შემდგომ განხორციელებას. მათ მიერ ბიუჯეტით გათვალისწინებულ პროგრამათა უმრავლესობა გათვლილია ხანდაზმულთა ერთჯერად დახმარებაზე და არ აქვთ გრძელვადიანი ხედვა ხანდაზმულთა წინაშე არსებული გამოწვევების გადასაჭრელად.  შეაგროვონ სტატისტიკური ხანდაზმული პირების (ხანდაზმულთა მონაცემები წინაშე საჭიროებების მათ არსებული შეფასების ტერიტორიაზე საჭიროებების დოკუმენტი). მცხოვრები შესაფასებლად ამ ინფორმაციაზე დაყრდნობით შეიმუშაონ ხანდაზმულთა მიმართ მიზნობრივი პროგრამები, ასახონ ბიუჯეტში, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყონ ბიუჯეტის გაზრდა და დამატებითი სახსრების მოძიება. მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობას არ აქვს ინფორმაცია პრევენციული ღონისძიებების გასატარებლად საჭირო საორიენტაციო ფინანსების შესახებ. ასევე, მუნიციპალიტეტების ნაწილის ბიუჯეტი საერთოდ არ ითვალისწინებს პრევენციის მიზნით თანხებს. ის მუნიციპალიტეტები კი, რომლებიც არსებული ფინანსური რესურსის ფარგლებში, ატარებენ ამა თუ იმ პრევენციულ ღონისძიებას, რეკომენდაციის გამცემ ორგანოს, ჩატარებული სამუშაოების თაობაზე ინფორმაციას არ აწვდიან. რიგი მუნიციპალიტეტები პრევენციული ღონისძიებების არჩატარებასთან ერთად, აღნიშნავენ, რომ სამუშაოების ჩატარების შემთხვევაში, რეკომენდაციის გამცემ ორგანოს ინფორმაციას არ მიაწვდიან.  ეკომიგრაციის თავიდან არიდების მიზნით პრევენციული ღონისძიებების გატარების შემთხვევაში სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს მიაწოდონ შესაბამისი ინფორმაცია.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინიტროსა და საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, ხელი შეუწყონ კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო-საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. თბილისის, ბათუმის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების მერიები სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტების არარსებობა სერვისში ჩართული ბენეფიციარებისათვის სათანადო საცხოვრისის უფლებების დარღვევის რისკებს აჩენს. საცხოვრისად გამოყენებული ზოგი შენობა არა მარტო ბენეფიციარების ცხოვრების ხარისხზე ახდენს ზეგავლენას, არამედ, საფრთხის შემცველიც შეიძლება გახდეს მათი სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის.  2022 წლის განმავლობაში შეფასდეს სოციალური საცხოვრისების სათანადოობა და საცხოვრებლად ვარგისიანობა, უარყოფითი დასკვნის შემთხვევაში კი, იქ მცხოვრები ადამიანები დაუყოვნებლივ უზრუნველყონ სათანადო და უსაფრთხო ალტერნატიული საცხოვრისით. დედოფლისწყაროს, ზესტაფონის, სიღნაღის, ტყიბულის, ჭიათურისა და ხონის მუნიციპალიტეტების მერიები და საკრებულოები საანგარიშო პერიოდში, „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტების ერთი მუნიციპალიტეტის მიერ მიღების შემდეგ, რჩება ექვსი ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო, რომელთაც ჯერ კიდევ არ დაუმტკიცებიათ ხსენებული ნორმატიული აქტები.  შეიმუშაონ და დაამტკიცონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ” საქართველოს კანონის 28-ე მუხლის მე-4 პუნქტის ,,დ” და ,,ე” ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტები. საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქის, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტები წინა წლების მსგავსად, 2021 წელსაც გამოწვევა იყო ერთიანი კონცეპტუალური მიდგომისა და ხედვის დაწესებულებების არარსებობა, უზრუნველყოფა ორენოვანი შესაბამისი პედაგოგების მომზადება, სასწავლო-მეთოდოლოგიური პროგრამებით, დამხმარე სახელმძღვანელოებითა და საჭირო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსებით. კვლავ არ გატარებულა ქმედითი ღონისძიებები საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შესადგენად, გამოსაცემად და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად.  სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხისა და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება. ეთნიკური უმცირესობებით მჭიდროდ დასახლებული რეგიონების თვითმმართველობის ორგანოების ვებგვერდებისა და სოციალური ქსელების გვერდების თარგმნა ადგილობრივი მოსახლეობის მშობლიურ ენაზე, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებს შესაძლებლობას მისცემს, დროულად გაეცნონ და სისტემატურად მიუწვდებოდეთ ხელი შესაბამისი სერვისებისა და პროცედურების შესახებ ინფორმაციაზე.  საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროსა და საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით დაიწყონ მუშაობა გეგმაზე, რომელიც უზრუნველყოფს მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები არადომინანტური ეთნიკური ჯგუფებისთვის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებსა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გაზრდასა და მათ მიერ ენობრივი ბარიერის დაძლევის ხელშეწყობას; საქართველოში საჯარო სერვისებზე ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა წვდომა უპირველესად დაკავშირებულია ენობრივ ბარიერთან. ეთნიკური ჯგუფებისთვის გასაგებ ენაზე სახელმწიფო პროგრამებისა და საჯარო სერვისების შესახებ სათანადო ინფორმირება უმნიშვნელოვანესი გამოწვევაა.  საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროსა და საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით დაიწყონ მუშაობა გეგმაზე, რომელიც უზრუნველყოფს მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები არადომინანტური ეთნიკური ჯგუფებისთვის საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) ან ამ ნორმატიული აქტების შესახებ ინფორმაციის (ძირითადი შინაარსის ჩათვლით) ხელმისაწვდომობის გაზრდასა და მათ მიერ ენობრივი ბარიერის დაძლევის ხელშეწყობას; სამტრედიის, ლაგოდეხის, წალენჯიხის, წყალტუბოს, ზუგდიდის, ლენტეხის, ასპინძის, ბორჯომის, ზესტაფონის, სენაკის, რუსთავისა და სიღნაღის მუნიციპალიტეტები სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს გაცემულ დასკვნებში გაწერილი აქვთ ის ღონისძიებები, რაც მიუხედავად ამისა, საჭიროა გეოლოგიური აღნიშნული პროცესების თავიდან ასარიდებლად. მუნიციპალიტეტების ბიუჯეტი საერთოდ არ ითვალისწინებს თანხებს პრევენციის მიზნით. ისინი მხოლოდ ზიანის დადგომის შემდეგ რეაგირებენ.  ბიუჯეტის ფორმირებისას, გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ გამოვლენილ გეოლოგიურად აქტიურ ტერიტორიებზე პრევენციული ღონისძიებების გასატარებლად, მოითხოვონ შესაბამისი ფინანსების გამოყოფა. საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისია არჩევნებში შშმ პირთა მონაწილეობის საკითხთან დაკავშირებით, საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისიის მიერ გატარებული ღონისძიებების - როგორც არჩევნებში შშმ პირთა მონაწილეობის ხელშემწყობი ღონისძიებების, ისე საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრების სწავლების კუთხით - მიუხედავად, გარკვეული ხარვეზები ვლინდება შშმ პირთა არჩევნებში მონაწილეობის პროცესში. კვლავ გამოწვევად რჩება შშმ პირთა უფლებების შესახებ ინფორმირებულობის დაბალი დონე.  უზრუნველყოს საარჩევნო ადმინისტრაციის მოხელეთა განგრძობადი სწავლება შშმ ამომრჩეველთა უფლებებისა და საჭიროებების შესახებ. საზოგადოებრივი მაუწყებელი საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მნიშვნელოვანი აქტივობების განხორციელების მიუხედავად, კვლავ პრობლემურია ეროვნული უმცირესობების ენებზე ინფორმაციის ძირითადად ონლაინ პლატფორმის მეშვეობით გავრცელების პრაქტიკა.  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების სატელევიზიო ტრანსლირება და ხელი შეუწყოს ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტის ტელეეთერით ხელმისაწვდომობასა და პოპულარიზებას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინიტროს ,,ეკომიგრანტი ოჯახების საცხოვრებელი სახლებით უზრუნველყოფის'' პროგრამის ფარგლებში თითეულ ოჯახს გაეწევა 30 000 ლარის ფინანსური მხარდაჭერა უსაფრთხო საცხოვრისის შესაძენად. უძრავი ქონების გაძვირების გამო ეკონიმიურად მოწყვლად ოჯახებს გაუჭირდათ თანადაფინანსება სახლის შეძენის მიზნით.  შეისწავლოს ეკომიგრანტთა განსახლების კუთხით გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროების საკითხი და შესაბამისი შუამდგომლობით მიმართოს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობას. თანამდებობის პირები  კანონმდებლობით მონიჭებული უფლებამოსილების განხორციელების დროს, დაიცვან უფლებადამცველთა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები და ხელი შეუწყონ მათ საქმიანობას ცენტრალური და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა და სხვა საჯარო დაწესებულებების ხელმძღვანელი პირები  მიიღონ პრევენციული ზომები პოლიტიკური შეხედულებების გამო თანამშრომელთა, მათ შორის, ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემასა და საბავშვო ბაღებში დასაქმებულ პირთა მიმართ დისკრიმინაციული მიდგომების თავიდან აცილების მიზნით. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რიგი რეკომენდაციები არ აისახა კომიტეტის დასკვნაში, რადგან მათ ნაწილს დღეის მდგომარეობით დაკარგული აქვს აქტუალობა, მათ შორის, თავად საქართველოს სახალხო დამცველმა მიიჩნია, რომ მათი გაზიარება აღარ არის მიზანშეწონილი. ხოლო რიგ რეკომენდაციებზე, მათ შორის, მართლმსაჯულებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე, უკვე მიმდინარეობს მუშაობა სამუშაო ჯგუფების ფარგლებში. ზემოთ აღნიშნული დავალებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია/ანგარიში ადამიანის უფლებათა დაცვისა და წარედგინოს 2023 წლის 1 მარტამდე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე მიხეილ სარჯველაძე სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს უნდა

პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე „2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში ადამიანის უფლებათა ფართო სპექტრს მიმოიხილავს. ამ ანგარიშის საფუძვლიანმა ანალიზმა გამოააშკარავა როგორც ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით წინ გადადგმული ნაბიჯები, ისე გარკვეული გამოწვევები. ანგარიშში ხაზგასმით არის აღნიშნული საანგარიშო პერიოდში გამოკვეთილი დადებითი ტენდენციები: დადებითად აღინიშნება, რომ 2021 წელს უცხოელი პატიმრები ნაკლებად მიუთითებდნენ საკანში განთავსების პრობლემებზე. უმეტესობა აღნიშნავდა, რომ საკანში მათი განთავსებისას გაითვალისწინეს მათი სურვილი და საკანში ძირითადად მათ ენაზე მოსაუბრე პატიმრები იმყოფებიან; შესამჩნევია სიძულვილის მოტივის გამოკვეთის გაუმჯობესებული ტენდენცია; აღსანიშნავია, რომ სადამკვირვებლო მისიების შეფასებით, 2021 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების ორივე ტური ძირითადად, ტექნიკურად კარგად ადმინისტრირებული იყო, კენჭისყრა, ცალკეული პროცედურული ხარვეზების მიუხედავად, კანონის მოთხოვნების დაცვით წარიმართა; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა მოახდინა გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება; მისასალმებელია საქართველოს მთავრობის მიერ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნა; დადებითად ფასდება ის ფაქტი, რომ გასული წლების პრაქტიკისგან განსხვავებით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ახალი გეგმა მოიცავს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრევენციის კომპონენტებს; მისასალმებელია უწყებათა თანამშრომლობის მცდელობა შშმ პირთა მიმართ დანაშაულის სტატისტიკის წარმოების დახვეწის მიზნით; პოზიტიურად ფასდება, რომ 2021 წლის მაისიდან მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის დადგენის საფასური განახევრდა; დადებითი ცვლილება იყო საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის გადაუდებელ სტაციონალურ და ამბულატორიულ მომსახურებებში მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსის მაძიებლების ჩართვა; 1 ახლებურად დარეგულირდა ორსულობის და მშობიარობის, ბავშვის მოვლისა და ახალშობილის შვილად აყვანის გამო შვებულების საკითხი, რაც მნიშვნელოვანი წინ გადადგმული ნაბიჯია გენდერული თანასწორობის მიღწევაში; მნიშვნელოვნად გაფართოვდა შრომის ინსპექციის სამსახურის მანდატი, რითაც გაძლიერდა კონტროლი შრომის უსაფრთხოების ნორმების დაცვასა და დასაქმებულთა შრომითი უფლებების