ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმე „ჭანკოტაძე საქართველოს წინააღმდეგ“

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს

მეოთხე სექციის

გადაწყვეტილება

საქმეზე ჭანკოტაძე საქართველოს წინააღმდეგ

 

(საჩივარი № 15256/05)

 

სტრასბურგი

 

2016 წლის 21 ივნისი

 

საბოლოო გახდა

12/09/2016

ეს გადაწყვეტილება საბოლოო გახდა კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად. წინამდებარე გადაწყვეტილება შესაძლოა დაექვემდებაროს რედაქციულ შესწორებას.

 

საქმეზე ჭანკოტაძე საქართველოს წინააღმდეგ

 

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (მეოთხე სექცია) პალატამ, შემდეგი შემადგენლობით:

ანდრაშ შაიო თავმჯდომარე,

ვინსენტ ა. დე გაეტანო

ბოსტიან მ. ზუპანჩიჩი

ნონა წოწორია

პაულო პინტო დე ალბუკერკე

ეგიდიუს კურისი

გაბრიელე კუშკო-შტადლმეიერი, მოსამართლეები

და მარიალენა ცირლი, სექციის განმწესრიგებელი

2016 წლის 17 მაისს გამართული დახურული თათბირის შემდეგ

გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც იმავე დღეს იქნა მიღებული:

პროცედურა

1. საქმის წარმოება დაიწყო საქართველოს მოქალაქის ზურაბ ჭანკოტაძის („მომჩივანი“) მიერ ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კონვენციის („კონვენცია") 34-ე მუხლის შესაბამისად საქართველოს წინააღმდეგ 2005 წლის 12 მარტს სასამართლოში შეტანილი (№ 15256/05) საჩივრის საფუძველზე.

2. მომჩივანს წარმოადგენდა ბ-ნი გ. სვანიძე („პირველი წარმომადგენელი“) და ბ-ნი ა. ბარამიძე („მეორე წარმომადგენელი“), ადვოკატები, რომლებიც თბილისში საქმიანობენ. საქართველოს მთავრობას („მთავრობა") წარმოადგენდა სახელმწიფო წარმომადგენელი იუსტიციის სამინისტროდან, ბ-ნი ლ. მესხორაძე.

3. კერძოდ, მომჩივანი აცხადებდა, რომ მისი წინასწარი პატიმრობის პერიოდი იყო უკანონო, ხოლო მისი სისხლისსამართლებრივი დევნა – უსამართლო, რითაც ირღვეოდა შესაბამისად კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი. იგი ასევე აცხადებდა, რომ მის წინააღმდეგ წამოწყებული სისხლის სამართლის საქმე და მისი წინასწარი პატიმრობა გამოწვეული იყო არამართლზომიერი ფარული მოტივებით, რითაც დაირღვა კონვენციის მე-18 მუხლი.

4. საჩივრის შესახებ მთავრობას ეცნობა 2008 წლის 16 სექტემბერს.

5. მომჩივანმა და მთავრობამ წარმოადგინეს თავიანთი წერილობითი პოზიცია საჩივრის მისაღებობასთან და არსებით მხარესთან დაკავშირებით.

6. 2012 წლის 1 ნოემბერს, მას შემდეგ, რაც მხარეებმა სასამართლოს წარუდგინეს წერილობითი არგუმენტები საქმის მისაღებობასთან და არსებით მხარესთან, ასევე კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენებასთან დაკავშირებით, მომჩივნის მეორე წარმომადგენელმა ბ-ნ ა. ბარამიძემ სასამართლოს აცნობა, რომ ის ვეღარ იქნებოდა მისი კლიენტის წარმომადგენელი საქართველოს იუსტიციის მინისტრის მოადგილედ მისი დანიშვნის გამო.

ფაქტები

I. საქმის გარემოებები

7. მომჩივანი დაიბადა 1952 წელს და ცხოვრობს თბილისში.

8. მომჩივანი იყო საქართველოს სამოქალაქო ავიაციის სააგენტოს (შემდგომში – "სააგენტო") თავმჯდომარე 2002 წლის 12 მარტიდან 2004 წლის 13 მარტამდე, სანამ თანამდებობიდან გადადგებოდა. სააგენტო არის საჯარო სამართლის იურიდიული პირი.

A. ზოგადი ინფორმაცია საქმის შესახებ – 2003 წლის 10 იანვრის საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება

9. 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებაში, რომელიც გამოტანილ იქნა საქმეზე შპს „აირზენა საქართველოს ავიახაზები" პარლამენტისა და ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სამინისტროს წინააღმდეგ, საკონსტიტუციო სასამართლომ განაცხადა, რომ არაკონსტიტუციური იყო იურიდიული ტერმინის „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“ (რეგულირების საფასური) გამოყენება, რომელიც სხვადასხვა შესაბამის სამართლებრივ აქტში გვხვდებოდა, კერძოდ, 2001 წლის 20 ივლისის კანონში ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სფეროს სახელმწიფო მართვისა და რეგულირების წესის შესახებ („რეგულირების შესახებ კანონი“) და ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის 2001 წლის 28 დეკემბრის №109 და №110 ბრძანებებში (იხ. ქვემოთ 59-ე‑მე-80 პარაგრაფები).

10. საკონსტიტუციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ ზემოთ ხსენებული „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“, რომელიც „რეგულირების შესახებ კანონის“ მე-9 მუხლის მე-5 პუნქტით გათვალისწინებულ სავალდებულო გადასახადს წარმოადგენდა, ზუსტად რომ ვთქვათ, არც გადასახადი იყო და არც მოსაკრებელი. თუმცა, კონსტიტუციის 94-ე მუხლი მხოლოდ ამ ორი უკანასკნელი სახეობის სავალდებულო გადასახადს აღიარებს, რომლებიც სახელმწიფო ბიუჯეტში გადაიხდება. გარდა ამისა, გადასახადებისა და მოსაკრებლებისგან განსხვავებით, რეგულირების საფასურის გადახდა ხდებოდა არა სახელმწიფო ან ადგილობრივი ბიუჯეტში, არამედ პირდაპირ სააგენტოსთვის. საკონსტიტუციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ აღნიშნულ გარემოებებში საფასური წარმოადგენდა გადასახადის განსაკუთრებულ ფორმას, რომელიც იყო სავალდებულო გადასახადი და რომელიც ატარებდა, როგორც ტრადიციული მოსაკრებლის (რომლის გადახდაც ხდება მომსახურების გაწევის ან უფლების მინიჭების სანაცვლოდ), ისე გადასახადის (რომლის გადახდაც ხდება შესაბამისი ორგანოს ყოველწლიური შემოსავლის მიხედვით) ნიშნებს.

11. მოპასუხე მხარე - პარლამენტი და ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სამინისტრო, საკონსტიტუციო სასამართლოს წინაშე აცხადებდნენ, რომ არსებობდა სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების გარკვეული სავალდებულო საფასურის საჭიროება, ვინაიდან სააგენტოს არ შეეძლო ხელშეკრულების გაფორმება სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებთან. საკონსტიტუციო სასამართლომ არ გაითვალისწინა ეს არგუმენტი და მიუთითა, რომ სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირება ნიშნავდა ხელისუფლების ორგანოს მიერ მომსახურების გაწევას ამ მომსახურების საფასურის გადახდის სანაცვლოდ. ასეთი ურთიერთობების წარმოშობა შესაძლოა მომხდარიყო მხოლოდ ორმხრივი ხელშეკრულების ფარგლებში, რომელსაც ნებაყოფილობით აფორმებენ მხარეები. აქედან გამომდინარე, ხელისუფლების ორგანოს მიერ მომსახურების სანაცვლოდ მიღებულ საფასურს უნდა ჰქონდეს ხელშეკრულების საფუძველზე შესრულებული სამუშაოდან მიღებული შემოსავლის ფორმა „საჯარო სამართლის იურიდიული პირების შესახებ" კანონის მე-13 მუხლის დ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად.

12. საკონსტიტუციო სასამართლომ დამატებით აღნიშნა, რომ მოსარჩელე, კერძო ავიაკომპანია, რა თქმა უნდა, ვერ განახორციელებდა თავის საქმიანობას სააგენტოს მიერ გაწეული სატრანსპორტო მომსახურების გარეშე. თუმცა, მომსახურების არჩევის თავისუფლების პრინციპის გათვალისწინებით, გარდაუვლად აუცილებელი მომსახურებაც კი მხარეებს შორის ნებაყოფლობითი შეთანხმებით უნდა წესრიგდებოდეს. ამგვარად, საკონსტიტუციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ სადავო საკითხის ასე გადაწყვეტით, მომავალში მოხდებოდა ისეთი სიტუაციების თავიდან აცილება, როდესაც ასეთი მნიშვნელოვანი ოდენობის გადასახდელი დაწესებული იქნა ცალმხრივად ხელისუფლების ორგანოს მიერ, შესაბამისი საწარმოების სრული იგნორირების პირობებში. საკონსტიტუციო სასამართლომ ხაზი გაუსვა იმ ფაქტს, რომ კონსტიტუციის დებულებებსაც კი არ შეეძლო ხელი შეეშალა სამოქალაქო ავიაციის მარეგულირებელი ხელისუფლების ორგანოსთვის გაეფორმებინა ხელშეკრულება კერძო საწარმოსთან, რომელშიც განსაზღვრული იქნებოდა ხელშეკრულებით გათვალისწინებული მომსახურების პირობები და წესები.

13. საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მისი 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება ამოქმედდებოდა 2003 წლის 1 აპრილს.

B. სისხლის სამართალწარმოება მომჩივნის წინააღმდეგ

14. 2004 წლის 13 თებერვალს, დაიწყო სისხლის სამართალწარმოება ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სამინისტროს, სააგენტოსა და სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული სამოქალაქო ავიაციის ორი კომპანიის თანამშრომლების წინააღმდეგ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების ფაქტზე; ამ თანამშრომლების ვინაობა არ იქნა დასახელებული. აღნიშნული გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა იმ ინფორმაციის საფუძველზე, რომლის მიწოდებაც მოხდა „ჟურნალისტური გამოძიების ორგანიზაციის მიერ, რომელიც კორუფციის საქმეს იკვლევდა“.

15. 2004 წლის 16 მარტს, საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ ბრალი წაუყენა მომჩივანს სამსახურებრივი უფლებამოსილების არაერთგზის ბოროტად გამოყენებაში სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და მესამე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე. კერძოდ, მას ბრალად ედებოდა სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობაზე ყოფნისას 2003 წლის 28 მარტსა და 13 აგვისტოს სამ სამოქალაქო ავიაციის კომპანიასთან, კერძოდ, „საქაერონავიგაციასთან“, „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტთან“ და „Air-GP-Georgia“-სთან სამოქალაქო-სამართლებრივი ხელშეკრულებების გაფორმება, რომლის თანახმადაც, აღნიშნულმა კომპანიებმა სააგენტოსთვის „საქმიანობის რეგულირებასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების საფასურის“ ყოველთვიური გადახდის ვალდებულება აიღეს (მომსახურების საფასური). შესაბამისად, 2003 წლის აპრილიდან სექტემბრამდე პერიოდში სააგენტომ 600 000 ლარი (დაახლოებით 280 000 ევრო) მიიღო. გამომძიებლის თანახმად, მომჩივნის ქმედება სიტყვების - „საქმიანობის რეგულირებასთან დაკავშირებით გაწეული მომსახურების საფასური“ (შემდგომში „მომსახურების საფასური“) - გამოყენებისას ნიღბავდა იმას, თუ რეალურად რასაც წარმოადგენდა მანამდე არსებული „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“, რომელიც არის იურიდიულ ტერმინი და ვალდებულება, რომელიც არაკონსტიტუციურად იქნა ცნობილი 2003 წლის 1 აპრილს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის შემდეგ (იხ. ზემოთ მე-13 პარაგრაფი).

16. მომჩივანს ასევე ბრალად ედებოდა 2003 წლის 25 ნოემბერს №1 ბრძანების გამოცემა და მისთვის უკუძალის მინიჭება, რაც ასევე წარმოადგენდა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების დარღვევას (იხ.ქვემოთ 81-ე პარაგრაფი). აღნიშნულმა ბრძანებამ სააგენტოს საშუალება მისცა „საქაერონავიგაციისა“ და „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტისთვის“ რეგულირების საფასურის სახით 134 609 ლარის (დაახლოებით 64 000 ევრო) გადახდა დაეკისრებინა 2003 წლის 1 ოქტომბრიდან 5 დეკემბრამდე პერიოდში.

17. ამგვარად, საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების სამართლებრივი შედეგებისთვის განზრახ გვერდის ავლით, მომჩივანმა „იმოქმედა არამართლზომიერად და აქედან გამომდინარე ჩაიდინა უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება.“

18. მომჩივანი დააკავეს 2004 წლის 16 მარტს. მას ბრალი წაუყენეს 2004 წლის 17 მარტს, მაგრამ მან ბრალი არ აღიარა.

1. წინასასამართლო პროცესი

19. 2004 წლის 19 მარტს, თბილისის პირველი ინსტანციის კრწანისი-მთაწმინდის რაიონულმა სასამართლომ (შემდგომში - „კრწანისი-მთაწმინდის სასამართლო“) წარმოებაში მიიღო საქართველოს მთავარი პროკურატურის საჩივარი და მომჩივანს სამი თვით პატიმრობა შეუფარდა გამოძიებისა და სასამართლო პროცესის მიმდინარეობისას.

20. 2004 წლის 25 მარტის საბოლოო განჩინებით, თბილისის საოლქო სასამართლომ მიუღებლად ცნო მომჩივნის სააპელაციო საჩივარი და დაეთანხმა პატიმრობის გამოყენების შესახებ 2004 წლის 19 მარტის გადაწყვეტილებას.

21. 2004 წლის 14 ივნისს, დავის ორივე მხარის არგუმენტების მოსმენის შემდეგ, თბილისის საოლქო სასამართლომ დააკმაყოფილა საქართველოს მთავარი პროკურატურის შუამდგომლობა მომჩივნის წინასწარი პატიმრობის 2004 წლის 16 სექტემბრამდე გაგრძელებასთან დაკავშირებით. აღნიშნული განჩინება არ გასაჩივრებულა და, შესაბამისად, საბოლოო იყო.

22. 2004 წლის 20 ივლისს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს კრიმინალისტური დეპარტამენტის ბუღალტერიის ექსპერტმა, რომელიც საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ მომჩივნის საქმის გამოძიების ფარგლებში მომსახურების გაწევის მიზნით დაიქირავა, სააგენტოს მარეგულირებელი საქმიანობის აუდიტორული დასკვნა წარმოადგინა (შემდგომში – „2004 წლის 20 ივლისის აუდიტორული დასკვნა“). უპირველეს ყოვლისა, ექსპერტმა მიუთითა ის აქტები, რომლებიც სააგენტოს საქმიანობის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა და, რომლებიც როგორც 2003 წლის 1 აპრილამდე, ისე მის შემდეგაც მოქმედებდა, როდესაც ძალაში შევიდა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება. შემდეგ ექსპერტმა გამოყო საქმიანობის სამი პერიოდი: (i) 2002 წლის 1 იანვრიდან 2003 წლის 1 აპრილამდე პერიოდი, რომელიც შეესაბამებოდა სააგენტოს მიერ „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ ზემოაღნიშნული სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებისთვის დაკისრებას; (ii) 2003 წლის 1 აპრილიდან 1 ოქტომბრამდე პერიოდი, რომელიც შეესაბამებოდა სააგენტოს მიერ აღნიშნული კომპანიების საქმიანობის რეგულირებას მათთან გაფორმებული ხელშეკრულებებით გათვალისწინებული პირობების შესაბამისად; და (iii) 2003 წლის 1 ოქტომბრიდან 2004 წლის 13 მარტამდე პერიოდი, როდესაც სააგენტომ რეგულირების საფასურის აკრეფა მისი თავმჯდომარის, მომჩივნის მიერ 2003 წლის 25 ნოემბერს გამოცემული №1 ბრძანების საფუძველზე განახორციელა.

23. ექსპერტმა აღნიშნა, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების მიღების შედეგად მოხდა სააგენტოს მიერ ბრძანების ფორმით „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ იმ კომპანიებზე დაკისრების აღკვეთა, რომლებიც სამოქალაქო ავიაციაში საქმიანობენ და ამ საფასურის გადახდის სავალდებულო ხასიათის გაუქმება“. თუმცა, „აღნიშნული გადაწყვეტილების მიხედვით, სააგენტოს მიერ აღნიშნული კომპანიებისთვის მოლაპარაკებების საფუძველზე გაფორმებული ხელშეკრულებების საფუძველზე მომსახურების მიწოდება არამართლზომიერად არ ჩაითვლებოდა.“ ექსპერტის თანახმად, აღნიშნული გადაწყვეტილება, პირიქით, მიუთითებდა, რომ არსებობდა „ასეთი ხელშეკრულებებისა და საკითხის ამგვარი გზით სამართლებრივი მოწესრიგების საჭიროება“. ექსპერტს მიაჩნდა, რომ მომჩივანმა ეს უკანასკნელი გზა აირჩია, „რომელიც მას საკონსტიტუციო სასამართლომ შესთავაზა“. რამაც აიძულა მომჩივანი „საქაერონავიგაციასთან“ და „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტთან“ 2003 წლის 18 მარტს სადავო ხელშეკრულებები გაეფორმებინა, ე.ი. აღნიშნული გადაწყვეტილების ძალაში შესვლამდე სამი დღით ადრე. 2003 წლის 13 აგვისტოს, მომჩივანმა იმავე სახის ხელშეკრულება „Air-GP-Georgia“-სთანაც გააფორმა. თითოეულ შემთხვევაში, სააგენტოს ანაზღაურების გამოთვლა ყოველთვიურად ხდებოდა და მოიხსენიებოდა, როგორც რეგულირების სფეროში გაწეული მომსახურების საფასური. აღნიშნული სამი ხელშეკრულება 2003 წლის 1 ოქტომბერს შეწყდა.

24. რაც შეეხება №1 ბრძანებას, რომელიც მომჩივანმა 2003 წლის 25 ნოემბერს გამოსცა, ექსპერტმა აღნიშნა, რომ ბრძანება, რომლის ძალაში შესვლაც იუსტიციის სამინისტრომ 2003 წლის 27 ნოემბერს დაამტკიცა, შესაძლებელი იყო, რომ გამოყენებულიყო რეტროსპექტულად 2003 წლის 1 ოქტომბრიდან, რომელიც ზემოთ ხსენებული სამი ხელშეკრულების შეწყვეტის თარიღს წარმოადგენდა. მან ასევე მიუთითა, რომ ბრძანება კარგად მოქმედებდა ფინანსური საქმიანობის კუთხით ქვეყანაში სამოქალაქო ავიაციის ფუნქციონირებასთან დაკავშირებით, რომელიც თავისი ხასიათით უნდა ყოფილიყო უწყვეტი პროცესი.

25. არსებული მტკიცებულების შესწავლის შემდეგ ექსპერტმა დაასკვნა, რომ სააგენტოს მიერ საფასურის დაკისრება საქმიანობის ზემოთ ხსენებულ პერიოდებში „მოხდა შესაბამისი კანონებისა და მარეგულირებელი აქტების საფუძველზე“. გარდა ამისა, მან დაადგინა, რომ იმ დროისთვის რეგულირების საფასური სააგენტოს შემოსავლის ერთადერთ წყაროს წარმოადგენდა, ვინაიდან იგი იყო საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც სახელმწიფო არ აფინანსებდა. თუ სააგენტო აღნიშნულ საფასურს არ დააწესებდა, იგი იძულებული იქნებოდა გაეგრძელებინა ფუნქციონირება თანამშრომლებისთვის ხელფასის გადახდის გარეშე. ექსპერტმა აღნიშნა, რომ ამ კომპანიების მიერ სააგენტოსთვის გადახდილი რეგულირების საფასური იმ მომსახურების ტარიფში შედიოდა, რომელსაც ეს კომპანიები ფიზიკურ პირებს (თვითმფრინავის ბილეთები) ან სხვა კომპანიებს (საქონლის გადაზიდვა) სთავაზობდნენ. აქედან გამომდინარე, სააგენტოსთვის აღნიშნული საფასურის გადახდა მათ არავითარ ფინანსურ ზარალს არ აყენებდა და თუ ისინი მაინც განიცდიდნენ ზარალს, საბოლოოდ ის მომხმარებელზე გადადიოდა.

26. საერთო ჯამში ექსპერტმა დაადგინა, რომ 2003 წლის 1 აპრილიდან 2004 წლის 13 მარტამდე პერიოდში სააგენტომ რეგულირების საფასურის სახით 630 000 ლარი (დაახლოებით 310 000 ევრო) მიიღო იმ მომსახურებისთვის, რომლის გაწევაც მოხდა „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტთან“, „Air-BP-Georgia“-სთან და „საქაერონავიგაციასთან“ გაფორმებული სამი სადავო ხელშეკრულების ფარგლებში, ხოლო 774 376 ლარი (დაახლოებით 380 000 ევრო) №1 ბრძანების საფუძველზე გადახდილი საფასურიდან. ნებისმიერ შემთხვევაში, ექსპერტმა ხაზი გაუსვა, რომ სააგენტოს მიერ ამ თანხების დაკისრება სხვადასხვა კერძო კომპანიებისთვის უწყვეტ რეჟიმში, მოქმედი სამართლებრივი აქტების (დებულებების ან სხვა სამართლებრივი დოკუმენტების) საფუძველზე ხდებოდა. სააგენტოს მიერ 2003 წლის 1 აპრილიდან 2004 წლის 13 მარტამდე პერიოდში მიღებული ყველა ზემოხსენებული თანხიდან, მომჩივანმა პირადი სარგებელი 15 618 და 17 090 ლარის (დაახლოებით 7 500 და 8 200 ევრო) ოდენობით მიიღო, შესაბამისად, ხელფასისა და სამივლინებო ხარჯების ანაზღაურების სახით. დამატებით 490 473.40 ლარი (დაახლოებით 225 000 ევროს) გადახდილ იქნა სახელმწიფო ბიუჯეტში საშემოსავლო გადასახადისა და სოციალური გადასახადის სახით, ხოლო დანარჩენი თანხები დაიხარჯა სააგენტოს სხვა თანამშრომლების ხელფასებზე და სხვადასხვა სამივლინებო და ადმინისტრაციულ ხარჯებზე.

27. 2004 წლის 31 აგვისტოს წინასწარი გამოძიება შეწყდა და მომჩივანს გადაეცა საბრალდებო დასკვნა. საბრალდებო დასკვნის თანახმად, 2003 წლის 1 აპრილიდან 1 ოქტომბრამდე პერიოდში სააგენტომ განახორციელა სამი უკანონო საქმიანობა: (i) პირველი ის, რომ მან მიიღო რეგულირების საფასური რვა სამოქალაქო ავიაციის კომპანიისგან საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების დარღვევით; (ii) მეორე ის, რომ ოცდაორმა კომპანიამ გადაუხადა სააგენტოს იგივე რეგულირების საფასური მომჩივნის მიერ გამოცემული №1 ბრძანების საფუძველზე; (iii) და მესამე ის, რომ სამმა კომპანიამ, კერძოდ „საქაერონავიგაციამ“ (სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული საწარმო), „Air‑BP‑Georgia“-მ და „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტმა“ გადაუხადეს სააგენტოს მომსახურების საფასური მომჩივნის მიერ გაფორმებული ხელშეკრულებების საფუძველზე. კომპანიების მიერ აღნიშნულის შედეგად განცდილმა მატერიალურმა ზიანმა ერთი მილიონი ლარი შეადგინა, საიდანაც 517 341.51 ლარის (დაახლოებით 250 000 ევრო) ზიანი „საქაერონავიგაციას“ მიადგა. მომჩივანმა მიღებული თანხები ხელფასების გადასახდელად, ასევე ადმინისტრაციული და სამივლინებო ხარჯების დასაფარად გამოიყენა.

28. 2004 წლის 15 სექტემბერს, მომჩივანმა საბრალდებო დასკვნასთან დაკავშირებით პრეტენზია გამოთქვა მთავარი პროკურატურის გამომძიებელთან, რომელიც იძიებდა საქმეს, იმ მოტივით, რომ შეგროვებული მტკიცებულებები არ ასაბუთებდა ბრალდებებს. კერძოდ, საგამოძიებო ორგანოებმა არ განმარტეს, თუ როგორ დააზიანა ჩადენილმა ქმედებებმა, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის ფარგლებში, „საჯარო ინტერესი“, თუ თავისთვის რა უკანონო „გამორჩენა“ მიიღო მომჩივანმა; თუ რა უკანონო გამორჩენა მიიღეს სხვებმა და თუ ვინ იყვნენ რეალურად ეს პირები; აღნიშნული კომპანიების რომელი უფლებები დაირღვა ზემოაღნიშნული ქმედებით; სახელმწიფოს რომელი კანონიერი ინტერესი იქნა დარღვეული, და რა მხრივ იყო ეს „დარღვევა“ „არსებითი“ (იხ. სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლი, ქვემოთ 58-ე პარაგრაფში). მან კვლავ აღნიშნა, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს აღნიშნული გადაწყვეტილება უფლებას აძლევდა სააგენტოს გაეგრძელებინა მომსახურების საფასურის დაკისრება, იმ პირობით, რომ გადახდა მოლაპარაკებების საფუძველზე გაფორმებული ხელშეკრულებების საფუძველზე მოხდებოდა და არა ისე, როგორც მანამდე. გამომძიებლის მიერ წამოყენებული არგუმენტის საპირისპიროდ, მომჩივანმა განაცხადა, რომ შეუძლებელი იყო იმის მიჩნევა, თითქოს შესაბამის კომპანიებს რაიმე მნიშვნელოვანი ზარალი მიადგათ მხოლოდ იმ ფაქტის გამო, რომ სააგენტოსთან ნებაყოფლობით შეთანხმებულ სახელშეკრულებო ვალდებულებებს ასრულებდნენ. გარდა ამისა, ამ კომპანიებს არასდროს გაუსაჩივრებიათ აღნიშნული ხელშეკრულებების კანონიერება. და ბოლოს, მომჩივანი აცხადებდა, რომ არ მომხდარა „სახელმწიფოს არცერთი კანონიერი ინტერესის“ დარღვევა, ვინაიდან სახელმწიფო ვერ განაცხადებს, რომ დაზარალდა, მისგან დამოუკიდებელ ორ სუბიექტს შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან გამომდინარე.

29. 2004 წლის 16 სექტემბერს, გამომძიებელმა უარყო აღნიშნული საჩივარი დაუსაბუთებლობის მიზეზით. მან აღნიშნა, რომ 2004 წლის 31 აგვისტოს საბრალდებო დასკვნა ემყარებოდა გამოძიების მსვლელეობისას მოპოვებულ მტკიცებულებებს და, რომ აღნიშნული მტკიცებულებები საკმარისი იყო ყოველგვარი ეჭვის გასაფანტად იმასთან დაკავშირებით, რომ მომჩივანმა ჩაიდინა დანაშაული სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილისა და მესამე ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად. კერძოდ, გამომძიებელმა აღნიშნა, რომ ყველასთვის აუცილებელი იყო საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების დაცვა, რომელსაც ჰქონდა კანონის ძალა, რაც მომჩივანმა არ შეასრულა. 2003 წლის 1 აპრილის შემდეგ, როდესაც ძალაში შევიდა აღნიშნული გადაწყვეტილება, მომჩივანი აგრძელებდა რეგულირების საფასურის დაკისრებას, რომელსაც, საქმიანობის ხასიათის შენიღბვის მიზნით, „საქმიანობის რეგულირების სფეროში გაწეულ მომსახურების საფასურს“ უწოდებდა. თუმცა, საკონსტიტუციო სასამართლომ მიიჩნია, რომ სააგენტოს მიერ რეგულირების საფასურის სახით მიღებული შემოსავალი არაკონსტიტუციური იყო. მომჩივანმა და მისმა თანამშომლებმა პირადი გამორჩენა მიიღეს აღნიშნული თანხებიდან ხელფასებისა და ადმინისტრაციული და სამივლინებო ხარჯების სახით. მაგალითად, მთლიანობაში მომჩივანმა 15 618 ლარის ოდენობის ხელფასი მიიღო (დაახლოებით 7 500 ევრო). გამომძიებელმა აღნიშნა, რომ მაშინაც კი, თუ აღნიშნული კომპანიების უმეტესობა განაცხადებდა, რომ მათ არ განუცდიათ რაიმე ზარალი მომჩივნის საქმიანობიდან გამომდინარე, სააგენტოს მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების საწინააღმდეგოდ შენიღბული რეგულირების საფასურის დაკისრებამ სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესები დააზარალა. გარდა ამისა, №1 ბრძანებისთვის უკუქცევითი ძალის მინიჭებით, რომელიც იუსტიციის სამინისტროს მიერ 2003 წლის 27 ნოემბერს დარეგისტრირდა, მომჩივანმა საფრთხე შეუქმნა აღნიშნული კომპანიების კეთილდღეობას.

