ტექნიკური რეგლამენტის – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე
🕸️ გრაფი — კავშირების ვიზუალიზაცია
🧬 სემანტიკურად მსგავსი დოკუმენტები — 10
ეს დოკუმენტები ნაპოვნია ვექტორული ემბედინგების (AI) საშუალებით — მათი შინაარსი ყველაზე ახლოსაა ამ აქტის ტექსტთან.
დოკუმენტის ტექსტი
ტექნიკური რეგლამენტის – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე
საქართველოს მთავრობის
დადგენილება №547
2022 წლის 5 დეკემბერი
ქ. თბილისი
ტექნიკური რეგლამენტის – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცების თაობაზე
მუხლი 1🔗
„დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის მე-4 პუნქტისა და პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსის 58-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე, დამტკიცდეს თანდართული „ტექნიკური რეგლამენტი – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა“.
მუხლი 2🔗
დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე.
პრემიერ-მინისტრიირაკლი ღარიბაშვილი
ტექნიკური რეგლამენტი – თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკის მენეჯმენტის გეგმა
მუხლი 1. მენეჯმენტის გეგმის მიზნები და მოქმედების ტერიტორიული სფერო🔗
1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და თუშეთის ეროვნული პარკისათვის (შემდგომში – თუშეთის დაცული ტერიტორიები), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე.
2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანია განსაზღვროს დაცული ტერიტორიებისათვის გრძელვადიანი მიზნები და მართვის შესაბამისი მიდგომები. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში მისი შედეგების მიღწევა მიზნად უნდა დაისახოს პასუხისმგებელმა უწყებამ.
მუხლი 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური ჩარჩოს აღწერა🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონი და საქართველოში მოქმედი სხვა კანონმდებლობა.
მუხლი 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების შექმნის ძირითადი მიზნები🔗
1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის შექმნის მიზანია: ბუნების, ბუნებრივი პროცესებისა და გენეტიკური რესურსების დინამიკურ და ხელუხლებელ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და მონიტორინგის, სამეცნიერო კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელება, უნიკალური ფიჭვნარებისა (Pinus Cochiana) და არყნარების (Betula litwinowii, B. raddeana) კონსერვაცია და ამ ტყეების, როგორც იშვიათი სახეობების ჰაბიტატების, ეროზიის პრევენციის, წყლის რეჟიმის რეგულაციისა და ზვავების შემაკავებელი ფუნქციების შენარჩუნება.
2. თუშეთის ეროვნული პარკის შექმნის მიზანია ეროვნული და საერთაშორისო მნიშვნელობის მთის ლანდშაფტებისა და ეკოსისტემების დაცვა და შენარჩუნება, მდიდარი ფლორისა და ფაუნის კონსერვაცია, ეკოტურიზმის განვითარება და რესურსების მდგრადი გამოყენების პრინციპებზე დაფუძნებული ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის შენარჩუნება.
მუხლი 4. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი🔗
1. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებულია სსიპ – დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა (შემდგომში – სააგენტო) და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ; ასევე, ადგილობრივი მოსახლეობის, ადგილობრივი ბიზნესის წარმომადგენლების, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და სხვა შესაბამისი დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მხარდაჭერით, GEF-UNDP-ის პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიორიების ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ ფარგლებში, ეროვნული კონსულტანტების გუნდის ხელშეწყობითა და საერთაშორისო ექსპერტის ჩართულობით.
2. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი შედგებოდა შემდეგი ეტაპებისგან (ცხრილი 1):
ცხრილი 1: თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების ეტაპები
N
თარიღი
აქტივობა
1
12 აგვისტო,2020 წ.
შედგა სამუშაო შეხვედრა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში, მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესის სამუშაო გეგმის შესათანხმებლად.
2
13-15 აგვისტო,2020 წ.
ჩატარდა ტრენინგი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების მეთოდოლოგიის გაცნობის მიზნით. ასევე, განხილულ იქნა მენეჯმენტის გეგმის I თავი და განისაზღვრა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების და სოციალურ-ეკონომიკური ძირითადი ღირებულებები, ჯგუფური სამუშაოს მეშვეობით.
3
14-16 სექტემბერი, 2020 წ.
შედგა სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციის და სხვა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით, სადაც განხილულ იქნა მენეჯმენტის გეგმის II და III თავები, შემუშავდა გრძელვადიანი მიზნები და ამოცანები.
4
18 – 19 სექტემბერი, 2020 წ.
შედგა სამუშაო შეხვედრა ადმინისტრაციის და სხვა დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით
– შემუშავდა მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ნაწილი (4 პროგრამა).
5
31 ოქტომბერი,2020 წ.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონაწილეობით მომზადდა მენეჯმენტის გეგმის პირველი სრული სამუშაო ვერსია და გადაეგზავნა CNF-ს.
6
20 ნოემბერი,2020 წ.
საერთაშორისო ექსპერტის და ადმინისტრაციის თანამშრომლების მონაწილეობით გაიმართა სამუშაო შეხვედრა, რომელზეც დაზუსტდა და მოდიფიცირდა გამოვლენილ ღირებულებებზე მოქმედი საფრთხეები და მოხდა მათი რანჟირება.
7
12 აპრილი,2021 წ.
შედგა საბოლოო ონლაინ სამუშაო შეხვედრა, ადმინისტრაციიდან და სააგენტოდან მიღებული შენიშვნების და კომენტარების განხილვის მიზნით.
8
მარტი,2022 წ.
შეიქმნა მენეჯმენტის გეგმის დასრულებული ვერსია, საჯარო განხილვის შემდეგ
მუხლი 5. მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი🔗
მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია მისი დამტკიცებიდან მომდევნო 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 44-ე და 45-ე მუხლებისა და დანართების 10-ისა და 11-ი, რომლებიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე.
მუხლი 6. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა და განახლება🔗
1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.
2. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტალისა, სააგენტო დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მიღებული იქნება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.
მუხლი 7. ადგილმდებარეობა და ფართობი🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს თუშეთის ისტორიულ-გეოგრაფიულ მხარეში, კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ახმეტის მუნიციპალიტეტში (დანართი 1, 2). თუშეთის ეროვნული პარკისა და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ჯამური ფართობი შეადგენს 81,616 ჰა (დანართი 3).
2. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალს უკავია 10,275 ჰა და მოიცავს მდინარეების: პირიქითისა და თუშეთის (გომეწრის) ალაზნებისა და ჭანჭახოვანის ხეობებს, კერძოდ, თუშეთის (გომეწრის) ალაზნის სათავეებს და მისი ხეობის მარჯვენა ფერდობის უმეტეს ნაწილს – დეკიანი კომპლექსებისა და სუბალპური არყნარების გავრცელების არეალებს, პირიქითის ალაზნის ქვემო დინებას, მაკრატელას ქედის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილს და მის მიმდებარე ფიჭვნარ ტყეებს, ჭანჭახოვანის ხეობის მარჯვენა ფერდობს ნახიდურის ხევის და მდინარე ხისოს წყლის შეერთების ადგილიდან ჭალას ხევის და მდინარე ხისოს წყლის შეერთების ადგილამდე. ნაკრძალი მოიცავს სოფლების: ომალოს, დიკლოს, შენაქოს, ქუმელაურთის და ხისოს მიმდებარე ტყიანი მასივების ნაწილებს, პირიქითისა და თუშეთის (გომეწრის) ალაზნების შეერთების ადგილიდან რუსეთის ფედერაციასთან საქართველოს სახელმწიფო საზღვრამდე, მდინარის მარჯვენა ფერდობებზე არსებულ ტყის მასივებს და სპეროზის ქედის ნაწილს.
3. თუშეთის ეროვნული პარკის საერთო ფართობი შეადგენს 71,341 ჰექტარს და მოიცავს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის გვერდითი ჩრდილოეთი ქედის სამხრეთ კალთებს, მათ შორის მდებარე თუშეთის ქვაბულსა და სპეროზის ქედს. მისი ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი საზღვრები ემთხვევა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს რუსეთის ფედერაციასთან (შესაბამისად, ჩეჩნეთთან, ინგუშეთთან და დაღესტანთან). პარკს სამხრეთიდან ესაზღვრება კახეთი, დასავლეთიდან კი − ხევსურეთი.
მუხლი 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა ეროვნულ დონეზე🔗
1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი საქართველოში ამჟამად არსებული 14 ნაკრძალიდან ერთ-ერთია, ხოლო თუშეთის ეროვნული პარკი – 13 ეროვნული პარკიდან ერთ-ერთი.
2. თუშეთის დაცული ტერიტორიები უშუალოდ ესაზღვრება თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს. კახეთის რეგიონში, თუშეთის დაცული ტერიტორიების გარდა, ასევე, მდებარეობს ვაშლოვანის, ჭაჭუნას, ლაგოდეხის, მარიამჯვარის და ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციები.
3. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს დასავლეთით ესაზღვრება, მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში მდებარე, ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიები.
მუხლი 9. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ისტორია🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიები (სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი) ოფიციალურად დაფუძნდა 2003 წელს „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნის და მართვის“ შესახებ საქართველოს კანონის თანახმად. მანამდე თუშეთში არსებობდა სახელმწიფო ნაკრძალი, რომელიც, როგორც ახმეტის სახელმწიფო ნაკრძალის შემადგენელი ერთ-ერთი ტერიტორიული ერთეული, დაარსებული იყო 1981 წელს. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის დაარსების მთავარი მიზანი იყო უნიკალური და ხელუხლებელი ფიჭვნარების და არყნარების შენარჩუნება-დაცვა. სახელმწიფო ნაკრძალის ფარგლებში მოექცა თუშეთის ფიჭვნარების და არყნარების 2/3. სახელმწიფო ნაკრძალი არ მოიცავდა ალპურ და სუბალპურ ზონებს და, შესაბამისად, მას შეზღუდული მნიშვნელობა ჰქონდა მსხვილი ძუძუმწოვრების და სხვა ცხოველების კონსერვაციისთვის. საბჭოთა პერიოდში ტერიტორიას მართავდა ნაკრძალების მთავარი სამმართველო, რომელიც იყო სატყეო სამინისტროს დაქვემდებარებაში. 1990 წელს ნაკრძალების სამმართველო უშუალოდ დაექვემდებარა ქვეყნის პრეზიდენტს, ხოლო 1993 წელს იგი გადაკეთდა დაცული ტერიტორიების, ნაკრძალებისა და სანადირო მეურნეობების სახელმწიფო დეპარტამენტად და 2004 წლიდან დაექვემდებარა გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამინისტროს.
2. 2003 წლის „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების საერთო ფართობი გაიზარდა 118,319 ჰა-მდე, საიდანაც 10,881 ჰა იყო სახელმწიფო ნაკრძალი, 76,004 ჰა – ეროვნული პარკი, ხოლო 31,434 ჰა – დაცული ლანდშაფტი. ეროვნული პარკის და სახელმწიფო ნაკრძალის მართვას ახორციელებდა სსიპ – თუშეთის დაცული ტერიტორიების დირექცია. დაცული ლანდშაფტის მართვა კი ადგილობრივი მმართველობის კომპეტენცია გახდა. 2008 წლიდან სსიპ – თუშეთის დაცული ტერიტორიების დირექცია გახდა სააგენტოს ტერიტორიული ადმინისტრაცია.
3. 2019 წელს განხორციელდა თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის, ეროვნული პარკისა და დაცული ლანდშაფტის საზღვრების ბოლო დაზუსტება და საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში რეგისტრაცია.
4. თუშეთის დაცული ტერიტორია მიეკუთვნება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) დაცული ტერიტორიების მართვის ორ კატეგორიას: თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი – კატეგორია Iა და თუშეთის ეროვნული პარკი – კატეგორია II.
მუხლი 10. გეოლოგია და ჰიდროლოგია🔗
1. რელიეფი, გეოლოგია და ნიადაგები:
ა) რელიეფი:
ა.ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების რელიეფი საკმაოდ რთულია. რელიეფის მორფოლოგიური იერ-სახე მდინარეული ეროზიის ზემოქმედებით არის ჩამოყალიბებული. თუშეთის ორივე ალაზნის კალაპოტის ზემო ნაწილები მეოთხეული პერიოდის მყინვარებითაა დამუშავებული. მეოთხეული გამყინვარების ნიშნები კარგადაა გამოხატული როგორც პირიქითის და მაკრატელას ქედებზე, ასევე კავკასიონის მთავარ ქედზეც. ამ ადგილებში, ზღვის დონიდან 2,700 მ-ზე მაღლა, გვხვდება მყინვარული რელიეფის სხვადასხვა ფორმა, ე. წ. ცირკებისა და კარების სახით;
ა.ბ) თუშეთის აღმოსავლეთ ნაწილში სიმაღლეთა სხვაობა 2,500 მ-ზე მეტია; ყველაზე დაბალი წერტილი ზღვის დონიდან 1,600 მ-ზე მდებარეობს, ხოლო ყველაზე მაღალი – 4,492 მ-ზე – თებულოს მთა. ორივე ალაზნის შესაყართან, სოფ. შენაქოს, ომალოსა და დიკლოს მიდამოებში, შემორჩენილია რელიქტური ეროზიული ვაკეები;
ბ) გეოლოგია და გეომორფოლოგია:
თუშეთის დაცული ტერიტორიები გეომორფოლოგიურად შედის დიდი კავკასიონის სამხრეთი ფერდის მაღალმთიანი ნაოჭა სისტემის ოლქში, კერძოდ, ნაწილობრივ ბაიოსის (პორფირიტების წყება) კლდოვანი ვულკანოგენურ-დანალექი ქანების და ქვედა და ზედა იურის კლდოვანი ფიქლების რაიონში. საქართველოს ტერიტორიის საინჟინრო-გეოლოგიური დარაიონების მიხედვით ტერიტორია მიეკუთვნება დიდი კავკასიონის სამხრეთ ფერდის მაღალმთიანი ნაოჭა სისტემის ოლქის, ქვედა და შუა იურული ასაკის კლდოვანი ფიქლოვანი ქანების რაიონს, რომელიც წარმოდგენილია მძლავრი (3000 მ) თიხა ფიქლების დასტით, ზედა ნაწილში უპირატესად ქვიშაქვებით კარბონატულ ცემენტზე. ლიასური ასაკის ქანები წარმოდგენილია იზოკლინური ნაოჭებით. თავისი ლითოლოგიური თავისებურებებით გამოიყოფა თიხოვანი და ასპიდური ფიქლები, იშვიათად ქვიშაქვები ქვედა და შუა ლიასური და არკაოზული ქვიშაქვები. გვხვდება პალეოგენ-ნეოგენის, ქვედა და ზედა იურის ფლიშური კლდოვანი ქანები და მეოთხეული ასაკის დელუვიური, ალუვიური და ალუვიურ-პროლუვიური ნალექები. ქვედა და ზედა იურის ფლიშური ნალექები წარმოდგენილია ასპიდური დათიხული ფიქლებით, ქვიშაქვების შრეების იშვიათი ჩანართებით. მეოთხეული ასაკის ნალექები წარმოდგენილია დელუვიური თიხნარებით სხვადასახვა კონსისტენციის, ღორღისა და ლოდების ჩანართებით და პროლუვიური ღორღოვანი გრუნტით ლოდების ჩანართებით 20%-მდე, თიხნარის შემავსებლით. ალუვიური ნალექები, რომლებიც წარმოდგენილია ცუდად დამუშავებული კენჭნარი ლოდების ჩანართებით, გვხვდება მდინარის და ხევების ხეობებში, ასევე, ფერდობებზე მდინარის მიერ მილექილი მასალის სახით. მეოთხეული ასაკის ნალექებიდან, ასევე, აღსანიშნავია მორენული ნალექები, რომლებიც წარმოდგენილია ლოდებით და დაუმუშავებელი ანდეზიტების და დაციტების ცალკეული ბლოკებით. პროლუვიური და ალუვიურ-პროლუვიური ნალექები დიდი გავრცელებით სარგებლობს ფერდობების ძირებში. მათი წარმოშობა დაკავშირებულია ფერდობების ინტენსიურ გამოფიტვასთან და წარმოდგენილია ფიქლების გამოფიტვის შედეგად წარმოქმნილი ღორღოვან-კენჭნაროვანი თიხნარის შემავსებელი ღორღისა და ლოდების ჩანართებით. დელუვიური შრეები, რომლებსაც გააჩნიათ 5 მ-ზე ნაკლები სიმძლავრე, ძირითადად გვხვდება მთების ფერდობებზე, გარდა გაშიშვლებული კლდეებისა. დელუვიურ-პროლუვიური ნალექები გვხვდება მთის ხეობების ფერდობებზე, ზოგიერთ შემთხვევაში კეტავს ხეობებს და ხელს უწყობს მის მიგრაციას. ისინი ძირითადად წარმოდგენილია ცუდად დამუშავებული ნატეხებით, შეცემენტებული თიხოვანი ქვიშაქვების მასალით. ქანების კომპლექსის არაერთგვაროვანი ლითოლოგიური გენეტიკური კომპლექსური შემადგენლობა და უახლოესი ტექოტონიგენეზი სხვადასხვაგვარად აირეკლება თანამედროვე ეგზოგენურ გეოლოგიურ პროცესებზე. ტერიტორიაზე გამოყოფილია მთის ლითოლოგიური ფორმაციები, რომლებიც ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან შემადგენლობით და ფიზიკო-მექანიკური თვისებებით. ასეთ ფორმაციებს მიეკუთვნება მეტამორფული ფლიშები (კარბონატო-ტერიგენული, ტერიგენო-კარბონატული, კარბონატულ-ფლიშური, ტერიგენო-ფლიშური, ტერიგენული, მოლასური, ეფუზიური, მთის მყინვარების და მდინარეების ფერდობებზე) შიგნითა ფორმაციების ლითოგენური შემადგენლობით, საინჟინრო-გეოლოგიური თავისებურებებითა და ზედაპირული ნალექების ცალკეული გენეტიკური ტიპებით, რომლებიც მეოთხეული ასაკისაა;
გ) გეოდინამიკური პროცესების მდგომარეობა:
რეგიონში გავრცელებულია მთიანი რაიონებისათვის დამახასიათებელი თითქმის ყველა სახის საშიში გეოდინამიკური პროცესი: მეწყერები, ღვარცოფები, მდინარეული და ფერდობული ეროზია, დატბორვა, კლდეზვავები, ქვათაცვენა და სხვა. აღნიშნული პროცესები მჭიდრო კავშირშია ერთმანეთთან, ავსებენ და წინასწარ განსაზღვრავენ ერთმანეთს. მდინარეების, თუშეთის (გომეწრის) და პირიქითა ალაზნის დინების სახიფათო გეოდინამიკური პროცესებიდან განსაკუთრებით ვლინდება გვერდითი ეროზია, რაც განპირობებულია სხვადასხვა ფაქტორებით. ზოგიერთ ადგილებში მდინარის ძლიერი ნაკადი თითქმის 60°-70° ეჯახება ნაპირებზე განლაგებულ ყრილებს და რეცხავს ვაკისის ძირს. რეგიონის მოსახლეობის და საინჟინრო-სამეურნეო ობიექტებისათვის განსაკუთრებულ საშიშროებას ქმნის ღვარცოფული პროცესები, რომელთა ტრანსფორმაცია დაფიქსირებულია მთისწინეთიდან დაწყებული მთიანი ტერიტორიის ყველა გეომორფოლოგიურ ზონაში და მათი ფორმირების პერიოდი უმთავრესად ემთხვევა ივლის-აგვისტოს თვეებს. რეგიონში ღვარცოფმაფორმირებელი კერების მორფოლოგიიდან და მყარი მასალის მაფორმირებელი პირობებიდან გამომდინარე, ფართოდ არის განვითარებული, როგორც ეროზიულ-გრავიტაციული, ასევე გლაციალური წარმოშობის ღვარცოფები. ეროზიულ-გრავიტაციული ღვარცოფები გაბატონებულია მთისწინეთისა და საშუალო სიმაღლის მთიანეთის მიოპლიოცენისა და ეოცენის ფლიშური ნალექებით აგებულ ზონებში, ხოლო მაღალმთიან ზონაში სჭარბობს გლაციალური ტიპის ღვარცოფები. თუმცა, ორივე შემთხვევაში ღვარცოფული პროცესების მთავარ წყაროს თავსხმა წვიმების სახით მოსული ატმოსფერული ნალექები წარმოადგენს. რეგიონში სტიქიური გეოლოგიური პროცესების განვითარება-აქტივიზაციას ყოველთვის ჰქონდა ადგილი, მაგრამ ექსტრემალური აქტივიზაცია აღინიშნებოდა გარკვეულ პერიოდში და მეორდებოდა სააშუალოდ 8-12 წელიწადში ერთხელ. ბოლო 20 წლის განმავლობაში კი აქტივიზაციის სიხშირის პერიოდი დაირღვა და მათ ექსტრემალურ გამოვლინებებს ადგილი აქვს თითქმის ყოველწლიურად. ტექტონიკურად ტერიტორია ნაწილობრივ მოიცავს კავკასიონის მთავარი ქედის ანტიკლინორიუმს და მის სამხრეთ ფერდობის ნაოჭა სისტემას. კერძოდ, ამ რაიონში შემოდის ანტიკლინორიუმის მხოლოდ ასპიდური ფიქლების აღმოსავლეთი დაძირვის ზონა. საქართველოს სეისმური დარაიონების მიხედვით, რეგიონი შედის 9-ბალიან სეისმურ ზონაში;
დ) ნიადაგები:
თუშეთში წარმოდგენილია სხვადასხვა ტიპის ნიადაგი. მთის ზედა სარტყელში უმთავრესად კარგად განვითარებული ტყის ღია ყომრალი ნიადაგები გვხვდება. გავრცელებულია ამავე ტიპის ნიადაგის სუსტად განვითარებული ღორღიანი ნაირსახეობაც. საკმაოდ ფართოდაა გავრცელებული პრიმიტიულკორდიან-ღორღიანი ნიადაგები, როგორც ტყის, ისე – სუბალპურ და ალპურ სარტყლებში. ხეობების ძირებზე, შედარებით ახალგაზრდა ტერასებზე, განვითარებულია მეორადი მდელოებით ან მურყნარით დაფარული პროლივიურ-დელუვიური ჭალის ნიადაგები. სუბალპურ მდელოებზე და გამეჩხერებულ ფიჭვნარებსა და არყნარებში გვხვდება მთა-მდელოს სანახევროდ გაკორდებული ნიადაგები. დეკიანებისთვის დამახასიათებელია ტორფიან-ღორღიანი ნიადაგები, რომლებიც განვითარებულია ჩრდილოეთის ფერდობებზე როგორც სუბალპურ, ისე ალპურ სარტყლებში. სუბალპურ ზონაში სამხრეთისა და აღმოსავლეთის ექსპოზიციის ციცაბო ფერდობებზე წარმოდგენილია პრიმიტიული კლდიან-ღორღიანი ნიადაგები. ამგვარ სუბსტრატზე განვითარებულია ქსეროფილური ბუჩქნარ-ბალახეული მცენარეულობა, ზოგან – მეტად მეჩხერი ფიჭვნარები (დანართი 4);
ე) ჰიდროლოგია:
ე.ა) თუშეთის ტერიტორია, არსებითად, საკმაოდ ვრცელ, გასწვრივ ქვაბულს წარმოადგენს. იგი ორი პარალელური ხეობისგან შედგება. ერთ ხეობაში გაედინება პირიქითის ალაზანი, ხოლო მეორეში – გომეწრის ალაზანი. მათ შორისაა ნაყაიჩო-მაკრატელას წყალგამყოფი გასწვრივი ქედი, რომელიც აწუნთის ქედს გამოეყოფა ამუგოს მწვერვალის მასივთან. მას აღმოსავლეთის მიმართულება აქვს და მთავრდება ომალოს პლატოთი. ამ პლატოს ძირზეა ზემოთ ხსენებული ორი ალაზნის შესართავი, რომელიც ზღ. დ-დან დაახლოებით 1,600 მ-ზე მდებარეობს (დანართი 5);
ე.ბ) პირიქითი ალაზნის შედარებით დიდი შენაკადია ლაროვანისწყალი, ხოლო გომეწრის ალაზნისა – ხისოსწყალი (ჭანჭახოვნის ხეობა), ორწყალი და ქიბდუხის ხევი. ეს შენაკადები მარჯვნიდან ერთვიან თუშეთის ალაზნებს. გომეწრის ალაზნის შედარებით დიდი მარცხენა შენაკადებია წოვათისწყალი და სამრულისწყალი, ხოლო თუშეთის შეერთებული ალაზნებისა – დიკლოსხაისწყალი. პირიქითის ალაზნის მარცხენა შედარებით მოზრდილი შენაკადებია ჩიღოსხაისწყალი, დიდხევი, ჭეროსხაისწყალი და ფარსმისხევი. ეს შენაკადები პირიქითის ქედის სამხრეთი კალთებიდან ჩამოედინება. ასევე, უხვადაა წვრილ-წვრილი შენაკადები და წყაროები. თუშეთის რელიეფი ჰიდროგრაფიული ქსელით ძლიერაა დანაწევრებული. ზამთარში მდინარეების უმეტესობა ნაწილობრივ ან მთლიანად იყინება;
ე.გ) თუშეთში მრავლადაა სხვადასხვა წარმოშობის მცირე ზომის ტბები. მდ. ორწყალის სათავეებში წარმოდგენილია მცირე ზომის (20 მ-ზე ნაკლები დიამეტრის) მყინვარული წარმოშობის ტბები. პატარა ტბები გვხვდება შავკილდისა და ვებუს სათავეებთანაც. მუდმივად გაყინული ტბა მდებარეობს კალოანის სათავეებში;
ე.დ) მაღალი მთის ჭაობები გვხვდება შენაქოს, ომალოს, თურსიეხისა და ხახაბოს მიდამოებში. მათი უმეტესობა ჩამოყალიბებულია ტბების ადგილას და ამჟამად მიწისქვეშა წყლებით იკვებება;
ე.ე) თუშეთი მდიდარია მინერალური წყლებით. ძლიერ მარილიანი წყაროა სოფელ ჩიღოში. მჟავე წყაროებია ვეძისხევის ძირში, ხოლო ტუტე წყლები გამოდის სოფლებში ომალო, შენაქო, ფარსმა, ჭონთიო და სხვ. რკინის მაღალი შემცველობის მქონე წყლები გვხვდება დოჭუსა და ხახაბოსთან.
