„2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების შესახებ“

საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტი 2-20152/23 06-12-2023 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს ქალბატონო ეთერ, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის შესაბამისად გიგზავნით საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 61-ე მუხლის მე-2 პუნქტის მიხედვით საქართველოს პარლამენტში წარმოდგენილ „2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების“ პროექტზე (N1-12791/23; 29.09.2023) კომიტეტის დასკვნას, საქართველოს პარლამენტის დადგენილების პროექტს და თანმხლებ მასალას. გთხოვთ, მისცეთ შესაბამისი მსვლელობა. დანართი: 17 ფურცელი. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე პაატა კვიჟინაძე თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტი 2-20150/23 06-12-2023 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტს დასკვნა საქართველოს პარლამენტის საფინანსო-საბიუჯეტო კომიტეტმა 2023 წლის 6 დეკემბერს განიხილა საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 61-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, საქართველოს პარლამენტში წარმოდგენილი „2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების“ პროექტი (N1-12791/23; 29.09.2023). კომიტეტს მიზანშეწონილად მიაჩნია ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებთან დაკავშირებით წარმოდგენილი პროექტის განხილვა პარლამენტის პლენარულ სხდომაზე. კომიტეტის თავმჯდომარე პაატა კვიჟინაძე თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების შესახებ „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 61-ე მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად საქართველოს პარლამენტი ადგენს: დამტკიცდეს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ წარმოდგენილი 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები: 1. ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 2024-2026 წლებისთვის შეადგენს 3 პროცენტს. 2. საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლის შენარჩუნების მიზნით საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ 2024-2026 წლების განმავლობაში ძირითადად გამოყენებული იქნება პოლიტიკის განაკვეთი, რომლის ცვლილება ეკონომიკას გადაეცემა მონეტარული პოლიტიკის შემდეგი ინსტრუმენტებით: რეფინანსირების სესხები, ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი, მუდმივმოქმედი ინსტრუმენტები, სადეპოზიტო სერტიფიკატები, მეორადი ბაზრის ოპერაციები მთავრობის ფასიანი ქაღალდებით, სავალუტო ინტერვენციები, მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები და სხვა ინსტრუმენტები. 3. 2024-2026 წლების განმავლობაში სამომხმარებლო ფასების მოსალოდნელ დინამიკაზე გარეგანი ფაქტორებიდან მოქმედი შესაძლო რისკებია მსოფლიო სასაქონლო ბაზრებზე ენერგორესურსებზე, ნედლეულსა და საკვებ პროდუქტებზე ფასების ცვლილება, გეოპოლიტიკური რისკების გამწვავება, რეგულირებადი ფასების ცვლილება, განვითარებული ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მიერ მოსალოდნელზე უფრო მკაცრი პოლიტიკის გატარება და სხვა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკა არ მოახდენს რეაგირებას გარეგანი ფაქტორების შედეგად ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლიდან დროებითი გადახრისას, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც გადახრა იმდენად ძლიერია, რომ გავლენას ახდენს ინფლაციაზე მოქმედ ფაქტორებზე. 4. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილი ფუნდამენტურ

N 2-04/3483 29/09/2023 3483-04-2-202309291642 საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარეს ბატონ შალვა პაპუაშვილს 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების პროექტის შესახებ ბატონო შალვა, „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 61-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, წარმოგიდგენთ 2024-2026 წლების ფულადსაკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების პროექტს, საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის შესაბამის განკარგულებასთან ერთად. ამასთან, გიგზავნით განმარტებით ბარათს, რომელშიც აღწერილია საქართველოს მონეტარული პოლიტიკის ძირითადი პრინციპები, მიმდინარე მაკროეკონომიკური მდგომარეობა, მაკროეკონომიკური რისკები. დანართი: 14 (თოთხმეტი) ფურცელი. პატივისცემით, ნათელა თურნავა პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი საქართველოს ეროვნული ბანკი პროგნოზები და არსებული ეკონომიკური 28/09/2023 N 190 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების პროექტის შესახებ „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-15 მუხლის პირველი პუნქტის „ზ“ ქვეპუნქტის, მე-17 მუხლის მე-3 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტისა, ამავე მუხლის მე-5 პუნქტის, 61-ე მუხლის მე-2 და მე-5 პუნქტების საფუძველზე, ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილების (2023 წლის 25 სექტემბრის სხდომის ოქმი N7) შესაბამისად: 1. მოწონებულ იქნეს 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების პროექტი და არაუგვიანეს 1 ოქტომბრისა წარედგინოს საქართველოს პარლამენტს დასამტკიცებლად. 