“საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ”

✨ ჰკითხე AI-ს ამ კანონის შესახებ

საქართველოს მინისტრის ბრძანება ძალადაკარგული ჯანდაცვა

მიღების თარიღი

26.03.2001 ძალადაკარგული 03.01.2014

გამომცემი ორგანო

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრი

ნომერი

№132/ნ

სარეგისტრაციო კოდი

470.230.000.11.119.004.711

გამოქვეყნების წყარო

matsne.gov.ge , სსმ, 33, 10/04/2001

🕸️ გრაფი — კავშირების ვიზუალიზაცია

← უკუმითითება ცვლილება → 🧬 სემანტიკური ეს აქტი

ცვლილებები (2)

ტექნიკური რეგლამენტის - „საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები“ დამტკიცების შესახებ

03.01.2014

„საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ” საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2001 წლის 26 მარტის №132/ნ ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“

17.01.2012

10.04.2001 17.01.2012 03.01.2014

დოკუმენტის ტექსტი

სახელმწიფო სარეგისტრაციო კოდი 470.230.000.11.119.004.711

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის

ბრძანება №132/ნ

2001 წლის 26 მარტი

ქ. თბილისი

საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ

ადამიანის ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფის მიზნით, ასევე „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ” საქართველოს კანონის და „ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ” საქართველოს კანონის 48-ე მუხლის „ე.ბ“. ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, ვბრძანებ:

1. დამტკიცდეს, როგორც სახელმძღვანელო, სანიტარიულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმირების ერთიანი სახელმწიფო სისტემის დოკუმენტი „რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები – 2000” („რუნ-2000”) დანართი №1.

2. ფიზიკური და იურიდიული პირები, მიუხედავად საკუთრების ფორმისა და უწყებრივი დაქვემდებარებისა, ვალდებულნი არიან იხელმძღვანელონ №1 პუნქტით გათვალისწინებული დოკუმენტით.

3. ჯანდაცვის მართვის ცენტრმა (ო.ვასაძე) უზრუნველყოს „რუნ – 2000”-ის ტირაჟირება.

4. ბრძანება გამოქვეყნდეს პრესაში.

ა. ჯორბენაძე

რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000)

ჰიგიენური ნორმატივები

ჰნ 2.6.1. 001-00

1. რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების გამოყენების სფერო

1.1 საქართველოს კანონით „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ” საქართველოს მოქალაქეთა უფლება რადიაციულ უსაფრთხოებაზე ხორციელდება ღონისძიებათა კომპლექსით, რომელიც ითვალისწინებს:

ა) მაიონებელი გამოსხივების წყაროებზე მომუშავე ფიზიკური და იურიდიული პირების მიერ რადიაციული უსაფრთხოების დაწესებული მოთხოვნების შესრულებას;

ბ) ადამიანის ორგანიზმზე მაიონებელი გამოსხივების ზეზღვრული დოზის მოქმედებისა და გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურების აღკვეთას (თავი X, მუხლი 71);

1.2 მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოება ნიშნავს დღევანდელი და მომავალი თაობების ჯანმრთელობის დაცვას და იმ საშიშროების მინიმუმამდე დაყვანას, რომელიც ემუქრება მათ სიცოცხლეს მაიონებელი გამოსხივების მავნე ზემოქმედებით.

1.3 რადიაციული უსაფრთხოების უფლება აქვს საქართველოს ტერიტორიაზე მცხოვრებ ყველა პირს, განურჩევლად მოქალაქეობისა.

1.4 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებმა (შემდგომში _რუნ ან ნორმები) უნდა უზრუნველყოს მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედებით გამოწვეული რისკისაგან დაცვის ბაზისური მოთხოვნები. იგი ეხება მხოლოდ ადამიანის დაცვას, თუმცა შესაძლებელია, რომ უზრუნველყოფდეს აგრეთვე სხვა ბიოლოგიური სახეობების დაცვასაც. ნორმები ეხება გამა-, რენტგენის, აგრეთვე ალფა-, ბეტა- და სხვა დამუხტულ ან ელექტრონეიტრალურ მაიონებელ ნაწილაკებს. არამაიონებელი გამოსხივება არ იგულისხმება.

ა) მოსახლეობის დასხივება მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებით;

ბ) მოსახლეობის დასხივება ტექნოგენურად გაზრდილი რადიაციული ფონით;

გ) პერსონალის დასხივება ტექნოგენური წყაროების ექსპლუატაციის შემთხვევაში;

დ) მოსახლეობის სამედიცინო დასხივება;

ე) პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივება რადიაციული ავარიის დროს.

1.6 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებით (რუნ-2000) დაწესებული მოთხოვნები და ნორმატივები დაქვემდებარებისა და საკუთრების განურჩევლად სავალდებულოა ყველა იურიდიული პირისათვის, რომელთა საქმიანობამ შეიძლება გამოიწვიოს ადამიანთა დასხივება. იგი სავალდებულოა აგრეთვე საქართველოს ადმინისტრაციული სუბიექტების, ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოებისა და მოქალაქეებისათვის.

1.7 წარმოდგენილი ნორმები ძირითადი დოკუმენტია, რომელიც რეგლამენტაციას უწევს საქართველოს კანონში „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ” გათვალისწინებულ მოთხოვნებს მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ ძირითადი დოზური ზღვრების, მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედების დასაშვები დონეებისა და ადამიანის დასხივების შეზღუდვის სხვა მოთხოვნების სახით. კერძო ნორმატივები და მეთოდური დოკუმენტები არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებს.

1.8 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000) არ ვრცელდება მაიონებელი გამოსხივების წყაროებზე, თუ მათი გამოყენების ნებისმიერ პირობებში ინდივიდუალური წლიური ეფექტური დოზა არ აღემატება 10 მკზვ, კოლექტიური დოზა – 1 ადამიანი x ზვ (ან თუ აღემატება, მაგრამ ოპტიმიზაციის პრინციპის შესაბამისად,კოლექტიური დოზის შემცირება მიზანშეუწონელია), ინდივიდუალური წლიური ეკვივალენტური დოზა კანში არის არა უმეტეს 50 მზვ და თვალის ბროლში – არა უმეტეს 15 მზვ. რუნ-2000 არ ვრცელდება აგრეთვე დედამიწის ზედაპირზე არსებულ კოსმოსურ გამოსხივებაზე და აგრეთვე დასხივებაზე, რომელიც წარმოიქმნება ადამიანის ორგანიზმში არსებული კალიუმ-40-ით, რომელზეც ზემოქმედება პრაქტიკულად შეუძლებელია.

1.9 რეგლამენტაციისაგან ავტომატურად თავისუფლდება შემდეგი წყაროები:

ა) გამოსხივების გენერატორები, იმ პირობით, თუ:

–არსებობს სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის თანხმობა რადიაციული კონტროლის გარეშე მათ გამოყენებაზე;

–ეკვივალენტური დოზის სიმძლავრე ნებისმიერ წერტილში აპარატურის ზედაპირიდან 0,1 მ დაშორებით ნორმალური ექსპლუატაციის შემთხვევაში არ აღემატება 1,0 მკზვ/სთ-ს;

ბ) გამოსხივების გენერატორები, რომელთა გამოსხივების მაქსიმალური ენერგია არ აღემატება 5 კევ-ს;

გ) რადიოაქტიური ნივთიერებები, რომელთა ხვედრითი ან ჯამური აქტივობა ნაკლებია, ვიდრე დ-5 დანართში აღნიშნული.

2. ნორმატიული დამოწმებები

2.1 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000) წარმოადგენ ს რადიაციულ დაცვასა და უსაფრთხოებაში, აგრეთვე სხვა მომიჯნავე სფეროში დღეისათვის დაგროვილი ცოდნის დონეს;

2.2 წარმოდგენილი ნორმები ეყრდნობა საქართველოს კანონებს: „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ (1997 წლის 10 დეკემბერი), „ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ” (1998 წლის 30 ოქტომბერი), გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სასურსათო და სასოფლო-სამეურნეო ორგანიზაციის, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის, ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს, ჯანდაცვის პანამერიკული ორგანიზაციისა და მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მიერ ერთობლივად მიღებულ მაიონებელი გამოსხივებისაგან დაცვისა და გამოსხივების უსაფრთხოების საერთაშორისო ნორმებს;

2.3 ნორმებში გათვალისწინებულია იმ ქვეყანათა კანონმდებლობები, რომლებსაც მოსახლეობის რადიაციული დაცვის საკმაოდ დიდი პრაქტიკული გამოცდილება აქვთ (რუსეთი, ბელარუსი).

3. ტერმინები და განმარტებები

3.1 ალფა-გამოსხივება (α -გამოსხივება) –ალფა ნაწილაკებისაგან (ჰელიუმის ბირთვები) შემდგარი მაიონებელი გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება ბირთვული გარდაქმნების შედეგად. ნაწილაკები დადებითადაა დამუხტული.

3.2 აქტივობა –რადიოაქტივობის საზომი ძირითადი ფიზიკური სიდიდე. განსაზღვრულ ენერგეტიკულ მდგომარეობაში მყოფი რადიონუკლიდების განსაზღვრული რაოდენობისათვის მოცემული დროის მომენტში აქტივობა A გამოიხატება შემდეგი სახით:

A = , სადაც

dN –მოცემული ენერგეტიკული დონის მქონე სპონტანური ბირთვული გარდაქმნების მოსალოდნელი რიცხვია დროის dt ინტერვალში. Si-სისტემაში აქტივობის საზომი ერთეულია ბეკერელი (ბკ) – 1 ბირთვული გარდაქმნა 1 წამში.

3.3 აქტივობა ხვედრითი (მოცულობითი)–რადიოაქტიური ნივთიერების აქტივობა, გამოსახული წონით (მოცულობით) ერთეულში (ბკ/კგ ან ბკ/ლ შესაბამისად).

3.4 ბეტა-გამოსხივება (β -გამოსხივება) – ელექტრონული (β ^-)ან პოზიტრონული (β ⁺) კორპუსკულური მაიონებელი გამოსხივება უწყვეტი ენერგეტიკული სპექტრით, რომელიც წარმოიქმნება ბირთვული გარდაქმნების შედეგად.

3.5 ბუნებრივი გამოსხივების წყაროები –ბუნებრივი წარმოშობის გამოსხივების წყაროები (მათ შორის კოსმოსური გამოსხივება, მიწიერი გამოსხივების წყაროები: ნიადაგი, ატმოსფერო, წყალი, ცხოველები, მცენარეები და სხვ.).

3.6 გამა-გამოსხივება (γ -გამოსხივება) –ფოტონური, ელექტრომაგნიტური მაიონებელი გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება ბირთვული გარდაქმნების შედეგად ბირთვში დაგროვილი ჭარბი ენერგიის გამოსხივებით ან ნაწილაკების ანიჰილაციით. სხივები ელეტრონეიტრალურია.

3.7 დასაშვები გამონაფრქვევი რადიოაქტიური ნივთიერებების –დაწესებულებებისათვის დადგენილი რადიონუკლიდების აქტივობის საკონტროლო დონე, რომელიც გამოიყოფა კალენდარული წლის განმავლობაში ატმოსფერულ ჰაერში სავენტილაციო სისტემით.

3.8. დასაშვები გამონაყოფი რადიოაქტიური ნივთიერებების –დაწესებულებებისათვის დადგენილი რადიონუკლიდების აქტივობის საკონტროლო დონე, რომელიც გამოიყოფა გარემოში გარე სამყაროში ჩამდინარე წყლებთან ერთად კალენდარული წლის განმავლობაში.

3.9 დასხივება –ადამიანზე მაიონებელი გამოსხივების მოქმედება, რომელიც შეიძლება იყოს გარეგანი დამსხივებელი წყაროებიდან, რომლებიც იმყოფებიან ადამიანის სხეულის გარეთ ღია ან დახურული წყაროს სახით, ან შინაგანი დამსხივებელი წყაროებიდან ღია ან დახურული წყაროს სახით, რომლებიც მოხვდნენ ორგანიზმის შიგნით. გარეგანი დასხივება დახურული ან ღია წყაროთი თვისებრივად არ განსხვავდება. შინაგანი დასხივება ღია ან დახურული წყაროთი თვისებრივად განსხვავებულია: დახურული წყაროთი შინაგანი დასხივება მართვადია. ღია წყაროთი შინაგანი დასხივების დროს რადიონუკლიდი ჩართულია ორგანიზმის ნივთიერებათა ცვლაში და მისი მართვა პრაქტიკულად ძალიან რთულია.

3.10 დასხივება ავარიული –დასხივება, რომელიც წარმოიქმნება ავარიის შედეგად.

3.11 დასხივება ბუნებრივი –გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებით შეპირობებული დასხივების სახეობა.

3.12 დასხივება პოტენციური – დასხივება, რომელიც შეიძლება წარმოიქმნას რადიაციული ავარიის შედეგად.

3.13 დასხივება პროფესიული –ტექნოგენურ წყაროებთან მუშაობის შედეგად მაიონებელი გამოსხივების მოქმედება მომუშავეებზე (პერსონალი).

3.14 დასხივება სამედიცინო ანუ პაციენტის დასხივება –დასხივება მოსახლეობის სამედიცინო გამოკვლევების ან მკურნალობის მიზნით.

3.15 დასხივების დეტერმინირებული ეფექტები –დასხივების ბიოლოგიური ეფექტები, რომელთა განვითარებისათვის საჭიროა დოზის გარკვეული ზღვარი, რომლის ზემოთ ეფექტის სიმძიმე დამოკიდებულია დოზაზე.

3.16 დასხივების სტოქასტიკური ეფექტები –დასხივების მავნე ბიოლოგიური ეფექტები, რომელთა განვითარებისათვის დოზის ზღვარი არ არსებობს. მიღებულია, რომ ამ ეფექტების განვითარების ალბათობა დოზის პროპორციულია, ხოლო მათი გამოხატულების სიმძიმე არ არის დამოკიდებული დოზაზე.

3.17 დეზაქტივაცია –რაიმე ზედაპირიდან ან გარემოდან, მათ შორის ადამიანის ორგანიზმიდან,რადიოაქტიური ნივთიერებების მოშორება.

3.18 დოზა– შთანთქმული დოზა, დოზა ორგანოზე, ეკვივალენტური დოზა, ეფექტური დოზა, მოსალოდნელი ეკვივალენტური დოზა ან მოსალოდნელი ეფექტური დოზა კონტექსტთან დაკავშირებით. განმსაზღვრელი ზედსართავის უგულებელყოფა დასაშვებია, თუ ის საჭირო არ არი ს.

3.19 დოზა ეფექტური – შორეული შედეგების განვითარების რისკის საზომი სიდიდე, რომელიც გამოიყენება ადამიანის მთელი სხეულის ან მისი ცალკეული ნაწილების დასხივებისას, მათი რადიომგრძნობელობის გათვალისწინებით. იგი წარმოადგენს ორგანოთა ეკვივალენტური დოზებისა –H_T,R – და სათანადო წილობრივი კოეფიციენტების ნამრავლთა ჯამს:

H_rT –ეკვივალენტური დოზაა T ქსოვილში r დროის განმავლობაში, ხოლო W_T – T ქსოვილის წილობრივი კოეფიციენტი.

ეფექტური დოზის საზომი ერთეულია ჯოული·კგ^-1, რომელსაც ეწოდება ზივერტი (ზვ).

3.20 დოზა ეფექტური კოლექტიური –სიდიდე, რომელიც განსაზღვრავს გამოსხივების სრულ ზემოქმედებას ადამიანთა ჯგუფზე, განისაზღვრება ფორმულით:

H_T = ∑ W_R · D_T,R

ეკვივალენტური დოზის განზომილებაა ჯოული·კგ ^-1და ეწოდება ზივერტი (ზვ).

3.22 დოზა ეკვივალენტური ან ეფექტური მოსალოდნელი – დოზა რადიოაქტიური ნივთიერებების ორგანიზმში მოხვედრის

t₀ –მოხვედრის მომენტია, H_T(t) – T ორგანოზე ან ქსოვილზე ეფექტური ან ეკვივალენტური დოზის სიმძლავრეა t დროისათვის. თუ t განსაზღვრული არ არის, მაშინ იგი მოზრდილებისათვის უნდა მივიჩნიოთ როგორც 50 წელი და ბავშვებისათვის– 70 წელი.

3.23. დოზა ორგანოზე–საშუალო დოზა ადამიანის ორგანიზმის განსაზღვრულ ქსოვილში ან ორგანოში:

^mT

D_T= (1/m T) ∑ D d_m, სადაც

m_T– ქსოვილის ან ორგანოს მასაა, ხოლო D – d_m მასის ელემენტში შთანთქმული დოზა.

3.24 დოზა შთანთქმული – ფუნდამენტური დოზიმეტრიული სიდიდე, რომელიც გამოისახება როგორც

D = , სადაც

D – შთანთქმული დოზაა, de – ელემენტარულ მოცულობაში მყოფი ნივთიერებისადმი მაიონებელი გამოსხივების მიერ გადაცემული საშუალო ენერგია, dm – ნივთიერების მასა ამ ელემენტარულ მოცულობაში. ენერგია შეიძლება გასაშუალდეს ნებისმიერი განსაზღვრული მოცულობისათვის. ასეთ შემთხვევაში საშუალო დოზა გაუტოლდება მოცულობისათვის გადაცემული სრული ენერგიის შეფარდებას ამ მოცულობის მასასთან. Si- სისტემაში შთანთქმული დოზის განზომილებაა ჯოული გაყოფილი კილოგრამზე ( ჯოული/ კგ) და ეწოდება გრეი ( გრ).

3.25 დოზისა და აქტივობის არასისტემური ერთეულები – გამოსხივების დოზისა და რადიონუკლიდების აქტივობის სისტემური ერთეულების – გრეი, ზივერტი და ბეკერელი – შესაბამისი არასისტემური ერთეულებია – რადი, ბერი, კიური. დამოკიდებულება მათ შორის შემდეგია: 1 რადი = 10^-2 გრეის ( გრ), 1 ბერი = 10^-2 ზივერტს ( ზვ), 1 კიური ( კი) = 3,7 · 10¹⁰ ბეკერელს ( ბკ), 1 ბკ = 2,7 · 10^-11 კი.

3.26. დოზის სიმძლავრე – დროის dt ინტერვალში dD, dH, dE დოზის ( შთანთქმული, ეკვივალენტური, ეფექტური) ნამატის შეფარდება დროის ამ ინტერვალთან :

D = (გრ/სეკ)

H = (ზვ/სეკ)

E = (ზვ/სეკ)

3.27 დოზური კოეფიციენტი – დოზა ჩართვის ერთეულზე (ზვ/ბკ) მოსახლეობის სხვადასხვა ასაკოვანი ჯგუფისთვის იგი განსხვავებულია. ყველაზე მაღალი დოზური კოეფიციენტი ძირითადში მიუთითებს მოსახლეობის კრიზისულ ჯგუფზე.

3.28 ელექტრომაგნიტური გამოსხივება –მაიონებელი გამოსხივების სახეობა, რომელიც შედგება ელექტრომაგნიტური სხივებისაგან, კვანტებისაგან (გამა-, რენტგენის სხივები).

3.29 ერთეულებისგან წარმოებული სიდიდეები –მარტივი გამოსახვისათვის არსებული ერთეულები.

მამრავლი	სახელწოდება	აღნიშვნა
მამრავლი	სახელწოდება	ლათინური	ქართული	რუსული
10¹²	ტერა	T	ტრ	Т
10⁹	გიგა	G	გი	Г
10⁶	მეგა	M	მეგ	M
10³	კილო	K	კ	к
10²	ჰექტო	h	ჰა	Г
10¹	დეკა	da	დკ	да
10^-1	დეცი	d	დც	д
10^-2	სანტი	c	ს	С
10^-3	მილი	m	მ	м
10^-6	მიკრო	m	მკ	мк
10^-9	ნანო	n	ნ	н
10^-12	პიკო	p	პ	п

3.30 ზონა დაკვირვებისა – ტერიტორია სანიტარიული დაცვის ზონის გარეთ, სადაც მოსახლეობაზე შესაძლებელია იმოქმედოს რადიოაქტიურმა გამონაფრქვევებმა და გამონაყოფებმა, ამასთან დასხივების დოზამ მიაღწიოს დადგენილ დოზურ ზღვარს. დაკვირვების ზონაში მიმდინარეობს რადიაციული კონტროლი.

3.31 ზონა საკონტროლო – ტერიტორია, სადაც განლაგებულია მაიონებელი გამოსხივების წყაროების მომხმარებელი (მწარმოებელი) დაწესებულებები, ლაბორატორიები და სადაც შესაძლებელია დასხივება პერსონალისათვის დასაშვების 0,3-ზე მეტი დოზით. საკონტროლო ზონაში აუცილებელია ინდივიდუალური დოზიმეტრიული კონტროლი.

3.32. ზონა სანიტარიული დაცვისა – ტერიტორია მაიონებელი გამოსხივების წყაროების მომხმარებელი დაწესებულებების ირგვლივ, სადაც ადამიანების დასხივებამ დაწესებულების ნორმალური ექსპლუატაციის შემთხვევაში შესაძლებელია გადააჭარბოს დოზურ ზღვარს. ამ ზონაში დადგენილია შეზღუდვის რეჟიმი და ტარდება რადიაციული კონტროლი.

3.33 იზოტოპი რადიოაქტიური – მოცემული ელემენტის რადიონუკლიდი.

3.34 კორპუსკულური გამოსხივება – მაიონებელი გამოსხივების სახეობა, რომელიც შედგება ელემენტარული ნაწილაკების ნაკადისაგან (ალფა-, ბეტა-ნაწილაკები, ნეიტრონები, ელექტრონები და სხვ.).

3.35 კრიზისული ორგანო – ქსოვილი, ორგანო ან სხეულის ნაწილი, რომელსაც არათანაბარი დასხივებისას ყველაზე მეტი ზიანი შეუძლია მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობას ან მის შთამომავლობას. თანაბარი დასხივებისას კრიზისულ ორგანოდ მიჩნეულია მთელი სხეული, გონადები და ძვლის წითელი ტვინი (I ჯგუფი). რადიომგრძნობელობის კლების მიხედვით არჩევენ კიდევ კრიზისულ ორგანოთა II და III ჯგუფებს.

3.36 კრიზისული ჯგუფი – ერთი და იმავე სქესის, ასაკის, სოციალური და პროფესიული ნიშნებით გაერთიანებულ მოსახლეობის ჯგუფს (არანაკლებ 10 კაცისა) ეწოდება კრიზისული, თუ მათი წევრებისათვის ტიპურია უმაღლესი ეფექტური ან ეკვივალენტური (სიტუაციის მიხედვით) დოზების მიღება დასხივების მოცემული გზითა და წყაროთი.

3.37 ლიცენზია – მარეგულირებელი ორგანოს მიერ უსაფრთხოების შეფასების საფუძველზე გაცემული ნებართვა. მას თან ერთვის სპეციალური მიწერილობა და პირობები, რომელიც უნდა შეასრულოს ლიცენზიის მქონე იურიდიულმა პირმა. მასვე ეკისრება ნორმების შესრულების უპირველესი პასუხისმგებლობა.

3.38 მაიონებელი გამოსხივება – ნებისმიერი სახის გამოსხივება, რომელიც ყველა სახის ნივთიერებაზე (ორგანული, არაორგანული) ზემოქმედებისას დადებით და უარყოფით იონებს წარმოქმნის. ეს გამოსხივება ორი სახისაა: კორპუსკულური და ელექტრომაგნიტური.

3.39 მაიონებელი გამოსხივების მაგენერირებელი წყარო – რადიონუკლიდური წყარო, ტექნიკური დანადგარი – რენტგენის მილი, დამუხტული ნაწილაკების ამაჩქარებელი (ციკლოტრონი, ბეტატრონი) და სხვ., რომლებშიც მაიონებელი გამოსხივება წარმოიქმნება დამუხტული ნაწილაკების სიჩქარის ცვლილებების, მათი ანიჰილაციის ან ბირთვული რეაქციების შედეგად.

3.40 მაიონებელი გამოსხივების წყარო – მოწყობილობა ან რადიოაქტიური ნივთიერება, რომელიც ასხივებს ან აქვს უნარი გამოასხივოს მაიონებელი გამოსხივება.

3.41 პერსონალი – პირები, რომლებიც მუშაობენ ტექნოგენურ წყაროებთან (ჯგუფი ა), ან სამუშაო პირობების გამო იმყოფებიან მათი მომატებული ზემოქმედების სფეროში (ჯგუფი ბ).

3.42 რადიაციული ავარია – მოწყობილობის გაუმართაობით, პერსონალის არასწორი მოქმედებით, სტიქიური უბედურებებით ან სხვა მიზეზებით მაიონებელი გამოსხივების წყაროს მართვის დაკარგვა, აგრეთვე ბირთვული მასალების, რადიოაქტიური ნივთიერებებისა და ნარჩენების უკონტროლოდ გაბნევა გარემოში, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს ან უკვე გამოიწვია ადამიანების არაგეგმური დასხივება ან გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურება, რომელიც კონტროლირებად პირობებში რეგლამენტირებულ სიდიდეებს აღემატება.

3.43 რადიაციული რისკი – შესაძლებლობა იმისა, რომ დასხივების შედეგად ადამიანს განუვითარდეს რაიმე კონკრეტული მავნე ეფექტი.

3.44 რადიაციული ფონი – ადამიანზე მოქმედი ბუნებრივი, ტექნოგენური და ხელოვნური წარმოშობის მაიონებელი გამოსხივება დედამიწაზე.

3.45 რადიაციული ფონი ბუნებრივი – გამოსხივება, რომელიც შედგება კოსმოსური გამოსხივების, დედამიწის ზედაპირულ ფენებში, ატმოსფეროში, კვების პროდუქტებში, წყალსა და ადამიანის ორგანიზმში განაწილებული ბუნებრივი რადიონუკლიდებისა და აგრეთვე ტექნოგენურად შეცვლილი ფონისაგან.

3.46 რადიაციული ფონი ტექნოგენურად შეცვლილი – გამოსხივება ბუნებრივი წყაროებიდან, რომელიც გადანაწილებულია ბუნებაში ადამიანის სამეურნეო საქმიანობის შედეგად: წიაღისეულის ამოღებით, სხვადასხვა საწვავის წვით, სასუქების, ბუნებრივი წარმოშობის სამშენებლო მასალების გამოყენებით, დიდ სიმაღლეზე ფრენით და სხვ.

3.47 რადიაციული ფონი ხელოვნური – ხელოვნური წარმოშობის რადიაციული ფონი, რომელსაც ქმნის გარემოში გაბნეული ადამიანის მიერ ხელოვნურად შექმნილი რადიონუკლიდები (ატომური იარაღის გამოცდისას, ხელოვნური რადიონუკლიდების სახალხო მეურნეობაში გამოყენებისას, აეს-ების ექსპლუატაციისას, მათზე ავარიული სიტუაციების შექმნისას და სხვ.).

3.48 რადიოაქტიური ნარჩენი – ნებისმიერ აგრეგატულ მდგომარეობაში მყოფი ნივთიერებები, რომლებიც შემდგომ აღარ გამოიყენება:

– მასალები, ნაკეთობანი, მოწყობილობანი, ბიოლოგიური წარმოშობის ობიექტები, რომლებშიც რადიონუკლიდების შემცველობა აღემატება ნორმატიული საკანონმდებლო აქტებით დადგენილ დონეებს:

– გამომუშავებული ბირთვული საწვავი;

– რესურსებამოწურული ან დაზიანებული რადიონუკლიდური წყაროები;

– წიაღიდან ამოღებული, საყრელებსა და კულების საცავებში დაგროვილი ქანები, მადნეულის გამდიდრებისა და გამოტუტვის ნარჩენები, რომლებშიც რადიონუკლიდების შემცველობა აღემატება ნორმატიული საკანონმდებლო აქტებით დადგენილ დონეებს.

3.49 რადიოაქტიური გამოსხივება – მაიონებელი გამოსხივება რადიოაქტიური იზოტოპისაგან.

3.50 რადიოაქტიური დაბინძურება – ტექნოგენური, ანთროპოგენური წარმოშობის რადიოაქტიური ნივთიერებები მასალის ზედაპირზე ან შიგნით, ადამიანის სხეულში, ჰაერში ან სხვა ადგილზე, რომელსაც შეუძლია გამოიწვიოს ინდივიდუალური დასხივება მეტად, ვიდრე 10 მკზვ/წელიწადში ან დასხივება კოლექტიური დოზით, რომელიც აღემატება 1 ადამიანი ზვ/წელიწადში.

3.51 რადიონუკლიდი – რადიოაქტიური ატომები მოცემული მასური რიცხვითა და ატომური ნომრით, ხოლო იზომერული ატომებისათვის – ატომის ბირთვის ენერგეტიკული მდგომარეობით.

3.52 რადიონუკლიდის ეფექტური ნახევარგამოყოფის პერიოდი T_ეფ– დრო, რომლის განმავლობაში რადიონუკლიდი ფიზიკური დაშლისა და ბიოლოგიური გამოყოფის შედეგად ორგანიზმში ნახევრდება

T_{ეფ =}_;

3.53 რადიონუკლიდის ნახევარგამოყოფის პერიოდი T_ბ(ბიოლოგიური ნახევარგამოყოფის პერიოდი) – დრო, რომლის განმავლობაში რადიონუკლიდის ნახევარი ორგანიზმიდან გამოიყოფა.

3.54 რადიონუკლიდის ნახევარდაშლის პერიოდი T_ფ(ფიზიკური ნახევარდაშლის პერიოდი) – რადიონუკლიდის მახასიათებელი – დრო, რომლის განმავლობაში მოცემული რადიონუკლიდის რაოდენობა ბირთვული გარდაქმნის შედეგად ნახევრდება.

3.55 რადიონუკლიდის ჩართვა – რადიონუკლიდების აქტივობის სიდიდის რიცხობრივი მნიშვნელობა, რომელიც ორგანიზმში მოხვდა ჩასუნთქვით, ჩაყლაპვით ან კანით.

