ტექნიკური რეგლამენტის – ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე

ტექნიკური რეგლამენტის – ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილება №96 2023 წლის 10 მარტი ქ. თბილისი ტექნიკური რეგლამენტის – ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე მუხლი 1🔗 „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტისა და პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი – ჭაჭუნის აღკვთილის მენეჯმენტის გეგმა“. მუხლი 2🔗 დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. პრემიერ-მინისტრიირაკლი ღარიბაშვილი ტექნიკური რეგლამენტი – ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმა თავი 1. შესავალი მუხლი 1🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები და მოქმედების არეალი 1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა ჭაჭუნის აღკვეთილისათვის (შემდგომში – აღკვეთილი), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე. 2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს დაცული ტერიტორიისათვის გრძელვადიანი მიზნების და მართვის შესაბამისი მიდგომების განსაზღვრა. მუხლი 2🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციონალური ჩარჩოს აღწერა ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს კანონები: „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „დაცული ტერიტორიების სტატუსის“ საქართველოს კანონი და საქართველოში მოქმედი სხვა კანონმდებლობა. მუხლი 3🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის შექმნის ძირითადი მიზნები ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიებზე არსებული ეკოსისტემების გრძელვადიანი დაცვა, მდგრადი გამოყენება და აღდგენა, რაც ხელს შეუწყობს ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას, ბუნებრივი რესურსების მდგრად გამოყენებას, მასში და მის მიმდებარედ ეკოტურისტული საქმიანობის განვითარებას, ასევე, ადგილობრივ თემში გარემოსდაცვითი განათლებისა და ცნობიერების ამაღლებას. მუხლი 4🔗. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი 1. მენეჯმენტის გეგმა შეიქმნა Cambridge Conservation Initiative -ის მხარდაჭერით მიმდინარე  პროექტის – „მდინარე ივრის ჭალის ტყეებისა და მიმდებარე ტერიტორიების აღდგენა“ – ფარგლებში, რომელსაც ახორციელებს საზოგადოება ბუნების კონსერვაციისთვის – საბუკო, Birdlife International-ისა და სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან თანამშრომლობით. გეგმა მოამზადა ააიპ „საქართველოს დაცული ტერიტორიების მეგობართა ქსელის“ ეროვნული კონსულტანტების გუნდმა, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან  თანამშრომლობით. გეგმის შედგენისას სრულად დაცულია საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2014 წლის 12 მარტის  №110  ბრძანებაში განსაზღვრული პროცედურები. 2. მენეჯმენტის გეგმის შედგენის პროცესი შემდეგი ეტაპებისგან შედგებოდა: ცხრილი 1: ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმის შექმნის ეტაპები (2020 წ.) № თარიღი აქტივობა 1 26 – 27 თებერვალი სამუშაო შეხვედრა ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში (მენეჯმენტის გეგმის შექმნის პროცესის დაგეგმვა, მენეჯმენტის გეგმის შეთანხმება, ტრენინგის ჩატარება მენეჯმენტის გეგმის შექმნის მეთოდოლოგიის გასაცნობად), განხილულ იქნა მენეჯმენტის გეგმის I თავი და ჯგუფური სამუშაოს მეშვეობით განისაზღვრა ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ფასეულობები. 2 28 მაისი ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში ჩატარდა ონლაინ სამუშაო შეხვედრა ადგილობრივ სამუშაო ჯგუფთან, სადაც განხილულ იქნა მენეჯმენტის გეგმის II და III თავები, შემუშავდა გრძელვადიანი მიზნები და ამოცანები. 3 9-10 ივლისი ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლებთან ერთად შეიქმნა მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების პირველი ნაწილი. 4 6 –7 აგვისტო ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლებთან ერთად შეიქმნა მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების მეორე ნაწილი. 5 30 აგვისტო მომზადდა მენეჯმენტის გეგმის პირველი სამუშაო ვერსია (გარდა ზონირებისა) და გადაეგზავნა სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და ადმინისტრაციას განსახილველად. 6  20 ივნისი, 2022 წ გაიმართა დოკუმენტის საჯარო განხილვა მუხლი 5🔗. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი, ცვლილების შეტანა და განახლება მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია მისი დამტკიცებიდან მომდევნო 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 38-ე მუხლისა, რომელიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე. მუხლი 6🔗. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა და განახლება 1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. 2. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტლისა, სსიპ − დაცული ტერიტორიების სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. თავი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიების აღწერა მუხლი 7🔗. ადგილმდებარეობა და ფართობი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილი მდებარეობს საქართველოს უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, დედოფლისწყაროს რაიონში, ზღვის დონიდან 250-500 მეტრზე. მისი ტერიტორია განლაგებულია ივრის ზეგანზე და მიუყვება მდინარე ივრის ორივე ნაპირს. ჭაჭუნის აღკვეთილი თბილისიდან დაშორებულია 170, ხოლო დედოფლისწყაროს მუნიციპალური ცენტრიდან დაახლოებით 50 კილომეტრით. ჩრდილო-დასავლეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით აღკვეთილს ესაზღვრება ზამთრის საძოვრები, სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ასევე, ესაზღვრება საძოვრები და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიები. აღკვეთილი გადაჭიმულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით. მისი სიგრძე – 70, ხოლო სიგანე – დაახლოებით 20 კილომეტრია. 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის საერთო ფართობი შეადგენს – 5,032 ჰა-ს. მუხლი 8🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე 1. ჭაჭუნის აღკვეთილი ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებთან (ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალი, ვაშლოვანის ეროვნული პარკი, ალაზნის ჭალის, ტახტი-თეფას და არწივის ხეობის ბუნების ძეგლები) ერთად ქმნის დაცული ტერიტორიების სისტემას საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, კერძოდ კი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში (დანართი 1, 2). აგრეთვე, ის არის კახეთის რეგიონში მდებარე დაცული ტერიტორიების სისტემის ნაწილი ლაგოდეხის, ბაწარა-ბაბანეურის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების სისტემებთან ერთად (დანართი 3). 2. აგრეთვე, UNESCO-ს „ადამიანი და ბიოსფეროს“ პროგრამის სამდივნომ, შენიშვნების გარეშე, დააკმაყოფილა საქართველოს მთავრობის მიერ წარდგენილი დოსიე „დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის“ შექმნის საჭიროიებასთან დაკავშირებით, რომლის აღიარებაც (სტატუსის მინიჭება) განხორციელდა 2022 წლის ივნისში, რომლის ბუფერული ზონის ნაწილს წარმოადგენს ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაც (დანართი 17). მუხლი 9🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის ისტორია 1965 წელს დედოფლისწყაროს რაიონში შეიქმნა ჭაჭუნის სახელმწიფო სატყეო-სამონადირეო მეურნეობა, რომელიც 1996 წელს ჩამოყალიბდა ჭაჭუნის აღკვეთილად. მუხლი 10🔗. ჰიდროლოგია და გეოლოგია 1. ჰიდროლოგია: ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ჰიდროლოგიური ქსელი წარმოდგენილია ერთადერთი მდინარე იორით, რომელიც აღკვეთილს ორ ნაწილად ჰყოფს (დანართი 4). იორი სათავეს იღებს კავკასიონის მთავარი ქედის ერთ-ერთ განშტოებაზე–ქართლის ქედზე, მწვერვალ ბორბალოსთან (2619 მ. ზ.დ-დან). სათავიდან მდინარე მიედინება სამხრეთის მიმართულებით, საგარეჯოსთან მკვეთრად უხვევს აღმოსავლეთით და მიედინება ივრის ზეგანზე. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში იგი უახლოვდება და მიუყვება აზერბაიჯანის საზღვარს, სცდება საქართველოს საზღვრებს და ჩაედინება მინგეჩაურის წყალსაცავში (83 მ. ზ.დ-დან). ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიას მდინარე იორი კვეთს ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით. აღნიშნულ ტერიტორიაზე მდ. იორი წარმოადგენს მთავარ არტერიას, რომელიც აკავშირებს ერთმანეთთან მაღალი მთის ტყეებსა და არიდულ და სემიარიდულ ეკოსისტემებს. მდ.იორის სიგრძე დაახლოებით 320 კმ-ია, აუზის ფართობი – 4,650 კვ. კმ., წყლის საშუალო ხარჯი შესართავთან 450 კმ-ში 12 კუბ. მ/წამია. აღკვეთილის ტერიტორიაზე მდ. იორის სიგრძე უდრის 70 კმ-ს, სიგანე დაახლოებით 20 მეტრია, სიღრმე საშუალოდ 0,5 მ-დან 1 მეტრამდე მერყეობს, თუმცა, ზოგიერთ ადგილზე მისი სიღრმე 2 მეტრსაც აღწევს. მდ. იორის კალაპოტი დაკლაკნილია, ნაპირები ბევრ ადგილას ჩამოშლილია, ფსკერი ქვიანია. მდ. იორი იკვებება, უმთავრესად, ატმოსფერული ნალექებით, წვიმის წყლით, თოვლის ნადნობით და ნაწილობრივ გრუნტის წყლებით. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე, წვიმიან პერიოდში მდინარე წყალუხვია, ხოლო ზაფხულსა და ზამთარში – შედარებით წყალმარჩხი; ბ) გრუნტის წყლები აღკვეთილის ტერიტორიაზე დიდ სიღრმეზეა განლაგებული, ამიტომ წყაროები აქ არ არის. არ არის არც ტბები. მდინარის ზეგავლენა მხოლოდ დაბლობის ვიწრო ზოლზე ვრცელდება. დაბლობის ჩრდილოეთით, ივრის ზეგნის ამ ნაწილში ბევრია მშრალი და პერიოდულად წყლიანი ხევ - ხრამები, რომლებშიც წყალი ღვარცოფულად გადის მხოლოდ ძლიერი წვიმების დროს. ხევებიდან გამომავალი წყლის ნაკადი დაბლობის მხოლოდ ჩრდილო ნაწილამდე აღწევს. აღნიშნული მშრალი ხევ - ხრამები არ ახდენს გავლენას უდაბნოს მცენარეულობის გავრცელებაზე. 2. გეოლოგია: გეოლოგიურად ჭაჭუნის აღკვეთილი შედის ამიერკავკასიის მთათაშუა ოლქში. ჭაჭუნაში გვხვდება ქვიშები, ქვიშაქვები, თიხები, ვულკანური ფერფლის შრეები და რიყნარები. აღკვეთილის ნაწილი კირქვული კონგლომერატებითაა აგებული. აღკვეთილის სიახლოვეს ვხვდებით საფლუსე და საკირე კირქვის საბადოებს, აგრეთვე, ბიტუმის შემცველობის კირქვის გამოსავლებსა და მცირე ტბების სახით წარმოდგენილ ბიტუმის დანაგროვებებს. მუხლი 11🔗. ლანდშაფტები და ჰაბიტატები 1. ლანდშაფტები: ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორია მიეკუთვნება მშრალი სტეპებისა და ნახევარუდაბნოების ზონებს, რომელშიც ვხვდებით ჭალის ტყეებისა და არიდულ-სემიარიდული სისტემებისთვის დამახასიათებელ ლანდშაფტებს (სტეპი, ტყესტეპი, არიდული ნათელი ტყე, ნახევრადუდაბნო). აღკვეთილის რელიეფი ერთგვაროვანი არ არის, ბორცვები, თიხნარი გორაკები, ციცაბო ფერდობები, ტერასები და მშრალი ხევები ძალზე სწრაფად მონაცვლეობენ და თავისებურ, საკმაოდ ლამაზ ლანდშაფტს ქმნიან. 2. რელიეფი: აღკვეთილი წარმოდგენილია მდინარე ივრის ზეგნით, რომელშიც გამოიყოფა რელიეფის შემდეგი ფორმები: მდინარე იორის დაბლობი, ბორცვები, გორაკები, ფერდობები, ტერასები, ხევები და თიხნარი ფლატეები ე.წ. ალესილები. ივრის ზეგნის სამხრეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთი ნაწილი ხასიათდება მეტად რთული რელიეფით, რომლის აბსოლუტური სიმაღლე 100-1000 მ-ის ფარგლებში მერყეობს. აქ სახეზეა ასიმეტრიული სერებისა და მათ შორის მდებარე ვაკეების რთული ურთიერთმონაცვლეობა. აღკვეთილის ტერიტორიის ქანები აგებულია, ძირითადად, მესამეული და მეოთხეული პერიოდების ძველი ნალექებით. წარსულში და ამჟამად მოქმედმა ენდოგენურმა და ეგზოგენურმა (შრეთა დახრილობა და მიმართულება, ფიზიკური და ქიმიური გამოფიტვის პროცესების ინტენსივობა, ეროზიული პროცესები და სხვ.) ფაქტორებმა განაპირობეს რელიეფის უცნაური ფორმების შექმნა. ტერიტორიაზე გავრცელებულია ქვიშა-ქვების და თიხნარების ნაფენები, აგრეთვე, გაჯიანი, კარბონატულ-თიხიანი ქანები და კირქვის ფრაგმენტები. ამ პროცესების შედეგია ვიწრო გამკვეთი ხევხუვები, გადარეცხილი ფერდობები (ხშირად ეროზირებული და მშრალი ხევებით გადაკვეთილი) და ვერტიკალური კედლები-ალესილები. თაბაშირის შემცველ ზღვიურ თიხებში განვითარებულია უამრავი ფსევდოკარსტები, რომლებიც მრავლადაა ჭაჭუნის სამხრეთით მდებარე სერების მასივებზე. მდინარის ვაკეებზე გვხვდება ალუვიონები. 3. ნიადაგები: ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე გავრცელებულია შემდეგი ტიპის ნიადაგები (დანართი 5): ივრის ხეობაში, მდინარის გასწვრივ ჭალის ტყეებში გვხვდება ალუვიური, ხოლო ქედებსა და გორაკ-ბორცვიან ადგილებში – მთა-მდელოს ნიადაგები, რომლებიც ხასიათდება გაჯიანი, კარბონატული, თიხიანი და კირქვიანი ფენებით. ალესილები კი აგებულია თიხნარი ნაფენებით. აღკვეთილის ტერიტორიაზე გვხვდება, აგრეთვე, ნახევარ-უდაბნოებისა და სტეპებისათვის დამახასიათებელი ქვიშა-ქვიანი ნიადაგები. აქ გავრცელებული ნიადაგების კლასიფიკაცია ასეთია: ა) რუხი - ყავისფერი ნიადაგები – ძირითადად განვითარებულია ვაკეებსა და სხვადასხვა დაქანების მქონე ფერდობებზე. ეს ნიადაგები საშუალოდ თიხნარი, სუსტად დამუშავებული საშუალოდ ბიცობიანია. ამ ტიპში ორ ქვეტიპს გამოყოფენ:  რუხი ყავისფერი და მდელოს რუხი ყავისფერი ნიადაგები; ბ) ალვეოლურ - კარბონატული დიდი სისქის ნიადაგები გვხვდება მდინარე იორის მარცხენა ნაპირზე და აღკვეთილის ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში. ეს ნიადაგები არის სუსტად დამლაშებული, სუსტი თიხნარი და სუსტად ხირხატიანი. 4. კლიმატი: ა) რეგიონი საქართველოში ყველაზე მშრალი ჰავით გამოირჩევა. ჭაჭუნისთვის თბილი კონტინენტური, ზომიერი კლიმატია დამახასიათებელი. აქ გაბატონებული მშრალი კლიმატი შედარებით ცივი ზამთრით, ხანგრძლივი ცხელი ზაფხულით, ნალექების ორი მაქსიმუმითა (გაზაფხული და შემოდგომა) და ორი მინიმუმით (ზამთარი და ზაფხული) გამოირჩევა; ბ) ივრისპირეთის ჩრდილოეთით მდებარე ივრის ზეგნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილის სერებისა და მათ შორის მდებარე დეპრესიული ვაკეებისათვის საშუალო წლიური ტემპერატურა 13°C-ია. იანვრის საშუალო ტემპერატურა -2,5°C-ის ფარგლებშია. აბსოლუტური მინიმუმი -20°C-მდეა. თოვლის საფარი მცირეა, სამხრეთ ფერდობებზე არამდგრადია, ჩრდილო ფერდობებზე შედარებით დიდხანს დევს. გაზაფხული არამდგრადია და სხვა სეზონებთან შედარებით-ნალექიანი. აპრილის საშუალო ტემპერატურა 11-12°C-ია. ზაფხული უნალექოა. ივლისის საშუალო ტემპერატურა ჩრდილში 22°C-ის ფარგლებშია. შემოდგომა თბილი, მდგრადი და ხანგრძლივია. ოქტომბრის საშუალო ტემპერატურა 13°C-ია; გ) ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლიური ჯამი 180 - 200 მმ-ის ფარგლებშია. აორთქლებადობა 900 – 1,000 მმ-ია, დატენიანების კოეფიციენტი 0,4-0,6; დ) მინიმალური ტემპერატურა ფიქსირდება იანვარში -11°, -17°C, თუმცა ასეთი ყინვები აღინიშნება მხოლოდ მაღლობ ადგილებში და ვრცელ ველობებზე, ხოლო ჭალის ტყეებში მსგავსი ძლიერი ყინვები არ იცის. ზამთარში თოვლის საფარის სისქე დიდი არ არის და აღწევს 3-5 სმ-ს, გრძელდება 3-4 დღის მანძილზე. ადრეული ყინვები აღკვეთილში შეიმჩნევა ნოემბერში, გვიანი ყინვები კი – აპრილის მეორე დეკადაში; ე) გაბატონებულია ჩრდილო-დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის ქარები, რომლებიც აღინიშნება, ძირითადად, თებერვალ-მარტში. ზაფხულში აღკვეთილის ტერიტორიაზე ქრის აღმოსავლეთის მშრალი ქარი, ე.წ. ფიონები. აღკვეთილში აღინიშნება მზის მაღალი რადიაციაც. ასეთი კლიმატური პირობები კი იწვევს ნიადაგის გამოფიტვა-გათიხების პროცესების გააქტიურებას. 5. ჰაბიტატები ა) ჭაჭუნის აღკვეთილში რამდენიმე სახის ჰაბიტატს გამოყოფენ: ჭალის ლეშამბიანი ტყე და ჭალის შერეული ტყე – Riparian mixed forests of Quercus robur, Ulmus laevis and Ulmus minor, Fraxinus escelsior or Fraxinus angustifolia, along the great rivers (Ulmenium minoris). ჭალის ლეშამბიანი ტყე გვხვდება დიდი მდინარეების სანაპიროზე, დაბლობ ადგილებში. დომინანტი სახეობებია ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora=Q. longipes), თეთრი ვერხვი (Populus alba), ფშატი (Elaeagnus angustifolia), იალღუნი (Tamarix ramosissima, T. hohenackeri), ქაცვი (Hippophae rhamnoide). ხეები დაფარულია ლიანებით – Vitis vinifera ssp. Sylvestris, Periploca graeca, Cynanchum acutum, Solanum persicum, etc. ივრის ჭალის ტყეში გვხვდება ჭალის მუხა, თეთრი ვერხვი და თელა. იშვიათია იფანი, თუთა და ფშატი. ქვეტყეში მრავალად გვხვდება, ასევე, იალღუნი, კუნელი, ბროწეული და კოწახური. ლიანებიდან აღსანიშნავია კატაბარდა, ბალახეულობიდან - Cynanchum acutum, Plantago lanceolate, Sisymbrrium loeselii და ისლები; ბ) ასოცირებული ჰაბიტატის ტიპები: ბ.ა) მდინარის სანაპირო ტყე; ბ.ბ) ტენიანი მდელო; ბ.გ) ჭაობი; ბ.დ) ვეძიანი ნახევარუდაბნოს ნაკვეთები; გ) ბუნებრივი და ნახევრად ბუნებრივი მშრალი მდელოები: გ.ა) ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობა: ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობა იკავებს აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს არიდული რეგიონის დიდ ნაწილს, სადაც ნაკლებადაა წარმოდგენილი ბუჩქნარი და მეტია ბალახოვანი მცენარეულობა. თუმცა, ბუჩქების ცალკეული ინდივიდები შერეულია ამ თანასაზოგადოებებში. ამ თანასაზოგადოებების დომინანტი სახეობებია: Anabasis aphylla, Salsola ericoides, S.dendroides, S. glauca, Gamanthus pilosus, Suaeda microphylla, Petrosimonia brachiate, Aellenia glauca, Kalidium capsicum. ნახევრად უდაბნოსთვის დამახასიათებელია ეფემერების და ეფემეროიდების არსებობა: Tulipa eichleri, Allium atrviolaceum, Poa bulbosa, Colpodium humile, Bromus japonicus, Alyssum desertorum, Helianthemum salicifolium, etc. ბუჩქებიდან გვხვდება Nitraria schoeberi. ეროზირებული და ჩამორეცხილი ფერდობები თხლად არის დაფარული მარცვლოვანი და ბალახოვანი მცენარეებით: Festuca sulcate, Stipa szovitsiana, Artemisia fragrans, etc; გ.ბ) სტეპის მცენარეულობა: სტეპის მცენარეულობა წარმოადგენს არიდულ რეგიონში ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობის გაგრძელებას ზღვის დონიდან სიმაღლის შესაბამისად. მეორე მხრივ, იგი ესაზღვრება არიდულ ნათელ ტყეებს. დომინანტი სახეობა სტეპში არის ურო – Bothriochloa ischaemum, რომლის გვარი ფართოდაა გავრცელებული დედამიწის ორივე ნახევარსფეროში. მუხლი 12🔗. ბიომრავალფეროვნება 1. ტყის ეკოსისტემები და ფლორა: ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის მცენარეულობა ორიგინალური და მრავალფეროვანია. აღკვეთილის კლიმატურმა და ფიზიკურ-გეოგრაფიულმა პირობებმა განაპირობეს მეტად თავისებური და მრავალფეროვანი მცენარეული საფარის განვითარება. მდინარე იორის ქვედა დინების თავისებურებაა აღკვეთილში მშრალი სუბტროპიკული არიდული კლიმატის ზონის არსებობა, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ მატულობს, რის გამოს იცვლება მცენარეული საფარი ვერტიკალურად; ბ) მდ. ივრის კალაპოტის მიმდებარე დაბლობებზე, ვაკე-ტაფობებსა და გამოტანის კონუსებზე გვხვდება ტირიფი და ქაცვი, სუსტად დამლაშებულ ნიადაგებზე გაბატონებულია იალღუნი, რომელიც ქმნის ხშირ რაყებს; გ) მდინარე იორის სანაპირო ზოლში, ვაკე-ჭალაზე და I-II ტერასებზე გავრცელებულია ტუგაის ტიპის ჭალის ტყე, ხოლო მიმდებარე გორაკებზე – არიდული ნათელი ტყეების, ნახევრად უდაბნოსა და სტეპური მცენარეულობის ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი. პირველი ტერასის მცენარეულობას წარმოადგენს ვერხვნარ – თელნარები (Populeta - Ulmeta) გრძელყუნწა მუხის (Quercus longines) მონაწილეობით. ჭალის ტყის დომინანტი სახეობებია: თეთრი (Populus canescens)  და შავი ვერხვი (Populus nigra), გრძელყუნწა მუხა (Quercus longines) და ტირიფი (Salix alba).  