30. 2004 წლის 18 სექტემბერს მომჩივანმა აღნიშნული გადაწყვეტილება მთავარ პროკურორთან გაასაჩივრა. მან აღნიშნა, რომ გამომძიებელმა ვერ შეძლო საქმის გარემოებების სათანადოდ შეფასება. მან ხელმეორედ მოიყვანა ის არგუმენტები, რომლებიც 2004 წლის 15 სექტემბრის საჩივარში ჰქონდა მითითებული (იხ. ზემოთ 28-ე პარაგრაფი).

31. 2004 წლის 18 სექტემბერს, საქართველოს მთავარი პროკურატურის პროკურორმა მომჩივანს უპასუხა, რომ მისი საჩივარი არ დაკმაყოფილდა, ვინაიდან 2004 წლის 16 სექტემბრის გადაწყვეტილება სათანადოდ და ამომწურავად პასუხობდა მის ყველა პრეტენზიას.

32. 2004 წლის 20 სექტემბერს, საბრალდებო დასკვნა მთავარი პროკურორის მოადგილემ დაამტკიცა და საქმე განსახილველად თბილისის პირველი ინსტანციის ვაკე-საბურთალოს რაიონულ სასამართლოში (შემდგომში „ვაკე-საბურთალოს სასამართლო“) გადაიგზავნა.

33. 2005 წლის 1 თებერვალს, მომჩივანმა განცხადებით მიმართა ვაკე-საბურთალოს სასამართლოს იმასთან დაკავშირებით, რომ 2004 წლის 16 სექტემბრიდან იგი უკანონო პატიმრობაში იმყოფებოდა. კერძოდ, მან განაცხადა, რომ მისი წინასწარი პატიმრობის პერიოდი ამოიწურა იმ დღეს და არ მომხდარა ამ პერიოდის გაგრძელება. იგი დაუყოვნებლივ გათავისუფლებას ითხოვდა.

34. 2005 წლის 16 მარტს, ამ საქმესთან დაკავშირებით, ვაკე-საბურთალოს სასამართლომ განმწესრიგებელ სხდომაზე გამოიტანა განჩინება მომჩივნის ბრალდებულის სტატუსით სამართალში მიცემის შესახებ (სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 417-ე მუხლის პირველი და მესამე ნაწილები). მისი წინასწარი პატიმრობის უკანონობის თაობაზე მომჩივნის 2005 წლის 1 თებერვლის საჩივარზე პასუხის გაუცემლად, სასამართლომ აღკვეთის ღონისძიება ძალაში დატოვა „ბრალდების ხასიათისა“ და მისაღებობის საკითხის განხილვის ეტაპზე, გათავისუფლების თაობაზე მომჩივნის არგუმენტების დეტალური სასამართლო შეფასების შეუძლებლობის საფუძველზე.

35. სასამართლო სისტემის რეფორმისა და აქედან გამომდინარე ვაკე-საბურთალოს რაიონული სასამართლოს ლიკვიდაციის შემდეგ, მომჩივნის საქმე, დაუდგენელ დღეს, განხილვისთვის ახლად შექმნილ თბილისის საქალაქო სასამართლოს გადაეცა.

2. სასამართლო განხილვა თბილისის საქალაქო სასამართლოში 2005 წლის 23 მარტიდან 3 აგვისტომდე

36. თბილისის საქალაქო სასამართლოს მიერ სასამართლო განხილვის დროს ჩატარებული დაკითხვისას, „საქაერონავიგაციის“ დირექტორის მოვალეობის შემსრულებელმა და მთავარმა ბუღალტერმა დაადასტურეს, რომ მათი კომპანია სააგენტოს შესაბამის საფასურს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების შემდეგაც უხდიდა, ხელშეკრულების ან №1 ბრძანების საფუძველზე. იმ დროს მათ არ იცოდნენ, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების თანახმად გათავისუფლებული იყვნენ აღნიშნული საფასურის გადახდისგან.

37. „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტისა“ და „Air-BP-Georgia“-ს მენეჯერებმა (აღნიშნული კომპანიების სპეციალიზაციას საწვავის განაწილება წარმოადგენდა) პირველი ინსტანციის სასამართლოს დაუდასტურეს, რომ მათმა კომპანიებმა აღნიშნული თანხები სააგენტოსთან ნებაყოფლობით გაფორმებული ხელშეკრულებების საფუძველზე გადაიხადეს. მათ აღნიშნეს, რომ საფასურის გადახდის სანაცვლოდ, სააგენტომ მათი კომპანიების საქმიანობის ლიცენზირება მოახდინა და, რომ აღნიშნული სერტიფიცირების გარეშე თბილისის საერთაშორისო აეროპორტისთვის შეუძლებელი იქნებოდა საერთაშორისო ფრენების მიღება.

38. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაკითხვისას, სააგენტოს თავმჯდომარის პირველმა მოადგილემ ბ-ნ ჯ. კ.-მ განმარტა, რომ აღნიშნულ დროს, შეყოვნდა ახალი კანონის მიღება, რომლის მიღებაც უნდა მომხდარიყო საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების შემდეგ და მომჩივანს რეგულირებას დაქვემდებარებულ კომპანიებთან ხელშეკრულებები რომ არ გაეფორმებინა, სააგენტო, რომელიც სახელმწიფო ბიუჯეტიდან არ ფინანსდებოდა, იძულებული იქნებოდა ფუნქციონირება შეეწყვიტა. ეს ნიშნავდა, რომ საქართველოს აეროპორტების თანამშრომლები აღარ იქნებოდნენ სერტიფიცირებული, რომ ვერცერთი საჰაერო ხომალდი ვეღარ დაჯდებოდა ამ აეროპორტებში და არცერთი ქვეყანა არ დაუშვებდა ამ აეროპორტებიდან აფრენილ თვითმფრინავებს თავის ტერიტორიაზე. მაგალითისთვის, „აირზენამ“, რომლის მოთხოვნის შედეგადაც საკონსტიტუციო სასამართლომ 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება მიიღო, თავისი საჰაერო ხომალდები გერმანიაში ლიზინგის წესით იმ პირობით შეიძინა, რომ სააგენტო, გერმანიის სამოქალაქო ავიაციის უწყებასთან გაფორმებული შეთანხმების შესაბამისად, ამ ხომალდებზე მეთვალყურეობისა და შესაბამისი საქმიანობის რეგულირების პასუხისმგებლობას იკისრებდა. შესაბამისად, სააგენტოს ფუნქციონირების შეწყვეტის შემთხვევაში, გერმანია თავის საჰაერო ხომალდებს „აირზენას“ ლიზინგის წესით აღარ გადასცემდა. საქართველოს სამოქალაქო ავიაციის სფეროში სწორედ ასეთი დაბრკოლებების თავიდან აცილების მიზნით გააფორმა მომჩივანმა ხელშეკრულებები საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ კანონისა და საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილების შესაბამისად.

39. სააგენტოს თავმჯდომარის მეორე მოადგილემ სასამართლოს მოახსენა, რომ იგი პირადად მუშაობდა იმ ხელშეკრულებების შედგენაზე, რომლებიც შემდგომში სამ სამოქალაქო ავიაციის კომპანიასთან გაფორმდა. მან განაცხადა, რომ აღნიშნული ხელშეკრულებები, რომლებიც სამოქალაქო ავიაციის სააგენტოს დაფინანსების ერთადერთ წყაროდ იქცა, აუცილებელი გახდა მას შემდეგ, რაც საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით შესაბამისი სამართლებრივი ნორმები ძალადაკარგულად იქნა მიჩნეული მათი არაკონსტიტუციურობის გამო.

40. სააგენტოს ბუღალტერმა პირველი ინსტანციის სასამართლოში განმარტა, რომ 2002 წლის 1 იანვარს სააგენტო, „მსოფლიო ბანკის“ რეკომენდაციით, გამოეყო ტრანსპორტის სამინისტროს და, რომ ის სამართლებრივად სრულიად დამოუკიდებელ სუბიექტს წარმოადგენდა. მას, დელეგირების წესით, გადაცემული ჰქონდა სახელმწიფო ფუნქციების შესრულების უფლება, მათ შორის ფრენის უსაფრთხოების ზედამხედველობის უფლება. ამ თარიღის შემდეგ, სააგენტოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაფინანსება შეწყდა და ამიტომ, იგი იძულებული გახდა მოსაკრებელი სამოქალაქო ავიაციის სფეროში მოღვაწე სხვადასხვა კერძო კომპანიებისგან აეკრიფა. თუმცა, მას შემდეგ, რაც საკონსტიტუციო სასამართლომ „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ შეგროვების მარეგულირებელი სამართლებრივი ნორმები ძალადაკარგულად გამოაცხადა, პარლამენტის მიერ ამ საკითხთან დაკავშირებით ახალი კანონმდებლობის მიღებამდე, სააგენტო იძულებული გახდა სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებთან ხელშეკრულებები გაეფორმებინა. შედეგად, რეგულირების შესახებ კანონში 2003 წლის 14 აგვისტოს ცვლილებების შეტანის შემდეგ (იხ. ქვემოთ 77-ე‑მე-80 პარაგრაფები), სააგენტოს თავმჯდომარეს, მომჩივანს, უფლება მიენიჭა გამოეცა ბრძანებები, რომელიც კომპანიების მიერ გადასახდელი საფასურის ოდენობას ადგენდა.

41. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაკითხვისას, სამოქალაქო ავიაციის სფეროში მოღვაწე სხვადასხვა კერძო კომპანიების წარმომადგენლებმა, რომლებიც სააგენტოს კონტრაქტორები იყვნენ, განაცხადეს, რომ 2003 წლის 1 აპრილამდე ისინი რეგულირების საფასურს კანონის მოთხოვნების შესაბამისად იხდიდნენ. საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების შემდეგ, მათ შეწყვიტეს გადახდა და განაახლეს გადახდა მხოლოდ 2003 წლის 1 ოქტომბერს, მომჩივნის მიერ №1 ბრძანების გამოცემის შედეგად.

42. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაკითხვისას, შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მოწვეულმა ბუღალტერიის ექსპერტმა, რომელმაც სააგენტოს საქმიანობის შესახებ აუდიტორული დასკვნა მოამზადა, დაადასტურა ამ დასკვნაში მოცემული მოსაზრებები სააგენტოს ტრანზაქციების კანონიერებასთან დაკავშირებით 2003 წლის 1 აპრილიდან 2004 წლის 13 მარტამდე პერიოდში.

43. სასამართლოში წარდგენილ არგუმენტებში მომჩივანმა, თავდაპირველად, კიდევ ერთხელ მოიყვანა ის არგუმენტები, რომლებიც გამოძიების დროს, კერძოდ, 2004 წლის 15 სექტემბრის საჩივარში წარმოადგინა (იხ.ზემოთ 28-ე პარაგრაფი). შემდეგ, მომჩივანმა განაცხადა, რომ იმ თანხებიდან, რომელთა უკანონოდ დაკისრებაშიც იგი უსაფუძვლოდ დაადანაშაულეს, 490 473 ლარი (დაახლოებით 225 000 ევრო) მან სახელმწიფოს გადაუხადა, ხოლო თანხის დანარჩენი ნაწილი სააგენტოს ფუნქციონირების დასაფინანსებლად იქნა გამოყენებული (იხ. ზემოთ ხსენებული ექსპერტის დასკვნა, რომელიც მითითებულია 22-26-ე პარაგრაფებში). შედეგად, არც მას და არც სხვას არ მიუღია რაიმე გამორჩენა აღნიშნული თანხებიდან. მომჩივანმა განაცხადა, რომ ბუღალტერიის ექსპერტის ანგარიში მისი ქმედებების კანონიერებას ადასტურებდა. მან განმარტა, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ მისი 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების ძალაში შესვლა იმიტომ გააჭიანურა, რომ საკმარისი დრო მიეცა პარლამენტისთვის მიეღო კანონი და შეევსო ის სიცარიელე, რომელიც წარმოიქმნა ამ გადაწყვეტილების გამოტანის შედეგად. იმისათვის, რომ სააგენტო დაფინანსების გარეშე არ დარჩენილიყო, რაც ნიშნავდა იმას, რომ შესაძლოა საფრთხის ქვეშ დამდგარიყო ფრენის უსაფრთხოება, საკონსტიტუციო სასამართლომ მის გადაწყვეტილებაში მკაფიოდ მიუთითა, რომ სააგენტოს შეეძლო სახელშეკრულებო ურთიერთობებში შესულიყო აღნიშნულ ავიაკომპანიებთან, რომლებიც ამგვარად ნებაყოფილობით შეძლებდნენ პირობებზე მოლაპარაკებას.

44. სწორედ იმავე მიზეზებით, რომლებსაც საკონსტიტუციო სასამართლო თავის გადაწყვეტილებაში დაეყრდნო, 2003 წლის 25 ივლისს, საქართველოს პრეზიდენტმა №364 ბრძანებულება გამოსცა (იხ. ქვემოთ 82-ე პარაგრაფი). აღნიშნული ბრძანებულება, ისევე როგორც საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ კანონის მე-13 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტი, პირდაპირ აძლევდა უფლებას მომჩივანს, როგორც სააგენტოს თავმჯდომარეს, აეკრიფა საფასური იმ კომპანიებთან სახელშეკრულებო ურთიერთობებში შესვლით, რომლებიც სამოქალაქო ავიაციის სფეროში საქმიანობდნენ. გარდა ამისა, ახალი კანონი, რომლის საჭიროებაც საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების შედეგად წარმოიშვა, მიღებულ იქნა 2003 წლის 14 აგვისტოს და ძალაში შევიდა 2003 წლის 15 სექტემბერს. მომჩივანმა №1 ბრძანება ამ კანონის შესაბამისად გამოსცა და შემდეგ ის რეგისტრაციისთვის იუსტიციის სამინისტროში წარადგინა. იუსტიციის სამინისტრომ აღნიშნული ბრძანება 2003 წლის 27 ნოემბერს დაარეგისტრირა, რითაც 2003 წლის 1 ოქტომბრიდან მისი რეტროსპექტული მოქმედება დაადასტურა ნორმატიული აქტების შესახებ საქართველოს კანონის 33-ე მუხლის მე-4 პუნქტისა და 54-ე მუხლის შესაბამისად, იმ საფუძვლით, რომ ბრძანებით გათვალისწინებულ ყველა კომპანიას ჰქონდა აუცილებელი იურიდიული რეგისტრაციის ნომერი და კოდი. მომჩივანმა აღნიშნა, რომ თუ სადავო ბრძანების რეტროსპქტულად გამოყენება უკანონო იყო, იუსტიციის სამინისტრო ამის შესახებ სააგენტოს შეატყობინებდა და დაავალებდა მას საჭირო შესწორებების შეტანას კანონის მოთხოვნების შესაბამისად. დაბოლოს, მომჩივანმა აღნიშნა, რომ მისი სამსახურებრივი მოვალეობების ფარგლებში მის მიერ განხორციელებული ქმედებები არ ეწინააღმდეგებოდა საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაბამის გადაწყვეტილებას ან იმ დროისთვის მოქმედ სხვა ნებისმიერ სამართლებრივ ნორმას და, ამგვარად, ვერ ჩაითვლებოდა უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებად.

3. მომჩივნის მსჯავრდება უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების გამო

45. 2005 წლის 8 აგვისტოს, თბილისის საქალაქო სასამართლომ მომჩივანი დამნაშავედ ცნო უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების გამო სამიდან ორ ეპიზოდში, რომელშიც მას ბრალს სდებდა მთავარი პროკურატურა (იხ. ზემოთ 27-ე პუნქტი), და გაამართლა ერთ ეპიზოდში. ერთი ეპიზოდი, რომელშიც მომჩივანი გამართლდა, ეხებოდა სააგენტოს მიერ „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ აკრეფას სამოქალაქო ავიაციის სექტორში მომუშავე რვა კერძო კომპანიისგან, მათ შორის „საქაერონავიგაციისა“ და „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტისგან“ 2003 წლის 1 აპრილიდან 1 ოქტომბრამდე პერიოდში. სასამართლომ დაადგინა, რომ აღნიშნული თანხები შეესაბამებოდა ვალებს, რომელიც ამ კომპანიებს ჰქონდათ სააგენტოს მიმართ 2003 წლის 1 აპრილამდე.

46. რაც შეეხება დანარჩენ ორ ეპიზოდს, თბილისის საქალაქო სასამართლომ მიიჩნია, რომ მომჩივანმა უკანონოდ გააფორმა ხელშეკრულებები 2003 წლის 28 მარტსა და 13 აგვისტოს „საქაერონავიგაციასთან“, „თბილისის საერთაშორისო აეროპორტთან“ და „Air‑BP‑Georgia“-სთან, რითაც დაირღვა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება. ამგვარად, 2003 წლის 1 აპრილიდან 1 ოქტომბრამდე პერიოდში სააგენტომ უკანონოდ მიიღო თანხები, შესაბამისად 425 000 ლარი (დაახლოებით 208 000 ევრო), 180 000 ლარი (დაახლოვებით 83 000 ევრო) და 25 000 ლარი (დაახლოებით 11 000 ევროს), საიდანაც მომჩივანმა უკანონოდ გადაიხადა საკუთარი ხელფასი და მისი თანამშრომლების ხელფასები, ასევე უკანონოდ დააფინანსა სააგენტოს სამივლინებო და ადმინისტრაციული ხარჯები. გარდა ამისა, მომჩივანი დამნაშავედ იქნა ცნობილი №1 ბრძანების უკანონოდ გამოცემაში, რომელსაც მომჩივანმა უკუქცევითი ძალა მიანიჭა და რომელიც 2003 წლის 1 ოქტომბრიდან 12 მარტამდე პერიოდში ოცდაორი კომპანიისგან მოსაკრებელის სახით 281 344.23 ლარის (დაახლოებით 133 000 ევრო) აკრეფის საფუძველს წარმოადგენდა და, რომელიც იგივე უკანონო ფორმით იქნა დახარჯული.

47. თბილისის საქალაქო სასამართლომ განაცხადა, რომ ის არ ეთანხმებოდა მომჩივნის არგუმენტს იმასთან დაკავშირებით, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებით მას მიენიჭა უფლება შესულიყო სახელშეკრულებო ურთიერთობებში აღნიშნულ კომპანიებთან და, რომ სააგენტო ვერ შეძლებდა საქმიანობის გაგრძელებას ამ ხელშეკრულებების გაფორმების გარეშე. თუმცა, სასამართლომ არ წარმოადგინა საფუძველი მისი პოზიციის განმარტებისთვის.

48. რაც შეეხება ბუღალტერიის ექსპერტის მიერ სააგენტოს საქმიანობაზე მომზადებულ აუდიტორულ დასკვნას, თბილისის საქალაქო სასამართლო შემოიფარგლა იმის აღნიშვნით, რომ აღნიშნული ექსპერტი იყო შინაგან საქმეთა სამინისტროდან და, რომ მან დაადასტურა გაკეთებული დასკვნები სასამართლო განხილვისას მისი დაკითხვის დროს. სასამართლოს არ განუმარტავს, თუ რატომ არ მოხდა ექსპერტის განცხადებების გათვალისწინება.

49. 2005 წლის 8 აგვისტოს განაჩენით, მომჩივანი ცნობილ იქნა დამნაშავედ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით და მე-3 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ჩადენაში და მას ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა. მას ასევე აეკრძალა ორი წლის განმავლობაში საჯარო თანამდებობის დაკავება.

50. მომჩივანმა აღნიშნული განაჩენი გაასაჩივრა და განაცხადა, რომ თბილისის საქალაქო სასამართლომ ვერ დაადგინა, თუ სადავო ქმედებებიდან რომელი ეწინააღმდეგებოდა საჯარო სამსახურის მოთხოვნებს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული მნიშვნელობით, თუ კონკრეტულად რისგან შედგებოდა სისხლის სამართლის დანაშაული, რა იყო მისი ჩადენის მოტივი, მიზანი და შედეგები. გარდა ამისა, თბილისის საქალაქო სასამართლოს არ განუმარტავს, თუ როგორ დააზარალა მომჩივნის ქმედებებმა ოცდაორი კომპანიის ინტერესები, მაშინ როცა ამ კომპანიებიდან არცერთს არ გამოუხატავს ინტერესი შეერთებოდნენ სისხლის სამართალწარმოებას, როგორც სამოქალაქო მხარე და არცერთ მათგანს არ შეუტანია ცალკე სამოქალაქო სარჩელი სააგენტოს წინააღმდეგ.

51. თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ დაკითხვისას, აღნიშნულმა თოთხმეტი კომპანიის წარმომადგენლებმა განაცხადეს, რომ მათ არ განუცდიათ ფინანსური ზარალი სააგენტოსთვის აღნიშნული ხელშეკრულებების ან №1 ბრძანების საფუძველზე მომსახურების საფასურის გადახდის შედეგად. ამასთანავე, სააგენტოსთვის გადახდილი მომსახურების საფასურის ხარჯებს კომპანიები თავიანთი სახსრებიდან კი არ ფარავდნენ, არამედ ამ თანხებს საბოლოო მომხმარებლები, ავიაკომპანიის მგზავრები იხდიდნენ, ვინაიდან მომსახურების საფასური ავიაბილეთების ფასში აისახებოდა (იხ. ასევე ბუღალტერიის ექსპერტის დასკვნა, რომელიც მითითებულია ზემოთ 22-26-ე პარაგრაფებში). 2005 წლის 30 დეკემბრის გადაწყვეტილებით, თბილისის სააპელაციო სასამართლომ გაამართლა მომჩივანი ზემოთ ხსენებულ თოთხმეტ კომპანიასთან დაკავშირებულ ბრალდებაში. დანარჩენ ბრალდებებთან მიმართებაში ის ქვემდგომი სასამართლოს გადაწყვეტილებას დაეთანხმა, კერძოდ, სააგენტოს მიერ ხელშეკრულებების ან №1 ბრძანების საფუძველზე დანარჩენი რვა კომპანიისგან მომსახურების საფასურის აკრეფასთან დაკავშირებით. მომჩივნის თავისუფლების აღკვეთის განაჩენი შეიცვალა და ოთხი წლის ვადით განისაზღვრა.

52. მომჩივანმა საკასაციო საჩივარი შეიტანა იმასთან დაკავშირებით, რომ ეს საქმე გამოკვლეულ იქნა ზედაპირულად და, რომ, მათ შორის, არ მომხდარა ბუღალტერიის ექსპერტის 2004 წლის 20 ივლისის დასკვნის (იხ. ზემოთ 22-26-ე პარაგრაფები) გათვალისწინება. მომჩივანმა განაცხადა, რომ ზემოთ ხსენებული რვა კომპანიისთვის ზარალის მიყენების საკითხის გამოკვლევისას, სააპელაციო სასამართლომ არ განიხილა საქმე იგივე კუთხით სხვა კომპანიებთან, განსაკუთრებით „საქაერონავიგაციასთან“ მიმართებაში, რომელმაც სავარაუდოდ ყველაზე მეტი ზარალი განიცადა. ფაქტობრივად, მომჩივნის თანახმად, სააპელაციო სასამართლომ აბსოლუტურად არ გაითვალისწინა საქმის ეს ნაწილი და ბუღალტერიის ექსპერტის მოსაზრება იმასთან დაკავშირებით, რომ შეუძლებელი იყო „საქაერონავიგაციას“ აღნიშნული ზარალი განეცადა. მომჩივანმა დაასკვნა, რომ მისი ბრალის დასამტკიცებლად ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ წარმოდგენილი დასაბუთება აშკარად დაუსაბუთებელი და უკანონო იყო.

53. 2006 წლის 14 სექტემბერს, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მომჩივნის საკასაციო საჩივარი და აღნიშნა, რომ 2003 წლის 1 აპრილის შემდეგ სხვადასხვა კერძო კომპანიისთვის საფასურის დაკისრების გაგრძელებით მომჩივანმა არასწორად გამოიყენა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება და, ამგვარად, ჩაიდინა უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების დანაშაული, რითაც შელახა სხვადასხვა იურიდიული პირის უფლებები და, ზოგადად, სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესები.

54. სასჯელის სრულად მოხდის შემდეგ, მომჩივანი 2008 წლის 14 მარტს გათავისუფლდა.

C. მომჩივნის მიერ წარმოდგენილი ვიდეო-ჩანაწერი

55. 2003 წლის დეკემბერში, მომჩივნის წინააღმდეგ გამოძიების დაწყებამდე და მის დააკავებამდე დიდი ხნით ადრე და „ვარდების რევოლუციიდან“ (რასაც პრეზიდენტი შევარდნაძის გადადგომა მოჰყვა) მოკლე ხანში (იხ. საქმე საქართველოს ლეიბორისტული პარტია საქართველოს წინააღმდეგ no. 9103/04, §§ 11-13, ECHR 2008), ბ-მა მიხეილ სააკაშვილმა, რომელსაც იმ დროს არანაირი სახელმწიფო თანამდებობა არ ეკავა, არამედ საპრეზიდენტო არჩევნებში კანდიდატად მონაწილეობდა, მიმართა ქართული კომპანიების წარმომადგენლებს თბილისის სპორტის სასახლეში. მან აღნიშნა, რომ ძველი, კორუფციული და უსამართლო რეჟიმის გაუქმება არ გულისხმობდა უბრალოდ ერთი პოლიტიკური კლანის მეორეთი ჩანაცვლებას. კერძოდ, მან გააკეთა დაპირება, რომ ნეპოტიზმი, მიუხედავად იმისა, თუ საიდან მოდიოდა ის: ძველი თუ ახალი რეჟიმის წარმომადგენლებისგან, აღარ იქნებოდა ნორმა. აღნიშნულთან დაკავშირებით, მან ასევე აღნიშნა:

„გუშინ ტელევიზიით ახალი ამბებს ვუსმინე: აღმოჩნდა, რომ ზურაბ წ ..., ყოფილი პარლამენტის კომიტეტის თავმჯდომარემ, თავისი შვილი „სამოქალაქო ავიაციის უწყების“ თავმჯდომარის მოადგილედ დანიშნა! ახლა არის 03:35 საათი. ვაძლევ [მომჩივანს]: ან თავიდან მოიშორებს წ ...-ს, ან [მომჩივანი] თვითონ წავა ციხეში! ... ამბობენ, რომ ჩვენ ვავალებთ პროკურატურას დააკავონ ძველი რეჟიმის თანამდებობის პირები, მაგრამ ამით, როგორც ჩანს, მათი უფლებები ირღვევა! დიახ, ვადასტურებ, ყველა ვინც დასაჭერია, დაიჭერენ. მათ მხოლოდ მაშინ გაახსენდათ ადამიანის უფლებები, როცა მათ საკუთარ ინტერესებს დაემუქრა საფრთხე... საიდან აქვს ფული [ყოფილ გუბერნატორს], რომ დაიქირავოს ადვოკატები თავის დასაცავად და ... იცხოვროს მოსკოვის ხუთვარსკვლავიან სასტუმროში, როცა ერთი ღამე იქ იგივე თანხა ღირს, რაც თქვენი რამდენიმე თვის პენსია...? ეს ხომ თქვენი ფულია, საქართველოს ფულია, რომელსაც თქვენი ჯიბეებიდან იღებენ? ... “

56. მომჩივნის თანახმად, ბ-ნი სააკაშვილის (რომელიც არჩეულ იქნა საქართველოს პრეზიდენტად 2004 წლის იანვარში) სიტყვით გამოსვლის შემდეგ, მოვლენები შემდეგნაირად განვითარდა: ზურაბ წ.-ს ვაჟი დაუყოვნებლივ გადადგა „სამოქალაქო ავიაციის სააგენტოს“ თავმჯდომარის მოადგილის თანამდებობიდან, მომჩივნის წინააღმდეგ დაწყებულ იქნა გამოძიება 2004 წლის მარტში ზემოთ ხსენებულ ბრალდებებთან დაკავშირებით და იგივე ზურაბ წ. ხელახლა აირჩიეს პარლამენტში ბ-ნ სააკაშვილის საპრეზიდენტო პარტიის სიიდან 2004 წლის მარტის საპარლამენტო არჩევნების დროს.

II. შესაბამისი ეროვნული კანონმდებლობა და პრაქტიკა

A. მოცემულ პერიოდში მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი

57. აღკვეთის ღონისძიების სახით წინასწარი პატიმრობის გამოყენებასთან დაკავშრებით სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის შესაბამისი დებულებები:

159-ე მუხლის პირველი და მეორე ნაწილები დაპატიმრება

„1. არავის დაპატიმრება არ შეიძლება მოსამართლის ბრძანების ან სხვა სასამართლო გადაწყვეტილების გარეშე.

2. სასამართლო, პროკურორი და გამომძიებელი ვალდებულნი არიან დაუყოვნებლივ გაათავისუფლონ უკანონოდ დაპატიმრებული ნებისმიერი პირი.“

417-ე მუხლის პირველი და მესამე ნაწილები – სამართალში მიცემა

„1. სასამართლო სხდომაზე საქმის განსახილველად საკმაო საფუძვლის არსებობისას მოსამართლე (სასამართლო), წინასწარ არ წყვეტს რა ბრალეულობის საკითხს, გამოიტანს დადგენილებას (განჩინებას) ბრალდებულის სამართალში მიცემის შესახებ.

