ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმე „სარიშვილი - ბოლქვაძე საქართველოს წინააღმდეგ“

 

საქმეზე სარიშვილი-ბოლქვაძე საქართველოს წინააღმდეგ,

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (მეხუთე სექცია) პალატამ, შემდეგი შემადგენლობით:

ანგელიკა ნუსბერგერი, პრეზიდენტი,
ერიკ მიოსე,
ანდრე პოტოკი,
სიოფრა ო’ლირი,
მარტინშ მიტსი,
გაბრიელე კუჩკო-შტადლმაიერი,
ლადო ჭანტურია, მოსამართლეები,
და კლაუდია ვესტერდიკი, სექციის განმწესრიგებელი,

2018 წლის 26 ივნისს გამართული დახურული თათბირის შემდეგ,

გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც იმავე დღეს იქნა მიღებული:

პროცედურა

1. საქმის საფუძველია საჩივარი (№58240/08) საქართველოს წინააღმდეგ, რომელიც ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის („კონვენცია“) 34-ე მუხლის შესაბამისად, 2008 წლის 14 თებერვალს სასამართლოში წარადგინა საქართველოს მოქალაქემ, ქ-ნმა გულნარა სარიშვილი-ბოლქვაძემ („მომჩივანი“).

2. მომჩივანს წარმოადგენდა ბ-ნი ე. პაქსაძე, ადვოკატი, რომელიც საქმიანობს თბილისში. საქართველოს მთავრობას („მთავრობა“) წარმოადგენდა სახელმწიფო წარმომადგენელი იუსტიციის სამინისტროდან ბ-ნი ლ. მესხორაძე.

3. მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ მოპასუხე მთავრობამ ვერ დაიცვა მისი ვაჟიშვილის სიცოცხლე სამედიცინო დაუდევრობისაგან და რომ შიდასახელმწიფოებრივ დონეზე მიღებული კომპენსაცია იყო არაადეკვატური.

4. 2013 წლის 4 ივნისს მთავრობას ეცნობა აღნიშნული საჩივრის შესახებ.

ფაქტები                                                  

I. საქმის გარემოებები

5. მომჩივანი დაიბადა 1950 წელს და ცხოვრობს ბათუმში.

ა. მომჩივნის ვაჟის გარდაცვალება

6. 2004 წლის 16 თებერვალს მომჩივნის ვაჟი, გ. ბ., ელექტროსადენების შეკეთების დროს გადმოვარდა ამწიდან. იგი გადაყვანილ იქნა ბათუმის № 1 საავადმყოფოს (შემდგომში „საავადმყოფო“) ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში. მისი ტრავმები მოიცავდა თავის ქალის ძვლის მოტეხილობას და ტვინის დაზიანებას.

7. 2004 წლის 28 თებერვალს ექიმებმა შენიშნეს, რომ გ. ბ.-ს ჰქონდა გასტროდუოდენური სისხლდენა და დაუნიშნეს შესაბამისი მკურნალობა. 2004 წლის 5 მარტს მდგომარეობის გაუმჯობესების გამო იგი გადაიყვანეს საერთო თერაპიულ განყოფილებაში.

8. 2004 წლის 6 მარტს გ. ბ.-ს მდგომარეობა გაუარესდა და იგი დააბრუნეს ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულით გამოწვეული სისხლდენის გამო. 2004 წლის 10 მარტს სისხლდენის შესაჩერებლად მას ჩაუტარდა გადაუდებელი ქირურგიული ოპერაცია, მაგრამ 2004 წლის 14 მარტს იგი გარდაიცვალა.

9. სისხლის სამართლის საქმის მასალებიდან ირკვევა, რომ მომჩივანმა უარი განაცხადა გ. ბ.-ს გვამის გაკვეთაზე.

ბ. სისხლის სამართლის პროცესები

10. 2004 წლის 17 თებერვალს საავადმყოფომ აცნობა ბათუმის პოლიციას, რომ გ. ბ. საავადმყოფოში მიღებული იყო ტრავმული დაზიანებებით. გამომძიებელი ესტუმრა საავადმყოფოს, მაგრამ მან ვერ შეძლო პაციენტის გამოკითხვა, მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო.

11. 2004 წლის 24 მარტს გამომძიებელი დაბრუნდა საავადმყოფოში 2004 წლის 16 თებერვლის ინციდენტთან (იხ. პარაგრაფი 6 ზემოთ) დაკავშირებით მოკვლევის ჩასაატარებლად და მას აუწყეს, რომ მომჩივნის ვაჟი გარდაიცვალა. დაიწყო გ. ბ.-ს გარდაცვალების საკითხთან დაკავშირებით გამოძიება და მომჩივანი დაიკითხა მომდევნო დღეს.

12. 2004 წლის 2 აპრილს გ. ბ.-ს გარდაცვალების ზუსტი მიზეზის დადგენის მიზნით, გამომძიებელმა დაავალა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის („აარ“) შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებულ სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზის ცენტრს („სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზის ბიურო“) გამოკვლევის ჩატარება. გამოკვლევა განხორციელდა 2004 წლის 6 აპრილიდან 18 ივნისს შორის. შედეგად წარმოდგენილ დასკვნაში („დასკვნა № 9-კ“ ან „პირველი დასკვნა“) ვკითხულობთ შემდეგს:

“1. ვინაიდან.... [გ. ბ.-ს] გარდაცვალების შემდეგ გვამი არ გაკვეთილა, სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზისთვის უცნობია სიკვდილის ზუსტი მიზეზი, [თუმცა], [შესაბამისი] სამედიცინო ჩანაწერები აჩვენებს გასტროდუოდენალურ სისხლდენას...

4. მიგვაჩნია, რომ გ. ბ.-ს მკურნალობის პროცესში დაშვებულია საექიმო შეცდომა ოპერაციის ჩატარების ვადების მხრივ, რაც განპირობებული იყო კლინიკური, ენდოსკოპიური და ლაბორატორიული მონაცემების არასწორი შეფასებით“.

13. 2004 წლის 23 ივნისს საავადმყოფოს შესაბამისი ექიმების მიმართ აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე სამედიცინო დაუდევრობასთან დაკავშირებით, რომელშიც მომჩივანს მიენიჭა დაზარალებულის სტატუსი.

14. გამოძიების ფარგლებში დაიკითხნენ სასამართლო სამედიცინო ექსპერტიზის ექსპერტები, რომლებიც მონაწილეობდნენ გამოკვლევაში (იხ. პარაგრაფი 12 ზემოთ). უმრავლესობამ დაადასტურა წინა დასკვნები, აცხადებდნენ, რომ თერაპიული მკურნალობა იყო ადეკვატური, ხოლო ქირურგიული ჩარევის დაგვიანების შეფასება იყო ექსკლუზიურად ექსპერტიზის ცენტრის ქირურგის კომპეტენცია. ამ უკანასკნელმა გაიმეორა დასკვნის შედეგები, რომ ოპერაციული ჩარევა იყო დაგვიანებული სისხლდენის რამდენიმე შემთხვევის გათვალისწინებით. თუმცა მან დაამატა, რომ ამას შესაძლოა მნიშვნელობა არ ჰქონოდა ფატალური შედეგისთვის.

15. ექსპერტიზის უფროსმა დამატებით აღნიშნა, რომ გარდაცვალების ზუსტ მიზეზზე ექსპერტიზას არ შეუძლია გასცეს პასუხი, რადგან არ იყო ჩატარებული გვამის სასამართლო სამედიცინო გამოკვლევა.

16. 2004 წლის 7 ივლისს ექსპერტთა ჯგუფის მონაცემებზე დაყრდნობით, პროკურორმა მიმართა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გ. ბ.-ს გვამის ექსჰუმაციაზე ნებართვის მისაღებად, რათა, დადგენილიყო გარდაცვალების ზუსტი მიზეზი. მოთხოვნაზე თანხმობა იქნა მიცემული 2004 წლის 8 ივლისს.

17. 2004 წლის 14 ივლისს მომჩივანმა უარი განაცხადა ექსგუმაციაზე, მიუხედავად იმისა, რომ იგი გაფრთხილებული იყო საქმისთვის ექსჰუმაციის მნიშვნელობის თაობაზე.

18. 2004 წლის 2 აგვისტოს საქმე დაიხურა, ვინაიდან პროკურატურამ გვამის ექსგუმაციის გარეშე ვერ შეძლო მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენა სამედიცინო გულგრილობასა და გ. ბ.-ს გარდაცვალებას შორის.

19. 2004 წლის 4 აგვისტოს ექსპერტთა ჯგუფის მონაცემებზე დაყრდნობით, რომელიც მოცემულია დასკვნაში № 9-კ (იხ. პარაგრაფი 12), ბათუმის ქალაქის პროკურორმა მიწერა „აარ“-ის შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრს. იგი აღნიშნავდა, რომ მიუხედავად გამოძიების შეწყვეტისა, გარდაცვალების ზუსტი მიზეზის დასადგენად ექსჰუმაციის ჩატარებაზე ოჯახის წინააღმდეგობისა და კონკრეტული ექიმების მიმართ სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დადგენის შეუძლებლობისა, ექსპერტთა დასკვნა, რომ გ. ბ.-ს მკურნალობის პროცესში დაშვებული იყო სამედიცინო შეცდომა, მოითხოვდა „ადეკვატური ღონისძიებების გატარებას მსგავსი დარღვევების პრევენციის მიზნით“.

20. 2004 წლის 27 სექტემბერს პროკურატურისა და ექსპერტთა ჯგუფის № 9-კ დასკვნაზე მითითებით, გ. ბ.-ს მკურნალობის პროცესში დაშვებულ სამედიცინო შეცდომასთან დაკავშირებით, საავადმყოფოს დირექტორმა გაათავისუფლა ნეიროქირურგი, რომელიც პასუხის მგებელი იყო გ. ბ.-ს მკურნალობაზე (მკურნალი ექიმი) და საყვედური გამოუცხადა ინტენსიური თერაპიის განყოფილების ორ სპეციალისტსა და ქირურგს.