3.56 რადიონუკლიდური წყარო – მაიონებელი გამოსხივების წყარო, რომელიც შეიცავს რადიონუკლიდს ან რადიონუკლიდთა ნარევს.

3.57 რადიუმის მილიგრამეკვივალენტი – გამაგამომსხივებელი რადიოაქტიური პრეპარატის ისეთი რაოდენობა, რომელიც დოზის ისეთსავე სიმძლავრეს იძლევა, როგორსაც თავისი დაშლის პროდუქტებთან წონასწორობაში მყოფი ერთი მილიგრამი რადიუმის წერტილოვანი წყაროს გამოსხივება, გაფილტრული 0,5 მმ პლატინის ფილტრით (8,4 რენტგენი/საათში 1 სმ მანძილზე).

3.58 რენტგენის გამოსხივება – ფოტონური დამუხრუჭებითი ან მახასიათებელი გამოსხივება.

3.59 რენტგენის გამოსხივება დამუხრუჭებითი – უწყვეტი ენერგეტიკული სპექტრის ფოტონური (ელექტრომაგნიტური) გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება დამუხტული ნაწილაკების სიჩქარის შემცირების დროს. წარმოიქმნება რენტგენის მილში, ელექტრონების ამაჩქარებლებში, β – გამოსხივების მომცველ გარემოში.

3.60 რენტგენის გამოსხივება მახასიათებელი – დისკრეტული სპექტრის ფოტონური გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება ატომის ენერგეტიკული მდგომარეობის ცვლილებების დროს.

3.61 საკონტროლო დონე – ოპერატიული რადიაციული კონტროლის, დაწესებულებაში მიღწეული რადიაციული უსაფრთხოების დონის განმტკიცების, პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივების დოზისა და გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურების შემდგომი შემცირებისათვის დაწესებულების ხელმძღვანელობის ან სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების მიერ დადგენილი კონტროლირებადი დოზის სიდიდეების, დოზის სიმძლავრეების, რადიოაქტიური დაბინძურების გამონაყოფის, გამონაფრქვევის და ა.შ. რიცხობრივი მნიშვნელობები.

3.62 ტექნოგენური გამოსხივების წყარო – მაიონებელი გამოსხივების წყარო, რომელიც შექმნილია ამ გამოსხივების სასარგებლო გამოყენებისათვის ან წარმოადგენს ტექნიკური მოღვაწეობის მეორად პროდუქტს.

3.63 ჩარევა – ღონისძიება (მოქმედება), მიმართული დასხივების არასასურველი მოქმედების ან რადიაციული ავარიის შედეგად განვითარებული მავნე კომპლექსის აღსაკვეთად ან შესამცირებლად, რომელიც გამოიყენება როგორც წყაროს, ასევე გარემოსა და (ან) ადამიანის მიმართ.

3.64 ჩარევის დონე (ჩდ) – რადიაციული ფაქტორის დონე, რომლის გადაჭარბებისას საჭიროა დაცვითი ღონისძიებების გატარება. რიცხობრივად იგი დასაშვები ხვედრითი (მოცულობითი) აქტივობის ტოლია.

3.65 წლიური ეფექტური (ან ეკვივალენტური) დოზის ზღვარი – ხელოვნური თუ ტექნოგენური წარმოშობის რადიონუკლიდებით დასხივების ეფექტური ან ეკვივალენტური დოზის სიდიდე, რომელიც არ უნდა იქნეს გადაჭარბებული წლის განმავლობაში. დოზის ზღვარი დგინდება იმ დონეზე, რომელიც მიჩნეულია როგორც ზღვრულად დასაშვები ნორმალური საქმიანობის დროს. წლიური დოზის ზღვარის დაცვა თავიდან გვაცილებს დეტერმინირებული ეფექტების განვითარებას. სტოქასტიკური ეფექტების განვითარების ალბათობა მისაღების ფარგლებშია.

3.66 წლიური ჩართვის ზღვარი (წჩზ)– ადამიანის ორგანიზმში მოცემული რადიონუკლიდის ჩართვა 1 წლის განმავლობაში, რომელსაც მივყავართ წლიური ეფექტური (ან ეკვივალენტური) დოზის ზღვრის ტოლი მოსალოდნელი დოზით დასხივებამდე.

3.67 ხარისხის კოეფიციენტები გამოსხივების სხვადასხვა სახეობისათვის ეკვივალენტური დოზის გამოსაანგარიშებლად:

ფოტონები ნებისმიერი ენერგიის ................................................................................................ 1

ელექტრონები და მეზონები ნებისმიერი ................................................................................... 1

ნეიტრონები, რომელთა ენერგია ნაკლებია 10 კევ -ზე ............................................................ 5

10 კევ-იდან 100 კევ-ამდე ................................................................................................................ 10

100 კევ-იდან 2 მევ-ამდე .................................................................................................................. 20

2 მევ-იდან 20 მევ-ამდე .................................................................................................................... 10

20 მევ-ზე მეტი ................................................................................................................................... 5

პროტონები, გარდა უკუბიძგითი პროტონებისა, რომელთა ენერგია

მეტია 2 მევ-ზე ................................................................................................................................. 5

ალფა ნაწილაკები, გაყოფის ნამსხვრევები, მძიმე ბირთვები ................................................. 20

3.68 წილობრივი კოეფიციენტები ქსოვილებისა და ორგანოებისათვის ეფექტური დოზის გამოსაანგარიშებლად.

გონადები ....................................................................................................................................... 0,20

ძვლის ტვინი (წითელი) .............................................................................................................. 0,12

მსხვილი ნაწლავი (სწორი, სიგმოიდური და კოლინჯის დასწვრივი ნაწილი .................. 0,12

ფილტვები ...................................................................................................................................... 0,12

კუჭი ................................................................................................................................................ 0,12

შარდის ბუშტი .............................................................................................................................. 0,05

სარძევე ჯირკვალი ....................................................................................................................... 0,05

ღვიძლი ........................................................................................................................................... 0,05

საყლაპავი ....................................................................................................................................... 0,05

კანი .................................................................................................................................................. 0,01

ძვლების ზედაპირის უჯრედები ............................................................................................... 0,01

სხვა ................................................................................................................................................... 0,05*

________________________________________

* გაანგარიშების დროს გასათვალისწინებელია, რომ განსაზღვრება „სხვა” მოიცავს თირკმელზედა ჯირკვალს, თავის ტვინს, მსხვილი ნაწლავის ზედა ნაწილს (ბრმა ნაწლავი, ასწვრივი და განივი კოლინჯი), წვრილ ნაწლავს, თირკმლებს, კუნთის ქსოვილს, კუჭქვეშა ჯირკვალს, ელენთას, მკერდუკანა ჯირკვალს, საშვილოსნოს. იმ გამონაკლის შემთხვევაში, როდესაც რომელიმე ზემოთ ჩამოთვლილი ორგანო ან ქსოვილი სხივდება ცხრილში ჩამოთვლილი ნებისმიერი თორმეტი ორგანოს ან ქსოვილის მიერ მიღებულ ყველაზე დიდ დოზაზე მეტი ეკვივალენტური დოზით, რომლებისთვისაც განსაზღვრულია წონადობის კოეფიციენტები. საშუალო დოზის გამოსაანგარიშებლად, ისე როგორც ეს განსაზღვრულია პ.19, საჭიროა ამ ორგანოს ან ქსოვილს მივაკუთვნოთ წონადობის კოეფიციენტი 0,0025, ხოლო „სხვაში” გაერთიანებულ დანარჩენ ორგანოებს ან ქსოვილებს მივაკუთვნოთ ჯამური კოეფიციენტი 0,0025.

3.69 წყარო დახურული – მაიონებელი გამოსხივების წყარო, რომლის მოწყობილობა გამორიცხავს მასში არსებული რადიონუკლიდების გავრცელებას გარემოში მისი გამოყენებისა და ცვეთის იმ პირობებში, რომელზედაც არის გათვლილი.

3.70 წყარო ღია – რადიონუკლიდური წყარო, რომლის გამოყენების დროს შესაძლებელია მასში მოთავსებული რადიონუკლიდების გავრცელება გარემოში.

4. გამოსხივების ბიოლოგიური ეფექტები, მათგან დაცვის პრინციპები და რისკის გათვლის პარამეტრები

ადამიანის ორგანიზმზე მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედებამ შეიძლება გამოიწვიოს ორი სახის ეფექტი:

4.1 დიდი დოზების ზემოქმედებით ვითარდება ე.წ. დეტერმინირებული ბიოლოგიური ეფექტები, როგორიცაა: გულის რევა, კანის გაწითლება, ხოლო მძიმე შემთხვევებში – მწვავე დაზიანების სინდრომი, რომელიც კლინიკურად ვლინდება დასხივებიდან მოკლე პერიოდში სხივური დაავადების, სხივური დამწვრობის, აგრეთვე სხივური კატარაქტის, სხივური უშვილობის, ნაყოფის განვითარების ანომალიების და სხვ. სახით. დეტერმინირებული ეწოდება იმიტომ, რომ ისინი აუცილებლად გამოვლინდებიან, თუ დოზა აჭარბებს გარკვეულ ზღვარს.

4.2 გამოსხივების ზემოქმედებამ შეძლება გამოიწვიოს ისეთი ბიოლოგიური ეფექტები, როგორიცაა ავთვისებიანი დაავადებები, რომელთა აღმოჩენა ხდება მთელი პოპულაციების ეპიდემიოლოგიური გამოკვლევების შედეგად და რომლებიც ვლინდება გარკვეული ლატენტური პერიოდის გავლის შემდეგ, დოზის სიდიდისაგან დამოუკიდებლად, ყოველგვარი დოზური ზღვრის არსებობის გარეშე. ასევე ვითარდება შთამომავლობითი დაზიანებები, რომლებიც აღმოჩენილია ძუძუმწოვრებში და ვარაუდობენ, რომ ადამიანებსაც უვითარდებათ. ამ დაზიანებათა განვითარების ალბათობა იზრდება დოზის ზრდასთან ერთად. ავთვისებიან და შთამომავლობით ცვლილებებს, რომლებსაც ეპიდემიოლოგიური კვლევები ავლენენ, მათი წარმოქმნის ალბათური (სავარაუდო) ხასიათის გამო უწოდებენ სტოქასტიკურს.

4.3 არსებობს საშიშროებაც ორსულობის გარკვეულ პერიოდში ნაყოფის დასხივებისას განვითარდეს ბიოლოგიური ეფექტები, რომლებიც შემდგომში გამოვლინდება ლეიკოზებისა და განვითარების მძიმე შეფერხებებით.

4.4 მაიონებელი გამოსხივების წყაროების ნორმალური ექსპლუატაციის შემთხვევებში დეტერმინირებული ეფექტების აღკვეთისა და სტოქასტიკურის მინიმალურ დონემდე დაყვანის მიზნით, ანუ რადიაციული უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, საჭიროა შემდეგი ძირითადი პრინციპებით ხელმძღვანელობა:

– დაუშვებელია მოქალაქეთა დასხივების ინდივიდუალური დოზების დასაშვები დონეების გადაჭარბება (ნორმირების პრინციპი);

– აკრძალულია მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან ყოველგვარი საქმიანობა, რომლის დროსაც ადამიანისა და საზოგადოებისათვის განსაზღვრული სარგებლობა არ აჭარბებს ბუნებრივ რადიაციულ ფონზე მეტი დასხივებით გამოწვეულ შესაძლო მავნეობის რისკს (დასაბუთების პრინციპი);

– დასხივების ინდივიდუალური დოზები და დასხივებულ პირთა რაოდენობა დაყვანილი უნდა იქნეს რაც შეიძლება დაბალ მისაღწევ დონეზე, ეკონომიკური და სოციალური ფაქტორების გათვალისწინებით (ოპტიმიზაციის პრინციპი);

– მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან წარმოებული ნებისმიერი საქმიანობა მიმართული უნდა იყოს გარემოს ცვლილებებისაგან დაცვისა და მისი ბუნებრივი მდგომარეობის შენარჩუნებისაკენ (გარემოს დაცვის პრინციპი).

4.5 შესაძლო დანაკარგების გათვლისას და რადიაციული დაცვისათვის დანახარჯების დასასაბუთებლად მიღებულია, რომ დასხივების კოლექტიური ეფექტური დოზა 1 ადამიანი x ზვ იწვევს სიცოცხლის 1 ადამიანი x წლით დანაკარგს.

4.6. რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების შესრულებაზე უპირველესი პასუხისმგებლები არიან იურიდიული პირები, რომლებმაც მიიღეს უფლება (ლიცენზია) მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენებაზე.

4.7. იურიდიული და ფიზიკური პირები, რომლებიც მუშაობენ მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან, ვალდებულნი არიან, ამ სამუშაოების შესრულების დროს დანერგონ უსაფრთხოების მაღალი კულტურა და უზრუნველყონ საკუთარი თავისა და მოსახლეობის რადიაციული დაცვა.

4.8. სტოქასტიკური ეფექტების გაჩენის ინდივიდუალური და კოლექტიური რისკი განისაზღვრება შესაბამისად:

∫ P_i(E)· r_i· E dE;

r, R – ინდივიდუალური და კოლექტიური რისკია შესაბამისად ;

E – ინდივიდუალური ეფექტური დოზა ;

P_i(E) dE – i ინდივიდის მიერ E – დან E+dE წლიური ეფექტური დოზის მიღების შესაძლებლობა .

r_E – სრულფასოვანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის საშუალოდ 15 წლით შემცირების რისკის კოეფიციენტი ერთ სტოქასტიკურ აქტზე (ლეტალური კიბო , სერიოზული შთამომავლობითი ეფექტები და მავნეობით ლეტალური კიბოს შედეგებთან გათანაბრებული არალეტალური კიბო ), რომელიც ტოლია

საწარმოო დასხივების პირობებში :

r_E = 5,6 · 10^-21/ადამიანი -ზვ , როცა E < 200 მზვ /წელი ;

r_E = 1,1 · 10^-11/ადამიანი -ზვ , როცა E ≥ 200 მზვ /წელი ;

მოსახლეობის დასხივების პირობებში :

r_E = 7,3 · 10^-21/ადამიანი -ზვ , როცა E < 200 მზვ /წელი ;

r_E = 1,5 · 10^-11/ადამიანი -ზვ , როცა E ≥ 200 მზვ /წელი .

4.9 წლის განმავლობაში დასხივების რადიაციული უსაფრთხოების მიზნებისათვის სრულფასოვანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის პერიოდის შემცირების ინდივიდუალური რისკი დეტერმინირებული ეფექტებით წარმოქმნილი მძიმე შედეგებისაგან კონსერვატიულად მიღებულია

r_ie = P_i [ D > დ ], სადაც

P_i [ D > დ ] – i ინდივიდის წყაროსთან ერთი წლის განმავლობაში კონტაქტის პირობებში დ –ზე მეტი დოზით დასხივების შესაძლებლობაა ;

დ – დეტერმინირებული ეფექტების ზღვრული დოზა .

4.10 N ინდივიდთა კოლექტივის პოტენციური დასხივების რისკი გამართლებულია , თუ

R = ic · ცხრილი 5.1

ძირითადი დოზური ზღვრები

ნორმატიული მაჩვენებლები	დოზური ზღვრები
	პერსონალი		მოსახლეობა
	ა –ჯგუფი	ბ – ჯგუფი	მოსახლეობა
ეფექტური დოზა	20 მზვ წელიწადში საშუალოდ ნებისმიერი 5 მომდევნო წლის განმავლობაში, მაგრამ არა უმეტეს 50 მზვ წელიწადში	5 მზვ წელიწადში საშუალოდ ნებისმიერი 5 მომდევნო წლის განმავლობაში, მაგრამ არა უმეტეს 12,5 მზვ წელიწადში	1 მზვ წელიწადში საშუალოდ ნებისმიერი 5 მომდევნო წლის განმავლობაში, მაგრამ არა უმეტეს 5 მზვ წელიწადში
ეკვივალენტური დოზა წლის განმავლობაში თვალის ბროლში, კანზე*,მტევნებსა და ტერფებზე	150 მზვ 500 მზვ 500 მზვ	37,5 მზვ 125 მზვ 125 მზვ	15 მზვ 50 მზვ 50 მზვ

* –მიეკუთვნება 5 მგ /სმ ² მფარავი სისქის ქვეშ 5 მგ /სმ ² ფენის სისქის საშუალო მნიშვნელობას . მფარავი ფენის სისქე ხელის გულებზე– 40 მგ /სმ ².

5.5 დასხივების ძირითადი დოზური ზღვრები პერსონალისა და მოსახლეობისათვის არ შეიცავს დოზებს მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი , სამედიცინო წყაროებიდან და დოზას ავარიების შედეგად . დასხივების ამ სახეობებზე დგინდება სპეციალური შეზღუდვები .

5.6 საერთო (გარეგან და შინაგან ) დასხივებაში ორგანიზმში ჩართული რადიონუკლიდების წილის განსაზღვრისათვის იღებენ წლის განმავლობაში თითოეული რადიონუკლიდის ჩართვის მის დოზურ კოეფიციენტზე ნამრავლთა ჯამს . დასხივების წლიური ეფექტური დოზა კალენდარული წლის განმავლობაში დაგროვილი გარეგანი დასხივების ეფექტური დოზისა და ამავე პერიოდში ორგანიზმში ჩართული რადიონუკლიდებით გა ნ პირობებული შინაგანი დასხივების მოსალოდნელი ეფექტური დოზის ჯამის ტოლია . დროის ინტერვალი მოსალოდნელი ეფექტური დოზის სიდიდის განსაზღვრისათვის პერსონალისთვის შეადგენს 50 წელს და მოსახლეობისთვის– 70 წელს . ეფექტური დოზა პერსონალისათვის მისი შრომის ხანგრძლივობის პერიოდში (50 წელი ) არ უნდა აღემატებოდეს 1000 მზვ , ხოლო მოსახლეობისათვის სიცოცხლის პერიოდში (70 წელი ) – 70 მზვ . ამ პერიოდთა ათვლა იწყება 2000 წლის 1 იანვრიდან .

5.7 დასხივებად პირთა თითოეული ჯგუფისათვის რადიონუკლიდის დასაშვები წლიური ჩართვა გაიანგარიშება დოზის წლიური ზღვრის განაყოფით შესაბამის დოზურ კოეფიციენტზე .

5.8 მონოფაქტორული ჩართვის სტანდარტულ პირობებში სასუნთქი ორგანოებიდან რადიონუკლიდთა წლიური ჩართვა და მათი საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობა პერსონალისა და მოსახლეობის მიერ ჩასუნთქულ ჰაერში არ უნდა აღემატებოდეს წლიური ჩართვის ზღვარსა და დასაშვები საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობის რიცხობრივ მაჩვენებლებს , რომლებიც მოცემულია დანართებში 1, 2, 3, სადაც დოზის ზღვარად აღებულია პერსონალისათვის – 20 მზვ , მოსახლეობისათვის – 1 მზვ . თუ რადიონუკლიდთა ჩართვა არასტანდარტულია , მაშინ წჩზ და დმა დგინდება სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების მეთოდური მითითებებით .

5.9 ²²²R_n და ²²⁰T_n შვილეული პროდუქტების წჩზ და დმა რიცხობრივი მაჩვენებლებია :

წჩზ: 0,10 Ϊ _RaA+0,52 Ϊ _RaB+0,38 Ϊ _RaC=3,0 მეგაბკ

0,91 Ϊ _ThB+0,09 Ϊ _ThC=0,68 მეგაბკ

დმა: 0,10 A_RaA+0,52A_RaB+0,38A_RaC=1200 ბკ/მ³

0,91 A_ThB+0,09A_ThC=270 ბკ /მ ³, სადაც

Ϊ და A – რადონისა და თორონის შესაბამისი შვილეული პროდუქტების წლიური ჩართვები და საშუალწლიური მოცულობითი აქტივობებია სასუნთქ ზონაში.

5.10 გარეგანი და შინაგანი დასხივების წყაროების ერთდროული მოქმედების დროს უნდა შესრულდეს პირობა, რომ ჯამი გარეგანი დასხივების დოზის შეფარდებისა დოზის ზღვართან და ნუკლიდების წლიური ჩართვის შეფარდებისა მათ ზღვრებთან არ უნდა აღემატებოდეს 1-ს.

შენიშვნა: მოყვანილი ყველა ნორმატიული მნიშვნელობა მოცემულია პერსონალის ა ჯგუფისათვის. პერსონალის ბ ჯგუფისათვის ეს მნიშვნელობები არ უნდა აღემატებოდეს ა ჯგუფისათვის დასაშვები მაჩვენებლის -ს.

5.11 მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან მომუშავე ქალებისათვის 45 წლის ასაკამდე შემოღებულია დამატებითი შეზღუდვები: ეკვივალენტური დოზა მუცლის ქვემო ზედაპირის კანზე არ უნდა აღემატებოდეს 1 მზვ თვეში, ხოლო რადიონუკლიდების ჩართვა წელიწადში არ უნდა აღემატებოდეს პერსონალისათვის წლიური ჩართვის ზღვრის 1/20. ამ დროს ნაყოფის დასხივების ეკვივალენტური დოზა 2 თვის დაუდგენელი ორსულობის პირობებში არ გადააჭარბებს 1 მზვ. ამ ნორმატივის შესრულების უზრუნველსაყოფად გარეგანი და შინაგანი დასხივების წყაროების ერთდროული მოქმედებისას უნდა შესრულდეს პ. 5.6 პირობა.

5.12 სტუდენტებისა და მოსწავლეებისათვის 16 წლის ზევით, რომლებიც გადიან პროფესიულ სწავლებას მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენებით, წლიური დოზები არ უნდა აღემატებოდეს მაჩვენებლებს, რომლებიც დადგენილია პერსონალის ბ ჯგუფისათვის.

6. წინასწარ დაგეგმილი მომატებული დასხივება

6.1 დადგენილ დოზურ ზღვრებზე (ცხრილი 5.1) მეტად დასხივებას (ცხრილი 6.1) ექვემდებარება პერსონალი ავარიის ლიკვიდაციის დროს. იგი ნებადართულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა არ არსებობს ამ დასხივების აღკვეთის საშუალება და გამართლებულია ადამიანთა სიცოცხლის გადარჩენით, ავარიის შემდგომი განვითარებისა და ადამიანთა დიდი რიცხვის დასხივების თავიდან აცილებით. გეგმური მომატებული დასხივება დასაშვებია მხოლოდ 30 წელზე მეტი ასაკის მამაკაცებისათვის, მათი ნებაყოფლობითი წერილობითი თანხმობით, მას შემდეგ, რაც ისინი ინფორმირებულნი იქნებიან ლიკვიდაციის დროს შესაძლო დასხივების დოზებისა და ჯანმრთელობის რისკის შესახებ.

6.2 გეგმური მომატებული დასხივება ეფექტური დოზით არა უმეტეს 100 მზვ წელიწადში და გაორმაგებული ეკვივალენტური დოზებით, რომელიც მოცემულია 5.1 ცხრილში, დასაშვებია სახსანზედამხედველობის ტერიტორიული ორგანოების თანხმობით, ხოლო დასხივება ეფექტური დოზით არა უმეტეს 200 მზვ წელიწადში და ცხრ. 5.1 მოცემული გაორკეცებული ეკვივალენტური დოზებით – სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის დეპარტამენტის თანხმობით.

6.3 მომატებული დასხივება დაუშვებელია:

–მომუშავეთათვის, რომლებმაც ადრე უკვე მიიღეს ეფექტური დოზა 200 მზვ წელიწადში.

–პირებისათვის, რომლებსაც ჯანდაცვის სამინისტროს სიის თანახმად მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან მუშაობის წინააღმდეგ ჩვენება აქვთ.

–პირები, რომლებიც დასხივდნენ 100 მზვ-ზე მეტი დოზით, შემდგომში აღარ უნდა დასხივდნენ წელიწადში 20 მზვ მეტი დოზით.

6.4 დასხივება ეფექტური დოზით 200 მზვ წელიწადში მიჩნეული უნდა იყოს როგორც პოტენციურად საშიში. პირები, რომლებმაც განიცადეს ასეთი დასხივება, სასწრაფოდ უნდა იყვნენ გამოყვანილნი დასხივების ზონიდან და გაიგზავნონ სამედიცინო გამოკვლევაზე. შემდგომში მუშაობის უფლება მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან ამ პირებს უნდა მიეცეთ ინდივიდუალური წესით, მათი თანხმობით და კომპეტენტური სამედიცინო კომისიის გადაწყვეტილებით.

6.5 პირები, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან პერსონალს და მიწვეულნი არიან საავარიო და სამაშველო სამუშაოების ჩასატარებლად, უთანაბრდებიან პერსონალს და მათზე ვრცელდება პერსონალისადმი განკუთვნილი ყველა დებულება. ეს პირები უნდა იცნობდნენ რადიაციული ავარიის ზონაში ჩასატარებელ სამუშაოებს და უნდა გაიარონ სამედიცინო შემოწმება.

ცხრილში 6.1 მოცემულია ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს მიერ რეკომენდებული დასხივების ზოგადი ეფექტური დოზის დონეები საავარიო სამუშაოების მწარმოებელი მუშაკებისათვის.

ცხრილი 6.1

დასხივების ზოგადი ეფექტური დოზის რეკომენდებული დონეები

საავარიო სამუშაოების მწარმოებელი მუშაკებისათვის

მოქმედებები

(მზვ)

I. მოქმედებები სიცოცხლის გადასარჩენად;

მოქმედებები აქტიური ზონის დაზიანების ან დიდი გამონაფრქვევის ასაცილებლად

500 *

II. მძიმე ხარისხის დასხივების აცილება; მაღალი

კოლექტიური დოზების აცილება;

კატასტროფული სიტუაციების აცილება;

რეაქტორის მუშაობის უსაფრთხოების სისტემების აღდგენა;

მოედნის გარეთ გამა-გამოსხივების სიმძლავრის მონიტორინგი

100

III. მოკლევადიანი აღდგენითი ოპერაციები;

გადაუდებელი დაცვითი ღონისძიებების განხორციელება;

გარემოს ნიმუშების აღება;

IV. ხანგრძლივი აღდგენითი ოპერაციები; სამუშაოები,

რომლებიც უშუალოდ ავარიასთან არაა დაკავშირებული;

პროფესიული დასხივების ზღვრები

* ეს დოზა შეიძლება მომატებული იქნეს, თუ ამისათვის სერიოზული საფუძველი არსებობს, მაგრამ ყველა საშუალება უნდა იქნეს გამოყენებული ამ დოზის (დეტერმინირებული ეფექტების ზღვარი) გადაუჭარბებლობისათვის. საავარიო სამუშაოების მწარმოებელი მუშები უნდა მომზადდნენ რადიაციული დაცვის საკითხებში და იცოდნენ რისკი, რომელსაც ისინი ექვემდებარებიან.

7. საწარმოო პირობებში ბუნებრივი წყაროების გამოსხივებისაგან დაცვისადმი წაყენებული მოთხოვნები

7.1 პერსონალისა და მომუშავეებისათვის, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან პერსონალის არც ერთ ჯგუფს, საწარმოო პირობებში მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროების გამოსხივებით გამოწვეული ეფექტური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 5 მზვ/წელიწადში.

7.2 რადიაციული ფაქტორების ციფრობრივი მნიშვნელობები, რომლებიც შეესაბამება მონოფაქტორული ზემოქმედების ეფექტურ დოზას 5 მზვ/ წელიწადში (ცხრილი 5.1.), როცა სამუშაოს ხანგრძლივობა 2000 საათია წელიწადში, სუნთქვის საშუალო სიჩქარე 1,2მ³/ საათში და საწარმოო მტვერში დამყარებულია ურანისა და თორიუმის ოჯახების რადიონუკლიდების რადიოაქტიური წონასწორობა, შეადგენს:

– სამუშაო ადგილზე გამა-დასხივების ეფექტური დოზის სიმძლავრე 2,5 მკზვ/სთ;

– სასუნთქი ზონის ჰაერში რადონის (Rn-222) საშუალო წლიური ეკვივალენტური წონასწორობითი მოცულობითი აქტივობა – 310 ბკ/მ³ , თორონის (Tn-220) – 68 ბკ/მ³ .

– საწარმოო მტვერში, თავისი ოჯახის წევრებთან რადიოაქტიურ წონასწორობაში მყოფი ურან-238 -ის ხვედრითი აქტივობა – 28/f კბკ/კგ. თორიუმ – 232-ის – 24/f კბკ/კგ. f – ჰაერის სასუნთქი ზონის საშუალო წლიური ზოგადი დამტვერიანებაა მგ/მ³.

– თავისი ოჯახის წევრებთან რადიოაქტიურ წონასწორობაში მყოფი თორიუმ-232-ის საწარმოო მტვერში ხვედრითი აქტივობა – 24/f კბკ/კგ.

7.8 თვითმფრინავის ეკიპაჟზე კოსმოსური გამოსხივების ზემოქმედების ნორმირება წარმოებს როგორც საწარმოო პირობებში ბუნებრივი წყაროების დასხივება პ. 7.1 თანახმად.

8. მოთხოვნები მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვისათვის

8.1 ზოგადი დებულებები

8.1.1 მოსახლეობა განიცდის გარეგან და შინაგან დასხივებას მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი და ხელოვნური წყაროებით. ბუნებრივ წყაროებს მიეკუთვნება კოსმოსური გამოსხივება და ბუნებრივი რადიონუკლიდები, რომლებიც გარემოშია და ხვდებიან ადამიანის ორგანიზმში ჰაერით, წყლით, საკვებით. გამოსხივების ხელოვნური წყაროები განიყოფება: სამედიცინოდ (დიაგნოსტიკური და რადიოთერაპიული პროცედურები) და ტექნოგენურად (ხელოვნური და ადამიანის მიერ სპეციალურად კონცენტრირებული ბუნებრივი რადიონუკლიდები, მაიონებელი გამოსხივების გენერატორები და სხვ.)