2. ეს განკარგულება ამოქმედდეს ხელმოწერისთანავე. ნათელა თურნავა პირველი ვიცე-პრეზიდენტი საქართველოს ეროვნული ბანკი პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების შესახებ „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 61-ე მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად საქართველოს პარლამენტი ადგენს: დამტკიცდეს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ წარმოდგენილი 2024-2026 წლების ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები: 1. ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 2024-2026 წლებისთვის შეადგენს 3 პროცენტს. 2. საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლის შენარჩუნების მიზნით საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ 2024-2026 წლების განმავლობაში ძირითადად გამოყენებული იქნება პოლიტიკის განაკვეთი, რომლის ცვლილება ეკონომიკას გადაეცემა მონეტარული პოლიტიკის შემდეგი ინსტრუმენტებით: რეფინანსირების სესხები, ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი, მუდმივმოქმედი ინსტრუმენტები, სადეპოზიტო სერტიფიკატები, მეორადი ბაზრის ოპერაციები მთავრობის ფასიანი ქაღალდებით, სავალუტო ინტერვენციები, მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები და სხვა ინსტრუმენტები. 3. 2024-2026 წლების განმავლობაში სამომხმარებლო ფასების მოსალოდნელ დინამიკაზე გარეგანი ფაქტორებიდან მოქმედი შესაძლო რისკებია მსოფლიო სასაქონლო ბაზრებზე ენერგორესურსებზე, ნედლეულსა და საკვებ პროდუქტებზე ფასების ცვლილება, გეოპოლიტიკური რისკების გამწვავება, რეგულირებადი ფასების ცვლილება, განვითარებული ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მიერ მოსალოდნელზე უფრო მკაცრი პოლიტიკის გატარება და სხვა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკა არ მოახდენს რეაგირებას გარეგანი ფაქტორების შედეგად ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლიდან დროებითი გადახრისას, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც გადახრა იმდენად ძლიერია, რომ გავლენას ახდენს ინფლაციაზე მოქმედ ფუნდამენტურ ფაქტორებზე. 4. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილი 1 2024-2026 წლების ფულად–საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები განმარტებითი ბარათი „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე–3 მუხლის შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკის (შემდგომში - ეროვნული ბანკი) ძირითადი ამოცანა ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფაა. ამასთან, ეროვნულმა ბანკმა უნდა უზრუნველყოს საფინანსო სისტემის სტაბილურობა და გამჭვირვალობა და ხელი შეუწყოს ქვეყანაში მდგრად ეკონომიკურ ზრდას, თუ ეს შესაძლებელია ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას მისი ძირითადი ამოცანის შესრულებას. „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 61-ე მუხლის შესაბამისად, არაუგვიანეს ყოველი წლის 1 ოქტომბრისა, ეროვნული ბანკი საქართველოს პარლამენტს წარუდგენს მომავალი სამი წლის ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების პროექტს, რომელიც უნდა მოიცავდეს ინფლაციის მიზნობრივ მაჩვენებელს, მონეტარული პოლიტიკის ძირითად ინსტრუმენტებს, რომლებსაც ეროვნული ბანკი მიზნობრივი ინფლაციის მისაღწევად გამოიყენებს, და შესაძლო მაკროეკონომიკური რისკების მიმოხილვას. ფასების სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად ეროვნული ბანკი მონეტარულ პოლიტიკას ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმით ახორციელებს, რომელიც დღეს საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკად არის აღიარებული. მას შემდეგ, რაც ქვეყნები ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმზე გადავიდნენ, საშუალოდ, ინფლაციის დონე მნიშვნელოვნად შემცირდა. ანალოგიურად, საქართველოშიც, ინფლაციის თარგეთირების შემოღების შემდეგ საშუალოდ ინფლაცია შემცირდა. 