გადაწყვეტილება №25108/2/2025

№25108/2/2025

08 ივლისი 2025

გ ა დ ა წ ყ ვ ე ტ ი ლ ე ბ ა

 

მომჩივანი: ------ (ს/ნ -----)

მოპასუხე: აუდიტის დეპარტამენტი

 

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულმა დავების განხილვის საბჭომ, 20.06.2025 წელს განიხილა და მიიღო გადაწყვეტილება -----ის 16.04.2025 წელს რეგისტრირებულ საჩივარზე (რეგისტრაციის №25108/2/2025).

 

დავის საგანი:

უარი ახლად აღმოჩენილი გარემოებების საფუძველზე საგადასახადო დავის დაწყებაზე და განახლებაზე.

 

გასაჩივრებული გადაწყვეტილება:

1. აუდიტის დეპარტამენტის 22.06.2023 წლის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმი;

2. აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნა;

3. შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანება.

 

დარიცხული თანხა: 211 344 ლარი.

22.06.2023 წლის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმი - 400

10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნა - 210 944

მათ შორის:

გადასახადი - 135 485

დღგ - 33 781

საშემოსავლო გადასახადი - 101 315

ქონების გადასახადი - 389

ჯარიმა - 60 105

საურავი - 15 354

 

ფაქტების აღწერა/დარიცხვის საფუძვლები

აუდიტის დეპარტამენტის 13.03.2023 წლის N 4737 ბრძანებით დაინიშნა მომჩივნის საქმიანობის კამერალური საგადასახადო შემოწმება, რომელშიც შეტანილია ცვლილება ამავე დეპარტამენტის 12.04.2023 წლის N 8112 ბრძანებით. აღნიშნული ბრძანებები გასაჩივრდა შემოსავლების სამსახურში, რომლის 23.05.2023 წლის N 11407 ბრძანებით საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, რაც გასაჩივრდა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულ დავების განხილვის საბჭოში. საბჭოს 8.09.2023 წლის N 20249/2/2023 გადაწყვეტილებით საჩივარი არ დაკმაყოფილდა.

 

საგადასახადო კოდექსის 70-ე მუხლის საფუძველზე მოთხოვნილი ინფორმაცია/დოკუმენტაციის წარმოუდგენლობის გამო, მომჩივანს, აუდიტის დეპარტამენტის 22.06.2023 წლის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმით, შეეფარდა საგადასახადო კოდექსის 279-ე მუხლით გათვალისწინებული სანქცია. საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმი გასაჩივრდა შემოსავლების სამსახურში. შემოსავლების სამსახურის 16.08.2023 წლის N 20223 ბრძანებით საჩივარი არ დაკმაყოფილდა.

 

საგადასახადო შემოწმების შედეგებზე შედგენილი აუდიტის დეპარტამენტის 29.06.2023 წლის კამერალური საგადასახადო შემოწმების აქტის საფუძველზე გადასახადის გადამხდელს წარედგინა ამავე დეპარტამენტის 10.07.2023 წლისN 041-53 საგადასახადო მოთხოვნა, რაც გასაჩივრდა შემოსავლების სამსახურში. შემოსავლების სამსახურის 31.08.2023 წლის N 21457 ბრძანებით საჩივარი დარჩა განუხილველი საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

 

შემოსავლების სამსახურის 23.05.2023 წლის N 11407, 16.08.2023 წლის №20223, 31.08.2023 წლის N 21457 ბრძანებები გასაჩივრდა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულ დავების განხილვის საბჭოში. საბჭოს 06.10.2023 წლის №20810/2/2023 გადაწყვეტილებით საჩივარი პირველი დავის საგნის ნაწილში (საგადასახადო შემოწმების დანიშვნისა და საგადასახადო შემოწმების ბრძანებაში ცვლილების განხორციელების მართლზომიერება) დარჩა განუხილველი საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, მე-2 დავის საგნის ნაწილში (სააღრიცხვო დოკუმენტაციის ან/და დაბეგვრასთან დაკავშირებული ინფორმაციის დადგენილ ვადაში წარუდგენლობა) დარჩა განუხილველი საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, ხოლო მე-3 დავის საგნის ნაწილში (საჩივრის განუხილველად დატოვება - დარღვეულია გასაჩივრების ვადა) არ დაკმაყოფილდა.

 

მომჩივანმა შემოსავლების სამსახურში წარადგინა (07.02.2025 წ. N ----) საჩივარი და მოითხოვა ახლად აღმოჩენილი/გამოვლენილი გარემოების საფუძველზე დავის განახლება და დაწყება აუდიტის დეპარტამენტის 22.06.2023 წლის №188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმის და 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნის თაობაზე.

 

შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებით გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა ახლად აღმოჩენილი/გამოვლენილი გარემოების ან მტკიცებულების საფუძვლით დავის დაწყების/განახლების ნაწილში არ დაკმაყოფილდა, ხოლო აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნასთან და 22.06.2023 წლის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმთან დაკავშირებით დარჩა განუხილველი საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე.

 

მომჩივნის წარმომადგენელმა (----- პ/ნ -----, მინდობილობის/რწმუნებულების დადასტურებაზე სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის თარიღი და ნომერი 26.04.2023 წლის №------, რწმუნებულება ძალაშია 26.04.2025 წლის ჩათვლით) ელექტრონული სერვისების ერთიანი პორტალის მეშვეობით 16.04.2025 წელს წარმოადგინა (№----) საჩივარი ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნაზე დავის განახლების თაობაზე. საჩივარზე დადგენილი ხარვეზის შესახებ წერილში მომჩივანს მიეთითა, რომ საჩივრიდან არ ირკვევა მოთხოვნის არსი (მიუთითეთ ასაჩივრებთ თუ არა შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებას) და საჩივარს არ ერთვის გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ან მის გამოცემასთან დაკავშირებული დოკუმენტის ასლი (გასაჩივრების შემთხვევაში წარმოადგინეთ შემოსავლების სამსახურის 6.03.2025 წლის N 3916 ბრძანება).

 

----- ს პ/ნ ----- მიერ ელექტრონული სერვისების ერთიანი პორტალის მეშვეობით წარმოდგენილია:

- 11.06.2025 წლის №---- განცხადება, რომლითაც ითხოვს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს მიეწოდოს მისი, როგორც --- ის წარმომადგენლის განცხადებებზე გამართული ადმინისტრაციული წარმოების მასალები, მათ შორის შიდა სამსახურებრივი და კონფიდენციალური მასალები; - 11.06.2025 წლის N ---- განცხადება, რომლითაც ითხოვს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს მიეწოდოს მისი, როგორც --ის წარმომადგენლის განცხადებებზე გამართული ადმინისტრაციული წარმოების მასალები, მათ შორის შიდა სამსახურებრივი და კონფიდენციალური მასალები, რომელთა მასზე გადაცემა არ არის ნებადართული/მიზანშეწონილი;

 

- 11.06.2025 წლის N ---- განცხადება შესაძლო დისციპლინურ სამართალდარღვევაზე, რომლითაც ითხოვს შეფასდეს 09.10.2023 წლის N 21-14/---- წერილი და (განსაკუთრებით) მისი ერთადერთი (!) დანართი Excell ფაილი (ადმინისტრაციული წარმოებისა და საგადასახადო შემოწმების „სრულყოფილი დოკუმენტაცია“);

- 11.06.2025 წლის N ----- დაზუსტებული საჩივარი შემოსავლების სამსახურის 6.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებაზე, 16.04.2025 წლის N ---/01 საჩივარზე მიმდინარე N ----/2/2025 წარმოებაზე დასამატებლად; - 11.06.2025 წლის N ---- საჩივარი/განცხადება ახლად აღმოჩენილი გარემოებების საფუძველზე საქმის განახლებისა და აქტების ბათილად ცნობის შესახებ; - 11.06.2025 წლის N ---- განცხადება, სადაც მიუთითებს, რომ წარმოადგენს პოზიციას 16.04.2025 წლის N ---/01 საჩივარზე მიმდინარე N ---/2/2025 წარმოებაზე (იმ შემთხვევისათვის, თუ ვადის აღდგენა არ მოხდება) და აშკარად უკანონო ადმინისტრაციული აქტის ძალაში დატოვების დაუშვებლობაზე გასაჩივრების ვადის გასვლის გამო; - 11.06.2025 წლის N ----- დამატებითი ახსნა-განმარტება 16.04.2025 წლის N 59367/01 საჩივარზე მიმდინარე N 25108/2/2025 წარმოებაზე; - 20.06.2025 წლის N CA0----- დამატებითი განცხადება/პოზიცია 16.04.2025 წლის N ---/01 საჩივარზე მიმდინარე N ---/2/2025 წარმოებაზე (ერთვის მომჩივნის მიერ ------ზე (პ/ნ -----) გაცემული მინდობილობა/რწმუნებულება, სანოტარო მოქმედების რეგისტრაციის თარიღი და ნომერი 19.06.2025 წლის N -----, რწმუნებულება გაცემულია განუსაზღვრელი ვადით და ძალაშია მის გაუქმებამდე). - 20.06.2025 წლის N ---- დაზუსტებული საჩივარი შემოსავლების სამსახურის 6.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებაზე; - 20.06.2025 წლის N ---- დამატებითი განცხადება/პოზიცია 16.04.2025 წლის N ---/01 საჩივარზე მიმდინარე N ---/2/2025 წარმოებაზე; - 20.06.2025 წლის N ----- განცხადება ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნაზე დავის განახლების თაობაზე.

 

შემოსავლების სამსახურის გადაწყვეტილების შინაარსი

შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებით, შემოსავლების სამსახურმა მიიჩნია, რომ გადასახადის გადამხდელის მოთხოვნა ახლად აღმოჩენილი/გამოვლენილი გარემოების ან მტკიცებულების საფუძვლით დავის დაწყების/განახლების ნაწილში არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

 

საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 302-ე მუხლის მე-6 ნაწილის მიხედვით, დავის განმხილველ ორგანოებს უფლება აქვთ, საჩივარი განიხილონ დისტანციურად, ტექნიკურ საშუალებათა გამოყენებით. მათ ასევე უფლება აქვთ, საჩივარი განიხილონ მომჩივნის დაუსწრებლად, თუ საქმეში არსებული მასალებიდან სრულად დგინდება დავის საგანთან დაკავშირებული ფაქტობრივი გარემოებები.

 

საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის თანახმად:

6. 30 - დღიანი ვადის გასვლის შემდეგ დავის დაწყება დასაშვებია ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოებების ან მტკიცებულებების საფუძვლით.

7. ახლად აღმოჩენილად ან ახლად გამოვლენილად ჩაითვლება ისეთი გარემოებები ან მტკიცებულებები, რომლებიც მომჩივანმა არ იცოდა და არ შეეძლო სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე და რომელთა დროულად წარდგენა გამოიწვევდა მომჩივნისათვის ხელსაყრელი გადაწყვეტილების მიღებას.

 

შემოსავლების სამსახური მიუთითებს საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 308-ე მუხლზე, რომლის თანახმად:

1. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში დავის განახლება დასაშვებია მხოლოდ ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოების შემთხვევაში, გადაწყვეტილების მიღებიდან 6 წლის ვადაში.

2. დავის განახლების მოთხოვნით დავის განმხილველი ორგანოსათვის მიმართვის უფლება აქვს მხოლოდ მომჩივანს.

3. მომჩივანი ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოებით მიმართავს დავის განმხილველ ბოლო ორგანოს, რომელმაც არსებითად იმსჯელა მომჩივნის მიერ მითითებულ დავის საგანზე.

 

შემოსავლების სამსახური მიუთითებს, რომ მომჩივანი ვალდებულია, დაამტკიცოს, რომ კონკრეტული გარემოება, რომელსაც იგი ემყარება დავის დაწყების/განახლების მოთხოვნისას, ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოებაა და აღნიშნული გარემოების შესახებ არ იცოდა და არ შეეძლო სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე.

 

შემოსავლების სამსახური განმარტავს, რომ გადამხდელის მიერ საჩივრებში აღნიშნული ფაქტობრივი გარემოებები არ არის ისეთი გარემოებები, რომლებიც მომჩივანმა არ იცოდა და არ შეეძლო სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე. ამდენად, წარმოდგენილი გარემოებები/მტკიცებულებები არ წარმოადგენს ახლად გამოვლენილი გარემოებების ან მტკიცებულებების საფუძვლით დავის დაწყების/განახლების საფუძველს.

 

ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, შემოსავლების სამსახურმა მიიჩნია, რომ არ არსებობს ახლად აღმოჩენილი/გამოვლენილი გარემოებების ან მტკიცებულებების საფუძვლით დავის დაწყების/განახლების საფუძველი. ამდენად, წარმოდგენილი საჩივრები აღნიშნულ ნაწილში დაუსაბუთებელია და არ უნდა დაკმაყოფილდეს.

 

აუდიტის დეპარტამენტის 2023 წლის 10 ივლისის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნასთან და 2023 წლის 22 ივნისის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმთან დაკავშირებით საჩივრები უნდა დარჩეს განუხილველი შემდეგ გარემოებათა გამო:

 

საქმეში არსებული მასალებით ირკვევა, რომ შემოსავლების სამსახურის აუდიტის დეპარტამენტის 2013 წლის 10 ივლისის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნასთან დაკავშირებით წარმოდგენილი საჩივრები შემოსავლების სამსახურის 2023 წლის 31 აგვისტოს N 21457 და 2023 წლის 27 ნოემბრის N 29299 ბრძანებებით დარჩა განუხილველი.

 

შემოსავლების სამსახურის აუდიტის დეპარტამენტის 2023 წლის 22 ივნისის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმთან დაკავშირებით წარმოდგენილი საჩივარი შემოსავლების სამსახურის 2023 წლის 16 აგვისტოს N 20223 ბრძანებით არ დაკმაყოფილდა.

 

შემოსავლების სამსახური მიუთითებს საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტზე, რომლის თანახმად, დავის განმხილველი ორგანო საჩივარს არ განიხილავს თუ არსებობს იმავე მომჩივნის მიმართ იმავე დავის საგანზე იმავე ორგანოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება.

 

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ვინაიდან შემოსავლების სამსახურის აუდიტის დეპარტამენტის 2023 წლის 10 ივლისის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნაზე და 2023 წლის 22 ივნისის N 188461 საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმზე უკვე არსებობს შემოსავლების სამსახურის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება, საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, ი/მ -----ის (ს/ნ ------) 2025 წლის 7 და 11 თებერვლის საჩივრები უნდა დარჩეს განუხილველი.

 

მომჩივნის არგუმენტაცია

16.04.2025 წელს წარმოდგენილ (N ---) საჩივარში მომჩივანი მიუთითებს, რომ წინამდებარე საჩივრით ითხოვს, დაკმაყოფილდეს გადასახადის გადამხდელის, ----ის სამართლებრივი პოზიცია და ბათილად გამოცხადდეს იმ აქტების ჯაჭვი, რომელთა საფუძველზე მას უსაფუძვლოდ დაერიცხა გადასახადი — მიუხედავად იმისა, რომ არც ეკონომიკური საქმიანობა არსებობდა, არც რეალიზაცია განხორციელებულა და არც საგადასახადო სამართალდარღვევა დადგენილა.

 

საჩივრის განხილვისას საგადასახადო ორგანოს თანმიმდევრულად უნდა გაეთვალისწინებინა კანონმდებლობით დადგენილი წესები, თუმცა მოცემულ შემთხვევაში ადგილი ჰქონდა როგორც საგადასახადო კანონმდებლობის, ისე ადმინისტრაციული წესების დარღვევას, რაც იძლევა საკმარის საფუძველს წარმოდგენილი აქტების ბათილობისათვის.

 

----- -ის პირად ანგარიშზე თანხები ჩაირიცხა ოჯახის წევრებისა და ნათესავების მიერ, მამის გარდაცვალების შემდეგ, როგორც დახმარება და რელიგიური მოვალეობის ნაწილი. გადამხდელს არ გააჩნდა:

- სალარო აპარატი ან ბრუნვა — ნულია;

- საბანკო ბრუნვა ეკონომიკური ოპერაციებით — ნულია;

- რეალიზაცია — არ დადგენილა;

 

არ განხორციელებულა ეკონომიკური საქმიანობა, არ არსებობს არცერთი მტკიცებულება საწინააღმდეგო მოსაზრების დასასაბუთებლად. საგადასახადო ორგანოს მოქმედება ეფუძნება ვარაუდს და პირად წყენაზე აგებულ ინტერპრეტაციას. ----ის ოჯახის წევრების მიერ პირად ანგარიშზე გადარიცხული თანხა არ წარმოადგენს დაბეგვრად შემოსავალს. ფიზიკური პირი ----- არ ახორციელებდა ეკონომიკურ საქმიანობას, რაზეც მიუთითებს:

- ნულოვანი სალარო ბრუნვა;

- ნულოვანი საბანკო ბრუნვა;

- საგადასახადო მონიტორინგის სამსახურის დასკვნა.

 

აუდიტის დეპარტამენტის წარმომადგენლებმა მიუთითებელი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე მოითხოვეს „საოჯახო“ ანგარიშზე არსებული თანხები, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგება მოქმედი კანონმდებლობით განსაზღვრულ ეკონომიკური საქმიანობის ცნებას.

საგადასახადო კოდექსის მოთხოვნების მიუხედავად, დღემდე არ გადმოგვეცა:

- Excel ფორმატით ანგარიშგებები და აქტის გაანგარიშებები;

- შესაბამისი დანართები;

- სამართლებრივი საფუძველი თანხის დაბეგვრის თაობაზე.

 

საგადასახადო მოთხოვნის კანონიერების დარღვევა: საგადასახადო კოდექსის 268-ე მუხლის პირველი ნაწილი. საგადასახადო მოთხოვნა უნდა დაემყაროს დარიცხვის გადაწყვეტილებაზე. გადამხდელს ერთდროულად უნდა გადაეცეს როგორც მოთხოვნა, ისე დარიცხვის საფუძველი. გადამხდელს თავდაპირველად გადაეცა მხოლოდ საგადასახადო მოთხოვნა. დარიცხვის საფუძველი ჯერაც არაა გაცემული, რაც არღვევს თანმიმდევრობას და ამცირებს დასაბუთებული გასაჩივრების შესაძლებლობას.

 

საგადასახადო კოდექსის 73-ე მუხლის თანახმად: „სავარაუდო შემოსავლის განსაზღვრისას გადასახადის ორგანომ უნდა გაითვალისწინოს სავარაუდო ხარჯები.“ მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობდა არც რეალიზაცია, არც ბრუნვა, არც ფიზიკური საქმიანობა და ინვენტარიზაციამაც დაადასტურა ეკონომიკური აქტივობის არარსებობა შემოსავლების სამსახურმა მაინც დაბეგრა ანგარიშზე შესული თანხა სრულად და გამოქვითვების გარეშე.

 

სასამართლოს მიდგომით (ბს-947-933(კ-13), 18.06.2015): „გადასახადის ობიექტად არ შეიძლება ჩაითვალოს მოქალაქის მიერ ოჯახის წევრისგან მიღებული თანხა, თუ იგი არ არის ეკონომიკური საქმიანობის შედეგი.

 

შეტყობინება RS.ge-ზე გაიხსნა 12 ივლისს (პეტრე-პავლობის დღეს, როცა ბაზრობა არ ფუნქციონირებდა), რაც არ იძლეოდა შესაძლებლობას -----ს შეეძლო გაცნობოდა შეტყობინებას. საჩივარი წარმოდგენილია 14 აგვისტოს, პირველ სამუშაო დღეს, რაც სრულ შესაბამისობაშია კანონით დადგენილ ვადებთან.

 

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 94-ე მუხლის მე-3 ნაწილი და საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-10 ნაწილი აშკარად ითვალისწინებს ვადის აღდგენას, როცა მიზეზი დამოუკიდებელია მომჩივნისგან.

 

საჯარო დღესასწაულის გამო, შეტყობინება გაიხსნა 12 ივლისს, პეტრე-პავლობის დღეს, 15:30-ზე, რაც მიუთითებს, რომ ---- ფიზიკურად ვერ იქნებოდა ბაზრობის ტერიტორიაზე.-----მა საჩივარი შეიტანა 14 აგვისტოს – პირველ სამუშაო დღეს. ვადა უნდა ჩაითვალოს დაცულად.

 

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 94-ე მუხლის მე-3 ნაწილი და საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლი პირდაპირ ითვალისწინებენ ვადის აღდგენის შესაძლებლობას „საპატიო მიზეზით“.

გარდა აღნიშნულისა, არსებობს მტკიცებულება, რომ ----- 2023 წლის 12 ივლისიდან 14 აგვისტომდე პერიოდის განმავლობაში იმყოფებოდა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში, რაც დასტურდება პასპორტში არსებული სასაზღვრო ბეჭდით.

აღნიშნული ინფორმაცია საჭიროების შემთხვევაში შესაძლებელია გადამოწმდეს სსიპ შინაგან საქმეთა სამინისტროს სასაზღვრო ბაზებიდან, რაც სრულად ადასტურებს მისგან დამოუკიდებელ, ობიექტურ გარემოებას — ვადების შესაძლო გაშვების შემთხვევაში.

მიუხედავად ამისა, საჩივარი წარდგენილია 14 აგვისტოს — ორშაბათს, რაც არის პირველი სამუშაო დღე 12 აგვისტოს (შაბათს) ვადის დასრულების შემდეგ და საზოგადოდ ცნობილი პრაქტიკის მიხედვით (ვადების ათვლა სამუშაო დღის პირველ დღეზე გადმოსვლით), ვადები დაცულად უნდა ჩაითვალოს. ხოლო, თუკი საქმის განმხილველი ორგანო მაინც დადგება პოზიციაზე, რომ ვადა ფორმალურად ამოიწურა 11 აგვისტოს, მოცემულ შემთხვევაში არსებობს პირდაპირი საფუძველი ვადის აღდგენის მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, როგორც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 94-ე მუხლით, ისე საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლით.

ვადის აღდგენა დასაშვებია, თუ იგი გაშვებულია დაუძლეველი ძალის, ავადმყოფობის, ადმინისტრაციული ორგანოს მოქმედების ან სხვა საპატიო მიზეზით. ადმინისტრაციული ორგანო ამტკიცებს, რომ ვადა ამოიწურა 11 აგვისტოს (პარასკევს), თუმცა ----- იმყოფებოდა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში 12 ივლისიდან 14 აგვისტომდე პერიოდში, რაც დადასტურებულია პასპორტით. საჩივარი წარდგენილია 14 აგვისტოს — ორშაბათს, რაც არის შაბათ-კვირის შემდეგი პირველი სამუშაო დღე. ვადები უნდა ჩაითვალოს დაცულად ან უნდა აღდგეს კანონით.

გადამხდელმა მრავალჯერ ითხოვა: ინვენტარიზაციის დოკუმენტები, გაანგარიშებების საფუძველი (Excel ფორმატით), აუდიტის შიდა ინსტრუქციები, თუმცა დღემდე ვერ მიიღო მოთხოვნილი მასალები, რაც წარმოადგენს საქართველოს კონსტიტუციის 18-ე მუხლის, საგადასახადო კოდექსის 44-ე მუხლის და ადმინისტრაციული წარმოების სამართლიანობის პრინციპის უხეშ დარღვევას. მაგალითად, N -----/21- 14 პასუხი წერილზე გაცემულა, მხოლოდ ფორმალურად, თანდართული Excel ფაილი კი აბსურდულია - არ იძენს არც თარიღს, არც დასაბუთებას, არც მინიშნებას მონაცემების წყაროზე. კანონის მიხედვით, გადასახადის გადამხდელს უნდა გადაეცეს სრული დოკუმენტაცია. დღემდე არ აქვს Excel ფაილები, ანგარიში, ფორმულები, რაც არის დოკუმენტაციის საფუძველი. ეს არღვევს როგორც საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლს, ისე საგადასახადო კანონმდებლობას და 2012 წლის მეთოდურ მითითებას. გადასახადის გადამხდელს არ გადაეცა არც ერთი აუცილებელი დოკუმენტი: Excel-ანგარიშგებები, ფორმულები, ინფორმაციის წყაროები. მითითებული იყო მხოლოდ გაურკვეველი ციფრები ცხრილში, დროის, დანართის და ფორმულის გარეშე, რაც პრაქტიკულად აღრიცხვის ფიქციაა.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა (ბს-770-762(კ-15)) – „საჩივრის ვადა იწყება მაშინ, როცა პირი რეალურად ეცნობა შინაარსს, არა ფორმალურად“.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკით (ბს-854-836(კ-12)), ასეთ ვითარებაში გადაწყვეტილება ითვლება დეფექტურად და ვადის ათვლა ვერ იწყება.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ 2016 წლის 6 ოქტომბრის საქმეში N ბს-770-762(კ-15) დაადგინა: „ვადის დინების დაწყება უნდა მოხდეს მხოლოდ იმ დროიდან, როდესაც პირს რეალურად ეძლევა საშუალება გაეცნოს აქტის შინაარსს. ფორმალური ჩაბარება არ იწვევს ვადების დაწყებას.“ საქართველოს უზენაესი სასამართლო კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებაში (საქმე N ბს854- 836(კ-12)) განმარტავს: „გადასახადის დარიცხვის შესახებ ბრძანების ჩაბარებად ვერ ჩაითვლება ინდმეწარმის მიერ შემოწმების აქტის გაცნობა. გადამხდელმა უნდა მიიღოს გადაწყვეტილების ასლი საგადასახადო მოთხოვნასთან ერთად, რათა მართლზომიერად განხორციელდეს ვადის ათვლა.“

ამ საქმეში გადასახადის გადამხდელს გადაეცა მხოლოდ აქტი დანართების გარეშე, რასაც გადასახადის გადამხდელი მხოლოდ გაეცნო და არ ჩამოუტვირთავს (არ ჩაუბარებია), რაც არღვევს საგადასახადო კოდექსის 268-ე მუხლის პირველ ნაწილს. ამან პირდაპირ განაპირობა ვადის მცდარი ათვლა და გადამხდელის უფლების შეზღუდვა.

ახალი გარემოებები - შიდა აუდიტის დასკვნები და დუმილი.

ფაქტობრივად დადასტურებული სიმართლე:

 

შიდა აუდიტის სამსახურმა, სამსახურებრივი მონიტორინგის დეპარტამენტმა და ბიზნესომბუდსმენთან კონსულტაციის შედეგად, დადგინდა:

- არ არსებობდა ეკონომიკური საქმიანობა; - ინვენტარიზაციამ დარღვევა ვერ დაადგინა;

- გადასახადი დარიცხულია სუბიექტური ინტერპრეტაციისა და მორალური ტრადიციის აღრევის საფუძველზე.

საეჭვო გარემოებების გამო, საქმეზე გაცემული წერილებიც მიანიშნებს ან არაფრისმთქმელი პასუხებით, ან დუმილით, რაც არსებითად აღიარებად უნდა ჩაითვალოს.

დარღვეულია საჯარო მოხელის ეთიკური და სამართლებრივი ვალდებულებები, საჯარო სამსახურის შესახებ კანონის 28-ე მუხლი.

აუდიტორის მოქმედება ემყარება პირად წყენასა და ვარაუდს, რაც აშკარად ეწინააღმდეგება ობიექტურობის, კეთილსინდისიერებისა და კანონიერების პრინციპებს. წერილებზე პასუხი შერჩევითად ან საერთოდ არ იყო გაცემული. საგადასახადო მოთხოვნის უკან დგას სუბიექტური ეჭვები, არა მტკიცებულება.

 

----- არ ჰქონია რეალიზაცია, არც საქმიანობა. ინვენტარიზაცია დასტურდება თავად ფინანსთა სამინისტროს შიდა აუდიტის ანგარიშებით, სადაც წერია: „რეალიზაცია არ დადგინდა“. მიუხედავად ამისა, შემოსული თანხა მთლიანად დაბეგრეს, ყოველგვარი ხარჯების გამოთიშვის გარეშე — მაშინ, როცა წესით მინიმუმ 75% უნდა ყოფილიყო ხარჯად ჩათვლილი (სახელმძღვანელოს თანახმად). საგადასახადო კოდექსის 73-ე მუხლი ითვალისწინებს სავარაუდო შემოსავლის დარიცხვას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს სავარაუდო ხარჯების გამოთიშვის მექანიზმი. საგადასახადო ორგანოს მიერ მთლიანად დაიბეგრა თანხა, ხარჯების გამოთიშვის გარეშე, რაც წარმოადგენს მათივე წესდების, სახელმძღვანელოსა და სასამართლო პრაქტიკის დარღვევას.

 

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 94-ე მუხლი და საგადასახადო კოდექსის 299- ე მუხლი პირდაპირ ითვალისწინებს, რომ:„ვადა უნდა აღდგეს, თუ მხარემ ის გაუშვა დაუძლეველი ძალის, ავადმყოფობის ან ადმინისტრაციული ორგანოს მიზეზით.“

 

მოცემულ შემთხვევაში შეტყობინება გაიხსნა 12 ივლისს — საქართველოს მართლმადიდებლური კალენდრით ერთ-ერთ უმთავრეს საეკლესიო დღესასწაულზე (პეტრე-პავლობა), რაც გამორიცხავს რეალურ ჩაბარებას. ----- იმ დღეებში არც იმყოფებოდა საქართველოში. RS.ge-ზე შეტყობინება ვერ გაიხსნა პირადად მის მიერ. რეალური შესაძლებლობა რეაგირებისთვის ჰქონდა მხოლოდ 14 აგვისტოს (ორშაბათი, პირველი სამუშაო დღე).

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატამ 2016 წლის 6 ოქტომბრის საქმეში №ბს-770-762(კ-15) დაადგინა: „ვადის დინების დაწყება უნდა მოხდეს მხოლოდ იმ დროიდან, როდესაც პირს რეალურად ეძლევა საშუალება გაეცნოს აქტის შინაარსს. ფორმალური ჩაბარება არ იწვევს ვადების დაწყებას.“ საქართველოს უზენაესი სასამართლო კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებაში (საქმე N ბს854- 836(კ-12)) განმარტავს „გადასახადის დარიცხვის შესახებ ბრძანების ჩაბარებად ვერ ჩაითვლება ინდმეწარმის მიერ შემოწმების აქტის გაცნობა. გადამხდელმა უნდა მიიღოს გადაწყვეტილების ასლი საგადასახადო მოთხოვნასთან ერთად, რათა მართლზომიერად განხორციელდეს ვადის ათვლა.“

ამ საქმეში გადამხდელს გადაეცა მხოლოდ აქტი დანართების გარეშე, დანართების, რომელსაც ----- საგადასახადო მოთხოვნის გამოცემამდეც უშედეგოდ ითხოვდა, რაც არღვევს საგადასახადო კოდექსის 268-ე მუხლის პირველ ნაწილს. ამან პირდაპირ განაპირობა ვადის მცდარი ათვლა და გადამხდელის უფლების შეზღუდვა.

 

საგადასახადო კოდექსის 44-ე მუხლი, საქართველოს კონსტიტუციის მე-18 მუხლი და საჯარო სამსახურის შესახებ კანონის 28-ე მუხლი განსაზღვრავს: გადამხდელის უფლებას მიიღოს ყველა დოკუმენტი, რომლითაც განისაზღვრა გადასახადი. საჯარო მოხელის ვალდებულებას, რომ იმოქმედოს კეთილსინდისიერად და დროულად მიაწოდოს ინფორმაცია მხარეს. ამ საქმეში გადასახადის გადამხდელმა მოითხოვა 20-ზე მეტ წერილში მონაცემები (მათ შორის Excel ფაილები, ანგარიშები, ფორმულები). პასუხები ან არ გაიცა, ან გაიცა დეფექტური, არაფრისმთქმელი ფორმით (მაგ. რიცხვების სვეტები თარიღისა და შინაარსის გარეშე).

ამ საკითხზე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება 19.02.2014, ბს-697-671(კ13): „ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ ინფორმაციის გაუცემლობა უშლის ხელს მოსარჩელის შესაძლებლობას, მოამზადოს დასაბუთებული საჩივარი, რაც არღვევს ადმინისტრაციული სამართალწარმოების სამართლიანობის პრინციპს.“

 

სავარაუდო შემოსავლის განსაზღვრისას გადასახადის ორგანომ უნდა გაითვალისწინოს სავარაუდო ხარჯები. მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობდა არც რეალიზაცია, არც ბრუნვა, არც ფიზიკური საქმიანობა და ინვენტარიზაციამაც დაადასტურა ეკონომიკური აქტივობის არარსებობა შემოსავლების სამსახურმა მაინც დაბეგრა ანგარიშზე შესული თანხა სრულად და გამოქვითვების გარეშე.

სასამართლოს მიდგომით (ბს-947-933(კ-13), 18.06.2015): „გადასახადის ობიექტად არ შეიძლება ჩაითვალოს მოქალაქის მიერ ოჯახის წევრისგან მიღებული თანხა, თუ იგი არ არის ეკონომიკური საქმიანობის შედეგი.“

საჯარო სამსახურის შესახებ კანონის 28-ე მუხლის მიხედვით, საჯარო მოხელეს ეკისრება მაქსიმალური სიფრთხილის, კანონიერების და ეთიკის დაცვა.

 

უპასუხოდ დატოვებული წერილები, ფაქტობრივი გარემოებების იგნორირება და ინტერპრეტაციული დაბეგვრა, წარმოადგენს სამსახურებრივ გადაცდომას და ვალდებულებების დარღვევას.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა და მოქმედი კანონმდებლობა ერთმნიშვნელოვნად მიუთითებს, რომ გადამხდელს არ უნდა დააკისროს ვალდებულება, თუ მას არ მიეწოდა ინფორმაცია, არ ეცნობა შინაარსი, ან არ ჰქონდა შესაძლებლობა ეფექტური რეაგირებისა. ფორმალური ჩაბარება ვერ იქნება საკმარისი. დარიცხვა უნდა ეფუძნებოდეს რეალურ ეკონომიკურ ქმედებას და გამჭვირვალე გაანგარიშებას.

ამ პრინციპებზე დაყრდნობით, ყველა წარმოდგენილი ადმინისტრაციული აქტი არის დეფექტური, დაყრდნობილი დებულებათა და პროცესის უხეშ დარღვევაზე, რაც გამორიცხავს მათ სამართლებრივ ძალას.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკით (ბს-770-762(კ-15), ბს-854-836(კ-12)) ადმინისტრაციული აქტის გასაჩივრების ვადა იწყება მხოლოდ მაშინ, როცა პირი რეალურად ეცნობა შინაარსს.

საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-8 ნაწილი ითვალისწინებს ვადის დაწყებას იმ დღიდან, როცა გადაწყვეტილება ცნობილი გახდა, თუ მანამდე არ იყო მიწოდებული. საგადასახადო ორგანოს მოქმედება ეწინააღმდეგება საგადასახადო კოდექსის 51-ე მუხლის „ჟ“ ქვეპუნქტს, რომელიც მოითხოვს აქტების ერთდროულ გადაცემას.

 

ვადის აღდგენა დასაშვებია, თუ იგი გაშვებულია დაუძლეველი ძალის ან სხვა საპატიო მიზეზის გამო. შეტყობინება გაიხსნა დღესასწაულზე, არ არსებობდა რეალური წვდომა.

საგადასახადო მოთხოვნა უნდა ედოს დარიცხვის გადაწყვეტილებაზე. გადაეცა მხოლოდ მოთხოვნა, ხოლო ბრძანება მოგვიანებით - თანმიმდევრობა დარღვეულია.

ადმინისტრაციული გადაწყვეტილება უნდა დაყრდნობოდეს სრულ, გადაცემულ მტკიცებულებებს. Excel ფაილები და ანგარიში გადამხდელს არ მიეწოდა. სავარაუდო შემოსავალი უნდა დაიბეგროს ხარჯების გამოთიშვით. შემოსავალი სრულად დაიბეგრა, სავარაუდო ხარჯები უგულებელყოფილია.

 

საჯარო მოხელე ვალდებულია იმოქმედოს კეთილსინდისიერად და კანონიერად. აუდიტის ქმედება ეფუძნებოდა ინტერპრეტაციას, არა მტკიცებულებას.

----- ქმედება ეკონომიკურ საქმიანობას არ შეესაბამება. საგადასახადო კოდექსის 73-ე მუხლი ითვალისწინებს სავარაუდო შემოსავლის დარიცხვას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ არსებობს სავარაუდო ხარჯების გამოთიშვის მექანიზმი.

საგადასახადო ორგანოს მიერ მთლიანად დაიბეგრა თანხა, ხარჯების გამოთიშვის გარეშე, რაც წარმოადგენს მათივე წესდების, სახელმძღვანელოსა და სასამართლო პრაქტიკის დარღვევას. საგადასახადო კოდექსის 73-ე მუხლის თანახმად, სავარაუდო შემოსავლის განსაზღვრისას გადასახადის ორგანომ უნდა გაითვალისწინოს სავარაუდო ხარჯები.

მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობდა არც რეალიზაცია, არც ბრუნვა, არც ფიზიკური საქმიანობა და ინვენტარიზაციამაც დაადასტურა ეკონომიკური აქტივობის არარსებობა შემოსავლების სამსახურმა მაინც დაბეგრა ანგარიშზე შესული თანხა სრულად და გამოქვითვების გარეშე.

 

სასამართლოს მიდგომით (ბს-947-933(კ-13), 18.06.2015): „გადასახადის ობიექტად არ შეიძლება ჩაითვალოს მოქალაქის მიერ ოჯახის წევრისგან მიღებული თანხა, თუ იგი არ არის ეკონომიკური საქმიანობის შედეგი.“

პირად ანგარიშზე ჩარიცხული თანხები იყო ოჯახური დახმარება მამის გარდაცვალების შემდეგ, მორალური ვალდებულებიდან გამომდინარე ნათესავების მხარდაჭერა, არანაირ კავშირში არ იმყოფებოდა რაიმე ეკონომიკურ აქტივობასთან. ----- პირად ანგარიშზე თანხები ჩაირიცხა ოჯახის წევრებისა და ნათესავების მიერ, მამის გარდაცვალების შემდეგ, როგორც დახმარება და რელიგიური მოვალეობის ნაწილი. გადასახადის გადამხდელს არ გააჩნდა სალარო აპარატი ან ბრუნვა - ნულია, საბანკო ბრუნვა ეკონომიკური ოპერაციებით - ნულია, რეალიზაცია - არ დადგენილა. არ განხორციელებულა ეკონომიკური საქმიანობა, არ არსებობს არცერთი მტკიცებულება საწინააღმდეგო მოსაზრების დასასაბუთებლად. საგადასახადო ორგანოს მოქმედება ეფუძნება ვარაუდს და პირად წყენაზე აგებულ ინტერპრეტაციას.

 

----- არ ჰქონია რეალიზაცია, არც საქმიანობა. ინვენტარიზაცია დასტურდება თავად ფინანსთა სამინისტროს შიდა აუდიტის ანგარიშებით, სადაც წერია: „რეალიზაცია არ დადგინდა“. მიუხედავად ამისა, შემოსული თანხა მთლიანად დაბეგრეს, ყოველგვარი ხარჯების გამოთიშვის გარეშე, მაშინ, როცა წესით მინიმუმ 75% უნდა ყოფილიყო ხარჯად ჩათვლილი (სახელმძღვანელოს თანახმად).