უშუალოდ მდინარის ნაპირს მიუყვება ტირიფის (Tilia cordata) ზოლი, მას მოსდევს ვერხვის (Populus hybrida), თელის (Ulmus glabra და Ulmus minor), რცხილის (Carpinus caucasica Grossh.), ნეკერჩხლის (Acer campestre L), თუთის (Morus alba L.), იფანის (Fraxinus excelsior), კაკლის (Juglans regia), აკაციის (Acacia sp.), ჯარგცხილას (Carpinus orientalis), ქაცვის (Hippophae rhamnoides), ძეძვის (Paliurus spina-Christi Mill.), იალღუნია (Tamarix sp.) და ველური ფშატის (Elaeagnus angustifolia)  ფოტოცენოზები; დ) მეორე ტერასაზე გაბატონებულია ჭალის მუხნარები. მდინარის ნაპირებზე გვხვდება ლერწამი (Pragmites australis). ამ ტერასის განაპირა ნაწილში მუხნარები მეჩხერდება და იცვლება მეორადი წარმოშობის ძეძვიანებით. მუხნარის და კევის ხის მეჩხერებში შერეულია ფშატისა და ბერყენას რაყები; ე) ქვეტყეში წარმოდგენილია: წითელი (Crataegus kyrtostyla Fing) და შავი კუნელი (Crataegus nigra), შინდი (Cornus mas), მაყვალი (R. fruticosus), კვრინჩხი (Prunus spinosa L.), შინდანწლა (Thelycrania australis (C. A. M.) K. San.), ძეძვი (Paliurus spina-Christi Mill.), იალღუნი (Tamarix sp.), ქაცვი (Hippophae ramnoides), კვიდო (Ligustrum vulgare L.), ჭანჭყატი (Euonymus sp. ), ასკილი (Rosa canina), ზღმარტლი (Mespilus germanica), ტყემალი (Prunus spinosa), ბროწეული  (Punica granatum L.), ცხრატყავა (Lonicera iberica ), ჭალაფშატა (Elaeagnus angustifolia L.), კოწახური (Berberis vulgaris L.). ჭალის ტყის მხვიარა მცენარეები ჩვეულებრივი (Hedera helix) და პასტუხოვის სურო (Hedera pastuchowii), ლიანები, ეკალღიჭი (Smilax excelsa ), კატაბარდა (Clematis vitalba L.), ღვედკეცი (Periploca græca), მაყვალთან (Robus cyri) და ქვეტყესთან ერთად ქმნიან გაუვალ ადგილებს, რითაც იქმნება საუკეთესო პირობები ცხოველების თავშესაფრისა და ბუდობისთვის. აღნიშნული ადგილები, ასევე, ითვლება მათ საკვების ბაზადაც; ვ) ივრის ნაპირას დაბლობ, ტენიან ადგილებში გავრცელებულია შემდეგი ბალახოვანი მცენარეები: ისლი (Carex sp.), აბზინდა (Artemisia absinthium L.), ძირტკბილა (Polypodium vulgare L.), ბაბუაწვერა (Taraxacum Officinale W g g), ძეძვი (Paliurus spina-Christi Mill), მინდვრის ცოცხი (Lygia passerina (L.) Fas.), წივანა (Festuca ovina L.), ნემსიწვერა (Pelargonium sp.), ავშანი (Artemisia Phyllostachys (Boiss.) G. Wor.), ლელი (Phragmites communis Trin), ლერწამი (Arundo donax L.), თივაქასრა (Poa nemoralis L.), კრაზანა (Hypericum sp.), მელაკუდა (Alopecurus myosuroides Huds. ), ბირკა (Caucalis daucoides L.) და სხვა. 2. არიდული ტყეები აღკვეთილის მცენარეულობის ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დამახასიათებელი ტიპია. ისინი ფერდობების ქვედა ნაწილში და რბილ ფორმებზე (გორაკბორცვები, გავაკებები, ხევისპირები) არის განვითარებული. არიდული მეჩხერების დომინანტია საკმლის ხე/საღსაღაჯი/კევის ხე (Pistacia mutica). საკმლის ხისა და სიმშრალის მოყვარული სხვა მერქნიანი მცენარეებისაგან შემდგარი მეჩხერი (ნათელი) ტყეები წარსულში სავანის მსგავს ტიპს ქმნიდა. ამჟამად, ამ უნიკალური ლანდშაფტის მცირე ნაშთებიღაა შემორჩენილი. 3. აღკვეთილში არიდული ნათელი ტყეების ორი ძირითადი ფორმაციაა წარმოდგენილი: ა) საკმლისხიანი (Pistacia mutica); ბ) ღვიიანი (Junipereta foetidisima, Junipereta polycarpos). 4. საკმლის ხის (Pistaceeta) მცენარეული ასოციაციები მდინარე ივრის ნაპირებზე არსებულ ჭალის ტყეს არშიასავით აქვს შემოვლებული. 5. ღვიანებს (Junipereeta) (შავი ღვია (Junipereta foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos) უმეტესად სერების ფერდობების შუა და ზემო ნაწილი უჭირავთ. ღვიის იშვიათი რელიქტური სახეობები ნათელ, გამეჩხერებულ შერეულ პატარ-პატარა ზომის ტყეებს წარმოქმნიან. ზოგჯერ კი ღვიები ერთეული სახით გვხვდება. ეს ლანდშაფტი განსაკუთრებით ლამაზია გაზაფხულზე - ეფემერების მასობრივი ყვავილობის დროს. სერებსა და გორაკებზე გარკვეული ფართობები უჭირავს მთის ქსეროფიტთა დაჯგუფებებს, რომელშიც გლერძის (Astragalus), ბეგქონდარას (L.Thymus sp.) და სხვა სახეობები ბატონობს. 6. მდინარისაგან დაშორებულ ზეგანზე უმეტესი ფართობები, გორაკების ფერდობები ქვევიდან ზევით, უჭირავს რელიქტურ-უროიან (Andropogon ischaemum L)  და ტიპიურ ვაციწვერიან (Stipa sp.) სტეპებს, რომლებიც ხშირად ჯაგეკლიანი, ძირითადად ძეძვიანი (Paliurus spina-Christi Mill. ) ვარიანტებითაა წარმოდგენილი. 7. უროიანი ველები, ძირითადად, წარმოდგენილია:  წმინდა უროიანი (Andropogon ischaemum L)., უროიან - წივანიანი (Andropogoneta-Festueta), უროიან - ვაციწვერიანი (Andropogoneta – Stipeeta), უროიან - ჭანგიანი (Andropogoneta-Agropyrumeta), უროიან - ნაირბალახოვანი (Andropogoneta–mixtoherbosa), უროიან - ძეძვიანი (Andropogoneta – Paliureta), უროიან -გრაკლიან - ძეძვიანი (Andropogoneta - Paliureta), უროიან-გრაკლიან-ღვიიანი (Andropogoneta – Spiraeta - Junipereta) და სხვა ბალახოვნების სახით, სადაც ფართოდაა, ასევე, წარმოდგენილი ეფემერებიც. 8. მდინარისგან კიდევ უფრო მოშორებით მნიშვნელოვანი ფართობი უჭირავს ნახევარად უდაბნოს, რომელსაც, ძირითადად, ქმნის: ავშანი (Artemisia phyllostachys (Boiss.) G. Wor. ), ყარღანი (Salsola dendroides Pall.) და ჩარანი (Salsola ericoides M. B.). 9. ხევები და ფლატეები ხასიათდება ქსეროფილური ბუჩქების ფრაგმენტებით. 10. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ მომზადებული „ბუნების მატიანეს“ (2018) მიხედვით ჭაჭუნის აღკვეთილის ტყის ეკოსისტემები დღესდღეობით დაახლოებით შემდეგნაირად არის გადანაწილებული: ა) მუხნარი წივანას საფარით 65 ჰა; ბ) ღვიიანი ნაირბალახოვანი საფარით 328 ჰა; გ) ვერხვნარი ნაირბალახოვანი საფარით 314 ჰა; დ) ვერხვნარი ისლის საფარით 6 ჰა; ე) ვერხვნარ-ხორბლიანი საფარი 148 ჰა; ვ) ტირიფნარ-ხორბლოვანი საფარი 31 ჰა; ზ) თელნარი ნაირბალახოვანი საფარით 57 ჰა; თ) თელნარი ხორბლიანი საფარით 65 ჰა; ი) ჯაგრცხილნარი ნაირბალახოვანი საფარით 145 ჰა; კ) იალღუნიან-ხორბლოვანი საფარი 34 ჰა; ლ) კევის ხის ასოციაცია ნაირბალახოვანი საფარით 171 ჰა; მ) ძეძვნარი ხორბლოვანი საფარით 74 ჰა. 11. სამონადირეო მეურნეობას გადაცემულ ფართობებზე წარმოდგენილია 3 ტიპის ვერხვნარი (ვერხვნარი ნაირბალახოვანი საფარით, ვერხვნარი ისლის საფარით, ვერხვნარი ხორბლიანი საფარით – ჯამში 13 ჰა ფართობი). აქედან გამომდინარე, დღესდღეობით, ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ვერხვნარების ფართობი შეადგენს 455 ჰა-ს. ამჟამად, ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე ტყის ფართობი შეადგენს 1 438 ჰა -ს, მათგან გამეჩხერებული ტყეების ფართობია 1 298 ჰა. აღკვეთილის ტერიტორიაზე ტყის ეკოსისტემების გარდა, ასევე, წარმოდგენილია სხვადასხვა ტიპის სავარგულები: ველობები - 331 ჰა, საძოვრები - 1398 ჰა. (დანართი 6). ხევები და კლდიანი ადგილები შეადგენს 249 ჰა-ს, ქვიშნარები წარმოდგენილია 400 ჰა, ხოლო წყლის ეკოსისტემები - 195 ჰა ფართობზე.  12. მცენარეულობა: ჭაჭუნის აღკვეთილში აღრიცხულია მცენარეთა დაახლოებით 104 სახეობა. აქედან 6 სახეობის მერქნიანი მცენარე საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“ შეტანილი, 5 სახეობა რელიქტური, 3 საქართველოს ენდემი, ხოლო 1 კავკასიის ენდემური სახეობაა. 13. საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილი სახეობებია: სამხრეთის აკაკი (Celtis australis), საკმლის ხე (საღსაღაჯი) (Pistacia mutica), ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora), შავი ღვია (Juniperus foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos) (დანართი 7). 14. რელიქტური მერქნიანი სახეობებია: საკმლის ხე (Pistacia mutica), შავი ღვია (Juniperus foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos), სამხრეთის აკაკი (Celtis australis Linne) და ჭალის მუხა (Quercus longipes Steven). 15. საქართველოს ენდემური მცენარეებიდან ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე გავრცელებულია შემდეგი სახეობები: ეიხლერის ტიტა (Tulipa eichleri), ქართული ზამბახი (Iris iberica) და ქართული კოწახური (Berberis vulgaris). 16. კავკასიის ენდემური სახეობა – ქართული კოწახური (Berberis iberica), ჭაჭუნის აღკვეთილის ფლორის მნიშვნელოვანი სახეობა, გავრცელებულია მშრალ ფერდობებსა და ვაკეებზე, ხევების გაყოლებით, არიდული ტყის ყავისფერ ნიადაგებსა და რიყეებზე. აღკვეთილში გვხვდება 28 მერქნიანი (დანართი 10) და 14  სამკურნალო მცენარეების სახეობა (დანართი 8). 17. კულტურული მცენარეების ველური წინაპრებიდან აღკვეთილის ტერიტორიაზე გვხვდება 12 სახეობა. 18. ჭაჭუნის აღკვეთილის ველების ჯაგეკლიანი, ბალახოვანი და ლიანა მცენარეების სახეობები მოცემულია დანართ 9-ში. 19. ფაუნა: ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორია ცხოველთა მრავალი საინტერესო სახეობით ხასიათდება. აქ გვხვდება როგორც ტყის, ასევე სტეპისა და უდაბნოს ფაუნის წარმომადგენლები, რომელთა შორის ბევრია იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი სახეობა (დანართი 11); ბ) აქ გვხვდება ძუძუმწოვრების სულ 47 სახეობა. მათგან 6 – საქართველოს წითელ ნუსხაშია შეტანილი და ასევე, ევროპის დონეზე გადაშენების საფრთხის წინაშე მდგომი სახეობაა; ბ.ა) მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება: მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx), რუხი მგელი (Canis lupus), მელა (Vulpes vulpes), ტურა (Canis aureus), ლელიანის კატა (Felis chaus), გარეული ღორი (Sus scrofa), წავი (Lutra lutra), მაჩვი (Meles meles), მაჩვზღარბა (Hystrix indica) და სხვა; ბ.ბ) წვრილი ძუძუმწოვარი ცხოველებიდან აღკვეთილში ბინადრობს 25 სახეობა: პაწია თაგვი (Micromys minutus), კავკასიური ტყის თაგვი (Sylvaemus fulvipectus), პონტოს თაგვი (Apodemus ponticus), სახლის თაგვი (Mus musculus), შავი ვირთაგვა (Rattus rattus), ამიერკავკასიის ზაზუნა (Mesocricetus brandti), ევროპული ზღარბი (Erinaceus concolor ) და სხვ; ბ.გ) აქ გვხვდება 12 სახეობის ღამურა: ულვაშა მღამიობი (Myotis blythii), სამფერი მღამიობი (Myotis emarginatus), დიდი ცხვირნალა (Rhinolophus ferrumequinum), მცირე ცხვირნალაც (Rhinolophus hipposideros) და სხვ.; გ) ფრინველები: ჭაჭუნის აღკვეთილი მდიდარია ორნითოლოგიური თვალსაზრისითაც.  მას ესაზღვრება აზერბაიჯანი და ორივე მხარეს დაცული ტერიტორიების არსებობა (ჭაჭუნის აღკვეთილი საქართველოში და ელდარის ფიჭვის ნაკრძალი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე) უზრუნველყოფს გადამფრენი ფრინველების დაცვას და მათ გამრავლებას. დღეისათვის აღკვეთილის ტერიტორიაზე აღწერილია ფრინველთა 268 სახეობა, აქედან 23 როგორც ,,საქართველოს წითელ ნუსხაში“, ასევე, IUCN-ის „წითელ ნუსხაშიცაა“ შეტანილი (დანართი 12); გ.ა) იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი ფრინველებიდან აღსანიშნავია:  გავაზი (Falco cherrug), წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus), მცირე კირკიტა (Falco naumanni), ბექობის არწივი (Aquila heliaca), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), ქოჩორა ვარხვი (Pelecanus crispus), ვარდისფერი ვარხვი (Pelecanus onocrotalus), სარსარაკი (Tetrax tetrax), თვალჭყეტია (Burhinus oedicnemus), თეთრკუდა ფსოვი (Haliaeetus albicilla), შავი ყარყატი (Ciconia nigra), მცირე თეთრშუბლა (Anser erythropus), ქორცქვიტა (შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო) (Accipiter brevipes ), დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga), მთის არწივი (Aquila chrysaeos) და ველის კაკაჩა (Buteo rufinus rufinus) და სხვა (დანართი 13); გ.ბ) აღკვეთილში გვხვდება მიგრანტი ფრინველების 110 სახეობა, მთელი წლის განმავლობაში რჩება 79 სახეობა. მობუდარი ფრინველებიდან გავრცელებულია 61 სახეობა, ზამთრის ვიზიტორები – 50, ერთდროულად მიგრანტი და ზამთრის ვიზიტორი – 41, ხოლო იშვიათად შემომფრენი – 5; დ) თევზები: მდინარე იორში გხვდება 12 სახეობის თევზი: ლოქო (Silurus glanis), მურწა (Barbus mursa), მტკვრის წვერა (Barbus lacerta curi), შამაია (Chalacalburnus chalcoides), კობრი(გოჭა) (Cyprinus chalchoides), ჭანარი (Barbus capito), ციმორი (Gobio persa), კარჩხანა (კარასი) (Carassius carassius), საზანი (Cyprinus carpio) და სხვ (დანართი 14). თევზების ინვაზიური სახეობებიდან აღსანიშნავია კობრი/ საზანი (Cyprinus carpio); ე) რეპტილიები/ქვეწარმავლები: დიდი მრავალფეროვნებით არის წარმოდგენილი რეპტილიების/ ქვეწარმავლების კლასი, აქ 23 სახეობის ქვეწარმავალი ბინადრობს: კუები - 3 სახეობა, ხვლიკები – 4 სახეობა და გველები – 7 სახეობა (დანართი 15). საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ ქვეწარმავლების 2 სახეობაა შეტანილია: კუების 1 სახეობა – ხმელთაშუაზღვიური კუ (Testudo graeca Linnaeus) და  გველების 1 სახეობა – ჩვეულებრივი  ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessulanus). ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე 3 სახეობის კუ გვხვდება, ესენია: ჭაობის კუ (Emys orbicularis), კასპიური კუ (Mauremys caspica) და ხმელთაშუაზღვიური კუ (Testudo graeca Linnaeus). განსაკუთრებულ ყურადღებას ჰერპეტოფაუნა (გველები) იმსახურებს: წყლის ანკარა (Natrix tesselata), ჩვეულებრივი ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessulanus), წითელმუცელა მცურავი (Dolichophis schmidti), ფერადი მცურავი (Hemorrhois ravergieri), ოთხზოლიანი მცურავი (Elaphe sauromates (Pallas, 1811)) და გიურზა (Vipera lebetina). 1 სახეობა საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“ შეტანილი. ხვლიკების შემდეგი სახეობაა რეგისტრირებული, ესენია: ზოლებიანი ხვლიკი (Lacerta strigata), გველხოკერა (Pseudopus apodus) და კავკასიური ჯოჯო (Agama caucasica); ვ) ამფიბიები: ჭაჭუნის აღკვეთილში 4 სახეობის ამფიბია ბინადრობს, ესენია: მწვანე გომბეშო (Bufo viridis), ტბის ბაყაყი (Rana ridibunda), კავკასიური ჯვრიანა (Pelodytes caucasicus) და კავკასიური გომბეშო (Bufo rerrucosissimus); ზ) უხერხემლოები: აღკვეთილის უხერხემლო ცხოველები და მათ შორის ენტომოფაუნა ნაკლებადაა შესწავლილი,  თუმცა, რიგების და ოჯახების დონეზე არსებული მონაცემებიდან გამომდინარე, აქ გვხვდება მრავალი სახეობის კალიები (ზეოჯახი Acridoidea), რიგი ხეშეშფრთიანებიდან ხოჭოები (Coleoptera), რიგი პეპლები (Lepidoptera), ჭიანჭველასებრნი(Formicidae), კლასი ობობასნაირები(Arachnoidea), რომელთაგან აღსანიშნავია ფართოდ გავრცელებული მორიელები (Scorpione sp.), მათ შორის, ჭრელი მორიელი (Mesobuthus eupeus C. L. Koch, 1839), რომელიც მთელი აღმოსავლეთ საქართველოს  სტეპებისა და ნახევარუდაბნოების ტიპური ბინადარია;      თ) ფეხსასრიანები: ხოჭოებიდან ცნობილია ზურმუხტის ქსელისათვის მნიშვნელოვანი სახეობა ცრუქერქიჭამია (Stephanopachys linearis). ბოლო წლების განმავლობაში მავნებელი მწერების ფაუნიდან საკმაოდ ფართოდ არის გავრცელებული ტალღურასებრთა ოჯახის წარმომადგენელი პეპელა – არაფარდი პარკიხვევია (Ocneria dispar, Lymantria dispar), რომელიც საკმაოდ დიდ ზიანს აყენებს საკმლის ხეებს. ასევე, გვხვდება მჟაუნას არაფარდი მრავალთვალა (Lycaena dispar),  მუხის მწვანე ფოთოლხვევია (Tortrix viridana), ვერხვის ფოთოლჭამია (Chrysomela populi), ხარაბუზები (Cerambicydae), ცხვირგრძელები (Curculionidae), მუხის დიდი ხარაბუზა (Cerambyx cerdo), ვერხვის დიდი ხარაბუზა (Caperda carcharias), მუხის ფოთლის რწყილი (Haltica saliceti); ი) განამარხებული ფაუნა: ჭაჭუნის აღკვეთილის მიმდებარედ, „ტულიკ-ტაპას ქედის“ უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში, 2010 წელს აღმოჩნდა  მასტოდონტის ეშვი. საქარველოს ეროვნული მუზეუმის მეცნიერებისა და მკვლევრების მიერ 2011 წელს დაიწყო გათხრები, რის შედეგადაც გამოჩნდა მასტოდონტის ჩონჩხის სხვა ნაწილებიც, მათ შორის: მეორე ეშვი, მხრის ძვალი, იდაყვისა და სხივის ძვალი ბუნებრივ შესახსრებაში, ფალანგები, რამოდენიმე მალა, ნეკნი. აღნიშნული ნამარხები, დიდი ალბათობით, ერთსა და იმავე ინდივიდს უნდა ეკუთვნოდეს. აღნიშნული კვლევის დროს შეისწავლეს „ტულიკ-ტაპას ქედი“, ჭაჭუნის აღკვეთილის ველები და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიჯნის ყურე. ჩატარებული დაზვერვების შედეგად ჭაჭუნის ველზე, მასტოდონტის პოვნის ადგილიდან უფრო მოშორებით, აღმოსავლეთით აღმოჩნდა ძალზე საინტერესო ფაუნისტური კომპლექსი, რომელშიც ჰიპარიონული ფაუნის ჩვეულებრივ წარმომადგენლებთან ერთად გვხვდება შედარებით იშვიათი, ჰუმიდური გარემოსათვის დამახასიათებელი ცხოველების ნაშთები. ჯერჯერობით ნაპოვნია ქვეწარმავლებიდან (Reptilia): ხმელთაშუაზღვიური კუ (Testudo graeca), კუ (Emys sp).; ძუძუმწოვრებიდან (Mammalia): Castoridae,  ცხენისებრნი - ცხენის წინაპრის სახეობა (Hipparion sp. Suidae indet.), ოჯახი ძროხისებრნის (Bovidae) წარმომდგენელი (Tracoderinae indet.), ოჯახი ირმისნაირთა (Cervidae) წარმომდგენელი (Procapreolus cusanus). გარდა ამისა, ყურადღებას იქცევს დიდი რაოდენობით კოპროლითების არსებობა, რაც, სავარაუდოდ, განამარხების in situ სიტუაციაზე მიუთითებს და ამ ადგილს სამეცნიერო კვლევისათვის პერსპექტიულს ხდის; კ) ზურმუხტის ქსელის საიტის სახეობები და ჰაბიტატები: ჭაჭუნის აღკვეთილში გვხვდება ბერნის კონვენციით დაცული სახეობები: რუხი მგელი (Canis lupus), მურა დათვი (Ursus arctos), ფოცხვერი (Lynx lynx), მეჰელის ცხვირნალა (Rhinolophus mehelyi), ხმელთაშუაზღვის კუ (Testudo graeca), შამაია (Chalcalburnus chalcoides), მჟაუნას არაფარდი (Lycaena dispar), ულვაშა მღამიობი (Myotis blythii), სამფერი მღამიობი(Myotis emarginatus), დიდი ცხვირნალა (Rhinolophus ferrumequinum), მცირე ცხვირნალა(Rhinolophus hipposideros), ცრუქერქიჭამია (Stephanopachys linearis) (დანართი 16). EUNIS-ის მიხედვით ტერიტორიაზე გამოყოფენ 4 ტიპის ჰაბიტატს: E1.2 – მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე (Perennial calcalcareous grassland and basic steppes), E6.2 – შიდა კონტინენტური დამლაშებული სტეპები (Continental inland salt steppes), G1.11 – ჭალის ტირიფნარი (Riverine Salix woodland), G1.3 – ხმელთაშუაზღვისპირული ჭალის ტყე (Mediterranean riparian woodland). მუხლი 13🔗. კვლევა-მონიტორინგი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილს, სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგის თვალსაზრისით, კარგი პოტენციალი გააჩნია. მისი ფლორისა და ფაუნის ძირითადი ჯგუფები დღემდე სრულად არ არის შესწავლილი, ან არსებული ინფორმაცია მოძველებულია. 2. ჭაჭუნის აღკვეთილი, ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებთან ერთად, დიდი ბიოლოგიური (ბოტანიკური, ზოოლოგიური), ეკოლოგიური, სატყეო, გეოლოგიური, პალეონტოლოგიური, არქეოლოგიური და ბუნებრივი პირობების თავისებურებებით გამოირჩევა. მუხლი 14🔗. ეკოგანათლება  აღკვეთილს, გარემოსდაცვითი განათლების მიმართულებით სხვადასხვა ტიპის საგანმანათლებლო აქტივობების ორგანიზების პოტენციალი გააჩნია (ლექცია-სემინარები, ტრენინგები, ღონისძიებები მწვანე კალენდრის მიხედვით, ეკოგაკვეთილები ველზე, მწვანე აქციები, ეკოტურები და სხვა), ძირითადად, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის მიმდებარე სკოლებისა და, ზოგადად, რეგიონის მოსახლეობისთვის.  მუხლი 15🔗. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა 1. აღკვეთილის მთელი ტერიტორია წარმოადგენს სახელმწიფო საკუთრებას. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მეშვეობით, პასუხისმგებელია მის მართვაზე. 2. აღკვეთილის ტერიტორიაზე მდებარე საძოვრების კვლევა განახორციელა „საბუკომ“, შემუშავებულია საძოვრების მართვის გეგმა. განსხვავებულია ყოველწლიური რაოდენობა პირუტყვისა, რომელიც აღკვეთილის  საძოვრებს იყენებს. 3. აღკვეთილში მიწათსარგებლობა  რეგულირდება „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონით და საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობით. მუხლი 16🔗. ეკოტურიზმი და რეკრეაცია 1. ჭაჭუნის აღკვეთილი, აქ წარმოდგენილი უნიკალური ლანდშაფტებითა და ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის ნაშთებით, მიმზიდველ გარემოს ქმნის ტურისტებისათვის. 2. ჭაჭუნის აღკვეთილს გააჩნია საკმაოდ კარგი პოტენციალი ეკოტურიზმის განვითარებისთვის, განსაკუთრებით, ფრინველებზე დაკვირვებისთვის (Birdwatching). 3. დივერსიფიცირებული ტურიზმის განვითარება პრიორიტეტულ მიმართულებადაა მიჩნეული დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში.  მუხლი 17🔗. ადგილობრივი ეკონომიკისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ურთიერთკავშირი ადგილობრივი ეკონომიკისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ურთიერთკავშირი, ძირითადად, გამოხატულია ამ ტერიტორიების პირუტყვის საძოვრად, ხოლო მდინარე იორის – სასმელ და სარწყავ წყლად გამოყენებაში. თავი 3. გრძელვადიანი მიზნები მუხლი 18🔗. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის გეომორფოლოგიური, გეოლოგიური და ჰიდროლოგიური წარმონაქმნები, ბუნებრივი ლანდშაფტები და ჰაბიტატები დაცულია და აღდგენილია. ცხოველთა და მცენარეთა პოპულაციები და ჯგუფები დაცულია მათ ბუნებრივ და დიდწილად უცვლელ გარემოში. ჭაჭუნის აღკვეთილი მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ეროვნულ და გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების გენოფონდის გრძელვადიან კონსერვაციას. სახეობების პოპულაციის რაოდენობა გაზრდილია ტერიტორიისთვის დამახასიათებელი ბუნებრივი ტევადობის ფარგლებში.  2. ზემოთ აღნიშნული ზოგადი გრძელვადიანი მიზანი შეიძლება განისაზღვროს ჭაჭუნის აღკვეთილის იდენტიფიცირებული ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისთვის. 