8.1.2 მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოება მიიღწევა ყველა ძირითადი წყაროებიდან დასხივების შეზღუდვით. ამ წყაროების თვისებები და მათი გამოსხივებით მოსახლეობის დასხივების რეგულირების შესაძლებლობები არსებითად განსხვავებულია. ამასთან დაკავშირებით მოსახლეობის ბუნებრივი, ტექნოგენური და სამედიცინო წყაროებით დასხივების რეგლამენტაცია ხდება ცალ-ცალკე, განსხვავებული მეთოდოლოგიისა და ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით.

8.1.3 დასხივების ყველა წყაროების მიმართ საჭიროა მიღებული იქნ ე ს ზომები, როგორც ცალკეული პირების დასხივების დოზის შესამცირებლად, ასევე იმ პირთა შემცირებით, რომლებიც დასხივებას განიცდიან.

8.1.4 საჭიროა გაიმიჯნოს კონტროლქვეშ ან ნორმალური ექსპლოატაციის პროცესში მყოფი ტექნოგენური წყაროები კონტროლგარეშე წყაროებისგან (დაკარგულნი რადიაციული ავარიის შედეგად, გარემოში გაფანტულნი და სხვ.). მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვა კონტროლგარეშე წყაროებით განხილულია მე-9 თავში.

8.2 ტექნოგენური წყაროებით დასხივების შეზღუდვა ნორმალურ პირობებში

8.2.1 მოსახლეობის დასხივების წლიური დოზა ყველა ტექნოგენური წყაროდან, მათი ნორმალური ექსპლოატაციის დროს, არ უნდა აღემატებოდეს ძირითად დოზურ ზღვრებს (ცხრილი 5.1). დოზების აღნიშნული ზღვრები ითვლება მოსახლეობის „კრიტიკული ჯგუფის” საშუალო დოზად, რომელიც განიხილება როგორც მიმდინარე წელს გარეგანი დასხივების დოზისა და ორგანიზმში ჩართული რადიონუკლიდებისაგან 70 წლის განმავლობაში მოსალოდნელი დოზიდან მიმდინარე წლის დოზის ჯამი.

8.2.2 ცალკეული ტექნოგენური წყაროების ნორმალური ექსპლოატაციის შემთხვევაში მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვისათვის სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ცენტრალური ორგანოების მიერ სხვადასხვა წყაროების მიმართ დადგენილია წლიური დოზის ზღვრის კ ვოტები (წილები) ისე, რომ მათი ჯამი არ აღემატებოდეს ცხრილში 5.1 მითითებულ დოზის ზღვარს.

8.2.3 ტექნოგენური წყაროების ნორმალური ექსპლოატაციის დროს მოსახლეობის დასხივება იზღუდება მაიონებელი წყაროების გამართულობის უზრუნველყოფით, ტექნოლოგიური პროცესების კონტროლითა და გარემოში რადიონუკლიდების გამოყოფის შეზღუდვით, აგრეთვე სხვა ღონისძიებებით დაპროექტებისა და ექსპლოატაციის სტადიებზე და მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენების შეწყვეტით.

8.2.4 საჭმლის მომნელებელი ორგანოებით წჩზ მნიშვნელობათა (რომლებიც შეესაბამებიან დოზის ზღვარს 1 მზვ/წელი) საფუძველზე და დოზის ზღვრის კ ვოტებით შესაძლებელია კონკრეტული შემთხვევისათვის განისაზღვროს ძირითადი საკვები პროდუქტების დასაშვები ხვედრითი აქტივობა, მათი რაციონის კომპონენტებში და სასმელ წყალში განაწილების გათვალისწინებით, აგრეთვე რადიონუკლიდების ორგანიზმში სასუნთქი გზებით ჩართვის და გარეგანი დასხივების გათვალისწინებით. სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი ორგანოებიდან რადიონუკლიდების წჩზ რიცხობრივი მონაცემები მოსახლეობისათვის, აგრეთვე მათი შესაბამისი დმა და დხა მოყვანილია დამატებებში დ-2 და დ-3.

8.3 ბუნებრივი წყაროებით მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვა

8.3.1 მოსახლეობისათვის მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებით გა ნ პირობებული ეფექტური დოზის დასაშვები მნიშვნელობები არ არის დაწესებული. მოსახლეობის დასხივების შემცირება მიიღწევა ცალკეული ბუნებრივი წყაროებიდან დასხივების შეზღუდვის სისტემის დაწესებით.

8.3.2 კოსმოსური დასხივების დოზა არ ზღუდავს ამ ადგილებში მოსახლეობის ცხოვრების შესაძლებლობას, მაგრამ იგი უნდა იყოს გათვალისწინებული მაიონებელი გამოსხივების ყველა წყაროთი შეპირობებული დოზის გაანგარიშების დროს

8.3.3 ახალი საცხოვრებელი და საზოგადოებრივი შენობების დაპროექტების დროს გათვალისწინებული უნდა იყოს, რომ რადონისა და თორონის იზოტოპების საშუალოწლიური გაწონასწორებული მოცულობითი აქტივობა შენობის ჰაერში A_Rnექვ+ 4,6A_Tnექვარ აღემატებოდეს 100ბკ/მ³, ხოლო გამა-გამოსხივების დოზის სიმძლავრე არ უნდა აღემატებოდეს დოზის სიმძლავრეს ღია ადგილზე 0,2 მკზვ/სთ-ზე მეტად.

8.3.4 ექსპლოატაციაში მყოფ შენობებში რადონის იზოტოპების საშუალწლიური ეკვივალენტური გაწონასწორებული მოცულობითი აქტივობა საცხოვრებელი შენობების ჰაერში არ უნდა აღემატებოდეს 200 ბკ/მ³. უფრო მეტი მაჩვენებლების დროს უნდა გატარდეს დაცვითი ღონისძიებები, მიმართული შენობის ჰაერში რადონის შემოსვლის შესამცირებლად და შენობის ვენტილაციის გასაუმჯობესებლად. დაცვითი ღონისძიებები უნდა გატარდეს იმ შემთხვევაშიც, თუ შენობაში გამა- გამოსხივების სიმძლავრე აღემატება ღია ადგილებში დოზის სიმძლავრეს 0,2 მკზვ/სთ-ზე მეტად.

8.3.5 საბადოებში მოპოვებულ ბუნებრივ საშენ მასალებში (ღორღი, ხრეში, ქვიშა, საყორე და პილონური ქვა, ცემენტისა და აგურის ნედლეული და სხვ.), წარმოების მეორად პროდუქტებში ან წარმოების ნარჩენებში, რომლებიც გამოიყენება საშენი მასალების დასამზადებლად (ნაცრები, შლაკები და სხვ.), ბუნებრივი რადიონუკლიდების ხვედრითი ეფექტური აქტივობა (A_ეფ)არ უნდა აღემატებოდეს:

– მასალებში, რომლებიც გამოიყენება ახლად ასაშენებელი საცხოვრებელი და საზოგადოებრივი შენობებისათვის (I კლასი):

A_ეფ= A_Ra+1,31 A_Th+0,085 A_k

– დასახლებული პუნქტების გარეთ გზების მშენებლობისათვის გამოყენებული მასალებისათვის (III კლასი):

A_ეფ

8.3.6 სასმელი წყლით გამოწვეული ეფექტური დოზა ბუნებრივი და ხელოვნური რადიონუკლიდების ხარჯზე არ უნდა აღემატებოდეს 0,1 მზვ/წელიწადში. დღეში 2 კგ წყლის მოხმარებისას ამ სიდიდეს შეესაბამება რადიონუკლიდების ხვედრითი აქტივობის (დხა) საშუალო წლიური მაჩვენებლები, მოყვანილი მე-3 დანართში. ამ რადიონუკლიდების წყალში ერთდროული არსებობის შემთხვევაში უნდა შესრულდეს პირობა

∑ ≤ 1

სადაც A_i– წყალში რადიონუკლიდების ხვედრითი აქტივობაა.

თუ ეს პირობები არ სრულდება, დაცვითი ღონისძიებები უნდა გატარდეს ოპტიმიზაციის პრინციპის გათვალისწინებით.

წყლის სასმელად გამოყენების დაშვების წინასწარი შეფასება შეიძლება გაიცეს ჯამური ალფა (A_α-და ბეტა (A_β-ხვედრითი აქტივობის მიხედვით, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს შესაბამისად 0,1 და 1,0 ბკ/კგ.

თუ წყალში სავარაუდოა ³H, ¹⁴C, ¹³¹I, ²¹⁰Pb, ²²⁸Ra და ²³²Th არსებობა, მათი ხვედრითი აქტივობების განსაზღვრა სავალდებულოა.

²²²Rn -ის დასაშვები ხვედრითი აქტივობა (ანუ ჩართვის დონე) არ უნდა აღემატებოდეს 60 ბკ/კგ.

შენიშვნა: ადამიანთა რადონით დასხივების კრიზისული გზაა რადონის გადასვლა შენობის ჰაერში და მისი დაშლის პროდუქტების შემდგომი ინჰალაციური მოხვედრა ორგანიზმში.

მინერალური და სამკურნალო წყლებისთვის დგინდება სპეციალური ნორმატივები.

8.3.7 ფოსფორიან სასუქებში და მელიორანტებში ბუნებრივი რადიონუკლიდების ხვედრითი აქტივობა არ უნდა აღემატებოდეს:

A_U+1,2 A_Thცხრილი 8.4.3.1

პაციენტის სხვადასხვა კატეგორიისათვის რეკომენდებული

დასხივების საკონტროლო დოზები

პაციენტის კატეგორია

რეკომენდებული დოზის საკონტროლო დონეები. ეფექტური დოზა მზვ/წელი

ა

ბ

გ

150

1,5

8.4.4 ვინაიდან ხელოვნურ წყაროებს შორის სამედიცინო დიაგნოსტიკურ პროცედურებს ყველაზე მეტი წვლილი შეაქვს მოსახლეობის დასხივების პოპულაციური დოზის ფორმირებაში, პაციენტის დასხივების დოზის შემცირებისათვის:

– დაუშვებელია პროფილაქტიკური გამოკვლევების მიზნით მოზრდილთა, ბავშვთა და მოზარდთა რენტგენოსკოპია, ბავშვთა მასობრივი ფლუოროგრაფია, სარძევე ჯირკვლის ფლუოროგრაფია;

– მაქსიმალურად შეიზღუდოს დიაგნოსტიკური მიზნებისათვის რენტგენოსკოპული გამოკვლევები. გულმკერდის, მუცლის ღრუს, რეტროპერიტონეალური არის, ძვალსახსართა სისტემის გამოკვლევის ძირითადი მეთოდია რენტგენოგრაფია. რენტგენოსკოპიის გამოყენება ხდება მკაცრი კლინიკური ჩვენებებით. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა გონადების, ფარისებრი და სარძევე ჯირკვლების ეკრანირებას;

– მინიმუმამდე იქნეს დაყვანილი განმეორებითი რენტგენოლოგიური გამოკვლევები დროის მოკლე მონაკვეთში;

– დაუშვებელია ჯანმრთელ ბავშვთა მასობრივი პროფილაქტიკური რენტგენოლოგიური გამოკვლევები, თუ ამას ეპიდსიტუაცია არ მოითხოვს;

– სათანადო ეპიდსიტუაციის არსებობის შემთხვევაში მოზრდილთა პროფილაქტიკური სამედიცინო რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დროს დასხივების წლიური ეფექტური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 1 მზვ-ს პროფილაქტიკური დასხივების დადგენილი წლიური ზღვარი შეიძლება გადაჭარბებულ იქნეს მხოლოდ ისეთ არაკეთილსაიმედო ეპიდემიოლოგიურ პირობებში, რომელიც მოითხოვს დამატებითი გამოკვლევების ჩატარებას ან მაღალი დოზის შემქმნელი მეთოდების იძულებით გამოყენებას. ასეთი გადაწყვეტილება პროფილაქტიკური დასხივების დადგენილი ზღვრის იძულებითი გადამეტების შესახებ მიიღება ქვეყნის ჯანდაცვის მმართველობის მიერ სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოებთან შეთანხმებით.

– დაუშვებელია 15 წლამდე ასაკის ბავშვთა დიაგნოსტიკური რენტგენოსკოპიული გამოკვლევები. მათი გამოკვლევის ძირითადი მეთოდია რენტგენოგრაფია, მკაცრი კლინიკური ჩვენებების მიხედვით, გონადების, ფარისებრი და სარძევე ჯირკვლების ეკრანირებით და დაცვის სხვა (ტექნიკური) საშუალებების მაქსიმალური გამოყენებით. ადრეული ასაკის ბავშვებში უნდა მოხდეს გამოსაკვლევი უბნის მიღმა დარჩენილი მთელი სხეულის ეკრანირება.

– ორსულ და მეძუძურ ქალთა რენტგენოდიაგნოსტიკური გამოკვლევა წარიმართოს მხოლოდ მკაცრი კლინიკური ჩვენებების მიხედვით.

– დიაგნოსტიკური რენტგენოლოგიური გამოკვლევები ტარდება მხოლოდ კლინიკური ჩვენებებით. ყველა კვლევა დასაბუთებული უნდა იქნეს წერილობით მკურნალი ექიმის მიერ.

– რადიონუკლიდების სამკურნალო გამოყენება განისაზღვრება საქართველოს ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებით. რადიოფარმპრეპარატები გამოიყენება მხოლოდ დიაგნოსტიკურ კვლევებში. უპირატესობა ეძლევა რადიოიმუნოლოგიურ (in vitro) კვლევებს. დოზის სიმძლავრე პაციენტისაგან, რომელსაც დიაგნოსტიკური მიზნით შეუყვანეს რადიოფარმაცევტული პრეპარატი, რადიოლოგიური განყოფილებიდან გამოსვლის დროს არ უნდა აღემატებოდეს 1 მკზვ-ს საათში 0,1 მ-ის მანძილზე.

8.4.5 მედიცინაში მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენების სრულყოფისა და პაციენტების დასხივების დონეების დაქვეითების მიზნით ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო ორგანოების მიერ ცენტრალურ სახელმწიფო სანიტარიულ ზედამხედველობასთან ერთად დადგენილია სხივური დიაგნოსტიკის საკონტროლო დონეები, დამყარებული მსოფლიო პრაქტიკის საუკეთესო სტანდარტებზე (დანართი დ-6).

აღნიშნული დონეები უნდა გახდ ეს აგრეთვე რადიოლოგიური სამედიცინო პროცედურების მეთოდოლოგიის, დანადგარების, რადიოფარმპრეპარატების და სხვ. პროექტირებისა და წარმოების შემდგომი განვითარებისა და სრულყოფის საფუძველი.

8.4.6 ყოვლად დაუშვებელია მაიონებელი გამოსხივების გამოყენებით ადამიანზე სამეცნიერო გამოკვლევების ჩატარება.

8.4.7 პირები, რომლებიც არ არიან რენტგენ ო რადიოლოგიური განყოფილების მომუშავეები და ეხმარებიან პაციენტებს (მძიმე ავადმყოფებს, ბავშვებს) რენტგენორადიოლოგიური პროცედურების შესრულების დროს, არ უნდა სხივდებოდნენ წელიწადში 5 მზვ- ზე მეტი დოზით.

8.4.8 მაიონებელი წყაროების სამედიცინო მიზნებით გამოყენების დროს პაციენტის დასხივების დოზის კონტროლი აუცილებელია.

9. მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვის მოთხოვნები რადიაციული ავარიის პირობებში

9.1 ავარიული სიტუაციების დროს საქართველოს მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოების ძირითადი პრინციპია წინასწარი მომზადებისა და მუდმივი მზადყოფნის პრინციპი, რაც გულისხმობს საგანგებო მოქმედებათა ორგანიზაციული ჯგუფების და გეგმების არსებობას, საგანგებო მდგომარეობის შექმნისას აუცილებელ ქმედებათა წინასწარ დაგეგმვასა და რადიაციული ზიანის თავიდან აცილებას ან შემსუბუქებას წინასწარ დაგეგმილი ღონისძიებებით.

9.2 რადიაციული ავარიის დროს, როდესაც ადამიანთა დასხივებამ ტექნოგენური წყაროებიდან შეიძლება გადააჭარბოს 5.1 ცხრილში მოცემულ ძირითად დოზურ ზღვარს, მიღებულ უნდა იქნეს პრაქტიკული ზომები წყაროზე კონტროლის აღსადგენად და დასხივების დოზების, მოსახლეობის დასხივების, გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურების, რადიაციული დაბინძურებით გამოწვეული ეკონომიკური და სოციალური დანაკარგების მინიმუმამდე დასაყვანად.

9.3 რადიაციული ავარიის დროს ან რადიოაქტიური დაბინძურების აღმოჩენისას შემდგომი დასხივების შეზღუდვა ხორციელდება დაცვითი ღონისძიებებით, რომლებიც, როგორც წესი, გამოიყენება გარემოსა და (ან) ადამიანის მიმართ. ეს ღონისძიებები დაკავშირებულია მოსახლეობის ცხოვრების ნორმალური პირობების, ტერიტორიის სამეურნეო და სოციალური ფუნქციონირების დარღვევასთან, ე.ი. წარმოადგენს ჩარევას, რომელსაც თან სდევს არა მარტო ეკონომიკური ზარალი, არამედ არაკეთილსაიმედო გავლენა მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე, ფსიქოლოგიური ზემოქმედება მოსახლეობაზე და ეკოლოგიური ზარალი. ამიტომ, ჩარევის დაცვითი ღონისძიებების ხასიათის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების დროს საჭიროა ხელმძღვანელობა შემდეგი პრინციპებით:

– დაგეგმილმა ჩარევამ საზოგადოებას და პირველ ყოვლისა დასხივებულ პირებს უნდა მოუტანოს უფრო მეტი სარგებლობა, ვიდრე ზიანი, ე.ი. მოსახლეობის დასხივებით და გარემოს რადიონუკლიდური დაბინძურებით გამოწვეული ზარალის შემცირება დოზის დაქვეითებით უნდა იყოს საკმარისი, რომ გამართლებული იყოს ჩარევის მავნეობა და ღირებულება, მისი სოციალური ღირებულების ჩათვლით (ჩარევის დასაბუთების პრინციპი).

– ჩარევის ფორმა, მასშტაბი და ხანგრძლივობა ოპტიმიზებული უნდა იყოს იმდაგვარად, რომ დოზის დაქვეითებით მიღებული სუფთა სარგებელი, ჩარევით გამოწვეული ზარალის გამოკლებით, იყოს მაქსიმალური (ჩარევის ოპტიმიზაციის პრინციპი).

9.4 სასწრაფო ჩარევა, დაცვის ყველა საშუალებების გამოყენება აუცილებელია, თუ დასხივების მოსალოდნელი დოზა ხანმოკლე პერიოდში (2 დღე) აღწევს დონეებს, რომლის მოქმედებით და, მით უფრო, გადამეტებით, შესაძლებელია კლინიკურად გამოხატული დეტერმინირებული ეფექტების განვითარება (ცხრილი 9.1). ამასთანავე, დაცვითი ღონისძიებებით ჯანმრთელობისათვის მიყენებული ზიანი არ უნდა აღემატებოდეს ჯანმრთელობისათვის დადებით შედეგს.

9.5 მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ქრონიკული დასხივებისას დაცვითი ღონისძიებები აუცილებელია, თუ წლიური შთანთქმული დოზები აჭარბებენ მაჩვენებლებს, მოცემულს 9.2 ცხრილში. ამ დოზების გადაჭარბება სერიოზულ დეტერმინირებულ ეფექტებს იწვევს.

ცხრილი 9.1

პროგნოზირებული დასხივების დონეები, რომლის დროს აუცილებელია სასწრაფო ჩარევა

ორგანო ან ქსოვილი	ორგანოს ან ქსოვილის შთანთქმული დოზა 2 დღის განმავლობაში, გრ
მთელი სხეული	1
ფილტვები	6
კანი	3
ფარისებრი ჯირკვალი	5
თვალის ბროლი	2
გონადები	2
ნაყოფი	0,1

ცხრილი 9.2

ჩარევის დონეები ქრონიკული დასხივებისას

ორგანო ან ქსოვილი	წლიური შთანთქმული დოზა, გრ
გონადები	0,2
თვალის ბროლი	0,1
ძვლის წითელი ტვინი	0,4

9.6 ჩარევის დონე მოსახლეობის დროებითი გასახლებისთვის შეადგენს: დროებითი გასახლების დაწყებისათვის – 30 მზვ-ს თვეში, დროებითი გასახლების დამთავრებისათვის – 10 მზვ-ს თვეში. თუ პროგნოზირებით დგინდება, რომ 1 თვის განმავლობაში დაგროვილი დოზა გადააჭარბებს ზემოთ აღნიშნულ დონეებს მთელი წლის განმავლობაში, უნდა გადაწყდეს საკითხი მოსახლეობის გასახლების შესახებ მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე.

9.7 დასხივების საწინააღმდეგო ჩარევისას დოზური ზღვრები არ გამოიყენება (ცხრილი 5.1). ჩარევის პრინციპებიდან გამომდინარე, სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოები რადიაციული ავარიის შემთხვევისათვის შეიმუშავებენ ჩარევის დონეებს (დოზები და დასხივების დოზათა ს ი მძლავრეები, რადიოაქტიური დაბინძურების დონეები) კონკრეტული რადიაციული ობიექტებისა და მისი განლაგების პირობებისათვის, ავარიის სავარაუდო ტიპების, ავარიული სიტუაციების განვითარების სცენარების და ჩამოყალიბებული რადიაციული მდგომარეობის გათვალისწინებით.

9.8 რადიაციული ავარიის შემთხვევაში დაცვითი ღონისძიებების დაგეგმვის დროს „დასაბუთებისა” და „ოპტიმიზაციის” პრინციპების გამოყენებით სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების მიერ ავარიის შედეგად მოსახლეობის დასხივების სავარაუდო დოზების გათვალისწინებით დადგენილია ჩარევის დონეები.

9.9 ავარიის დროს, რომელსაც მოჰყვა დიდი ტერიტორიის რადიოაქტიური დაბინძურება, რადიაციული მდგომარეობის კონტროლისა და პროგნოზის საფუძველზე დგინდება რადიაციული ავარიის ზონა (რაზ). რაზ წარმოადგენს იმ ტერიტორიას, რომელზედაც შინაგანი და გარეგანი ჯამური დასხივება ეფექტური დოზის ერთეულებში ავარიის შემდგომ პირველ წელს შესაძლებელია აჭარბებდეს 5 მზვ-ს (საშუალო მაჩვენებელი დასახლებულ პუნქტში). რადიაციული ავარიის ზონაში წარმოებს რადიაციული მდგომარეობის მონიტორინგი და ოპტიმიზაციის პრინციპის საფუძველზე ხორციელდება ღონისძიებები მოსახლეობის დასხივების დონეების შესამცირებლად (პ.პ. 9.2, 9.3, 9.5).

9.10 მძიმე რადიაციული ავარიის დროს, ტერიტორიის რადიოაქტიური დაბინძურებით, მოსახლეობის დაცვის ღონისძიებების ხასიათი და მასშტაბი განისაზღვრება სავარაუდო დაცვითი ღონისძიებების გატარების შედეგად მოსალოდნელი (პროგნოზირებული) დოზის შედარებით ა და ბ დონეებთან, რომლებიც 9.3 – 9.6 ცხრილებშია წარმოდგენილი.

ცხრილი 9.3

კრიტერიუმები, რომლებიც გადაუდებლადაა მიჩნეული ავარიული სიტუაციის დასაწყისში

დაცვითი ღონისძიებები	თავიდან ასაცილებელი დოზა პირველი 10 დღის განმავლობაში, მგრ
დაცვითი ღონისძიებები	მთელ სხეულზე		ფარისებრი ჯირკვალი, ფილტვები, კანი
	ა დონე	ბ დონე	ა დონე	ბ დონე
თავშესაფარი	5	50	50	500
იოდით პროფილაქტიკა
მოზრდილები	-	-	250*	2500*
ბავშვები	-	-	100*	1000*
ევაკუაცია	50	500	500	5000

* მხოლოდ ფარისებრი ჯირკვლისათვის.

ცხრილი 9.4

კრიტერიუმები, რომელთა საფუძველზე მიღებულ უნდა იქნ ე ს

მოსახლეობის გასახლებისა და დაბინძურებული

საკვები პროდუქტების ხმარების შეზღუდვის გადაწყვეტილებები

დაცვითი ღონისძიებები	თავიდან ასაცილებელი ეფექტური დოზა, მზვ
	ა დონე	ბ დონე
დაბინძურებული საკვები პროდუქტებისა და სასმელი წყლის გამოყენების შეზღუდვა	– 5 პირველი წლის განმავლობაში – 1/წელიწადში მომდევნო წლებში	– 50 პირველი წლის განმავლობაში – 10/წელიწადში მომდევნო წლებში
გასახლება	– 50 პირველი წლის განმავლობაში	– 500 პირველი წლის განმავლობაში
	1000 –მთელი გასახლების პერიოდში

ცხრილი 9.5

კრიტერიუმები, რომელთა საფუძველზე მიღებული უნდა იქნეს გადაწყვეტილება

დაბინძურებული საკვები პროდუქტების ხმარების შეზღუდვისათვის ავარიის პირველ

წელს

	რადიონუკლიდების შემცველობა საკვებ პროდუქტებში
რადიონუკლიდები	დოზური კოეფიციენტი ზვ/ბკ	ა დონე კბკ/კგ	დოზური კოეფიციენტი ზვ/ბკ	ბ დონე კბკ/კგ
იოდი-131, ცეზიუმი-134, -137	10^-8	1	3·10^-8	3
სტრონციუმი-90	10^-7	0,1	3·10^-7	0,3
ამერიციუმი-241, პლუტონიუმი-239	10^-6	0,01	3·10^-7	0,03
პლუტონიუმი-238	–	–	3·10^-7	0,03

ცხრილი 9.6

ბავშვთა საკვები

რადიონუკლიდები	რადიონუკლიდების შემცველობა საკვებ პროდუქტებში
რადიონუკლიდები	დოზური კოეფიციენტი ზვ/ბკ	ა დონე კბკ/კგ	დოზური კოეფიციენტი ზვ/ბკ	ბ დონე კბკ/კგ
ცეზიუმი-134, ცეზიუმი-137	10^-8	1	10^-8	1
იოდი-131, სტრონციუმი-90	10^-7	0,1	10^-7	0,1
რუთენიუმი-106	–	–	10^-7	0,1
ამერიციუმი-241, პლუტონიუმი-239	10^-5	0,001	10^-6	0,01
პლუტონიუმი-238	–	–	10^-6	0,01

– თუ დაცვითი ღონისძიებებით აცილებული დასხივება არ აღემატება ა დონეს, არ არის აუცილებელი იმ ღონისძიებათა გატარება, რომლებიც არღვევს მოსახლეობის ცხოვრების ნორმალურ პირობებს და ტერიტორიის სამეურნეო და სოციალურ ფუნქციონირებას.

– თუ დაცვითი ღონისძიებებით აცილებული დასხივება აღემატება ა დონეს, მაგრამ არ აღწევს ბ დონეს, დაცვის ღონისძიებათა ხასიათის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება დასაბუთებისა და ოპტიმიზაციის პრინციპების, კონკრეტული მდგომარეობისა და ადგილობრივი პირობების გათვალისწინებით.

– თუ დაცვითი ღონისძიებების გატარების მიუხედავად დასხივება მაინც აღწევს და აღემატება ბ დონეს, საჭიროა ყველა ღონისძიების გატარება, მათ შორის ისეთებისაც, რომლებიც არღვევენ მოსახლეობის ცხოვრების ნორმალურ პირობებს და ტერიტორიის სამეურნეო და სოციალურ ფუნქციონირებას.

9.11 რადიაციული ავარიის მოგვიანებით სტადიაზე, როცა გაბინძურებულია დიდი ტერიტორია ხანგრძლივი სიცოცხლის მქონე რადიონუკლიდებით, გადაწყვეტილება დაცვითი ღონისძიებების შესახებ მიიღება ჩამოყალიბებული რადიაციული მდგომარეობისა და კონკრეტული სოციალ ურ- ეკონომიკური პირობების გათვალისწინებით. სხვადასხვაგვარი ვარიანტები მოყვანილია დანართში დ-9.

9.12 ისეთი ავარიების დროს, რომელსაც თან სდევს უპირატესად ურანის, პლუტონიუმისა და ტრანსურანული სხვა ელემენტების დისპერგირება, გადაწყვეტილება მისაღები კრიტერიუმებისა და შეზღუდვის დონეების შესახებ დგინდება სპეციალური ნორმატიული დოკუმენტებით.

10. ნორმების შესრულების კონტროლის მოთხოვნები

10.1 რადიაციული კონტროლი, რადიაციულად საშიში ობიექტების პროექტირებიდან დაწყებული, უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მნიშვნელოვანი ნაწილია. მისი მიზანია რადიაციული უსაფრთხოებისა და ნორმატივების მოთხოვნების დაცვის განსაზღვრა, ნორმალური მუშაობის დროს დაწესებული ძირითადი დოზური ზღვრების და დასაშვები დონეების გადაუჭარბებლობა. სისტემატური რადიაციული კონტროლი უზრუნველყოფს რადიაციული ავარიის ადგილისა და შენობების რადიონუკლიდებით დაბინძურების, აგრეთვე გაზრდილი რადიაციული ფონის, ტერიტორიების და შენობების დაცვის ოპტიმიზაციისა და ჩარევის გადაწყვეტილების მისაღებად აუცილებელ ინფორმაციას. რადიაციული კონტროლი ხორციელდება მაიონებელი გამოსხივების ყველა წყაროზე, გარდა 1.8 პუნქტში მოცემულისა.

10.2 რადიაციულ კონტროლს ექვემდებარება:

– წყაროების, ატმოსფეროში გამონაყოფების, თხევადი და მყარი გადანაყრების რადიაციული მახასიათებლები;

– სამუშაო ადგილებზე და გარემოში ტექნოლოგიური პროცესებით შექმნილი რადიაციული ფაქტორები;

– რადიაციული ფაქტორები დაბინძურებულ ტერიტორიებზე და შენობებში, სადაც მომატებულია რადიაციული ფონი;

– პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივების დონეები;

– სამედიცინო დასხივების წყაროები;

– ბუნებრივი წყაროები.

