საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის დადებითი დასკვნა საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილ „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზაციის, მათ შორის, სოციალურ უფლებათა უზრუნველყოფის ღონისძიებების 2023 წლის შესრულების ანგარიშთან“ (№07-2/413; 05.08.2024) დაკავშირებით

2-12690/24 16-09-2024 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს მთავრობის „შეზღუდული შესაძლებლობის ძირითადი უფლებებისა მიერ და წარმოდგენილ მქონე პირთა თავისუფლებების რეალიზაციის, მათ შორის, სოციალურ უფლებათა უზრუნველყოფის ღონისძიებების 2023 წლის შესრულების ანგარიშზე“ (№07-2/413; 05.08.2024) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2024 წლის 16 სექტემბრის სხდომაზე განიხილა საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილი „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების რეალიზაციის, მათ შორის, სოციალურ უფლებათა უზრუნველყოფის ღონისძიებების 2023 წლის შესრულების ანგარიში“. წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული ვალდებულების შესაბამისად, შშმ პირთა შესახებ 2023 წლის სამოქმედო გეგმები დაამტკიცეს როგორც საქართველოს სამინისტროებმა, ასევე, ყველა მუნიციპალიტეტმა და 20-მდე სხვა საჯარო დაწესებულებამ. ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში, სახელმწიფო დაწესებულებების მიერ განხორციელებული საქმიანობა მიემართებოდა - ცნობიერების თბილისი 0118, რუსთაველის გამზ. № 8 საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679, ელ-ფოსტა contact@parliament.ge ასამაღლებელ ღონისძიებებს, საერთაშორისო პრაქტიკის შესწავლას, შესაბამისი გზამკვლევების შემუშავებას, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის საკითხებს, დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობასა და მისაწვდომობის უზრუნველყოფას, სამართალწარმოებაზე ხელმისაწვდომობას, დასაქმების ხელშეწყობის საკითხებს, განათლების უფლების მისაწვდომობასა და მონაწილეობას კულტურულ, სპორტულ, გასართობ და სხვა საზოგადოებრივ ღონისძიებებში. კომიტეტის შეფასება კომიტეტი მიესალმება უწყებრივი სამოქმედო გეგმების დამტკიცების პრაქტიკის გაგრძელებასა და მათ ფარგლებში გაწეულ საქმიანობას, რომელმაც კვლავ უზრუნველყო პროგრესი 2020 წლის „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის აღსრულების საქმეში. ამავე დროს, წინა საანგარიშო წელთან შედარებით, გაზრდილია იმ დაწესებულებების რაოდენობა, რომლებმაც დაამტკიცეს უწყებრივი სამოქმედო გეგმები. ამავე დროს, კომიტეტი ყურადღებას მიაპყრობს საანგარიშო პერიოდში გამოვლენილ რამდენიმე ტენდენციაზე ან/და ასპექტზე, რომლებიც მნიშვნელოვნად უჭერენ მხარს შშმ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისკენ მიმართული სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებას:  გაზრდილია სახელმწიფო უწყებების თანამშრომლობა შშმ პირთა თემთან, მათ უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაციებთან იმ საკითხების თაობაზე, რომლებიც მათ ეხებათ;  შშმ პირთა უფლებებზე, საჭიროებებზე, მათთვის სერვისის მიწოდების თავისებურებებზე, მათთან კომუნიკაციის სტანდარტებზე და შშმ პირებთან დაკავშირებულ სხვა საკითხებზე პირთა ინტენსიური გადამზადება და ცნობიერების ამაღლება. მაგალითად, გადამზადება შეეხოთ მეხანძრე - მაშველებს, სკოლაში მომუშავე პერსონალს, ნოტარიუსებს, მათ შორის, მუნიციპალიტეტების ფარგლებში, ადმინისტრაციულ ორგანოებში დასაქმებულ ადამიანებს, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის თანამშრომლებს და სხვა;  