მუხლი 11. კლიმატი🔗
1. თუშეთში ჰავა სიმაღლებრივი გავრცელებით არის გამოხატული. აქ წარმოდგენილია კლიმატის შემდეგი ტიპები:
ა) 1200-2000 მ სიმაღლეზე ზომიერად ნოტიო ჰავა, ცივი ზამთრით და მოკლე ზაფხულით, ნალექების მინიმუმით ზამთარში;
ბ) 2000-2500 მ მაღალმთის ზომიერად ნოტიო ჰავა, ნამდვილ ზაფხულს მოკლებული;
გ) 2500 მ-ის ზემოთ მაღალმთის ჰავა, ცივი მკაცრი ზამთრით, მუდმივი თოვლით და მყინვარებით.
2. თუშეთის ლოკალური კლიმატური პირობები (განსაკუთრებით ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა) მნიშვნელოვნად იცვლება რელიეფისა და სიმაღლის მიხედვით. მაგალითად, საყორნეს უღელტეხილზე (2,970 მ. ზღ. დ.) საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობაა 1,631 მმ; მდ. ორწყალის ხეობაში იგი 1,064 მმ-მდეა. სხვა ადგილებში წლიური ნალექების რაოდენობა მერყეობს 700-900 მმ-ის ფარგლებში. ნალექების სიუხვით განსაკუთრებით გამოირჩევა კავკასიონის მთავარი ქედი და, საერთოდ, გომეწრის ალაზნის აუზი, სადაც ატმოსფერული ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა დაახლოებით 10%-ით უფრო მაღალია, ვიდრე პირიქითა ალაზნის ხეობაში. ეს სათანადოდ აისახება ამ ორი მდინარის წყლის რეჟიმებზეც. ნალექების რაოდენობის განსხვავება გამოწვეულია იმით, რომ თუშეთის აღნიშნული ნაწილი უმთავრესად ტენიანდება სამხრეთიდან შემოჭრილი ტენიანი ჰაერის მასებით.
3. თუშეთის ქვაბული, რომელიც ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან მაღალი მთებითაა დაცული, ხასიათდება უმეტესად უქარო და მშრალი ლოკალური კლიმატით. მაგალითად, ომალოს პლატო თუშეთის ერთ-ერთი ყველაზე მშრალი და თბილი ადგილია, სადაც საშუალო წლიური ტემპერატურა 3.5°C-ია. აგვისტოს საშუალო ტემპერატურა 14.2°C-ია, ხოლო იანვრისა – მინუს 9.1 °C (თუმცა ტემპერატურა ნულს ქვემოთ შესაძლოა აგვისტოშიც კი დაეცეს). აბსოლუტური მაქსიმუმი 31,5 °C-ია, ხოლო აბსოლუტური მინიმუმი – მინუს 26,1°C. საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობა 748 მმ-ია, რომლის უმეტესი ნაწილი მოდის წელიწადის უთბილეს პერიოდში – აპრილიდან სექტემბერის ჩათვლით.
4. თოვლის საფარის სისქე და განაწილების კანონზომიერებანი ნაირგვარია და დამოკიდებულია არა მხოლოდ ნალექების რაოდენობაზე, არამედ ქარის მიმართულებაზე, მის სიძლიერესა და მეზორელიეფის თავისებურებაზე.
მუხლი 12. კლიმატის ცვლილება🔗
1. დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ კლიმატის ცვლილების შერბილებასა და ადაპტაციაში. კარგად მართული დაცული ტერიტორია უზრუნველყოფს იქ არსებული ჰაბიტატების დაცვას, მიწათსარგებლობის ცვლილების პრევენციას და დეგრადირებული ტერიტორიების აღდგენას, ეს კი ხელს უწყობს კლიმატის ცვლილების შერბილებას. დაცული ტერიტორიები ინარჩუნებენ მნიშვნელოვან ეკოსისტემურ სერვისებს და ამით ზრდიან კლიმატის ცვილებისადმი მედეგობას. თუმცა კლიმატის ცვლილება თავის მხრივ მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენს თვითონ დაცულ ტერიტორიებზეც. ბევრმა დაცულმა ტერიტორიამ შესაძლოა ვერ უზრუნველყოს თავისი ფუნქცია – დაიცვას ძირითადი სახეობები და მათი ჰაბიტატები.
2. კლიმატის ცვლილების სცენარის მიხედვით საპროგნოზო პერიოდში (2041-2070 და 2071-2100 წლები), საბაზისო პერიოდთან (1971-2000) მიმართებით, საქართველოს მთელ ტერიტორიზე მოსალოდნელია დათბობა.
3. ეს ცვლილება ზეგავლენას იქონიებს საქართველოს დაცული ტერიტორიების ყველა ეკოსისტემაზე მეტ-ნაკლებად, თუმცა ყველაზე სწრაფი და მკვეთრი ცვლილებები მაღალ მთაშია მოსალოდნელი, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე სენსიტიურ ბიომში. ამასთან, კლიმატის ცვლილების შედეგად ტყის ზედა საზღვრის ვერტიკალურად მაღლა წანაცვლება შეამცირებს ისედაც ვიწრო სუბ-ალპურ და ალპურ ზონას და, შესაბამისად, საფრთხეს შეუქმნის იქ არსებული იშვიათი სახეობების (არჩვი, ნიამორი, ჯიხვი, შურთხი, როჭო და სხვ.) ჰაბიტატებს. შეფასებების მიხედვით, თუშეთის დაცული ტერიტორიები ინვაზიური სახეობების ზეგავლენის მიღმა დარჩება, თუმცა, სავარაუდოა, გაიზარდოს არსებული მავნებლებისა და დაავადებების გააქტიურება. კლიმატის ცვლილებასთან ერთად სავარაუდოა ბუნებრივი კატასტროფების გააქტიურებაც. გასათვალისწინებელია, რომ კლიმატის ცვლილების შედეგად მოსალოდნელია ვიზიტორთა მონახულების რაოდენობისა და პერიოდის ზრდაც.
მუხლი 13. ლანდშაფტები და ჰაბიტატები🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ლანდშაფტი წარმოიქმნა სხვადასხვა ბუნებრივი პროცესებისა და ადამიანთა საქმიანობის შედეგად. გამოიყოფა შემდეგი ლანდშაფტები:
ა) ტყის ლანდშაფტები (დანართი 6):
ა.ა) საშუალო მთები, მთა-ხეობათა რელიეფით, ზომიერად ნოტიო ჰავით, ტყის ყომრალ ნიადაგებზე განვითარებული ფიჭვნარით. მცენარეული საფარი, ძირითადად, წარმოდგენილია კავკასიური ფიჭვით (Pinus Cochiana). ტყის ზონა წარმოდგენილია ტყის ზედა ქვესარტყლით, რომელიც ზღვის დონიდან 1,650 მ-დან 1,800-1,900 მეტრამდე ვრცელდება. ტყეების დიდ ნაწილს ეკოლოგიური ფუნქცია (წყალშენახვითი, ნიადაგდაცვითი) აქვს. ფიჭვის ტყის დიდი მასივები პირობებს ქმნის მთა-ტყის ლანდშაფტის საკურორტო მიზნებისთვის გამოსაყენებლად, უკანასკნელი შეიძლება დაკავშირებულ იქნეს აქ არსებული მინერალური წყლის გამოსასვლელებთან. ლანდშაფტური ზონის მდინარეებს ჰიდროენერგიის დიდი მარაგი გააჩნიათ. ომალოს, შენაქოს, დიკლოს მიდამოებში მდინარის ტალვეგიდან 250-400 მ სიმაღლეზე ვაკე-ბორცვიან რელიეფზე, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებისთვის (კარტოფილი, ქერი, ჭვავი, შვრია) ვარგისი უბნებია. ლანდშაფტს აქვს უნიკალური რესურსები – რეკრეაციის და ეკოტურიზმის განვითარებისთვის. თაფლოვან-ყვავილოვანი ხე და ბალახმცენარეულობა მეფუტკრეობის განვითარების შესაძლებლობას განაპირობებს. ლანდშაფტის ფარგლებში გეოდინამიკური პროცესებიდან აღინიშნება ღვარცოფული (სელური) მოვლენები;
ა.ბ) საშუალო მთები, მთა-ხეობათა რელიეფით, ტყის ღია ყომრალ ნიადაგებზე განვითრებული ფიჭვნარ-არყნარი და არყნარი ტყეებით. ძირითადად, გავრცელებულია ლიტვინოვის არყი (Betula litwinowii) ჩრდილოეთის, დასავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის ფერდობებზე. უფრო მეტად გაბატონებულია არყნარი დეკას (Rhododendron Caucasicum) ქვეტყით და არყნარი ბრძამის (Calamagrostis alundinacea) საფარით. არყნარი სუბალპურ ზონაშიც გვხვდება ტანბრეცილი არყნარის სახით. არყნარები (ტანბრეცილი არყნარების ჩათვლით) გავრცელებულია ზღვის დონიდან 1,700-2,400 მ სიმაღლეებზე.
ბ) მაღალმთის მთა-მდელოთა ლანდშაფტები:
ბ.ა) მაღალი მთები, პალეოგლაციალური რელიეფით, დამრეცი ფერდობებით, კონტინენტური კლიმატით, სუბალპური ტყე-ბუჩქნარით, სუბალპური მდელოებით, მთა-მდელოს ნიადაგებით (2,200 მ-დან 2,260-2,800 მ). ფართოდ გავრცელებულია დეკა (Rhododendron Caucasicum), მათი დიდი ნაწილი სუბალპურ ტყეებს ზოლად მისდევს პირიქითის ალაზნის ხეობის გასწვრივ. სამხრეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე სუბალპურ სარტყელში და ტყის სარტყლის ზედა ნაწილში გავრცელებულია ღვიიანები (Juniperus oblonga, J. depressa, J. sabina). ღვიიანების უმეტესობა მეორეულ მცენარეებად შეიძლება ჩაითვალოს, რომელიც ამ ადგილებში არსებული ფიჭვნარი ტყეების განადგურების (ტყის გაჩეხვა, ტყის ხანძრები) შემდეგ ჩამოყალიბდა. გვხვდება მთების სუბალპური ტანბრეცილი ტყის ფრაგმენტები, სუბალპური მდელო-ბუჩქნარით. გავრცელებულია, როგორც სამკურნალწამლო, ასევე ბუნებრივი საღებავის მომცემი მცენარეები. განვითარებულია მომთაბარე მეცხოველეობა ზაფხულის საძოვრებზე. ხელსაყრელია მეფუტკრეობის განვითარებისთვის. ლანდშაფტი ძვირფასი რესურსია სამთო-კლიმატური კურორტის მოწყობისათვის, ასევე, ალპინიზმის განვითარებისთვის (მწვერვალები დაქუეხი, ქომიტო, დანოსმთა, მოჭეხი, დიკლოსმთა) პირიქითის ქედზე;
ბ.ბ) მაღალი მთები სუბალპური და ალპური მდელოებით, მთა-მდელოს ნიადაგებით. ლანდშაფტს ვრცელი ტერიტორია უკავია 2,400-2,800 მ-ის ფარგლებში, განსაკუთრებით ფართოდ არის გავრცელებული მარცვლოვან-ნაირბალახოვანი მდელოები. თუშეთის სუბალპური მაღალბალახეულის შემადგენლობაში მონაწილეობს აღმოსავლეთ კავკასიონისთვის დამახასიათებელი სახეობები. ზოგან, უფრო რბილი რელიეფის პირობებში, ალპური მდელოს ფრაგმენტებიც გვხვდება. სუბალპური ბალახეული განვითარებულია დამრეც ფერდობებზე (არყნარი ტყეების ფანჯრები, ტყისპირები). ალპური მდელოები განვითარებულია 2,600 მ-დან 3,300-3,700 მ-მდე. მოსახლეობა დაკავებულია ადგილობრივი მეურნეობით, ბევრია სეზონური სადგომები მსხვილფეხა საქონლის (დაბალ ზონაში) და ცხვრის ფარებისთვის. გავრცელებულია ეროზიული პროცესები, თოვლის ზვავები;
გ) მაღალმთის ნივალური და სუბნივალური ლანდშაფტები, გლაციალურ-ნივალური, ეგზარაციული (მყინვარის მოქმედებით წარმოქმნილი) რელიეფით, სუბნივალურ სარტყელში (3,400 მ-დან იწყება). გავრცელებულია ღია ცენოზები (უპირატესად კლდე-ნაშალ-ღორღიანების მცენარეულობის სახით). ჭიუხებით, შიშველი და ციცაბო კლდეებით 3,500 მ-დან 3,700-3,800 მ-ს ზემოთ. მყინვარებით, დენუდაციური პროცესებით, კლდეზვავებით, თოვლის ზვავებით, ცივი, მკაცრი ჰავით. ლანდშაფტი მითითებული სიმაღლეების ზემოთ ვრცელდება, მაგრამ ზოგან, მყინვარების გავრცელების აუზში, გაცილებით ქვემოთ ეშვება.
2. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს ემთხვევა საერთაშორისო ქსელებში ჩართული დაცული ტერიტორია – თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორია (GE0000008) (https://www.coe.int/en/web/bern-convention/emerald-network-reference-portal), საერთო ფართობით 114,375.45 ჰა (დანართი 24).
მუხლი 14. ბიომრავალფეროვნება🔗
1. ფლორა და მცენარეულობა:
ა) თუშეთი, ისევე როგორც დიდი კავკასიონის სხვა რეგიონები, გამოირჩევა ფლორისტული მრავალფეროვნებით, უკანასკნელი კვლევების მიხედვით აქ გავრცელებულია 1100-მდე ჭურჭლოვანი მცენარე (დანართი 12). თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გვხვდება შემდეგი ფიტოლანდშაფტური ეკოტოპები: 1. ფოთლოვანი, წიწვოვანი და შერეული ტყე; 2. სუბალპური ტანბრეცილი ტყე; 3. სუბალპური და ალპური ბუჩქნარები დეკას სახით; 4. სუბალპური და ალპური მდელოები; 5. სუბნივალური მცენარეულობა; 6. ასევე, ცალკე გამოიყოფა ნაშლების ფლორისტული კომპლექსები;
ბ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებულია ისეთი იშვიათი მცენარეები, როგორიცაა: მაღალმთის ქოთანა (Silene humilis), ფურისულა (Primula luteola), ჯადვარი (Gymnadenia conopsea), თელა (Ulmus glabra), არაბულა (Arabis mollis), ვავილოვია (Vavilovia formosa), Linnaea borealis. ასევე, თუშეთში გვხვდება საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ფიჭვის ბუნებრივი პოპულაცია (Pinus kochiana), რომლის ბუნებრივი განახლებაც ინტენსიურად მიმდინარეობს.
გ) თუშეთის დაცული ტერიტორიები წარმოდგენილია მრავალი იშვიათი სახეობით, რომელთაგანაც:
გ.ა) 4 სახეობა შესულია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ (2006 წელი);
გ.ბ) 294 სახეობის მცენარე არის ბუნების კონსერვაციის საერთაშორისო გაერთიანების წითელ ნუსხაში (IUCN red list), რომელთაგან 8-ს გააჩნია NT, 9-ს – VU და 1-ს – EN სტატუსი;
გ.გ) 282 სახეობის მცენარე შესულია კავკასიის წითელ ნუსხაში (Red list of the endemic plants of the Caucasus: Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, Russia, and Turkey), რომელთაგან 27-ს გააჩნია NT, 5-ს – VU და 1-ს – EN სტატუსი;
გ.დ) 225 სახეობის მცენარე განეკუთვნება რეგიონის ან ქვეყნის ენდემს.
2. ფაუნა:
ა) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ფაუნის შესახებ არსებული მონაცემები საჭიროებს განახლებას და შემდგომ კვლევებს. ამჟამინდელი მონაცემებით თუშეთის დაცული ტერიტორიები ხასიათდება ძუძუმწოვართა მრავალფეროვნებით. გამოვლენილია 43 სახეობის მსხვილი, საშუალო და წვრილი ძუძუმწოვარი, რომელთაგან 8 სახეობა კავკასიის ენდემია (დანართი 13, 20). ძუძუმწოვრებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჩლიქოსანი სახეობები, რომელთა შორისაა ნიამორი (Capra aegagrus) და კავკასიის ენდემი – აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (
Capra cylindricornis). ასევე, გავრცელებულია არჩვი (
Rupicapra rupicapra), ევროპული შველი (
Capreolus capreolus), გარეული ღორი (
Sus scrofa) და კეთილშობილი ირემი (
Cervus elaphus), რომელიც ხელახლა გამოჩნდა 2010 წელს და მისი რაოდენობა იზრდება. თუშეთი გამოირჩევა მსხვილ მტაცებელთა ფაუნის მხრივაც. აქ გვხვდება მურა დათვი (
Ursus arctos), მგელი (
Canis lupus), მელა (
Vulpes vulpes), ფოცხვერი (
Lynx lynx) და სხვა. 2021 წელს დაფიქსირდა ჯიქი
(Panthera pardus saxicolor). წვრილი ძუძუმწოვრებიდან აღსანიშნავია კავკასიის ენდემები: კავკასიური ციყვი (
Sciurus anomalus), მცირე თხუნელა (
Talpa levantis), დაღესტნური მემინდვრია (
Microtus (Terricola) daghestanicus), გუდაურის მემინდვრია (
Chionomis gud), რადეს ბიგა (
Sorex raddei), კავკასიური ბიგა (
Sorex satunini) და ვოლნუხინის ბიგა (
Sorex volnuchini). აქ დაფიქსირებული ძუძუმწოვრებიდან 9 სახეობა საქართველოს წითელ ნუსხაშია, მათგან ჯიქი
(Panthera pardus saxicolor), ფოცხვერი (
Lynx lynx), ნიამორი (
Capra aegagrus) და კეთილშობილი ირემი (
Cervus elaphus) გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშეა, არჩვი (
Rupicapra rupicapra) და მურა დათვი (
Ursus arctos) გადაშენების საფრთხის წინაშეა, ხოლო აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (
Capra cylindricornis), ნაცრისფერი ზაზუნა და კავკასიური ციყვი
(Sciurus anomalus) მოწყვლადი სახეობებია;
ბ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე დაფიქსირებულია ფრინველთა დაახლოებით 180 სახეობა (დანართი 14). წარმოდგენილი სახეობებიდან დაახლოებით 52 მთელი წლის განმავლობაში მუდმივ მაცხოვრებელ და ადგილზე მობუდარ სახეობას წარმოადგენს. მათ შორისაა კავკასიის ენდემები: კავკასიური როჭო (Tetrao mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხი (Tetraogallus Caucasicus); 54 არის მიგრირებადი სახეობა და ადგილზე შემოდგომასა და გაზაფხულზე შეინიშნება. თუშეთში არსებული ფრინველთა 18 სახეობა საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“, რომელთაგან ბარი (გავაზა) (Falco cherrug) და მცირე (ველის) კირკიტა (Falco naumanni) გადაშენების უკიდურესი საფრთხის წინაშეა, 3 სახეობა გადაშენების საფრთხის წინაშე, 13 მოწყვლადი სახეობაა. ამავე დროს აქ არსებული სახეობიდან, რომლებიც IUCN-ის წითელ ნუსხაშია, 3 სახეობა – ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), ბარი (გავაზი) (Falco cherrug) და ველის არწივი (Aquila nipalensis) – გადაშენების საფრთხის ქვეშაა, ხოლო 3 სახეობა – ბექობის (თეთრმხრება) არწივი (Aquila heliaca), დიდი მყივანი არწივი (Clanga clanga) და ჩვეულებრივი გვრიტი (Streptopelia turtur) – მოწყვლადი სახეობაა.
3. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე რეპტილიების მინიმუმ 6 და ამფიბიების მინიმუმ 4 სახეობა გვხვდება. რეპტილიებს შორის დაღესტნური ხვლიკი (Darevskia daghestanica) და ლოტიევის გველგესლა (Vipera lotievi) გადაშენების საფრთხის ქვეშაა საქართველოს წითელი ნუსხის მიხედვით. ეს უკანასკნელი გადაშენების საფრთხის ქვეშაა გლობალურ დონეზეც და IUCN-ის წითელ ნუსხაშია, დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki) კი მოწყვლადი სახეობაა საქართველოშიც და გლობალურადაც. (დანართი 15, 16)
4. თევზებიდან თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე მხოლოდ ერთი სახეობა – კასპიური მდინარის კალმახი (Salmo caspius) გვხვდება(დანართი 17).
5. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე უხერხემლოთა შესახებ ინფორმაცია მწირია. დაფიქსირებულია მოლუსკებისა და მწერების რიგი სახეობები (დანართი N19). აქ წარმოდგენილი პეპლებიდან (დანართი 18) აღსანიშნავია გლობალურად მოწყვლადი სახეობა აპოლონი (Parnassius apollo), ასევე კავკასიის ენდემი, გადაშენების საფრთხის ქვეშ მყოფი, კავკასიური აპოლონი (Parnassius nordmanni).
6. ველური ბიომრავალფეროვნების გარდა, თუშეთი მდიდარია შინაურ ცხოველთა ჯიშებითაც. რეგიონი სამი ენდემური ჯიშის წარმოშობის კერაა. ესენია: თუშური ცხენი (Equus ferus caballus), ქართული ნაგაზი (Canis Lupus familiaris) და თუშური ცხვარი (Ovis Aries).
7. თუშეთის დაცული ტერიტორია მდიდარია ენდემური სახეობებით. აქ წარმოდგენილია ძუძუმწოვრების 7, ფრინველების 2 და ამფიბიების 1 ენდემური სახეობა (დანართი 20).