2009 წლიდან 2023 წლის აგვისტოს ჩათვლით საქართველოში წლიური ინფლაციის საშუალო მაჩვენებელი 4.6 პროცენტია. ამავე პერიოდში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი საშუალოდ 4.6 პროცენტი იყო (2018 წლამდე ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 3%-ზე მაღალი იყო). შედარებისთვის, ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმამდე, 1996-2008 წლებში, ინფლაცია საშუალოდ 10.2 პროცენტი იყო. ინფლაციის მაჩვენებელი, თარგეთირების რაც რეჟიმის ქვეყნისათვის პირობებში, ინფლაციის ინფლაციის ოპტიმალური მიზნობრივი დონეა, წინასწარ განისაზღვრება. თავის მხრივ, ინფლაციის ოპტიმალური დონის შეფასება სხვადასხვა გრძელვადიან ფაქტორზეა დამოკიდებული, მათ შორის, ეკონომიკაში პროდუქტიულობის ზრდის ტემპზე. ზოგადად, განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებში პროდუქტიულობის ზრდის ტემპი უფრო მაღალია, რის გამოც ასეთ ქვეყნებს, განვითარებულებთან შედარებით, არავაჭრობად სექტორში ინფლაციის უფრო მაღალი დონე ახასიათებთ. შესაბამისად, მაშინ, როდესაც განვითარებულ ქვეყნებში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლები, როგორც წესი, 1-2 პროცენტის ფარგლებშია, განვითარებად ქვეყნებში ის 2-4 პროცენტის ფარგლებში განისაზღვრება ხოლმე. აღნიშნულის გათვალისწინებით, 2018 წლიდან საქართველოში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 3 პროცენტია. აღნიშნული რეჟიმის პირობებში, მონეტარული პოლიტიკა ისე განისაზღვრება, რომ საშუალოვადიანი პერიოდისთვის ყოველთვის იყოს ინფლაციის მის მიზნობრივ მაჩვენებელთან დაბრუნების მოლოდინი, მათ შორის, კერძო სექტორის მხრიდან. შესაბამისად, მაშინ როდესაც აღნიშნული რეჟიმი უზრუნველყოფს საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის მის მიზნობრივ მაჩვენებელთან ახლოს ყოფნას, ამავე დროს, ინფლაციას, ეგზოგენურ შოკებზე საპასუხოდ, მიზნობრივი დონისაგან დროებით გადახრის საშუალებას აძლევს. ეგზოგენურ შოკებში იგულისხმება გარე, მონეტარული პოლიტიკისაგან დამოუკიდებელ, ფაქტორებში ცვლილებები. უნდა აღინიშნოს, რომ მონეტარული პოლიტიკის მიზანი ვერ იქნება და არც უნდა იყოს ინფლაციაზე მოქმედი მოკლევადიანი და ერთჯერადი ფაქტორების სრულად განეიტრალება, რადგან ასეთი პოლიტიკის შედეგი იქნებოდა ზედმეტად მაღალი მაკროეკონომიკური მერყეობა, რაც საშუალოვადიან პერიოდში „საქართველოს ეროვნული განმარტებულია, რომ ფასების ბანკის სტაბილურობის შესახებ“ „მონეტარული მიღწევას საქართველოს პოლიტიკის ართულებს. ორგანულ კომიტეტის კანონში გადაწყვეტილება მონეტარული პოლიტიკის შესახებ უნდა ეფუძნებოდეს საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლის შენარჩუნებას და არ უნდა იყოს გადამწყვეტი ისეთი მოკლევადიანი მიზნების მიღწევა, რომლებმაც შესაძლოა უარყოფითი გავლენა მოახდინოს საშუალოვადიან პერიოდში ფასების სტაბილურობაზე“. ინფლაციის თარგეთირების პირობებში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის ძირითადი ინსტრუმენტის - მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის (რეფინანსირების განაკვეთის) - ცვლილებით მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ცვლილების შესახებ მიიღწევა1. გადაწყვეტილება მაკროეკონომიკური გარემოს გაანალიზების, ფინანსურ ბაზრებზე არსებული ვითარების განხილვის, ინფლაციის დინამიკის პროგნოზირების, ინფლაციაზე მოქმედი მაკროეკონომიკური რისკებისა და ინფლაციის მოლოდინების შეფასების შედეგად განსაკუთრებულ შემთხვევებში, როდესაც მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი ძალიან მაღალ ნიშნულზეა, მაშინ ოპტიმალურია პოლიტიკის კიდევ უფრო გამკაცრებისთვის სხვა დამატებითი ინსტრუმენტების გამოყენება, რომლებიც საკრედიტო ზრდას შეანელებს. ბოლო პერიოდში ეროვნული ბანკის გადაწყვეტილებები სწორედ ამ პრინციპს ითვალისწინებდა. 1 2 მიიღება. იმ შემთხვევაში, თუ ინფლაციის პროგნოზი მის მიზნობრივ მაჩვენებელს აღემატება, მონეტარული პოლიტიკა გამკაცრდება, მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი გაიზრდება და პირიქით, თუ ინფლაციის პროგნოზი მიზნობრივ დონეს ჩამორჩება, მონეტარული პოლიტიკა შერბილდება - მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი გატარებული მონეტარული პოლიტიკის რეალურ შემცირდება. ეროვნული ბანკის მიერ ეკონომიკაზე გადაცემის სიძლიერისათვის მნიშვნელოვანია მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ცვლილება საბაზრო საპროცენტო განაკვეთებზე აისახოს. აქედან გამომდინარე, ფულად ბაზარზე საპროცენტო განაკვეთების სტაბილურობა საოპერაციო კუთხით ეროვნული ბანკის მთავარ ორიენტირს წარმოადგენს. ფულად ბაზარზე მიზნობრივი მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მისაღწევად ეროვნული ბანკი მონეტარული პოლიტიკის შემდეგ ინსტრუმენტებს იყენებს: რეფინანსირების სესხები, ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი, სადეპოზიტო სერტიფიკატები, მეორად ბაზარზე მთავრობის ფასიანი ქაღალდებით ოპერაციები, სავალუტო ინტერვენციები, მუდმივმოქმედი ინსტრუმენტები (ერთდღიანი სესხები ან დეპოზიტები), მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები ინსტრუმენტებიდან და მთავარი სხვა. ლიკვიდობის რეფინანსირების