21. სხვადასხვა თარიღებში მომჩივანმა მოითხოვა გამოძიების განახლება.

22. 2006 წლის 1-ლ აგვისტოს პროკურატურამ მიიღო მომჩივნის მოთხოვნა და ხელახლა დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის კოდექსის 130-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით (ავადმყოფის განსაცდელში მიტოვება, იხ. პარაგრაფი 51 ქვემოთ).

23. დაიკითხა რამდენიმე მოწმე, მათ შორის, საავადმყოფოს მაშინდელი დირექტორი და დირექტორის მოადგილე, რომლებმაც გ. ბ.-ს გვამის გაკვეთის არჩატარების საფუძვლად მიიჩნიეს ოჯახის წინააღმდეგობა.

24. 2006 წლის 21 სექტემბერს გამომძიებელმა სასამართლოსგან მიიღო ექსჰუმაციის მეორე ნებართვა გ. ბ.-ს გარდაცვალების ზუსტი მიზეზის დადგენის მიზნით, მაგრამ მომჩივანმა კვლავ უარი განაცხადა ექსგუმაციის ჩატარებაზე.

25. 2008 წლის 4 იანვარს პროკურორმა შეწყვიტა საქმე, ვინაიდან არ არსებობდა სამედიცინო შეცდომასა და გ. ბ.-ს გარდაცვალებას შორის მიზეზობრივი კავშირის არსებობის მტკიცებულება. არ ჩანს, რომ მომჩივანმა გაასაჩივრა აღნიშნული გადაწყვეტილება, მიუხედავად იმისა, რომ მხარეების მიერ გასაჩივრება შესაძლებელი იყო შეტყობინებიდან თხუთმეტი დღის განმავლობაში.

გ. სამოქალაქო პროცესები

26. დაუზუსტებელი თარიღით, მომჩივანმა შეიტანა სარჩელი ბათუმის საქალაქო სასამართლოში საავადმყოფოს, მისი სამედიცინო პერსონალის და „აარ“-ის შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წინააღმდეგ. იგი ამტკიცებდა, რომ მისი ვაჟის გარდაცვალება გამოწვეული იყო სამედიცინო გულგრილობით, კერძოდ, გასტროდუოდენური სისხლდენის არასწორი და დაგვიანებული მკურნალობით.

27. 2004 წლის 18 და 28 ოქტომბერს შორის პერიოდში, ბათუმის საქალაქო სასამართლოს მოთხოვნით შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სამედიცინო დახმარების ხარისხის კონტროლის ინსპექციამ („ინსპექცია“) ჩაატარა საავადმყოფოს შემოწმება გ. ბ.-ს გარდაცვალებასთან დაკავშირებით, რომელიც განხორციელდა ექსპერტთა ჯგუფის მიერ. მათ შეადგინეს შემდეგი დასკვნა („მეორე დასკვნა“):

„დაწესებულება აწარმოებს ულიცენზიო სამედიცინო საქმიანობას შემდეგ სახეობებში: კარდიოლოგია, პლასტიკური და რეკონსტრუქციული ქირურგია, პროქტოლოგია უროლოგია, პედიატრია, ეპიდემიოლოგია, კლინიკური ტრანსფუზიოლოგია, დროებითი შრომისუუნარობის ექსპერტიზა.

ავადმყოფ გ. ბ.-სთან მიმართებაში არალიცენზირებული საქმიანობა განხორციელდა შემდეგ საქმიანობებში: კარდიოლოგია და კლინიკური ტრანსფუზიოლოგია.

ავადმყოფი გ. ბ.-ს მკურნალობაში მონაწილე 29 ექიმიდან, მოწვეულ სპეციალისტებს ... ენდოსკოპიაში და ოფთალმოლოგიაში არ აქვთ საექიმო საქმიანობის ნებართვა. ნეიროქირურგი (ამჟამად გათავისუფლებულია დაკავებული თანამდებობიდან) და რეანიმატოლოგი ეწევიან დამოუკიდებელ საექიმო საქმიანობას, მიუხედავად იმისა, რომ არიან ... უმცროსი ექიმები ... ექიმი ... რომელიც მუშაობს ექიმ ტრანსფუზიოლოგად, აქვს სერტიფიკატი პედიატრიაში ...

... აშკარაა, რომ ოპერაცია, რომლის ერთადერთი მიზანი იყო სისხლდენის საბოლოო მიზეზის დადგენა და კუპირება, წარმოებულია დაგვიანებით. ძნელი დასადგენია, თუ რამდენად ადეკვატური იყო ოპერაციული ჩარევის მოცულობა, ვინაიდან ვერ დგინდება წყლულის ზუსტი ადგილმდებარეობა (არ არსებობს გვამის პათანატომიური კვლევის შედეგები. ასევე, ორი ენდოსკოპისტი იძლევა სხვადასხვა დასკვნას წყლულის ადგილმდებარეობის შესახებ)

ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ოპერაციული მასალის პათომორფოლოგიური კვლევა არ ჩატარებულა ...”

28. შესაბამისი სამედიცინო მონაცემების დაუთარიღებელმა გამოკვლევამ („მესამე დასკვნა“), რომელიც მოითხოვა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ქირურგიულ სნეულებათა კათედრის დოცენტმა, აღნიშნა კატეგორიული მტკიცების პრობლემა გვამის გაკვეთის არ არსებობის პირობებში. მიუხედავად ამისა, ანგარიშში აღნიშნული იყო ქირურგის მიერ ადეკვატური მეთვალყურეობის ნაკლებობა, მიუხედავად გასტროდუოდენური სისხლდენის რეციდივისა, მკურნალობის არაადეკვატური შერჩევა და სათანადო დიაგნოსტიკური ღონისძიებების ნაკლებობა მის დროულად გამოსავლენად და ისედაც სარისკო ოპერაციის თავიდან ასაცილებლად. დასკვნაში აღნიშნული იყო, რომ არასრულყოფილად იქნა გამოყენებული კონსერვატიული მკურნალობის შესაძლებლობები, დასკვნაში აღნიშნული იყო, რომ არასწორი იქნებოდა კატეგორიული მტკიცება, როგორც პირველ დასკვნაში, იმის შესახებ, რომ დაშვებულია საექიმო შეცდომა ისედაც მაღალი რისკის ოპერაციის ჩატარების ვადების მხრივ.

29. დაუზუსტებელი თარიღით ექსპერტიზის ბიუროს ორმა ექსპერტმა სასამართლოს მისცა ჩვენება და დაადასტურა პირველ დასკვნაში დაფიქსირებული შედეგები, რომ სამედიცინო შეცდომა იყო დაშვებული ოპერაციის დაყოვნების თვალსაზრისით. შემდეგ მათ მიუთითეს, რომ სამედიცინო ჩანაწერების თანახმად, გ. ბ.-ს გარდაცვალების მიზეზი იყო გასტროდუოდენური სისხლდენა, რომლის თავიდან აცილება შეიძლებოდა დროული და ადეკვატური სამედიცინო მკურნალობით.

30. 2006 წლის 20 იანვარს ექსპერტთა დასკვნებსა და საქმის მასალებში არსებულ სამედიცინო დოკუმენტაციაზე დაყრდნობით, ბათუმის საქალაქო სასმართლომ საქმე გადაწყვიტა მომჩივნის სასარგებლოდ. მან დაასკვნა, რომ საავადმყოფოს ექიმები პასუხისმგებელნი იყვნენ საექიმო შეცდომაზე, რამაც გამოიწვია პაციენტის გარდაცვალება. შემდეგ სასამართლო აღნიშნავდა, რომ პაციენტის მკურნალობაში მონაწილე ექიმებს არ ჰქონდათ სათანადო სამედიცინო ლიცენზიები, რამაც გაამყარა დასკვნა, რომ პაციენტს არ მიეწოდებოდა ადეკვატური სამედიცინო მკურნალობა. სასამართლომ საავადმყოფოს დირექტორის 2004 წლის 27 სექტემბრის ბრძანება გ. ბ.-ს მკურნალი ექიმი ნეიროქირურგის გათავისუფლებაზე, და ინტენსიური თერაპიის ორი სპეციალისტისა და ერთი ქირურგისთვის საყვედურის გამოცხადებაზე (იხ. პარაგრაფი 20 ზემოთ), მიიჩნია გ. ბ.-ს მკურნალობის პროცესში დაშვებული საექიმო შეცდომის აღიარებად.

31. მომჩივანს მატერიალური ზიანის ანაზღაურების სახით მიენიჭა 2,756 ლარი (დაახლოებით 1,070 ევრო). პაციენტის უფლებების შესახებ მე-10 მუხლის საფუძველზე (იხ. პარაგრაფი 46 ქვემოთ) სასამართლომ ასევე მიანიჭა კომპენსაცია მორალური ზიანისთვის 6,000 ლარის (დაახლოებით 2,331 ევრო) ოდენობით. ვინაიდან გ. ბ.-ს მკურნალობაზე კონტრაქტი დადებული იყო მხოლოდ საავადმყოფოსთან, ეს უკანასკნელი იყო ერთადერთი სათანადო მოპასუხე და შესაბამისად, მას დაევალა შესაბამისი თანხის გადახდა. ორივემ - მომჩივანმა და საავადმყოფომ, გაასაჩივრა სასამართლოს მიერ ფაქტების შეფასება და მინიჭებული თანხის ოდენობა.