3. მოსამართლეს (სასამართლოს) განმწესრიგებელ სხდომაზე გამოაქვს დადგენილება (განჩინება) ბრალდებულის სამართალში მიცემის შესახებ ..., აგრეთვე წყვეტს აღკვეთის ღონისძიების საკითხს ამ კოდექსით დადგენილი წესით.“

419-ე მუხლი - სამართალში მიცემის საკითხის გადაწყვეტის ვადა

„სამართალში მიცემის საკითხი მოსამართლემ (სასამართლომ) უნდა გადაწყვიტოს არა უგვიანეს 14 დღე-ღამისა, ხოლო რთულ საქმეებზე – არა უგვიანეს ერთი თვისა მის წარმოებაში არსებულ ბოლო საქმეზე შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანის დღიდან.“

B. სისხლის სამართლის კოდექსი

58. იმ პერიოდისთვის, როდესაც მომჩივანს „სამოქალაქო ავიაციის სააგენტოს“ თავმჯდომარის თანამდებობა ეკავა, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლს, რომელიც უკანონოდ აცხადებდა სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებას, შემდეგი ფორმულირება ჰქონდა:

332-ე მუხლის პირველი და მესამე ნაწილები – სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება

„1. მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება საჯარო სამსახურის მოთხოვნის საწინააღმდეგოდ, თავისთვის ან სხვისთვის რაიმე გამორჩენის ან უპირატესობის მისაღებად, რამაც ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლების, საზოგადოების ან სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესის არსებითი დარღვევა გამოიწვია, – ისჯება ჯარიმით ან თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე.

3. ამ მუხლის პირველი ნაწილით ... გათვალისწინებული ქმედება ჩადენილი:

ა) არაერთგზის;

... ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამიდან რვა წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე.“

C. .საქართველოს 1996 წლის 29 ოქტომბრის კანონი ნორმატიული აქტების შესახებ, მოცემულ დროს მოქმედი რედაქციით

59. იმ პერიოდისთვის, როდესაც მომჩივანს სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობა ეკავა, კანონის 33-ე და 54-ე მუხლების შესაბამის პუნქტებს ჰქონდა შემდეგი ფორმულირება:

33-ე მუხლის მე-4 პუნქტი

„მინისტრის ან სახელმწიფო უწყების ხელმძღვანელის ნორმატიული აქტის პროექტი გადაეცემა საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს, რომელიც ორი კვირის ვადაში იძლევა დასკვნას მისი საკანონმდებლო აქტებთან და პრეზიდენტის ბრძანებულებებთან შესაბამისობის შესახებ.“

54-ე მუხლი

„1. ნორმატიული აქტების გამომცემი ყველა სახელმწიფო ორგანო ... ვალდებულია, ნორმატიული აქტი უფლებამოსილი თანამდებობის პირის მიერ ხელმოწერიდან 10 დღის ვადაში, სარეგისტრაციოდ გადასცეს საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს.

2. ყველა ასეთ ნორმატიულ აქტს ... თან უნდა დაერთოს ამ მუხლის მე-4 პუნქტით გათვალისწინებული იუსტიციის სამინისტროს დასკვნა.

3. იუსტიციის სამინისტროს ნორმატიული აქტები შეაქვს სახელმწიფო რეესტრში და ანიჭებს სახელმწიფო სარეგისტრაციო კოდს ... [შესაბამისი ნორმატიული აქტის] გადაცემიდან 3 დღის ვადაში ...

4. საქართველოს ნორმატიული აქტები, სახელმწიფო რეესტრში შეტანამდე, საჭიროებენ იუსტიციის სამინისტროს დასკვნას უპირატესი იურიდიული ძალის მქონე ნორმატიულ აქტებთან შესაბამისობის დასადგენად. უარყოფითი დასკვნის შემთხვევაში იუსტიციის სამინისტრო უფლებამოსილია არ შეიტანოს ნორმატიული აქტი სახელმწიფო რეესტრში.

5. ნორმატიული აქტის რეგისტრაციაზე უარის თქმა დასაშვებია, თუ: ...

ბ) კანონმდებლობაში შეტანილია ცვლილებები, რომლებიც სხვაგვარად აწესრიგებენ ნორმატიული აქტით გათვალსიწინებულ სამართლებრივ ურთიერთობებს...“

D. საქართველოს 1999 წლის 28 მაისის კანონი საჯარო სამართლის იურიდიული პირების შესახებ, მოცემულ დროს არსებული რედაქციით

60. იმ პერიოდისთვის, როდესაც მომჩივანს სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობა ეკავა, ამ კანონის მე-13 მუხლის „დ“ პუნქტს ჰქონდა შემდეგი ფორმულირება:

მე-13 მუხლის „დ“ პუნქტი

„საჯარო სამართლის იურიდიული პირის დაფინანსების წყარო შეიძლება იყოს ....

დ) ხელშეკრულების საფუძველზე შესრულებული სამუშაოდან მიღებული შემოსავალი...“

E. სხვა საკანონმდებლო აქტები სამოქალაქო ავიაციის შესახებ

61. სამოქალაქო ავიაციის სფეროში სახელმწიფო მარეგულირებელ საქმიანობასთან დაკავშირებული ეროვნული კანონმდებლობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა დროთა განმავლობაში. წინამდებარე საქმის მიზნებისთვის, შესაბამისი სამართლებრივი ნორმების მიმოხილვა შეიძლება ორ პერიოდად დაიყოს – i. თუ როგორ განვითარდა შესაბამისი სამართლებრივი ბაზა 2002 წლის 12 მარტიდან 2004 წლის 13 მარტამდე პერიოდში, როდესაც მომჩივანს სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობა ეკავა და ii. ცვლილებები, რომლებიც სამართლებრივ ბაზაში 2004 წლის 13 მარტს მომჩივნის გადადგომიდან დღემდე შევიდა.

1. ეროვნული კანონმდებლობა 2004 წლის 13 მარტამდე სამოქალაქო ავიაციის სფეროში სახელმწიფო მარეგულირებელი საქმიანობასთან მიმართებაში

(a) ტრანსპორტის მინისტრის 2001 წლის 28 დეკემბრის ბრძანება №110

62. ამ ბრძანებით ტრანსპორტის მინისტრმა სააგენტოს დებულება დაამტკიცა.

63. დებულების პირველი მუხლის პირველი და მესამე პუნქტებით სააგენტო განისაზღვრება, როგორც საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელსაც სახელმწიფოსგან დაკისრებული ჰქონდა სამოქალაქო ავიაციის რეგულირება, ზედამხედველობა და კონტროლი. მისი მოვალეობების შესრულებაზე სააგენტო ანგარიშვალდებული იყო ტრანსპორტის მინისტრის წინაშე.

64. მე-2 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, სამოქალაქო ავიაციის რეგულირების მიზანი იყო ფრენის უსაფრთხოების და ფუნქციონირების სამართლებრივი, ტექნიკური, ტექნოლოგიური და ეკონომიკური მოწესრიგება.

65. მე-7 მუხლის თანახმად, სააგენტოს თავმჯდომარე, რომელიც თანამდებობაზე ინიშნებოდა ტრანსპორტის მინისტრის მიერ, უზრუნველყოფდა სააგენტოს წინაშე დასახული ამოცანების შესრულებას, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში გამოსცემდა ბრძანებებს და ა.შ. მე-7 მუხლის „კ“ ქვეპუნქტის თანახმად, თავმჯდომარე ასევე ახორციელებდა „სხვა საქმიანობას, რაც მას ეკისრება საქართველოს კანონმდებლობით“.

66. მე-8 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, სააგენტოს შემოსავლის ძირითადი წყაროს წარმოადგენდა „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“, რომელიც სახელმწიფო რეგულირების შესახებ კანონით განისაზღვრებოდა და საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ კანონის მე-13 მუხლით გათვალისწინებული დაფინანსების სხვა წყაროები.

67. 2003 წლის 14 ივლისს, საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების სამართლებრივი შედეგებიდან გამომდინარე, ტერმინი „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“ ამოღებულ იქნა მე-8 მუხლის პირველი პუნქტიდან (იხ. ასევე ქვემოთ ... პარაგრაფები).

(b) ტრანსპორტის მინისტრის 2001 წლის 28 დეკემბრის ბრძანება №109, რომელიც 2003 წლის 14 ივლისამდე მოქმედებდა

68. ამ ბრძანებით, ტრანსპორტის მინისტრმა დაამტკიცა სამოქალაქო ავიაციის სფეროში „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ ოდენობის დადგენისა და გადახდის წესი.

69. მე-2 მუხლის თანახმად, რეგულირების საფასურის გადახდა ხდებოდა ყოველწლიურად და იგი სააგენტოს შემოსავლის ერთ-ერთ ძირითად წყაროს წარმოადგენდა. იგი უშუალოდ იყო დაკავშირებული სააგენტოსთვის კანონმდებლობით მინიჭებული მარეგულირებელი ფუნქციის შესრულებასთან და არ წარმოადგენდა ეკონომიკური საქმიანობიდან მიღებულ შემოსავალს.

70. მე-4 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, შესაბამის კომპანიას ყოველწლიური რეგულირების საფასური მთლიანად უნდა ჩაერიცხა სააგენტოს ანგარიშზე, რომელიც ამ თანხას განკარგავდა კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

71. 2003 წლის 14 ივლისს, საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების სამართლებრივი შედეგებიდან გამომდინარე, მინისტრმა გააუქმა ბრძანება №109.

(c) 2001 წლის 20 ივნისის კანონი ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების სფეროს სახელმწიფო მართვისა და რეგულირების წესის შესახებ („კანონი რეგულირების შესახებ“)

72. საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების პირდაპირი შედეგი იყო რეგულირების შესახებ კანონის არსებითი გადახედვა, რაც 2003 წლის 14 აგვისტოს მიღებულ ცვლილებებში გამოიხატა.

73. ქვემოთ მიმოხილულია აღნიშნული ცვლილებების ზეგავლენა სააგენტოზე.

74. საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებამდე, კანონის პირველი მუხლის „უ“ პუნქტისა და მე-9 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“, რომელიც სააგენტოს დაფინანსების ერთ-ერთ წყაროს წარმოადგენდა, განისაზღვრებოდა ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის ნორმატიული აქტით. საფასური დაკავშირებული იყო სააგენტოს მიერ მისთვის კანონმდებლობით დაკისრებული მარეგულირებელი ფუნქციების შესრულებასთან; იგი უნდა ყოფილიყო მართლზომიერი და არადისკრიმინაციული და არ წარმოადგენდა ეკონომიკური საქმიანობით მიღებულ შემოსავალს.

75. საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებით, ზემოთ ხსენებული მუხლები გამოცხადდა არაკონსტიტუციურად 2003 წლის 1 აპრილიდან (იხ. ასევე ზემოთ მე-9-13 პარაგრაფები).

76. 2003 წლის 1 აპრილამდე, რეგულირების შესახებ კანონის მე-14 მუხლს ჰქონდა შემდეგი ფორმულირება:

[იმ დროს მოქმედი რედაქციით] მე-14 მუხლის მე-2, მე-3 და მე-5 პუნქტები

„2. ადმინისტრაციის ბიუჯეტის წყაროებია:

ა) სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური;

ბ) „საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული დაფინანსების სხვა წყაროები.

3. სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური მთლიანად ჩაირიცხება ადმინისტრაციის ანგარიშზე საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით. ადმინისტრაცია ამ თანხას განკარგავს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

5. ადმინისტრაციის ბიუჯეტს შესაბამის დასაბუთებასთან ერთად ამტკიცებს საქართველოს ფინანსთა მინისტრი საქართველოს ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის წარდგინებით.

77. 2003 წლის 1 აპრილის შემდეგ, ყოფილი მე-14 მუხლის მე-2 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტმა და მე-3 პუნქტმა დაკარგა იურიდიული ძალა, ვინაიდან ეს პუნქტები იყო არაკონსტიტუციური, ხოლო 2003 წლის 14 აგვისტოს ცვლილებების შედეგად გაუქმდა მე-5 პუნქტი. ამგვარად, ცვლილებების შეტანის შედეგად შესწორებულ მე-14 მუხლს ჰქონდა შემდეგი ფორმულირება:

[ახალი] მე-14 მუხლი

„ადმინისტრაციის ბიუჯეტის წყაროებია „დამოუკიდებელი ეროვნული მარეგულირებელი ორგანოების შესახებ“ საქართველოს კანონით, „საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ“ საქართველოს კანონითა და სხვა შესაბამისი ნორმატიული აქტებით ნებადართული შემოსავლები.“

78. 2003 წლის 1 აპრილამდე, 22-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტს ჰქონდა შემდეგი ფორმულირება:

22-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტი

„ტრანსპორტთან დაკავშირებით მოიცავს მომსახურებისათვის საჭირო, ეკონომიკურად გამართლებულ ყველა დანახარჯს, მათ შორის ... სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიურ საფასურს... “

79. 2003 წლის 14 აგვისტოს შეტანილი ცვლილებების შედეგად, 22-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტში მოცემული ტერმინი „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასური“, რომელიც გამოცხადდა არაკონსტიტუციურად 2003 წლის 10 იანვარს, შეიცვალა შემდეგი ფორმულირებით: „და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ სხვა აუცილებელ ხარჯებს“.

80. ცვლილებების შეტანის შესახებ 2003 წლის 14 აგვისტოს კანონი ასევე ითვალისწინებდა გარდამავალ დებულებებს, მათ შორის შემდეგ დებულებებს 24-ე მუხლის მე-5 პუნქტში:

24-ე მუხლის მე-5 პუნქტი

„შესაბამისი საკანონმდებლო აქტით რეგულირების საფასურის ზღვრული ოდენობის დადგენამდე რეგულირების საფასურის (რეგულირების საფასური) ოდენობას განსაზღვრავს შესაბამისი ადმინისტრაცია.“

81. სააგენტოს თავმჯდომარის 2003 წლის 25 ნოემბრის №1 ბრძანებაში აღნიშნული იყო, რომ იგი ეფუძნებოდა რეგულირების შესახებ კანონის 24-ე მუხლის მე-5 პუნქტს (იხ. ასევე ზემოთ მე-16 პარაგრაფი). ამგვარად, ბრძანებით განისაზღვრებოდა სამოქალაქო ავიაციის სფეროში სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების საფასურის გადახდის ოდენობა და პირობები.

(d) 2003 წლის 25 ივლისის პრეზიდენტის ბრძანებულება №364

82. ბრძანებულების პრეამბულის თანახმად, ბრძანებულება გამოიცა საქართველოს პრეზიდენტის მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებისა და საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ კანონის მე-13 მუხლის თანახმად, და საჭირო ინსტიტუციური რეფორმების ფარგლებში. ბრძანებულების პირველ მუხლში ვკითხულობთ:

მუხლი 1

„ნება დაერთოთ [რეგულირების შესახებ] კანონის შესაბამისად შექმნილ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებს – ... სამოქალაქო ავიაციის, ... ადმინისტრაციებს – საკუთარი ბიუჯეტების ფორმირება მოახდინონ სახელშეკრულებო საფუძვლებზე მომსახურების საზღაურით მიღებული სახსრებიდან.“

2. სამოქალაქო ავიაციის სფეროში ეროვნული კანონმდებლობის განვითარება 2004 წლის 13 მარტიდან დღემდე

83. 2004 წლის 30 ივნისს, რეგულირების შესახებ კანონს დაემატა ახალი VI თავი რეგულირების საფასურთან დაკავშირებით, რომლითაც გაუქმდა ზემოთ ხსენებული გარდამავალი დებულება, 24-ე მუხლის მე-5 პუნქტი (იხ. ზემოთ მე-80 პარაგრაფი). ამ თავის შესაბამის დებულებებში ვკითხულობთ:

23¹ მუხლის პირველი და მეორე პუნქტები

„1. რეგულირების საფასური [სამოქალაქო ავიაციაში] არის სამოქალაქო ავიაციის ადმინისტრაციისათვის საქართველოს კანონმდებლობით მინიჭებული მარეგულირებელი ფუნქციების განხორციელებისათვის აუცილებელი ხარჯების დაფინანსების წყარო. რეგულირების საფასურის ოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს გადამხდელის მიერ გაწეული მომსახურების ტარიფის ან სამოქალაქო ავიაციის დარგში მის მიერ განხორციელებული [სამეწარმეო] საქმიანობიდან მიღებული შემოსავლის (დღგ-ს გარეშე) 2 პროცენტს. ადმინისტრაციას უფლება აქვს ნორმატიული აქტით დაადგინოს ამ კანონით დადგენილ ზღვრულ ოდენობაზე ნაკლები საფასური.

2. რეგულირების საფასურის გადახდის წესი დგინდება სამოქალაქო ავიაციის ადმინისტრაციის ნორმატიული აქტით, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს:

ა) ადმინისტრაციის მიერ მოვალეობების შესრულება ...;

ბ) ადმინისტრაციის მიერ ავიასაწარმოების საქმიანობის რეგულირებისთვის გაწეული ხარჯების დაფარვა;

გ) საავიაციო გადაყვანა-გადაზიდვების უსაფრთხოდ განხორციელებაში დაინტერესებულ პირთა უფლებებისა და ინტერესების დაცვა...“

84. მომჩივნის უფლებამონაცვლემ, რომელიც მომჩივნის გადადგომის შემდეგ დაინიშნა, სწორედ რეგულირების შესახებ კანონის ახალი VI თავის საფუძველზე გამოსცა №3 ბრძანება 2004 წლის 16 აგვისტოს. მომჩივნის სადავო №1 ბრძანების მსგავსად, ახალი ბრძანებაც სააგენტოს მიერ ასაკრეფ რეგულირების საფასურის ტარიფებს ადგენდა სამოქალაქო ავიაციის სფეროში სხვადასხვა კერძო კომერციულ საქმიანობასთან დაკავშირებით. ბრძანება №3 სათანადო წესით დამტკიცდა იუსტიციის მინისტრის მიერ და შეუფერხებლად შევიდა ძალაში.

85. 2007 წლის 30 მარტს, საქართველოს პარლამენტმა მიიღო ამჟამად მოქმედი ახალი კანონი ტრანსპორტის სფეროს სახელმწიფო მართვისა და რეგულირების წესის შესახებ („ტრანსპორტის სახელმწიფო რეგულირების ახალი კანონი“). ახალი კანონის მიღებამ ავტომატურად გამოიწვია მანამდე არსებული, 2001 წლის 20 ივნისის სახელმწიფო რეგულირების შესახებ კანონისა და სააგენტოს თავმჯდომარის მიერ მიღებული №3 ბრძანების გაუქმება.

86. ტრანსპორტის სფეროს რეგულირების ახალი კანონის პირველი მუხლის „კ“ ქვეპუნქტისა და მე-9 მუხლის თანახმად, სააგენტოს უფლება ჰქონდა „საკუთარ ანგარიშზე“ მიეღო იმავე სფეროში მომუშავე კერძო კომპანიების მიერ გადახდილი რეგულირების საფასური, რათა სახელმწიფოს სახელით განეხორციელებინა მარეგულირებელი საქმიანობა სამოქალაქო ავიაციის სფეროში. კანონი ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ ამ საფასურის გადახდა იყო „სავალდებულო“ რადგან იგი წარმოადგენდა ანაზღაურებას მარეგულირებელი ორგანოს მიერ გაწეული საჯარო მომსახურებისთვის. ამ საფასურის გადახდის გარდა, მე-9 მუხლით გათვალისწინებული იყო სააგენტოს შემოსავლის რამდენიმე სხვა დამატებითი წყარო, როგორიცაა სააგენტოს მიერ სხვადასხვა სამოქალაქო-სამართლებრივი ხელშეკრულებების გაფორმებისა და სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გამოყოფილი სახსრების მიღების შესაძლებლობა.

87. 2011 წლის 14 აპრილს, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრმა, ტრანსპორტის სფეროს რეგულირების ახალი კანონის შესაბამისად, გამოსცა ბრძანება №1-1/583 სამოქალაქო ავიაციის სააგენტოს დებულების დამტკიცების შესახებ. ბრძანების მე-7 მუხლის „გ“ და „დ“ პუნქტები, რომლებიც კვლავ ძალაშია, ადასტურებდა, რომ სააგენტოს შემოსავლის ძირითადი წყარო იყო სამოქალაქო ავიაციის სექტორში კომპანიებისთვის გაწეული მარეგულირებელი მომსახურების სანაცვლოდ მიღებული სავალდებულო რეგულირების საფასური, ან ცალკე დამყარებული სახელშეკრულებო ურთიერთობებიდან მიღებული შემოსავალი.

88. გარდა ამისა, ტრანსპორტის სფეროს რეგულირების ახალი კანონის საფუძველზე, 2011 წლის 18 აპრილს და 2012 წლის 20 აპრილს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრმა გამოსცა კიდევ ორი ბრძანება №1-1/611 და 1-1/1025, რომლებიც ადგენდა სხვადასხვა კონკრეტული ეკონომიკური საქმიანობის რეგულირების საფასურის დეტალურ ტარიფებს, რომელიც იყო სავალდებულო და რომელთა გადახდაც უნდა მომხდარიყო პირდაპირ სააგენტოს ანგარიშზე მის მიერ გაწეული მარეგულირებელი საქმიანობის სანაცვლოდ. ეს ტარიფები კვლავ მოქმედებს.

სამართალი

I. კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნების სავარაუდო დარღვევა

89. მომჩივანი კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე აცხადებდა, რომ მისი პატიმრობა, რომელიც 2004 წლის 16 სექტემბრიდან, მისი ხუთ-თვიანი პატიმრობის პერიოდის ამოწურვიდან, 2005 წლის 16 მარტამდე, მის სამართალში მიცემამდე გრძელდებოდა, იყო უკანონო. კონვენციის აღნიშნულ დებულებაში ვკითხულობთ:

მუხლი 5

„1. ... არავის შეიძლება აღეკვეთოს თავისუფლება, გარდა შემდეგი შემთხვევებისა და კანონით განსაზღვრული პროცედურის შესაბამისად: ...

(c) პირის კანონიერი დაკავება ან დაპატიმრება უფლებამოსილი სამართლებრივი ორგანოს წინაშე მის წარსადგენად, როდესაც არსებობს სამართალდარღვევის ჩადენის საფუძვლიანი ეჭვი...;“

90. მთავრობის თანახმად, არ იყო იმის საჭიროება, რომ სასამართლოს ნებართვა გაეცა მომჩივნის წინასწარი პატიმრობის გაგრძელების თაობაზე მას შემდეგ,რაც 2005 წლის 16 სექტემბერს ხუთ-თვიანი პატიმრობის ვადა ამოიწურა, ვინაიდან იმ დროისთვის საქმის გამოძიება უკვე შეწყვეტილი იყო და რამდენიმე დღის შემდეგ, 2005 წლის 20 სექტემბერს, საქმე განსახილველად პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაეცა. მთავრობამ აღნიშნა, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის (შემდგომში - „სსსკ“) შესაბამისი დებულებების თანახმად, ის ფაქტი, რომ საქმე განსახილველად პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაეცა, საკმარისი იყო იმისთვის, რომ პატიმრობა დაქვემდებარებოდა სასამართლო კონტროლს და, ამგვარად, შესაბამისობაში ყოფილიყო კონვენციის მე-5 მუხლის პირველ პუნქტთან.

91. მომჩივანმა საპასუხოდ აღნიშნა, რომ მისი პატიმრობა 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე იყო უკანონო, რადგან იგი კანონიერ ძალაში მყოფი განჩინებით არ იქნა შეფარდებული.

A. მისაღებობა

92. სასამართლო მიიჩნევს, რომ აღნიშნული საჩივარი, კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 პუნქტის (a) ქვეპუნქტის ფარგლებში, არ არის აშკარად უსაფუძვლო. სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ არანაირი სხვა საფუძველი არ არსებობს იმისა, ეს საჩივარი განსახილველად არ იქნეს მიღებული. მაშასადამე, საჩივარი მისაღებად გამოცხადდა.

B. საქმის არსებითი გარემოებები

93. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მან უკვე დაადგინა კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის დარღვევა რამდენიმე საქმეში, მათ შორის საქართველოს წინააღმდეგ არსებულ საქმეებში, როდესაც საქმე ეხებოდა ბრალდებულთა პატიმრობაში დატოვებას მხოლოდ იმ ფაქტის საფუძველზე, რომ საბრალდებო დასკვნა წარდგენილ იქნა პირველი ინსტანციის სასამართლოში. ბრალდებულთა დაპატიმრება კონკრეტული სამართლებრივი საფუძვლის ან მათი მდგომარეობის მარეგულირებელი მკაფიო ნორმების გარეშე, რის შედეგადაც ისინი შესაძლოა პატიმრობაში განუსაზღვრელი ვადით აღმოჩნდნენ სასამართლო ნებართვის გარეშე, არ შეესაბამება სამართლებრივი განსაზღვრულობისა და თვითნებობისაგან დაცვის პრინციპებს, რაც კონვენციისა და სამართლის უზენაესობის საერთო იდეას წარმოადგენს (იხ. ბევრ სხვა პრეცედენტს შორის საქმე Khudoyorov v. Russia, no. 6847/02, § 146-147, ECHR 2005‑X (ამონარიდი); საქმე Baranowski v. Poland, no. 28358/95, §§ 53-58, ECHR 2000‑III; საქმე Ječius v. Lithuania, no. 34578/97, §§ 60‑64, ECHR 2000‑IX; საქმე რამიშვილი და კოხრეიძე საქართველოს წინააღმდეგ, no. 1704/06, § 106‑111, 2009 წლის 27 იანვარი; და საქმე გიგოლაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ, no. 18145/05, §§ 32‑36, 2008 წლის 8 ივლისი).

94. სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე საჩივარი არ განსხვავდება ზემოთ მითითებული რამიშვილის და კოხრეიძის ან გიგოლაშვილის საქმეებისგან, მოცემულ დროს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობასა და არსებულ პრაქტიკაში იგივე ხარვეზების არსებობის გამო.

95. კერძოდ, სსსკ-ის 417-ე მუხლის პირველი და მესამე ნაწილების თანახმად, მას შემდეგ რაც ბრალდების მხარემ შეწყვიტა გამოძიება და სისხლის სამართლის საქმის მასალები შესაბამისი იურისდიქციის სასამართლოს გადასცა, ამ უკანასკნელს შეეძლო განმწესრიგებელი სხდომის გამართვა და ბრალდებულის სამართალში მიცემის და მისთვის აღკვეთის ღონისძიების შეფარდების საკითხის გადაწყვეტა. თუმცა, პრობლემა ასეთი სხდომის გამართვის ვადებთან იყო დაკავშირებული. სსსკ-ის 419-ე მუხლის თანახმად, განმწესრიგებელი სხდომა 14 დღე-ღამეში უნდა გამართულიყო, ხოლო რთულ საქმეებზე - არაუგვიანეს ერთი თვისა მოსამართლის წარმოებაში არსებულ ბოლო, განსახვავებულ საქმეზე შემაჯამებელი გადაწყვეტილების გამოტანის დღიდან. ამასთან, მოსამართლე არ იყო დროში შეზღუდული აღნიშნული „ბოლო“ საქმის გადაწყვეტაში. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში არც ბრალდებულის დაპატიმრების შესახებ სასამართლო განკარგულების გამოცემას ითხოვდა, არც პატიმრობის ამ პერიოდისთვის კანონით გათვალისწინებულ რაიმე შეზღუდვებს აწესებდა. ასეთი საკანონმდებლო ხარვეზის შედეგად დამკვიდრდა სასამართლო განჩინების გარეშე ბრალდებულთა თვეების განმავლობაში პატიმრობაში ყოფნის პრაქტიკა (იხ. ასევე საქმე აბსანძე საქართველოს წინააღმდეგ (dec.), no. 57861/00, 2004 წლის 20 ივლისი; და ზემოთ მითითებული საქმე რამიშვილი და კოხრეიძე, §§ 108-109).

96. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარეობს, რომ ექვსი თვის განმავლობაში, 2004 წლის 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე პერიოდში, არ არსებობდა მომჩივნის წინააღმდეგ პატიმრობის გამოყენების შესახებ სასამართლო განჩინება. სისხლის სამართლის საქმისა და საბრალდებო დასკვნის პირველი ინსტანციის სასამართლოსთვის გადაცემა, „კანონიერად“ არ აქცევს პატიმრობის დარჩენილ პერიოდს კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის მნიშვნელობით (იხ. ზემოთ მითითებული გიგოლაშვილის საქმე, § 36, და საქმე Nakhmanovich v. Russia, no. 55669/00, § 68, 2006 წლის 2 მარტი).

97. აქედან გამომდინარე, დაირღვა კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი პატიმრობის აღნიშნულ პერიოდთან დაკავშირებით.

II. კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნების სავარაუდო დარღვევა

98. კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე მომჩივანი აცხადებდა, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა საკმარისად არ დაასაბუთეს მათ მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილებები, როდესაც მომჩივანი სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენაში ცნეს დამნაშავედ. მე-6 მუხლის შესაბამის ნაწილში ვკითხულობთ:

მუხლი 6

„1. ... წარდგენილი ნებისმიერი სისხლისსამართლებრივი ბრალდების საფუძვლიანობის გამორკვევისას ყველას აქვს ... მისი საქმის სამართლიანი ... განხილვის უფლება ... სასამართლოს მიერ...“

99. მთავრობამ აღნიშნა, რომ სასამართლოებმა დეტალურად განიხილეს საქმე მომჩივნის მიერ წარდგენილი ყველა უმნიშვნელოვანესი მტკიცებულების, მათ შორის 2004 წლის 20 ივლისის აუდიტორული დასკვნის, გათვალისწინებით. საქმის განხილვა მოხდა შეჯიბრებითობის პრინციპის სრული დაცვით, რომლის დროსაც სათანადოდ იქნა გათვალისწინებული მხარეთა თანასწორობის პრინციპი. ორივე მხარის სამართლებრივი და ფაქტობრივი არგუმენტები სათანადოდ იქნა გათვალისწინებული სასამართლოების მიერ თავიანთ გადაწყვეტილებებში.

100. მომჩივანმა აღნიშნა, რომ ეროვნული სასამართლოების მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილებებში აშკარად შეინიშნებოდა მისი ბრალის დამადასტურებელი, სათანადოდ დასაბუთებული მტკიცებულებების ნაკლებობა. კერძოდ, ეროვნულმა სასამართლოებმა რეაგირება არ მოახდინეს იმ ფაქტზე, რომ სამოქალაქო ავიაციის სფეროში სხვადასხვა კომპანიებთან ხელშეკრულებების გაფორმებით მომჩივანი უბრალოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ 2003 წლის 10 იანვარს მიღებული გადაწყვეტილებით გათვალისწინებული მითითებებით ხელმძღვანელობდა. სასამართლოებმა ასევე არ გაითვალისწინეს ის ფაქტი, რომ მან სადავო ბრძანება №1 პრეზიდენტის 2003 წლის 25 ივლისის №364 ბრძანებულების საფუძველზე გამოსცა. ასეთივე პრობლემატური იყო ის ფაქტიც, რომ თავიანთ გადაწყვეტილებებში ადგილობრივმა სასამართლოებმა არ განმარტეს, თუ რატომ გამართლდა მომჩვანი თოთხმეტ ავიაკომპანიასთან დადებულ გარიგებებთან დაკავშირებით, მაგრამ დამნაშავედ იქნა ცნობილი დარჩენილ კომპანიებთან მიმართებაში მაშინ, როცა ფაქტობრივი გარემოებები რომლებიც საფუძვლად ედო, როგორც გამართლებას ისე გასამართლებას, იყო იდენტური.

A. მისაღებობა

101. სასამართლო აღნიშნავს, რომ წარმოდგენილი საჩივარი კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 (a) პუნქტის მოთხოვნების გათვალისწინებით არ არის აშკარად უსაფუძვლო. სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ არანაირი სხვა საფუძველი არ არსებობს იმისთვის, რომ ეს საჩივარი განსახილველად არ იქნეს მიღებული. მაშასადამე, საჩივარი მისაღებად გამოცხადდა.

ბ. საქმის არსებითი მხარე

102. მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლოს ფუნქციებში არ შედის ეროვნული სასამართლოების მიერ სავარაუდოდ დაშვებული ფაქტობრივი ან სამართლებრივი შეცდომების განხილვა (იხ. საქმე Tejedor García v. Spain, 1997 წლის 16 დეკემბერი, § 31, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების კრებული 1997‑VIII; და საქმე Buzescuv. Romania, no. 61302/00, § 63, 2005 წლის 24 მაისი), სასამართლო განმეორებით აღნიშნავს, რომ მისი დამკვიდრებული სასამართლო პრაქტიკის თანახმად, რომელიც კონვენციიის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის ფარგლებში მართლმსაჯულების სათანადოდ განხორციელების პრინციპებს ასახავს, სასამართლოებისა და ტრიბუნალების გადაწყვეტილებებში სათანადოდ უნდა მიეთითოს ამ გადაწყვეტილებების მიღების საფუძველი, რომელიც მოკლებული უნდა იყოს აშკარა თვითნებობას, რათა ჩანდეს, რომ მხარეებს სათანადოდ მოუსმინეს, და უზრუნველყოფილ იქნეს მართლმსაჯულების განხორციელების საზოგადოებრივი კონტროლი (იხ. საქმე Taxquet v. Belgium [GC], no. 926/05, § 91, ECHR 2010; საქმე Salov v. Ukraine, no. 65518/01, §§ 89-92, ECHR 2005‑VIII (ამონარიდები), საქმე ჯღარკავა საქართველოს წინააღმდეგ, no. 7932/03, § 71, 2009 წლის 24 თებერვალი; და საქმე Hirvisaari v. Finland, no. 49684/99, § 30, 2001 წლის 27 სექტემბერი).

103. რა თქმა უნდა, მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი არ უნდა იქნეს გაგებული ისე, თითქოს ითხოვდეს დაწვრილებით პასუხის გაცემას მხარეების მიერ წამოყენებულ ყველა არგუმენტზე, ხოლო იმის განსაზღვრა, თუ რამდენად შეასრულა სასამართლომ გადაწყვეტილების დასაბუთების ვალდებულება, მხოლოდ კონკრეტული საქმის გარემოებების გათვალისწინებითაა შესაძლებელი (იხ. საქმე Ruiz Torija v. Spain, 1994 წლის 9 დეკემბერი, § 29, Series A no. 303-A, საქმე Suominen v. Finland, no. 37801/97, § 36, 2003 წლის 1 ივლისი; და საქმე Boldea v. Romania, no. 19997/02, § 30, 2007 წლის 15 თებერვალი). თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნულ სასამართლოს გააჩნია გარკვეული დისკრეციული უფლებამოსილება კონკრეტულ საქმეში არგუმენტების შერჩევისას და მხარეთა არგუმენტების გამამყარებელი მტკიცებულების დასაშვებად ცნობისას, დაზარალებულ მხარეს უფლება აქვს ჰქონდეს მოლოდინი სასამართლოსგან კონკრეტული და ცალსახა პასუხის, აღნიშნულ არგუმენტებთან დაკავშირებით, რომელთაც გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვთ კონკრეტული საქმის შედეგისათვის (იხ. საქმე Hiro Balani v. Spain, 1994 წლის 9 დეკემბერი, §§ 27‑28, Series A no. 303‑B; საქმე Grădinar v. Moldova, no. 7170/02, §§ 107‑108, 2008 წლის 8 აპრილი; და საქმეGheorghe v. Romania, no. 19215/04, § 43, 2007 წლის 15 მარტი).

104. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივანი დამნაშავედ იქნა ცნობილი სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაში ქვემოთ მოცემული ორი კონკრეტული ქმედების გამო, რომელიც მან განახორციელა სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობაზე ყოფნისას: (i) ის ფაქტი, რომ მომჩივანმა, 2003 წლის 28 მარტსა და 13 აგვისტოს მომსახურების ხელშეკრულებები გააფორმა სამოქალაქო ავიაციის სამ კომპანიასთან, რათა მათგან, 2003 წლის 1 აპრილიდან 1 ოქტომბრამდე პერიოდში, მომსახურების საფასური აეკრიფა, რომელიც რეალურად შენიღბულ რეგულირების საფასურს წარმოადგენდა და (ii) ის ფაქტი, რომ იმავე რეგულირების საფასურის აკრეფა გაგრძელდა რვა სხვა სამოქალაქო ავიაციის კომპანიისგან №1 ბრძანების საფუძველზე, რომელიც უკანონოდ გამოიცა მომჩივნის მიერ 2003 წლის 25 ნოემბერს.

105. პირველ ეპიზოდთან მიმართებაში, რომელიც ეხებოდა სააგენტოს მიერ კომპანიებისგან მომსახურების საფასურის აკრეფას 2003 წლის 28 მარტსა და 13 აგვისტოს გაფორმებული მომსახურების ხელშეკრულებების საფუძველზე, ეროვნულმა ორგანოებმა პასუხისგებაში მისცეს მომჩივანი მის მიერ საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების შეუსრულებლობის გამო, რომელიც სავარაუდოდ უკრძალავდა ადმინისტრაციას სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებისთვის რაიმე საფასურის დაწესებას. თუმცა, აღნიშნული საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის გათვალისწინებით, შეუძლებელია გადაჭრით ითქვას, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ სრულად აუკრძალა სააგენტოს მომსახურების ხელშეკრულების გაფორმება სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებთან. უნდა აღინიშნოს, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ძალადაკარგულად გამოცხადდა კანონმდებლობით გათვალისწინებული „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ გადახდის ვალდებულება. თუმცა, იმავე გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილში, სააგენტოს მიერ წამოყენებული არგუმენტის საპასუხოდ, რომლის მიხედვითაც სააგენტო, სავარაუდოდ, ვერ შეძლებდა ფუნქციონირებას მომსახურების საფასურის აკრეფის გარეშე და სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებთან მომსახურების ხელშეკრულებების გაფორმების გარეშე, საკონსტიტუციო სასამართლომ ასევე განიხილა ის მოსაზრება, რომ პირიქით, კონსტიტუცური თვალსაზრისით უმჯობესი იყო, რომ სააგენტოსა და სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებისთვის ნებაყოფილობით დაემყარებინათ სახელშეკრულებო ურთიერთობები, რომელთა თანახმადაც ეს კომპანიები აიღებდნენ სახელშეკრულებო ვალდებულებას გადაეხადათ სააგენტოს მიერ გაწეული მარეგულირებელი მომსახურების საფასური საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ კანონის მე-13 მუხლის „დ“ პუნქტის შესაბამისად (იხ. ზემოთ მე-11-12 და მე-16 პარაგრაფები). აღნიშნულის გათვალისწინებით, სასამართლოსთვის რთულია გაიგოს, თუ რატომ არ უზრუნველყო თბილისის საქალაქო სასამართლომ, სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებთან მომსახურების ხელშეკრულების გაფორმებისთვის მომჩივნის დამნაშავედ ცნობისას დამაჯერებელი პასუხის გაცემა მომჩივნის დაცვის მთავარ არგუმენტზე, რომ ის უბრალოდ ხელმძღვანელობდა საკონსტიტუციო სასამართლოს მითითებით ასეთი სახელშეკრულებო ურთიერთობების დამყარებასთან დაკავშირებით (შედარებისთვის იხილეთ ზემოთ 43-ე და 47-ე პარაგრაფები). ასევე, მნიშვნელოვანია 2004 წლის 20 ივლისის აუდიტორული დასკვნა, საგამოძიებო ღონისძიება, რომელიც თავად ხელისუფლებამ განახორციელა და რომლის თანახმადაც, მომჩივნის მიერ სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობაზე ყოფნისას სადავო ხელშეკრულებების ინიცირება და გაფორმება აშკარად საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილების შესაბამისად განხორციელდა (იხ. ზემოთ 22-26-ე პარაგრაფები). სასამართლომ დამატებით აღნიშნა, რომ ამ ხელშეკრულებათაგან მინიმუმ ერთი, კერძოდ მეორე ხელშეკრულება, რომელიც 2003 წლის 13 აგვისტოს გაფორმდა, ემყარებოდა დამატებით სამართლებრივ საფუძვლებს, კერძოდ კი პრეზიდენტის 2003 წლის 25 ივლისის №354 ბრძანებულებას. აღნიშნული ბრძანებულება პირდაპირ მიუთითებდა, რომ სააგენტოს უფლება ჰქონდა, კერძო ხელშეკრულების საფუძველზე, დაეკისრებინა საფასური სამოქალაქო ავიაციის კომპანიებისთვის მარეგულირებელი მომსახურების გაწევის სანაცვლოდ. ამ მხრივ აღსანიშნავი იყო ის, რომ თავად ბრძანებულება ხაზგასმით აღნიშნავდა თავის პრეამბულაში, რომ სააგენტოს მიერ ამ რეჟიმში მუშაობა „შეესაბამებოდა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებას“ (იხ. ზემოთ 82-ე პარაგრაფი).

106. რაც შეეხება მეორე ეპიზოდს, რომელსაც მომჩივნის ბრალდება ეფუძნებოდა, კერძოდ 2003 წლის 25 ნოემბრის №1 ბრძანების საფუძველზე [კომპანიებისთვის] რეგულირების საფასურის დაკისრება 2003 წლის 1 ოქტომბრიდან 2004 წლის 16 მარტამდე პერიოდში, ეროვნულმა სასამართლოებმა დაასკვნეს, რომ მომჩივნის მიერ რეგულირების საფასურის ცალმხრივად დაწესება იყო უკანონო, მას შემდეგ, რაც საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილებით, მნიშვნელოვნად შეიცვალა რეგულირების შესახებ კანონი და ამოღებულ იქნა ყველა მითითება „სატრანსპორტო საქმიანობის რეგულირების ყოველწლიური საფასურის“ შესახებ. თუმცა, სასამართლოს მიაჩნია, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა რეაგირება არ მოახდინეს თავისთავად ცხად ფაქტზე იმასთან დაკავშირებით, რომ ბრძანება №1 ეფუძნებოდა სახელმწიფო რეგულირების შესახებ კანონის 24-ე მუხლის მე-5 პუნქტს, გარდამავალ დებულებას, რომელიც აღნიშნულ კანონში 2003 წლის 14 აგვისტოს ცვლილებებით შევიდა. კერძოდ, გარდამავალი დებულების თანახმად, სააგენტოს, როგორც ტრანსპორტის მარეგულირებელ ორგანოს, უფლება ჰქონდა თავად დაეწესებინა რეგულირების საფასური პარლამენტის მიერ ამ საკითხთან დაკავშირებით ახალი საკანონმდებლო აქტის მიღებამდე. იმის გათვალისწინებით, რომ ახალმა კანონმა რეგულირების საფასური მოგვიანებით, კერძოდ, 2004 წლის 30 ივნისს დაადგინა (იხ. ზემოთ 83-ე პარაგრაფი), რთულია იმის გაგება, თუ რატომ იყო არამართლზომიერი მომჩივნის მიერ ამ საკითხის მოწესრიგება ზემოთ ხსენებული 24-ე მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად 2003 წლის 25 ნოემბრის №1 ბრძანების გამოცემით. გარდა ამისა, თუ აშკარად უკანონო იყო მომჩივნის მიერ №1 ბრძანების გამოცემა, რომელიც ძალაში 2003 წლის 1 ოქტომბერს შევიდა, მაშინ, იუსტიციის სამინისტროს, რომელიც პასუხისმგებელია სხვადასხვა კანონქვემდებარე სამართლებრივი აქტების კანონიერების ზედამხედველობაზე, ჩვეულებრივ უნდა მიეთითებინა ყველა ის სამართლებრივი ხარვეზი, რომელიც საფუძვლად ედო ამ ბრძანებას. ამასთანავე, 2004 წლის 20 ივლისის აუდიტორული დასკვნის თანახმად, რომელიც საქმის მასალებში არსებულ მტკიცებულებებს შორის სასამართლო ექსპერტიზით მოპოვებულ ერთადერთ მტკიცებულებას წარმოადგენდა, №1 ბრძანების გამოცემისას მომჩივანი აშკარად მოქმედებდა იმ დროისთვის მოქმედი კანონმდებლობის დაცვით (იხ. ასევე ზემოთ მე-80 და 81-ე პარაგრაფები).

107. სასამართლო აღნიშნავს, რომ ყველა ზემოთ ხსენებული ფაქტობრივი და სამართლებრივი ასპექტის დაზუსტება აუცილებელი იყო მომჩივნის ბრალის დასადგენად ორივე ეპიზოდთან დაკავშირებით. თუმცა, იმ ფაქტის მიუხედავად, რომ მომჩივანმა სათანადოდ წარმოადგინა ყველა შესაბამისი არგუმენტი ეროვნული სასამართლო ორგანოების წინაშე (იხ. ზემოთ 28-ე, 30-ე, 43-44-ე, 50-ე და 52-ე პარაგრაფები), ეროვნულმა სასამართლოებმა აშკარად, სათანადოდ არ გაითვალისწინეს ისინი თავიანთ გადაწყვეტილებებში. რა თქმა უნდა არასწორია, რომ სამი სასამართლო ინსტანციიდან არცერთი არ შეეცადა თავის გადაწყვეტილებაში განეხილა ურთიერთკავშირი მომჩივნის ქმედებებს შორის, ის თუ ზუსტად რას მიუთითებდა საკონსტიტუციო სასამართლოს 2003 წლის 10 იანვრის გადაწყვეტილება და როგორი იყო კანონმდებლობა საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შემდგომ.

108. ზემოაღნიშნული ფაქტორები სასამართლოსთვის საკმარისია რათა დაასკვნას, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა სათანადოდ არ გაითვალისწინეს მომჩივნის წინააღმდეგ აღძრული სისხლის სამართლის საქმის ზემოთ მოცემული მნიშვნელოვანი ასპექტები. ამ ასპექტებს, შესაძლოა, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონოდა მომჩივნის ბრალის განსაზღვრისას (შედარებისთვის, იხილეთ ზემოთ მითითებული საქმეები Salov , § 92, Grădinar , §§ 114 and 115 და Gheorghe , § 50). აღნიშნულიდან გამომდინარე, წარმოქმნილი შეუსაბამობის გამო, მომჩივნის მსჯავრდება სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებასთან დაკავშირებით არ იქნა დამაჯერებლად განსაზღვრული სასამართლო პრაქტიკის ისეთი ობიექტური დამკვირვებლის თვალსაზრისით, როგორიც ევროპული სასამართლოა. წინამდებარე საქმეში მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს არა მომჩივნის პირადი პასუხისმგებლობა ან დანაშაულის ელემენტების დადგენა, ე.ი. საკითხები, რომლებიც მხოლოდ ეროვნული სასამართლოების პრეროგატივაში შედის, არამედ ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებებში საკმარისი დასაბუთების არარსებობა, რის გამოც სასამართლოს არ ესმის, თუ საერთოდ რატომ იქნა განხილული დანაშაულებრივად მომჩივნის ქმედებები, კერძოდ საფასურის აკრეფა მომსახურების ხელშეკრულებებისა და კანონქვემდებარე სამართლებრივი აქტების საფუძველზე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, არ შეიძლება ითქვას, რომ მომჩივანს ჰქონდა საშუალება ესარგებლა სამართლიანი საქმის წარმოების უფლებით იმდენად, რამდენადაც სისხლის სამართლის კანონმდებლობა, კერძოდ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლით განსაზღვრული სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების დანაშაულის ფარგლები, გაუგებრად და, ამგვარად, თვითნებურად იქნა განმარტებული ეროვნული სასამართლოების მიერ მომჩივნის საზიანოდ.

109. შესაბამისად დაირღვა კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი.

 

III. კონვენციის მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევა მე-5 მუხლთან ერთობლიობაში

110. კონვენციის მე-5 მუხლთან ერთობლიობაში მე-18 მუხლზე მითითებით, მომჩივანმა აღნიშნა, რომ მის წინააღმდეგ სისხლის სამართაწარმოებას და შემდეგ მის წინასწარ პატიმრობას ფარული, არამართლზომიერი მოტივები ჰქონდა. აღნიშნულ დებულებაში ვკითხულობთ:

მუხლი 18

„დაუშვებელია ხსენებულ უფლებათა და თავისუფლებათა კონვენციით ნებადართული შეზღუდვების გამოყენება არა იმ მიზნით, რისთვისაც ისინია გათვალისწინებული.“

111. მთავრობამ აღნიშნა, რომ მომჩივანს წინასწარი პატიმრობა მხოლოდ მის წინააღმდეგ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების გამო აღძრული სისხლის სამართლის საქმის მიზნებისთვის შეეფარდა, რასაც კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული გამონაკლისი აშკარად ითვალისწინებს. აღნიშნული სადავო სისხლის სამართლის საქმის სამართალწარმოებისას, შესაბამისი ეროვნული ორგანოების ქმედებებს მიღმა არ არსებობდა რაიმე „ფარული მიზანი“, გარდა ნამდვილი სამართალდაცვითი მიზნებისა.

112. საპასუხოდ მომჩივანმა განაცხადა, რომ მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრა და, აქედან გამომდინარე, მისთვის წინასწარი პატიმრობის შეფარდება, ბ-ნი სააკაშვილის მიერ 2003 წელს, საპრეზიდენტო კამპანიის დროს, მის წინააღმდეგ გაკეთებული მკაფიო და კონკრეტული საჯარო მუქარის პირდაპირ შედეგს წარმოადგენდა. (იხ. ზემოთ 55-ე პარაგრაფი). რა თქმა უნდა, როგორც კი ბ-ნი სააკაშვილი არჩეულ იქნა საქართველოს პრეზიდენტად 2004 წლის იანვარში, „მომჩივნის ციხეში გაშვების“ მუქარამ დაიწყო განხორციელება.

A. მისაღებობა

113. სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ კონვენციის მე-18 მუხლს არ აქვს ავტონომიური ხასიათი. მისი გამოყენება შეიძლება მხოლოდ სხვა მუხლებთან ერთობლიობაში (იხ. საქმე Gusinskiy v. Russia, no. 70276/01, § 75, ECHR 2004‑IV). როგორც სასამართლომ მანამდე თავის პრეცედენტულ სამართლში დაადგინა, კონვენციის მთლიანი სტრუქტურა ემყარება ზოგად ვარაუდს, რომ წევრი სახელმწიფოების ორგანოები კეთილსინდისიერად მოქმედებენ. რა თქმა უნდა, ნებისმიერ სახელმწიფო პოლიტიკას ან ინდივიდუალურ ღონისძიებას შესაძლოა ჰქონდეს „ფარული მიზანი“, და კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია თეორიულად სადავო იყოს. თუმცა, პრაქტიკაში რთულია ამ მოსაზრების გაბათილება. რა თქმა უნდა, მომჩივანმა, რომელიც ამტკიცებს, რომ მისი უფლებები და თავისუფლებები არასათანადო საფუძვლით შეიზღუდა, დამაჯერებლად უნდა მოახდინოს იმის დემონსტრირება, რომ ხელისუფლების ორგანოების რეალური მიზანი განსხვავდება მათ მიერ გაცხადებული მიზნისგან, ან იმ მიზნისაგან, რომელიც შესაძლოა ლოგიკურად გამომდინარეობდეს კონტექსტიდან. უბრალო ეჭვი იმის შესახებ, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა თავიანთი უფლებამოსილება კონვენციით განსაზღვრული მიზნებისგან განსხვავებული მიზნებისთვის გამოიყენეს, არ არის საკმარისი იმის დასამტკიცებლად, რომ დარღვეულ იქნა მე-18 მუხლი (იხ. საქმე Khodorkovskiy v. Russia, no. 5829/04, § 255, 2011 წლის 31 მაისი). კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე ბრალდების წამოყენებისას, სასამართლო იყენებს ძალიან მკაცრ მტკიცებულების სტანდარტს. შედეგად, არსებობს მხოლოდ რამდენიმე საქმე, სადაც სასამართლო დარწმუნდა, რომ ეს სტანდარტი დაკმაყოფილდა, ესენია: Gusinskiy v. Russia (მითითებულია ზემოთ, §§ 73–78); საქმე Cebotari v. Moldova (no. 35615/06, §§ 46 et seq., 2007 წლის 13 ნოემბერი); ან საქმე Lutsenko v. Ukraine, (no. 6492/11, § 108, 2012 წლის 3 ივლისი). საპირისპირო მაგალითისთვის იხ. საქმე Sisojeva and Others v. Latvia (საქმის ამორიცხვა) ([GC], no. 60654/00, § 129, ECHR 2007‑I).

114. სასამართლო აღნიშნავს, რომ როდესაც საქმე პოლიტიკური თუ სხვა ფარული მოტივით სისხლისსამართლებრივ ბრალდებას ეხება, რთულია წინასწარი პატიმრობის გამიჯვნა იმ სისხლის სამართაწარმოებისგან, რომლის ფარგლებშიც მოხდა ამ პატიმრობის გამოყენება (იხ. ზემოთ მითითებული საქმე Lutsenko, § 108). მოცემულ შემთხვევაში, მომჩივნის ერთადერთი არგუმენტი, რომელიც ამყარებდა მის პრეტენზიებს მის წინააღმდეგ არსებული სამართალწარმოების არამართლზომიერად დაწყებასთან დაკავშირებით, იყო მითითება საპრეზიდენტო კანდიდატის, ბ-ნი სააკაშვილის, საჯარო განცხადებებზე. სასამართლო ადატურებს, რომ აღნიშნული საჯარო განცხადებები იყო შეუფერებელი, რომელიც რა თქმა უნდა თავისუფლად შეიძლება აღქმული იქნეს მომჩივნისთვის საფრთხედ (იხ. ზემოთ 55-ე პარაგრაფი). თუმცა, სხვა დამატებითი მტკიცებულების ან არგუმენტების არარსებობის ფონზე და გონივრული ეჭვის გამომრიცხავი მკაცრი მტკიცებულების სტანდარტის გამოყენებით, სასამართლოს მაინც არ შეუძლია დაადგინოს, რომ მომჩივნის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის აღძვრა აუცილებლად დაკავშირებული იყო ბ-ნი სააკაშვილის მიერ გამოთქმულ მუქარასთან, ან რომ ამ უკანასკნელმა, მისი პრეზიდენტად არჩევის შემდეგ, სხვა მხრივ არამართლზომიერი ზეგავლენა მოახდინა სისხლის სამართლის საქმის შემდგომ განვითარებაზე. რა თქმა უნდა, უბრალო ეჭვი ფარულ არამართლზომიერ მიზანზე, მიუხედავად იმისა, თუ რამდენად სადავო შეიძლება იყოს ეს ეჭვი, ვერ იქნება საკმარისი სასამართლოსთვის დაადგინოს, რომ მოცემულ საქმეში მოპასუხე სახელმწიფოს მთელ სამართლებრივ მექანიზმს აკლდა დამოუკიდებლობა და მოხდა მისი ab initio არასწორად გამოყენება პრეზიდენტის მხრიდან სავარაუდო ზეწოლის შედეგად, ან რომ საქმის დაწყებიდან მის დასრულებამდე პროკურატურა და სასამართლო ორგანოები არაკეთილსინდისიერად და კონვენციის აშკარა უგულებელყოფით მოქმედებდა (შედარებისთვის იხ. ზემოთ მითითებული საქმე Khodorkovskiy, § 260). წინამდებარე საქმეში, როგორც ოფიციალურ, ისე არაოფიციალური წყაროებზე დაყრდნობით, არცერთი ასპექტი არ მიუთითებდა, იმაზე, რომ პროკურატურა ან სასამართლო ორგანოები რაიმე ისეთი ფარული მოტივებით მოქმედებდნენ, რომლებიც შეუთავსებებლი იყო მომჩივნის თავისუფლების შეზღუდვასთან და კონვენციის მე-5 მუხლთან (შედარებისთვის იხ. ზემოთ მითითებული საქმე Lutsenko, §§ 108-109; ზემოთ მითითებული საქმე Gusinskiy, §§ 73–78; და საქმე Tymoshenko v. Ukraine, no. 49872/11, § 299, 2013 წლის 30 აპრილი).

115. ზემო აღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლომ დაადგინა, რომ ვინაიდან კონვენციის მე-5 და მე-18 მუხლების საფუძველზე წარმოდგენილ ერთობლივ პრეტენზიაში მომჩივანმა მტკიცებულების სახით მხოლოდ იმ დროისთვის ქვეყნის საპრეზიდენტო კანდიდატის მიერ მის წინააღმდეგ გამოთქმული მუქარა მოიყვანა, მომჩივანმა ვერ დააკმაყოფილა მტკიცების ტვირთის სტანდარტი. ამიტომ ვერ ვიტყვით, რომ არსებობს საკმარისად დამაჯერებელი მტკიცებულება იმისა, რომ მომჩივნის სისხლისსამართლებრივი დევნა და დაპატიმრება არასწორი მოტივებით მოხდა (იხ. ზემოთ მითითებული საქმეKhodorkovskiy, § 256).

116. შესაბამისად, საჩივრის ეს ნაწილი არის აშკარად უსაფუძვლო და არ უნდა დაკმაყოფილდეს კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3(a) და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

IV. კონვენციის მოთხოვნების სხვა სავარაუდო დარღვევები

A. ეროვნული სასამართლოების მიერ 2004 წლის 19 და 25 მარტს მიღებული განჩინებების წინააღმდეგ გამოთქმული პრეტენზიები

117. კონვენციის მე-5 მუხლის პირველ და მესამე პუნქტებზე და მე-13 მუხლზე მითითებით, მომჩივანმა პრეტენზია წამოაყენა სასამართლოს მიერ 2004 წლის 19 და 25 მარტსა და 14 ივინისს გამოტანილ განჩინებებთან მიმართებაში, რომელთა საფუძველზედაც მოხდა მისთვის წინასწარი პატიმრობის შეფარდება და ამ პატიმრობის ვადის გაგრძელება. კერძოდ, მან აღნიშნა, რომ ეს განჩინებები იყო უკანონო ან/და დაუსაბუთებელი, ვინაიდან არ არსებობდა მის მიერ სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენის გონივრული ეჭვი და სადავო განჩინებებს არ ჰქონდა საკმარისი და სათანადო საფუძველი.