მართვის სესხებია. აღნიშნული ეროვნული ბანკი რეფინანსირების სესხებით, შესაბამისი გირაოს სანაცვლოდ, ბაზარს იმდენ ლიკვიდობას აწვდის, რამდენზეც, მოცემული საპროცენტო განაკვეთის პირობებში, არის ფულადი ბაზრის მოთხოვნა. რეფინანსირების სესხების საშუალებით ეროვნული ბანკი ეფექტურად მართავს საფინანსო სექტორის ლიკვიდობას, რაც საპროცენტო განაკვეთების სტაბილურობას უზრუნველყოფს. საბაზრო საპროცენტო განაკვეთები პოლიტიკის განაკვეთთან საკმაოდ ახლოსაა, რაც თავის მხრივ ნიშნავს, რომ მონეტარული პოლიტიკის გადაცემა ბანკთაშორის განაკვეთზე ეფექტურად ხდება. ბოლო წლების განმავლობაში მსოფლიო ეკონომიკა ერთმანეთის მიმყოლი შოკების წინაშე აღმოჩნდა, რის შედეგადაც გლობალურად მაღალინფლაციური წნეხი წარმოიქმნა. კოვიდ პანდემიამ და ვირუსის შესაკავებლად დაწესებულმა შეზღუდვებმა მიწოდების ჯაჭვების მოშლა განაპირობა, რამაც საბოლოოდ გლობალურად ფასები გაზარდა. ამის შემდგომ, მაშინ როცა პანდემიისგან გამოწვეული ეკონომიკური შოკი და მიწოდების ჯაჭვები ჯერ ბოლომდე აღდგენილი არ იყო, რუსეთი უკრაინაში შეიჭრა. რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრამ გლობალურად ენერგორესურსებისა და საერთაშორისო ბაზრებზე საკვები პროდუქტების მკვეთრი გაძვირება გამოიწვია. თუმცა 2022 წლის მეორე ნახევრიდან, საერთაშორისო სასაქონლო ბაზრებზე მიწოდების ჯაჭვების აღდგენის კვალდაკვალ, ნედლეულის ფასების შემცირების ტენდენცია გამოიკვეთა. საერთაშორისო გადაზიდვების ღირებულებაც ეტაპობრივად პანდემიამდელ დონეს დაუბრუნდა. ეს 3 ტენდენციები, გამყარებულ გაცვლით კურსთან ერთად, საქართველოს ბაზარს ეტაპობრივად გადმოეცა და იმპორტირებული ინფლაცია შეამცირა. გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკისა და საგარეო შოკების ეტაპობრივად ამოწურვის შედეგად, 2022 წლის მეორე ნახევრიდან ინფლაციას შემცირების ტენდენცია აქვს და 2023 წლის აპრილში მიზნობრივ 3 პროცენტიან დონესაც ჩამოცდა. 2023 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, მთლიანი ინფლაცია 0.9 პროცენტს, ხოლო საბაზო ინფლაცია, რომელიც სამომხმარებლო კალათიდან მაღალი მერყეობით გამორჩეულ სურსათის, ენერგომატარებლების და სიგარეტის ფასებს გამორიცხავს, 2.5 პროცენტს შეადგენს. ეროვნული ბანკის პროგნოზით, 2023 წლის ბოლომდე ინფლაცია სამიზნე მაჩვენებლის ქვემოთ შენარჩუნდება. მაღალი ინფლაციის ხანგრძლივი პერიოდის შემდეგ, დროებით მიზნობრივ დონეზე მეტად შემცირებული ინფლაცია გრძელვადიანი ინფლაციური მოლოდინების დამატებით ნორმალიზებას უწყობს ხელს, რაც, თავის მხრივ, ფასების სტაბილურობის წინაპირობაა. ამ ტენდენციების და მაკროეკონომიკური პროგნოზების გათვალისწინებით, 2023 წლის მაისიდან, მას შემდეგ რაც ადგილობრივ ინფლაციაშიც შემცირება გამოიკვეთა, ეროვნულმა ბანკმა მკაცრი მონეტარული პოლიტიკიდან ფრთხილი ბიჯებით გამოსვლა დაიწყო. ჯამურად მაისიდან მოყოლებული მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 1.0 პროცენტული პუნქტით (პპ) შემცირდა და აგვისტოს მდგომარეობით 10 პროცენტს შეადგენს. ეროვნული ბანკი ფრთხილ მიდგომას ირჩევს და მიუხედავად განაკვეთის შემცირებისა, მონეტარული პოლიტიკა კვლავ გამკაცრებულ პოზიციაზეა. ამის მიზეზი ინფლაციური რისკებია. საქართველო, როგორც მცირე ზომის, ღია ეკონომიკის მქონე ქვეყანა, გლობალურად მიმდინარე მოვლენების მიმართ მოწყვლადია. კერძოდ, მწვავე გეოპოლიტიკური მდგომარეობის შედეგად საერთაშორისო ბაზრებზე სასაქონლო პროდუქტების ფასების შესაძლო მერყეობა ერთ-ერთ მთავარ ინფლაციურ რისკად რჩება. ამასთან ერთად, საყურადღებოა ადგილობრივი ეკონომიკიდან მომდინარე ინფლაციური რისკებიც. შემცირების მიუხედავათ ადგილობრივად წარმოებული პროდუქტების ინფლაცია ჯერ კიდევ მაღალია და აგვისტოს მდგომარეობით 6.1 პროცენტს შეადგენს. ამასთანავე, ძლიერია ერთობლივი მოთხოვნაც. 2023 წლის პირველი შვიდი თვის საშუალო ეკონომიკური ზრდა 7.2 პროცენტია, მაშინ როდესაც, ეროვნული ბანკის პროგნოზით, 2023 წლის რეალური მთლიანი შიდა პროდუქტის 6 პროცენტით ზრდაა მოსალოდნელი. იმ შემთხვევაში, თუ ეკონომიკური ზრდა, ძლიერი ერთობლივი მოთხოვნის გამო, მოსალოდნელზე მაღალი იქნება, ინფლაციაზე დამატებითი წნეხი წარმოიქმნება, რაც მოთხოვნის მხრიდან წარმოქმნილ პოტენციურ ინფლაციურ ზეწოლას საყურადღებო ფაქტორად ტოვებს. 4 მიმდინარე საბაზო მაკროეკონომიკური პროგნოზით, 2023 წელს ინფლაცია საშუალოდ 2.4%-ის ფარგლებში იქნება. 2024 წელს კი, მეტწილად მიმდინარე წლის საბაზო ეფექტის ფონზე, მიზნობრივ დონეს დროებით გადააჭარბებს და შემდგომ მის გარშემო დასტაბილურდება. პროგნოზირებული ინფლაციის მიზნობრივი დონიდან ქვემოთ გადახრას, დიდწილად, ხელს მაღალი საგარეო შემოდინებების შედეგად გამყარებული გაცვლითი კურსი უწყობს, რაც ძლიერი ადგილობრივი ხარჯვით განპირობებულ ინფლაციურ წნეხსაც აბალანსებს. საგარეო შემოდინებების მოსალოდნელი ნორმალიზების ფონზე, სხვა თანაბარ პირობებში, როგორც გამყარებული გაცვლითი კურსის, ასევე ძლიერი მოთხოვნის ეფექტი ნელ-ნელა დაიწყებს მილევას, რაც ინფლაციის მიზნობრივ დონესთან დაახლოვებას შეუწყობს ხელს. ამავდროულად, ინფლაციის შემცირებას კლებადი მოკლევადიანი ინფლაციური მოლოდინები და საერთაშორისო სასაქონლო პროდუქტების ფასების ნორმალიზაციაც განაპირობებს. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ გლობალურ სასაქონლო ბაზრებზე ვითარება მაღალი მერყეობით ხასიათდება და, შესაბამისად, საერთაშორისო ფასების ზრდის შემთხვევაში, სხვა თანაბარ პირობებში, ინფლაციური წნეხი, შესაძლოა, კვლავ გაძლიერდეს (იხ. დიაგრამა N2). დიაგრამა N2 წლიური ინფლაციის პროგნოზი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, აგვისტო 2023 5 რაც შეეხება ეკონომიკურ აქტივობას, საბაზო პროგნოზით, 2023 წელს ეკონომიკა, სხვა თანაბარ პირობებში, 6%-ით გაიზრდება, რაც, მეტწილად, პოსტპანდემიურ პერიოდში ეკონომიკის პოტენციალის მოსალოდნელზე უფრო სწრაფი აღდგენით აიხსნება. კერძოდ, ეკონომიკის პოტენციური ზრდის ტემპის დაჩქარებას ასტიმულირებს მიმდინარე პერიოდში საწარმოო ფაქტორების გაზრდილი ინვესტიციები. ამავდროულად, არსებული პროდუქტიულობა და გეოპოლიტიკური ვითარების გამო მნიშვნელოვნად გაზრდილი საგარეო შემოდინებები ადგილობრივად მოხმარების მასტიმულირებელიც ხდება. გარდა ამისა, მიმდინარე წელს, ეკონომიკურ ზრდაში შიდა მოთხოვნის მაღალ კონტრიბუციას გასული წლის საბაზო ეფექტიც შეუწყობს ხელს. შესაბამისად, თუკი 2022 წლის ეკონომიკური ზრდა, ძირითადად, საგარეო მოთხოვნით იყო განპირობებული, 2023 წელს მისი მთავარი კონტრიბუტორი შიდა მოთხოვნა და ინვესტიციები იქნება. აღსანიშნავია, რომ გლობალურად და, განსაკუთრებით, რეგიონში მაღალი გაურკვევლობების ფონზე, ვითარება კვლავ სწრაფად ცვალებადია. ამ ფონზე მნიშვნელოვანია, რომ მონეტარული პოლიტიკის რეაგირება იყოს ფრთხილი და მოზომილი, რათა თავიდან იქნას აცილებული კეთილდღეობის ის ჯამური დანაკარგი, რომელიც ასეთ დროს განაკვეთის მკვეთრ ცვლილებებს მოჰყვება. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ ინფლაცია სწრაფად დაუბრუნდა მის მიზნობრივ დონეს და მოკლევადიანად მას მნიშვნელოვნად ჩამოსცდა კიდეც, ეროვნული ბანკი ითვალისწინებს საბაზო სცენართან დაკავშირებულ რისკებსაც და პოლიტიკის განაკვეთის შემცირებას მხოლოდ ზომიერი ბიჯებით განაგრძობს. საშუალოვადიან პერიოდში, ინფლაციური რისკების შემსუბუქების პარალელურად, განაკვეთი მის ნეიტრალურ დონეს (მიმდინარე შეფასებით 7%-ს) ეტაპობრივად დაუახლოვდება. 6 დიაგრამა N3 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის პროგნოზი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, აგვისტო 2023 ხაზი უნდა გაესვას იმას, რომ მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის პროგნოზი არ გულისხმობს ეროვნული ბანკის დაპირებას მონეტარული პოლიტიკის შემდგომ გადაწყვეტილებებთან დაკავშირებით. იგი წარმოადგენს მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის საორიენტაციო ტრაექტორიას იმ დაშვებით, რომ ეგზოგენური ფაქტორები პროგნოზში გათვალისწინებული სცენარით მომავალში ახალი პროგნოზირებულისაგან მონაცემები განვითარდება. შესაბამისად, განსხვავებულ თუკი სურათს წარმოაჩენს, რაც ბოლოდროინდელ სწრაფად ცვალებად გარემოში რამდენჯერმე მოხდა და კვლავაც გამორიცხული არ არის, მონეტარული პოლიტიკის პასუხიც განსხვავებული იქნება. მიუხედავად პროგნოზის თანმხლები არსებული გაურკვევლობისა, მომავალი მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთების სავარაუდო ტრაექტორია სასარგებლო ინფორმაციას შეიცავს, ვინაიდან მასზეა დამოკიდებული ლარის გრძელვადიანი საპროცენტო განაკვეთები. ინფლაციისა და მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის მოსალოდნელი დინამიკა დიდწილად არის დამოკიდებული იმაზე, თუ როგორ განვითარდება გეოპოლიტიკური მდგომარეობა. ამასთანავე, გამომდინარე იქედან, რომ საქართველოში დოლარიზაციის დონე ჯერ კიდევ მაღალია, ქვეყანა საგარეო შოკების მიმართ ძალიან მოწყვლადი რჩება. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია გავიაზროთ ის რისკები, რომელთაც შესაძლოა, არსებული 7 პროგნოზისაგან გადახრა განაპირობოს. ასეთი ტიპის რისკები ძირითადად ინფლაციურია და, შესაბამისად, ეროვნული ბანკი მთლიანობაში მაინც მკაცრ პოზიციას ინარჩუნებს. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საბაზო მაკროეკონომიკურ პროგნოზთან ერთად ალტერნატიულ სცენარსაც განვიხილავთ. მონეტარული პოლიტიკის ბოლო ანგარიშში, ალტერნატიული საპროგნოზო სცენარი, ძირითადად, რუსეთ-უკრაინის ომთან დაკავშირებული ფულადი ნაკადების შემოდინებების მყისიერ შეკვეცასა და ხელფასიფასის სპირალის გამწვავებას გულისხმობს. თავის მხრივ, საყურადღებოა, რომ ამ სცენარში ვითარებას დამატებით გააუარესებს შესაბამისად აისახება ქვეყნის რისკის რეგიონის რისკიანობის ზრდა, რაც პრემიასა და, დროებით, ნეიტრალური საპროცენტო განაკვეთის ზრდაზეც. აღნიშნული სცენარის რეალიზების შემთხვევაში, ეკონომიკური აქტივობა მკვეთრად შენელდება და 2023 და 2024 წლებში მშპ-ის ზრდა, შესაბამისად, 5%-სა და 3%-მდე დაიწევს (იხ. დიაგრამა N4). დიაგრამა N4 რეალური მშპ-ს ზრდა საბაზო და ალტერნატიული სცენარების მიხედვით. წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, აგვისტო 2023 8 ალტერნატიულ სცენარში, საბაზო სცენართან შედარებით, გაცვლითი კურსი უფასურდება. კერძოდ, რუსეთ-უკრაინის ომთან დაკავშირებული ფულადი ნაკადების შემოდინებების მყისიერ შეკვეცას საგარეო მოთხოვნის კლება დაემატება, რაც, მიმდინარე ანგარიშის გაუარესების გამო, გაუფასურების წნეხს მნიშვნელოვნად გაზრდის. ეს, საბოლოოდ, დოლარიზაციის გათვალისწინებით, შუალედური ხარჯებისა და მოლოდინების არხით, ინფლაციაზე გაზრდის ზეწოლას. თავის მხრივ, ბოლო პერიოდში კლებადი ტენდენციის მიუხედავად, წარსულში ხანგრძლივად მაღალი ინფლაციის ფონზე, ახალი მძლავრი ინფლაციური წნეხის ქვეშ, მნიშვნელოვნად გაიზრდება მონეტარული პოლიტიკის სანდოობის შოკის ალბათობა, რაც გაზრდის ინფლაციის გრძელვადიან მოლოდინებს. ეს კი, მათ შორის, გაამწვავებს შრომის ბაზრიდან მომდინარე წნეხსაც, წარმოშობს ხელფასი-ფასების სპირალს და გააუარესებს ინფლაციური გარემოს პერსპექტივებს. ეს ყოველივე კი პოლიტიკის მკვეთრ რეაგირებას მოითხოვს. საბოლოოდ, აღნიშნული მწვავე, თუმცა ნაკლებად ალბათური, სცენარის რეალიზების შემთხვევაში, 2024 წელს ინფლაცია საბაზო სცენართან შედარებით, საშუალოდ 1.5 პპ-ით მაღალი იქნება (იხ. დიაგრამა N5). დიაგრამა N5 წლიური ინფლაცია საბაზო და ალტერნატიული სცენარების მიხედვით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, აგვისტო 2023 9 ამ განსაკუთრებით მწვავე სცენარის მიმართ ეროვნულ ბანკს დაბალი ტოლერანტობა ექნება, რაც მონეტარული პოლიტიკის მკვეთრ გამკაცრებაში და, საჭიროების შემთხვევაში, დამატებითი ინსტრუმენტების გამოყენებაში გამოიხატება. კერძოდ, მოცემული სცენარით, მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ტრაექტორია 2024 წელს საბაზო სცენართან შედარებით, საშუალოდ 2 პპ-ით ზემოთ აიწევს და შემდგომ ნორმალიზაციას, გაზრდილი რისკების პირობებში, ნელი ტემპით, ინფლაციის მოლოდინების დასტაბილურების კვალდაკვალ, მოახდენს (იხ. დიაგრამა N6). დიაგრამა N6 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი საბაზო და ალტერნატიული სცენარების მიხედვით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, აგვისტო 2023 მომდევნო სამი წლის განმავლობაში შესაძლო არაპროგნოზირებადი შოკების კატეგორიას განეკუთვნება გეოპოლიტიკური მდგომარეობიდან მომდინარე რისკები. მაგალითად, ჯერ კიდევ მაღალი გაურკვევლობაა იმის ირგვლივ, თუ როდის დასრულდება რუსეთ-უკრაინის ომი და, ასევე, რამდენად ხანგრძლივად შენარჩუნდება რუსეთიდან საქართველოში მიგრაციული ტალღების ფონზე გაზრდილი მოთხოვნა და ლარის დოლართან მიმართებით გამყარებული გაცვლითი კურსი. რისკის მატარებელია, აგრეთვე, ენერგომატარებლებსა და საკვებზე ფასების ცვლილება, რეგულირებადი ფასების ცვლილება, ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში მონეტარული პოლიტიკის 10 მდგომარეობის ცვლილება და სხვა. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ რისკები, შესაძლოა, მიმართული იყოს ფასების როგორც ზრდის, ასევე შემცირებისაკენ. საქართველოს ტიპის მცირე ღია ეკონომიკის მქონე ქვეყნის შემთხვევაში, რომელიც ინტეგრირებული არ არის რომელიმე სტაბილური მონეტარული პოლიტიკის მქონე ეკონომიკასთან, დამოუკიდებელი მნიშვნელოვანია. ამავდროულად, მონეტარული გრძელვადიანი პოლიტიკის ეკონომიკური არსებობა ზრდისათვის აუცილებია კაპიტალის თავისუფალი მობილობა. ეს ორი პირობა კი მცურავი გაცვლითი კურსის რეჟიმის არსებობას მოითხოვს. გაცვლითი კურსი შოკების შთანთქმის ფუნქციას ასრულებს, რამდენადაც, უარყოფითი (დადებითი) საგარეო შოკის შემთხვევაში, გაცვლითი კურსის ცვლილება ქვეყნის კონკურენტუნარიანობას (სამომხმარებლო ფასების სტაბილურობას) ინარჩუნებს და ამ გზით ეკონომიკურ ზრდასა და ინფლაციაზე აღნიშნული შოკის გავლენას ასუსტებს. როგორც საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მისია ვირტუალური ვიზიტის ბოლო პრეს რელიზში აღნიშნავს, „გაცვლითი კურსის მოქნილობა და რეზერვების დაგროვება მთავარი დაცვაა საგარეო შოკების მიმართ.