32. 2007 წლის 9 თებერვალს ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ უცვლელად დატოვა პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება. მან აღნიშნა შემდეგი:

„წარდგენილი მტკიცებულების ანალიზის საფუძველზე სააპელაციო სასამართლო ასკვნის, რომ ბ-ნი გ. ბ.-ს მკურნალობის [საავადმყოფოში] პროცესში სამედიცინო პერსონალის სამედიცინო გაუფრთხილებლობით (პაციენტის არასათანადო ყურადღება, სწორი დიაგნოზის დაუსმელობა) პირის ჯანმრთელობას მიადგა ზიანი და საბოლოო ჯამში გამოიწვია ავადმყოფის ... გარდაცვალება”

33. სააპელაციო სასამართლო შემდეგ აღნიშნავდა, რომ:

„გარდა იმისა, რომ დადგენილია პერსონალის [საავადმყოფოს] გაუფრთხილებლობით პირის ჯანმრთელობისათვის ზიანის მიყენების შემთხვევა, საქმის მასალებით ასევე დადასტურებულია, რომ [საავადმყოფო] მთელ რიგ სამედიცინო დარგებში ეწეოდა არალიცენზირებულ საქმიანობას და ამავე დროს, სამედიცინო პერსონალის ნაწილს არ გააჩნდა დამოუკიდებელი სამედიცინო საქმიანობის უფლება, რითაც დარღვეულია შესაბამისი კანონმდებლობის მოთხოვნები...“

34. ქუთაისის სააპელაციო სასამართლომ, ასევე დაასკვნა, რომ საავადმყოფო იყო ერთადერთი სათანადო მოპასუხე ექიმების სამედიცინო გაუფრთხილებლობასთან დაკავშირებით ზიანის ანაზღაურებაზე. ხოლო, იმასთან დაკავშირებით, თუ ვინ უნდა ყოფილიყო პასუხისმგებელი საავადმყოფოსა და მის ექიმებზე, რომლებიც საქმიანობენ აუცილებელი ლიცენზიების გარეშე, მან აღნიშნა:

„აარ-ის ჯანდაცვის სამინისტრო ვერ იქნება მოპასუხე წინამდებარე შემთხვევაში ... [საავადმყოფოს] კონკრეტულ სამედიცინო სფეროებში აუცილებელი ლიცენზიების გარეშე მუშაობისათვის იმის გათვალისწინებით, რომ ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ კანონის 54-ე მუხლის მიხედვით ამგვარი ლიცენზიების გამოცემა არის საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს [ექსკლუზიური კომპეტენცია].

ამდენად, „აარ“-ის ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს მიმართ მატერიალური და მორალური ზიანის ანაზღაურების ნაწილში სასარჩელო მოთხოვნა უსაფუძვლოა“.

35. სააპელაციო სასამართლომ უცვლელად დატოვა ქვედა ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება მორალურ ზიანზე და გაზარდა მატერიალური კომპენსაციის თანხა 6,953 ლარამდე (დაახლოებით 2,701 ევრო).

36. ორივე მხარემ გაასაჩივრა გადაწყვეტილება, ისინი არ დაეთანხმნენ სასამართლოს მიერ ფაქტების შეფასებასა და მინიჭებული თანხის ფარგლებს.

37. 2008 წლის 14 მაისს უზენაესმა სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება ზეპირი მოსმენის გარეშე. მის ხელთ არსებული საქმის მასალებიდან გამომდინარე სასამართლომ დაადგინა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ გვამის ექსჰუმაციის გარეშე ვერ დადგინდებოდა გარდაცვალების ზუსტი მიზეზი, საქმის მასალებმა დაადასტურეს, რომ გარდაცვალების მიზეზი იყო გასტროდუოდენალური სისხლდენა და, რომ დაშვებული იქნა საექიმო შეცდომა ოპერაციის ჩატარების და სხვადასხვა მონაცემების არასწორი შეფასების თვალსაზრისით.

38. უზენაესმა სასამართლომ უცვლელად დატოვა ქვედა ინსტანციის სასამართლოების დასკვნები, რომ საავადმყოფო ახორციელებდა ულიცენზიო სამედიცინო საქმიანობას და აღნიშნა შემდეგი:

„დასტურდება, რომ [საავადმყოფო] აწარმოებდა ულიცენზიო სამედიცინო საქმიანობას შემდეგ დარგებში: კარდიოლოგია, ქირურგია-დიაგნოსტიკურ და რეკონსტრუქციულ დარგებში, პროქტოლოგია, უროლოგია, პედიატრია, ეპიდემიოლოგია, კლინიკური ტრანსფუზიოლოგია და დროებითი შრომისუუნარობის ექსპერტიზა, ბ-ნ გ. ბ.-ს მიმართ არალიცენზირებული საქმიანობა განხორციელდა შემდეგ საქმიანობაში: კარდიოლოგია და კლინიკური ტრანსფუზიოლოგია. გ. ბ.-ს სამკურნალოდ მოწვეულ სამედიცინო პერსონალს: ენდოსკოპისტს და ოფთალმოლოგს, არ ჰქონდათ საექიმო საქმიანობის [ნებართვა] - სერტიფიკატი....[ისინი], ვინც გაფორმებული იყვნენ უმცროს ექიმებად ... ნეიროქირურგი (ამჟამად გათავისუფლებული) და რეანიმატოლოგი, ეწეოდნენ დამოუკიდებელ საექიმო საქმიანობას. ექიმს ... ჰქონდა სერტიფიკატი პედიატრიაში, თუმცა მუშაობდა ტრანსფუზიოლოგად. საკასაციო სასამართლო იზიარებს სააპელაციო სასამართლოს მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ აღნიშნულით დაირღვა ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ და საექიმო საქმიანობის შესახებ კანონები“

39. უზენაესმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ სამედიცინო დაწესებულებებისათვის ლიცენზიების გაცემაზე პასუხისმგებელი იყო საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტრო და მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, სამედიცინო დაწესებულებებს და ინდივიდუალურ ექიმებს ეკრძალებოდათ სამედიცინო საქმიანობა სათანადო ლიცენზიის გარეშე (იხ. პარაგრაფები 44-45 ქვემოთ). იგი არ აკონკრეტებდა, შეიძლებოდა თუ არა პასუხისმგებლობის დაკისრება მოპასუხე „აარ“-ის ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროსთვის.

40. მატერიალური ზიანის თანხა, 6,953 ლარის ოდენობით (დაახლოებით 2,701 ევრო), დარჩა უცვლელი.

41. მორალური ზიანის საკითხთან დაკავშირებით უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ეროვნული კანონმდებლობით მომჩივანს არ ჰქონდა უფლება, მიეღო შვილის გარდაცვალებით გამოწვეული მორალური ზიანისთვის კომპენსაცია, კერძოდ, იგი აღნიშნავდა შემდეგს:

„სამოქალაქო კოდექსის 1007-ე მუხლის თანახმად, სამედიცინო დაწესებულებაში მკურნალობისას (ქირურგიული ოპერაციის ან არასწორი დიაგნოზით დამდგარი შედეგი და სხვა) პირის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება საერთო საფუძვლებით. სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის თანახმად, არაქონებრივი ზიანისთვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში, გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით. სამოქალაქო კოდექსი არ იძლევა მორალურ (არაქონებრივი) ზიანის დეფინიციას ... სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის თანახმად, ანაზღაურებას ექვემდებარება არა ყოველგვარი მორალური ზიანი (სულიერი ტანჯვა), თუნდაც ეჭვს არ იწვევდეს მისი არსებობა, არამედ, მხოლოდ ისეთი, რომლის ანაზღაურებაც პირდაპირ არის გათვალისწინებული მოქმედი კანონმდებლობით ... შესაბამისად, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, მეუღლის, შვილის ან სხვა ახლობლის სიცოცხლის ხელყოფის გამო მიყენებული მორალური ზიანი არ ანაზღაურდება, რადგან აღნიშნული პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული კანონმდებლობით...”

42. უზენაესი სასამართლო არ დაეთანხმა ქვედა ინსტანციის სასამართლოს განმარტებას იმის თაობაზე, რომ პაციენტის უფლების შესახებ კანონის მე-10 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი ითვალისწინებს მორალური ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლებას ნათესავის გარდაცვალების შემთხვევაში და აღნიშნა, რომ აღნიშნული უფლება არის მკაცრად პერსონალური. უზენაესმა სასამართლომ არ მიიღო მომჩივნის სარჩელი მორალური ზიანის ანაზღაურებაზე და აღნიშნა, რომ:

„უდავოა, რომ ახალგაზრდა შვილის გარდაცვალებით მშობელი განიცდის მორალურ ტკივილს, მაგრამ იგი არ ექვემდებარება ანაზღაურებას, რადგან აღნიშნული პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული მოქმედი კანონმდებლობით.“

II. შესაბამისი ეროვნული კანონმდებლობა და პრაქტიკა

ა. ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ კანონი (1997)

43. ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ კანონი, რომელიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, შეეხებოდა გვამის გაკვეთასთან დაკავშირებულ საკითხებს შემდეგნაირად:

„პათოლოგიურ-ანატომიურ გაკვეთას აწარმოებს სათანადო სერტიფიკატის მქონე ექიმი ლიცენზირებულ სამედიცინო დაწესებულებაში. გაკვეთა აუცილებელია, თუ არის ეჭვი განსაკუთრებით საშიში ინფექციით გამოწვეულ სიკვდილზე. ყველა სხვა შემთხვევაში პათოლოგიურ-ანატომიური გაკვეთა ხორციელდება რელიგიური ან სხვა მოტივების, აგრეთვე გარდაცვლილის მიერ სიცოცხლეში გაცხადებული ნების გათვალისწინებით, ან მისი ნათესავის ან კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობით.“

44. სამედიცინო სექტორში ლიცენზირებაზე მოთხოვნა ფორმულირებულ იყო შემდეგნაირად:

„ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის პრინციპებია: ...

ლ) სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა სამედიცინო პერსონალის, ჯანმრთელობის დაცვის დაწესებულებებისა და სამედიცინო სასწავლებლების, აგრეთვე, სამედიცინო-საგანმანათლებლო დაწესებულებების ლიცენზირებისათვის.“

„ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის გატარებას უზრუნველყოფს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო“.