8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნება (ფლორა, ფაუნა და ეკოსისტემები) შეიძლება შეჯამდეს ბიომრავალფეროვნების ძირითად ღირებულებებში, რომელიც მოიცავს:
ა) სუბალპურ ტყეებს (არყნარები და ფიჭვნარები);
ბ) ალპურ და სუბალპურ მდელოებს;
გ) მაღალმთის ჭაობებს;
დ) საფრთხის ქვეშ მყოფ ტყის მტაცებლებს (ფოცხვერი (Lynx lynx)), ჯიქი (Panthera pardus);
ე) საფრთხის ქვეშ მყოფ ჩლიქოსნებს (აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), ნიამორი (Carpa aegagrus), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), არჩვი (Rupicapra rupicapra));
ვ) ენდემურ და საფრთხის ქვეშ მყოფ ფრინველებს (როჭო (Lirurus mlokosiewiczi), კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus));
ზ) ენდემურ და საფრთხის ქვეშ მყოფ ჰერპეტოფაუნას (დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), ლოტიევის გველგესლა (Vipera Lotievi)).
მუხლი 15. თუშეთის დაცული ტერიტორიების სოციალურ-კულტურული ღირებულებები🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების სოციალურ-კულტურულ ღირებულებას წარმოადგენს საუკუნეების მანძილზე ჩამოყალიბებული თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა, რომელიც გაადგილებულია ე.წ. თუშეთის გეოსოციალურ სამკუთხედში (თუშეთი-ალვანი-შირაქ-ელდარი) და ტრადიციული გაძღოლის სისტემით უზრუნველყოფს თუშეთის და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რესურსების მდგრად გამოყენებას.
მუხლი 16. კვლევა-მონიტორინგი🔗
მთის უნიკალური ლანდშაფტების, მცენარეთა და ცხოველთა მრავალფეროვნებისა და მაღალი ენდემიზმის გამო თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს სამეცნიერო კვლევებისა და მონიტორინგის თვალსაზრისით ძალიან დიდი პოტენციალი გააჩნიათ. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფლორის და ფაუნის ძირითადი ჯგუფები დღემდე სრულად არ არის შესწავლილი. თუშეთი, აგრეთვე, საინტერესო ტერიტორიას წარმოადგენს გეოგრაფიული, გეოლოგიური, არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული, კულტურული, სატყეო, ვეტერინარული და სხვა კვლევების თვალსაზრისითაც.
მუხლი 17. ეკოგანათლება🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიები მოსწავლე-ახალგაზრდობისთვის გარემოსდაცვითი განათლების დონის ასამაღლებლად, საველე გაკვეთილების ჩასატარებლად, ბუნებაში ქცევის წესების შესწავლისა და საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილია საქართველოში.
2. თუშეთი უნიკალურ შესაძლებლობებს იძლევა (კანონმდებლობით დადგენილი წესების ფარგლებში) მცენარეთა და ცხოველთა კვლევებისთვის, სასკოლო და სტუდენტური საველე პრაქტიკისთვის.
3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აქტიურად მუშაობს გარემოსდაცვითი განათლების ხელშეწყობის მიმართულებით, ატარებს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებას რეგიონის სკოლის მოსწავლეთათვის, ასევე, თანამშრომლობს თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, აგრარულ და თავისუფალ უნივერსიტეტებთან, ხელს უწყობს ზაფხულის პერიოდში სხვადასხვა ორგანიზაციის მიერ ეკობანაკების მოწყობას და სტუდენტთა პრაქტიკის განხორციელებას, რომლის დროსაც სკოლის მოსწავლეებსა და სტუდენტებს სთავაზობს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობას.
მუხლი 18. საზოგადოებასთან ურთიერთობა🔗
ადგილობრივი მაცხოვრებლების საქმიანობა ზეგავლენას ახდენს როგორც დაცულ ლანდშაფტზე (ურბანული და ძირითადი სამეურნეო ტერიტორიები), ისე სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკზე. დაცული ტერიტორიები, თავის მხრივ, გარკვეულ რეგულაციებს (მაგ.: ძოვება, თიბვა, ტყის რესურსებით სარგებლობა და ა.შ.) აწესებენ. ამიტომ აუცილებელია ადგილობრივი მოსახლეობისთვის კანონმდებლობით განსაზღვრული რეგულაციების არსის და დაცული ტერიტორიების სარგებლის რეგულარული გაცნობა.
ასევე, თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვაში და რესურსების მდგრად გამოყენებაში ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერის მოსაპოვებლად მნიშვნელოვანია თუშეთის, როგორც ტურიზმისთვის უნიკალური რეგიონის პოპულარიზაცია, ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე.
მუხლი 19. მიწათსაკუთრება და მიწათსარგებლობა🔗
1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და ეროვნული პარკის საზღვრებს შიგნით არსებული მიწები სახელმწიფოს საკუთრებაა. სააგენტო, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მეშვეობით, ახორციელებს მის მართვას.
2. თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში დაშვებულია ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება, რითაც ადგილობრივი მოსახლეობა სარგებლობს.
მუხლი 20. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა🔗
1. თუშეთი, ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის მხრივ, ერთ-ერთი უმდიდრესი მხარეა საქართველოში. გეოგრაფიულმა იზოლაციამ და ცხოვრების დამახასიათებელმა წესმა ხელი შეუწყო თუშეთის თვითმყოფადი კულტურისა და ტრადიციების წარმოშობას. თუშური ცხოვრების წესი და ტრადიციები არა მარტო მიმზიდველს და საინტერესოს ხდის ამ მხარეს, არამედ ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების საუკეთესო მაგალითებს იძლევა.
2. კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავი ადგილები დაცულია და წარმოადგენს ვიზიტორთა პროგრამის შემადგენელ ნაწილს ეკოსისტემის პროდუქტებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, სსიპ − საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო, ახმეტის მუნიციპალიტეტი და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალიური მართლმადიდებელი ეკლესია ეფექტურად თანამშრომლობენ კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად.
მუხლი 21. ეკოტურიზმი და რეკრეაცია🔗
1. ველური ბუნების, მთისა და ტყის ლანდშაფტებისა და მდიდარი ბიომრავალფეროვნების, ისტორიისა და კულტურის ერთობლიობა იზიდავს სხვადასხვა ეროვნების, ასაკისა და ინტერესის მქონე ვიზიტორებს.
2. თუშეთში მოხვედრა მსოფლიოში ერთ-ერთი ურთულესი საავტომობილო გზის და საქართველოში ყველაზე მაღალი საავტომობილო უღელტეხილის – აბანოს უღელტეხილის (2,960 მ) გავლითაა შესაძლებელი.
3. დაცულ ტერიტორიაზე ტურისტული აქტივობების ფართო სპექტრი არსებობს: სალაშქრო და საცხენოსნო ბილიკები (რაც რამდენიმედღიანი მოგზაურობის საშუალებას იძლევა), სამთო ველოსიპედით გასეირნება, ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტების დათვალიერება, ვიდეოდა ფოტოგადაღება, საგანმანათლებლო და კულტურული ტურები, დაკვირვება ფრინველებზე და ცხოველებზე, მათ შორის ველურ ჩლიქოსნებზე, საზაფხულო ბანაკები და სხვა.
4. თუშეთის ფიჭვნარები შერწყმული მაღალი მთის კლიმატთან იძლევა სამედიცინო-გამაჯანსაღებელი ტურიზმის განვითარების პერსპექტივას.
5. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მომსახურების ადგილობრივ მომწოდებლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სთავაზობს სხვადასხვა სახის მომსახურებას, როგორიცაა: სასტუმროს, ცხენების, გიდების, ტრანსპორტირების, კვების და სხვა.
მუხლი 22. ადგილობრივი ეკონომიკის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ურთიერთკავშირი🔗
1. თუშების თანამედროვე მეურნეობა მომთაბარე მესაქონლეობას ემყარება და განთავსებულია ე.წ. თუშეთი-ალვანი-შირაქის სამეურნეო-კულტურულ (გეოსოციალურ) არეალში. შესაბამისად, პირუტყვის მიმოქცევის არეალი გამოირჩევა ბუნებრივი და ეკონომიკური პირობების მრავალფეროვნებით. თუშეთ-შირაქის სამეურნეო კავშირების ისტორია XVII საუკუნიდან იღებს სათავეს. თუშური მეცხვარეობის საკვებ ბაზას წარმოადგენს ბუნებრივი საძოვრები, რომელსაც, ბუნებრივი პირობების შესაბამისად, მომთაბარე მეცხვარეობა სეზონურად იყენებს. ზემოთქმულმა მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი მომთაბარე მეცხვარეობის შემდგომ განვითარებას და სპეციალიზაციას. თუმცა, 1950-იან წლებამდე თუშები ჯერ კიდევ ინარჩუნებდნენ ტრადიციულ ცხოვრების წესს – მომთაბარე მეცხვარეობასთან ერთად ისინი კვლავ მისდევდნენ მეძროხეობას და მიწათმოქმედებას და, შესაბამისად, თუშეთში იყო მუდმივი მოსახლეობაც. ამჟამად, ზამთარში თუშეთში მხოლოდ 38-მდე ადამიანი რჩება.
2. ტრადიციულად, თუშეთში მკაცრად იცავდნენ მიწის სავარგულების ვერტიკალური ზონალობის წესებს, რომელიც დღესდღეობით დარღვეულია. სასოფლო-სამეურნეო თვალსაზრისით, მთელი ფართობები სამეურნეო ზონებად იყოფოდა და ყოველ ზონას თავისი სამეურნეო დანიშნულება ჰქონდა. ასევე, ადგილი ჰქონდა ნაკვეთმორიგეობას და თესლბრუნვას. ყოველივე ეს უზრუნველყოფდა ნიადაგსაფარის შენარჩუნებას და, ზოგადად, საძოვრების და სახნავ-სათესი მიწების მდგრად გამოყენებას.
3. XX საუკუნის 60-იანი წლებიდან, ცხვრის სულადობის ზრდაზე ორიენტირებული საბჭოთა სასოფლო-სამეურნეო პოლიტიკის პირობებში, მეურნეობის ტრადიციული წესი დავიწყებას მიეცა. ჭარბი და უსისტემო ძოვების გამო, სავალალო მდგომარეობაში აღმოჩნდა, როგორც ზამთრის, ისე – ზაფხულის საძოვრები. დღეისათვის თუშეთის სამეურნეო ფართობის უმეტესი ნაწილი ძლიერ ეროზირებული და დამეწყრილია. განსაკუთრებით მძიმე სურათია წარსულში სახნავ-სათეს, ხოლო ამჟამად საძოვრად გამოყენებულ ფართობებზე. ტრადიციული მეურნეობის მოსპობამ ტრადიციული ცხოვრების წესის ცვლილება გამოიწვია. თუშებმა ხელი აიღეს ხვნა-თესვაზე და მთლიანად მომთაბარე ცხოვრების ნირზე გადავიდნენ.
4. თუშეთი ცნობილია დამახასიათებელი ორნამენტით შემკული ტრადიციული რეწვის ნიმუშებით, რომლებიც საკმაოდ პოპულარულია, როგორც საქართველოს სხვა კუთხეებიდან, ისე უცხო ქვეყნებიდან ჩამოსულ ტურისტებს შორის. თუშები შალისა და ბუნებრივი საღებავების გამოყენებით ამზადებენ ფარდაგებს, ქუდებს, წინდებს, ტანსაცმელს, ხოლო ხისგან – ავეჯს და ჭურჭელს.
5. ამჟამად, თუშეთის მოსახლეობა ეროვნული პარკიდან პირადი მოხმარებისთვის იყენებს ისეთ ბუნებრივ რესურსებს, როგორიცაა: შეშა, საშენი მასალა, კენკრა, სოკო, სამკურნალო/საღებავი მცენარეები და ა.შ. ამ რესურსების მოხმარება, ბოლო წლებში, ზრდის ტენდენციით ხასიათდება და ადგილი აქვს მის რეალიზაციასაც.
6. ტყის მერქნულ რესურსებს (შეშა, სამასალე მერქანი) მოსახლეობა ძირითადად მოიპოვებს დაცული ლანდშაფტის ტყეებიდან, მხოლოდ ადგილობრივი მოხმარებისათვის. შეშა მთავარი რესურსია გათბობისა და საკვების მომზადებისთვის.
7. თუშეთში ტურიზმის განვითარება დაცულ ტერიტორიებს უკავშირდება. ეკოტურიზმის განვითარება ადგილობრივების შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყაროა და მულტიპლიკატორის ეფექტი აქვს სხვა დარგებზე.
მუხლი 23. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
1. ზოგადი: თუშეთის ეროვნული პარკის, ისევე როგორც თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ბუნებრივი ლანდშაფტები და ჰაბიტატები დაცული და, საჭიროების შემთხვევაში, კანონით დაშვებულ ადგილებში აღდგენილია. ცხოველთა და მცენარეთა პოპულაციები და ჯგუფები დაცულია მათ ბუნებრივ და დიდწილად უცვლელ გარემოში. თუშეთის დაცული ტერიტორიები მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ეროვნულ და გლობალურ დონეზე საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების გენოფონდის გრძელვადიან კონსერვაციას. სახეობების პოპულაციის რაოდენობა გაიზარდა და მიაღწია ტერიტორიისთვის დამახასიათებელ მიახლოებით ბუნებრივ ტევადობას.
2. ამ მუხლის პირველ პუნქტში აღნიშნული ზოგადი გრძელვადიანი მიზანი შეიძლება განისაზღვროს თუშეთის დაცული ტერიტორიების იდენტიფიცირებული ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და გეომორფოლოგიური ღირებულებებისთვის. მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის შემდეგ:
ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფიჭვნარების და არყნარების კონსერვაციის სტატუსი შენარჩუნებული ან გაუმჯობესებულია 2021 წელთან შედარებით, ტყით დაფარული ფართობი შენარჩუნებულია ან გაზრდილი, ტყის კორომის მახასიათებლები ასახავენ ჯანსაღ, თითქმის ბუნებრივ ან ბუნებრივ ტყეებს, მნიშვნელოვანი ტყის მცენარეული სახეობები, მათ შორის არყი (ლიტვინოვის არყი (Betula litvinowi) და რადეს არყი (Betula raddeana), ფიჭვი (Pinus kochiana) და სხვები წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2021 წელს და მცენარეთა მავნებლების რაოდენობა მინიმალურია;
ბ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ალპურ და სუბალპურ მდელოებს აქვთ საშუალო ან დაბალი დეგრადაცია 2020 წელთან შედარებით, რომელიც ასახულია საძოვრების დეგრადაციის ინდექსებში;
გ) მაღალი მთის ეკოსისტემები, სუბალპური ტყეები (ლიტვინოვის არყი (Betula litvinowi) და რადეს არყი (Betula raddeana), ალპური და სუბალპური მდელოები, მაღალმთის ჭაობები, სუბნივალური და ნივალური ეკოსისტემები იქ არსებული საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებით – ფოცხვერი (Lynx lynx), ჯიქი (Panthera pardus), აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), არჩვი (Rupicapra rupicapra), ნიამორი (Carpa aegagrus), კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus), კავკასიური როჭო (Lirurus mlokosiewiczi), კავკასიური შურთხი (Tetraogallus caucasicus), მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus), დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki) წარმოადგენენ მინიმუმ იგივე რაოდენობას, როგორც 2021 წელს.
მუხლი 24. ეკოგანათლებასა და გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია, ადგილობრივ სკოლებთან და სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან ურთიერთთანამშრომლობის გზით, უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ცნობიერების და ცოდნის ზრდას, რაც ხელს უწყობს საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების გაზრდას თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიმართ და მათ ჩართულობას მართვაში. ადმინისტრაცია, ასევე, უზრუნველყოფს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას.
მუხლი 25. ბუნებრივ და ისტორიულ-კულტურულ გარემოში რეკრეაციის, ჯანმრთელობის დაცვისა და ტურიზმისათვის ხელსაყრელი პირობების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევის შედეგად, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე მდგრადად ვითარდება ეკოტურიზმი, ვიზიტორებისთვის უზრუნველყოფილია სუფთა, უსაფრთხო და მიმზიდველი გარემო.
მუხლი 26. კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებასთან და ინტეგრაციასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
ადგილობრივი არამატერიალური და მატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები შენარჩუნებული, დაცული და ხელმისაწვდომია ვიზიტორებისთვის, უსაფრთხო და ინფორმაციული გზით. ისინი წარმოადგენენ ვიზიტორის პროგრამის შემადგენელ ნაწილს, ეკოსისტემურ სერვისებსა და ღირსშესანიშნაობებთან ერთად.
მუხლი 27. სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები ადგილობრივი ეკონომიკისა და მოსახლეობის სასარგებლოდ🔗
გაუმჯობესებულია ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და ზოგადი კეთილდღეობა, თუშეთის დაცული ტერიტორიები მდგრადად უზრუნველყოფენ ეკოსისტემური სერვისების ფართო სპექტრს, მათ შორისაა: ტყის პროდუქტები, საძოვრები, წყალი, ეკოტურიზმი და სხვა, რაც ახდენს ადგილობრივი ეკონომიკის სტიმულირებას და ხელს უწყობს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტების და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას.
მუხლი 28. ბუნებრივი რესურსების მდგრად სარგებლობასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
ადგილობრივ მოსახლეობას სრულად გაცნობიერებული აქვს თუშეთის დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობა. დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს მიმდებარედ მცხოვრები მოსახლეობის კეთილდღეობას მდგრადი გზით, მათთვის საჭირო ბუნებრივი რესურსების მიწოდებით. ამასთან, ადგილობრივი თემებისთვის ქმნის ბუნებრივი რესურსების არამომხმარებლურ გამოყენებაზე დაფუძნებულ შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროებს (მაგ.: ეკოტურიზმი), რაც ამცირებს მათ დამოკიდებულებას დაცული ტერიტორიების ბუნებრივ რესურსებზე.
მუხლი 29. მეცნიერებასა და განათლებასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენენ საინტერესო სამეცნიერო-კვლევით ბაზას ქართველი და უცხოელი მეცნიერებისთვის. წარმატებით გრძელდება თანამშრომლობა საქართველოს და უცხოეთის სამეცნიერო-კვლევით და საგანმანათლებლო ცენტრებთან, ასევე დამოუკიდებელ მკვლევარებთან. ადმინისტრაციას გააჩნია საკმარისი სამეცნიერო ინფორმაცია ტერიტორიის ყველა ძირითადი ღირებულებების შესახებ, დაცული ტერიტორიის მართვის ეფექტურად წარმართვისთვის, რაც ხელს უწყობს ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზნების მიღწევას.
მუხლი 30. ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას აქვს ყველა აუცილებელი რესურსი იმისათვის, რომ განაგრძოს ტერიტორიის ძირითადი ღირებულებების კონსერვაცია და მდგომარეობის გაუმჯობესება, ჰყავს სათანადო რაოდენობის შესაბამისი კვალიფიკაციის თანამშრომლები და ადეკვატურად აღჭურვილია ფინანსური, ტექნიკური და ინფრასტრუქტურული რესურსებით.
მუხლი 31. თუშეთის დაცული ტერიტორიების, როგორც ერთიანი სისტემის, თანამონაწილეობრივ მართვასთან და განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების კომპლექსი იმართება, როგორც ერთიანი და განუყოფელი სისტემა, რომელიც ეფუძნება თუშეთის დაცული ტერიტორიების და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციების მჭიდრო თანამშრომლობას და ადგილობრივი თემის და სხვა დაინტერესებული მხარეების აქტიურ ჩართულობას.
„სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის“ დაარსების შემდეგ თუშეთის ეროვნული პარკი და სახელმწიფო ნაკრძალი მისი შემადგენელი ნაწილებია. თუშეთის დაცული ტერიტორიების წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმით განსაზღვრული მიზნების მიღწევით მას წვლილი შეაქვს ბიოსფერული რეზერვატის სტრატეგიული მიზნების განხორციელებაში.
მუხლი 32. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების არსებული მდგომარეობა🔗
1. ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების მდგომარეობა:
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები განისაზღვრა მე-14 მუხლში. მდგომარეობის ატრიბუტები (მახასიათებლები) განისაზღვრა თითოეული ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებისთვის და მაქსიმალურად შეგროვდა ინფორმაცია არსებული სიტუაციის შესახებ (ცხრილი 2). თუმცა, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ და განახლებულ ინფორმაციას დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულების მდგომარეობის შესახებ.
ცხრილი 2: თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა
ღირებულება
მდგომარეობის ატრიბუტი
არსებული მდგომარეობა
მაღალმთის და სუბალპური ტყეები
ტყის ფართობი (ჰა)
ადმინისტრაციის მონაცემების მიხედვით, მთლიანი ტყის ფართობი შეადგენს დაახლოებით 20,200 ჰა-ს. აქედან ფოთლოვანი ტყის ფართობი თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალში შეადგენს დაახლოებით 2300 ჰა-ს, ეროვნულ პარკში – 3800-ს.
ფიჭვნარი ტყის ფართობი თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალში შეადგენს დაახლოებით 10327 ჰა-ს, ეროვნულ პარკში კი დაახლოებით 3700 ჰა-ს.
სტანდარტული კორომის მახასიათებლები
არ არსებობს განახლებული ტყის ინვენტარიზაციის მონაცემები.
ძირითადი სახეობების არსებობა:
ფიჭვი (Pinus kochiana);
ლიტვინოვის არყი (Betula litvinowi);
რადეს არყი (Betula raddeana).
ინფორმაცია დაფარულობის/სიხშირის შესახებ არ მოიპოვება.
ფიტო და ენტო მავნებლების და დაავადებების არსებობა
ფიჭვნარებში ფიქსირდება: ფიჭვის დიდი ლაფანჭამია (Tomicus piniperda) და ფიჭვის პატარა ლაფანჭამია (Tomicus minor Hart).
ფოთლოვნებში გავრცელებულია შემდეგი მავნებლები: არყის ცილაჭამია (Scolylus ratzeburgi), ცქვლეფია ანუ უფრთო მზომელა (Eranis defoliaria L), კუნელის თეთრულა (Aporia crataegi).
სუბალპური და ალპური მდელოები
ფართობი (ჰა)
არ არსებობს ინფორმაცია ალპური და სუბალპური მდელოების ფართობის შესახებ. არსებული მდელოებიდან 38849 ჰა წარმოადგენს საძოვრებს.
მდგომარეობა
საძოვრის ერთეულების მდგომარეობა აღწერილია საძოვრის პასპორტში (GIZ/IBiS, 2018).
საძოვრების დატვირთვა
განახლებული ინფორმაცია არ არის ხელმისაწვდომი. დატვირთვის ნორმები, საძოვრების მიხედვით, დადგენილია საძოვრების პასპორტებში.
სარგებლობა
ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მდებარეობს მეცხვარის 34 ბინა. ადმინისტრაციის მონაცემებით 23740 სული ცხვარი (აგრეთვე ცხენები და მრპ) თუშეთის ეროვნულ პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონას იყენებს საძოვრად.
ძირითადი სახეობების არსებობა:
მდელოებზე მცენარეთა სახეობების შესახებ ინფორმაცია წარმოდგენილია GIZ/IBiS, 2018-ის მომზადებულ სიებში.
მაღალმთის ჭაობები
ფართობი (ჰა)
მონაცემები არ მოიპოვება.
ძირითადი სახეობების არსებობა
მოიცავს ეუტროფულ მაღალბალახოვან სახეობებს და კარბონატულ ჭარბწყლიან ჰაბიტატებს.
მდგომარეობა (მშრალი და ტენიანი)
მონაცემები არ მოიპოვება.
ბუნებრიობა (სახეცვლილი, ბუნებრივი)
მონაცემები არ მოიპოვება.
ანთროპოგენური ზემოქმედება (ძოვება, თიბვა, გადაწვა და ა.შ.)
მონაცემები არ მოიპოვება.
საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნები
რიცხოვნობა:
არჩვი (Rupicapra rupicapra);
ნიამორი (Carpa aegagrus);
კეთილშობილი ირემი (Cervus elaphus);
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis).
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკოლოგიის ინსტიტუტის კვლევის თანახმად, არჩვის რიცხოვნობა შეადგენს 116-ს, ხოლო არჩვის სიმჭიდროვე 100 ჰა-ზე – 0.97-ს (2014 წლის მონაცემები).
კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკოლოგიის ინსტიტუტის კვლევის თანახმად, ჯიხვის რიცხოვნობა შეადგენს 2135-ს, ხოლო სიმჭიდროვე 100 ჰა-ზე – 0.18-ს (2014 წლის მონაცემები).
კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
მტაცებლები
რიცხოვნობა
ფოცხვერი (Lynx lynx);
ჯიქი (Panthera pardus).
ფოცხვერის შესახებ კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
ჯიქის ერთი ინდივიდის დაფიქსირება მოხდა 2021 წელს ფოტოხაფანგის საშუალებით.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველები
მობუდარი წყვილების რაოდენობა:
მთის არწივი (Aquila chrysaetos);
ორბი (Gyps fulvus);
სვავი (Aegypius monachus);
ბატკანძერი (Gypaetus barbatus).
კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ქათმისნაირები
მობუდარი წყვილების რაოდენობა:
კავკასიური როჭო (Lyrurus mlokosiewiczi);
კავკასიური შურთხი (Tetraogallus
caucasicus).
კვლევაზე დაფუძნებული განახლებული მონაცემები არ მოიპოვება.
ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნა
წამყვანი სახეობების რიცხოვნობა და შეხვედრიანობა
დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki);
ლოტიევის გველგესლა (Vipera Lotievi).
არსებული მდგომარეობის შესახებ არ არსებობს ინფორმაცია.
2. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულების მდგომარეობა
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულება განისაზღვრა მე-14 მუხლში (ცხრილი 3).
ცხრილი 3: თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა
ღირებულება
მდგომარეობის ატრიბუტი
არსებული მდგომარეობა
თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა.
მომთაბარე მეცხვარეობის სისტემა;
თუშური ცხვრის გამრავლება.
34 ბინა.
23740 სული ცხვარი.
3. სხვა ღირებულებები
თუშეთის დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებებს შორისაა ბერნის კონვენციის დანართებში მოცემული ის სახეობები, რომლებიც გავრცელებულია თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. დამატებით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების სხვა ღირებულებები მოიცავენ უშუალოდ ეკოსისტემურ სერვისებზე დამოკიდებულ ღირებულებებს (ბუნებრივ რესურსებთან დაკავშირებული, სამეცნიერო და საგანმანათლებლო, ტურისტული და საერთო სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები).
მუხლი 33. დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებების საფრთხეები🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირ და არაპირდაპირი საფრთხეები მოცემულია მე-4 ცხრილში.
ცხრილი 4: სამიზნე ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები
პირდაპირი საფრთხე
განმაპირობებელი ფაქტორები
ზეგავლენის ქვეშ მყოფი ღირებულებები
დანაგვიანება (მუნიციპალური, ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობიდან)
მუნიციპალური ნარჩენები;
ადგილობრივი კერძო ბიზნესები (საოჯახო სასტუმროები, სასტუმროები, კვების ობიექტები);
ნარჩენები მანქანებიდან;
სამშენებლო ნარჩენები;
მესაქონლეობა და მეცხვარეობა;
არარეგულირებული საკემპინგე ადგილები;
დაბალი ცნობიერება;
ნარჩენების მართვის სისტემის არარსებობა.
მაღალმთის მდელოების (ალპური მდელოების) ჭაობები.
მაღალმთის და სუბალპური ტყე.
ალპური და სუბალპური მდელოები.
ნიამორი
თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა.
გზის რეაბილიტაცია
თუშეთამდე და თუშეთის ფარგლებში ხელმისაწვდომობის საჭიროება.
ყველა ფასეულობა.
დაგეგმილი გზების მშენებლობა
თუშეთამდე და თუშეთის ფარგლებში ხელმისაწვდომობის საჭიროება (დაგეგმარების პროცესში არსებული არჭილო-პატარა ბორბალო-ომალოს საავტომობილო გზის მშენებლობა);
დაგეგმილი თუშეთის საბაგირო გზა.
ყველა ფასეულობა.
კომერციული საქმიანობები (კაფეტერია ქუეში, ტურისტული ინფრასტრუქტურა ალაზნისთავში, ტურისტული ბილიკები)
ტურიზმის განვითარება
ტურიზმის ინფრასტრუქტურის განვითარების გეგმის არარსებობა.
ყველა ფასეულობა.
კლიმატის ცვლილება – მომატებული ტემპერატურა, ჰაბიტატების ცვლილება და ვერტიკალური წანაცვლება, მავნებელთა და დაავადებათა გააქტიურება, ბუნებრივი არასისტემური მოვლენების გახშირება.
გლობალურად სათბური გაზების გამოყოფა (გამოწვეული ტრანსპორტის, ელექტროენერგიის, ინდუსტრიის, სოფლის მეურნეობის, სხვა საჭიროებებიდან) (აღნიშნული საკითხის გადაჭრა სცილდება მენეჯმენტის გეგმის ფარგლებს).
ყველა ფასეულობა.
არალეგალური ჭრა, ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებებისთვის.
შეშის საჭიროება;
სამშენებლო მასალის საჭიროება.
მაღალმთის და სუბალპური ტყეები.
ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები.
სასოფლო-სამეურნეო ხანძრიდან გადმოსული (საძოვრების გადაწვის არსებული პრაქტიკა);
ცეცხლი არალეგალურ საკემპინგეზე;
საგანგებო მართვის გეგმის არარსებობა
ვიზიტორთა, მოსახლეობის, მწყემსების დაბალი ცნობიერება;
ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები და აღჭურვილობა ხანძრებთან ბრძოლაში.
ყველა ფასეულობა.
ხმაური ვერტმფრენიდან, მანქანის უგზო ადგილას გადაადგილებებისას, მოტოციკლიდან, სამშენებლო აქტივობებიდან, ვიზიტორთა ჯგუფებიდან და სხვა.
ვიზიტორთა დიდი რაოდენობა და არათანაბარი გადანაწილება;
არამარკირებულ ბილიკებზე გადაადგილება;
არარეგულირებული საკემპინგეები;
ადგილობრივების და ვიზიტორთა ცნობიერების დაბალი დონე;
კანონაღსრულების ეფექტურობასთან დაკავშირებული პრობლემები.
არჩვი,ნიამორი,კეთილშობილი ირემი,აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი,ფოცხვერი, ჯიქი,მთის არწივი,ორბი,სვავი,ბატკანძერი,კავკასიური როჭო, კავკასიური შურთხი,დინიკის და ლოტიევის
გველგესლა.
არამდგრადი ძოვება
პირუტყვის და ბინების განთავსების არამდგრადი პრაქტიკა;
მეცხვარეობის გაძღოლის ტრადიციული პრაქტიკის მოშლა;
მესაქონლეების/მეცხვარეების არასაკმარისი ცოდნა საძოვრების მართვასთან დაკავშირებით;
საძოვრების მართვის გეგმის არარსებობა;
საძოვრების მდგომარეობის მონიტორინგის სისტემის არარსებობა;
აღსრულებასთან დაკავშირებული ხარვეზები (ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები, განსაკუთრებით თანამშრომელთა კვალიფიკაციის კუთხით).
ალპური და სუბალპური მდელოები,სუბალპური ტყეები,მაღალმთის ჭაობები,არჩვი,როჭო,ჯიხვი,ნიამორი,ირემი,დინიკის და ლოტიევის გველგესლა.
თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა.
ტყის მავნებლები და დაავადებები (Scolylus ratzeburgi, Eranis defoliaria L).
კლიმატის ცვლილება;
მავნებელი მწერების მონიტორინგის შეზღუდული შესაძლებლობები;
მაღალმთის ტყეები.
ცხოველთა დაავადებები (პარაზიტული ჭიები, ინფექციები).
არავაქცინირებული შინაური ცხოველების მიერ საძოვრების გამოყენება და დაავადებების/პარაზიტების გავრცელება;
ჯიხვი,ფოცხვერი,არჩვი,ნიამორი,ირემი.
ნადირობა.
სპორტული ინტერესი;
ნანადირევ ხორცზე მოთხოვნა;
ადგილობრივების დაბალი ცნობიერება დაცული ტერიტორიების ფასეულობების და წესების შესახებ;
ადმინისტრაციის შეზღუდული შესაძლებლობები კანონაღსრულების მიმართულებით;
რეინჯერების საველე აღჭურვილობის ნაკლებობა;
თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან თანამშრომლობის ნაკლებობა;
გამოვლენილ შემთხვევებზე არაეფექტური რეაგირება.
ჯიხვი,არჩვი,ნიამორი,ირემი,შურთხი,როჭო.
დაბალი
საშუალო
მაღალი
ძალიან მაღალი
2. სხვა ღირებულებების საფრთხეები
საფრთხეები კულტურულ ღირებულებებზე შესაძლოა გამოიწვიოს ვიზიტორთა გაზრდილმა რაოდენობამ, ინფრასტრუქტურის განვითარებამ, კლიმატის ცვლილებამ და ეროზიამ, რისთვისაც შესაძლებლობის ფარგლებში უნდა განხორციელდეს აღნიშნული საფრთხეების პრევენცია/აღკვეთა, საიფორმაციო ბანერების განთავსება და სხვა. (საფრთხეების ინდიკატორები მოცემულია დანართ 22-ში).
3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ეკოსაგანმანათლებლო, ეკოტურისტულ და მთლიანად სოციალურ-ეკონომიკურ ღირებულებებთან დაკავშირებული ბუნებრივი რესურსების საფრთხეებად მოიაზრება ის საფრთხეები, რომლებიც გავლენას ახდენს ეკოსისტემების შესაძლებლობებზე და საბოლოო ჯამში, ეკოსისტემური სერვისების მიწოდებაზე (იხ. ცხრილი №4).
მუხლი 34. ბუნებრივი რესურსების დაცვა და პატრულირება🔗
1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი და თუშეთის ეროვნული პარკი ესაზღვრება თუშეთის დაცულ ლანდშაფტს და მის არეალში განლაგებულ 50-ზე მეტ სოფელს და ნასოფლარს. შესაბამისად, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა და ანთროპოგენური ზეწოლა ბიომრავალფეროვნების ღირებულებებზე უფრო ინტენსიურია თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის და ეროვნული პარკის ამ მონაკვეთებზე.
2. ადმინისტრაციას არ გააჩნია ტერიტორიის დაცვის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. დაცვის ღონისძიებების განხორციელება ხდება წლიური სამუშაო გეგმის შესაბამისად, ადმინისტრაციის დირექტორის მიერ დამტკიცებული საპატრულო გეგმების მიხედვით.
3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საპატრულო საქმიანობა მიმართულია ნაკრძალისა და ეროვნული პაკრის დაცვაზე და ეროვნული პარკის რესურსთსარგებლობის (საძოვრები, არამერქნული ტყის რესურსი) კონტროლზე.
4. თუშეთის დაცული ტერიტორიები დაყოფილია 5 უბნად: სპეროზა, ჭანჭახოვანი, ჩაღმა, გომეწარი და პირიქითი. ადმინისტრაციის აზრით, საჭიროა გომეწრის და პირიქითის უბნებიდან ალაზნისთავის და ქვახიდის უბნების გამოყოფა ტერიტორიის სიდიდის და სიშორის გამო.
5. 2018 წელს დაფიქსირდა 6 სამართალდარღვევა. მათ შორის: 5 უკანონო ძოვების და 1 ტყის ჭრის შემთხვევა. 2019 წელს დაფიქსირდა სამართალდარღვევის სულ 2 შემთხვევა: უკანონო თევზჭერა და ძოვება. 2020 წელს სამართალდარღვევები არ დაფიქსირებულა.
6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილების თანამშრომლებმა სააგენტოს და დონორი ორგანიზაციების (GIZ, CNF, USDOT-ITAP/USAID NPE Program, UNDP) ძალისხმევით მონაწილეობა მიიღეს სხვადასხვა ტრენინგებში: საძოვრების მართვა, ტყის მართვა, ბილიკების მოწყობა, ფიტოპათოლოგია. რეინჯერებს ჩაუტარდათ ტრენინგები თემებზე: კანონაღსრულება, საძოვრების მდგრადობის შეფასება და მონიტორინგი და სხვა. გარდა ამისა, რეინჯერებმა სსიპ – საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიაში შეისწავლეს იარაღის გამოყენება და დამრღვევთან ურთიერთობის საკითხები.
7. თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვა ხორციელდება პატრულირების მეშვეობით. ადმინისტრაციის მიერ შემუშავებულია 16 საპატრულო მარშრუტი, რომელსაც ამტკიცებს ადმინისტრაციის დირექტორი (მათ შორის 3 საფეხმავლო, 8 საცხენოსნო, 3 საავტომობილო, 2 საავტომობილო-საფეხმავლო). პატრულირების სამოქმედო გეგმა-გრაფიკის შემუშავება ხდება ყოველთვიურად. ზამთრის სეზონზე რეინჯერები პატრულირებენ ორ უბანზე (ჩაღმის და სპეროზის უბნები), ხოლო დანარჩენ სეზონებზე ხუთივე უბანზე. პატრულირების მარშრუტების დაგეგმვა ხდება სარეინჯეროების სპეციფიკიდან გამომდინარე. მარშრუტებზე პატრულირების ინტენსივობა იცვლება სეზონების და ანთროპოგენური რისკების შესაბამისად. ყოველწლიურად ხდება არსებული პატრულირების მარშრუტების გადახედვა და კორექტირება საჭიროების მიხედვით. 2019 წლის განმავლობაში განხორციელდა 226 საპატრულო გასვლა. გავლილია 8749 კმ.(მათ შორის 3473 კმ ფეხით, 3656 კმ ცხენით და 1620 კმ ავტომანქანებით). გარდა ამისა, დაცვის განყოფილების უფროსმა წლის განმავლობაში განახორციელა 52 მოულოდნელი რეიდი. 2020 წელს განხორციელდა 232 საპატრულო გასვლა, გავლილია 8408 კმ, განხორციელდა 44 რეიდი.
8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფიჭვნარები მოწყვლადია ხანძრების მიმართ. ბოლო წლების ყველაზე დიდი ხანძარი იყო 2017 წელს სოფელ ხახაბოს მიმდებარე ფიჭვნარ ტყეში, რომლის ძირითადი ნაწილი შედის თუშეთის დაცული ლანდშაფტის შემადგენლობაში. 2019 წლის ოქტომბერში თუშეთის ეროვნულ პარკში, ბულანჩოს ტერიტორიაზე დაფიქსირდა ხანძარი, რომლის დროსაც დაიწვა დაახლოებით 14 ჰა ბალახოვანი საფარი.
9. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზმა აჩვენა, აგრეთვე, რეინჯერებისთვის აღჭურვილობის ნაკლებობა და არსებულთან ხელმისაწვდომობის პრობლემა. კერძოდ, სატრანსპორტო საშუალებების და რეინჯერის პირადი აღჭურვილობის ნაკლებობა (ბინოკლები, ფოტოაპარატები, რაციები, ფოტოხაფანგები, ხარისხიანი უნიფორმები საველე პირობებისთვის და სხვა).
მუხლი 35. ადამიანური რესურსები🔗
1. გერმანიის განვითარების ბანკის (KFW) დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროგრამა SPPA-საქართველოს მხარდაჭერით 2014 წელს შემუშავდა სააგენტოს ადამიანური რესურსების მართვის სტრატეგია.
2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში ორი განყოფილებაა: ადმინისტრაციული და დაცვის. ადმინისტრაციაში დასაქმებულია 34 მუდმივი და 2 შტატგარეშე თანამშრომელი (აქედან ერთის აყვანა ხდება სეზონურად: ტექნიკური თანამშრომელი თუშეთში არსებულ ვიზიტორთა და ადმინისტრაციულ ცენტრში): ადმინისტრაციის დირექტორი, ადმინისტრაციული განყოფილების უფროსი, ბუღალტერი, ვიზიტორთა მომსახურების უფროსი სპეციალისტი – 2, უმცროსი სპეციალისტი და დაცვის განყოფილების 28 თანამშრომელი: დაცვის განყოფილების უფროსი, ბუნებრივი რესურსების უფროსი სპეციალისტი, უფროსი რეინჯერი – 5 და რეინჯერი – 21. უნდა აღინიშნოს, რომ თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში საჭიროა 16 თანამშრომლის დამატება, აქედან თითო რეინჯერი ჩაღმისა და ჭანჭახოვანის უბნებზე, ასევე დამატებით 2 ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი – საძოვრების მართვისა და ტყის მართვის მიმართულებით. გარდა ამისა, სასურველია ქვახიდისა და ალაზნისთავის უბნების ცალკე გამოყოფა, სადაც თითოეულ უბანზე საჭირო იქნება 5 რეინჯერისა და 1 უფროსი რეინჯერის დამატება.
3. ადმინისტრაციული განყოფილების ფუნქციებში შედის ადმინისტრაციის მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა, ორგანიზაციული საკითხების მართვა, ვიზიტორთა მომსახურება.
4. დაცვის განყოფილების თანამშრომლების ძირითად ფუნქციებში შედის ტერიტორიის ფიზიკური დაცვა, პატრულირება და კანონაღსრულება თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში (თუშეთის ეროვნული პარკისა და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრებში), ადგილობრივი მოსახლეობის გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლება, ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგსა და კონსერვაციულ ღონისძიებებში მონაწილეობა. ზემოაღნიშნული ფუნქციების განხორციელებისას, საჭიროების შემთხვევაში, ადგილი აქვს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობას.
5. რეინჯერები პასუხისმგებელნი არიან არა მარტო კანონაღსრულებაზე და ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგზე, არამედ ჩართულები არიან ტერიტორიის დასუფთავებასა და ვიზიტორებთან ურთიერთობაში.
6. თანამშრომლებს გააჩნიათ ადმინისტრაციაში მუშაობის საშუალოდ 3-დან 5-წლამდე გამოცდილება. დაცვის განყოფილების უფროსი და რამდენიმე რეინჯერი მუშაობს დაცული ტერიტორიების დაარსების დროიდან. 2018-2020 წლებში ადმინისტრაციის თანაშრომლებს გავლილი აქვთ შემდეგი ტრენინგები: დაცული ტერიტორიების მმართველობა და მართვა, კანონაღსრულება, სახანძრო უსაფრთხოება, GPS და ფოტომახეების გამოყენება, საფეხმავლო ბილიკების მოვლა-პატრონობა და რეაბილიტაცია, თუშეთში გავრცელებულ მცენარეთა ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი სახეობები, ტურიზმი და მარკეტინგი, ვიზიტორთა მომსახურების ხარისხის ამაღლება, გარემოსდაცვითი განათლება და ეფექტური კომუნიკაცია, ეკოგანათლება და ინტერპრეტაცია (ვიზიტორთა მომსახურებისა და ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის), პროექტების წერა და ფონდების მოძიება, ბუღალტერია და ფინანსების მართვა და სხვა. შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით საჭიროა დამატებით სხვადასხვა მიმართულებით კვალიფიკაციის ამაღლება, რომელსაც პერმანენტული ხასიათი უნდა ჰქონდეს.
7. 2020 წელს საკონსულტაციო კომპანია PMO Business Consulting-მა CNF-ის დაკვეთით მოამზადა საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების დოკუმენტი, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი შემადგენელია ტერიტორიული ადმინისტრაციების როლის გაძლიერების საკითხი ადამიანური რესურსების მართვაში და შეიმუშავა რეკომენდაციები მათი უნარების და კომპეტენციების განვითარებაზე.
მუხლი 36. ადმინისტრაციის მდგომარეობა, ინფრასტრუქტურა და აღჭურვილობა🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საზაფხულო ოფისი მდებარეობს თუშეთში, სოფელ ომალოში, ხოლო ზამთრის ოფისი – სოფელ ქვემო ალვანში.
2. საზაფხულო ადმინისტრაციული შენობა სოფელ ომალოში სპეციალურად ამ მიზნისთვის აშენდა და გაიხსნა 2009 წელს. აქ შესაძლებელია შეხვედრების და ტრენინგების ჩატარება. ადმინისტრაციის საჭიროებების შეფასებისას გამოიკვეთა, რომ საჭიროა თანამშრომლების სამუშაო პირობების გაუმჯობესება: სამზარეულოს, თანამშრომლებისათვის საძინებლის და საწყობის მოწყობა. დაგეგმილია მათთვის ცალკე კოტეჯის აშენება ომალოში.
3. ზამთრის ოფისს (სააგენტოს ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიისგან უსასყიდლო უზუფრუქტით აქვს გადაცემული) ოთხი ოთახი უკავია სოფ. ქვემო ალვანის კულტურის სახლის შენობაში. ეს საოფისე ფართი ჰყოფნის მხოლოდ თანამშრომელთა სამუშაო მაგიდების განთავსებას. არ არსებობს დამატებითი სივრცე ადმინისტრაციის საქმიანობის სრულყოფილად განსახორციელებლად.
4. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე სულ 3 რეინჯერთა სადგურია: სპეროზა, სამხევი და ქვახიდი. ქვახიდის შენობა ამორტიზებულია და არ ფუნქციონირებს. ადგილი, სადაც სარეინჯეროა განთავსებული მეწყრულია და საჭიროა ახალი შენობის აშენება, ამისათვის შესაბამის სხვა ადგილზე. სპეროზას და სამხევის სარეინჯეროებში გასაახლებელია წყალმომარაგების სისტემა და მოსაწყობია სეპტიკური სისტემა. ალაზნისთავში არის ერთი ტურისტული თავშესაფარი. თავშესაფრის წყალმომარაგების სისტემა გაუმართავია, ნარჩენების მართვა არ ხდება, არ არის ნაგვის ურნები.
5. ადმინისტრაციას არ გააჩნია სრულფასოვანი დაცვის და ტურისტული საველე ინფრასტრუქტურა. აღჭურვილობა შემოიფარგლება ძველი ზურგჩანთებით, კარვებით, ბინოკლებით, დაბალი ხარისხის ფოტოაპარატებით. არსებული საჭიროებების შეფასების მიხედვით, მნიშვნელოვანია რეინჯერები იყვენენ შესაბამისად აღჭურვილნი როგორც იარაღით, ასევე უნიფორმებით. სასურველია, ასევე, შეძენილ იქნეს რაციები, ფოტოხაფანგები GSM სისტემით, სატელიტური ტელეფონები, კარვები, საძილე ტომრები, ფარნები, ფოტოაპარატები, ბინოკლები, ცხენის აღჭურვილობა.
6. ადმინისტრაციას აქვს 6 მაღალი გამავლობის ავტომანქანა – 1 ცალი ნისან პიკაპის, 1 ტოიოტა ჰაილუქსის, 3 ცალი მიცუბიში ლ 200-ის, 1 ცალი ფიატ ფულბექის. აქედან 1 ტოიოტა ჰაილუქსი ემსახურება დირექტორს, 1 ავტომანქანა ემსახურება დაცვის განყოფილების უფროსს, დანარჩენები ემსახურებიან უფროს რეინჯერებს როგორც პატრულირების განსახორციელებლად, ასევე საგუშაგოებზე ცვლაში მყოფი მორიგე რეინჯერის სარეინჯეროზე აყვანა-ჩამოყვანისთვის. ადმინისტრაციის საჭიროებების შეფასების მიხედვით, საჭიროა ავტოპარკის განახლება – შესაცვლელია ნისან პიკაპი და დასამატებელია 3 ავტომანქანა: 1 – გომეწრის ხეობაში საპატრულოდ, 1 – სწრაფი რეაგირების ჯგუფისათვის და 1 – დირექტორის.
მუხლი 37. დაფინანსება🔗
1. ადმინისტრაციის ძირითადი ბიუჯეტი ფინანსდება სახელმწიფოს მიერ და მდგრად ფინანსირებას წარმოადგენს. თუმცა, აღნიშნული ბიუჯეტი არ არის საკმარისი თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ყველა საქმიანობის განხორციელებისთვის.
2. სახელმწიფო დაფინანსებას პერიოდულად ემატება გარკვეული ფინანსური მხარდაჭრა გარე წყაროებიდან (2017-2020). (ცხრილი 5).