უზრუნველყოფაზე; გაზრდილია ქალთა მონაწილეობის რაოდენობა და ხარისხი ეკონომიკურ აქტივობებში, კერძოდ საგრანტო პროგრამის, „აწარმოე საქართველოში“ ფარგლებში დაფინანსებული პროექტების თითქმის ნახევარი (48,7%) ქალ ბენეფიციარს ეკუთვნის; მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მოსახლეობის წვდომა აუცილებელ მედიკამენტებზე, რაც გამოწვეულია ფარმაცევტულ ბაზარზე კონკურენტული გარემოს გაჯანსაღების მიზნით საზღვარგარეთიდან საქართველოში ხარისხიანი და იაფი მედიკამენტების შემოტანის დამატებითი შესაძლებლობების გაჩენით; მისასალმებელია, რომ ადამიანის უფლებების სწავლების კომპონენტი სავალდებულო გახდა ზოგადი განათლების ყველა საფეხურზე, თითოეულ კლასში; აღსანიშნავია, რომ საქართველოში 26 ერთეულით გაიზარდა საბავშვო ბაღების რაოდენობა; მისასალმებელია, რომ გათვალისწინებულ იქნა ეთნიკური უმცირესობების ინტერესები თავდაცვის ძალებში და შესაბამის ქვედანაყოფებში დაშვებულ იქნა თარჯიმნის შტატები. ზემოთ აღნიშნულ დადებით ტენდენციებთან ერთად, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია არსებულ პრობლემებზე. საქართველოს პარლამენტი რეკომენდაციებს და ადგენს: იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის შესაბამის 1. საქართველოს მთავრობამ: ა) საქართველოს მთავრობამ, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მონაწილეობით, საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტთან, ასევე სხვა სექტორულ კომიტეტებთან ერთად/თანამშრომლობით, შეისწავლოს სოციალური პაკეტების გაცემის ზოგადი წესის შეცვლის მიზანშეწონილობის საკითხი იმ თვალსაზრისით, რომ დასაშვები გახდეს გამონაკლის შემთხვევებში ან ზოგადად სახელმწიფოსგან ერთზე მეტი სოციალური სარგებლის მიღება; ბ) დამტკიცდეს ქალთა მიმართ ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული რეფერირების პროცედურების დოკუმენტი (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი); გ) დაიგეგმოს ცნობიერების ამაღლების კამპანიები, რომლებიც ხელს შეუწყობს საზოგადოებაში უმცირესობების მიმართ დისკრიმინაციული დამოკიდებულებებისა და წინასწარგანწყობების აღმოფხვრას; დ) სოგი‐ს ნიშნით მოწყვლადი ჯგუფის საჭიროებები გათვალიწინებული იყოს ადამიანის უფლებათა სტრატეგიაში და სამოქმედო გეგმაში; 2 ე) გაგრძელდეს მუშაობა ინფორმაციის თავისუფლების მარეგულირებელ კანონპროექტსა და თანმდევ საკანონმდებლო ცვლილების პროექტებზე; ვ) განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან, სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან და ადგილობრივ ხელისუფლებებთან თანამშრომლობით, გაიმიჯნოს მუნიციპალიტეტებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების, სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და საგანმანათლებლო სისტემის სოციალური მუშაკების ფუნქცია‐მოვალეობები და გაიწეროს, მათ შორის, კოორდინაციის სახელმძღვანელო დოკუმენტი; ზ) შშმ პირებისა და შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების მაქსიმალური ჩართულობით „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილ ვადებში შემუშავდეს მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა; თ) შშმ პირთა ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებსა და სხვა მომსახურებებზე წვდომის უზრუნველყოფის მიზნით მისაწვდომობის ეროვნული გეგმის ფარგლებში შემუშავდეს შესაბამისი წესები. სახელმწიფო უწყებებმა დანერგონ ვებ მისაწვდომობის სტანდარტები. მონიტორინგი გაეწიოს აღნიშნული მოთხოვნების პრაქტიკაში აღსრულებას; ი) საქართველოში მოსახლეობის დაბერების საკითხებზე სახელმწიფო კონცეფციის 2017‐2018 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმის“ შესრულების ანგარიშის მიმოხილვის შედეგების გათვალისწინებით, განხორციელდეს ახალი სამოქმედო გეგმის ინიციირება, რომელიც მოიცავს 2023‐2024 წლის აქტივობებს; კ) საქართველოს მთავრობამ, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მონაწილეობით, საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტთან, ასევე სხვა სექტორულ კომიტეტებთან ერთად/თანამშრომლობით, შეისწავლოს ვეტერანების მიმართ არსებული საშემოსავლო გადასახადის შეღავათის 6 000 ლარამდე, მკვეთრად და მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ვეტერანთა მიმართ კი 9 000 ლარამდე გაზრდის შესაძლებლობა. 2. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ: ა) წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის თაობაზე ევროპული კონვენციის მე‐11 მუხლის შესაბამისად, გაასაჯაროოს წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტის 2021 წლის მაისის საგანგებო ვიზიტის თაობაზე ანგარიში; ბ) კანონმდებლობით განსაზღვროს პატიმრების განცალკევების მაქსიმალური ვადა, ასევე, განცალკევების ღონისძიების გადასინჯვის ვალდებულება, ამ ღონისძიების გამოყენებიდან 14 დღის შემდეგ და შემდგომში, ამავე დროის ინტერვალით; გ) პატიმრობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში გამართოს მსჯელობა დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსების, როგორც უკიდურესი ღონისძიების გამოყენების საკითხზე; დ) პატიმრობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში მკაფიოდ გამოკვეთოს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსებისას ფსიქოლოგის, ფსიქიატრის, სოციალური მუშაკის, 3 ექიმის და დაწესებულების სხვა სამსახურების მულტიდისციპლინური მუშაობის ამოცანები; თანამშრომლების ერთობლივი, ე) გააგრძელოს მუშაობა დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში უსაფრთხო გარემოს უზრუნველსაყოფად, მათ შორის, რბილი მასალით კედლებისა და იატაკის მოპირკეთებით; ვ) დეესკალაციის ოთახში მოთავსების მაქსიმალურ ვადად განსაზღვროს 48 საათი შემდგომში დამატებით 24 საათით გაგრძელების შესაძლებლობით. იმ შემთხვევაში, თუ აღნიშნული ვადის შემდეგ არ აღმოიფხვრება დეესკალაციის ოთახში ან სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსების საფუძველი, პატიმარი დაუყოვნებლივ გადაიყვანოს №18 სამკურნალო დაწესებულების ფსიქიატრიულ განყოფილებაში ან სხვა სამოქალაქო ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, ადეკვატური ფსიქიატრიული დახმარების მისაღებად; ზ) გააგრძელოს მუშაობა კონტროლის გასაძლიერებლად შემდეგ საკითხებზე: ზ.ა) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმრების დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში ხანგრძლივად მოთავსების, ხელბორკილების გამოყენების და ფსიქიატრიული დახმარების მიუწოდებლობის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასარიდებლად; ზ.ბ) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, დასჯის მიზნით პატიმრების გადაყვანის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასარიდებლად; თ) სრული შემოწმებისას პატიმრის სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნის აკრძალვა არსებული ფორმით გადაიტანოს პენიტენციური დაწესებულებების განახლებულ დებულებებში; ი) კანონმდებლობით განსაზღვრული ლეგიტიმური მიზნების მისაღწევად, შეისწავლოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე.წ. „ბუქნების გაკეთების“ სხვა ღონისძიებით ჩანაცვლების შესაძლებლობა; კ) შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლების რაოდენობის საკითხზე და აღნიშნულის საფუძველზე შეიმუშაოს გეგმა საქართველოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დასაქმებული თანამშრომლების რაოდენობის საერთაშორისო პრაქტიკით დადგენილ სტანდარტთან შესაბამისობაში მოყვანის თაობაზე; ლ) პენიტენციურ დაწესებულებებში გააძლიეროს პრევენციული ღონისძიებები კრიმინალური გავლენის თავიდან ასაცილებლად და იმსჯელოს აღნიშნული მიმართულებით სტრატეგიის შემუშავების აუცილებლობაზე; მ) გამართოს კონსულტაციები სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურთან და შესაბამისი საჭიროების გამოკვეთისას, შეიმუშაოს პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრის მიმართ შესაძლო ძალადობის თაობაზე გონივრული ეჭვის წარმოშობის შემთხვევაში ექიმის მიერ საგამოძიებო ქვემდებარეობის მიხედვით საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების გაგზავნის წესი და სამართლებრივად მოაწესრიგოს ზემოაღნიშნულ შემთხვევებში ექიმის ვალდებულება ამ წესის შესაბამისად მიმართოს საგამოძიებო ორგანოს; 4 ნ) ყველა იმ ექიმისთვის, რომელიც ახდენს დაზიანების დოკუმენტირებას, საქართველოს იუსტიციის მინისტრის №633 ბრძანებით დამტკიცებული პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის შესაბამისად, გააგრძელოს დაზიანების დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების ტრენინგი; ო) მათ შორის, სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გამართოს კონსულტაციები სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურთან შეტყობინების გაგზავნის წესის შესახებ, რომელიც ეხება ისეთ შემთხვევებს, როდესაც პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ბრალდებულმა/მსჯავრდებულმა სამედიცინო შემოწმებაზე განაცხადა უარი, თუმცა მის სხეულზე არსებული ხილული დაზიანებების ან/და მისი ფსიქოემოციური მდგომარეობის გათვალისწინებით, ექიმს გაუჩნდება ძალადობაზე ეჭვი; პ) დაიწყოს მუშაობა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებულ წესში ცვლილების პროექტზე და მაქსიმალურად მოკლე ვადაში განახორციელოს ცვლილება, რათა განისაზღვროს ექიმის ვალდებულება, რომ ისეთ შემთხვევებში, როდესაც პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან მისი გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ბრალდებულის/მსჯავრდებული არ აცხადებს თანხმობას სამედიცინო შემოწმებაზე და მას დაზიანება არ აღენიშნება, სამედიცინო შემოწმებაზე თანხმობის მისაღებად, გონივრულ ვადაში პატიმარს განმეორებით შესთავაზოს სამედიცინო შემოწმების ჩატარება; ჟ) გააანალიზოს სამედიცინო პერსონალის პატიმრებთან შეხვედრისას მესამე პირის დასწრების შემთხვევაში, წერილობით დასაბუთების საჭიროება; რ) გამართოს კონსულტაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან სამედიცინო ნაწილში არსებული ვაკანტური ადგილების დაკომპლექტების თაობაზე და კონსულტაციების შედეგების მიხედვით ამ მიმართულებით გადადგას ქმედითი ნაბიჯები; ს) გამართოს კონსულტაციები საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან დაწესებულებებში ექთნების რაოდენობის გაზრდის თაობაზე და კონსულტაციების შედეგების მიხედვით ამ მიმართულებით გადადგას ქმედითი ნაბიჯები; ტ) ქვეყანაში არსებული ეპიდემიოლოგიური მდგომარეობის გათვალისწინებით, ინფექციის კონტროლის ყველა ზომის დაცვით, უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო რეფერალის დროული განხორციელება; უ) დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალისთვის უწყვეტი სამედიცინო განათლების ფარგლებში, გააგრძელოს პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების ჩატარება; ფ) გააგრძელოს ინფორმაციის შეტანა ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემაში, რაც ხელს შეუწყობს ინფორმაციის სისტემატიზებას; ქ) გამართოს კონსულტაციები საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტთან და საქართველოს სახალხო დამცველთან რელევანტური უწყებების ჩართულობით პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის გაუმჯობესება‐დახვეწის მიზნით; 5 ღ) გააგრძელოს პენიტენციური დაწესებულებების პერსონალის გადამზადება ფსიქიატრიული კრიზისული შემთხვევის მართვის საკითხებში; ყ) შეისწავლოს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის საქმიანობის მარეგულირებელი კანონქვემდებარე აქტები და საჭიროების გამოკვეთის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურის გასაუმჯობესებლად; შ) გააგრძელოს მუშაობა მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ იმ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პაციენტთა საჭიროებების შეფასებაზე, რომელთაც სტაციონარული მკურნალობა არ ესაჭიროებათ; გამოვლენილი საჭიროებების საფუძველზე შეიმუშაოს ბიო‐ფსიქო‐ სოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიოს შესაბამისი დახმარება; ჩ) გააანალიზოს არსებული წესები პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის შესაძლებლობის გასაუმჯობესებლად იმ მიზნით, რომ ყველა პატიმრისთვის უფასოდ ხელმისაწვდომი იყოს მატერიალურ‐ტექნიკური საშუალებები (ფურცელი, კალამი, კონვერტი) და