ჯანმრთელობის დაცვის სფეროს სახელმწიფო მართვის მექანიზმებია:

ა) სამედიცინო პერსონალის სერტიფიცირება და სამედიცინო დაწესებულებების ლიცენზირება;

ბ) სამედიცინო დახმარების ხარისხის კონტროლი;

გ) სანიტარული ზედამხედველობა და ჰიგიენური ნორმირება...;

დ) სამკურნალო საშუალებების ხარისხის კონტროლი, ფარმაციისა და ფარმწარმოების მოწესრიგება.”

მუხლი 28

„დამოუკიდებელი სამედიცინო საქმიანობის უფლება აქვს მხოლოდ შესაბამისი სამედიცინო განათლების მქონე პირს, რომელმაც საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით მიიღო დამოუკიდებელი სამედიცინო საქმიანობის უფლების დამადასტურებელი სახელმწიფო სერტიფიკატი შესაბამის სპეციალობაში.”

45. კანონის 54-ე -დან 56-ე მუხლების თანახმად, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო იყო პასუხისმგებელი სამედიცინო დაწესებულებებისთვის შესაბამისი უფლების დამადასტურებელი ლიცენზიების გაცემაზე, რომელიც განსაზღვრავდა იმ საქმიანობის სფეროებს, რომლებშიც ისინი იყვნენ უფლებამოსილი, გაეწიათ სამედიცინო მომსახურება. სამინისტრო აგრეთვე პასუხისმგებელი იყო შესაბამისი სამედიცინო პერსონალის ნუსხის დამტკიცებაზე და შეეძლო გაეუქმებინა დაწესებულების ლიცენზია, მისი პირობების დაუკმაყოფილებლობის შემთხვევაში.

ბ. კანონი პაციენტის უფლებების შესახებ (2000)

46. პაციენტის უფლებების შესახებ კანონში (2000), რომელიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, მოცემული იყო:

პაციენტს ან მის კანონიერ წარმომადგენელს უფლება აქვს მიმართოს სასამართლოს და მოითხოვოს:

ა) კომპენსაცია ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანისა, რომლებიც გამოწვეულია:

ა.ა) პაციენტის უფლებების დარღვევით;

ა.ბ) მცდარი სამედიცინო ქმედებით;

ა.გ) სამედიცინო დაწესებულების ფუნქციონირების სხვა ხარვეზებით;

ა.დ) სახელმწიფოს მიერ არასწორად განხორციელებული ზედამხედველობითა და რეგულირებით;

ბ) სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის ლიცენზიის შეჩერება ან გაუქმება;

გ) სახელმწიფო სამედიცინო და სანიტარული სტანდარტების შეცვლა.

გ. სამედიცინო დაწესებულებების ლიცენზირებასთან და ზედამხედველობასთან დაკავშირებული რეგულაციები

47. სამედიცინო და ფარმაცევტული ლიცენზიების შესახებ კანონის (2003) მე-3, მე-6 და მე-9 მუხლების თანახმად, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო პასუხისმგებელი იყო როგორც სამედიცინო ლიცენზიების გაცემაზე, ისევე მათში დადგენილი პირობების დაცვის ზედამხედველობაზე.

48. შესაბამის დროს, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სამედიცინო დახმარების, ფარმაცევტული საქმიანობისა და ნარკოტიკების ლეგალურ ბრუნვაზე კონტროლის ინსპექცია (საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის მინისტრის 2002 წლის 5 თებერვლის №32/ნ ბრძანება ინსპექციის დებულების დამტკიცების შესახებ), წარმოადგენდა ორგანოს, რომელიც პასუხისმგებელი იყო, სხვებს შორის, სამედიცინო დაწესებულებების მიერ გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხის კონტროლზე – დამოუკიდებლად მათი საჯარო თუ კერძო ბუნებისა ან ორგანიზაციული დაქვემდებარებისა – და ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ გამოცემული სათანადო ლიცენზიებთან მათი შესაბამისობის შემოწმებაზე. ინსპექტორის კომპეტენციის ფარგლებში იყო ადმინისტრაციული წარმოების დაწყება და ჯარიმების დაწესება იმ ექიმებისა ან სამედიცინო დაწესებულებების მიმართ, რომლებიც საქმიანობას ახორციელებენ სათანადო ლიცენზიების გარეშე (ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის მუხლი 44 (2) და ჯანდაცვის მინისტრის 2002 წლის 22 მაისის №152/ნ ბრძანება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმის სტანდარტული ფორმის დამტკიცების თაობაზე).

დ. სამოქალაქო კოდექსი (1997)

49. სამოქალაქო კოდექსში (1997), რომელიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, არაქონებრივ ზიანთან დაკავშირებით მოცემული იყო:

„1. არაქონებრივი ზიანისათვის ფულადი ანაზღაურება შეიძლება მოთხოვნილ იქნეს მხოლოდ კანონით ზუსტად განსაზღვრულ შემთხვევებში გონივრული და სამართლიანი ანაზღაურების სახით.

2. სხეულის დაზიანების ან ჯანმრთელობისათვის ვნების მიყენების შემთხვევებში დაზარალებულს შეუძლია მოითხოვოს ანაზღაურება არაქონებრივი ზიანისთვისაც.“

„პირი, რომელიც სხვა პირს მართლსაწინააღმდეგო, განზრახი ან გაუფრთხილებელი მოქმედებით მიაყენებს ზიანს, ვალდებულია აუნაზღაუროს მას ეს ზიანი.“

„სამედიცინო დაწესებულებაში მკურნალობისას (ქირურგიული ოპერაციის ან არასწორი დიაგნოზით დამდგარი შედეგი და სხვა) პირის ჯანმრთელობისათვის მიყენებული ზიანი ანაზღაურდება საერთო საფუძვლებით. ზიანის მიმყენებელი თავისუფლდება პასუხისმგებლობისაგან, თუ დაამტკიცებს, რომ ზიანის დადგომაში მას ბრალი არ მიუძღვის.“

ე. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსი (1997)

50. სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მუხლი 423 § 1 (ზ) ითვალისწინებს სამოქალაქო საქმის წარმოების განახლების მოთხოვნის უფლებას ახლად აღმოჩენილი გარემოებების საფუძველზე, თუ „არსებობს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს კანონიერ ძალაში შესული გადაწყვეტილება (განჩინება), რომელმაც დაადგინა ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენცია ან/და მისი დამატებითი ოქმების დარღვევა ამ საქმესთან დაკავშირებით, და [ევროპის სასამართლოს მიერ] დადგენილი დარღვევა გადასასინჯი გადაწყვეტილებიდან გამომდინარეობს.

ვ. სისხლის სამართლის კოდექსი (1999)

51. სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლი 130, რომელიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, ფორმულირებული იყო შემდეგნაირად:

„1.სიცოცხლისათვის საშიშ მდგომარეობაში მყოფი ავადმყოფისათვის არასაპატიო მიზეზით...მედიცინის მუშაკის მიერ გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების გაუწევლობა,- ისჯება ჯარიმით ან გამასწორებელი სამუშაოთი ვადით თხუთმეტ თვემდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე ან უამისოდ.

2. იგივე ქმედება, რამაც გამოიწვია ავადმყოფის... ჯანმრთელობის მძიმე დაზიანება ან სიცოცხლის მოსპობა,- ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამიდან ხუთ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე.

ზ. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი (1998)

52. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის, რომელიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, მუხლი 30-ის პირველი ნაწილის თანახმად პირს, რომელსაც უშუალოდ დანაშაულის შედეგად მიადგა ქონებრივი, ფიზიკური ან მორალური ზიანი, უფლება აქვს სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება და ამ მიზნით წარადგინოს სამოქალაქო სარჩელი. ხოლო 33-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით, თუ გარდაიცვალა პირი, რომელსაც ზიანი მიადგა დანაშაულის შედეგად, სამოქალაქო სარჩელის წარდგენისა და დაცვის უფლება გადადის გარდაცვლილის მემკვიდრეებზე.

თ. უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკა

53. მომჩივნის საქმეზე გადაწყვეტილებასთან ერთად, რომ ეროვნული კანონმდებლობა არ ანიჭებდა გარდაცვლილის უახლოეს ნათესავს სამედიცინო გულგრილობით გამოწვეულ გარდაცვალებასთან დაკავშირებით არაქონებრივი ზიანის კომპენსაციაზე სარჩელის შეტანის უფლებას (იხ. პარაგრაფები 41-42 ზემოთ), უზენაესმა სასამართლომ აგრეთვე განმარტა, რომ სამოქალაქო კოდექსის 413-ე მუხლის მე-2 ნაწილი (იხ. პარაგრაფი 49ზემოთ) ეხებოდა მხოლოდ დაზარალებულის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებას და არ ვრცელდებოდა მისი გარდაცვალების შემთხვევაში მისი ნათესავების მიერ მორალური ზიანის მოთხოვნასთან დაკავშირებით სარჩელის აღძვრაზე (იხ. საქმე № ას-593-568-2016, სამოქალაქო საქმეთა პალატა, § 21, 14 ივლისი, 2017).

54. რაც შეეხება თანხის მინიჭების ზოგად შესაძლებლობას სისხლის სამართლის კონტექსტში, უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი (იხ. პარაგრაფი 52 ზემოთ) არ ანიჭებდა დანაშაულის შედეგად გარდაცვლილის უახლოეს ნათესავს მიყენებული მორალური ზიანის ფულადი კომპენსაციის სახით ანაზღაურების შესაძლებლობას (იხ. საქმე № 2კ-851აპ.-10, სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა, 28 თებერვალი 2011).

სამართალი

I. კონვენციის მე-2 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

55. მომჩივანი დავობდა, რომ მთავრობამ ვერ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულება - დაეცვა მომჩივნის ვაჟიშვილის სიცოცხლე ექიმების მხრიდან სამედიცინო გულგრილობისგან და ადეკვატური რეაგირება მოეხდინა მისი შვილის გარდაცვალების ფაქტზე. ის დაეყრდნო კონვენციის მე-2 მუხლს, რომლის შესაბამის ნაწილში ვკითხულობთ:

„1. ყოველი ადამიანის სიცოცხლის უფლება კანონით არის დაცული. არ შეიძლება სიცოცხლის განზრახ ხელყოფა...“

56. მთავრობა შეედავა ამ არგუმენტს.