10.3 ძირითადი საკონტროლო პარამეტრებია:

– წლიური ეფექტური დოზა; წლიური ეკვივალენტური დოზა (ცხრ. 5.1);

– რადიონუკლიდების ორგანიზმში ჩართვა და მათი რაოდენობა ორგანიზმში მათი ჩართვის შესაფასებლად;

– ჰაერში, წყალში, კვების პროდუქტებში, საშენ მასალებში და სხვ. რადიონუკლიდების მოცულობითი და ხვედრითი აქტივობები;

– კანის, ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის, სამუშაო ზედაპირების რადიოაქტიური დაბინძურება;

– გარეგანი დასხივების დოზა და დოზის სიმძლავრე;

– ნაწილაკებისა და ფოტონების ნაკადთა სიმკვრივე;

10.4 10.3 პ უნქტში აღნიშნული ყველა საკონტროლო პარამეტრის ოპერატიული კონტროლისათვის დაწესებულების ადმინისტრაცია სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოებთან შეთანხმებით ადგენს საკონტროლო დონეებს. ამ დონეების რიცხობრივი მაჩვენებელი დგება ისე, რომ გარანტირებული იყოს ძირითადი დოზური ზღვრების გადაუჭარბებლობა და დასხივების დონის რაც შეიძლება დაბალ მაჩვენებლამდე შემცირების პრინციპის რეალიზაცია.

ამასთანავე, გასათვალისწინებელია ყველა რადიაციული და არარადიაციული ფაქტორების ზემოქმედება ყველა წყაროდან, რომლებიც კონტროლს ექვემდებარებიან, გაზომვის შესაძლო შეცდომა, დაცვის (უსაფრთხოების) მიღწეული დონე, მისი შემდგომი შემცირების შესაძლებლობა, ოპტიმიზაციის პრინციპების მოთხოვნილებათა გათვალისწინებით. საკონტროლო დონეების გადაჭარბების აღმოჩენა მისი მიზეზების ძიების საფუძველია.

10.5 წარმოების ადმინისტრაციას, ადგილობრივი პირობების გათვალისწინებით, შეუძლია შემოიტანოს დამატებითი საკონტროლო პარამეტრების უფრო მკაცრი რიცხობრივი მნიშვნელობები.

10.6 ნორმების მოთხოვნათა ნებისმიერი დარღვევის შემთხვევაში ადმინისტრაცია ვალდებულია:

– დაუყოვნებლივ ჩაატაროს ამ დარღვევების მიზეზების, პირობებისა და შედეგების გამოკვლევა;

– მიიღოს ღონისძიებები იმ პირობების ნორმალიზაციისათვის, რომლებმაც გამოიწვი ა დარღვევები და მისი განმეორების აღკვეთისათვის;

– დაუყოვნებლივ შეატყობინოს ზედამხედველობის ორგანოებს და ზემდგომ ინსტანციებს დარღვევის მიზეზები და მისი აღკვეთის ღონისძიებები. ამ მოთხოვნების შეუსრულებლობის შემთხვევაში ზედამხედველობის ორგანო კრძალავს დაწესებულების მუშაობას დადგენილი წესით, ხოლო წინასწარგანზრახული ქმედების (ან უმოქმედობის) შემთხვევაში, რომლებმაც გამოიწვია დარღვევა, დამნაშავეებს წარედგინებათ ადმინისტრაციული, დისციპლინური ან სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა.

10.7 ნორმების შესრულებაზე სახელმწიფო ზედამხედველობას ახორციელებ ს სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოები და დაწესებულებები და მთავრობის მიერ უფლებამოსილი სხვა სამინისტროები და უწყებები მოქმედ ნორმატიულ აქტებთან შესაბამისად.

10.8 ნორმალური მუშაობის დროს ნორმების შესრულების კონტროლი თვით დაწესებულებაში ეკისრება დაწესებულების ადმინისტრაციას, საკუთრების ფორმის განურჩევლად.

სამედიცინო დასხივების კონტროლს აწარმოებს სამკურნალო დაწესებულების ადმინისტრაცია, ხოლო ბუნებრივ წყაროებზე – ტერიტორიის ადმინისტრაცია.

ლოკალური ავარიის დროს, რომელიც დაკავშირებული არ არის მოსახლეობის დასხივებასთან, მისი განვითარების კონტროლს, დაწესებულების პერსონალისა და საავარიო ბრიგადების დაცვას ახორციელებს წარმოების ადმინისტრაცია, თუ სხვა მითითებები არ იქნება სახელმწიფო ზედამხედველობის ორგანოებიდან.

ავარიების დროს, რომლებიც დაკავშირებულია მოსახლეობის დასხივებასთან, კონტროლს ახორციელებ ს ადგილობრივი ხელისუფლების და სახელმწიფო ზედამხედველობის ორგანოები, დაწესებულების ძალებისა და საშუალებების გამოყენებით.

11. დასაშვები დონეების რიცხობრივი მნიშვნელობები

11.1 დასხივებად პირთა ყველა კატეგორიისთვის დასაშვები დონეების რიცხობრივი მაჩვენებლები მოცემული გზით დასხივებისას განსაზღვრულია იმგვარად, რომ მარტო ამ ერთი ფაქტორის დასხივებით ასეთი დონით მოქმედებისას ერთი წლის განმავლობაში დაგროვილი დოზის სიდიდე უდრის 5.1 ცხ რილ ში მოცემულ შესაბამის წლიურ დოზურ ზღვარს.

11.2 დასაშვები დონეების რიცხობრივი მაჩვენებლები დასხივების ყველა გზისათვის სტანდარტული პირობებისათვისაა განსაზღვრული. იგი ხასიათდება ჰაერის მოცემული მოცულობით V და წყლის (საკვების) მასით M, რომლებითაც რადიონუკლიდი ირთვება ორგანიზმში კალენდარული წლის განმავლობაში; t დასხივების დროით კალენდარული წლის განმავლობაში და მაიონებელი გამოსხივების ნაწილაკებით გარეგანი დასხივების გეომეტრიით.

პერსონალისთვის დადგენილია სტანდარტული პარამეტრების შემდეგი მნიშვნელობები: V_პერს = 2,4·10³მ³ წელიწადში; t_პერს= 1700 სთ = 1·10⁵წ = 6,1·10⁶წმ; M_პერს= 0.

მოსახლეობისათვის დადგენილია სტანდარტული პარამეტრების შემდეგი მნიშვნელობები: t_{მოსახ.}= 8800 სთ; M_{მოსახ.}= 730 კგ წელიწადში. ჩასუნთქული ჰაერის მოცულობა დგინდება ასაკის მიხედვით:

ცხრილი 11.1

წლოვანება, წელი

1 წლამდე

1-2

2-7

7-12

12-17

მოზრდილები

(17 წელზე მეტი)

V, ათასი მ³ წელიწადში

1,0

1,9

3,2

5,2

7,3

8,1

11.3 ორგანიზმში რადიონუკლიდების სასუნთქი გზებით მოხვედრისას, მათი ქიმიური ნაერთები დაყოფილია სამ ინჰალაციურ ტიპად ფილტვებიდან სისხლში გადასვლის სისწრაფის მიზედვით:

– ტიპი „ნ“ (ნელი) – ფილტვებში ამ ნივთიერებების გახსნისას რადიონუკლიდის კომპონენტის გადასვლა ნელია, სიჩქარით 0,0001 დღე^-1;

– ტიპი „შ” (შუალედური) – აქტივობის ძირითადი ნაწილი ფილტვებიდან სისხლში გადადის შუალედური სიჩქარით – 0,005 დღე^-1;

– ტიპი „ს” (სწრაფი) – ძირითადი აქტივობა ფილტვებიდან სისხლში გადადის სწრაფად, სიჩქარით 100 დღე^-1;

– ზოგიერთი რადიონუკლიდის სასუნთქი გზებით აირის სახით ჩართვის ნორმირებისათვის ელემენტთა შენაერთების აირებისა და ორთქლისათვის გამოყოფილია ტიპი „ა” (ა₁ – ა₃).

ინჰალაციის დროს ელემენტების ნაერთების განაწილება კლასებად მოცემულია დ-4 დანართში. ინერტული აირები ცხრილში არაა წარმოდგენილი, ვინაიდან ისინი გარედან დამსხივებლებია.

11.4 დ-1, დ-2 და დ-3 დანართებში მოცემული დოზური კოეფიციენტების რიცხობრივი მნიშვნელობები, აგრეთვე წჩზ_პერს., წჩზ_{მოსახ}., დმა_პერს. და დმა_{მოსახ}. ჰაერისათვის გაანგარიშებულია ლოგარითმულად ნორმალურად განაწილებულ ნაწილაკთა აეროზოლისათვის აქტივობის მიხედვით, 1 და 5 მკმ მედიანური აეროდინამიკური დიამეტრით და სტანდარტული გეომეტრიული გადახრით, რომელიც უდრის 2,5. გაანგარიშებისას გამოყენებულია სასუნთქი ორგანოების მოდელი, რეკომენდებული რადიოლოგიური დაცვის საერთაშორისო კომისიის 66 პუბლიკაციით.

11.5 დ-1 დანართში მოცემულია ინჰალაციური გზით მოხვედრილ რადიონუკლიდთა რეზორბციის კოეფიციენტები, სხვადასხვა დისპერსიის აეროზოლების დოზური კოეფიციენტების მნიშვნელობები პერსონალისთვის რადიონუკლიდების ჩასუნთქული ჰაერით მოხვედრისას, დასაშვები წლიური ჩართვა წჩზ_პერს. და დასაშვები საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობა დმა_პერს.

დ-1 დანართში არ შედის ინერტული აირები, ვინაიდან ისინი გარეგანი დასხივების წყაროებია, აგრეთვე რადონის იზოტოპები მისი დაშლის პროდუქტებითურთ (იხ. განყოფ. 5 და 7).

ჩანაწერი 1,6-12 ნიშნავს 1,6·10^-12, ხოლო 1,6+12 – 1,6·10⁺¹².

11.6 თუ მოცემული რადიონუკლიდის ქიმიური ფორმა უცნობია, მაშინ გამოყენებულ უნდა იქნეს დ-1 დანართში მოცემული წჩზპერს. და დმაპერს. ყველაზე მცირე მაჩვენებელი და შესაბამისად დოზური კოეფიციენტის ყველაზე დიდი მნიშვნელობა.

11.7 დ-2 დანართში მოცემულია რადიონუკლიდების ჩასუნთქული ჰაერით მოხვედრისას მათი რეზორბციის კოეფიციენტები, დოზური კოეფიციენტის მნიშვნელობები მოსახლეობის სხვადასხვა ასაკისათვის, წლიური ჩართვის ზღვარი წჩზ_{მოსახ}. და დასაშვები საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობა დმა_{მოსახ}. იმ ასაკოვანი ჯგუფისათვის, რომელშიც ეს აქტივობა უმცირესია (მოსახლეობის კრიზისული ჯგუფი).

11.8 დ-3 დანართში მოცემულია რადიონუკლიდების წყლისა და საკვებით მოხვედრისას მათი რეზორბციის კოეფიციენტები, დოზური კოეფიციენტების მნიშვნელობები მოსახლეობის სხვადასხვა ასაკისათვის, წლიური ჩართვის ზღვარი წჩზ_{მოსახ}. და დასაშვები საშუალო წლიური ხვედრითი აქტივობა დხა_{მოსახ}. იმ ასაკოვანი ჯგუფისთვის, რომელში დხა უმცირესია (მოსახლეობის კრიზისული ჯგუფი). 1 წლამდე ასაკის ბავშვები უგულვებელყოფილია, ვინაიდან ისინი ძირითადად იკვებებიან დედის რძით. დხა მაჩვენებლები სასმელი წყლისათვის გაანგარიშებულია პ. 8.3.6 მიხედვით და წარმოადგენენ ჩარევის დონეს (ჩდ). რაც შეეხება საკვებ პროდუქტებს, მათი ჩდ არაა მოყვანილი და იგი ცალკე უნდა იქნეს გაანგარიშებული შინაგანი და გარეგანი დასხივების ადგილობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით (პ. 8.2.4), ძირითადი დოზური ზღვრებისა (ცხრილი 5.1) და ავარიული დასხივების კრიტერიუმების (ცხრილები 9.3, 9.4) გადაუჭარბებლობით.

11.9 11.1 ცხრილში წარმოდგენილია ტექნოგენური წყაროებით მთელი სხეულის გარეგანი დასხივებისას დოზის სიმძლავრის გაზრდის დასაშვები დონეების (დდს) რიცხობრივი მნიშვნელობები შენობაში და ტერიტორიაზე (სტანდარტულ პირობებში).

11.10 11.2 ცხრილში მოცემულია სამუშაო ზედაპირების, კანის, სპეცტანსაცმლის, პერსონალის ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების რადიოაქტიური დაბინძურების დასაშვები მნიშვნელობები. კანის, სპეცტანსაცმლის, სპეცფეხსაცმლის, ინდივიდუალური დაცვის საშუალებებისათვის ნორმირებულია α – აქტიური რადიონუკლიდებით საერთო (მოსაშორებადი და არამოსაშორებადი) რადიოაქტიური დაბინძურება. ყველა სხვა შემთხვევაში ნორმირდება მოსაშორებელი დაბინძურება.

კანის საერთო რადიოაქტიური დაბინძურების დონეები განსაზღვრულია რადიონუკლიდის ნაწილის კანსა და ორგანიზმში შეღწევის გათვალისწინებით. გათვლები ჩატარებულია იმ ვარაუდით, რომ დაბინძურების საერთო ფართობი არ აღემატებოდეს 300 სმ².

ცალკეულებს მიეკუთვნება ალფა-აქტიური ნუკლიდები, რომელთა საშუალო წლიური დასაშვები მოცულობითი აქტივობა სამუშაო შენობის ჰაერში – დმა<0,0003 ბკ/ლ.

კანის, სპეცთეთრეულისა და ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების სახისმიერი ნაწილის შიგა ზედაპირის დასაშვები დაბინძურების დონე Sr-90 + I-90-ით 5-ჯერ ნაკლებია: 40 ნაწილაკი/(წთ·სმ²). კანის დაბინძურება ტრიტიუმით არაა ნორმირებული, ვინაიდან მისი კონტროლი ხდება სამუშაო შენობის ჰაერსა და ორგანიზმში.

11.11 ცხრილებში 11.3 – 11.9 მოცემულია ნაწილაკთა ნაკადის სიმკვრივის დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები პერსონალისთვის მთელი სხეულის, კანის და თვალის ბროლის დასხივებისას მონოენერგეტიკული ელექტრონებით (ცხრ. 11.3, 11.4), ბეტა ნაწილაკებით (ცხრ. 11.5), მონოენერგეტიკული ფოტონებით (ცხრ. 11.6 – 11.8) და მონოენერგეტიკული ნეიტრონებით (ცხრ. 11.9). ნაწილაკების ნაკადთა დასაშვები სიმძლავრის საშუალწლიური მაჩვენებლები მოცემულია გამოსხივების ენერგიის ფართო დიაპაზონისათვის და დასხივების ორი ყველაზე უფრო ხშირი გეომეტრიისათვის: გამოსხივების იზოტროპული (2 π და 4 π ველისა და სხივის პარალელური კონის სხეულზე წინიდან დაცემისას (წინა – უკანა გეომეტრია).

11.12 დ-4 დანართში მოცემულია ინჰალაციისას ელემენტების ნაერთების ტიპებად განაწილება.

11.13 დ-5 დანართში მოცემულია ხვედრითი აქტივობისა და აქტივობის მინიმალური მნიშვნელობები შენობაში და სამუშაო ადგილებზე, რომელთა გადაჭარბება საჭიროებს სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების ნებართვას.

11.14 დ-6 დანართში მოცემულია სამედიცინო დასხივების საკონტროლო დონეები.

11.15 დ-7 დანართში მოცემულია საკვებ პროდუქტებში რადიონუკლიდების ცეზიუმ-137 და სტრონციუმ-90 შემცველობის დასაშვები დონეები.

11.16 პროდუქტების გარეცხვის, გასუფთავებისა და გადამუშავების პროცესში რადიონუკლიდების რაოდენობა კლებულობს. დ-8 დანართში მოცემულია საკვებ პროდუქტებში რადიონუკლიდების შემცველობის შემცირების კოეფიციენტი (გადამუშავების კოეფიციენტი) RF, რომელიც იანგარიშება რადიონუკლიდების შემცველობით გადამუშავებამდე და მას შემდეგ. შემცირების კოეფიციენტი ანუ გადამუშავების კოეფიციენტი RF არის რადიონუკლიდის აქტივობის წილი, რომელიც რჩება მისი ბუნებრივი დაშლის ან პროდუქტების საკვებად გამოყენებამდე გადამუშავების შემდეგ.

11.17 დ-9 დანართში განხილულია რადიაციულად დაბინძურებულ ტერიტორიაზე ჩარევის კრიტერიუმები.

ცხრილი 11.1

მთელი სხეულის გარეგანი დასხივების დოზის სიმძლავრის დასაშვები დონეები

შენობებში და ტერიტორიაზე, შეპირობებული ტექნოგენური წყაროებით,

მკ გრ/სთ

შენობის დანიშნულება	დოზის სიმძლავრე
შენობები, სადაც მუდმივად იმყოფებიან პირები პერსონალიდან	10
საცხოვრებელი შენობები და ტერიტორიები, სადაც მუდმივად იმყოფებიან პირები მოსახლეობიდან	0,1

ცხრილი 11.2

სამუშაო ზედაპირების, კანის, სპეცტანსაცმლის და ინდივიდუალური

დაცვის საშუალებების ზოგადი რადიოაქტიური დაბინძურების

დასაშვები დონეები, ნაწილაკი/(წუთი სმ²)

დაბინძურების

ობიექტი

ალფა-აქტიური ნუკლიდები

ბეტა-აქტიური

ნუკლიდები

ცალკეული

დანარჩენი

დაუზიანებელი კანი, სპეცთეთრეული, პირსახოცები, ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების შიგა ზედაპირები

200

ძირითადი სპეცტანსაცმელი, დამატებითი ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების შიგა ზედაპირი, სპეცფეხსაცმლის გარეთა ზედაპირი

2000

პერსონალის მუდმივსამყოფელი შენობებისა და მასში განლაგებული დანადგარების ზედაპირი

2000

პერსონალის პერიოდული სამყოფელი შენობებისა და მასში განლაგებული დანადგარების ზედაპირი

200

10000

სანშლუზებში გასახდელი დამატებითი ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების გარეთა ზედაპირი

200

10000

ცხრილი 11.3

ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ელექტრონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისათვის კანის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M eV	ეკვივალენტური დოზა კანში ერთეულ ფლუენსზე, 10^-10 ზვ·სმ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ^-2·წმ^-1
ელექტრონების ენერგია, M eV	იზო ^*	წუ ^*	იზო ^*	წუ ^*
0,07	0,3	2,2	2700	370
0,10	5,7	16,6	140	50
0,20	5,6	8,3	150	100
0,40	4,3	4,6	190	180
0,70	3,7	3,4	220	240
1,00	3,5	3,1	230	260
2,00	3,2	2,8	260	290
4,00	3,2	2,7	260	300
7,00	3,2	2,7	260	300
10,0	3,2	2,7	260	300

იზო ^*– გამოსხივების იზოტროპული (2π) ველი;

წუ ^*– დასხივება პარალელური კონით წინა- უკანა გეომეტრიით.

ცხრილი 11.4

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისათვის თვალის ბროლის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M eV	ეკვივალენტური დოზა თვალის ბროლში ერთეულ ფლუენსზე, 10^-10 ზვ·სმ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ^-2·წმ^-1
ელექტრონების ენერგია, M eV	იზო ^*	წუ ^*	იზო ^*	წუ ^*
0,80	0,08	0,45	3100	540
1,00	0,75	3,0	330	80
1,50	1,9	5,2	130	50
2,00	2,2	4,8	110	50
4,00	2,6	3,3	95	75
7,00	2,9	3,1	85	80
10,0	3,0	3,0	80	80

იზო ^*– გამოსხივების იზოტროპული (2π) ველი;

წუ ^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

ნაწილაკთა ფლუენსი F – შეფარდება dN/dα, სადაც dN – ნაწილაკთა რაოდენობაა, რომელიც ეცემა სფეროს, განივი კვეთით dα:

F = dN/dα, მ^-2

ნაწილაკთა ნაკადის სიმკვრივე n – შეფარდება dN/(dα · dt), სადაც dN ნაწილაკთა რაოდენობაა, რომელიც ეცემა სფეროს, განივი კვეთით dα dt დროის ინტერვალში:

n = dN/(dα · dt) მ^-2·წმ-1

ცხრილი 11.5

ეკვივალენტური დოზისა და ბეტა- ნაწილაკების ნაკადის სიმკვრივის დასაშვები

საშუალწლიური მნიშვნელობები პერსონალისათვის

კანის კონტაქტური დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M eV		ეკვივალენტური დოზა კანში ერთეულ ფლუენსზე, 10^-10 ზვ·სმ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ^-2·წმ^-1
	0,05		1,0		820
	0,07		1,8		450
	0,10		2,6		310
	0,15		3,4		240
	0,20		3,8		215
	0,30		4,3		190
	0,40		4,5		180
	0,50		4,6		180
	0,70		4,8		170
	1,00		5,0		165
	1,50		5,2		160
	2,00		5,3		155

ცხრილი 11.6

ეფექტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ფოტონების ნაკადის სიმკვრივის დასაშვები

საშუალწლიური მნიშვნელობები პერსონალისათვის

მთელი სხეულის გარეგანი დასხივებისას

ფოტონების ენერგია, M eV	ეკვივალენტური დოზა კანში ერთეულ ფლუენსზე, 10^-12 ზვ·სმ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ^-2·წმ^-1		კერმა ჰაერში ერთეულ ფლუენსზე 10^-12 გრ·სმ²
ფოტონების ენერგია, M eV	იზო ^*	წუ ^*	იზო ^*	წუ ^*	კერმა ჰაერში ერთეულ ფლუენსზე 10^-12 გრ·სმ²
1,0-2	0,0201	0,0485	1,63+05	6,77+04	7,43
1,5-2	0,0384	0,125	8,73+04	2,62+04	3,12
2,0-2	0,0608	0,205	5,41+04	1,62+04	1,68
3,0-2	0,103	0,300	3,24+04	1,08+04	0,721
4,0-2	0,140	0,338	2,31+04	9,65+03	0,429
5,0-2	0,165	0,357	1,99+04	9,12+03	0,323
6,0-2	0,186	0,378	1,77+04	8,63+03	0,289
8,0-2	0,230	0,440	1,42+04	7,44+03	0,307
1,0-1	0,278	0,517	1,18+04	6,33+03	0,371
1,5-1	0,419	0,752	7,79+03	4,33+03	0,599
2,0-1	0,581	1,0	5,61+03	3,28+03	0,856
3,0-1	0,916	1,51	3,54+03	2,17+03	1,38
4,0-1	1,26	2,00	2,59+03	1,63+03	1,89
5,0-1	1,61	2,47	2,02+03	1,32+03	2,38
6,0-1	1,94	2,91	1,69+03	1,12+03	2,84
8,0-1	2,59	3,73	1,26+03	8,73+02	3,69
1,0	3,21	4,48	1,01+03	7,33+02	4,47
2,0	5,84	7,49	5,63+02	4,38+02	7,55
4,0	9,97	12,0	3,28+02	2,73+02	12,1
6,0	13,6	16,0	2,38+02	2,05+02	16,1
8,0	17,3	19,9	1,89+02	1,64+02	20,1
10,0	20,8	23,8	1,56+02	1,38+02	24,0

იზო ^*– გამოსხივების იზოტროპული (4π) ველი;

წუ ^*– დასხივება პარალელური კონით წინა- უკანა გეომეტრიით.

კერმა – ნივთიერების ელემენტარულ მოცულობაში მაიონებელი გამოსხივების არაპირდაპირი მოქმედებით წარმოქმნილი ყველა დამუხტული ნაწილაკების საწყისი კინეტიკური ენერგიების ჯამის (dE_k) შეფარდება ნივთიერების dm მასასთან ამ მოცულობაში:

K =

კერმას ერთეულია გრეი (გრ).

კერმა და შთანთქმული დოზა ერთმანეთის ტოლია იმდენად, რამდენადაც მიიღწევა დამუხტული ნაწილაკების წონასწორობა და რამდენადაც შესაძლებელია დამუხრუჭებითი გამოსხივებისა და მეორადი ელექტრონების განარბენ მანძილზე ფოტონთა ნაკადის შესუსტების უგულვებელყოფა.

ცხრილი 11.7

ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ფოტონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისთვის კანის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M eV	ეკვივალენტური დოზა ერთეულ ფლუენსზე, 10^-2 ზვ·სმ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ^-2·წმ^-1
ელექტრონების ენერგია, M eV	იზო ^*	წუ ^*	იზო ^*	წუ ^*
1,0-2	6,17	7,06	1,31+04	1,16+04
2,0-2	1,66	1,76	4,96+04	4,63+04
3,0-2	0,822	0,880	1,00+05	9,25+04
5,0-2	0,462	0,494	1,81+05	1,63+05
1,0-1	0,549	0,575	1,50+05	1,42+05
1,5-1	0,827	0,851	9,74+04	9,74+04
3,0-1	1,79	1,81	4,53+04	4,53+04
4,0-1	2,38	2,38	3,38+04	3,38+04
5,0-1	2,93	2,93	2,80+04	2,80+04
6,0-1	3,44	3,44	2,40+04	2,40+04
8,0-1	4,39	4,39	1,88+04	1,88+04
1,0	5,23	5,23	1,55+04	1,55+04
2,0	8,61	8,61	9,57+03	9,57+03
4,0	13,6	13,6	6,08+03	6,08+03
6,0	17,9	17,9	4,57+03	4,57+03
8,0	22,3	22,3	3,66+03	3,66+03
10,0	26,4	26,4	3,13+03	3,13+03

იზო ^*– გამოსხივების იზოტროპული (2π) ველი;

წუ ^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

ცხრილი 11.8

ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ფოტონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისთვის თვალის ბროლის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M eV	ეკვივალენტური დოზა თვალის ბროლში ერთეულ ფლუენსზე, 10^-12 ზვ·სმ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ^-2·წმ^-1
ელექტრონების ენერგია, M eV	იზო ^*	წუ ^*	იზო ^*	წუ ^*
1,0-2	0,669	2,23	3,66+04	1.08+04
1,5-2	0,749	2,06	3,29+04	1.16+04
2,0-2	0,622	1,53	3,97+04	1,60+04
3,0-2	0,375	0,865	6,55+04	2,85+04
4,0-2	0,275	0,571	9,07+04	4,27+04
5,0-2	0,239	0,459	1,03+05	5,33+04
6,0-2	0,234	0,431	1,06+05	5,67+04
8,0-2	0,264	0,476	9,05+04	5,16+04
1,0-1	0,326	0,568	7,26+04	4,34+04
1,5-1	0,545	0,857	4,59+04	2,88+04
2,0-1	0,762	1,16	3,31+04	2,11+04
3,0-1	1,20	1,77	2,09+04	1,39+04
4,0-1	1,59	2,33	1,54+04	1,06+04
5,0-1	2,00	2,86	1,24+04	8,64+03
6,0-1	2,39	3,32	1,04+04	7,34+03
8,0-1	3,10	4,21	7,90+03	5,87+03
1,0	3,76	4,96	6,53+03	4,91+03
2,0	6,64	7,93	3,68+03	3,09+03
4,0	11,1	12,1	2,20+03	2,00+03
6,0	15,1	15,6	1,62+03	1,57+03
8,0	19,1	19,1	1,29+03	1,29+03
10,0	23,0	22,3	1,06+03	1,10+03

იზო ^*– გამოსხივების იზოტროპული (4π) ველი;

წუ ^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

ცხრილი 11.9

ეფექტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ნეიტრონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისთვის მთელი სხეულის გარეგანი დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M eV	ეფექტური დოზა ერთეულ ფლუენსზე, 10-12 ზვ·სმ ²		ნაკადის საშუალწლიური დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1
ელექტრონების ენერგია, M eV	იზო *	წუ *	იზო *	წუ *
სითბური ნეიტრონები	3,30	7,60	9,90+2	4,30+2
1,0-7	4,13	9,95	7,91+2	3,28+2
1,0-6	5,63	1,38+1	5,80+2	2,37+2
1,0-5	6,44	1,51+1	5,07+2	2,16+2
1,0-4	6,45	1,46+1	5,07+2	2,24+2
1,0-3	6,04	1,42+1	5,41+2	2,30+2
1,0-2	7,70	1,83+1	4,24+2	1,79+2
2,0-2	1,02+1	2,38+1	3,20+2	1,37+2
5,0-2	1,73+1	2,85+1	1,89+2	8,49+1
1,0-1	2,72+1	5,98+1	1,20+2	5,46+1
2,0-1	4,24+1	9,90+1	7,71+1	3,30+1
5,0-1	7,50+1	1,88+2	4,36+1	1,74+1
1,0	1,16+2	2,82+2	2,82+1	1,16+1
1,2	1,30+2	3,10+2	2,51+1	1,05+1
2,0	1,78+2	3,83+2	1,84+1	8,53
3,0	2,20+2	4,32+2	1,49+1	7,56
4,0	2,50+2	4,58+2	1,31+1	7,13
5,0	2,72+2	4,74+2	1,20+1	6,89
6,0	2,82+2	4,83+2	1,16+1	6,76
7,0	2,90+2	4,90+2	1,13+1	6,67
8,0	2,97+2	4,94+2	1,10+1	6,61
10	3,09+2	4,99+2	1,06+1	6,55
14	3,33+2	4,96+2	9,81	6,59
20	3,43+2	4,80+2	9,52	6,81

იზო ^*– გამოსხივების იზოტროპული (4π) ველი;

წუ ^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

2. 03/01/2014 - საქართველოს მთავრობის დადგენილება - 28 - ვებგვერდი, 13/01/2014 1. 17/01/2012 - საქართველოს მინისტრის ბრძანება - 01-3/ნ - ვებგვერდი, 18/01/2012

დოკუმენტის ცვლილებები

მიღების თარიღი : 03/01/2014 გამოქ. თარიღი : 13/01/2014 დოკუმენტის ნომერი : 28

მიღების თარიღი : 17/01/2012 გამოქ. თარიღი : 18/01/2012 დოკუმენტის ნომერი : 01-3/ნ

უზენაესი სასამართლოს განმარტებები

ბმულები

რჩეული დოკუმენტები

“საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ”

სახელმწიფო სარეგისტრაციო კოდი 470.230.000.11.119.004.711

საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის

ბრძანება №132/ნ

2001 წლის 26 მარტი

ქ. თბილისი

3. ჯანდაცვის მართვის ცენტრმა (ო. ვასაძე) უზრუნველყოს „რუნ – 2000”-ის ტირაჟირება.