კომიტეტი აღნიშნავს, რომ 2020 წლის „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონმა შექმნა ზოგადი ჩარჩო შშმ პირთა უფლებრივი პოლიტიკის მიმართულებით, რომლის სათანადო იმპლემენტაცია მოითხოვს რიგი საკითხების კონკრეტიზაციას სექტორულ ან/და უწყებრივ დონეზე. ამდენად, მისასალმებელია, რომ, საანგარიშო წელს, ზოგადი ხასიათის დოკუმენტების მიღმა ზოგიერთმა უწყებამ სექტორულად/უწყებრივად შეიმუშავა (ან მიიღო ზომები შემუშავებისათვის) იმგვარი დოკუმენტები, რომელიც მიმართულია საჭიროებების საკუთრივ დაკმაყოფილებაზე. მათი უწყებების მაგალითად, შიგნით შემუშავდა შშმ პირთა თავდაცვის სამინისტროში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმების ხედვის პირველადი პროექტი; დამტკიცდა „საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს პოლიტიკა და გზამკვლევი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებებისა და საჭიროებების მიმართ“; სსიპ - საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ შემუშავდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებთან კომუნიკაციის გზამკვლევი; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ შეიქმნა შშმ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებების შეფასების ინსტრუმენტი და მიღებულ იქნა პრაქტიკული ზომები ინსტრუმენტის პილოტირებისთვის; სსიპ - საჯარო სამსახურის ბიურომ შეიმუშავა დამსაქმებლების მიერ შშმ პირების შესახებ სტატისტიკის წარმოების მეთოდოლოგია; შემუშავდა სახელმძღვანელო წესები შშმ პირების იურიდიული დახმარების გაწევასთან დაკავშირებით; შემუშავდა სასამართლოს ადაპტირებული ფორმების ნაწილი;  ბიოფსიქოსოციალური (ბფს) მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების სამოქმედო გეგმის ფარგლებში საანგარიშო პერიოდში განხორციელებული ღონისძიებები მოიცავდა შესაბამისი დოკუმენტების/გზამკვლევების/კონცეფციების შემუშავებას;  განხორციელდა შშმ პირთა მხარდამჭერი ზოგიერთი პროგრამის დიზაინის გაუმჯობესება, მათი გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობისა და დაფინანსების ზრდა;  გამოკვეთილი ტენდენციაა, რომ წინა საანგარიშო პერიოდისაგან განსხვავებით, შესაბამისი დაწესებულებები ახდნენ არამხოლოდ მათი შენობების, არამედ ვებგვერდების ადაპტირდა: სსიპ მისაწვდომობის „აწარმოე უზრუნველყოფასაც საქართველოში“ სააგენტოს (მაგალითად, ვებგვერდი - https://www.enterprisegeorgia.gov.ge/ka; სსიპ საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის ვებგვერდი - https://georgia.travel/). აღნიშნული ხაზს უსვამს მისაწვდომობის კონცეფციის ფართოთ გააზრებას სახელმწიფო უწყებების მხრიდან. გარდა ამისა, კარგი პრაქტიკაა, რომ, მაგალითად, შინაგან საქმეთა სამინისტრომ (შსს) შეიმუშავა შსს-ს ადმინისტრაციული შენობის შშმ პირების საჭიროებებთან სრულად ადაპტირების გეგმა;  კარგი პრაქტიკის მაგალითია შშმ პირთა შესახებ მიღებული უწყებრივი დოკუმენტების მონიტორინგის საქართველოს პროკურატურის პრაქტიკა. მიერ მაგალითად, გამოცემულია საანგარიშო „შშმ წელს არასრულწლოვან მოწმესთან, დაზარალებულთან და ბრალდებულთან მუშაობის სტანდარტების შესახებ“ სახელმძღვანელო მითითების შესრულების მონიტორინგის ანგარიში, ასევე, ანგარიშის საგანმანათლებლო თანახმად, მიმდინარეობს დაწესებულებაში ინკლუზიური მუშაობა პროფესიულ საქმიანობის შეფასების მექანიზმების შესაქმნელად;  აღსანიშნავია, რომ ინკლუზიური განათლების ელემენტების გაძლიერების მიმართულებით ინიციატივების სიუხვე იყო პროფესიული განათლების სფეროში. ზემოხსენებულის პარალელურად, კომიტეტი 2020 წლის „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის აღსრულების საქმეში მეტი პროგრესის უზრუნველყოფისათვის გასცემს შემდეგ რეკომენდაციებს: საქართველოს მთავრობა:  წარმოდგენილი ანგარიში შეიცავს ინფორმაციას შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციისთვის პასუხისმგებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის მუშაობის შესახებ. ამავე დროს, კომიტეტი მხედველობაში იღებს და იზიარებს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე რეკომენდაციას, რომელიც პირთა უფლებების მიმართულია შესახებ გაეროს უწყებათაშორისი კომიტეტის საკოორდინაციო კომიტეტის გაძლიერებისა და მუშაობის ეფექტიანობის გაზრდისკენ;1  2020 წლის „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა 2025 წლის 1 იანვრიდან უნდა უზრუნველყონ პერსონალური ასისტენტის სერვისის 1 იხ. CRPD/C/GEO/CO/1, პარ.66.a მიწოდება. წარმოდგენილ ანგარიშში აღნიშნულია, რომ, ანგარიშის შემუშავების დროისათვის, პერსონალური ასისტენტით მომსახურებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა საპილოტეთ მოქმედებს ბაღდათსა და ჩოხატაურში. კომიტეტი აღნიშნავს, რომ პერსონალური ასისტენტის სერვისის დანერგვის მიმართულებით მისასალმებელია შესაბამისი დოკუმენტების შემუშავება, თუმცა, ამავდროულად, აუცილებელია ძალისხმევის გაძლიერება უშუალოდ მუნიციპალიტეტების პრაქტიკული მზაობის შექმნისკენ. ამდენად, მთავრობამ მომდევნო საპარლამენტო ანგარიშში წარმოადგინოს ინფორმაცია იმ ღონისძიებების შესახებ, რომელიც მიმართულია მუნიციპალიტეტების (გასაძლიერებლად), რათა მათ პრაქტიკული წლიდან 2025 მზაობის შესაქმნელად დაუბრკოლებლად გასცენ პერსონალური ასისტენტის სერვისი;  მომდევნო ანგარიშგებისას წარმოადგინოს მეტად ინფორმაციული ანგარიში „2023-2025 წლების შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების და დეინსტიტუციონალიზაციის სამოქმედო გეგმის“ შესრულების შესახებ;  ანგარიშის თანახმად, ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის მიერ დამტკიცდა ბრძანება „შესაძლებლობის შეზღუდვის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის განსახორციელებელი ღონისძიებების სტატუსის დადგენის დანერგვასთან 2023-2025 წლების მექანიზმის დაკავშირებით სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“. ამავე დროს, წარმოდგენილი ანგარიში მეტწილად იმეორებს წინა წლის ანგარიშში ასახულ ინფორმაციას. ამდენად, მთავრობამ გააძლიეროს მუშაობა „შესაძლებლობის ბიოფსიქოსოციალური შეზღუდვის სტატუსის მოდელის დადგენის დანერგვასთან მექანიზმის დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის“ აღსრულების მიმართულებით წარმოადგინოს განახლებული და მომდევნო ინფორმაცია აღსრულების მდგომარეობის შესახებ. საპარლამენტო ხსენებული ანგარიშში სამოქმედო გეგმის ცენტრალური ხელისუფლების ყველა უწყება და მუნიციპალიტეტები:  დადებითი ტენდენციის პარალელურად, კომიტეტი ხედავს საჭიროებას ხელისუფლების ცენტრალურმა და ადგილობრივმა დაწესებულებებმა შშმ პირთა შესახებ საკითხების განხილვის პროცესში გააძლიერონ შშმ პირთა თემის ჩართულობა;  შშმ პირთა უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაკმაყოფილებისა და უზრუნველყოფის პროცესში გააძლიერონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ორგანიზაციებთან მაქსიმალურად ინტენსიური თანამშრომლობის რესურსი. მთლიანობაში კომიტეტმა მოიწონა განხილული ანგარიში და დადებითად შეაფასა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის მიმართულებით სახელმწიფო უწყებების მიერ განხორციელებული საქმიანობა. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე რატი იონათამიშვილი