3. მენეჯმენტის პირველი გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ: ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ჭალის ტყის ჰაბიტატების კონსერვაციის სტატუსი, 2022 წელთან შედარებით, იქნება შენარჩუნებული ან გაუმჯობესებული. ასევე, ტყით დაფარული ფართობი იქნება შენარჩუნებული, ან გაზრდილი. ტყის კორომის მახასიათებლები ასახავენ ჯანსაღ, თითქმის ბუნებრივ ან ბუნებრივ ტყეებს. მნიშვნელოვანი მცენარეული სახეობები: ჭალის მუხა (Quercus pedinculiflora), საკმლის ხე  (საღსაღაჯი) (Pistacia mutica), შავი ღვია  (Junipereta foetidisima), მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos), შიშველი თელადუმა (Ulmus glabra) და პატარა თელადუმა (Ulmus minor)), ჭალის ვერხვი (Populus canescens) და თეთრფოთოლა ვერხვი (Populus alba), წარმოდგენილი იქნებიან მინიმუმ იგივე რაოდენობით, როგორც 2022 წელს. მცენარეთა მავნებლების რაოდენობა იქნება მინიმალური; ბ) ჭაჭუნის აღკვეთილის ჭალის ტყე და სემიარიდული მდელოები, იქ არსებული საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებით: ლელიანის კატა (Felis chaus), თეთრკუდა ფსოვი (Haliaeetus albicilla) და ბექობის არწივი (Aquila heliacal), წარმოდგენილი იქნებიან მინიმუმ იმავე რაოდენობით, როგორც 2022 წელს და პოპულაციის რაოდენობა ახლოს იქნება მათ ბუნებრივ ტევადობასთან; გ) ჭაჭუნის აღკვეთილის სემიარიდულ მდელოებს, 2022 წელთან შედარებით, ექნება საშუალო ან დაბალი დეგრადაცია, რომელიც ასახულია საძოვრების დეგრადაციის ინდექსებში. მუხლი 19🔗.  ეკოგანათლებასა და გარემოსდაცვით ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მიზნები ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ჭაჭუნის აღკვეთილს გააჩნია მდიდარი საგანმანათლებლო რესურსი. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ადგილობრივ სკოლებთან და სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ურთიერთთანამშრომლობის გზით უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ცნობიერებისა და ცოდნის ზრდას, რაც ხელს შეუწყობს აღკვეთილის მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულების პოზიტიურ ცვლილებას და მის ჩართულობას მართვაში. მუხლი 20🔗. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ეკოტურიზმისთვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები 1. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიებზე წარმატებით ვითარდება ბუნებაზე ორიენტირებული მდგრადი ტურიზმი, სადაც ვიზიტორებისთვის უზრუნველყოფილია სუფთა, უსაფრთხო და მასტიმულირებელი გარემო. ტურიზმიდან მიღებულ შემოსავალს გარკვეული წვლილი შეაქვს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის განვითარებაში. 2. კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილები დაცულია  და წარმოადგენს ვიზიტორთა პროგრამის შემადგენელ ნაწილს ეკოსისტემის პროდუქტებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია,  სსიპ − საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალიური მართლმადიდებელი ეკლესია ეფექტურად თანამშრომლობენ კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად. მუხლი 21🔗. სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი ეკონომიკისა და მოსახლეობის სასარგებლოდ ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, გაუმჯობესებულია მიმდებარე მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და ზოგადი კეთილდღეობა. ჭაჭუნის აღკვეთილი მდგრადად უზრუნველყოფს ეკოსისტემური სერვისების ფართო სპექტრს, მათ შორისაა არამერქნული ტყის პროდუქტები, საძოვრები, სარწყავი წყალი და სხვა. რეგიონის ბუნებასა და ისტორიულ ფასეულობებზე დაფუძნებული საგანმანათლებლო, ესთეტიკური და სულიერი ფასეულობები იზიდავს ქართველ და უცხოელ ტურისტებს, რაც დადებითად აისახება ადგილობრივ ეკოტურიზმზე და ახდენს ადგილობრივი ეკონომიკის სტიმულირებას.  მუხლი 22🔗.  ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივ მოსახლეობას და ფერმერებს გათვითცნობიერებული აქვთ ჭაჭუნის აღკვეთილის მნიშვნელობა. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობისა და არსებული ფერმერული მეურნეობების კეთილდღეობას მდგრადი გზით, მათთვის საჭირო ბუნებრივი რესურსების მიწოდებით. მუხლი 23🔗. მეცნიერებასა და განათლებასთან დაკავშირებული მიზნები ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, ჭაჭუნის აღკვეთილი წარმოადგენს საინტერესო სამეცნიერო-კვლევით ბაზას ქართველი და უცხოელი მეცნიერებისთვის. ის წარმატებით თანამშრომლობს საქართველოსა და უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევით და საგანმანათლებლო ცენტრებთან, ასევე, დამოუკიდებელ მკვლევრებთან. ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი სამეცნიერო ინფორმაცია ტერიტორიის ყველა ძირითადი ღირებულების შესახებ, დაცული ტერიტორიის ეფექტურად სამართავად. მუხლი 24🔗.  ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას გააჩნია ყველა აუცილებელი რესურსი იმისათვის, რომ განაგრძოს ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების კონსერვაცია და გაუმჯობესება. თანამშრომლების სათანადო რაოდენობა აღჭურვილია შესაბამისი ფინანსური, ტექნიკური, ინფრასტრუქტურული რესურსით, საჭირო ცოდნით, უნარებითა და დაცული ტერიტორიების ადაპტიური მართვის გამოცდილებით. „დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის“ დაარსების შემდეგ ჭაჭუნის აღკვეთილი მისი შემადგენელი ნაწილია. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული მიზნების მიღწევით მას წვლილი შეაქვს ბიოსფერული რეზერვატის წინაშე მდგარი სტრატეგიული მიზნების განხორციელებაში.  თავი 4. დაცული ტერიტორიის სიტუაციური ანალიზი მუხლი 25🔗. დაცული ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების არსებული მდგომარეობა 1. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობა: ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და მდგომარეობის ატრიბუტები განისაზღვრა თითოეული ძირითადი სახეობისთვის და მაქსიმალურად შეგროვდა ინფორმაცია არსებული სიტუაციის შესახებ (იხ. ცხრილი 2). ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში მწირი მონაცემები და ინფორმაცია მოიპოვება ეკოსისტემებისა და სახეობების ამჟამინდელი მდგომარეობის შესახებ. ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების სრულყოფილად გასაგებად საჭირო იქნება დამატებითი კვლევები და ინფორმაციის შეგროვება პირველი მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების განმავლობაში. ცხრილი 2: ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა ღირებულებები მდგომარეობის ატრიბუტი არსებული მდგომარეობა მდინარე ივრის ჭალის ტყე  – riverside woodswoods ტყის ფართობი  1394 ჰა სტანდარტული კორომის მახასიათებლები ტყის აღრიცხვის განახლებული მონაცემები არ არსებობს. ტყის ბოლო აღრიცხვის სამუშაოები ჩატარდა 1985 წელს. 2019 წელს საზოგადოება ბუნების კონსერვაციისთვის - საბუკომ განახორციელა მდინარე ივრის ჭალის ტყის სიჯანსაღის შეფასება. ძირითადი სახეობების არსებობა წარმოდგენილია შემდეგი სახეობები: ჭალის მუხა (Quercus pedinculiflora) შიშველი თელადუმა (Ulmus glabra) პატარა თელადუმა (Ulmus minor) ჭალის ვერხვი (Populus hibrida) თეთრფოთოლა ვერხვი(Populus alba) მავნებლების არსებობა ჭაჭუნის აღკვეთილში და ბუფერულ ზონაში განხორციელებული ენტომოლოგიური კვლევებით გაზაფხულზე შეინიშნება საკმლის ხეებზე მავნებლის - ფსტის არაფარდი აბრეშუმქსოვია (ფსტის არაფარდი ტალღურაა) -  Parocneria (Ocneria) terebynthi  ინტენსიური გამრავლება და საკმლის ხეების დაზიანება. 2019 წელს ჩატარებული შეწამვლისა და 2020 წლის ძლიერი წვიმების შედეგად მასიურად განადგურდა პარაზიტი. მონიტორინგის შედეგად დაფიქსირებულია მცირე რაოდენობით პარაზიტის მატლები: მუხის ფოთოლხვევია (Tortix viridana); ვერხვის ფოთოლჭამია (Melacosus Populi). სოკოვანი დაავადებებიდან: 1.მუხის მოთეთრო სოკო (Sohirophyllum commune); 2.მუხის მურა სიდამპლე (Daedialla guercina); 3.თელის ჰოლანდიური დაავადება (Pholiporus sguamsus); 4.აბედა სოკო (Fomes igniarus). საკმლის ხე (Pistacia mutica) რიცხოვნობა (რაოდენობა) გავრცელების არეალი, სიჯანსაღე. საკმლის ხე (კევის ხე, საღსაღაჯი) Pistacia mutica Fisch. & C.A. Mey. მიეკუთვნება თუთუბოსებრთა (Anacardiaceae) ოჯახს. იგი უძველესი მესამეული პერიოდის რელიქტურ სახეობად არის მიჩნეული. დაცვის სტატუსი: შესული არის IUCN-ის „წითელ ნუსხაში“. სტატუსით - LC.  სახეობისთვის საფრთხეს წარმოადგენს: მეცხოველეობისა და მესაქონლეობის განვითარება, კერძოდ, ძოვების შედეგად ახალაღმონაცენების დაზიანება და განადგურება; ბიოლოგიური რესურსების შეგროვება: მცენარის მიწისზედა ნაწილების შეგროვება, ტყის ჭრა და მერქნის დამზადება; კლიმატის ცვლილება და მკაცრი/სუსხიანი ამინდები/გაუდაბნოება. ჭალის მუხა (Quercus longipes Steven) რიცხოვნობა (რაოდენობა) გავრცელების არეალი 1985 წელს ჩატარებული ტყეთმოწყობის მონაცემების მიხედვით   ჭალის მუხის გავრცელების არეალი დაახლოებით 2170 ჰა-ს, ხოლო რაოდენობა შეადგენს 151 ცალს. სახეობისთვის საფრთხეს წარმოადგენს: ბიოლოგიური რესურსების შეგროვება: მცენარის მიწისზედა ნაწილების შეგროვება, ტყის ჭრა და მერქნის დამზადება; ძოვების შედეგად მუხის აღმონაცენის დაზიანება და განადგურება; კლიმატის ცვლილება და მკაცრი/სუსხიანი ამინდები/გაუდაბნოება; მდინარე იორის დატბორვის რეჟიმის ცვლილება. შავი ღვია (Juniperus foetidisima) მრავალნაყოფა ღვია (Junipereta polycarpos) რიცხოვნობა (რაოდენობა) გავრცელების არეალი 1985 წელს ჩატარებული ტყეთმოწყობის მონაცემების მიხედვით შავი და მრავალნაყოფა ღვიების გავრცელების არეალი დაახლოებით 3730 ჰა-ს შეადგენს, რაოდენობა -558 ცალს. ორივე სახეობა შესულია IUCN-ის „წითელ ნუსხაში“.სტატუსი - LC. იდენტიფიცირებული საფრთხეები: ძოვების შედეგად ახალაღმონაცენის დაზიანება და განადგურება; ბუნებრივი სისტემების მოდიფიკაცია, ხანძრები. სამხრეთის აკაკი (Celtis australis) რიცხოვნობა (რაოდენობა) გავრცელების არეალი 1985 წელს ჩატარებული ტყეთმოწყობის მონაცემების მიხედვით   სამხრეთის აკაკის გავრცელების არეალი დაახლოებით 1500 ჰა-ს შეადგენს, ხოლო რაოდენობა 30 ერთეულს არ აღემატება. სახეობა შესულია IUCN-ის „წითელ ნუსხაში“.სტატუსი - LC. იდენტიფიცირებული საფრთხეები: ბიოლოგიური რესურსების გამოყენება: ტყის ჭრა და შეშის დამზადება; დაავადებების არსებობა; ძოვების შედეგად ახალაღმონაცენის დაზიანება და განადგურება. ლელიანის კატა (Felis chaus) რიცხოვნობა (რაოდენობა) გავრცელების არეალი ადმინისტრაციის მონაცემებით რაოდენობა მერყეობს 40-50-ის ფარგლებში. გავრცელებულია აღკვეთილის მთელ ტერიტორიაზე. სახეობა შესულია IUCN-ის „წითელ ნუსხაში“. სტატუსი - LC. იდენტიფიცირებული საფრთხეები: სოფლის მეურნეობა: მეცხოველეობის განვითარება; ბიოლოგიური რესურსების გამოყენება (მიწისზედა ცხოველებზე ნადირობა და დაჭერა, ტყის ჭრა და შეშის დამზადება); ჭალის ტყის დეგრადაცია. ბექობის არწივი (Aquila heliaca) რიცხოვნობა (რაოდენობა) გავრცელების არეალი ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე მხოლოდ 3 - 5 წყვილია. სახეობა შესულია IUCN-ის „წითელ ნუსხაში“ სტატუსი - VU. იდენტიფიცირებული საფრთხეები: ხე-მცენარეების პლანტაციების გაშენება აღკვეთილის მიმდებარედ; ბიოლოგიური რესურსების გამოყენება (მიწისზედა ცხოველებზე ნადირობა და ჭერა, ტყის ჭრა და შეშის დამზადება); ადამიანის შეჭრა და შეშფოთება, რომელიც გამოწვეულია ადამიანის მიერ განხორციელებული სხვადასხვა საქმიანობით. თეთრკუდა ფსოვი  (Haliaeetus albicilla) ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე საბუკოს მონაცემებით არის 2 წყვილი. სახეობა შესულია IUCN-ის „წითელ ნუსხაში“ სტატუსი - LC, GRL – EN. იდენტიფიცირებული საფრთხეები: ხე-მცენარეების პლანტაციების გაშენება აღკვეთილის მიმდებარე ტერიტორიებზე; ბიოლოგიური რესურსების გამოყენება (მიწისზედა ცხოველებზე ნადირობა და ჭერა, ტყის ჭრა და შეშის დამზადება); ადამიანის შეჭრა და შეშფოთება, რომელიც გამოწვეულია ადამიანის მიერ განხორციელებული სხვადასხვა საქმიანობით. 2. სხვა ღირებულებების მდგომარეობა. ჭაჭუნის აღკვეთილის სხვა ღირებულებები უშუალოდ ეკოსისტემის სერვისებზეა დამოკიდებული (ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებული, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო, ტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები). 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიების პოტენციური სამეცნიერო-საგანმანათლებლო, ეკოტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები ამჟამად სრულყოფილად არ არის რეალიზებული. მუხლი 26🔗. დაცული ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი საფრთხეები 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები მოცემულია ცხრილ 3-ში, ხოლო ინდიკატორები დანართი 18-ში. ცხრილი 3: სამიზნე ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები პირდაპირი საფრთხე დაკავშირებული არაპირდაპირი ფაქტორები დაზიანებული ძირითადი ღირებულებები პირველადი იერსახის კარგვა 1. ადამიანის ზემოქმედება (მწყემსი); 2. მსხვილფეხა საქონლის და ცხვრის ზემოქმედება; 3. უკონტროლო ძოვება; 4. კლიმატის ცვლილება; 5. დალის წყალსაცავის აშენება და წყლის დინების კანონზომიერების დარღვევა; 6. აღსრულების არასაკმარისი ეფექტურობა. ჭალის ტყე დაბინძურება 1. ადამიანის ზემოქმედება (ვიზიტორები, მწყემსები, მეთევზეები); 2. მსხვილფეხა საქონლის და ცხვრის ზემოქმედება; 3. აღსრულების არასაკმარისი ეფექტურობა. ჭალის ტყე, ლელიანის კატა, ბექობის არწივი, თეთრკუდა ფსოვი. დაზიანება    1.ადამიანის ზემოქმედება (ტრანსპორტის გადაადგილება); 2.მშენებლობა მიმდებარე ტერიტორიებზე; 3. მსხვილფეხა საქონლის და ცხვრის შესვლა ტერიტორიაზე/გადაჭარბებული ძოვება; 4. უკონტროლო წყალაღება; 5. დალის წყალსაცავის აშენება და წყლის დინების კანონზომიერების დარღვევა;     6. აღსრულების არასაკმარისი ეფექტურობა. ჭალის ტყე, ლელიანის კატა. ხანძრები 1.კლიმატის ცვლილება;      2. საგანგებო მართვის გეგმის არარსებობა 3.აღსრულების ეფექტურობის შეზღუდვები; 4.ბუფერულ ზონაში საძოვრების გადაწვის პრაქტიკის არსებობა. ჭალის ტყე, ლელიანის კატა, საკმლის ხე, შავი ღია, მრავალნაყოფა ღვია, სამხრეთის აკაკი, ჭალის მუხა ეროზია 1. კლიმატის ცვლილება; 2. ძოვების არამდგრადი პრაქტიკები; 3. წყალმოვარდნები. ჭალის ტყე გადაძოვება 1. არასაკმარისი ცოდნა საძოვრების მართვასთან დაკავშირებით; 2. აღსრულებასთან დაკავშირებული შეზღუდვები. ჭალის ტყე, ჭალის მუხა, საკმლის ხე. დაავადებები მავნებელი მწერების მონიტორინგის შეზღუდული შესაძლებლობები. საკმლის ხე, ჭალის მუხა. შეწუხება ხანძარი; ინფრასტრუქტურული პროექტები; ვიზიტორთა არასაკმარისად ეფექტური მართვა; ვიზიტორთა შეზღუდული ინფრასტრუქტურა; წყალაღება; ბრაკონიერობა; სამონადირეო მეურნეობის სიახლოვე. ლელიანის კატა, ბექობის არწივი, საკმლის ხე, თეთრკუდა ფსოვი. ბრაკონიერობა სპორტული ინტერესი; ადამიანისა და მტაცებლის კონფლიქტი; ინტერესი რეკრეაციულ ნადირობასთან დაკავშირებით; ნადირობაზე მოთხოვნა; ნადირობის ტრადიციები რეგიონში; ნანადირევზე მოთხოვნა; კანონაღსრულების ეფექტურობის შეზღუდვები; სამონადირეო მეურნეობის არსებობა. ლელიანის კატა, ბექობის არწივი, თეთრკუდა ფსოვი. საშუალო დაბალი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის სამეცნიერო-საგანმანათლებლო, ეკოტურისტულ და საერთო სოციალურ-ეკონომიკურ ღირებულებებთან დაკავშირებული მთავარი საფრთხეები გავლენას ახდენს ეკოსისტემის შესაძლებლობებზე - უზრუნველყოს ეკოსისტემის სერვისები, რომლებიც მხარს უჭერენ ამ ღირებულებებს. 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ტერიტორიის დაცვას ახორციელებს პატრულირების მეშვეობით. ადმინისტრაციის მიერ შემუშავებულია საპატრულო მარშრუტები, რომელის მოიცავს ყველა კვარტალს.  პატრულირების სამოქმედო გეგმა-გრაფიკის შემუშავება მიმდინარეობს ყოველთვიურად. პატრულირების მარშრუტების დაგეგმვა ხდება კვარტლების სპეციფიკიდან გამომდინარე და ხანძარსაშიში პერიოდების გათვალისწინებით. მუხლი 27🔗. ადამიანური რესურსები 1. მიუხედავად იმისა, რომ ადმინისტრაციაში დასაქმებულ თანამშრომლებს შესწევთ უნარი მათი ძირითადი ფუნქციების შესასრულებლად, მათი საქმიანობის შედეგები არ უნდა ჩაითვალოს სრულყოფილად, ვინაიდან, ადმინისტრაციის ძირითად პრობლემას დღესაც ბუნებრივი რესურსების უკანონო მოხმარება და უკონტროლო ძოვება წარმოადგენს. აგრეთვე, დაბალ დონეზეა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის, ეკოგანათლებისა და ეკოტურიზმის განვითარების მიმართულებები.  უნდა აღინიშნოს, რომ აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლები საჭიროებენ თეორიულ და პრაქტიკულ ტრენინგებს ისეთ დამატებით სფეროებში, როგორებიცაა: მენეჯმენტის, ბიომრავალფეროვნების დაცვის, ბიომრავალფეროვნების მონიტორიგის, კომპიუტერული პროგრამებისა და საველე აღჭურვილობის გამოყენება, მონაცემთა შეგროვების, დაგეგმვისა და ანგარიშგების უნარებისა და დაცული ტერიტორიების ზოგადი მენეჯმენტის გაუმჯობესების მიზნით. 2. 2022 წლის მდგომარეობით ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში დასაქმებულია 8 თანამშრომელი: ადმინისტრაციის დირექტორი – 1, დაცვის განყოფილებაში – 7, მათგან დაცვის განყოფილების უფროსი – 1, ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი – 1, რეინჯერი – 5 (იხ. ცხრილი 4). ცხრილი 4: ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომელთა რაოდენობა – 2020–2022 წწ. წელი / პოზიციები 2020 2021 2022 ადმინისტრცაციის დირექტორი 1 1 1 დაცვის განყოფილება დაცვის განყოფილების უფროსი 1 1 1 ბუნებრივი რესუსების უფროსი სპეციალისტი 1 1 1 რეინჯერი 5 5 5 სულ 8 8 8 3. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზი აჩვენებს 1 რეინჯერის დამატების საჭიროებას. 4. 2020 წელს საკონსულტაციო კომპანია PMO Business Consulting-მა, CNF-ის დაკვეთით, მოამზადა საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების დოკუმენტი, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელია ტერიტორიული ადმინისტრაციების როლის გაძლიერების საკითხი ადამიანური რესურსების მართვაში და შეიმუშავა რეკომენდაციები მათი უნარების და კომპეტენციების განვითარებაზე. 5. დოკუმენტში განხილულია როგორც ორგანიზაციული პროცესების ოპტიმიზაცია და შიდა კომუნიკაციის ეფექტური მექანიზმების დანერგვა, ასევე ადამიანური რესურსების უნარებისა და კომპეტენციების გაძლიერება ცენტრალურ და ტერიტორიული ადმინისტრაციების დონეზე. კერძოდ, მითითებულია, რომ უნდა შემუშავდეს თანამშრომელთა საქმიანობის შეფასების სისტემა და, შესაბამისად, აღნიშნულ სისტემაზე დაფუძნებული სამოტივაციო სქემები, ასევე, ადამიანური რესურსების განვითარებისა და პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლების ერთიანი პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ტერიტორიულ ადმინისტრაციებში უნარების გაძლიერების საჭიროებების გამოვლენას და შესაბამისი ტრენინგების და პროფესიული გადამზადების კურსების შემუშავება-განხორციელებას. მუხლი 28🔗. ადმინისტრაციის მდგომარეობა, ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის ოფისი მდებარეობს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ბარათაშვილის ქ.№5-ში, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციულ შენობაში. 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ერთობლივად გააჩნია ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი, სადაც ხდება სტუმრებისათვის ინფორმაციის მიწოდება. საჭიროა, ეკოტურისტული ბილიკების მოწყობა და თავშესაფრების აშენება, ასევე საკარვე და საპიკნიკე ადგილების მოწყობა. 3. ადმინისტრაციას ჰყავს 2 ერთეული ,,სუზუკი ჟიმნის“ და 1 ერთი ერთეული „მიცუბიშის პიკაპის“ ტიპის ავტომანქანა. ავტომანქანები მოძველებულია და საჭიროებს პერმანენტულ რემონტს. 4. ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილებას აქვს სახანძრო აღჭურვილობა: უნიფორმები - 2 კომპლექტი (სახანძრო ჩექმა - 2 წყვილი, სახანძრო ქამარი - 2 ცალი.), სახანძრო ქურთუკი - 2 ცალი, სახანძრო ჩაფხუტი - 2 ცალი, სახანძრო ხელთათმანი - 3 წყვილი, სახანძრო ბარი - 2 ცალი, სახანძრო ქამარი - 2 ცალი, სახანძრო მისასხურებელი აპარატი -1 ცალი, სახანძრო ზურგჩანთა - 5 ცალი. 10 ცალი ფოტოხაფანგი, 6 ცალი სამკერდე კამერა, 1 GPS, ადმინისტრაციას ჰყავს 2 ცხენი, რომელთაგან ერთს ასაკის გამო ვერ იყენებენ, ხოლო მეორეს ესაჭიროება გაწვრთნა. არ გააჩნიათ, აგრეთვე, ცხენებისთვის საჭირო აღჭურვილობა. 5. დამატებით საჭიროა რეინჯერთა აღჭურვილობის შესყიდვა: 6 ბინოკლი და 2 ნახევრადპროფესიული ფოტოაპარატი. მუხლი 29🔗. დაფინანსება ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია დამოკიდებულია სახელმწიფო ბიუჯეტზე. ადმინისტრაციისთვის მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება საკუთარი შემოსავლების ნაწილის გაჩენა გრძელვადიან პერიოდში. ამ ეტაპზე ადმინისტრაციას აქვს მხოლოდ სერვისებიდან მიღებული შემოსავალი – თევზაობის გადასახადი და სასტუმროს ნომრების გაქირავებიდან მიღებული შემოსავალი (იხ. ცხრილი 5). ცხრილი 5: ტურისტული მომსახურებიდან მიღებული შემოსავლები 2018-2021 წ.წ. სერვისის/შეთავაზების დასახელება 2018 2019 2020 2021 ჭაჭუნის სასტუმრო სახლის გაქირავება 2145 2015 0 470 ზურგჩანთის გაქირავება 0  0 0 0 პარალონის გაქირავება 0 0 0 0 საკარვე ადგილის გაქირავება 610 0 0 0 სპორტული თევზაობიდან მიღებული შემოსავალი 1030 2795 1271 1815 შემოწირულობა 0  30 0 0 სულ 3785 4840 1271 2285 შემოსავლების შემცირება გამოწვეულია მსოფლიოში შექმნილი ვითარებიდან და საქართველოში გავრცელებული ახალი კორონავირუსით (COVID 19) გამოწვეული პანდემიიდან გამომდინარე. მუხლი 30🔗. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა 1. ჭაჭუნის აღკვეთილში საშეშე მერქანი არ გაიცემა. 2. აღკვეთილის ტერიტორიაზე დაახლოებით 1398 ჰა საძოვარია, ხოლო მიმდებარე ტერიტორიაზე 33 ფერმა, სადაც ძოვს დაახლოებით 1 500 სულამდე მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი და 120 000-მდე ცხვარი. 3. ადმინისტრაციის ინფორმაციით, აღკვეთილის ტერიტორიაზე თავდასხმები შინაურ პირუტყვზე გახშირდა. 2019 წელს აღირიცხა 55 შემთხვევა. მუხლი 31🔗. ეკოტურიზმი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის შენობა მთელი წლის განმავლობაში ღიაა ვიზიტორებისთვის, აქ შესაძლებელია ეკოტურისტული სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიღება, ანგარიშსწორება და ტურისტული აღჭურვილობის დაქირავება. 2. ადმინისტრაციას არ ჰყავს ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტი, ამიტომ ინფორმაციის მიწოდება ხდება ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტის მიერ, რომელსაც ეხმარება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტი. სტუმრებს, რეგისტრაციის დროს, მიეწოდებათ საჭირო ინფორმაცია ჭაჭუნის აღკვეთილში ვიზიტორთა ქცევის წესებისა და ვალდებულებების შესახებ, ასევე, გადაუდებელი დახმარების სერვისთან დაკავშირებული საკონტაქტო ინფორმაცია. 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას ეკოტურისტული აქტივობების განსახორციელებლად გააჩნია შემდეგი სახის რესურსები: ა) ტურისტული სასტუმრო სახლი ჭაჭუნის აღკვეთილში, სველი წერტილით, 4 ნომრით, სადაც 10 ადამიანის განთავსებაა შესაძლებელი, კვების ორგანიზების გარეშე (საჭიროებს გაუმჯოებსებას); ბ) აღჭურვილობა გასაქირავებლად (კარავი, საძილე ტომარა, პარალონი, ზურგჩანთა). 4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ვიზიტორებს სთავაზობს შემდეგი სახის ეკოსტურისტულ მომსახურებებს: ა) ფრინველებზე დაკვირვების და სპორტული თევზაობის ტურების ორგანიზება აღკვეთილის ტერიტორიაზე; ბ) სასტუმრო სახლის დაჯავშნა; გ) გამყოლის მომსახურების უზრუნველყოფა. 5. აღკვეთილის ტერიტორიაზე შესვლა უფასოა, ვიზიტორები იხდიან თანხას ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებულ სერვისებში, როგორიცაა: ღამისთევა ჭაჭუნის აღკვეთილის სასტუმრო სახლში და კარავში, სპორტული თევზაობა, საკარვე აღჭურვილობის გაქირავება. გიდის და გამყოლის მომსახურება არ არის ადმინისტრაციის სერვისი, თუმცა, ისინი აწვდიან შესაბამის ინფორმაციას და რეკომენდაციას. ფასები ფიქსირებულია (თუმცა, წლის ან სეზონის განმავლობაში შესაძლებელია შეიცვალოს). გარკვეულ სერვისზე არსებობს ფასდაკლება მოსწავლეებისა და სტუდენტებისათვის. 6. ჭაჭუნის აღკვეთილი ვიზიტორებისთვის წარმოადგენს ველური ბუნების, სათავგადასავლო მოგზაურობის არეალს. ჭაჭუნის აღკვეთილი მთელი წლის მანძილზე ღიაა ვიზიტორებისთის. 7. ფრინველებზე დაკვირვებისათვის საუკეთესო პერიოდია გაზაფხული (აპრილი-მაისი) და შემოდგომა (ოქტომბერი-ნოემბერი); სპორტულ-სამოყვარულო თევზაობისთვის საუკეთესო პერიოდი გრძელდება აპრილიდან ივლისის ბოლომდე. 8. ვიზიტორებისათვის საინტერესოა ასევე ენდემური სახეობების (ქართული ზამბახი, ეიხლერის ტიტა) ყვავილობის პერიოდი, რომელიც გრძელდება აპრილიდან მაისის ბოლომდე; საკმლის ხის ნაყოფის მწიფობის პერიოდი გრძელდება სექტემბრიდან ნოემბრის ბოლომდე. 9. 2021 წლიდან საბუკო ჭაჭუნის აღკვეთილში ბუნების კონსერვაციაზე ორიენტირებუკლი ვიზიტორთა მომსახურების სერვისების შექმნისა და განვითარების ორწლიან პროქტს ახორციელებს, რომელიც დაფინანსებულია გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის მცირე გრანტების პროგრამის (GEF SGP) ფარგლებში. პროექტის ფარგლებში დაგეგმილია აღკვეთილში მოეწყოს კოტეჯი, ფრინველებზე დასაკვირვებელი პუნქტი, საკემპინგე და ლეშიჭამია ფრინველთა რესტორანი. ამჟამად შემუშავებულია ზემოქმედების კვლევის ანგარიში და დაწყებულია ეკოტურისტული ობიექტების დაგეგმვის სამუშაოები. 10. ჭაჭუნის აღკვეთილში შესაძლებელია საგანმანათლებლო, სალაშქრო, სამეცნიერო, ფრინველებზე დაკვირვებისა და სამოყვარულო თევზჭერის ტურების დაგეგმვა. 11. 2019 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილს ესტუმრა 3060 ვიზიტორი, 2020 წელს 1063 ვიზიტორი, ხოლო 2021 წელს 2109 ვიზიტორი. ვიზიტორთა რაოდენობის შემცირება გამოწვეულია   ახალი კორონავირუსით (COVID 19) გამოწვეული პანდემიიდან გამომდინარე. მუხლი 32🔗. ეკოგანათლება 1. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიზანს წარმოადგენს სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფისთვის სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის მიზანია: ა) მოსახლეობის ფართო ფენების მიერ დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობისა და როლის გააზრება ქვეყნისა და მომავალი თაობების საკეთილდღეოდ და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კონცეფციის, როგორც ჩვენი ქვეყნის ბუნებრივი მემკვიდრეობის ნაწილის დაცვის იდეის მხარდაჭერა; ბ) მოსახლეობის ფართო ფენებში მაღალი ეკოლოგიური ცნობიერების ჩამოყალიბება; გ) მიღებული ინფორმაციისა და ცოდნის საფუძველზე დაცული ტერიტორიებისა და ბუნებრივი გარემოს მიმართ საზოგადოების კეთილგანწყობის, დადებითი დამოკიდებულების ჩამოყალიბება და შესაბამისი უნარ-ჩვევებით აღჭურვა; დ) მოსახლეობის ჩართულობის მაღალი დონე გარემოსდაცვითი პრობლემების გადაწყვეტის მიზნით; ე) მოსახლეობის ფართო ფენების თანადგომის მოპოვება დაცულ ტერიტორიებზე ეკოლოგიური პირობების გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნით. 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლების საკომუნიკაციო საქმიანობა, ამჟამად, ადგილობრივ მოსახლეობაზე, სკოლის მოსწავლეებზე, სტუდენტებზე, პედაგოგებსა და ვიზიტორებზეა მიმართული. სხვადასხვა საკითხზე მოსახლეობის ინფორმირება უმეტესად პირდაპირი კონტაქტით, ზეპირი ფორმით ხდება, ყოველდღიური მუშაობის პროცესში. თუმცა, სპეციალურად რაიმე საკითხზე ინფორმირების მიზნით შეხვედრები შედარებით ნაკლებად ეწყობა. 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას გააჩნია საკუთარი ფეისბუქგვერდი, რომლის განახლება ხდება პერიოდულად. ადმინისტრაციას არ აქვს ბეჭდური მასალა – საინფორმაციო ბუკლეტები, რომლებიც ადმინისტრაციის საქმიანობასა თუ კონკრეტულ დაცულ ტერიტორიასთან დაკავშირებულ მოვლენებს აშუქებს. 4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ამზადებს ყოველწლიურ ანგარიშებს და “ბუნების მატიანეს“. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტო უზრუნველყოფს სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ტერიტორიული ადმინისტრაციების ერთიანი ანგარიშის გავრცელებას. 5. ადმინისტრაცია მუდმივად ეწევა სხვადასხვა სახის საგანმანათლებლო საქმიანობას სასწავლო დაწესებულებებთან. 6. აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის საჯარო სკოლებში მოსწავლეებისა და მასწავლებლებისათვის ტარდება პრეზენტაციები და ლექცია-სემინარები საქართველოს დაცული ტერიტორიებისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის შესახებ. მოსწავლეები დეტალურად ეცნობიან საქართველოს დაცული ტერიტორიებისა და აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიზნებს, საქმიანობებს, მართვასა და ეკოტურისტულ პოტენციალს. რაიონის მიმდებარე სკოლებში ყოველწლიურად იმართება ღონისძიებები სხვადასხვა სახის ეკოლოგიური პრობლემის თემატიკასთან დაკავშირებით, 7. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია აწყობს სპეციალურ გარემოსდაცვით ღონისძიებებს ე. წ. „მწვანე კალენდრის“ მიხედვით, როგორიცაა 2 თებერვალი – ჭარბტენიანი ტერიტორიების დაცვის საერთაშორისო კვირეული, 21 მარტი – ტყის დღე, 26 მარტი – დედამიწის საათი, 22 აპრილი - დედამიწის საერთაშორისო დღე. ღონისძიებების მიზანია გლობალური ცნობიერების ამაღლება და გარემოსდაცვითი საქმიანობების განხორციელება. 8. 2018 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებულ გარემოსდაცვით ღონისძიებებში ჩაერთო 2 184 ადამიანი. მათ შორის: 856 მოსწავლე, 223 პედაგოგი, 150 სტუდენტი, 673 ადგილობრივი მოსახლე, 282 სხვა (თანამშრომლები და მკვლევრები). სულ ჩატარდა 190 ღონისძიება. მათ შორის: ლექცია-სემინარი - 78, მწვანე აქცია - 6, ეკოტური - 23, მოქალაქეებთან შეხვედრა - 71, დასუფთავების აქცია - 12. 9. 2019 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებულ გარემოსდაცვით ღონისძიებებში ჩაერთო 2 222 ადამიანი. მათ შორის: 906 მოსწავლე, 82 პედაგოგი, 229 სტუდენტი, 851 ადგილობრივი მოსახლე, 154 სხვა (თანამშრომლები და მკვლევრები).  სულ ჩატარდა 216 ღონისძიება. მათ შორის: ლექცია-სემინარი - 98, მწვანე აქცია - 12, ეკოტური - 28, მოქალაქეებთან შეხვედრა - 68, დასუფთავების აქცია - 10. 10. 2020 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ ჩატარდა 64 ეკოსაგანმანათლებლო ცნობიერების ასამაღლებელი ღონისძიება, რომელშიც სულ ჩაერთო 977 მონაწილე. 2021 წლის 6 თვის განმავლობაში ადმინისტრაციის მიერ ჩატარდა 25 აქტივობა, სადაც მონაწილეობა მიიღო 483-მა ადამიანმა. 11. 2021 წელს, კორონავირუსის პანდემიის პირობებში, ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულმა ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობებმა მოიცვა 864 მონაწილე. მათ შორის 148 ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის სკოლების მოსწავლე, 79 სტუდენტი, 447 ადგილობრივი მოსახლე და 190 სხვა პირი. 12. ადმინისტრაციის თანამშრომლები ყოველწლიურად ატარებენ გამოკითხვას საზოგადოებრივი აღქმისა და სოციალური გავლენის მონიტორინგისა და შეფასების მიზნით, სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ წინასწარ განსაზღვრული კითხვარების მეშვეობით. გამოკითხვა ხორციელდება ყველა სოფელში, გამოკითხულთა რაოდენობა მინიმუმ 100 რესპოდენტს შეადგენს. 13. ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის მართვა: ა) ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციაში ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის მართვაზე პასუხისმგებელია ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი; ბ) ქმედებები, რომლებიც უკავშირდება ეკოგანათლებასა და საზოგადოებასთან ურთიერთობას, თანხმდება და იმართება ცენტრალიზებულად სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს უშუალო კონტროლის ქვეშ. 14. ეკოგანათლებასთან დაკავშირებული პრობლემები და შესაძლებლობები: ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას არ გააჩნია საჭირო ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა, თანამშრომლებს არ აქვთ საჭირო კვალიფიკაცია, რომელიც საშუალებას მისცემს მათ, საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ერთად აწარმოონ ეფექტური ეკოსაგანამანათლებლო და შემეცნებითი საქმიანობა (ადმინისტრაციას არ აქვს საინფორმაციო ბუკლეტები მოსწავლეებისთვის, ნერგები მწვანე აქციების დროს და სხვა). მუხლი 33🔗. საზოგადოებასთან ურთიერთობა 1. ადმინისტრაციისთვის საზოგადოებასთან ურთიერთობა მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენს. იგი ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიის დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობასა და ცნობიერებას დაცულ ტერიტორიასთან მიმართებით; ყოველივე ეს კი განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარების პროცესში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას. 2. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ადმინისტრაციის თანამშრომლების ჩართულობით სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს შესაბამისი სამსახურის ხელმძღვანელობით. 3. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება შემდეგი რესურსების გამოყენებით: საინფორმაციო მასალები, დაცული ტერიტორიების ვებგვერდი – apa.gov.ge, სოციალური ქსელები (Facebook, Instagram, Twitter და youtube). 4. სსიპ − დაცული ტერიტორიების სააგენტო თანამშრომლობს ცენტრალურ მედიასთან. 5. სსიპ − დაცული ტერიტორიების სააგენტოს საზოგადოებასთან ურთიერთობის საქმიანობების ძირითად მიზნობრივ ჯგუფებს წარმოადგენს მასმედია, ტუროპერატორი კომპანიები, მოსწავლე-ახალგაზრდობა და ადგილობრივი მოსახლეობა. 6. საბუკომ 2021 წელს CNF-ის მხარდაჭერით დაასრულა დოკუმენტური ფილმის „უდაბნოს პირისპირ“ გადაღება. ფილმი მაყურებელს აცნობს ჭაჭუნის აღკვეთილს, მის ბიომრავალფეროვნებას, მნიშვნელობას და აღკვეთილის წინაშე მდგარ გამოწვევებს. ასევე დაწყებულია ხელოვანთა რეზიდენციის პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც შემუშავდება მულტიმედიური მასალები ჭაჭუნის აღკვეთილის შესახებ. მუხლი 34🔗. პარტნიორული თანამშრომლობა 1. პარტნიორული და საქმიანი ურთიერთობების დამყარება და არსებული კავშირების განვითარება სხვადასხვა უწყებასთან (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობა (მერია, საკრებულო), სასაზღვრო პოლიცია, საგანმანათლებლო რესურსცენტრი, საჯარო სკოლები, სამაშველო სამსახური და სხვა) საჭიროებს გაუმჯობესებას და მუდმივ ყურადღებას აღკვეთილის ადმინისტრაციის მხრიდან. 2. გრძელვადიან პერიოდში სასურველი იქნება ჭაჭუნის აღკვეთილის მოსაზღვრედ აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში მდებარე ელდარის ნაკრძალთან თანამშრომლობა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის და გამოცდილებების ურთიერთგაცვლის მიზნით. 3. 2021 წელს საქართველოს მთავრობამ UNESCO-ში წარადგინა დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის ნომინაციის შესახებ განაცხადი, რომელიც მოიცავს ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიასაც. შესაბამისად, ამ ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის შემდეგ აღკვეთილის ადმინისტრაცია თავის საქმიანობას განახორციელებს მის მმართველ სტრუქტურასთან კოორდინაციაში. მუხლი 35🔗. კვლევა-მონიტორინგი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია სისტემატურად ახდენს ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგს.  რეინჯერები პატრულირებისას აღრიცხავენ შეხვედრილ სახეობებს, რომლის დაფიქსირებაც ხდება ყოველდღიურ ჟურნალში. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილება ამზადებს ყოველწლიურ „ბუნების მატიანეს“ დაცული ტერიტორიის შესახებ, რომელიც შეიცავს მეტეოროლოგიურ და სახეობებზე შემთხვევითი დაკვირვების მონაცემებს, საფრთხეში მყოფი სახეობებისა და ჰაბიტატების ჩათვლით, აგრეთვე, აღკვეთილის ტერიტორიაზე მომუშავე გარე მკვლევართა და მეცნიერთა საქმიანობების შესახებ ანგარიშებს.  2. ჭაჭუნის აღკვეთილში და მის მიმდებარედ  „საბუკოს“ მიერ ტარდება მონიტორინგი და სამეცნიერო კვლევები „წითელი ნუსხის“ სახეობებზე, მტაცებელ ფრინველებზე, როგორებიცაა: ბექობის არწივი, ბატკანძერი, სვავი, ორბი და სხვა. 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია თანამშრომლობს გარემოსდაცვით ორგანიზაცია ,,საბუკოსთან“, რომელმაც უკვე განახორციელა შემდეგი საქმიანობები: ჩატარდა აღკვეთილში და მის მიმდებარედ არსებული საძოვრების კვლევა, მოეწყო პირუტყვისთვის დასარწყულებელი დერეფნები მდინარე იორზე ჩასასვლელად, შეფასდა მდ. ივრის ჭალის ტყის მდგომარეობა, ჩატარდა მდ. ივრის ჰიდროლოგიური ანალიზი, მიმდინარეობს ბიომრავალფეროვნების კვლევა ,,ზურმუხტის ქსელის“ საიტზე, სამ ადგილას დაირგო 50 ძირი ჭალის მუხა, აღკვეთილის მიმდებარე საძოვრებზე დაინერგა როტაციული ძოვება და სხვა. კვლევებში აგრეთვე ჩართულია სსიპ – ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სსიპ ეროვნული სატყეო სააგენტო და უცხოელი მკვლევრები. 4. საბუკომ ჭაჭუნის აღკვეთილში მოაწყო ქვაყრილი/გაბიონი, რომელიც ხელს შეუწყობს დალის წყალსაცავიდან გამოშვებული წყლის სიჩქარის შემცირებას, დონის ამაღლებას და ჭალის ტყის დატბორვას. მუხლი 36🔗. კლიმატის ცვლილება და გაუდაბნოება კლიმატის ცვლილებისფონზე, განსაკუთრებულად მოწყვლადია არიდული და სემიარიდული ტერიტორიები. ყველაზე მეტად ეს ეხება ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს და ჭაჭუნის აღკვეთილს. პროგნოზით 2100 წლისათვის ჰაერის ტემპერატურა ამ რეგიონში, სავარაუდოდ, მოიმატებს 4-5 °C-ით, ხოლო ნალექების საშუალო წლიური მოცულობა – დაიკლებს 15%-ით. უკვე აღნიშნულია, რომ ამ ტერიტორიებზე, რომლებიც თავისთავად მძიმე ეროზიული ფაქტორების (გვალვა, ტემპერატურების დიდი ამპლიტუდა, ქარი) გავლენას განიცდიან, კლიმატის ცვლილებას უკვე მოჰყვა გვალვიანი პერიოდების ორმაგი ზრდა. გაუდაბნოების საფრთხის ქვეშაა მშრალი და მშრალი სუბტროპიკული ჰავის (ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა 350-400 მმ.) გავლენით ჩამოყალიბებული ლანდშაფტები. კერძოდ, ეს ეხება ფსტისა და ღვიის მეჩხერ ტყეებს. გაქრობა ემუქრება, ასევე, ჭაჭუნის აღკვეთილში დაცულ ფრინველთა სახეობებს – კაკაბს, დურაჯს, ხოხობსა და ბექობის არწივს. კლიმატის ცვლილების შედეგად შემჩნეულია ირანისა და პაკისტანის ცხელი არიდული რეგიონებისათვის დამახასიათებელი სახეობების – მაჩვზღარბას ცალკეული პოპულაციებისა და მიწის კურდღლის ერთეული ინდივიდების სახით გაჩენა. თავი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის საზღვრები და დაშვებული საქმიანობები მუხლი 37🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიის საზღვრები ჭაჭუნის აღკვეთილი მოიცავს „დაცული ტერიტორიების სტატუსის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-13 მუხლით განსაზღვრულ ტერიტორიას, საერთო ფართობით – 5,032 ჰა. მუხლი 38🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე დაშვებული საქმიანობები 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, დაშვებულია შემდეგი საქმიანობები: ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება; ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვა, მოვლა და აღდგენა; გ) ტყის ეკოსისტემების დაცვა, მოვლა და აღდგენა; დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა; ე) საგანმანათლებლო საქმიანობა;  ვ) საგანმანათლებლო და სამეცნიერო საქმიანობის მიზნით შეზღუდული რაოდენობის საჰერბარიუმო მასალის შეგროვება; ზ) დაცვის, ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის შექმნა და მოწყობა; თ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელების მიზნით მუდმივი და დროებითი სანერგეების მოწყობა და ცხოველთა სამყაროს აღდგენის მიზნით ვოლიერების მოწყობა; ი) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ტერიტორიაზე ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება;  კ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოება; ლ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება; მ) ბუნებრივი რესურსების აღრიცხვა; ნ) გზებზე ტრანსპორტით გადაადგილება; ო) ვიზიტორთა ყოფნა და გადაადგილება; პ) გზებისა და ბილიკების მოვლა და მოწყობა; ჟ) ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით, დრონით და ფოტოხაფანგებით გადაღება; რ) ჭაჭუნის აღკვეთილის მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, არამერქნული რესურსებით სარგებლობა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობა, ძოვება (ტყით დაუფარავ ფართობში), საქონლის სატრანზიტო გადარეკვა იმ შემთხვევაში, თუ საქონლის გადარეკვა სხვა მხრიდან შეუძლებელია; ცხოველთა სამყაროსათვის დამატებითი საკვების შექმნის მიზნით, ხვნა-თესვა და საკვებური მოედნების მოწყობა, თიბვა, სოკოს, ხილ-კენკრის შეგროვება, საფუტკრეების მოწყობა, ასევე „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2​6 პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობა და საქართველოს ტყის კოდექსის 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობა, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა. 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე მოწყობილ სამონადირეო მეურნეობაში დაშვებულია ნადირობა, სამონადირეო მეურნეობის სპეციალური ლიცენზიის მფლობელთან შეთანხმებითა და კანონმდებლობით დადგენილი წესით. 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიაზე დაშვებულია „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 2​​​1 მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობა. 4. სასაზღვრო ზონასა და ზოლში, „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, დაშვებულია საზღვრის დაცვისათვის დადგენილი საქმიანობა, მათ შორის, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება. 5. სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში ნებისმიერი დაშვებული საქმიანობა ხორციელდება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებთან შეთანხმებით. თავი 6. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები მუხლი 39🔗. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე 1. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო (ცენტრალური აპარატი და ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების ორგანიზებასა და განხორციელებაზე, მათი განხორციელების მონიტორინგსა და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე. 2. მენეჯმენტის გეგმა ხორციელდება სამი (სამწლიანი) საოპერაციო და ცხრა (წლიური) სამუშაო გეგმის საშუალებით. საოპერაციო გეგმა მოიცავს განსახორციელებელ ქმედებებს საჭირო ბიუჯეტის ჩათვლით. 3. სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან ერთად, უზრუნველყოფს სხვადასხვა თემატური ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩართულობასა და გარკვეული ღონისძიებების განხორციელებაში თანამშრომლობას, რომელიც ხელს შეუწყობს აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული მიზნების მიღწევას. მუხლი 40🔗. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის მენეჯმენტის გეგმა მოიცავს მართვის რვა თემატურ პროგრამას. ამ პროგრამების მიზნები და ქმედებები ესადაგება ძირითად პირდაპირ და არაპირდაპირ საფრთხეებს, გამოწვევებსა და მენეჯმენტის შეზღუდვებს, რომლებიც აღწერილია სიტუაციურ ანალიზში (თავი IV). ეს პროგრამებია: ა)    პატრულირება და კანონაღსრულება; ბ)    ბიომრავალფეროვნებისა და არსებული საფრთხეების მონიტორინგი; გ)    ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება; დ)   ხანძრების, მავნებლებისა და დაავადებების მართვა; ე)    ეკოტურიზმი და ვიზიტორთა მართვა; ვ)    გარემოსდაცვითი განათლება; ზ)   საზოგადოებასთან ურთიერთობა; თ)   ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის გაძლიერება. 2. მენეჯმენტის გეგმის მომდევნო მუხლები განსაზღვრავს მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების მიზნებს, შესაბამის ინდიკატორებსა და შემოწმების საშუალებებს. თითოეული მიზნის მისაღწევად განისაზღვრა ქმედებების ჩამონათვალი, რომლებიც გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიურ სამოქმედო გეგმებში. საჭიროებიდან გამომდინარე, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პერიოდში, შესაძლებელია შეიცვალოს, ან შესწორდეს დაგეგმილი ქმედებები, რომ მიღწეულ იქნას მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების თითოეული მიზანი. მუხლი 41🔗. პატრულირებისა და კანონაღსრულების პროგრამა პატრულირებისა და კანონაღსრულების პროგრამის ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს ძირითადი ღირებულებების დაცვა ბრაკონიერობის, ხანძრების, დაბინძურებისა და იმ საფრთხეებისგან, რომლებიც გამოვლინდა სიტუაციური ანალიზის დროს და იდენტიფიცირებულია 26-ე მუხლის მე-3 ცხრილში. მიზანი 1: 2031 წლისთვის გაუმჯობესებულია კანონაღსრულების ეფექტურობა და შემცირებულია ბიომრავალფეროვნებაზე უკანონო ზემოქმედების საფრთხეები თანამედროვე მართვის მექანიზმების და ტექნოლოგიების გამოყენებით. ინდიკატორი 1.1: 2031 წლისთვის გაძლიერებულია ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის შესაძლებლობები, თავიდან აირიდოს უკანონო ქმედებები და მინიმუმ 90%-ით გაზრდილია გამოვლენილ კანონდარღვევებზე დროული და ეფექტური რეაგირება. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 1.1. პატრულირებისა და კანონაღსრულების არსებული სისტემის ანალიზი და შესაბამისი სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შედგენა, ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ღირებულებების, ჰაბიტატებისა და ეკოსისტემების გავრცელების არეალების პრიორიტეტულობით. 2025 წლისთვის ადმინისტრაციას აქვს პატრულირების და კანონაღსრულების სტრატეგია და მოქმედების გეგმა. სტრატეგიისა და მოქმედების გეგმის დოკუმენტები. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა. 1.2. პატრულირების თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა (SMART). თანამშრომლების რაოდენობა, რომლებიც იყენებენ SMART ტექნოლოგიას 2024 წლისთვის. SMART ანგარიშები. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორების/პარტნიორების მხარდაჭერა. 1.3. არსებული პატრულირების სქემის განახლება გამოვლენილი საფრთხეებისა და დამატებითი შესაძლებლობების (ტექნოლოგიური, ტექნიკური და ადამიანური) არსებობის შემთხვევაში (მაგალითად: საპატრულო მარშრუტების დამატება და პატრულირების სიხშირის გაზრდა). 2024 წლისთვის გამოვლენილი საფრთხეების და დამატებითი შესაძლებლობების საფუძველზე განახლებულია საპატრულო სქემა. პატრულირების სქემა. პატრულირების ანგარიშები. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 1.4. დამატებითი საინფორმაციო  ნიშნებისა და აკრძალული ქმედებების დაფების განთავსება აღკვეთილის საზღვრებთან. აღკვეთილის საზღვრის მთლიან პერიმეტრზე, ყველა მისადგომ ადგილას განთავსებულია საინფორმაციო/ამკრძალავი დაფა.  დაფები განთავსებულია დაცული ტერიტორიების ყველა შესასვლელთან. საინფორმაციო ნიშნებისა და აკრძალული დაფების განთავსების რუკა და ფოტო დოკუმენტაცია. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, დონორის და პარტნიორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა. 1.5. დაცვის განყოფილებისა და დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციის სხვა თანამშრომლებისთვის პროფესიული ტრენინგების ჩატარება პატრულირებისა და კანონაღსრულების მიმართულებით, შესაბამისი უწყებების ბაზაზე (შსს, სასამართლო). ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ ჩატარებულია სულ მცირე ერთი 4-დღიანი ტრენინგი, დაცული ტერიტორიის სულ მცირე 5 თანამშრომლისათვის. რეინჯერთა და დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციის სხვა თანამშრომლების რაოდენობა, რომლებმაც გაიარეს შესაბამის ტრენინგები. ტრენინგის მასალები, შეფასების ფორმები, ფოტო–დოკუმენტაცია. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, დონორის და პარტნიორი ორგანიზაციის მხარდაჭერა. 1.6. დაცვის განყოფილების თანამშრომლებისთვის ყოველწლიურად სულ მცირე ერთი 2-დღიანი ტრენინგის ჩატარება ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების აღრიცხვისა და ოქმების შედგენის საკითხებზე. ყოველწლიურად ჩატარებული ტრენინგების რაოდენობა დაცული ტერიტორიის თანამშრომლის რაოდენობა, რომლებსაც ჩაუტარდათ ტრენინგი რეინჯერთა 90 %-მა გაიარა შესაბამისი ტრენინგები. ტრენინგ მოდულები. მონაწილეთა სია ფოტო–დოკუმენტაცია. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და დონორის მხარდაჭერა. 1.7. დაცვის განყოფილების თანამშრომლებისთვის ტრენინგების ჩატარება დაკარგულის ძებნის, დამნაშავის დევნისა და დაკავების, ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებისა და პირველადი დახმარების შესახებ. ყოველი საოპერაციო (3 წელიწადში ერთხელ) ფაზის ციკლში მინიმუმ ერთი 2 დღიანი ტრენინგია ჩატარებული მითითებულ საკითხებზე სულ მცირე 5 თანამშრომლისათვის. რეინჯერთა 90 %-მა გაიარა შესაბამისი ტრენინგები. მონაწილეთა სია, ფოტოდოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. 1.8. კოორდინაციისა და თანამშრომლობის გაუმჯობესება შესაბამის უწყებებთან, მათ შორის სასაზღვრო პოლიციასთან, პოლიციასთან, ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, გარემოს ზედამხედველობის დეპარტამენტთან, კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელების მიზნით.  ყოველ 3 თვეში ერთხელ გამართული შეხვედრების რაოდენობა პარტნიორ უწყებებთან. ერთობლივი ღონისძიებების ამსახველი ფოტომასალა და შეხვედრების ანგარიშები/ოქმები. 1.9. ჭაჭუნის აღკვეთილის რეინჯერების ჩართვა სხვადასხვა გაცვლით პროგრამებში საქართველოს და საერთაშორისო მასშტაბით. ჭაჭუნის აღკვეთილის რეინჯერების რაოდენობა, რომლებმაც მიიღეს მონაწილეობა გაცვლით პროგრამებში საქართველოს სხვა დაცულ ტერიტორიებზე, ან უცხოეთში. ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები და ფოტომასალა. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, დონორის და პარტნიორი ორგანიზაციის მხარდაჭერა. მუხლი 42🔗. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების მონიტორინგი 1. აღნიშნული პროგრამა უზრუნველყოფს მნიშვნელოვანი ინფორმაციის არსებობას ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების, კონსერვაციის სტატუსის ცვლილების, საფრთხეების ტენდენციებისა და მენეჯმენტის ღონისძიებების ეფექტურობის შესახებ. 2. აღნიშნული პროგრამის მთვარი მიზანია უზრუნველყოს ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ბიომრავალფეროვნებისა და სხვა ღირებულებების რეგულარული მონიტორინგი და ხელი შეუწყოს ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ უახლესი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას. 3. საქართველოს ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ეროვნული სისტემა ვითარდება საქართველოს ბიომრავალფეროვნების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მიხედვით (2014-2020). ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის მიმდინარე პროგრამა გახდება ამ სისტემის ნაწილი და სრულად ჩამოყალიბების შემდეგ, ეროვნულ სისტემასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, პერიოდულად, შესაძლებელია დადგეს მისი გადამოწმების საჭიროება. მიზანი 2: ინფორმაცია ბიომრავალფეროვნების შესახებ ხელმისაწვდომია და განახლებულია აღკვეთილის ადაპტიური მართვის მიზნით. ინდიკატორი 2.1.:  მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია ჭაჭუნის აღკვეთილის ბიომრავალფეროვნების, მათ შორის ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების 90%-ის და საფრთხეების 70 %-ის და განვითარების ტენდენციების შესახებ. ქმედებები ინდიკატორი ინდიკატორის შემოწმების საშუალება წინაპირობა 2.1. ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. 2025 წლისთვის შემუშავებულია მონიტორინგის გეგმა; 2026 წლისთვის დანერგილია ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის გეგმა (დაწყებულია მინიმუმ 5 ძირითადი ღირებულების მონიტორინგი). მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი; ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მონიტორინგის გეგმა და ანგარიშები; შესაბამისი ფოტოვიდეო მასალა და რუკები. დონორების მხარდაჭერა. 2.2. მონაცემთა ბაზის შედგენა ჭაჭუნის აღკვეთილის იდენტიფიცირებული ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების, გეოლოგიური წარმონაქმნების, ჰიდროლოგიური ობიექტების შესახებ მდგომარეობის შესახებ. 2023 წლისთვის ხელმისაწვდომია ჭაჭუნის აღკვეთილის იდენტიფიცირებული ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობის მონაცემთა ბაზა. მონაცემთა ბაზის Excel ან სხვა შესაბამის კომპიუტერულ ფორმატში (სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს რეგულაციების შესაბამისად). სსიპ  – დაცული ტერიტორიების  სააგენტოს დახმარება. 2.3. მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების იდენტიფიცირება/დაზუსტება და მონიტორინგი, მათ შორის: ჭალის ტყის იშვიათი ჰაბიტატების, წითელი ნუსხის სახეობებისა და ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატებისა და სახეობების  2023 წლიდან ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების სივრცული მონაცემები (კოორდინატები, რუკები) და მონიტორინგის შედეგები. მონაცემთა ბაზა. სტატისტიკური მონაცემები; სახეობების გავრცელების არეალი (კოორდინატებითა და რუკებით); მონიტორინგის ანგარიშები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან 2.4. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ფრინველების (ბექობის არწივი, დურაჯი და ფასკუნჯი) მონიტორინგი. 2022 წლიდან, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ფრინველების შესახებ სივრცული მონაცემები (კოორდინატები, რუკები) და მათი მონიტორინგის შედეგები. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ანგარიშები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.5. მტაცებლების (ლელიანის კატა) მონიტორინგი. 2022 წლიდან, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებლების შესახებ სივრული მონაცემები (კოორდინატები, რუკები) და მათი მონიტორინგის შედეგები. მონაცემთა ბაზა. მონიტორინგის ანგარიშები. თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებთან და დონორ ორგანიზაციებთან. 2.6. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდის მეორე წლის შემდგომი მონიტორინგის მონაცემების (როგორც მოცემულია 2.1-2.5-ში) ანალიზი და რეკომენდაციების ფორმულირება პრიორიტეტული საქმიანობებისათვის, მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმების მოსამზადებლად. შემუშავებულია ორი ანალიტიკური ანგარიში და რეკომენდაციების დოკუმენტი მენეჯმეტის გეგმის ძალაში შესვლიდან 2.5-5,5 წლის შემდეგ და მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის ფორმულირების დაწყებამდე. ორი ანალიტიკური ანგარიშის დოკუმენტი. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 2.7. მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემების რეგულარული შეგროვება. მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემები შეგროვებულია რეგულარულად და ყოველწლიურად ასახულია ბუნების მატიანეში. დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციის მონაცემების შეგროვების ჟურნალი/მონაცემთა ბაზა. ბუნების მატიანეში შესაბამისი თემატური თავი. თანამშრომლობა სსიპ  –გარემოს ეროვნული სააგენტოსთან 2.8. ინფორმაციის შეგროვება არასისტემური ბუნებრივი მოვლენებისა და მათ მიერ მიყენებული ზარალის შესახებ. რეგულარულად გროვდება მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ და ყოველწლიურად ასახულია ბუნების მატიანეში. დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციის მონაცემების შეგროვების ჟურნალი/მონაცემთა ბაზა. ბუნების მატიანეში შესაბამისი თემატური თავი. თანამშრომლობა სსიპ  –გარემოს ეროვნული სააგენტოსთან, ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან და 112-თან. 2.9. ჭაჭუნის აღკვეთილის ტერიტორიებზე და მის მიმდებარედ ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის შესწავლა, შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის შემუშავება-განხორციელება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის წლიური დინამიკა; 2023 წლისთვის მომზადებულია აღკვეთილის ტერიტორიებზე და მის მიმდებარედ ადგილობრივი მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის კვლევის ანგარიში. კვლევის ანგარიში და შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის დოკუმენტი. დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციის მონაცემთა ბაზაში ასახული კონფლიქტის რაოდენობრივი მონაცემები. ადგილობრივი მოსახლეობისა და გარე თემატური ორგანიზაციების ან ექსპერტების ჩართვა. მიზანი 3: 2031 წლისთვის, პრიორიტეტული საბაზისო კვლევები განხორციელებულია/მხარდაჭერილია შესაბამის დაინტერესებულ სამეცნიერო-კვლევით ორგანიზაციებთან/მკვლევრებთან თანამშრომლობით. ინდიკატორი 3.1: 2031 წლისთვის, სამეცნიერო ინფორმაციის დეფიციტის მინიმუმ 50% შევსებულია. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 3.1. ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციის თვალსაზრისით პრიორიტეტული კვლევითი მიმართულებების განსაზღვრა და სულ მცირე 2 პრიორიტეტული კვლევითი პროექტის განხორციელება. 2023 წლისთვის შემუშავებულია მაღალპრიორიტეტული კვლევითი პროექტების ჩამონათვალი, სსიპ  –დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან შეთანხმებით. 2031 წლამდე განხორციელებული პრიორიტეტული კვლევითი პროექტების რაოდენობა. მაღალპრიორიტეტული კვლევითი პროექტების ჩამონათვალის დოკუმენტი; ბუნების მატიანე; კვლევის ანგარიში. თანამშრომლობა კვლევით და დონორ ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 3.2. ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების ეტაპობრივი შესწავლა.  2025 წლისთვის ხელმისაწვდომია მონაცემები ბერნიის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების შესახებ. ბუნების მატიანე, სახეობების კვლევის ანგარიში და მონაცემთა ბაზა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. მიზანი 4. 2030 წლისთვის, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლების ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ცოდნა და უნარები გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 4.1: 2030 წლისთვის, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას აქვს შესაძლებლობები და უნარები, რათა განახორციელოს ბიომრავალფეროვნების ფასეულობების და საფრთხეების ინდიკატორების და მართვის ქმედებების მონიტორინგი. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 4.1. მონაცემთა შეგროვების მიმართულებით ჭაჭუნის აღკვეთილის შესაბამისი პერსონალის შესაძლებლობების გაძლიერება სულ მცირე 1-ერთდღიანი ტრენინგის გამართვის გზით, ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების სტატუსის მონიტორინგისა და საჭირო აღჭურვილობის გამოყენებით. ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის საკითხებზე ყოველი საოპერაციო ფაზის განმავლობაში გამართული ტრენინგების რაოდენობა; 2026 წლისთვის რეინჯერებისა და სხვა პერსონალის რაოდენობა/წილი, რომელთაც გავლილი აქვთ თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგები ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის საკითხებზე. ჩატარებული ტრენინგების მასალები (მონაწილეთა სიები, ფოტომასალა); სასწავლო მოდულები. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, დონორის/პარტნიორის მხარდაჭერა. 4.2.  ტრენინგის ჩატარება ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის, „ზურმუხტის ქსელის" საიტების მნიშვნელოვანი სახეობების და ჰაბიტატების მონიტორინგის საკითხებზე. ჩატარებულია მინიმუმ ერთი 1-დღიანი ტრენინგი რეგულარულად, ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში. 2026 წლისთვის რეინჯერებს და სხვა პერსონალის 90%-ს გავლილი აქვს თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგები, „ზურმუხტის ქსელის“ საიტების მნიშვნელოვანი სახეობებისა და ჰაბიტატების მონიტორინგის საკითხებზე. ტრენინგის მასალები, მონაწილეთა სია, შეფასების ფორმები ფოტო დოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. 4.3. შესაბამისი ადმინისტრაციული პერსონალის უზრუნველყოფა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის აქტივობების განხორციელებისათვის საჭირო აღჭურვილობებითა და სახარჯი/საველე მასალებით. 2023 წლიდან ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციისათვის ხელმისაწვდომია საჭირო აღჭურვილობა და სახარჯი/საველე მასალები. ადმინისტრაციის ქონების საინვენტარიზაციო აღწერილობის მონაცემები. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა. მუხლი 43🔗. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა ჭაჭუნის აღკვეთილის მართვა მიზნად ისახავს ბიომრავალფეროვნების ყველა ძირითადი ღირებულების კონსერვაციას და ამავდროულად უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ბუნებრივი რესურსების მდგრად, სამართლიან და თანაბარ გამოყენებას კანონმდებლობის გათვალისწინებით. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მიზნად ისახავს დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის მოთხოვნები და ამავდროულად დაარეგულიროს საძოვრების და წყლის რესურსების მართვის საკითხები. მიზანი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის ბუნებრივი რესურსების მდგრადად გამოყენება უზრუნველყოფილია. ინდიკატორი 5.1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების დასასრულისთვის, სულ მცირე, არ იზრდება დეგრადირებული საძოვრების ფართობი და არ მცირდება ტყის ფართობი 2022 წლის მაჩვენებლებთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 5.1. ტყეების აღრიცხვა და ტყის მართვის გეგმის მომზადება. 2023 წლისთვის ჩატარებულია ტყეების აღრიცხვა და მომზადდებულია ტყის მართვის გეგმა. ტყის მართვის გეგმის დოკუმენტი. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 5.2.  საქართველოს „წითელი ნუსხით“ დაცული მერქნიანი სახეობების მდგომარეობის შესწავლა.  შესწავლილი „წითელი ნუსხით“ დაცული მერქნიანი მცენარეების გავრცელების ადგილები და სახეობების რაოდენობა. საქართველოს „წითელი ნუსხით“ დაცული მერქნიანი სახეობების გავრცელების რუკა. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 5.3. საძოვრების ჰაბიტატების და ბიომრავალფეროვნების  შეფასების და მათი დაცვის ღონისძიებების გათვალისწინებით  2023 წლისთვის საძოვრების მართვის გეგმის განახლება და მის მიხედვით საძოვრების მართვა. განახლებული ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების მართვის გეგმა, რომლის მიხედვითაც შემუშავებულია საიჯარო ხელშეკრულებები, დგინდება ძოვების ნორმები პირუტყვის სიმჭიდროვე და ა.შ. საძოვრების მართვის გეგმა. საიჯარო ხელშეკრულებების ასლები. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 5.4. 2023 წლისთვის ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების შესახებ მონაცემთა ბაზის შედგენა. მომზადებულია ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების კომპიუტერული მონაცემთა ბაზა. საძოვრების შესახებ კომპიუტერულ მონაცემთა ბაზის ფაილი. დონორის მხარდაჭერა; თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 5.5. თანამშრომლობა აღკვეთილის ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების მიზნით, ადგილობრივ მოსახლეობასა და მუნიციპალურ ხელისუფლებასთან. ბუნებრივი რესურსების მართვის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში თანამშრომლობის წილი, სადაც ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეები მონაწილეობდა. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებების ოქმი ბუნებრივი რესურსების მართვის შესახებ, ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით. 5.6. ჭაჭუნის აღკვეთილში მდ. იორიდან წყალაღების საქმიანობების შეფასება და რეგულირება. 2023 წლისთვის შესწავლილი და შეფასებულია წყალაღების საჭიროებები და საქმიანობები. წყალმოხმარების და წყალაღების კვლევის მასალები 2023 წლამდე; წყალაღების გეგმა 2024 წლიდან. დონორის მხარდაჭერა; თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. მუხლი 44🔗. საგანგებო სიტუაციების, მავნებელი მწერების, სოკოებისა და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა აღნიშნული პროგრამა მიმართულია საგანგებო სიტუაციებით გამოწვეული (ანთროპოგენური და ბუნებრივი) საფრთხეებისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ძირითადი ღირებულებებისადმი დაავადებებითა და მავნებლებით მიყენებული ზიანის მართვის, თავიდან აიცილებისა და რეაგირებისაკენ. მიზანი 6: საგანგებო სიტუაციებით, მავნებლებითა და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი შემცირებულია. ინდიკატორი 6.1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წლის დასასრულს, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პირველ წელთან შედარებით, 50%-ით შემცირდა საგანგებო სიტუაციებით, მავნებლებითა და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალება წინაპირობა 6.1. ადგილობრივ ფერმერებთან მუშაობა და ტრენინგების ჩატარება, საგანგებო მართვის მართვისა და პრევენციის საკითხების შესახებ. ადმინისტრაციის თანამშრომლების რაოდენობა და მიმდებარე ფერმერებისა და მწყემსების რაოდენობა, რომლებიც მონაწილეობდნენ ხანძარსაწინააღმდეგო უნარ-ჩვევებში, საგანგებო სიტუაციების პრევენციასა და სამაშველო ღონისძიებებსა და ტრენინგებში. ტრენინგის მასალები, მონაწილეთა სია, შეფასების ფორმები, ფოტოდოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა გარემოსდაცვით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 6.2. ფიტოპათოლოგიური კვლევების სულ მცირე წელიწადში ერთხელ განხორციელება. ტყის მავნებლებზე რეგულარული დაკვირვება, ტყის მავნებელი მწერების, სოკოებისა და დაავადებების გავრცელების კერების იდენტიფიცირება და არსებობის შემთხვევაში მართვის გეგმის შემუშავება. ჭაჭუნის აღკვეთილის ფიტოპათოლოგიური სკრინინგის (შეფასდება ტყის მავნებლებისა და დაავადებების კერების არსებობა) ყოველწლიური დინამიკა ფიტოპათოლოგიური ანგარიში. დაავადებებისა და მავნებლების მართვის გეგმა. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 6.3. ტყის მავნებლებთან ბრძოლის შესაბამისი ღონისძიებების ინიცირება და განხორციელება, საჭიროების შემთხვევაში.  ყოველწლიურად შემუშავებულია ტყის მავნებელთა ნუსხა და განხორციელებულ საკონტროლო ღონისძიებათა რიცხვი. ტყის მავნებლებზე დაკვირვების ამსახველი ანგარიში. ჩატარებული ღონისძიებების ანგარიში. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. 6.4. 2022 წლიდან მინიმუმ ერთი ტრენინგის გამართვა ფიტოპათოლოგიური კვლევის საკითხებზე, ადმინისტრაციის თანამშრომელთათვის. ჩატარებული ტრენინგების რაოდენობა ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში. ტრენინგის მასალები, მონაწილეთა სია, შეფასების ფორმები, ფოტოდოკუმენტაცია. დონორის მხარდაჭერა. თანამშრომლობა კვლევით ორგანიზაციებთან და ექსპერტებთან. მუხლი 45🔗. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მართვის პროგრამა ეკოტურიზმის პროგრამა მიმართულია ჭაჭუნის აღკვეთილში ეკოტურიზმის შექმნისა და განვითარებისათვის არსებული პოტენციალისა და შესაძლებლობების გააძლიერებისაკენ. მიზანი 7. ჭაჭუნის აღკვეთილში განვითარებულია ინფრასტურქტურა, სერვისები და ეკო-ტურისტული პროდუქტები, რომლებიც ხელს უწყობენ ჭაჭუნის აღკვეთილის ეკოტურიზმის პოტენციალის გამოვლენას და გამოყენებას ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 7.1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წლისთვის ჭაჭუნის აღკვეთილის ეკო-ტურისტული ინფრასტრუქტურა სრულად დაგეგმილია და მისი 50%-ზე მეტი მოწყობილია. ამავდროულად, ტურიზმის განვითარებასთან დაკავშირებული საფრთხეები არ იზრდება. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 7.1. მარკირების, ბილიკების ნიშნულებისა და სხვა საჭირო ინფრასტრუქტურის განვითარების სულ მცირე 10 საპროექტო წინადადებების შემუშავება. საპროექტო წინადადების რაოდენობა, რომლებიც შემუშავებულია ბილიკების მარკირების, ნიშნულებისა და სხვა ინფრასტრუქტურის განვითარების შესახებ. ბილიკების მარკირების, ნიშნულებისა და სხვა საჭირო ინფრასტრუქტურის შესახებ საპროექტო წინადადებების დოკუმენტები. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორის/პარტნიორის მხარდაჭერა. 7.2. ადგილობრივი ისტორიულ-კულტურული და არქეოლოგიური ძეგლების ინტეგრაციის ხელშეწყობა ტურისტულ პროდუქტში. 2023 წლამდე ჭაჭუნის აღკვეთილის სულ მცირე 1 ტურისტულ პროდუქტში ინტეგრირებულია იქ არსებული ისტორიულ -კულტურული ფასეულობა. ტურისტული პროდუქტების აღწერილობა. თანამშრომლობა ადგილობრივი ხელისუფლების ტურიზმის სამსახურთან. 7.3. ადგილობრივ, რეგიონულ და ცენტრალურ სტრუქტურებთან თანამშრომლობა, კომუნიკაცია და კოორდინაცია ეკოტურიზმის და აგროტურიზმის განვითარების საკითხებზე. ეკოტურიზმის განვითარების შესახებ ყოველწლიურადჩატარებულია სულ მცირე 3 შეხვედრა ადგილობრივ სტრუქტურებთან, სულ მცირე 2 შეხვედრა რეგიონულ სტრუქტურებთან და სულ მცირე 1 შეხვედრა ცენტრალურ სტრუქტურებთან. შეხვედრების ოქმები, მონაწილეთა სია ფოტომასალა. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ჩართულობა. 7.4. ფრინველებზე დასაკვირვებლად ინფრასტრუქტურის მოწყობა/რეაბილიტაცია. 2025 წლისთვის მოწყობილია 2 დასაკვირვებელი ქოხი/სამალავი და ფრინველებზე დაკვირვების ბილიკი, რეაბილიტირებულია ფრინველებზე დაკვირვების არსებული კოშკურა. დასაკვირვებელი ქოხი/სამალავის, რეაბილიტირებული კოშკურას, მოწყობილი ბილიკის საპროექტო ნახაზები და ფოტომასალა. დონორის მხარდაჭერა. 7.5. დაცული ტერიტორიისთვის შემოსავლების გენერირების მიზნით, ფრინველებზე დაკვირვების პროგრამებისა და საინფორმაციო-საექსკურსიო ტურების მომზადება. 2025 წლისთვის მომზადებულია სულ მცირე 1 ტური და 1 საინფორმაციო-საექსკურსიო პროგრამა. ფრინველებზე დაკვირვების პროგრამებისა და საინფორმაციო-საექსკურსიო ტურის პროგრამა. დონორის მხარდაჭერა; კერძო სექტორთან თანამშრომლობა. 7.6.  არსებული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა–პატრონობის გეგმის შემუშავება და განხორციელება. 2024 წლამდე შემუშავებულია და ხორციელდება ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმა. მოვლა-პატრონობის გეგმის დოკუმენტი; განხორციელებული ქმედებების ანგარიშები. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორის მხადრაჭერა. მიზანი 8. ჭაჭუნის აღკვეთილი, ეკოტურისტული თვალსაზრისით, წარმოადგენს ცნობად ტურისტულ ადგილს ადგილობრივ და საერთაშორისო დონეზე. ინდიკატორი 8.1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, ადგილობრივ და საერთაშორისო ვიზიტორთა რაოდენობა და მათი კმაყოფილება გაზრდილია მინიმუმ 50%-ით, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პირველ წელთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 8.1. ჭაჭუნის აღკვეთილის პოპულარიზაციისთვის, ბუნებრივი და ისტორიული მემკვიდრეობის შესახებ სხვადასხვა სარეკლამო მასალების მომზადება. 2024 წლისთვის შექმნილია ტურების და ბილიკების 5 თემატური ფლაერი, გამოცემულია 1 მეგზური, გამოცემულია 1: 25.000 მასშტაბის რუკა, GPS ტრეკები განთავსებულია სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ვებ-გვერდზე. ყოველწლიურად დაბეჭდილია 1000 საფოსტო ბარათი. რუკები, ბარათები, მეგზური. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ჩართულობა. დონორის მხარდაჭერა. 8.2. ჭაჭუნის აღკვეთილის პოპულარიზაცია ელექტრონული საშუალებებითა და სოციალური მედიის გამოყენებით. ყოველწლიურად გავრცელებულია მინიმუმ 10 სიახლე ჭაჭუნის აღკვეთილის ფეისბუქ გვერდის, მუნიციპალიტეტისა და სხვა, შესაბამისი ვებ-გვერდებისა და სოციალური მედიის საშუალებით. ფეისბუქ სიახლეები და ფეისბუქზე ვიზიტების სტატისტიკა. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს შესაბამისი სამსახურის მხარდაჭერა. 8.3. ტუროპერატორებთან კომუნიკაცია, სხვადასხვა პროდუქტებისა და სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით. წელიწადში მინიმუმ ორჯერ (გაზაფხულსა და შემოდგომაზე) ტუროპერატორებთან რეგულარულად იგზავნება ელექტრონული სიახლეები. წერილების ასლები. ელექტრონული კომუნიკაციების აღრიცხვის ჟურნალი. 8.4. ჭაჭუნის აღკვეთილის პოპულარიზაცია სხვადასხვა მედია საშუალებებით. სულ მცირე ორ წელიწადში ერთი მედიატურია ორგანიზებული ეროვნული მედიის წარმომადგენლებისათვის სულ მცირე 2 სტატია ქვეყნდება ყოველწლიურად ჭაჭუნის აღკვეთილის ბუნებრივი ღირებულებების შესახებ ეროვნულ სოციალურ მედიაში. სულ მცირე ერთი სარეკლამო კამპანია წარმოებს ორ წელიწადში ერთხელ. რეკლამები. ვიდეო რგოლები. სტატიები/სატელევიზიო პროგრამებში გაშუქება. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. დონორის მხარდაჭერა . მიზანი 9. 2030 წლისთვის, ჭაჭუნის აღკვეთილში ვიზიტორთა მართვა ხორციელდება ტერიტორიის ეკოლოგიური მთლიანობის და კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 9.1.: 2029 წლისთვის, ჭაჭუნის აღკვეთილში, 2022 წელთან შედარებით არ არის გაზრდილი კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის შემთხვევები ვიზიტორთა მიერ. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 9.1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ვიზიტორთა გამტარუნარიანობის შეფასება. 2025 წლისთვის შეფასებულია აღკვეთილის ვიზიტორთა გამტარუნარიანობა. შეფასების დოკუმენტი. დონორის მხარდაჭერა. 9.2. ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაციისთვის ვიზიტორთა მართვის გეგმის შემუშავება. 2025 წლისთვის შემუშავებულია ვიზიტორთა მართვის გეგმა. ვიზიტორთა მართვის გეგმის დოკუმენტი. სსიპ დონორის მხარდაჭერა. ექსპერტებთან თანამშრომლობა. 9.3. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის (ვიზიტორთა მომსახურების, ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის, რეინჯერებისთვის) ტურიზმის, ვიზიტორთა მართვის, ბილიკების მარკირების საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება. სულ მცირე 6 ტრენინგის სესია. ტრენინგის მასალები.  დამატებითი დაფინანსება. მუხლი 46🔗. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამის მიზანია, ხელი შეუწყოს ბუნებრივი რესურსებისა და კულტურული ღირებულებების დაცვას ჭაჭუნის აღკვეთილში, სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფზე (სკოლის მოსწავლეები, სტუდენტები, ადგილობრივი მოსახლეობა/ფერმერები, დაცული ტერიტორიების ვიზიტორები და სხვა) მიმართული საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებელი საქმიანობისა და ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მეშვეობით. მიზანი 10. დაინტერესებული მხარეების ცნობიერება ჭაჭუნის აღკვეთილის როლის, მნიშვნელობისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის შესახებ ამაღლებულია. ინდიკატორი 10.1: 2031 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების – მათ შორის ადგილობრივი მოსახლეობა, სკოლის მოსწავლეები და სტუდენტები, ფერმერები, ბიზნესი და დაცული ტერიტორიების ვიზიტორების – ჩართულობა გარემოსდაცვით საგანმანათლებლო კამპანიებში გაზრდილია 10-15%-ით 2022 წელთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 10.1. საოპერაციო გეგმით გათვალისწინებული ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობების განხორციელება. გეგმაში გაწერილი ქმედებების მინიმუმ 80% შესრულებულია პირველი 3-წლიანი საოპერაციო ფაზის დასასრულს. ჩატარებული ღონისძიებების დამადასტურებული მასალები: ანგარიში, მონაწილეთა სიები, ფოტომასალა. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 10.2. სხვადასხვა მიზნობრივ ჯგუფებზე გათვლილი ეკოსაგანამანათლებლო პროგრამების მომზადება და განხორციელება. მომზადებული და დანერგილია მინიმუმ 4 ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა. ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები. სსიპ − დაცული ტერიტორიების  სააგენტოს მხარდაჭერა. დონორების მხარდაჭერა. ექსპერტების ჩართულობა. 10.3. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ერთად ნორჩი რეინჯერის პროგრამის დანერგვა. 2023 წლამდე მომზადებული და ინიცირებულია ნორჩი რეინჯერების პროგრამა; 2023 წლამდე ჩამოყალიბებულია ნორჩი რეინჯერების ჯგუფები. ნორჩი რეინჯერების პროგრამის დოკუმენტი. ნორჩი რეინჯერების ჯგუფების წევრების სიები. დონორების მხარდაჭერა. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა. 10.4. გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლების ღონისძიებების ჩატარება მწვანე კალენდრის მიხედვით. ყოველწლიურად ჩატარებულია მინიმუმ 5 გარემოსდაცვითი ღონისძიება ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის ინიციატივით. ჩატარებული ღონისძიებების შესახებ ანგარიშები. ფოტომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 10.5. ეკოტურების მოწყობაში სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის ხელის შეწყობა. ყოველწლიურად ჭაჭუნის აღკვეთილში სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის ჩატარებულია მინიმუმ 1 ეკოტური. ჩატარებული ეკოტურების შესახებ ანგარიშები. ფოტომასალა. 10.6. ეკოკლუბების ჩამოყალიბება და მხარდაჭერა დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის   სოფლების სკოლებში, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციასთან და სკოლებთან თანამშრომლობით. 2031 წლამდე ჩამოყალიბებულია მინიმუმ 5 ეკოკლუბი, რომელიც თანამშრომლობს ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან. ეკოკლუბების მიერ ყოველწლირად ხორციელდება მინიმუმ 3 აქტივობა ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან ერთად. შექმნილი ეკოკლუბების სია და საკონტაქტო ინფორმაცია. ეკოკლუბების მიერ ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციასთან ერთად განხორციელებული აქტივობების ანგარიშები და ფოტომასალა. ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა. მუხლი 47🔗. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის მიზანია დაცულ ტერიტორიებთან მიმართებით ჭაჭუნის აღკვეთილის ცნობადობისა და საზოგადოების ცნობიერების გაზრდა და სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარეებთან დადებითი კომუნიკაციის ჩამოყალიბების ხელშეწყობა. მიზანი 11. ჭაჭუნის აღკვეთილი ცნობადი და საინტერესოა ფართო საზოგადოებაში. ინდიკატორი 11.1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ჭაჭუნის აღკვეთილის ცნობადობისთვის ჩატარებული სხვადასხვა ღონისძიებებისა და აქტივობების წლიური რაოდენობა გაორმაგდა, 2022 წელთან შედარებით.  ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 11.1. კომუნიკაციის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება. 2023 წლისთვის შემუშავებულია კომუნიკაციის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა 2024-2029 წლებისთვის. სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორის/პარტნიორების დახმარება. 11.2. საინფორმაციო, საკომუნიკაციო მასალების (ბუკლეტები, პოსტერები, კალენდრები, ვიდეო-რგოლები, რეკლამები, პრეზენტაციები, ა.შ.) მომზადება დაცული ტერიტორიებისა და სხვა თემატიკაზე. 2030 წლამდე მომზადებული და გავრცელებულია სულ მცირე 5 სახეობის საინფორმაციო/საკომუნიკაციო მასალა. ბეჭდური მასალა. ვიდეომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ჩართულობა, დონორების დახმარება, გარე ექსპერტების ჩართვა, პარტნიორებთან თანამშრომლობა.   11.3. რეგიონში გამართულ სხვადასხვა სახალხო ღონისძიებებსა და დღესასწაულებში მონაწილეობა. ყოველწლიურად 1 ღონისძიებაში მონაწილეობა. ღონისძიების შესახებ ანგარიში, ღონისძიებაზე წარმოდგენილი ინფორმაცია ჭაჭუნის აღკვეთილის შესახებ, ფოტომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. მიზანი 12. დამყარებულია ახალი და გაუმჯობესებულია უკვე არსებული თანამშრომლობა სამთავრობო უწყებებთან, დონორებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან. ინდიკატორი 12.1.: პარტნიორებთან ერთად განხორციელებული ღონისძიებების, აქტივობებისა და პროექტების რაოდენობა გაზრდილია 50%-ით მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წლისთვის, 2020 წელთან შედარებით. ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 12.1. თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და დონორებთან, ჭაჭუნის აღკვეთილში და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული ფერმერული მეურნეობების განვითარების მიზნით. 2025 წლისთვის ერთობლივად განხორციელებული ღონისძიებებისა და მომზადებული დოკუმენტების რაოდენობა. პარტნიორებთან ერთად განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ მომზადებული ანგარიშები, მონაწილეთა სია, ფოტომასალა. პარტნიორებთან ერთად მომზადებული თემატური დოკუმენტები. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს დახმარება. დონორის მხარდაჭერა. 12.2 რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა სამთავრობო უწყებებთან (ადგილობრივი მუნიციპალიტეტი, განათლების, მეცნიერების სამინისტრო, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტი). ყოველწლიურად ტარდება სულ მცირე 2 შეხვედრა პარტნიორ უწყებებთან. შეხვედრების ოქმები, მონაწილეთა სიები, ფოტომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს დახმარება. 12.3.  ადგილობრივი მნიშვნელობის ღონისძიებების, აქტივობებისა და გარემოსდაცვითი კამპანიების მოწყობა და/ან მათში მონაწილეობის მიღება. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაცია ყოველწლიურად მონაწილეობს სულ მცირე 2 ღონისძიებაში, ან კამპანიაში, რომელიც ორგანიზებულია ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის, ან სხვა უწყება/ორგანიზაციების მიერ. შეხვედრების ოქმები, მონაწილეთა სიები, ფოტომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს დახმარება. მიზანი 13.   გაუმჯობესებულია ადგილობრივ მოსახლეობასა და ფერმერებთან თანამშრომლობა და გაზრდილია მათი ჩართულობა ჭაჭუნის აღკვეთილის მართვაში. ინდიკატორი 13.1:  მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადგილობრივი საზოგადოების დამოკიდებულება, მოსახლეობის აღქმისა და ცნობიერების კვლევის მიხედვით, 2020 წელთან შედარებით გაუმჯობესებულია სულ მცირე 50%-ით.  ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 13.1. გაცნობითი და განმარტებითი შეხვედრების ორგანიზება ადგილობრივ მოსახლეობასთან და აღკვეთილის რესურსებით მოსარგებლეებთან დაცული ტერიტორიების ფუნქციების, დაშვებული და აკრძალული ქმედებების გაცნობის მიზნით. ტარდება სულ მცირე 20 შეხვედრა მოსახლეობასთან და რესურსით მოსარგებლეებთან. შეხვედრების ოქმები, მონაწილეთა სია, ფოტომასალა. 13.2. ინფორმირების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა ადგილობრივ ფერმერებთან მიმდინარე სიახლეების, თანამშრომლობის შესაძლებლობებისა და დაგეგმილი პროექტების შესახებ, მათი ჩართვა გადაწყვეტილების მიღებისა და პროექტების განხორციელების პროცესში. ყოველ კვარტალში სულ მცირე 2 შეხვედრა ტარდება დაინტერესებულ მხარეებთან. შეხვედრის ოქმები, მონაწილეთა სია, ფოტომასალა. 13.3.   სოციო-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასება სპეციალური კითხვარის საშუალებით. ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულებისა და სოციო–ეკონომიკური მდგომარეობის მონიტორინგის განხორციელება. ყოველ საოპერაციო ფაზაში ერთხელ ხორციელდება ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულების სოციო-ეკონომიკური მონიტორინგი. სოციო-ეკონომიკური შეფასების გამოკითხის შედეგების ანგარიში. 13.4. ფერმერებთან კომუნიკაცია და თანამშრომლობა საძოვრებისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვის საკითხებზე. ყოველწლიურად სულ მცირე ოთხი შეხვედრა ტარდება დაინტერესებულ მხარეებთან (მწყემსებთან, ტურიზმის ბიზნესის წარმომადგენლებთან და ა.შ.) საძოვრებისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვის საკითხებზე. შეხვედრის ოქმები, მონაწილეთა სია, ფოტომასალა. მუხლი 48🔗. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა აღნიშნული პროგრამის მიზანია ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის ინსტიტუციური საფუძვლებისა და შესაძლებლობების შექმნა-გაძლიერება.  