118. აღნიშნულის საპასუხოდ მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივნის პრეტენზია იმის თაობაზე, რომ მის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების დანაშაულის ჩადენის გონივრული ეჭვი არ არსებობდა, აშკარად დაუსაბუთებელი იყო, ვინაიდან მტკიცებულების ის ნაწილი, რომლის შეგროვებაც გამოძიების ადრეულ ეტაპზე მოხდა, საკმარისზე მეტი იყო ეროვნული სასამართლოებისთვის, რათა მომჩივნის წინასწარ პატიმრობაში დატოვების საჭიროება დაედასტურებინათ. მათ ასევე აღნიშნეს, რომ აღნიშნული განჩინებები სათანადოდ იყო დასაბუთებული.

119. სასამართლო აცხადებს, რომ მომჩივნის მიერ კონვენციის მე-5 მუხლის სხვადასხვა დებულებების შესაბამისად გამოთმული პრეტენზიების მიზანი იყო ეჭვქვეშ დაეყენებინა კრწანისი-მთაწმინდის რაიონული სასამართლოს 2004 წლის 19 მარტისა და თბილისის საოლქო სასამართლოს 2004 წლის 25 მარტისა და 14 ივნისის განჩინებათა კანონიერება და საფუძვლიანობა.

120. ამ სამი განჩინებიდან, პირველი ორი - 2004 წლის 19 მარტისა და 25 მარტის განჩინებები, წარმოადგენდა იმავე habeas corpus პროცედურის ორ შემთხვევას, რომელიც მომჩივნის წინასწარი პატიმრობის საწყის პერიოდს უკავშირდებოდა, ხოლო ამ განჩინებებიდან უკანასკნელი, რომელიც გამოტანილ იქნა სააპელაციო ინსტანციაში, საბოლოო იყო (შედარებისთვის იხ. საქმე საღინაძე და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ, no. 18768/05, § 136, 2010 წლის 27 მაისი). თუმცა, წინამდებარე საჩივრის შეტანა მოხდა 2005 წლის 12 მარტს, ე.ი. ეროვნული სასამართლოს მიერ სადავო habeas corpus პროცედურის ფარგლებში, 2004 წლის 25 მარტს საბოლოო განჩინების გამოტანიდან ექვს თვეზე მეტი პერიოდის გასვლის შემდეგ (იხ. მსგავსი დასკვნა მსგავს სიტუაციაში საქმე დავთიანი საქართველოს წინააღმდეგ (dec.), no. 73241/01, ECHR 2005 წლის 6 სექტემბერი; საქმე ღვალაძე საქართველოს წინააღმდეგ (dec.), no. 42047/06, 2007 წლის 11 სექტემბერი; და საქმე ფანჯიკიძე და სხვები საქართველოს წინააღმდეგ (dec.), 73241/01, 2006 წლის 20 ივნისი).

121. რაც შეეხება თბილისის საოლქო სასამართლოს 2004 წლის 14 ივნისის განჩინებას, რომლის საფუძველზედაც მოხდა მომჩივნის წინასწარი პატიმრობის საწყისი ვადის გაგრძელება, იმ დროისთვის ამ კონკრეტული განჩინების დამატებით გასაჩივრება აღარ მომხდარა მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის თანახმად. შედეგად, აღნიშნული განჩინება საბოლოო იყო კონვენციის 35-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიზნებისთვის (შედარებისთვის მსგავს სიტუაციასთან იხ. საქმე ალიევი საქართველოს წინააღმდეგ, no. 522/04, §§ 111 და112, 2009 წლის 13 იანვარი). შედეგად, მომჩივნის მიერ ამ კონკრეტულ განჩინებასთან დაკავშირებული პრეტენზია, რომელიც შეტანილ იქნა სასამართლოში 2005 წლის 12 მარტს, ასევე დაგვიანებულია (ასევე იხ. ზემოთ მითითებული საქმე ფანჯიკიძე და სხვები).

122. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, საჩივრის ეს ნაწილი შეტანილ იქნა დაგვიანებით და არ უნდა დაკმაყოფილდეს კონვენციის 35-ე მუხლის პირველი და მე-4 პუნქტების თანახმად.

B. საჩივარი 2004 წლის 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე მომჩივნის პატიმრობის უკანონობის გასაჩივრების შეუძლებლობის შესახებ

123. დამატებით, კონვენციის მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტზე მითითებით, მომჩივანმა პრეტენზია გამოთქვა იმასთან დაკავშირებით, რომ მისი 2005 წლის 1 თებერვლის საჩივარი მისი პატიმრობის ვადის გაგრძელების უკანონობასთან დაკავშირებით, რომელიც 2004 წლის 16 სექტემბერს დაიწყო, თბილისის საქალაქო სასამართლომ 2005 წლის 16 მარტს განუხილველად დატოვა, როდესაც აღნიშნულმა ინსტანციამ მომჩივანი სამართალში მისცა.

124. მხარეებმა იგივე არგუმენტები წარმოადგინეს, რომლებიც წარმოდგენილი იყო კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე გამოთქმული პრეტენზიის ფარგლებში, კერძოდ 2004 წლის 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე მომჩივნის უკანონო პატიმრობასთან დაკავშირებით (იხ. ზემოთ 90-ე და 91-ე პარაგრაფები).

125. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მან უკვე მოახდინა 2004 წლის 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე მომჩივნის პატიმრობის უკანონობის საკითხის სრულყოფილი შესწავლა. სასამართლო იმეორებს მის წინა დასკვნებს იმასთან დაკავშირებით, რომ კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის დარღვევა გამოწვეული იყო მოცემულ დროს კარგად დამყარებულ ეროვნულ კანონმდებლობასა და პრაქტიკაში არსებული ხარვეზით, რაც წარმოადგენდა სტრუქტურულ პრობლემას და არ ითვალისწინებდა შესაძლო სამართლებრივი დაცვის რაიმე საშუალებას. ამის გათვალისწინებით, დაუშვებლად უნდა გამოცხადდეს კონვენციის მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია, რომელიც მჭიდრო კავშირშია მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის ფარგლებში განხილულ პრეტენზიასთან. თუმცა, საკითხის არსებით მხარესთან დაკავშირებით ადრე გაკეთებული დეტალური დასკვნების გათვალისწინებით, სასამართლოს მიაჩნია, რომ არ არსებობს იგივე სტრუქტურული პრობლემის ცალკე დამატებით განხილვის საჭიროება კონვენციის მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტის ფარგლებში (შედარებისთვის იხ. ზემოთ მითითებული გიგოლაშვილის საქმე, §§ 14, 15 და 30-37)

IV. კონვენციის 41-ე მუხლის მოქმედება

126. კონვენციის 41-ე მუხლის თანახმად:

„თუ სასამართლო დაადგენს, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“

A. ზიანი

127. მომჩივანი მოითხოვდა 142 600 ლარს (დაახლოებით 120 000 ევრო) მატერიალური ზიანისთვის. მან განმარტა, რომ აღნიშნული თანხა იქნებოდა მისი ყოველთვიური ხელფასის კომპენსაცია, რომელიც შეადგენდა 2 300 ლარს (დაახლოებით 1 100 ევრო) მოცემულ დროს და რომელსაც ის მიიღებდა იმ შემთხვევაში, რომ არ აეძულებინათ გადამდგარიყო სააგენტოს თავმჯდომარის თანამდებობიდან მის წინააღმდეგ უსამართლო სისხლის სამართალწარმოების დაწყების შემდეგ.

128. მომჩივანი ასევე მოითხოვდა 500 000 ევროს მორალური ზიანისთვის. მომჩივნის თანახმად, კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტითა და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევის გამო მან განიცადა მძიმე სტრესი, რამაც უარყოფითად იმოქმედა მის ჯანმრთელობაზე.

129. მთავრობამ განაცხადა, რომ მატერიალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა იყო უსაფუძვლო, რადგან არავითარი მიზეზობრივი კავშირი არ არსებობდა ამ მოთხოვნასა და სავარაუდო დარღვევებს შორის. მთავრობამ აღნიშნა, რომ მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა იყო გადაჭარბებული.

130. სასამართლო ვერ ხედავს მიზეზობრივ კავშირს მის მიერ დადგენილ დარღვევასა და სავარაუდო მატერიალურ ზიანს შორის. რა თქმა უნდა, სასამართლოს არ შეუძლია განსაზღვროს შეინარჩუნებდა თუ არა საერთოდ და რამდენ ხანს შეინარჩუნებდა მომჩივანი თავის სამსახურს იმ შემთხვევაში, მის წინააღმდეგ სისხლის სამართალწარმოება რომ არ დაწყებულიყო (შედარებისთვის იხ. ასევე საქმე საქართველოს ლეიბორისტული პარტია საქართველოს წინააღმდეგ, no. 9103/04, § 148-151, ECHR 2008).

131. მეორე მხრივ, სასამართლოს ეჭვი არ ეპარება, რომ მომჩივანმა განიცადა მორალური ზიანი და იმედგაცრუება კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტითა და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევიდან გამომდინარე და მხოლოდ აღნიშნული დარღვევების დადგენით არამატერიალური ზიანი სათანადოდ ვერ ანაზღაურდება. ითვალისწინებს საქმის კონკრეტულ გარემოებებს, სასამართლო სამართლიანობის პრინციპის საფუძველზე, მართებულად მიიჩნევს ამ ნაწილში მომჩივნის ანაზღაურება განსაზღვროს 20 000 ევროს ოდენობით.

B. ხარჯები და დანახარჯები

132. მომჩივანი ითხოვდა 28 200 და 11 760 აშშ დოლარს (დაახლოებით 25 415 და 10 600 ევრო) შესაბამისად ეროვნულ სასამართლოებსა და ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში საქმის წარმოების დროს მისი იურიდიული წარმომადგენლობის ხარჯების ასანაზღაურებლად. ამ მოთხოვნის დასასაბუთებლად, მომჩივანმა წარმოადგინა 2008 წლის 19 მარტითა და 2009 წლის 7 მაისით დათარიღებული ორი ინვოისი, გაცემული მისი ორი წარმომადგენლის მიერ. აღნიშნულ დოკუმენტებში დეტალურად იყო მოცემული იმ იურიდიულ მომსახურებათა ჩამონათვალი, რომელიც სავარაუდოდ გაეწია მომჩივანს, ნამუშევარი საათების რაოდენობისა და ადვოკატთა საათობრივი ანაზღაურების ტარიფების მიხედვით. პირველი წარმომადგენელი მოითხოვდა 188 ნამუშევარი საათის ანაზღაურებას - 150 აშშ დოლარი, (135 ევრო) საათში ტარიფით, ხოლო მეორე წარმომადგენელი მოითხოვდა 98 ნამუშევარი საათის ანაზღურებას - 120 აშშ დოლარი, (108 ევრო) საათში, ტარიფით. წარმოდგენილ დოკუმენტებში არ ჩანდა, ამ ორი ადვოკატის მიერ მოთხოვნილი თანხა სინამდვილეში გადახდილ იქნა თუ არა მომჩივნის მიერ.

133. მთავრობამ აღნიშნა, რომ მომჩივანს აღნიშნულმა ორმა ადვოკატმა ნამდვილად გაუწია იურიდიული მომსახურება, თუმცა ხარჯები გადაჭარბებული იყო.

134. სასამართლო განმეორებით აღნიშნავს, რომ კონვენციის 41-ე მუხლის თანახმად, ხარჯებისა და დანახარჯების ანაზღაურების მისაღებად მომჩივანს რეალურად და აუცილებლად უნდა ჰქონდეს გაწეული ეს ხარჯები და დანახარჯები. აღნიშნულთან დაკავშირებით, სასამართლო დამატებით აღნიშნავს, რომ რაიმე დამატებითი ფინანსური დოკუმენტების არარსებობის ფონზე, რომელიც დაადასტურებდა შესაბამისი ფინანსური ოპერაციის რეალურად განხორციელებას, მხოლოდ ადვოკატების ინვოისები ვერ გამოდგება იმის მტკიცებულებად, რომ იურიდიული ხარჯები და დანახარჯები, რომელთა ანაზღაურებასაც ითხოვს მომჩივანი, „რეალურად და ნამდვილად“ იქნა გაწეული თავად მომჩივნის მიერ (იხ. ზემოთ მითითებული საქართველოს ლეიბორისტული პარტიის საქმე, §161 და 164; საქმე დადიანი და მაჩაბელი საქართველოს წინააღმდეგ, no. 8252/08, § 65, 2012 წლის 12 ივნისი; საქმე Tolstoy Miloslavsky v. the United Kingdom , 1995 წლის 13 ივლისი, § 77, Series A no. 316-B; და საქმე Malama v. Greece (სამართლიანი დაკმაყოფილება), no. 43622/98, § 17, 2002 წლის 18 აპრილი). გარდა ამისა, სასამართლო აღნიშნავს, რომ იგი არ არის ვალდებული გაითვალისწინოს ქვეყანაში ადვოკატის მომსახურების ტარიფები და პრაქტიკა. შესაბამისად, მას შეუძლია არ დაეთანხმოს ადგილობრივი ადვოკატების საათობრივი ანაზღაურების ტარიფებს, რომელიც მას გადაჭარბებულად მიაჩნია (იხ. საქმე ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ, [GC], no. 71503/01, § 206, ECHR 2004-II).

135. წინამდებარე საქმეში, იმის გათვალისწინებით, რომ სასამართლოს ხელთ არ აქვს ფინანსური დოკუმენტები, ასევე ზემოხსენებული კრიტერიუმების გათვალისწინებით, სასამართლო სრულად ვერ დააკმაყოფილებს მომჩივნის საჩივარს. არამედ, სასამართლოს მიაჩნია, რომ გონივრული იქნება მომჩივნისთვის 15 000 ევროს ოდენობით ერთიანი თანხის გადახდა ეროვნული სასამართლოებისა და ევროპული სასამართლოს წინაშე საქმის წარმოების დროს მისი იურიდიული წარმომადგენლობის ხარჯების ასანაზღაურებლად.

C. საურავი

136. სასამართლო მიზანშეწონილად მიიჩნევს, რომ საურავის განაკვეთი განისაზღვროს ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო განაკვეთით, რომელსაც უნდა დაემატოს 3 პროცენტი.

ამ მოტივით სასამართლო ერთხმად

1. აცხადებს კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი და მე-4 პუნქტებისა და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე გამოთქმულ პრეტენზიებს მისაღებად, რომელიც შეეხება შესაბამისად მომჩივნის წინასწარ პატიმრობას 2004 წლის 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე, 2005 წლის 16 მარტის სასამართლო განხილვას და მის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართალწარმოების სამართლიანობას, ხოლო დარჩენილ ნაწილში საჩივარს მიიჩნევს მიუღებლად;

 

2. ადგენს, რომ 2004 წლის 16 სექტემბრიდან 2005 წლის 16 მარტამდე მომჩივნის უკანონო წინასწარი პატიმრობით დაირღვა კონვენციის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი.

 

3. ადგენს, რომ არ არსებობს კონვენციის მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, 2005 წლის 16 მარტის სასამართლო განხილვასთან დაკავშირებით წამოყენებული პრეტენზიის განხილვის აუცილებლობა.

 

4. ადგენს, რომ დაირღვა კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი.

 

5. ადგენს,

(a) რომ მოპასუხე სახელმწიფო ვალდებულია, კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად გადაწყვეტილების საბოლოოდ გახდომის დღიდან სამი თვის განმავლობაში გადაუხადოს მომჩივანს შემდეგი თანხები მოპასუხე სახელმწიფოს ვალუტაში ანგარიშსწორების დღეს არსებული კურსის გათვალისწინებით :

(i) 20 000 ევრო (ოცი ათასი ევრო), დამატებული ყველა ის გადასახადი, რომელიც შესაძლოა დაეკისროს მორალური ზიანისთვის;

(ii) 15 000 ევრო (თხუთმეტი ათასი ევრო), დამატებული ყველა ის გადასახადი, რომელიც შესაძლოა დაეკისროს მომჩივანს ხარჯებთან და დანახარჯებთან დაკავშირებით;

(b) ზემოთ აღნიშნული სამთვიანი ვადის ამოწურვიდან გადახდის განხორციელებამდე, გადასახდელ თანხას დაერიცხოს გადაუხდელობის პერიოდში არსებული ევროპის ცენტრალური ბანკის ზღვრული სასესხო განაკვეთის თანაბარი ჩვეულებრივი საპროცენტო განაკვეთი, რასაც დაემატება 3 პროცენტი.

6. უარყოფს მომჩივნის პრეტენზიებს სამართლიანი დაკმაყოფილების დანარჩენ ნაწილში.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და წერილობით ეცნობა მხარეებს 2016 წლის 21 ივნისს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე დებულების მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

მარიალენა ცირლი ანდრას შაიო           
    სექციის განმწესრიგებელი  თავმჯდომარე

კონვენციის 45-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და სასამართლოს რეგლამენტის 74-ე დებულების მე-2 პუნქტის შესაბამისად, გადაწყვეტილებას თან ერთვის შემდეგი განსხვავებული აზრი:

(a) მოსამართლეების შაიოს, წოწორიასა და პინტო დე ალბუკერკეს ერთობლივი თანმხვედრი აზრი;

(b) მოსამართლე კურისის თანმხვედრი აზრი.

A.S.
     M.T

 

მოსამართლეების შაიოს, წოწორიასა და პინტო დე ალბუკერკეს ერთობლივი თანმხვედრი აზრი

1. ტექნიკური მიზეზებიდან გამომდინარე და სასამართლოს მიერ პრეცედენტული სამართლის დაცვის მიზნით, ჩვენ კენჭი ვყარეთ რათა მიუღებლად გვეცნო მომჩივნის მიერ კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე გამოთქმული პრეტენზიები. თუმცა, სხვა საქმეებში ბევრი ჩვენი კოლეგის მსგავსად, ჩვენი აზრითაც, დროა გადახედილ იქნეს მე-18 მუხლთან დაკავშირებით სასამართლოს პრეცენდენტულ სამართალში არსებული ამკრძალველი სტანდარტები.

2. მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევებთან დაკავშირებული შემთხვევების ანალიზისას, უპირველეს ყოვლისა უნდა გავითვალისწინოთ საქმეში არსებული გარკვეული ტექნიკური ასპექტები, რომლებიც გამოკვეთილი არ იყო სხვა დარღვევების განხილვისას.

I. საჩივრის ხანდაზმულობა (მე-5 მუხლი)

3. პრეტენზიები მომჩივნის პატიმრობის პერიოდთან დაკავშირებით, მისი თავდაპირველი დაკავებიდან 2004 წლის 16 სექტემბრამდე, გამოცხადდა მიუღებლად, ვინაიდან მომჩივანმა საჩივარი შემოიტანა პატიმრობის პერიოდიდან ექვს თვეზე მეტი ხნის გასვლის შემდეგ. როგორც ასეთი, სასამართლოს არ დასჭირვებია განეხილა მოხდა თუ არა მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის (c) ქვეპუნქტის დარღვევა მომჩივნის დაკავებისა და დაპატიმრების საფუძვლად „გონივრული ეჭვის“ არარსებობასთან მიმართებაში. თუმცა, იმ პერიოდის განმავლობაში საქმის წარმოებაში ადგილი ჰქონდა გაუგებარ ელემენტებს, რომლებიც აჩენდა კითხვებს მომჩივნის პატიმრობის ვადის გაგრძელებასა და ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებათა ლეგიტიმურობასთან დაკავშირებით. უნდა გავითვალისწინოთ პატიმრობის თავდაპირველი პერიოდი, რათა შევაფასოთ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია, ვინაიდან სწორედ ამ პერიოდთან მიმართებაში შეგვიძლია განვიხილოთ მოტივის ლეგიტიმურობის საკითხი. მე-18 მუხლი მოქმედებს სხვა მუხლთან ერთობლიობაში იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ძირითადი მუხლი არ დარღვეულა (იხ. საქმე Gusinskiy v. Russia, no. 70276/01, § 73, ECHR 2004-IV). საჩივრის დაუშვებლობა მე-5 მუხლის დარღვევის მიზნებისთვის არ ნიშნავს, რომ სასამართლომ უნდა უგულებელყოს ამ პერიოდში მომხდარი ფაქტები საქმის გარემოებების ერთობლიობაზე დაყრდნობით მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევის განხილვისას.

II. საჩივრის არსებითი მხარე (პრეტენზიები მე-6 მუხლის საფუძველზე მე-18 მუხლთან ერთობლიობაში)

4. მიუხედავად იმისა, რომ მომჩივნის პრეტენზია შეეხებოდა მე-6 მუხლის დარღვევას მე-18 მუხლთან ერთობლიობაში, ამ პრეტენზიის თაობაზე სახელმწიფოს ინფორმირება არ მოხდა იმ პრეცედენტული სამართლის შესაბამისად, რომელიც მოქმედებდა ინფორმირების მომენტში. ამ სამწუხარო ხარვეზმა ხელი შეუშალა სასამართლოს აღნიშნული საკითხის განხილვაში.

5. ჩვენ არ უნდა უგულებელვყოთ ასეთი დარღვევის შესაძლებლობა. საქმეებში Navalnyy დაFrumkin, სასამართლოს აღარ განუსაზღვრავს მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის არსებითი გარემოებები მას შემდეგ რაც მე-6 მუხლის დარღვევა დაადგინა^[1] . ეს არ უნდა ნიშნავდეს იმას, რომ სასამართლოს არ შეუძლია გამოიყენოს მე-18 მუხლი მე-6 მუხლთან ერთობილობაში^[2] . ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებებით დაირღვა მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი და გარკვეულ გარემოებებში ამან მართლმსაჯულების ბოროტად გამოყენების საკითხი უნდა წამოჭრას. ბოლოსდაბოლოს, სოკრატეს სასამართლო პროცესიდან მოყოლებული „პოლიტიკური მართლმსაჯულება“ ხელისუფლების მიერ მართლმსაჯულების ბოროტად გამოყენების ყველაზე გამორჩეულ ფორმას წარმოადგენს.

6. წინამდებარე საქმეში არ არსებობს დამაჯერებელი ახსნა-განმარტება კეთილსინდისიერ ხარვეზთან დაკავშირებით. ჩვენ არ ვიცით, თუ რატომ თქვეს ეროვნულმა სასამართლოებმა უარი რეაგირება მოეხდინათ მომჩივნის მიერ წამოყენებულ არგუმენტებზე. ეს დუმილი ახსნა-განმარტებას მოითხოვს. ხარვეზები, რომლებიც წარმოადგენდა მე-6 მუხლის დარღვევას, ასევე აჩენს კითხვებს იმასთან დაკავშირებით, თუ რატომ არსებობდა ასეთი ხარვეზები. მე-18 მუხლი ასეთი კითხვებიდან წამოჭრილი პრეტენზიების წარდგენის საშუალებას იძლევა. როგორც ასეთი, მე-6 მუხლის საფუძველზე გამოთქმული პრეტენზია იმსახურებს მე-18 მუხლთან მიმართებაში განხილვას.

III. მტკიცებულების სტანდარტი მე-18 მუხლისთვის

7. ტექნიკური სირთულეების გარდა, რამაც პრაქტიკულად შეუძლებელი გახადა საკითხის ჭეშმარიტი ანალიზი, ჩვენ აღმოვჩნდით უფრო ფუნდამენტური პრობლემის წინაშე. ამჟამად, მე-18 მუხლისთვის მტკიცებულების სტანდარტი მეტისმეტად მაღალია. ითვლება, რომ სახელმწიფო მოქმედებს კეთილსინდისიერად^[3] . ეს პრეზუმფცია მოითხოვს უფრო მაღალ მტკიცებულების სტანდარტს ვიდრე არის „გონივრულ ეჭვს მიღმა“ სტანდარტი, სადაც არ ხდება მტკიცების ტვირთის მოპასუხეზე გადასვლა მომჩივნის მიერ prima facie მტკიცებულების წარდგენის შემდეგაც კი^[4] . სასამართლო ითხოვს, რომ მომჩივანმა „დამაჯერებლად უნდა აჩვენოს, რომ ხელისუფლების ორგანოების რეალური მიზანი განსხვავდება მათ მიერ გაცხადებული მიზნისგან“; რომ „უბრალო ეჭვი“ საკმარისი არ არის^[5] . ჩვენ უნდა მოვითხოვოთ არსებული სტანდარტის გადახედვა. მიუხედავად იმისა, რომ მცირე მიზეზი გვაქვს ეჭვი შევიტანოთ კონვენციის ხელმომწერი სახელმწიფოს კეთილსინდისიერების პრეზუმფციაში, ეს პრეზუმფცია, მისი ახლანდელი გაგებით, ადგენს ისეთ მაღალ მტკიცებულების სტანდარტს, რომ პრაქტიკულად შეუძლებელია დარღვევის ფაქტის დამტკიცება და ეწინააღმდეგება მე-18 მუხლით გათვალისწინებულ გარანტიათა სულისკვეთებას^[6] . განსახილველ საქმეში პატიმრობის ან მსჯავრდების გაუგებარი ელემენტების არსებობისას, არსებული სტანდარტი პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის მომჩივნისთვის, დაამტკიცოს თავისი პოზიცია. თუ თვითონ სასამართლოს არ შეუძლია გამოარკვიოს ეროვნული სასამართლოების მიერ განხორციელებული გარკვეული ქმედების საფუძვლები, წარმოუდგენლად რთული იქნებოდა მომჩივნისთვის ამის მოთხოვნა მტკიცებულების სტანდარტის დასაკმაყოფილებლად. იშვიათად შევხვდებით წერილობით შეთანხმებებს, სადაც აღწერილია პატიმრობის ნამდვილი მიზანი^[7] ან ცალსახად აღნიშნულია, რომ მომჩივანი დაპატიმრებულ იქნა სხვა მიზეზით.^[8] ამ სტანდარტის შედეგად, პრაქტიკულად შეუძლებელი ხდება მტკიცების ტვირთი მე-18 მუხლის დარღვევასთან დაკავშირებით.

8. მე-18 მუხლის სულისკვეთებასთან უფრო შესაბამისი იქნებოდა prima facie მტკიცებულებების წარმოდგენის საშუალების მიცემა და მტკიცების ტვირთის გადასვლის დაშვება. თუ მომჩივანს შეუძლია წარმოადგინოს prima facie მტკიცებულება იმასთან დაკავშირებით, რომ არსებობს პატიმრობის ან გადაწყვეტილების ელემენტები, რომლებიც გაუგებარია, უხეშად არღვევს კონვენციას ან თვითნებურია და აშკარად დაკავშირებულია პოლიტიკურ მიზნებთან ან დაუშვებელ კერძო ამბიციებთან (მაგალითად, გამოძალვა პირადი სარგებლის მიღების მიზნით), მაშინ მტკიცების ტვირთი, იმის შესახებ, რომ მათი მოტივები იყო ლეგიტიმური, გადადის მთავრობაზე. ამ შემთხვევაში, შესაძლოა, ძალზე მნიშვნელოვანი იყოს საერთაშორისო მიუკერძოებელი დამკვირვებლების პოზიცია.

9. წინამდებარე საქმეში უნდა გაგვეთვალისწინებინა ფაქტები და შეგვეფასებინა საქმის არსებითი მხარე მე-18 მუხლის შესაბამისად. თუმცა, ამის შესაძლებლობა არ მოგვეცა, ვინაიდან შეზღუდულები ვიყავით პრეცედენტული სამართლის ამკრძალველი სტანდარტებით.

10. მოვუწოდებთ ჩვენს კოლეგა მოსამართლეებს პირველივე შესაძლებლობისთანავე ხელახლა განიხილონ ეს საკითხი.

 

მოსამართლე კურისის თანმხვედრი აზრი

1. ჩემი კოლეგების მსგავსად, მეც მხარი დავუჭირე კონვენციის მე-18 მუხლის დარღვევასთან დაკავშირებით მომჩივნის პრეტენზიის მიუღებლად ცნობას. თუმცა, ჩემი კოლეგების, მოსამართლეების შაიოს, წოწორიას და პინტო დე ალბუკერკეს მსგავსად, რბილად რომ ვთქვათ, ძალიან სერიოზული ეჭვი შემაქვს იმაში კარგია თუ არა (ჯერ კიდევ) პრეცენდენტულ სამართალში დამკვიდრებული ის სტანდარტი, რომელიც აღნიშნული საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმას გვკარნახობს.