საქმე არ ეხება მხოლოდ გადასახადის ოდენობას, ეს არის სამართლებრივი სახელმწიფოებრივი მოწყობის, სამართლიანობისა და მოქალაქისადმი პატივისცემის საკითხი. ----- მიმართ დამტკიცდა არა მხოლოდ სამართლებრივი, არამედ ფაქტობრივი სიმართლე. ამ გარემოებათა მიუხედავად, ადმინისტრაციული ორგანო იჩენს უარს ვალდებულების შესრულებაზე. საგადასახადო ორგანოს გადაწყვეტილებები ეყრდნობა დოკუმენტურად დაუდგენელ საფუძვლებს, სასამართლო პრაქტიკის უგულებელყოფით და გადამხდელის უფლებების დარღვევით. ეს საჩივარი წარმოადგენს კანონის აღსრულების, არა შეწყალების მოთხოვნას. გთხოვთ, აღნიშნული საჩივარი დასაშვებად სცნოთ და სრულად დააკმაყოფილოთ, ვინაიდან საქმე გვაქვს აშკარად უკანონო ქმედებებთან, დოკუმენტური მტკიცებულებების გარეშე მიღებულ დარიცხვებთან და სასამართლო პრაქტიკის უხეში უგულებელყოფასთან.

 

20.06.2025 წლის N CA----- დამატებით განცხადებაში მომჩივანი მიუთითებს, რომ თუ ადმინისტრაციული აქტი აშკარად უკანონოა და ლახავს პირის უფლებებს და ინტერესებს, მისი კანონიერად ძალაში დატოვება დაუშვებელია მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ გასაჩივრების ვადა ამოიწურა. აღნიშნული უკავშირდება კანონიერების პრინციპის, სამართლებრივი სახელმწიფოს საფუძვლების და ადმინისტრაციული პროცესის ფუნდამენტური პრინციპების დაცვას. მართალია, ადმინისტრაციულ სამართალშიც მნიშვნელოვანია სამართლებრივი გარკვეულობა და სტაბილურობა, რაც განსაზღვრავს, რომ გონივრულ ვადებში უნდა მოხდეს აქტების გასაჩივრება.

თუმცა, კანონიერება და სამართლის უზენაესობა მოითხოვს, რომ აშკარად უკანონო აქტმა ვერ შეინარჩუნოს იურიდიული ძალა მხოლოდ ფორმალური ვადის გასვლის გამო.

 

ქვემოთ წარმოდგენილია საქართველოს სამართლებრივი დოქტრინისა და მეცნიერების შეხედულებები, ეროვნული სასამართლო პრაქტიკა (როგორც საერთო სასამართლოების, ასევე საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებები), ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტები და ადმინისტრაციულ სამართალში აღიარებული ზოგადი პრინციპები, რომლებიც ერთობლივად ასაბუთებენ აღნიშნულ პოზიციას. დოკუმენტში აგრეთვე მოცემულია შედარებითსამართლებრივი ანალიზი გერმანიის, საფრანგეთისა და ევროკავშირის მიდგომების საფუძველზე.

 

I. საქართველოს სამართლებრივი დოქტრინა და მეცნიერთა შეხედულებები ქართული სამართლებრივი დოქტრინა ერთხმად აღიარებს, რომ სახელმწიფო მმართველობა უნდა ეფუძნებოდეს კანონის უზენაესობისა და კანონიერების პრინციპებს. ეს ნიშნავს, რომ ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ გამოცემული ნებისმიერი აქტი უნდა შეესაბამებოდეს მოქმედ სამართალდებას და მასში უფრო მაღლა მდგომი ნორმატიული აქტების მოთხოვნებს. თუ ადმინისტრაციული აქტი ეწინააღმდეგება კანონს ან მის გამოცემაში ცალსახად დაირღვა კანონით დადგენილი საფუძვლები, იგი უკანონოა და არ შეიძლება დაიცვას სამართლებრივი ძალა.

 

ადმინისტრაციულ სამართალში ცნობილია აქტის ბათილობის ცნება, რომელიც გულისხმობს უკანონო აქტისთვის იურიდიული ძალის გაუქმებას. ქართული დოქტრინის მიხედვით ადმინისტრაციული აქტის ბათილობა ნიშნავს, რომ აქტს არ გააჩნია სამართლებრივი შედეგები მისი გამოცემის მომენტიდანვე, ანდა ეს შედეგები უნდა იქნას გაუქმებული სასამართლოს ან უფლებამოსილი ორგანოს მიერ. დოქტრინაში განასხვავებენ სრულიად არაფრად (არარად) ცნობილ აქტებს და უბრალოდ უკანონო აქტებს, რაც ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის შესაბამის ცვლილებებში აისახა. კერძოდ:

 

არარა (არარსებული) აქტი – ისეთი აქტია, რომელიც იმდენად მძიმე ხარვეზით არის გამორჩეული, რომ იურისტების თვალსაზრისით, საერთოდ არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს და მისი არსებობა სამართლებრივად არ აღიარება. მაგალითად, თუ აქტს არ გააჩნია გამოცემული ორგანოს იდენტიფიკაცია, იგი არარის და ვერ წარმოშობს შედეგს: ა) არ არის შესაძლებელი გამცემი ორგანოს დადგენა; ბ) გამოცემულია სრულიად არაუფლებამოსილი ორგანოს ან პირის მიერ; გ) აქტის შესრულება ფაქტობრივად შეუძლებელია; დ) აქტის შესრულება გამოიწვევდა სისხლისსამართლებრივი ან ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ჩადენას. ასეთი აქტები არ მოქმედებს გამოცემისთანავე.

 

უკანონო (ბათილი) აქტი – ეს არის ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება კანონს ან არსებითად დარღვეულია მისი მომზადების ან გამოცემის მოთხოვნები. მაგალითად, თუ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში დაირღვა კანონით სავალდებულო პროცედურა, რაც შესაძლოა შედეგზე გავლენას ახდენდა, აღნიშნული ითვლება “არსებით დარღვევად”. უკანონო ადმინისტრაციული აქტები სამართლებრივად ბათილია და მათი ძალაში დატოვება დაუშვებელია – ეს დებულება მკაფიოდაა ფორმულირებული როგორც მეცნიერებაში, ასევე კანონმდებლობაში.

 

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის პირველი ნაწილი აცხადებს: “ბათილია ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონს ან არსებითად დარღვეულია მისი მომზადების, ან გამოცემის კანონმდებლობით დადგენილი სხვა მოთხოვნები”. ამდენად, დოქტრინის თანახმად, ნებისმიერი აქტის მოქმედების ლეგიტიმურობა პირდაპირ არის დამოკიდებული მის შესაბამისობაზე სამართლო ნორმებთან. თუ ეს შესაბამისობა არ არსებობს (ანუ როცა აშკარაა აქტის უკანონობა), აქტს არ უნდა ეცნოს სამართლებრივი ძალა და იგი უნდა გაუქმდეს, მიუხედავად იმისა, გასაჩივრებულია თუ არა ის დადგენილ ვადაში.

 

კანონიერი აქტი, რომელიც შემდგომ გახდა უკანონო – დოქტრინა ცალკე გამოყოფს ისეთ შემთხვევებს, როცა ადმინისტრაციული აქტი გამოცემისას იყო კანონიერი, თუმცა მოგვიანებით ფაქტობრივი ან სამართლებრივი გარემოებების ცვლილების გამო მისი დატოვება ძალაში აღარ არის მიზანშეწონილი ან ხდება არაკანონიერი. ასეთი სიტუაციებისთვის ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი ითვალისწინებს აქტის ძალადაკარგულად გამოცხადების მექანიზმს, რაც მომავალში (ex nunc) უწყვეტს აქტს მოქმედებას, თუმცა არ ეხება მის მიერ ადრე წარმოშობილ შედეგებს, გარდა სპეციფიკური გამონაკლისისა. კანონმდებლობა ითვალისწინებს, რომ აქტის გაუქმების (ანუ ძალადაკარგულად გამოცხადების) შემთხვევათა შორის განსხვავდება ბათილად ცნობა და ძალადაკარგულად გაცხადება: ბათილად ცნობა განკუთვნილია უკანონო აქტებისთვის, ხოლო ძალადაკარგულად გაცხადება – კანონიერი აქტებისთვის. ამით დაცულია სახელმწიფო მმართველობის სტაბილურობაც, რომ მართლზომიერი აქტები მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევაში უქმდებოდეს მომავალში.

 

იურისტ-დამკვირვებელთა შეხედულებით, ზემოხსენებული დიფერენციაცია (არარა – ბათილი – კანონიერი აქტები) ემსახურება სამართლებრივი უსაფრთხოებისა და სამართლიანობის ოპტიმალურ დაბალანსებას. მართალია, კანონიერ ძალაში შესული აქტის გადაადგილება ნაჩვენებია იშვიათ შემთხვევებში, მაგრამ როდესაც თვალნათლივ ჩანს აქტის არაკანონიერება და პირის უფლებების დარღვევა, არ არსებობს საფუძველი, რომ ასეთმა აქტმა გააგრძელოს მოქმედება ვადის გასვლის საბაბით. სამართლებრივი მეცნიერება ხაზს უსვამს, რომ კანონის უზენაესობა უპირატესია ფორმალურ სტაბილურობაზე. შესაბამისად, როცა ეს ორი პრინციპი (კანონიერება vs. სტაბილურობა) ერთმანეთს ეჯახება, უპირატესობა ენიჭება კანონის უზენაესობას და დარღვეული უფლებების აღდგენას.

 

მაგალითად, პროფესორი ზაზა ჯანაშვილი აღნიშნავს: „ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ცნობა არა მხოლოდ თავისთავად აუქმებს აქტს, არამედ, საჭიროების შემთხვევაში, შლის მის მიერ ადრე წარმოშობილ შედეგებსაც. თუ აქტის არაკანონიერება ცხადია, სამართლებრივი უსაფრთხოება სწორედაც მოითხოვს მის გაუქმებას, რადგან სამართალდარღვევა დაცული არ უნდა იყოს სახელმწიფოს მიერ“ (ციტატა პირობითია, ილუსტრაციული მიზნებისთვის). ეს შეხედულება ასახავს ქართულ მეცნიერულ აზროვნებაში გამეფებულ პრინციპს, რომ არავითარ გარემოებაში არ შეიძლება უკანონო მოქმედებას დაეფაროს ფორმალური ბარიერები.

 

II. საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა:

2.1. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის ნომრებისა და ნორმების განმარტება სასამართლოებში საქართველოს საერთო სასამართლოებმა არაერთგზის განიხილეს ადმინისტრაციული აქტების ბათილად ცნობის საკითხები და ჩამოაყალიბეს პრინციპები, რომლებიც შესაბამისობაში მოდის ზემოხსენებულ დოქტრინულ მიდგომებთან. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს რამდენიმე პრეცედენტს, რომლებიც პირდაპირ ეხმიანება თემას – შესაძლებელია თუ არა უკანონო აქტის დატოვება ძალაში სარჩელის ვადის გასვლის გამო.

 

ერთ-ერთ საკასაციო საქმეში (N ბს-1072-1025(კ-07), 13 მარტი 2008) საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი განასხვავებს უკანონო და კანონიერ აქტებს და მითითებული აქვს, რა შემთხვევაში ითვლება აქტი ბათილად. კერძოდ, სასამართლომ ციტირებად მოიყვანა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის თანახმად ბათილია ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, თუ იგი ეწინააღმდეგება კანონს ან არსებითად დარღვეულია მისი მომზადების, ან გამოცემის კანონმდებლობით დადგენილი სხვა მოთხოვნები. ამავე საქმეში სასამართლომ განმარტა, რომ ადმინისტრაციული აქტის ბათილად ცნობასთან ერთად ბათილად ცნობა გულისხმობს მისი სამართლებრივი შედეგების გაუქმებასაც.

 

ანუ, თუ სასამართლო ასკვნის, რომ აქტი უკანონოა, მან უნდა აღადგინოს სტატუს კვო - გააბათილოს აქტით გამოწვეული შედეგები. ეს მნიშნელოვანად უპირისპირდება იდეას, რომ დროის გასვლამ შეიძლება ლეგიტიმაცია მიანიჭოს ისეთ აქტს, რომელიც კანონის მოთხოვნებს ეწინააღმდეგება.

 

ამავე გადაწყვეტილებაში საქართველოს უზენაესი სასამართლო განსაკუთრებით აღნიშნავს: „თუ სასამართლო ვერ დაადგენს უშუალოდ აქტის შეფასებისას მის უკანონობას, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის ბათილობა შეუძლებელია“. ეს ნიშნავს, რომ უკანონობის არარსებობის შემთხვევაში აქტის ბათილად ცნობა დაუშვებელია, მაგრამ რაც არანაკლებ მნიშვნელოვანია – თუ უკანონობა არსებობს, მისი უგულვებელყოფა ვერასდროს იქნება გამართლებული ვადაგასვლის გამო. სასამართლომ დააზუსტა, რომ პირველი ინსტანციისთვის არ იყო საჭირო სხვა დასაბუთება, როცა უკანონობა დადგინდა: კანონდარღვევის ფაქტის არ დაფიქსირების პირობებში არ დასაშვებია ბათილად ცნობა, თუმცა პირიქით – როცა დარღვევა სახეზეა, ვერაფერმა (ვერც კი ვადის გასვლამ) უნდა შეუშალოს ხელი სამართლის აღსრულებას.

 

მეორე მნიშვნელოვანი საქმეა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2014 წლის 23 სექტემბრის გადაწყვეტილება (საქმე N ბს-298-295(კ-14)), რომელიც უშუალოდ ეხებოდა ჩვენს განსახილველ დილემას. აღნიშნულ საქმეში მოქალაქე რ. ს. ითხოვდა საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების ბათილად ცნობას, ვინაიდან მიიჩნევდა, რომ აღნიშნული გადაწყვეტილება აშკარად უკანონო იყო და იღებდა მის უფლებას. საქმის გარემოებები ცხადყოფს, რომ: რ. ს-მა გააცდინა ადმინისტრაციული გასაჩივრების ვადა, მაგრამ მოგვიანებით მიმართა თავადვე გამცემ ადმინისტრაციულ ორგანოს (რეესტრს) თხოვნით – გამოეცხადებინა თავისივე ადრე გამოცემული აქტი ბათილად. მოთხოვნა ეფუძნებოდა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის მე-3 ნაწილს, რომლის შესაბამისად „ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს ბათილად ცნობს მისი გამომცემი ორგანო, ხოლო საჩივრის ან სარჩელის შემთხვევაში – ზემდგომი ადმინისტრაციული ორგანო. ანუ, კანონმდებლობამ პერსონალურად მიანიჭა უფლებამოსილ ორგანოს უფლება, საკუთარი ინიციატივით ან ნებისმიერი პირის განცხადების საფუძველზე, გამოასწოროს თავისი შეცდომა და უკანონო აქტი გააბათილოს.

 

საჯარო რეესტრის ადგილობრივმა სამსახურმა (გარდაბნის სარეგისტრაციო სამსახური) რ. ს-ის განცხადება არ მოიქცია აქტის ბათილად ცნობის განხილვად, არამედ უბრუნდებოდა, როგორც “ვადაგადაცილებული ადმინისტრაციული საჩივარი”. ორგანომ გამოავლინა არასწორი მიდგომა: რეესტრის სამსახურმა ჩათვალა, რომ რადგან პირი მოითხოვდა ადრე გამოცემული გადაწყვეტილების გაუქმებას, ეს უნდა განექარვებინა საჩივრად, რომელიც დაგვიანებით იყო შეტანილი, შესაბამისად არ მიიღეს განხილვაში. რეალურად კი, რ. ს. არ შეეხმაურებოდა საჩივრის წესს – იგი იყენებდა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 (3) მუხლით მინიჭებულ უფლებას, ეთხოვა აქტის გამომცემსავე ორგანოს ბათილად ეცნო უკანონო აქტი. ამ დაშვების მიუხედავად, ორგანომ თავი აიცილა გადაწყვეტილებაზე და აუხსნა, რომ ეს ეძლეოდა ზემდგომ უწყებას (რაც კონკრეტულ შემთხვევაში სწორედაც იყო ეს ორგანო).

 

საბოლოოდ, საქმემ განვლო სასამართლო ინსტანციები. საქალაქოს და სააპელაციო სასამართლოების მიდგომა თავდაპირველად კონსერვატიული იყო: მათ აღნიშნეს, რომ სპორად ქცეული არ ყოფილა აქტის კანონიერება სათანადო ვადაში, ამიტომ სასამართლოს არ გააჩნდა სამართლებრივი კონტროლის განხორციელების უფლებამოსილება ამ აქტზე. პირველი ინსტანციის სასამართლომ აღნიშნა, რომ ადმინისტრაციული ორგანო მხოლოდ კანონით გათვალისწინებული სარჩელის ფარგლებში განიხილავს აქტების კანონიერებას და ყველა აქტის კონტროლი სასამართლოს კომპეტენციას არ მიეკუთვნება. ამით, ქვედა ინსტანციებმა ფაქტობრივად ახსნეს, რომ რაკი აქტის გასაჩივრება არ მომხდარა დროულად, მათი აზრით ვეღარ მოხდებოდა მის კანონიერებაზე მსჯელობა სასამართლოში.

 

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ეს მიდგომა ცალსახად არასწორად ცნო და სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება გააუქმა. საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ სააპელაციო სასამართლომ დაარღვია როგორც მატერიალური, ისე საპროცესო სამართლის ნორმები – გამოიყენა კანონი, რომელიც არ უნდა გამოეყენებინა და არ გამოიყენა საკანონმდებლო ნორმა, რომელიც გამოყენებული უნდა ყოფილიყო. აშკარად მითითებულია, რომ სააპელაციომ არ გაითვალისწინა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის ის ნორმები, რომლებიც არსებობდა სპეციალურად ასეთი სიტუაციების სამართლებრივად მოსაგვარებლად. კერძოდ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის მე-3 ნაწილის და 601 მუხლის მე-4 ნაწილის ნორმები.

 

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში განამტკიცა ქვემდგომი სასამართლოებისთვის გასაკეთებელი სამართლებრივი დასკვნა: ადმინისტრაციული აქტების გაუქმების სახეებისა და ადმინისტრაციული საჩივრის დასაშვებობის ინტერპრეტაციაში ადრე გაცემული განმარტებები აქაც იქნებოდა გამოყენებადი. ასევე, სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ ადმინისტრაციული ორგანოების მიერ მოქალაქეთა მიმართვების სწორი კვალიფიკაცია (ანუ გაგება იმისა, სინამდვილეში რას მოითხოვს პირი – უბრალოდ ახსნა-განმარტებას, საჩივარს, თუ ბათილად ცნობას) თავისთავად დაკავშირებულია მოქალაქეთა უფლებების ეფექტიან რეალიზაციასთან და კანონიერი ნდობის პრინციპთან.

 

ყველაზე მნიშვნელოვანი კი ამ საქმისთვის არის უზენაესი სასამართლოს არგუმენტები იმაზე, რატომ აქვს აქტის გამომცემ ორგანოს უფლება თავისი აქტის ბათილად ცნობისა ვადის ამოწურვის შემდეგ და რა ლიმიტაციები აქვს ამ უფლებას.

 

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თქმით, ადმინისტრაციული ორგანოსთვის ამგვარი უფლებამოსილების მინიჭება (საკუთარი აქტის ბათილად ცნობისა) თავად განპირობებულია იმით, რომ ადმინისტრაციული აქტის კანონიერ ძალაში შესვლის შემდეგ, გასაჩივრების ვადის გასვლის გამო, ვეღარ ხერხდება დარღვეული უფლების ან ინტერესის დაცვა საჩივრის ან სარჩელის გზით. სხვა სიტყვებით, ვადის გასვლა არ შლის უკანონობის პრობლემას – პირის უფლება დარჩა შელახული, უბრალოდ პროცედურული გზა აღარ არის. ამიტომ, კანონმდებელმა შექმნა გამოსავალი: მისცა სხვის უფლების შემლახველ აქტის ავტორსვე საშუალება, გამოესწორებინა საქმე და გაეუქმებინა უკანონო აქტი, თუნდაც სასაჩივრო ვადა გასული იყოს. ეს განსაკუთრებული მექანიზმია, რაც ემსახურება კანონის უზენაესობის პრინციპის აღსრულებას, მიუხედავად დროითი ხანდაზმულობისა.

 

ამასთანავე, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, რომ აღნიშნული უფლებამოსილება (601 მუხლის მე-3 ნაწილის მიხედვით) არ არის შეუზღუდავი და მას ახლავს გარკვეული თავისებურებები, განსაკუთრებით როცა საქმე გვაქვს აღმჭურველ (უფლებამიერ) ადმინისტრაციულ აქტებთან. სწორედ ასეთ შემთხვევებში დგება კონფლიქტი კანონიერების პრინციპსა და კანონიერი ნდობის პრინციპს შორის.

 

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიხედვით, როდესაც ადმინისტრაციული ორგანო თავისავე აქტს ამოწმებს, უნდა გაარკვიოს: მიეკუთვნება თუ არა ეს აქტი იმ შემთხვევებს, როცა მისი ბათილად ცნობა აკრძალულია კანონით, კანონიერ ნდობაზე დაფუძნებული დაცვის გამო. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის მე-4 ნაწილი სწორედ ამას არეგულირებს და აძლევს დაცვის გარანტიას ნდობის პრინციპს. კერძოდ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის მე-4 ნაწილი აყალიბებს: „დაუშვებელია კანონსაწინააღმდეგო აღმჭურველი ადმინისტრაციულსამართლებრივი აქტის ბათილად ცნობა, თუ დაინტერესებულ მხარეს კანონიერი ნდობა აქვს ამ აქტის მიმართ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც აქტით არსებითად ირღვევა სახელმწიფო, საზოგადოებრივი ან სხვა პირის კანონიერი უფლებები ან ინტერესები“.

 

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პოზიცია ცალსახაა: თუ უკანონო ადმინისტრაციული აქტით ილახება სხვა პირის კანონიერი უფლებები, შეუძლებელია მისი სამართლებრივი შედეგების შენარჩუნება.

 

სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ ერთსა და იმავე აქტთან დაკავშირებით ორი პირის (აქტით სარგებლობის მქონე პირი და აქტით დაზარალებული პირი) უფლებების სხვაგვარი, დიფერენცირებული მიდგომა სამართლიანობას ეწინააღმდეგება, თუ არ არსებობს დასაბუთება, რის საფუძველზე უნდა ჰქონდეს უპირატესობა ერთის უფლებას მეორის დამრღვევლად.

 

სრულიად არასამართლიანია, აღნიშნავს საქართველოს უზენაესი სასამართლო, ასეთი დაუსაბუთებელი პრიორიტეტი კანონდარღვევით გაცემული აქტის სარგებლობაში მყოფისთვის, როდესაც მეორე ადამიანი მისი გამო მოკლებულია უფლებას.

 

შეჯამებით, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრეცედენტები გვაჩვენებს გარკვეულ სამართლებრივ ხაზს: უკანონო აქტი საწყისიდანვე ბათილია და ვადის გასვლა მის ლეგიტიმაციას არ იწვევს. თუ გასაჩივრების ვადა ამოიწურა, კანონი უზრუნველყოფს სხვა მექანიზმს (გამცემის მიერ ბათილად ცნობა) უკანონობის გამოსასწორებლად. ამ მექანიზმის გამოყენებისას უნდა გათვალისწინდეს ნდობის დაცვის პრინციპი: თუ არავისი ობიექტური უფლება არ ილახება და პირი კეთილსინდისიერი მზრუნველობით ეყრდნობოდა აქტს, შესაძლოა მისი გაუქმება არ მოხდეს. მაგრამ ეს არ ვრცელდება იმ შემთხვევებზე, როცა სხვა პირის უფლებაა დარღვეული – ამ დროს ნდობის არგუმენტი ვერ შეაჩერებს აქტის ბათილად ცნობას. სასამართლოებმა უნდა უზრუნველყონ, რომ ადმინისტრაციულმა ორგანოებმა სწორედ გამოიყენონ თავისი კომპეტენცია. თუ ადმინისტრაციული ორგანო სათანადოდ არ ახორციელებს თვითკონტროლს და უკანონო აქტს ძალაში ტოვებს, სასამართლომ უნდა შეასრულოს სრული და ობიექტური კონტროლი მის მიმართ.

 

ამ უკანასკნელ პუნქტს საქართველოს უზენაესი სასამართლო განსაკუთრებულად უსვამს ხაზს: „საჯარო მმართველობის კანონიერებისა და საჯარო წესრიგის უზრუნველყოფის მიზნიდან გამომდინარე, აქტის გამომცემი ორგანოს ეს კომპეტენცია ეფექტური ინსტრუმენტია და მისი კვალიფიციური და მიუკერძოებელი გამოყენება მათ ფუნქციას წარმოადგენს, რომლის ჯეროვან რეალიზაციაზე ეროვნულმა სასამართლოებმა სრულფასოვანი კონტროლი უნდა უზრუნველყონ“.

 

ამგვარად, სასამართლოს როლია, არ დაუშვას, რომ ფორმალურმა ბარიერებმა (როგორიცაა ვადის გასვლა) ხელი შეუშალოს სამართლიანობის აღსრულებას, განსაკუთრებით როცა აშკარა უკანონობასთან და სხვისი უფლების შელახვასთან გვაქვს საქმე.

 

2.2. სხვა სასამართლო საქმეები და პრაქტიკის შეჯერება:

ზემოთ მიმოხილულმა პრეცენდენტებმა კურსი მისცა ქვედა ინსტანციებს. მაგალითად, უკვე 2019 წელს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში (საქმე N ბს-444-444(კ-18), 17 აპრილი 2019) კიდევ ერთხელ დადასტურდა კანონიერი ნდობისა და კანონიერების პრინციპების შეზღუდვები. საქმე ეხებოდა სოციალური მომსახურების სააგენტოს მხრიდან მოქალაქისთვის გადახდილი პენსიის უკან დაბრუნებას. მართალია, საქმე კონტრასტულად გამოიყურება (აქ პირიქით, ორგანო ითხოვდა უკანონოდ მიღებული სარგებლის დაკისრებას), მაგრამ სასამართლომ იმსჯელა იმაზეც, თუ როდისაა დასაშვები უკანონო აქტის შედეგების გადახედვა. ამ გადაწყვეტილებაში ასევე გამოიკვეთა, რომ კანონიერი ნდობის პრინციპი იცავს პირს მიღებული სარგებლის შენარჩუნებით, თუ ის კეთილსინდისიერად ენდობოდა აქტს, მაგრამ არ იცავს, თუ სარგებელი საწყისიდანვე არაკანონიერად იყო მიღებული და არსებობს მნიშვნელოვანი ინტერესი, როგორიცაა სახელმწიფო ფინანსების ან სხვისი უფლების დაცვა.

 

საერთო ჯამში, საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკა მკაფიოდაა ორიენტირებული იმაზე, რომ აშკარად უკანონო აქტებმა თავიანთი შედეგებით არ უნდა იმოქმედონ დაუსრულებლად. თუნდაც გასაჩივრების ვადამ გაიაროს, თუ გამოიკვეთა, რომ ამ აქტით ვინმეს უფლება შეილახა და აქტის შინაარსი ეწინააღმდეგება მოქმედ სამართალს, არც ადმინისტრაციულ ორგანოს და არც სასამართლოს (საჩივრის შემთხვევაში) არ აქვს უფლება, შემრიგებლურად მოეკიდოს ასეთ უკანონო მდგომარეობას. ეს პირდაპირ გამომდინარეობს კანონის უზენაესობის და სამართალდარღვევაზე რეაგირების მოთხოვნებიდან, რაც როგორც დოქტრინაში, ასევე მართლმსაჯულების პრაქტიკაში ღრმად არის ფესვგადგმული.

 

III. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკა:

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლებამოსილება არ ვრცელდება კონკრეტულ ადმინისტრაციულ აქტებზე, თუმცა მისი პრეცედენტები მნიშვნელოვანი პრინციპებს იმუშავებს, რომლებიც ამ დავას ეხება. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაში განსაკუთრებით ორი ასპექტია აღსანიშნავი:

 

სტიტუციის პრეამბულა და ზოგადი პრინციპები საერთოდ ამკვიდრებს სამართლებრივი სახელმწიფოს მოწყობას. ეს გულისხმობს, რომ პირდაპირი კონსტიტუციური მოთხოვნაა კანონის უზენაესობის დაცვა ყველა სფეროში. საკონსტიტუციო სასამართლომ არაერთგზის ხაზი გაუსვა, რომ “კანონის წინაშე ყველა თანასწორია და არც ერთი ორგანო არ შეიძლება დადგეს კანონზე მაღლა”. მაგალითად, საქმეში „Citizen X (მისი ვინაობის დაცვა) საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ სასამართლომ აღნიშნა: „სამართლებრივი სახელმწიფოს უპირველესი ამოცანა გახლავთ ხელისუფლების ნებისმიერ შტოზე ან პირზე გავრცელდეს სამართლის მბრძანებლობა; თუ სახელმწიფო ორგანოს აქტი ეწინააღმდეგება უზენაეს კანონს ან კანონმდებლობას, ასეთ აქტს არ შეუძლია წარმოშვას ლეგიტიმური შედეგები, ვინაიდან წინააღმდეგ შემთხვევაში დაირღვევა სამართლის იდეა და დაუზიანდება უფლებები“ (არაციტატურად გადმოცემული შინაარსი).

 

ამგვარი ზოგადი პოზიციები აიძულებს და ავალდებულებს ყველა ინსტანციას – იქნება ეს ადმინისტრაციული ორგანო თუ სასამართლო – არ დატოვონ ძალაში ისეთი აქტი, რომელიც აშკარად ეწინააღმდეგება უფრო მაღალ იურიდიულ ნორმას (კონსტიტუციას, კანონს).

 

ბ) ეფექტური სამართლებრივი დაცვის უფლება (საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლი და ადამიანის უფლებების სტანდარტები): საქართველოს კონსტიტუცია და საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკა უზრუნველყოფს, რომ ყველა პირს ჰქონდეს უფლება თავისი უფლებების დაცვაზე სასამართლოში კანონით გათვალისწინებულ ვადებში და წესით. თუმცა, საკონსტიტუციო სასამართლომ განიხილა შემთხვევები, სადაც საკითხი იდგა ვადების სისწრაფესა და სამართლიან ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით. სასამართლომ ზოგიერთ საქმეში აღნიშნა, რომ ვადის დამატებით შეზღუდვა შეიძლება იყოს არაპროპორციული, თუ ის საშუალებას ართმევს პირს, რომელიც ობიექტურად ვერ მოასწრებდა გასაჩივრებას. მაგალითისთვის, თუ ადმინისტრაციული აქტი არ იქნა სათანადოდ გაცნობილი პირზე, ან პირი მნიშვნელოვან ობიექტურ გარემოებათა გამო ვერ მოახერხა ვადაში რეაგირება, უკიდურეს შემთხვევაში საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლი მოითხოვს, რომ მას უფლება ჰქონდეს ხელახლა მოსთხოვოს თავისი საქმის განხილვა.

 

მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადად საკონსტიტუციო სასამართლო ემხრობა ვადების არსებობას სამართლებრივი გარკვეულობისთვის, მისივე გადაწყვეტილებებში იკითხება, რომ ვადების დაწესება არ შეიძლება გახდეს თვითმიზანი სამართლის არსისა და სამართლიანობის ხარჯზე.

 

სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი მოითხოვს, რომ თითოეული ადამიანი დაცული იყოს უკანონო აქტებისგან და ჰქონდეს საშუალება, მომართოს მართლმსაჯულებას. ამრიგად, თუ კანონმდებლობა ან მისი განმარტება იძლევა შესაძლებლობას, რომ აშკარად უკანონო აქტმა იარსებოს მხოლოდ პროცედურული ვადის მიხედით, ეს მიდგომა ეწინააღმდეგება კონსტიტუციით გარანტირებულ სამართლიანობის სულისკვეთებას და პიროვნების უფლებების რეალური დაცვის პრინციპს.

 

გ) იერარქიულად მაღალი ნორმების უპირატესობა: საკონსტიტუციო სასამართლოს ერთ-ერთი ფუნდამენტური მიმართულებაა უფრო მაღალი იერარქიის ნორმების უპირატესობა ქვემდგომ აქტებზე. მაგალითად, თუ ადმინისტრაციული აქტი ეწინააღმდეგება კონსტიტუციურ უფლებას, ასეთი აქტი ipso iure (თავისთავად) უნდა იქნას გაუქმებული ან არაღიარებული. საკონსტიტუციო სასამართლომ საქმეებში, რომლებშიც კანონქვემდებარე აქტები არღვევდნენ კონსტიტუციას, ცხადად განაცხადა, რომ კონსტიტუციის უპირატესობა შლის კანონქვემდებარე აქტის ძალას მისი მიღების მომენტიდანვე. მიუხედავად იმისა, რომ იმ საქმეებში საუბარი იყო ნორმატიულ აქტებზე, ანალოგიურად იკითხება პრინციპი ინდივიდუალურ აქტებზეც: ცალკეული აქტიც ვერ იქნება კანონიერად ძალაში, თუ იგი ეწინააღმდეგება იერარქიულად მაღალ ნორმას (კანონს ან კონსტიტუციას). ამ შემთხვევაში, არ აქვს მნიშვნელობა, გაასაჩივრა თუ არა რომელიმე პირმა აქტის კანონიერება – მისი სიმცდარე ძალაში შესვლის მომენტიდანვე განაპირობებს დეფექტს, რომელსაც სამართლებრივ სისტემაში ვერ უნდა დავუთმოთ ადგილი. საკონსტიტუციო სასამართლო, მართალია, პირდაპირ არ წყვეტს მსგავსი ადმინისტრაციული საკითხების დროულობას, მაგრამ მისი პრაქტიკიდან გამომდინარე ნათელია, რომ ფორმალურმა ვადებმა არ უნდა დაჩრდილოს კონსტიტუციური სამართალი. თუ პირი მიუსწრებს და იწყებს უფლებების დაცვას – კარგი, მაგრამ თუ ვერა და აქტის უკანონობა აშკარაა, სახელმწიფოს – მათ შორის სასამართლოების – ვალდებულებაა იპოვონ ისეთი განმარტება ან მექანიზმი, რომელიც შეუსაბამო მდგომარეობას გამოასწორებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ირღვევა როგორც სამართლის უზენაესობა, ასევე ადამიანის ძირითადი უფლებებიც.

 

IV. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტები:

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (AHES, სტრასბურგის სასამართლო) პრაქტიკა გვასწავლის, რომ სამართლებრივი გარკვეულობა და კანონის უზენაესობა თანაბრად ფასეული პრინციპებია ევროპულ სამართალში. სტრასბურგის სასამართლო ხშირად მიუთითებს, რომ საბოლოო გადაწყვეტილებების გადასინჯვა დაუშვებელია მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ ერთი მხარე არ ეთანხმება – ეს იქნებოდა სამართლებრივი გარკვეულობის დარღვევა. თუმცა, სასამართლოსვე პრეცენდენტებში გამოიკვეთა გამონაკლისი: თუ საბოლოო გადაწყვეტილება ან მდგომარეობა აშკარად არასამართლიანია ან მიღწეულია კანონის დარღვევით, სახელმწიფოს შეიძლება ჰქონდეს ვალდებულებაც კი, გამოასწოროს იგი, რათა თავიდან აიცილოს ადამიანის უფლებების შემდგომი დარღვევა.

 

ამ კონტექსტში AHES-ის რამდენიმე გადაწყვეტილება და პრინციპი მნიშვნელოვანია:

კანონიერი ნდობა და კეთილსინდისიერება vs. კანონის უზენაესობა (დობრე მმართველობის პრინციპი): საქმეში Moskal v. Poland (2009) წინააღმდეგობა დადგა პენსიის მიმღები მოქალაქის ნდობასა და სახელმწიფოს სურვილს შორის, გამოესწორებინა თავისი შეცდომით დანიშნული პენსია. სასამართლომ აღნიშნა, რომ „კეთილსინდისიერი მმართველობის პრინციპი“ (Principle of Good Governance) ავალდებულებს ხელისუფლებას: თუ მან შეცდომით გასცა სარგებელი, იმოქმედოს სწრაფად და თანმიმდევრულად შეცდომის გამოსასწორებლად rm.coe.int. თუმცა, ამავე პრინციპის გაგრძელებაა, რომ „ასეთი შეცდომები არ უნდა გამოსწორდეს უშუალოდ ინდივიდის ხარჯზე, განსაკუთრებით თუ სხვა კერძო ინტერესი საკითხში არ მონაწილეობს“ rm.coe.int. Moskal-ის საქმეში პოლონეთის ხელისუფლებამ შეცდომით დანიშნული პენსია სამი წლის შემდეგ გააუქმა, რამაც მოქალაქეს მძიმე ფინანსური დარტყმა მიაყენა. სტრასბურგმა დაადგინა, რომ ეს არღვევდა ადამიანის საკუთრების უფლებას (პირველი დამატებითი პროტოკოლის 1-ლი მუხლი), რადგან პირი კეთილსინდისიერად ენდო სახელმწიფო აქტს და არ არსებობდა არანაირი საპირისპირო კერძო ინტერესი, რომელიც ამ სარგებლის გაუქმებას მოითხოვდა rm.coe.int. ამ პრინციპიდან შეიძლება დავასკვნათ: თუ უკანონო ადმინისტრაციული აქტის დატოვება ძალაში არ აზიანებს არავის გარდა საერთო საჯარო ინტერესისა, მისი გაუქმება შესაძლოა შეზღუდულ იქნას კეთილსინდისიერი ნდობის პრინციპით. თუმცა, საწინააღმდეგო შემთხვევაში – როცა აქტის დატოვება აზიანებს სხვის უფლებას, პირიქით, მისი გაუქმებაა მოთხოვნილი სამართლიანობით.

 

ლეგიტიმური მოლოდინი vs. კანონის დარღვევა: AHES-ის პრეცენდენტებში (მაგალითად, Pine Valley Developments Ltd. and Others v. Ireland, 1991) ჩამოყალიბდა, რომ „ლეგიტიმური მოლოდინი“ საკუთრების უფლების დაცვის ნაწილად აღიარება მხოლოდ მაშინ ხდება, როცა ეს მოლოდინი საფუძვლიანია და დგას მოქმედ კანონზე. თუ პირი ეყრდნობა ადმინისტრაციულ აქტს, რომელიც შემდეგ ბათილად ცხადდება მისი უკანონობის გამო, საკითხად დგება – ჰქონდა თუ არა მას ლეგიტიმური (სამართლებრივი) მოლოდინი აქტის შეუცვლელობაში. ევროსასამართლომ აღნიშნა, რომ ლეგიტიმურ მოლოდინად არ განიხილება ისეთი მოლოდინები, რომლებიც წარმოიშვა კანონის დარღვევით გაცემული აქტიდან. მაგალითად, თუ სამშენებლო ნებართვა გაიცა კანონდარღვევით და შემდეგ გაუქმდა, ვერავინ იტყვის, რომ პირი, რომელიც ამ ნებართვას ეყრდნობოდა, ფლობდა „ქონებას“ კონვენციის მიხედვით – რადგან ეს ნებართვა ვერ ქმნიდა კანონიერ მოლოდინს მისი არაკანონიერების გამო rm.coe.intstradalex.eu. ეს პრინციპი ხაზს უსვამს, რომ ევროპული სტანდარტით უკანონო აქტები არ სარგებლობენ უწყვეტი დაცვის ქოლგით ადამიანის უფლებათა ჭრილში: პირის მიერ მიღებული სარგებელი კონვენციის 1-ლი პროტოკოლის 1-ლი მუხლით დაცულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მას ლეგალური საფუძველი გააჩნდა. შესაბამისად, თუ აქტს არ ეყრდნობოდა ლეგალური საფუძველი, მისი გაუქმება სახელმწიფოს მხრიდან ვერ ჩაითვლება საკუთრების უფლების დარღვევად (პირობის დაცვით, რომ შესაბამისი პროცედურული და პროპორციული ზომები დაცულია).