ცხრილი 5: ადმინისტრაციის დაფინანსება 2018-2020 წ.წ. წყარო: CNF
დაფინანსების წყარო
2018 (ლარი)
2019 (ლარი)
2020 (ლარი)
2021 (ლარი)
სახელმწიფო ბიუჯეტი
185,245
187,001
252,157
476,749.49
CNF
87,208 +4,614
158,213
247,496
104,729.33
სხვა
186,177
276,363
243,923
ჯამი
463,244
621,577
743,576
581,478.81
3. სხვადასხვა ღონისძიებებისთვის დაფინანსების მოძიება აგრეთვე ხდება თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის საშუალებით. პროექტები განხორციელდა ისეთი მიმართულებებით, როგორიცაა საძოვრებით ტრადიციული სარგებლობის აღდგენა, თემთან კომუნიკაციის გაუმჯობესება, ეკობანაკები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისათვის და მოხალისეთა ჩართულობა, ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერება ეკოსისტემების კონსერვაციის საკითხებში, ეროზიების ინტეგრირებული კონტროლი და ა.შ.
4. შემოსავლის დამატებითი წყარო ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალია (მაგ.: ვიზიტორთა ცენტრიდან, საკემპინგე ადგილების გაქირავებიდან და ა.შ.). ამავდროულად, 2013 წლიდან კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მიერ ხორციელდება სახელფასო დანამატის გაცემა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის, რამაც გარკვეულწილად ხელი შეუწყო არსებული კადრების შენარჩუნებას. თუშეთის დაცული ტერიტორიები იღებს დონორულ დახმარებას (მაგ.: GIZ, CNF, USAID ZRDA და ა.შ.), რაც მოსალოდნელია რომ მომავალშიც გაგრძელდება.
5. 2020 წლის მაისში კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მიერ განხორციელდა საქართველოს დაცული ტერიტორიების ფინანსური საჭიროებების შეფასება, რომელიც მოიცავს არსებული დაფინანსების შესახებ ინფორმაციას, ასევე თითოეული დაცული ტერიტორიის მართვისათვის საბაზისო და ოპტიმალურ ფინანსურ საჭიროებებს 2021-2026 წლების პერიოდისათვის. თუშეთის დაცული ტერიტორიებისათვის არსებული დაფინანსებაა 3,918,000 ლარი მაშინ, როდესაც საბაზისო საჭიროება 6,288,693 ლარს, ხოლო ოპტიმალური საჭიროება 9,342,370 ლარს შეადგენს. ფინანსური დეფიციტი 2021 წელს იწყება 927,709 ლარით და 2026 წლისათვის მცირდება 681,415 ლარამდე. საერთო ფინანსური დეფიციტი (2021-2026) კი შეადგენს დაახლოებით 5.42 მლნ ლარს, რაც დაახლოებით 138%-ით მეტი დაფინანსების საჭიროებას გულისხმობს.
მუხლი 38. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა🔗
1. თუშეთის ეროვნულ პარკში მოსახლეობა ტრადიციულად სარგებლობს ბუნებრივი რესურსებით. რესურსების მოხმარება უმნიშვნელოა, რაც ერთი მხრივ 1981 წლიდან არსებული მკაცრი დაცვის რეჟიმმა და რესურსების ძირითადად თუშეთის დაცული ლანდშაფტიდან ათვისებამ, ხოლო მეორეს მხრივ ადგილობრივი მოსახლეობის ცხოვრების სეზონურობამ განაპირობა.
2. თუშების თანამედროვე მეურნეობა მომთაბარე მესაქონლეობას ემყარება და განთავსებულია ე.წ. თუშეთი-ალვანი-შირაქის სამეურნეო-კულტურულ არეალში. თუშეთ-შირაქის სამეურნეო კავშირების ისტორია XVII საუკუნიდან იღებს სათავეს. თუშური მეცხვარეობის საკვებ ბაზას ბუნებრივი საძოვრები წარმოადგენს, რომელსაც, ბუნებრივი პირობების შესაბამისად, მომთაბარე მეცხვარეობა სეზონურად იყენებს.
3. ამჟამად, თუშეთში არსებული პირუტყვის აბსოლუტური უმრავლესობა სეზონურ მიგრაციას ეწევა. იჯარის ხელშეკრულებების და პირუტყვის აღრიცხვის სისტემის არქონის გამო მუდმივად ცვალებადია ინფორმაცია აქტიური ბინების და პირუტყვის რაოდენობის შესახებ. ადმინისტრაციის ინფორმაციით, თუშეთში საძოვრების ფართობია 60,500 ჰა, საიდანაც 38,849 ჰა თუშეთის ეროვნულ პარკში მდებარეობს (დანარჩენი თუშეთის დაცულ ლანდშაფტში). მეცხვარის ბინების საერთო რაოდენობაა 59, საიდანაც 34 ეროვნულ პარკში მდებარეობს (დანარჩენი 25 თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე). თუშეთის ზაფხულის საძოვარზე ცხვრის საერთო რაოდენობა შეადგენს 33,578 სულს, საიდანაც 23,740 სული თუშეთის ეროვნულ პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონას იყენებს საძოვრად (დანართი 7).
4. მეცხვარეები ძირითადად იცავენ დაცულ ტერიტორიებზე ძოვების რეჟიმის მოთხოვნებს, თუმცა საქონლის ძოვების შემთხვევები ნაკრძალისა და ეროვნული პარკის მკაცრი დაცვის ზონის ტერიტორიაზეც არის. რამდენიმე ადგილას ნაკრძალის ტერიტორიაზე გადის საქონლის გადასარეკი ბილიკი. ძოვების სივრცული განაწილება, ფარების დაყოფა, ბინის ადგილის შერჩევა უმეტესწილად ემყარება საქმის გამარტივებას (ბინების დიდი ნაწილი სოფლის ან გზის სიახლოვესაა) და თითქმის სრულიად უგულებელყოფილია საძოვრის მდგომარეობის შენარჩუნების და/ან გაუმჯობესების საკითხი. მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს სახელმწიფო საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიებზე არსებული ვითარება, საქართველო-რუსეთის საზღვრის თუშეთის მონაკვეთზე ბევრ ადგილას ძოვების პროცესი აღარ მიმდინარეობს და მრავალი ხეობა მიტოვებულია, რაც ქმნის გარკვეულ პოლიტიკურ რისკებს.
5. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინფორმაციით, საძოვრების საერთო ფართობის დაახლოებით 30% ეროზირებულია. სახეობათა კონსერვაციის ცენტრის – ნაკრესის კვლევის თანახმად (GIZ, 2019), მდგომარეობა იმ საძოვრებისა, რომლებიც მაღალ სიმაღლეზე და გზიდან მოშორებით მდებარეობს შედარებით უკეთესია. გაცილებით მძიმე მდგომარეობაა ყოფილ სახნავ-სათესებზე, რომლებიც ახლა საძოვრად გამოიყენება (მე-20 საუკუნის 50-იან წლებამდე სახნავი და სათიბი სავარგულები). რიგ შემთხვევებში, ეროზიას შეუქცევადი ხასიათი აქვს და სასწრაფო გეოსაინჟინრო სამუშაოებს საჭიროებს (სოფელ ომალოში შესასვლელი გზა, წაროს მონაკვეთი წოვათაში, მეწყრული მონაკვეთი ჭანჭახოვანის ხეობაში და სხვა). ეროზიის მნიშვნელოვანი მაინიცირებელია ახალი გზების მშენებლობა ან ძველი გზების მოვლის სამუშაოები. ამჟამად, ტერიტორიები შემოღობილი არ არის და საკვების ძიების პროცესში საქონელი შედის ნებისმიერ ადგილზე.
6. გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) დახმარებით, 2014 – 2018 წლებში შესრულდა კვლევითი სამუშაოები და შემუშავდა თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრების მართვის სახელმძღვანელო დოკუმენტი. მომზადდა საძოვრის ერთეულის (ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე სულ 100 ერთეული, 38,849 ჰა) პასპორტები, რომელიც მოიცავს საძოვრების სივრცულ და ხარისხობრივ მონაცემებს. კერძოდ, თითოეული საძოვრის ერთეულისთვის გაზომილია ბიომასა და პასპორტი იძლევა რეკომენდაციას მისი დატვირთვის შესახებ. პროექტის ფარგლებში მომზადდა ეროზიის რისკის რუკა (დანართი 8), რომელიც ასახავს დაზიანებულ მონაკვეთებს და კარგი ინსტრუმენტია მიწის მდგრადი მართვის სტრატეგიის შემუშავებისთვის. მომზადდა, ასევე, მიწისზედა ბიომასის რუკა (დანართი 9), რომელიც საშუალებას იძლევა განისაზღვროს, თუ რა რაოდენობის ბიომასაა ამა თუ იმ საძოვარზე და შესაბამისად, რა რაოდენობის პირუტყვის გამოკვება შეუძლია. შემუშავებული საძოვრის პასპორტები და საძოვრის მართვის პროგრამა (ინსტრუმენტი) მნიშვნელოვანწილად ამარტივებს გადაწყვეტილების მიღების პროცესს, თუმცა დღის წესრიგში მაინც რჩება შესაბამისი სპეციალისტების არსებობის აუცილებლობა.
7. საძოვრების მართვის საკითხს ართულებს რიგი სხვა პრობლემები:
ა) დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების საზღვრები, ხშირია შემთხვევები, როდესაც კატეგორიებს შორის არსებული საზღვრები არ მოუყვება რელიეფის ბუნებრივ წარმონაქმნებს (ქედები, ხეობის ძირები, მდინარეები, ხევები, ტყის საზღვრები და სხვა), არამედ კვეთს კონკრეტულ საძოვარს. ეს ძლიერ ართულებს ადმინისტრირების პროცესს;
ბ) არსებული რეგულაციების მიხედვით, შეზღუდულია სხვადასხვა სატარიფო პოლიტიკის წარმოება როგორც განსხვავებული ნაყოფიერების მქონე საძოვრებისთვის, ასევე საძოვრებისთვის, რომლებზეც არსებობს ფერმერისთვის ხელსაყრელი ინფრასტრუქტურა (მაგ.: ფერმის შენობა, სარწყულებელი, მისასვლელი გზა და ა.შ.).
8. ჭარბი ძოვების პარალელურად, მიუხედავად იმისა, რომ ცხვარში წასვლა თუშებისთვის ტრადიციულ და საამაყო საქმეს წარმოადგენს, ახალგაზრდებს შორის ეს საქმიანობა პოპულარობით აღარ სარგებლობს. ეს სიტუაცია საფრთხეს უქმნის არა მარტო ტრადიციულ თუშურ მეცხვარეობას, არამედ მთლიანად უნიკალურ თუშურ კულტურას. გარდა ამისა, საქონლის რაოდენობის და ძოვების შემცირება მნიშვნელოვან ცვლილებებს გამოიწვევს თუშეთის ლანდშაფტებშიც. ზოგიერთ ადგილას საქონლის რაოდენობის და ძოვების შემცირების შედეგად უკვე შეინიშნება მდელოების (მათ შორის ბუნებრივი მდელოების) გატყევების ტენდენცია, რაც ნეგატიურად შეიძლება აისახოს ბიომრავალფეროვნებაზე.
9. თუშეთის ტყის ჰაბიტატი უმეტესად ფიჭვნარებითაა წარმოდგენილი, რომელსაც კაუჭკბილა (სოსნოვსკის) ფიჭვი Pinus kochiana ქმნის. შედარებით ნაკლები ფართობი უკავია არყნარებს (Betula Raddeana და Betula Litvinowi). მეტად შეზღუდულია ფართოფოთლოვანი ტყეების გავრცელება. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყით დაფარული ფართობია 20,200 ჰა, რაც დაცული ტერიტორიის მთლიანი ფართობის (82,142.2 ჰა) 25,6%-ია. ტყეების ბოლო ინვენტარიზაცია თუშეთში 1985 წელს ჩატარდა. ვადაგასულია ტყეთმოწყობის დოკუმენტაცია და არ შეესაბამება დაცული ტერიტორიების დაარსების შემდეგ არსებულ რეალობას. განახლებული ინფორმაციის არქონა ართულებს ტყის ეკოსისტემების მონიტორინგს და საშეშე მერქნის შესაბამისი კვოტების დადგენას ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში, რათა უზრუნველყოფილი იყოს რესურსის მდგრადი მოხმარება.
10. GIZ-ის ფინანსური მხარდაჭერით კახეთის რეგიონში, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჩათვლით, ხორციელდება ტყის ეროვნული ინვენტარიზაცია, რომელიც უზრუნველყოფს სარწმუნო ინფორმაციის შეგროვებას და ანალიზს ტყის სტრუქტურის და მახასიათებლების შესახებ, ეროვნულ და რეგიონულ დონეზე. ინვენტარიზაცია მოიცავს კახეთის მთლიან ტყით დაფარულ ფართობს, განურჩევლად ტყის მართვისა თუ კატეგორიისა. სამუშაოების დასრულება დაგეგმილია 2021 წელს.
11. თუშეთის ტყეებით დაფარული დიდი ფართობი, ასევე, ხეების სახეობათა მრავალფეროვნება თუშებს შესაძლებლობას აძლევდა თავისი საარსებო გარემოდან გაუსვლელად, ადგილზევე ჰქონოდათ მასალა საჭირო საყოფაცხოვრებო ნივთების, სამეურნეო დანიშნულების შრომის იარაღების და ხალხური რეწვის დარგებისათვის (მატყლის დამუშავება, ქსოვა, ღებვა და სხვა) საჭირო ხელსაწყოების დასამზადებლად.
12. ტყის მერქნულ რესურსებს (შეშა, სამასალე მერქანი) მოსახლეობა ძირითადად მოიპოვებს დაცული ლანდშაფტის ტყიდან, მხოლოდ ადგილობრივი მოხმარებისათვის. თუშეთის მოსახლეობას აქვს უფლება მოიპოვოს შეშა (წაქცეული და ზეხმელი ხეები) ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონიდან, თუმცა, ადმინისტრაციის განცხადებით, დაბალი მოთხოვნის გამო ამ ეტაპზე შეშის გაცემა არ ხდება.
13. საქართველოს მთიანეთში, მათ შორის თუშეთში, დღემდე შემონახულია „ხატის ტყეების“ ფენომენი, რომლებიც რელიგიური დატვირთვის „ნაკრძალს“ წარმოადგენს. ხატის ტყეები თითქმის ხელუხლებლად შემონახული ტყის უბნებია, რომლებიც ხშირად განსაკუთრებული ესთეტიკური მახასიათებლებით და მდიდარი ბიომრავლფეროვნებით გამოირჩევა. „ხატის ტყეები“, ძირითადად, მოქცეულია დღევანდელი თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის საზღვრებში. „ხატის ტყეები“ ტყის რესურსების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების მაგალითია.
14. მოსახლეობა ტრადიციულად მოიხმარს არამერქნულ რესურსებს. კერძოდ, აგროვებს ჟოლოს, მოცვს, სოკოს და სამკურნალო მცენარეებს. არ არის შეფასებული მათი მარაგები და არ არის დადგენილი მოხმარების კვოტები. თუმცა, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შეფასებით, ამ ეტაპზე არ ვლინდება აღნიშნული რესურსის გადაჭარბებული გამოყენება. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციამ GIZ/IBiS-ის დახმარებით 2018-2019 წლებში განახორციელა კვლევა თუშეთში არსებული ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი ველური მცენარეების გამოყენებაზე და ამის საფუძველზე მოამზადა და გამოსცა პუბლიკაცია ქართულ და ინგლისურ ენებზე „100 ველური მცენარე თუშეთიდან: ტრადიციები და გამოყენების წესები“. მომავალში ამ რესურსების შენარჩუნების უზრუნველსაყოფად სასურველია მონიტორინგის განხორციელება ამ ველური მცენარეების მდგომარეობაზე.
15. ნადირობა თუშეთში საკვების მოპოვების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყარო იყო. თუმცა მას დიდი სოციო-კულტურული მნიშვნელობაც ჰქონდა. ნადირობა „მეკლდეურობასთან“ (კლდეზე ცოცვის ხელოვნება) იყო დაკავშირებული, მამაკაცის ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მომზადების საშუალებად ითვლებოდა. ტრადიციული ნადირობა მკაცრად რეგულირდებოდა გარკვეული შეზღუდვებით და აკრძალვებით და ბიოლოგიური რესურსების მდგრადი გამოყენების თვალსაჩინო მაგალითი იყო. ამჟამად ეს პრაქტიკა და, მასთან ერთად ის წეს-კანონები, რაც ნადირობის მდგრადობას განსაზღვრავდა, დავიწყებულია.
16. თუშეთში დღესდღეობით მოიპოვება სამშენებლო მასალა – ფიქალის ქვა (ეროვნული პარკის და დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე), რომელიც ტრადიციულად წარმოადგენს თუშური საცხოვრებელი სახლების ძირითად საშენ მასალას. ფიქალის ქვის მოპოვება შემცირდა არსებულ კარიერებზე მარაგის ამოწურვის გამო, ხოლო ახალი კარიერები მოძიებული და შესწავლილი ჯერ არ არის. შესასწავლად გადაცემულია 7 ახალი კარიერი.
17. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე მოსალოდნელია ბუნებრივი რესურსების მოხმარების გაზრდა ვიზიტორების ზრდასთან ერთად, რამაც შესაძლებელია გამოიწვიოს აღნიშნული რესურსების მზარდი მოხმარება, ძირითადად სასტუმროებისა და კვების ობიექტების მიერ. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანია ვიზიტორთა ეფექტური მართვა და ბუნებრივი რესურსების მოხმარების ეფექტური კონტროლი, არსებული საფრთხეების ჯეროვანი მონიტორინგის გზით.
მუხლი 39. ეკოტურიზმი🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ვიზიტორთა გადაადგილება დაიშვება მხოლოდ თუშეთის ეროვნული პარკის ფარგლებში. ვიზიტორები არ დაიშვებიან თუშეთის ნაკრძალში იქ არსებული მკაცრი დაცვის რეჟიმის გამო; ნაკრძალში შესვლა შესაძლებელია მხოლოდ სამეცნიერო და საგანმანათლებლო მიზნით, სააგენტოსთან წინასწარ შეთანხმებით.
2. ვიზიტორთა რაოდენობა მუდმივად იზრდება. 2014 წელს რეგისტრირებული ტურისტების რაოდენობამ 9,786 ვიზიტორი შეადგინა, ხოლო 2019 წელს გაიზარდა 16,427-მდე. 2020 წელს, COVID-19 პანდემიიდან გამომდინარე, ვიზიტორთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა და შეადგინა 7,055 (მათ შორის, 357-მდე უცხოელი). 2019 წლის სტატისტიკის მიხედვით, ვიზიტორთა 34,8% საქართველოს, ხოლო 65,2% უცხო ქვეყნის მოქალაქეა. თუშეთის დაცულ ტერიტორიაზე აღრიცხულ უცხოელ ვიზიტორთაგან უმეტესობას გერმანელი და პოლონელი ტურისტები წარმოადგენენ. 2021 წელს შეინიშნება ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდის პოზიტიური დინამიკა, 2021 წელს თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს ესტუმრა 12 197 ვიზიტორი. მაჩვენებელი 2020 წლის მონაცემებთან შედარებით (7 055 ვიზიტორი) 73%-ით არის გაზრდილი.
3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია ვიზიტორთა ცენტრი სოფელ ომალოში. სტუმართა ღამისთევის და დასვენებისთვის ფუნქციონირებს ვიზიტორთა ცენტრთან არსებული სასტუმრო (7 ნომრით, 15 ადგილიანი, 2012 წლიდან გაცემული იჯარით) და ცენტრთან ახლოს მდებარე ჰოსტელი (22 ადამიანზე), ასევე არის ალაზნისთავის ტურისტული თავშესაფარი (12 ადამიანზე). ვიზიტორთა ცენტრთან ახლოს არის 1 საკემპინგე და საპიკნიკე ადგილი. ალაზნისთავში არსებული ტურისტული თავშესაფრის მოვლა-პატრონობა ადმინისტრაციისათვის რთულია და სასურველია მისი იჯარით გაცემა.
4. საკარვე და საპიკნიკე ადგილები საპირფარეშოთი და საშხაპეთი მოწყობილია ალაზნისთავში, ადგილობრივ კოოპერატივზე 2015 წელს 49 წლის ვადით აღნაგობის უფლებით გადაცემულ 1,000 კვ.მ.-ზე, სადაც, ასევე, მოწყობილია ცხვრის საწველი ბაკი და ტრადიციული თუშური გუდის ყველის დამზადებისა და შენახვის საწარმო.
5. სპორტული და სამოყვარული თევჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში (მათ შორის, „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 31 პუნქტით) განსაზღვრულია რეკრეაციული თევჭერა მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით. თუმცა, დღეისათვის, ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მსგავსი ადგილები არ არის გამოყოფილი.
6. ამჟამად, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე არსებობს სხვადასხვა სირთულის, მოქმედი 13 ტურისტული მარშრუტი, რომელიც ერთიან სისტემაშია თუშეთის დაცულ ლანდშაფტში არსებულ ტურისტულ ბილიკებთან (დანართი 23). ბილიკებზე განთავსებულია საინფორმაციო და საინტერპრეტაციო დაფები და მიმართულების მაჩვენებლები. ყველა ბილიკი, გარდა ალაზნისთავის და აწუნთა-გირევის მონაკვეთებისა, მარკირებულია. არსებული ტურისტული მარშრუტებიდან 7 (კესელო-ქუე, დართლო-კვავლო, დაქუეხი, წოვათა, გონთა, დოჭუ, ალაზნისთავი) გარკვეულ მონაკვეთებში კვეთს ერთსა და იმავე ადგილებს. ასევე, ეს მარშრუტები არის მხოლოდ წრიული და ცალმხრივი (იწყება და ბრუნდება ერთსა და იმავე ადგილზე). ყველაზე მეტად დატვირთულია ომალო-დართლო და ომალო-შენაქო-დიკლოს მიმართულების ბილიკები, სადაც ვიზიტორთა 80% გადაადგილდება. შესაბამისად, აქ ადგილი აქვს არსებული ბუნებრივ და კულტურულ რესურსებზე ზეწოლას. არსებულ ბილიკებზე შესაძლებელია 1, 2, 3, 4-დღიანი სხვადასხვა თემატიკის ტურების მოწყობა: ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტების დათვალიერება და ფოტოგადაღება, სალაშქრო, ველო, საცხენოსნო, კულტურული, საგანმანათლებლო, ფრინველებზე და ნიამორებზე დაკვირვების ტურები. ამ ეტაპზე, მუნიციპალური განვითარების ფონდის მიერ მომზადდა თუშეთის და ფშავ-ხევსურეთის დამაკავშირებელი ტრანსრეგიონული ტურისტული მარშრუტები კვლევა და „მდგრადი ვიზიტორთა ბილიკების და მთის ქოხების განვითარების და ფშავ-ხევსურეთის, ყაზბეგის და თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაკავშრების მიზნით, დეტალური საპროექტო-სახარჯთაღრიცხვო დოკუმენტაცია“.
7. მთამსვლელებისა და სამთო-მოგზაურობის მოყვარულთათვის მოთხოვნადი და საინტერესო სამოგზაურო ბილიკები ცდება თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს. ეს ბილიკია:
ა) შატილი-მუცო-აწუნთა-გირევი-დართლო-ომალო (ყველაზე მოთხოვნადი);
ბ) ფშავი – უკანა ფშავი – ბორბალოს უღელტეხილი – თუშეთი;
გ) პანკისის ხეობა – ალაზნისთავი – ყადორის უღელტეხილი – წოვათა – ვერხოვანი – ჯვარბოსელი – ომალო. ვიზიტორებისთვის სულ უფრო პოპულარული ხდება თუშეთიდან შირაქის ველზე (ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები) და უკან მეცხვარეებთან ერთად გადაადგილება.
8. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ტურისტული სეზონი გრძელდება ივნისიდან ოქტომბრის ჩათვლით, რა დროსაც თუშეთისკენ მიმავალი საავტომობილო გზა არის გახსნილი. მნიშვნელოვანი საკითხია თუშეთის კახეთთან დამაკავშირებელი გზის საიმედოობა და უსაფრთხოება, რაც სახელმწიფოს სტრატეგიული ამოცანაა და თუშეთში ტურიზმის ხელშეწყობისათვის მნიშვნელოვანი პირობაა. ყოველ სეზონზე ზიანდება გზები, რაც გაწმენდა-შეკეთების სამუშაოებს მოითხოვს და ზოგ შემთხვევაში, ზღუდავს ვიზიტორთა გადაადგილებას. ზამთარში გზის ჩაკეტვის გამო ტურისტული აქტივობები არ ხორციელდება, თუმცა შესაძლებელია რამდენიმე ტიპის ტურის შეთავაზება (მაგ. ნიამორებზე დაკვირვება, თოვლის ფეხსაცმელებით გადაადგილება და სხვა). თუშეთში ზამთრის ტურიზმის განვითარების ხელშეწყობის საკითხი განხილვის ეტაპზეა (ერთ-ერთი საკითხია გზებზე საბაგიროების მოწყობა). თუშეთში ზამთრის ტურიზმის განვითარება მოითხოვს შესაბამისი ინფრასტრუქტურისა და სერვისების არსებობას.
9. 2019 წელს ვიზიტორთა მომსახურებიდან ადმინისტრაციის მიერ მიღებულმა შემოსავალმა შეადგინა 6621 ლარი (5514 ლარი სასტუმროს იჯარიდან, 650 ლარი ქუეს ტერიტორიაზე აღნაგობით გაცემული ფართის იჯარიდან, 987 ლარი რუკების გაყიდვიდან, 45 ლარი საპიკნიკე ადგილების გაქირავებიდან, 45 ლარი საკარვე ადგილის გაქირავებიდან, 10 ლარი კარვის გაქირავებიდან, 20 ლარი საკონფერენციო დარბაზის გაქირავებიდან). 2020 წლის მონაცემებით ადმინისტრაციის შემოსავლებმა 5156 ლარი შეადგინა.
10. თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის 2011 წელს შემუშავდა „თუშეთის დაცული ტერიტორიების მარკეტინგისა და ტურიზმის განვითარების ქვეგეგმა“, რომელიც საჭიროებს განახლებას.
11. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მომსახურების ადგილობრივ მომწოდებლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა და ბიზნესი ვიზიტორებს სთავაზობს სხვადასხვა სახის სერვისებს, როგორიცაა: სასტუმრო, საოჯახო სასტუმრო, ცხენები, გიდები, ტრანსპორტირება, კვება და სხვა.
12. ბოლო წლების განმავლობაში, საერთაშორისო დახმარებით, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურიზმის განვითარებისთვის საჭირო სხვადასხვა პროექტები განხორციელდა. მათგან აღსანიშნავია: ჩეხეთის განვითარების სააგენტოს (CzDA), კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF), გერმანიის ტექნიკური დახმარების საზოგადოების (GIZ/IBiS) და USAID/ZRDA-ს მიერ დაფინანსებული სხვადასხვა პროექტები, რომლებიც მოიცავს როგორც სწავლებას, ასევე, სერვისების განვითარებას და ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას. აღსანიშნავია, ასევე „აწარმოე საქართველოში“ სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 30 მაისის №365 დადგენილებით დამტკიცებული სახელმწიფო პროგრამის „აწარმოე საქართველოში“ მხარდაჭერა, რომელმაც ადგილობრივი ბიზნესების განვითარებისთვის 80-ზე მეტი მცირე გრანტი გასცა თუშეთში.
13. GIZ-ის დახმარებით საქართველოს მთავრობამ შეიმუშავა ახმეტის მუნიციპალიტეტის სივრცითი განვითარების და თუშეთის რამდენიმე სოფლის გენერალური განაშენიანების გეგმები, რომლებმაც ხელი უნდა შეუწყოს რეგიონში ურბანული, მათ შორის ტურისტული ინფრასტრუქტურის გეგმაზომიერ და სწორ განვითარებას.
14. 2022 წელს საქართველოში პირველად დაარსდა ორი ბიოსფერული რეზერვატი: დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატი და „სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატი“, რომლებიც აღიარებულ იქნა UNSECO-ს „ადამიანი და ბიოსფეროს“ პროგრამის 34-ე სხდომის ფარგლებში. „სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის“ ძირითადი შემადგენელი ნაწილია თუშეთის დაცული ტერიტორიები. ბიოსფერული რეზერვატის შექმნა ხელს უწყობს თუშეთის დაცული ტერიტორიების პოპულარიზაციას და ადგილობრივ ბუნებასა და კულტურაზე დაფუძნებული ეკოტურისტული სერვისების განვითარებას.
მუხლი 40. ეკოგანათლება და საზოგადოებასთან ურთიერთობა🔗
1. ეკოგანათლება:
ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ჩატარებული საგანმანათლებლო აქტივობები შეესაბამება სააგენტოს ეკოსაგანმანათლებლო სტრატეგიის ზოგად მიმართულებებს – ხელი შეუწყოს ადგილობრივი მოსახლეობის ცნობიერების გაზრდას და ამით უზრუნველყოს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური პირობების შენარჩუნება;
ბ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას არ ჰყავს ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობაზე პასუხისმგებელი ცალკე კადრი. ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობაში ჩართულები არიან: ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი, ვიზიტორთა სპეციალისტი (ძირითადად ვიზიტორებთან), უბნის უფროსი რეინჯერები და ერთი რეინჯერი თუშეთის კულტურული ფასეულობების კუთხით;
გ) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ვიზიტორებისა და ადგილობრივი მოსახლეობისთვის მომზადებულია საზაფხულო საგანმანათლებლო პროგრამა, რომელიც ხორციელდება ვიზიტორთა მომსახურების სპეციალისტების მიერ ადმინისტრაციის ვიზიტორთა ცენტრში, სეზონის განმავლობაში;
დ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ატარებს სხვადასხვა ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებას სამოქმედო გეგმის მიხედვით. 2019 წლის სტატისტიკის მიხედვით, ადმინისტრაციის მიერ ორგანიზებულ სხვადასხვა აქტივობაში ჩართული იყო 620 მოსწავლე და 18 მასწავლებელი. საგანმანათლებლო საქმიანობა ძირითადად მოიცავს; სემინარებს, პრეზენტაციებს, კონკურსებს, საგანმანათლებლო შეჯიბრება-თამაშებს, დასუფთავებისა და გამწვანების აქციებს, ეკოტურებს და სხვა. სასწავლო პერიოდში საგანმანათლებლო ღონისძიებები, ძირითადად, ხორციელდება ახმეტის მუნიციპალიტეტის 5 სკოლაში და 2 სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებაში. სკოლებთან არსებული ეკოკლუბები აქტიურად არიან ჩართულნი სხვადასხვა აქტივობებში: ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტთან ერთად მოამზადეს და მიიღეს გრანტი გარემოსდაცვითი მცირე პროექტის განსახორციელებლად. საგანმანათლებლო ღონისძიებები ხორციელდება, ასევე, თელავის უნივერსიტეტის სტუდენტებისთვისაც. სხვა სამიზნე ჯგუფები (ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფლების სხვა სკოლები და თელავის მუნიციპალიტეტის სკოლები) არ არიან სრულყოფილად დაფარული, თუმცა დაგემილია მათთანაც მუშაობა;
ე) ბოლო წლების განმავლობაში ფუნქციონირებს გიდების მოსამზადებელი სამთვიანი კურსი უფროსკლასელთათვის. კურსი სპეციალურად შემუშავებული პროგრამით მომზადდა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინიციატივით. ყოველწლიურად 12-14 მოზარდი კურსის ფარგლებში ეცნობა და სწავლობს ინფორმაციას თუშეთის დაცულ ტერიტორიებსა და მის ფასეულობებზე;
ვ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ზაფხულის პერიოდში ახორციელებს სხვადასხვა საგანმანათლებლო ღონისძიებას, უშუალოდ თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. ადმინისტრაციის თანამშრომლები ატარებენ სემინარებს, ლექციებს, საველე გასვლებსა და სხვადასხვა ტიპის ცნობიერების ასამაღლებელ ღონისძიებებს, სხვადასხვა ორგანიზაციების/დაწესებულებების მიერ („ეკოვიჟენი“, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია, თავისუფალი უნივერსიტეტი) სკოლის მოსწავლეთა და სტუდენტთათვის მოწყობილი ეკობანაკების და საველე პრაქტიკების ფარგლებში. 2019 წელს მოეწყო 4 ეკობანაკი, რომელშიც ჯამში მონაწილეობდა 15 მოსწავლე და 90 სტუდენტი;
ზ) 2019 წელს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულ ეკოსაგანმანათლებლო-ცნობიერების ასამაღლებელ საქმიანობაში სულ ჩართული იყო 1457 ადამიანი, 2020 წელს – ჩართული იყო 693, ხოლო 2021 წელს – 247 მონაწილე;
თ) 2020-2021 წლებში ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებებში ჩართულ მონაწილეთა შემცირებული რაოდენობა განპირობებულია ქვეყანაში ახალი კორონავირუსის (COVID-19) გავრცელებით შექმნილი მდგომარეობის გამო დაწესებული რიგი შეზღუდვებით;
ი) საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურას წარმოადგენს სოფელ ომალოში ვიზიტორთა ცენტრში წარმოდგენილი საინფორმაციო და საინტერპრეტაციო ექსპოზიცია. სხვა დაცულ ტერიტორიებზე, არსებული გამოცდილების გათვალისწინებით, სასურველია დამატებითი ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის (მაგ. ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკები და სხვა) მოწყობა ვიზიტორთა ცენტრის მიმდებარედ.
2. საზოგადოებასთან ურთიერთობა:
ა) საზოგადოებასთან ურთიერთობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის. საზოგადოებასთან ურთიერთობის გზით იზრდება დაინტერესებულ პირთა ინფორმირებულობა და ცნობიერება დაცული ტერიტორიების შესახებ, ხელი ეწყობა დაცული ტერიტორიის დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, რაც, თავის მხრივ, განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას;
ბ) საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ცენტრალიზებულად, სააგენტოს მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის მიერ, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ჩართულობით;
გ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საკომუნიკაციო საქმიანობა მოიცავს ადგილობრივ მოსახლეობას, ვიზიტორებს, მესაქონლეებს და ტურისტული სერვისების მომწოდებლებს. კომუნიკაცია მოსახლეობასთან, ძირითადად, პირდაპირი კონტაქტით, ზეპირი ფორმით ხდება საკმაოდ ინტენსიურად, ყოველდღიურად, მუშაობის პროცესში ან სპეციალურად მოწყობილი შეხვედრებისას;
დ) თუშეთის მოსახლეობის ცნობიერების დონე დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მოქმედი რეგულაციების შესახებ საშუალო დონისაა და საჭიროებს გაუმჯობესებას. თუმცა, თუშეთის მოსახლეობის ეკოლოგიური ცნობიერება საკმაოდ მაღალია – თუშეთში ტრადიციულად იყო დაცული ტერიტორიები (ე.წ. „ხატის ტყეები“) და თუშური ტრადიციები თავისთავად გულისხმობდა ბუნებრივი რესურსების დაცვას და მდგრად გამოყენებას;
ე) თუშეთის დაცულ ტერიტორიებს აქვს საკუთარი ფეისბუქგვერდი. სიახლეების, ფოტოებისა და ვიდეომასალის გავრცელება რეგულარულად ხორციელდება სოციალური ქსელით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის განკუთვნილ გვერდზე https://www.facebook.com/TushetiNationalPark/;
ვ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ამზადებს წლიურ ანგარიშს სააგენტოსთან ანგარიშგებისთვის და „ბუნების მატიანეს”. მოსახლეობისთვის ამ დოკუმენტების რაიმე ფორმით მიწოდება არ ხდება;
ზ) დაინტერესებულ მხარეებს ინფორმაციის მიღება შეუძლიათ თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცისაგან, ვიზიტორთა სეზონის პერიოდში, სოფელ ომალოში განთავსებული თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციულ შენობაში, ხოლო მთელი წლის მანძილზე სოფელ ქვემო ალვანში მდებარე ოფისში;
თ) თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის 2010 წელს შემუშავებული კომუნიკაციისა და თემთან ურთიერთობის სტრატეგია მოძველებულია. CNF-ის მხარდაჭერით იგეგმება ერთობლივი კომუნიკაციის გეგმის შემუშავება თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტისთვის, რომლიც შემუშავების პროცესშიც ჩართული იქნება ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიაც. კომუნიკაციის გეგმამ უნდა გააუმჯობესოს თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის შესახებ ცნობადობა, აამაღლოს სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებში საზოგადოების ცნობიერება და გააღრმავოს დაცული ტერიტორიებისადმი პოზიტიური განწყობა ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან;
ი) 2020 წლის ივნისში UNDP/GEF/CNF პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ ფარგლებში შემუშავდა „საქართველოს დაცულ ტერიტორიებზე ცნობიერების ამაღლების სამოქმედო გეგმა“, რომლის მიზანია სამიზნე დაცული ტერიტორიების (მათ შორის, თუშეთის დაცული ტერიტორიები) ცნობიერების ასამაღლებლად აუცილებელი შესაძლებლობების გაძლიერება და ცნობიერების ამაღლების ისეთი სამოქმედო გეგმის თანამონაწილეობრივი შემუშავება და ეტაპობრივი დანერგვა, რომელიც საზოგადოებას ეროვნულ და ადგილობრივ დონეზე თვალნათლივ დაანახებს დაცულ ტერიტორიებზე საქართველოს ბიომრავალფეროვნების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების ეკონომიკურ სარგებელს და, ბუნებრივია, გააძლიერებს ეროვნული საგანძურის ფლობის განცდას, უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების მზაობას დამოუკიდებლად განაგრძონ ცნობიერების ამაღლების ეფექტური ქმედებების დანერგვა CNF/UNDP პროექტის დასრულების შემდეგაც.
მუხლი 41. პარტნიორული თანამშრომლობა🔗
1. 2009 წლიდან შექმნილია და ფუნქციობს ა(ა)იპ „თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია“, რომელიც დონორებისგან მიღებული გრანტების ფარგლებში რეგულარულად ახორციელებს სხვადასხვა ტიპის პროექტებს. მეგობართა ასოციაციის მიერ განხორციელებული პროექტები ხელს უწყობს საზოგადოების ცნობიერების დონის ამაღლებას, ადგილობრივი მოსახლეობის ჩართვას გარემოსდაცვით აქტივობებში, რესურსების მდგრადი მოხმარების პრაქტიკისა და სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებას, რითაც ხელს უწყობს მოსახლეობასა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას შორის პარტნიორული ურთიერთობების განვითარებას, ასევე, საკუთრების განცდის გაძლიერებას ადგილობრივ მოსახლეობაში.
2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას ფორმალურად გააჩნია საკონსულტაციო-სამეცნიერო საბჭო, რომლის შემადგენლობა განსაზღვრულია გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის ბრძანებით. საბჭოს წევრების შემადგენლობა საჭიროებს განახლებას. აღსანიშნავია, რომ 2019-2020 წლებში GIZ/IBiS-ის მხარდაჭერით „თუშეთის განვითარების ფონდმა“ ხელი შეუწყო ადგილობრივი საზოგადოებრივი მმართველობის სტრუქტურის „თუშეთის საბჭეოს“ ჩამოყალიბებას, რომელიც შედგება თუშეთის ხეობების არჩეული წარმომადგენლებისგან. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აქტიურად თანამშრომლობს „თუშეთის საბჭეოსთან“ რეგიონის განვითარებასთან დაკავშირებული სხვადასხვა საკითხების გადაწყვეტის პროცესში.
3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მჭიდროდ თანამშრომლობს თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან (ახმეტის მუნიციპალიტეტი) მისი შექმნის დროიდან (2011 წლიდან). ურთიერთთანშრომლობით უზრუნველყოფილია დაცულ ლანდშაფტში მიმდინარე პროცესებისა და საქმიანობების ჰარმონიზება დაცული ტერიტორიების მიზნებსა და ამოცანებთან. დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობით შეიცვალა არსებული ტურისტული ბილიკების სისტემა, რამაც ხელი შეუწყო დაცული ლანდშაფტისა და ეროვნული პარკის ტერიტორიებზე მდებარე ეკოტურისტული მარშრუტების ჰარმონიზებას – ერთიან სისტემაში მოქცევას.
4. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს სხვადასხვა ეროვნულ და ადგილობრივ უწყებებთან, მათ შორის: საპატრულო და სასაზღვრო პოლიციასთან, ეროვნულ სამაშველო სამსახურთან, ტურიზმის ეროვნულ ადმინისტრაციასთან, საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან, ახმეტის მუნიციპალიტეტთან და სხვა.
5. საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბებული ტრადიციული ცხოვრების წესი – მომთაბარე მეცხოველეობა და მიწათმოქმედება, რომელიც ხორციელდება თუშეთი – ალვანი – შირაქ – სამუხის გეოსოციალურ გარემოში, განაპირობებს თუშეთისა და ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს შორის ეკოლოგიურ და კულტურულ კავშირებს. ამ ორ დაცულ ტერიტორიას შორის მჭიდრო თანამშრომლობით, საძოვრების მართვის ერთიანი ხედვის ჩამოყალიბებითა და კოორდინირებული ქმედებებით შესაძლებელია რესურსების მდგრადი გამოყენებისა და მომთაბარე მეცხვარეობასთან დაკავშირებული პრობლემების მოგვარების გზების იდენტიფიცირება და აღმოფხვრა. ეს კი, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ინტეგრირებული ლანდშაფტური მიდგომების გამოყენების შესაძლებლობას. როგორც უკვე აღინიშნა, ვიზიტორებისთვის სულ უფრო პოპულარული ხდება მარშრუტი თუშეთიდან ვაშლოვანამდე, მეცხვარეებთან ერთად, რაც დამატებით თანამშრომლობის საჭიროებას უსვამს ხაზს.
6. ეკოტურიზმის გაუმჯობესების მიზნით, მთამსვლელებისა და სამთო-მოგზაურობის მოყვარულთათვის მოთხოვნადი ტურებიდან გამომდინარე მნიშვნელოვანია მჭიდრო თანამშრომლობა ფშავ-ხევსურეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან, დუშეთისა და ახმეტის მუნიციპალიტეტებთან.
7. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ნაყოფიერად თანამშრომლობს მრავალ ადგილობრივ, ეროვნულ და საერთაშორისო არასამთავრობო და დონორ ორგანიზაციასთან. 2012-2020 წლებში დონორების მიერ მხარდაჭერილი პროექტებით, თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობით, ხელი შეეწყო თუშეთის დაცული ტერიტორიების განვითარებას. მათ შორის იყო: ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის კავკასიის თანამშრომლობის ცენტრი (IUCN CCC), გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოება (GIZ), კავკასიის ბუნების ფონდი (CNF), ჩეხეთის განვითარების სააგენტო (CzDA), გაეროს განვითარების პროგრამა (UNDP), მსოფლიო ბანკი (WB), თუშეთის განვითარების ფონდი, ეკონომიკის სამინისტროს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო, TBC ფონდი, ფონდი „ქართუ“, სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესი“, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზოოლოგიის ინსტიტუტი და სხვა.
მუხლი 42. კვლევა-მონიტორინგი🔗
1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგი. ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი, რეინჯერებთან ერთად, პასუხისმგებელია განახორციელოს და მოამზადოს ანგარიში მიმდინარე სამეცნიერო კვლევებსა და მონიტორინგის შედეგებზე.
2. ადმინისტრაციას არ აქვს ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობების განახლებული მონიტორინგის გეგმა. არსებული გეგმა, რომელიც შემუშავდა სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესის“ მიერ 2011 წელს- მოძველებულია.
3. 2020 წელს, CNF-ის დაფინანსებით, 12 სამიზნე დაცულ ტერიტორიაზე, რომელთა შორისაცაა თუშეთის დაცული ტერიტორიები, განისაზღვრა ბიომრავალფეროვნების ინდიკატორი სახეობები და მომზადდა შერჩეული ინდიკატორების მონიტორინგის ათწლიანი გეგმა.
4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მონიტორინგისა და სამეცნიერო კვლევების შესაძლებლობები შეზღუდულია რესურსების სიმწირის გამო, მათ შორის: ფინანსური, ადამიანური და ტექნიკური. დღეისათვის ადმინისტრაცია არ ფლობს სრულყოფილ ინფორმაციას დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არსებული ბიომრავალფეროვნებისა და საფრთხეების შესახებ. ძირითადად, მონიტორინგი ეყრდნობა რეინჯერთა პატრულირებისას და, ასევე, წინასწარ შერჩეულ ადგილებზე განხორციელებულ დაკვირვებებს. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის რეინჯერები აკვირდებიან მსხვილი ძუძუმწოვრებიდან შერჩეულ საკვანძო სახეობებს: ნიამორს, აღმოსავლეთ კავკასიურ ჯიხვს, კეთილშობილ ირემს, რომელიც დაცულ ტერიტორიებზე წლების შემდეგ, 2010-ში გამოჩნდა და გამრავლების პოზიტიურ დინამიკას აჩვენებს. ამ სახეობებზე მონიტორინგისთვის გამოიყენება დაკვირვება, ფოტოხაფანგის მასალა, მიმდინარეობს კვალისა და ექსკრემენტების დაფიქსირება, შეხვედრიანობის აღრიცხვა. ადმინისტრაცია ახორციელებს ფრინველების მონიტორინგს. ხდება გადამფრენ და მობუდარ ფრინველებზე შეხვედრიანობის აღრიცხვა. ფრინველების რაოდენობის დადგენა ხდება ფოტოხაფანგებით გადაღებული კადრებიდან და რეინჯერების ჩანაწერების მიხედვით. თუმცა, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე განსახორციელებელი მონიტორინგისათვის ადამიანური რესურსი, მათი კვალიფიკაცია და აღჭურვილობა საკმაოდ მცირეა. ამასთან, აღნიშნული მეთოდები ვერ იძლევა ზუსტ ინფორმაციას პოპულაციის დინამიკისა და სხვა მახასიათებლების შესახებ.
5. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში კვლევებს ახორციელებს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი და სახეობათა კონსერვაციის ცენტრი „ნაკრესი“, CNF-ის ფინანსური მხარდაჭერით, მათ შორის UNDP/GEF 6 პროექტის ფარგლებში. განხორციელებული კვლევის შედეგების გაზიარება ხდება სააგენტოსთვის. ინფორმაცია ფლორის, ფაუნისა და ჰაბიტატების შესახებ შესავსებია. გეო-ბოტანიკური კვლევები განხორციელდა საძოვრების მართვის სახელმძღვანელოს შემუშავებისთვის, სახეობათა კონსერვაციის ცენტრ „ნაკრესის“ მიერ GIZ-ის მიერ დაფინანსებული პროექტის, „ბიომრავალფეროვნების ინტეგრირებული მართვა სამხრეთ კავკასიაში“ (IBiS) ფარგლებში. ამ პროგრამის ფარგლებში, აგრეთვე, მომზადებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების მდელოების სენსიტიურობის რუკები, რომელთა საფუძველზეც უნდა განხორციელდეს საძოვრების მართვა.
6. ადმინისტრაციის საქმიანობის ანალიზმა აჩვენა, რომ თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებული საძოვრების მართვის სრულფასოვნად განსახორციელებლად საჭიროა ადმინისტრაციას ჰყავდეს ამ მიმართულების შესაბამისი კვალიფიკაციის სპეციალისტი.
7. 2010 წლიდან თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფიჭვნარ კორომებში თავი იჩინა დაავადებების გავრცელების ნიშნებმა. 2013 წელს ჩატარებულმა კვლევებმა გამოავლინა ძირითადი მავნებლები – ქერქიჭამიების ოჯახის ორი სახეობა: ფიჭვის დიდი ლაფანჭამია (Tomicus piniperda) და ფიჭვის პატარა ლაფანჭამია (Tomicus minor Hart). 2014 წლიდან დაფიქსირდა მდგომარეობის გაუმჯობესება და 2017 წლიდან მავნებლების გავრცელება ფაქტობრივად არ გამოვლენილა. ამ დროისთვის ფიჭვნარი ჰაბიტატების ვიზუალური მდგომარეობა დამაკმაყოფილებელია. თუშეთის ფოთლოვან ტყეებში 2019 წელს ტყის მავნებლებიდან აღირიცხა შემდეგი სახეობები: უფრთო მზომელა (Eranis defoliaria), კუნელის თეთრულა (Aporia crataegi) და არყის ცილაჭამია (Scolylus ratzeburgi). თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალსა და ეროვნულ პარკში მოწყობილია 5 მუდმივი სანიმუშო ფართობი, რომლებზეც მიმდინარეობს მუდმივი დაკვირვება და მონაცემების შეგროვება.
8. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ადგილი აქვს ფიჭვნარების აქტიურ სუქცესიურ პროცესებს. აღნიშნული მოვლენა განიხილება მდელოს ჰაბიტატების შემცირების და ბიომრავალფეროვნების კარგვის ერთ-ერთ მიზეზად და საჭიროებს დაკვირვებას და ანალიზს.
9. 2019 წლიდან, რუსთაველის ეროვნული სამეცნიერო ფონდის დაფინანსებით, ილიას სახელმწიფო უნივერსისტეტის მიერ ხორციელდება პროექტი „სალმონიდები სამხრეთ კავკასიაში: კონსერვაციული სტატუსი, ტაქსონომია და გამოყენება თევზაობის მენეჯმენტში". ამ კვლევის შედეგად უნდა შეფასდეს ნაკადულის კალმახის პოპულაციის მდგომარეობა.
10. ამჟამად (2020-2021 წწ.), სსიპ – გარემოს ეროვნული სააგენტოს გეოლოგიის დეპარტამენტი ახორციელებს კვლევას, რომლის ფარგლებშიც ხორციელდება საფონდო (ისტორიული) გეოლოგიური მონაცემების დამუშავება და საველე გეოლოგიური კვლევები. მიღებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით მომზადდება გეოლოგიური ანგარიში, რომელიც მოიცავს 1:200 000 მასშტაბის გეოლოგიურ, სასარგებლო ნამარხების (მინერალური რესურსები) და ტექტონიკურ რუკებს.
11. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის რეინჯერები, აგრეთვე, აღრიცხავენ მათ ტერიტორიაზე მტაცებლის და ადამიანების კონფლიქტის შემთხვევებს. მაგალითად, 2018 წელს მგლის თავდასხმის შედეგად განადგურდა 81 სული ცხვარი, ხოლო დათვის თავდასხმის შედეგად 7 სული ძროხა და 1 ცხენი. 2019 წელს მგლის თავდასხმის შედეგად 21, ხოლო დათვის თავდასხმის შედეგად 5 ცხვარი განადგურდა.
12. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ყოველწლიურად აგროვებს მასალებს „ბუნების მატიანესთვის“, რომელიც შეიცავს მეტეოროლოგიურ მონაცემებს, სტიქიური მოვლენების შემთხვევებს, სახეობებზე დაკვირვების მონაცემებს, საფრთხეში მყოფი სახეობების და ჰაბიტატების ჩათვლით, აგრეთვე, გარე მკვლევარებისა და მეცნიერების საქმიანობების შესახებ ანგარიშებს, რომლებიც მუშაობენ თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე. აღნიშნულ დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაცია სრულყოფილად ვერ გამოდგება დაცული ტერიტორიების ადაპტაციური მენეჯმენტისთვის.
და დაშვებული საქმიანობები
მუხლი 43. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფუნქციური ზონები🔗
1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ზონირება არ ხდება მოქმედი კანონმდებლობიდან გამომდინარე.
2. „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის გათვალისწინებით, თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიის ტერიტორიულ-ფუნქციონალური ზონირების მიზანია მასზე არსებული ბუნებრივი რესურსების დაცვის, ამ რესურსების გამოყენების, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობის განვითარების საკითხების სამართლებრივი მოწესრიგება.
3. თუშეთის ეროვნული პარკის თავისებურებების გათვალისწინებით, გარემოსდაცვითი ძირითადი მიზნების, რესურსებით სარგებლობისა და „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის გათვალისწინებით, თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილია შემდეგი ზონები: ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა, ადმინისტრაციის ზონა, ტრადიციული გამოყენების ზონა. (ზონირება დატანილია რუკაზე დანართ 10-ში, კოორდინატები მოცემულია დანართ 11-ში).
4. ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა:
ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა – ზონა, რომელიც ეწყობა ხელუხლებელი ბუნების შენარჩუნების, არამანიპულაციური მეცნიერული კვლევისა და საგანმანათლებლო საქმიანობისათვის. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებზეც ანთროპოლოგიური ზეგავლენა ძალიან უმნიშვნელო იყო. ეს ზონა წარმოადგენს ნაკლებად სახეცვლილ ეკოსისტემებს, გადაშენების პირას მყოფ ცხოველთა და მცენარეთა მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების ძირითად გავრცელების არეალს;
ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა მოიცავს ჯიხვის, არჩვის და ტყის პრაქტიკულად ხელუხლებელ ჰაბიტატებს. ვერტიკალური სარტყლების მიხედვით, ეს ჰაბიტატები მოიცავენ, როგორც ფიჭვნარ ტყის ზონას, ისე ალპურ, სუბნივალურ და ნივალურ ზონებს. შესაბამისად, ამჟამად, ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის ძირითადი მიზანი თუშეთის ეროვნული პარკის საკვანძო სახეობების ჯიხვის, არჩვის, როჭოს, ირმის და ფოცხვერის პოპულაციების დაცვა/აღდგენის ხელშეწყობაა. მკაცრი დაცვის ზონა ამავე დროს უზრუნველყოფს აქ მობინადრე სხვა სახეობების კონსერვაციას, სახეობრივი მრავალფეროვნებითა და ენდემიზმით გამორჩეული ალპური და სუბნივალური მცენარეულობისა და ფლორის კომპლექსების დაცვას.
5. ადმინისტრაციის ზონა:
ა) ადმინისტრაციის ზონა ეწყობა ეროვნული პარკის ადმინისტრირებისთვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის განსათავსებლად. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც გამოიყენება ადმინისტრაციულ საქმიანობასთან, ეკოგანათლების და ტურიზმის განვითარებასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურის განსათავსებლად.
ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციის ზონა მოიცავს სოფელ ომალოს მიმდებარე ტერიტორიას, სადაც განთავსებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი, აგრეთვე, ადმინისტრაციის ადმინისტრაციულ საქმიანობასთან და ვიზიტორთა მომსახურებასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურა.
6. ტრადიციული გამოყენების ზონა:
ა) ტრადიციული გამოყენების ზონა – ზონა, რომელიც ეწყობა ბუნების დაცვისა და განახლებადი ბუნებრივი რესურსების ტრადიციულ გამოყენებასთან დაკავშირებული სამეურნეო საქმიანობისათვის. ზონა მოიცავს ეროვნული პარკის იმ ნაწილებს, რომლებიც ტრადიციულად გამოიყენება დაცული ტერიტორიების მიმდებარე ტერიტორიებზე მცხოვრები მოსახლეობის მიერ განახლებადი ბუნებრივი რესურსების მოსაპოვებლად;
ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილი ტრადიციული გამოყენების ზონის მთავარი მიზანია, ბუნების დაცვის უზრუნველყოფის პარალელურად, მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური ინტერესების დაკმაყოფილება რესურსების მდგრადი გამოყენების პრინციპზე დაფუძნებული ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის დაშვების გზით და ტრადიციულ შინაურ ცხოველთა შენარჩუნება-აღდგენის ხელშეწყობა. ამდენად, საძოვრების მდგრადი გამოყენების მიზნით ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს როგორც ამჟამად აქტიურად გამოყენებად, ასევე პოტენციურ სათიბ-საძოვრებს.
მუხლი 44. თუშეთის ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი და საზღვრები🔗
1. „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 და მე-7 მუხლების თანახმად:
ა) თუშეთის სახელმწიო ნაკრძალის ფართობი შეადგენს – 10275 ჰა-ს;
ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ფართობი შეადგენს – 71 341ჰა-ს.
2. თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე გამოყოფილი ფუნქციური ზონების ფართობები მოცემულია ქვემოთ:
ა) ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა – 21,877 ჰა;
ბ) ადმინისტრაციული ზონა – 51 ჰა;
გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა – 49,413 ჰა.
მუხლი 45. თუშეთის დაცული ტერიტორიების თითოეულ კატეგორიასა და ზონაში დაშვებული საქმიანობები🔗
1. თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:
ა) უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე მეცნიერული კვლევა-ძიებისა;
ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობისა და გარემოს მონიტორინგისა;
გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებებისა;
დ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, მათ შორის სახანძრო, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა).
2. თუშეთის ეროვნული პარკის ზონებში დაშვებული ქმედებები:
ა) მკაცრი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:
ა.ა) უმნიშვნელო ზეგავლენის მქონე მეცნიერული კვლევა-ძიება;
ა.ბ) საგანმანათლებლო საქმიანობა და გარემოს მონიტორინგი;
ა.გ) ბიოტექნიკური ღონისძიებების გატარება (სამარილეების, საკვებურების მოწყობა და სხვა);
ა.დ) ტერიტორიის პატრულირება და დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, მათ შორის სახანძრო, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა).
ა.ე) სასაზღვრო ზონასა და ზოლში, „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, საზღვრის დაცვისათვის დადგენილი საქმიანობა, მათ შორის, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება.
ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციულ ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა ადმინისტრაციის გამართულად ფუნქციონირებისა და ვიზიტორებისთვის ინფრასტრუქტურის მოწყობისა და მოვლა-პატრონობისა.
გ) ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა:
გ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნებისა;
გ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების დაცვის, მოვლისა და აღდგენისა;
გ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური დაცვისა და მონიტორინგისა, დეგრადირებული ეკოსისტემების დაცვისა და აღდგენისა;
გ.დ) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევისა, მათ შორის, არქეოლოგიური და ისტორიულ-კულტურული ძეგლების კვლევისა;
გ.ე) საგანმანათლებლო საქმიანობისა;
გ.ვ) ადგილობრივი მოსახლეობისათვის დროებითი რეგულირების წესით განსაზღვრული რესურსებით სარგებლობის დროს, ტურისტების გადაადგილების, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილებისა;
გ.ზ) მონიტორინგის სამუშაოთა წარმოებისა;
გ.თ) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელებისა;
გ.ი) ვიზიტორთა ყოფნისა და გადაადგილებისა;
გ.კ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, პირადი მოხმარების მიზნით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობისა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობის, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობისა, საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 18 მაისის №221 დადგენილებით დამტკიცებული „ტყითსარგებლობის წესის შესახებ“ დებულების 89-ე მუხლით განსაზღვრული სოციალური დანიშნულების ჭრის შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობისა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით, გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 12 მ3-მდე საშეშე მერქანი), ძოვებისა (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 26 პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობისა და „საქართველოს ტყის კოდექსის“ 37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობისა;
გ.ლ) „სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილებით დამტკიცებული დებულების 21 მუხლით განსაზღვრულ შემთხვევებში, მიწისქვეშა წყლებით სარგებლობისა;
გ.მ) საფუტკრეების მოწყობისა;
გ.ნ) საზაფხულო საძოვრებზე მწყემსებისა და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობისა. ასევე, აგროტურიზმის განვითარებისათვის ცხვრის საწველი ბაკის (სიგრძე − არანაკლებ 22 მ-ისა; სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა; სიმაღლე − არანაკლებ 2.5 მ-ისა) და ტრადიციული თუშური გუდის ყველის დამზადებისა და შენახვის საწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა; სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა; სიმაღლე − არანაკლებ 5 მ-ისა) მოწყობისა;
გ.ო) გადასარეკი ტრასების მოწყობისა მცირე ინფრასტრუქტურითა (დასარწყულებელი, დასასვენებელი) და სხვა;
გ.პ) ადგილობრივი მოსახლეობის სასმელი წყლით უზრუნველყოფისა;
გ.ჟ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნისა და სარგებლობისა, მათ შორის:
გ.ჟ.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობის (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა);
გ.ჟ.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობის (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობის (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა);
გ.ჟ.გ) ვიზიტორთა ცენტრის მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);
გ.ჟ.დ) კაფეტერიის მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 6 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3,5 მ-ისა);
გ.ჟ.ე) საკონფერენციოს მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);
გ.ჟ.ვ) გამაჯანსაღებელი კომპლექსის მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);
გ.ჟ.ზ) საჯინიბოს მოწყობის (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 6 მ-ისა);
გ.ჟ.თ) სველი წერტილების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ- ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა);
გ.ჟ.ი) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობის (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა);
გ.ჟ.კ) „გ.ჟ.ა“ – „გ.ჟ.ი“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს;
გ.რ) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარებისა (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, მათ შორის სახანძრო, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა);
გ.ს) კულტურული მემკვიდრეობისა და ისტორიული ძეგლების მოვლა-პატრონობის, დაცვის, აღდგენის, რესტავრაციისა და რეკონსტრუქციის მიზნით ხეების მოჭრისა;
გ.ტ) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერისა თევზჭერისთვის განკუთვნილ ადგილებში, მათ შორის, „თევზჭერისა და თევზის მარაგის დაცვის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 31 დეკემბრის №423 დადგენილებით დამტკიცებული ტექნიკური რეგლამენტის მე-2 მუხლის 31 პუნქტით განსაზღვრული რეკრეაციული თევზჭერისა, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წესით;
გ.უ) სასაზღვრო ზონასა და ზოლში, „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე, საზღვრის დაცვისათვის დადგენილი საქმიანობა, მათ შორის, სახელმწიფო საზღვრის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, სასაზღვრო ზონისა და ზოლის ფარგლებში სასაზღვრო-პოლიციური ღონისძიებების განხორციელება, საზღვრის დაცვის ტექნიკური საშუალებებისა და ინფრასტრუქტურული ობიექტების მშენებლობა/მოწყობა/განთავსება;
გ.ფ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობისა.
3. სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში ნებისმიერი დაშვებული საქმიანობა ხორციელდება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის უფლებამოსილ ორგანოებთან შეთანხმებით.
მუხლი 46. პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამა🔗
პატრულირების და კანონაღსრულების პროგრამის ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს თუშეთის დაცული ტერიტორიებისა და მისი ძირითადი ფასეულობების დაცვა და საფრთხეების პრევენცია საქართველოს კანონმდებლობის მიხედვით.
მიზანი 1: 2030 წლისთვის უკანონო ქმედებების კონტროლი და ეფექტური კანონაღსრულება გაუმჯობესებულია.
ინდიკატორი 1.1: 2030 წლისთვის გაძლიერებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები თავიდან აირიდოს უკანონო ქმედებები და მინიმუმ 90%-ით არის გაზრდილი გამოვლენილ კანონდარღვევებზე დროული და ეფექტური რეაგირება.
ინდიკატორი 1.2: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვა გაძლიერებულია ახალი საპატრულო მარშრუტების დამატებით და არსებულ მარშრუტებზე პატრულირების ინტენსივობის გაზრდით (რეინჯერ/დღე, გავლილი მანძილი (კმ), დაფარული არეალი (ჰა)).
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
1.1 პატრულირების და კანონაღსრულების არსებული სისტემის ანალიზი და სტრატეგიის შემუშავება.
2022 წლისთვის ადმინისტრაციას აქვს პატრულირების და კანონაღსრულების სტრატეგია.
სტრატეგიის დოკუმენტი.
სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა.
1.2 პატრულირების და კანონაღსრულების სამოქმედო გეგმის შედგენა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების დაცვის პრიორიტეტულობით.
ყოველწლიურად განახლებულია პატრულირების და კანონაღსრულების სამოქმედო გეგმა.
მოქმედების გეგმის დოკუმენტი.
სააგენტოს და დონორის მხარდაჭერა.
1.3 დაცული ტერიტორიების პატრულირება არსებული პატრულირების სქემის (სარეინჯერო უბნების, მარშრუტების, პროცედურების) მიხედვით. არსებული პატრულირების სქემის გაფართოება დამატებითი შესაძლებლობების არსებობის შემთხვევაში (მაგ. საპატრულო მარშრუტების დამატება, რეინჯერების რაოდენობის გაზრდა).
სულ მცირე 3 ახალი საპატრულო მარშრუტია დამატებული და 3 სხვადასხვა სახის პატრულირება (საცხენოსნო, საფეხმავლო, სამანქანო) მიმდინარეობს.
პატრულირების სქემა.
პატრულირების ანგარიშები.
საპარტულო მარშრუტი.
CNF-ის მხარდაჭერა.
1.4 საინფორმაციო და ამკრძალავი ქმედებების დაფების დამატება დაცული ტერიტორიების საზღვრებთან, კატეგორიებისა და ზონების შესაბამისად.
დამონტაჟებულია მინიმუმ 50 დაფა.
დაფების რუკა და ფოტოდოკუმენტაცია.
დონორის მხარდაჭერა.
1.5 ქვახიდის რეინჯერთა სადგურის რელოკაცია.
აშენებულია ახალი რეინჯერთა სადგური ქვახიდის რეინჯერთა სადგურის ნაცვლად.
რეინჯერთა თავშესაფრის ფოტო-მასალა.
დონორის მხარდაჭერა.
1.6 დაცვის განყოფილების შესაძლებლობების გაძლიერება დაცვის, პატრულირებისა და კანონაღსრულების მიმართულებით პროფესიული ტრენინგების მეშვეობით (მენეჯმენტის გეგმის რეგულაციები, ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის შესაბამისი მუხლები, ადმინისტრაციული სამართალდარღვევების აღრიცხვა და ოქმების შედგენა, დამნაშავის დევნა და დაკავება, ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება, გარემოზე მიყენებული ზიანის დათვლის მეთოდოლოგია და სხვა).
სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ თითოეულ თემატიკაზე, 20 მონაწილისთვის.
ტრენინგის მასალები
ტრენინგის ანგარიშები.
სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.7 ტრენინგები რეინჯერებისთვის პირველად დახმარებასა და სამაშველო საქმიანობაში.
სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ 20 მონაწილისთვის.
2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი ტრენინგი.
ტრენინგის მასალები
ტრენინგის ანგარიშები.
სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.8 რეინჯერების თეორიული და პრაქტიკული სწავლება ცხენოსნობისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებისთვის.
სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველწლიურად, 15 მონაწილისთვის.
2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება.
ტრენინგის მასალები
ტრენინგის ანგარიშები.
სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.9 რეინჯერების თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგი თანამედროვე საველე ტექნოლოგიების გამოყენებაში (GPS, რაცია, SMART-ი, ფოტოგადაღება, ფოტოხაფანგების მონტაჟი).
სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ყოველწლიურად, 15 მონაწილისთვის.
2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება.
ტრენინგის მასალები
ტრენინგის ანგარიშები.
სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.10 თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრენინგი საზოგადოებასთან ურთიერთობის გაუმჯობესებისათვის (ეფექტური კომუნიკაცია, კონფლიქტებისა და სტრესული სიტუაციების მართვა, ინტერპრეტაცია).
სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება 3 წელიწადში ერთხელ, 15 მონაწილისთვის.
2030 წლისთვის რეინჯერთა 90%-მა და სხვა თანამშრომლებმა გაიარეს შესაბამისი სწავლება.
ტრენინგის მასალები
ტრენინგის ანგარიშები.
სააგენტოს, დონორის მხარდაჭერა.
1.11 კოორდინაციისა და თანამშრომლობის გაუმჯობესება შესაბამის უწყებებთან, მათ შორის სასაზღვრო პოლიციასთან, პოლიციასთან, ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, გარემოს ზედამხედველობის დეპარტამენტთან, კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელების მიზნით.
სულ მცირე ერთი შეხვედრა შესაბამის უწყებებთან ყოველთვიურად, ან საჭიროებისამებრ.
შეხვედრებისა და ერთობლივი ღონისძიებების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია.
სააგენტოს მხარდაჭერა.
1.12 თანამშრომლობის გაუმჯობესება ადგილობრივ მოსახლეობასა და ფერმერებთან ინფორმაციის მიწოდებით და კანონაღსრულებასთან დაკავშირებული ქმედებების ეფექტურად განხორციელებისთვის.
თითოეულ სოფელში სულ მცირე 1 შეხვედრა ადგილობრივ მოსახლეობასთან, წელიწადში ერთხელ.
დაცული ტერიტორიების რეგულაციების შესახებ ინფორმაცია გაცნობილი აქვს მინიმუმ 40 ფერმერს.
შეხვედრის ამსახველი დოკუმენტაცია.
ფერმერების დამოწმებული დოკუმენტაცია.
1.13 რეინჯერების ჩართვა სხვადასხვა გაცვლით პროგრამაში საქართველოს და საერთაშორისო მასშტაბით.
წელიწადში ერთხელ მაინც ორგანიზებულია ვიზიტები საქართველოს სხვა დაცულ ტერიტორიებზე ან უცხოეთში.
ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები და ფოტომასალა.
CNF-ის, სხვა დონორების, მეგობართა ასოციაციის და რეინჯერთა ასოციაციის მხარდაჭერა.
1.14 თუშეთის დაცული ტერიტორიების დაცვის უბნების და დაცვის განყოფილების თანამშრომელთა რიცხოვნობის ოპტიმიზაცია (ალაზნისთავის და ქვახიდის დაცვის უბნების გამოყოფა).
გამოყოფილია ალაზნისთავის და ქვახიდის უბნები.
დამატებულია 14 რეინჯერი.
მუხლი 47. ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების მონიტორინგი🔗
ეს პროგრამა უზრუნველყოფს ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაციის არსებობას თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების, კონსერვაციის სტატუსის ცვლილების, საფრთხეების ტენდენციებისა და მართვის ღონისძიებების ეფექტურობის შესახებ.
აღნიშნული პროგრამის მთავარი მიზანია უზრუნველყოს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიომრავალფეროვნების და სხვა ღირებულებების და საფრთხეების რეგულარული მონიტორინგი და ხელი შეუწყოს რეგულარულად განახლებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას.
მიზანი 2: 2030 წლისთვის განახლებული ინფორმაცია 31-ე მუხლში წარმოდგენილი ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მდგომარეობისა და 32-ე მუხლში წარმოდგენილი კრიტიკული საფრთხეების განვითარების ტენდენციების შესახებ ხელმისაწვდომია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადაპტური მართვისთვის.
ინდიკატორი 2: 2030 წლისთვის ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების (მუხლი 31) და კრიტიკული საფრთხეების (მუხლი 32) 70%-ის მდგომარეობის და განვითარების ტენდენციების შესახებ.
ქმედებები
ინდიკატორი
ინდიკატორის შემოწმების საშუალება
წინაპირობა
2.1 ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ საბაზისო ინფორმაციის შეგროვება და სრულყოფა.
ჩატარებულია ერთი შეფასება ბიომრავალფეროვნების თითოეული ძირითადი ღირებულებისა და საფრთხისთვის.
ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებებისა და საფრთხეების შეფასების ანგარიშები.
საჭიროებისამებრ სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების, გარე ექსპერტების ჩართვა.
2.2 ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.
მენეჯმენტის გეგმაში გამოვლენილი ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობებისთვის შემუშავებულია მონიტორინგის გეგმა.
მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი და შესაბამისი მონიტორინგის ოქმები, შესაბამისი ფოტო-ვიდეომასალა და რუკები.
CNF-ის მხარდაჭერა.
სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების, გარე ექსპერტების ჩართვა.
2.3. ტყის იშვიათი ჰაბიტატების, წითელი ნუსხის მერქნიანი სახეობებით გაბატონებული ტყეების, ჭრაგავლილი, ნახანძრალი და ხელუხლებელი ტყეების ეკოლოგიური მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მონიტორინგის შედეგების შესახებ.
ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან.
2.4. ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების იდენტიფიცირება და მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების შესახებ.
ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან.
2.5. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჩლიქოსნების მონიტორინგი: არჩვი, (Rupicapra rupicapra); აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვი (Capra cylindricornis), ირემი (Red deer), ნიამორი (Carpa aegagrus).
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჩლიქოსნების შესახებ.