“ მცურავი გაცვლითი კურსის პირობებში, გაცვლითი კურსის მაჩვენებელი ბაზარზე მოთხოვნა-მიწოდების შესაბამისად განისაზღვრება. კურსის მოკლევადიანი დინამიკა და მერყეობა ბაზრის კონიუნქტურასა და მოლოდინებზეა დამოკიდებული, ხოლო საშუალო და გრძელვადიან კურსს განსაზღვრავს ისეთი ფუნდამენტური მაკროეკონომიკური ფაქტორები, როგორებიცაა საქონლისა და მომსახურების იმპორტისა და ექსპორტის დინამიკა, ფულადი გზავნილები და სხვა საგარეო ეკონომიკური მაჩვენებლები. მცურავი გაცვლითი კურსის რეჟიმების პირობებში, ინტერვენციები იშვიათად გამოიყენება და რაც უფრო განვითარებულია საფინანსო სისტემა, მით უფრო ნაკლებად ხდება ჩარევა სავალუტო ბაზარზე. სავალუტო ინტერვენციისათვის გამოყენებული ინსტრუმენტები შეიძლება იყოს სრულად დისკრეციული ან - წესებზე დაფუძნებული; ღია ან დახურული; სპოტ ბაზარზე ან ფიუჩერსების ბაზარზე; მიმდინარე მდგომარეობის მიხედვით ან წინასწარ გამოცხადებული კალენდარით; ცენტრალური ბანკის გადაწყვეტილებით ან ოფციონის მეშვეობით და სხვა. ინტერვენციების მიზანი, ძირითადად, შეიძლება, იყოს კურსის მაღალი მერყეობების შემცირება, რეზერვების დაგროვება ან/და საგარეო კონკურენტუნარიანობის მხარდაჭერა. საქართველოს შემთხვევაში ეროვნული ბანკი სავალუტო ინტერვენციების რამდენიმე ინსტრუმენტს იყენებს: ა) დისკრეციული აუქციონი, ბ) ვალუტის წესებზე დაფუძნებული ყიდვა ან გაყიდვა და გ) წინასწარ გამოცხადებული ოფციონი (რომელიც ამჟამად არ არის აქტიური). ვალუტის წესებზე დაფუძნებული ყიდვა/გაყიდვა BMatch-ის საერთაშორისო პლატფორმაზე ხორციელდება და მისი მთავარი მიზანი გაცვლითი კურსის ჭარბი მერყეობის შერბილებაა და, სიტუაციის მიხედვით, ის შეიძლება, საერთაშორისო რეზერვების დაგროვებასაც ემსახურებოდეს. მართლაც, საერთაშორისო სავალუტო 11 ფონდის პრეს რელიზშიც ხაზგასმულია, რომ „სავალუტო ბუფერების შევსება მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია და, საგარეო წყაროებიდან მოსალოდნელზე მაღალი შემოდინებების პირობებში, ეროვნულმა ბანკმა, ცენტრალური ბანკებისთვის სტანდარტული მეთოდებით - სავალუტო ინტერვენციებით - სათანადოდ შეავსო რეზერვები.“ ამასთან აღსანიშნავია, რომ BMatch პლატფორმის ოპერაციული მოწყობა სავალუტო აუქციონის ანალოგიურია, კერძოდ: როდესაც ეროვნული ბანკი უცხოურ ვალუტას ყიდულობს, Bmatch-ის პროგრამული ალგორითმის მიხედვით, ავტომატურად კმაყოფილდება ის განაცხადი, სადაც დოლარი ყველაზე იაფია. ანალოგიურად, გაყიდვისას პირველად კმაყოფილდება პლატფორმაზე იმ მომენტში არსებული ის განაცხადი, სადაც დოლარი ყველაზე ძვირია. ამგვარი მექანიზმი შეძლებისდაგვარად ამცირებს გაცვლით კურსის მერყეობას ისე, რომ ბაზარზე არსებულ ტრენდს არ ცვლის და კონტრაგენტების (გარიგების მონაწილე მხარეების) მიმართ სუბიექტურ გადაწყვეტილებებს სრულად გამორიცხავს. 2023 წლის განმავლობაში, ეროვნული ბანკი, წინა წლებთან შედარებით, უფრო აქტიურად ახორციელებს სავალუტო ინტერვენციებს, რისი ძირითადი მიზანი ჭარბი მერყეობის შერბილება და საერთაშორისო სავალუტო რეზერვების ადეკვატური დონის ფარგლებში შენარჩუნებაა. სავალუტო რეზერვების ადეკვატურ დონემდე დაგროვება გვეხმარება ქვეყნის სუვერენული რისკის მინიმიზაციაში, რაც პოზიტიური ფაქტორია ინვესტიციებისა და მაკროეკონომიკური სტაბილურობისათვის. ამჟამად ქვეყნის საერთაშორისო რეზერვები ადეკვატური დონის ქვედა ზღვართან არის ახლოს. შესაბამისად, მომატებული სავალუტო შემოდინებების ფონზე, ეროვნული ბანკი სავალუტო ინტერვენციებით საერთაშორისო რეზერვების მოცულობას ზრდის. ეროვნულ ბანკს მიაჩნია, რომ ზემოთ წარმოდგენილი ფულად–საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა უზრუნველყოფს საშუალოვადიან პერიოდში ფასების სტაბილურობას. შესაბამისად, ის გაზრდის საქართველოს ეკონომიკის მდგრადობას პოტენციური შოკების მიმართ და ხელს შეუწყობს ეკონომიკის სტაბილურ და გრძელვადიან ზრდას. 12

ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 15.12.2023 ʹʨʱʰʯˆʰʹʫʨʹʨˆʬʲʬʩʨ „2024-2026 ˄ʲʬʩʰʹʼʻʲʨʫ˟ʹʨʱʸʬʫʰʺʵʫʨʹʨʭʨʲʻʺʵʶʵʲʰʺʰʱʰʹ˃ʰʸʰʯʨʫʰʳʰʳʨʸʯʻʲʬʩʬʩʰʹˀʬʹʨˆʬʩ“ ʹʨʱʰʯˆʰʹʨʾ˄ʬʸʨ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹʫʨʫʪʬʴʰʲʬʩʰʹʶʸʵʬʽʺʰ„2024-2026 ˄ʲʬʩʰʹʼʻʲʨʫ˟ʹʨʱʸʬʫʰʺʵʫʨʹʨʭʨʲʻʺʵ ʶʵʲʰʺʰʱʰʹ˃ʰʸʰʯʨʫʰʳʰʳʨʸʯʻʲʬʩʬʩʰʹˀʬʹʨˆʬʩ“ ʹˆʫʵʳʨʮʬʪʨʴʹʨˆʰʲʭʬʲʰʶʸʵʬʽʺʰ ȹ˟  ʹˆʫʵʳʰʹʯʨʭʳˇʫʵʳʨʸʬ ʶʨʶʻʨˀʭʰʲʰˀʨʲʭʨ ʰʴʼʵʸʳʨ˂ʰʨʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʹʨˆʬʩ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʫʨ˄ʿʬʩʰʹʫʸʵ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʫʨʳʯʨʭʸʬʩʰʹʫʸʵ ʱʭʵʸʻʳʰʹʨʾ˄ʬʸʨ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʸʬʷʰʳʰ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰ 15/12/2023 12:51:34 ʳʵʳˆʸʬ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʱʭʵʸʻʳʰ 77 15/12/2023 12:51:50 ʫʨʳʻʳʸʨʸʨʴʨʱʹʸ ʾʰʨʱʬʴ˅ʰʹʿʸʨ ʹʨʱʰʯˆʰʪʨʫʨ˄ʿʭʬʺʰʲʰʨ 0 52 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰʼʸʨʽ˂ʰʬʩʰʯ ʼʸʨʽ˂ʰʰʹʫʨʹʨˆʬʲʬʩʨ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʨʸ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵ ʩʫʨ ʬʸʵʭʴʻʲʰʫʨʫʬʳʵʱʸʨʺʰʻʲʰʹʨˆʬʲʳ˄ʰʼʵʹʯʭʰʹ 1 1 1 ʴʨ˂ʰʵʴʳʵ˃ʸʨʵʩʨ˟˃ʨʲʨʬʸʯʵʵʩʨˀʰʨ 1 19 1 ʶʵʲʰʺˇʪʬʭʸʵʶʬʲʰʹʵ˂ʰʨʲʰʹʺʬʩʰ 3 1 3 ʶʵʲʰʺˇʪʲʬʲʵ˟ʶʨʸʺʴʰʵʸʵʩʨʹʨʽ˟ʯʭʰʹ 