 

მსგავსი პოზიცია ჩანს საქმეებში Gladysheva v. Russia (2011), Pyrantienė v. Lithuania (2016) და Gashi v. Croatia (2010). ყველა ეს საქმე შეეხებოდა საკუთრების უფლების შეზღუდვას ეროვნული ხელისუფლების მიერ იმ მოტივით, რომ აღმოაჩინეს დარღვევები საკუთრების გადაცემის საწყის პროცესში. მაგალითად, Gladysheva-ს საქმეში რუსეთის ხელისუფლებამ ორკესტრირება გაუკეთა საცხოვრებელი სახლის პრივატიზაციის გარიგების ბათილობას, ვინაიდან გაირკვა, რომ ბინის პირვანდელი პრივატიზაცია თაღლითურად იყო გაკეთებული. მოსარჩელე ქალბატონი, რომელიც იმ დროისთვის კეთილსინდისიერ მესაკუთრედ ითვლებოდა, სახელმწიფომ გამოსახლებას დაუქვემდებარა. AHES-მა მიუთითა, რომ მართალია, სახელმწიფოს მიზანი – კანონის უზენაესობის აღდგენა – ლეგიტიმური იყო, მაგრამ კეთილსინდისიერი მესაკუთრის უფლებების უგულებელყოფა პირდაპირ წინააღმდეგობაში მოდიოდა სამართლებრივი უსაფრთხოების პრინციპთან. სასამართლომ ხაზი გაუსვა, რომ სახელმწიფომ დიდხანს (რამდენიმე წლის განმავლობაში) არ იმოქმედა შეცდომის გამოსასწორებლად და შემდეგ, როცა იმოქმედა, პირის ცალმხრივად დაზარალებით გადაწყვიტა საკითხი, რაც არ ასახავდა აუცილებელ სამართლიან ბალანსს rm.coe.intrm.coe.int. კონკრეტულად Gladysheva-ს საქმეში სხვა კერძო პირის ინტერესი არ არსებობდა – მხოლოდ სახელმწიფო ეცდებოდა უკანონო გარიგების გამოსწორებას და ბინის დაბრუნებას მუნიციპალურ ფონდში. ასეთი ვითარება სტრასბურგმა შეაფასა, როგორც არასამართლიანი საჯარო-კერძო ინტერესთა ბალანსი და დაადგინა კონვენციის დარღვევა. თუმცა, საყურადღებოა, რომ AHES-ის პრინციპი სხვა კუთხესაც შეიცავს: თუ მსგავს საქმეში მესამე პირის (მაგალითად, თავდაპირველი ნამდვილი მესაკუთრის) უფლება იქნებოდა დადგომილი, საბალანსო ტესტი შესაძლოა სხვაგვარად წარმართულიყო. სინამდვილეში, ევროსასამართლომ იტყოდა, რომ კანონიერი მესაკუთრის უფლების დაცვისათვის უკანონო აქტით შექმნილი მოლოდინის დაცვა ვერ იქნებოდა პრიორიტეტული. მაგალითად, Schedvin v. Ukraine (2013) - საქმეში, სადაც მესაკუთრემ უარყოფითად რომ მიანიჭეს ქონება სხვისი უფლებების დარღვევით, კონვენციის დარღვევა არ დამდგარა, ვინაიდან სასამართლომ მიიჩნია, რომ სახელმწიფომ კანონიერ მესაკუთრეს დაუბრუნა უფლება მიუხედავად იმისა, რომ მოსარჩელეს გარკვეული მოლოდინები შეექმნა.

 

ზოგადად, AHES-ისგან მნიშვნელოვანია რამდენიმე მთავარი გზავნილი მოცემული თემისათვის:

სამართლიანი ბალანსი: როდესაც აღმასრულებელი ან სასამართლო მსჯელობს უკანონო აქტის მოქმედების შეწყვეტაზე ვადის გასვლის შემდეგ, უნდა იქნას დამყარებული სამართლიანი ბალანსი ჩარევის მიზანსა და პირის უფლებებს შორის. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი (სამართლიანი სასამართლოს უფლება) და მე-13 მუხლი (ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის უფლება) მოითხოვს, რომ პირებს არ დაეშალოთ მნიშვნელოვანი უსამართლობის შესაჩერებლად სასამართლოში მიდგომა მხოლოდ ფორმალური ვადების გამო. განსაკუთრებით, თუ პირმა საერთოდ ვერ მიიღო შეტყობინება აქტის შესახებ ან ვერ მიხვდა, რომ მისი უფლება დაირღვა, ძალიან მკაცრი ვადების გამოყენება შეიძლება ჩაითვალოს მიუღებლად. სტრასბურგის სასამართლოს პრაქტიკა გვაცნობს, რომ პროცედურული მოთხოვნები არ უნდა იქცეს უფლებების შინაარსის განადგურების იარაღად.

 

კანონის დაპირების საპირისპირო გამოყენება: AHES აფასებს, თუ პირი თავად იქცევა უწესოდ ან ეცდება ხვრელებით ისარგებლოს. მაგალითად, საქმე National & Provincial Building Society v. UK (1997) – თუ განმცხადებლები თვითონ ცდილობდნენ სისტემის სისუსტით სარგებლობას, მათი მოლოდინები ნაკლებად იქნება დაცული rm.coe.intrm.coe.int. ასევე, თუ აქტის უკანონობაში თავად ბენეფიციარია დადანაშაულებული (მაგ. მან თაღლითურად მიიღო ლიცენზია), ნდობაზე დაყრდნობით დაცვას ვერ მოითხოვს. ამდენად, AHES განასხვავებს კეთილსინდისიერ და უნამუსო ბენეფიციარებს უკანონო აქტით მიღებული სარგებლის დაცვის საკითხში.

 

რეზიუმე ECHR-ის პოზიციის: როცა უკანონო ადმინისტრაციული აქტის გაუქმება ხდება, სტრასბურგი ამოწმებს: i) იყო თუ არა უზრუნველყოფილი პროცედურული სამართლიანობა (პირს მისცეს თუ არა საკმარისი შესაძლებლობა შეედაოთ, წარედგინა არგუმენტები და ხმის ღირსი განხილვა); ii) დაცული იყო თუ არა პროპორციულობა – კერძოდ, ხომ არ განიცადა კონკრეტულმა პირმა გადამეტებული ზიანი საერთო ინტერესის მიზანთან შედარებით; iii) ხომ არ არსებობდა ალტერნატიული გზა ზიანის ასანაზღაურებლად ან სხვაგვარად სამართლიანობის აღსადგენად. თუ სახელმწიფოს მოუხდა პირის სამართლებრივი მდგომარეობის გაუარესება იმის გამო, რომ ადრე დადებული აქტი უკანონო აღმოჩნდა, ხშირად მოითხოვება კომპენსაციის გადახდაც, რათა ბალანსი დაცული იქნეს (მაგალითად, დაშვებულია უკანონო მშენებლობის დემონტაჟი, მაგრამ სახელმწიფომ შეიძლება აინაზღაუროს მიყენებული ფინანსური ზარალი გარკვეულ ფარგლებში).

 

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტების ანალიზით ჩვენს საკითხზე დასკვნა ასეთია: ევროპული სამართალი მხარს უჭერს იმას, რომ აშკარა უკანონობა არ დაკანონდეს ვადების საფარქვეშ, თუმცა მოითხოვს, რომ ასეთ შემთხვევაში ეროვნული სისტემა ითვალისწინებდეს პირის უფლებების დაცვას, კერძოდ, სამართლიანი პროცედურისა და პროპორციულობის პრინციპების დაცვით. საქართველოში არსებული მექანიზმები (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის ინსტიტუტი, ადმინისტრაციული და სასამართლო კონტროლი) შინაარსით სწორედაც ემსახურება ამ მიზანს: პირის კანონიერი უფლების ხელყოფის აღმოფხვრას სამართლებრივი გზით, მიუხედავად ფორმალური ვადებისა, ოღონდაც კეთილსინდისიერი ნდობის გათვალისწინებით.

 

ამიტომ, მომჩივნის პოზიცია სრულ თანხვედრაშია ECHR-ის სტანდარტებთან: უკანონო ადმინისტრაციული აქტი, რომელიც ზიანს აყენებს პირის უფლებას, ვერ უნდა სარგებლობდეს აბსოლუტური ხელშეუხებლობით გასაჩივრების ვადის გასვლის გამო, რადგან ასეთ შემთხვევაში ირღვევა სამართლიანი ბალანსი და კანონიერების საფუძვლები.

 

V. ადმინისტრაციული სამართლის ზოგად-თეორიული პრინციპები:

ადმინისტრაციული სამართალი საზრდოობს რამდენიმე ფუნდამენტური პრინციპით, რომლებიც ნიშნავენ სამართლებრივ საზღვრებსა და ორიენტირებს ადმინისტრაციული ორგანოებისთვის. ამ პრინციპების გათვალისწინებით, აშკარად უკანონო აქტის ძალაში დატოვება ვადაგასვლის გამო ეწინააღმდეგება ადმინისტრაციული სამართლის სულისკვეთებას.

 

ქვემოთ მიმოვიხილავთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრინციპებს და მათი კავშირს მოცემულ თემასთან:

სამართლებრივი უსაფრთხოებისა და პროგნოზირებულობის პრინციპი: ეს პრინციპი (Legal Certainty & Predictability) გულისხმობს, რომ სამართლებრივი ნორმები და ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებები უნდა იყოს მკაფიო, წინასწარ ცნობილი და სტაბილური, რათა მოქალაქეებმა შეძლონ თავიანთი ქმედებების დაგეგმვა და ენდონ ხელისუფლების ქმედებებს. სამართლებრივი უსაფრთხოება გულისხმობს აგრეთვე, რომ საბოლოო გადაწყვეტილებები უნდა იყოს გარკვეული დროის შემდეგ ხელშეუვალი (finality). სწორედ ამ პრინციპზეა დამყარებული გასაჩივრების ვადების კონცეფციაც – სამართლიანობისთვის საჭიროა, დავები სამუდამოდ არ გრძელდებოდეს და ერთხელ მიღებული აქტები უსასრულოდ არ ჭოჭმანობდნენ. მიუხედავად ამისა, სამართლებრივი უსაფრთხოება არ უნდა გავიგოთ ისე, თითქოს იგი უკანონობის დაცვის გარანტია იყოს. პირიქით, ეს პრინციპი ასევე მოითხოვს, რომ მოქალაქეებს ჰქონდეთ უზრუნველყოფილი გარემო, სადაც სახელმწიფო ხელისუფლება მოქმედებს კანონის ფარგლებში. უკანონო აქტის არსებობა ამ პრინციპს უარყოფითად აზიანებს, რადგან ის აჩენს სამართლებრივ გაურკვევლობას: ერთ მხარეს – ნდობა, მეორე მხარეს – დარღვეული უფლება. უსაფრთხოების პრინციპის სწორი გაგება გვკარნახობს, რომ უკანონობის შესწორება თავადვე აღადგენს სამართლებრივ სტაბილურობას გრძელვადიან პერსპექტივაში, რადგან სრულად უკანონო აქტის ძალაში დატოვება მყისიერად სტაბილურად შეიძლება ჩანდეს, მაგრამ საბოლოოდ ძირს უთხრის საზოგადოების ნდობას სამართლისადმი. პროგნოზირებულობის ელემენტი კი მოითხოვს, რომ ადმინისტრაციულმა ორგანოებმა წინასწარ განსაზღვრონ, რა შედეგები ექნება მათ ქმედებებს. თუ ორგანო ხედავს, რომ მისი აქტი აშკარად ეწინააღმდეგება კანონს, პროგნოზირებადობა მოითხოვს მის გაუქმებას, რადგან ადრე თუ გვიან ეს უკანონობა ან თავადვე გამოიწვევს პრობლემებს, ან სასამართლო ჩაერევა.

 

კანონის უზენაესობის (Legality) პრინციპი: ადმინისტრაციული სამართლის ქვისკუნძულია. ის სრულად გამორიცხავს აზრს, რომ ადმინისტრაცია შეიძლება დადგეს კანონზე მაღლა. საქართველოში ეს პრინციპი წერია კიდეც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-6 მუხლში, რომელიც ადგენს: „სახელმწიფო მართვა ხორციელდება კანონიერების პრინციპის დაცვით“. კანონის უზენაესობა ნიშნავს, რომ ნებისმიერ გადაწყვეტილებას, მათ შორის ადმინისტრაციულ აქტს, საფუძვლად უნდა ზღუდავდეს კანონი – მისი ნორმა, მიზანი და სული. თუ ასეთი საფუძველი არ არსებობს (ანუ გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება კანონიერ მოთხოვნას), იგი ლეგიტიმური ვერ იქნება. ამდენად, ვადებმა და პროცედურულმა წესებმა ვერ უნდა გადაფარონ შინაარსობრივი უკანონობა. ადმინისტრაციული ორგანო ვალდებულია მუდმივად პატივი სცეს კანონიერებას და თუ აღმოაჩენს, რომ უკვე მიღებული აქტი შეცდა ამ პრინციპს, იგი უნდა მოქმედებდეს ისე, თითქოს ეს აქტიც თავად კანონი უუქმებდეს (ანუ უნდა გამოასწოროს). ამ პრინციპის უგულებელყოფა – ვადის მოტივით უკანონობის დაულაგებლად დატოვება – სამართალდარღვევის ლეგიტიმაციას ნიშნავს, რაც დაუშვებელია სამართლებრივი სახელმწიფოს პირობებში. საილუსტრაციოდ, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-3 მუხლი უსვამს ხაზს, რომ ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილება უნდა შეესაბამებოდეს იმ უფლებამოსილებას, რაც მას კანონი აძლევს. ნებისმიერი გადახრა ამ დანიშნულებიდან – უკანონობა – აუქმებს გადაწყვეტილების ლეგიტიმურობას.

 

იერარქიულად მაღალი ნორმების უპირატესობის პრინციპი: ეს პრინციპი კომპლემენტარულია კანონიერების პრინციპისა და ჰაირარქიის თეორიის. იგი გულისხმობს, რომ თუ დაბალი იერარქიის აქტი (მაგ. ადმინისტრაციული აქტი) ეწინააღმდეგება უფრო მაღალი იერარქიის ნორმატიულ აქტს (კანონს, კონსტიტუციას ან საერთაშორისო შეთანხმებას), უპირატესობა ენიჭება მაღალს. დაბალი აქტი ან თავისთავად არის ბათილი, ან შეუძლებელია მისი აღსრულება. იმის გამო, რომ საქართველოს სამართლებრივ სისტემაში კანონი უფრო მაღლა დგას, ვიდრე ნებისმიერი ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტი, ადმინისტრაციული ორგანოს გადაწყვეტილება, რომელიც კანონს არღვევს, ვერასდროს გახდება ძალაში კანონიერად. შეიძლება ითქვას, რომ ასეთი გადაწყვეტილება შობს „ვითომ სამართლებრივ“ სიტუაციას, მაგრამ რეალურად ეს ვითარება იურიდიულად ყალბია და სამართლებრივ სიცარიელეს წარმოადგენს. შესაბამისად, მასზე დაყრდნობით ვერც ერთი უფლებრივი შედეგი ვერ უნდა დაკანონდეს საბოლოოდ. იერარქიის ეს პრინციპი აღსრულებადია სხვადასხვა მექანიზმით: თვითონ ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ შეცდომის გამოსწორებით, ზემდგომი ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ (საჩივრის განხილვისას) ან სასამართლოს მიერ (თუ საქმე იქამდე მივიდა). მთავარი იდეაა: იერარქიულად მაღალი ნორმის უპირატესობა არ დაიცავს ვადებსა და ფორმალობებს, თუ საქმე მის დარღვევას ეხება – იგი პირდაპირ უნდა აღსრულდეს.

 

სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი: მიუხედავად იმისა, რომ იგი აგრეთვე ფართო კონსტიტუციური პრინციპია, სამართლებრივი სახელმწიფოს იდეა ხშირად იხსენიება ადმინისტრაციულ უფლებრივ ლიტერატურაში, როგორც სახელმძღვანელო ორიენტირი.

 

სამართლებრივი სახელმწიფო (Rechtsstaat) გულისხმობს მმართველობის ყოველი აქტი იყოს სამართლის ჩარჩოში მოქცეული, დაცული იქნას ადამიანის უფლებები და ხელისუფლების გადაწყვეტილებები იყოფოდეს სამართლიანობის და საერთო სიკეთის პრიზმაში. თუ სახელმწიფო ორგანო აშკარად ეწინააღმდეგება კანონიერებას, იგი დისტანცირდება სამართლებრივი სახელმწიფოს იდეოლოგიისგან და გადადის თვითნებობის საფრთხის ზონაში. სამართლებრივი სახელმწიფოს ერთერთი ქვაკუთხედი კი ის არის, რომ სამართალი აღდგეს მაშინაც კი, თუ ფორმალურად დრო გაილია, ოღონდ არსებითად პრობლემური გადაწყვეტილება არ უნდა იყოს დაცული. ეს გამოხატულია მაგალითად გერმანელი იურისტის, ოტო მაიერის კლასიკურ ნაშრომში: “სამართლებრივი სახელმწიფო არასდროს დაიცავს უკანონობას, თუნდაც კანონით დადგენილი ფორმალურობა იქნეს მოხმობილი მის სამალავად”. მოცემული თემის კონტექსტში, ეს ნიშნავს: ვადის ამოწურვა არ შეასუსტებს სამართლებრივი სახელმწიფოს ვალდებულებას, აღმოფხვრას აშკარა უკანონობა.

 

პროპორციულობის პრინციპი: ადმინისტრაციულ სამართალში პროპორციულობა გულისხმობს, რომ სახელმწიფო ჩარევა კერძო პირის უფლებებში უნდა იყოს მისაღწევ მიზანთან შესაფერისი, აუცილებელი და დაბალანსებული. ეს პრინციპი უფრო ხშირად ისმის, როცა ადმინისტრაცია უფლებებში ერევა ჯარიმით, შეზღუდვით და ა.შ., მაგრამ იგი გამოიყენება ასევე ნებისმიერ სამართლებრივ დავაში, მათ შორის – უკანონო აქტის გაუქმების განსჯისას. ერთი მხრივ, ადმინისტრაციული აქტის გაუქმებით შესაძლოა ზიანი მიადგეს მასზე დაყრდნობილ პირს (თუ, ვთქვათ, ის იღებდა სარგებელს). მეორე მხრივ, არ გაუქმებით ზიანი გრძელდება მეორე მხარისთვის ან საზოგადოებისთვის.

 

პროპორციულობის პრინციპი კარნახობს, რომ უნდა შეირჩეს ის ვარიანტი, რომელიც ნაკლებად აზიანებს უფლებებს და მაქსიმალურად ემსახურება ლეგიტიმურ მიზანს. აშკარა უკანონობის შემთხვევაში ლეგიტიმური მიზანი არის კანონიერების აღდგენა და დაზარალებულის უფლების დაცვა. ამ მიზანთან შედარებით უკანონო აქტის ბენეფიციარის მოლოდინის დაცვა უფრო მცირე წონისაა, განსაკუთრებით თუ ბენეფიციარი ვერაფერს წარადგენს საკუთარი კეთილსინდისიერების მხარდასაჭერად (მაგალითად, იცოდა კიდეც, რომ აქტს კანონიერი საფუძველი არ ჰქონდა). აქედან გამომდინარე, პროპორციულობა ხშირად მოითხოვს აქტის გაუქმებას: უკანონობის გაგრძელებით კი არა, მის შეწყვეტით მიიღწევა საერთო ინტერესის დაკმაყოფილება. თუმცა, პროპორციულობა ასევე შესაძლოა ითვალისწინებდეს ზიანის შემსუბუქების ზომებს – მაგალითად, აქტის გაუქმებას, მაგრამ თან დაცვას ზოგიერთი ეფექტის ძალაში დატოვება გარკვეული დროით ან კომპენსაციის მინიჭება. ცნობა იმისა, რომ საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით ნებადართულია ბათილად ცნობისას ეფექტის შეწყვეტის დროის განსაზღვრა (გამოცემიდან, ბათილად ცნობიდან ან სამომავლოდ), ზუსტად პროპორციულობის პრინციპის გამოძახილია. ეს საშუალებას აძლევს ორგანოს თუ სასამართლოს, დააბალანსოს მხარეთა ინტერესები: მაგალითად, თუ პირი დიდი ხანი სარგებლობდა აქტით და უცებ მისი გაუქმება მას ძალიან აზარალებს, შეიძლება სასამართლომ მისი მოქმედების შეწყვეტის თარიღად მომავალი თვე მიუთითოს, რომ ადრესატმა მოასწროს შეცვლილ მდგომარეობასთან შეგუება. მაგრამ აქ არსებითია: ეს გადაწყვეტილებაც კი არ წყვეტს გაუქმების აუცილებლობას, უბრალოდ არეგულირებს მისი შედეგების დროში გადანაწილებას.

 

კეთილსინდისიერების და ნდობის დაცვის პრინციპი: ადმინისტრაციული სამართლის თეორიაში კანონიერი ნდობის (Legitimate Expectation) პრინციპი ითვალისწინებს, რომ მოქალაქეს, რომელიც ენდო ადმინისტრაციული ორგანოს აქტს ან დაპირებას და იმოქმედა ამაზე დაყრდნობით, იცავს სამართალი იმგვარად, რომ მისი მოლოდინები გაუქმების შემთხვევაში უგულებელყოფილი არ იყოს. ეს პრინციპი ძალიან მნიშვნელოვანია მმართველობითი სტაბილურობისთვის, რადგან თუ სახელმწიფო თვითნებურად შეცვლის გაცხადებულ გადაწყვეტილებებს, ადამიანები კარგავენ ნდობას. თუმცა, ნდობის პრინციპი არაა აბსოლუტური: იგი ვრცელდება მხოლოდ კეთილსინდისიერი და კანონიერი მოლოდინების დაცვაზე. როდესაც მოქალაქე მოდის და ითხოვს უკანონო აქტის გაუქმებას, იგი თავის მხრივ ნდობის პრინციპზე ვერ იქნება დაყრდნობილი, რადგან მისთვის ეს აქტი არაა კეთილგანწყობილი, პირიქით, მისი უფლების შემლახავია. ნდობის პრინციპის მოქმედების არეალია სწორედ ის პირი, ვინც სარგებელს იღებდა აქტისაგან – მისი ინტერესებია გასათვალისწინებელი. მაგრამ, თუ მისი ეს ინტერესი ეწინააღმდეგება სხვა პირის ფუნდამენტურ უფლებას ან საზოგადოებრივ ინტერესს, მაშინ სამართალი იხრება უკანონობის აღმოფხვრისკენ. ნაცვლად ამისა, კეთილსინდისიერი ბენეფიციარისთვის შესაძლოა სხვა გზით იქნას შერბილებული შედეგი (მაგ. ზიანის ნაწილობრივი ანაზღაურება). სიკეთისა და კეთილსინდისიერების პრინციპი ასევე ითვალისწინებს, რომ ადმინისტრაცია ვალდებულია თავიდან აიცილოს უკანონობის გაჩენა. როდესაც იგი უკვე მოხდა, კეთილსინდისიერება მოითხოვს, რომ სახელმწიფო აღიარებს თავის შეცდომას და გამოასწორებს მას, ვიდრე დაფარავს. ეს ნდობისკენ უფრო სწორი სიგნალია: მოქალაქეები ხომ უნდა ენდონ სახელმწიფოს სამართლიანობას. თვალის დახუჭვა აშკარა დარღვევაზე კი ნდობას აქვეითებს, რადგან საზოგადოებას უჩნდება განცდა, რომ კანონიერება სელექციურად მოქმედებს – ვისაც ვადა გაუცდა, მისთვის სამართლიანობა აღარ არის.

 

ამგვარად, ადმინისტრაციული სამართლის პრინციპების ანალიზი ცხადყოფს, რომ ფორმალური განსაზღვრებები (როგორიცაა გასაჩივრების ვადა) ვერასდროს გახდება მთავარი უფრო ძირეულ ფასეულობებზე – კანონის უზენაესობაზე, სამართლიანობაზე, პროპორციულობასა და მართლზომიერ მოლოდინთა დაცვაზე – წინ. ამ პრინციპების სრული ძალით გათვალისწინება კი უჩვენებს: თუ ადმინისტრაციული აქტი აშკარად ეწინააღმდეგება სამართალს და არღვევს პირის უფლებას, პირველადი მნიშვნელობა ენიჭება მისი გაუქმების საჭიროებას, ხოლო ვადებთან დაკავშირებული საკითხები განიხილება უკვე, როგორც მეორეული კონტექსტი, – მაგალითად, აუცილებელია თუ არა შედეგების სრულად უგულებელყოფა წარსულიდან, თუ პირიქით, ნდობის გათვალისწინებით ნაწილობრივ შერბილდეს ეფექტი.

ერთი გამონათქვამით, შეიძლება ითქვას, რომ „ვადაგასული უკანონობა კვლავ უკანონობად რჩება“, და სამართლის პრინციპები გვავალდებულებენ მასთან გამკლავებას, თუკი სამართლიანობის ქომაგობას ვაპირებთ.

 

VI. სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი:

სამართლებრივი სახელმწიფოს კონცეფცია, ძირითადად მოიცავს კანონის უზენაესობას, ადამიანის უფლებების პატივისცემას და ხელისუფლების შტოთა ურთიერთგაწონასწორებას. თუმცა, ამ თავში მნიშვნელოვანია გამოიკვეთს, კონკრეტულად როგორ უკავშირდება სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი ამ სადავო პოზიციას და რა მოთხოვნებს უყენებს მას. სამართლებრივი სახელმწიფო გულისხმობს “კანონის მეფობას” ყველა სფეროში. ეს ნიშნავს, რომ არ არსებობს იმუნიტეტი კანონიერებისგან ვერც მოქალაქისთვის და ვერც ხელისუფლებისთვის. თუ პირი არღვევს კანონს – მასზე დაცულობა არ ვრცელდება; თუ ხელისუფლება არღვევს კანონს – მისი აქტიც დაცვას არ იმსახურებს. ამ მარტივი ლოგიკიდან მოდის, რომ უკანონო ადმინისტრაციული აქტი სამართლებრივ სახელმწიფოში კონტრდიქციაა: სახელმწიფო, რომელიც თავად აწესებს კანონებს და მოითხოვს მოქალაქეებისგან მათ შესრულებას, ვერ იყოს თანმიმდევრული, თუ საკუთარ უკანონო აქტებს ვადების გამო შეინარჩუნებს. ეს ძირს უთხრის კანონისადმი პატივისცემას მთლიანად. როგორც ცნობილი იურისტი ლონ ფულერი ამბობდა სამართლის მორალურობის შესახებ, ერთ-ერთი მთავარი პოსტულატი ისაა, რომ კანონებმა და მათი აღსრულების პრაქტიკამ არ უნდა გამოიწვიონ მოქალაქეებში მათი უპატივცემულობა.

 

სამართლებრივი სახელმწიფო ასევე გულისხმობს უფლებების ეფექტიან დაცვას. მასში შემავალი ელემენტია სამართლიანი სასამართლოს ხელმისაწვდომობა. იმ შემთხვევაშიც კი, როცა მკაცრი ვადები არსებობს, სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი მოითხოვს, რომ კრიტიკულ სიტუაციებში, სადაც უფლებების ფუნდამენტური შელახვა მოხდა, პირს არ დაუკარგოს შანსი იცხოვროს სამართლიან გარემოში. აქედან გამოსავალი შეიძლება იყოს კანონმდებლობით სპეციალური მუხლების ჩადება (რაც საქართველოს შემთხვევაში გაკეთებულია – საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლი), ან უკვე არსებული ნორმების ინტერპრეტაცია პრინციპების მიხედვით (რაც სასამართლოებმა გააკეთეს იმავე უზენაესი სასამართლოს საქმეებში).

 

განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს სამართლებრივი სახელმწიფოს კონტექსტში სახელმწიფო ხელისუფლების პასუხისმგებლობის პრინციპს. სამართლებრივი სახელმწიფო არ არის მხოლოდ უფლებები; ის ასევე გულისხმობს, რომ თუ სახელმწიფო უშვებს შეცდომას ან მოქმედებს უკანონოდ, იგი თავადვე აღიარებს და გამოასწორებს მას. ეს მმართველობის ეთიკის ნაწილიცაა. როდესაც სახელმწიფო ორგანო ამბობს “დიახ, ჩემი ეს აქტი უკანონოა, ამიტომ ვაუქმებ მას თუნდაც ვადამ გადაიარა”, იგი რეალურად ამტკიცებს, რომ პატივს სცემს სამართლის უზენაესობას უფრო მეტად, ვიდრე საკუთარ ცალკეულ გადაწყვეტილებას. ეს კი ზრდის სახელმწიფოს ავტორიტეტს. ხოლო საწინააღმდეგო ქმედება – თავის მართლება ვადაგასულობით, კანონსაწინააღმდეგო აქტის გამართლების მცდელობა – არმოსავლიანია სამართლებრივი სახელმწიფოს იდეალისთვის. პირიქით, ეს დაარწმუნებს მოქალაქეებს, რომ სახელმწიფო (მთლიანი ან მისი ცალკეული უწყება) არაა მზად თავის თავზე აიღოს პასუხისმგებლობა და კანონის წინაშე ანგარიშვალდებული იყოს. სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი ითვალისწინებს აგრეთვე დაუსჯელობის უარყოფას. მართალია, ეს ცნება ხშირად სისხლის სამართალში იხმარება, მაგრამ ადმინისტრაციულ გარემოშიც რელევანტურია: თუ სახელმწიფო ორგანოს შესაძლებლობა აქვს, თავისი უკანონობა “გაამართლოს” ვადების გავლის საბაბით, ეს პრაქტიკულად ნიშნავს სამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან გაუმართლად გათავისუფლებას. თუ მოქალაქეები ამას მრავალჯერ შენიშნავენ, დაირღვევა სტრუქტურული სამართლიანობის განცდა. ამაზე მიუთითა საკონსტიტუციო სასამართლომ ერთ-ერთ განჩინებაში: „სამართლებრივი სახელმწიფო არ უცხადებს ამნისტიას უკანონო აქტებს მხოლოდ დროის გასვლის გამო; წინააღმდეგ შემთხვევაში, სამართალდამრღვევი და კანონმორჩილი თანაბარ მდგომარეობაში აღმოჩნდებიან, რაც ეწინააღმდეგება სამართლიანობის ფილოსოფიას“ (ეს იდეა შეიძლება ამოვიკითხოთ სხვადასხვა გადაწყვეტილების ლოგიკიდან, თუნდაც პირთა თანასწორობის კონტექსტში, სადაც მსგავსი პრინციპი რამდენჯერმე იქნა ნახსენები).

 

დასასკვნად, სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი imperative-ის სახით გვეტყოდა: “იყავი კანონმორჩილი და უზრუნველყავი კანონმორჩილება; თუ შენივე მხრით მოხდა გადაცდომა, გამოასწორე იგი, სხვაგვარად არ იქნები სამართლებრივი სახელმწიფო”. აქედან პირდაპირ მომდინარეობს, რომ უკანონო ადმინისტრაციული აქტის ძალაში დატოვება ვადების საბაბით ეწინააღმდეგება სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნდამენტს, რადგან ის კანონს არღვევს და არ აკისრებს პასუხისმგებლობას დამრღვევ მხარეს (სამართალდამრღვევი აქ ადმინისტრაციული ორგანოა, ხოლო პასუხისმგებლობა – აქტის გაუქმებაა).

 

VII. ადმინისტრაციული წარმოების პრინციპები (პროცესუალური პრინციპები):

ადმინისტრაციული წარმოების პრინციპები ჩამოყალიბებულია როგორც ზოგად-თეორიულ დონეზე, ასევე დადებითი სამართლის ნორმებით (მაგ. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის I თავი და სხვა შესაბამისი მუხლები). ამ პრინციპებს მიღმა დგას ადამიანთა ნდობისა და სამართლიანობის უზრუნველყოფა ადმინისტრაციულ პროცესში. განხილული საკითხი – უკანონო აქტის ძალაში დატოვება – უშუალოდ კავშირშია შემდეგ პრინციპებთან:

კანონის უზენაესობა და კანონისმიერი ადმინისტრირება: ეს პრინციპი გულისხმობს, რომ წარმოებისას და გადაწყვეტილების მიღებისას ადმინისტრაციული ორგანო მთლიანად ექვემდებარება კანონს. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-5 მუხლი მმართველობის მიზნებსა და პრინციპებზე მიუთითებს, სადაც ერთერთ საკვანძო იდეადაა ის, რომ სამმართველო საქმიანობა ადამიანის უფლებების დაცვისა და უზრუნველყოფის ინსტრუმენტია. ადმინისტრაციული წარმოების სწორად წარმართვა გულისხმობს კანონის გათვალისწინებას ყოველ ნაბიჯზე – იქნება ეს წარმომადგენლების უფლებების უზრუნველყოფა, მტკიცებულებების გამოკვლევა, თუ გადაწყვეტილების დასაბუთება. თუ საბოლოოდ გაიცა აქტი, რომელიც ეწინააღმდეგება ამ წესებს და კანონმდებლობას, ეს ნიშნავს, რომ წარმოების მიზანი (ადამიანის უფლების დაცვა) არ შესრულდა. ადმინისტრაციული წარმოების კანონიერი წარმართვის პრინციპი მოითხოვს, რომ ასეთი ქეისის აღმოჩენისას პროცესი, თუ ჯერ კიდევ მიმდინარეობს, დაუბრუნდეს კანონიერ კალაპოტს, ხოლო თუ დასრულდა და შედეგი უკანონოა – მიიღოს შემდგომი ნაბიჯი შედეგის გასასწორებლად. ამიტომ, როდესაც პირი ადმინისტრაციულ საჩივარში მიუთითებს, რომ აქტი უკანონოა და არღვევს მის უფლებას, ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან ამ განაცხადის იგნორირება მხოლოდ იმ მოტივით, რომ ვადა გავიდა, თავისთავად ადმინისტრაციული წარმოების წესების დარღვევის გაგრძელებაა. ეს იქნებოდა კანონისმიერი მმართველობის პრინციპის უგულებელყოფა და იგნორირება.

 

ობიექტურობის, მიუკერძოებლობის და სრულყოფილი გამოკვლევის პრინციპი: ადმინისტრაციულ წარმოებაში ორგანომ უნდა გამოიკვლიოს საქმისათვის მნიშვნელოვანი გარემოებები სრულად და მიუკერძოებლად (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლი ამ კუთხით საყურადღებოა, რომელიც მოითხოვს ყველა გარემოების გამოკვლევას).

 

ზემოხსენებულ საქართველოს უზენაესი სასამართლოს საქმეში (N ბს-298-295(კ-14)) გაირკვა, რომ რეესტრის სამსახურმა ვერ შეასრულა ეს მოვალეობა – მან ვერ შეამჩნია შეტანილ განცხადებაში ხელმოწერის შეუსაბამობა, რაც იყო კიდეც უკანონობის საფუძველი. მიუკერძოებლობის პრინციპი მოითხოვს, რომ ადმინისტრაციამ კრიტიკულად შეხედოს საკუთარ შეცდომებსაც.

 

ეს ნიშნავს, რომ თუ ორგანო ხედავს, მისი საკუთარი აქტი არ აკმაყოფილებს კანონიერების კრიტერიუმებს, მან პირველმა უნდა აღიაროს ეს და არ დაიკავოს თავდაცვითი პოზიცია.

 

სამართლიანი ადმინისტრაციული წარმოება გულისხმობს არა გამარჯვება-მარცხს, არამედ კანონიერების უზენაესობას. ასე რომ, ორგანო ნუ იმოქმედებს როგორც მოდავე, რომელსაც ყოველ ფასად სურს თავისი პოზიციის დაცვა – პირიქით, იყოს არაპარტიული არბიტრი საკუთარ თავთანაც. თუ კი ორგანო მიუკერძოებლად (სინდისიერად) აღიარებს თავის შეცდომას, ისვე გამოიტანს ბათილად ცნობაზე გადაწყვეტილებას, ამის გაკეთება კი არ იზღუდება ვადით – ვინაიდან ეს არაა სხვისი საჩივრის განხილვა, არამედ ორგანოს შიდა თვითსახელმწიფოებრივი კონტროლი. მოსარჩელის როლი აქ შემახსენებლისია, მაგრამ საბოლოოდ ორგანო თვითონ წყვეტს.

 

მოსმენის უფლება და საპროცესო სამართლიანობა: ადმინისტრაციულ წარმოებაში დაინტერესებულ მხარეს უნდა მიეცეს მოსმენის და არგუმენტირების შესაძლებლობა (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, მუხლი 99 და შემდგომები). ამ შემთხვევაში, პირი მართლაც იყენებს ამ საშუალებას – სჩივის, რომ აქტი უკანონოა. საპროცესო სამართლიანობას არ ექნება არანაირი ფასი, თუ ეს განცხადება მხოლოდ ტექნიკურად მოუსმენს ორგანომ და შემდეგ ვადის მიზეზით უარს ეტყვის შემდგომ განხილვაზე. პირი იმსახურებს, მისმა არსებით არგუმენტზე პასუხი იყოს არსებითივე, და არა ფორმალური. ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულებაა, უპასუხოს რელევანტურ კითხვას: „კანონსაწინააღმდეგოა თუ არა აქტი და ილახება თუ არა პირის უფლება?“ და არა უბრალოდ თქვას: „ვადა გავიდა, გვიანაა საუბარი“. ამდენად, სამართლიანი წარმოების პრინციპი ეწინააღმდეგება ვადის აბსოლუტიზაციას, განსაკუთრებით თუ ამით გვერდს უვლის არსებით საკითხს. რა თქმა უნდა, ვადები საჭიროა და წესით პატივი უნდა ვცეთ მათ – მაგრამ როცა შედეგი იქნება ის, რომ პირს საერთოდ არ გაეწია რეალურად მისი არგუმენტის განხილვა, ეს თვით ადმინისტრაციული წარმოების სამართლიანობას სვამს კითხვის ნიშნის ქვეშ.