პროგრამა ძირითადად ორიენტირებულია საკმარისი ფინანური რესურსების მოზიდვასა და ინფრასტრუქტურის განვითარებაზე, ადმინისტრაციის თანამშრომლების შესაბამისი უნარ-ჩვევების გაძლიერებასა და ცოდნის განმტკიცებაზე, მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ეფექტურად განხორციელების მიზნით. მიზანი 14. მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებისთვის უზრუნველყოფილია საკმარისი და მდგრადი დაფინანსება. ინდიკატორი 14.1: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს, ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თვითშეფასების მიხედვით, ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი და მდგრადი ფინანსური რესურსი.  ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 14.1. მენეჯმენტის გეგმის შესრულებისათვის საჭირო ფინანსური საჭიროებების შეფასება და პრიორიტეტული დაფინანსების მიმართულებების განსაზღვრა. ყოველწლიურად ხდება საჭიროებებისა და დაფინანსების ნაკლოვანებების შეფასება ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის მიერ. საოპერაციო გეგმის შემუშავებისას ხდება დაფინანსების საჭიროებისა და ნაკლოვანების განსაზღვრა. წლიური და 3 საოპერაციო გეგმის მომზადებისთვის შემუშავებული საჭიროებებისა და დაფინანსების ნაკლოვანებების ანგარიშები. სსიპ დაცული ტერიტორიების საგენტოს ჩართულობა. 14.2. დაფინანსების დამატებითი წყაროების (დონორების მოზიდვისა და შემოსავლების სხვა წყაროების გათვალისწინებით) შეფასება. ყოველწლიურად ხდება პოტენციური დაფინანსების წყაროების შეფასება და განახლება. შემუშავებულია პოტენციური დონორებისა და პარტნიორების ნუსხა. დაფინანსების პოტენციური წყაროების ჩამონათვალი. დონორებისა და პარტნიორების ნუსხა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და პარტნიორების მხარდაჭერა. 14.3. საპროექტო წინანდადებების შემუშავება და წარდგენა დამფინანსებელთან,სსიპ  დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან და სხვა პარტნიორებთან თანამშრომლობით. ყოველწლიურად სულ მცირე ერთი საპროექტო წინადადება წარდგენილია დონორებისთვის დასაფინანსებლად. 2029 წლამდე წარდგენილი პროექტების სულ მცირე 50% დაფინანსებულია. საპროექტო წინადადებების ნუსხა. დაფინანსებული პროექტების ნუსხა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. მიზანი 15. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის ძირითადი საოპერაციო ინფრასტრუქტურა და ტექნიკური ბაზა გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 15.1: 2031 წლისთვის ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციას გააჩნია გამართული ადმინისტრაციული შენობა, ვიზიტორთა ცენტრი, სხვა დამხმარე ნაგებობები და ძირითადი საოპერაციო ბაზა (საველე და საოფისე ინვენტარი და აღჭურვილობა). ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 15.1.  საჭირო ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის შეძენის დაგეგმვა და დაფინანსება საოპერაციო გეგმის ფარგლებში. 2023 წლისთვის ჭაჭუნის აღკეთილის ადმინისტრაციას აქვს საჭირო ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის სია. 2027 წლისთვის ჭაჭუნის აღკეთილის ადმინისტრაციას მიღებული აქვს საჭირო ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის დაფინანსება. საოპერაციო გეგმები. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 15.2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციისთვის შესაბამისი აღჭურვილობისა და მასალების შეძენა და მიწოდება, არსებული ბიუჯეტის საფუძველზე   საოპერაციო ფაზებში განხორციელებულია ყველა შესყიდვა, რომლისთვისაც ხელმისაწვდომია ბიუჯეტი. შესყიდვების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია. სსიპ  –დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 15.3. ადმინისტრაციის ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის რეგულარული შეკეთება და განახლება. საშუალოდ, წლიურად ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის 90% ფუნქციონირებს. ტექნიკული აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირების შესახებ ჩანაწერები. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. 15.4. რეინჯერთა სადგურის შენობის რეაბილიტაცია. 2023 წლისთვის ჭაჭუნის აღკვეთილში არსებული რეინჯერთა სადგური რეაბილიტირებულია.  მიღება ჩაბარების აქტი, რეაბილიტაციის შედეგების ფოტომასალა. სსიპ  – დაცული ტერიტორიების  სააგენტოს მხარდაჭერა. მიზანი 16. 2031 წლამდე პერიოდში ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანამშრომლების ცოდნა, შესაძლებლობები და უნარ-ჩვევები გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 16.1.: 2031 წლამდე პერიოდში ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის თანაშრომელთა 90%–ის კვალიფიკაცია ამაღლებულია (2020 წლის CNF–ის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების“ დოკუმენტის შესაბამისად). ქმედებები ინდიკატორები ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები წინაპირობა 16.1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციისთვის ტრენინგების ჩატარება მენეჯმენტის საკითხებში (ეფექტური მართვა, კონფლიქტების მართვა, კომუნიკაცია, პრეზენტაციისა და ინტერპრეტაციის უნარები, საზოგადოებასთან ურთიერთობები, დონორებთან კომუნიკაცია და ფონდების მოძიება).  ყოველწლიურად ტარდება სულ მცირე ერთი ორდღიანი ტრენინგი 5 მონაწილისთვის. ტრენინგების მასალები, ტრენინგების შეფასებები, მონაწილეთა სია, ფოტომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. დონორების დახმარება. 16.2. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალისათვის ტრენინგების ჩატარება კომპიუტერული პროგრამების (GIS, MS Word, Excel, Access, Power point, და ა.შ.) საკითხებზე. ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ ტარდება, სულ მცირე, ერთი ორდღიანი ტრენინგი ჭაჭუნას აღკვეთილის თანამშრომლებისათვის, რომელსაც ესწრება თანამშრომლების მინიმუმ 80%. ტრენინგების მასალები, ტრენინგების შეფასებები, მონაწილეთა სია, ფოტომასალა. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მხარდაჭერა. დონორების დახმარება. 16.3. შესაძლებლობების გაძლიერებისთვის აუცილებელი დამატებითი საჭიროებების შეფასება და პრიორიტეტების გამოვლენა 2023 წლისთვის ხელმისაწვდომია შესაძლებლობების გაძლიერების საჭიროებების ნუსხა. შესაძლებლობების გაძლიერების შეფასების ანგარიში. თავი 7. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი მუხლი 49🔗. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის VI თავში (მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები). მიზნებისა და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული). მუხლი 50🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის მიზანია მართვის ადაპტური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი იძლევა შესაძლებლობებს წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმაში საჭირო ცვლილებების განხორციელებისა და მათი ადაპტაციისათვის. მუხლი 51🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის პროცედურები და ეტაპები კონკრეტული დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად: ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებით. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს სამწლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც, თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია; ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის ოთხწლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-5 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს, ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებებისა და ღონისძიებების ადაპტირებაპ; გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტიზისა და ორგანიზაციების ჩართულობით განახორციელებს განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვას. განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვის შედეგები წარმოადგენს ახალი, მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს. მუხლი 52🔗. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის გეგმა № ქმედება დროის პერიოდი პასუხისმგებელი 1 მონიტორინგის გეგმის და ფორმატის შემუშავება და შეთანხმება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან პირველი წლის ბოლოს. ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია /სსიპ დაცული ტერიტორიების  სააგენტო 2 ყოველწლიური მონიტორინგის განხორციელება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მომდევნო წლის I კვარტალში (ყოველწლიურად).  ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია 3 შუალედური მონიტორინგის განხორციელება და სტრატეგიული მიზნების გადახედვა საჭიროებისამებრ. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მეოთხე წლის ბოლოს. ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია, სსიპ დაცული ტერიტორიების  სააგენტო, დონორები, პარტნიორები 4 საბოლოო შეფასება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის პირველი 6 თვე. ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია 5 მენეჯმენტის გეგმის განახლება. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის III და IV კვარტალში. ჭაჭუნას აღკვეთილის  ადმინისტრაცია, სსიპ დაცული ტერიტორიების  სააგენტო, დონორები, პარტნიორები მუხლი 53🔗. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის ღონისძიებები 1. ადაპტაციური მენეჯმენტის მისაღწევად, ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია მენეჯმენტის მონიტორინგის პარალელურად ახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის რეგულარულ რევიზიას, სამწლიან საოპერაციო და ყოველწლიურ სამუშაო გეგმებში ქმედებების პრიორიტეტიზაციისა და განახლების გზით. 2. საჭიროა თითოეული ინდიკატორის გრაფიკის (ყოველწლიურად, ან სხვა, როგორც წესი, უფრო ხანგრძლივი დროის ინტერვალებით) მიხედვით მონიტორინგი და ყველა ქმედების შეფასება. შედეგები გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიური გეგმის ფორმულირებისას ისევე, როგორც მენეჯმენტის გეგმის გადამოწმებისას ცხრა წლის შემდეგ. მენეჯმენტის მონიტორინგი და შეფასება წარმოადგენს სხვადასხვა ღონისძიებების (საშუალებების) კომბინაციას.  ა) ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაციისა და სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ მომზადებული სამწლიანი ოპერაციული და წლიური სამუშაო გეგმები დეტალური, ყოველწლიური განხილვისთვის, განსაზღვრავენ თითოეულ ქმედებაში მისაღწევ შედეგებს. თითოეული საქმიანობის შედეგების მონიტორინგი ჩატარდება შესაბამისი ინდიკატორის ოქმის მიხედვით (წლიური ან უფრო დიდი ინტერვალით). შედეგები შეჯამდება შეფასების ანგარიშში, რომელიც გამოყენებული იქნება მომავალი საოპერაციო გეგმის ან წლიური სამუშაო გეგმის შემუშავებისა და განხორციელების დროს; ბ) საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავს განხორციელების ვალდებულებებს და მის მონიტორინგს/დოკუმენტირებას. საოპერაციო და წლიური სამუშაო დაგეგმვისას ხდება მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების მოდიფიკაციებისთვის კონკრეტული რეკომენდაციების შემუშავება. ეს რეკომენდაციები დოკუმენტირებულია მომავალი წლიური სამოქმედო გეგმის შემუშავებამდე, რათა მომავალი წლის ყველა დაგეგმილი საქმიანობა ადაპტირებული იყოს გასული წლის გამოცდილების, ახალი გარემოებების, ან ახალი ინფორმაციის შესაბამისად; გ) ჭაჭუნას აღკვეთილის მთავარი მონიტორინგის სისტემა შეიძლება შეივსოს ზოგად შეფასებაზე დაფუძნებული მენეჯმენტის ეფექტურობის შეფასების ინსტრუმენტის ("მენეჯმენტის ეფექტურობის მონიტორინგის ინსტრუმენტი“) გამოყენებით. აღნიშნული ინსტრუმენტი აქტიურად გამოიყენება მთელ მსოფლიოში დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურობის გაზრდაში მიღწეული პროგრესის მონიტორინგისათვის. ეს მექანიზმი საშუალებას იძლევა დროულად შეგროვდეს შესაბამისი ინფორმაცია და შეფასდეს მიღწეული პროგრესი. ჭაჭუნას აღკვეთილის ადმინისტრაცია აღნიშნულ შეფასებას ჩაატარებს ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ (საოპერაციო გეგმის შემუშავებამდე, ან მენეჯმენტის გეგმის რევიზიამდე).  დანართები: დანართი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადგილმდებარეობა; დანართი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის საზღვრები; დანართი 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის მდებარეობა რეგიონულ ჭრილში; დანართი 4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ჰიდროლოგიური რუკა; დანართი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის ნიადაგების რუკა; დანართი 6. ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების რუკა; დანართი 7. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი მცენარეთა სახეობები; დანართი 8. ჭაჭუნას აღკვეთილში გავრცელებული სამკურნალო მცენარეები; დანართი 9.  ჭაჭუნას აღკვეთილის ველების ჯაგეკლიანი, ბალახოვანი და ლიანა მცენარეები; დანართი 10. ჭალის ტყის მერქნიან მცენარეთა სახეობები; დანართი 11.  ჭაჭუნის აღკვეთილში გავრცელებული ძუძუმწოვრები; დანართი 12. ჭაჭუნის აღკვეთილში აღნუსხული ფრინველები; დანართი 13. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი ფრინველთა სახეობები; დანართი 14. თევზები; დანართი 15. რეპტილიები, ქვეწარმავლები; დანართი 16. ზურმუხტის ქსელის საიტები; დანართი 17. დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის ზონირების რუკა; დანართი 18. საფრთხეების ინდიკატორები; დანართი 1. ჭაჭუნის აღკვეთილის ადგილმდებარეობა დანართი 2. ჭაჭუნის აღკვეთილის საზღვრები დანართი 3. ჭაჭუნის აღკვეთილის მდებარეობა რეგიონულ ჭრილში დანართი 4. ჭაჭუნის აღკვეთილის ჰიდროლოგიური რუკა დანართი 5. ჭაჭუნის აღკვეთილის ნიადაგების რუკა დანართი 6. ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების რუკა დანართი 7. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი მცენარეთა სახეობები № ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება კონსერვაციული სტატუსი წითელ ნუსხაში შეტანის საფუძველი 1 Celtis australis სამხრეთის აკაკი VU მცირე, ფრაგმენტირებული არეალი 2 Pistacia mutica საკმლის ხე (საღსაღაჯი) VU მცირე, ფრაგმენტირებული არეალი 3 Quercus pedunculiflora ჭალის მუხა VU მცირე, ფრაგმენტირებული არეალი 4 Juniperus foetidisima შავი ღვია VU მცირე, ფრაგმენტირებული არეალი 5 Junipereta polycarpos მრავალნაყოფა ღვია VU მცირე, ფრაგმენტირებული არეალ ი VU (Vulnerable) - გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფი ტაქსონი დანართი 8. ჭაჭუნას აღკვეთილში გავრცელებული სამკურნალო მცენარეები # ქართული სახელწოდება ლათინური სახელწოდება 1  მრავალძარღვა Plantago maior 2 გვირილა Leucantemum vulgare 3 ცერცვეკალა Alhagi pseudoallagi 4 ბირკავა Agrimonia cupatoria 5 ხემყრალი Ailanthus altissima 6 ვარდკაჭკაჭა Gichorium imlibus 7 სატაცური Asparagus officinalis 8 თრიმლი Cotinus coggygria 9  ცრუაკაცია Robinin pseudoacacins 10 კრაზანა Hyoscymum niger 11 ლენცოფა Humulus cupulus 12 ძეძვი Paliurus spina-christi 13  ბროწეული Punica granatum 14  კვრინჩხი Prunus spinosa დანართი 9.  ჭაჭუნას აღკვეთილის ველების ჯაგეკლიანი, ბალახოვანი და ლიანა მცენარეები ბალახოვანი მცენარეები # ქართული სახელწოდება ლათინური სახელწოდება 1 ავშანი Artemisia hanseniana 2 აბზინდა Artemisia terraelbae 3 ურო Andropogon ischaemum 4 ყარღანი Salsola dendroides 5 ვაციწვერა Stipa stenophylla 6 ჩარანი Salsola ericoides 7 ჭანგა Agropyron repens 8 წივანა Festuca sulcata 9 თავიქასრა Poanemoralis pratensis 10 ბაბუაწვერა Taraxacum stevenii 11 ტიმოთელა Timothy 12 ბუჩქბალახა ხურხუმა Salsola nodulosa 13 მინდვრის გვირილა Leucanthemum vulgare 14 ნემსიწვერა Geranium gymnocaulon ლიანა მცენარეები 1 ეკალ-ღიჭი Smilaxexcelsa 2 სვია Humulus lupulus 3 სურო Hedera helix დანართი 10. ჭალის ტყის მერქნიან მცენარეთა სახეობები # ქართული სახელწოდება ლათინური სახელწოდება 1 ჭალის მუხა Quercus robur 2 გრძელყუნწა მუხა Quercus longipes 3 თელა Quercus longipes 4 შავი ღვია Iuniperus foctidissima 5 მრავალნაყოფა ღვია Iuniperus policarpos 6 კავკასიური აკაკი Celtis caucasica 7 სამხრეთის აკაკი Celtis australis 8 საკმლისხე(საღსაღაჯი) Pistacia mutica 9 პანტა Pyrus caucasica 10 მაჟალო Malus orientalis 11 ტყემალი Prunus divaricata 12 შინდი Cornus mas 13 იალღუნი Tamarix ramosisima 14 ჯაგრცხილა Carpinus orientalis 15 ბროწეული Punica granatum 16 შინდანწლა Thelycraniaustralis 17 წითელი კუნელი Crataegus kyrtostila 18 შავი კუნელი Crataeguspentagyna 19 კვრინჩხი Prunus spinosa 20 ასკილი Rosa canina 21 ტირიფი Salix alba 22 ფშატი Elaeagnusangustifolia 23 თეთრფოთოლავერხვი Populus alba 24 შავი ვერხვი Populus nigra 25 მთრიმლავი ვერხვი Populus tremula 26 ჭალის ვერხვი Populus hibrida 27 ველური ვაზი Vitis silvestris 28 ქართული კოწახური Berberis iberica დანართი 11.  ჭაჭუნის აღკვეთილში გავრცელებული ძუძუმწოვრები კლასი ძუძუმწოვრები Mammalia რიგი მწერიჭამიები Insectivora ოჯახი ზღარბისებრნი          Erivaceidae 1 აღმოსავლეთევროპული ზღარბი           Erinaceus concolir ოჯახი ბიგასებრნი Soricidae 2 თეთრმუცელა კბილთეთრა            Crocidura leucodon persica  3 გრძელკუდა კბილთეთრა Crocidura gueldenstaedtii 4 ფუღუ Suncus etruscus 5 ვოლნუხინის ბიგა Sorex volnuchini ოჯახი თხუნელასებრნი Talpidae 6 მცირე თხუნელა Talpa levantis რიგი ხელფრთიანები Chiroptera ოჯახი ცხვირნალასებრნი Rhinolophidae 7 დიდი ცხვირნალა Rhinolophus ferrumequinum 8 მცირე ცხვრინალა Rhinolophus hipposideros ოჯახი გლუვცხვირა ღამურები Vespertilionidae 9 ჩვეულებრივი მეგვიანე Eptesicus serotinus 10 ოქროსფერი მღამიობი Myotis davidii 11 წყლის მღამიობი Myotis daubentonii 12 სამფერი მღამიობი Myotis emarginatus 13 ყურწვეტა მღამიობი Myotis blythii 14 ტყის მღამიობი Myotis natereri 15 ჩვეულებრივი ღამურა Vespertilo murinus 16 წითურა მეღამურა Nyctalus noclula 17 მცირე მეღამურა Nyctalus leisleri 18 ჯუჯა ღამორი Pipistrellus pipistrellus 19 ტყის ღამორი Pipistrellus nathusii 20 პაწია ღამორი Pipistrellus pygmaeus 21 ხმელღაშუაზღვის ღამორი Pipistrellus Kuhlii 22 რუხი ყურა Plecotus aurius  რიგი კურდღლისნაირები Lagomorpha ოჯახი კურდღლისებრნი Leporidae 23 ევროპული კურდღელი Lepus europaeus რიგი მღრღნელები Rodentia ოჯახი ზაზუნასებრნი Cricetidae 24 წყლის მემინდვრია Arvicola terrestris 25 ბუჩქნარის მემინდვრია Microtus (Terricola) majori 26 საზოგადოებრივი მემინდვრია Microtus socialis 27 ნაცრისფერი ზაზუნელა Cricetulus migratorius 28 წითელკუდა მექვიშია Meriones libycus ოჯახი თაგვისებრნი Muridae 29 სახლის თაგვი Mus musculus 30 ველის თაგვი Mus macedonicus 31 რუხი ვირთაგვა Rattus norvegicus 32 შავი ვირთაგვა Rattus rattus 33 კავკასიური ტყის თაგვი Apodemus fulvipectus 34 პონტური ტყის თაგვი Apodemus ponticus 35 მცირე ტყის თაგვი Apodemus uralensis ოჯახი ნუტრიისებრნი Myocastoridae 36 ნუტრია Myocastor coypus ოჯახი მაჩვზღარბასებრნი Histricidae 37 ინდური მაჩვზღარბა Histrix indica მიწის კურდღლისებრნი 38 მცირე მიწის კურდღელი Allactaga elater 39 მთიანეთის მიწის კურდღელი Allactaga williamsi ოჯახი ძილგუდასებრნი Myoxidae 40 ჩვეულებრივი ძილგუდა Myoxus glis 41 ტყის ძილგუდა Driomys nitedula რიგი მტაცებლები Carnivora ოჯახი აფთრისებრნი Hyaenidae 42 ზოლებიანი აფთარი Hyaena hyaena s.z. 31 ოჯახი ძაღლისებრნი Canidae 43 ტურა Canis aureus 44 რუხი მგელი Canis lupus cubanensis 45 მელა Vulpes vulpes ოჯახი ენოტისებრნი  Procyonidae 46 ენოტი Procion lotor ოჯახი კატისებრნი           Felidae 47 ტყის კატა  Felis silvestris 48 ლელიანის კატა  Felis chaus 49 ფოცხვერი Lynx lynx ოჯახი კვერნისებრნი Multelidae 50 კლდის კვერნა (თეთრგულა) Martes foina 51 დედოფალა Mustela nivalis 52 მაჩვი Meles meles 53  წავი Lutra lutra ოჯახი დათვისებრნი Ursidae 54 მურა დათვი Ursus arctos ოჯახი ღორისებრნი Suicidae 55 გარეული ღორი Sus scrofa დანართი 12. ჭაჭუნის აღკვეთილში აღნუსხული ფრინველები № ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება სეზონი IUCN -ის სტატუსი RLG სტატუსი 1 ia stellata წითელყელა ღორიხვა M LC 2 Gavia arctica შავყელა ღორიხვა M LC 3 Podiceps cristatus დიდი კოკონა M; WV LC 4 Tachybaptus ruficollis მცირე კოკონა YR-R LC 5 Pelecanus onocrotalus ვარდისფერი ვარხვი M; WV LC VU 6 Pelecanus crispus ქოჩორა (ან ხუჭუჭა) ვარხვი M; WV VU EN 7 Phalacrocorax carbo დიდი ჩვამა YR-R LC 8 Microcarbo pygmaeus მცირე ჩვამა YR-R LC 9 Ardea cinerea რუხი ყანჩა YR-R LC 10 Ardea purpurea წითურის (ან ქარცი) ყანჩა M LC 11 Ardea alba დიდი თეთრი ყანჩა M;WV LC 12 Egretta garzetta მცირე თეთრი ყანჩა M;WV LC 13 Bubulcus ibis მწყემსი (ანუ ეგვიპტური) ყანჩა M;WV LC 14 Ardeola ralloides ყვითელი ყანჩა M;WV LC 15 Nycticorax nycticorax ღამის ყანჩა M;WV LC 16 Ixobrychus minutus მცირე ყარაულა M;WV LC 17 Botaurus stellaris დიდი ყარაულა (წყლის ბუღა) M;WV LC 18 Platalea leucorodia