უზრუნველყოფილი იქნენ შესაძლებლობით, რომ საკანში იქონიონ გარკვეული რაოდენობის კონვერტი; ც) განახორციელოს საჩივრის ყუთების ვიდეომეთვალყურეობის არეალში მოქცევის საკითხის მონიტორინგი და უზრუნველყოს, რომ დაცული იყოს საჩივრის გამგზავნის ანონიმურობა; ძ) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა კიდევ ერთხელ შეისწავლოს №2, №3, №6 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის წესის შესაძლო დარღვევის შემთხვევები, საჩივრების შეტანის გამო პატიმრების მიმართ განხორციელებული რეპრესიების სავარაუდო ფაქტები და უზრუნველყოს პასუხისმგებელ პირთა მიმართ შესაბამისი ზომების განხორციელება; წ) სახალხო დამცველის აპარატს მისცეს სამინისტროს მიერ მომზადებული მცირე ზომის დაწესებულებების კონცეფციის გაცნობისა და საკუთარი მოსაზრებების წარდგენის შესაძლებლობა; ჭ) წარმოადგინოს გეგმა №17 დაწესებულებაში ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლების გაუქმების საკითხზე; ხ) პატიმრობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში გაითვალისწინოს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებულისთვის გამოყოფილი იყოს 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართი; ჯ) გააგრძელოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის პენიტენციური დაწესებულებების მონიტორინგის ანგარიშებში ფიზიკური გარემოს კუთხით არსებული ხარვეზების შემოწმება და შესაბამისი რეაგირება; ჰ) ინფექციის კონტროლის წესების მაქსიმალური დაცვით, აქტივობების ჩატარების ალტერნატიული შესაძლებლობების გამოყენებით, გააგრძელოს ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობების დანერგვა. გაზარდოს სარეაბილიტაციო აქტივობებში მსჯავრდებულთა ჩართვის შესაძლებლობები; ჰ1) წარმოადგინოს 3‐წლიანი გეგმა დახურული და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში მყოფი პატიმრებისთვის სუფთა ჰაერზე 1 საათზე მეტი ხნით ყოფნის შესაძლებლობის მიცემის თაობაზე; 6 ჰ2) №2 და №8 დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებისთვის უზრუნველყოს დღის განრიგით გათვალისწინებულ დროს გასეირნების უფლებით სარგებლობა; ჰ3) შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის პროპორციულობა პატიმართა რაოდენობასთან და წარმოადგინოს გეგმა სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის გაზრდის თაობაზე; ჰ4) გააგრძელოს იმ სოციალური მუშაკების გადამზადება, რომელთაც არ აქვთ სოციალური მუშაობის სფეროში ბაკალავრის, მაგისტრის/მაგისტრთან გათანაბრებული, ან დოქტორის აკადემიური ხარისხი; ჰ5) სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების ან სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის საკითხის გადაწყვეტისას, ერთ‐ერთ გარემოებად მხედველობაში მიიღოს პატიმრების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართვის ფაქტი; ჰ6) 2022 წელს უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; ჰ7) შეისწავლოს უცხოენოვანი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის საკითხი და ნაკლოვანებების არსებობის შემთხვევაში, მიიღოს სათანადო ზომები მათი თარჯიმნის მომსახურებით უზრუნველსაყოფად; ჰ8) პატიმართა საკნებში განთავსების დროს უზრუნველყოს ლინგვისტური, რელიგიური და კულტურული თავისებურებების გათვალისწინება; ჰ9) გააგრძელოს მუშაობა ქალი პატიმრების უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, მათ შორის, უზრუნველყოს კომპიუტერით სარგებლობა, სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალურობა და საცხოვრებელი კორპუსების ეზოს გარე კედლებზე დამონტაჟებული ტელეფონის აპარატების კაბინებში განთავსება, საჭირო სარემონტო სამუშაოების ჩატარება სამედიცინო ნაწილის საშხაპეების გვერდით არსებულ პალატებში და პოსტოპერაციული პალატის ადაპტირება პოსტოპერაციული პაციენტებისთვის, ასევე, დედათა და ბავშვთა განყოფილებაში მოთავსებული პირებისთვის მომვლელით სარგებლობის შესაძლებლობა; ჰ10) ურთიერთთანამშრომლობის გზით შეიმუშაოს პენიტენციური ჯანდაცვის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში სრული ინტეგრაციის გეგმა; ჰ11) გამართოს მსჯელობა საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების დამატების თაობაზე; ჰ12) საქართველოს პარლამენტის ჩართულობით, ყველა რელევანტური უწყების მონაწილეობით, გამართოს კონსულტაციები საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2009 წლის 1 ივლისის №02ს‐N010 ერთობლივი საიდუმლო ბრძანების განსაიდუმლოების საკითხის შესასწავლად; ჰ13) გააგრძელოს პენიტენციურ დაწესებულებათა ტექნიკური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება, რათა დაწესებულებებში გაიზარდოს სპეციალური ოთახების რაოდენობა და კომპიუტერული ტექნიკა დისტანციური წესით გასამართ სხდომაზე ბრალდებულთა ჩართვის უზრუნველსაყოფად; 7 ჰ14) გააგრძელოს მუშაობა, რომ უცხოელმა პატიმრებმა, მოქალაქეობის არმქონე პირებმა, ასევე, საქართველოს იმ მოქალაქეებმა, რომელთა ოჯახი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, შეძლონ საერთაშორისო ზარების განხორციელება შემცირებულ და მეტად ხელმისაწვდომ ფასად; ჰ15) გააგრძელოს ზომების მიღება, რომ უცხოელ პატიმრებს, მოქალაქეობის არმქონე პირებს, ასევე, საქართველოს იმ მოქალაქეებს, რომელთა ოჯახი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, პანდემიის პერიოდში ყოველთვიურად გამოეყოთ უფასო სასაუბრო დრო საერთაშორისო ზარების განსახორციელებლად; ჰ16) გააგრძელოს ზომების მიღება, რომ ყველა უცხოენოვანი პატიმარი, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილი იქნეს თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, მათთვის გასაგებ ენაზე მიაწოდოს ინფორმაცია დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ; ჰ17) შეისწავლოს საერთაშორისო ზარების განხორციელების პრაქტიკა და კანონმდებლობით დადგენილი სიხშირითა და ხანგრძლივობით ზარების განხორციელების კუთხით ხარვეზების გამოვლენის შემთხვევაში, მიიღოს შესაბამისი ზომები; ჰ18) შეისწავლოს ვიდეოპაემნების იმგვარად განხორციელების შესაძლებლობა, რა დროსაც სავალდებულო არ იქნება ამ პატიმრის ოჯახის წევრისთვის დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს რომელიმე ტერიტორიულ ერთეულში გამოცხადება; ჰ19) გააგრძელოს №3, №6, №10 და №18 პენიტენციური დაწესებულებების აღჭურვა ვიდეოპაემნისათვის აუცილებელი ინფრასტუქტურით და აღნიშნული პროცესი დაასრულოს 1 წლის ვადაში, ხოლო იმ დაწესებულებებში, სადაც ასეთი ინფრასტრუქტურა არსებობს, შეისწავლოს მისი სრულყოფის საჭიროება და დადებით შემთხვევაში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ20) 2022 წელს, პანდემიასთან დაკავშირებული განსაკუთრებული პირობების მოქმედების პერიოდში, განიხილოს პატიმართა გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვის საკომპენსაციოდ დამატებითი ზომების მიღების შესაძლებლობა; ჰ21) კერძოდ, სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა შეისწავლოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიერ სატელეფონო ზარის უფლების სრულყოფილად გამოყენებასთან დაკავშირებული პრობლემები და გატარებული ღონისძიებების შესახებ ინფორმაცია მიაწოდოს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტსა და საქართველოს სახალხო დამცველს; ჰ22) უსაფრთხოების ღონისძიებების გამოყენების პერიოდში პატიმართა გარე სამყაროსთან კონტაქტის შესანარჩუნებლად, განიხილოს დაწესებულებების დებულებებში ცვლილების განხორციელების საჭიროება; ჰ23) გააგრძელოს მუშაობა ბრალდებულის სატელეფონო ბარათის მაქსიმალურად მცირე ვადაში დასამზადებლად; ჰ24) სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების გზით შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტები, აწარმოოს გამოვლენილი დარღვევების სტატისტიკა და უზრუნველყოს დარღვევაზე პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა; 8 ჰ25) დახვეწოს სოციალური მუშაკის მიერ ღია წერილის მიღება/ჩაბარების არსებული პრაქტიკა, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს პატიმრის მიერ კორესპონდენციის გაგზავნის ფაქტის დადასტურების შესაძლებლობა; ჰ26) გააგრძელოს მუშაობა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ისეთი სატელეფონო კაბინების (ხმის იზოლაციით) მოსაწყობად, სადაც შესაძლებელი იქნება სატელეფონო საუბარი კონფიდენციალურ გარემოში. ამ მიზნით, შეიმუშაოს ინფრასტრუქტურული სამუშაოების დროში გაწერილი გეგმა, სადაც დეტალურად აღიწერება, თუ რომელ დაწესებულებაში რა კონკრეტული სამუშაო გატარდება 2022 წლის განმავლობაში; ჰ27) 2022 წლის განმავლობაში, სიღრმისეულად შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული ინფრასტრუქტურული რესურსი და მსჯავრდებულების რელიგიური საჭიროებების გათვალისწინებით, უზრუნველყოს არადომინანტური რელიგიური აღმსარებლობის მქონე პატიმართათვის სალოცავი სივრცეების გამოყოფა; ჰ28) რელიგიური უმცირესობების ძირითადი დღესასწაულების დროს, მართლმადიდებლური დღესასწაულების მსგავსად, პენიტენციურ დაწესებულებებში ამანათების მიღების პროცესის დაწყებასთან დაკავშირებით, საჯარო განცხადების სახით გააგრძელოს საზოგადოების ინფორმირების პრაქტიკა; ჰ29) დამატებით შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში საკვების მომზადების დროს სხვადასხვა რელიგიური კონფესიის წარმომადგენელთა საჭიროებების გათვალისწინების საკითხი და შესწავლის შედეგების შესაბამისად, განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ30) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა კონტროლი გაუწიოს და აღმოფხვრას ვადიან სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა. ინფორმაცია გატარებული ზომების შესახებ მიაწოდოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; ჰ31) სპეციალური პენიტენციური სამსახურის გარე დაცვისა და ინფორმაციულ‐ტექნიკური უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს გარე დაცვის განყოფილებებში (გარდა მე‐17 განყოფილებისა) ჩარიცხულ სამხედრო მოსამსახურეებს დამატებით აუნაზღაუროს კვებისა და ტრანსპორტირებისათვის საჭირო თანხა; ჰ32) მოქალაქეობის არმქონე პირთა რაოდენობის შესამცირებლად და მათი უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, უმოკლეს ვადაში უზრუნველყოს გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის წინაშე აღებულ ვალდებულებათა შესრულება; ჰ33) გააგრძელოს ძალადობრივი ქცევის კორექციის სავალდებულო პროგრამები მსჯავრდებულებისთვის, ხოლო იმ მოძალადეებისთვის, რომელთა მიმართაც გამოცემულია დამცავი ორდერი, შეიმუშაოს ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამები; ჰ34) დაგეგმოს ცნობიერების ამაღლების კამპანიები ტრეფიკინგის შემთხვევებთან დაკავშირებით საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებლად და მათ პროაქტიულად გამოსავლენად; ჰ35) რატიფიცირების მიზნით, ქვეყნის პარლამენტს წარუდგინოს ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენცია ,,ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ“; ჰ36) ადამიანით ვაჭრობის(ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ მიმართული ღონისძიებების განმახორციელებელი საუწყებათაშორისო საკოორდინაციო საბჭოს ფარგლებში, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ერთად, ქუჩაში 9 მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებლად და სტერეოტიპული დამოკიდებულებების დასაძლევად განახორციელოს საინფორმაციო კამპანიები. 