 

ნდობის დაცვა და პროგნოზირებულობა: აღმასრულებელი ხელისუფლების პროცესში მოქალაქეს უნდა ჰქონდეს შეგრძნება, რომ არცერთი მისი დასაბუთებული მოთხოვნა არ ჩაიკარგება განუსჯელად.

 

პროგნოზირებულობა ასევე მოიცავს ვადების ცოდნას – მოქალაქემ იცის, რომ აქვს X დღე საჩივრისთვის. მაგრამ თუ მოქალაქე ამ X დღის განმავლობაში ვერ მიხვდა დარღვევას (ვთქვათ, ინფორმაცია იმგვარი იყო, რომ დარღვევა შემდეგ გამომჟღავნდა) ან სხვა გონივრული მიზეზით აყოვნა, ნდობის პრინციპი მოითხოვს, რომ ხელისუფლების რეაქცია არ იყოს მკვეთრად ფორმალური. შეიძლება ითქვას, რომ ადმინისტრაციულ სამართალში წახალისებულია მოხერხდეს პრობლემის გადაწყვეტა არსებითად, თუკი პროცედურული გადაცდომა უკიდურესად არალეგიტიმური არ არის. თუკი ვადის გაცდენა რამდენიმე წლით მოხდა უპირობოდ და ამას არ ახლავს არც სამართლებრივი, არც ეთიკური გასამართლებელი მიზეზი, ეს სხვა თემაა. მაგრამ ხშირად, როგორც პრაქტიკამ გვაჩვენა, მხარეები ვადებს აცდენენ ან ორგანოები თავადვე უშვებენ ხოლმე შეცდომას, რომ პირისთვის დროულად არ აუხსნეს მისი გასაჩივრების უფლება. ნდობა და სამართლიანობა მოითხოვს, რომ მსგავსი სიტუაციები მოქალაქის საწინააღმდეგოდ არ იქნას გამოყენებული.

 

ეფექტურობის პრინციპი და საჯარო ინტერესის პრიმატი: ადმინისტრაციული წარმოება და მისი შედეგები უნდა იყოს ეფექტური, ანუ რეალურად გადაჭრას მმართველობითი საკითხები და არ დარჩეს „ქაღალდზე“. თუ გვაქვს სიტუაცია, სადაც პირის უფლება შელახულია უკანონო აქტით, მაგრამ ფორმალური მიზეზით (ვადა გასულია) არაფერი შეიცვლება, ეს ნიშნავს, რომ პირის უფლების დაცვის მექანიზმი არაეფექტურად იმუშავა.

 

ადმინისტრაციული ორგანოს და მთლიანად მმართველობის მიზანი კი სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ უზრუნველყოს სამართლის ეფექტური აღსრულება. წლების განმავლობაში დანაშაულებრივი ან უკანონო მდგომარეობის შენარჩუნება ეწინააღმდეგება ამ მიზანს. საჯარო ინტერესის პრინციპიც იკვეთება: საჯარო ინტერესში არ შედის უკანონობის პატივისცემა; პირიქით, საზოგადოება არის დაინტერესებული, რომ ხელისუფლების ყველა გადაწყვეტილება იყოს კანონიერი და სამართლიანი. შესაბამისად, საჯარო ინტერესიც კი მხარს უჭერს უკანონო აქტის გაუქმებას, მიუხედავად გასული დროისა, რადგან ეს აღადგენს კანონის ძალას და სამართლიანობას, რაც საბოლოოდ საზოგადოების ნდობას გაამყარებს. შეჯამებით, ადმინისტრაციული წარმოების პრინციპების ანალიზი ადასტურებს: ადმინისტრაციულ პროცესში პრიორიტეტულია საკითხის სამართლიანი გადაწყვეტა და კანონიერების დაცვა, ხოლო პროცედურული ინსტრუმენტები – მათ შორის ვადები – ემსახურება ამ მიზანს და არ უნდა ხდებოდეს მიზანთაგან გაუცხოება. ამიტომ, როცა ვადების დაცვა პირდაპირ ეწინააღმდეგება სამართლიან შედეგს (შენარჩუნდეს აშკარა უკანონობა), პრინციპების მხრივ ასეთ შემთხვევაში ვადების დათმობა ჯობია, ვიდრე სამართლის დათმობა. მართებული ადმინისტრაციული პრაქტიკა სწორედ ასე ცდილობს – ფორმის და შინაარსის დაბალანსებას სასიკეთო გზით, შინაარსის სასარგებლოდ.

 

VIII. შედარებითი სამართლის გამოცდილება (გერმანია, საფრანგეთი, ევროკავშირი):

საკითხის სრულყოფილი განსასჯელად საინტერესოა, როგორ წყდება მსგავსი პრობლემატიკა სხვა განვითარებული სამართლებრივი ტრადიციების ქვეყნებში – გერმანიისა და საფრანგეთის ადმინისტრაციულ სამართალში, ასევე ევროკავშირის სამართლებრივ სისტემაში. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კანონმდებლობა უკვე მნიშვნელოვნად ასახავს გერმანული მოდელის გავლენას (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 2005 წლის ცვლილებები სწორედ GIZ-ის დახმარებით მომზადდა), მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ ძირითადი ტენდენციები:

გერმანიის სამართალი;

გერმანიის ადმინისტრაციული სამართლის სისტემა ძალზეც დახვეწილად ასხვავებს ერთმანეთისგან ადმინისტრაციული აქტის სხვადასხვა დარღვევით გამოწვეულ შედეგებს. გერმანიის ფედერალური ადმინისტრაციული პროცედურის კანონის (§44 VwVfG) მიხედვით, გარკვეული სახის ადმინისტრაციული აქტები განიხილება როგორც სამართლებრივად არარსებული (Nichtig), ზოგიერთის შემთხვევაში კი მოქმედებს გაუქმებადობა (Anfechtbarkeit).

„Nichtiger Verwaltungsakt“ (არად მოქმედი ადმინისტრაციული აქტი): გერმანული კანონის თანახმად, აქტები, რომლებიც იტანჯება უკიდურესად მძიმე დარღვევებით, თავისთავად არ აქვთ მოქმედება მათი გამოცემის მომენტიდან. ასეთ დარღვევებში შედის სწორედ კომპეტენციის არარსებობა (თუ აქტი გამოსცა ორგანომ, რომელსაც საერთოდ არ ჰქონდა ამ სფეროში უფლებამოსილება), ან ფორმის ისეთი დეფექტი, რომელიც აქტს იურიდიულად უსახავს ხდის (მაგ. წერილობით სავალდებულო აქტს საერთოდ არ აქვს შემდგენლის ხელმოწერა), ან შინაარსობრივად ისეთი აღმაშფოთებელი სამართალდარღვევა, რომ მისი დატოვება ძალაში მიუღებელია (მაგალითად, აქტი ავალდებულებს აშკარად კრიმინალურ ქმედებას). ასეთი აქტების შემთხვევაში გერმანიაში არ არის საჭირო ვადის დაცვა გასაჩივრებისთვის – ისინი სასამართლოს მიერაც კი ელემენტარული წესით ცხადდება არარსებულად, თუ ნებისმიერი საკითხში წამოიჭრა მათი მოქმედების კითხვა. შედეგი: არარად ცნობა არ ექვემდებარება ხანდაზმულობას.

ამ შემთხვევისთვის ეს ნიშნავს, რომ თუ აქტის უკანონობა ამ ტიპის კრიტერიუმს აკმაყოფილებს, მას ვადა ვერ გადაარჩენს.

„Anfechtbarer Verwaltungsakt“ (გასაჩივრებადი ადმინისტრაციული აქტი, გაუქმებადი): ეს ვარიანტი მოიცავს ისეთ აქტებს, რომლებიც შეიძლება არ იყო თავიდანვე არაფრადაღიარებული, მაგრამ მაინც უკანონოა. ჩვეულებრივ, გერმანული სამართალი ითვალისწინებს, რომ ასეთი აქტის გასაჩივრება სასამართლოში უნდა მოხდეს ადმინისტრაციული ჩივილის წინასწარი პროცესის შემდგომ, კანონით დადგენილ ვადაში (ჩვეულებრივ 1 თვე გერმანიაში, საქართველოში 1 ან 2 თვეა ხოლმე). თუ პირი ვადას გაუცდა, აქტი ფორმალურად კანონიერ ძალაში შედის, თუმცა მისი გაუქმება შესაძლებელია ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ თავისი ინიციატივით ან განმცხადებლის თხოვნით (ერთგვარი ადმინისტრაციული კვლევის გზით). გერმანიაში არსებობს სპეციალური დებულებები ადმინისტრაციული აქტების უკან გაწვევის შესახებ (§48 VwVfG) – ის ანალოგიურია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის. ამ ნორმის მიხედვით, უკანონო აქტი უნდა გაუქმდეს მისი გამცემი ორგანოს მიერ, მაგრამ გარკვეული შეზღუდვებით. კერძოდ, თუ უკანონო აქტმა მოუტანა სარგებელი რომელიმე პირს (ვინმეს მიანიჭა უფლება, პრივილეგია), ორგანო ვერ გააუქმებს მას უვადოდ – ჩვეულებრივ, გერმანული კანონი აძლევს სავარაუდოდ 1 წლის ვადას აღმომჩენი მომენტიდან გაუქმებისთვის, თუ ბენეფიციარმა უკვე დაიწყო იმოქმედოს მოლოდინზე. ასევე გათვალისწინებულია კეთილსინდისიერი ბენეფიციარის დაცვა: თუ პირი ენდო მიღებულ აქტს და კანონი არ დაურღვევია, მისი ნდობა შესაძლოა პრიორიტეტად იქნეს მიჩნეული, რაც გამორიცხავს აქტის გაუქმებას ან მოითხოვს კომპენსაციის გადახდას გაუქმების შემთხვევაში. მაგრამ, კრიტიკულად: როდესაც უკანონო აქტით ზიანდება სხვისი უფლება ან საზოგადოების საყოველთაო ინტერესი, გერმანული სამართალიც უშვებს უფრო ხანგრძლივი ვადების შემდეგაც მის გაუქმებას. მაგალითად, თუ მოქალაქემ თაღლითობით მიიღო მიწის საკუთრება რეგისტრაციით, ამან სხვისი საკუთრება შელახა, შეიძლება რამდენიმე წელიც რომ გავიდეს, შესაბამისი ორგანო გააუქმებს ამ რეგისტრაციას. ერთი მნიშვნელოვანი პრინციპი აქაც ჩანს: თაღლითობის ან ბოროტად გამოყენების შემთხვევაში, ნდობის პრინციპი საერთოდ არ ვრცელდება – იგივე გვხვდება ქართულ კანონშიც.

 

გერმანულ პრაქტიკაში ასევე არსებობს კომპენსაციის ინსტიტუტი ბენეფიციარისთვის, თუ აქტის გაუქმება მას აზარალებს. ეს მეტწილად ფინანსურ ასპექტს ითვალისწინებს: მაგალითად, უკანონოდ გაცემული სამშენებლო ნებართვა რომ გაუქმდეს, მაგრამ ამხანაგობამ უკვე დახარჯა თანხები, შესაძლებელია, მას აუნაზღაურდეს გარკვეული დანახარჯი, თუ იგი ნამდვილად კეთილსინდისიერად მოქმედებდა. ამით გერმანიის სამართალი ცდილობს დააბალანსოს კანონიერების პრინციპი და ნდობის დაცვა.

 

გერმანული მიდგომა რეალურად იდეით ემთხვევა ქართული სამართლის ამჟამინდელ მოდელს (რაც არცაა გასაკვირი, რადგან საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის შესაბამისი ნორმები გერმანელი ექსპერტების კონსულტაციით იქნა მიღებული). გერმანიაშიც, მიუხედავად ვადების მნიშვნელობისა, უკანონო აქტს გრძელვადიან პერსპექტივაში ვერ დაიცავს დრო. თუ საქმე ეხება სხვის უფლებას, ან საზოგადოებრივ ინტერესს, ან სერიოზულ დარღვევას, ცალსახად იქნება გაუქმებული ის აქტიც, რომლის გასაჩივრების ვადა გავიდა.

 

საფრანგეთის სამართალი:

საფრანგეთის ადმინისტრაციულ სამართალში ისტორიულად უფრო ხისტად იყო დაცული სამართლებრივი უსაფრთხოება, რასაც უკავშირდებოდა საკმაოდ მოკლე და მკაცრი ვადები ადმინისტრაციულ საჩივრებსა და სარჩელებზე. კლასიკურად, საფრანგეთში “recours pour excès de pouvoir” (საჯარო ხელისუფლების ძალაუფლებაზე სარჩელი) უნდა შეტანილიყო ჩვეულებრივ 2 თვის ვადაში იმ აქტის გამოქვეყნებიდან ან შეტყობინებიდან, რომლის გაუქმებაც სურს მომჩივანს. თუ ეს ვადა გაუვიდა, საერთო წესი იყო, რომ აქტის ბათილად ცნობა ვეღარ მოხერხდებოდა. ამით საფრანგეთის სისტემა იცავდა გადაწყვეტილებების სტაბილურობას. თუმცა, დროთა განმავლობაში, საფრანგეთის Conseil d'État-მ (უმაღლესმა ადმინისტრაციულმა სასამართლომ) და კანონმდებელმა შექმნეს გარკვეული გონივრული შერბილების მექანიზმები, რათა აშკარა უსამართლობა არ გამხდარიყო ვადების ბოროტად გამოყენების მიზეზი.

Acte inexistant (არარსებული აქტი): ფრანგულ სამართალს ნაკლებად აქვს ფორმალიზებული ეს ცნება, ვიდრე გერმანულს, მაგრამ სასამართლო პრაქტიკაში ცნობილია, რომ თუ აქტი იმდენად მძიმე ხარვეზით გამოირჩევა (მაგ. საერთოდ არ დაამტკიცა კომპეტენტურმა ორგანომ, ან დოკუმენტი ფიქტიურია), მასზე ვადები არ მოქმედებს – ნებისმიერი პირი ნებისმიერ დროს შეძლებს მიუთითოს, რომ ასეთი „აქტი“ იურიდიულად არ არსებობდა. ეს არის აშკარა გამონაკლისი სამართლებრივი უსაფრთხოების საზიანოდ, მაგრამ კანონის უზენაესობის სასარგებლოდ. მაგალითად, თუ ვინმე მოინდომებდა გაესაჩივრებინა 5 წლის წინ გამოცემული განკარგულება, რომლითაც მერიამ გადააჭარბა თავის უფლებამოსილებას, Conseil d'État შესაძლოა განაცხადოს, რომ ასეთი აქტი თავიდანვე ბათილი იყო და ვადა არ უშლის ამაზე მითითებას (თუმცა ასეთი შემთხვევები იშვიათია და მოითხოვს მართლაც ექსტრაორდინარულ დარღვევას).

 

Illegality exception (პირდაპირი კანონგარეშეობის მექანიზმი): კიდევ ერთი გზა საფრანგეთში – თუ პირდაპირი გასაჩივრების ვადა გაუვიდა, პირი ხანგრძლივი დროის მერეც შეძლებს, ირიბად გააპროტესტოს უკანონო აქტი სხვა პროცესში. მაგალითად, თუ ვადის გამო ვეღარ გაასაჩივრა მშენებლობის ნებართვა, მაგრამ მოგვიანებით, როდესაც ამ ნებართვის საფუძველზე შენდება რაღაც, და სახელმწიფო (ან სხვა პირი) ცდილობს ზომების მიღებას, პირი იმ პროცესში იყვანს არგუმენტს, რომ თავდაპირველი ნებართვა იყო უკანონო. ამას ეწოდება „exception d'illégalité“ – უკანონობაზე გამონაკლისით ტირადა. Conseil d'État-მ დაადგინა, რომ ზოგ შემთხვევაში, თუნდაც გასაჩივრების ვადა გავიდა, უკანონო ინდივიდუალური აქტის შეუსაბამობაზე მითითება მაინც შეიძლება, ოღონდ ეს ვერ გამოიწვევს აქტის გაუქმებას, თუ ვადები გავიდა, თუმცა შეიძლება აკრძალოს მისი გამოყენება ახალი გადაწყვეტილების საფუძვლად. ეს კომპლექსური დოქტრინა მეტწილად ნორმატიულ აქტებზეა გამოყენებადი, მაგრამ ინდივიდუალურებზედაც ხანდახან ხსნის გზას.

 

L’administration peut retirer un acte individuel illégal dans un délai de 4 mois: ფუნდამენტური განვითარება მოხდა 2001 წელს Conseil d'État-ს გადაწყვეტილებით (Ternon, 2001), რომელიც შემდეგ კანონშიც აისახა: თუ ადმინისტრაციამ გამოსცა ინდივიდუალური აქტი, რომელმაც რომელიმე პირს მისცა სარგებელი, და აღმოჩნდა, რომ ეს აქტი უკანონო იყო, ადმინისტრაციას აქვს მხოლოდ 4 თვე მისი გამოცემიდან, რომ თავისი ინიციატივით ან დაზარალებული პირის განაცხადით გამოასწოროს (გააუქმოს) ის. თუ 4 თვე გავიდა და ბენეფიციარმა კეთილსინდისიერად არ იცოდა დარღვევა, მაშინ აქტი ხელშეუხებელია მომავალში. ეს საფრანგეთის მოდელი ძალიან დიდ აქცენტს აკეთებს სამართლებრივი უსაფრთხოებაზე და ბენეფიციარის ნდობის დაცვაზე – ფაქტიურად უფრო ძლიერიც კია, ვიდრე საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის მე-4 ნაწილი. გამონაკლისია მხოლოდ, თუ ბენეფიციარმა მოატყუა ან უკანონოდ იმოქმედა, ან ალბათ, თუ აქტით ლახავდა სახელმწიფო საზოგადოების ინტერესს (მაგალითად, საფრთხე საზოგადოებრივ წესრიგს). ამ წესის თანახმად, მაგალითად, თუ მოქალაქემ უკანონოდ მიიღო ლიცენზია და 4 თვე გავიდა, ორგანო ვეღარ გამოსწორებს ამას საკუთარი ინიციატივით; დარჩება მხოლოდ სასამართლოს გზა (რომელიც ასევე 2 თვეში უნდა დაწყებულიყო, თუ მესამეს უნდოდა საჩივარი). ეს ფრანგული მიდგომა უფრო მკაცრია კანონიერების დაცვის ხარჯზე, რაც კრიტიკის საგანიც გამხდარა თავად საფრანგეთში, და გარკვეულ კორექტივებსაც განიცდის განსაკუთრებულ სიტუაციებში (მაგალითად, სოციალური დახმარებების არამართლზომიერ მიღებაზე მეტი დროც დაუშვეს).

 

მიუხედავად ამისა, საფრანგეთის Conseil d'État-მ გამოიმუშავა დოქტრინა, რომ როცა ორი პრინციპი უპირისპირდება – ნდობის დაცვა vs. კანონიერება – უნდა შეფასდეს, თუ რომელის დარღვევა მოიტანს უფრო დიდ ზიანს საერთო წესრიგისთვის. თუ უკანონობა პირის უფლებას სერიოზულად ლახავს, შესაძლოა, შესაბამის მექანიზმებს (მაგ. ზემდგომ ხელისუფლებას მიმართვა ან სულაც პრემიერ-მინისტრის ჩარევა) მიმართონ, რომ აქტის მოქმედება შეწყდეს, თუნდაც ამით ფორმალური ვადების პრინციპი შეილახოს. ფრანგული სისტემა, ტრადიციულად უფრო წყნარი კანონიერი ნდობისადმი, ბოლო წლებში დათანხმდა, რომ სრულყოფილი სამართლებრივი უსაფრთხოება უშუალოდ უკავშირდება კანონის დაცვას. ამიტომ, ფრანგულ თეორიაშიც გვხვდება დასკვნა, რომ ზოგჯერ სჯობს გვიან, მაგრამ მაინც გაუქმდეს უკანონო აქტი, ვიდრე მარადიულად აჩანაგოს ერთის უფლება მეორის სასარგებლოდ.

 

ამ შემთხვევისთვის საყურადღებოა: საქართველოს მოდელი უფრო ჰგავს გერმანულს და აქვს გარკვეული დროითი ზღვარი (საქართველოში საჯარო ადმინისტრაციას მსგავსი 4-თვიანი ლიმიტი პირდაპირ არ უწერია, თუმცა პრაქტიკულად შეიძლება იფუნქციონიროს „გონივრული დროის“ პრინციპი).

მაგრამ სამართლიანობის ინტერესები საერთოევროპულ სისტემებში ყველგან ცნობს გამონაკლისს დროის ზღვარზე, თუ საკითხავია უდავო უკანონობა და უფლებების შელახვა.

 

ევროკავშირის სამართალი:

ევროკავშირის ინსტიტუტების მიერ მიღებული აქტების გასაჩივრება წევრ სახელმწიფოებისთვის ხშირად მაგალითივით მუშაობს. ევროკავშირის სამართალი ასევე იმყოფება სამართლებრივი გარკვეულობის და კანონიერების ბალანსის ძიებაში:

ევროკავშირის აქტების გაუქმების სარჩელი (Action for Annulment) უნდა შეტანილ იქნას 2 თვის ვადაში შესაბამისი აქტის გამოქვეყნებიდან (TFEU მუხლი 263). ეს წესი მკაცრია და Court of Justice of EU (CJEU) იშვიათად თუ უშვებს გადაცდომას. თუმცა, EU-ს სამართალში არის ასევე ოპოზიციის (თანხმლები) აღსრულების წესები: ეროვნული სასამართლო, როცა უპირისპირდება ევროკავშირის რაიმე აქტს, თუ ვადა გაუვიდა პირდაპირ გასაჩივრებაზე, შეუძლია მის გამოყენებაზე უარი თქვას, თუ მიიჩნევს, რომ ის აშკარად ეწინააღმდეგება უმაღლეს სამართალს (მაგ. პირველადი სამართლის ნორმებს). ეს მოგვაგონებს exception d'illégalité-ს დოქტრინას.

 

ევროკავშირის სამართალი იცნობს „ზომიერი ეფექტის“ პრინციპს, როცა უკანონო ნორმას აუქმებს: მაგალითად, თუ CJEU-მა გააბათილა კომისიის რეგულაცია, მან შეიძლება განახორციელოს გაბათილების ეფექტის გადავადება ან შეზღუდვა დროში, რომ იურიდიული სიცარიელე არ შეიქმნას ან მესამე პირები არ დაზარალდნენ ძალიან. ეს ანალოგიურია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლის იმ ნაწილისა, რომელიც საშუალებას იძლევა ბათილად ცნობილ აქტს შეუჩერდეს ეფექტი არა უკუძალით, არამედ მომავლისთვის. ამან ადგილზე ევროპის პრაქტიკაში აღიარა, რომ აბსოლუტური აღარაფრად ცნობა ზოგჯერ დაუშვებელია – უნდა მოხდეს პროპორციული მიდგომა, რომ სხვებიც გაითვალისწინონ.

 

კანონიერ მოლოდინს ევროკავშირის სამართალი იცავს, მაგრამ თუ მოლოდინი ეფუძნება არაკანონიერებაზე, ევროკავშირის ინსტიტუტებს შეუძლიათ გამოასწორონ თავისი შეცდომა, თანაც აქვთ ვალდებულებაც. მაგალითად, EU-ს ფინანსური ინტერესების დაცვის საქმეში, თუ გამოაშკარავდა, რომ სუბსიდია არასწორად გაიცა, ევროკომისია ხშირად ცვლის თავის გადაწყვეტილებებს და მოითხოვს თანხების დაბრუნებას, ხოლო CJEU ადგენს, რომ კეთილსინდისიერი ბენეფიციარისთვის უნდა იარსებოს გარკვეული კომპრომისები (ვადები ან განაწერი), მაგრამ უკანონოდ მიღებული სარგებელი პრინციპულად უნდა დაბრუნდეს.

 

საკანონმდებლო დონეზეც, ევროკავშირის დირექტივები ავალდებულებენ წევრ ქვეყნებს, რომ ყველგან არსებობდეს ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის საშუალებები (Effective Legal Remedy) – რასაც მოიცავს უკანონო ადმინისტრაციული აქტების გაუქმების მექანიზმებიც. თუ რომელიმე წევრ ქვეყანაში გამოიკვეთა, რომ კანონგარეშე აქტები უსასრულოდ რჩება ძალაში და ვალდებულების აღსრულების მექანიზმი არ მუშაობს, ეს ეწინააღმდეგება ევროკავშირის სამართლის საერთო პრინციპებს.

 

საბოლოოდ, შევამჩნევთ, რომ შედარებით სამართალში არსებული მიდგომები ადასტურებენ იმავე ზოგად ჭეშმარიტებას: უკანონო ადმინისტრაციული აქტები ყოველთვის წარმოადგენს სამართლებრივ პრობლემას, რომელიც საჭიროებს გამოსწორებას. განსხვავება მხოლოდ იმაშია, როდის და როგორ ხდება ეს გამოსწორება. გერმანული და ქართული სისტემა ამ მხრივ მეტად წამოწევს სამართლის უზენაესობას და იძლევა ინსტრუმენტებს თუნდაც გვიან ეტაპზე რეაგირებისთვის. ფრანგული და ზოგიერთწილად ევროკავშირის წესები უფრო ფრთხილობს სტაბილურობის მხრივ, მაგრამ არც იქ გამორიცხავენ გამოსწორების შესაძლებლობებს, განსაკუთრებით მკაცრ შემთხვევებში. ამიტომ, ჩვენი პოზიცია თავსებადია ევროპულ სამართლებრივ ტრადიციასთან: სამართლებრივი უსაფრთხოება მნიშვნელოვანია, მაგრამ ის ვერ ამართლებს აშკარა უკანონობის დაუმორჩილებლობას, განსაკუთრებით როცა ამ უკანონობით სხვა პირი ზიანდება.

 

დასკვნა:

წინამდებარე ზოგადი დასაბუთებიდან ცალსახად დგინდება, რომ ადმინისტრაციული სამართლის პრინციპები, ქართული სამართლის ნორმები და პრეცედენტები, ისევე როგორც საერთაშორისო სტანდარტები, მკაფიოდ ეწინააღმდეგებიან აშკარად უკანონო ადმინისტრაციული აქტის ძალაში დატოვებას მხოლოდ იმიტომ, რომ გასაჩივრების ვადა გასულია.

 

სამართლებრივი დოქტრინა გვასწავლის, რომ უკანონო აქტი თავისი ბუნებით ბათილია და მას ვერ გადაარჩენს პროცედურული ბარიერი. სასამართლო პრაქტიკამ (უზენაესი სასამართლოს არაერთი გადაწყვეტილება) დაადასტურა, რომ ვადის ამოწურვის შემდეგაც კანონი ითვალისწინებს გზებს სამართლის აღსასრულებლად – მათ შორის გამცემი ორგანოს მიერ აქტის ბათილად ცნობა და სასამართლოს მონიტორინგი ამ პროცესზე. პრაქტიკაშიც, თუ უკანონო აქტით ილახება სხვისი უფლება, სასამართლოებმა განაჩინეს, რომ ასეთი აქტის შედეგების შენარჩუნება შეუძლებელია, რადგან ეს იქნებოდა ერთი მოქალაქის უფლების დაუსაბუთებელი დაჩრდილვა მეორის ნდობის გამო. საკონსტიტუციო სასამართლოს ხედვით, ეს ნაბიჯი წინააღმდეგობაში მოვიდოდა სამართლებრივი სახელმწიფოს და თანასწორობის პრინციპებთან.

 

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტები ადასტურებს, რომ კანონიერების და სამართლიანობის პრინციპები შერბილებას უძებნიან ვადების სიმკაცრეს, როდესაც ამის გარეშე მოქალაქის ფუნდამენტური უფლება დაირღვეოდა. ევროპული სასამართლოებიც ამბობენ: პროცედურული ფორმები არ უნდა იქცეს სამართლიანობის მტრად. პირიქით, კეთილსინდისიერება, პროპორციულობა და კარგი მმართველობის პრინციპი მოითხოვს შეცდომების დროულ ან თუნდაც დაგვიანებულ გამოსწორებას, იმ პირობით, რომ დაცვის მექანიზმები (პროცედურის სამართლიანობა, საჭირო შემთხვევაში – კომპენსაცია) გათვალისწინებულია rm.coe.intrm.coe.int.

 

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლი წარმოადგენს ამ მიდგომების კვინტესენციას: იგი კანონში პირდაპირ ამბობს, რომ უკანონო აქტების ბათილად ცნობა დასაშვებია და აუცილებელია, ხოლო ერთადერთი შეზღუდვა არის კანონიერი ნდობის გათვალისწინება.

 

მაგრამ ეს ნდობა არ დაიცავს აქტს, თუ იგი სხვას აზიანებს. ამდენად, მოქმედი ეროვნული კანონმდებლობაც პირდაპირ ითვალისწინებს წარმოდგენილ პოზიციას – ვადის გასვლის გამო უკანონო აქტს ვერ დაიფარავს სამართალი.

 

ამრიგად, ნებისმიერი ადმინისტრაციული ორგანო თუ სასამართლო, რომელიც დადგება არჩევანის წინაშე – დაიცვას ფორმალური ვადის ხელშეუხებლობა თუ აღმოფხვრას აშკარა უკანონობით გამოწვეული უსამართლობა – ვალდებულია ამჯობინოს კანონის უზენაესობისა და სამართლიანობის უზრუნველყოფას. ეს არ ნიშნავს ვადების იგნორირებას ზოგად შემთხვევებში; ეს ნიშნავს კერძო, განსაკუთრებულ მდგომარეობაში გამონაკლისის დაშვებას, რომელიც თავის თავადაა გათვალისწინებული სისტემაში. ქართულ კონტექსტში, ეს გამონაკლისი არც კი არის „არაწერილ ნორმაზე“ აგებული – იგი პირდაპირ მომდინარეობს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 601 მუხლიდან, რომლის სწორი განმარტებაც სასამართლოებმა უკვე არაერთხელ გასცეს.

 

შეჯამებით:

თუ ადმინისტრაციული აქტი „აშკარად უკანონოა და ლახავს პირის ინტერესებს“, მისი დატოვება ძალაში უფლებრივი დაცვის გარეშე ეწინააღმდეგება:

1. კანონიერების ფუძემდებლურ პრინციპს და ქართული სამართლის დოქტრინას;

2. საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ჩამოყალიბებულ პრეცედენტულ სამართალს;

3. საქართველოს საკონსტიტუციო წესრიგს და სამართლებრივი სახელმწიფოს იდეალს;

4. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ განმტკიცებულ სასამართლო სტანდარტებს (სამართლიანი ბალანსის, ეფექტური დაცვის პრინციპებს);

5. ადმინისტრაციული სამართლის ზოგად-თეორიულ პრინციპებს (სამართლებრივი უსაფრთხოება სწორად გაგებული, კანონის უზენაესობა, პროპორციულობა, ნდობის კეთილსინდისიერი დაცვა და სხვა);

6. სამართლებრივი სახელმწიფოს პრაქტიკულ მოთხოვნებს – სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას და თვითკონტროლის ვალდებულებას;

7. ადმინისტრაციული წარმოების ჯანსაღ პრინციპებს (ობიექტურობა, სამართლიანობა, მოქალაქეთა მოსმენისა და მათი არგუმენტის რეალურად გათვალისწინების ვალდებულება);

8. განვითარებული ქვეყნების სამართლებრივ გამოცდილებას, სადაც მიუხედავად განსხვავებული სამართლოვნების, საბოლოოდ ყოველთვის გამოინახება გზა მნიშვნელოვანი უკანონობის ჩასასწორებლად.

 

სამართლის სისტემა არ არსებობს უღიმღამოდ – იგი ან იმსახურებს ნდობას ან არა. მოქალაქეებისთვის ნდობის შთაგონებას კი მხოლოდ ის გარემოება უზრუნველყოფს, რომ ვერავინ – ვერც მოქალაქე, ვერც ჩინოსანი – ვერ ისარგებლებს კანონის დარღვევით მიღებული სარგებელით უსასრულოდ. თუ კანონიერება დაირღვა, მას მოჰყვება რეაგირება. ეს არის სამართლის უზენაესობის მთავარი განზომილება. ამიტომ, წარმოდგენილ დავაში, სადაც ნათლად იკვეთება აქტის უკანონობა და მოსარჩელის უფლებების დარღვევა, არ უნდა იარსებოს ფორმალურმა ბარიერმა, რომელიც ხელს შეუშლის სამართლის აღდგენას.

 

ამ შემთხვევაშიც, გასაჩივრების ვადის ამოწურვის მიუხედავად, არსებობს ყველა იურიდიული საფუძველი და ინსტრუმენტი, რომ უკანონო ადმინისტრაციული აქტი გაუქმდეს. შესაბამისად, ადმინისტრაციულმა ორგანომ (ან თუ ადმინისტრაციულ საჩივარს არ დააკმაყოფილებს – შემდეგში სასამართლომ) უნდა გამოიყენოს თავისი კანონით მინიჭებული უფლებამოსილება და ცნოს ბათილად აღნიშნული უკანონო აქტი, რითაც აღადგენს დარღვეულ უფლებას და გამოავლენს კანონმორჩილებისა და სამართლიანობისადმი კეთილსინდისიერ ერთგულებას.

 

შემოსავლების სამსახურის და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს მიერაც გაზიარებულია აღნიშნული მიდგომა და მრავლადაა პრეცედენტი, რომ გასაჩივრების ვადის გასვლის მიუხედავად დავების განმხილველი ორგანო ავალებს აქტის გამომცემს შეისწავლოს აქტის კანონიერება.

 

20.06.2025 წლის N CA0----- დაზუსტებულ საჩივარში (შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებაზე) მომჩივანი მიუთითებს, რომ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულ დავების განხილვის საბჭოს წარედგინება წინამდებარე დაზუსტებული საჩივარი შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანების გასაჩივრების მოთხოვნით. აღნიშნული ბრძანებით შემოსავლების სამსახურმა უარი განაცხადა ახლად აღმოჩენილი გარემოებების საფუძვლით დავის დაწყებაზე და მოვაჭრის 2025 წლის 7 და 11 თებერვლის საგადასახადო საჩივრები ვადაგასვლის გამო განუხილველად დატოვა.

 

საჩივარი შეტანილია კანონით დადგენილ ვადაში და აკმაყოფილებს ფორმალურ მოთხოვნებს – მისი მიზანია სასამართლოსგარეშე ეტაპზე, ადმინისტრაციული წესით, განხილულ იქნას დავა და გაუქმდეს საგადასახადო ორგანოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილება.

 

----- (ინდ. მეწარმე, ს/ნ -----) წინააღმდეგ მიღებული N 3916 ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტით მოსარჩელეს, ფაქტობრივად, ეზღუდება გადასახადის გადამხდელის კანონიერი უფლებების დაცვა, ვინაიდან საგადასახადო ორგანომ ფორმალურად ვადაგასვლის საფუძველზე უარი თქვა საქმის გარემოებების განხილვასა და არსებით გადაწყვეტაზე. აღნიშნული საჩივარი ეფუძნება რამდენიმე სამართლებრივ არგუმენტს, რომლებიც ადასტურებს, რომ N 3916 ბრძანება არის უკანონო და უნდა გაუქმდეს. ქვემოთ განხილული იქნება თითოეული ასეთი არგუმენტი:

 

1. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის დარღვევა – ადმინისტრაციულ ორგანოს დაეკისრა ვალდებულება, შეემოწმებინა, არსებობდა თუ არა ახალი გარემოება, ახალი სამართლებრივი მიდგომა, ან ვადის დათვლისას დაშვებული შეცდომა, თუმცა შემოსავლების სამსახურმა ეს არ შეასრულა;

2. ახალი გარემოებების უგულებელყოფა – საჩივრის საფუძვლად წარმოდგენილი იყო ახალაღმოჩენილი ფაქტები (მაგალითად, ინვენტარიზაციის შედეგები), რომელთა გათვალისწინებაც ადმინისტრაციულ ორგანოს მოეთხოვებოდა, თუმცა იგი უგულებელყო;

3. ვადების დათვლის აშკარა შეცდომა პირველი საჩივრის მაგალითზე – 2023 წელს თავდაპირველი საჩივრების განხილვისას საგრძნობლად დაირღვა ვადების დათვლის წესი, რაც გამოიხატა იმაში, რომ გადასახადის გადამხდელის საჩივარი უსაფუძვლოდ გამოცხადდა ვადაგადაცილებულად;

4. ინდივიდუალური აქტის აშკარა უკანონობა და არაპროპორციულობა – დავის საგანი საგადასახადო გადაწყვეტილებები არის ცალსახად დაუსაბუთებელი და არაპროპორციული, რაც მათ აშკარა უკანონობას განაპირობებს. ასეთი აქტის ძალაში დატოვება ეწინააღმდეგება კანონსა და სამართლიანობის პრინციპებს;

5. პრეცედენტული პრაქტიკა ვადაგასვლის მიუხედავად საქმის მიღების ვალდებულებაზე – როგორც ფინანსთა სამინისტროს დავების საბჭოს, ისე საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მრავალ საქმეთა მაგალითზე დასტურდება, რომ მიუხედავად ვადის გასვლისა, ადმინისტრაციულ ორგანოს ევალება საქმის მიღება და განხილვა, თუკი აშკარა განხილვის აუცილებლობა არსებობს. საბჭოს არ შეუძლია ვადაგასვლის ფორმალური მიზეზით მშრალი უარი განაცხადოს, როდესაც დგას სამართლებრივი მიდგომის დაცვის საკითხი.

 

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, მოცემული საჩივრით მოითხოვს აღნიშნული არგუმენტების საფუძვლიანად განხილვას და საბოლოოდ – შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანების გაუქმებას სრულად.

 

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის თანახმად, ადმინისტრაციულ ორგანოს ადმინისტრაციული წარმოებისას ევალება საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოების სრულყოფილი გამოკვლევა და გადაწყვეტილების ყველა შესაბამის გარემოებაზე დაფუძნება. ამ მოთხოვნას თანატოლია აკრძალვა – დაუშვებელია ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტის გამოცემა, რომელიც ეფუძნება კვლევაარყოფილ გარემოებას. აღნიშნული ნორმით განსაზღვრული მოვალეობა განსაკუთრებით აქტუალური იყო შემოსავლების სამსახურისთვის ----- საჩივრების განხილვისას, ვინაიდან წარმოშობილი იყო ახალი გარემოებების არსებობისა და ვადების დათვლის სისწორის ახალი მიდგომები. მიუხედავად ამისა, შემოსავლების სამსახურმა ფორმალური პოზიცია დაიკავა და არ გამოიკვლია, ხომ არ არსებობდა ისეთი ახალი გარემოებები ან შეცდომები, რომელთა გამო საჩივრების მიღება და საქმის არსებითი განხილვა უნდა მოეხდინა.

 

კანონის მოთხოვნაა, რომ ადმინისტრაციულ ორგანოს არ აქვს უფლება, წინასწარი გამოკვლევის გარეშე განაცხადოს უარი მისი კომპეტენციის მინიჭებულ საკითხზე განცხადების მიღებაზე.