ა. მისაღებობა

57. მთავრობა აცხადებდა, რომ მომჩივანს დაკარგული ჰქონდა დაზარალებულის სტატუსი კონვენციის 34-ე მუხლის შესაბამისად, საავადმყოფოს წინააღმდეგ მიმდინარე ეროვნული სასამართლო პროცესების პოზიტიური შედეგებით დასრულების თვალსაზრისით. რაც შეეხება უზენაესი სასამართლოს უარს, მორალური ზიანისთვის კომპენსაციის მინიჭებაზე, მთავრობა შემდგომ დავობდა, შესაბამის ეროვნულ პრაქტიკაზე მითითების გარეშე, რომ ეროვნული კანონმდებლობა უფლებას აძლევდა მომჩივანს წარედგინა საჩივარი მორალური ზიანისთვის კომპენსაციის მიღებაზე, თუ გამოძიების შედეგად გამოვლინდებოდა დანაშაულებრივი ელემენტი (იხ. პარაგრაფი 52 ზემოთ). მთავრობა აღნიშნავდა, რომ მომჩივნის უარმა ექსჰუმაციის განხორციელებაზე გამოიწვია გამოძიების მიერ დანაშაულის დადგენის შეუძლებლობა, და აცხადებდა, რომ ამაში ბრალი მხოლოდ მომჩივანს მიუძღვოდა.

58. მომჩივანმა არ უპასუხა მთავრობის განცხადებას.

59. სასამართლო კვლავ იმეორებს, რომ მომჩივნის სასარგებლოდ გამოტანილი გადაწყვეტილება ან ღონისძიება არ არის საკმარისი „დაზარალებულის“ სტატუსის ჩამოსართმევად, თუ ეს არ იქნება აღიარებული ეროვნული ხელისუფლების ორგანოების მიერ აშკარად ან არსებითად და შემდეგ არ მიეცემა კომპენსაცია კონვენციის დარღვევის გამო (იხ. Inter alia, Dalban v. Romania [დიდი პალატა], no. 28114/95, § 44, ECHR 1999‑VI, და Mindrova v. Ukraine (განჩინება), no. 32454/06, § 21, 31 იანვარი, 2017).

60. უფრო მეტიც, სასამართლოს უკვე ჰქონდა შესაძლებლობა, მიეთითებინა კონვენციის სხვადასხვა მუხლის კონტექსტში, რომ მომჩივნის „დაზარალებულის“ სტატუსი შეიძლება აგრეთვე დამოკიდებული იყოს ეროვნულ დონეზე მინიჭებული კომპენსაციის ოდენობაზე, ან სულ მცირე, მიყენებული ზიანისათვის კომპენსაციის მოთხოვნის და მიღების შესაძლებლობაზე, იმ ფაქტების გათვალისწინებით, რომლებსაც მომჩივანი წარუდგენს სასამართლოს (იხ. Kurić and Others v. Slovenia [დიდი პალატა], no. 26828/06, § 262, ECHR 2012 (ამონარიდები)).

61. სასამართლო უბრუნდება წინამდებარე საქმის გარემოებებს და აღნიშნავს, რომ ეროვნული კანონმდებლობის საფუძველზე, მომჩივნის მიერ მისი შვილის გარდაცვალების გამო ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნისა და მიღების შეუძლებლობა, მჭიდროდ არის დაკავშირებული მისი საჩივრის არსებით ნაწილთან, კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის გათვალისწინებით. ამიტომ სასამართლო მიიჩნევს, რომ სამოქალაქო წესით ზიანის ანაზღაურების ადეკვატურობა, მთავრობის მიერ უარის თქმის მნიშვნელოვანი შესაფასებელი კრიტერიუმი, შესწავლილი უნდა იქნეს კონვენციის არსებითი ნაწილის მიხედვით, რომელსაც ეყრდნობა მომჩივანი.

62. სასამართლო, ასევე აღნიშნავს, რომ საჩივარი აშკარად უსაფუძვლო არ არის კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 (a) პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში ან დაუშვებელი რაიმე სხვა საფუძვლით. შესაბამისად, საჩივარი უნდა გამოცხადდეს მისაღებად.

ბ. არსებითი მხარე

1. მხარეთა არგუმენტები

63. მომჩივანი დავობდა, რომ მთავრობამ ვერ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულება კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად დაეცვა მისი ვაჟიშვილის სიცოცხლე და ვერ უზრუნველყო ადეკვატური კომპენსაცია ეროვნული სამართალწარმოების გზით.

64. მთავრობამ განაცხადა, რომ ეროვნული კანონმდებლობა, რომელიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, შეიცავდა სხვადასხვა რეგულაციებს საავადმყოფოების ლიცენზირებასთან და მათში არსებულ სამედიცინო სტანდარტებთან დაკავშირებით, მათი აღსრულების მექანიზმების დაკონკრეტების გარეშე, ასეთის არსებობის შემთხვევაში. აღიარა რა, როგორც აღმოჩნდა, დაირღვა შესაბამისი ნორმები, ამტკიცებდა, რომ სათანადო გამოსწორება უზრუნველყოფილ იქნა სამოქალაქო სამართალწარმოებით.

65. რაც შეეხება ამ საქმესთან დაკავშირებით დაწყებულ სისხლის სამართლის გამოძიებას, მთავრობამ განაცხადა, რომ მან ვერ მიაღწია რაიმე ხელშესახებ შედეგს, ვინაიდან მომჩივანმა რამდენჯერმე უარი განაცხადა გვამის ექსგუმაციაზე, რაც არაერთი ექსპერტის მოსაზრებით, იქნებოდა გადამწყვეტი მნიშვნელობის პროცედურა მომჩივნის ვაჟიშვილის გარდაცვალების ზუსტი მიზეზის დასადგენად.

2. სასამართლოს შეფასება

66. მომჩივნის საჩივარს სახელმწიფოს ვალდებულებებთან დაკავშირებით კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით აქვს ორი ნაწილი: არსებითი და პროცედურული. სასამართლო მათ განიხილავს ცალ-ცალკე.

(ა) არსებითი მხარე

(i) ზოგადი პრინციპები

67. სახელმწიფოების პოზიტიურ არსებით ვალდებულებებთან დაკავშირებით ზოგადი პრინციპები კონვენციის მე-2 მუხლიდან გამომდინარე, ჯანმრთელობის დაცვისა და სამედიცინო გულგრილობის კონტექტში, ცოტა ხნის წინ იქნა შეჯამებული სასამართლოს მიერ საქმეში Lopes de Sousa Fernandes v. Portugal [დიდი პალატა] (no. 56080/13, §§ 185-196, 19 დეკემბერი, 2017, სხვა მითითებებთან ერთად). სავარაუდო სამედიცინო გულგრილობის კონტექსტში, სახელმწიფოების არსებითი პოზიტიური ვალდებულებები სამედიცინო მკურნალობასთან დაკავშირებით, შემოიფარგლება რეგულირების ვალდებულებით, სხვა სიტყვებით, ეფექტური ნორმატიულ-სამართლებრივი ჩარჩოს ამოქმედებით, რომელიც აიძულებს საავადმყოფოებს, იქნება ეს კერძო თუ სახელმწიფო, მიიღონ სათანადო ზომები პაციენტების სიცოცხლის დასაცავად (იხ. Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, §§ 186 და 189). ქვემოთ განხილულ იშვიათ გამონაკლის გარემოებებში, კონვენციის მე-2 მუხლის არსებითი ნაწილის გათვალისწინებით, სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა შესაძლოა დადგეს ასევე ჯანდაცვის სფეროს მუშაკების ქმედებებსა და უმოქმედობების გამო.

68. გამონაკლისი გარემოებების პირველი ტიპი ეხება განსაკუთრებულ სიტუაციას, როდესაც პაციენტის სიცოცხლე განზრახ არის ჩაყენებული საფრთხეში სიცოცხლის შენარჩუნებისთვის საჭირო გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების გაუწევლობის გამო. ეს არ ვრცელდება იმ შემთხვევებზე, როდესაც ითვლება, რომ პაციენტმა მიიღო არასრულყოფილი, არასწორი ან დაგვიანებული მკურნალობა (იხ. Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, § 191). მეორე ტიპის განსაკუთრებული გამონაკლისი გარემოება წარმოიშობა იქ, სადაც საავადმყოფოს მომსახურებაში სისტემური ან სტრუქტურული ხარვეზის შედეგად პაციენტს არა აქვს წვდომა სიცოცხლისთვის მნიშვნელოვან გადაუდებელ მკურნალობაზე და ხელმძღვანელობამ იცოდა, ან უნდა სცოდნოდა ამ რისკის შესახებ და ვერ მიიღო საჭირო ზომები ამ რისკის თავიდან ასაცილებლად და შესაბამისად, საფრთხეში ჩააგდო პაციენტების, მათ შორის კონკრეტული პაციენტის სიცოცხლე (იხ. Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, § 192).