3. საქართველოს პროკურატურამ: ა) ქალაქ თბილისში, ხორავას ქუჩაზე არასრულწლოვანთა მკვლელობის საქმის გამოძიების დროს დადგენილი ხარვეზების საფუძველზე დაწყებული სამსახურებრივი შემოწმების დასრულების შემდეგ შემოწმების შედეგები აცნობოს საზოგადოებას, ამასთანავე, შემოწმების დასრულების შემდეგ შემოწმების მასალები კანონით განსაზღვრული წესით გააცნოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს და შემოწმების შედეგების საფუძველზე იმოქმედოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად; ბ) საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172‐ე მუხლის შესაბამისად საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენილ საქართველოს პროკურატურის საქმიანობის ანგარიშში (ანგარიში არ შეიცავს კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმის გამოძიებასთან, სასამართლო განხილვასთან ან/და საქმის ცალკეულ გარემოებებთან დაკავშირებულ საკითხებს) ასახოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის აღკვეთის მიზნით წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე; გ) სიცოცხლის უფლების ხელყოფის საქმეების გამოძიების ფარგლებში საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში და დადგენილი წესით მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებათა შესახებ; დ) არსებითად ახალი გარემოების აღმოჩენის შემთხვევაში საზოგადოებას აცნობოს მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის გამომწვევი პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დარღვევის საქმეებზე სისხლისსსამართლებრივი დევნის პროცესში განხორციელებული ცვლილებების შესახებ, თუ ამით არ დაზარალდება გამოძიების ინტერესები და საფრთხე არ შეექმნება მტკიცებულებათა მოპოვების პროცესს; ე) საჯაროდ მისაწვდომი გახადოს გენერალურ პროკურატურაში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების საქმიანობის ანგარიში; ვ) განაგრძოს 2021 წელს საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედებისა და ამომრჩევლის შესაძლო მოსყიდვის ფაქტის მიმართ ეფექტიანი სისხლის სამართლის პოლიტიკის წარმოება და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ ვადაში და დადგენილი წესით მიაწოდოს მოთხოვნილი ინფორმაცია წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე; ზ) საჯაროდ ხელმისაწვდომი გახადოს ინფორმაცია 2021 წლის საარჩევნო პერიოდში გამოვლენილი ყველა ძალადობრივი ქმედებისა და ამომრჩევლის შესაძლო მოსყიდვის ფაქტის მიმართ წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე. 4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ: ა) საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადამიანის უფლებათა დაცვისა და გამოძიების ხარისხის მონიტორინგის დეპარტამენტის მხრიდან შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით განხორციელდეს დაკავებული პირის მხრიდან ოჯახის ან ადვოკატის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადო დოკუმენტირების პრაქტიკის შესწავლა; 10 ბ) შეისწავლოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებული პირისა და ადვოკატის შეხვედრის კონფიდენციალობასთან დაკავშირებით საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილება; გ) 2022 წელს, გაიზარდოს იმ იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც ფუნქციონირებს სამედიცინო პუნქტი; დ) დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტარდეთ ტრენინგები იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების ინსტრუქციისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის წესის შესახებ; ე) დროებითი მოთავსების იზოლატორებში, სადაც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს, უზრუნველყოს სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ექიმების მიერ შედგენილი ოქმების მხოლოდ დროებითი მოთავსების იზოლატორის ექიმებთან შენახვა; ვ) შეისწავლოს დაკავებული პირის გამოკითხვის პროცესის წარმოებისა და კომუნიკაციის საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკა; ზ) შევიდეს ცვლილება 2014 წლის 15 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის №625‐ ე ბრძანებაში და №9 დანართით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმაში ჩაემატოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციის შესატანად: ოქმის შედგენის დრო; დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერა; რა ვითარებაში მოხდა დაკავება; ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას; გამოყენებულ იქნა თუ არა იძულების ზომა და რა ფორმით; თ) შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით შეამოწმოს პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში მიყვანილი დაკავებული პირის შენობაში შეყვანისა და გამოყვანის დროის მითითებით აღრიცხვის მდგომარეობა; ი) უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირსა და დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს გამომძიებელს შორის შეხვედრების (მათ შორის, დისტანციური შეხვედრების) კონფიდენციალურ გარემოში ჩატარება; კ) უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დისტანციური სასამართლო სხდომის კონფიდენციალურ გარემოში ჩატარება, შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების დაუსწრებლად; ლ) უზრუნველყოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშში აღწერილი, დაკავების პირობებისა და კვების კუთხით დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული პრობლემების მოგვარება და მიღებული ზომების შესახებ აცნობოს სახალხო დამცველს; მ) სახელმწიფო საიდუმლოების პრინციპების დაცვის გათვალისწინებით, საქართველოს პარლამენტის შესაბამისი სტრუქტურების ჩართულობითა და სხვა რელევანტური უწყებების მონაწილეობით, გამართოს კონსულტაციები საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრის და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2009 წლის 1 ივლისის №02ს‐N010 ერთობლივი საიდუმლო ბრძანების განსაიდუმლოების საკითხის შესასწავლად; ნ) 5‐6 ივლისს მომხდარი ყველა სავარაუდო დანაშაულის საქმეებზე შეაფასოს დამატებითი საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების საჭიროება; ო) გაგრძელდეს თანამშრომლების გადამზადება ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით, ამასთანავე, შემუშავდეს ტრენინგის შემდგომი 11 შეფასების დოკუმენტი, რაც შესაძლებელს გახდის გადამზადებულ თანამშრომელთა მიერ მიღწეული პროგრესის გაზომვას; პ) შემუშავდეს და საჯაროდ მისაწვდომი გახდეს ანგარიში საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების მუშაობის ეფექტიანობის თაობაზე; ჟ) მიმდინარეობდეს შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი ძალადობის და ყველა სხვა დანაშაულის შემთხვევების გამოძიებაში ჩართული პირების სისტემატურად გადამზადება შშმ ქალებისა და გოგოების საჭიროებებისა და მათთან კომუნიკაციის სტანდარტების შესახებ; რ) ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურებში ჩართული სუბიექტის მიერ ადრეულ ასაკში ქორწინების/ნიშნობის გამოვლენისას, კანონით გათვალისწინებული ვალდებულების შეუსრულებლობის ფაქტს, მოჰყვეს შესაბამისი რეაგირება და სანქციის დაკისრება; ს) შსს თანამშრომლები გადამზადდნენ ადრეულ ასაკში და ბავშვთა ქორწინების/თავისუფლების უკანონო აღკვეთის/ ქორწინების იძულების შესახებ, ამასთანავე, შემუშავდეს ტრენინგის შემდგომი შეფასების დოკუმენტი; ტ) შეისწავლოს და საქართველოს პარლამენტს წარუდგინოს ინფორმაცია შეკრების მონაწილეთა შეჩერებისა და ჩხრეკის, ასევე დაკავების წესების შესახებ სხვა ქვეყნების საუკეთესო გამოცდილებისა და ევროპული სტანდარტების შესახებ; უ) შეიმუშაოს სამედიცინო პერსონალისთვის ერთიანი სახელმძღვანელო დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა და მკაფიოდ გაიწერება, თუ რა შემთხვევაში უნდა გადაიყვანონ დაკავებული სტაციონარში; ფ) უზრუნველყოს ნივთიერებებზე დამოკიდებული დაკავებული პირების დროული რეფერირება სამედიცინო დაწესებულებაში; ქ) კომპეტენციის ფარგლებში, შეისწავლოს 2021 წელს საარჩევნო პერიოდის თაობაზე სახალხო დამცველის მიერ გაგზავნილ წერილებში მითითებული ზეწოლის, მუქარის, შრომის კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტებთან, ძალადობრივი ინციდენტებსა და სხვა შესაძლო კანონსაწინააღმდეგო შემთხვევებთან დაკავშირებულ საქმეებზე დამატებითი საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების საჭიროება; ღ) გაატაროს ყველა ეფექტიანი ღონისძიება თითოეულ შემთხვევაში საარჩევნო უბნის გარეთ 100 მეტრის პერიმეტრში შეკრებების აკრძალვის თაობაზე საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 45‐ე მუხლის მე‐12 ნაწილით დადგენილი შეზღუდვის პრაქტიკაში აღსასრულებლად; ყ) სამართალდამცავ უწყებასთან თანამშრომლობით, დეტალური ინსტრუქციის გაწერის მიზნით, დაიწყოს ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე ბავშვების საკითხებთან დაკავშირებით სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება, და ამ საკითხზე გადამზადდნენ სამართალდამცავი უწყების ტერიტორიული ერთეულების თანამშრომლები; შ) უზრუნველყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მიმართ ჩადენილ დანაშაულებზე გამოძიების დაწყების შესახებ სტატისტიკის წარმოება; 12 ჩ) სისხლის სამართლის საქმეებში შშმ პირთა და მათი საჭიროებების დროული იდენტიფიცირებისთვის თანამშრომელთა (მათ შორის 112‐ის პერსონალის) კვალიფიკაციის ამაღლება; ც) შინაგან საქმეთა სამინისტროს გენერალურმა ინსპექციამ სისტემური კონტროლი გაუწიოს და აღმოფხვრას ვადიან სამხედრო მოსამსახურეთა მიმართ, პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენება და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა; ამასთანავე, ინფორმაცია გატარებული ზომების შესახებ, მიაწოდოს სახალხო დამცველის აპარატს; ძ) ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ქვედანაყოფებში შეისწავლოს სარემონტო სამუშაოებისჩატარების საჭიროება და ასეთი საჭიროების გამოკვეთის შემთხვევაში გაუმჯობესოს ინფრასტრუქტურა და სანიტარიულ‐ჰიგიენური პირობები; ჭ) შეისწავლოს და საჭიროების შემთხვევაში უზრუნველყოს ქვედანაყოფებში საკმარისი რაოდენობის წყლის დისპენსერების განთავსება; ხ) სამხედრო ფორმის ფეხსაცმელი ჩანაცვლდეს ახალი, მაღალი ხარისხის ფეხსაცმლით და გაიცეს წელიწადში ორჯერ ‐ ზამთრის და ზაფხულის სეზონის შესაბამისად; ჰ) ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში ჩარიცხული ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის უზრუნველყოს საინფორმაციო საშუალებებზე სათანადო ხელმისაწვდომობა; ჰ1) უზრუნველყოს საზღვრის უკანონო კვეთის დროს თავშესაფრის მაძიებელი პირის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების პრინციპის დაცვაზე ცნობიერების ასამაღლებელი ღონისძიებების გატარება შესაბამისი სამსახურის წარმომადგენლებისთვის; „თავშესაფრის პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა ჰ2) მინისტრის 2020 წლის 6 აპრილის №33 ბრძანებაში შესაბამისი ცვლილების შეტანით, უზრუნველყოს ბრძანებით შშმ პირებთან კომუნიკაციის სტანდარტების და ასპექტების მოცვა, მათ შორის, სურდო თარჯიმნის მომსახურება და მისი ორგანიზება; ჰ3) აწარმოოს შშმ თავშესაფრის მაძიებელ და საერთაშორისო დაცვის სტატუსის მქონე პირთა სტატისტიკა შესაძლებლობის შეზღუდვის ნიშნით; ჰ4) უზრუნველყოს სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის თავშესაფრის მაძიებელთა მიმღები ცენტრის თანამშრომელთა გადამზადება შშმ პირთა საკითხებზე, მათ შორის, დეტალური ინფორმაციის მიწოდება შესაძლებლობის შეზღუდვის სხვადასხვა ტიპის მიხედვით, შშმ პირებთან სათანადო კომუნიკაციისა და მათი საჭიროებების გამოვლენის მიმართულებით; ჰ5) გაიმართოს თავშესაფრების მაძიებელთა და საერთაშორისო დაცვის მქონე პირებთან საინფორმაციო შეხვედრები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის თემაზე; ჰ6) მოხდეს დროულად შეთანხმება და ქართული ენის შემსწავლელი კურსების ფორმულირება სსიპ ‐ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლასთან. ჰ7) ადრეულ ასაკში ქორწინებისა და თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასარიდებლად, სისტემატურად მიმდინარეობდეს ცნობიერების ამაღლების კამპანიები; 5. სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა აწარმოოს სპეციალური სტატისტიკა, რომელიც ასახავს არა მხოლოდ ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელშეშლის დანაშაულს, არამედ 13 ჟურნალისტების წინააღმდეგ ჩადენილ ყველა იმ დანაშაულებრივ ქმედებას, რომელიც მათ პროფესიულ საქმიანობას უკავშირდება. 6. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ბ) გააგრძელოს თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული პირადი შემადგენლობის ინფორმირება ადამიანის უფლებების, მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე. ინფორმირებულობის დონის ასამაღლებლად, თავდაცვის ძალებს დაევალოს სათანადო პერიოდულობით ჩაატაროს ინდივიდუალური და ჯგუფური შეხვედრები სამხედროებთან. ასევე, ზემოთ აღნიშნული ინფორმაცია მარტივად გასაგებ ენაზე (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირების გარეშე) შექმნილი ბროშურის სახით მიაწოდოს სამხედროებს და გამოაკრას სამხედროებისთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში; გ) თავდაცვის ძალების საცხოვრებელ კორპუსებში გააგრძელოს სარემონტო სამუშაოები და ინვენტარიზაცია, აღმოფხვრას ინფრასტრუქტურული პრობლემები და გააუმჯობესოს სანიტარიულ‐ჰიგიენური პირობები, საცხოვრებელი კორპუსები სრულად აღიჭურვოს მწერებისგან დამცავი ბადით. ყველა სამხედრო ნაწილში გააგრძელოს განცალკევებული სანიტარიულ‐ ჰიგიენური კვანძების მოწყობა ქალი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის; დ) შეისწავლოს, რამდენად არის უზრუნველყოფილი ყველა სამხედრო ნაწილში, სადაც სავალდებულო სამხედრო სამსახურს გადიან ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეები, მათთვის საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანასწორად ბაზაზე არსებული სპორტული დარბაზით და გასართობი სივრცით სარგებლობის შესაძლებლობა და შესწავლის შედეგების შესაბამისად მოახდინოს სათანადო რეაგირება; ე) შეისწავლოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობის მიერ სახანძრო უსაფრთხოებისა და ხანძრის ჩასაქრობად აუცილებელი წესების შესწავლის კუთხის არსებული მდგომარეობა, არსებული სტანდარტის მოთხოვნათა შესაბამისად და შესწავლის შედეგების მიხედვით მოახდინოს სათანადო რეაგირება; ვ) შეისწავლოს ყველა სამხედრო მოსამსახურის პირბადით უზრუნველყოფის საკითხი და შესწავლის შედეგების შესაბამისად მოახდინოს სათანადო რეაგირება. სამხედრო ნაწილების ტერიტორიაზე გამოიკრას პირბადის ტარების წესის ამსახველი საინფორმაციო მასალა და ზედამხედველობა გაეწიოს პირბადის ტარების წესის დაცვას; ზ) შეიმუშაოს სამხედრო მოსამსახურეების პერიოდული ტესტირების წესი და უზრუნველყოს სამხედრო მოსამსახურეების COVID‐19‐ზე პერიოდული ტესტირება; თ) დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრთან თანამშრომლობით უზრუნველყოს სამედიცინო პერსონალის გადამზადება ინფექციის კონტროლის საკითხებში, რათა გაიზარდოს სამედიცინო პერსონალის როლი და ძალისხმევა ვირუსის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, რაც უნდა მოიცავდეს კორონავირუსზე საეჭვო შემთხვევების დროულ გამოვლენას, ასევე, დადასტურებული შემთხვევის კონტაქტების დროულ 14 მოძიებას და იზოლირებას, ამასთანავე, სამედიცინო პერსონალმა უზრუნველყოს მიღებული ზომების სათანადო დოკუმენტირება; ი) კორონავირუსის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, ყველა სამხედრო ნაწილში გააგრძელოს საიზოლაციო ოთახების მოწყობის პრაქტიკა, სადაც მოთავსდებიან საეჭვო სიმპტომების მქონე პირები ტესტის პასუხის მიღებამდე; კ) შეისწავლოს თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული სამხედრო მოსამსახურეების სამსახურის გავლის პერიოდში სამსახურებრივი დანიშნულების საცხოვრებელი ბინით უზრუნველყოფის საკითხი და განიხილოს მოქმედ კანონმდებლობაში ცვლილებების განხორციელების აუცილებლობა; ლ) თავდაცვის კოდექსზე მუშაობის პროცესში, შეისწავლოს თავდაცვის ძალების პირად შემადგენლობაზე ტრანსპორტირების და კომუნალური ხარჯების გადახდისას კანონმდებლობით დადგენილი შეღავათების გავრცელების საკითხი და ამასთან, აწარმოოს მოლაპარაკებები ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებთან საშეღავათო პირობების დადგენის შესაძლებლობის შესასწავლად. 7. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ: ა) სამინისტროს შესაბამის ერთეულს დაავალოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ან/და ფსიქიატრიული დაწესებულებებიდან სხვა სამოქალაქო სექტორის კლინიკებში ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გადაყვანილი და გარდაცვლილი პაციენტების შესახებ სტატისტიკის წარმოება, მათ შორის, გარდაცვალების მიზეზებისა და გარდაცვალების ადგილის მითითებით; ბ) უზრუნველყოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელის ცვლილება, რათა სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობისპრობლემების გამო ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტები სრულად და დროულად იყვნენ უზრუნველყოფილნი საჭირო სამედიცინო მომსახურებით, რაც გულისხმობს: ა) პაციენტთა ტრანსპორტირების ხარჯებს; ბ) საჭიროების შემთხვევაში, დაწესებულებებში ექიმი თერაპევტის ან ოჯახის ექიმის დაქირავების ხარჯებს; გ) გეგმური სამედიცინო მომსახურების სრულად ანაზღაურებისთვის საჭირო ხარჯებს; გ) შეიტანოსს ცვლილება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამაში და ქვეყანაში არსებული გაიდლაინების შესაბამისად გაითვალისწინოს მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით; დ) დაავალოს სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა. ე) შეიმუშაოს და დანერგოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე‐15 და მე‐16 მუხლებში მითითებული ქმედებების (წამების ან სასტიკი, არაჰუმანური, დამამცირებელი მოპყრობისა ან სასჯელის, ექსპლუატაციის, ძალადობისა და შეურაცხყოფის) ფაქტების გამოვლენის, დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო და მონიტორინგის დამოუკიდებელი ორგანოებისთვის შეტყობინების გაგზავნის წესი; 15 ვ) შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების თავიდან არიდებისა და მათზე რეაგირების დოკუმენტი, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ზ) ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის ჩატარებით გამოავლინოს და აღკვეთოს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტები, მათ შორის, ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთება; თ) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; ი) ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების ჩატარება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: მულტიდისციპლინური მუშაობა, დეესკალაციის ტექნიკა, პაციენტთა უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, აღდგენაზე დაფუძნებული მიდგომა და თანამედროვე ფსიქიატრია, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს პერსონალის მიერ ფსიქიატრიული დახმარების ბიო‐ფსიქო‐სოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში გასატარებლად საჭირო უნარ‐ჩვევების გამომუშავებას; კ) შეისწავლოს და აღმოფხვრას ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკა; ლ) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების თავიდან არიდებისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმამდე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები და შესაბამისად, საჭირო აღარ გახდეს უკიდურესი ზომების მიღება; მ) მონიტორინგის გზით შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა, ასევე, ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; ნ) სახალხო დამცველის აპარატთან და შშმ პირთა ორგანიზაციებთან კონსულტაციის გზით განაახლოს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქცია; ო) შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა სტაციონარიდან დაუყოვნებლივ გაეწერონ ის პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი; პ) შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შემოსული ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟებისთვის შეიმუშაოს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრისა და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; ჟ) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმა, სადაც გასაგები ფორმით იქნება მოცემული 16 სრული, ზუსტი და დეტალური ინფორმაცია ფსიქიატრული დახმარების არსისა და პაციენტთა უფლებების შესახებ. ამასთანავე, ბრძანებით განსაზღვროს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, გადასცეს პაციენტს ინფორმირებული თანხმობის ასლი, ისევე როგორც ინფორმაცია, ვის მიმართოს, თუ არ სურს სტაციონარში დარჩენა; რ) ცვლილებები შეიტანოს მინისტრის ბრძანებაში, რათა პაციენტის ფსიქიკური ჯანმრთელობის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე სავალდებულო გახდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული (№IV‐300‐12/ა) ფორმის შევსება; ს) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ, რეგულარულად უზრუნველყოს პაციენტის გასაგები ენით ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის, პაციენტის უფლებების და სტაციონარის პოლიტიკის თაობაზე; ტ) შეიმუშაოსს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის ხელმისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; უ) ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად და ეპიდემიოლოგიური მოთხოვნების სრული დაცვით უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების შესაძლებლობა, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; ფ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა სისტემური მონიტორინგის გზით გაკონტროლდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; ქ) მიიღოს ყველა ზომა, მათ შორის, ფინანსური რესურსის გამოყოფით, რათა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში აღმოიფხვრას პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2021 წლის ანგარიშში უსაფრთხო და თერაპიული გარემოს კუთხით მითითებული პრობლემები; ღ) შეისწავლოს, მიეწოდება თუ არა პაციენტებს მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია რეგულარულად, მათთვის გასაგებ ენაზე; ყ) უზრუნველყოს მედიკამენტ „ციკლოდოლის“ მომარაგება, რათა ფსიქიატრიულმა დაწესებულებებმა შეძლონ გვერდითი ეფექტების სამართავად მისი გამოყენება; შ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც შესაძლოა ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; ჩ) დაავალოს შესაბამის სამსახურს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სამედიცინო ბარათების რეგულარული შემოწმება, რათა სტაციონარული სამედიცინო ბარათები ნაწარმოები იყოს ქვეყანაში არსებული მოთხოვნების146 შესაბამისად; ც) შეიტანოს ცვლილება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამაში, რათა მოკლევადიან მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებსაც მიუწვდებოდეთ ხელი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტზე; 17 ძ) ფსიქიატრიულ დაწესებულებებთან ურთიერთანამშრომლობით უზრუნველყოს სერვისის მომხმარებლებისთვის ისეთი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის პროგრამების დანერგვა, რომლებიც ორიენტირებული იქნება აღდგენაზე და ხელს შეუწყობს პირის დამოუკიდებელ ცხოვრებას და ჩართულობას საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში; წ) უზრუნველყოს დაწესებულებებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების როლის გაზრდა, რათა სოციალურ მუშაკებს ჰქონდეთ თემში არსებული პროგრამების მოძიებისა და პაციენტებისთვის გაცნობის ვალდებულება; ჭ) გადახედოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი, რათა ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტები სრულად და დროულად იყვნენ სტომატოლოგიური მომსახურებით უზრუნველყოფილნი; ხ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში აგრანულოციტოზის, ნივთიერებათა ცვლის პროცესების და განსაკუთრებით, ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ‐ ლაბორატორიული დინამიკური შეფასება, ასევე, ლეიკოციტების კონტროლი მედიკამენტების გვერდითი მოვლენების მართვის მიზნით; ჯ) ხელი შეუწყოს დაწესებულებაში გამოკვლევების ჩატარებას; მოთავსებული პაციენტებისთვის სკრინინგული ჰ) უზრუნველყოს თერაპევტის მიერ ყველა პაციენტის კონსულტირება დაწესებულებაში მოთავსებისთანავე; ჰ1) დაწესებულებებთან თანამშრომლობისა და ხელშეწყობის გზით უზრუნველყოს: ჰ1.ა) დაწესებულებების სტაციონარულ განყოფილებებში დღისა და ღამის განმავლობაში მომუშავე პერსონალის რაოდენობის გაზრდა; ჰ1.