4. ბრძანება გამოქვეყნდეს პრესაში.

ა. ჯორბენაძე

რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000)

ჰიგიენური ნორმატივები

ჰნ 2.6.1. 001-00

1. რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების გამოყენების სფერო

1.4 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებმა (შემდგომში _ რუნ ან ნორმები) უნდა უზრუნველყოს მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედებით გამოწვეული რისკისაგან დაცვის ბაზისური მოთხოვნები. იგი ეხება მხოლოდ ადამიანის დაცვას, თუმცა შესაძლებელია, რომ უზრუნველყოფდეს აგრეთვე სხვა ბიოლოგიური სახეობების დაცვასაც. ნორმები ეხება გამა-, რენტგენის, აგრეთვე ალფა-, ბეტა- და სხვა დამუხტულ ან ელექტრონეიტრალურ მაიონებელ ნაწილაკებს. არამაიონებელი გამოსხივება არ იგულისხმება.

1.5 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000) გამოიყენება ადამიანის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად ბუნებრივი თუ ხელოვნური წარმოშობის მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედების ყველა პირობებში:
ა) მოსახლეობის დასხივება მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებით;
ბ) მოსახლეობის დასხივება ტექნოგენურად გაზრდილი რადიაციული ფონით;
გ) პერსონალის დასხივება ტექნოგენური წყაროების ექსპლუატაციის შემთხვევაში;
დ) მოსახლეობის სამედიცინო დასხივება;
ე) პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივება რადიაციული ავარიის დროს.
1.6 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებით (რუნ-2000) დაწესებული მოთხოვნები და ნორმატივები დაქვემდებარებისა და საკუთრების განურჩევლად სავალდებულოა ყველა იურიდიული პირისათვის, რომელთა საქმიანობამ შეიძლება გამოიწვიოს ადამიანთა დასხივება. იგი სავალდებულოა აგრეთვე საქართველოს ადმინისტრაციული სუბიექტების, ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოებისა და მოქალაქეებისათვის.
1.7 წარმოდგენილი ნორმები ძირითადი დოკუმენტია, რომელიც რეგლამენტაციას უწევს საქართველოს კანონში „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ” გათვალისწინებულ მოთხოვნებს მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ ძირითადი დოზური ზღვრების, მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედების დასაშვები დონეებისა და ადამიანის დასხივების შეზღუდვის სხვა მოთხოვნების სახით. კერძო ნორმატივები და მეთოდური დოკუმენტები არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს რადიაციული უსაფრთხოების ნორმებს.
1.8 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000) არ ვრცელდება მაიონებელი გამოსხივების წყაროებზე, თუ მათი გამოყენების ნებისმიერ პირობებში ინდივიდუალური წლიური ეფექტური დოზა არ აღემატება 10 მკზვ, კოლექტიური დოზა – 1 ადამიანი x
ზვ (ან თუ აღემატება, მაგრამ ოპტიმიზაციის პრინციპის შესაბამისად, კოლექტიური დოზის შემცირება მიზანშეუწონელია), ინდივიდუალური წლიური ეკვივალენტური დოზა კანში არის არა უმეტეს 50 მზვ და თვალის ბროლში – არა უმეტეს 15 მზვ. რუნ-2000 არ ვრცელდება აგრეთვე დედამიწის ზედაპირზე არსებულ კოსმოსურ გამოსხივებაზე და აგრეთვე დასხივებაზე, რომელიც წარმოიქმნება ადამიანის ორგანიზმში არსებული კალიუმ-40-ით, რომელზეც ზემოქმედება პრაქტიკულად შეუძლებელია.

1.9 რეგლამენტაციისაგან ავტომატურად თავისუფლდება შემდეგი წყაროები:
ა) გამოსხივების გენერატორები, იმ პირობით, თუ:
– არსებობს სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის თანხმობა რადიაციული კონტროლის გარეშე მათ გამოყენებაზე;

– ეკვივალენტური დოზის სიმძლავრე ნებისმიერ წერტილში აპარატურის ზედაპირიდან 0,1 მ დაშორებით ნორმალური ექსპლუატაციის შემთხვევაში არ აღემატება 1,0 მკზვ/სთ-ს;

ბ) გამოსხივების გენერატორები, რომელთა გამოსხივების მაქსიმალური ენერგია არ აღემატება 5 კევ-ს;
გ) რადიოაქტიური ნივთიერებები, რომელთა ხვედრითი ან ჯამური აქტივობა ნაკლებია, ვიდრე დ-5 დანართში აღნიშნული.
2. ნორმატიული დამოწმებები
2.1 რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები (რუნ-2000) წარმოადგენს რადიაციულ დაცვასა და უსაფრთხოებაში, აგრეთვე სხვა მომიჯნავე სფეროში დღეისათვის დაგროვილი ცოდნის დონეს;

2.2 წარმოდგენილი ნორმები ეყრდნობა საქართველოს კანონებს: „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ (1997 წლის 10 დეკემბერი), „ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების შესახებ” (1998 წლის 30 ოქტომბერი), გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სასურსათო და სასოფლო-სამეურნეო ორგანიზაციის, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის, ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს, ჯანდაცვის პანამერიკული ორგანიზაციისა და მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მიერ ერთობლივად მიღებულ მაიონებელი გამოსხივებისაგან დაცვისა და გამოსხივების უსაფრთხოების საერთაშორისო ნორმებს;
2.3 ნორმებში გათვალისწინებულია იმ ქვეყანათა კანონმდებლობები, რომლებსაც მოსახლეობის რადიაციული დაცვის საკმაოდ დიდი პრაქტიკული გამოცდილება აქვთ (რუსეთი, ბელარუსი).
3. ტერმინები და განმარტებები
3.1 ალფა-გამოსხივება (α
-გამოსხივება) – ალფა ნაწილაკებისაგან (ჰელიუმის ბირთვები) შემდგარი მაიონებელი გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება ბირთვული გარდაქმნების შედეგად. ნაწილაკები დადებითადაა დამუხტული.

3.2 აქტივობა – რადიოაქტივობის საზომი ძირითადი ფიზიკური სიდიდე. განსაზღვრულ ენერგეტიკულ მდგომარეობაში მყოფი რადიონუკლიდების განსაზღვრული რაოდენობისათვის მოცემული დროის მომენტში აქტივობა A გამოიხატება შემდეგი სახით:

A =               , სადაც
dN – მოცემული ენერგეტიკული დონის მქონე სპონტანური ბირთვული გარდაქმნების მოსალოდნელი რიცხვია დროის dt ინტერვალში. Si-სისტემაში აქტივობის საზომი ერთეულია ბეკერელი (ბკ) – 1 ბირთვული გარდაქმნა 1 წამში.

3.3 აქტივობა ხვედრითი (მოცულობითი)– რადიოაქტიური ნივთიერების აქტივობა, გამოსახული წონით (მოცულობით) ერთეულში (ბკ/კგ ან ბკ/ლ შესაბამისად).

3.4 ბეტა-გამოსხივება (β -გამოსხივება) – ელექტრონული (β
-) ან პოზიტრონული (β

+) კორპუსკულური მაიონებელი გამოსხივება უწყვეტი ენერგეტიკული სპექტრით, რომელიც წარმოიქმნება ბირთვული გარდაქმნების შედეგად.

3.5 ბუნებრივი გამოსხივების წყაროები – ბუნებრივი წარმოშობის გამოსხივების წყაროები (მათ შორის კოსმოსური გამოსხივება, მიწიერი გამოსხივების წყაროები: ნიადაგი, ატმოსფერო, წყალი, ცხოველები, მცენარეები და სხვ.).

3.6 გამა-გამოსხივება (γ
-გამოსხივება) – ფოტონური, ელექტრომაგნიტური მაიონებელი გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება ბირთვული გარდაქმნების შედეგად ბირთვში დაგროვილი ჭარბი ენერგიის გამოსხივებით ან ნაწილაკების ანიჰილაციით. სხივები ელეტრონეიტრალურია.

3.7 დასაშვები გამონაფრქვევი რადიოაქტიური ნივთიერებების – დაწესებულებებისათვის დადგენილი რადიონუკლიდების აქტივობის საკონტროლო დონე, რომელიც გამოიყოფა კალენდარული წლის განმავლობაში ატმოსფერულ ჰაერში სავენტილაციო სისტემით.

3.8. დასაშვები გამონაყოფი რადიოაქტიური ნივთიერებების – დაწესებულებებისათვის დადგენილი რადიონუკლიდების აქტივობის საკონტროლო დონე, რომელიც გამოიყოფა გარემოში გარე სამყაროში ჩამდინარე წყლებთან ერთად კალენდარული წლის განმავლობაში.

3.9 დასხივება – ადამიანზე მაიონებელი გამოსხივების მოქმედება, რომელიც შეიძლება იყოს გარეგანი დამსხივებელი წყაროებიდან, რომლებიც იმყოფებიან ადამიანის სხეულის გარეთ ღია ან დახურული წყაროს სახით, ან შინაგანი დამსხივებელი წყაროებიდან ღია ან დახურული წყაროს სახით, რომლებიც მოხვდნენ ორგანიზმის შიგნით. გარეგანი დასხივება დახურული ან ღია წყაროთი თვისებრივად არ განსხვავდება. შინაგანი დასხივება ღია ან დახურული წყაროთი თვისებრივად განსხვავებულია: დახურული წყაროთი შინაგანი დასხივება მართვადია. ღია წყაროთი შინაგანი დასხივების დროს რადიონუკლიდი ჩართულია ორგანიზმის ნივთიერებათა ცვლაში და მისი მართვა პრაქტიკულად ძალიან რთულია.

3.10 დასხივება ავარიული – დასხივება, რომელიც წარმოიქმნება ავარიის შედეგად.

3.11 დასხივება ბუნებრივი – გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებით შეპირობებული დასხივების სახეობა.

3.12 დასხივება პოტენციური – დასხივება, რომელიც შეიძლება წარმოიქმნას რადიაციული ავარიის შედეგად.
3.13 დასხივება პროფესიული – ტექნოგენურ წყაროებთან მუშაობის შედეგად მაიონებელი გამოსხივების მოქმედება მომუშავეებზე (პერსონალი).

3.14 დასხივება სამედიცინო ანუ პაციენტის დასხივება – დასხივება მოსახლეობის სამედიცინო გამოკვლევების ან მკურნალობის მიზნით.

3.15 დასხივების დეტერმინირებული ეფექტები – დასხივების ბიოლოგიური ეფექტები, რომელთა განვითარებისათვის საჭიროა დოზის გარკვეული ზღვარი, რომლის ზემოთ ეფექტის სიმძიმე დამოკიდებულია დოზაზე.

3.16 დასხივების სტოქასტიკური ეფექტები – დასხივების მავნე ბიოლოგიური ეფექტები, რომელთა განვითარებისათვის დოზის ზღვარი არ არსებობს. მიღებულია, რომ ამ ეფექტების განვითარების ალბათობა დოზის პროპორციულია, ხოლო მათი გამოხატულების სიმძიმე არ არის დამოკიდებული დოზაზე.

3.17 დეზაქტივაცია – რაიმე ზედაპირიდან ან გარემოდან, მათ შორის ადამიანის ორგანიზმიდან, რადიოაქტიური ნივთიერებების მოშორება.

3.18 დოზა – შთანთქმული დოზა, დოზა ორგანოზე, ეკვივალენტური დოზა, ეფექტური დოზა, მოსალოდნელი ეკვივალენტური დოზა ან მოსალოდნელი ეფექტური დოზა კონტექსტთან დაკავშირებით. განმსაზღვრელი ზედსართავის უგულებელყოფა დასაშვებია, თუ ის საჭირო არ არის.

3.19 დოზა ეფექტური – შორეული შედეგების განვითარების რისკის საზომი სიდიდე, რომელიც გამოიყენება ადამიანის მთელი სხეულის ან მისი ცალკეული ნაწილების დასხივებისას, მათი რადიომგრძნობელობის გათვალისწინებით. იგი წარმოადგენს ორგანოთა ეკვივალენტური დოზებისა – HT,R – და სათანადო წილობრივი კოეფიციენტების ნამრავლთა ჯამს:

T

HrT – ეკვივალენტური დოზაა T ქსოვილში r დროის განმავლობაში, ხოლო WT – T ქსოვილის წილობრივი კოეფიციენტი.

ეფექტური დოზის საზომი ერთეულია ჯოული·კგ-1, რომელსაც ეწოდება ზივერტი (ზვ).

3.20 დოზა ეფექტური კოლექტიური – სიდიდე, რომელიც განსაზღვრავს გამოსხივების სრულ ზემოქმედებას ადამიანთა ჯგუფზე, განისაზღვრება ფორმულით:

i

R

HT = ∑ WR · DT,R

ეკვივალენტური დოზის განზომილებაა ჯოული·კგ
-1
და ეწოდება ზივერტი (ზვ).
3.22 დოზა ეკვივალენტური ან ეფექტური მოსალოდნელი – დოზა რადიოაქტიური ნივთიერებების ორგანიზმში მოხვედრის

t0 – მოხვედრის მომენტია, HT(t) – T ორგანოზე ან ქსოვილზე ეფექტური ან ეკვივალენტური დოზის სიმძლავრეა t დროისათვის. თუ t განსაზღვრული არ არის, მაშინ იგი მოზრდილებისათვის უნდა მივიჩნიოთ როგორც 50 წელი და ბავშვებისათვის – 70 წელი.

3.23. დოზა ორგანოზე – საშუალო დოზა ადამიანის ორგანიზმის განსაზღვრულ ქსოვილში ან ორგანოში:

mT

DT = (1/m T) ∑ D dm ,
სადაც
mT –
ქსოვილის ან ორგანოს მასაა,
ხოლო D – dm
მასის ელემენტში შთანთქმული დოზა.
__

de

dm

3.24 დოზა შთანთქმული – ფუნდამენტური დოზიმეტრიული სიდიდე, რომელიც გამოისახება როგორც
D =          , სადაც
__

D –
შთანთქმული დოზაა, de – ელემენტარულ მოცულობაში მყოფი ნივთიერებისადმი მაიონებელი გამოსხივების მიერ გადაცემული საშუალო ენერგია, dm – ნივთიერების მასა ამ ელემენტარულ მოცულობაში. ენერგია შეიძლება გასაშუალდეს ნებისმიერი განსაზღვრული მოცულობისათვის. ასეთ შემთხვევაში საშუალო დოზა გაუტოლდება მოცულობისათვის გადაცემული სრული ენერგიის შეფარდებას ამ მოცულობის მასასთან. Si- სისტემაში შთანთქმული დოზის განზომილებაა ჯოული გაყოფილი კილოგრამზე ( ჯოული/
კგ)
და ეწოდება გრეი ( გრ).
3.25 დოზისა და აქტივობის არასისტემური ერთეულები – გამოსხივების დოზისა და რადიონუკლიდების აქტივობის სისტემური ერთეულების – გრეი, ზივერტი და ბეკერელი – შესაბამისი არასისტემური ერთეულებია – რადი, ბერი, კიური. დამოკიდებულება მათ შორის შემდეგია: 1
რადი = 10-2
გრეის ( გრ), 1
ბერი = 10-2
ზივერტს ( ზვ), 1 კიური (
კი) = 3,7 · 1010
ბეკერელს ( ბკ), 1
ბკ = 2,7 · 10-11

კი.

3.26. დოზის სიმძლავრე – დროის dt ინტერვალში dD, dH, dE დოზის ( შთანთქმული, ეკვივალენტური, ეფექტური) ნამატის შეფარდება დროის ამ ინტერვალთან :

D =            (გრ/სეკ)

H =            (ზვ/სეკ)

E =            (ზვ/სეკ)
3.27 დოზური კოეფიციენტი – დოზა ჩართვის ერთეულზე (ზვ/ბკ) მოსახლეობის სხვადასხვა ასაკოვანი ჯგუფისთვის იგი განსხვავებულია. ყველაზე მაღალი დოზური კოეფიციენტი ძირითადში მიუთითებს მოსახლეობის კრიზისულ ჯგუფზე.
3.28 ელექტრომაგნიტური გამოსხივება – მაიონებელი გამოსხივების სახეობა, რომელიც შედგება ელექტრომაგნიტური სხივებისაგან, კვანტებისაგან (გამა-, რენტგენის სხივები).

3.29 ერთეულებისგან წარმოებული სიდიდეები – მარტივი გამოსახვისათვის არსებული ერთეულები.

მამრავლი

სახელწოდება

აღნიშვნა

ლათინური

ქართული

რუსული
1012

ტერა
T

ტრ

Т

109

გიგა
G

გი

Г

106

მეგა
M

მეგ

M

103

კილო
K

კ

к

102

ჰექტო
h

ჰა

Г

101

დეკა
da

დკ

да

10-1

დეცი
d

დც

д

10-2

სანტი
c

ს

С

10-3

მილი
m

მ

м

10-6

მიკრო
m

მკ

мк

10-9

ნანო
n

ნ

н

10-12

პიკო
p

პ

п

3.30 ზონა დაკვირვებისა – ტერიტორია სანიტარიული დაცვის ზონის გარეთ, სადაც მოსახლეობაზე შესაძლებელია იმოქმედოს რადიოაქტიურმა გამონაფრქვევებმა და გამონაყოფებმა, ამასთან დასხივების დოზამ მიაღწიოს დადგენილ დოზურ ზღვარს. დაკვირვების ზონაში მიმდინარეობს რადიაციული კონტროლი.

3.31 ზონა საკონტროლო – ტერიტორია, სადაც განლაგებულია მაიონებელი გამოსხივების წყაროების მომხმარებელი (მწარმოებელი) დაწესებულებები, ლაბორატორიები და სადაც შესაძლებელია დასხივება პერსონალისათვის დასაშვების 0,3-ზე მეტი დოზით. საკონტროლო ზონაში აუცილებელია ინდივიდუალური დოზიმეტრიული კონტროლი.

3.32. ზონა სანიტარიული დაცვისა – ტერიტორია მაიონებელი გამოსხივების წყაროების მომხმარებელი დაწესებულებების ირგვლივ, სადაც ადამიანების დასხივებამ დაწესებულების ნორმალური ექსპლუატაციის შემთხვევაში შესაძლებელია გადააჭარბოს დოზურ ზღვარს. ამ ზონაში დადგენილია შეზღუდვის რეჟიმი და ტარდება რადიაციული კონტროლი.

3.33 იზოტოპი რადიოაქტიური – მოცემული ელემენტის რადიონუკლიდი.

3.34 კორპუსკულური გამოსხივება – მაიონებელი გამოსხივების სახეობა, რომელიც შედგება ელემენტარული ნაწილაკების ნაკადისაგან (ალფა-, ბეტა-ნაწილაკები, ნეიტრონები, ელექტრონები და სხვ.).

3.35 კრიზისული ორგანო – ქსოვილი, ორგანო ან სხეულის ნაწილი, რომელსაც არათანაბარი დასხივებისას ყველაზე მეტი ზიანი შეუძლია მიაყენოს ადამიანის ჯანმრთელობას ან მის შთამომავლობას. თანაბარი დასხივებისას კრიზისულ ორგანოდ მიჩნეულია მთელი სხეული, გონადები და ძვლის წითელი ტვინი (I ჯგუფი). რადიომგრძნობელობის კლების მიხედვით არჩევენ კიდევ კრიზისულ ორგანოთა II და III ჯგუფებს.

3.36 კრიზისული ჯგუფი – ერთი და იმავე სქესის, ასაკის, სოციალური და პროფესიული ნიშნებით გაერთიანებულ მოსახლეობის ჯგუფს (არანაკლებ 10 კაცისა) ეწოდება კრიზისული, თუ მათი წევრებისათვის ტიპურია უმაღლესი ეფექტური ან ეკვივალენტური (სიტუაციის მიხედვით) დოზების მიღება დასხივების მოცემული გზითა და წყაროთი.

3.37 ლიცენზია – მარეგულირებელი ორგანოს მიერ უსაფრთხოების შეფასების საფუძველზე გაცემული ნებართვა. მას თან ერთვის სპეციალური მიწერილობა და პირობები, რომელიც უნდა შეასრულოს ლიცენზიის მქონე იურიდიულმა პირმა. მასვე ეკისრება ნორმების შესრულების უპირველესი პასუხისმგებლობა.

3.38 მაიონებელი გამოსხივება – ნებისმიერი სახის გამოსხივება, რომელიც ყველა სახის ნივთიერებაზე (ორგანული, არაორგანული) ზემოქმედებისას დადებით და უარყოფით იონებს წარმოქმნის. ეს გამოსხივება ორი სახისაა: კორპუსკულური და ელექტრომაგნიტური.

3.39 მაიონებელი გამოსხივების მაგენერირებელი წყარო – რადიონუკლიდური წყარო, ტექნიკური დანადგარი – რენტგენის მილი, დამუხტული ნაწილაკების ამაჩქარებელი (ციკლოტრონი, ბეტატრონი) და სხვ., რომლებშიც მაიონებელი გამოსხივება წარმოიქმნება დამუხტული ნაწილაკების სიჩქარის ცვლილებების, მათი ანიჰილაციის ან ბირთვული რეაქციების შედეგად.

3.40 მაიონებელი გამოსხივების წყარო – მოწყობილობა ან რადიოაქტიური ნივთიერება, რომელიც ასხივებს ან აქვს უნარი გამოასხივოს მაიონებელი გამოსხივება.

3.41 პერსონალი – პირები, რომლებიც მუშაობენ ტექნოგენურ წყაროებთან (ჯგუფი ა), ან სამუშაო პირობების გამო იმყოფებიან მათი მომატებული ზემოქმედების სფეროში (ჯგუფი ბ).

3.42 რადიაციული ავარია – მოწყობილობის გაუმართაობით, პერსონალის არასწორი მოქმედებით, სტიქიური უბედურებებით ან სხვა მიზეზებით მაიონებელი გამოსხივების წყაროს მართვის დაკარგვა, აგრეთვე ბირთვული მასალების, რადიოაქტიური ნივთიერებებისა და ნარჩენების უკონტროლოდ გაბნევა გარემოში, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს ან უკვე გამოიწვია ადამიანების არაგეგმური დასხივება ან გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურება, რომელიც კონტროლირებად პირობებში რეგლამენტირებულ სიდიდეებს აღემატება.

3.43 რადიაციული რისკი – შესაძლებლობა იმისა, რომ დასხივების შედეგად ადამიანს განუვითარდეს რაიმე კონკრეტული მავნე ეფექტი.

3.44 რადიაციული ფონი – ადამიანზე მოქმედი ბუნებრივი, ტექნოგენური და ხელოვნური წარმოშობის მაიონებელი გამოსხივება დედამიწაზე.

3.45 რადიაციული ფონი ბუნებრივი – გამოსხივება, რომელიც შედგება კოსმოსური გამოსხივების, დედამიწის ზედაპირულ ფენებში, ატმოსფეროში, კვების პროდუქტებში, წყალსა და ადამიანის ორგანიზმში განაწილებული ბუნებრივი რადიონუკლიდებისა და აგრეთვე ტექნოგენურად შეცვლილი ფონისაგან.

3.46 რადიაციული ფონი ტექნოგენურად შეცვლილი – გამოსხივება ბუნებრივი წყაროებიდან, რომელიც გადანაწილებულია ბუნებაში ადამიანის სამეურნეო საქმიანობის შედეგად: წიაღისეულის ამოღებით, სხვადასხვა საწვავის წვით, სასუქების, ბუნებრივი წარმოშობის სამშენებლო მასალების გამოყენებით, დიდ სიმაღლეზე ფრენით და სხვ.

3.47 რადიაციული ფონი ხელოვნური – ხელოვნური წარმოშობის რადიაციული ფონი, რომელსაც ქმნის გარემოში გაბნეული ადამიანის მიერ ხელოვნურად შექმნილი რადიონუკლიდები (ატომური იარაღის გამოცდისას, ხელოვნური რადიონუკლიდების სახალხო მეურნეობაში გამოყენებისას, აეს-ების ექსპლუატაციისას, მათზე ავარიული სიტუაციების შექმნისას და სხვ.).

3.48 რადიოაქტიური ნარჩენი – ნებისმიერ აგრეგატულ მდგომარეობაში მყოფი ნივთიერებები, რომლებიც შემდგომ აღარ გამოიყენება:

–
მასალები, ნაკეთობანი, მოწყობილობანი, ბიოლოგიური წარმოშობის ობიექტები, რომლებშიც რადიონუკლიდების შემცველობა აღემატება ნორმატიული საკანონმდებლო აქტებით დადგენილ დონეებს:

–
გამომუშავებული ბირთვული საწვავი;

–
რესურსებამოწურული ან დაზიანებული რადიონუკლიდური წყაროები;

–
წიაღიდან ამოღებული, საყრელებსა და კულების საცავებში დაგროვილი ქანები, მადნეულის გამდიდრებისა და გამოტუტვის ნარჩენები, რომლებშიც რადიონუკლიდების შემცველობა აღემატება ნორმატიული საკანონმდებლო აქტებით დადგენილ დონეებს.

3.49 რადიოაქტიური გამოსხივება – მაიონებელი გამოსხივება რადიოაქტიური იზოტოპისაგან.

3.50 რადიოაქტიური დაბინძურება – ტექნოგენური, ანთროპოგენური წარმოშობის რადიოაქტიური ნივთიერებები მასალის ზედაპირზე ან შიგნით, ადამიანის სხეულში, ჰაერში ან სხვა ადგილზე, რომელსაც შეუძლია გამოიწვიოს ინდივიდუალური დასხივება მეტად, ვიდრე 10 მკზვ/წელიწადში ან დასხივება კოლექტიური დოზით, რომელიც აღემატება 1 ადამიანი ზვ/წელიწადში.

3.51 რადიონუკლიდი – რადიოაქტიური ატომები მოცემული მასური რიცხვითა და ატომური ნომრით, ხოლო იზომერული ატომებისათვის – ატომის ბირთვის ენერგეტიკული მდგომარეობით.

3.52 რადიონუკლიდის ეფექტური ნახევარგამოყოფის პერიოდი Tეფ –
დრო, რომლის განმავლობაში რადიონუკლიდი ფიზიკური დაშლისა და ბიოლოგიური გამოყოფის შედეგად ორგანიზმში ნახევრდება

Tეფ =

;

3.53 რადიონუკლიდის ნახევარგამოყოფის პერიოდი Tბ (ბიოლოგიური ნახევარგამოყოფის პერიოდი) –
დრო, რომლის განმავლობაში რადიონუკლიდის ნახევარი ორგანიზმიდან გამოიყოფა.

3.54 რადიონუკლიდის ნახევარდაშლის პერიოდი Tფ (ფიზიკური ნახევარდაშლის პერიოდი) –
რადიონუკლიდის მახასიათებელი – დრო, რომლის განმავლობაში მოცემული რადიონუკლიდის რაოდენობა ბირთვული გარდაქმნის შედეგად ნახევრდება.

3.55 რადიონუკლიდის ჩართვა – რადიონუკლიდების აქტივობის სიდიდის რიცხობრივი მნიშვნელობა, რომელიც ორგანიზმში მოხვდა ჩასუნთქვით, ჩაყლაპვით ან კანით.

3.56 რადიონუკლიდური წყარო – მაიონებელი გამოსხივების წყარო, რომელიც შეიცავს რადიონუკლიდს ან რადიონუკლიდთა ნარევს.

3.57 რადიუმის მილიგრამეკვივალენტი – გამაგამომსხივებელი რადიოაქტიური პრეპარატის ისეთი რაოდენობა, რომელიც დოზის ისეთსავე სიმძლავრეს იძლევა, როგორსაც თავისი დაშლის პროდუქტებთან წონასწორობაში მყოფი ერთი მილიგრამი რადიუმის წერტილოვანი წყაროს გამოსხივება, გაფილტრული 0,5 მმ პლატინის ფილტრით (8,4 რენტგენი/საათში 1 სმ მანძილზე).

3.58 რენტგენის გამოსხივება – ფოტონური დამუხრუჭებითი ან მახასიათებელი გამოსხივება.

3.59 რენტგენის გამოსხივება დამუხრუჭებითი – უწყვეტი ენერგეტიკული სპექტრის ფოტონური (ელექტრომაგნიტური) გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება დამუხტული ნაწილაკების სიჩქარის შემცირების დროს. წარმოიქმნება რენტგენის მილში, ელექტრონების ამაჩქარებლებში, β – გამოსხივების მომცველ გარემოში.

3.60 რენტგენის გამოსხივება მახასიათებელი – დისკრეტული სპექტრის ფოტონური გამოსხივება, რომელიც წარმოიქმნება ატომის ენერგეტიკული მდგომარეობის ცვლილებების დროს.

3.61 საკონტროლო დონე – ოპერატიული რადიაციული კონტროლის, დაწესებულებაში მიღწეული რადიაციული უსაფრთხოების დონის განმტკიცების, პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივების დოზისა და გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურების შემდგომი შემცირებისათვის დაწესებულების ხელმძღვანელობის ან სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების მიერ დადგენილი კონტროლირებადი დოზის სიდიდეების, დოზის სიმძლავრეების, რადიოაქტიური დაბინძურების გამონაყოფის, გამონაფრქვევის და ა.შ. რიცხობრივი მნიშვნელობები.

3.62 ტექნოგენური გამოსხივების წყარო – მაიონებელი გამოსხივების წყარო, რომელიც შექმნილია ამ გამოსხივების სასარგებლო გამოყენებისათვის ან წარმოადგენს ტექნიკური მოღვაწეობის მეორად პროდუქტს.