I

 

2. ორმოც წელზე მეტი ხნის წინ, საქმეში Kamma v. the Netherlands (no. 4771/71, კომისიის 1974 წლის 14 ივლისის ანგარიში), ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კომისიამ დაადგინა, რომ მე-18 მუხლს „არ აქვს ავტონომიური ხასიათი“ და რომ მისი „გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ სხვა მუხლებთან ერთობლიობაში.“ შესაბამისად, „შესაძლოა ადგილი ჰქონდეს კონვენციის მე-18 მუხლის დარღვევას სხვა მუხლთან მიმართებით მაშინაც კი, თუ არ ხდება ცალკე აღებული ამ მუხლის დარღვევა“ (გვ. 9). მოხერხებულობისთვის, ამ "სხვა“ მუხლ(ებ)ს მოვიხსენიებ როგორც „მთავარ მუხლ(ებ)ს“, თუმცა ასეთი (წმინდა ტექნიკური) აღნიშვნა ალბათ არც ისე კარგად შერჩეულია, ვინაიდან იგი ირიბად გულისხმობს, რომ მე-18 მუხლი შესაძლოა იყოს რამდენადმე „ნაკლებად მნიშვნელოვანი“ ვიდრე, ვთქვათ, მე-3 ან მე-5, ან მე-6, ან მე-8, ან მე-10, ან მე-11 ან მე-13 მუხლები. მსურს გავემიჯნო ასეთ მიდგომას.

3. სასამართლო უპირობოდ, სიტყვასიტყვით დაეთანხმა კომისიის არგუმენტაციის ლოგიკურობას, ყოველგვარი დათქმის გარეშე (იხ. საქმე Oates v. Poland (dec.), no. 35036/97, 2000 წლის 11 მაისი). ამგვარად, იგი შეესაბამება სასამართლოს პრინციპულ პოზიციას იმასთან დაკავშირებით, რომ საჩივრებში, რომლებიც prima facie აკმაყოფილებს მისაღებობის კრიტერიუმებს და, აქედან გამომდინარე, განიხილება სასამართლო კოლეგიის და არა ერთი მოსამართლის მიერ, მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევები აღიქმება არა როგორც „ავტონომიური“, არამედ, როგორც არსებითად დაკავშირებული კონვენციის ან მისი ოქმების სხვა მუხლ(ებ)ის, ე.ი. „ძირითადი მუხლ(ებ)ის“ დარღვევასთან. ასევე, ამ პოზიციას შეესაბამება პრაქტიკა, რომლის ფარგლებშიც, თუ სასამართლო არ დაადგენს „ძირითადი“ მუხლის დარღვევას, მე-18 მუხლის დარღვევის შესახებ პრეტენზიის მიმართაც არ დგინდება დარღვევა, ან იგი არსებითად არ განიხილება და ხდება მისი განუხილველად დატოვება დაუსაბუთებლობის გამო.

4. საქმეები, სადაც სასამართლომ მე-18 მუხლის დარღვევა დაადგინა, შეიძლება თითებზე ჩამოითვალოს, და რამდენიმე თითი კიდევ დარჩება. თუ დღემდე არსებულ პრაქტიკას გავითვალისწინებთ, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ დარჩენილი თითები ჯერ კიდევ თავისუფალი დარჩება გარკვეული პერიოდის განმავლობაში. ასეთი მოკრძალებული რაოდენობა არ ასახავს „პოლიტიკური მართლმსაჯულების“ რეალობას თავისი მრავალმხრივი გამოვლინებით, როგორიცაა პოლიტიკურად მოტივირებული დაკავება, სასამართლო დევნა, დაპატიმრება, სასამართლო განხილვა, გასამართლება, ქონების კონფისკაცია და სამოქალაქო აქტივობის შეზღუდვები. თუმცა, საქმეში Khodorkovskiy v. Russia (no. 5829/04, § 255, 2011 წლის 31 მაისი), სასამართლომ აღნიშნა, რომ

„კონვენციის მთლიანი სტრუქტურა ემყარება ზოგად ვარაუდს, რომლის თანახმადაც წევრი სახელმწიფოების ორგანოები კეთილსინდისიერად მოქმედებენ.“

5. კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია (სახელმწიფო ორგანოების მხრიდან) გულისხმობს, რომ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებულ პრეტენზიებში (ფაქტობრივად ყველა სხვა მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიისაგან განსხვავებით), onus probandi ეკისრება მომჩივანს:

„რა თქმა უნდა, ნებისმიერ სახელმწიფო პოლიტიკას ან ინდივიდუალურ ღონისძიებას შესაძლოა ჰქონდეს „ფარული მიზანი“, და კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია სადავო იყოს. თუმცა მომჩივანმა, რომელიც ამტკიცებს, რომ მისი უფლებები და თავისუფლებები არასათანადო საფუძვლით შეიზღუდა, დამაჯერებლად უნდა მოახდინოს იმის დემონსტრირება, რომ ხელისუფლების ორგანოების რეალური მიზანი განსხვავდება მათ მიერ გაცხადებული მიზნისგან (ან იმ მიზნისაგან, რომელიც შესაძლოა ლოგიკურად გამომდინარეობდეს კონტექსტიდან). უბრალო ეჭვი იმის შესახებ, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა თავიანთი უფლებამოსილება კონვენციით განსაზღვული მიზნებისგან განსხვავებული მიზნებისთვის გამოიყენეს, არ არის საკმარისი იმის დასამტკიცებლად, რომ დარღვეულ იქნა მე-18 მუხლი.“ (იქვე)

6. პრეზუმფცია შესაძლოა იყოს სუსტი და ძლიერი. როგორც ჩანს, კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილ საქმეებში ძალიან ძლიერია. გარდა იმისა, რომ მტკიცების ტვირთი ეკისრება მომჩივანს და არა მოპასუხე მთავრობას (როგორც სხვა მუხლების საფუძველზე შეტანილ საქმეებში), სასამართლოს დასარწმუნებლად იმაში, რომ ნამდვილად დაირღვა მე-18 მუხლი, მომჩივანი იძულებულია წარუდგინოს სასამართლოს მინიმუმ რამდენიმე მყარი, უნაკლო მტკიცებულება, ისეთი პირდაპირი, როგორიც შესაძლოა რომ იყოს მტკიცებულება. ამგვარად, „სადავო“ პრეზუმფცია შესაძლოა გაბათილებულ იქნეს მხოლოდ „უდავო“ მტკიცებულებით და ეს მტკიცებულება წარმოდგენილი უნდა იქნეს მომჩივნის მიერ. სასამართლოს პრეცედენტულ სამართლში ეს ტესტი მოიხსენიება, როგორც „ძალიან მკაცრი მტკიცების სტანდარტი“ (გამოყოფილია ავტორის მიერ). საქმეში Khodorkovskiy (იქვე., § 256), მის წინა პრეცედენტულ სამართლზე მითითებით, სასამართლომ აღნიშნა:

„მე-18 მუხლის საფუძველზე პრეტენზიების წამოყენებისას, სასამართლო იყენებს ძალიან მკაცრ მტკიცების სტანდარტს; შედეგად, მხოლოდ ძალიან ცოტა საქმეში მოხდა კონვენციის აღნიშნული დებულების დარღვევის დადგენა. ამგვარად, საქმეში Gusinskiy v. Russia (no. 70276/01, §§ 73–78, ECHR 2004-... (ამონარიდები)) სასამართლო დაეთანხმა, რომ მომჩივნის თავისუფლება შეიზღუდა, inter alia, მე-5 მუხლით გათვალისწინებულისგან განსხვავებული მიზნით. ამ საქმეში სასამართლოს გადაწყვეტილება ეფუძნებოდა დაპატიმრებულ პირსა და ბეჭდური მედიის ფედერალურ მინისტრს შორის გაფორმებულ შეთანხმებას. ამ შეთანხმებიდან ცხადი იყო, რომ მომჩივანს პატიმრობა შეეფარდა იმისთვის, რომ ეძულებინათ იგი სახელმწიფოსთვის მიეყიდა მისი კუთვნილი მედია კომპანია. საქმეში Cebotari v Moldova (no. 35615/06, §§ 46 et seq., 2007 წლის 13 ნოემბერი), სასამართლომ დაადგინა კონვენციის მე-18 მუხლის დარღვევა, სადაც მომჩივნის დაკავება აშკარად უკავშირდებოდა სასამართლოს წარმოებაში მყოფ საჩივარს. თუმცა, ასეთი საქმეები იშვიათია (იხ. საპირისპირო მაგალითისთვის, საქმე Sisojeva and Others v. Latvia [GC], no. 60654/00, § 129, ECHR 2007-II). კერძოდ, სასამართლო აღნიშნავს, რომ სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში არ მოიპოვება რაიმე მაგალითი, რომელიც გაამყარებდა მომჩივნის განცხადებას იმასთან დაკავშირებით, რომ როდესაც დადგენილია არასათანადო მოტივის prima facie მტკიცებულება, მტკიცების ტვირთი გადადის მოპასუხე მთავრობაზე. სასამართლო მიიჩნევს, რომ ამ კონტექსტში მტკიცების ტვირთი უნდა ეკისრებოდეს მომჩივანს.

ამგვარად, მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილ საქმეებში მომჩივანზე დაკისრებული მტკიცებულების სტანდარტი არის მეტისმეტად მაღალი. ალბათ, ზოგი იტყვის, რომ კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია გადაიქცა თითქმის ბრმა რწმენად სახელმწიფო ორგანოების კეთილსინდისიერებაში, რომელიც არ შერყეულა შემდეგი საქმეების შემდეგაც კი: (ზემოთ მითითებული საქმე) Khodorkovskiy, რომელსაც მოჰყვა საქმე OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos v. Russia (no. 14902/04, 2011 წლის 20 სექტემბერი) და საქმე Khodorkovskiy and Lebedev v. Russia (nos. 11082/06 and 13772/05, § 899, 2013 წლის 25 ივლისი). ან საერთოდ არსებობდა კი ასეთი რწმენა თავიდანვე?

თუმცა, ამას რწმენას ვერ ვუწოდებთ. არამედ, ეს არის სიფრთხილე.

7. მართალია, შესაძლოა არსებობდეს სათანადო მიზეზები იმისთვის, რომ უარი არ ვთქვათ (როგორც მინიმუმ, მთლიანობაში) ზემოთ ხსენებულ პრეზუმფციაზე. საქმეში Khodorkovskiy and Lebedev (რომელიც მითითებულია ზემოთ, § 903), სასამართლომ აღნიშნა:

„მაშინაც კი, როდესაც გარეგნულად ყველაფერი არასათანადო მოტივების შესახებ მომჩივნის პრეტენზიის სასარგებლოდ მეტყველებს, მტკიცების ტვირთი მომჩივანს უნდა ეკისრებოდეს. [სასამართლო] ადასტურებს მის პოზიციას საქმეში Khodorkovskiy (no. 1) იმასთან დაკავშირებით, რომ როდესაც მომჩივანი აკეთებს განცხადებას ხელისუფლების ორგანოების არაკეთილსინდისიერებასთან დაკავშირებით, მან „დამაჯერებლად უნდა მოახდინოს იმის დემონსტრირება“, რომ ხელისუფლება არასათანადო მოტივებით მოქმედებდა. ამგვარად, ასეთ საქმეებში მტკიცებულების სტანდარტი მაღალია. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სასამართლოს მოუწევს დაადგინოს დარღვევები ყველა მაღალი პროფილის საქმეში, სადაც მომჩივნის სტატუსი, ქონება, რეპუტაცია და ა.შ. იწვევს ეჭვს იმასთან დაკავშირებით, რომ მისი სისხლისსამართლებრივი დევნა არამართლზომიერი მოტივებით ხორციელდებოდა. ასეთი სისხლისსამართლებრივი დევნა, მაგალითად, საქმეში Streletz, Kessler and Krenz [v. Germany, nos. 34044/96, 35532/97, 44801/98, ECHR 2001-II], შეუძლებელი გახდებოდა. ... სასამართლო იმეორებს მის ცნობილ მოსაზრებას საქმეში Khodorkovskiy (no. 1) , რომლის თანახმადაც „მაღალი პოლიტიკური სტატუსი არ იძლევა ხელშეუხებლობის გარანტიას“.“

8. ზემოთ მოცემული დასაბუთება ფორმულირებულია მეტ-ნაკლებად აბსოლუტური ფორმით. თეორიულად, იგი გარკვეულ შესაძლებლობას ტოვებს იმის დასამტკიცებლად, რომ მომჩივნის უფლებების შეზღუდვისას ხელისუფლების ორგანოებს „კონვენციით განსაზღვრული მიზნებისგან განსხვავებული მიზნები“ ამოძრავებდათ (იხ. Khodorkovskiy, მითითებულია ზემოთ, §255), მაგრამ მომჩივანმა "დამაჯერებლად უნდა მოახდინოს იმის დემონსტრირება“, რომ ხელისუფლების ორგანოები არაკეთილსინდისიერად მოქმედებდნენ. ამგვარად, ფაქტობრივად, მომჩივნის საქმე დამოკიდებულია წარმოდგენილი მტკიცებულებებით სასამართლოს „დარწმუნების“ შესაძლებლობაზე.

როგორც „რწმენა“, ისე „დარწმუნებულობა“ არის ცნებები, რომლებიც არ არის თავისუფალი სუბიექტურობის ელემენტისგან. შესაბამისად, თუ მომჩივანს გააჩნია მხოლოდ ის, რაც სასამართლომ, რომელიც ვერ „დარწმუნდება“ მის მიერ, შესაძლოა ჩათვალოს უბრალო „კონტექსტუალურ მტკიცებულებად“ (ანუ, როდესაც სახეზეა მხოლოდ „გარეგნული ნიშნები“, მათი რაოდენობის მიუხედავად) იმისა, რომ მომჩივანი გახდა „პოლიტიკური მართლმსაჯულების“ მსხვერპლი (მიუხედავად იმისა, თუ რამდენად დამაჯერებელი შეიძლება იყოს ეს მტკიცებულება ფართო საზოგადოებისთვის), მომჩივანს არ რჩება ბევრი შესაძლებლობა იმისთვის, რომ სამართლებრივად აღნიშნული ფაქტის ნამდვილობა აღიარებული იქნეს.

ამით აიხსნება იმ საქმეთა სიმცირე, რომლებშიც სასამართლომ მე-18 მუხლის დარღვევა დაადგინა (იხ. ქვემოთ მე-11 პარაგრაფი). და პირიქით: ასეთი საქმეების სიმცირე ძლიერი მტკიცებულებაა იმ პრინციპის აბსოლუტური ხასიათის, რომლის მიხედვითაც კეთილსინდისიერების (თეორიულად) გაბათილებადი პრეზუმფციის გაბათილება ასეთი რთულია პრაქტიკაში.

9. მტკიცება იმასთან დაკავშირებით, რომ მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილ საქმეებში მთავრობისთვის მტკიცების ტვირთის დაკისრების შემთხვევაში სასამართლოს

„მოუწევს დადგინოს დარღვევები ყველა მაღალი პროფილის საქმეში სადაც მომჩივნის სტატუსი, ქონება, რეპუტაცია და ა.შ. იწვევს ეჭვს იმასთან დაკავშირებით, რომ მისი სამართლებრივი დევნა არამართლზომიერი მოტივებით განხორციელდა“ (გამოყოფილია ავტორის მიერ),

არ არის უნაკლო. ის უფრო მეტ კითხვებს ბადებს ვიდრე პასუხებს იძლევა.

პირველ რიგში ნამდვილად ყველა? რატომ ყველა? განცხადება იმასთან დაკავშირებით, რომ

„ისეთი სისხლისსამართლებრივი დევნის შემთხვევები, მაგალითად, როგორც საქმეში Streletz, Kessler and Krenz ... , შეუძლებელი გახდებოდა“,

არის აშკარად გადაჭარბებული. ეს უბრალოდ ტოლფასია სასამართლოს მიერ მისი უძლურების აღიარებისა იმ ბრალდებებთან მიმართებაში, რომლებიც შესაძლოა შეთხზული ან გამოგონილი იყოს, ან იმ სპეკულაციებთან მიმართებაში, რომლებიც შესაძლოა უსაფუძვლო იყოს. არ მჯერა, რომ სასამართლო ასეთი უსუსური ან პარალიზებულია. ნუთუ ნამდვილად არ არსებობს სხვა საშუალებები, რათა თავიდანვე გამოვრიცხოთ ყალბი კონსპირაციის თეორია იმასთან დაკავშირებით, რომ მომჩივნის უფლებები ან თავისუფლებები შეიზღუდა კონვენციით გათვალისწინებულისგან განსხვავებული მიზნებით, თუ მომჩივანი სასამართლოს ვერ წარუდგენს ხელისუფლების ორგანოების აღიარებას, წერილობით ან ჩანაწერის სახით, იმასთან დაკავშირებით, რომ ისინი მას "სდევნიან“ აღნიშნული სხვა მიზეზით (რაც არ უნდა იყოს ეს მიზეზი), ან მინიმუმ „შეთანხმების“ მსგავს დოკუმენტს, რომელსაც ხელისუფლების ორგანოების სასარგებლოდ მოაწერა ხელი მომჩივანმა პატიმრობაში ყოფნის პერიოდში (როგორც მაგალითად საქმეში Gusinskiy v. Russia (no. 72076/01, ECHR 2004-IV))? საერთო ჯამში, ეჭვი მხოლოდ ეჭვია; თუ ის თავიდანვე გადაჭრით არ გამოირიცხა, როგორც სიყალბე, მისი უარყოფა შესაძლებელია უფრო საფუძვლიანი შესწავლით. პოლიტიკურად მოტივირებული უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების ეჭვის გამოძიებაზე დაუსაბუთებელი უარის თქმა ვერასდროს გაფანტავს ამ ეჭვს. მაგრამ ნამდვილად გაზრდის მას.

მაგრამ რას იტყვით “ESK-ზე” („ყველა სკოლის მოსწავლემაც კი იცის“ გამონათქვამის შემოკლებული ფორმა, რომლის ავტორიცაა რიჩარდ დოკინსი)? რა მოხდება იმ შემთხვევაში, თუ „კონტექსტუალური მტკიცებულება“ იმასთან დაკავშირებით, რომ მომჩივანი იდევნებოდა ხელისუფლების ორგანოების მიერ პოლიტიკური ნიშნით, იზომება წიგნების საცავებით? სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რა მოხდება თუ (როგორც აღნიშნულია საქმეში Khodorkovskiy and Lebedev (მითითებულია ზემოთ; იხ. ზემოთ მე-7 პარაგრაფი)) „გარეგნული ნიშნები“ [რომლებიც] არასათანადო მოტივების შესახებ მომჩივნის პრეტენზიის სასარგებლოდ მეტყველებს, იმდენად ბევრია, რომ ყველა, ვისაც სურს საქმის რეალური სურათის დანახვა, ვეღარ შეძლებდა მიმხრობოდა კეთილსინდისიერების პრეზუმფციას იმ კონკრეტულ მთავრობასთან მიმართებაში? შესაძლებელია თუ არა, მიუხედავად ამისა, ასეთი „კონტექსტუალური მტკიცებულების“ გადაწონვა სასამართლოს მხრიდან თავშეკავებული ფორმალისტური მიდგომით? შეუძლია თუ არა, და რაც უფრო მნიშვნელოვანია, უნდა უარყოს თუ არა სასამართლომ ასეთი „კონტექსტუალური მტკიცებულება“ იმ ერთადერთი საფუძვლით, რომ პოლიტიკური ოპონენტის დევნაში მონაწილე პირები არც ისეთი დაუდევრები იყვნენ, რომ ხელი მოეწერათ აღიარებაზე და გადაეცათ ის მომჩივნისთვის სასამართლოში წარსადგენად?

10. ყველა ეს კითხვა არ შეეხება იმ საქმეებს, რომლებიც უკვე გადაწყვიტა სასამართლომ და სადაც ამ უკანასკნელს არ დაუდგენია მე-18 მუხლის დარღვევა. ისინი ეხება პრინციპს. ისინი ეხება მტკიცებულების სტანდარტს და სიფრთხილეზე დაფუძნებულ დასაბუთების მეთოდს. ფართო გაგებით, ისინი ეხება ურთიერთდამოკიდებულებას სამართალსა და აშკარა რეალობას შორის. თუ პრინციპი, როგორი გონივრულიც არ უნდა იყოს იგი იურიდიული თვალსაზრისით, წარმოიქმნება სიფრთხილის ფარგლებში, ეს სრულებით არ ნიშნავს იმას, რომ იგი ხელს უწყობს სამართალსა და რეალურ ცხოვრებას შორის არსებული სიცარიელის ამოვსებას. ის ნებისმიერი მიმართულებით შეიძლება განვითარდეს. მაგრამ არსებობს დიდი რისკი, რომ იგი ამ სიცარიელის უფრო გაფართოებისკენ განვითარდება.

11. როგორც არ უნდა იყოს, 2004 წლიდან მოყოლებული (მხოლოდ) ახლა დაადგინა სასამართლომ ექვს საქმეში მე-18 მუხლის დარღვევა მე-5 მუხლის ერთ ან მეტ დებულებასთან ერთობლიობაში. ყველა ამ საქმეში გადაწყვეტილება პალატამ მიიღო და არცერთი მათგანი არ განუხილავს დიდ პალატას. ეს საქმეებია (ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით): Gusinskiy (მითითებულია ზემოთ); Cebotari v. Moldova (no. 35615/06, 2007 წლის 13 ნოემბერი); Tymoshenko v. Ukraine (no. 49872/11, 2013 წლის 30 აპრილი); Lutsenko v. Ukraine (no. 6492/11, 2012 წლის 3 ივლისი); Ilgar Mammadov v. Azerbaijan (no. 15172/13, 2014 წლის 22 მაისი); და Rasul Jafarov v. Azerbaijan (no. 69981/14, 2016 წლის 17 მარტი).

ყველა ამ საქმეში სასამართლომ მე-18 მუხლის დარღვევა მე-5 მუხლის ერთ ან მეტ დებულებასთან ერთობლიობაში იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით დაადგინა, რომლებიც აშკარად არ იყო „კონტექსტუალური“. ამ მტკიცებულებათა ნაწილი, როგორც წინამდებარე თანმხვედრ აზრში, მოხსენებულია passim სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის ციტირებისას, ამიტომ არ განვიხილავ ამ საკითხებს უფრო დეტალურად. მე მაღელვებს არა მე-18 მუხლის დარღვევა, რომელიც დაადგინა სასამართლომ, არამედ ის დარღვევები, რომელთა დადგენაც არ მოხდა და სავარაუდო დარღვევები, რომელთა განხილვაც არ მოხდა.

12. თავისთავად ცხადია, რომ სასამართლოს ისტორიას ბევრი საჩივარი ახსოვს მე-18 მუხლის დარღვევასთან დაკავშირებით. მიუხედავად ამისა, დღემდე ასეთი საქმეებისადმი, უმეტეს შემთხვევაში, არსებობდა შემდეგი მიდგომა: მიუღებლად იქნეს ცნობილი მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიები. როგორც უკვე აღინიშნა (იხ. ზემოთ მე-8 პარაგრაფი), კეთილსინდისიერების პრეზუმფცია იმდენად ძლიერია, ხოლო მტკიცებულების აღიარების მოთხოვნები იმდენად ხისტია, რომ მომჩივნები ძალიან იშვიათად და ისიც გამონაკლის შემთხვევებში თუ აკმაყოფილებენ ამ მოთხოვნებს.

13. თუმცა, სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი იმ საქმეებში, სადაც მომჩივანთა მიერ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიები არ დაკმაყოფილდა, დღემდე ოთხ სხვადასხვა მოდელად იყოფოდა. რა თქმა უნდა, შესაძლოა არსებობდეს ამ პრეცედენტული სამართლის კლასიფიკაციის ძალზედ განსხვავებული კრიტერიუმები, და შესაბამისად, განსხვავებული ტიპოლოგიები. ქვემოთ მოყვანილი მაგალითი ნამდვილად არ არის გამორჩეული. ის განკუთვნილია მხოლოდ ამ მოსაზრების მიზნებისთვის გამოსაყენებლად და არავითარი სხვა მიზნით.

II

14. პირველი სქემა, რომლის მიხედვითაც არ კმაყოფილდება მომჩივნის მიერ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია, მდგომარეობს შემდეგში: სასამართლო ადგენს, რომ არ დარღვეულა ის „ძირითადი“ მუხლი რომელსაც ემყარება მომჩივნის პრეტენზია. როგორც წესი, მომჩივანს საჩივარი შეაქვს კონვენციის ან/და მისი ოქმების არა ერთი, არამედ რამდენიმე მუხლის საფუძველზე და, აქედან გამომდინარე, პრაქტიკაში ეს მოდელი გვხვდება მაშინ, როდესაც სასამართლო არ ადგენს რომელიმე იმ მუხლის დარღვევას, რომლის საფუძველზედაც მომჩივანმა შეიტანა საჩივარი (იმ გათვალისწინებით, რომ ზოგიერთი მუხლის საფუძველზე შეტანილი საჩივრები შესაძლოა საერთოდ არ იქნეს განხილული). იმის საფუძველზე, რომ არ დადგინდა „ძირითადი“ მუხლ(ებ)ის დარღვევა, ხანმოკლე მსჯელობის შემდეგ, სასამართლო ასევე ადგენს, რომ არ მომხდარა მე-18 მუხლის დარღვევა და პირდაპირ მიუთითებს ამაზე გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში. მოპასუხე მთავრობა მთლიანად იგებს ასეთ საქმეებს.

15. ამგვარად, საქმეში Handyside v. the United Kingdom (1976 წლის 7 დეკემბერი, Series A no. 24) სასამართლომ დაადგინა, რომ არ დარღვეულა კონვენციის მე-10 და მე-14 მუხლები და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი. მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევის არსებით გარემოებებთან დაკავშირებით სასამართლო თავის განხილვაში შემოიფარგლა იმ გადაწყვეტილებით, რომ მომჩივანზე დაწესებული „შეზღუდვები“

„ეხებოდა მიზნებს, რომლებიც იყო ლეგიტიმური ... [კონვენციის მე-10 მუხლისა და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის] ფარგლებში“ (§ 64).

16. ოცზე მეტი წლის შემდეგ, საქმეში Gündem v. Turkey (1998 წლის 25 მაისი, გადაწყვეტილებებისა და განჩინებების კრებული 1998‑III), სასამართლომ დაადგინა, რომ არ მომხდარა კონვენციის მე-3 მუხლის, მე-5 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-8 მუხლის, ან დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა. რაც შეეხება მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევას, სასამართლომ თავისი მსჯელობა დააფუძნა იმ ფაქტზე, რომ კომისიას (რომელმაც პირველმა განიხილა ეს საქმე)

„არ ჰქონდა საკმარისი ფაქტობრივი საფუძველი რომელზე დაყრდნობითაც გამოიტანდა დასკვნას, რომ მოხდა კონვენციის მე-3, მ-5 ან მე-8 მუხლების ან დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა“

და, რომ

„არც კი შეიძლება გაჩნდეს კითხვები კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე შეზღუდვების არასათანადო მიზნებით დაწესებასთან დაკავშირებით იმ მოვლენებთან მიმართებაში [რომელსაც ეხებოდა მომჩივნის საჩივარი]“.

შედეგად, სასამართლომ დაადგინა, რომ

„არ დარღვეულა კონვენციის მე-3 მუხლი, მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი, მე-8 და მე-18 მუხლები, ან დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი“ (§§ 67 და 69).

17. ამავე კონტექსტში შესაძლოა ასევე აღვნიშნოთ საქმე Sisojeva and Others [GC] (მითითებულია ზემოთ). ამ საქმეში, მე-8 მუხლის ფარგლებში მომჩივანთა მიერ წარმოდგენილ წერილობით არგუმენტებში არ წამოჭრილა მე-18 მუხლის დარღვევის საკითხი. მხოლოდ სხდომაზე მიმართეს მომჩივნის წარმომადგენლებმა სასამართლოს შუამდგომლობით, რუსეთის მთავრობის წარმომადგენლებთან ერთად (რომლებიც საქმეში 36-ე მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე ჩაერთვნენ), საკუთარი ინიციატივით დაეყენებინა მე-18 მუხლის გამოყენების საკითხი და დაედგინა, რომ მოხდა ამ მუხლის დარღვევა (§ 128). ამ შემთხვევაში, სასამართლომ დაადგინა, რომ საკითხი, საიდანაც მე-8 მუხლის საფუძველზე მომჩივნის მიერ წამოყენებული პრეტენზია გამომდინარეობდა, გადაწყვეტილია და საჩივარი განსახილველ საქმეთა ნუსხიდან ამორიცხა. რაც შეეხება იმას, საერთოდ დაშვებული იქნა თუ არა მე-18 მუხლის გამოყენების შუამდგომლობა, სასამართლომ ეს კითხვა უყურადღებოდ დატოვა (და არ უხსენებია ის გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში) ვინაიდან, სასამართლოს სიტყვებით,

„[ის] ვერ ხედავს მტკიცებულებას, რომ ლატვიის ხელისუფლების ორგანოებმა ბოროტად გამოიყენეს უფლებამოსილება კონვენციით დაშვებული შეზღუდვის გამოყენებით იმ მიზნისგან განსხვავებული მიზნით, რომლისთვისაც ის იყო განკუთვნილი... [და] ვერ ხედავს მიზეზს დააყენოს [საკითხი] საკუთარი ინიციატივით“ (§ 129).

III

18. ამ პირველი მოდელისგან განსხვავდება მეორე მოდელი, სადაც სასამართლო ადგენს ერთი ან მეტი „ძირითადი“ მუხლის დარღვევას, მაგრამ არ ადგენს თავად მე-18 მუხლის დარღვევას, მაშინაც კი, თუ მომჩივანი ამტკიცებს, რომ სასამართლოს მიერ დადგენილი დარღვევა და მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევა ერთმანეთთან არსებითადაა დაკავშირებული. ასეთ შემთხვევაში, გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილი ყოველთვის შეიცავს პუნქტს, სადაც პირდაპირაა ნათქვამი, რომ არ დარღვეულა მე-18 მუხლი.