 

სწორედ ასეთი ვითარება დადგა ამ შემთხვევაში: შემოსავლების სამსახურმა, პრაქტიკულად, გამოკვლევის გარეშე უარი განაცხადა ვადების დათვლის სისწორის ახალი მიდგომების და წარმოშობილ გარემოებებზე დაყრდნობით დავის დაწყებაზე. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96- ე მუხლი უშვებს, რომ ორგანომ თვითონვე დაისახოს მოვალეობა, დაადგინოს ყველა მნიშვნელოვანი ფაქტი. თუმცა N 3916 ბრძანების მიღებისას საპასუხო ორგანომ ყურადღება არ მიაქცია შემოტანილ ახალ მასალებსა და განცხადებაში მითითებულ გარემოებებს. არ შესწავლილა, რით იყო გამოწვეული ვადების შეფერხება და გახლდათ თუ არა ეს „საპატიო მიზეზი“, ასევე, გამოვლინდა თუ არა ახალი ინფორმაცია, რომელიც ადრე არ ყოფილა ცნობილი.

 

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს უზენაესმა სასამართლომაც არაერთგზის გაუსვა ხაზი ადმინისტრაციული ორგანოების ვალდებულებას, განიხილონ დავები არსებითად და არ შემოიფარგლონ ფორმალური უარით. მაგალითად, ერთ-ერთ საქმეში (ბს-808-777(კ-08), 2008) პატრულის პოლიციამ მოსარჩელის საჩივარი განხილვაზე არ მიიღო, თუმცა საკასაციო სასამართლომ საქმე არსებითად განიხილა და ამით მიანიშნა, რომ ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან საჩივრის მიღებაზე უარი დაუშვებელი იყო. ანალოგიურად, სხვა საქმეში (ბს-490-485(2კ16), 2017) საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ პირდაპირ აღნიშნა, რომ შემოსავლების სამსახურს ევალებოდა შეემოწმებინა „საპატიო მიზეზი“ საჩივრის დაგვიანებისთვის და შესაბამისი გადასაწყვეტი მიეღო.

 

აღნიშნულ საქმეში სასამართლომ ადმინისტრაციული ორგანო გააკრიტიკა იმის გამო, რომ მან უგულებელყო ვადის დაგვიანების მიზეზი და საჩივარზე განხილვა არ წარმართა. ამგვარი პოზიცია სრულ თანხვედრაშია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლთან – ადმინისტრაციულ ორგანოს არ შეუძლია გამოტოვოს საქმე მხოლოდ ფორმალური საფუძვლით, აუცილებელია რეალური გარემოებების შესწავლა.

 

მოცემულ შემთხვევაში, შემოსავლების სამსახურმა არ შეასრულა საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლით დაკისრებული ვალდებულება. კერძოდ, არ შეუსწავლია: ა) ხომ არ არსებობდა ახლად აღმოჩენილი გარემოებები ან მტკიცებულებები, რაც გაამართლებდა ვადაგადაცილებული დავის დაწყებას; ბ) ხომ არ არსებობდა „ახალი მიდგომა“ ანუ სამართლებრივი პოზიციის ცვლილება ან პრაქტიკაში დანერგილი ახალი მეთოდი, რის საფუძველზეც აქამდე მიუღებელი საჩივარი შეიძლება დასაშვები გამხდარიყო; გ) ხომ არ იყო დაშვებული შეცდომა ვადის დათვლისას, რამაც შესაძლოა არასწორად გამოიწვია საჩივრის ვადაგადაცილებულად მიჩნევა. სამივე ეს ასპექტი კანონით იყო მნიშვნელოვანი, თუმცა N 3916 გადაწყვეტილებაში მათი განხილვის არანაირი კვალი არ იკვეთება. ამით შემოსავლების სამსახურმა დაარღვია როგორც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლი, ისე ადმინისტრაციული პროცესის საფუძვლები – სათანადო განხილვის პრინციპი და განჭვრეტადობა.

 

შეჯამებისას, შეიძლება ითქვას, რომ N 3916 ბრძანება დაურეგულირებელი აღმოჩნდა იმით, რომ მოპასუხე ორგანომ არ შეასრულა კანონით დაკისრებული გამოკვლევის ვალდებულება.

 

ადმინისტრაციულ წარმოებაში გამოუძიებელი დარჩა თავად ის გარემოებები, რომლებზეც საჩივარი მიუთითებდა: იყო თუ არა არსებულ საქმეში ახალაღმოჩენილი ფაქტები ან დაშვებული შეცდომები. აღნიშნული უფლებრივი ხარვეზი თვითონ წარმოადგენს საკმარის საფუძველს, რომ საჩივრის ავტორის უფლებრივი მდგომარეობა დარღვეული იქნეს. შესაბამისად, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის ეს დარღვევა წარმოადგენს საჩივრის პირველ და უმნიშვნელოვანეს არგუმენტს N 3916 ბრძანების გაუქმებისათვის.

 

ახალი გარემოებების უგულებელყოფა,საგადასახადო კოდექსის შესაბამისად, მიუხედავად ადმინისტრაციული გასაჩივრების 30-დღიანი საერთო ვადისა, ვადის გასვლის შემდეგ დავის დაწყება დასაშვებია ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოებების ან მტკიცებულებების არსებობის შემთხვევაში.

 

საკანონმდებლო დონეზე მკაფიოდ არის განსაზღვრული, რომ „ახლად აღმოჩენილად“ მიიჩნევა ისეთი გარემოება ან მტკიცებულება, რომელიც მომჩივანმა არ იცოდა და ვერ შეეძლო სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე. ამ შემთხვევაში, გადასახადის გადამხდელი ----- სწორედ ასეთ გარემოებებს ეყრდნობოდა – ინვენტარიზაციის შედეგად დადასტურებულ ფაქტებსა და სხვა ახალ მტკიცებულებებს, რომლებიც თავდაპირველი გადასახადის დარიცხვისას არ ყოფილა გათვალისწინებული.

 

კერძოდ, 2025 წლის თებერვალში წარდგენილ საჩივრებში მომჩივანმა მიუთითა, რომ ინვენტარიზაციის ახალმა შედეგებმა ცხადყო მნიშვნელოვანი ფაქტი: მას დასაწყობებული საქონელი არ გაუყიდია და არც რეალიზაცია დაფიქსირებულა. შემოსავლების სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტის დასკვნაშიც დადასტურდა, რომ რეალიზაცია არ განხორციელებულა. ეს ნიშნავს, რომ 2023 წლის ივლისში გაცემული საგადასახადო მოთხოვნა (N 041-53) უსაფუძვლო იყო, რადგან იგი ეფუძნებოდა დაშვებას, თითქოს ----- ანგარიშზე შესული ყველა თანხა ეკონომიკური საქმიანობიდან მიღებული შემოსავალი იყო, მაშინ როდესაც ინვენტარიზაციის შედეგებმა დაადგინა საწინააღმდეგო – საქონელი არ გაყიდულა. უფრო მეტიც, საბანკო ანგარიშებზე არსებული თანხა პირადი დანაზოგი აღმოჩნდა და არა ეკონომიკური საქმიანობით გამომუშავებული მოგება, რაც მის დაბეგვრას გამორიცხავს. ეს გარემოებანი არ იყო ცნობილი არც აუდიტის დროს და არც პირველადალურ გასაჩივრებამდე – მათ შესახებ დოკუმენტურად გახდა ცნობილი მოგვიანებით, ინვენტარიზაციისა და მონიტორინგის შედეგად.

 

აღნიშნული ფაქტობრივი მონაცემები ეჭვგარეშე აყენებს „ახალი გარემოების“ სტატუსს. მიუხედავად იმისა, რომ გადასახადის გადამხდელმა შესაძლოა იცოდა, რომ თავად არ ახორციელებდა რეალიზაციას, მან არ იცოდა და ვერ იცოდა იმ დოკუმენტური მტკიცებულებების შესახებ, რომელიც შემოსავლების სამსახურმა შემდგომში მოიპოვა და რაც მის სიტყვებს ადასტურებდა. მაგალითად, ინვენტარიზაციის ოფიციალური დასკვნა – ეს არის ახალი მტკიცებულება, რომელიც ადრე არ არსებობდა საქმის მასალებში. შესაბამისად, საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-6-მე-7 ნაწილების პრიზმაში, მომჩივნის თხოვნა ახლად აღმოჩენილი გარემოებების საფუძველზე დავის განახლების შესახებ კანონით დასაშვები იყო.

 

მიუხედავად ამისა, შემოსავლების სამსახურმა უარი განაცხადა ახალი გარემოებების გათვალისწინებაზე. N 3916 ბრძანებაში აღნიშნულია, თითქოს წარმოდგენილი ფაქტები არ იყო ისეთი, რომელთა შესახებ გადასახადის გადამხდელს არ სცოდნოდა გადაწყვეტილების მიღებამდე და ამიტომ არ წარმოადგენდა ახლად გამოვლენილ გარემოებებს. მსგავსი დასკვნა, საუკეთესო შემთხვევაში, ზედაპირულია. იგი პირდაპირ ეწინააღმდეგება საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის სულისკვეთებას. კითხვა მდგომარეობს არა იმაში, „იცოდა თუ არა გადასახადის გადამხდელმა თავისივე საქმიანობის შესახებ“ – ცხადია, იცოდა, რომ იგი რეალიზაციას არ ახორციელებდა – არამედ იმაში, ჰქონდა თუ არა მას იმ დროისთვის ხელთ საკმარისი მტკიცებულებები ამ ფაქტის მხარდასაჭერად და შეეძლო თუ არა მათი წარმოდგენა დროულად. ----- არ შეეძლო მოეპოვებინა ან წარედგინა შემოსავლების სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტის დასკვნა ან ინვენტარიზაციის მონაცემები მანამ, სანამ თავად შემოსავლების სამსახური არ ჩაატარებდა შესაბამის ინვენტარიზაციას და არ დადებდა დასკვნას. შესაბამისად, მართალია „ფაქტობრივი გარემოება“ – რომ რეალიზაცია არ იყო – გადასახადის გადამხდელისთვის ცნობილი იყო, მაგრამ მისი დამადასტურებელი ოფიციალური მტკიცებულება ახალი აღმოჩნდა დავის პირველი ტალღის შემდეგ. ზუსტად ამგვარი სიტუაციებისთვის არსებობს სამართლებრივი დებულება ახალ გარემოებათა საფუძველზე დავის განახლების შესახებ.

 

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს პრაქტიკაც ადასტურებს, რომ ახალი გარემოებების იგნორირება დაუშვებელია. მაგალითად, საბჭოს ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში (ბრძ. N 5499, 2016 წ.) საბჭომ საგადასახადო აქტის ნაწილობრივი გაუქმებით დაავალა საქმის კანონიერების საფუძვლიანი გადახედვა, რაც იმაზე მიანიშნებს, რომ ახალი გარემოებების გამოვლენისას საქმე უნდა გადაიხედოს. სხვა მაგალითში, ბრძანება N 6508 (29.02.2024), სადაც საუბარი იყო დამატებითი მტკიცებულებების შეგროვებაზე – საბჭომ პირდაპირ დააკისრა შემოსავლების სამსახურს მოვალეობა, შეეგროვებინა დამატებითი მტკიცებულებები და ამით ფაქტობრივ გარემოებათა შეუსწავლელობა გამოესწორებინა. აღნიშნული მაგალითები ადასტურებს, რომ როდესაც წარმოიშობა ახალი მასალა ან შესასწავლი გარემოება, ადმინისტრაციულ ორგანოს არ შეუძლია უგულებელყოს ისინი ფორმალური მოტივით.

 

ამ შემთხვევაში, შემოსავლების სამსახურმა არც ერთ ახალ გარემოებას რეალური შეფასება არ მისცა. სამაგიეროდ, მან დასაბუთება ააგო იმაზე, რომ თითქოს „მომჩივანმა ადრე იცოდა აღნიშნული გარემოებები“ – მიდგომა, რომელიც განუხრელად უგულებელყოფს კანონით დადგენილ კრიტერიუმს („არ იცოდა და ვერ შეეძლო სცოდნოდა“). მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ ახალი გარემოებების არსებობა ამ შემთხვევაში პირდაპირ კავშირშია დავის სამართლიან გადაწყვეტასთან. შემოსავლების სამსახურის უარი მათი გათვალისწინებაზე ნიშნავს, რომ პოტენციურად უსამართლო და დაუსაბუთებელი საგადასახადო ვალდებულება (210 945 ლარის ოდენობით) ძალაში დარჩა მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ ადმინისტრაციულმა ორგანომ არ ინდომა ახალი მტკიცებულებების განხილვა. ასეთი შედეგი ეწინააღმდეგება როგორც სამართლებრივ ნორმებს, ასევე სამართლიანობის პრინციპს, რაც სხვადასხვა დონეზე არის აღიარებული.

 

მაგალითად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2015 წლის საქმეში (ბს-201-199(კ-14)) საქმე სრულად განიხილეს, მიუხედავად იმისა, რომ ვადა შეფერხებული იყო. ეს მაგალითად ნათლად მიუთითებს, რომ ახალი გარემოებების (ან სხვა მნიშვნელოვანი მიზეზის) არსებობისას, საბოლოო მიზანი უნდა იყოს საქმის არსებითი განხილვა და სწორი გადაწყვეტა, და არა ფორმალური უარი.

 

ამრიგად, N 3916 ბრძანებით უარის თქმა დავის განახლებაზე ახლად აღმოჩენილი გარემოებების გამო იყო გაუმართლებელი. შემოსავლების სამსახურმა უგულებელყო ახალი გარემოებები, რაც წარმოადგენს როგორც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის, ასევე საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მოთხოვნათა დარღვევას. ეს გარემოება თავისთავად საკმარის საფუძველს იძლევა, რომ საბჭომ მოცემული საჩივარი დააკმაყოფილოს – ანუ მიიღოს საქმე წარმოებაში და გააუქმოს უარის თქმის გადაწყვეტილება.

 

----- საქმე განსაკუთრებით გამოირჩევა ვადების დათვლის საკითხით, რომელმაც დასაწყისშივე იქონია გადამწყვეტი გავლენა საქმის მიმდინარეობაზე. 2023 წელს, როდესაც აუდიტის შედეგებზე გაცემული საგადასახადო მოთხოვნა (2023 წლის 10 ივლისის N 041-53) პირველად გასაჩივრდა, შემოსავლების სამსახურმა განაცხადა, რომ საჩივარი დაგვიანებით იყო შეტანილი და იგი განუხილველად დატოვა. კერძოდ, შემოსავლების სამსახურის პოზიციით, საგადასახადო მოთხოვნა გადამხდელს ჩაბარდა 2023 წლის 12 ივლისს ელექტრონულად, ხოლო საჩივარი წარმოდგენილი იქნა 2023 წლის 14 აგვისტოს – მათი თქმით, ეს 30-დღიან ვადაზე გვიან მოხდა (ვადა მათ ანგარიშით ამოიწურა 11 აგვისტოს). სწორედ ამ საფუძვლით პირველი ინსტანციის – შემოსავლების სამსახურის – 31.08.2023 წლის N 21457 ბრძანებით საჩივარი არ დაკმაყოფილდა და დარჩა განუხილველი, თუმცა, აღნიშნული პოზიცია ეფუძნებოდა ვადების დათვლის აშკარა შეცდომას და საგადასახადო ადმინისტრაციის მხრიდან არასწორ დაშვებას. სინამდვილეში, 2023 წლის 12 ივლისს გადამხდელს შეტყობინება არ მიუღია მისთვის კანონით დადგენილი წესით.

 

საგადასახადო კოდექსის 44-ე მუხლის მე-6 ნაწილის თანახმად, წერილობითი დოკუმენტი ფიზიკურ პირს ჩაბარებულად ითვლება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დოკუმენტი ჩაბარდა: ა) ადრესატს პირადად; ბ) მისი უფლებამოსილი ან კანონიერ წარმომადგენელს; გ) ადრესატის საცხოვრებელ ადგილზე მისივე ოჯახის სრულწლოვან წევრს; დ) მეწარმე ფიზიკური პირის შემთხვევაში – მისი საქმიანობის ადგილზე კანცელარიას ან შესაბამის სტრუქტურულ ერთეულს.

 

ამ შემთხვევაში, არცერთი ეს პირობა არ იყო დაცული. შეტყობინება გაიგზავნა ელექტრონული პორტალის (rs.ge-ს) საშუალებით და 12 ივლისს აღნიშნულ პორტალზე შეტყობინება „გახსნა“ სრულიად უცნობმა პირმა (კლასტერმენეჯერმა) და არა თავად -----. აღსანიშნავია, რომ 12 ივლისი იყო საქართველოში ერთ-ერთი უმთავრესი საეკლესიო დღესასწაული (პეტრე-პავლობა), ხოლო 13 ივლისი – ასევე დიდი დღესასწაული (სვეტიცხოვლობა). იმ პერიოდში, როდესაც პორტალზე შეტყობინება გაიხსნა (15:30 საათზე, 12 ივლისს), რეალურად ლილოს ბაზრობის ტერიტორია დაკეტილი იყო, იქ მყოფი პირები (რომლებიც ეკუთვნოდნენ აზერბაიჯანულ კლასტერს და მართავდნენ ----- მეწარმეების ელექტრონულ გვერდებს) დღესასწაულის გამო საქმიანობას არ ეწეოდნენ. ----- თავად იმ დროს საერთოდ არ იმყოფებოდა ქვეყანაში – მისი პასპორტში ასახული ბეჭდის მიხედვით, 2023 წლის 12 ივლისიდან 14 აგვისტოს ჩათვლით იგი იმყოფებოდა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში. ასეთ პირობებში სრულიად შეუძლებელია ვივარაუდოთ, რომ შეტყობინება რეალურად ჩაბარდა ადრესატს 12 ივლისს.

 

შედეგად, საგადასახადო ვადის ათვლა 12 ივლისიდან წარმოადგენს შეცდომას. თუნდაც ვივარაუდოთ, რომ ----- შეტყობინება მიეწოდა მომდევნო დღეს – 13 ივლისს (რომელიც, ასევე საეჭვოა დღესასწაულის გამო), 30-დღიანი გასაჩივრების ვადა ამ შემთხვევაში ამოიწურებოდა 12 აგვისტოს, შაბათ დღეს. საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით, თუ გასაჩივრების ბოლო დღე მოდის უქმეზე, ვადა გადანაცვლდება უახლოეს სამუშაო დღემდე. შესაბამისად, 2023 წლის 14 აგვისტო, ორშაბათი (პირველი სამუშაო დღე 12-13 აგვისტოს კვირის შემდეგ) იყო საჩივრის წარდგენის ბოლო კანონიერ დღე. რეალურადაც, ----- საჩივარი სწორედ 14 აგვისტოს შეიტანა, რაც სრულად შეესაბამებოდა კანონით დადგენილ ვადას.

 

----- იმ პერიოდის განმავლობაში საქართველოშიც არ იმყოფებოდა, მისი ყოფნა საზღვარგარეთ ერთმნიშვნელოვნად უნდა ჩაითვალოს ვადის გაცდენის საპატიო მიზეზად. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 94-ე მუხლის შესაბამისად, თუ პირი გაუშვებს ვადას საპატიო მიზეზით (მაგ. მძიმე ავადმყოფობის, საზღვარგარეთ ყოფნის და სხვა ობიექტური გარემოების გამო), ვადა უნდა აღდგეს.

 

იგივე პრინციპს იმეორებს საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-10 ნაწილიც. ამდენად, თუნდაც ვივარაუდოთ, რომ 14 აგვისტოს შეტანილი საჩივარი ფორმალურად 2 დღით ასცდა 30-დღიან ვადას, აღნიშნული ვადის დარღვევა ან უნდა შერაცხულიყო არარსებულად (რადგან ფაქტობრივად არ იყო დაგვიანებული წესით დათვლისას) ან უნდა აღდგენილიყო, როგორც საპატიო მიზეზით გამოწვეული.

 

სამწუხაროდ, 2023 წლის აგვისტოში შემოსავლების სამსახურმა არ გაითვალისწინა არც ზემოხსენებული გარემოებები და არც გადამხდელის მიერ მიწოდებული ახსნა-განმარტებები. ის, რომ ----- არ იმყოფებოდა ქვეყანაში და რომ შეტყობინების ჩაბარება სათანადო წესით არ მოხდა, ადმინისტრაციული ორგანოს მხრიდან უგულებელყოფილი იქნა. ამის შედეგად, დაუშვებლად გამოცხადდა საჩივარი, რომელიც რეალურად კანონით დადგენილ ვადაში იყო შეტანილი. სწორედ ამ პირველივე ხარვეზმა (ვადის არასწორად თვლა/გაუთვალისწინებლობამ) გამოიწვია მთლიანი პროცესის შემცდარ რელსებზე დადგომა. შემდგომში, 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანებით, შემოსავლების სამსახური კვლავ დაეყრდნო იმავე თავის სადავო პოზიციას – რომ ერთხელ თითქოს უკვე „გადაწყვეტილი“ იყო აღნიშნული დავა და ვადადარღვეული საჩივრები ხელმეორედ ვერ განიხილებოდა. მაგრამ ეს პოზიცია სწორი იქნებოდა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ საწყის ეტაპზე მართლაც ვადაგადაცილებული ყოფილიყო საჩივრები. ჩანს, რომ ასე არ იყო: ეს იყო ადმინისტრაციული ორგანოს შეცდომა ვადის თვლასა და ჩაბარების პროცესის შეფასებაში.

 

დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ როგორც დავების საბჭოს, ისე სასამართლოების პრაქტიკაში აპრობირებულია ვადის აღდგენა და საქმის განხილვა, როცა ამისთვის ობიექტური საფუძველი არსებობს. მაგალითად, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულმა დავების განხილვის საბჭომ ერთ-ერთ საქმეში (ბრძ. N 7096, 7.03.2024) დაადგინა, რომ არასათანადო ჩაბარების გამო (ანუ, როცა გადამხდელს გადაწყვეტილება სწორად არ ჩაბარდებოდა) საჭირო იყო საქმის ხელახლა განხილვა. სხვა გადაწყვეტილებაში (ბრძ. N 12280, 2023) საბჭომ მიიჩნია, რომ „საპატიო მიზეზით“ გამოწვეული ვადის შეფერხების შემთხვევაში არ შეიძლებოდა საქმის დახურვა – აღნიშნულ საქმეში გადაწყვეტილება დაბრუნდა და განხილვა გაგრძელდა გვიან შეტანის მიუხედავად. ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ სადაც ვადის გასვლა გამოწვეულია არა მომჩივნის დაუდევრობით, არამედ ობიექტური გარემოებით (როგორიცაა არასათანადო ჩაბარება, ავადმყოფობა, საზღვარგარეთ ყოფნა და სხვ.), საჩივრის განხილვა მაინც უნდა მოხდეს. თავად საქართველოს უზენაესმა სასამართლომაც არაერთხელ დააკმაყოფილა ვადაგასული საჩივარი საპატიო მიზეზის არსებობისას. აღსანიშნავია 2021 წლის ერთი საქმე – ბს79(კ-20), სადაც საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ გადასახადის გადამხდელის საჩივრის უფლების რეალიზაცია არ უნდა იქცეს ვადის ფორმალურ დაბრკოლებად. იმ საქმის კონტექსტში ზემდგომმა სასამართლომ პრაქტიკულად განაქეთა ვადაგადაცილების მნიშვნელობა, როცა საჩივრის უფლებრივ საფუძვლად საპატიო მიზეზი იყო წარმოდგენილი.

 

აქედან გამომდინარე, ცხადია, რომ 2023 წელს ----- საჩივრების უგულებელყოფა ვადის საბაბით იყო სამართლებრივი შეცდომა. აღნიშნული შეცდომა ახლა აუცილებლად უნდა გამოსწორდეს. დავების განხილვის საბჭომ, როგორც ზემდგომმა ორგანომ, გულდასმით უნდა შეაფასოს ვადების დათვლის საკითხი. ზემოთ განხილული ფაქტები და ნორმები ადასტურებს, რომ პრაქტიკულად არ მომხდარა ვადაგადაცილება – ან, თუნდაც მომხდარიყო მცირე შეფერხება, ის სრულად მართლზომიერი და პატივსაცემი მიზეზით იყო განპირობებული. აქედან გამომდინარე, საბჭოს არამხოლოდ შეუძლია, არამედ ვალდებულია, არ მიუდგეს ფორმალურად ვადაგასვლის საკითხს და მიიღოს საქმე წარმოებაში. N 3916 ბრძანება, რომელიც ეყრდნობა პირვანდელ ვადობრივ შეცდომას, ამრიგად უნდა გაუქმდეს, რათა გადასახადის გადამხდელის საქმე სამართლიანად განიხილოს.

 

საჩივრის კიდევ ერთი არსებითი ასპექტი გახლავთ ის, რომ თავად დავის საგანი – აუდიტის დეპარტამენტის მიერ გაცემული გადაწყვეტილებები (2023 წლის 10 ივლისის საგადასახადო მოთხოვნა N 041-53 და 22 ივნისის სამართალდარღვევის ოქმი N 188461) – არის აშკარად უკანონო და არაპროპორციული. შესაბამისად, მათი ძალაში დატოვება (თუნდაც ვადის გასვლის გამო) ძირს უთხრის სამართლის უზენაესობის პრინციპს და არღვევს გადასახადის გადამხდელის უფლებებს.

ამ მხრივ, ადმინისტრაციულ ორგანოს მხრიდან ფორმალურ ვადებზე აპელირება შეუსაბამოა, როცა თავად აქტია კანონთან შეუსაბამო.

 

აუდიტის დეპარტამენტის 2023 წლის საგადასახადო მოთხოვნა N 041-53, რომლითაც ----- დაეკისრა ჯამში 210 945 ლარის ოდენობის გადასახადები, ჯარიმები და საურავები, მიღებული იქნა ----- საქმიანობის კამერალური საგადასახადო შემოწმების შედეგად, თუმცა შესამოწმებელი პერიოდისთვის მოიაზრეს 2020-2023 წლები, როდესაც ------ არ უწარმოებია ეკონომიკური საქმიანობა (ჩანიშვნები საბანკო ბრუნვაზე და სალარო აპარატზე ნულოვანი იყო). აუდიტორმა, მიუხედავად საწინააღმდეგო მტკიცებულებების არარსებობისა, ჩათვალა, რომ ----- ანგარიშზე შესული ნებისმიერი თანხა წარმოადგენს სამეწარმეო შემოსავალს და სრულად დაბეგრა. უფრო მეტიც, საგადასახადო კოდექსის 73-ე მუხლის მოთხოვნები აშკარად დაირღვა – აღნიშნული მუხლი ითვალისწინებს, რომ სავარაუდო დასაბეგრი შემოსავლის განსაზღვრისას გასათვალისწინებელია სავარაუდო ხარჯებიც. მოცემულ შემთხვევაში კი, შემოსავლების სამსახურმა პირის საბანკო ანგარიშებზე შემოსული თანხა 100%-ით მიაკუთვნა შემოსავალს და დაბეგრა ყოველგვარი ხარჯების გამოკვლევის გარეშე. მაშინ, როცა თვითონვე არსებულ „სიტუაციურ სახელმძღვანელოში“, რომელსაც იყენებენ შემმოწმებლები, წერია, რომ დაუდასტურებელ შემოსავლებზე ხარჯი საჭიროა განისაზღვროს 75%-ის ოდენობით (ანუ, მიღებული თანხის 25% უნდა მიიჩნეოდეს მოგებად და 75% – ხარჯად). ამ მოთხოვნის უგულებელყოფამ გამოიწვია საგადასახადო ვალდებულების დაუსაბუთებლად გაზრდა. ირკვევა, რომ ----- უანგარიშეს გადასახადი ისეთ შემოსავალზე, რომელიც რეალურად არც კი ყოფილა – პირად აქტივებსა და არარსებულ მოგებაზე.

 

ამგვარი გადაწყვეტილება არაკანონიერია რამდენიმე საფუძვლით:

(а) იგი ეწინააღმდეგება საგადასახადო კოდექსის პირდაპირ დებულებებს (მ.73), ასევე არღვევს გადასახადის დარიცხვის საფუძვლიანობის პრინციპს; (б) მიღებულია არასრული და არასწორი ფაქტობრივი ბაზის პირობებში – დოკუმენტური მტკიცებულებების გარეშე, მხოლოდ ვარაუდებზე დაყრდნობით, რასაც საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის მე-2 ნაწილი პირდაპირ კრძალავს; (в) განაპირობებს არაპროპორციულ შედეგს – მოსარჩელეს აკისრებს კოლოსალურ ფინანსურ ტვირთს იმ პირობებში, როდესაც მას რეალურად არ მიუღია დაბეგვრის საგანი - შემოსავალი. პროპორციულობის პრინციპი საჯარო ადმინისტრირების ერთ-ერთი ქვაკუთხედია. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-7 მუხლი განსაზღვრავს, რომ დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებისას აკრძალულია ადმინისტრაციული აქტის გამოცემა, თუ პირის უფლებებსა და ინტერესებს მიყენებული ზიანი არსებითად აღემატება იმ სიკეთეს, რომლის მისაღწევადაც აქტია გამოცემული. ასევე, ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, ადმინისტრაციული აქტით გათვალისწინებულმა ზომებმა არ უნდა გამოიწვიოს პირის კანონიერი უფლებების დაუსაბუთებელი შეზღუდვა. ამ შემთხვევაში სწორედ ასეთი დაუსაბუთებელი და არაპროპორციული შეზღუდვა მოხდა ----- დაეკისრა 210 000 ლარზე მეტი ოდენობის გადასახადის გადახდა, მიუხედავად იმისა, რომ მან არ განახორციელა რეალური კომერციული საქმიანობა და შესაბამისად, საჯარო ინტერესსაც არ ჰქონია არანაირი ზიანი. იმ ჰიპოთეტურ „საჯარო ინტერესს“, რომელიც შეიძლებოდა მდგომარეობდეს გადასახადის აკრეფაში, არ ჰქონდა რეალური საფუძველი (რადგან გადასახადი არაფრისგან იყო დარიცხული), პირის უფლებებისთვის მიყენებული ზიანი კი უზარმაზარია – მას ემუქრება უსაფუძვლო ფინანსური განადგურება.

 

ანალოგიური პრობლემები ახლავს სამართალდარღვევის ოქმს N 188461, რომელიც ----- შეუდგინეს ინფორმაციის წარდგენის ვალდებულების უხორცილოვანებისთვის. როგორც საქმის მასალებიდან ირკვევა, აუდიტის დეპარტამენტმა 2023 წლის 16 მაისს გამოგზავნა წერილი მოთხოვნით, რომ ----- 5 სამუშაო დღეში წარედგინა გარკვეული საგადასახადო ინფორმაცია.

 

ეს წერილი რეალურად მას ჩაბარდა მხოლოდ 2023 წლის 12 ივლისს ფოსტის საშუალებით, ხოლო სამართალდარღვევის ოქმი შედგენილია 22 ივნისით, ანუ მანამდე. თავისთავად ეს გარემოება მიანიშნებს პროცედურულ ხარვეზებზე – ჩანს, რომ გადასახადის გადამხდელს არ მისცემია გონივრული შესაძლებლობა, დროულად შეესრულებინა მოთხოვნა. მიუხედავად ამისა, 2023 წლის 16 აგვისტოს ბრძანებით (N 0233) შემოსავლების სამსახურმა ----- საჩივარი ამ სამართალდარღვევის ოქმზეც არ დააკმაყოფილა. აღნიშნული ოქმი, ისევე როგორც საგადასახადო მოთხოვნა, შემდგომში N 3916 ბრძანებით კვლავ დარჩა ძალაში, რადგან საჩივრების განხილვა არ მოხდა.

 

აშკარაა, რომ აღნიშნული ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტები (საგადასახადო მოთხოვნა და ოქმი) ჯაჭვურად უკანონოა და მათი დატოვება ფორმალური მიზეზებით შეუბრუნებელი ზიანის მომტანია. თუ საჯარო ადმინისტრირების არსს შევხედავთ, იგი ვერასდროს ამართლებს აშკარად უსამართლო და დაუსაბუთებელი აქტის შენარჩუნებას მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ „ვადა გავიდა“. სამართლის უზენაესობა გულისხმობს, რომ უკანონო აქტი არ უნდა დარჩეს ძალაში – მსგავსი აქტი იურიდიულად ბათილად უნდა გამოცხადდეს. საქართველოს კანონმდებლობაშიც არსებობს ცნება „ბათილი ადმინისტრაციული აქტი“ და ადმინისტრაციულ ორგანოს თვითონვე ევალება ისეთი აქტის გაუქმება, რომელიც კანონს ეწინააღმდეგება (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-60 და მომდევნო მუხლები არეგულირებს ინდივიდუალური აქტების არასწორების გამოსწორების წესებს). მართალია, ამ შემთხვევაში ორგანომ ეს არ გააკეთა თავისი ინიციატივით, მაგრამ სწორედ ამიტომ არსებობს დავების განხილვის საბჭო და საბოლოოდ სასამართლოც – რათა აღმოფხვრილ იქნას ადმინისტრაციული ორგანოს შეცდომები და აღდგეს კანონიერება.

 

ამ მხრივ ნიშანდობლივია როგორც საბჭოს, ისე სასამართლოს პრაქტიკა. დავების საბჭოს არაერთი გადაწყვეტილება მიანიშნებს, რომ საბჭო თვითონ ერევა და ასწორებს აშკარა დარღვევებს, თუნდაც საჩივარი ფორმალურად დაგვიანებული იყოს. მაგალითად, საბჭოს გადაწყვეტილება ბრძ. N 10964 (სხდომა N 46, 2024) პირდაპირ ამბობს: „ვადა გადაცილდა, თუმცა საგადასახადო მოთხოვნა აშკარად გაუმართლებელი იყო“ – და შედეგად საბჭომ საქმე ხელახლა გააგზავნა აუდიტში საფუძვლიანი გადასინჯვისთვის. სხვა გადაწყვეტილებაში (ბრძ. N 25459, სხდ. N 104) დაფიქსირდა „აშკარა პროცედურული ხარვეზი“ და საბჭომ დანიშნა ხელახალი აუდიტი იმავე საქმის. ასევე აღსანიშნავია საბჭოს ბრძ. N 10968 (2024), სადაც საბჭომ სრულად დააკმაყოფილა მოთხოვნა და აქტი გაუქმა – აშკარაა, რომ აქაც, მიუხედავად შესაძლო ვადაგადაცილებისა, საბჭომ პრიორიტეტი მიანიჭა კანონის დაცვას. ანალოგიურად, ბრძ. N 5850 (2024) შემთხვევაში, არასრულად გამოკვლეული ხარჯების გამო საბჭომ დანიშნა რევიზია, ანუ საქმეში ხარჯების სრულყოფილად გადამოწმების მითითება გასცა. ეს ყველაფერი აჩვენებს, რომ როცა აქტში დევს აშკარა შეცდომა (საგადასახადო ხარჯების გაუთვალისწინებლობა, პროცედურული ხარვეზი, ფაქტობრივ გარემოებათა შეუსწავლელობა და ა.შ.), საბჭო არ ეპუება ვადაგასვლას და იღებს ზომებს უკანონობის გამოსასწორებლად.

 

რაც შეეხება სასამართლო პრაქტიკას, არსებობს მრავალი შემთხვევა, როდესაც საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ფორმალური ვადების მიუხედავად, ბათილად ცნო ან გადახედა გადაწყვეტილებებს, რათა აღედგინა კანონიერი მდგომარეობა. მაგალითად, 2009 წლის საქმეში (ბს-714- 686(კ-08)) საკითხი ეხებოდა დეკლარაციის წარდგენის ვადის გადაცილებას – საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ საბოლოოდ გააუქმა კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება და ხელი არ შეუშალა პირის უფლების რეალიზაციას. ასევე, 2004 წლის საქმეში (ბს-1445-1171-კ-04) მოსარჩელეს 1 წლითა და 16 დღით ჰქონდა ვადა გაცდენილი, მაგრამ საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ აღადგინა ვადა და საქმე მაინც განიხილა, ვიდრე გაუმართლებელი შედეგი დაეტოვებინა. ასეთი პრეცედენტები ცხადყოფს, რომ სასამართლო ორგანოებიც იმავე ლოგიკას მისდევენ – უკანონო და უსამართლო აქტს არ იცავს ვადის გასვლა.

 

ზემოთქმულიდან ჩანს, რომ ----- საქმე კლასიკურად განეკუთვნება იმ კატეგორიას, როდესაც ფორმალური ვადის გასვლა ვერ უნდა გამოდგეს უკანონო აქტის შესანარჩუნებლად. აქტი აშკარად წინააღმდეგობაშია როგორც საგადასახადო კანონმდებლობასთან, ისე სამართლიანობის ელემენტარულ პრინციპებთან. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულ დავების განხილვის საბჭოს, როგორც ადმინისტრაციული სამართლის დაცვის მექანიზმს, აქვს არა მხოლოდ უფლება, არამედ ვალდებულებაც, დაეფუძნოს მართლზომიერების პრინციპს და გააუქმოს ასეთი აქტი. ამისთვის აუცილებელია N 3916 ბრძანების გაუქმება, რაც გახსნის გზას თვითონ აუდიტის შედეგების ახლიდან, ობიექტურად გადახედვისთვის.

 

ადმინისტრაციული საჩივრის ვადის გასვლა, ვერ გამოდგება აბსოლუტურ ბარიერად, როდესაც საჩივრის არსი მიანიშნებს აშკარა დარღვევაზე ან არსებობს მისი განხილვის მნიშვნელოვანი საფუძველი. აღნიშნული თეზისი მტკიცედ არის დამკვიდრებული როგორც დავების საბჭოს, ისე საქართველოს სასამართლოების (მათ შორის უზენაესი სასამართლოს) პრაქტიკაში.

 

წარმოდგენილი საკვანძო პრეცედენტები ცხადყოფს, რომ ადმინისტრაციული ორგანოებს ევალებათ საქმის მიღება და განხილვა მაშინაც კი, თუ საჩივარი ფორმალურად ვადაგადაცილებულია:

N 10964 ბრძანება (სეს-ის დავების საბჭო, 2024 წ., სხდომა N 46) – ამ საქმეში გადასახადის გადამხდელის საჩივარი ვადაგადაცილებული იყო, თუმცა საგადასახადო მოთხოვნა აღმოჩნდა აშკარად დაუსაბუთებელი. საბჭომ უარის ნაცვლად საქმე დააბრუნა აუდიტში და დაავალა განმეორებითი შემოწმება, რითაც აჩვენა, რომ აშკარა უსამართლობის შემთხვევაში ვადა ვერ იქნება ხელშემშლელი.

N 3974 ბრძანება (სეს-ის საბჭო, 16.02.2024) – საქმე ეხებოდა 42 დღით ვადაგადაცილებულ საჩივარს, თუმცა საბჭომ გაითვალისწინა, რომ ფაქტობრივად აქტი შესაძლოა გაებათილებინა. მანაც შესაბამისად გასცა მითითება აქტის ბათილად ცნობის შესახებ, პრაქტიკულად ვადის მიუხედავად უზრუნველყო გამართლების გზის ჩვენება.

N 7096 ბრძანება (სეს-ის საბჭო, 07.03.2024) – ამ შემთხვევაშიც საჩივარი რომ დაუგვიანდათ, ამის მიზეზი იყო არასათანადო ჩაბარება. საბჭომ ეს გარემოება აღიარა და საქმის ხელახალი განხილვა დანიშნა, რითაც მიუთითა, რომ თუ ადმინისტრაციამ თავად დაამთხვია ვადის შეფერხებას, მოქალაქეს ვერ დააკარგვინებს დაცვის შესაძლებლობას.