ბ) დაწესებულებებში ფსიქოსოციალური მიმართულებით მომუშავე სპეციალისტებისათვის შესაბამისად აღჭურვილი თერაპიული სივრცეების შექმნა; ჰ2) ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის პროფესიული განვითარების პროგრამების შემუშავებას, მათ შორის, კვალიფიციური ტრენინგ პროგრამების დანერგვასა და მათზე წვდომას; ჰ3) ურთიერთთანამშრომლობის გზით განიხილოს პენიტენციური ჯანდაცვის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში ინტეგრაციის საკითხი; ჰ4) „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან ტელეფონებითა და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით თავისუფლად სარგებლობის უფლების რეალიზება; ჰ5) „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის უფლების რეალიზება, ხანმოკლე დროით დატოვოს სტაციონარი, თუ არ არსებობს ექიმის გადაწყვეტილება ამ უფლების უკიდურესი აუცილებლობის გამო შეზღუდვის თაობაზე; ჰ6) ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში უზრუნველყოს პაციენტის და მნახველის შეხვედრა ეპიდემიური ნორმების დაცვით; 18 ჰ7) სისტემურად გააანალიზოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ორსული ქალების საჭიროებები რეპროდუქციული ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე წვდომობის კუთხით და გამოვლენილი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა; ჰ8) მშობიარობის შემდგომი ზრუნვისა და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის დააინტეგრიროს დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამაში; სერვისები პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში ოჯახის დაგეგმვის სერვისები ჰ9) დაიწყოს მუშაობა სრულყოფილად ინტეგრირების მიზნით, მასზე გეოგრაფიული და ფინანსური წვდომის ბარიერების აღმოსაფხვრელად; ჰ10) შეიმუშაოს ე.წ. გინეკოლოგიური ძალადობის დეფინიცია, გაიწეროს და დამტკიცდეს ღირსების შემლახველი კონკრეტული პრაქტიკების ნუსხა; ჰ11) პირველადი ჯანდაცვის სერვისების შესახებ მოსახლეობის ინფორმირებულობისა და ცნობიერების ასამაღლებლად, შეიმუშაოს ეფექტიანი საკომუნიკაციო ღონისძიებები ოჯახის ექიმის ბენეფიციარებთან კომუნიკაციის გაძლიერების მიმართულებით, განსაზღვროს მიზნები, მათი მიღწევის მექანიზმები და შეფასების კონკრეტული ინდიკატორები, ასევე, გადაამოწმოს მიღებული შედეგები; ჰ12) შეიმუშაოს მკაფიო და დროში გაწერილი გეგმა პანდემიის პირობებში პაციენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული, მაღალხარისხიანი პირველადი ჯანდაცვის სერვისების (პრევენცია, სკრინინგი, მკურნალობა, მართვა) ეფექტიანად და ხარისხიანად მისაწოდებლად; ჰ13) შეიმუშაოს სწრაფი და ეფექტიანი ღონისძიებების გეგმა, რომელიც უზრუნველყოფს საექიმო/საექთნო ადამიანური რესურსის განვითარებას, დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის მოტივაციისა და პროფესიული უნარ‐ჩვევების გაძლიერებას; ჰ14) შეიმუშაოს მკაფიო და შედეგზე ორიენტირებული მარეგულირებელი დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს დამხმარე სამედიცინო პერსონალის ფუნქციური და შრომითი საქმიანობის სტანდარტებს; ჰ15) ონკოლოგიური პაციენტებისათვის გათვალისწინებულ სერვისებზე მიმართვიანობის გასაზრდელად და დაავადებების ეფექტიანად სამართავად, შეიმუშაოს მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს პაციენტების მიერ სერვისების სრულად მიღებას, მკურნალობაზე დამყოლობის და სერვისების მიღებაზე მონიტორინგს; ჰ16) მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამაში განახორციელოს ცვლილებები საარსებო შემწეობის დანიშვნის ვადების შესამცირებლად; ჰ17) ყოველწლიურად შეაფასოს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ბაზაზე დასაქმებული სოციალური მუშაკების კადრების რაოდენობის შესაბამისობა არსებულ საჭიროებასთან და გაატაროს სათანადო ღონისძიებები სოციალური მუშაკების რაოდენობის გასაზრდელად; ჰ18) ყოველწლიურად შეაფასოს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დახმარების სააგენტოს ბაზაზე დასაქმებული ფსიქოლოგების რაოდენობის შესაბამისობა არსებულ საჭიროებასთან და გაატაროს სათანადო ღონისძიებები ფსიქოლოგთა რაოდენობის გასაზრდელად; ჰ19) სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა დახმარების სააგენტოს საჭიროებების მოკვლევის საფუძველზე, სოციალური მუშაკები და ფსიქოლოგები გადაამზადოს 19 ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის, ოჯახში ძალადობის, სექსუალური ძალადობის, მეორეული ვიქტიმიზაციისა და მსხვერპლზე ორიენტირებული მიდგომების შესახებ; ჰ20) პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობების ჩართულობით, სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების სოციალური ფუნქციის ასამაღლებლად, მოახდინოს სამოქმედო გეგმის შემუშავების ინიციირება; ჰ21) უზრუნველყოს დასაქმების სფეროში მოქმედი სახელმწიფო პროგრამების მოდიფიცირება, გაფართოება და ახალი კომპონენტების შემუშავება შშმ პირთა საჭიროებების კვლევებსა და არსებული პროგრამების განხორციელების ანალიზზე დაყრდნობით; ჰ22) შეიმუშაოს გაიდლაინები/რეკომენდაციები, რომლებიც დაეხმარება დამსაქმებლებს შშმ პირთა უფლებებზე ცნობიერების ამაღლებაში, ინკლუზიური კოლექტივის შექმნაში, უნივერსალურ დიზაინის პრინციპების გააზრებასა და სამუშაო ადგილზე გონივრული მისადაგების უზრუნველყოფაში; ჰ23) უზრუნველყოს კოვიდ 19‐ის პირობებში ფსიქიატრიული პაციენტის უსაფრთხო მართვის პროცესის ხელშეწყობა, შესაბამისი ზედამხედველობის განხორციელების გზით; ჰ24) ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს დეინსტიტუციონალიზაციის ორგანიზებული წარმართვის მიზნით შეიმუშაოს შესაბამისი სტრატეგია. განავითაროს სათემო მომსახურებები და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირების საცხოვრისით უზრუნველყოფის კომპონენტი; ჰ25) მიიღოს ქმედითი ზომები მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული განყოფილებების გაუქმების პრევენციისა და სპეციალიზებული დაწესებულებების მულტიპროფილურ კლინიკებში შესაბამისი განყოფილებებით ჩანაცვლების წახალისების მიზნით, მათ შორის საჭიროების შემთხვევაში დაფინანსების სისტემის ცვლილების გზით; ჰ26) უზრუნველყოს შშმ პირთა და მათი წარმომადგენლობით ორგანიზაციების ჩართულობით დეინსტიტუციონალიზაცის სტრატეგიის დროული შემუშავება და დამტკიცება, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად მოიცავს: ჰ26.ა) არსებული 24 ადამიანზე გათვლილი სათემო სერვისების დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დაწყებას; ჰ26.ბ) არსებული თანამედროვე სახელმწიფო ზრუნვის ალტერნატიული სერვისების გაძლიერებას და მომზადებას შშმ პირთა/ბავშვთა საჭიროებების შესაბამისად; ჰ26.გ) სოციალური რეაბილიტაციისა და მხარდამჭერის უზრუნველყოფას სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი პირებისთვის; სერვისების მისაწვდომობის ჰ26.დ) ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა/ბავშვთა მოცვას; ჰ27) შეაფასოს მხარდაჭერის სისტემის ყველა ეტაპი, გამოვლენილი საჭიროებების შესაბამისად შეიმუშაოს შესაბამისი ცვლილებების სტრატეგია სფეროში სისტემური და კოორდინირებული პოლიტიკის განხორციელების მიზნით; ჰ28) შეიმუშაოს სპეციალიზებულ მინდობით აღმზრდელთა მოძიების/დაინტერესების ეფექტიანი მექანიზმები; ჰ29) გააძლიეროს რეინტეგრაციის პროგრამაში ჩართული ოჯახების მხარდამჭერი ღონისძიებები, მათი ინდივიდუალური საჭიროებებიდან გამომდინარე. 20 ჰ30) გადახედოს ამბულატორიული დიაგნოსტირების ხარჯის დაფინანსებას ოკუპირებულ რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობისთვის; ჰ31) პაციენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან, სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ეფექტიანად მისაწოდებლად, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები. გადახედოს რეფერალური კომისიის მიერ გადაწყვეტილების მიღების დრო და შემთხვევები განიხილოს უმოკლეს ვადაში; ჰ32) ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მომუშავე ექიმები ჩართოს გადამზადების იმ პროგრამებში, რომლებსაც საქართველოს დანარჩენ ტერიტორიაზე მომუშავე ექიმები გადიან, ასევე, გაზარდოს მხარდაჭერა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისა და სამედიცინო პერსონალისათვის; ჰ33) დროებითი ექსპერტთა ჯგუფის ფორმატში განსახილველად წარმოადგენოს მინისტრის 2021 წლის 8 აპრილის №01‐30/ნ ბრძანებით განსაზღვრული საცხოვრებლით უზრუნველყოფილი დევნილებისათვის ქონების გასხვისების 3 წლიანი აკრძალვის საკითხი და უზრუნველყოს ამ საკითხის ინკლუზიურად განხილვა; ჰ34) ეკომიგრანტთა განსახლების კუთხით გამოყოფილი თანხის გასაზრდელად, შუამდგომლობით მიმართოს საქართველოს მთავრობას; ჰ35) შეიმუშაოს იმიგრანტთა ინტეგრაციის შესახებ ერთიანი მიდგომების შესახებ სამართლებრივი აქტის პროექტი; ჰ36) პირველადი ჯანდაცვის სერვისის მიმწოდებლებს დეტალური ინფორმაცია მიაწოდოს საერთაშორის დაცვის ქვეშ მყოფ პირთა უფლებების თაობაზე; ჰ37) გააძლიეროს და დახვეწოს ძალადობის მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულებებში ბენეფიციართა გაძლიერების პროგრამები; ჰ38) ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრებში გადახედოს და განაახლოს პირველადი ნივთების გაცემის წესი და ჩამონათვალი, არსებული საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად; ჰ39) ხელი შეუწყოს მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებში, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრებში დასაქმებულ პირთა გადამზადებას აღსაზრდელთა რთული ქცევის, ემოციური გამწვავების პრევენციისა და მართვის, ასევე, თითოეულ სახლში, არასრულწლოვნებთან მუშაობის კუთხით გამოვლენილ სხვა სპეციფიკურ თემატიკაზე; ჰ40) უწყებათაშორისი, მათ შორის, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსთან, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოებთან თანამშრომლობის საფუძველზე, მოახდინოს ფინანსური და ადმინისტრაციული რესურსის მობილიზება, „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში 24‐ საათიანი მომსახურების გახსნის მიზნით; ჰ41) შეაფასოს საჭიროება და შეიმუშაოს სააგენტოს ტერიტორიული ერთეულების ადამიანური და მატერიალური რესურსით გაძლიერების, მათ შორის, სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის გაზრდის კონკრეტული გეგმა; ჰ42) უზრუნველყოს სპეციალურ მინდობით აღმზრდელთა გადამზადება. შშმ ბავშვის მინდობით აღზრდაში განთავსებამდე, მიიღოს ინფორმაცია მიმღებ ოჯახში მისაწვდომი გარემოსა და დამხმარე მოწყობილობების შესახებ, ხოლო ასეთის არ არსებობის შემთხვევაში, მოახდინოს აღნიშნულის უზრუნველყოფა; 21 ჰ43) გააძლიეროს რეინტეგრაციის ქვეპროგრამაში ჩართული შშმ ბავშვის ოჯახები მათი საჭიროებების შესაბამისად, რათა თავიდან იქნეს აცილებული შშმ ბავშვის სახელმწიფო ზრუნვაში დაბრუნება; ჰ44) გააძლიეროს მონიტორინგის სისტემა, რათა მოხდეს მინდობით აღზრდისა და რეინტეგრაციის ქვეპროგრამებში ჩართული შშმ ბავშვების მდგომარეობის ეფექტური მონიტორინგი; ჰ45) გააძლიეროს მონიტორინგი, შეიმუშაოს და პრაქტიკაში აამოქმედოს ეფექტური მეთოდოლოგია, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ძალადობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა/პირთა სპეციალიზებული დაწესებულებებში; ჰ46) გააძლიეროს თანამშრომლობა სამართალდამცავ უწყებებთან შშმ პირთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის ოჯახში ძალადობის ფაქტების შესწავლისა და მათზე რეაგირების პროცესში; ჰ47) უზრუნველყოს სახელმწიფო სოციალური პროგრამებით მოსარგებლე ან სარგებლობის მაძიებელ იმ შშმ პირთა სტატისტიკის წარმოება, რომლებიც არიან თავშესაფრის მაძიებლები, ან აქვთ საერთაშორისო დაცვის სტატუსი, მათ შორის, ძალადობის შემთხვევების აღრიცხვის დროს; ჰ48) აღრიცხოს დევნილთა განსახლების ყველა ის ობიექტი, რომელთა მდგრადობა, შესაძლოა, საფრთხის შემცველი იყოს მობინადრეთათვის, საჯარო ან სხვა წყაროებიდან ინფორმაციის მიღების შემთხვევაში, მოამზადოს საექსპერტო შეფასება; ჰ49) 2022 წელს, სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ყოფილი კოლექტიური განსახლების ობიექტებიდან, გრძელვადიანად განასახლოს არანაკლებ 550 დევნილი ოჯახი; ჰ50) სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან მიღებული გეოლოგიური დასკვნების გაანალიზების შედეგად გამოავლინოს მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახები და განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხის მინიმუმ 30% მოახმაროს ასეთი ოჯახების განსახლებას; ჰ51) 2022 წელს დაასრულოს 2004‐2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი; ჰ52) გააანალიზოს ქართული ენის სწავლების მეთოდების ხარვეზები და სწავლება მოარგოს ბენეფიციართა საჭიროებებს; ჰ53) ინტეგრაციის პროგრამების ქსელის/ვებგვერდის საშუალებით; თაობაზე ინფორმაცია გაავრცელოს სოციალური ჰ54) შექმნას ბენეფიციართა მონაცემთა ერთიანი ბაზა; ჰ55) დროულად დაასრულოს სსიპ შრომის ინსპექციის სამსახურის, მათ შორის, მისი ტერიტორიული ორგანოების ვაკანტური თანამდებობების დაკომპლექტება; ჰ56) 2021 წლის 1 