ჟერო M LC 19 Plegadis falcinellus ივეოსი M LC 20 Ciconia ciconia თეთრი ყარყატი M LC VU 21 Ciconia nigra შავი ყარყატი BB LC VU 22 Cygnus olor წითელნისკარტა (ან სისინა) გედი M;WV LC 23 Cygnus cygnus ყვითელნისკარტა (ან მყივანი) გედი M;WV LC 24 Cygnus columbianus მცირე მყივანი გედი M;WV LC 25 Anser anser რუხი ბატი WV;M LC 26 Anser fabalis მეკალოე ბატი WV;M LC 27 Anser erythropus მცირე თეთრშუბლა ბატი WV;M VU EN 28 Anser albifrons დიდი თეთრშუბლა ბატი M,WV LC 29 Tadorna tadorna ამლაყი იხვი M;WV LC 30 Tadorna ferruginea წითელი იხვი YR-R LC VU 31 Anas platyrhynchos გარეული იხვი YR-R LC 32 Mareca strepera რუხი იხვი M;WV LC 33 Mareca penelope თეთრშუბლა იხვი M,WV LC 34 Anas crecca სტვენია იხვი (ან ჭიკვარა) YR-R LC 35 Spatula querquedula ჭახჭახა იხვი (ან იხვინჯა) M;WV LC 36 Anas acuta ბოლოსადგისა (ან კუდსადგისა) იხვი M,WV LC 37 Spatula clypeata განიერნისკარტა იხვი M;WV LC 38 Netta rufina წითელნისკარტა ყურყუმელა M;WV LC 39 Aythya fuligula ქოჩორა ყვინთია M;WV LC 40 Aythya ferina წითელთავა ყვინთია M;WV VU 41 Aythya nyroca თეთრთვალა ყვინთია M;WV NT 42 Bucephala clangula ამაყა M,WV LC 43 Mergus merganser დიდი ბატასინა M,WV LC 44 Mergus serrator გრძელნისკარტა ბატასინა M,WV LC 45 Mergellus albellus მცირე ბატასინა M,WV LC 46 Pandion haliaetus შაკი M;WV LC 47 Haliaeetus albicilla თეთრკუდა ფსოვი YR-R LC EN 48 Milvus migrans ძერა YR-R LC 49 Circaetus gallicus გველიჭამია (ან ძერაბოტი) BB LC 50 Accipiter brevipes ქორცქვიტა (ან შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო) BB LC VU 51 Accipiter nisus მიმინო YR-R LC 52 Accipiter gentilis ქორი YR-R LC 53 Buteo buteo ჩვეულებრივი კაკაჩა YR-R LC VU 54 Buteo lagopus ფეხბანჯგვლიანი კაკაჩა WV LC 55 Buteo rufinus ველის (ან გრძელფეხა) კაკაჩა YR-R LC 56 Pernis apivorus კრაზანაჭამია (ან ირაო) BB LC VU 57 Hieraaetus pennatus ჩია არწივი BB LC VU 58 Aquila heliaca ბექობის (ან თეთრმხრება) არწივი YR-R VU 59 Clanga clanga დიდი მყივანი არწივი M,WV VU 60 Clanga pomarina მცირე მყივანი არწივი M LC VU 61 Aquila nipalensis ველის არწივი M EN VU 62 Aquila chrysaetos მთის არწივი YR-V LC VU 63 Neophron percnopterus ფასკუნჯი BB EN EN 64 Gypaetus barbatus ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია) WV NT VU 65 Aegypius monachus სვავი YR-R NT 66 Gyps fulvus ორბი YR-R LC 67 Circus aeroginosus ჭაობის ძელქორი (ან ჭაობის ბოლობეჭედა) YR-R LC 68 Circus cyaneus მინდვრის ძელქორი (ან მინდვრის ბოლობეჭედა) M LC 69 Circus macrourus ველის ძელქორი (ან ველის ბოლობეჭედა) M NT CR 70 Circus pygargus მდელოს ძელქორი (ან მდელოს ბოლობეჭედა) BB LC VU 71 Falco cherrug ბარი (ან გავაზი) YR-R EN EN 72 Falco biarmicus წითელთავა შავარდენი YR-R LC CR? 73 Falco peregrinus ჩვეულებრივი შავარდენი YR-V LC 74 Falco subbuteo მარჯანი BB LC 75 Falco columbarius ალალი M,WV LC 76 Falco vespertinus წითელფეხა შავარდენი M NT 77 Falco naumanni მცირე (ან ველის) კირკიტა BB LC 78 Falco tinnunculus ჩვეულებრივი კირკიტა YR-R LC 79 Alectoris chukar კაკაბი YR-R LC EN 80 Perdix perdix გნოლი YR-R LC 81 Coturnix coturnix მწყერი YR-R LC VU 82 Francolinus francolinus დურაჯი YR-R LC 83 Phasianus colchicus კოლხური ხოხობი YR-R LC 84       Grus grus რუხი წერო M LC 85 Anthropoides virgo წეროტურფა M LC 86 Tetrax tetrax სარსარაკი M;WV NT 87 Rallus aquaticus ლაინა M LC 88 Porzana porzana ქათამურა M LC 89 Zapornia parva მცირე ქათამურა M LC 90 Zapornia pusilla პაწაწა ქათამურა M LC 91 Crex crex ღალღა M LC 92 Gallinula chloropus წყლის ქათამურა M LC 93 Fulica atra მელოტა M;WV LC 94 Porphyrio porphyrio ხონთქრის ქათამი BB LC 95 Haematopus ostralegus ზღვის კაჭკაჭი (სირკაჭკაჭი) M;WV NT 96 Himantopus himantopus ოჩოფეხა M;WV LC EN 97 Recurvirostra avosetta სადგისნისკარტა M;WV LC CR? 98 Charadrius hiaticula საყელოიანი წინტალა M LC 99 Charadrius dubius მცირე წინტალა M LC 100 Pluvialis apricaria ოქროსფერი მეჭვავია M LC 101 Pluvialis squatarola რუხი მეჭვავია (კვათარი) M LC 102 Vanellus vanellus პრანწია M NT 103 Phalaropus lobatus წითელკისერა (ან მრგვალნისკარტა) ტივტივა M LC 104 Xenus cinereus რუხი აპრეხილნისკარტა მექვიშია M LC 105 Tringa totanus წითელფეხა მენაპირე (მსევანი) M LC 106 Tringa erythropus ლაქებიანი წითელფეხა მენაპირე (კოხტა ჭოვილო) M LC 107 Tringa nebularia მწვანეფეხა მენაპირე (დიდი ჭოვილო) M LC 108 Tringa stagnatilis ჭაობის მენაპირე (მერუე) M LC 109 Tringa glareola ტყის მენაპირე M LC 110 Tringa ochropus შავი მენაპირე M LC 111 Actitis hypoleucos ჩვეულებრივი მექვიშია (მებორნე) BB LC 112 Calidris pugnax ტურუხტანი (მაჩხუბარა კოკორინა) M LC 113 Numenius arquata დიდი კრონშნეპი M NT 114 Numenius phaeopus საშუალო კრონშნეპი M LC 115 Limosa limosa დიდი (ანუ შავკუდა) ლია M NT 116 Limosa lapponica ზოლიანკუდა ლია M NT 117 Scolopax rusticola ტყის ქათამი (ვალდშნეპი) M LC 118 Gallinago media დიდი ჩიბუხა (გოჭა) M NT 119 Gallinago gallinago ჩიბუხა M LC 120 Lymnocryptes minimus ჩიბუხელა (გარშნეპი) M LC 121 Burhinus oedicnemus თვალჭყეტია BB LC VU 122 Glareola pratincola ჟღალფრთიანა მერცხალა M LC 123 Larus ridibundus ტბის თოლია M LC 124 Hydrocoloeus minutus მცირე თოლია M,WV LC 125 Larus cachinnans კასპიური თოლია M LC 126 Gelochelidon nilotica თოლიისნისკარტა თევზიყლაპია M LC 127 Sterna hirundo ჩვეულებრივი თევზიყლაპია M LC 128 Sternula albifrons მცირე თევზიყლაპია M LC 129 Chlidonias leucopterus ფრთათეთრი თევზიყლაპია M LC 130 Chlidonias hybrida ლოყათეთრი თევზიყლაპია M LC 131 Pterocles alchata თეთრმუცელა გვრიტჩიტა Cas LC 132 Pterocles orientalis შავმუცელა გვრიტჩიტა Cas LC 133 Columba livia გარეული მტრედი YR-R LC 134 Columba oenas გულიო (ან გვიძინი) YR-R LC 135 Columba palumbus ქედანი YR-R LC 136 Streptopelia turtur ჩვეულებრივი გვრიტი BB VU 137 Streptopelia decaocto საყელოიანი გვრიტი YR-R LC 138 Spilopelia senegalensis მაცინარა (ან სენეგალური) გვრიტი YR-R LC 139 Cuculus canorus გუგული BB LC 140 Bubo bubo ზარნაშო YR-R LC 141 Asio otus ყურებიანი ბუ (ან ოლოლი) YR-R LC 142 Asio flammeus ჭაობის ბუ YR-R LC 143 Otus scops წყრომი BB LC 144 Athene noctua ჭოტი YR-R LC 145 Strix aluco ტყის ბუ YR-R LC 146 Caprimulgus europaeus უფეხურა BB LC 147 Apus apus ნამგალა BB LC 148 Tachymarptis melba მეკირია (ან თეთრმუცელა ნამგალა) BB LC 149 Merops apiaster ოქროსფერი კვირიონი BB LC 150 Merops superciliosus მწვანე კვირიონი Cas LC 151 Coracias garrulus ყაპყაპი BB LC 152 Alcedo atthis ალკუნი YR-R LC 153 Upupa epops ოფოფი BB LC 154 Dryocopus martius შავი კოდალა YR-R LC 155 Picus viridis მწვანე კოდალა YR-R LC 156 Dendrocopos syriacus სირიული კოდალა YR-R LC 157 Dendrocopos major დიდი ჭრელი კოდალა YR-R LC 158 Leiopicus medius საშუალო ჭრელი კოდალა YR-R LC 159 Dryobates minor მცირე ჭრელი კოდალა YR-R LC 160 Jynx torquilla მაქცია BB LC 161 Calandrella rufescens მცირე მოკლეთითა ტოროლა BB LC 162 Calandrella brachydactyla დიდი მოკლეთითა ტოროლა BB LC 163 Melanocorypha calandra ველის ტოროლა BB LC 164 Lullula arborea ტყის ტოროლა M LC 165 Alauda arvensis მინდვრის ტოროლა YR-R LC 166 Galerida cristata ქოჩორა ტოროლა YR-R LC 167 Hirundo rustica სოფლის მერცხალი BB LC 168 Hirundo daurica წელწითელა მერცხალი Cas LC 169 Hirundo rupestris კლდის მერცხალი BB LC 170 Riparia riparia მენაპირე მერცხალი BB LC 171 Delichon urbicum ქალაქის მერცხალი BB LC 172 Anthus trivialis ტყის მწყერჩიტა M LC 173 Anthus pratensis მდელოს მწყერჩიტა M NT 174 Anthus cervinus წითელგულა მწყერჩიტა M LC 175 Anthus spinoletta მთის მწყერჩიტა M LC 176 Anthus campestris მინდვრის მწყერჩიტა BB LC 177 Motacilla alba თეთრი ბოლოქანქარა YR-R LC 178 Motacilla cinerea რუხი ბოლოქანქარა M LC 179 Motacilla flava ყვითელი ბოლოქანქარა BB LC 180 Motacilla citreola ყვითელთავა ბოლოქანქარა M LC 181 Lanius excubitor რუხი ღაჟო WV LC 182 Lanius minor შავშუბლა ღაჟო BB LC 183 Lanius senator წითელთავა ღაჟო BB LC 184 Lanius collurio ჩვეულებრივი ღაჟო BB LC 185 Prunella modularis ტყის ჭვინტაკა M LC 186 Acrocephalus scirpaceus ლელიანის მეჩალია M LC 187 Acrocephalus palustris ჭაობის მეჩალია M LC 188 Acrocephalus arundinaceus ლელიანის დიდი მეჩალია (შაშვისებრი მეჩალია) BB LC 189 Acrocephalus schoenobaenus ჭახჭახა მეჩალია BB LC 190 Hippolais pallida ბაცი ბუტბუტა (ბაცი მქირდავი) BB LC 191 Hippolais languida ბოლომქნევარა ბუტბუტა (ბოლომქნევარა მქირდავი) BB LC 192 Sylvia communis დიდი თეთრყელა ასპუჭაკა BB LC 193 Sylvia curruca მცირე თეთრყელა ასპუჭაკა BB LC 194 Sylvia borin ბაღის ასპუჭაკა BB LC 195 Sylvia nisoria მიმინოსებრი ასპუჭაკა BB LC 196 Sylvia atricapilla შავთავა ასპუჭაკა BB LC 197 Sylvia hortensis ყვითელთვალა ასპუჭაკა BB LC 198 Sylvia mystacea წითელთვალა ასპუჭაკა BB LC 199 Phylloscopus trochilus გაზაფხულა ჭივჭავი (გაზაფხულა ყარანა) BB LC 200 Phylloscopus collybita ჩვეულებრივი ჭივჭავი (ჩვეულებრივი ყარანა) M LC 201 Phylloscopus sindianus მთის ჭივჭავი (მთის ყარანა) M LC 202 Phylloscopus trochiloides მომწვანო ჭივჭავი (მომწვანო ყარანა) M LC 203 Regulus regulus ყვითელთავა ნარჩიტა (ყვითელთავა ღაბუაჩიტი) M LC 204 Muscicapa striata რუხი ბუზიჭერია (რუხი მემატლია) BB LC 205 Ficedula parva წითელყელა (ანუ მცირე) ბუზიჭერია (მცირე მემატლია) BB LC 206 Ficedula semitorquata ნახევართეთრყელა ბუზიჭერია (ნახევართეთრყელა მემატლია) M LC 207 Saxicola torquatus შავთავა ოვსადი BB LC 208 Saxicola rubetra თეთრწარბა (ანუ მდელოს) ოვსადი BB LC 209 Monticola solitarius კლდის ლურჯი შაშვი BB LC 210 Monticola saxatilis კლდის ჭრელი შაშვი M LC 211 Oenanthe oenanthe ჩვეულებრივი მეღორღია M LC 212 Oenanthe isabellina ბუქნია-მეღორღია BB LC 213 Oenanthe hispanica შავყურა მეღორღია YR-R LC 214 Oenanthe pleschanka შავზურგა მეღორღია (შავზურგა მელოტჩიტა) YR-R LC 215 Oenanthe finschii თეთრზურგა მეღორღია (თეთრზურგა მელოტჩიტა) YR-R LC 216 Phoenicurus ochruros შავი ბოლოცეცხლა YR-R LC 217 Phoenicurus phoenicurus ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა BB LC 218 Erithacus rubecula გულწითელა YR-R LC 219 Luscinia svecica ცისფერგულა M LC 220 Luscinia luscinia აღმოსავლური ბულბული M LC 221 Luscinia megarhynchos ჩვეულებრივი ბულბული BB LC 222 Erythropygia galactotes ჟღალი ბულბული BB LC 223 Turdus merula შაშვი YR-R LC 224 Turdus torquatus თეთრგულა შაშვი WV LC 225 Turdus pilaris რუხთავა შაშვი WV LC 226 Phylloscopus sindianus მთის ჭივჭავი (მთის ყარანა) M LC 227 Phylloscopus trochiloides მომწვანო ჭივჭავი (მომწვანო ყარანა) M LC 228 Regulus regulus ყვითელთავა ნარჩიტა (ყვითელთავა ღაბუაჩიტი) M LC 229 Muscicapa striata რუხი ბუზიჭერია (რუხი მემატლია) BB LC 230 Ficedula parva წითელყელა (ანუ მცირე) ბუზიჭერია (მცირე მემატლია) BB LC 231 Ficedula semitorquata ნახევართეთრყელა ბუზიჭერია (ნახევართეთრყელა მემატლია) M LC 232 Saxicola torquatus შავთავა ოვსადი BB LC 233 Saxicola rubetra თეთრწარბა (ანუ მდელოს) ოვსადი BB LC 234 Monticola solitarius კლდის ლურჯი შაშვი BB LC 235 Monticola saxatilis კლდის ჭრელი შაშვი M LC 236 Oenanthe oenanthe ჩვეულებრივი მეღორღია M LC 237 Oenanthe isabellina ბუქნია-მეღორღია BB LC 238 Oenanthe hispanica შავყურა მეღორღია YR-R LC 239 Oenanthe pleschanka შავზურგა მეღორღია (შავზურგა მელოტჩიტა) YR-R LC 240 Oenanthe finschii თეთრზურგა მეღორღია (თეთრზურგა მელოტჩიტა) YR-R LC 241 Phoenicurus ochruros შავი ბოლოცეცხლა YR-R LC 242 Phoenicurus phoenicurus ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა BB LC 243 Erithacus rubecula გულწითელა YR-R LC 244 Luscinia svecica ცისფერგულა M LC 245 Luscinia luscinia აღმოსავლური ბულბული M LC 246 Luscinia megarhynchos ჩვეულებრივი ბულბული BB LC 247 Erythropygia galactotes ჟღალი ბულბული BB LC 248 Turdus merula შაშვი YR-R LC 249 Turdus torquatus თეთრგულა შაშვი WV LC 250 Turdus pilaris რუხთავა შაშვი WV LC 251 Turdus iliacus თეთრწარბა (ანუ ფრთაჟღალი) შაშვი WV NT 252 Turdus philomelos წრიპა შაშვი (მგალობელი შაშვი) BB LC 253 Turdus viscivorus ჩხართვი YR-R LC 254 Aegithalos caudatus თოხიტარა YR-R LC 255 Remiz pendulinus თერძი (ჩვეულებრივი რემეზი) YR-R LC 256 Parus major დიდი წივწივა (დიდი წიწკანა) YR-R LC 257 Parus caeruleus მოლურჯო წივწივა (მოლურჯო წიწკანა) YR-R LC 258 Sitta europaea ჩვეულებრივი ხეცოცია YR-R LC 259 Sitta neumayer მცირე კლდეცოცია YR-R LC 260 Tichodroma muraria ფრთაწითელი კლდეცოცია WV LC 261 Certhia familiaris ჩვეულებრივი მგლინავა M LC 262 Troglodytes troglodytes ჭინჭრაქა (ღობემძვრალა) YR-R LC 263 Miliaria calandra მეფეტვია (ანუ მინდვრის გრატა) YR-R LC 264 Emberiza cia კლდის გრატა YR-R LC 265 Emberiza citrinella მოყვითალო გრატა YR-R LC 266 Emberiza melanocephala შავთავა გრატა BB LC 267 Emberiza hortulana ბაღის გრატა BB LC 268 Emberiza schoeniclus ლელიანის გრატა YR-R LC 269 Fringilla montifringilla ჩრდილოეთის სკვინჩა WV LC 270 Fringilla coelebs სკვინჩა (ნიბლია) YR-R LC 271 Carduelis carduelis ჩიტბატონა YR-R LC 272 Carduelis spinus შავთავა მწვანულა WV LC 273 Carduelis chloris მწვანულა YR-R LC 274 Carduelis cannabina ჭვინტა (მეკანაფია) YR-R LC 275 Coccothraustes Coccothraustes კულუმბური YR-R LC 276 Bucanetes githagineus წითელნისკარტა კოჭობა Cas LC 277 Serinus pusillus წითელშუბლა მთიულა WV LC 278 Carpodacus erythrinus ჩვეულებრივი კოჭობა M LC 279 Passer hispaniolensis შავგულა (ანუ ესპანური) ბეღურა YR-R LC 280 Passer montanus მინდვრის ბეღურა YR-R LC 281 Passer domesticus სახლის ბეღურა YR-R LC 282 Petronia petronia კლდის ბეღურა YR-R LC 283 Petronia brachydactyla მკრთალი (ანუ მოკლეთითა) კლდის ბეღურა BB LC 284 Sturnus vulgaris შოშია (შროშანი) YR-R LC 285 Sturnus roseus ვარდისფერი შოშია (ტარბი) BB LC 286 Oriolus oriolus მოლაღური BB LC 287 Garrulus glandarius ჩხიკვი YR-R LC 288 Pica pica კაჭკაჭი YR-R LC 289 Pyrrhocorax pyrrhocorax წითელნისკარტა მაღრანი YR-R LC 290 Corvus corax ყორანი YR-R LC 291 Corvus frugilegus ჭილყვავი M;WV LC 292 Corvus corone რუხი ყვავი YR-R LC 293 Corvus monedula ჭკა YR-R LC დანართი 13. საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი ფრინველთა სახეობები # ლათინური სახელწოდება ქართული სახელწოდება კონსერვაციული სტატუსი 1 Buteo rufinus rufinus ველის კაკაჩა VU 2 Aquila heliaca ბექობის არწივი VU 3 Aquila chrysaeos მთის არწივი VU 4 Gypaetus barbatus aureus ბატკანძერი VU 5 Aegypius monachus სვავი NT 6 Gyps fulvus ორბი VU 7 Tetrax tetrax სარსარაკი NT 8 Falco cherrug გავაზი EN 9 Falco naumanni მცირე კირკიტა VU 10 Falco vespertinus წითელფეხა შავარდენი 11 Falco biarnicus წითელთავა შავარდენი VU 12 Ciconia ciconia თეთრი ყარყატი VU 13 Ciconia nigra შავი ყარყატი VU 14 Pelecanus onocrotalus ვარდისფერი ვარხვი VU 15 Pelecanus crispus ქოჩორა ვარხვი VU 16 Haliaeetus albicilla თეთრკუდა ფსოვი NT 17 Neophron parcnopterus ფასკუნჯი EN 18 Tadorna ferruginea წითელი იხვი VU 19 Burhinus oedicnemus თვალჭყეტია VU 20 Anser erythropus მცირე თეთრშუბლა EN 21 Accipiter brevipes ქორცქვიტა (შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო) VU 22 Clanga clanga დიდი მყივანი არწივი EN 23 Grus grus რუხი წერო EN დანართი 14. თევზები # ქართული სახელწოდება ლათინური სახელწოდება 1 ნაფოტა Alburnoides bipunctatus eichwaldi (Fillipi 2 მტკვრის ციმორი Gobio persa Günther 3 მტკვრის ტობი Chondrostoma cyri Kessler 4 მტკვრის წვერა Barbus lacerta cyri Fillippi 5 ჭანარი Barbus capito Güld. 6  გოჭალა Nemachilus brandti Kessler 7 ლოქო Silurus glanis L. 8 ჩვეულებრივი გველანა Cobitis aurata (Filippi) 9 კობრი Cyprinus carpio 10 კარჩხანა/კარასი Leuciscus cephalus orientalis Nordm დანართი 15. რეპტილიები, ქვეწარმავლები # ლათინური დასახელება ქართული დასახელება საქართველოს წითელი ნუსხის სტატუსი IUCN -ის სტატუსი Testudo graeca ხმელთაშუაზღვეთის კუ VU VU Mauremis caspica კასპიური კუ LC NE Emys orbicularis ჭაობის კუ LC NT  Laudakia caucasica ჯოჯო LC NE Ophysaurus apodus გველხოკერა LC NE 6.  Lacerta media საშუალო ხვლიკი DD 7. Lacerta strigata ზოლიანი ხვლიკი LC 8. Lacerta agilis მარდი ხვლიკი EX 9 Pseudopus apodus გველხოკერა LC NE 10. Ophysops elegans კოხტა გველთავა VU 11.  Eremias arguta ფერადი ფსვენი DD LC 12 Typhlops vermicularis ბრუცაგველა, ჩვეულებრივი გველბრუცა LC LC 13.  Erix jaculus დასავლეთის მახრჩობელა VU LC 14.  Eirenis modestus წყნარი ეირენისი LC LC 15.  Eirenis collaris საყელოიანი ეირენისი VU LC 16  Elaphe hohenackeri ამიერკავკასიური მცურავი DD LC 17  Elaphe sauromates ოთხზოლიანი მცურავი DD LC 18.  Coluber najadum წენგოსფერი მცურავი DD LC 19 Hemorrhois ravergieri ფერადი მცურავი, ნაირფერი მცურავი DD LC 20.  Natrix natrix ჩვეულებრივი ანკარა LC LC 21.  Natrix tesselata წყლის ანკარა LC LC 22.  Telescopus fallax კატისთვალა გველი DD LC 23.  Macrovipera lebetina გიურზა NT LC CR (Critically Endangered) გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშე მყოფი ტაქსონი EN (Endangered) გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ტაქსონი VU (Vulnerable) მოწყვლადი ტაქსონი RE (Regionally extinet) გადაშენებულია ეროვნულ დონეზე NT (Near threatened) საფრთხესთან ახლოს მყოფი LC (Least concern) საჭიროებს ზრუნვას DD (Data deficient) არასრული მონაცემები NE (Not evaluated) არ არის შეფასებული EW (Extinct in the Wild) ბუნებაში გადაშენებული EX (Extinct) გადაშენებული დანართი 16. ზურმუხტის ქსელის საიტები დანართი 17. დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის ზონირების რუკა დანართი 18. საფრთხეების ინდიკატორები საფრთხეები საფრთხეების ინდიკატორები დანაგვიანება (მუნიციპალური, ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობიდან). დანაგვიანებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (ადმინისტრაციის სტატისტიკა). კლიმატის ცვლილება  – მომატებული ტემპერატურა, ჰაბიტატების ცვლილება, მავნებელ-დაავადებების გააქტიურება, ბუნებრივი არასისტემური მოვლენების გახშირება. ტყის მავნლებლებისა და დაავადებების გავრცელების ტენდენცია (ჰა). ინვაზიური სახეობების გავრცელების ტენდენცია (ჰა და სახეობების რაოდენობა). სტიქიური მოვლენების ტენდენცია (რაოდენობა). კლიმატური მონაცემების სტატისტიკა. არალეგალური ჭრა ადგილობრივი ფერმერების მიერ. ჭრებთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (ადმინისტრაციის სტატისტიკა). დაზიანება. კანონდარღვევების სახეები (ადმინისტრაციის სტატისტიკა). კანონდარღვევების რაოდენობა (ადმინისტრაციის სტატისტიკა). კანონდარღვევის არეალი (ჰა). ძოვება. ძოვებასთან დაკავშირებული კანონდარღვევების რაოდენობა (ადმინისტრაციის სტატისტიკა). საძოვრების დეგრადაცია (საძოვრის დეგრადაციის ინდექსის გამოყენებით – ჭაჭუნის აღკვეთილის საძოვრების მენეჯმენტის გეგმა (საბუკო, 2022)). შეშფოთება (ხმაური, ვიზიტორთა ჯგუფები, სხვ.).  ძნელად გაზომვადია. საზომად შესაძლებელია გამოყენებული იყოს: ვიზიტორთა რაოდენობა; ინვაზიური სახეობები. ინვაზიური სახეობების რაოდენობა. ინვაზიური სახეობების გავრცელების არეალი (ჰა). ტყის მავნებლები და დაავადებები. ტყის მავნებლებითა და დაავადებებით დაზიანებული კორომების ფართობი (ჰა). (ყოველწლიურად, სანიმუშო ფართობებზე და მავნებლების/დაავადების გავრცელების დინამიკიდან გამომდინარე.) მავნებლებისა და დაავადებების ახალი კერების გამოვლენის სიხშირე (რეინჯერების დაკვირვებები სტანდარტული ოქმების გამოყენებით). ბრაკონიერობა (ნადირობა / არალეგალური თევზაობა). ნადირობასთან/თევზაობასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (ადმინისტრაციის სტატისტიკა). ხანძრები. ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები (რაოდენობა). დამწვარი ტყის ფართობი (ჰა), მოცულობა (მ​3) და ზარალი (ლარი). დამწვარი მდელოების ფართობი (ჰა). ეპიზოოტური დაავადებები. ძნელად გაზომვადია. საზომად შესაძლებელია გამოყენებული იყოს: ცხოველთა დაავადების ვიზუალური ნიშნები (რეინჯერების დაკვირვებები სსიპ  – დაცული ტერიტორიების სააგენტოს სტანდარტული ოქმების გამოყენებით, რეგულარულად); ცხოველების სიკვდილიანობის ტენდენცია (შემთხვევების რაოდენობა). შინაურ ცხოველებში დაავადებებათა გავრცელების ტენდენცია (შემთხვევების რაოდენობა).