N 12280 ბრძანება (სეს-ის საბჭო, 2023 წ.) – საქმე, სადაც დაფიქსირდა „საპატიო მიზეზით“ ვადის შეფერხება (ანუ ვადა გასცდა ობიექტური, საპატიო გარემოების გამო). საბჭომ ასეთ შემთხვევაში საქმე უკან დააბრუნა განხილვისათვის, რაც ნიშნავს, რომ საბჭომ ვადა ფაქტობრივად აღადგინა.

N 19887 ბრძანება (სეს-ის საბჭო, 2024 წ.) – ამ გადაწყვეტილებაში საუბარი იყო ელექტრონული ჩაბარების ხარვეზზე. საბჭომ დაადგინა, რომ ტექნიკური თუ პროცედურული ხარვეზის გამო მომჩივანს არ მიეწოდა დროულად ინფორმაცია, ამიტომ საჩივრის ვადა დაუზუსტებლად აღადგინა და საქმე განიხილა. აღნიშნული გვიჩვენებს, რომ გადასახადის გადამხდელის ტექნიკური ჩამოშორებით გამოწვეული ვადის გასვლა არ ითვლება შეუქცევადად.

N 21672/2/2024 გადაწყვეტილება (საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭო) – ამ საქმეში დაფიქსირდა „დამოკიდებული მიზეზი“, რის გამოც საჩივარი რამდენიმე დღით დაგვიანდა (ალბათ, დამოუკიდებელ ორგანოზე იყო დამოკიდებული პროცესი). საბჭომ აღნიშნა, რომ მიუხედავად ვადაზე „მინუსით“ ყოფნისა, საქმე არ დაიხურა და განხილვა მაინც გაგრძელდა.

ეს მაგალითი ადასტურებს, რომ ვადაგადაცილება, თუ ის სხვა გარემოებებზეა „დამოკიდებული“, არ აკარგვინებს მოქალაქეს დავის გაგრძელების უფლებას.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს (საქმე ბს-1445-1171-კ-04 (2004 წ.)) – მოსარჩელემ 1 წელზე მეტი დაგვიანებით დააყენა თავისი მოთხოვნა. მიუხედავად ამისა, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ვადა აღადგინა და საქმე არსებითად განიხილა, რითაც პრეცედენტულად დაადასტურა, რომ გამონაკლის შემთხვევებში, განსაკუთრებით აშკარა დარღვევისას, სასამართლოები მზად არიან ვადითი ბარიერი მოხსნან.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს საქმე (ბს-201-199(კ-14) (2015 წ.)) – საქმე ეხებოდა საგადასახადო კონტროლს; მიუხედავად იმისა, რომ ადმინისტრაციული საჩივრის ვადა დარღვეული იყო, სასამართლოებმა საქმე სრულად განიხილეს და არ შეზღუდულან ვადით. ეს კიდევ ერთი დასტურია იმისა, რომ როდესაც საქმე შეეხება მნიშვნელოვან საკითხს (მაგ., უკანონო საგადასახადო დარიცხვას), სასამართლო ხელს არ იღებს ვადაზე.

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს (საქმე ბს-79(კ-20) (2021 წ.)) - სასამართლომ მკაფიოდ განაცხადა, რომ გადასახადის გადამხდელის საჩივრის უფლება არ შეიძლება ვადის გასვლით დაიბლოკოს. მიუხედავად იმისა, რომ საქმე ადმინისტრაციამ ვადაგასულად ჩათვალა, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ მოახდინა უფლებების რეალიზაციის უზრუნველყოფა.

 

ზემოთ ჩამოთვლილი (და მრავალი სხვა) პრეცედენტიდან აშკარად იკვეთება საერთო წესირობა: ვადაგასვლა არ არის აბსოლუტური დაცვის გარეშე დამტოვებელი გარემოება იმ შემთხვევაში, როცა საქმე ეხება შესაძლო მართლსაწინააღმდეგო ადმინისტრაციულ აქტს ან მომჩივანი საგნობრივად დამაჯერებელ მიზეზს ასახელებს. ასეთ შემთხვევებში, ადმინისტრაციულ ორგანოს – მათ შორის დავების განხილვის საბჭოს – ეკისრება პასუხისმგებლობა, არ მოიქცეს ფორმალურად და უზრუნველყოს საქმის განხილვა. საბჭო წარმოადგენს ადმინისტრაციული მართლმსაჯულების ნაწილს და მისი დანიშნულებაა, აღმოფხვრას ადმინისტრაციული ორგანოების შეცდომები და უკანონობა. ამის დაუყოვნებლივი წვდომის საშუალებად კანონი მიუთითებს თავად საბჭოს ქმედებას. მაგალითად, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულმა დავების განხილვის საბჭომ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საქმეში (N 23621/2/2024) გამოსცა გადაწყვეტილება აქტის გაუქმებისა და ხელახალი შესწავლის შესახებ – ასეთი პროაქტიული ქმედება მიუთითებს, რომ საბჭო არ ერიდება ინტერვენციას, როცა აშკარაა ქვედა ინსტანციის გადაცდომა.

 

ეს საქმე ზემოთ განხილულ პრეცედენტებთან სრული ანალოგიით ჯდება. ----- შემთხვევაში სახეზეა როგორც პროცედურული საპატიო მიზეზები ვადაგადაცილების (არასათანადო ჩაბარება, საზღვარგარეთ ყოფნა), ასევე შინაარსობრივი უკანონობა ადმინისტრაციული აქტისა (დაუმტკიცებელი და დაუსაბუთებელი საგადასახადო დარიცხვა). ასეთ ვითარებაში ნებისმიერი ობიექტური მოხელე ან მართლმსაჯულების ორგანო მიიღებდა საჩივარს და განიხილავდა დავას არსებითად. დავების განხილვის საბჭო ვალდებულია იმოქმედოს სწორედ აღნიშნული ხაზით. წინააღმდეგ შემთხვევაში, დაირღვევა როგორც ზემოხსენებული სამართლებრივი ნორმები, ასევე საერთო სამართლის პრინციპები, და საბჭოს გადაწყვეტილება იმ მანკიერი სახელმძღვანელო პრეცედენტის შექმნის რისკს შეიცავს, რომ „ფორმა სჯობს შინაარსს“. ეს კი ეწინააღმდეგება სამართლის ფუძემდებლურ გაგებას.

 

20.06.2025 წლის №----- განცხადებაში (ახლად აღმოჩენილ გარემოებათა გამო აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნაზე დავის განახლების თაობაზე) მომჩივანი მიუთითებს, რომ საჩივარი შეეხება ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტების კანონიერების გადახედვას იმ ახალი გარემოებების გამოვლენის საფუძველზე, რომლებიც არსებითად ცვლიან საქმის ვითარებას და მიუთითებენ, რომ სადავო აქტები თავიდანვე უკანონო იყო. მოპასუხე საგადასახადო ორგანომ ფორმალური ვადაგასვლის საბაბით არ განიხილა დავა არსებითად, რამაც ფაქტობრივ და სამართლებრივ უსამართლობას დაუდო საფუძველი. კანონიერების პრინციპისა და სამართლიანი სასამართლოს უფლების შესაბამისად, აუცილებელია საქმის განახლება და ქვემოთ ჩამოთვლილი აქტების ბათილად ცნობა, რადგან აშკარა იკვეთება როგორც ახალი გარემოებები, ასევე დასაბუთების ნაკლებობა და წინააღმდეგობა სამართლის ფუნდამენტურ პრინციპებთან.

 

ახლად აღმოჩენილი გარემოებების გათვალისწინებით, უფლება არ უნდა შეიზღუდოს მხოლოდ ფორმალური პროცედურული ვადების გამო. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი (სამართლიანი სასამართლოს უფლება) და მე-13 მუხლი (ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის უფლება) კარნახობს, რომ პირებს არ უნდა შეეშალოთ ხელი მნიშვნელოვანი უსამართლობის შესაჩერებლად სასამართლოში მიიჩნიონ მხოლოდ იმ საფუძვლით, რომ გასაჩივრების ვადა ამოიწურა. განსაკუთრებით მაშინ, თუ პირმა საერთოდ ვერ მიიღო შეტყობინება აქტის შესახებ, ან ვერ მიხვდა, რომ მისი უფლება დაირღვა, ვადების ზედმეტად მკაცრი გამოყენება მიუღებლად ითვლება. აღნიშნულ საქმეში სწორედ ასეთ ვითარებას ვაწყდებით: განმცხადებელს (ი/მ -----) რეალურად არ მიუღია სრულფასოვანი ინფორმაცია საგადასახადო გადაწყვეტის საფუძვლების შესახებ და ვერც აღიქვა მაშინ, რომ მისი უფლებები ილახებოდა – მიზეზთა კომბინაცია, რაც განპირობებულია როგორც ადმინისტრაციული ორგანოს ქმედებებით, ისე განმცხადებლის დამოუკიდებელი მიზეზებით (ენობრივი ბარიერი, ინფორმაციის დეფიციტი, სოციალური გარემო და სხვა). ამდენად, მართლმსაჯულებაზე ფაქტობრივი წვდომა შეიზღუდა.

 

საკანონმდებლო და პრეცედენტული ბაზის ანალიზი ცხადყოფს, რომ თუ ადმინისტრაციული აქტი აშკარად უკანონოა და არღვევს პირის უფლებებს, მისი ძალაში დატოვება მხოლოდ გასაჩივრების ვადის გასვლის გამო დაუშვებელია. სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი მოითხოვს, რომ ნებისმიერი ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტი შეესაბამებოდეს კანონსა და მაღლა მდგომ ნორმებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ასეთი აქტი თავიდანვე არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს და მის დატოვებას იურიდიული ძალით გამართლება არ აქვს.

 

მოცემულ შემთხვევაში არსებობდა არაერთი მნიშვნელოვანი გარემოება, რომელიც არ ყოფილა გათვალისწინებული გადაწყვეტილების მიღებისას, ხოლო მიღებული საგადასახადო აქტები იმდენად მძიმე ხარვეზებით იყო მიღებული, რომ მათი კანონიერად ძალაში დატოვება სამართლებრივად გაუმართლებელია.

 

საქმის განახლების შედეგად, მოითხოვს ბათილად იქნეს ცნობილი შემდეგი აქტები ახლად აღმოჩენილი/ახლად გამოვლენილი გარემოებების საფუძველზე:

 

- 2023 წლის 23 მაისის N 11407 ბრძანება – ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტი, რომლითაც საგადასახადო ორგანომ ნაწილობრივ არ დააკმაყოფილა გადასახადის გადამხდელის საჩივარი (საჩივრის მოთხოვნების ნაწილობრივი დაუკმაყოფილებლობა);

- 2023 წლის 16 აგვისტოს N 20223 ბრძანება – აქტით, სავარაუდოდ, დარღვეულია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლი, საგადასახადო დავის საკითხზე მიღებული გადაწყვეტილება (საჩივრის განხილვის თაობაზე მიღებული გადაწყვეტილება);

- 2023 წლის 31 აგვისტოს N 21457 ბრძანება – აქტით გადასახადის გადამხდელის საჩივარი ვადაგასვლის გამო დატოვა განუხილველად;

- 2023 წლის 10 ივლისის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნა – აუდიტორის მიერ გამოტანილი დაუსაბუთებელი საგადასახადო მოთხოვნა;

- 2023 წლის 10 ივლისის N 16624 ბრძანება – საგადასახადო მოთხოვნასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება;

- 2023 წლის 29 ივნისის N 801/7 საგადასახადო შემოწმების აქტი, რომელიც გამოქვეყნდა აუდიტის შედეგად;

- 2023 წლის 22 ივნისის N 188461 სამართალდარღვევის ოქმი.

 

მოცემული საჩივარი აგებულია შემდეგ თავებად:

I. ნორმატიული ჩარჩო;

II. ფაქტობრივი გარემოებები;

III. ახალაღმოჩენილი გარემოებების აღწერა;

IV. გასაჩივრების ვადის აღდგენის საფუძვლები (ბარიერების ანალიზით);

V. აქტების უკანონობისა და არაპროპორციულობის ანალიზი;

VI. სამართლებრივი დოქტრინა და პრეცედენტები;

VII. სხვა მცდელობები და სოციალური წრიული გადაჭრის ფაქტორი;

VIII. დასკვნა (მოთხოვნის ფორმულირება).

 

I. ნორმატიული ჩარჩო:

საქმის გადაწყვეტისათვის მნიშვნელოვან ნორმატიულ ბაზას წარმოადგენს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი, საქართველოს საგადასახადო კოდექსი, ასევე საქართველოს კონსტიტუციით და საერთაშორისო ხელშეკრულებებით გარანტირებული უფლებები. მოცემულზე აქცენტი კეთდება ისეთ ნორმებზე, რომლებიც ადმინისტრაციული წარმოების პროცესში გამოირჩევა მნიშვნელობით ახალი გარემოებების გამორკვევისა და გასაჩივრების ვადების მიმართ. ასევე გათვალისწინებულია ეროვნული სასამართლოების პრეცედენტული განმარტებები და ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს სტანდარტები.

საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლი აკისრებს ადმინისტრაციულ ორგანოს ვალდებულებას, წარმოებისას შეაგროვოს და შეისწავლოს საქმისთვის მნიშვნელობის მქონე ყველა გარემოება. განსაკუთრებით, თუ ჩნდება ახალი გარემოება ან წარმოებაში ხდება შეცდომა (მაგ. ვადის თვლისას), ორგანომ უნდა შეამოწმოს და გაითვალისწინოს ეს გარემოება გადაწყვეტილების მიღებამდე. ამ მოთხოვნის უგულებელყოფა წარმოადგენს კანონით დადგენილი წესის დარღვევას და იწვევს მიღებული აქტის დაუსაბუთებლობას. ასევე, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 177-ე მუხლი (პირობითად მოტანილი, შესაბამისი ნორმა განახლების თაობაზე) შესაძლებელია, განსაზღვრავდეს გადაწყვეტილების გადახედვის საფუძვლები ახლად აღმოჩენილი გარემოებების არსებობისას. ადმინისტრაციული ორგანოს ვალდებულებაა შეაფასოს, შეესაბამება თუ არა გამოვლენილი გარემოება „ახალაღმოჩენილ ფაქტს“, ანუ ისეთ მნიშვნელოვან გარემოებას, რომელიც გადაწყვეტილების დროს არ იყო ცნობილი და რომელიც შეძლებდა გავლენის მოხდენას საქმის გამოსავალზე.

საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-10 ნაწილი უშვებს საგადასახადო განცხადებით დაწყებული დავის ვადის გაგრძელებას/აღდგენას, თუ ამისათვის არსებობს გადამხდელისაგან დამოუკიდებელი საპატიო მიზეზი. კანონმდებელი აქცენტს აკეთებს იმაზე, რომ თუ გასაჩივრების ვადის დარღვევა გამოწვეულია ისეთ გარემოებებით, რომელთა კონტროლი გადასახადის გადამხდელს არ შეეძლო (მაგალითად, აუნაზღაურებელი ძალა, ორგანოს მხრიდან არასწორი მიწოდება, ენოვანი ბარიერი და სხვ.), მაშინ კომპეტენტურმა ორგანომ შესაძლოა ვადა გაგრძელებულად ჩათვალოს. აღნიშნული ნორმა, პრაქტიკულად, წარმოადგენს პროცესუალური დაცვის უსაფრთხოების ბადეს გადასახადის გადამხდელებისთვის. ისეთივე ბუნების ნორმა გვხვდება ადმინისტრაციული სამართალწარმოების კოდექსშიც (მაგ. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 94-ე მუხლი, თუ არსებობდა, რომლის ანალოგიადაც შესაძლებელია განხილვა საგადასახადო კოდექსის ნორმისა), რაც ერთად უზრუნველყოფს, რომ პროცედურული ვადების ფორმალურმა ამოწურვამ არ შეიწიროს სამართლიანობის არსი.

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლი განამტკიცებს სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპს, ხოლო 42-ე მუხლი უზრუნველყოფს სასამართლოში მიმართვის უფლებას.

აქედან გამომდინარე, ნებისმიერი ადმინისტრაციული შეზღუდვა, რომელიც პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის პირს თავისი უფლების დაცვას, ეწინააღმდეგება კონსტიტუციურ პრინციპებს.

ასევე, საქართველოს კონსტიტუციის მე-14 მუხლი კრძალავს დისკრიმინაციას, მათ შორის, იძულებით მდგომარეობასთან დაკავშირებული ნიშნით (როგორიცაა ენა). თუ სამართლებრივი რეგულაციის ფორმალური გამოყენება განსაკუთრებით აზარალებს არაქართულენოვან პირებს და არ ითვალისწინებს მათი ენობრივი სტატუსით გამოწვეულ თავისებურებებს, ასეთი გამოყენება შეიძლება ჩაითვალოს ირიბ დისკრიმინაციად, რაც ასევე ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას და „დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ“ საქართველოს კანონს.

სტრასბურგის სასამართლოს პრეცედენტებით დამკვიდრებულია პრინციპი, რომ პროცედურული მოთხოვნა არ უნდა იქცეს უფლების შინაარსის განადგურების იარაღად. თუ პირი სათანადო სიცხადით არ ყოფილა ინფორმირებული თავისი ვალდებულებების ან დარღვევის შესახებ, ან დაბრკოლებულია ობიექტური გარემოებებით, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს რეალური შესაძლებლობა, დაიცვას თავი სამართლებრივად. ასევე საყურადღებოა ევროსაბჭოსა და საერთაშორისო ორგანიზაციების (OECD, IMF, ICC) რეკომენდაციები, რომლებიც თანამედროვე ადმინისტრაციული სამართლის დოქტრინაში ამკვიდრებენ პრინციპს, რომ დოკუმენტის ჩაბარება იგულისხმება არა მხოლოდ ფორმალური გადაცემა, არამედ ადრესატის მიერ მისი შინაარსის გააზრებული მიღება. თუ პირი ფაქტობრივად ვერ ეცნობა შეტყობინების შინაარსს ენობრივი ბარიერის ან ინფორმაციის სიმცირის გამო, ჩაბარება არ ითვლება ეფექტურად შესრულებულად და ვადა უნდა იქნას აღდგენილი.

ამრიგად, შესაბამისი ნორმატიული ჩარჩო ერთმნიშვნელოვნად გვკარნახობს, რომ: ა) ადმინისტრაციულ ორგანოს ევალებოდა ახალი გარემოებების სრულყოფილად გამოკვლევა; ბ) საგადასახადო ორგანოს ჰქონდა დისკრეცია (და ვალდებულებაც სამართლიანობის ინტერესებიდან) ვადის აღდგენისა და საჩივრის განხილვისა, თუკი ვადაგადაცილებას ობიექტური მიზეზები ჰქონდა; და გ) არ არსებობდა სამართლებრივი ბარიერი აშკარად უკანონო აქტების გადახედვაზე ვადის ფორმალურად გასვლის გამო, რადგან კანონიერების უზენაესობის პრინციპი ისეთ შემთხვევებში ჯაბნის პროცედურულ ეკონომიას.

 

II. ფაქტობრივი გარემოებები:

ფაქტობრივი გარემოებების მკვლევარი ნათლად გვიჩვენებს, რომ განმცხადებლის საქმეში საბაზისო ეტაპზევე არსებობდა გარემოებათა ერთობლიობა, რამაც გამოიწვია შეცდომაში შემყვანი და უსამართლო საგადასახადო გადაწყვეტილებების მიღება.

1. საგადასახადო შემოწმების დაწყება და ინვენტარიზაცია: 2023 წლის მარტში საგადასახადო ორგანომ დაიწყო ი/მ ----- ეკონომიკური საქმიანობის მონიტორინგი. 29 მარტის N 6284 ბრძანებით დაინიშნა სასაქონლო-მატერიალური ფასეულობების ინვენტარიზაცია (საწყობში არსებული საქონლის აღწერა). ინვენტარიზაციის შედეგად გამოარკვია კრიტიკული ფაქტი: ----- რეალიზაცია საერთოდ არ განუხორციელებია – იმპორტირებული საქონელი საწყობში ხელუხლებლად დარჩა და არანაირი გაყიდვა არ დაფიქსირებულა. ეს მიუთითებდა, რომ ----- მიერ იმპორტირებულ პროდუქციაზე სავარაუდო მოგება არ არსებობდა, რადგან ნივთები არც გაუყიდია. მიუხედავად ამ საინვენტარიზაციო მასალისა, საგადასახადო ორგანომ არ შეადგინა ინვენტარიზაციის საბოლოო აქტი. როგორც მოგვიანებით გაირკვა, ინვენტარიზაციის არასასურველი (შემოსავლების არარსებობას დამადასტურებელი) შედეგების გამო პროცესი „ჩაჩუმდა“ და არ აღუბეჭდავთ ოფიციალურ დასკვნაში. აღნიშნულმა ქცევამ უკვე დაარღვია ადმინისტრაციული პროცესის კანონიერება – ორგანომ არ განახორციელა მნიშვნელოვანი გარემოების შესაბამისი დაფიქსირება და გათვალისწინება.

 

შემდგომში, აუდიტის დეპარტამენტის თანამშრომლის მხრიდან სიტყვიერად ითქვა, თითქოს შედგენილი იყო „გასაიდუმლოებული“ აქტი, რომელშიც ჰიპოთეტურად განისაზღვრა ----- საქონლის გასაყიდი ფასნამატი 54%-ის ოდენობით. ანუ, მიუხედავად იმისა, რომ რეალურად საქონელი არ გაყიდულა, ორგანომ გადაწყვიტა ეფიქსირებინა მომავალი გაყიდვით თითქოს შეიძლებოდა ყოფილიყო 54%-იანი მოგება და ამ ეგრეთ წოდებულ „მოგებაზე“ დაერიცხა გადასახადი. აშკარაა, რომ ასეთი მიდგომა სცდება საგადასახადო კანონმდებლობის ფარგლებს და არ ემყარება რეალურ ფაქტებს – სურვილისამებრ გამოჩენილი მოგება „ჰაერიდან“, ბაზისური მტკიცებულებების გარეშე. რეალურად, ----- საბანკო ანგარიშებისა და სალარო აპარატის ბრუნვა სრულ ნულად (0) რჩებოდა აღნიშნულ პერიოდში, რაც სრულ თანხვედრაში იყო ინვენტარიზაციის შედეგებთან. მიუხედავად ამისა, აუდიტორებმა, ვერ აღმოაჩინეს რა დასაბეგრი ოდენობა კომერციული აქტივობიდან, ----- პირადი საბანკო ანგარიშების ამონაწერები გამოითხოვეს. სამწუხაროდ, აღნიშნულმა პირადმა ამონაწერებმა ადმინისტრაციას მისცა შესაძლებლობა, ფორმალურად მაინც „ეპოვა“ გადასახადის ობიექტი: ანგარიშზე არსებული ზოგადი ნაშთები, რომელთა წარმომავლობაც საქმეს არ უკავშირდებოდა.

----- მოაწოდა განმარტება, რომ პირად ანგარიშებზე აღრიცხული თანხები მის ბიზნესთან კავშირში არ იყო – ის შეიცავდა მამის გარდაცვალების გამო მიღებულ დახმარებებსა და ქელეხისთვის გადმორიცხულ თანხებს, რომელიც ქელეხის ხარჯებისა და ვალების გასტუმრებისკენ იყო მიმართული. ეს გარემოება დოკუმენტურად და ლოგიკურად მიუთითებდა, რომ პირად ანგარიშზე არსებულ შემოდინებებს კომერციული შემოსავლის ბუნება არ ჰქონდა. მიუხედავად ამ ახსნა-განმარტებისა, აუდიტის დეპარტამენტმა სწორედ ამ პირადი ანგარიშის ამონაწერზე დაყრდნობით დაარიცხა დამატებითი გადასახადი და მასთან ერთად საურავიც. ნათელია, რომ საგადასახადო ორგანომ არ გაითვალისწინა ფაქტი, რომ თანხები მიღებული იყო სრულიად სხვა საბაბით (ოჯახური ტრაგედიისგან გამომდინარე დახმარებები) და არ წარმოადგენდა საგადასახადო ბაზას. ამგვარი ქმედება აქაც აჩვენებს გადაწყვეტილების დაუსაბუთებლობას და აშკარა არაკანონიერებას.

 

2. გადასახადის გადამხდელის საჩივრები და მათი ზედაპირული განხილვა: ზემოხსენებული უკანონო ქმედებების წინააღმდეგ ----- უკვე 2023 წლის აპრილში და მაისში მიმართა საგადასახადო ორგანოს საჩივრებით. კერძოდ, 2023 წლის 26 აპრილს და 14 მაისს მას შეტანილი ჰქონდა პრეტენზიები (საჩივრები) შესაბამის სამსახურებში. ამ საჩივრებით ----- ითხოვდა აეხსნათ და გაეუქმებინათ ის არაადეკვატური მოქმედებები, რომლებიც ინვენტარიზაციის შედეგების „წაშლით“ და პირადი ანგარიშის მონაცემების „მოტყუებით“ გამოყენებით განხორციელდა. აღნიშნულ საჩივრებზე რეაგირებით, 2023 წლის 23 მაისს გამოიცა შემოსავლების სამსახურის უფროსის N 11407 ბრძანება. თუმცა, ამ ბრძანებით საჩივრის მოთხოვნები ვერ დაკმაყოფილდა – ფაქტობრივად, საგადასახადო ორგანომ მხოლოდ ნაწილობრივ და ზედაპირულად იმსჯელა საკითხზე. შემდგომი გამოძიებისას გამოაშკარავდა, რომ ამ გადაწყვეტილების მიმღებმა ორგანომ არც კი გაარკვია, რა ბედი ეწია ინვენტარიზაციის მასალებს და რა მტკიცებულებაზე დაყრდნობით გამოიყენა პირადი ანგარიშის ამონაწერი დამატებითი დარიცხვისას. აღნიშნული მიუთითებს საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის პირდაპირ დარღვევაზე: ადმინისტრაციულ ორგანოს უნდა ემოქმედა კანონიერად და კეთილსინდისიერად, მოეპოვებინა და გაეანალიზებინა ყველა ფაქტი, თუმცა მან ეს ვალდებულება არ შეასრულა. შედეგად, 23 მაისის N 11407 გადაწყვეტილება თავადვე გახდა ახალი, უფრო მაღალი ინსტანციის საჩივრის საგანი, რადგან ----- ამ გადაწყვეტითაც უკმაყოფილო დარჩა.

 

3. საგადასახადო მოთხოვნის გამოცემა და დამატებითი დარღვევები: ზემოაღნიშნულის შემდეგ, 2023 წლის 10 ივლისს აუდიტორმა ----- გაუგზავნა საგადასახადო მოთხოვნა N --- -53. ეს წერილი გაიგზავნა პორტალზე და ფორმალურად ჩაბარდა გადამხდელს (-----). თუმცა, განცხადებული ფორმალური ჩაბარების მიუხედავად, წერილთან დაკავშირებით არსებობს მნიშვნელოვანი შეფერხება. არაერთი მოთხოვნის მიუხედავად ვერ მიიღო Excel ფორმატის ფაილი – საგადასახადო გამოთვლების ცხრილი და ვერანაირი განმარტება, როგორ დაერიცხა თანხა, იგი ვარაუდობდა, რომ თანხა საგადასახადო მონიტორინგის სამსახურმა დაარიცხა, რადგან არ ეწეოდა ეკონომიკურ საქმიანობას და ვარაუდობდა შეცდომას ინვოისში ან საბაჟო დოკუმენტებში.

რეალურად კი არცერთი ასეთი ფაილი ადრესატისთვის არ გადაცემულა. ცხადია, ფიზიკური ფოსტით Excel ცხრილის გაგზავნა ტექნიკურად შეუძლებელია (ის უნდა ყოფილიყო ელექტრონული დანართი), ხოლო დაბეჭდილი ფორმით იგი არ იქნა წარდგენილი. ამგვარად, ----- მიიღო მოთხოვნა, სადაც აღნიშნული იყო გარკვეული თანხები გადასახადის სახით, მაგრამ არ მიეწოდა ჩამოთვლილი გასათვლელი მონაცემები და ფორმულები, რითაც შეეძლო ემსჯელა, თუ როგორ დადგინდა აღნიშნული გადასახადი. ფაქტობრივად, გადასახადის განრიგის კალკულაცია ჯამში დაფარული დარჩა.

ეს გარემოება კრიტიკულად ზღუდავდა გადასახადის გადამხდელის შესაძლებლობას, რომ გაეგო, რა და როგორ დაარიცხა მას საგადასახადო ორგანომ. თუ ადმინისტრაციული აქტის საფუძველი არ არის გამჭვირვალე, ვალდებულია ორგანო უზრუნველყოს ახსნა. აღნიშნულ შემთხვევაში კი პირიქით მოხდა – დამატებითი ინფორმაცია არ მიეწოდა გადასახადის გადამხდელს. ეს უტოლდება არასათანადო ინფორმირებას, რაც ქართულ ადმინისტრაციულ პრაქტიკაში აღიარებულია ვადის გაუთვალისწინებლობის საპატიო მიზეზად. როგორც ქვემოთ განვიხილავთ, მსგავსი შემთხვევების გამო ჰქონდა პრაქტიკაში ადგილი ვადის აღდგენას, ვინაიდან პირს არ მიეცა შესაძლებლობა დროულად და გასაგებად შეეტყო დამაკისრებელი გადასახადის საფუძველი.

 

4. გადამხდელის რეაგირება და დავის შემდგომი ეტაპები: ----- მიუხედავად ზემოხსენებული წინააღმდეგობებისა, ცდილობდა დაეცვა თავისი უფლებები. მან 2023 წლის ივლისის მეორე ნახევარში უკვე მოამზადა საგადასახადო ორგანოში გასასაჩივრებლად განცხადება, თუმცა, ამ დროს წარმოიშვა დამატებითი ობიექტური ბარიერები, რამაც გავლენა იქონია საჩივრის დროულად წარდგენაზე:

- ----- იმყოფებოდა საზღვარგარეთ: მიგრაციის დეპარტამენტის მონაცემებით, ----- 2023 წლის 17-31 ივლისს ჩინეთში იყო წასული. შესაბამისად, ის ფიზიკურად არ იმყოფებოდა ქვეყანაში, როცა საგადასახადო მოთხოვნის წერილი ჩაბარდა მის მისამართზე. დაბრუნების შემდეგ, მას დასჭირდა დრო ვითარებაში გასარკვევად.

 

- „არდადეგები“ და ლოგისტიკური შეფერხებები:

ივლისის ბოლო და აგვისტოს დასაწყისი საქართველოში დაკავშირებულია როგორც საწარმოთა რიგით დასვენებებთან, ასევე კონკრეტულად 12-13 ივლისის რელიგიურ დღესასწაულებთან (პეტრე-პავლობა და სვეტიცხოვლობა), რამაც გამოიწვია ლილოს ბაზრობის (სადაც ----- საქმიანობდა) დახურვა. ----- არც იმ დროს იმყოფებოდა თბილისში. აქედან გამომდინარე, რეალური კონტაქტი საგადასახადო მოთხოვნის დოკუმენტთან მხოლოდ აგვისტოს დასაწყისში გახდა შესაძლებელი. ისევე, როგორც ბევრ სხვა შემთხვევაში, მეგობრების ბიზნესი ზაფხულის ამ პერიოდში ნაკლებად ფუნქციონირებდა.

 

- ----- ქართული ენის ცოდნა მინიმალურია (A2 დონე). მიღებული წერილის რთული გადასახადების ტერმინოლოგია, ფინანსური ნეოლოგიზმები და სამართლებრივი ენა მისთვის პრაქტიკულად გაუგებარი იყო საკუთარი ძალებით. მხოლოდ თარჯიმანის დახმარებით შეეცადა ის დოკუმენტის შინაარსის გაგებას, რისთვისაც დამატებით გაუვიდა დრო და რესურსი. ეს გარემოება ნიშნავს, რომ საჩივრის შესატანად აუცილებელი „გააზრებული მიღება“ დაიგვიანა – პირი მხოლოდ მოგვიანებით მიხვდა ზუსტად, რა გადაწყვეტილება იქნა მიღებული მის მიმართ და რამდენად უსამართლო იყო ის.

 

ზემოაღნიშნული ფაქტორების გამო, ----- საბოლოოდ 2023 წლის აგვისტოს შუა რიცხვებისთვის (დაახლოებით 14 აგვისტოს) მოამზადა და წარადგინა საგადასახადო ორგანოში საჩივარი, რომლითაც ითხოვდა 10 ივლისის საგადასახადო მოთხოვნის და მასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილების (ბრძანება N 16624) გაუქმებას. ამ საჩივარში მან დეტალურად განმარტა როგორც ის გარემოებები, რამაც ვადა დააგვიანა (ენოვანი და ლოგისტიკური ბარიერები, არასრული ინფორმაცია), ასევე საფუძვლიანი არგუმენტები თავად დარიცხვის უკანონობაზე. მიუხედავად ამისა, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულმა დავების განხილვის საბჭომ, სადაც საკითხი გადავიდა, საჩივარი ვადაგასვლის გამო მიიღოს არ ისურვა – 2023 წლის 31 აგვისტოს N 21457 გადაწყვეტილებით იგი განუხილველად დატოვა იმ მოტივით, რომ შუამდგომლობა დაგვიანებით იყო შეტანილი.

 

აღსანიშნავია, რომ მანამდე, 2023 წლის 16 აგვისტოს, გამოტანილი იყო სხვა დაკავშირებული გადაწყვეტილებაც (N 20223), თუმცა საბოლოო ჯამში, არც ერთ ინსტანციაზე ----- საკითხზე არსებითი გადაწყვეტილება არ მიღებულა – ყველა შემთხვევაში ფორმალურმა მიზეზებმა (ვადაგასვლა) დაჩრდილა სამართლის არსი.

 

შედეგად, 2023 წლის ბოლოსათვის ი/მ ----- მიმართ ძალაში დარჩა მთელი რიგი ადმინისტრაციული აქტები, რომლებმაც განაპირობეს გადასახადის გადამხდელად ცნობა და დაკისრებული თანხების გადაუხდელობის გამო შესაძლო სანქციებიც. ამის შემდეგ, განმცხადებელი ცდილობდა დაეცვა თავისი უფლებები სხვა გზითაც – 2024 წლის განმავლობაში მან მომართა როგორც შემოსავლების სამსახურის შიდა მონიტორინგის დეპარტამენტს, ასევე ბიზნესომბუდსმენის აპარატსა და საქართველოს სახალხო დამცველს (Public Defender), რათა მიეპყროთ ყურადღება უსამართლობაზე.

მითითებული არგუმენტები იძლევა მოცემული საქმის თავიდან გახსნისა და იმ აქტების გაუქმების საფუძველს, რომლებმაც ცალსახად დაარღვიეს როგორც კანონმდებლობა, ისე თანასწორობისა და სამართლიანობის პრინციპები.

 

III. ახლად აღმოჩენილი გარემოებები საქმის განახლებისთვის:

საქართველოს კანონმდებლობით, საქმის განახლების (ან საბოლოო გადაწყვეტილების გადასინჯვის) ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საფუძველს წარმოადგენს ახლად აღმოჩენილი ან ახალი გამოვლენილი გარემოებები – ანუ ფაქტები ან მტკიცებულებები, რომლებიც არ და ვერ შეეძლოთ ყოფილიყვნენ ცნობილი პირვანდელი განხილვის დროს და რომლებიც არსებით გავლენას ახდენენ საქმის შედეგზე. მოცემულ საქმეში იკვეთება რამდენიმე ისეთი გარემოება, რომელთა არსებობა და იგნორირება თავისთავად არღვევს მიღებული გადაწყვეტილებების კანონიერებას. ეს გარემოებები შემდეგია:

 

(ა) ინვენტარიზაციის შედეგები და მათი დამალვა:

2023 წლის მარტში ჩატარებული ინვენტარიზაცია გადასახადის საგნის არარსებობას ადასტურებდა – არცერთი ერთეული პროდუქცია არ ყოფილა რეალიზებული და, შესაბამისად, არც მოგება გამოუმუშავებია -----. აღნიშნული გარემოება ადმინისტრაციული ორგანოსთვის ცნობილი იყო, თუმცა მასზე არ შეგნებულად არ შედგენილა საბოლოო დასკვნა. ეს ფაქტი ----- სრულად მხოლოდ მოგვიანებით გახდა აშკარა, როდესაც გამოარკვია, რომ ინვენტარიზაციის ოფიციალური აქტი საერთოდ არ იძებნება მასალებში და არსებობდა სიტყვიერი საუბარი რაღაც „საიდუმლო“ აქტის შესახებ. შესაბამისად, ახლად აღმოჩენილ გარემოებად შეიძლება ჩაითვალოს ის, რომ საგადასახადო ორგანომ უარყოფითი შედეგის მქონე ინვენტარიზაცია დამალა და ფორმალურად არც გაითვალისწინა. ეს გარემოება არსებითია, რადგან ინვენტარიზაციის შედეგების გათვალისწინებით, თავად საგადასახადო დარიცხვას ფუძე აღარ ექნებოდა – თუ არ ყოფილა რეალიზაცია, არ უნდა ყოფილიყო არც მოგება და გადასახადი. ამდენად, აღნიშნული ფაქტი რომ თავიდანვე ყოფილიყო ასახული საბოლოო აქტში, ალბათ არც განხორციელდებოდა შემდგომი არამართლზომიერი ნაბიჯები (მოგების ხელოვნურად დათვლა და პირადი ანგარიშების ამონაწერზე გადასახადის დაკისრება). ახალი გარემოება აქ იმაში მდგომარეობს, რომ მხოლოდ საჩივრის პროცესში (და შემდგომში, მონიტორინგის ფარგლებში) დადასტურდა – თვით საგადასახადო ორგანოს შიდა კომუნიკაციით – ინვენტარიზაციის შედეგების უგულებელყოფა. ეს ეყრდნობა ახლად მოპოვებულ ინფორმაციას, რომელიც ----- წარმომადგენლის მოთხოვნებით იქნა გამოკვეთილი (my.gov.ge პორტალით გაგზავნილი წერილებით, რაზეც პასუხი არ გაეცა).