69. იმისათვის, რომ ეს საქმე მოხვდეს ამ გამონაკლის კატეგორიებში, უნდა არსებობდეს ოთხი კუმულაციური კრიტერიუმი. პირველი, სამედიცინო მუშაკების ქმედება და უმოქმედობა უნდა სცდებოდეს უბრალო შეცდომის ან სამედიცინო გულგრილობის ფარგლებს, ისინი მათი პროფესიული ვალდებულებების დარღვევით უარს ამბობენ პაციენტისთვის გადაუდებელი სამედიცინო მკურნალობის მიწოდებაზე, მიუხედავად იმისა, რომ სრულად აქვთ გაცნობიერებული, რომ ასეთი დახმარების გაუწევლობის შემთხვევაში, პირის სიცოცხლე არის რისკის ქვეშ. მეორე, სადავო ხარვეზი ობიექტურად და ჭეშმარიტად უნდა იყოს იდენტიფიცირებული, როგორც სისტემური ან სტრუქტურული, იმისათვის რათა პასუხისმგებლობა დაეკისროს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებს და არ უნდა მოიცავდეს ცალკეულ შემთხვევებს, სადაც ხარვეზი შეიძლება იყოს რაღაცის არასწორად ფუნქციონირების შედეგი. მესამე, უნდა იყოს კავშირი სადავო ხარვეზსა და პაციენტის მიერ განცდილ ზიანს შორის. და ბოლოს, სადავო ხარვეზი უნდა იყოს სახელმწიფოს მიერ ნაკისრი - მარეგულირებელი ჩარჩოს შემუშავების ვალდებულების შეუსრულებლობის შედეგი, იმ ფართო გაგებით, რომელიც მოყვანილია ზემოთ (იხ. Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, §§ 194-196).

(ii) აღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმეში

70. უბრუნდება რა წინამდებარე საქმის გარემოებებს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ არც ეროვნულ დონეზე და არც ევროპის სასამართლოს წინაშე, არ წარმოქმნილა ეჭვი იმასთან დაკავშირებით, რომ პაციენტის სიცოცხლე განზრახ ჩააგდეს საფრთხეში, სიცოცხლის შესანარჩუნებლად მნიშვნელოვანი სამედიცინო დახმარების გაწევაზე უარის თქმით. შესაბამისად, წინამდებარე საქმე არ ხვდება პირველ გამონაკლის კატეგორიაში, სამედიცინო მუშაკების ქმედებებსა და უმოქმედობებზე პასუხისმგებლობის უშუალოდ სახელმწიფოსთვის დასაკისრებლად.

71. რაც შეეხება, გამონაკლისი გარემოებების მეორე კატეგორიას, სასამართლო შეაფასებს, კმაყოფილდება თუ არა ოთხივე კუმულაციური კრიტერიუმი (იხ. პარაგრაფი 69 ზემოთ). ექსპერტების მიერ საავადმყოფოს მიმართ გამოვლენილი სერიოზული ხარვეზების გათვალისწინებითაც კი (იხ. პარაგრაფი 28 ზემოთ) სასამართლო აღნიშნავს, რომ არ დგინდება, პირველი კრიტერიუმის შესაბამისად, რომ სამედიცინო მუშაკების ქმედებები სცილდებოდა უბრალო შეცდომების ან სამედიცინო გულგრილობის ფარგლებს, რამდენადაც მათ თავიანთი პროფესიული ვალდებულებების დარღვევით, უარი თქვეს პაციენტისთვის გადაუდებელი სამედიცინო მკურნალობის გაწევაზე, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი კარგად აცნობიერებდნენ, რომ პაციენტის სიცოცხლე იყო რისკის ქვეშ, თუ არ მიეწოდებოდა ეს მკურნალობა. კერძოდ, როგორც ექსპერტთა მოსაზრებები, ასევე სასამართლოს დასკვნები ამ საკითხთან დაკავშირებით, უფრო მეტად მეტყველებს სამედიცინო გულგრილობაზე და შეცდომებზე (იხ. პარაგრაფები 28, 29 და 32 ზემოთ), ვიდრე გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების არ განხორციელებაზე. იმ დროს, როდესაც გ. ბ.-ს მკურნალობაში ჩართული 29 ექიმიდან ზოგიერთს არ ჰქონდა ადეკვატური კვალიფიკაცია, საქმის მასალები აჩვენებს, რომ გადაუდებელი ოპერაცია შესრულდა ქირურგის მიერ, რომლის კვალიფიკაცია არასოდეს დამდგარა კითხვის ნიშნის ქვეშ. ხოლო, რაც შეეხება საკითხს, იყო თუ არა ოპერაცია დროული, ექსპერტთა უმრავლესობა მხარს უჭერს იმ დასკვნას, რომ შესაძლო დაყოვნება იყო უბრალო სამედიცინო შეცდომის შედეგი, მაშინ, როდესაც ერთ-ერთი ექსპერტი აფრთხილებდა სხვებს, რომ არ გაეკეთებინათ კატეგორიული დასკვნა, რომ გადაუდებელი ქირურგია იყო დაგვიანებული (იხ. პარაგრაფი 28 ზემოთ). ამრიგად, წინამდებარე სიტუაცია განსხვავდება იმ შემთხვევებისაგან, სადაც პაციენტები მოკლებული იყვნენ გადაუდებელ სამედიცინო მკურნალობას (საპირისპიროდ იხ. Asiye Genç v. Turkey, no. 24109/07, § 82, 27 იანვარი, 2015).

72. ოთხივე კრიტერიუმის კუმულაციურად დაკმაყოფილების მოთხოვნა (იხ. პარაგრაფი 69 ზემოთ) იმისათვის, რათა სამედიცინო მუშაკების გულგრილობაზე პასუხისმგებლობა დაეკისროს სახელმწიფოს, გულისხმობს, რომ სასამართლომ არ უნდა გააგრძელოს შეფასება, თუნდაც ერთი კრიტერიუმის არ შესრულების შემთხვევაშიც კი. ამიტომ, პირველ კრიტერიუმთან დაკავშირებული შედეგების თვალსაზრისით (იხ. პარაგრაფი 71 ზემოთ) სასამართლო ასკვნის, რომ წინამდებარე საქმე არ მიეკუთვნება მეორე გამონაკლის კატეგორიას.

73. აქედან გამომდინარე, სასამართლო შეაფასებს, შეასრულა თუ არა სახელმწიფომ თავისი მარეგულირებელი ვალდებულებები კონვენციის მე-2 მუხლიდან გამომდინარე (იხ. პარაგრაფი 67 ზემოთ). კერძოდ, სახელმწიფოებისაგან მოითხოვება ადეკვატური პირობების შექმნა ჯანდაცვის პროფესიონალთა შორის მაღალი პროფესიონალური სტანდარტების უზრუნველსაყოფად და პაციენტების სიცოცხლის დაცვა მათი არსებითი პოზიტიური ვალდებულებების კონტექსტში, კონვენციის მე-2 მუხლის თანახმად (იხ. სხვა წყაროებს შორის, Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, § 187; Powell v. the United Kingdom (განჩინება), no. 45305/99, ECHR 2000‑V; და Bilbija and Blažević v. Croatia, no. 62870/13, § 100, 12 იანვარი, 2016).

74. სახელმწიფოების ვალდებულება, დაარეგულირონ ჯანდაცვის სფეროს მომსახურება, მოიცავს მათ ვალდებულებას, უზრუნველყონ ამ მარეგულირებელი ბაზის ეფექტური ფუნქციონირება. სასამართლომ დაადგინა, რომ ამგვარი მარეგულირებელი ვალდებულებები მოიცავს მათ განსახორციელებლად აუცილებელი ღონისძიებების გატარებას, ზედამხედველობისა და აღსრულების ჩათვლით (იხ. Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, § 189). აღსანიშნავია, რომ ის ფაქტი, რომლის მიხედვითაც, მომჩივნის ვაჟიშვილის მკურნალობაში ჩართული საავადმყოფო და რამდენიმე ექიმი მუშაობდა აუცილებელი ლიცენზიების გარეშე, არ წარმოადგენს სადავო საკითხს მხარეებს შორის. უფრო მეტიც, ამ საკითხთან დაკავშირებით ექსპერტებისა და ეროვნული სასამართლოების შედეგები იყო ცალსახა: საავადმყოფო ნამდვილად ახორციელებდა არალიცენზირებულ სამედიცინო საქმიანობას რამდენიმე სფეროში - კარდიოლოგიასა და კლინიკურ ტრანსფუზიოლოგიაში და მომჩივნის ვაჟის მკურნალობაში ჩართული რამდენიმე ექიმი არ ფლობდა საჭირ ლიცენზიებს და არც კვალიფიკაციას, ეროვნული კანონმდებლობის დარღვევით (იხ. პარაგრაფები 27, 30, 33 და 38 ზემოთ).

75. გარდა იმისა, რომ დადგინდა, რომ მომჩივანის ვაჟი გარდაიცვალა სამედიცინო გულგრილობის შედეგად, ეროვნულმა სასამართლოებმა აგრეთვე დაადგინეს, რომ პაციენტის მკურნალობაში იმ ექიმების მონაწილეობამ, რომლებსაც არ ჰქონდათ სათანადო სამედიცინო ლიცენზიები, გააძლიერა დასკვნა, რომ პაციენტს არ მიეწოდებოდა ადეკვატური სამედიცინო მომსახურება, ეროვნული კანონმდებლობის დარღვევით (იხ. პარაგრაფები 30, 33 და 38 ზემოთ).

76. აქედან გამომდინარე, მაშინ, როდესაც მთავრობა ცალსახად აღიარებდა დარღვევებს ზემოაღნიშნულ უწესრიგობასთან დაკავშირებით (იხ. პარაგრაფები 64 და 74-75 ზემოთ), ეროვნული კანონმდებლობით გათვალისწინებული ლიცენზირების მოთხოვნასთან ერთად (იხ. პარაგრაფები 44-45 ზემოთ), მათ არ განუმარტავთ, თუ პრაქტიკაში როგორ ხდებოდა სათანადო მარეგულირებელი ნორმების შესრულების უზრუნველყოფა, თუ ასეთი რამ საერთოდ არსებობდა. როგორც შესაბამისი ეროვნული წესებიდან და რეგულაციებიდან ირკვევა, რომლებიც ძალაში იყო შესაბამის დროს, არსებობდა სათანადო ლიცენზირების მოთხოვნებთან შესაბამისობაზე ზედამხედველობის მარეგულირებელი ჩარჩო (იხ. პარაგრაფები 47-48 ზემოთ), თუმცა, საავადმყოფოს ლიცენზიები კონკრეტულ სფეროებში, ისევე, როგორც მომჩივნის ვაჟის მკურნალობაში ჩართული ზოგიერთი ექიმის ლიცენზიები და სერტიფიკატები, სულ მცირე, შესაბამის დროს, ეწინააღმდეგებოდა იმ სხვადასხვა მოთხოვნას, რომელიც მიმართული იყო პაციენტის სიცოცხლის დაცვისაკენ (იხ. პარაგრაფები 27, 30, 33 და 38 ზემოთ).

77. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, წინამდებარე საქმის ფაქტებზე დაყრდნობით, სასამართლო ასკვნის, რომ სახელმწიფოს მხრიდან ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პოზიტიური ვალდებულების დარღვევას არსებით ნაწილში - უზრუნველეყო ეფექტურად ფუნქციონირებადი მარეგულირებელი ჩარჩოს არსებობა, რაც უზრუნველყოფდა პაციენტების სიცოცხლის დასაცავად მიმართულ რეგულაციებთან შესაბამისობას.

(ბ) პროცედურული ასპექტი

78. კონვენციის მე-2 მუხლიდან გამომდინარე სახელმწიფოს პროცედურულ ვალდებულებებთან დაკავშირებული ზოგადი პრინციპები ჯანდაცვისა და სამედიცინო გულგრილობის კონტექსტში შეჯამებულია საქმეში „Lopes de Sousa Fernandes“ (ციტირებულია ზემოთ, §§ 214-221, სხვა მითითებებთან ერთად).

79. იმის განსაზღვრისას, სახელმწიფომ შეასრულა თუ არა თავისი პოზიტიური ვალდებულება კონვენციის მე-2 მუხლის მიხედვით - ჩამოაყალიბოს ეფექტური და დამოუკიდებელი სამართლებრივი სისტემა, სასამართლომ უნდა გამოიკვლიოს სამართლებრივი დაცვის ხელმისაწვდომმა საშუალებებმა, ერთობლიობაში, როგორც მოცემული იყო კანონით და გამოიყენებოდა პრაქტიკაში, უზრუნველყო თუ არა ეფექტური სამართლებრივი საშუალებები შესაბამისი ფაქტების დასადგენად, დამნაშავეების პასუხისგებაში მიცემით და დაზარალებულისთვის სათანადო კომპენსაციის უზრუნველყოფით (იხ. Rõigas v. Estonia, no. 49045/13, § 105, 12 სექტემბერი, 2017).

80. კონვენციის მე-2 მუხლის საფუძველზე მომჩივნის საჩივრის პროცედურულ მხარეს აქვს ორი ასპექტი: სისხლისსამართლებრივი დაცვის საშუალების ეფექტურობა საგამოძიებო ორგანოების მიერ სისხლის სამართლის გამოძიების შეწყვეტის გათვალისწინებით და სამოქალაქო სამართალწარმოებაში მომჩივნის მიერ მორალური ზიანისთვის კომპენსაციის მოთხოვნისა და მიღების შეუძლებლობა.

(i) სისხლისსამართლებრივი დაცვის საშუალება

81. სასამართლო დასაწყისში აღნიშნავს, რომ გამომძიებლის მეორე გადაწყვეტილება სისხლის სამართლის წარმოების შეწყვეტაზე, ექვემდებარებოდა გასაჩივრებას. მომჩივანმა არ გაასაჩივრა ეს გადაწყვეტილება (იხ. პარაგრაფი 25 ზემოთ). თუმცა, ამ საკითხთან დაკავშირებით მთავრობის წინააღმდეგობის არარსებობის გამო, სასამართლო არ იმყოფება ისეთ პოზიციაში, რომ თავისი ინიციატივით დაადგინოს, არის თუ არა საჩივარი მიუღებელი შიდასახელმწიფოებრივი სამართლებრივი დაცვის საშუალებების ამოუწურაობის გამო (იხ. International Bank for Commerce and Development AD and Others v. Bulgaria, no. 7031/05, § 131, 2 ივნისი, 2016, სხვა მითითებებთან ერთად, და Alimov v. Turkey, no. 14344/13, § 57, 6 სექტემბერი, 2016).

82. მომჩივანი არ აცხადებდა, რომ მისი შვილის გარდაცვალება იყო განზრახი ქმედების შედეგი. არც საქმის ფაქტები მეტყველებენ სხვაგვარად. შესაბამისად, კონვენციის მე-2 მუხლი აუცილებლად არ მოითხოვს სისხლის სამართლისსამართლებრივი დაცვის საშუალებების არსებობას (იხ. Vo v. France [დიდი პალატა], no. 53924/00, § 90, ECHR 2004‑VIII). რამდენადაც, ამგვარი საშუალება ხელმისაწვდომი იყო და მომჩივანმა გამოიყენა იგი, სასამართლო აღნიშნავს, რომ გამოდის, მომჩივანი ასაჩივრებს მისი შვილის მკურნალობაში ჩართული ექიმების წინააღმდეგ სისხლის სამართლის გამოძიების შეწყვეტას. სხვა სიტყვებით, მომჩივანი ასაჩივრებდა სისხლის სამართლის გამოძიების შედეგს.

83. თუმცა კონვენციის მე-2 მუხლის თანახმად პროცედურული ვალდებულება გულისხმობს არა შედეგის, არამედ მხოლოდ საშუალებით უზრუნველყოფის ვალდებულებას. ამიტომ მხოლოდ ის ფაქტი, რომ სამედიცინო გულგრილობასთან დაკავშირებული პროცესი არ დასრულდა დაინტერესებული მხარის სასარგებლოდ, თავისთავად არ ნიშნავს, რომ მოპასუხე სახელმწიფომ ვერ შეასრულა თავისი პოზიტიური ვალდებულება კონვენციის მე-2 მუხლის შესაბამისად (იხ. სხვებთან ერთად, Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, § 221, სხვა მითითებებთან ერთად).

84. უფრო მეტიც, მე-2 მუხლი არ მოიცავს სისხლის სამართლის დანაშაულისათვის მესამე პირის სისხლისსამართლებრივი დევნის - ან მსჯავრდების უფლებას. ევროპული სასამართლოს ამოცანას უფრო მეტად წარმოადგენს მთლიანი პროცესის გათვალისწინებით, შეამოწმოს, ეროვნულმა ორგანოებმა საქმე დაუქვემდებარეს თუ არა, და რა ფარგლებში, დეტალურ განხილვას, როგორც მოითხოვება კონვენციის მე-2 მუხლით (იხ. Armani Da Silva v. the United Kingdom [დიდი პალატა], no. 5878/08, § 257, ECHR 2016, სხვა მითითებებთან ერთად).

85. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო შენიშნავს, რომ გ. ბ.-ს გარდაცვალების ფაქტზე დაწყებული იყო სისხლის სამართლის ორი გამოძიება, რომელიც შემდეგ შეწყდა იმის გამო, რომ დევნის ორგანოებმა ვერ დააკისრეს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა სამედიცინო პერსონალს. შესაბამისი გადაწყვეტილებები იყო არა ნაჩქარევად და თვითნებურად მიღებული, არამედ სათანადოდ დასაბუთებული. ისინი, სხვებს შორის, ემყარებოდა შესაბამისი სასამართლო ექსპერტების დასკვნებს, რომელთა მიხედვითაც, შეუძლებელი იყო მიზეზობრივი კავშირის დადგენა სამედიცინო გულგრილობასა და გარდაცვალებას შორის გაკვეთის ან მოცემულ შემთხვევაში, გარდაცვლილი პირის, რომელიც უკვე დაკრძალული იყო, ექსჰუმაციის გარეშე (იხ. პარაგრაფები 12, 15 და 28).

86. მომჩივანს სადავოდ არ გაუხდია, რომ მან უარი განაცხადა ექსჰუმაციასთან დაკავშირებით სასამართლოს ორი ბრძანების შესრულებაზე, რომლებიც მოპოვებული იყო პროკურორების მიერ, ორი გამოძიების ფარგლებში (იხ. პარაგრაფები 17და 24ზემოთ). მისი კონტრარგუმენტი, რომ ხელისუფლების ორგანოები ვალდებული იყვნენ, ოჯახის სურვილის მიუხედავად, პაციენტის გარდაცვალებისთანავე ჩაეტარებინათ გაკვეთა, არ არის გამყარებული იმ დროს ძალაში მყოფი ეროვნული კანონმდებლობით (იხ. პარაგრაფი 43 ზემოთ).

87. უდავოდ, სამედიცინო გულგრილობა დადგინდა განცალკავებული სამოქალაქო პროცესის ფარგლებში. ჩვეულებრივ, ამგვარი განსხვავება შეიძლება აიხსნას სამოქალაქო და სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობის სხვადასხვაგვარი არსებითი პირობებით (იხ. Molga v. Poland (განჩინება), no. 78388/12, § 88, 17 იანვარი 2017).

88. საბოლოოდ, სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს იმ ფაქტზე, რომ პირველი გამოძიების შეწყვეტის მიუხედავად, პროკურორმა გამოიჩინა განსაკუთრებული წინდახედულობა და მისწერა „აარ“-ის შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, რომ გ. ბ.-ს მკურნალობის პროცესში ჩადენილი იყო სამედიცინო შეცდომა, რაც საჭიროებდა „ადეკვატური ღონისძიებების გატარებას ანალოგიური დარღვევების პრევენციის მიზნით“ (იხ. პარაგრაფი 19 ზემოთ).

89. შესაბამისად, სასამართლო არ მიიჩნევს, რომ სამედიცინო გულგრილობასთან დაკავშირებით სისხლის სამართლის პროცესის შეწყვეტამ, დაარღვია კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული მოთხოვნები.