19. ამ მოდელის შემუშავება ორი ათწლეულის წინ მოხდა და დიდი პალატის მიერ განხილულ რამდენიმე საქმეში იქნა გამოყენებული. ამგვარად, საქმეში Akdivar and Others v. Turkey (1996 წლის 16 სექტემბერი, კრებული 1996-IV), სასამართლომ დაადგინა, რომ არ მომხდარა მე-18 მუხლის დარღვევა, თუმცა დაადგინა, რომ დაირღვა მე-5 მუხლი და (ყოფილი) 25-ე მუხლის პირველი პუნქტი (იმ დროისთვის არსებული რედაქციით), და ასევე დამატებითი ოქმის პირველი მუხლი. ასევე, საქმეში Menteş and Others v. Turkey (1997 წლის 28 ნოემბერი, კრებული 1997-VIII) სასამართლომ დაადგინა, რომ დაირღვა მე-8 და მე-13 მუხლები, მაგრამ არ დარღვეულა მე-18 მუხლი. საქმეში Çakıcı v. Turkey [GC] (no. 23657/94, ECHR 1999-IV) დადგინდა, რომ დაირღვა მე-2, მე-3, მე-5 და მე-13 მუხლები, მაგრამ არ დარღვეულა მე-18 მუხლი. და ბოლოს, საქმეში Tahsin Acar v. Turkey [GC] (no. 26307/95, ECHR 2004-III) სასამართლომ დაადგინა მე-2 მუხლის პროცედურული დარღვევა და ასევე „კონვენციის 38-ე მუხლთან შეუსაბამობა“ მოპასუხე ქვეყნის მხრიდან, მაგრამ არ დაუდგენია მე-18 მუხლის დარღვევა.

20. ეს მოდელი კიდევ უფრო გავრცელებულია პალატის მიერ განხილულ საქმეებში. ქვემოთ მოცემულია გადაწყვეტილებები (ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით) სადაც გამოყენებულ იქნა აღნიშნული მოდელი: საქმე Selçuk and Asker v. Turkey (1998 წლის 24 აპრილი, კრებული 1998-II) – კონვენციის მე-3, მე-8 და მე-13 მუხლებისა და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა; საქმე Kurt v. Turkey (1998 წლის 25 მაისი, კრებული1998‑III) – მე-3, მე-5 და მე-13 მუხლების დარღვევა და ასევე იმის დადგენა, „რომ მოპასუხე სახელმწიფომ ვერ შეასრულა [ყოფილი] 25-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული ვალდებულებები“ (იმ პერიოდისთვის არსებული რედაქციით); საქმე Tekin v. Turkey (1998 წლის 9 ივნისი, კრებული 1998-IV) – მე-3 და მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Ergi v. Turkey (1998 წლის 28 ივლისი, კრებული 1998-IV) – მე-2 და მე-13 მუხლების და ყოფილი 25-ე მუხლის პირველი პუნქტის დარღვევა (იმ პერიოდისთვის არსებული რედაქციით); საქმე Şener v. Turkey (no. 26680/95, 2000 წლის 18 ივლისი) – მე-6 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-10 მუხლის დარღვევა; საქმე Tanlı v. Turkey (no. 26129/95, ECHR 2001-III) – მე-2 (როგორც მატერიალური, ისე პროცედურული) და მე-13 მუხლების დარღვევა; საქმე Tepe v. Turkey (no. 27244/95, 2003 წლის 9 მაისი) – მე-2 (პროცედურული) და მე-13 მუხლების დარღვევა; საქმე Yöyler v. Turkey (no. 26973/95, 2003 წლის 24 ივლისი) – კონვენციის მე-3, მე-8 და მე-13 მუხლების და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა; საქმე Tekdağ v. Turkey (no. 27699/95, 2004 წლის 15 იანვარი) – მე-2 (პროცედურული) და მე-13 მუხლების დარღვევა და ასევე იმის დადგენა, რომ მოპასუხე მთავრობამ „ვერ შეასრულა კონვენციის 38-ე მუხლის პირველი პუნქტის (a) ქვეპუნქტით გათვალისწიებული ვალდებულებები”; საქმე İpek v. Turkey (no. 25760/94, ECHR 2004-II) – კონვენციის მე-2 (როგორც მატერიალური, ისე პროცედურული), მე-3, მე-5 და მე-13 მუხლების (ეს უკანასკნელი მე-2, მე-3 და მე-5 მუხლებთან ერთობლიობაში) და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა, ასევე დადგენა იმისა, რომ მოპასუხე მთავრობამ „ვერ შეასრულა კონვენციის 38-ე მუხლის პირველი პუნქტის (a) ქვეპუნქტით გათვალისწინებული ვალდებულებები“; საქმე Altun v. Turkey (no. 24561/94, 2004 წლის 1 ივნისი) – კონვენციის მე-3, მე-8 და მე-13 მუხლებისა და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა; საქმე Şirin Yılmaz v. Turkey (no. 35875/97, 2004 წლის 29 ივლისი) – მე-2 (პროცედურული) და მე-13 მუხლების დარღვევა; საქმე Abdülsamet Yaman v. Turkey (no. 32446/96, 2 November 2004 წლის 2 ნოემბერი) – მე-3 მუხლის, მე-5 მუხლის მე-3, მე-4 და მე-5 პუნქტებისა და მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Dicle v. Turkey (no. 34685/97, 2004 წლის 10 ნოემბერი) – მე-10 მუხლის და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის დარღვევა; საქმე Menteşe and Others v. Turkey (no. 36217/97, 2005 წლის 18 იანვარი) – მე-2 (პროცედურული) და მე-13 მუხლების დარღვევა; საქმე Ağtaş and Others v. Turkey (no. 33240/96, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Artun and Others v. Turkey (no. 33239/96, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Keser and Others v. Turkey (nos. 33238/96 and 32965/96, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Kumru Yılmaz and Others v. Turkey (no. 36211/97, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Nesibe Haran v. Turkey (no. 28299/95, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-2 (პროცედურული) მუხლის დარღვევა; საქმე Öztoprak and Others v. Turkey (no. 33247/96, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Şaylı v. Turkey (no. 33243/96, 2006 წლის 2 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Aksakal v. Turkey (no. 37850/97, §§ 43-44, 2007 წლის 15 თებერვალი) – მე-13 მუხლის დარღვევა; საქმე Khodorkovskiy (მითითებულია ზემოთ) – მე-3 მუხლის და მე-5 მუხლის პირველი, მე-3 და მე-4 პუნქტების დარღვევა; საქმე OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos (მითითებულია ზემოთ) – მე-6 მუხლის პირველი და მე-3(ბ) პუნქტების და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა; და საქმე Khodorkovskiy and Lebedev (მითითებულია ზემოთ) – მე-3 მუხლის, მე-5 მუხლის მე-3 და მე-4 პუნქტების და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის (მე-6 მუხლის მე-3 პუნქტის (c) და (d) ქვეპუნქტებთან ერთობლიობაში) და მე-8 მუხლის და დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის დარღვევა, ასევე დადგენა იმისა, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა „ვერ შეასრულეს კონვენციის 34-ე მუხლით გათვალისწინებული ვალდებულებები“.

ყველა ამ საქმეში სასამართლო, მართალია მოკლედ, მაგრამ მაინც შეეხო მე-18 მუხლის საფუძველზე გაკეთებული განცხადებების არსებით გარემოებებს ერთ ან მეტ „ძირითად“ მუხლთან მიმართებაში და დაადგინა, რომ ამ უკანასკნელის დარღვევის შემთხვევაშიც კი მე-18 მუხლი არ დარღვეულა, და პირდაპირ მიუთითა ამის შესახებ გადაწყვეტილებათა სარეზოლუციო ნაწილში.

21. მეორე მოდელის ფარგლებში, სასამართლომ გამოიყენა სხვადასხვა ფორმულირება მე-18 მუხლის დაურღვევლობის დასაბუთებისთვის (თუმცა იგივე გადაწყვეტილებით დაადგინა ერთი ან მეტი „ძირითადი“ მუხლის დარღვევა).

მაგალითად, ზოგ (უმეტესწილად ადრეული პერიოდის) საქმეში სასამართლო დაკმაყოფილდა, რომ კომისიას არ დაუდგენია მე-18 მუხლის დარღვევა და მიზანშეწონილად მიიჩნია არ გამიჯვნოდა ამ გადაწყვეტილებას (იხ. მაგალითად ზემოთ მითითებული საქმე Selçuk and Asker, § 102; ზემოთ მითითებული საქმე Menteş and Others, § 98; და ზემოთ მითითებული საქმე Çakıcı, § 117).

სხვა შემთხვევებში, სასამართლომ გამოიყენა ლაკონური ფორმულირება (გარკვეული ვარიაციებით) და დაადგინა, რომ

„[სასამართლოს წინაშე] წარმოდგენილი მტკიცებულების საფუძველზე არ დგინდება [მე-18 მუხლის] დებულების დარღვევა“ (იხ. მაგალითად ზემოთ მითითებული საქმე İpek, § 216, და ზემოთ მითითებული საქმე Abdülsamet Yaman, § 91).

თუმცა, წლების მანძილზე, შემუშავდა გარკვეული „სანიმუშე“ ფორმულა, რომელიც სხვებზე უფრო ხშირად გამოიყენება;

„სასამართლომ ... უკვე განიხილა ეს მტკიცება მის წინაშე წარმოდგენილი მტკიცებულების ფონზე და მიიჩნია ის დაუსაბუთებლად. შესაბამისად, დადგინდა, რომ არ დარღვეულა [მე-18 მუხლის] დებულება“ (იხ. მაგალითად ზემოთ მითითებული საქმე Tepe, § 204; ზემოთ მითითებული საქმე Ağtaş and Others, § 75; ზემოთ მითითებული საქმე Kumru Yılmaz and Others, § 88; და ზემოთ მითითებული საქმე Aksakal § 59).

ყველა ასეთ საქმეში სასამართლოს ცალსახა დასაბუთება მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევასთან დაკავშირებით მართლაც მხოლოდ რამდენიმე (ზოგჯერ ერთი) წინადადებით შემოიფარგლება.

22. თუმცა, შედარებით ბოლოდროინდელ გადაწყვეტილებებში, რომელიც მიღებულ იქნა საქმეებზე Khodorkovskiy, OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos დაKhodorkovskiy and Lebedev (ყველა საქმე მითითებულია ზემოთ), ამგვარი დასაბუთება ბევრად უფრო ვრცელი იყო (შესაბამისად §§ 254‑261, §§ 663-666 და §§ 897-909). ამასთანავე, ამ გადაწყვეტილებათაგან ორში, კერძოდ საქმეებში Khodorkovskiy დაKhodorkovskiy and Lebedev, გამოყენებულ იქნა შედარებით ფრთხილი დასკვნითი ფორმულა: სასამართლომ აღნიშნა, რომ

„[ის] ვერ ადგენს, რომ დარღვეულ იქნა მე-18 მუხლი“ (შესაბამისად § 261 და § 909).

ეს შეიძლება განიმარტოს იმგვარად, რომ შესაძლოა დარღვევას მართლაც ჰქონდა ადგილი, მაგრამ სასამართლო „ვერ“ მიიჩნევს მას დადასტურებულად. ეს სიფრთხილე აბსოლუტურად გასაგებია იმის გათვალისწინებით, რომ შედარებით რთული გახდა რიგითი ადამიანის პოვნა, რომ აღარაფერი ვთქვათ სერიოზულ პოლიტიკურ ანალიტიკოსზე, რომელიც მაშინვე დაიჯერებს, განსაკუთრებით კარგად-ცნობილ მოვლენათა ex post განვითარების ფონზე, რომ ეს ფორმალური სასამართლო გადაწყვეტილებები ადეკვატურად ასახავს მსოფლიო მასშტაბით მომჩივნების მიერ, ასევე მედიისა და ანალიტიკოსების მიერ წარმოდგენილ „კონტექსტუალურ მტკიცებულებებს“.

IV

23. მესამე მოდელი, სადაც არ ხდება მე-18 მუხლის საფუძველზე მომჩივნის მიერ წამოყენებული პრეტენზიების დაკმაყოფილება, არის შემთხვევები, სადაც საერთოდ არ მოხდა სავარაუდო დარღვევის არსებითი განხილვა, ვინაიდან, ამა თუ იმ მიზეზით, სასამართლომ გადაწყვიტა, რომ არ არსებობს ასეთი განხილვის საჭიროება.

24. სწორედ ასე მოხდა საქმეში Navalnyy and Yashin v. Russia (no. 76204/11, 2014 წლის 4 დეკემბერი). აღნიშნულ საქმეში, სასამართლომ დაადგინა მე-3 მუხლის, მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის, მე-6 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-11 და მე-13 მუხლების დარღვევა, მაგრამ ამავე დროს დაადგინა, რომ „აუცილებელი არ იყო“ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის განხილვა. ასეთი სანახევრო გადაწყვეტილების შემდეგ მხარეებს (და გადაწყვეტილების სხვა მკითხველებს) ის დარჩენიათ ივარაუდონ შეიძლებოდა თუ არა დადგენილიყო მე-18 მუხლის დარღვევა იმ შემთხვევაში, სასამართლოს, რომ არ გადაეწყვიტა, რომ ამ საკითხის განხილვა „აუცილებელი არ იყო“. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მიუხედავად იმისა, რომ პირველი მოდელის საქმეებს სრულად იგებენ მოპასუხე მთავრობები, მათი გამარჯვება მესამე მოდელის საქმეებში ნაწილობრივია და, საბოლო ჯამში, შესაძლოა არც იყოს საბოლოო, თუ მომავალში ახალი, „კონტექსტუალურზე“ უფრო დამაჯერებელი მტკიცებულების გამოჩენა საქმის ხელახალი განხილვის საშუალებას იძლევა (თუმცა აქამდე ეს მხოლოდ თეორიულად იყო შესაძლებელი). თუმცა, ეს „ეკონომიური“ მიდგომა მხოლოდ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიებით არ შემოიფარგლება, არამედ გამოიყენება ბევრი სხვა მუხლის საფუძველზე წამოყენებულ პრეტენზიებთან მიმართებაშიც. ასეთი „განხილვის ეკონომია“ თავისთავად ხარვეზიანი არ არის. თუმცა, როგორც უკვე აღვნიშნე სხვა შემთხვევასთან დაკავშირებით,

„დარჩენილ ნაწილში საჩივრის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ზედმეტად ლაკონური დასაბუთება სასამართლოს მრავალწლიან პრაქტიკად იქცა არა მხოლოდ იმ საქმეებში, სადაც ასეთი უარის თქმის საჭიროება თავისთავად ცხადია, არამედ ისეთ საქმეებშიც, რომლებიც უფრო დეტალურ განხილვას იმსახურებენ. მჯერა, რომ წინამდებარე საქმე აშკარად ეკუთვნის ამ უკანასკნელ კატეგორიას“ (იხ. ჩემი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრის მე-2 პარაგრაფი საქმეზე M.C. and A.C. v. Romania, no. 12060/12, 2016 წლის 12 აპრილი (რომელიც ჯერ არ არის საბოლოო)).

25. დასაბუთება იმასთან დაკავშირებით, თუ რატომ არ იყო, სასამართლოს აზრით, „აუცილებელი“ აღნიშნული განხილვა საქმეში Navalnyy and Yashin (მითითებულია ზემოთ), არის შემდეგი:

„116. ზემოთ ხსენებულ საქმეში სასამართლომ დაადგინა, რომ თვითნებურად მოხდა მომჩივნების დაკავება, დაპატიმრება და გასამართლება ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევის ჩადენისთვის, რამაც ხელისშემშლელი და შემაჩერებელი ეფექტი იქონია, როგორც მომჩივნებზე, ისე სხვებზე საპროტესტო აქციებში მონაწილეობისა და ოპოზიციურ პოლიტიკაში აქტიური ჩართულობის კუთხით (იხ. ზემოთ 73-74-ე პარაგრაფები).

117. ამ დადგენილების გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არის აუცილებელი იმის განხილვა ჰქონდა თუ არა ადგილი მოცემულ შემთხვევაში კონვენციის მე-18 მუხლის დარღვევას.“

ამ დასაბუთების სიტყვასიტყვით გამეორება მოხდა ბოლო პერიოდის საქმეში Frumkin v. Russia (no. 74568/12, §§ 172–173, 2016 წლის 5 იანვარი).

26. მე დამაბნია ასეთმა დასკვნამ. გამაოგნა.

სახელდობრ, იმან, რომ თუ სასამართლომ დაადგინა, რომ თვითნებურმა (ანუ არა უბრალოდ შემთხვევითმა, არამედ დისკრეციულმა, განზრახმა და ახირებითმაც კი!) დაკავებამ, პატიმრობამ და გასამართლებამ (ანუ არა ცალკეულმა ქმედებამ, არამედ სისხლის სამართალწარმოების მთელმა ჯაჭვმა!)

„იქონია ხელისშემშლელი და შემაჩერებელი ეფექტი [მომჩივნებზე] და სხვებზე საპროტესტო აქციებში მონაწილეობისა და ოპოზიციურ პოლიტიკაში აქტიური ჩართულობის კუთხით (გამოყოფილია ავტორის მიერ)

ეს მოითხოვს, როგორც მინიმუმ, სასამართლოს მიერ საკითხის მაქსიმალურად გულდასმით შესწავლას იმასთან დაკავშირებით იყო თუ არა მომჩივნებისთვის და სხვებისთვის პოლიტიკური აქტივობის აღკვეთა და მოშლევინება არა მხლოდ შედეგი ამ უკანონო დაკავების, დაპატიმრების და გასამართლების, არამედ მიზანიც.

დაკავება, დაპატიმრება და გასამართლება არის სახელმწიფო ორგანოების მიერ ჩადენილი ქმედებები. როდესაც ხელისუფლების ორგანოები მოქმედებენ თვითნებურად და ამასთანავე, ისინი აკეთებენ ამას არა შემთხვევით არამედ შეგნებულად, ისინი ამას გარკვეული მიზნით სჩადიან, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ არ არსებობს გარემოებათა ისეთი თანხვედრა, რომელიც უფრო დაუჯერებლობის სფეროს განეკუთვნება.

და მიზანი არის ზუსტად ის რაზეც მე-18 მუხლშია საუბარი!

V

27. მეოთხე და, დღემდე ბოლო მოდელი, როდესაც არ ხდება მომჩივნის მიერ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის დაკმაყოფილება, გულისხმობს შემთხვევებს, როდესაც სავარუდო დარღვევის არსებითი განხილვა არ ხდება, ვინაიდან ჩანს, რომ საჩივარი ratione materiae არ შეესაბამება კონვენციის დებულებებს.

28. ბოლო პერიოდის საქმეში Navalnyy and Ofitserov v. Russia (nos. 46632/13 და 28671/14, 2016 წლის 23 თებერვალი) სასამართლომ დაადგინა მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის დარღვევის ფაქტი. ამ მოსაზრების დაწერის მომენტში გადაწყვეტილება ჯერ კიდევ არ არის ძალაში შესული, ვინაიდან მიმდინარეობს საქმის დიდი პალატისთვის განსახილველად გადაცემის შუამდგომლობის განხილვა.

საქმეში Navalnyy and Ofitserov (მითითებულია ზემოთ) მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია გამოცხადდა მიუღებლად ratione materiae, ვინაიდან

„... [მე-6 და მე-7] მუხლების დებულებები, წინამდებარე საქმესთან დაკავშირებულ ნაწილში, არ შეიცავს რაიმე აშკარა ან ნაგულისხმევ შეზღუდვებს, რაც შესაძლოა გახდეს სასამართლოს განხილვის საგანი კონვენციის მე-18 მუხლის შესაბამისად.“

29. აღნიშნული საქმის არსებითი გარემოებების დეტალურად განხილვის გარეშე, შემოვიფარგლები მხოლოდ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის მისაღებობის საკითხით და მოვიხმობ მოსამართლეების ნიკოლაუს, კელერის და დედოვის ნაწილობრივ განსხვავებულ აზრს, სადაც ისინი არ ეთანხმებიან „უმრავლესობას“ აღნიშნული პრეტენზიის მიუღებლად ცნობასთან დაკავშირებით. მათი სიტყვებით,

„წინამდებარე საქმე პირველია, სადაც სასამართლოს მოუწოდეს გამოიყენოს მე-18 მუხლით გათვალისწინებული დამატებითი დაცვა მხოლოდ კონვენციის მე-6 ან მე-7 მუხლებთან ერთობლიობაში.“ (იხ. მე-5 პარაგრაფი)

ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრის ავტორების თანახმად,

„მის ბოლოდროინდელ პრეცედენტულ სამართლში სასამართლომ პირდაპირ დაუშვა მე-18 მუხლზე მითითება კონვენციის მე-5 მუხლთან, კონვენციის მე-8 მუხლთან და დამატებითი ოქმის პირველ მუხლთან ერთად. თუმცა, ჩანს რომ სასამართლომ ასევე დაუშვა მე-18 მუხლზე მითითება ამ სამი დებულებიდან ერთ-ერთთან და კონვენციით გათვალისწინებულ სხვა უფლებებთან ერთად, მაგალითად კონვენციის მე-6 მუხლთან ერთად. გარდა ამისა, მე-18 მუხლის შედგენის ისტორიიდან ჩანს, რომ მისი გამოყენება არ უნდა შემოფარგლულიყო კონვენციის იმ დებულებებით, რომლებიც აშკარა შეზღუდვის პუნქტს შეიცავს. პირიქით, მისი ratio conventionis თანახმად, იგი კონვენციით გათვალისწინებულ ყველა უფლებასთან დაკავშირებულ შეზღუდვებზე ვრცელდება, იმ აბსოლუტური უფლებების გამოკლებით, რომლებიც არ იძლევა შეზღუდვის საშუალებას და რომლებზედაც იგი, აქედან გამომდინარე, ლოგიკურად ვერ გავრცელდება, მაგალითად მე-3 მუხლით გათვალისწინებული უფლებები.“ (იხ. მე-4 პარაგრაფი; სქოლიო ამოღებულია.)

შედეგად განსხვავებული აზრის ავტორებმა დაასკვნეს:

“პრეტენზიის მიღებაზე უარის თქმა მისი ratione materiae შეუსაბამობის გამო, როგორც ამას უმრავლესობა აკეთებს, ეწინააღმდეგება ratio conventionis და მე-18 მუხლთან დაკავშირებულ წინა პრეცედენტულ სამართლს. ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი საქმე არ არის ამ კონტექსტში მომჩივნის საჩივრის არსებითი გარემოებების განსაზღვრა, ჩვენ ვთვლით, რომ სასამართლოს მისაღებად უნდა გამოეცხადებინა კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია. (იხ. მე-7 პარაგრაფი.)

30. ამ მოსაზრებაში ერთი ელემენტია, რომელსაც არ ვეთანხმები.

პრინციპში ვეთანხმები მოსაზრების ავტორებს იმასთან დაკავშირებით, რომ მე-18 მუხლის მოქმედების სფერო არ უნდა შემოიფარგლებოდეს inter alia იმის განცხადებით, რომ საჩივარი არ შეესაბამება ratione materiae კონვენციის ან/და მისი ოქმების გარკვეული მუხლების დებულებებს. დავამატებდი მხოლოდ იმას, რომ ეს უფრო მეტად ვრცელდება იმ მუხლებზე, რომელთა დარღვევაც განსახილველ საქმეში იქნა დადგენილი (მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი საქმეში Navalnyy and Ofitserov, ).

თუმცა, არ ვეთანხმები მოსაზრების ავტორებს, როდესაც ისინი ამ ratione materiae შეუთავსებლობის განცხადებას უთანაბრებენ Navalnyy and Ofitserov საქმეში ხმების უმრავლესობით მიღებულ დადგენილებას იმასთან დაკავშირებით რომ „არ არის აუცილებელი“ საჩივრის განხილვა მე-18 მუხლის ფარგლებში. ისინი აცხადებენ:

„ჩვენმა კოლეგებმა ჩათვალეს, რომ კონვენციის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე გაკეთებული დასკვნების გათვალისწინებით, არ იყო აუცილებელი მომჩივნების სხვა პრეტენზიების განხილვა კონვენციის მე-6 და მე-7 მუხლების ფარგლებში.“ (იხ. პირველი პარაგრაფი.)

31. მე ავღნიშნე (იხ. 23-26-ე პარაგრაფები), რომ დასკვნა იმასთან დაკავშირებით, რომ „აუცილებელი არ არის“ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის განხილვა ბოლო დროს გამოგონებული ტექნიკაა (მესამე მოდელი) იმისთვის, რომ არ მოხდეს ამ მუხლის საფუძველზე მომჩივანთა მიერ წამოყენებული პრეტენზიების დაკმაყოფილება და გამოირჩევა წინა საქმეებში გამოყენებული დანარჩენი ორი მოდელისგან. ის ასევე განსხვავდება იმ განცხადებისგან, რომ საჩივარი ratione materiae შეუთავსებელია კონვენციის ან მისი ოქმების კონკრეტული მუხლის დებულებებთან. იმის გამოცხადება, რომ საჩივარი ratione materiae შეუთავსებელია კონკრეტული მუხლის დებულებებთან ფორმალურად და არსებითად განსხვავდება იმ დასკვნისგან რომლის თანახმადაც „არ არის აუცილებელი“ მისი განხილვა. მოდელი, რომლის თანახმადაც „არ არის აუცილებელი მისი განხილვა“ და რომელიც გამოყენებულია საქმეში Navalnyy and Yashin (მითითებულია ზემოთ), ცალკე პუნქტი ეძღვნება ამ დასკვნას გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილში. თუმცა, „ratione personae შეუთავსებლობის“ მოდელში შეუთავსებლობის შესახებ განცხადება წარმოდგენილია სარეზოლუციო ნაწილის შესაბამისი პუნქტით, რომელშიც საჩივრის შესაბამისი ნაწილი (რომელიც ჩვეულებრივ აღნიშნულია, როგორც საჩივრ(ებ)ის „დანარჩენი ნაწილი“) ცხადდება მიუღებლად, მაგრამ მე-18 მუხლი მოხსენებულიც კი არ არის. ამგვარად, საქმეზე Navalnyy and Ofitserov (მითითებულია ზემოთ) გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-2 პუნქტში ნათქვამია, რომ სასამართლო

„ერთსულოვნად აცხადებს, რომ კონვენციის მე-6 და მე-7 მუხლების საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიები არის დასაშვები ხოლო საჩივრის დანარჩენი დაწილი, უმრავლესობის გადაწყვეტილებით, ცხადდება დაუშვებლად“.

გარდა ამისა, საჩივრის შეუთავსებლობა კონვენციის დებულებებთან ratione materiae (ან ratione temporis, ratione loci, და ა.შ.) თავისი არსით გამორიცხავს სასამართლოს მიერ პრეტენზიის განხილვის „არააუცილებლად“ მიჩნევას. აღნიშნული განხილვა უბრალოდ „არააუცილებელი კი არ არის“, არამედ „მიუღებელია“. ეს სამართლებრივად შეუძლებელია.

32. ამ დაუდევრობის (ან კალმის შეცდომის, თუ კიდევ შეიძლება „კალმის“ ხსენება იმ ტექსტთან მიმართებაში, რომელიც კომპიუტერის ეპოქაში დაიწერა) მიუხედავად, გულწრფელად ვეთანხმები განსხვავებული აზრის ავტორებს საქმეზე Navalnyy and Yashin (მითითებულია ზემოთ). ყველაზე სამწუხარო ფაქტია მეოთხე მოდელის გამოგონება, რომლის მიხედვითაც არ ხდება მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიების დაკმაყოფილება აღნიშნული პრეტენზიების „ძირითად“ მუხლთან ratione materiae შეუთავსებლობის მოტივით.

33. თუმცა, აღსანიშნავია კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავება ორ ახალ მოდელს შორის.

ვფიქრობ წარმოვაჩინე, თუ რამდენად ხარვეზიანი და მიუღებელია, ან, როგორც მინიმუმ, იყო, მესამე მოდელი („არ არის აუცილებელი განხილვა“) Navalnyy and Yashin საქმის (მითითებულია ზემოთ) კონტექსტში, სადაც ის შეიქმნა.

თუმცა, იგივეს ვერ ვიტყვი მეოთხე („შეუთავსებლობის“) მოდელზე. უფრო ფართო კუთხით თუ შევხედავთ, როგორც ასეთი, ის არ შემოიფარგლება პრეტენზიის ratione materiae შეუთავსებლობით კონვენციის ან მისი ოქმების გარკვეულ მუხლ(ებ)თან. უდავოა, რომ საჩივრები, მათ შორის მე-18 მუხლის საფუძველზე წარდგენილნიც კი, შესაძლოა იყოს შეუთავსებელი კონვენციის ან მისი ოქმების დებულებებთან, ვთქვათ ratione temporis, ან ratione loci, ან ratione personae. ამ მეოთხე მოდელის ნაკლი არა „შეუთავსებლობის“ ელემენტი, არამედ „ratione materiae-ს” ელემენტია.