იანვრიდან მინიჭებული მანდატის შესახებ დასაქმებულთა ცნობიერების ასამაღლებლად, აწარმოოს ეფექტიანი საინფორმაციო კამპანია შრომითი უფლებების დაცვის მიმართულებით; ჰ57) გააუმჯობესოს საქმისწარმოების პროცედურის განმსაზღვრელი ნორმები/სტანდარტი, რომლითაც განისაზღვრება სამედიცინო მომსახურების ხარისხის შესაფასებლად მომზადებული სარეცენზიო დოკუმენტაციის პროფესიული საბჭოსათვის განსახილველად მიწოდების დროული და სრულყოფილი წარდგენის ვალდებულება; 22 ჰ58) საკანონმდებლო ინიციატივის გზით შეიმუშაოს ორსულობისა და მშობიარობის გამო, ასევე ბავშვის მოვლის გამო შვებულებების ანაზღაურების ერთიანი სტანდარტი იმგვარად, რომ არ გააუარესოს რომელიმე სამიზნე ჯგუფის უფლებრივი მდგომარეობა; ჰ59) ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების დაგეგმვისას გაითვალისწინოს სამედიცინო მოდელის მოქმედებით განპირობებული უთანასწორობა და მხედველობაში მიიღოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების ინდივიდუალური საჭიროებები; ჰ60) უზრუნველყოს ვაქცინაციის ეროვნული გეგმით განსაზღვრული ღონისძიებების შესრულების მონიტორინგი და ამ საკითხთან დაკავშირებით, ანგარიში 6 თვეში ერთხელ მიაწოდოს საზოგადოებას; ჰ61) ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის კანონით დადგენილ ვადაში შეიმუშაოს და დაამტკიცოს დროული, ადეკვატური და ეფექტიანი კომპენსაციის გაცემის წესი; ჰ62) შეისწავლოს ონკოლოგიური პაციენტებისათვის განკუთვნილი არსებული პროგრამები და განიხილოს სერვისების გაზრდის შესაძლებლობა; ჰ63) სოციალური მუშაობის კოდექსზე მუშაობის პროცესში გაითვალისწინოს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; ჰ64) პასუხისმგებელი უწყებების ჩართულობით, „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში, გადახედოს დედათა და ბავშვთა თავშესაფრების დაფინანსების მოცულობა გამოკვეთილი საჭიროებების შესაბამისად; ჰ65) უწყებათაშორისი, მათ შორის, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსთან, ადგილობრივ ხელისუფლებასთან, თანამშრომლობის საფუძველზე, გაზარდოს მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა, გამოვლენილი საჭიროების შესაბამისად; ჰ66) ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა სახელმწიფო უწყებებში დასაქმების მაჩვენებლის გასაზრდელად, შიემუშაოს ახალი დასაქმების პროგრამები; ჰ67) საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით შეისწავლოს ფსიქიატრიული სტაციონარებიდან ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების გაქცევის გამომწვევი მიზეზები. 8. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ: ა) დროულად შეიმუშაოს „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე‐7 მუხლის შესაბამისი სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკა, სულ მცირე 10 წლიანი პერიოდისთვის და უზრუნველყოს მის დასამტკიცებლად საქართველოს გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსით გათვალისწინებული ყველა პროცედურის ჯეროვნად და დროულად წარმართვა; ბ) უზრუნველყოს სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოდან სარეგისტრაციო წარმოების ფარგლებში მიღებულ კორესპონდენციებზე დროული რეაგირება; გ) გააუმჯობესოს ენერგეტიკის სფეროში მიმდინარე და დაგეგმილ პროექტებთან დაკავშირებით ინფორმაციისა და მონაცემების გამჭვირვალობა საქმიანობის დაგეგმვის ყველა ეტაპზე; 23 დ) ადრეულ და სკოლამდელ დაწესებულებებთან მიმართებით, დაამტკიცოს ტექნიკური რეგლამენტი „დაწესებულებების შენობა‐ნაგებობების, ინფრასტრუქტურისა და მატერიალურ‐ ტექნიკური ბაზის და შენობა‐ნაგებობების მოწყობის შესახებ. 9. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ: ა) შეისწავლოს ადამიანის სქესობრივი და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის შესახებ განათლების სრულყოფილად ინტეგრირების საჭიროება ფორმალური და არაფორმალური განათლების სისტემებში და იდენტიფიცირებულ საჭიროებათა შესაბამისად დაგეგმოს კონკრეტული ღონისძიებები; ბ) პოლიტიკის დოკუმენტებში ასახოს ადამიანის უფლებათა სწავლების კომპონენტები საერთაშორისო სახელმძღვანელო პრინციპების გათვალისწინებით; გ) საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული სტრატეგიისა (2022‐2032) და სამოქმედო გეგმებში, ფორმალური განათლების ყოველი საფეხურისთვის განსაზღვროს დემოკრატიული მოქალაქეობისა და ადამიანის უფლებათა შესახებ სწავლების ხელშეწყობაზე მიმართული ამოცანები/აქტივობები და შესაბამისი გაზომვადი ინდიკატორები; დ) გადახედოს სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების არსებულ პროცედურას და საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა ექსპერტის ჩართულობა ყველა ეტაპზე; ე) შეისწავლოს საჭიროება და ზოგადი განათლების სახელმძღვანელოს/სერიის მაკეტის საჯარო განხილვის ეტაპზე დაგეგმოს საზოგადოებრივ საწყისებზე მოსწავლეთა მშობლების ჩართულობის წამახალისებელი ღონისძიებები; ვ) უზრუნველყოს სკოლებში პროაქტიული მონიტორინგი რელიგიური ინდოქტრინაციის და პროზელიტიზმის შემთხვევების გამოსავლენად და მიიღოს ყველა ზომა სათანადო რეაგირების და დარღვევის აღმოფხვრის მიზნით; ზ) ზოგადი განათლების სახელმძღვანელოს/სერიის მაკეტის რეცენზირების შინაარსობრივ კრიტერიუმებში, საგნობრივი სპეციფიკის გათვალისწინებით განსაზღვროს ვალდებულება, რომლის თანახმადაც სახელმძღვანელოს შინაარსი გაითვალისწინებს იმგვარ მიდგომებს, რაც ხელს შეუწყობს კონფლიქტის მშვიდობიან ტრანსფორმაციასა და მშვიდობის კულტურის გაზიარებას; თ) ზოგადი განათლების ყველა საფეხურზე უზრუნველყოს ციფრული მოქალაქეობის სწავლება იმგვარად, რომ შესაძლებელი გახდეს ციფრული მოქალაქეობის შესახებ განათლების სრულფასოვანი ინტეგრირება ევროპის საბჭოსა და ბავშვის უფლებათა კომიტეტის მიერ დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად; ი) რელევანტურ უწყებებთან კოორდინაციით განსაზღვროს მოსწავლეთა სწავლის მიტოვების პრევენციული აქტივობები, მათ შორის პედაგოგთა ცნობიერების ასამაღლებელი ღონისძიებები, და საჭიროების შემთხვევაში დაარეგულიროს ნორმატიულ დონეზე; კ) მუნიციპალურ დონეზე აღრიცხოს/შეაფასოს სკოლის მიტოვების მაღალი მაჩვენებლის გამომწვევი მიზეზები და ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებთან, საჯარო სკოლებთან და მეურვეობა‐მზრუნველობის ორგანოსთან თანამშრომლობით, გამოვლენილი საჭიროებების 24 შესაბამისად, შეიმუშაოს სამომავლო გეგმა ბავშვების მიერ სკოლის მიტოვების რისკების შესამცირებლად; ლ) გადაამზადოს საჯარო სკოლების მასწავლებლები, მოსწავლეებისთვის კი, ჩაატაროს საგანმანათლებლო ღონისძიებები ბავშვთა მიმართ ძალადობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის და ბულინგის თემაზე; მ) მუნიციპალიტეტებთან თანამშრომლობით და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჩართულობით განახორციელოს სკოლამდელ აღზრდაში ჩართული შშმ აღსაზრდელების საჭიროებებისა და ზოგადი ტენდენციების კვლევა. გამოვლენილი პრობლემების შესაბამისად მოახდინოს აქტივობების დაგეგმვა; ნ) მუნიციპალიტეტებთან აქტიური თანამშრომლობითა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჩართულობით შემჭიდროვებულ ვადებში მოახდინოს „სკოლის მიღმა დარჩენილი ბავშვების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში მონაცემთა სიღრმისეულად დამუშავება, ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი შშმ ბავშვების საჭიროებების გამოკვეთა და შესაბამის სერვისებში ჩართვა, ასევე, საჭიროებისამებრ, არსებული მექანიზმების გაძლიერება; ო) განახორციელოს იმ დამაბრკოლებელი ფაქტორების კვლევა, რაც შშმ პირებს ხელს უშლით ზოგადი საფეხურის დასრულების შემდგომ სწავლა განაგრძონ უმაღლეს საფეხურზე. კვლევის შედეგებიდან გამომდინარე დაგეგმოს შესაბამისი ინტერვენციები; პ) მუნიციპალიტეტებთან და შესაბამის დაწესებულებებთან თანამშრომლობით, მიიღოს სათანადო ზომები შშმ მოსწავლეების/სტუდენტების საგანმანათლებლო დაწესებულებების ინფრასტრუქტურასა და სასწავლო მასალებზე წვდომის გასაუმჯობესებლად, გატარებული ღონისძიებების შესახებ მოამზადოს ანალიტიკური დოკუმენტი; ჟ) განახორციელოს დისტანციური ინკლუზიური სწავლების ხარისხის კვლევა/შეფასება ზოგად და უმაღლეს საფეხურებზე; რ) განახორციელოს უმაღლეს განათლებაში ჩართულ შშმ სტუდენტთა საჭიროებების შეფასება და გამოვლენილი ტენდენციების საფუძველზე უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის შეიმუშაოს რეკომენდაციები; ს) განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრისა და საქართველოში მოქმედი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ჩართულობით შეიმუშაოს/გააძლიეროს სსსმ (შშმ) სტუდენტთა მხარდამჭერი მომსახურებები; ტ) ეროვნული უმცირესობების ენოვან სკოლებში გააძლიეროს ბილინგვური სწავლების მოდელი, შეიმუშაოს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები. მომზადოს/გადაამზადოს ბილინგვური პედაგოგები; უ) გააგრძელოს საქართველოს ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად გამოცემული სასკოლო სახელმძღვანელოების ეროვნული უმცირესობების ენებზე თარგმნა, გამოცემა და ამ სახელმძღვანელოებით სკოლების მომარაგება; ფ) საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად პრიორიტეტების მიხედვით დაგეგმოს შესაბამისი ღონისძიებები; 25 ქ) შეისწავლოს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენებზე სასწავლო რესურსების მომზადებისა და გამოცემის, აგრეთვე პედაგოგთა გადამზადების საჭიროებები და პრიორიტეტების მიხედვით დაგეგმოს შესაბამისი ღონისძიებები; ღ) როგორც მულტიკულტურული პროგრამების, ისე სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით, ხელი შეუწყოს საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარებას; ყ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში, მუნიციპალიტეტის მოთხოვნის შემთხვევაში, საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო‐საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას; შ) გააგრძელოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებული ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის. სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; ჩ) შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატთან თანამშრომლობით, განავითაროს უმაღლესი განათლების ხელშემწყობი პროგრამები ოკუპირებული ტერიტორიებიდან სტუდენტებისათვის უნივერსიტეტში სწავლის მიმართ დაინტერესებისა და ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით; ც) უზრუნველყოს განათლების ყველა ეტაპზე ჩართულ თავშესაფრის მაძიებელ და საერთაშორისო დაცვის სტატუსის მქონე, მათ შორის შშმ და სსსმ, მოსწავლეთა სტატისტიკის წარმოების საჭიროება და კვლევის შედეგების შესაბამისად დაგეგმოს შემდგომი ნაბიჯები; ძ) 2022‐2023 სასწავლო წლისთვის შეისწავლოს ერთიანი ეროვნული გამოცდების მხოლოდ ზოგადი უნარების აზერბაიჯანულენოვანი, ასევე, მხოლოდ ზოგადი უნარების სომხურენოვანი ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროება; წ) 2022‐2023 სასწავლო წლისთვის შეისწავლოს მხოლოდ ზოგადი უნარების რუსულენოვანი ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროება; ჭ) 2022‐2023 სასწავლო წლისთვის შეისწავლოს ოსურენოვანი ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროება; ხ) ხელი შეუწყოს ეროვნულ უმცირესობებში სახელმწიფო ენის სწავლების პოპულარიზებას, მათ შორის, მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების გზით; ჯ) ადრეულ და სკოლამდელ დაწესებულებებთან მიმართებით, დაამტკიცოს ტექნიკური რეგლამენტი „დაწესებულებების შენობა‐ნაგებობების, ინფრასტრუქტურისა და მატერიალურ‐ ტექნიკური ბაზის და შენობა‐ნაგებობების მოწყობის შესახებ“; ჰ) შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატის კოორდინაციით ხელი შეუწყოს საქართველოში დაბრუნებული მესხების თემის წარმომადგენლებისთვის სახელმწიფო ენის გამოცდაზე ორიენტირებული, ქართული ენის უფასო სასწავლო კურსების შეთავაზების გეგმის შემუშავებასა და განხორციელებას. 