3.63 ჩარევა – ღონისძიება (მოქმედება), მიმართული დასხივების არასასურველი მოქმედების ან რადიაციული ავარიის შედეგად განვითარებული მავნე კომპლექსის აღსაკვეთად ან შესამცირებლად, რომელიც გამოიყენება როგორც წყაროს, ასევე გარემოსა და (ან) ადამიანის მიმართ.

3.64 ჩარევის დონე (ჩდ) – რადიაციული ფაქტორის დონე, რომლის გადაჭარბებისას საჭიროა დაცვითი ღონისძიებების გატარება. რიცხობრივად იგი დასაშვები ხვედრითი (მოცულობითი) აქტივობის ტოლია.

3.65 წლიური ეფექტური (ან ეკვივალენტური) დოზის ზღვარი – ხელოვნური თუ ტექნოგენური წარმოშობის რადიონუკლიდებით დასხივების ეფექტური ან ეკვივალენტური დოზის სიდიდე, რომელიც არ უნდა იქნეს გადაჭარბებული წლის განმავლობაში. დოზის ზღვარი დგინდება იმ დონეზე, რომელიც მიჩნეულია როგორც ზღვრულად დასაშვები ნორმალური საქმიანობის დროს. წლიური დოზის ზღვარის დაცვა თავიდან გვაცილებს დეტერმინირებული ეფექტების განვითარებას. სტოქასტიკური ეფექტების განვითარების ალბათობა მისაღების ფარგლებშია.

3.66 წლიური ჩართვის ზღვარი (წჩზ)– ადამიანის ორგანიზმში მოცემული რადიონუკლიდის ჩართვა 1 წლის განმავლობაში, რომელსაც მივყავართ წლიური ეფექტური (ან ეკვივალენტური) დოზის ზღვრის ტოლი მოსალოდნელი დოზით დასხივებამდე.

3.67 ხარისხის კოეფიციენტები გამოსხივების სხვადასხვა სახეობისათვის ეკვივალენტური დოზის გამოსაანგარიშებლად:

ფოტონები ნებისმიერი ენერგიის ................................................................................................ 1

ელექტრონები და მეზონები ნებისმიერი ................................................................................... 1

ნეიტრონები, რომელთა ენერგია ნაკლებია 10 კევ -ზე ............................................................ 5

10 კევ-იდან 100 კევ-ამდე ................................................................................................................ 10

100 კევ-იდან 2 მევ-ამდე .................................................................................................................. 20

2 მევ-იდან 20 მევ-ამდე .................................................................................................................... 10

20 მევ-ზე მეტი ................................................................................................................................... 5

პროტონები, გარდა უკუბიძგითი პროტონებისა, რომელთა ენერგია

მეტია 2 მევ-ზე ................................................................................................................................. 5

ალფა ნაწილაკები, გაყოფის ნამსხვრევები, მძიმე ბირთვები ................................................. 20

3.68 წილობრივი კოეფიციენტები ქსოვილებისა და ორგანოებისათვის ეფექტური დოზის გამოსაანგარიშებლად.

გონადები ....................................................................................................................................... 0,20

ძვლის ტვინი (წითელი) .............................................................................................................. 0,12

მსხვილი ნაწლავი (სწორი, სიგმოიდური და კოლინჯის დასწვრივი ნაწილი .................. 0,12

ფილტვები ...................................................................................................................................... 0,12

კუჭი ................................................................................................................................................ 0,12

შარდის ბუშტი .............................................................................................................................. 0,05

სარძევე ჯირკვალი ....................................................................................................................... 0,05

ღვიძლი ........................................................................................................................................... 0,05

საყლაპავი ....................................................................................................................................... 0,05

კანი .................................................................................................................................................. 0,01

ძვლების ზედაპირის უჯრედები ............................................................................................... 0,01

სხვა ................................................................................................................................................... 0,05*

________________________________________

* გაანგარიშების დროს გასათვალისწინებელია, რომ განსაზღვრება „სხვა” მოიცავს თირკმელზედა ჯირკვალს, თავის ტვინს, მსხვილი ნაწლავის ზედა ნაწილს (ბრმა ნაწლავი, ასწვრივი და განივი კოლინჯი), წვრილ ნაწლავს, თირკმლებს, კუნთის ქსოვილს, კუჭქვეშა ჯირკვალს, ელენთას, მკერდუკანა ჯირკვალს, საშვილოსნოს. იმ გამონაკლის შემთხვევაში, როდესაც რომელიმე ზემოთ ჩამოთვლილი ორგანო ან ქსოვილი სხივდება ცხრილში ჩამოთვლილი ნებისმიერი თორმეტი ორგანოს ან ქსოვილის მიერ მიღებულ ყველაზე დიდ დოზაზე მეტი ეკვივალენტური დოზით, რომლებისთვისაც განსაზღვრულია წონადობის კოეფიციენტები. საშუალო დოზის გამოსაანგარიშებლად, ისე როგორც ეს განსაზღვრულია პ.19, საჭიროა ამ ორგანოს ან ქსოვილს მივაკუთვნოთ წონადობის კოეფიციენტი 0,0025, ხოლო „სხვაში” გაერთიანებულ დანარჩენ ორგანოებს ან ქსოვილებს მივაკუთვნოთ ჯამური კოეფიციენტი 0,0025.
3.69 წყარო დახურული – მაიონებელი გამოსხივების წყარო, რომლის მოწყობილობა გამორიცხავს მასში არსებული რადიონუკლიდების გავრცელებას გარემოში მისი გამოყენებისა და ცვეთის იმ პირობებში, რომელზედაც არის გათვლილი.

3.70 წყარო ღია – რადიონუკლიდური წყარო, რომლის გამოყენების დროს შესაძლებელია მასში მოთავსებული რადიონუკლიდების გავრცელება გარემოში.

4. გამოსხივების ბიოლოგიური ეფექტები, მათგან დაცვის პრინციპები და რისკის გათვლის პარამეტრები

ადამიანის ორგანიზმზე მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედებამ შეიძლება გამოიწვიოს ორი სახის ეფექტი:

4.1 დიდი დოზების ზემოქმედებით ვითარდება ე.წ. დეტერმინირებული ბიოლოგიური ეფექტები, როგორიცაა: გულის რევა, კანის გაწითლება, ხოლო მძიმე შემთხვევებში – მწვავე დაზიანების სინდრომი, რომელიც კლინიკურად ვლინდება დასხივებიდან მოკლე პერიოდში სხივური დაავადების, სხივური დამწვრობის, აგრეთვე სხივური კატარაქტის, სხივური უშვილობის, ნაყოფის განვითარების ანომალიების და სხვ. სახით. დეტერმინირებული ეწოდება იმიტომ, რომ ისინი აუცილებლად გამოვლინდებიან, თუ დოზა აჭარბებს გარკვეულ ზღვარს.

4.2 გამოსხივების ზემოქმედებამ შეძლება გამოიწვიოს ისეთი ბიოლოგიური ეფექტები, როგორიცაა ავთვისებიანი დაავადებები, რომელთა აღმოჩენა ხდება მთელი პოპულაციების ეპიდემიოლოგიური გამოკვლევების შედეგად და რომლებიც ვლინდება გარკვეული ლატენტური პერიოდის გავლის შემდეგ, დოზის სიდიდისაგან დამოუკიდებლად, ყოველგვარი დოზური ზღვრის არსებობის გარეშე. ასევე ვითარდება შთამომავლობითი დაზიანებები, რომლებიც აღმოჩენილია ძუძუმწოვრებში და ვარაუდობენ, რომ ადამიანებსაც უვითარდებათ. ამ დაზიანებათა განვითარების ალბათობა იზრდება დოზის ზრდასთან ერთად. ავთვისებიან და შთამომავლობით ცვლილებებს, რომლებსაც ეპიდემიოლოგიური კვლევები ავლენენ, მათი წარმოქმნის ალბათური (სავარაუდო) ხასიათის გამო უწოდებენ სტოქასტიკურს.

4.3 არსებობს საშიშროებაც ორსულობის გარკვეულ პერიოდში ნაყოფის დასხივებისას განვითარდეს ბიოლოგიური ეფექტები, რომლებიც შემდგომში გამოვლინდება ლეიკოზებისა და განვითარების მძიმე შეფერხებებით.

4.4 მაიონებელი გამოსხივების წყაროების ნორმალური ექსპლუატაციის შემთხვევებში დეტერმინირებული ეფექტების აღკვეთისა და სტოქასტიკურის მინიმალურ დონემდე დაყვანის მიზნით, ანუ რადიაციული უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, საჭიროა შემდეგი ძირითადი პრინციპებით ხელმძღვანელობა:

–
დაუშვებელია მოქალაქეთა დასხივების ინდივიდუალური დოზების დასაშვები დონეების გადაჭარბება (ნორმირების პრინციპი);

–
აკრძალულია მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან ყოველგვარი საქმიანობა, რომლის დროსაც ადამიანისა და საზოგადოებისათვის განსაზღვრული სარგებლობა არ აჭარბებს ბუნებრივ რადიაციულ ფონზე მეტი დასხივებით გამოწვეულ შესაძლო მავნეობის რისკს (დასაბუთების პრინციპი);

–
დასხივების ინდივიდუალური დოზები და დასხივებულ პირთა რაოდენობა დაყვანილი უნდა იქნეს რაც შეიძლება დაბალ მისაღწევ დონეზე, ეკონომიკური და სოციალური ფაქტორების გათვალისწინებით (ოპტიმიზაციის პრინციპი);

–
მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან წარმოებული ნებისმიერი საქმიანობა მიმართული უნდა იყოს გარემოს ცვლილებებისაგან დაცვისა და მისი ბუნებრივი მდგომარეობის შენარჩუნებისაკენ (გარემოს დაცვის პრინციპი).

4.5 შესაძლო დანაკარგების გათვლისას და რადიაციული დაცვისათვის დანახარჯების დასასაბუთებლად მიღებულია, რომ დასხივების კოლექტიური ეფექტური დოზა 1 ადამიანი x ზვ იწვევს სიცოცხლის 1 ადამიანი x წლით დანაკარგს.

4.6. რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების შესრულებაზე უპირველესი პასუხისმგებლები არიან იურიდიული პირები, რომლებმაც მიიღეს უფლება (ლიცენზია) მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენებაზე.

4.7. იურიდიული და ფიზიკური პირები, რომლებიც მუშაობენ მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან, ვალდებულნი არიან, ამ სამუშაოების შესრულების დროს დანერგონ უსაფრთხოების მაღალი კულტურა და უზრუნველყონ საკუთარი თავისა და მოსახლეობის რადიაციული დაცვა.

4.8. სტოქასტიკური ეფექტების გაჩენის ინდივიდუალური და კოლექტიური რისკი განისაზღვრება შესაბამისად:

∫

Pi (E)· ri· E dE;


r, R – ინდივიდუალური და კოლექტიური რისკია შესაბამისად
;

E – ინდივიდუალური ეფექტური დოზა
;

Pi(E) dE – i ინდივიდის მიერ
E – დან E+dE წლიური ეფექტური დოზის მიღების შესაძლებლობა
.

rE
– სრულფასოვანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის საშუალოდ 15 წლით შემცირების რისკის კოეფიციენტი ერთ სტოქასტიკურ აქტზე (ლეტალური კიბო , სერიოზული შთამომავლობითი ეფექტები და მავნეობით ლეტალური კიბოს შედეგებთან გათანაბრებული არალეტალური კიბო ), რომელიც ტოლია
საწარმოო დასხივების პირობებში
:

rE

= 5,6 · 10-2 1/ადამიანი

-ზვ
, როცა
E < 200 მზვ
/წელი
;

rE

= 1,1 · 10-1 1/ადამიანი

-ზვ
, როცა E ≥ 200 მზვ /წელი
;

მოსახლეობის დასხივების პირობებში
:

rE

= 7,3 · 10-2 1/ადამიანი

-ზვ
, როცა
E < 200 მზვ
/წელი
;

rE

= 1,5 · 10-1 1/ადამიანი

-ზვ
, როცა E ≥ 200 მზვ /წელი
.

4.9 წლის განმავლობაში დასხივების რადიაციული უსაფრთხოების მიზნებისათვის სრულფასოვანი სიცოცხლის ხანგრძლივობის პერიოდის შემცირების ინდივიდუალური რისკი დეტერმინირებული ეფექტებით წარმოქმნილი მძიმე შედეგებისაგან კონსერვატიულად მიღებულია
rie = Pi [ D > დ
], სადაც
Pi [ D > დ
] – i ინდივიდის წყაროსთან ერთი წლის განმავლობაში კონტაქტის პირობებში დ –ზე მეტი დოზით დასხივების შესაძლებლობაა
;

დ
– დეტერმინირებული ეფექტების ზღვრული დოზა
.

4.10 N ინდივიდთა კოლექტივის პოტენციური დასხივების რისკი გამართლებულია , თუ

R = ic · ცხრილი 5.1
ძირითადი დოზური ზღვრები

ნორმატიული მაჩვენებლები

დოზური ზღვრები

პერსონალი

მოსახლეობა
ა – ჯგუფი

ბ – ჯგუფი

ეფექტური დოზა

20 მზვ წელიწადში საშუალოდ ნებისმიერი
5 მომდევნო წლის განმავლობაში, მაგრამ არა უმეტეს 50 მზვ წელიწადში

5 მზვ წელიწადში საშუალოდ ნებისმიერი 5 მომდევნო წლის განმავლობაში, მაგრამ არა უმეტეს 12,5 მზვ წელიწადში

1 მზვ წელიწადში საშუალოდ ნებისმიერი
5 მომდევნო წლის განმავლობაში, მაგრამ არა უმეტეს 5 მზვ წელიწადში

ეკვივალენტური დოზა წლის განმავლობაში
თვალის ბროლში,
კანზე*, მტევნებსა და ტერფებზე

150 მზვ
500 მზვ
500 მზვ
37,5 მზვ
125 მზვ
125 მზვ
15 მზვ
50 მზვ
50 მზვ
* – მიეკუთვნება
5 მგ
/სმ
² მფარავი სისქის ქვეშ 5 მგ
/სმ
² ფენის სისქის საშუალო მნიშვნელობას
. მფარავი ფენის სისქე ხელის გულებზე –
40 მგ
/სმ

2.

5.5 დასხივების ძირითადი დოზური ზღვრები პერსონალისა და მოსახლეობისათვის არ შეიცავს დოზებს მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი , სამედიცინო წყაროებიდან და დოზას ავარიების შედეგად . დასხივების ამ სახეობებზე დგინდება სპეციალური შეზღუდვები
.

5.6 საერთო (გარეგან და შინაგან ) დასხივებაში ორგანიზმში ჩართული რადიონუკლიდების წილის განსაზღვრისათვის იღებენ წლის განმავლობაში თითოეული რადიონუკლიდის ჩართვის მის დოზურ კოეფიციენტზე ნამრავლთა ჯამს
. დასხივების წლიური ეფექტური დოზა კალენდარული წლის განმავლობაში დაგროვილი გარეგანი დასხივების ეფექტური დოზისა და ამავე პერიოდში ორგანიზმში ჩართული რადიონუკლიდებით განპირობებული შინაგანი დასხივების მოსალოდნელი ეფექტური დოზის ჯამის ტოლია
. დროის ინტერვალი მოსალოდნელი ეფექტური დოზის სიდიდის განსაზღვრისათვის პერსონალისთვის შეადგენს
50 წელს და მოსახლეობისთვის –
70 წელს . ეფექტური დოზა პერსონალისათვის მისი შრომის ხანგრძლივობის პერიოდში (50 წელი ) არ უნდა აღემატებოდეს 1000 მზვ , ხოლო მოსახლეობისათვის სიცოცხლის პერიოდში (70 წელი ) – 70 მზვ . ამ პერიოდთა ათვლა იწყება 2000 წლის 1 იანვრიდან
.

5.7 დასხივებად პირთა თითოეული ჯგუფისათვის რადიონუკლიდის დასაშვები წლიური ჩართვა გაიანგარიშება დოზის წლიური ზღვრის განაყოფით შესაბამის დოზურ კოეფიციენტზე
.

5.8 მონოფაქტორული ჩართვის სტანდარტულ პირობებში სასუნთქი ორგანოებიდან რადიონუკლიდთა წლიური ჩართვა და მათი საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობა პერსონალისა და მოსახლეობის მიერ ჩასუნთქულ ჰაერში არ უნდა აღემატებოდეს წლიური ჩართვის ზღვარსა და დასაშვები საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობის რიცხობრივ მაჩვენებლებს , რომლებიც მოცემულია დანართებში 1, 2, 3, სადაც დოზის ზღვარად აღებულია პერსონალისათვის – 20 მზვ , მოსახლეობისათვის – 1 მზვ . თუ რადიონუკლიდთა ჩართვა არასტანდარტულია , მაშინ წჩზ და დმა დგინდება სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების მეთოდური მითითებებით
.

5.9 222Rn და

220Tn შვილეული პროდუქტების წჩზ და დმა რიცხობრივი მაჩვენებლებია

:

წჩზ: 0,10 Ϊ
RaA
+0,52 Ϊ
RaB
+0,38 Ϊ
RaC
=3,0 მეგაბკ
0,91 Ϊ
ThB
+0,09 Ϊ
ThC
=0,68 მეგაბკ
დმა: 0,10 ARaA+0,52ARaB+0,38ARaC=1200 ბკ/მ3

0,91 AThB+0,09AThC=270 ბკ

/მ

3, სადაც

Ϊ და A – რადონისა და თორონის შესაბამისი შვილეული პროდუქტების წლიური ჩართვები და საშუალწლიური მოცულობითი აქტივობებია სასუნთქ ზონაში.
5.10 გარეგანი და შინაგანი დასხივების წყაროების ერთდროული მოქმედების დროს უნდა შესრულდეს პირობა, რომ ჯამი გარეგანი დასხივების დოზის შეფარდებისა დოზის ზღვართან და ნუკლიდების წლიური ჩართვის შეფარდებისა მათ ზღვრებთან არ უნდა აღემატებოდეს 1-ს.
შენიშვნა: მოყვანილი ყველა ნორმატიული მნიშვნელობა მოცემულია პერსონალის ა ჯგუფისათვის. პერსონალის ბ ჯგუფისათვის ეს მნიშვნელობები არ უნდა აღემატებოდეს ა ჯგუფისათვის დასაშვები მაჩვენებლის -ს.
5.11 მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან მომუშავე ქალებისათვის 45 წლის ასაკამდე შემოღებულია დამატებითი შეზღუდვები: ეკვივალენტური დოზა მუცლის ქვემო ზედაპირის კანზე არ უნდა აღემატებოდეს 1 მზვ თვეში, ხოლო რადიონუკლიდების ჩართვა წელიწადში არ უნდა აღემატებოდეს პერსონალისათვის წლიური ჩართვის ზღვრის 1/20. ამ დროს ნაყოფის დასხივების ეკვივალენტური დოზა 2 თვის დაუდგენელი ორსულობის პირობებში არ გადააჭარბებს 1 მზვ. ამ ნორმატივის შესრულების უზრუნველსაყოფად გარეგანი და შინაგანი დასხივების წყაროების ერთდროული მოქმედებისას უნდა შესრულდეს პ. 5.6 პირობა.
5.12 სტუდენტებისა და მოსწავლეებისათვის 16 წლის ზევით, რომლებიც გადიან პროფესიულ სწავლებას მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენებით, წლიური დოზები არ უნდა აღემატებოდეს მაჩვენებლებს, რომლებიც დადგენილია პერსონალის ბ ჯგუფისათვის.
6. წინასწარ დაგეგმილი მომატებული დასხივება
6.1 დადგენილ დოზურ ზღვრებზე (ცხრილი 5.1) მეტად დასხივებას (ცხრილი 6.1) ექვემდებარება პერსონალი ავარიის ლიკვიდაციის დროს. იგი ნებადართულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა არ არსებობს ამ დასხივების აღკვეთის საშუალება და გამართლებულია ადამიანთა სიცოცხლის გადარჩენით, ავარიის შემდგომი განვითარებისა და ადამიანთა დიდი რიცხვის დასხივების თავიდან აცილებით. გეგმური მომატებული დასხივება დასაშვებია მხოლოდ 30 წელზე მეტი ასაკის მამაკაცებისათვის, მათი ნებაყოფლობითი წერილობითი თანხმობით, მას შემდეგ, რაც ისინი ინფორმირებულნი იქნებიან ლიკვიდაციის დროს შესაძლო დასხივების დოზებისა და ჯანმრთელობის რისკის შესახებ.
6.2 გეგმური მომატებული დასხივება ეფექტური დოზით არა უმეტეს 100 მზვ წელიწადში და გაორმაგებული ეკვივალენტური დოზებით, რომელიც მოცემულია 5.1 ცხრილში, დასაშვებია სახსანზედამხედველობის ტერიტორიული ორგანოების თანხმობით, ხოლო დასხივება ეფექტური დოზით არა უმეტეს 200 მზვ წელიწადში და ცხრ. 5.1 მოცემული გაორკეცებული ეკვივალენტური დოზებით – სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის დეპარტამენტის თანხმობით.
6.3 მომატებული დასხივება დაუშვებელია:
– მომუშავეთათვის, რომლებმაც ადრე უკვე მიიღეს ეფექტური დოზა 200 მზვ წელიწადში.

– პირებისათვის, რომლებსაც ჯანდაცვის სამინისტროს სიის თანახმად მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან მუშაობის წინააღმდეგ ჩვენება აქვთ.

– პირები, რომლებიც დასხივდნენ 100 მზვ-ზე მეტი დოზით, შემდგომში აღარ უნდა დასხივდნენ წელიწადში 20 მზვ მეტი დოზით.

6.4 დასხივება ეფექტური დოზით 200 მზვ წელიწადში მიჩნეული უნდა იყოს როგორც პოტენციურად საშიში. პირები, რომლებმაც განიცადეს ასეთი დასხივება, სასწრაფოდ უნდა იყვნენ გამოყვანილნი დასხივების ზონიდან და გაიგზავნონ სამედიცინო გამოკვლევაზე. შემდგომში მუშაობის უფლება მაიონებელი გამოსხივების წყაროებთან ამ პირებს უნდა მიეცეთ ინდივიდუალური წესით, მათი თანხმობით და კომპეტენტური სამედიცინო კომისიის გადაწყვეტილებით.
6.5 პირები, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან პერსონალს და მიწვეულნი არიან საავარიო და სამაშველო სამუშაოების ჩასატარებლად, უთანაბრდებიან პერსონალს და მათზე ვრცელდება პერსონალისადმი განკუთვნილი ყველა დებულება. ეს პირები უნდა იცნობდნენ რადიაციული ავარიის ზონაში ჩასატარებელ სამუშაოებს და უნდა გაიარონ სამედიცინო შემოწმება.
ცხრილში 6.1 მოცემულია ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს მიერ რეკომენდებული დასხივების ზოგადი ეფექტური დოზის დონეები საავარიო სამუშაოების მწარმოებელი მუშაკებისათვის.
ცხრილი 6.1
დასხივების ზოგადი ეფექტური დოზის რეკომენდებული დონეები
საავარიო სამუშაოების მწარმოებელი მუშაკებისათვის

მოქმედებები

(მზვ)

I. მოქმედებები სიცოცხლის გადასარჩენად;
მოქმედებები აქტიური ზონის დაზიანების ან დიდი გამონაფრქვევის ასაცილებლად
500 *

II. მძიმე ხარისხის დასხივების აცილება; მაღალი
კოლექტიური დოზების აცილება;
          კატასტროფული სიტუაციების აცილება;
         რეაქტორის მუშაობის უსაფრთხოების სისტემების აღდგენა;
          მოედნის გარეთ გამა-გამოსხივების სიმძლავრის მონიტორინგი
100

III. მოკლევადიანი აღდგენითი ოპერაციები;
         გადაუდებელი დაცვითი ღონისძიებების განხორციელება;          გარემოს ნიმუშების აღება;
50

IV. ხანგრძლივი აღდგენითი ოპერაციები; სამუშაოები,
რომლებიც უშუალოდ ავარიასთან არაა დაკავშირებული;

პროფესიული დასხივების ზღვრები
* ეს დოზა შეიძლება მომატებული იქნეს, თუ ამისათვის სერიოზული საფუძველი არსებობს, მაგრამ ყველა საშუალება უნდა იქნეს გამოყენებული ამ დოზის (დეტერმინირებული ეფექტების ზღვარი) გადაუჭარბებლობისათვის. საავარიო სამუშაოების მწარმოებელი მუშები უნდა მომზადდნენ რადიაციული დაცვის საკითხებში და იცოდნენ რისკი, რომელსაც ისინი ექვემდებარებიან.

7. საწარმოო პირობებში ბუნებრივი წყაროების გამოსხივებისაგან დაცვისადმი წაყენებული მოთხოვნები

7.1 პერსონალისა და მომუშავეებისათვის, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან პერსონალის არც ერთ ჯგუფს, საწარმოო პირობებში მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროების გამოსხივებით გამოწვეული ეფექტური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 5 მზვ/წელიწადში.

7.2 რადიაციული ფაქტორების ციფრობრივი მნიშვნელობები, რომლებიც შეესაბამება მონოფაქტორული ზემოქმედების ეფექტურ დოზას 5 მზვ/ წელიწადში (ცხრილი 5.1.), როცა სამუშაოს ხანგრძლივობა 2000 საათია წელიწადში, სუნთქვის საშუალო სიჩქარე 1,2მ3/ საათში და საწარმოო მტვერში დამყარებულია ურანისა და თორიუმის ოჯახების რადიონუკლიდების რადიოაქტიური წონასწორობა, შეადგენს:

–
სამუშაო ადგილზე გამა-დასხივების ეფექტური დოზის სიმძლავრე 2,5 მკზვ/სთ;

–
სასუნთქი ზონის ჰაერში რადონის (Rn-222) საშუალო წლიური ეკვივალენტური წონასწორობითი მოცულობითი აქტივობა –
310 ბკ/მ3 , თორონის (Tn-220) –

68 ბკ/მ3 .

–
საწარმოო მტვერში, თავისი ოჯახის წევრებთან რადიოაქტიურ წონასწორობაში მყოფი ურან-238 -ის ხვედრითი აქტივობა – 28/f კბკ/კგ. თორიუმ – 232-ის – 24/f კბკ/კგ. f –
ჰაერის სასუნთქი ზონის საშუალო წლიური ზოგადი დამტვერიანებაა მგ/მ3.

–
თავისი ოჯახის წევრებთან რადიოაქტიურ წონასწორობაში მყოფი თორიუმ-232-ის საწარმოო მტვერში ხვედრითი აქტივობა – 24/f კბკ/კგ.

7.8 თვითმფრინავის ეკიპაჟზე კოსმოსური გამოსხივების ზემოქმედების ნორმირება წარმოებს როგორც საწარმოო პირობებში ბუნებრივი წყაროების დასხივება პ. 7.1 თანახმად.

8. მოთხოვნები მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვისათვის

8.1 ზოგადი დებულებები

8.1.1 მოსახლეობა განიცდის გარეგან და შინაგან დასხივებას მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი და ხელოვნური წყაროებით. ბუნებრივ წყაროებს მიეკუთვნება კოსმოსური გამოსხივება და ბუნებრივი რადიონუკლიდები, რომლებიც გარემოშია და ხვდებიან ადამიანის ორგანიზმში ჰაერით, წყლით, საკვებით. გამოსხივების ხელოვნური წყაროები განიყოფება: სამედიცინოდ (დიაგნოსტიკური და რადიოთერაპიული პროცედურები) და ტექნოგენურად (ხელოვნური და ადამიანის მიერ სპეციალურად კონცენტრირებული ბუნებრივი რადიონუკლიდები, მაიონებელი გამოსხივების გენერატორები და სხვ.)

8.1.2 მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოება მიიღწევა ყველა ძირითადი წყაროებიდან დასხივების შეზღუდვით. ამ წყაროების თვისებები და მათი გამოსხივებით მოსახლეობის დასხივების რეგულირების შესაძლებლობები არსებითად განსხვავებულია. ამასთან დაკავშირებით მოსახლეობის ბუნებრივი, ტექნოგენური და სამედიცინო წყაროებით დასხივების რეგლამენტაცია ხდება ცალ-ცალკე, განსხვავებული მეთოდოლოგიისა და ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით.

8.1.3 დასხივების ყველა წყაროების მიმართ საჭიროა მიღებული იქნე
ს ზომები, როგორც ცალკეული პირების დასხივების დოზის შესამცირებლად, ასევე იმ პირთა შემცირებით, რომლებიც დასხივებას განიცდიან.

8.1.4 საჭიროა გაიმიჯნოს კონტროლქვეშ ან ნორმალური ექსპლოატაციის პროცესში მყოფი ტექნოგენური წყაროები კონტროლგარეშე წყაროებისგან (დაკარგულნი რადიაციული ავარიის შედეგად, გარემოში გაფანტულნი და სხვ.). მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვა კონტროლგარეშე წყაროებით განხილულია მე-9 თავში.

8.2 ტექნოგენური წყაროებით დასხივების შეზღუდვა ნორმალურ პირობებში

8.2.1 მოსახლეობის დასხივების წლიური დოზა ყველა ტექნოგენური წყაროდან, მათი ნორმალური ექსპლოატაციის დროს, არ უნდა აღემატებოდეს ძირითად დოზურ ზღვრებს (ცხრილი 5.1). დოზების აღნიშნული ზღვრები ითვლება მოსახლეობის „

კრიტიკული ჯგუფის” საშუალო დოზად, რომელიც განიხილება როგორც მიმდინარე წელს გარეგანი დასხივების დოზისა და ორგანიზმში ჩართული რადიონუკლიდებისაგან 70 წლის განმავლობაში მოსალოდნელი დოზიდან მიმდინარე წლის დოზის ჯამი.

8.2.2 ცალკეული ტექნოგენური წყაროების ნორმალური ექსპლოატაციის შემთხვევაში მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვისათვის სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ცენტრალური ორგანოების მიერ სხვადასხვა წყაროების მიმართ დადგენილია წლიური დოზის ზღვრის კ ვოტები (წილები) ისე, რომ მათი ჯამი არ აღემატებოდეს ცხრილში 5.1 მითითებულ დოზის ზღვარს.