ასეა თუ ისე, მე-18 მუხლის საფუძველზე წარდგენილი პრეტენზიების ratione temporis და ა.შ. „ძირითად“ მუხლთან შეუთავსებლობის ეს უფრო ვრცელი ვერსია დღემდე მხოლოდ თეორიუილი სავარჯიშო იყო. ჯერ-ჯერობით ის გამყარებული არ არის მაგალითებით სასამართლოს პრეცედენტული სამართლიდან.

VI

34. ზემოთ, მეოთხე მოდელი (იხ. ზემოთ 27-ე პარაგრაფი) მოვიხსენიე, როგორც „დღემდე ბოლო“, რომლის მიხედვითაც არ ხდება მე-18 მუხლის საფუძველზე მომჩივანთა მიერ წარდგენილი პრეტენზიების დაკმაყოფილება (იხ. ასევე ზემოთ მე-13 პარაგრაფი). ახლა მსურს დავაზუსტო, თუ რა ვიგულისხმე სიტყვებში „დღემდე“.

35. წინამდებარე საქმეში, ჩვენ, პალატამ, შევქმენით მეხუთე სქემა, კერძოდ, ჩვენ მომჩივნის მიერ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია აშკარად დაუსაბუთებლად (იხ. გადაწყვეტილების 116-ე პარაგრაფი) და, აქედან გამომდინარე, მიუღებლად (იხ. სარეზოლუციო ნაწილის პირველი პუნქტი) გამოვაცხადეთ. ეს არის უახლესი მეთოდი ამ საკითხების მოსაგვარებლად სასამართლოს პრეცედენტულ სამართლში.

36. პრინციპში, მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის აშკარად დაუსაბუთებლად გამოცხადების მეთოდი თავისთავად მცდარი არ არის. მომჩივნებს ხშირად შემოაქვთ აშკარად დაუსაბუთებელი საჩივრები სხვადასხვა მუხლების მითითებით, რომლებიც უნდა გამოცხადდეს დაუშვებლად 35-ე მუხლის მე-3 მუხლის (a) ქვეპუნქტის თანახმად. რატომ უნდა იყოს მე-18 მუხლი გამონაკლისი? აქედან გამომდინარე, მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზიის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის მეხუთე მოდელი სამართლებრივად შეუძლებელი არ არის და, თუ შეგვიძლია ასე ვთქვათ, „კანონიერია“, როგორც მინიმუმ თეორიულად; უბრალოდ, სასამართლოს მიერ მისი გამოყენება არ მომხდარა წინამდებარე საქმემდე.

37. მიუხედავად ამისა, დღემდე იმ საქმეებში, სადაც დადგინდა სხვა („ძირითადი“) მუხლის დარღვევა (წინამდებარე საქმეში ასეთ „სხვა“ მუხლებში იგულისხმება მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი და მე-6 მუხლის პირველი პუნქტი), სასამართლომ ასეთი პრეტენზიების მიმართ ზემოთ აღწერილი მეორე მოდელი გამოიყენა (იხ. ზემოთ მე-18‑22-ე პარაგრაფები). მოკლედ რომ ვთქვათ, „სანიმუშე“ ფორმულა (რომელიც მითითებულია ზემოთ მე-19 პარაგრაფში) მოიცავს გადაწყვეტილებას იმასთან დაკავშირებით, რომ მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებული პრეტენზია არის „დაუსაბუთებელი“. და მაშინ, როდესაც სასამართლომ ამ "სანიმუშე“ ფორმულას არ მიმართა, მან მაინც იგივე ლოგიკა გამოიყენა, ვინაიდან პირდაპირ განაცხადა, რომ ვერ დადგინდება მე-18 მუხლის დარღვევა მის წინაშე წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე (იქვე).

38. მხოლოდ რამდენიმე შემთხვევაში უარყო სასამართლომ მომჩივნების არგუმენტები მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევასთან დაკავშირებით, მას შემდეგ, რაც უფრო დეტალურად განიხილა მის წინაშე წარდგენილი მტკიცებულებები. ეს საქმეებია (რომ შევაჯამოთ):Khodorkovskiy, OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos and Khodorkovskiy and Lebedev (ყველა მითითებულია ზემოთ). ამ საქმეებში შესაძლოა დავეთანხმოთ, ან არ დავეთანხმოთ სასამართლოს გადაწყვეტილებას, რომელმაც მე-18 მუხლის დარღვევა არ დაადგინა, მაგრამ უდავოა, რომ სასამართლომ საკითხი განიხილა მე-18 მუხლთან მიმართებაში და „ძალიან მკაცრი მტკიცებულების სტანდარტის“ გამოყენებით გადაწყვიტა, რომ მტკიცებულებები არ იყო საკმარისი მე-18 მუხლის დარღვევის შესახებ მომჩივანთა განცხადებების დასასაბუთებლად. შედეგად, სასამართლომ შეძლო დაედგინა, რომ არ დარღვეულა მე-18 მუხლი ან (სამიდან ორ საქმეში), როგორც მინიმუმ აღნიშნა, რომ ვერ დაადგინა ამ მუხლის დარღვევის ფაქტი (იხ. ზემოთ 22-ე პარაგრაფი).

39. წინამდებარე საქმეში სასამართლომ საკმაოდ ვრცლად განიხილა ასეთი მტკიცებულებები, მიუხედავად მათი „კონტექსტუალური“ ხასიათისა (იხ. გადაწყვეტილების 113-115-ე პარაგრაფები). მაგრამ სასამართლოს არგუმენტაციის (და შინაარსის) მსგავსების მიუხედავად, „საბოლოო პროდუქტი“ სრულიად განსხვავებული იყო: სასამართლომ, იმის ნაცვლად, რომ მე-18 მუხლის დარღვევის ფაქტი არ დაედგინა, გადაწყვიტა, რომ საჩივრის ეს ნაწილი იყო „აშკარად დაუსაბუთებელი“ (იხ. გადაწყვეტილების 116-ე პარაგრაფი).

40. ასეთ გადაწყვეტილებას შესაძლოა ჰქონდეს ბუმერანგის ეფექტი. შეიძლება თუ არა, რომ კარგად დასაბუთებულად მივიჩნიოთ თავად გადაწყვეტილება იმასთან დაკავშირებით, რომ მე-18 მუხლის საფუძველზე წარმოდგენილი საჩივარი არის „აშკარად დაუსაბუთებელი“.

პირველ რიგში, მოცემული პრეტენზიის დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის „დამაჯერებლობის პოტენციალი“ (და, ფართო გაგებით, ლეგიტიმურობა, ფორმალური კანონიერებისგან განსხვავებით) როგორც მინიმუმ, გარკვეულწილად დამოკიდებულია მხარეებისა და ფართო საზოგადოების მოსაზრებაზე იმასთან დაკავშირებით, მოიცავს თუ არა „აშკარად დაუსაბუთებელი“ საჩივრის ცნება ასევე იმ საჩივრებს, რომლებიც დასაბუთებულია ისეთი ხელსამიწვდომი ფაქტობრივი ინფორმაციით, რომელიც, სასამართლოს მტკიცებულების სტანდარტის თანახმად, მხოლოდ „გარეგნულ ნიშნებად“ მიიჩნევა. ამგვარად, ეს გადაწყვეტილება შესაძლოა მიჩნეულ იქნეს საეჭვოდ მათ მიერ, ვისთვისაც ამ საქმის ფაქტობრივი გარემოებები შეესაბამება გამოთქმას „ყველა სკოლის მოსწავლემაც კი იცის“ (თუ კიდევ ერთხელ და არა უკანასკნელად დავესესხები დოკინსს), ანუ მათ მიერ, ვისაც საკმარისი „კონტექსტუალური მტკიცებულება“ გააჩნია იმის დასაჯერებლად, რომ ეს მტკიცებულებები იმსახურებდა უფრო გულდასმით განხილვას. ასეთი ინფორმაციის არსებობა ამ კონკრეტულ საქმეში, რა თქმა უნდა, მხოლოდ ჰიპოთეზაა; არ ვამტკიცებ, რომ ასეთი „კონტექსტუალური მტკიცებულება“ საერთოდ არსებობს. მაგრამ თუ ის არსებობს, მაშინ ის რაც ფორმალური სამართლებრივი თვალსაზრისით გამოცხადებულია „აშკარად დაუსაბუთებლად“ მკვეთრად ემიჯნება იმას, რაც არის „აშკარად დაუსაბუთებელი“ საღი აზრის კუთხით. ხოლო თუ არ არსებობს, მაშინ – არა.

მეორე, წინამდებარე საქმეში მიღებული გადაწყვეტილება შესაძლოა იქცეს კრიტიკის ობიექტად სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის თვალსაზრისით, სადაც (ჯერ კიდევ) დღემდე არსებობდა ორი ვარიანტი: (i) მტკიცებულებებიის (შედარებით) ვრცელი განხილვა მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევასთან დაკავშირებით, რის შედეგადაც ხდება ამ მუხლის დარღვევის დაუდგენლობა; და (ii) ლაკონური განხილვა, რომლის შედეგადაც სასამართლოს გამოაქვს დასკვნა, რომ საჩივარი იყო "დაუსაბუთებელი“ ან რომ ვერ დადგინდა მე-18 მუხლის დარღვევა „სასამართლოს წინაშე წარმოდგენილი მტკიცებულების საფუძველზე“. ამგვარად, წინამდებარე საქმეზე გამოტანილი დასკვნა, როგორც მინიმუმ სამართალშემოქმედების კუთხით, შესაძლოა განხილულ იქნეს როგორც ჰიბრიდი.

41. თუმცა, ეს მეორე კრიტიკა ზედაპირული იქნებოდა. ეშმაკი ამ სტრუქტურულ ფორმალობებში არ იმალება. ის იმალება იმ ფაქტში, რომ სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის განვითარების ამ ეტაპზე სასამართლო ვალდებულია დაიცვას მე-18 მუხლის საფუძველზე წარმოდგენილი საჩივრების მისაღებობის ყველაზე მკაცრი სტანდარტი. საქმეებმა Khodorkovskiy, OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos and Khodorkovskiy and Lebedev (ყველა მათგანი მითითებულია ზემოთ) შეცვალა მდგომარეობა. ირონიულია, რომ ამ სამი საქმიდან, რომლებმაც ყველაზე დიდი გავლენა იქონიეს მე-18 მუხლის საფუძველზე წამოყენებულ პრეტენზიებთან დაკავშირებით მიღებულ გადაწყვეტილებებზე, წინამდებარე საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების შესაბამის პარაგრაფებში (113-115) მხოლოდ Khodorkovskiy-ს (მითითებულია ზემოთ) საქმე იქნა მითითებული. მეორეს მხრივ, სწორედ ამ საქმეში მოხდა საბოლოოდ ზემოაღნიშნული ცვლილების ნელ-ნელა შემოტანა, თუმცა ეს საქმეც წინა საქმეებს ეფუძნებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგ მათგანს განსხვავებული შედეგი მოჰყვა და ზოგში მე-18 მუხლის დარღვევის ფაქტიც კი დადგინდა. შედეგად, საჩივრები რომლებიც ათწლეულის ან უფრო ნაკლები ხნის წინ შესაძლოა მიჩნეული ყოფილიყო prima facie მისაღებად, მაგრამ „კონტექსტუალურის“ გარდა სხვა მტკიცებულებებით დაუსაბუთებლად, ადრე თუ გვიან უნდა ჩათვლილიყო „აშკარად დაუსაბუთებლად“ (როგორც წინამდებარე საქმეში, რომელიც პირველი აღმოჩნდა სადაც ეს მოხდა, მაგრამ თუ მიდგომა არ შეიცვლება, ეს შემთხვევა არავითარ შემთხვევაში არ იქნება საბოლოო), ვინაიდან ყველაზე მკაცრი მისაღებობის სტანდარტებით აღჭურვილმა სასამართლომ იცის a priori, რომ საჩივარს არ აქვს წარმატების პერსპექტივა თუ ის მხოლოდ „კონტექსტუალური მტკიცებულებებითაა“ („გარეგნული ნიშნებით“) დასაბუთებული, ამგვარად, შესაძლოა, საჩივარი არც კი ეცნობოს მთავრობას. მიზანშეწონილია იმის აღიარება, რომ ზუსტად ასე მოხდა წინამდებარე საჩივრის შემთხვევაში, სადაც მომჩივანმა წამოაყენა პრეტენზია მე-18 მუხლის საფუძველზე მე-6 მუხლის პირველ პუნქტთან ერთობლიობაში, რომელიც, იმ პრეტენზიისაგან განსხვავებით, რომელიც შეტანილ იქნა მე-18 მუხლის საფუძველზე მე-5 მუხლთან ერთობლიობაში, არ ეცნობა მთავრობას.

აუცილებელი იყო, რომ სწორედ ამ საქმეზე მომხდარიყო მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილი საჩივრების დაკმაყოფილებაზე უარის თქმის ამ ახალი მოდელის ხორცშესხმა? არ ვიცი. მაგრამ, ვინაიდან პრეცედენტულ სამართლში დამკვიდრდა, რომ „გარეგნული ნიშნები“ ან „კონტექსტუალური მტკიცებულება“ არ იყო ფასეული იმ განცხადების დასასაბუთებლად, რომ ნამდვილად მოხდა მე-18 მუხლის დარღვევა, ასეთი ცვლილება უნდა მომხდარიყო. აღნიშნულთან მიმართებაში, ახლანდელი (მეხუთე) მოდელი, ზემოთ აღწერილი მესამე და მეოთხე მოდელებისგან განსხვავებით, არის სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის ლოგიკური გაგრძელება. თუმცა, ეს არ ამართლებს იმ მიმართულებას, რა მიმართულებითაც ვითარდება პრეცედენტული სამართალი.

42. ერთი ასპექტი მაინც საგონებელში ჩააგდებდა სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის ყურადღებიან მკვლევარებს. სასამართლოში ამ საქმეზე საჩივრის შეტანა 2005 წელს მოხდა. ხოლო საქმეები Khodorkovskiy, OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos დაKhodorkovskiy and Lebedev (ყველა მითითებულია ზემოთ) შეტანილ იქნა შესაბამისად 2004, 2004 და 2006 და 2005 წლებში, თითქმის ერთსადაიმავე დროს. უბრალოდ ბედის ბორბლის (ან უფრო სწორად ბედუკუღმართობის) დამსახურებაა, რომ ეს სამი საქმე განხილულ იქნა წინამდებარე საქმეზე ადრე. როგორი იქნებოდა წინამდებარე საქმის შედეგი მისი განხილვა იმ სამ საქმეზე ადრე რომ მომხდარიყო? უბრალოდ მაინტერესებს.

VII

43. ასევე შეიძლება დაისვას კითხვა იმასთან დაკავშირებით, რომ აღნიშნული საჩივარი, თუ ის უსაფუძვლოა (როგორც ეს სასამართლომ დაადგინა), ნამდვილად აშკარად უსაფუძვლოა თუ არა. რა არის ამ შემთხვევაში სიტყვის - „აშკარად“ დამატებითი ღირებულება? და რა არის ასეთი აშკარა საჩივრის დაუსაბუთებულობაში, რომ სასამართლოს მოუხდა გადაწყვეტილების ერთნახევარი გვერდი ასეთი დაუსაბუთებულობის დადგენისთვის მიეძღვნა, მაშინ როდესაც (როგორც გახსოვთ) მეორე მოდელის საქმეებში სასამართლოს მხოლოდ რამდენიმე წინადადება დასჭირდა იმის გამოსაცხადებლად, რომ საჩივარი იყო დაუსაბუთებელი და იმის დასადგენად, რომ მე-18 მუხლი არ დარღვეულა (იხ. ზემოთ 21-ე პარაგრაფი)?

ეს კითხვები უფრო ფართო პრობლემას ეხება. ეს პრობლემა, ყოველ შემთხვევაში ნაწილობრივ მაინც, მდგომარეობს იმაში, რომ სასამართლო ცდილობს რაც შეიძლება დაუახლოვოს თავისი გადაწყვეტილებების ტექსტის ფორმულირება კონვენციის ტექსტს. ხოლო კონვენციაში მითითებულია ფრაზა (35-ე მუხლის მე‑3 პუნქტის (a) ქვეპუნქტი) „აშკარად დაუსაბუთებელი“ და არა უბრალოდ „დაუსაბუთებელი“. სასამართლო არასდროს აცხადებს საჩივარს „დაუსაბუთებლად“, არამედ მხოლოდ „აშკარად დაუსაბუთებლად“. შესაძლოა გარკვეულწილად (?) გასაოცარი იყოს, ყოველ შემთხვევაში „გარეშე პირისთვის“, როდესაც სასამართლო საჩივარს აცხადებს „აშკარად დაუსაბუთებლად“ არა ერთსულოვნად, არამედ „უმრავლესობის მიერ“. მათ, ვისაც (ჯერ კიდევ) სჯერა, რომ სიტყვებს მნიშვნელობა აქვს, შესაძლოა გამოიტანონ დასკვნა, რომ საჩივრის დაუსაბუთებლობა არც ისე "აშკარაა“, ვინაიდან ზოგ მოსამართლეს არ მიუცია ხმა საჩივრის დაუშვებლად ცნობის სასარგებლოდ. ფაქტობრივად, ასეთი ფრაზის გამოყენება ტრადიციის საკითხია, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში დამკვიდრდა. კარგია თუ ცუდი, ეს ტრადიცია არ შეიცვლება.

44. ახლა დავუბრუნდეთ ზემოთ, მე-40 პარაგრაფში მოხსენიებული ორი ჰიპოთეზური კრიტიკიდან პირველს, კერძოდ, რომელიც შეეხება „აშკარად დაუსაბუთებლობის“ შესახებ გადაწყვეტილების უფრო ფართო სამართლებრივ უპირატესობას (ან შესაძლოა ნაკლს). ისმის კითხვა, არის თუ არა ნამდვილად დამაჯერებელი - არა სასამართლო ფორმულებისთვის დამახასიათებელი ფორმალური მნიშვნელობით, არამედ იმ მნიშვნელობით, რომელსაც საშუალო განათლების მქონე პირი (პირი, რომელსაც ხელი „კონტექსტუალურ მტკიცებულებებზეც კი არ მიუწვდება) მიაკუთვნებდა სიტყვებს „აშკარად დაუსაბუთებელი“?

45. მაგალითად, ეჭვი მეპარება, რომ ბევრს დაარწმუნებდა შემდეგი არგუმენტი (იხ. გადაწყვეტილების 114-ე პარაგრაფი):

„წინამდებარე საქმეში, არაფერი მიუთითებდა იმაზე, რომ როგორც ოფიციალური, ისე არაოფიციალური წყაროების მიხედვით, პროკურატურას ან სასამართლო ორგანოებს ამოძრავებდათ რაიმე ფარული მოტივები, რომლებიც არ შეესაბამება კონვენციის მე-5 მუხლით დაშვებულ მომჩვნის თავისუფლების შეზღუდვის ღონისძიებებს.“

ვისურვებდი, რომ ეს არგუმენტი გამოტოვებული ყოფილიყო. იგი პირდაპირ ამბობს: „დანაშაულის ჩადენისას არ დატოვოთ თითის ანაბეჭდები“.

46. მოსამართლეებმა იუნგვირთმა, ნუსბერგერმა და პოტოცკიმ თავიანთ ერთობლივ თანმხვედრ აზრში საქმეზე Tymoshenko (მითითებულია ზემოთ) აღნიშნეს:

„უბრალო ეჭვი იმის შესახებ, რომ ხელისუფლების ორგანოებმა თავიანთი უფლებამოსილება კონვენციით განსაზღვრული მიზნებისგან განსხვავებული მიზნებით გამოიყენეს, არ არის საკმარისი იმის დასამტკიცებლად, რომ დარღვეულ იქნა მე-18 მუხლი. ... სასამართლო სწორად იყენებს ძალიან მკაცრ მტკიცებულების სტანდარტს... თუმცა, ამ მოთხოვნის გამო შეუძლებელი არ უნდა იყოს მომჩივნისთვის მე-18 მუხლის დარღვევის დამტკიცება. ...

... მე-18 მუხლის ფორმულირება მოიცავს სიტყვას „მიზნებისთვის“, რომელიც აუცილებლად მიუთითებს იმ სუბიექტურ განზრახვაზე, რომლის გამომჟღავნებაც შესაძლებელია მხოლოდ იმ პირის ან პირების მიერ, რომელსაც ის ეკუთვნის, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ შემთხვევით არ მოხდება მისი დოკუმენტირება რაიმე ფორმით ... ზოგადად, ცოდნა იმის შესახებ, რასაც სასამართლო უწოდებს „ფარულ მიზანს“ შედის ხელისუფლების ორგანოების სფეროში და ამგვარად არ არის ხელმისაწვდომი მომჩივნისთვის. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია ხელისუფლების ორგანოების არასათანადო მოტივებთან დაკავშირებით იმ მტკიცებულებათა მიღება, რომელიც ეფუძნება კონკრეტული სიტუაციებიდან და საქმის კონტექსტიდან გამოტანილ დასკვნებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მე-18 მუხლით გათვალისწინებული დაცვის გარანტიები არაეფექტური იქნებოდა პრაქტიკაში.

... საქმის გარემოებებზე და კონტექსტზე დაყრდნობისას, სასამართლომ არ უნდა გამოიყენოს ორმაგი სტანდარტი და უფრო ადვილად დაუშვას მე-18 მუხლის დარღვევა მე-5 ან მე-6 მუხლებთან ერთობლიობაში იმ მომჩივნების შემთხვევაში, რომელთაც კონკრეტული გამორჩეული მდგომარეობა უკავიათ საზოგადოებაში. ...“ (გამოყოფილია ავტორის მიერ)

გარდა ამისა:

„სასამართლომ დაადგინა, რომ მტკიცების ტვირთი უნდა ეკისრებოდეს მომჩივანს იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც საკმარისი მტკიცებულება არსებობს იმისთვის, რომ დადგინდეს არამართლზომიერი მოტივის არსებობა ... მიუხედავად ამისა, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ იმ შემთხვევებში, სადაც ხელისუფლების ორგანოებს არ შეუძლიათ წარმოადგინონ „მართლზომიერი მოტივი“, შეუძლებელი იქნებოდა „არასწორი მოტივის“ დამტკიცებულად ჩათვლა.“

სავსებით ვეთანხმები.

47. სამწუხაროდ, ზემოთ მოყვანილი ციტატები თანმხვედრი მოსაზრებიდანაა ამოღებული. ხოლო თანმხვედრი მოსაზრება (მოსამართლის ნებისმიერი განსხვავებული აზრის მსგავსად), თავისი არსით წარმოადგენს საქმეში მოსამართლეთა უმრავლესობის არგუმენტების ალტერნატივას. უფრო მეტიც: ზემოთ მითითებული მოსაზრებები არა მხოლოდ წინააღმდეგობაშია ამ საქმეში უმრავლესობის პოზიციასთან, არამედ ასევე სასამართლოს მიერ მე-18 მუხლთან დაკავშირებით დადგენილი პრეცედენტული სამართლის გაცილებით დიდ ნაწილთან, მათ შორის საქმეებზე Khodorkovskiy, OAO Neftyanaya Kompaniya Yukos დაKhodorkovskiy and Lebedev (ყველა მითითებულია ზემოთ), ისევე როგორც წინამდებარე საქმეზე ჩემი თანმხვედრი აზრი ეჭვქვეშ აყენებს არა იმდენად პალატის დასაბუთებას, რამდენადაც სასამართლოს დამყარებულ პრეცედენტულ სამართალს, რომელზე დაყრდნობითაც, პალატას მოუწია მომჩივნის მიერ მე-18 მუხლის საფუძველზე წარმოდგენილი პრეტენზიის „აშკარად დაუსაბუთებლად“ გამოცხადება.

48. გადასახედია სასამართლოს მეტისმეტად ხისტი კრიტერიუმები მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილი საჩივრების მისაღებობის კუთხით. „ძალიან მკაცრი მტკიცების სტანდარტი“ არ აღიარებს უბრალო „გარეგნულ ნიშნებს“. ის ერთმანეთისგან არ ასხვავებს ისეთ „გარეგნულ ნიშნებს“, რომლებიც მხოლოდ ვარაუდებზეა დამყარებული და ისეთ „გარეგნულ ნიშნებს“, რომლებიც შეესაბამება გამონათქვამს „ყველა სკოლის მოსწავლემაც კი იცის“.

მაგრამ გთხოვთ შეადარეთ სხვა ტესტი, ეგრეთ წოდებული „იხვის ტესტი“, რომლის თანახმადაც: „თუ იხვივით დადის, იხვივით ცურავს და იხვივით ყიყინებს, მაშინ იხვი უნდა იყოს.“

იხვის ტესტის არსი მდგომარეობს „გარეგნულ ნიშნებში“! ცხადია, ამ ფრინველს არ მოუწევს დოკუმენტზე ხელის მოწერა, სადაც იტყვის „მე ვარ იხვი.“

ისმის რიტორიკული შეკითხვა: გაივლიდა თუ არა ასეთი იხვი ჩვენს მისაღებობის ტესტს მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილ საქმეებში?

ვფიქრობ არა.

ეს არის არასამართლებრივი მინიშნება იმ კუთხით, თუ როგორ უნდა გადაიხედოს მისაღებობის ტესტი მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილ საქმეებში რათა კონვენციის სამართალი უფრო დაუახლოვდეს პოლიტიკური ცხოვრების რეალობას.

49. მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმა (მრავალჯერ უნდა გავიმეორო), რომ მე არ ვგულისხმობ ამ კონკრეტულ საქმეს. მე ვგულისხმობ პრინციპს. მეთოდს. ამ საქმეში სულაც არ არის ცხადი, რომ მომჩივნის უფლებების შეზღუდვა ემსახურებოდა კონვენციით გათვალისწინებულისგან განსხვავებულ მიზანს.

50. მაგრამ იქნება სხვა საქმეებიც სადაც ისეთი ფაქტები, რომლებიც „ყველა სკოლის მოსწავლემაც კი იცის“ ვერ გაივლის ჩვენს მეტისმეტად მკაცრ მისაღებობის ტესტს.

51. ბოლოსდაბოლოს, თორმეტი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც Tahsin Acar-ის საქმე (მითითებულია ზემოთ), დიდმა პალატამ განიხილა (!) (დიდი პალატის ბოლო საქმე) და რომელიც კონკრეტულად მე-18 მუხლის საკითხს ეხებოდა; ეს საქმე მეტისმეტად შემოკლებული წესით გადაწყდა, რაც დღევანდელი „პოლიტიკური მართლმსაჯულების“ გამოწვევებს ვერ აკმაყოფილებს.

ნამდვილად გადახედვის დროა.

 

[1] საქმე Navalnyy and Ofitserov v. Russia, nos. 46632/13 და 28671/14, § 117, 2016 წლის 23 თებერვალი, და საქმე Frumkin v. Russia, no. 74568/12, § 173, ECHR 2016.

[2] არ არსებობს აშკარა მიზეზი იმისა, თუ რატომ უნდა იყოს შეზღუდვა იმასთან დაკავშირებით, თუ რომელ მუხლებთან ერთობლიობაში უნდა მოხდეს მე-18 მუხლის გამოყენება. მე-5 და მე-6 მუხლები ურთიერთკავშირშია და მათ შორის არსებობს მნიშვნელოვანი მსგავსება მე-18 მუხლის მიზნებისთვის. იხ. განსხვავებული აზრი საქმეში Navalnyy and Ofitserov v. Russia, § 6: „კონვენციის მე-5 მუხლის მსგავსად, მე-6 მუხლი არ ითვალისწინებს აბსოლუტურ უფლებას და მიუხედავად იმისა, რომ არცერთი დებულება ტექსტობრივად არ მოიცავს შეზღუდვებს ცალკე აღებულ მე-2 პარაგრაფში კონვენციის მე-8-11 მუხლების მსგავსად, შეზღუდვების არსებობა შესაძლებელია. აქედან გამომდინარე არ არსებობს a priori მიზეზი, თუ რატომ უნდა მოხდეს მე-18 მუხლის გამოყენება მხოლოდ მე-5 მუხლთან და არა მე-6 მუხლთან ერთობლიობაში.

[3] საქმეKhodorkovskiy and Lebedev v. Russia , nos. 11082/06 და 13772/05, § 905, 2013 წლის 25 ივლისი.

[4] იხ. ჰელენ კელერი და კორინა ჰერი, „შერჩევითი სისხლის სამართალწარმოება და მე-18 მუხლი ECHR: ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დემოკრატიის დაცვის გამოუყენებელი პოტენციალი“, ნაწილი II.

[5] საქმე Khodorkovskiy v. Russia, no. 5829/04, § 255, 2011 წლის 31 მაისი.

[6] იხ. კელერი და ჰერი, supra შენიშვნა N 4, ნაწილი I (B) .

[7] საქმე Gusinskiy v. Russia, no. 70276/01, ECHR 2004‑IV.

[8] საქმე Lutsenko v. Ukraine, no. 6492/11, 2012 წლის 3 ივლისი.