26 10. საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტრომ: ა) კულტურის კოდექსის შემუშავებისას გაითვალისწინოს კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის სამართლებრივი რეგულირების საკითხი და უზრუნველყოს დაინტერესებულ მხარეთა ჩართულობა; ბ) გააგრძელოს გელათის სამონასტრო კომპლექსთან დაკავშირებული პროცესების და ინფორმაციის საჯაროობა და ხელმისაწვდომობა ფართო საზოგადოებისათვის; გ) გააგრძელოს შალვა ამირანაშვილის სახელობის საქართველოს ხელოვნების მუზეუმთან დაკავშირებული ინფორმაციის საჯაროობა და ხელმისაწვდომობა ფართო საზოგადოებისათვის და კონკრეტული ღონისძიებების დაგეგმვასა და გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში დარგის კვალიფიციური ექსპერტების ჩართულობა; დ) გააგრძელოს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა‐ინვენტარიზაცია და არსებული ფინანსური რესურსის ფარგლებში შეუდგეს ამ ძეგლების კონსერვაციას ან/და რესტავრაციას; ე) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან და ადგილობრივ თვითმმართველობებთან თანამშრომლობით, ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო‐საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. 11. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ: ა) აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნის გზით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვას მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; ბ) აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციის მთავრობამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე; გ) რატიფიცირების მიზნით, ქვეყნის პარლამენტს წარუდგინოს ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენცია „ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ“. 12. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ: ა) 2011/92/EU დირექტივის მოთხოვნების შესაბამისად, შეისწავლოს სკრინინგის კრიტერიუმები და საჭიროების შემთხვევაში მოახდინოს საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირება; ბ) დაგეგმოს და უზრუნველყოს თემატური სახელმძღვანელო დოკუმენტების შემუშავება, მაგალითად, ჰიდროელექტრო პროექტებთან, ელექტროგადამცემ ხაზებთან, მაგისტრალებთან დაკავშირებით და იმსჯელოს ამ დოკუმენტებით სავალდებულოდ ხელმძღვანელობის მიზანშეწონილობაზე; გ) შეისწავლოს საჯარო განხილვების ეფექტიანობის განსაზღვრის მიზნით არსებული პრაქტიკა და ანალიზის საფუძველზე, საჭიროების შემთხვევაში მოახდინოს „საჯარო განხილვის წესის 27 დამტკიცების შესახებ საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის 2018 წლის 22 თებერვლის №2‐94 ბრძანებაში“ ცვლილებების შეტანა; დ) შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და ანალიზის საფუძველზე, საჭიროების შემთხვევაში მოახდინოს საჯარო განხილვისათვის ადგილის შერჩევასთან დაკავშირებით საკანონმდებლო ცვლილებების ინიცირება. 13. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა: ა) კოორდინაცია გაუწიოს საქართველოში მცხოვრები რეპატრირებული მესხების თემის წარმომადგენლებისთვის სახელმწიფო ენის გამოცდაზე ორიენტირებული, ქართული ენის უფასო სასწავლო კურსების შეთავაზების მექანიზმების შემუშავებასა და განხორციელებას; ბ) განიხილოს საქართველოში დაბრუნებული მესხებისათვის მოქალაქეობის გამარტივებული წესით მინიჭების განახლებული მექანიზმების თაობაზე ინიციატივის წარდგენის საჭიროება; გ) ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან უმცირესობებისთვის საკონსულტაციო მექანიზმების საქართველოს პარლამენტში შექმნის საკითხზე; დ) შეიმუშაოს ეთნიკური უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში ინტერეთნიკური და ინტერკულტურული დიალოგის გაძლიერების გეგმა და მექანიზმები, თემთაშორისი უკონფლიქტო ურთიერთობების განვითარების მიზნით. 14. მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა: ა) უზრუნველყონ მერიის წარმომადგენლების ცოდნის და კომპეტენციის გაფართოება გენდერული თანასწორობის საკითხებზე; ბ) დანერგონ გენდერულად მგრძნობიარე ბიუჯეტის პრაქტიკა და გამოყონ შესაბამისი ფინანსური რესურსი გენდერული თანასწორობის სამოქმედო გეგმების მიზნებისა და ამოცანების უზრუნველსაყოფად; გ) შეისწავლონ საკვების ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით თავიანთი მუნიციპალიტეტის საჭიროებები, მათ შორის, ტერიტორიული ხელმისაწვდომობის/დაფარვის კუთხით და შეაგროვონ სტატისტიკური მონაცემები; დ) საჭიროების შესაბამისად საკვების ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად გაზარდონ მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტი, მოიძიონ დამატებითი სახსრები, ასევე, უზრუნველყონ საჭიროების მქონე ბენეფიციართათვის საკვების შინ მიტანა; ე) საკვების მიმღებ ბენეფიციართა სიების შედგენისას, ბენეფიციართა რეგისტრაციის თარიღის ნაცვლად, მათი ოჯახების საჭიროებებით იხელმძღვანელონ და ამის უზრუნველსაყოფად შეიტანონ ცვლილებები შესაბამის სამართლებრივ აქტებში; ვ) იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც ბავშვთა საკითხებზე მომუშავე შესაბამისი პასუხისმგებელი სამსახური სრულად არ დაკომპლექტებულა სათანადო კვალიფიკაციის მქონე მინიმალური კადრით, შეასრულონ ბავშვის უფლებათა კოდექსით დადგენილი ვალდებულება; 28 ზ) განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან თანამშრომლობით, სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებების პერსონალი გადაამზადონ დისტანციური სწავლების საკითხზე; თ) საჭიროების შემთხვევაში, შეაფასონ დისტანციური სააღმზრდელო პროცესის ხელმისაწვდომობის გამოწვევები და ამის საფუძველზე, შეიმუშაონ კონკრეტული გეგმა და გაატარონ პროცესის ხელშემწყობი სათანადო ღონისძიებები; ი) კერძოდ, შესაბამისმა მუნიციპალურმა სამსახურებმა მოახდინონ მისაწვდომობის ეროვნული სტანდარტების აღსრულებაზე ეფექტური ზედამხედველობა; კ) შეიმუშაონ და დანერგონ პროგრამები/სერვისები, რომლებიც ორიენტირებული იქნება შშმ პირების დასაქმების ხელშეწყობაზე; ლ) ბაგა‐ბაღებს, აღსაზრდელთა საჭიროებებიდან გამომდინარე დაამატონ ინკლუზიური განათლების სპეციალისტები, მათ შორის, ფსიქოლოგები, ლოგოპედები, ოკუპაციური თერაპევტები, ასისტენტები, მობილობისა და ორიენტაციის სპეციალისტები, სხვა სპეციალისტები; მ) განახორციელონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე‐18 მუხლით გათვალისწინებული საკონსულტაციო საბჭოების ფორმირება და ხელი შეუწყონ მათ ეფექტურ ფუნქციონირებას. განახორციელონ აღნიშნულ საბჭოებში შშმ აღსაზრდელთა მშობლების ჩართვა; ნ) განახორციელონ მონიტორინგი ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების გაუმჯობესების მიზნით და მოამზადონ შესაბამისი ანგარიშები; ო) უზრუნველყონ შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოების ეფექტიანად მუშაობა, მათ შორის, პანდემიის პირობებში, ონლაინსხდომების ჩატარების გზით; პ) შეაგროვონ სტატისტიკური მონაცემები მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ხანდაზმული პირების წინაშე არსებული საჭიროებების შესაფასებლად (ხანდაზმულთა საჭიროებების შეფასების დოკუმენტი). ამ ინფორმაციაზე დაყრდნობით შეიმუშაონ ხანდაზმულთა მიმართ მიზნობრივი პროგრამები, ასახონ ბიუჯეტში, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყონ ბიუჯეტის გაზრდა და დამატებითი სახსრების მოძიება; ჟ) ეკომიგრაციის თავიდან არიდების მიზნით პრევენციული ღონისძიებების გატარების შემთხვევაში სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს მიაწოდონ შესაბამისი ინფორმაცია; რ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინიტროსა და საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, ხელი შეუწყონ კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო‐საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას; ს) კერძოდ, თბილისის, ბათუმის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების მერიებმა 2022 წლის განმავლობაში შეაფასონ სოციალური საცხოვრისების სათანადოობა და საცხოვრებლად ვარგისიანობა, უარყოფითი დასკვნის შემთხვევაში კი, იქ მცხოვრები ადამიანები დაუყოვნებლივ უზრუნველყონ სათანადო და უსაფრთხო ალტერნატიული საცხოვრისით; ტ) კერძოდ, დედოფლისწყაროს, ზესტაფონის, სიღნაღის, ტყიბულის, ჭიათურისა და ხონის მუნიციპალიტეტების მერიებმა და საკრებულოებმა შეიმუშაონ და დაამტკიცონ „ადრეული და 29 სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ” საქართველოს კანონის 28‐ე მუხლის მე‐4 პუნქტის „დ“ და „ე“ ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტები; უ) კერძოდ, საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებმა სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხისა და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ფ) კერძოდ, საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებმა, საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროსა და საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით დაიწყონ მუშაობა გეგმაზე, რომელიც უზრუნველყოფს მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები არადომინანტური ეთნიკური ჯგუფებისთვის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებსა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გაზრდასა და მათ მიერ ენობრივი ბარიერის დაძლევის ხელშეწყობას; ქ) კერძოდ, საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებმა საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროსა და საქართველოს პარლამენტთან თანამშრომლობით დაიწყონ მუშაობა გეგმაზე, რომელიც უზრუნველყოფს მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები არადომინანტური ეთნიკური ჯგუფებისთვის საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) ან ამ ნორმატიული აქტების შესახებ ინფორმაციის (ძირითადი შინაარსის ჩათვლით) ხელმისაწვდომობის გაზრდასა და მათ მიერ ენობრივი ბარიერის დაძლევის ხელშეწყობას; ღ) კერძოდ, სამტრედიის, ლაგოდეხის, წალენჯიხის, წყალტუბოს, ზუგდიდის, ლენტეხის, ასპინძის, ბორჯომის, ზესტაფონის, სენაკის, რუსთავისა და სიღნაღის მუნიციპალიტეტებმა ბიუჯეტის ფორმირებისას, გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ გამოვლენილ გეოლოგიურად აქტიურ ტერიტორიებზე პრევენციული ღონისძიებების გასატარებლად, მოითხოვონ შესაბამისი ფინანსების გამოყოფა. 15. საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისიამ უზრუნველყოს საარჩევნო ადმინისტრაციის მოხელეთა განგრძობადი სწავლება შშმ ამომრჩეველთა უფლებებისა და საჭიროებების შესახებ. 16. საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების სატელევიზიო ტრანსლირება და ხელი შეუწყოს ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტის ტელეეთერით ხელმისაწვდომობასა და პოპულარიზებას ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში; 17 აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ შეისწავლოს ეკომიგრანტთა განსახლების კუთხით გამოყოფილი თანხის გაზრდის საჭიროების 30 საკითხი და შესაბამისი შუამდგომლობით მიმართოს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობას. 18. თანამდებობის პირებმა კანონმდებლობით მონიჭებული უფლებამოსილების განხორციელების დროს, დაიცვან უფლებადამცველთა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები და ხელი შეუწყონ მათ საქმიანობას. 19. ცენტრალური და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოთა და სხვა საჯარო დაწესებულებების ხელმძღვანელმა პირებმა მიიღონ პრევენციული ზომები პოლიტიკური შეხედულებების გამო თანამშრომელთა, მათ შორის, ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემასა და საბავშვო ბაღებში დასაქმებულ პირთა მიმართ დისკრიმინაციული მიდგომების თავიდან აცილების მიზნით. 20. იმ პასუხისმგებელმა უწყებებმა, რომლებმაც საანგარიშო პერიოდში ვერ უზრუნველყვეს „2020 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2021 წლის 12 ივლისის №710‐Vრს‐Xმპ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების სრულყოფილად შესრულება, განახორციელონ ყველა შესაძლო ღონისძიება აღნიშნული დავალებების შესასრულებლად. 21. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა პერიოდულად გაუწიოს მონიტორინგი „2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში მითითებული ფაქტების თავიდან აცილებისა და ამ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების შესრულებისკენ მიმართული ღონისძიებების განხორციელებას. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს აღნიშნული დავალებების შესრულების შესახებ ანგარიშები წარედგინოს 2023 წლის 1 მარტამდე. 22. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილი თბილისი, ____________ 2022 წ. N________ 31