1 1 1 ʶʵʲʰʺˇʪʸʬʼʵʸʳʬʩʰʹˇʪʻʼʰ 2 3 2 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰʬʭʸʵʵʶʺʰʳʰʹʺʬʩʰ 2 0 2 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰʯʨʭʰʹʻʼʲʬʩʨ 2 0 2 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʯʭʰʹ 5 0 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰˆʨʲˆʰʹ˃ʨʲʨ 8 1 ʶʵʲʰʺʰʱʻʸʰˇʪʻʼʰʪʰʸˁʰ 3 1 3 ʶʵʲʰʺʰʱʻʸʰˇʪʻʼʰʳʵʽʨʲʨʽʬʬʩʰ 1 1 1 ʼʸʨʽ˂ʰʰʹʪʨʸʬˀʬ 3 5 ʽʨʸʯʻʲʰʵ˂ʴʬʩʨ 71 4 69 103 37 77 ʹʨʩʵʲʵʵˀʬʫʬʪʰ ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ 5 8 0 3 2 0 26 ʪʭʬʸʫʰof 4 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 15.12.2023 ʰʴʫʰʭʰʫʻʨʲʻʸʰʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰ ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ʨʽʻʩʨʸʫʰʨʯʬʵʴʨ X ʨˆʭʲʬʫʰʨʴʰʨʸʳʨʮ ʩʨʽʸʨ˃ʬʫʨʭʰʯ ʩʬʴʨˀʭʰʲʰʪʰʨ X X ʩʬʷʨˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ ʩʬʸʨʰʨʰʸʨʱʲʰ X X ʩʬʸʨʰʨʰʸʨʱʲʰ ʫʨˁʰ  X X ʩʬʸʨ˃ʬʸʨʳʰʴʨ X X ʩʰʯʨ˃ʬʳʨʰʨ X X ʩʵʱʻˁʨʭʨʯʰʴʨʯʰʴ ʩʵʲʽʭʨ˃ʬʨʴʮʵʸ X X ʩʵʲʽʭʨ˃ʬʬʲʰʹʵ X X ʩʵʺʱʵʭʬʲʰʪʰʵʸʪʰ ʩʵ˅ʵʸʰˀʭʰʲʰʳʨʱʨ X X ʩʻˁʻʱʻʸʰʨʴʨ X ʪʵʫʨʩʸʬʲʰ˃ʬʪʰʵʸʪʰ ʪʵ˂ʰʸʰ˃ʬʬʲʪʻˇʨ X ʪʵ˂ʰʸʰ˃ʬʸʵʳʨʴ X ʫʨʭʰʯʻʲʰʨʴʰʩʬʽʨ X X ʫʨʲʨʽʰˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʫʨʸʪʨʲʰʮʨʻʸ X X ʫʨʹʬʴʰʰʹʱʵ X X ʫʨʻˀʭʰʲʰʳʰˆʬʰʲ X ʫʬʱʨʴʵʰ˃ʬˆʨʺʰʨ X ʫʻʪʲʨ˃ʬʮʨʨʲ X ʬʲʰʹʨˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ ʬʴʻʽʰ˃ʬʨʭʯʨʴʫʰʲ X ʬʴʻʽʰ˃ʬʪʵˁʨ X X ʭʨˀʨ˃ʬʪʰʵʸʪʰ ʭʨˀʨ˃ʬʪʸʰʪʵʲ ʭʵʲʹʱʰʪʰʵʸʪʰ X X ʮʨʭʸʨʫʨˀʭʰʲʰʰʸʳʨ X X ʮʨʸʽʻʨʰʸʨʱʲʰ X X ʮʰʲʼʰʳʰʨʴʰʫʨʭʰʯ X ʯʨʲʨʱʭʨ˃ʬʨʸˁʰʲ X X ʯʵʲʵʸʨʰʨʬʫʰˀʬʸ X X ʯʻʸʨʮʨˀʭʰʲʰʽʬʯʬʭʨʴ X ʰʴˇʰʨʼʸʰʫʵʴ X ʰʵʴʨʯʨʳʰˀʭʰʲʰʸʨʺʰ X X ʰʹʳʨʰʲʵʭʰʨʩʫʻʲʨ ʱʨ˅ʨʸʨʭʨʫʨʭʰʯ X X ʱʨˆʨ˃ʬʭʲʨʫʰʳʬʸ X X ʱʨˆʰʨʴʰʪʰʵʸʪʰ X X ʱʨˆʰˀʭʰʲʰʱʨˆʨ X X ʱʬʸʬʹʬʲʰ˃ʬˀʨʲʭʨ X ʱʭʰʷʰʴʨ˃ʬʶʨʨʺʨ X X ʱʭʰʸʱʬʲʰʨʳʨʴʻˁʨʸ ʱʭʰ˂ʰʨʴʰʩʨʰʨ X X ʱʰʸʱʰʺʨ˃ʬʫʨʭʰʯ ʱʰʸ˂ˆʨʲʰʨʰʸʨʱʲʰ X X ʱʰʻʸʬʾʰʨʴʰʹʻʳʩʨʺ X X ʱʵʩʨˆʰ˃ʬʰʸʨʱʲʰ X X ʱʵʩʰʨˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ X X ʱʵʴ˂ʬʲʰ˃ʬʸʬʹʨʴ X X ʱʵʸ˃ʨʰʨʯʨʳʨʸ X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X X X X X X X X X X X X X ʪʭʬʸʫʰof 4 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 15.12.2023 ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ʲʨˀˆʰʳʨʸʰʨʳ X X ʲʰʲʻʨˀʭʰʲʰʩʬʽʨ X ʲʵʳʰʴʨ˃ʬʮʨʮʨ X X ʳʨʯʰʱʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ X X ʳʨʴʻʱʰʨʴʰʹʨʳʭʬʲ X X ʳʨʴˇʪʨʲʨ˃ʬʶʨʨʺʨ ʳʨ˅ʨʸʨˀʭʰʲʰʪʻʸʨʳ X X ʳʨ˅ʻʺʨ˃ʬʴʰʱʨ X ʳʪʨʲʵʩʲʰˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ ʳʫʰʴʨʸʨ˃ʬʳʨʳʻʱʨ X X ʳʬʪʸʬʲʰˀʭʰʲʰʭʨˆʺʨʴʪ ʳʬʮʻʸʴʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʳʬˀʭʬʲʰʨʴʰʪʵʪʰ X X ʳʬ˃ʳʨʸʰʨˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʳʰʴʨˀʭʰʲʰʨʱʨʱʰ ʳʰʸʮʵʬʭʰʹʨʭʨʲʨʴ X X ʳʰʽʨʴʨ˃ʬʪʰʭʰ ʳʰʽʨ˃ʬʪʬʲʨ ʳʰʽʬʲʨ˃ʬʮʨʨʲ X X ʳʵ˄ʬʸʬʲʰʨʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʴʨʱʨʰ˃ʬʺʨʸʰʬʲ X X ʴʨʿʵʼʰʨʱʵʩʨ ʴʨ˂ʭʲʰˀʭʰʲʰʨʴʨ X X ʴʰʱʵʲʨʰˀʭʰʲʰʸʨʳʨʮ ʵʩʵʲʨˀʭʰʲʰʨʴʺʵʴ X X ʵʫʰˀʨʸʰʨʩʬʽʨ ʵʽʸʰʨˀʭʰʲʰʱʨˆʨʩʬʸ ʵˆʨʴʨˀʭʰʲʰʨʴʸʰ X X ʶʨʶʻʨˀʭʰʲʰˀʨʲʭʨ X X ʸʨʽʭʰʨˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʹʨʩʵˈʬʸʳʨʴ X X ʹʨʳʨʫʨˀʭʰʲʰʹʨʲʵʳʬ ʹʨʳʴʰ˃ʬˆʨʯʻʴʨ ʹʨʳˆʨʸʨʻʲʰʪʬʲʨ X X ʹʨʳˆʨʸʨ˃ʬʫʰʳʰʺʸʰ ʹʨʳˆʨʸʨ˃ʬʴʰʱʵʲʵʮ X X ʹʨʴʰʱʰ˃ʬʪʻʩʨʮ ʹʨʴʰʱʰ˃ʬʭʰʽʺʵʸ X X ʹʨʸˇʭʬʲʨ˃ʬʳʰˆʬʰʲ X X ʹʬʼʨˀʭʰʲʰʬʱʨ X X ʹʰʩʨˀʭʰʲʰʹʻʲˆʨʴ ʹʵʴʾʻʲʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ X X ʹʵʹʰʨˀʭʰʲʰʪʰʵʸʪʰ X ʹʻʩʨʸʰʹʵʮʨʸ X X ʺʨʩʨʺʨ˃ʬʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʺʻʸ˃ʬʲʨ˃ʬʴʵʫʨʸ X X ʻʹʻʼʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ ʽʨʫʨʪʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʽʨʸʫʨʭʨʩʨˁʻʱʰ ʽʨʸʻʳʰ˃ʬʲʬʭʨʴ X X ʽʭʨʸʨʰʨʳʬʸʨʩ X X ʽʻʸʨʹʩʬʫʰʨʴʰʹʨʲʵʳʬ X X ʾʻʫʻˀʨʻʸʰʨʲʻʫʨ X ʿʨʭʬʲʨˀʭʰʲʰʳʰˆʬʰʲ ˀʨʭʪʻʲʰ˃ʬˀʨʲʭʨ ˀʨʸʳʨʴʨˀʭʰʲʰʯʬʴʪʰʮ X X ˀʨʺʨʱʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X X X X ʪʭʬʸʫʰof 4 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 15.12.2023 ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ˁʨʱʭʬʺʨ˃ʬʪʰʵʸʪʰ X X ˁʨʴʽʹʬʲʰʨʴʰʪʵʫʬʸ˃ʰ X X ˁʨʸʱʭʰʨʴʰʯʨʳʨʸ X ˁʨʸʱʭʰʨʴʰʽʬʯʬʭʨʴ X X ˁʰʪʵʪʰ˃ʬʭʨʹʰʲ X X ˁʰʽʵʭʨʴʰʰʸʨʱʲʰ X X ˁʵˁʬʲʰ˂ʬʮʨʸ ˁˆʬʰ˃ʬʴʨʺʵ X ˁˆʬʰ˃ʬʸʵʹʺʵʳ X ˂ʨʪʨʸʬʰˀʭʰʲʰʪʰʵʸʪʰ X X ˄ʨʽʨ˃ʬʩʬʷʨʴ X X ˄ʰʯʲʰ˃ʬʨʴʨ X ˄ʰʲʵʹʨʴʰʴʰʴʵ X X ˄ʰʲʵʹʨʴʰˆʨʺʰʨ X X ˄ʰ˄ʨʭʨʪʸʬʺʨ X X ˅ʨʴʱʵʺʨ˃ʬʫʬʭʰ ˅ʰ˅ʰʴʨ˃ʬʪʰʭʰ X X ˆʨʩʨʸʬʲʰˀʵʯʨ X X ˆʨʩʬʰˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ ˆʨʩʻʲʰʨʴʰʫʰʲʨʸ X ˆʨˆʻʩʰʨʪʰʵʸʪʰ X ˆʨˇʰˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ ˆʬʸˆʬʻʲʰ˃ʬʬʱʨʺʬʸʰʴʬ ˆʭʰˁʰʨʰʨʪʵ X ˆʻʴʫʨ˃ʬʫʰʳʰʺʸʰ X X ˇʨʴʨˀʰʨʯʬʰʳʻʸʨʮ ˇʨʼʨʸʰ˃ʬʭʰʽʺʵʸ X X ˇʰʴˇʵʲʨʭʨʹʨʲʵʳʬ X X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X X X X X X X ʪʭʬʸʫʰof 4