8.2.3 ტექნოგენური წყაროების ნორმალური ექსპლოატაციის დროს მოსახლეობის დასხივება იზღუდება მაიონებელი წყაროების გამართულობის უზრუნველყოფით, ტექნოლოგიური პროცესების კონტროლითა და გარემოში რადიონუკლიდების გამოყოფის შეზღუდვით, აგრეთვე სხვა ღონისძიებებით დაპროექტებისა და ექსპლოატაციის სტადიებზე და მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენების შეწყვეტით.

8.2.4 საჭმლის მომნელებელი ორგანოებით წჩზ მნიშვნელობათა (რომლებიც შეესაბამებიან დოზის ზღვარს 1 მზვ/წელი) საფუძველზე და დოზის ზღვრის კ ვოტებით შესაძლებელია კონკრეტული შემთხვევისათვის განისაზღვროს ძირითადი საკვები პროდუქტების დასაშვები ხვედრითი აქტივობა, მათი რაციონის კომპონენტებში და სასმელ წყალში განაწილების გათვალისწინებით, აგრეთვე რადიონუკლიდების ორგანიზმში სასუნთქი გზებით ჩართვის და გარეგანი დასხივების გათვალისწინებით. სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი ორგანოებიდან რადიონუკლიდების წჩზ რიცხობრივი მონაცემები მოსახლეობისათვის, აგრეთვე მათი შესაბამისი დმა და დხა მოყვანილია დამატებებში დ-2 და დ-3.

8.3 ბუნებრივი წყაროებით მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვა

8.3.1 მოსახლეობისათვის მაიონებელი გამოსხივების ბუნებრივი წყაროებით გან
პირობებული ეფექტური დოზის დასაშვები მნიშვნელობები არ არის დაწესებული. მოსახლეობის დასხივების შემცირება მიიღწევა ცალკეული ბუნებრივი წყაროებიდან დასხივების შეზღუდვის სისტემის დაწესებით.

8.3.2 კოსმოსური დასხივების დოზა არ ზღუდავს ამ ადგილებში მოსახლეობის ცხოვრების შესაძლებლობას, მაგრამ იგი უნდა იყოს გათვალისწინებული მაიონებელი გამოსხივების ყველა წყაროთი შეპირობებული დოზის გაანგარიშების დროს

8.3.3 ახალი საცხოვრებელი და საზოგადოებრივი შენობების დაპროექტების დროს გათვალისწინებული უნდა იყოს, რომ რადონისა და
თორონის იზოტოპების საშუალოწლიური გაწონასწორებული მოცულობითი აქტივობა შენობის ჰაერში ARnექვ + 4,6ATnექვ არ აღემატებოდეს 100ბკ/მ3, ხოლო გამა-გამოსხივების დოზის სიმძლავრე არ უნდა აღემატებოდეს დოზის სიმძლავრეს ღია ადგილზე 0,2 მკზვ/სთ-ზე მეტად.

8.3.4 ექსპლოატაციაში მყოფ შენობებში რადონის იზოტოპების საშუალწლიური ეკვივალენტური გაწონასწორებული მოცულობითი აქტივობა საცხოვრებელი შენობების ჰაერში არ უნდა აღემატებოდეს 200 ბკ/მ3. უფრო მეტი მაჩვენებლების დროს უნდა გატარდეს დაცვითი ღონისძიებები, მიმართული შენობის ჰაერში რადონის შემოსვლის შესამცირებლად და შენობის ვენტილაციის გასაუმჯობესებლად. დაცვითი ღონისძიებები უნდა გატარდეს იმ შემთხვევაშიც, თუ შენობაში გამა-
გამოსხივების სიმძლავრე აღემატება ღია ადგილებში დოზის სიმძლავრეს 0,2 მკზვ/სთ-ზე მეტად.

8.3.5 საბადოებში მოპოვებულ ბუნებრივ საშენ მასალებში (ღორღი, ხრეში, ქვიშა, საყორე და პილონური ქვა, ცემენტისა და აგურის ნედლეული და სხვ.), წარმოების მეორად პროდუქტებში ან წარმოების ნარჩენებში, რომლებიც გამოიყენება საშენი მასალების დასამზადებლად (ნაცრები, შლაკები და სხვ.), ბუნებრივი რადიონუკლიდების ხვედრითი ეფექტური აქტივობა (Aეფ) არ უნდა აღემატებოდეს:

–
მასალებში, რომლებიც გამოიყენება ახლად ასაშენებელი საცხოვრებელი და საზოგადოებრივი შენობებისათვის (I კლასი):

Aეფ = ARa+1,31 ATh+0,085 Ak

–
დასახლებული პუნქტების გარეთ გზების მშენებლობისათვის გამოყენებული მასალებისათვის (III კლასი):

Aეფ

8.3.6 სასმელი წყლით გამოწვეული ეფექტური დოზა ბუნებრივი და ხელოვნური რადიონუკლიდების ხარჯზე არ უნდა აღემატებოდეს 0,1 მზვ/წელიწადში. დღეში 2 კგ წყლის მოხმარებისას ამ სიდიდეს შეესაბამება რადიონუკლიდების ხვედრითი აქტივობის (დხა) საშუალო წლიური მაჩვენებლები, მოყვანილი მე-3 დანართში. ამ რადიონუკლიდების წყალში ერთდროული არსებობის შემთხვევაში უნდა შესრულდეს პირობა

∑               ≤ 1

სადაც Ai – წყალში რადიონუკლიდების ხვედრითი აქტივობაა.

თუ ეს პირობები არ სრულდება, დაცვითი ღონისძიებები უნდა გატარდეს ოპტიმიზაციის პრინციპის გათვალისწინებით.

წყლის სასმელად გამოყენების დაშვების წინასწარი შეფასება შეიძლება გაიცეს ჯამური ალფა (Aα- და ბეტა (Aβ- ხვედრითი აქტივობის მიხედვით, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს შესაბამისად 0,1 და 1,0 ბკ/კგ.

თუ წყალში სავარაუდოა 3H, 14C, 131I, 210Pb, 228Ra და 232Th არსებობა, მათი ხვედრითი აქტივობების განსაზღვრა სავალდებულოა.

222Rn -ის დასაშვები ხვედრითი აქტივობა (ანუ ჩართვის დონე) არ უნდა აღემატებოდეს 60 ბკ/კგ.

შენიშვნა: ადამიანთა რადონით დასხივების კრიზისული გზაა რადონის გადასვლა შენობის ჰაერში და მისი დაშლის პროდუქტების შემდგომი ინჰალაციური მოხვედრა ორგანიზმში.

მინერალური და სამკურნალო წყლებისთვის დგინდება სპეციალური ნორმატივები.

8.3.7 ფოსფორიან სასუქებში და მელიორანტებში ბუნებრივი რადიონუკლიდების ხვედრითი აქტივობა არ უნდა აღემატებოდეს:

AU+1,2 ATh ცხრილი 8.4.3.1

პაციენტის სხვადასხვა კატეგორიისათვის რეკომენდებული

დასხივების საკონტროლო დოზები

პაციენტის კატეგორია

რეკომენდებული დოზის საკონტროლო დონეები. ეფექტური დოზა მზვ/წელი
ა

ბ

გ

150

15

1,5

8.4.4 ვინაიდან ხელოვნურ წყაროებს შორის სამედიცინო დიაგნოსტიკურ პროცედურებს ყველაზე მეტი წვლილი შეაქვს მოსახლეობის დასხივების პოპულაციური დოზის ფორმირებაში, პაციენტის დასხივების დოზის შემცირებისათვის:

–
დაუშვებელია პროფილაქტიკური გამოკვლევების მიზნით მოზრდილთა, ბავშვთა და მოზარდთა რენტგენოსკოპია, ბავშვთა მასობრივი ფლუოროგრაფია, სარძევე ჯირკვლის ფლუოროგრაფია;

–
მაქსიმალურად შეიზღუდოს დიაგნოსტიკური მიზნებისათვის რენტგენოსკოპული გამოკვლევები. გულმკერდის, მუცლის ღრუს, რეტროპერიტონეალური არის, ძვალსახსართა სისტემის გამოკვლევის ძირითადი მეთოდია რენტგენოგრაფია. რენტგენოსკოპიის გამოყენება ხდება მკაცრი კლინიკური ჩვენებებით. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა გონადების, ფარისებრი და სარძევე ჯირკვლების ეკრანირებას;

–
მინიმუმამდე იქნეს დაყვანილი განმეორებითი რენტგენოლოგიური გამოკვლევები დროის მოკლე მონაკვეთში;

–
დაუშვებელია ჯანმრთელ ბავშვთა მასობრივი პროფილაქტიკური რენტგენოლოგიური გამოკვლევები, თუ ამას ეპიდსიტუაცია არ მოითხოვს;

–
სათანადო ეპიდსიტუაციის არსებობის შემთხვევაში მოზრდილთა პროფილაქტიკური სამედიცინო რენტგენოლოგიური გამოკვლევების დროს დასხივების წლიური ეფექტური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 1 მზვ-ს პროფილაქტიკური დასხივების დადგენილი წლიური ზღვარი შეიძლება გადაჭარბებულ იქნეს მხოლოდ ისეთ არაკეთილსაიმედო ეპიდემიოლოგიურ პირობებში, რომელიც მოითხოვს დამატებითი გამოკვლევების ჩატარებას ან მაღალი დოზის შემქმნელი მეთოდების იძულებით გამოყენებას. ასეთი გადაწყვეტილება პროფილაქტიკური დასხივების დადგენილი ზღვრის იძულებითი გადამეტების შესახებ მიიღება ქვეყნის ჯანდაცვის მმართველობის მიერ სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოებთან შეთანხმებით.

–
დაუშვებელია 15 წლამდე ასაკის ბავშვთა დიაგნოსტიკური რენტგენოსკოპიული გამოკვლევები. მათი გამოკვლევის ძირითადი მეთოდია რენტგენოგრაფია, მკაცრი კლინიკური ჩვენებების მიხედვით, გონადების, ფარისებრი და სარძევე ჯირკვლების ეკრანირებით და დაცვის სხვა (ტექნიკური) საშუალებების მაქსიმალური გამოყენებით. ადრეული ასაკის ბავშვებში უნდა მოხდეს გამოსაკვლევი უბნის მიღმა დარჩენილი მთელი სხეულის ეკრანირება.

–
ორსულ და მეძუძურ ქალთა რენტგენოდიაგნოსტიკური გამოკვლევა წარიმართოს მხოლოდ მკაცრი კლინიკური ჩვენებების მიხედვით.

–
დიაგნოსტიკური რენტგენოლოგიური გამოკვლევები ტარდება მხოლოდ კლინიკური ჩვენებებით. ყველა კვლევა დასაბუთებული უნდა იქნეს წერილობით მკურნალი ექიმის მიერ.

–
რადიონუკლიდების სამკურნალო გამოყენება განისაზღვრება საქართველოს ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანებით. რადიოფარმპრეპარატები გამოიყენება მხოლოდ დიაგნოსტიკურ კვლევებში. უპირატესობა ეძლევა რადიოიმუნოლოგიურ (in vitro) კვლევებს. დოზის სიმძლავრე პაციენტისაგან, რომელსაც დიაგნოსტიკური მიზნით შეუყვანეს რადიოფარმაცევტული პრეპარატი, რადიოლოგიური განყოფილებიდან გამოსვლის დროს არ უნდა აღემატებოდეს 1 მკზვ-ს საათში 0,1 მ-ის მანძილზე.

8.4.5 მედიცინაში მაიონებელი გამოსხივების წყაროების გამოყენების სრულყოფისა და პაციენტების დასხივების დონეების დაქვეითების მიზნით ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო ორგანოების მიერ ცენტრალურ სახელმწიფო სანიტარიულ ზედამხედველობასთან ერთად დადგენილია სხივური დიაგნოსტიკის საკონტროლო დონეები, დამყარებული მსოფლიო პრაქტიკის საუკეთესო სტანდარტებზე (დანართი დ-6).

აღნიშნული დონეები უნდა გახდეს
აგრეთვე რადიოლოგიური სამედიცინო პროცედურების მეთოდოლოგიის, დანადგარების, რადიოფარმპრეპარატების და სხვ. პროექტირებისა და წარმოების შემდგომი განვითარებისა და სრულყოფის საფუძველი.

8.4.6 ყოვლად დაუშვებელია მაიონებელი გამოსხივების გამოყენებით ადამიანზე სამეცნიერო გამოკვლევების ჩატარება.

8.4.7 პირები, რომლებიც არ არიან რენტგენო
რადიოლოგიური განყოფილების მომუშავეები და ეხმარებიან პაციენტებს (მძიმე ავადმყოფებს, ბავშვებს) რენტგენორადიოლოგიური პროცედურების შესრულების დროს, არ უნდა სხივდებოდნენ წელიწადში 5 მზვ- ზე მეტი დოზით.

8.4.8 მაიონებელი წყაროების სამედიცინო მიზნებით გამოყენების დროს პაციენტის დასხივების დოზის კონტროლი აუცილებელია.

9. მოსახლეობის დასხივების შეზღუდვის მოთხოვნები რადიაციული ავარიის პირობებში

9.1 ავარიული სიტუაციების დროს საქართველოს მოსახლეობის რადიაციული უსაფრთხოების ძირითადი პრინციპია წინასწარი მომზადებისა და მუდმივი მზადყოფნის პრინციპი, რაც გულისხმობს საგანგებო მოქმედებათა ორგანიზაციული ჯგუფების და გეგმების არსებობას, საგანგებო მდგომარეობის შექმნისას აუცილებელ ქმედებათა წინასწარ დაგეგმვასა და რადიაციული ზიანის თავიდან აცილებას ან შემსუბუქებას წინასწარ დაგეგმილი ღონისძიებებით.

9.2 რადიაციული ავარიის დროს, როდესაც ადამიანთა დასხივებამ ტექნოგენური წყაროებიდან შეიძლება გადააჭარბოს 5.1 ცხრილში მოცემულ ძირითად დოზურ ზღვარს, მიღებულ უნდა იქნეს პრაქტიკული ზომები წყაროზე კონტროლის აღსადგენად და დასხივების დოზების, მოსახლეობის დასხივების, გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურების, რადიაციული დაბინძურებით გამოწვეული ეკონომიკური და სოციალური დანაკარგების მინიმუმამდე დასაყვანად.

9.3 რადიაციული ავარიის დროს ან რადიოაქტიური დაბინძურების აღმოჩენისას შემდგომი დასხივების შეზღუდვა ხორციელდება დაცვითი ღონისძიებებით, რომლებიც, როგორც წესი, გამოიყენება გარემოსა და (ან) ადამიანის მიმართ. ეს ღონისძიებები დაკავშირებულია მოსახლეობის ცხოვრების ნორმალური პირობების, ტერიტორიის სამეურნეო და სოციალური ფუნქციონირების დარღვევასთან, ე.ი. წარმოადგენს ჩარევას, რომელსაც თან სდევს არა მარტო ეკონომიკური ზარალი, არამედ არაკეთილსაიმედო გავლენა მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე, ფსიქოლოგიური ზემოქმედება მოსახლეობაზე და ეკოლოგიური ზარალი. ამიტომ, ჩარევის დაცვითი ღონისძიებების ხასიათის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების დროს საჭიროა ხელმძღვანელობა შემდეგი პრინციპებით:

–
დაგეგმილმა ჩარევამ საზოგადოებას და პირველ ყოვლისა დასხივებულ პირებს უნდა მოუტანოს უფრო მეტი სარგებლობა, ვიდრე ზიანი, ე.ი. მოსახლეობის დასხივებით და გარემოს რადიონუკლიდური დაბინძურებით გამოწვეული ზარალის შემცირება დოზის დაქვეითებით უნდა იყოს საკმარისი, რომ გამართლებული იყოს ჩარევის მავნეობა და ღირებულება, მისი სოციალური ღირებულების ჩათვლით (ჩარევის დასაბუთების პრინციპი).

–
ჩარევის ფორმა, მასშტაბი და ხანგრძლივობა ოპტიმიზებული უნდა იყოს იმდაგვარად, რომ დოზის დაქვეითებით მიღებული სუფთა სარგებელი, ჩარევით გამოწვეული ზარალის გამოკლებით, იყოს მაქსიმალური (ჩარევის ოპტიმიზაციის პრინციპი).

9.4 სასწრაფო ჩარევა, დაცვის ყველა საშუალებების გამოყენება აუცილებელია, თუ დასხივების მოსალოდნელი დოზა ხანმოკლე პერიოდში (2 დღე) აღწევს დონეებს, რომლის მოქმედებით და, მით უფრო, გადამეტებით, შესაძლებელია კლინიკურად გამოხატული დეტერმინირებული ეფექტების განვითარება (ცხრილი 9.1). ამასთანავე, დაცვითი ღონისძიებებით ჯანმრთელობისათვის მიყენებული ზიანი არ უნდა აღემატებოდეს ჯანმრთელობისათვის დადებით შედეგს.

9.5 მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ქრონიკული დასხივებისას დაცვითი ღონისძიებები აუცილებელია, თუ წლიური შთანთქმული დოზები აჭარბებენ მაჩვენებლებს, მოცემულს 9.2 ცხრილში. ამ დოზების გადაჭარბება სერიოზულ დეტერმინირებულ ეფექტებს იწვევს.

ცხრილი 9.1
პროგნოზირებული დასხივების დონეები, რომლის დროს აუცილებელია სასწრაფო ჩარევა

ორგანო ან ქსოვილი

ორგანოს ან ქსოვილის შთანთქმული დოზა
2 დღის განმავლობაში, გრ

მთელი სხეული
1

ფილტვები
6

კანი
3

ფარისებრი ჯირკვალი
5

თვალის ბროლი
2

გონადები
2

ნაყოფი
0,1

ცხრილი 9.2
ჩარევის დონეები ქრონიკული დასხივებისას

ორგანო ან ქსოვილი

წლიური შთანთქმული დოზა, გრ

გონადები
0,2

თვალის ბროლი
0,1

ძვლის წითელი ტვინი
0,4

9.6 ჩარევის დონე მოსახლეობის დროებითი გასახლებისთვის შეადგენს: დროებითი გასახლების დაწყებისათვის – 30 მზვ-ს თვეში, დროებითი გასახლების დამთავრებისათვის – 10 მზვ-ს თვეში. თუ პროგნოზირებით დგინდება, რომ 1 თვის განმავლობაში დაგროვილი დოზა გადააჭარბებს ზემოთ აღნიშნულ დონეებს მთელი წლის განმავლობაში, უნდა გადაწყდეს საკითხი მოსახლეობის გასახლების შესახებ მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე.

9.7 დასხივების საწინააღმდეგო ჩარევისას დოზური ზღვრები არ გამოიყენება (ცხრილი 5.1). ჩარევის პრინციპებიდან გამომდინარე, სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოები რადიაციული ავარიის შემთხვევისათვის შეიმუშავებენ ჩარევის დონეებს (დოზები და დასხივების დოზათა სი
მძლავრეები, რადიოაქტიური დაბინძურების დონეები) კონკრეტული რადიაციული ობიექტებისა და მისი განლაგების პირობებისათვის, ავარიის სავარაუდო ტიპების, ავარიული სიტუაციების განვითარების სცენარების და ჩამოყალიბებული რადიაციული მდგომარეობის გათვალისწინებით.

9.8 რადიაციული ავარიის შემთხვევაში დაცვითი ღონისძიებების დაგეგმვის დროს „

დასაბუთებისა” და „

ოპტიმიზაციის” პრინციპების გამოყენებით სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების მიერ ავარიის შედეგად მოსახლეობის დასხივების სავარაუდო დოზების გათვალისწინებით დადგენილია ჩარევის დონეები.

9.9 ავარიის დროს, რომელსაც მოჰყვა დიდი ტერიტორიის რადიოაქტიური დაბინძურება, რადიაციული მდგომარეობის კონტროლისა და პროგნოზის საფუძველზე დგინდება რადიაციული ავარიის ზონა (რაზ). რაზ წარმოადგენს იმ ტერიტორიას, რომელზედაც შინაგანი და გარეგანი ჯამური დასხივება ეფექტური დოზის ერთეულებში ავარიის შემდგომ პირველ წელს შესაძლებელია აჭარბებდეს 5 მზვ-ს (საშუალო მაჩვენებელი დასახლებულ პუნქტში). რადიაციული ავარიის ზონაში წარმოებს რადიაციული მდგომარეობის მონიტორინგი და ოპტიმიზაციის პრინციპის საფუძველზე ხორციელდება ღონისძიებები მოსახლეობის დასხივების დონეების შესამცირებლად (პ.პ. 9.2, 9.3, 9.5).

9.10 მძიმე რადიაციული ავარიის დროს, ტერიტორიის რადიოაქტიური დაბინძურებით, მოსახლეობის დაცვის ღონისძიებების ხასიათი და მასშტაბი განისაზღვრება სავარაუდო დაცვითი ღონისძიებების გატარების შედეგად მოსალოდნელი (პროგნოზირებული) დოზის შედარებით ა და ბ დონეებთან, რომლებიც 9.3 – 9.6 ცხრილებშია წარმოდგენილი.

ცხრილი 9.3
კრიტერიუმები, რომლებიც გადაუდებლადაა მიჩნეული ავარიული სიტუაციის დასაწყისში

დაცვითი ღონისძიებები

თავიდან ასაცილებელი დოზა პირველი 10 დღის განმავლობაში, მგრ

მთელ სხეულზე

ფარისებრი ჯირკვალი, ფილტვები, კანი

ა დონე

ბ დონე

ა დონე

ბ დონე

თავშესაფარი
5

50

50

500

იოდით პროფილაქტიკა

მოზრდილები
-

-

250*

2500*

ბავშვები
-

-

100*

1000*

ევაკუაცია
50

500

500

5000
*
მხოლოდ ფარისებრი ჯირკვლისათვის.
ცხრილი 9.4
კრიტერიუმები, რომელთა საფუძველზე მიღებულ უნდა იქნე

ს

მოსახლეობის გასახლებისა და დაბინძურებული

საკვები პროდუქტების ხმარების შეზღუდვის გადაწყვეტილებები

დაცვითი
ღონისძიებები

თავიდან ასაცილებელი ეფექტური დოზა, მზვ

ა დონე

ბ დონე

დაბინძურებული საკვები პროდუქტებისა და სასმელი წყლის გამოყენების შეზღუდვა

– 5 პირველი წლის განმავლობაში
– 1/წელიწადში
მომდევნო წლებში

– 50 პირველი წლის განმავლობაში
– 10/წელიწადში
მომდევნო წლებში

გასახლება

– 50 პირველი წლის განმავლობაში

– 500 პირველი წლის განმავლობაში
1000 – მთელი გასახლების პერიოდში

ცხრილი 9.5
კრიტერიუმები, რომელთა საფუძველზე მიღებული უნდა იქნეს გადაწყვეტილება

დაბინძურებული საკვები პროდუქტების ხმარების შეზღუდვისათვის ავარიის პირველ

წელს

რადიონუკლიდების შემცველობა საკვებ პროდუქტებში

რადიონუკლიდები

დოზური კოეფიციენტი
ზვ/ბკ

ა დონე
კბკ/კგ

დოზური კოეფიციენტი
ზვ/ბკ

ბ დონე
კბკ/კგ

იოდი-131, ცეზიუმი-134, -137
10-8

1

3·10-8

3

სტრონციუმი-90
10-7

0,1

3·10-7

0,3

ამერიციუმი-241, პლუტონიუმი-239
10-6

0,01
3·10-7

0,03

პლუტონიუმი-238
–

–

3·10-7

0,03
ცხრილი 9.6
ბავშვთა საკვები

რადიონუკლიდები

რადიონუკლიდების შემცველობა
საკვებ პროდუქტებში

დოზური კოეფიციენტი
ზვ/ბკ

ა დონე
კბკ/კგ

დოზური კოეფიციენტი
ზვ/ბკ

ბ დონე
კბკ/კგ

ცეზიუმი-134, ცეზიუმი-137
10-8

1

10-8

1

იოდი-131, სტრონციუმი-90
10-7

0,1

10-7

0,1

რუთენიუმი-106
–

–

10-7

0,1

ამერიციუმი-241, პლუტონიუმი-239
10-5

0,001
10-6

0,01

პლუტონიუმი-238
–

–

10-6

0,01
–
თუ დაცვითი ღონისძიებებით აცილებული დასხივება არ აღემატება ა დონეს, არ არის აუცილებელი იმ ღონისძიებათა გატარება, რომლებიც არღვევს მოსახლეობის ცხოვრების ნორმალურ პირობებს და ტერიტორიის სამეურნეო და სოციალურ ფუნქციონირებას.

–
თუ დაცვითი ღონისძიებებით აცილებული დასხივება აღემატება ა დონეს, მაგრამ არ აღწევს ბ დონეს, დაცვის ღონისძიებათა ხასიათის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება დასაბუთებისა და ოპტიმიზაციის პრინციპების, კონკრეტული მდგომარეობისა და ადგილობრივი პირობების გათვალისწინებით.

–
თუ დაცვითი ღონისძიებების გატარების მიუხედავად დასხივება მაინც აღწევს და აღემატება ბ დონეს, საჭიროა ყველა ღონისძიების გატარება, მათ შორის ისეთებისაც, რომლებიც არღვევენ მოსახლეობის ცხოვრების ნორმალურ პირობებს და ტერიტორიის სამეურნეო და სოციალურ ფუნქციონირებას.

9.11 რადიაციული ავარიის მოგვიანებით სტადიაზე, როცა გაბინძურებულია დიდი ტერიტორია ხანგრძლივი სიცოცხლის მქონე რადიონუკლიდებით, გადაწყვეტილება დაცვითი ღონისძიებების შესახებ მიიღება ჩამოყალიბებული რადიაციული მდგომარეობისა და კონკრეტული სოციალურ-
ეკონომიკური პირობების გათვალისწინებით. სხვადასხვაგვარი ვარიანტები მოყვანილია დანართში დ-9.

9.12 ისეთი ავარიების დროს, რომელსაც თან სდევს უპირატესად ურანის, პლუტონიუმისა და ტრანსურანული სხვა ელემენტების დისპერგირება, გადაწყვეტილება მისაღები კრიტერიუმებისა და შეზღუდვის დონეების შესახებ დგინდება სპეციალური ნორმატიული დოკუმენტებით.

10. ნორმების შესრულების კონტროლის მოთხოვნები

10.1 რადიაციული კონტროლი, რადიაციულად საშიში ობიექტების პროექტირებიდან დაწყებული, უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მნიშვნელოვანი ნაწილია. მისი მიზანია რადიაციული უსაფრთხოებისა და ნორმატივების მოთხოვნების დაცვის განსაზღვრა, ნორმალური მუშაობის დროს დაწესებული ძირითადი დოზური ზღვრების და დასაშვები დონეების გადაუჭარბებლობა. სისტემატური რადიაციული კონტროლი უზრუნველყოფს რადიაციული ავარიის ადგილისა და შენობების რადიონუკლიდებით დაბინძურების, აგრეთვე გაზრდილი რადიაციული ფონის, ტერიტორიების და შენობების დაცვის ოპტიმიზაციისა და ჩარევის გადაწყვეტილების მისაღებად აუცილებელ ინფორმაციას. რადიაციული კონტროლი ხორციელდება მაიონებელი გამოსხივების ყველა წყაროზე, გარდა 1.8 პუნქტში მოცემულისა.

10.2 რადიაციულ კონტროლს ექვემდებარება:

–
წყაროების, ატმოსფეროში გამონაყოფების, თხევადი და მყარი გადანაყრების რადიაციული მახასიათებლები;

–
სამუშაო ადგილებზე და გარემოში ტექნოლოგიური პროცესებით შექმნილი რადიაციული ფაქტორები;

–
რადიაციული ფაქტორები დაბინძურებულ ტერიტორიებზე და შენობებში, სადაც მომატებულია რადიაციული ფონი;

–
პერსონალისა და მოსახლეობის დასხივების დონეები;

–
სამედიცინო დასხივების წყაროები;

–
ბუნებრივი წყაროები.

10.3 ძირითადი საკონტროლო პარამეტრებია:

–
წლიური ეფექტური დოზა; წლიური ეკვივალენტური დოზა (ცხრ. 5.1);

–
რადიონუკლიდების ორგანიზმში ჩართვა და მათი რაოდენობა ორგანიზმში მათი ჩართვის შესაფასებლად;

–
ჰაერში, წყალში, კვების პროდუქტებში, საშენ მასალებში და სხვ. რადიონუკლიდების მოცულობითი და ხვედრითი აქტივობები;

–
კანის, ტანსაცმლის, ფეხსაცმლის, სამუშაო ზედაპირების რადიოაქტიური დაბინძურება;

–
გარეგანი დასხივების დოზა და დოზის სიმძლავრე;

–
ნაწილაკებისა და ფოტონების ნაკადთა სიმკვრივე;

10.4 10.3 პუნქტში
აღნიშნული ყველა საკონტროლო პარამეტრის ოპერატიული კონტროლისათვის დაწესებულების ადმინისტრაცია სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოებთან შეთანხმებით ადგენს საკონტროლო დონეებს. ამ დონეების რიცხობრივი მაჩვენებელი დგება ისე, რომ გარანტირებული იყოს ძირითადი დოზური ზღვრების გადაუჭარბებლობა და დასხივების დონის რაც შეიძლება დაბალ მაჩვენებლამდე შემცირების პრინციპის რეალიზაცია.

ამასთანავე, გასათვალისწინებელია ყველა რადიაციული და არარადიაციული ფაქტორების ზემოქმედება ყველა წყაროდან, რომლებიც კონტროლს ექვემდებარებიან, გაზომვის შესაძლო შეცდომა, დაცვის (უსაფრთხოების) მიღწეული დონე, მისი შემდგომი შემცირების შესაძლებლობა, ოპტიმიზაციის პრინციპების მოთხოვნილებათა გათვალისწინებით. საკონტროლო დონეების გადაჭარბების აღმოჩენა მისი მიზეზების ძიების საფუძველია.