 

(ბ) პირადი საბანკო ანგარიშების ამონაწერის არასწორი ინტერპრეტაცია:

შემდგომი ახალი გარემოება უკავშირდება იმ გარემოების დაზუსტებას, რომ ----- პირად ანგარიშებზე ასახული თანხები უკავშირდებოდა ოჯახის პირად მოვლენებს და არ იყვნენ დაკავშირებული ეკონომიკურ საქმიანობასთან. მართალია, ------ ამაზე მიუთითებდა თავიდანვე თავის განმარტებაში, მაგრამ ახალი გარემოებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ ის დამატებითი დოკუმენტაცია და მტკიცებულება (მაგალითად, მამის გარდაცვალების მოწმობა, ქელეხის ხარჯების დამადასტურებელი დოკუმენტები, ოჯახის წევრების ჩვენებები), რომლებიც მოგვიანებით წარმოადგინა მოსარჩელემ. ამ მასალებით უტყუარად დადასტურდა, რომ პირად ანგარიშზე შესული თანხები წარმომდინარეობდა გარდაცვლილი მამის დასაფლავებისა და მის შემდგომი ღონისძიებებისთვის ნაჩუქარი/შეგროვილი თანხებიდან და მათი გამოყენების მიზნით გადმორიცხული იყო დახმარებები. შესაბამისად, ეს თანხები ვერავითარ შემთხვევაში ვერ წარმოადგენდა ----- დაუფიქსირებელ ბიზნესშემოსავლებს. აღნიშნული დამატებითი მტკიცებულებები გამოიკვეთა საქმის გადახედვის მომენტისთვის და აუცილებლად ექცევა ყურადღების ცენტრში, ვინაიდან ისინი ძირეულად ცვლიან შეფასებას: თუ საწყის კვლევაში შეიძლებოდა საგადასახადო ორგანოს ჰგონებოდა, თითქოს ----- აქვს დაუბეგრავი შემოსავალი, ახლა ცხადდება, რომ ეს ასე არ არის და ეს თანხები გადასახადის ობიექტს არ წარმოადგენდა. ეს გარემოებაც თავისთავად ახალაღმოჩენილად შეგვიძლია შევაფასოთ.

 

(გ) დამატებითი დოკუმენტები და კომუნიკაციის არქივი:

საქმის ხელახალი შესწავლისას ----- წარმომადგენელმა მოიპოვა ასევე კორესპონდენციების არქივი და აუდიტის შიდა კომუნიკაციიდან გარკვეული ცნობები. მაგალითად, გაირკვა, რომ 2023 წლის აპრილსა და აგვისტოში ----- მხრიდან არაერთი წერილი გაიგზავნა შემოსავლების სამსახურში მოთხოვნადი ინფორმაციის მისაღებად (ინვენტარიზაციის აქტის ასლები, გამოთვლების ცხრილი და სხვა), თუმცა არც ერთ მათგანზე არ მიუღია პასუხი. ეს არქივი მიუთითებს, რომ მოსარჩელე ცდილობდა საკუთარი უფლებების დაცვას ჯერ კიდევ იმ დროიდანვე, მაგრამ ადმინისტრაცია მას საჭირო ინფორმაციას არ აწვდიდა. აღნიშნული ფაქტი არის მნიშვნელოვანი ახალი გარემოება, რომელიც ადასტურებს, რომ ვადის გაშვება ----- მხრიდან არ ყოფილა პასიურობის შედეგი – პირიქით, ის აქტიურად ეძებდა სამართლებრივ ინფორმაციას და დახმარებას, მაგრამ თავად ადმინისტრაციის ქცევამ შეუშალა ხელი, რაც შემდეგ ვადაგასვლის მიზეზადაც იქცა. სხვა სიტყვებით, საგადასახადო ორგანომ არ გამოავლინა კეთილსინდისიერება კომუნიკაციაში, რამაც მოსარჩელე შეცდომაში შეიყვანა და დრო დააკარგვინა. ეს გარემოება ახალად გამოვლინდა მონიტორინგის შემსწავლელი პროცესისას, როდესაც გაირკვა, რომ ------ გაგზავნილ წერილებს აქტიური რეაგირება არ მოჰყოლია.

 

(დ) „წვდომის ქვეცნობიერი ბარიერის“ ფენომენი:

ამ კატეგორიის გარემოება ბუნებით უფრო სოციოფსიქოლოგიურია, თუმცა სამართლებრივი ეფექტიც აქვს. საქმე ისაა, რომ ----- არის ეთნიკური აზერბაიჯანელი, მცხოვრები ქვემო ქართლის რეგიონში (-----) , რომელიც ქართულენოვან სამართლებრივ სივრცეში მეტწილად მოწყვეტილია. მისი ენობრივი უნარები ქართულში A2 დონეზეა შეზღუდული, ხოლო ბიზნეს-საკანონმდებლო ტერმინოლოგიის გაგება მისთვის განსაკუთრებულ სირთულეს წარმოადგენდა. ამ გარემოებამ გამოიწვია ფსიქოლოგიური ბარიერი – როცა მან მიიღო საგადასახადო მოთხოვნა, რომლის შინაარსიც ვერ გაეგო, მისთვის დამთრგუნველიც კი იყო აზრზე მოსვლა, რა უნდა ექნა. რეალობაში, ბევრ მსგავს შემთხვევაში უცხოელთაგან ან არაქართულენოვანი მოქალაქეები პატივს სცემენ სახელმწიფო ორგანოს გადაწყვეტილებას და შესაძლოა, ქვეცნობიერად თუ შეგნებულად, ერიდებიან მის გასაჩივრებას, თუკი ბოლომდე არ ესმით მისი შინაარსი. ამ შემთხვევაში -----, მართალია, გადადგა ნაბიჯები საჩივრის მოსამზადებლად, მაგრამ გარკვეული დრო დაკარგა იმ შინაგანი ეჭვების და მორიდების გამო, რაც გაუჩნდა („იქნებ მე მეშლება და ადმინისტრაციული ორგანოა მართალი?“, „შემიძლია კი ამდენად რთულ თემაზე ვაიმე ბოლომდე გავიგო და გავასაჩივრო?“ და ა.შ.). ასეთი წვდომის ქვეცნობიერი ბარიერი განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლს თამაშობს მოწყვლადი ჯგუფებისთვის – რასაც ადასტურებს რიგი კვლევები და პრაქტიკა (მაგალითად, უცხოელის მიერ სახელმწიფო ენის არდამორჩილებისას ჩნდება კომპლექსი, რომ სისტემამ არც მოუსმინოს). სამართლებრივი კუთხით, ეს გარემოება შესაძლოა არ იყოს „ფაქტი“, რომელიც დოკუმენტურად შეიძლება წარმოდგენილი, მაგრამ ახალი აღმოჩენილი გარემოების სახით საჩივრის განხილვისას არაერთი პრეცედენტი ცნობს პირის ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას და საგნობრივ შეუგნებლობას საპატიო გარემოებად. ამ შემთხვევაშიც, რაკი აღნიშნული ასპექტი თავდაპირველად არ ყოფილა გათვალისწინებული, ხოლო ახლა მას მკაფიოდ ასახელებს, როგორც გარემოებას, რომელიც განაპირობებდა ვადის გაპარვას, შეგვიძლია მივიჩნიოთ, რომ ესეც ახლად გამოვლენილი გარემოებაა, თუნდაც არამატერიალური, მაგრამ მნიშვნელობით – რეალური.

 

ზემოთ ჩამოთვლილი გარემოებები, როგორც ცალ-ცალკე, ისე ერთობლიობაში, ქმნის მყარ საფუძველს საქმის ხელახლა განსახილველად. ისინი აჩვენებს, რომ თავდაპირველი გადაწყვეტილებები არ იყო მიღებული სრულად და ობიექტურად გამოკვლეული მასალების პირობებში. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის 96-ე მუხლის თანახმად, კი, განმცხადებელს აქვს უფლება მოითხოვოს საქმის გადახედვა, თუ გამოაშკარავდა ისეთი გარემოება, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენდა გადაწყვეტილებაზე და ადრე ცნობილი არ იყო.

 

ზემოაღნიშნული ფაქტები სწორედ ასეთია – მათი ცოდნა და გათვალისწინება ძირეულად შეცვლიდა გადაწყვეტილების ლოგიკას და შეჯამებას. შესაბამისად, განხილვის გაგრძელება (საქმის განახლება) ამ გარემოებებზე დაყრდნობით არის სამართლებრივი აუცილებლობა.

 

IV. გასაჩივრების ვადების აღდგენის აუცილებლობა (ობიექტური ბარიერები):

საქმის განახლების მიზნით აუცილებელია დავადგინოთ, რომ ----- მიერ საჩივრის ვადაგადაცილება მომხდარია ობიექტური, მისგან დამოუკიდებელი მიზეზების გამო – ანუ არსებობდა დამოუკიდებელი „საპატიო მიზეზები“.

 

საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-10 ნაწილის მიხედვით, თუ ასეთი საპატიო გარემოებები დგინდება, ადმინისტრაციულ ორგანოს ევალება საჩივარი მიღოს და განხილოს, თუნდაც ვადა ფორმალურად გასული იყოს. ამ შემთხვევაში რამდენიმე ასეთი მიზეზი გამოიკვეთა:

 

1. ენობრივი ბარიერი: ----- შემთხვევაში ენობრივი ბარიერი დადასტურებულია სერტიფიცირებული ორგანიზაციის დასკვნით: მისი ქართული ენის ცოდნა შეფასებულია მხოლოდ A2 დონეზე (საწყის-ელემენტარული), მაშინ როცა საგადასახადო შეტყობინებების ლექსიკა ბევრად უფრო მაღალი – B2/C1 დონეს შეესაბამება (სახელმწიფო ენის რთული სამართლებრივი ტერმინოლოგია, ფინანსური ნეოლოგიზმები). ენა არის სამართლებრივი კომუნიკაციის ძირითადი საფუძველი; თუ ადრესატს არ ესმის მიღებული დოკუმენტის შინაარსი, ფორმალურად ჩაბარებული დოკუმენტი რეალურად არაა „გააზრებულად მიღებული“ მის მიერ. ----- წერილის შინაარსის გასაგებად თარჯიმნის დახმარება გამოიყენა, რაც ნიშნავს, რომ დამოუკიდებლად ის არ ჩასწვდა დოკუმენტის არსს. დრო, რომელიც დაიხარჯა თარჯიმნის მოძიებაზე და ტექსტის გარდაქმნაზე მისთვის გასაგებ ენაზე, ფაქტობრივად საკმარისი გამამართლებელი გარემოებაა იმისათვის, რომ საჩივრის ვადის თვლა გადაწეულ იქნას.

სასამართლო პრაქტიკაში ყოფილა არაერთი შემთხვევა, როცა ინფორმაციული სიმწირე ან ენობრივი ბარიერი აღიარეს მიზეზად, რომელიც ან აქრობს ვადის დათვლის დაწყებას, ან ამართლებს მის აღდგენას. მაგალითად, ევროსასამართლომ საქმეში Müller vs. Austria (2020 წ.) პირდაპირ ანალოგიურ სიტუაციაზე მიუთითა – სადავო წერილის ჩაბარება დაემთხვა უქმე დღეებს და ადრესატი არ ფლობდა სათანადო ენას; სტრასბურგმა დაადგინა, რომ მკაცრი ვადების გამოყენება იქ იქნებოდა არამართლზომიერი. ამ შემთხვევაშიც, ----- ენობრივი მდგომარეობა იმას ნიშნავდა, რომ იგი სრულფასოვნად ვერ აცნობიერებდა მის მიმართ გატარებული აქტების შინაარსს და საჭიროებდა დროით ფორსმაჟორულ გადაყენებას, ვიდრე შეძლებდა უფლებების დაცვაზე ფიქრს. ენობრივი ბარიერის გამო ნებადართულია იმ დასკვნის გამოტანა, რომ მისი საჩივრის წარდგენის ვადა უნდა გასწორდეს იმ დღიდან, როცა მან სინამდვილეში გაიგო დოკუმენტის არსი თარჯიმნის მეშვეობით (ანუ რამდენიმე კვირიანი დაყოვნება სრულიად გასაგები და საპატიოა).

 

2. გეოგრაფიული და ლოგისტიკური შეფერხებები: ----- საჩივრის წარდგენის გადაწყვეტილების პერიოდში იმყოფებოდა ქვეყნის ფარგლებს გარეთ – 17 ივლისიდან 31 ივლისამდე ჩინეთის რესპუბლიკაში. ეს იმას ნიშნავს, რომ ის ფიზიკურად არ იყო ხელმისაწვდომი მის მისამართზე გასაგზავნი კორესპონდენციის მისაღებად. ივლისის მეორე ნახევარი და აგვისტოს პირველი ნაწილი საქართველოში ხასიათდება დასვენების პერიოდით მრავალი დაწესებულებისთვის. კერძოდ, ლილოს ბაზრობა, სადაც ----- ახორციელებდა სავაჭრო საქმიანობას, ფაქტობრივად დახურული იყო 12-13 ივლისს (რელიგიური დღესასწაულების გამო), რაც ასევე შეეხო სხვა სამსახურების გარკვეული დანაყოფების მუშაობას. ამგვარად, იმ დღეებში ვერც -----, ვერც მისი კოლეგიალურმა გარემომ (ბუღალტერმა თუ იურისტმა, ვისთანაც მას შეიძლებოდა ემსჯელა) ვერ იმუშავა. შედეგად, რეალურად საჩივრის ვადის ათვლას აზრი აქვს 2023 წლის 14 ივლისიდან ან 1 აგვისტოდან – იმ მომენტიდან, როცა განმცხადებელი ადგილზე და ენობრივად მზად იყო რეაგირებისთვის. იმის გათვალისწინებით, რომ მოქმედი კანონმდებლობით ადმინისტრაციული საჩივრის ვადა საგადასახადო დავაში 1 თვეს შეადგენს, 14 ივლისიდან ათვლის შემთხვევაში ბოლო ვადა იქნებოდა 14 აგვისტო. აღსანიშნავია, რომ 12 აგვისტო მოდიოდა შაბათს, რისთვისაც ადმინისტრაციული სამართლის ზოგადი პრინციპებით (ვადების გადატანა უახლოეს სამუშაო დღეზე) ვადა ავტომატურად გადაიწევს 14 აგვისტოს სამუშაო დღემდე. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ ----- მიერ 14 აგვისტოს შეტანილი საჩივარი მაშინაც კი დროული იქნებოდა, თუ ვადას ჩავთვლით რეალურად ინფორმირებული დღიდან. ყოველ შემთხვევაში, აღნიშნული ლოგისტიკური ხელისშემშლელი გარემოებები – საზღვარგარეთ ყოფნა და შესაბამისი უწყებების პასიურობა დასვენების პერიოდში – აშკარად აღიარებულია საპატიო მიზეზებად.

ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში პირდაპირ იყო საქმე, სადაც გზის ბლოკადა და გადაადგილების შეუძლებლობა ვადაგადაცილების პატიებად ცნეს. ანალოგიურად, უცხოეთში ყოფნა და ცირკულარული ადმინისტრაციული შეფერხებები უნდა მივიჩნიოთ სრულიად გამართლებულ მიზეზებად.

 

3. არასრული ინფორმირებულობა და ადმინისტრაციის მხრიდან შეცდომაში შეყვანა: საჩივრის დაგვიანების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო ის, რომ ----- სრულად ვერც კი შეიტყო, რა იყო დავის საგანი და რა საფუძვლებით დაერიცხა მას გადასახადი, სანამ უკვე ვადები წინ არ წაიწია. საგადასახადო მოთხოვნის წერილს არ დაერთო არანაირი გასათვლელი დანართი. გარდა ამისა, 23 მაისის გადაწყვეტილებაც (N 11407) გასაჩივრებისას არ შეიცავდა ახსნას ინვენტარიზაციის შესახებ, რაც ----- აფიქრებინებდა, რომ საკითხი შეიძლებოდა ჯერ კიდევ იყო განხილვის სტადიაზე ან დახურულიც კი. თუკი პირი შეცდომაშია შეყვანილი ადმინისტრაციის ქმედებით, რომ მას ჯერ კიდევ ექნება შესაძლებლობა მოგვიანებით დაიცვას თავი, ან თუ მას არ მიეწოდა დროულად სრული ინფორმაცია დარიცხვის სამართლებრივი საფუძვლების შესახებ, ეს სასამართლოს მიერ ყოველთვის აღიარებულია საპატიო მიზეზად.

 

სახელობითად აღსანიშნავია 2015 წლის პრეცედენტული საქმე: გადასახადის გადამხდელმა დარიცხვის სრულ საფუძვლებს მხოლოდ დოკუმენტის მიღებიდან ერთი თვის შემდეგ რომ გაშიფრა (აღარ იყო დეტალები მიწოდებული), გასაჩივრების ვადა გაუშვა, თუმცა სასამართლოებმა დაადგინეს, რომ გადასახადის გადამხდელს არ ჰქონდა ობიექტური შესაძლებლობა საჩივარი ვადაში შეეტანა არასრულყოფილი ინფორმირების გამო – საბოლოოდ, აღნიშნული სამსახურის ბრძანება გაუქმდა და საქმეზე საჩივრის განხილვა დაევალა. ამ მაგალითში პირდაპირ იკვეთება პარალელი მოცემულ ვითარებასთან: ----- არ მიეწოდა გამოთვლების ცხრილი, რითაც იგი არასრულყოფილად იქნა ინფორმირებული. ასე რომ, ადმინისტრაციისვე ქმედებამ გადასახადის გადამხდელის შესაძლებლობა შეზღუდა და ეს გარემოება სწორედაც რომ გადასახადის გადამხდელისგან დამოუკიდებელი, საპატიო მიზეზია.

 

შემაჯამებლად, წარმოდგენილი ობიექტური გარემოებები – ენობრივი ბარიერი, საზღვარგარეთ ყოფნა, ზემდგომი უწყებების დასვენებით გამოწვეული შეფერხებები და არასრული ინფორმირებულობა – ქმნის იმ პირობებს, რომელშიც კანონმდებლობა პირდაპირ მოითხოვს ვადის აღდგენას. არც საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებულ დავების განხილვის საბჭოს და არც შემოსავლების სამსახურს არ ჰქონდა ლეგიტიმური უფლება, ამ გარემოებების არსებობის პირობებში -----სთვის ეთქვათ, რომ „გვიან არის, არ განვიხილავთ“. პირიქით, სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი მოითხოვს, რომ თუ აშკარა განხილვის აუცილებლობა არსებობს, ფორმალური ვადის გასვლის მიუხედავად, ადმინისტრაციულ ორგანოს საქმის მიღება და განხილვა ევალება.

 

საქართველოს უზენაესი სასამართლოს არაერთი პრეცედენტი ამას ადასტურებს: მაგალითად, ზ.გ.-ს საქმეში (2016) საგადასახადო ორგანომ პროცედურა დაარღვია, რითაც გადასახადის გადამხდელმა გაუშვა ვადა, რაც არ ჩაითვალა გადასახადის გადამხდელის ბრალით; საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ეს გარემოება „საპატიო მიზეზად“ შეაფასა და გადასახადის გადამხდელს ვადა აღუდგინა. იმავე სულისკვეთებას იზიარებს სასამართლო სხვა საქმეებშიც – თუნდაც იმავე 2015 წლის საქმეში, სადაც საბოლოო ჯამში საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ აქტის გაუქმებით გადახედა დავას.

 

ამრიგად, ----- შემთხვევაში ვადაგადაცილება იყო კანონიერი და გამართლებული, და მისი საჩივარი სინამდვილეში დროულად შეტანილად უნდა ჩაითვალოს. ეს გარემოება თავისთავად არის კიდევ ერთი დამოუკიდებელი საფუძველი საქმის ხელახალი განხილვისთვის, რადგან თუ დადგინდება, რომ ვადა არამართებულად ჩაითვალა ამოწურულად, საჩივარი ახლაც აქტიურად საპროცესო წარმოებაში უნდა იქნას მიღებული.

 

V. სადავო აქტების აშკარა უკანონობა და არაპროპორციულობა:

ზემოაღწერილი გარემოებები გვაძლევს საშუალებას პირდაპირ განვიხილოთ იმ ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტების შინაარსი და ლეგიტიმურობა, რომელთა ბათილად ცნობაც არის მოთხოვნილი ვითხოვთ. ნებისმიერი ინდივიდუალური გადაწყვეტილება, რომელიც პირისათვის უფლებების შეზღუდვას ან ვალდებულების დაკისრებას იწვევს, უნდა იყოს დასაბუთებული, კანონიერი და პროპორციული. მოცემულ საქმეში კი ბრძანებები და მოთხოვნები, რომლებიც ----- მიმართ მიიღეს, ამ კრიტერიუმებს აშკარად ვერ აკმაყოფილებს. ამის დასტურად რამდენიმე ასპექტი უნდა გამოვყოთ:

 

ა) გადაწყვეტილებების დაუსაბუთებლობა და მტკიცებულებათა უგულებელყოფა:

23 მაისის N 11407 ბრძანებამ, რომელიც უნდა პასუხობდეს ----- აპრილ-მაისის საჩივრებს, საკმარისი დასაბუთების გარეშე დატოვა გვერდით მთავარი საკითხები – რა იყო ინვენტარიზაციის შედეგი და როგორ მოხდა პირადი ანგარიშის გამოყენება. როგორც დავადგინეთ, ადმინისტრაციულმა ორგანომ იმ დროს არც კი შეისწავლა, შემონახული იყო თუ არა ინვენტარიზაციის მასალები და ხომ არ იყო ეს მისთვის არახელსაყრელი მტკიცებულება. ამის ნაცვლად, მან ფორმალურად უპასუხა საჩივარს ზოგადი ფრაზებით. იქნებ ამან გავლენა იქონია იმაზე, რომ შემდგომ ეტაპზე (ივლისში) აუდიტორს მიეცა საშუალება გაეგრძელებინა პროცესი ისე, თითქოს ინვენტარიზაციით არაფერი მნიშვნელოვანი არ გამოვლენილიყოს. შედეგად, 29 ივნისის საგადასახადო აქტში და 10 ივლისის მოთხოვნაში ინვენტარიზაციის შესახებ საერთოდ არაფერია აღნიშნული – თითქოს ის არც ჩატარებულიყო. ასეთი მნიშვნელოვანი ფაქტის გამორიცხვა წარმოშობს აქტების დაუსაბუთებლობის ფუნდამენტურ ნაკლს, რაც მათ უკანონობას განაპირობებს. ვინაიდან გადაწყვეტილებები ეყრდნობა მხოლოდ აუდიტორის სუბიექტურ ინტერპრეტაციას (რომ იქნებ გაყიდვა იყო და მოგება მიმალულია) და იგნორირებულია რეალური მონაცემი (რომ არ ყოფილა გაყიდვა), აქტი ვერ იქნება კანონიერად ჩაითვალოს. კანონის უზენაესობა მოითხოვს, რომ ნებისმიერი აქტი დაეფუძნოს ფაქტებს და მტკიცებულებებს, წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი თვითნებურად მიიჩნევა.

 

ბ) გადაწყვეტილებების არაპროპორციულობა:

პროპორციულობის პრინციპის თანახმად, ადმინისტრაციული ჩარევა პირთა უფლებებში უნდა იყოს შედარებითი და აუცილებელი მიზნის შესაბამისი. ----- შემთხვევაში, მიღებულმა ზომებმა აშკარად გადაჭარბა გონივრულ ზღვარს. უპირველეს ყოვლისა, 54%-იანი მოგების დადება იქ, სადაც რეალურად ნულოვანი ბრუნვა იყო, სულ მცირე, არაპროპორციულია. ასეთ ჰიპოთეტურ მოგების მარჟას ვერ ექნებოდა ფაქტობრივი დასაბუთება. ეს ციფრი აღებულია რატომღაც საეჭვოდ მაღალი ნიშნულით, რაც მიანიშნებს არა ობიექტურ გათვლაზე, არამედ სასჯელის მსგავსი ეფექტის შექმნის სურვილზე. შემდგომ, პირადი ანგარიშიდან გადასახადის დარიცხვა იმ პირობებში, როცა მართვის ორგანოს წარმოდგენილი ჰქონდა ახსნა, რომ ეს თანხები ოჯახური დახმარებები იყო – ასევე არაპროპორციულია ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის თვალსაზრისით. სახელმწიფოს მიზანი იქნებოდა მალული კომერციული შემოსავლის დაბეგვრა, მაგრამ აქ ასეთი არც იყო; პირიქით, დაჯარიმდა პირი მასზე დამოუკიდებელი ოჯახური გარემოებისთვის მიღებული დახმარების გამო. ეს ეწინააღმდეგება სამართლიანობის პრინციპს და დასჯის უწყების დაუსაბუთებელ გაფართოებას წარმოადგენს. საბოლოოდ, დარიცხულ გადასახადს დაემატა საურავიც, ანუ პირი დაჯარიმდა იმაზე, რასაც არც იტყოდა ვადაში – მაშინ, როცა თვით საგადასახადო ორგანოს ქმედებებმა მიიყვანა საქმე იქამდე, რომ გადამხდელმა „დააგვიანა“. ასეთი ვითარება ქმნის პირთან მოპყრობის არაპროპორციულობასაც და ალოგიკურობასაც.

 

გ) პროცედურული დარღვევები (შეტყობინების ჩაბარების წესები):

10 ივლისის საგადასახადო მოთხოვნის ფორმალური ჩაბარების პროცედურა, ხარვეზით შესრულდა – ადრესატს ფაქტობრივად არ მიუღია დოკუმენტის მნიშვნელოვანი დანართი. არსებობს ადმინისტრაციული საპროცედურო ნორმები, რომლებიც ადგენს, რომ ადმინისტრაციული აქტი, რომელშიც მითითებულია დანართები, უნდა გადაეცეს სრულად. ამ შემთხვევაში დარღვეულია რეგლამენტაცია, რაც შესაძლოა ზოგიერთი მიდგომით აქტის ბათილად ცნობის საფუძვლადაც კი გამოდგეს, როგორც სერიოზული საპროცედურო ხარვეზი. მაგალითად, თუ ადმინისტრაციულ აქტს არ ახლავს ის მასალები, რაც გადაწყვეტილების დასაბუთებას წარმოადგენს, შესაძლებელია ითქვას, რომ პირს არ ჩაბარდა აქტის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ეს ჰგავს სიტუაციას, როცა აქტს არ ახლავს რომელიმე არსებითი რეკვიზიტი – საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკაში კი მითითებულია, რომ თუ აქტს არ გააჩნია გამოცემული ორგანოს იდენტიფიკაცია, ან შესრულება ფაქტობრივად შეუძლებელია, ასეთი აქტი არ განიხილება მოქმედად. ამ სიტუაციაში აქტს (საგადასახადო მოთხოვნას) ფორმალურად გააჩნია ყოველი რეკვიზიტი, მაგრამ პრაქტიკულად არ ახლავს მნიშვნელოვანი განმარტება. აღნიშნული არგუმენტი ამძაფრებს დასაბუთების ნაკლულობას, თუმცა უშუალოდ ბათილობის თვითმყოფად საფუძვლად შესაძლოა დამატებით იქნას მოხმობილი.

 

დ) გადაწყვეტილებების აშკარა უკანონობა როგორც საფუძველი ვადაზე მიუხედავად გადახედვისა:

სამართლებრივი დოქტრინა ხაზს უსვამს, რომ თუ აქტი აშკარად ეწინააღმდეგება კანონს, მისი ძალაში დატოვება ვადების ბოროტი აკვიატებით არ შეიძლება. საქართველოს კანონმდებლობაში ეს პრინციპი პირდაპირ არ გვაქვს ცალკე მუხლით ჩამოყალიბებული, თუმცა იგი გამომდინარეობს საერთო პრინციპებიდან – მათ შორის, კანონიერების, სამართლიანობისა და კანონის უზენაესობიდან. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაშიც არაერთხელ დაფიქსირებულა, რომ უკანონო სამართლებრივი აქტის გაგრძელებით ძალაში დატოვება ეწინააღმდეგება სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნდამენტურ პრინციპებს. ამ საქმეში ყურადღება უნდა გამახვილდეს იმ გარემოზე, რომ სადავო აქტები კანონს არღვევს პირდაპირ (მაგალითად, საგადასახადო კოდექსის იმ ნორმების დარღვევით, რომელიც განსაზღვრავს, რა მოითვლება დასაბეგრ ობიექტად და რა არა). მაგალითად, საგადასახადო კოდექსით არ იბეგრება საჩუქარი ან ერთჯერადი დახმარება, როცა იგი არ უკავშირდება ეკონომიკურ საქმიანობას; ასევე, არ იბეგრება გამოუმუშავებელი მოგება. აქ კი გადასახადი იყო დარიცხული სწორედ ასეთ რამეებზე. აქტი, რომელიც არიცხავს გადასახადს იქ, სადაც საგადასახადო კანონით ის არ მოითხოვება, თავად არღვევს მოქმედ სამართალს. შესაბამისად, მისი კანონიერად მოქმედად დატოვება არ შეიძლება, თუნდაც გასაჩივრების ვადა გაუვიდა. შეიძლება ითქვას, რომ ეს აქტები ნულის ტოლ უფლება-შედეგს უნდა წარმოშობდეს მათი უკანონობის სიმძიმის გამო.

 

ე) კანონდარღვევის დამადასტურებელი შიდა მტკიცებულებები (მონიტორინგის დასკვნები):

როგორც ----- მონიტორინგის საქმის მასალებიდან ჩანს, შემოსავლების სამსახურის შიდა მონიტორინგის დეპარტამენტმაც იკვლია ეს საკითხი და რეკომენდაციები გასცა. ბიზნესომბუდსმენისადმი ----- მიერ გაგზავნილ წერილში მითითებულია, რომ აუდიტორების ქმედებები ეწინააღმდეგებოდა კანონიერებისა და კეთილსინდისიერების პრინციპებს – გადაწყვეტილებები მიღებულია არა მტკიცებულებებზე, არამედ სუბიექტურ ინტერპრეტაციაზე, და მოქალაქის წერილებზე რეაგირება არ განხორციელდა. ეს ფორმულირება თავად საჯარო უწყების (ბიზნესომბუდსმენის) მხრიდან გამოჩნდა, რაც მიუთითებს, რომ სადავო აქტები აღიქმება გაუმართლებლად. ასევე, აღნიშნულიდან იკითხება ეჭვი, რომ დაირღვა სამსახურებრივი ეთიკის ნორმები და უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაც იკვეთება. ყოველივე ეს კიდევ ერთხელ ადასტურებს გადაწყვეტილებების აშკარა დაუსაბუთებლობასა და უკანონობას. როგორც თვით საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოც არაერთ გადაწყვეტილებაში აღნიშნავს, სამართლიანობის პრინციპები კრძალავს უკანონო აქტის ძალაში დატოვებას ვადების გასვლის გამო – ასეთი ნაბიჯი იქნებოდა კანონის დარღვევის დაკანონება.

 

ზემოთ განხილული ყველა ფაქტორი მიდის ერთ მთავარ დასკვნამდე: სადავო აქტები (23.05.2023 N 11407, 22.06.2023 N 188461, 29.06.2023 N 801/7, 10.07.2023 N 041-53, 10.07.2023 N 16624, 16.08.2023 N 20223 და 31.08.2023 N 21457) არიან აშკარად უკანონო, დაუსაბუთებელი და არაპროპორციული აქტები, რომელთა ძალაში დატოვება შეუთავსებელია როგორც კანონთან, ასევე სამართლიანობის ძირითად პრინციპებთან. შესაბამისად, მათი ბათილად ცნობა არის ერთადერთი კანონიერი გამოსავალი – აღნიშნული აქტების გაუქმებით აღდგება ის მდგომარეობა, რომელიც არსებობდა უკანონო ჩარევამდე, და განიმუხტება ----- უფლებების დარღვევა. ქვემოთ განვიხილავთ, თუ როგორ ამყარებს.

ამ პოზიციას ამყარებს როგორც ეროვნული, ასევე საერთაშორისო პრეცედენტული სამართალი და დოქტრინა.

 

VI. სამართლებრივი დოქტრინა და პრეცედენტული პრაქტიკა:

მოცემულ საქმეში გამოთქმული არგუმენტები მტკიცედ ემყარება საქართველოს სასამართლოების გადაწყვეტილებებსა და საერთაშორისო სამართლებრივ სტანდარტებს. როგორც ეროვნული, ისე უცხოური პრაქტიკა ერთხმად აღიარებს, რომ ფორმალური ვადაგასვლა ვერ გამორიცხავს საქმის გადახედვას, როცა აშკარა უსამართლობა და დარღვევა იკვეთება. განსაკუთრებით ბევრია პრეცედენტი საგადასახადო დავების კონტექსტში, სადაც საორგანიზაციო და ადამიანური ფაქტორები ხშირ შემთხვევაში პატიობენ ვადის დარღვევას.

 

არსებობს საქართველოს საერთო სასამართლოების პრეცედენტები ვადების აღდგენაზე:

თბილისის სააპელაციო სასამართლო, 14 თებერვალი 2023 (ადმ. პალატა): გადასახადის გადამხდელმა გვიან გაასაჩივრა საგადასახადო მოთხოვნა, რადგან გზის სარეაბილიტაციო სამუშაოების გამო გადაადგილება შეუძლებელი იყო – იგი ფიზიკურად ვერ მივიდა შეტყობინების მისაღებად და საჩივრის შესატანად. სააპელაციო სასამართლომ სრულად დააკმაყოფილა სარჩელი და დაადგინა, რომ დავების საბჭოს საჩივარი არსებითად უნდა განეხილა. სასამართლომ აღნიშნული გარემოება ცნო დაუძლეველ ძალად და საპატიო მიზეზად, რის საფუძველზეც ვადა აღუდგინა გადამხდელს. ეს პრეცედენტი ამ საქმეში გეოლოგისტიკური ბარიერის ანალოგიური შემთხვევაა – როცა ობიექტური პირობები (გზის ბლოკირება მაშინ, ამ შემთხვევაში საზღვარგარეთ ყოფნა და ბაზრობის დახურვა) აფერხებს პირს, ვადა უნდა აღდგეს.

 

თბილისის საქალაქო სასამართლო, 18 ოქტომბერი 2016 (ადმ. კოლეგია):

შემთხვევაში გადასახადის გადამხდელს საგადასახადო მოთხოვნის ბრძანება და შეტყობინება სხვადასხვა დროს მიუვიდა. მან ვადის განულების შესახებ არასწორი წარმოდგენის გამო დააგვიანა გასაჩივრება – ეგონა, რომ ვადა ჯერ კიდევ არ იყო ამოწურული, რადგან დოკუმენტები ეტაპობრივად ჩაბარდა და გაურკვევლობა გამოიწვია თარიღების თვლაში. საქალაქო სასამართლომ გადამხდელის სარჩელი დააკმაყოფილა, ბათილად ცნო დავების საბჭოს გადაწყვეტილება და ხაზი გაუსვა, რომ დოკუმენტების დაგვიანებით ჩაბარება, რაც გადასახადის გადამხდელისაგან დამოუკიდებელი მიზეზი იყო, არ უნდა აყენებდეს მას უარეს მდგომარეობაში. სასამართლომ დაადგინა, რომ მოთხოვნა და ბრძანება 5-დღიანი ინტერვალით ჩაბარდა და გადასახადის გადამხდელს შეცდომით ეგონა, ვადა არ იყო გავლილი, რაც სრულიად გამართლებული შეხედულება იყო იმ პირობებში. შესაბამისად, ვადა აღუდგინეს და საჩივრის არსებითი განხილვა დაავალეს. ეს პრეცედენტი პირდაპირ აცოცხლებს ამ სიტუაციაში არსებულ ანალოგიურ პრობლემას – ----- ორეტაპიანი და არასრული ინფორმირება ჰქონდა და თავს არადანაშაულებრივად მიიჩნევდა ვადის თვალსაზრისით.

 

საქართველოს უზენაესი სასამართლო, 6 ოქტომბერი 2016 (ადმ. პალატა, საქმე N ბს-770-762(კ15), „ინდმეწარმე ზ.გ-ს საქმე“): ამ საქმეში გადასახადის გადამხდელმა ვერ გაასაჩივრა საგადასახადო შემოწმების აქტის შედეგები, რადგან საგადასახადო მოთხოვნა შეასრულა (გადაიხადა) მანამ, სანამ საერთოდ შევა შემოწმების ბრძანება – ანუ დარღვეული იყო კანონით დადგენილი თანმიმდევრობა: ჯერ მოთხოვნა გააქტიურდა აღსრულებაში და მხოლოდ შემდეგ ჩაბარდა შემოწმების შედეგები. საქალაქო და სააპელაციო სასამართლოებმა თავდაპირველად არ დააკმაყოფილეს გადამხდელის სარჩელი ფორმალურად ვადაგასვლის გამო, თუმცა საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ საქმე სრულად გადაწია – გააუქმა ქვედა ინსტანციების გადაწყვეტილებები და ახალი გადაწყვეტილებით დააკმაყოფილა გადამხდელის სარჩელი.

 

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ საგადასახადო ორგანომ დაარღვია პროცედურა (შედეგების ბრძანება გადასახადის გადამხდელს გადასცა საგადასახადო მოთხოვნის შემდეგ და არა მანამდე) და ეს გარემოება შეაფასა „საპატიო მიზეზად“. განსაკუთრებით აღინიშნა, რომ ვადის გაშვება გადამხდელმა არაბრალეულად განახორციელა, რის გამოც მას ვადა აღუდგინდა და დავის განხილვა დაევალა შესაბამის ორგანოს. ეს პრეცედენტი კიდევ ერთხელ ადასტურებს პრინციპს: თუ ვადა გაიპარა ადმინისტრაციისვე შეცდომის ან რღვევის გამო, იგი უნდა აღდგეს და დარღვეული თანმიმდევრულობა გამოსწორდეს. ზ.გ.-ს საქმეც საგადასახადო სფეროს უკავშირდებოდა და აჩვენა, რომ საქართველოს უზენაესი სასამართლო მზად არის გააუქმოს ფორმალურობაზე დაფუძნებული უარები, როცა საქმის არსი სხვაგვარად მიუთითებს.

 

საქართველოს უზენაესი სასამართლო, 2019 წლის 17 იანვრის გადაწყვეტილება (ადმ. პალატა, ფინანსთა სამინისტროს საკასაციო საჩივარზე T.K.-ს საქმეზე): ამ პრეცენდენტშიც საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ძალაში დატოვა ქვედა ინსტანციების გადაწყვეტილებები, რომელთაც საპატიო მიზეზად ცნეს საგადასახადო ორგანოს მიერ დაშვებული ხარვეზი – კერძოდ, რომ გადასახადის გადამხდელს არ ჰქონდა დროულად მიღებული საჭირო ინფორმაცია. დადგინდა პრინციპი, რომ საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-10 ნაწილის „საფუძვლები შეიძლება იყოს მოსარჩელისაგან დამოუკიდებელი მიზეზი“, მათ შორის ადმინისტრაციის ინფორმირების ნაკლი ან სხვა ობიექტური ბარიერი. ეს ნიშნავს, რომ კანონმდებელი და სასამართლო სისტემა ერთხმად აღიარებს: თუ პირი კეთილსინდისიერად ცდილობდა თავის დაცვას, მაგრამ სისტემა თავად უშლიდა ხელს, ვადა უნდა აღდგეს.

 

ზემოთ მოყვანილი მაგალითები ქმნის მკაფიო სურათს:

საქართველოს სასამართლოებში უკვე გამყარებულია სტანდარტი, რომ ვადა არ წარმოადგენს აბსოლუტურ ბარიერს სამართლის არსზე გასვლისთვის. მართალია, სამართლებრივი გარკვეულობა მნიშვნელოვანი პრინციპია (ანუ საბოლოო გადაწყვეტილებები არ უნდა გადაიხედოს მარტივად მხოლოდ ვინმეს სურვილით), მაგრამ ამ პრინციპსაც აქვს გამონაკლისები, როცა საქმე უკანონო აქტს ეხება. როგორც სტრასბურგის სასამართლოც ამბობს, „საბოლოო გადაწყვეტილებების გადასინჯვა დაუშვებელია მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ ერთი მხარე არ ეთანხმება – ეს იქნებოდა სამართლებრივი გარკვეულობის დარღვევა, თუმცა, არ უნდა იქნას იგნორირებული სიტუაციები, სადაც სწორედ კანონიერების უზენაესობა მოითხოვს გადახედვას“.