(ii) სამოქალაქოსამართლებრივი დაცვის საშუალება

90. სასამართლო განმეორებით აღნიშნავს, რომ კონვენციის მე-2 მუხლით გათვალისწინებული პოზიტიური ვალდებულებების უზრუნველყოფის საშუალებათა არჩევანი, პრინციპში, წარმოადგენს საკითხს, რომელიც ექცევა ხელშემკვრელი სახელმწიფოს თავისუფალი შეფასების არეში. კონვენციის უფლებების უზრუნველსაყოფად არსებობს სხვადასხვა გზები და თუ სახელმწიფომ ვერ გამოიყენა ეროვნული კანონმდებლობით გათვალისწინებული რომელიმე კონკრეტული ღონისძიება, მას მაინც შეუძლია თავისი პოზიტიური ვალდებულების შესრულება სხვა საშუალებებით; თუმცა, ეს ვალდებულება რომ დაკმაყოფილდეს, ასეთი პროცედურები არა მხოლოდ თეორიულად უნდა არსებობდეს, არამედ ეფექტურად უნდა ხორციელდებოდეს პრაქტიკაში (იხ. სხვებს შორის, Lopes de Sousa Fernandes, ციტირებული ზემოთ, § 216, სხვა მითითებებთან ერთად).

91. მივუბრუნდეთ მომჩივნის საქმის გარემოებებს, რომლის გათვალისწინებით, სასამართლო აღნიშნავს, რომ სამოქალაქო სამართალწარმოება საავადმყოფოს წინააღმდეგ დასრულდა ცალსახა დასკვნით, რომ მომჩივნის ვაჟის მკურნალობის განმავლობაში ადგილი ჰქონდა სამედიცინო გულგრილობას და ეროვნული კანონმდებლობის დარღვევით, პაციენტის მკურნალ ზოგიერთ ექიმს არ ჰქონდა სამედიცინო საქმიანობისთვის საჭირო სათანადო ლიცენზიები. ამრიგად, სასამართლო დარწმუნდა იმაში, რომ სამართლებრივი დაცვის საშუალება იყო წარმატებული მომჩივნის საჩივართან დაკავშირებით სათანადო ფაქტების დასადგენად, თუმცა წინამდებარე შემთხვევაში, მთავარი ფაქტორია, შესთავაზა თუ არა სამართლებრივმა დაცვის საშუალებამ ადეკვატური დაკმაყოფილება კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის მიზნებისთვის.

92. სასამართლომ მომჩივნის დაზარალებულის სტატუსთან მიმართებით მიიჩნია, რომ იმის განსაზღვრისას, არის თუ არა დაკმაყოფილება „სათანადო“ და „საკმარისი“ კონვენციის უფლების დარღვევის გამოსასწორებლად ეროვნულ დონეზე, ზოგადად დამოკიდებულია საქმის ყველა გარემოებაზე და განსაკუთრებით, კონვენციის დარღვევის ბუნებაზე (იხ. სხვებს შორის,Kurić and Others, ციტირებული ზემოთ, § 260).

93. ეროვნულ დონეზე მორალური ზიანის კომპენსაციის ოდენობის გონივრულობის შეფასებისას, სასამართლომ დაასაბუთა, რომ თუნდაც კომპენსაცია ნაკლები იყოს ოდენობაზე, რომელსაც თვითონ [ვროპული] სასამართლო მიანიჭებს, ის შესაძლოა მაინც ჩაითვალოს გონივრულად იმის გათვალისწინებით, თუ ეროვნული სასამართლოების შესაბამისი გადაწყვეტილება შეესაბამება ქვეყნის სამართლებრივ ტრადიციასა და ცხოვრების სტანდარტს (იხ. mutatis mutandis, Cocchiarella v. Italy [დიდი პალატა], no. 64886/01, § 97, ECHR 2006‑V, და Mindrova, ციტირებული ზემოთ, § 24). საპირისპიროდ, აღმოჩნდა, რომ მორალური ზიანისთვის არაპროპორციულად უფრო დაბალი კომპენსაცია, ვიდრე [ევროპული] სასამართლო ანიჭებს მსგავს შემთხვევებში, შესაძლოა იყოს არასაკმარისი და არაგონივრული (იხ. mutatis mutandis, Firstov v. Russia, no. 42119/04, §§ 35 და 38, 20 თებერვალი, 2014).

94. მაშინ, როდესაც მომჩივანს მიენიჭა 6,953 ლარი (დაახლოებით 2,701 ევრო) მატერიალური ზიანისთვის (იხ. პარაგრაფი 40ზემოთ), მორალური ზიანის კომპენსაციის მოთხოვნაზე მას უარი ეთქვა. უზენაესმა სასამართლომ დაასაბუთა, რომ ეროვნული სამართლებრივი სისტემა არ აძლევდა უფლებას გარდაცვლილი დაზარალებულის უახლოეს ნათესავს, მოეთხოვა და მიეღო მორალური ზიანის კომპენსაცია, ისეთ შემთხვევებში, როდესაც გარდაცვალება გამოწვეული იყო სამედიცინო გულგრილობით (იხ. პარაგრაფები 41-42 ზემოთ). აქედან გამომდინარე, მომჩივნის საჩივრის ეს ნაწილი ეხება სამოქალაქო-სამართლებრივი დაკმაყოფილების ეფექტურობას იმის გამო, რომ მომჩივანს არ ჰქონდა სამედიცინო გულგრილობის შედეგად მისი შვილის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით მორალური ზიანის კომპენსაციის მოთხოვნისა და მიღების შესაძლებლობა

95. მთავრობის არგუმენტი, რომ ასეთი კომპენსაცია შესაძლებელი იქნებოდა იმ შემთხვევაში, თუ სისხლისსამართლებრივი პროცესი წარმატებით დაადგენდა, რომ ჩადენილი იყო დანაშაული ( იხ. პარაგრაფები 52 და 57 ზემოთ), არ იყო გამყარებული რაიმე პრაქტიკული მაგალითებით. ამის საპირისპიროდ, უზენაესი სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ამ საკითხზე არის ცალსახა: ორივე, სამოქალაქო და სისხლის სამართალი და პროცესი, გამორიცხავდა ამგვარ შესაძლებლობას (იხ. პარაგრაფები 53-54). ამრიგად, ვერცერთი სახის პროცესით ვერ მოხდებოდა მორალური ზიანის კომპენსაცია იმ პერიოდში მოქმედი ეროვნული კანონმდებლობისა და პრაქტიკიდან გამომდინარე.

96. შესაბამისად, სასამართლოს ზემოაღნიშნული პრეცედენტული სამართლის საპირისპიროდ (იხ. პარაგრაფი 92 ზემოთ) წინამდებარე საქმე ეხება არა მორალური ზიანის ოდენობის შეფასებას, არამედ ასეთი კომპენსაციის მიღების საერთო, უპირობო გამორიცხვას ეროვნული კანონმდებლობით, როგორც ის იყო განმარტებული და პრაქტიკაში გამოყენებული. ამის გათვალისწინებით, სასამართლომ ადრე აღნიშნა, რომ იმ საქმეებში, რომლებიც ეხება კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლების დარღვევას, რომლებიც მიიჩნევა კონვენციის ყველაზე ფუნდამენტურ დებულებებად, მათი დარღვევით გამოწვეული მორალური ზიანის კომპენსაცია ფაქტობრივად უნდა იყოს ხელმისაწვდომი, როგორც სამართლიანი დაკმაყოფილების ფორმა(იხ. Paul and Audrey Edwards v. the United Kingdom, no. 46477/99, §§ 97 და 101, ECHR 2002‑II; Bubbins v. the United Kingdom, no. 50196/99, § 171, ECHR 2005‑II (ამონარიდები); Reynolds v. the United Kingdom, no. 2694/08, §§ 65-68, 13 მარტი, 2012; და Movsesyan v. Armenia, no. 27524/09, § 73, 16 ნოემბერი, 2017).

97. შესაბამისად, მიუხედავად იმისა, რომ უზენაესმა სასამართლომ დაადასტურა მომჩივანს „უდავოდ“ მძიმე ფსიქოლოგიურ მდგომარეობა, რომელიც გამოწვეული იყო ახალგაზრდა ვაჟიშვილის გარდაცვალებით (იხ. პარაგრაფი 42 ზემოთ), უპირობო საკანონმდებლო შეზღუდვამ მომჩივანს გაუმართლებლად ჩამოართვა შესაძლებლობა, მოეთხოვა რეალური კომპენსაცია მორალური ზიანისთვის, მისთვის ხელმისაწვდომი სამოქალაქო სამართლებრივი დაცვის საშუალებით.

98. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ვალდებულების დარღვევას.

II. კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება

99. კონვენციის 41-ე მუხლში მოცემულია:

„თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს“.

100. მომჩივანმა არ წარადგინა საჩივარი სამართლიან დაკმაყოფილებაზე. სასამართლო თვლის, რომ არ არსებობს რაიმე გარემოება, რომლის საფუძველზეც მას უნდა მიენიჭოს თანხა (იხ. Nagmetov v. Russia [დიდი პალატა], no. 35589/08, §§ 74-82, 30 მარტი 2017).

101. სასამართლო აღნიშნავს, რომ კონვენციის დარღვევის დადგენის შემთხვევაში, შესაბამისი ეროვნული კანონმდებლობის საფუძველზე, არსებობს სამოქალაქო საქმის წარმოების განახლების მოთხოვნის შესაძლებლობა (იხ. პარაგრაფი 50 ზემოთ).

ამ მოტივით, სასამართლო ერთხმად,

1. უერთიანებს, საქმის არსებით მხარეს მთავრობის პრეტენზიას დაზარალებულის სტატუსთან დაკავშირებით და უარყოფს მას;

2. აცხადებს საჩივარს მისაღებად;

3. ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-2 მუხლის არსებითი ნაწილის დარღვევას;

4. ადგენს, რომ ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის დარღვევას სისხლისსამართლებრივი დაცვის საშუალებასთან დაკავშირებით;

5. ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის დარღვევას სამოქალაქო სამართლებრივი დაცვის საშუალებასთან დაკავშირებით.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და მხარეებს ეცნობათ წერილობით 2018 წლის 19 ივლისს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

კლაუდია ვესტერდიკი                                      ანგელიკა ნუსბერგერი
სექციის განმწესრიგებელი                                      თავმჯდომარე