10.5 წარმოების ადმინისტრაციას, ადგილობრივი პირობების გათვალისწინებით, შეუძლია შემოიტანოს დამატებითი საკონტროლო პარამეტრების უფრო მკაცრი რიცხობრივი მნიშვნელობები.

10.6 ნორმების მოთხოვნათა ნებისმიერი დარღვევის შემთხვევაში ადმინისტრაცია ვალდებულია:

–
დაუყოვნებლივ ჩაატაროს ამ დარღვევების მიზეზების, პირობებისა და შედეგების გამოკვლევა;

–

მიიღოს ღონისძიებები იმ პირობების ნორმალიზაციისათვის, რომლებმაც გამოიწვია
დარღვევები და მისი განმეორების აღკვეთისათვის;
–
დაუყოვნებლივ შეატყობინოს ზედამხედველობის ორგანოებს და ზემდგომ ინსტანციებს დარღვევის მიზეზები და მისი აღკვეთის ღონისძიებები. ამ მოთხოვნების შეუსრულებლობის შემთხვევაში ზედამხედველობის ორგანო კრძალავს დაწესებულების მუშაობას დადგენილი წესით, ხოლო წინასწარგანზრახული ქმედების (ან უმოქმედობის) შემთხვევაში, რომლებმაც გამოიწვია დარღვევა, დამნაშავეებს წარედგინებათ ადმინისტრაციული, დისციპლინური ან სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა.

10.7 ნორმების შესრულებაზე სახელმწიფო ზედამხედველობას ახორციელებს
სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოები და დაწესებულებები და მთავრობის მიერ უფლებამოსილი სხვა სამინისტროები და უწყებები მოქმედ ნორმატიულ აქტებთან შესაბამისად.

10.8 ნორმალური მუშაობის დროს ნორმების შესრულების კონტროლი თვით დაწესებულებაში ეკისრება დაწესებულების ადმინისტრაციას, საკუთრების ფორმის განურჩევლად.

სამედიცინო დასხივების კონტროლს აწარმოებს სამკურნალო დაწესებულების ადმინისტრაცია, ხოლო ბუნებრივ წყაროებზე – ტერიტორიის ადმინისტრაცია.

ლოკალური ავარიის დროს, რომელიც დაკავშირებული არ არის მოსახლეობის დასხივებასთან, მისი განვითარების კონტროლს, დაწესებულების პერსონალისა და საავარიო ბრიგადების დაცვას ახორციელებს წარმოების ადმინისტრაცია, თუ სხვა მითითებები არ იქნება სახელმწიფო ზედამხედველობის ორგანოებიდან.

ავარიების დროს, რომლებიც დაკავშირებულია მოსახლეობის დასხივებასთან, კონტროლს ახორციელებს
ადგილობრივი ხელისუფლების და სახელმწიფო ზედამხედველობის ორგანოები, დაწესებულების ძალებისა და საშუალებების გამოყენებით.

11. დასაშვები დონეების რიცხობრივი მნიშვნელობები

11.1 დასხივებად პირთა ყველა კატეგორიისთვის დასაშვები დონეების რიცხობრივი მაჩვენებლები მოცემული გზით დასხივებისას განსაზღვრულია იმგვარად, რომ მარტო ამ ერთი ფაქტორის დასხივებით ასეთი დონით მოქმედებისას ერთი წლის განმავლობაში დაგროვილი დოზის სიდიდე უდრის 5.1 ცხრილ
ში მოცემულ შესაბამის წლიურ დოზურ ზღვარს.

11.2 დასაშვები დონეების რიცხობრივი მაჩვენებლები დასხივების ყველა გზისათვის სტანდარტული პირობებისათვისაა განსაზღვრული. იგი ხასიათდება ჰაერის მოცემული მოცულობით V და წყლის (საკვების) მასით M, რომლებითაც რადიონუკლიდი ირთვება ორგანიზმში კალენდარული წლის განმავლობაში; t დასხივების დროით კალენდარული წლის განმავლობაში და მაიონებელი გამოსხივების ნაწილაკებით გარეგანი დასხივების გეომეტრიით.

პერსონალისთვის დადგენილია სტანდარტული პარამეტრების შემდეგი მნიშვნელობები: Vპერს = 2,4·103 მ3 წელიწადში; tპერს = 1700 სთ = 1·105 წ = 6,1·106 წმ; Mპერს = 0.

მოსახლეობისათვის დადგენილია სტანდარტული პარამეტრების შემდეგი მნიშვნელობები: tმოსახ. = 8800 სთ; Mმოსახ. = 730 კგ წელიწადში. ჩასუნთქული ჰაერის მოცულობა დგინდება ასაკის მიხედვით:

ცხრილი 11.1

წლოვანება, წელი

1 წლამდე
1-2

2-7

7-12

12-17

მოზრდილები
(17 წელზე მეტი)
V, ათასი მ3 წელიწადში

1,0

1,9

3,2

5,2

7,3

8,1

11.3 ორგანიზმში რადიონუკლიდების სასუნთქი გზებით მოხვედრისას, მათი ქიმიური ნაერთები დაყოფილია სამ ინჰალაციურ ტიპად ფილტვებიდან სისხლში გადასვლის სისწრაფის მიზედვით:
– ტიპი „ნ“ (ნელი) – ფილტვებში ამ ნივთიერებების გახსნისას რადიონუკლიდის კომპონენტის გადასვლა ნელია, სიჩქარით 0,0001 დღე-1;

– ტიპი „შ” (შუალედური) – აქტივობის ძირითადი ნაწილი ფილტვებიდან სისხლში გადადის შუალედური სიჩქარით – 0,005 დღე-1;

– ტიპი „ს” (სწრაფი) – ძირითადი აქტივობა ფილტვებიდან სისხლში გადადის სწრაფად, სიჩქარით 100 დღე-1;

– ზოგიერთი რადიონუკლიდის სასუნთქი გზებით აირის სახით ჩართვის ნორმირებისათვის ელემენტთა შენაერთების აირებისა და ორთქლისათვის გამოყოფილია ტიპი „ა” (ა1 – ა3).

ინჰალაციის დროს ელემენტების ნაერთების განაწილება კლასებად მოცემულია დ-4 დანართში. ინერტული აირები ცხრილში არაა წარმოდგენილი, ვინაიდან ისინი გარედან დამსხივებლებია.
11.4 დ-1, დ-2 და დ-3 დანართებში მოცემული დოზური კოეფიციენტების რიცხობრივი მნიშვნელობები, აგრეთვე წჩზპერს., წჩზმოსახ., დმაპერს. და დმამოსახ. ჰაერისათვის გაანგარიშებულია ლოგარითმულად ნორმალურად განაწილებულ ნაწილაკთა აეროზოლისათვის აქტივობის მიხედვით, 1 და 5 მკმ მედიანური აეროდინამიკური დიამეტრით და სტანდარტული გეომეტრიული გადახრით, რომელიც უდრის 2,5. გაანგარიშებისას გამოყენებულია სასუნთქი ორგანოების მოდელი, რეკომენდებული რადიოლოგიური დაცვის საერთაშორისო კომისიის 66 პუბლიკაციით.

11.5 დ-1 დანართში მოცემულია ინჰალაციური გზით მოხვედრილ რადიონუკლიდთა რეზორბციის კოეფიციენტები, სხვადასხვა დისპერსიის აეროზოლების დოზური კოეფიციენტების მნიშვნელობები პერსონალისთვის რადიონუკლიდების ჩასუნთქული ჰაერით მოხვედრისას, დასაშვები წლიური ჩართვა წჩზპერს. და დასაშვები საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობა დმაპერს.

დ-1 დანართში არ შედის ინერტული აირები, ვინაიდან ისინი გარეგანი დასხივების წყაროებია, აგრეთვე რადონის იზოტოპები მისი დაშლის პროდუქტებითურთ (იხ. განყოფ. 5 და 7).
ჩანაწერი 1,6-12 ნიშნავს 1,6·10-12, ხოლო 1,6+12 – 1,6·10+12.

11.6 თუ მოცემული რადიონუკლიდის ქიმიური ფორმა უცნობია, მაშინ გამოყენებულ უნდა იქნეს დ-1 დანართში მოცემული წჩზპერს. და დმაპერს. ყველაზე მცირე მაჩვენებელი და შესაბამისად დოზური კოეფიციენტის ყველაზე დიდი მნიშვნელობა.
11.7 დ-2 დანართში მოცემულია რადიონუკლიდების ჩასუნთქული ჰაერით მოხვედრისას მათი რეზორბციის კოეფიციენტები, დოზური კოეფიციენტის მნიშვნელობები მოსახლეობის სხვადასხვა ასაკისათვის, წლიური ჩართვის ზღვარი წჩზმოსახ. და დასაშვები საშუალო წლიური მოცულობითი აქტივობა დმამოსახ. იმ ასაკოვანი ჯგუფისათვის, რომელშიც ეს აქტივობა უმცირესია (მოსახლეობის კრიზისული ჯგუფი).

11.8 დ-3 დანართში მოცემულია რადიონუკლიდების წყლისა და საკვებით მოხვედრისას მათი რეზორბციის კოეფიციენტები, დოზური კოეფიციენტების მნიშვნელობები მოსახლეობის სხვადასხვა ასაკისათვის, წლიური ჩართვის ზღვარი წჩზმოსახ. და დასაშვები საშუალო წლიური ხვედრითი აქტივობა დხამოსახ. იმ ასაკოვანი ჯგუფისთვის, რომელში დხა უმცირესია (მოსახლეობის კრიზისული ჯგუფი). 1 წლამდე ასაკის ბავშვები უგულვებელყოფილია, ვინაიდან ისინი ძირითადად იკვებებიან დედის რძით. დხა მაჩვენებლები სასმელი წყლისათვის გაანგარიშებულია პ. 8.3.6 მიხედვით და წარმოადგენენ ჩარევის დონეს (ჩდ). რაც შეეხება საკვებ პროდუქტებს, მათი ჩდ არაა მოყვანილი და იგი ცალკე უნდა იქნეს გაანგარიშებული შინაგანი და გარეგანი დასხივების ადგილობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით (პ. 8.2.4), ძირითადი დოზური ზღვრებისა (ცხრილი 5.1) და ავარიული დასხივების კრიტერიუმების (ცხრილები 9.3, 9.4) გადაუჭარბებლობით.

11.9 11.1 ცხრილში წარმოდგენილია ტექნოგენური წყაროებით მთელი სხეულის გარეგანი დასხივებისას დოზის სიმძლავრის გაზრდის დასაშვები დონეების (დდს) რიცხობრივი მნიშვნელობები შენობაში და ტერიტორიაზე (სტანდარტულ პირობებში).
11.10 11.2 ცხრილში მოცემულია სამუშაო ზედაპირების, კანის, სპეცტანსაცმლის, პერსონალის ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების რადიოაქტიური დაბინძურების დასაშვები მნიშვნელობები. კანის, სპეცტანსაცმლის, სპეცფეხსაცმლის, ინდივიდუალური დაცვის საშუალებებისათვის ნორმირებულია α – აქტიური რადიონუკლიდებით საერთო (მოსაშორებადი და არამოსაშორებადი) რადიოაქტიური დაბინძურება. ყველა სხვა შემთხვევაში ნორმირდება მოსაშორებელი დაბინძურება.
კანის საერთო რადიოაქტიური დაბინძურების დონეები განსაზღვრულია რადიონუკლიდის ნაწილის კანსა და ორგანიზმში შეღწევის გათვალისწინებით. გათვლები ჩატარებულია იმ ვარაუდით, რომ დაბინძურების საერთო ფართობი არ აღემატებოდეს 300 სმ2.

ცალკეულებს მიეკუთვნება ალფა-აქტიური ნუკლიდები, რომელთა საშუალო წლიური დასაშვები მოცულობითი აქტივობა სამუშაო შენობის ჰაერში – დმა<0,0003 ბკ/ლ.

კანის, სპეცთეთრეულისა და ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების სახისმიერი ნაწილის შიგა ზედაპირის დასაშვები დაბინძურების დონე Sr-90 + I-90-ით 5-ჯერ ნაკლებია: 40 ნაწილაკი/(წთ·სმ2). კანის დაბინძურება ტრიტიუმით არაა ნორმირებული, ვინაიდან მისი კონტროლი ხდება სამუშაო შენობის ჰაერსა და ორგანიზმში.

11.11 ცხრილებში 11.3 – 11.9 მოცემულია ნაწილაკთა ნაკადის სიმკვრივის დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები პერსონალისთვის მთელი სხეულის, კანის და თვალის ბროლის დასხივებისას მონოენერგეტიკული ელექტრონებით (ცხრ. 11.3, 11.4), ბეტა ნაწილაკებით (ცხრ. 11.5), მონოენერგეტიკული ფოტონებით (ცხრ. 11.6 – 11.8) და მონოენერგეტიკული ნეიტრონებით (ცხრ. 11.9). ნაწილაკების ნაკადთა დასაშვები სიმძლავრის საშუალწლიური მაჩვენებლები მოცემულია გამოსხივების ენერგიის ფართო დიაპაზონისათვის და დასხივების ორი ყველაზე უფრო ხშირი გეომეტრიისათვის: გამოსხივების იზოტროპული (2 π და 4 π ველისა და სხივის პარალელური კონის სხეულზე წინიდან დაცემისას (წინა – უკანა გეომეტრია).
11.12 დ-4 დანართში მოცემულია ინჰალაციისას ელემენტების ნაერთების ტიპებად განაწილება.
11.13 დ-5 დანართში მოცემულია ხვედრითი აქტივობისა და აქტივობის მინიმალური მნიშვნელობები შენობაში და სამუშაო ადგილებზე, რომელთა გადაჭარბება საჭიროებს სახელმწიფო სანიტარიული ზედამხედველობის ორგანოების ნებართვას.
11.14 დ-6 დანართში მოცემულია სამედიცინო დასხივების საკონტროლო დონეები.
11.15 დ-7 დანართში მოცემულია საკვებ პროდუქტებში რადიონუკლიდების ცეზიუმ-137 და სტრონციუმ-90 შემცველობის დასაშვები დონეები.
11.16 პროდუქტების გარეცხვის, გასუფთავებისა და გადამუშავების პროცესში რადიონუკლიდების რაოდენობა კლებულობს. დ-8 დანართში მოცემულია საკვებ პროდუქტებში რადიონუკლიდების შემცველობის შემცირების კოეფიციენტი (გადამუშავების კოეფიციენტი) RF, რომელიც იანგარიშება რადიონუკლიდების შემცველობით გადამუშავებამდე და მას შემდეგ. შემცირების კოეფიციენტი ანუ გადამუშავების კოეფიციენტი RF არის რადიონუკლიდის აქტივობის წილი, რომელიც რჩება მისი ბუნებრივი დაშლის ან პროდუქტების საკვებად გამოყენებამდე გადამუშავების შემდეგ.
11.17 დ-9 დანართში განხილულია რადიაციულად დაბინძურებულ ტერიტორიაზე ჩარევის კრიტერიუმები.

ცხრილი 11.1
მთელი სხეულის გარეგანი დასხივების დოზის სიმძლავრის დასაშვები დონეები

შენობებში და ტერიტორიაზე, შეპირობებული ტექნოგენური წყაროებით,

მკ გრ/სთ

შენობის დანიშნულება

დოზის სიმძლავრე

შენობები, სადაც მუდმივად იმყოფებიან პირები პერსონალიდან
10

საცხოვრებელი შენობები და ტერიტორიები, სადაც მუდმივად იმყოფებიან პირები მოსახლეობიდან
0,1

ცხრილი 11.2
სამუშაო ზედაპირების, კანის, სპეცტანსაცმლის და ინდივიდუალური

დაცვის საშუალებების ზოგადი რადიოაქტიური დაბინძურების

დასაშვები დონეები,
ნაწილაკი/(წუთი სმ2)

დაბინძურების
ობიექტი

ალფა-აქტიური ნუკლიდები

ბეტა-აქტიური
ნუკლიდები

ცალკეული

დანარჩენი

დაუზიანებელი კანი, სპეცთეთრეული, პირსახოცები, ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების შიგა ზედაპირები
2

2

200

ძირითადი სპეცტანსაცმელი, დამატებითი ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების შიგა ზედაპირი, სპეცფეხსაცმლის გარეთა ზედაპირი
5

20

2000

პერსონალის მუდმივსამყოფელი შენობებისა და მასში განლაგებული დანადგარების ზედაპირი
5

20

2000

პერსონალის პერიოდული სამყოფელი შენობებისა და მასში განლაგებული დანადგარების ზედაპირი
50

200

10000

სანშლუზებში გასახდელი დამატებითი ინდივიდუალური დაცვის საშუალებების გარეთა ზედაპირი
50

200

10000
ცხრილი 11.3
ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ელექტრონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისათვის კანის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M
eV

ეკვივალენტური დოზა კანში
ერთეულ ფლუენსზე, 10-10 ზვ·სმ2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1

იზო ^*

წუ ^*

იზო ^*

წუ ^*

0,07
0,3

2,2

2700
370

0,10
5,7

16,6
140

50

0,20
5,6

8,3

150

100

0,40
4,3

4,6

190

180

0,70
3,7

3,4

220

240

1,00
3,5

3,1

230

260

2,00
3,2

2,8

260

290

4,00
3,2

2,7

260

300

7,00
3,2

2,7

260

300

10,0
3,2

2,7

260

300

იზო
^*– გამოსხივების იზოტროპული (2π) ველი;

წუ
^*– დასხივება პარალელური კონით წინა- უკანა გეომეტრიით.

ცხრილი 11.4
ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ელექტრონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისათვის თვალის ბროლის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M
eV

ეკვივალენტური დოზა თვალის ბროლში ერთეულ ფლუენსზე, 10-10 ზვ·სმ2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1

იზო ^*

წუ ^*

იზო ^*

წუ ^*

0,80

0,08

0,45

3100
540

1,00

0,75
3,0

330

80

1,50
1,9

5,2

130

50

2,00
2,2

4,8

110

50

4,00
2,6

3,3

95

75

7,00
2,9

3,1

85

80

10,0
3,0

3,0

80

80

იზო
^*– გამოსხივების იზოტროპული (2π) ველი;

წუ
^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

ნაწილაკთა ფლუენსი F – შეფარდება dN/dα, სადაც dN – ნაწილაკთა რაოდენობაა, რომელიც ეცემა სფეროს, განივი კვეთით dα:

F = dN/dα, მ-2

ნაწილაკთა ნაკადის სიმკვრივე n – შეფარდება dN/(dα · dt), სადაც dN ნაწილაკთა რაოდენობაა, რომელიც ეცემა სფეროს, განივი კვეთით dα dt დროის ინტერვალში:
n = dN/(dα · dt) მ-2·წმ-1

ცხრილი 11.5
ეკვივალენტური დოზისა და ბეტა- ნაწილაკების ნაკადის სიმკვრივის დასაშვები

საშუალწლიური მნიშვნელობები პერსონალისათვის

კანის კონტაქტური დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M
eV

ეკვივალენტური დოზა კანში
ერთეულ ფლუენსზე, 10-10 ზვ·სმ2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1

0,05
1,0

820

0,07
1,8

450

0,10
2,6

310

0,15
3,4

240

0,20
3,8

215

0,30
4,3

190

0,40
4,5

180

0,50
4,6

180

0,70
4,8

170

1,00
5,0

165

1,50
5,2

160

2,00
5,3

155

ცხრილი 11.6
ეფექტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ფოტონების ნაკადის სიმკვრივის დასაშვები

საშუალწლიური მნიშვნელობები პერსონალისათვის

მთელი სხეულის გარეგანი დასხივებისას

ფოტონების ენერგია, M
eV

ეკვივალენტური დოზა კანში
ერთეულ ფლუენსზე, 10-12 ზვ·სმ2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1
კერმა ჰაერში ერთეულ ფლუენსზე 10-12 გრ·სმ2

იზო ^*

წუ ^*

იზო ^*

წუ ^*

1,0-2

0,0201

0,0485

1,63+05

6,77+04

7,43

1,5-2

0,0384

0,125

8,73+04

2,62+04

3,12

2,0-2

0,0608

0,205

5,41+04

1,62+04

1,68

3,0-2

0,103

0,300

3,24+04

1,08+04

0,721

4,0-2

0,140

0,338

2,31+04

9,65+03

0,429

5,0-2

0,165

0,357

1,99+04

9,12+03

0,323

6,0-2

0,186

0,378

1,77+04

8,63+03

0,289

8,0-2

0,230

0,440

1,42+04

7,44+03

0,307

1,0-1

0,278

0,517

1,18+04

6,33+03

0,371

1,5-1

0,419

0,752

7,79+03

4,33+03

0,599

2,0-1

0,581
1,0

5,61+03

3,28+03

0,856

3,0-1

0,916

1,51

3,54+03

2,17+03

1,38

4,0-1

1,26

2,00

2,59+03

1,63+03

1,89

5,0-1

1,61

2,47

2,02+03

1,32+03

2,38

6,0-1

1,94

2,91

1,69+03

1,12+03

2,84

8,0-1

2,59

3,73

1,26+03

8,73+02

3,69
1,0

3,21

4,48

1,01+03

7,33+02

4,47
2,0

5,84

7,49

5,63+02

4,38+02

7,55
4,0

9,97

12,0

3,28+02

2,73+02

12,1
6,0

13,6

16,0

2,38+02

2,05+02

16,1
8,0

17,3

19,9

1,89+02

1,64+02

20,1

10,0

20,8

23,8

1,56+02

1,38+02

24,0
იზო
^*– გამოსხივების იზოტროპული (4π) ველი;

წუ
^*– დასხივება პარალელური კონით წინა- უკანა გეომეტრიით.

კერმა – ნივთიერების ელემენტარულ მოცულობაში მაიონებელი გამოსხივების არაპირდაპირი მოქმედებით წარმოქმნილი ყველა დამუხტული ნაწილაკების საწყისი კინეტიკური ენერგიების ჯამის (dEk) შეფარდება ნივთიერების dm მასასთან ამ მოცულობაში:

K =

კერმას ერთეულია გრეი (გრ).

კერმა და შთანთქმული დოზა ერთმანეთის ტოლია იმდენად, რამდენადაც მიიღწევა დამუხტული ნაწილაკების წონასწორობა და რამდენადაც შესაძლებელია დამუხრუჭებითი გამოსხივებისა და მეორადი ელექტრონების განარბენ მანძილზე ფოტონთა ნაკადის შესუსტების უგულვებელყოფა.

ცხრილი 11.7
ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ფოტონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისთვის კანის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M
eV

ეკვივალენტური დოზა ერთეულ ფლუენსზე, 10-2 ზვ·სმ2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1

იზო ^*

წუ ^*

იზო ^*

წუ ^*

1,0-2

6,17

7,06

1,31+04

1,16+04

2,0-2

1,66

1,76

4,96+04

4,63+04

3,0-2

0,822

0,880

1,00+05

9,25+04

5,0-2

0,462

0,494

1,81+05

1,63+05

1,0-1

0,549

0,575

1,50+05

1,42+05

1,5-1

0,827

0,851

9,74+04

9,74+04

3,0-1

1,79

1,81

4,53+04

4,53+04

4,0-1

2,38

2,38

3,38+04

3,38+04

5,0-1

2,93

2,93

2,80+04

2,80+04

6,0-1

3,44

3,44

2,40+04

2,40+04

8,0-1

4,39

4,39

1,88+04

1,88+04
1,0

5,23

5,23

1,55+04

1,55+04
2,0

8,61

8,61

9,57+03

9,57+03
4,0

13,6

13,6

6,08+03

6,08+03
6,0

17,9

17,9

4,57+03

4,57+03
8,0

22,3

22,3

3,66+03

3,66+03

10,0

26,4

26,4

3,13+03

3,13+03
იზო
^*– გამოსხივების იზოტროპული (2π) ველი;

წუ
^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

ცხრილი 11.8
ეკვივალენტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ფოტონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისთვის თვალის ბროლის დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M
eV

ეკვივალენტური დოზა თვალის ბროლში ერთეულ ფლუენსზე,
10-12 ზვ·სმ2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1

იზო ^*

წუ ^*

იზო ^*

წუ ^*

1,0-2

0,669

2,23

3,66+04

1.08+04

1,5-2

0,749

2,06

3,29+04

1.16+04

2,0-2

0,622

1,53

3,97+04

1,60+04

3,0-2

0,375

0,865

6,55+04

2,85+04

4,0-2

0,275

0,571

9,07+04

4,27+04

5,0-2

0,239

0,459

1,03+05

5,33+04

6,0-2

0,234

0,431

1,06+05

5,67+04

8,0-2

0,264

0,476

9,05+04

5,16+04

1,0-1

0,326

0,568

7,26+04

4,34+04

1,5-1

0,545

0,857

4,59+04

2,88+04

2,0-1

0,762

1,16

3,31+04

2,11+04

3,0-1

1,20

1,77

2,09+04

1,39+04

4,0-1

1,59

2,33

1,54+04

1,06+04

5,0-1

2,00

2,86

1,24+04

8,64+03

6,0-1

2,39

3,32

1,04+04

7,34+03

8,0-1

3,10

4,21

7,90+03

5,87+03
1,0

3,76

4,96

6,53+03

4,91+03
2,0

6,64

7,93

3,68+03

3,09+03
4,0

11,1

12,1

2,20+03

2,00+03
6,0

15,1

15,6

1,62+03

1,57+03
8,0

19,1

19,1

1,29+03

1,29+03

10,0

23,0

22,3

1,06+03

1,10+03
იზო
^*– გამოსხივების იზოტროპული (4π) ველი;

წუ
^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

ცხრილი 11.9
ეფექტური დოზისა და მონოენერგეტიკული ნეიტრონების ნაკადის სიმკვრივის

დასაშვები საშუალწლიური მნიშვნელობები

პერსონალისთვის მთელი სხეულის გარეგანი დასხივებისას

ელექტრონების ენერგია, M
eV

ეფექტური დოზა ერთეულ ფლუენსზე,
10-12 ზვ·სმ
2

ნაკადის საშუალწლიური
დასაშვები სიმკვრივე, სმ-2·წმ-1

იზო ^*

წუ ^*

იზო ^*

წუ ^*

სითბური ნეიტრონები

3,30

7,60

9,90+2

4,30+2

1,0-7

4,13

9,95

7,91+2

3,28+2

1,0-6

5,63

1,38+1

5,80+2

2,37+2

1,0-5

6,44

1,51+1

5,07+2

2,16+2

1,0-4

6,45

1,46+1

5,07+2

2,24+2

1,0-3

6,04

1,42+1

5,41+2

2,30+2

1,0-2

7,70

1,83+1

4,24+2

1,79+2

2,0-2

1,02+1

2,38+1

3,20+2

1,37+2

5,0-2

1,73+1

2,85+1

1,89+2

8,49+1

1,0-1

2,72+1

5,98+1

1,20+2

5,46+1

2,0-1

4,24+1

9,90+1

7,71+1

3,30+1

5,0-1

7,50+1

1,88+2

4,36+1

1,74+1
1,0

1,16+2

2,82+2

2,82+1

1,16+1
1,2

1,30+2

3,10+2

2,51+1

1,05+1
2,0

1,78+2

3,83+2

1,84+1

8,53
3,0

2,20+2

4,32+2

1,49+1

7,56
4,0

2,50+2

4,58+2

1,31+1

7,13
5,0

2,72+2

4,74+2

1,20+1

6,89
6,0

2,82+2

4,83+2

1,16+1

6,76
7,0

2,90+2

4,90+2

1,13+1

6,67
8,0

2,97+2

4,94+2

1,10+1

6,61
10

3,09+2

4,99+2

1,06+1

6,55
14

3,33+2

4,96+2

9,81

6,59
20

3,43+2

4,80+2

9,52

6,81
იზო
^*– გამოსხივების იზოტროპული (4π) ველი;

წუ
^*– დასხივება პარალელური კონით წინა – უკანა გეომეტრიით.

2.
03/01/2014 - საქართველოს მთავრობის დადგენილება - 28 - ვებგვერდი, 13/01/2014
1.
17/01/2012 - საქართველოს მინისტრის ბრძანება - 01-3/ნ - ვებგვერდი, 18/01/2012
×

დოკუმენტის ცვლილებები

2
მიღების თარიღი : 03/01/2014 გამოქ. თარიღი : 13/01/2014 დოკუმენტის ნომერი : 28
ტექნიკური რეგლამენტის - „საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმები“ დამტკიცების შესახებ

1
მიღების თარიღი : 17/01/2012 გამოქ. თარიღი : 18/01/2012 დოკუმენტის ნომერი : 01-3/ნ
„საქართველოს ტერიტორიაზე რადიაციული უსაფრთხოების ნორმების დამტკიცების შესახებ” საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2001 წლის 26 მარტის №132/ნ ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“

×

უზენაესი სასამართლოს განმარტებები

×

ბმულები

რჩეული დოკუმენტები

რჩეული დოკუმენტები

----
სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” 2010-2026, ყველა უფლება დაცულია.
დამუშავებულია AzRy© LTD-ს მიერ

var _gaq = _gaq || [];
_gaq.push(['_setAccount', 'UA-21852706-4']);
_gaq.push(['_trackPageview']);

(function() {
var ga = document.createElement('script'); ga.type = 'text/javascript'; ga.async = true;
ga.src = ('https:' == document.location.protocol ? 'https://ssl' : 'http://www') + '.google-analytics.com/ga.js';
var s = document.getElementsByTagName('script')[0]; s.parentNode.insertBefore(ga, s);
})();

დამუშავებულია AzRy© LTD-ს მიერ

© 2026 legali.ge — საქართველოს კანონმდებლობის კოპილოტი

მონაცემები: matsne.gov.ge · info.court.ge · supremecourt.ge · infohub.rs.ge · parliament.ge

გამოყენების პირობები · პერსონალური მონაცემების დამუშავების პოლიტიკა · ქუქი-ფაილების პოლიტიკა

ჩვენ ვიყენებთ ქუქი-ფაილებს სერვისის გასაუმჯობესებლად და ანალიტიკისთვის (Google Analytics). დეტალური ინფორმაცია