 

საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს და შემოსავლების სამსახურის პრაქტიკა:

შიდა ადმინისტრაციულ დონეზეც კი არსებობს პრეცედენტები, სადაც ვადის მიუხედავად ახალი გარემოების საფუძველზე საქმე მიღებულია განსახილველად. მაგალითად:

შემოსავლების სამსახურის 2024 წლის 12 მარტის გადაწყვეტილება N 88786/1/2024 – საქმეში ახლად აღმოჩენილ გარემოებად ჩაითვალა შიდა აუდიტის მიერ 2015 წლის აუდიტის აქტში აღმოჩენილი, მაგრამ დაუსაბუთებელი კორექტირების მონაცემების წარმოდგენა, რის საფუძველზეც საჩივარი სრულად დაკმაყოფილდა და საქმე ხელახლა გაიხსნა. ამ გადაწყვეტილებაში უწყებამ აჩვენა, რომ თუნდაც გასვლოდა წლები, თუ აღმოჩნდა, რომ აუდიტში შეცდომა იყო (დაუსაბუთებელი კორექტირება), ისინი ცნობენ ამას ახალ გარემოებად და ანულებენ ძველ აქტს.

დავების საბჭოს 2024 წლის 11 მარტის გადაწყვეტილება N 92969/1/2024 – ახალ გარემოებად მიიჩნია მონიტორინგის დეპარტამენტის ახალი ოქმი, რომელმაც გამოავლინა ბუნდოვანი დაფინანსების წყარო; შედეგად განახლება დაშვებული იქნა – საბჭომ მოთხოვნა მიიღო და დაიწყო ხელახალი განხილვა. ეს მიუთითებს, რომ ისეთ შემთხვევაშიც კი, როცა ფორმალურად დრო გასულია, თუ ახალი დოკუმენტი წარმოჩნდება, საბჭო მზადაა მიღოს საქმე.

2023 წლის 19 დეკემბრის გადაწყვეტილება N 87154/1/2024 – ახალაღმოჩენილ გარემოებად წარმოდგენილ იქნა ბუღალტრული პროგრამიდან ამოღებული „ჩამოუხვედრელი“ გასავალი, რაც შეცვლიდა საგადასახადო ბრუნვას; საბჭომ საჩივარი სრულად დააკმაყოფილა და დავა განაახლა.

ასევე მრავალი ანალოგიური მაგალითი არსებობს (2024 წლის დასაწყისის N 87291/1/2024 ინტრაკომპანიის გადარიცხვის ფაქტზე – სრული განახლება; 2025 წლის იანვრის N 93615/1/2025 შიდა აუდიტის ანგარიში – სრულად დაკმაყოფილდა; 2024 წლის დეკემბრის №92008/1/2024 საბანკო ამონაწერის საფუძველზე შემცირებული ბრუნვა – ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა, განაცხადი მიღებული და განხილული და სხვა). ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ შემოსავლების სამსახურის პრაქტიკა არ არის უტყუარად მკაცრი ვადებისადმი, არამედ ითვალისწინებს რეალობას. განსაკუთრებით საგულისხმოა 2015 წლის 23 ივნისის გადაწყვეტილება N 22247, სადაც სამსახურმა თავდაპირველად უარი თქვა ვადაგადაცილებული საჩივრის განხილვაზე, მაგრამ საბოლოოდ სასამართლომ ეს გადაწყვეტილება გააუქმა და აღნიშნა, რომ გადასახადის გადამხდელს არ ჰქონდა ობიექტური შესაძლებლობა საჩივრის დროულად შეტანისა არასრული ინფორმირების გამო, რის გამოც სამსახურის ბრძანება გაუქმდა და განხილვა დაევალა.

ამის შემდეგ, პრაქტიკა განვითარდა: 2016 წლიდან შემოსავლების სამსახურმაც დაიწყო პრეცედენტული მიდგომა ვადების აღდგენის მიმართულებით საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მითითებების შემდეგ. მაგალითად, 2016 წლის 31 მაისის N 15328 გადაწყვეტილებით სამსახურმა, სავარაუდოდ, უკვე აღადგინა გადასახადის გადამხდელის საჩივრის ვადა, რამდენადაც ცნობილია, რომ მან საჩივარი არსებითად განიხილა, რაც მიუთითებს, რომ ვადაგადაცილება საპატიოდ ჩათვალა.

ანალოგიურად, 2022 წლის 29 ივნისის N 221 გადაწყვეტილებაში infohub-ის მონაცემებით აღინიშნა, რომ ეს გადაწყვეტილება წარმოადგენს „შემოსავლების სამსახურის დავის გადაწყვეტილებას“ და სავარაუდოდ, იქაც აღდგენილ იქნა გადასახადის გადამხდელის ვადა – რადგან მოხდა თავად დავის განხილვა გადაწყვეტილების სახით. ასევე, 2022 წლის 16 ივნისის N 15275 ბრძანებით შემოსავლების სამსახურმა საჩივარი ნაწილობრივ დააკმაყოფილა, ხოლო შემდგომში საბჭომ ეს გადაწყვეტილება ნაწილობრივ გააუქმა, რაც მიუთითებს, რომ შემოსავლების სამსახურმა საჩივარი განიხილა მიუხედავად ვადაგადაცილებისა (თორემ არსებით გადაწყვეტილებას არ გამოიტანდა). კერძოდ, სავარაუდოდ იმაზეც იყო საუბარი, რომ გადასახადის გადამხდელს სრულად არ მიეწოდა დროულად ინფორმაცია დარიცხვის საფუძვლების შესახებ და შემოსავლების სამსახურმა ამიტომ ჩათვალა ვადის დარღვევა საპატიოდ.

 

ასეთი მაგალითები მრავლად დაგროვდა 2020-2023 წლებში, მათ შორის პანდემიის დროის პრეცედენტებიც, სადაც შემოსავლების სამსახურმა გამოიყენა საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე10 ნაწილი და საჩივრები არსებითად განიხილა ვადაგადაცილების მიუხედავად. აღსანიშნავია, რომ ასეთი გადაწყვეტილებებიდან რამდენიმე არ გასაჩივრებულა ზემდგომ ინსტანციებში, რაც მიუთითებს მათ მდგრადობაზე და იმაზე, რომ ადმინისტრაცია ეთანხმება ამ პრაქტიკის ლეგიტიმურობას, თუმცა, იყო შემთხვევებიც, როცა საბჭომ უარი თქვა ვადის აღდგენაზე, მაგალითად ადრეულ წლებში, მაგრამ მოგვიანებით სასამართლოს პრაქტიკამ ეს მიდგომა დაასტაბილურა სამართლიანობის სასარგებლოდ.

 

უცხოური და საერთაშორისო დოქტრინა:

საქართველოს მართლმსაჯულების ეს მიდგომა სრულ თანხვედრაშია ევროპულ სამართლებრივ დოქტრინასთან. გერმანიის ადმინისტრაციულ სამართალში ცნობილია „Nichtiger Verwaltungsakt“ ცნება – ადმინისტრაციული აქტი, რომელიც თავდაპირველივე არარსებულია თავისი მძიმე ხარვეზის გამო (მაგალითად, სრულიად არაუფლებამოსილი ორგანოს მიერ გამოცემული, ან შეუსრულებელი, უკანონო მოთხოვნის შემცველი აქტი). ასეთი აქტი არც მოითხოვს გასაჩივრების ვადას, ვინაიდან ის უქმდება (არ წარმოშობს შედეგებს). საფრანგეთის ადმინისტრაციული სამართალიც იცნობს „akten inexistants“ კატეგორიას. მართალია, ეს შემთხვევა ოდნავ სხვაგვარია (აქტი გამოცემულია უფლებამოსილი ორგანოს მიერ, თუმცა უკანონოა), მაგრამ გერმანელ მეცნიერთა ნაშრომებშიც პირდაპირ აღნიშულია: პროცედურული ვადები არ შეიძლება იქცეს ადამიანის უფლებების შეზღუდვის იარაღად. თუ ფორმალობების დაცვის გამო ირღვევა სამართლიანობა, კანონმა უნდა დაიცვას პირი. იგივე დებულებაა ევროპული ადამიანის უფლებათა სასამართლოს პრაქტიკაში – სტრასბურგის სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ „კანონის დაპირების საპირისპირო გამოყენება“ დაუშვებელია. მაგალითად, საქმეში National & Provincial Building Society v. UK (1997) აღინიშნა, რომ თუ განმცხადებლები თვითონ ცდილობენ სისტემის სისუსტით სარგებლობას, მათი მოლოდინი ნაკლებად იქნება დაცული, მაგრამ თუ პირი კეთილსინდისიერია და უსისტემო სირთულეები შეექმნა, ის დაცვას იმსახურებს. ამ შემთხვევაში ----- აშკარად მოქმედებდა კეთილსინდისიერად – ის არ უარყოფდა თავისი მოვალეობის შესრულებას, უბრალოდ ვერ გაერკვა დროულად და არც სისტემა დახმარებია. შესაბამისად, ევროსასამართლოს სტანდარტით, უფლებათა ეფექტიანი დაცვის პრინციპი მოითხოვს მისთვის სამართლებრივი დაცვის უზრუნველყოფას, თუნდაც ფორმალური ვადა გავიდა.

ცალკე უნდა აღინიშნოს, რომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში არაერთხელ თქმულა: პროცედურულმა მოთხოვნებმა არ უნდა გაანადგუროს უფლებების შინაარსი. ეს ნიშნავს, რომ სასამართლო დავებში ხაზგასმით გამოიყურება სამართლიანი ბალანსი ერთი მხრივ სამართლებრივი გარკვეულობის პრინციპსა და მეორე მხრივ პირის ფუნდამენტურ უფლებას შორის, უსამართლობისგან თავი დაიცვას. ამ საქმეში ეს ბალანსი აშკარად დაირღვა თავდაპირველ ეტაპზე, და ახლა სასამართლოს მოეთხოვება მისი აღდგენა – ანუ პრიორიტეტი მიანიჭოს კანონის უზენაესობას და საქმის არსებით გამართლებას, ვიდრე მოძველებულ ვადებს, რომლებმაც თავის ფუნქცია დაკარგა.

 

VII. „სოციალური წრიული გადაჭრის“ მცდელობები და დამატებითი კონტექსტი:

----- შემთხვევამ ნათლად წარმოაჩინა, როგორ შეიძლება მოქალაქე მოხვდეს „სოციალურ წრეში“, როცა იგი ცდილობს გაიტანოს საკუთარი სიმართლე სისტემაში. მას შემდეგ, რაც 2023 წლის აგვისტოში მისი საჩივარი ფორმალური მიზეზით არ განიხილეს, ----- სცადა ალტერნატიული გზებით ეძია სამართლიანობა. კერძოდ, 2024 წლის განმავლობაში:

- მან მიმართა შემოსავლების სამსახურის სამსახურებრივი მონიტორინგის დეპარტამენტს, რათა შიდა კონტროლის მექანიზმით აღმოჩენილიყო თანამშრომელთა მხრიდან კანონდარღვევები (ინვენტარის გაუთვალისწინებლობა, არამართლზომიერი დაბეგვრა, ეთიკის ნორმების დარღვევა და ა.შ.). ამ მიმართვაში, ----- წარმომადგენელი მიუთითებდა ყველა არსებით დარღვევაზე. მონიტორინგის დეპარტამენტმა დაიწყო მოკვლევა; წინამდებარე საქმეში ცნობილი გახდა, რომ მონიტორინგის მასალებში დაფიქსირდა რიგი იმ გარემოებათაგანი, რომლებზეც დავა აქვს გადასახადის გადამხდელს, თუმცა შედეგების რეალიზაცია დროულად არ მომხდარა. ----- აცნობეს, რომ მოკვლევა მიმდინარეობს, მაგრამ საბოლოო ოფიციალური რეაგირება გაიწელა. შედეგად, ----- ელოდებოდა შიდა გამოძიების დასკვნას. ეს ერთგვარი „წრიული“ მარშრუტი გახდა – ის ცდილობდა პრობლემის გადაწყვეტას სისტემის შიგნით, რითაც დაკარგა დრო, მაგრამ ამავე დროს დააგროვა დამატებითი მტკიცებულებები (მაგალითად, მონიტორინგის შუალედური დასკვნები).

 

- ----- ასევე მიმართა საქართველოს ბიზნესომბუდსმენის აპარატს – როგორც მცირე მეწარმემ, რომლის უფლებებიც შეიძლება დაზიანებული იყო. 2024 წლის 27 ნოემბრით დათარიღებული წერილით მისი წარმომადგენელი ომბუდსმენს დეტალურად მოუთხრობდა საქმის ვითარებას და ითხოვდა შეჯახების გადაჭრაში დახმარებას. ბიზნესომბუდსმენის მხრიდან ----- წერილს მოჰყვა გარკვეული კომუნიკაცია შემოსავლების სამსახურთან, თუმცა საბოლოო გადაწყვეტილება მაინც უწყების ხელში რჩებოდა. მნიშვნელოვანია, რომ ამ პერიოდში (2024 წლის მიწურულს) ----- უკვე გადაცილებული ჰქონდა სასამართლოში მიმართვის კანონით განსაზღვრული ვადებიც (თუ კი რაიმე საბოლოო ადმინისტრაციული აქტი ითვლებოდა, მაგალითად 31 აგვისტოს საბჭოს უარი). იგი ფაქტობრივად ცდილობდა სამართლის პოვნას სასამართლოსგარეშე მექანიზმებით – რაშიც ხედავდა უფრო მსუბუქ და მეგობრულ გამოსავალს, თუმცა ეს გზა არ აღმოჩნდა საკმარისი. ბიზნესომბუდსმენის აპარატმა გამოავლინა კეთილი ნება, მაგრამ მისი რეკომენდაციები სავალდებულო არ არის. ამით ----- კიდევ ერთხელ დარწმუნდა, რომ სამართლებრივი დავის ფორმალური განახლება აუცილებელი იყო.

 

პარალელურად, ----- შეატყობინა საკითხი საქართველოს სახალხო დამცველსაც (OMBudsman/Ombudsman), იმ იმედით, რომ შესაძლო დისკრიმინაციული ელემენტები (ენობრივი ბარიერისა და ეთნიკური უმცირესობის ფაქტორი) უფრო ფართო ადამიანის უფლებების ჭრილში განხილულიყო. სახალხო დამცველის აპარატმა მიიღო განცხადება და დაიწყო შესწავლა, განსაკუთრებით ენობრივი ხელმისაწვდომობის მხრივ. ეს იძლევა დამატებით არგუმენტს: თუ გამოძიებით დადასტურდა, რომ ----- უფლებრივი მდგომარეობა დაირღვა ენის სიმცირის გამო, ეს ფაქტორი შესაძლებელია სასამართლოს წარვუდგინოთ როგორც სანდო წყაროდან წამოსული დასკვნა. თუმცა, სახალხო დამცველის რეაგირების პროცედურაც დროს მოითხოვს და ვერ ანაცვლებს სასამართლოს გადაწყვეტილების ძალას.

 

ეს „სოციალური წრიული გადაჭრის“ მცდელობები ნათლად აჩვენებს, რომ ----- არ შერიგებია მის წინააღმდეგ გაცემულ უკანონო აქტებს – იგი ინტენსიურად ეძებდა სამართლიანობას სხვადასხვა არხებით. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ძალისხმევამ დრო შთანთქა, მას ორი მნიშვნელოვანი შედეგი აქვს:

(1) დაგროვდა ახალი მასალა და მხარეთა ოფიციალური პოზიციები, რამაც გააძლიერა მისი საქმე (მაგ. ბიზნესომბუდსმენისადმი წერილზე მიღებული პასუხებიდან ჩანს, რომ სამსახურის მხრიდან აშკარად არ იყო მყარი არგუმენტი წარმოდგენილი პასუხად);

(2) დადასტურდა, რომ სადავო აქტების ძალაში დატოვება იწვევს კერძო პირის უფლებების მუდმივ დარღვევას, რაც თავისთავად ახალ სოციალურ გარემოებადაც გამოდგება – კერძოდ, რაც მეტხანს რჩება ეს საკითხი გადაუჭრელი, მით მეტ ზიანს განიცდის ----- (როგორც ქონებრივს, ისე მორალურს).

სოციალური წრიული ბარიერი გულისხმობს, რომ როდესაც პირი სამართლიანობას ვერ აღწევს ერთი გზით, ის იწყებს სიარულს წრეზე – ერთი ინსტანციიდან მეორეში. ამ პროცესში სისტემა ზოგჯერ „ამუხრუჭებს“ ინდივიდის ბრძოლას. ამ ვითარებაში, მადლობა უნდა ვუთხრათ იმ ინსტიტუტებს, რომლებმაც ----- საქმე მაინც არ დაკარგეს ყურადღებიდან (მონიტორინგის დეპარტამენტი, ბიზნესომბუდსმენი, ომბუდსმენი), თუმცა საბოლოოდ სამართლიანი გადაწყვეტა მაინც სასამართლოსგან უნდა მოდიოდეს.

საქმის ამ მიმართულებამ წარმოაჩინა ასევე შეუთავსებლობა ფორმალურობის და სამართლიანობის შორის: ერთი მხრივ, ფორმალურად შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ „აღარაფერი აღარ გამოდის, ყველგან დრო გავიდა“, მაგრამ რეალურად, თვით სახელმწიფოს წარმომადგენელი ორგანოები (ბიზნესომბუდსმენი, სახალხო დამცველი) განაგრძობდნენ საქმის არსით დაინტერესებას, რაც მიუთითებს, რომ შინაგანად სისტემა აღიარებს – პრობლემა არსებობს და უგულებელყოფა არ ივარგებს.

ამრიგად, სოციალური წრიული გადაჭრის მცდელობებმა, მიუხედავად უშუალო გადაწყვეტის უქონლობისა, კიდევ უფრო გამოაკაშკაშა საქმის საფუძვლიანობა. ახლა სასამართლოს აქვს შესაძლებლობა, დახუროს ეს წრე და დაასრულოს გაურკვევლობა, მოექცეს საკითხი სამართლებრივ კალაპოტში და მიაღწიოს სამართლიან შედეგს.

 

VIII. დასკვნა და მოთხოვნა:

ზემოთ მიმოწერილ ფაქტობრივ და სამართლებრივ გარემოებათა ერთობლიობით ცხადად დასტურდება, რომ ----- საქმეში შექმნილმა ვითარებამ შეიწირა როგორც მისადმი კანონიერების პრინციპის დაცვა, ისე მასზე კონსტიტუციით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლება. საგადასახადო ორგანოს მიერ მიღებული აქტები – რომლებიც ფორმალურად საბოლოოდ ითვლება – რეალურად შეიცავს იმდენად მძიმე ხარვეზებს, რომ მათი კანონიერ ძალაში დატოვება მიუღებელია. ამ ხარვეზების ნაწილი უკავშირდება პირისაგან დამოუკიდებელ გარემოებებს (ენა, ინფორმირებასთან დაკავშირებული ნაკლებობა, პროცედურული შეცდომები), ხოლო ნაწილი – ორგანოს არაკანონიერ ქმედებებს (დაუდასტურებელი მონაცემებით გადასახადის დაკისრება, მტკიცებულებათა უგულებელყოფა).

ორივე ტიპის დარღვევა ამტკიცებს, რომ აუცილებელია საქმის ხელახალი განხილვა და რეალური ვითარების შესაბამისი ახალი გადაწყვეტილების მიღება.

ანალიზისა და მოყვანილი პრეცედენტების საფუძველზე, კანონიც და სამართლიანობაც ერთხმად ითხოვენ, რომ ----- მიეცეს შესაძლებლობა გაასაჩივროს მის მიმართ მიღებული აქტები, მიუხედავად იმისა, რომ საწყისმა ვადებმა ფორმალურად გადაიარა. მსგავსი ნაბიჯი არ იქნება სამართლებრივი გარკვეულობის დარღვევა – პირიქით, იგი იქნება უკანონობით დარღვეული სამართლის აღდგენა. ხაზგასასმელია, რომ მოცემულ შემთხვევაში არანაირი მესამე პირის კანონიერი ინტერესი არ ზიანდება იმით, თუ ეს აქტები გაუქმდება: საუბარია მხოლოდ მოსარჩელისა და სახელმწიფოს ურთიერთობაზე, სადაც სახელმწიფომ თავად ცნო (თუნდაც ლატენტურად, მონიტორინგის დასკვნებში და ბიზნესომბუდსმენის მიმოწერაში) თავისი გადაწყვეტის შეცდომიანობა.

 

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ახლად აღმოჩენილი გარემოებებისა და წარმოქმნილი სამართლებრივი საფუძვლების გათვალისწინებით, უნდა გაუქმდეს (ბათილად იქნეს ცნობილი) შემდეგი ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტები:

- შემოსავლების სამსახურის უფროსის 2023 წლის 23 მაისის №11407 ბრძანება;

- საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დავების განხილვის საბჭოს 2023 წლის 16 აგვისტოს №20223 ბრძანება;

- საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დავების განხილვის საბჭოს 2023 წლის 31 აგვისტოს №21457 ბრძანება;

- აუდიტის დეპარტამენტის 2023 წლის 10 ივლისის №041-53 საგადასახადო მოთხოვნა;

- შემოსავლების სამსახურის 2023 წლის 10 ივლისის №16624 ბრძანება;

- შემოსავლების სამსახურის 2023 წლის 29 ივნისის №801/7 საგადასახადო აქტი;

- შემოსავლების სამსახურის 2023 წლის 22 ივნისის №188461 სამართალდარღვევის ოქმი.

 

ასევე, თითოეულ ზემოაღნიშნულ აქტთან დაკავშირებული წარმოებიდან გამომდინარე გათვალისწინებული იყოს ყველა სამართლებრივი შედეგი – მათი ბათილად ცნობის შემთხვევაში, აღდგეს მხარეთა მდგომარეობა, რაც არსებობდა ამ აქტების მიღებამდე, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში, საქმის განმეორებითი განხილვისას იქნას გათვალისწინებული ამ საჩივარში გამოყოფილი გარემოებები და არგუმენტები.

ადმინისტრაციული ორგანოების ვალდებულებაა ემსახურონ კანონიერებასა და სამართლიანობას და არა ბრმად დაემორჩილონ და გააკერპონ ფორმალობები, თუ მისი გამოყენება ეწინააღმდეგება სამართლის საზრისს. ამ საქმეში სწორედ ასეთი მდგომარეობაა – ფორმალობამ დაჯაბნა სამართალი, რისი გამოსწორებაც ახლა საბჭოს გადაწყვეტის მიღმაა.

უნდა დაკმაყოფილდეს მოცემული მოთხოვნები და აღდგეს ----- დარღვეული უფლებები კანონისა და სამართლიანობის სრულ შესაბამისობაში.

 

დავების განხილვის საბჭო:

მხარეთა არგუმენტაციისა და წარმოდგენილი დოკუმენტაციის განხილვის შემდეგ საბჭომ მიიჩნია, რომ საჩივარი არ უნდა დაკმაყოფილდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:

საგადასახადო კოდექსის 299-ე მუხლის მე-4, მე-6 და მე-7 ნაწილების თანახმად:

4. პირს უფლება აქვს, გაასაჩივროს საგადასახადო ორგანოს გადაწყვეტილება მისი ჩაბარებიდან 30 დღის ვადაში.

6. 30-დღიანი ვადის გასვლის შემდეგ დავის დაწყება დასაშვებია ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოებების ან მტკიცებულებების საფუძვლით.

7. ახლად აღმოჩენილად ან ახლად გამოვლენილად ჩაითვლება ისეთი გარემოებები ან მტკიცებულებები, რომლებიც მომჩივანმა არ იცოდა და არ შეეძლო სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე და რომელთა დროულად წარდგენა გამოიწვევდა მომჩივნისათვის ხელსაყრელი გადაწყვეტილების მიღებას.

საგადასახადო კოდექსის 308-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში დავის განახლება დასაშვებია მხოლოდ ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოების შემთხვევაში, გადაწყვეტილების მიღებიდან 6 წლის ვადაში.

მომჩივნის მითითებით:

- ახალი გარემოებებია შიდა აუდიტის დასკვნები და დუმილი. შიდა აუდიტის სამსახურის მიერ, სამსახურებრივი მონიტორინგის დეპარტამენტის მიერ და ბიზნესომბუდსმენთან კონსულტაციის შედეგად, დადგინდა, რომ არ არსებობდა ეკონომიკური საქმიანობა, ინვენტარიზაციამ დარღვევა ვერ დაადგინა და გადასახადი დარიცხულია სუბიექტური ინტერპრეტაციისა და მორალური ტრადიციის აღრევის საფუძველზე. საეჭვო გარემოებებს, საქმეზე გაცემული წერილებიც მიანიშნებს ან არაფრისმთქმელი პასუხებით, ან დუმილით, რაც არსებითად აღიარებად უნდა ჩაითვალოს;

- ახალ გარემოებებს წარმოადგენდა ინვენტარიზაციის შედეგად დადასტურებული ფაქტები და სხვა ახალი მტკიცებულებები, რომლებიც თავდაპირველი გადასახადის დარიცხვისას არ ყოფილა გათვალისწინებული. კერძოდ, 2025 წლის თებერვალში წარდგენილ საჩივრებში მომჩივანმა მიუთითა, რომ ინვენტარიზაციის ახალმა შედეგებმა ცხადყო მნიშვნელოვანი ფაქტი: მას დასაწყობებული საქონელი არ გაუყიდია და არც რეალიზაცია დაფიქსირებულა. შემოსავლების სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტის დასკვნაშიც დადასტურდა, რომ რეალიზაცია არ განხორციელებულა;

- მიუხედავად იმისა, რომ გადასახადის გადამხდელმა შესაძლოა იცოდა, რომ თავად არ ახორციელებდა რეალიზაციას, მან არ იცოდა და ვერ ეცოდინებოდა იმ დოკუმენტური მტკიცებულებების შესახებ, რომელიც შემოსავლების სამსახურმა შემდგომში მოიპოვა და რაც მის სიტყვებს ადასტურებდა. მაგალითად, ინვენტარიზაციის ოფიციალური დასკვნა – ეს არის ახალი მტკიცებულება, რომელიც ადრე არ არსებობდა საქმის მასალებში;

- ახალი გარემოება უკავშირდება იმ გარემოების დაზუსტებას, რომ ----- პირად ანგარიშებზე ასახული თანხები უკავშირდებოდა ოჯახის პირად მოვლენებს და არ იყვნენ დაკავშირებული ეკონომიკურ საქმიანობასთან. მართალია, ----- ამაზე მიუთითებდა თავიდანვე თავის განმარტებაში, მაგრამ ახალ გარემოებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ ის დამატებითი დოკუმენტაცია და მტკიცებულება (მაგალითად, მამის გარდაცვალების მოწმობა, ქელეხის ხარჯების დამადასტურებელი დოკუმენტები, ოჯახის წევრების ჩვენებები), რომლებიც მოგვიანებით წარმოადგინა მოსარჩელემ. აღნიშნული დამატებითი მტკიცებულებები გამოიკვეთა საქმის გადახედვის მომენტისთვის და აუცილებლად ექცევა ყურადღების ცენტრში, ვინაიდან ისინი ძირეულად ცვლიან შეფასებას: თუ საწყის კვლევაში შეიძლებოდა საგადასახადო ორგანოს ჰგონებოდა, თითქოს ----- აქვს დაუბეგრავი შემოსავალი, ახლა ცხადდება, რომ ეს ასე არ არის და ეს თანხები გადასახადის ობიექტს არ წარმოადგენდა. ეს გარემოებაც თავისთავად ახალაღმოჩენილად შეგვიძლია შევაფასოთ;

- ----- წარმომადგენელმა მოიპოვა ასევე კორესპონდენციების არქივი და აუდიტის შიდა კომუნიკაციიდან გარკვეული ცნობები. მაგალითად, გაირკვა, რომ 2023 წლის აპრილსა და აგვისტოში ----- მხრიდან არაერთი წერილი გაიგზავნა შემოსავლების სამსახურში მოთხოვნადი ინფორმაციის მისაღებად (ინვენტარიზაციის აქტის ასლები, გამოთვლების ცხრილი და სხვა), თუმცა არც ერთ მათგანზე არ მიუღია პასუხი. ეს არქივი მიუთითებს, რომ მოსარჩელე ცდილობდა საკუთარი უფლებების დაცვას ჯერ კიდევ იმ დროიდანვე, მაგრამ ადმინისტრაცია მას საჭირო ინფორმაციას არ აწვდიდა. აღნიშნული ფაქტი არის მნიშვნელოვანი ახალი გარემოება, რომელიც ადასტურებს, რომ ვადის გაშვება ----- მხრიდან არ ყოფილა პასიურობის შედეგი – პირიქით, ის აქტიურად ეძებდა სამართლებრივ ინფორმაციას და დახმარებას, მაგრამ თავად ადმინისტრაციის ქცევამ შეუშალა ხელი, რაც შემდეგ ვადაგასვლის მიზეზადაც იქცა;

- ახლად აღმოჩენილ გარემოებად შეიძლება ჩაითვალოს ის, რომ საგადასახადო ორგანომ უარყოფითი შედეგის მქონე ინვენტარიზაცია დამალა და ფორმალურად არც გაითვალისწინა. აღნიშნული ფაქტი თავიდანვე რომ ყოფილიყო ასახული საბოლოო აქტში, ალბათ არც განხორციელდებოდა შემდგომი არამართლზომიერი ნაბიჯები (მოგების ხელოვნურად დათვლა და პირადი ანგარიშების ამონაწერზე გადასახადის დაკისრება). ახალი გარემოება აქ იმაში მდგომარეობს, რომ მხოლოდ საჩივრის პროცესში (და შემდგომში, მონიტორინგის ფარგლებში) დადასტურდა – თვით საგადასახადო ორგანოს შიდა კომუნიკაციით – ინვენტარიზაციის შედეგების უგულებელყოფა. ეს ეყრდნობა ახლად მოპოვებულ ინფორმაციას, რომელიც ----- წარმომადგენლის მოთხოვნებით იქნა გამოკვეთილი (my.gov.ge პორტალით გაგზავნილი წერილებით, რაზეც პასუხი არ გაეცა);

- ----- არის ეთნიკური აზერბაიჯანელი, მცხოვრები ქვემო ქართლის რეგიონში (-----), რომელიც ქართულენოვან სამართლებრივ სივრცეში მეტწილად მოწყვეტილია. მისი ენობრივი უნარები ქართულში A2 დონეზეა შეზღუდული, ხოლო ბიზნეს-საკანონმდებლო ტერმინოლოგიის გაგება მისთვის განსაკუთრებულ სირთულეს წარმოადგენდა. ამ გარემოებამ გამოიწვია ფსიქოლოგიური ბარიერი – როცა მან მიიღო საგადასახადო მოთხოვნა, რომლის შინაარსიც ვერ გაეგო, მისთვის დამთრგუნველიც კი იყო აზრზე მოსვლა, რა უნდა ექნა. ამ შემთხვევაში -----, მართალია, გადადგა ნაბიჯები საჩივრის მოსამზადებლად, მაგრამ გარკვეული დრო დაკარგა იმ შინაგანი ეჭვების და მორიდების გამო, რაც გაუჩნდა. ასეთი წვდომის ქვეცნობიერი ბარიერი განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლს თამაშობს მოწყვლადი ჯგუფებისთვის. სამართლებრივი კუთხით, ეს გარემოება შესაძლოა არ იყოს „ფაქტი“, რომელიც დოკუმენტურად შეიძლება წარმოდგენილი, მაგრამ ახალი აღმოჩენილი გარემოების სახით საჩივრის განხილვისას არაერთი პრეცედენტი ცნობს პირის ფსიქოლოგიურ მდგომარეობას და საგნობრივ შეუგნებლობას საპატიო გარემოებად;

 

საბჭო ყურადღებას ამახვილებს საქმის გარემოებებზე, მხარეთა არგუმენტაციაზე და აღნიშნავს, რომ არგუმენტები ეკონომიკური საქმიანობიდან მიღებული შემოსავლების არარსებობაზე, ენობრივი ბარიერით გამოწვეულ პრობლემაზე და გადასახადის გადამხდელის ავტორიზებული გვერდის მეშვეობით გასაჩივრებული დოკუმენტის გახსნის პერიოდის საეკლესიო დღესასწაულებზე დამთხვევასთან დაკავშირებით მითითებული იყო აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნასა და შემოსავლების სამსახურის 31.08.2023 წლის N 21457 ბრძანების თაობაზე 11.09.2023 წელს საბჭოში წარმოდგენილ საჩივარშიც, რაც ასახულია საბჭოს 06.10.2023 წლის N 20810/2/2023 გადაწყვეტილებაში.

 

აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნასთან დაკავშირებით საჩივარი საგადასახადო კოდექსის 301-ე მუხლის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე განუხილველად დარჩა შემოსავლების სამსახურის 31.08.2023 წლის N 21457 ბრძანებით. აღნიშნული გადაწყვეტილება ძალაში დარჩა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან არსებული დავების განხილვის საბჭოს 06.10.2023 წლის N 20810/2/2023 გადაწყვეტილებით. აღნიშნულ გადაწყვეტილებაში მითითებულია გადაწყვეტილების გასაჩივრების ვადა და წესი.

 

საგადასახადო კოდექსის 305-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, მომჩივანს უფლება აქვს, დავების განხილვის საბჭოს გადაწყვეტილება მისი ჩაბარებიდან 20 დღის ვადაში გაასაჩივროს სასამართლოში.

 

ვინაიდან საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში განხილულია აუდიტის დეპარტამენტის 10.07.2023 წლის N 041-53 საგადასახადო მოთხოვნის გასაჩივრების ვადის დარღვევის საკითხი და მიღებულია საბჭოს 06.10.2023 წლის N 20810/2/2023 გადაწყვეტილება, რომელიც საჩივრდება სასამართლოში, აღნიშნულიდან გამომდინარე, მომჩივნისგან დამოუკიდებელი მიზეზით ვადის დარღვევის გამოწვევის საკითხის შეფასება განეკუთვნება სასამართლოს განსჯად საკითხს.

 

საქმის გარემოებების და მომჩივნის არგუმენტების გათვალისწინებით, საბჭოს მიაჩნია, რომ გადასახადის გადამხდელის მიერ მითითებული გარემოებები არ წარმოდგენს ისეთ გარემოებებს ან მტკიცებულებებს, რომელიც მომჩივანმა არ იცოდა და არ შეიძლებოდა სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე და რომლის წარდგენა გამოიწვევდა მომჩივნისათვის ხელსაყრელი გადაწყვეტილების მიღებას.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საბჭოს მიაჩნია, რომ არ არსებობს ახლად აღმოჩენილი გარემოების გამო დავის განახლების და დავის დაწყების საფუძველი, შემოსავლების სამსახურის 06.03.2025 წლის N 3916 ბრძანება მართლზომიერია და არ არსებობს მისი გაუქმების საფუძველი.

 

საბჭომ იხელმძღვანელა საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 304-ე მუხლის პირველი ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით და გადაწყვიტა:

 

1. საჩივარი არ დაკმაყოფილდეს;

2. გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს თბილისის საქალაქო სასამართლოში (თბილისი, დავით აღმაშენებლის ხეივანი N 64) ამ გადაწყვეტილების მომჩივნისთვის ჩაბარებიდან 20 კალენდარული დღის ვადაში.

 

დავის საგანი

უარი ახლად აღმოჩენილი გარემოებების საფუძველზე საგადასახადო დავის დაწყებაზე და განახლებაზე.

გადამხდელი ითხოვს გაუქმდეს (ბათილად იქნეს ცნობილი) შემდეგი ინდივიდუალური ადმინისტრაციული აქტები:

 

ფაქტობრივი გარემოება:

საგადასახადო კოდექსის 70-ე მუხლის საფუძველზე მოთხოვნილი ინფორმაცია/დოკუმენტაციის წარმოუდგენლობის გამო, მომჩივანს, აუდიტის დეპარტამენტის საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმით, შეეფარდა საგადასახადო კოდექსის 279-ე მუხლით გათვალისწინებული სანქცია. საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმი გასაჩივრდა შემოსავლების სამსახურში. საჩივარი არ დაკმაყოფილდა.

საგადასახადო შემოწმების შედეგებზე შედგენილი აუდიტის დეპარტამენტის კამერალური საგადასახადო შემოწმების აქტის საფუძველზე გადასახადის გადამხდელს წარედგინა ამავე დეპარტამენტის საგადასახადო მოთხოვნა, რაც გასაჩივრდა შემოსავლების სამსახურში. შემოსავლების სამსახურის ბრძანებით საჩივარი დარჩა განუხილველი.

მომჩივანმა შემოსავლების სამსახურში წარადგინა საჩივარი და მოითხოვა ახლად აღმოჩენილი/გამოვლენილი გარემოების საფუძველზე დავის განახლების დაწყება აუდიტის დეპარტამენტის საგადასახადო სამართალდარღვევის ოქმის და საგადასახადო მოთხოვნის თაობაზე.

საჩივარზე დადგენილი ხარვეზის შესახებ წერილში მომჩივანს მიეთითა, რომ საჩივრიდან არ ირკვევა მოთხოვნის არსი და საჩივარს არ ერთვის გასაჩივრებული გადაწყვეტილების ან მის გამოცემასთან დაკავშირებული დოკუმენტის ასლი .

 

გადაწყვეტილება:

მომჩივანი ვალდებულია, დაამტკიცოს, რომ კონკრეტული გარემოება, რომელსაც იგი ემყარება დავის დაწყების/განახლების მოთხოვნისას, ახლად აღმოჩენილი ან ახლად გამოვლენილი გარემოებაა და აღნიშნული გარემოების შესახებ არ იცოდა და არ შეეძლო სცოდნოდა მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილების მიღებამდე. ვინაიდან საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სისტემაში განხილულია აუდიტის დეპარტამენტის საგადასახადო მოთხოვნის გასაჩივრების ვადის დარღვევის საკითხი და მიღებულია საბჭოს გადაწყვეტილება, რომელიც საჩივრდება სასამართლოში, აღნიშნულიდან გამომდინარე, მომჩივნისგან დამოუკიდებელი მიზეზით ვადის დარღვევის გამოწვევის საკითხის შეფასება განეკუთვნება სასამართლოს განსჯად საკითხს. საბჭოს მიაჩნია, რომ არ არსებობს ახლად აღმოჩენილი გარემოების გამო დავის განახლების და დავის დაწყების საფუძველი, შემოსავლების სამსახურის ბრძანება მართლზომიერია და არ არსებობს მისი გაუქმების საფუძველი.

 

დასაბუთება:

შემოსავლების სამსახურის დავების განხილვის საბჭო გადაწყვეტილების დასაბუთებისას ეყრდნობა საქართველოს საგადასახადო კოდექსის შემდეგ ნორმებს: 305 (2).