გავრცელების და ჰაბიტატის რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.6. მტაცებლების მონიტორინგი: (ჯიქი (Panthera pardus), ფოცხვერის (Lynx lynx))
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჯიქისა და ფოცხვერის შესახებ.
გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.7. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ქათმისნაირები – კავკასიური როჭოს (Lyrurus mlokosiewiczi) და კავკასიური შურთხის (Tetraogallus caucasicus) მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ქათმისნაირების შესახებ.
გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.8. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი მტაცებელი ფრინველების, მთის არწივი (Aquila chrysaetos), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ბატკანძერი (Gypaetus barbatus) მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები მტაცებელი ფრინველების შესახებ.
გავრცელების და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.9. ენდემური და საფრთხის ქვეშ მყოფი ჰერპეტოფაუნის, დინიკის გველგესლა (Vipera dinniki), ლოტიევის გველგესლა (Vipera Lotievi) მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჰერპეტოფაუნის შესახებ.
გავრცელებისა და ჰაბიტატების რუკები შედგენილი და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიშები და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.10. წითელი ნუსხის მერქნიანი მცენარეების, არყი (Betula litvinowi და წითელი ნუსხის სახეობის რადეს არყის (Betula raddeana) მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები.
ჰაბიტატის რუკები შედგენილია და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.11. სუბალპური და ალპური მდელოების მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია მონიტორინგის შედეგები.
ჰაბიტატების რუკები განახლებული და ხელმისაწვდომია.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.12. მაღალმთის ჭაობების მონიტორინგი.
მონაცემთა ბაზაში ხელმისაწვდომია ინფორმაცია/მონაცემები ჭაობების შესახებ.
მონაცემთა ბაზა.
მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტოები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორ ორგანიზაციებთან.
2.13. მონიტორინგის მონაცემების (როგორც მოცემულია 2.1-2.13-ში) ანალიზი მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდის მეორე წლის შემდეგ და რეკომენდაციების ფორმულირება პრიორიტეტული საქმიანობისათვის, რომელიც განხორციელდება მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის დროს.
ანალიტიკური ანგარიში და რეკომენდაციების დოკუმენტი მომზადებულია მენეჯმეტის გეგმის ძალაში შესვლიდან 2.5, 5.5 წლის შემდეგ და მეორე და მესამე სამწლიანი საოპერაციო გეგმის ფორმულირების დაწყებამდე.
ანალიტიკური ანგარიშის დოკუმენტი.
2.14. მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემების შეგროვება.
მეტეოროლოგიური და კლიმატური მონაცემები შეგროვებული და ასახულია ბუნების მატიანეში.
ბუნების მატიანეში ასახული მეტეო და კლიმატური მონაცემები.
თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებთან.
2.15. ინფორმაციის შეგროვება არასისტემური ბუნებრივი მოვლენებისა და მათ მიერ მიყენებული ზარალის შესახებ.
მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ხელმისაწვდომია.
მონაცემები არასისტემური ბუნებრივი მოვლენების შესახებ ასახული ბუნების მატიანეში.
საჭიროებისამებრ თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებთან.
2.16. დაცულ ტერიტორიებზე და მის მიმდებარედ ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის კონფლიქტის შესწავლა, შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის შემუშავება და განხორციელება.
აღრიცხულია ადგილობრივ მოსახლეობასა და მტაცებელ ცხოველებს შორის მომხდარ შემთხვევათა რაოდენობა და ზიანი.
მე-3 წლისთვის მომზადებულია კონფლიქტის შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმა.
კვლევის ანგარიშის და შემარბილებელი ღონისძიებების გეგმის დოკუმენტი.
კონფლიქტის რაოდენობრივი მონაცემები.
მიყენებული ზარალის სტატისტიკა.
ინფორმაცია თავდასხმების და ზარალის შესახებ.
ადგილობრივი მოსახლეობის და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციის ჩართულობა.
გარე ექსპერტების ჩართვა. CNF-ის მხარდაჭერა.
2.17. ტურისტულ მარშრუტებზე და მათ მიმდებარედ ბიომრავალფეროვნების ძირითად ფასეულობებზე მონიტორინგის გაზრდა/გაძლიერება.
ტურისტულ მარშრუტებზე და მათ მიმდებარედ იდენტიფიცირებულია ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ფასეულობები.
საფრთხეების თავიდან აცილების დამატებითი ღონისძიებების ნუსხა.
ადმინისტრაციის ანგარიშები.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან, დონორ ორგანიზაციებთან და კონცესიონერებთან.
2.18. შინაური ცხოველებიდან გადამდები დაავადებების მონიტორინგი ფერმერებთან და ვეტერინარულ სამსახურთან თანამშრომლობით.
ერთობლივად განხორციელებული მონიტორინგის ღონისძიებები.
ღონისძიებების ანგარიშები და დოკუმენტაცია.
2.19 ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ფერმერებთან თანამშრომლობის გაგრძელება ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგში.
შემუშავებული კითხვარი.
გამოკითხვაში ჩართული მოსახლეობისა და ფერმერების რაოდენობა.
ადმინისტრაციის ანგარიშები.
2.20. უხერხემლოების ერთიანი ნუსხის შექმნა.
უხერხემლოების განახლებული ნუსხა.
ადმინისტრაციის ანგარიშები.
კვლევების და პუბლიკაციების არსებობა.
მიზანი 3. 2030 წლისთვის პრიორიტეტული საბაზისო კვლევები და შეფასებები განხორციელებულია/მხარდაჭერილია შესაბამის დაინტერესებულ სამეცნიერო-კვლევით ორგანიზაციებთან/ექსპერტებთან თანამშრომლობით.
ინდიკატორი 3: 2030 წლისთვის სამეცნიერო ინფორმაციის დეფიციტის მინიმუმ 50% შევსებულია.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
3.1. ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების/თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის ჰაბიტატების ეტაპობრივი შესწავლის ხელშეწყობა.
განხორციელებული კვლევების რაოდენობა.
კვლევების დოკუმენტაცია/ანგარიშები.
სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა.
3.2. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე (სახეობებსა და ჰაბიტატებზე) კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შესწავლა, მოდელირება და ადაპტაციის გეგმის შემუშავება.
კლიმატის ცვლილების მოსალოდნელი ზეგავლენის შეფასება, მოდელირება.
კლიმატის ცვლილების ადაპტაციის გეგმა.
შესაბამისი დოკუმენტაცია.
სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გარე ექსპერტების ჩართვა, დონორების ხელშეწყობით.
მიზანი 4. 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის ცოდნა და უნარები გაუმჯობესებულია და წვლილი შეაქვს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადაპტურ მართვაში.
ინდიკატორი 4: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას აქვს საჭირო შესაძლებლობები და უნარები, რათა განახორციელოს იმ ბიომრავალფეროვნების ფასეულობების და საფრთხეების ინდიკატორების და მართვის ქმედებების მონიტორინგი, რომლებზეც პასუხისმგებელია ამ მენეჯმენტის გეგმის მიხედვით.
ქმედებები
ინდიკატორები
შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
4.1 თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალის შესაძლებლობების გაძლიერება ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების და საფრთხეების სტატუსის მონიტორინგისა და საჭირო აღჭურვილობის გამოყენებით მონაცემთა შეგროვების მიმართულებით.
სულ მცირე ერთი ტრენინგი ტარდება ბიომრავალფეროვნების თითოეულ ფასეულობაზე 3 წელიწადში ერთხელ, 15 მონაწილისთვის.
რეინჯერებს და სხვა პერსონალის 90%-ს გავლილი აქვთ თეორიული და პრაქტიკული ტრენინგები.
ჩატარებული ტრენინგების მასალები (მონაწილეთა სიები, ფოტო-მასალა);
სასწავლო მოდულები.
დონორებისა და სააგენტოს მხარდაჭერა.
4.2 შესაბამისი პერსონალის უზრუნველყოფა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის აქტივობების განხორციელებისათვის საჭირო აღჭურვილობებითა და სახარჯი/საველე მასალებით.
შეძენილი აღჭურვილობა და სახარჯი/საველე მასალები.
ადმინისტრაციის ქონების საინვენტარიზაციო აღწერილობის მონაცემები.
დონორებისა და სააგენტოს მხარდაჭერა.
4.3 ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი სახეობების და ჰაბიტატების იდენტიფიცირებისა და მონიტორინგის საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება.
მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.
ტრენინგის მასალები და ანგარიში.
დონორის მხარდაჭრა.
მუხლი 48. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების (მართვის) პროგრამა🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების მართვა მიზნად ისახავს ბიომრავალფეროვნების ყველა ძირითადი ღირებულების კონსერვაციას და ამავდროულად, უზრუნველყოფს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ბუნებრივი რესურსების მდგრად, სამართლიან და თანაბარ გამოყენებას ყველა ზონაში, სადაც ეს გათვალისწინებულია კანონმდებლობით. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა მიზნად ისახავს, დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის მოთხოვნები და ამავდროულად, დაარეგულიროს საძოვრებისა და ტყის მართვის საკითხები.
მიზანი 5. 2030 წლისათვის თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის ბუნებრივი რესურსები მდგრადად გამოიყენება.
ინდიკატორი 5.1.: 2030 წლისათვის საძოვრების დატვირთვა შეესაბამება დადგენილ კვოტებს და სულ მცირე არ ხდება დეგრადირებული საძოვრების ფართობისა და დეგრადაციის ხარისხის ზრდა.
ინდიკატორი 5.2.: 2030 წლისთვის არ ხდება ტყის მერქნული და არამერქნული რესურსების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების შემცირება.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
5.1 ტყის ჰაბიტატების შეფასება და ტყის მართვის გეგმის შედგენა.
შეფასებულია ტყის ჰაბიტატები.
შედგენილია ტყის მართვის გეგმა.
ტყის ჰაბიტატების შეფასების დოკუმენტაცია.
ტყის მართვის გეგმა.
დონორის მხარდაჭერა.
5.2 თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის ტყის მერქნული რესურსების მონიტორინგისა და მდგრადი მართვის საკითხებთან დაკავშირებული ტრენინგების ჩატარება.
სულ მცირე 3-დღიანი ტრენინგი ტყის მართვის გეგმის განხორციელების შესახებ.
მონაწილეთა სიები. შეხვედრებისა და ტრენინგების ოქმები და ანგარიშები.
დონორის მხარდაჭერა.
5.3 თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრების მდგრადი მართვის სახელმძღვანელოში მითითებული ღონისძიებების განხორციელება.
საძოვრების მდგრადი მართვის სახელმძღვანელოში გაწერილი ღონისძიებები განხორციელებულია გრაფიკის შესაბამისად.
საიჯარო ხელშეკრულებების არსებობა, რომელშიც დადგენილია ძოვების ნორმები, პირუტყვის სიმჭიდროვე, და ა.შ. სახელმძღვანელო დოკუმენტის მიხედვით.
მონაწილეთა სიები;
შეხვედრებისა და ტრენინგების ოქმები და ანგარიშები.
ახმეტის მუნიციპალიტეტის მერიასთან და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
5.4 საძოვრების შესახებ მონაცემთა ბაზის შედგენა და რეგულარული მონიტორინგი.
ხელმისაწვდომია განახლებული მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ.
მონაცემთა ბაზა საძოვრების შესახებ;
მონიტორინგის ანგარიში.
საჭიროებისამებრ გარე ექსპერტ(ებ)ის ჩართვა. თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
5.5 რეინჯერებისთვის და ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება საძოვრების მართვის საკითხებზე.
მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად სულ მცირე 15 თანამშრომლისთვის ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.
მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტაცია.
დონორის მხარდაჭერა.
5.6 თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, მუნიციპალურ ხელისუფლებასა და საბჭოსთან ეროვნული პარკის ბუნებრივი რესურსების მდგრად გამოყენებაზე თანამშრომლობა.
ადგილობრივი თანამშრომლობაში ჩართული მხარეების რაოდენობა.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებების ოქმი ბუნებრივი რესურსების მართვის შესახებ, ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით.
5.7 ნარჩენების მართვის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.
ნარჩენების მართვის გეგმა შემუშავებულია.
განხორციელებულია ნარჩენების მართვის გეგმაში გაწერილი ღონისძიებები.
ნარჩენების მართვის გეგმის დოკუმენტი.
განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიში.
საჭიროებისამებრ გარე ექსპერტის ჩართვა, დამატებითი დაფინანსების მოზიდვა.
5.8 ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილებაში საძოვრების და ტყის მართვის მიმართულებით სპეციალისტების დამატება.
ადმინისტრაციას ჰყავს დამატებით 2 ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტი (საძოვრების მართვის და ტყის მართვის სპეციალიზაციით).
საშტატო ნუსხა.
დაფინანსების არსებობა.
5.9 ტრენინგი ნარჩენების მართვაზე.
ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ ტარდება ტრენინგი მინიმუმ 20 თანამშრომლოსთვის.
მონაწილეთა სია. ფოტოდოკუმენტაცია.
დონორის მხარდაჭერა.
5.10 მომთაბარე მეცხვარეობასთან დაკავშირებული, საძოვრების მართვის ტრადიციული, მდგრადი სისტემების პოპულარიზაცია.
წელიწადში მინიმუმ ერთხელ მაინც ხორციელდება პოპულარიზაციის ღონისძიება.
ღონისძიების რაოდენობა.
ანგარიში/გამოქვეყნებული ინფორმაცია.
დონორების დახმარება.
საქართველოს ფერმერთა ასოციაციასთან და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
მუხლი 49. საგანგებო სიტუაციებით, მავნებელი მწერების, სოკოების და დაავადებების მენეჯმენტის პროგრამა🔗
აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს თავიდან აიცილოს და რეაგირება მოახდინოს საგანგებო სიტუაციებით გამოწვეულ საფრთხეზე. ასევე, თავიდან აიცილოს, ან მართოს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ღირებულებებისადმი დაავადებებითა და მავნებლებით მიყენებული ზიანი.
მიზანი 6. 2030 წლისათვის ტყეებსა და მდელოებზე ანთროპოგენური საგანგებო სიტუაციების მიერ გამოწვეული ზიანი შემცირებულია.
ინდიკატორი 6.1.: 2030 წლისთვის მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების 2022 წელთან შედარებით, საგანგებო სიტუაციების რაოდენობა და დაზიანებული ფართობები სულ მცირე არ არის გაზრდილი.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალება
წინაპირობა
6.1. საგანგებო მართვის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.
შემუშავებულია საგანგებო მართვის გეგმა;
განხორციელებულია საგანგებო მართვის გეგმაში გაწერილი ღონისძიებები.
საგანგებო მართვის გეგმის დოკუმენტის
განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიში.
დონორი ორგანიზაციების და თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა.
თანამშრომლობა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან.
6.2. ადმინისტრაციის თანამშრომლების ტრენინგი საგანგებო სიტუაციების მართვის საკითხებზე.
ადმინისტრაციის თანამშრომლების 90% გაწვრთნილია ხანძარსაწინააღმდეგო უნარ-ჩვევებში, საგანგებო სიტუაციიების, მათ შორის ხანძრების პრევენციასა და სამაშველო ღონისძიებებში.
ტრენინგების შესახებ ანგარიშები.
დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა.
6.3. ადგილობრივი მოსახლეობის, ფერმერებისა და ვიზიტორების ცნობიერების ამაღლება საგანგებო სიტუაციების პრევენციის საკითხებზე.
ჩატარებულია წელიწადში მინიმუმ 1 ადგილობრივი მოსახლეობისა და ფერმერების ცნობიერების ამაღლების ღონისძიება.
ღონისძიებების რაოდენობა და ანგარიშები.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა.
თანამშრომლობა თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან.
მიზანი 7. 2030 წლისათვის ტყის მავნებლებით და დაავადებებით გამოწვეული ზიანი არ არის გაზრდილი.
ინდიკატორი 7.1.: 2030 წლისთვის გაძლიერებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები გამოავლინონ მავნებელ-დავადებების კერები და გაატარონ პრევენციული/ბრძოლის ღონისძიებები (გამოვლენილი დაავადებების კერების ფართობი (ჰა), ბრძოლის ღონისძიებების სახეები და მასშტაბები (ჰა)).
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალება
წინაპირობა
7.1. ფიტოპათოლოგიური კვლევების რეგულარულად ჩატარება; ტყის მავნებლების რისკებზე რეგულარული დაკვირვება; ტყის მავნებელი მწერების, სოკოებისა და დაავადებების გავრცელების კერების იდენტიფიცირება და არსებობის შემთხვევაში რეაგირების გეგმის შემუშავება.
რეგულარული დაკვირვება ტყის მავნებლებსა და დაავადებებზე.
შედგენილია რეაგირების გეგმები.
დაკვირვების ანგარიშები.
დაავადებებისა და მავნებლების გამოვლენის შემთხვევაში, რეაგირების გეგმები.
კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან და თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
7.2. ტყის მავნებლებთან და დაავადებებთან ბრძოლის შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელება საჭიროების შემთხვევაში (ხანძრებთან და მავნებლებთან ბრძოლის სახელმწიფო პროგრამის შესაბამისად).
განხორციელებულ ღონისძიებათა რაოდენობა და მასშტაბი.
ტყის მავნებლების და დაავადებების წინააღმდეგ ჩატარებული ღონისძიებების ამსახველი ანგარიშები.
კვლევით ინსტიტუტებთან ან სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან და დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
7.3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის ტრენინგის ჩატარება ფიტოპათოლოგიურ და ტყის მავნებლების საკითხებზე.
მინიმუმ ერთი ტრენინგი ტარდება რეგულარულად ყოველი საოპერაციო ფაზის ციკლში.
ტრენინგის ანგარიში.
დონორის მხარდაჭერა.
მუხლი 50. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მენეჯმენტის პროგრამა🔗
ეკოტურიზმის პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს არსებული პოტენციალი და შესაძლებლობები თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურიზმის განვითარების მიმართულებით, ეკოლოგიური მთლიანობისა და დაცული ტერიტორიების ღირებულებების ხელყოფის გარეშე.
მიზანი 8. 2030 წლისთვის თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე განვითარებულია ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურა, სერვისები და პროდუქტები ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე.
ინდიკატორი 8.1.: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურული პროექტების, სერვისებისა და პროდუქტების მინიმუმ 70% განხორციელებულია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ეკოტურიზმის სტრატეგიაში გამოვლენილი პრიორიტეტების მიხედვით.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
8.1 თუშეთის დაცული ტერიტორიების (დაცულ ლანდშაფტთან ერთად) ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება.
შემუშავებულია ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა.
სტარტეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი.
დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა და თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან თანამშრომლობა.
გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა.
8.2 ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარების საპროექტო წინადადებების შემუშავება.
3 წელიწადში მინიმუმ 1 საპროექტო წინადადება.
საპროექტო წინადადებების დოკუმენტები.
დონორი ორგანიზაციების და მეგობართა ასოციაციის მხარდაჭერა.
გასათვალისწინებელია ახმეტის მუნიციპალიტეტისა და თუშეთის სივრცით-ტერიტორიული დაგეგმარების დოკუმენტის მოთხოვნები.
ეკოტურიზმის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის არსებობა.
8.3 ადგილობრივი ისტორიულ-კულტურული და არქეოლოგიური ძეგლების ინტეგრაციის ხელშეწყობა ტურისტულ პროდუქტში.
სულ ცოტა 5 შესაბამისი ტურისტული პროდუქტის არსებობა.
პროდუქტების აღწერილობა.
თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან თანამშრომლობა.
გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა.
8.4 ადგილობრივ, რეგიონულ და ცენტრალურ სტრუქტურებთან კომუნიკაცია და კოორდინაცია ეკოტურიზმის და აგროტურიზმის ინფრასტრუქტურის განვითარების საკითხებზე.
სულ მცირე 3 შეხვედრა ადგილობრივ სტრუქტურებთან;
სულ მცირე 2 შეხვედრა რეგიონულ სტრუქტურებთან;
სულ მცირე 1 შეხვედრა ცენტრალურ სტრუქტურებთან.
შეხვედრების ოქმები.
სააგენტოს მხარდაჭერა.
8.5 არსებული საინფორმაციო დაფების განახლება ჩანაცვლება ან დამატება.
მინიმუმ 20 საინფორმაციო დაფა დამატებულია, განახლებულია ან ჩანაცვლებულია.
საჭიროებიდან გამომდინარე დამატებული საინფორმაციო დაფების რაოდენობა.
საინფორმაციო დაფების განახლებასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები.
დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა.
8.6 ბიომრავალფეროვნებაზე დასაკვირვებლად ინფრასტრუქტურის განვითარებისთვის ადგილების შერჩევა და მოწყობა.
იდენტიფიცირებულია და მოწყობილია ბიომრავალფეროვნების ობიექტებზე დაკვირვების სულ მცირე 1 ინფრასტრუქტურული ობიექტი.
დასაკვირვებელი ქოხი/სამალავი,მოწყობილი ბილიკი.
ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული დოკუმენტაცია და ფოტოები
დონორების მხარდაჭერა. კერძო ბიზნესთან თანამშრომლობა.
8.7 დაცული ტერიტორიისთვის შემოსავლების გაზრდის მიზნით, ფრინველებზე დაკვირვების პროგრამებისა და საინფორმაციო-საექსკურსიო ტურების განვითარება.
განვითარებულია სულ მცირე 1 ტური და 1 საინფორმაციო – საექსკურსიო პროგრამა.
განვითარებული ტური და საინფორმაციო – საექსკურსიო პროგრამა.
კერძო სექტორთან თანამშრომლობით.
8.8 თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან ერთობლივი ეკოტურისტული პროდუქტების შექმნა.
შექმნილია მინიმუმ ერთი ერთობლივი ეკოტურისტული პროდუქტი.
განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიშები.
შექმნის შემთხვევაში სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის მართვის ორგანოსთან თანამშრომლობა.
8.9 არსებული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.
მოვლა-პატრონობის გეგმის განახლებული დოკუმენტი.
მოვლა-პატრონობის გეგმა.
განხორციელებული ქმედებები.
დონორის მხარდაჭერა.
8.10 კერძო სექტორთან ერთად თუშეთის ეროვნული პარკის ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება.
კერძო სექტორთან ერთად განვითარებულია მინიმუმ 2 ინფრასტრუქტურული ობიექტი.
კერძო სექტორის მიერ მართული ინფრასტრუქტურული ობიექტების რაოდენობა.
გაფორმებული ხელშეკრულებების რაოდენობა.
კერძო სექტორთან თანამშრომლობა.
8.11 იჯარით და აღნაგობის უფლებით გაცემული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითრების პროექტების და მათი ექსპლოატაციის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული პირობების შესრულების კონტროლი.
შედგენილია კონტროლის აქტი წელიწადში 2-ჯერ.
განხორციელებული ღონისძიებების ანგარიშები.
კერძო სექტორთან თანამშრომლობა.
მიზანი 9. 2030 წლისთვის, თუშეთის ეროვნულ პარკში ვიზიტორთა მართვა ხორციელდება ტერიტორიის ეკოლოგიური მთლიანობის და კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის გარეშე.
ინდიკატორი 9.1.: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე, 2022 წელთან შედარებით არ არის გაზრდილი კონსერვაციული ფასეულობების ხელყოფის შემთხვევები ვიზიტორთა მიერ.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
9.1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა გამტარუნარიანობის შეფასება.
ჩატარებული შეფასება.
შეფასების დოკუმენტი.
საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას.
თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან და ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობა.
გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა.
9.2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის ვიზიტორთა მართვის გეგმის შემუშვება.
შემუშვებულია ვიზიტოთა მართვის გეგმა.
გეგმის დოკუმენტი.
საჭიროებს პარტნიორების და დონორების დახმარებას.
თუშეთის დაცულ ლანდშაფტთან და ფშავ-ხევსურეთის დაცულ ტერიტორიებთან თანამშრომლობა.
გასათვალისწინებელია სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის შექმნის პერსპექტივა.
9.3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის (ვიზიტორთა მომსახურების, ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებისთვის, რეინჯერებისთვის) ეკოტურიზმის, ვიზიტორთა მართვის, ბილიკების მარკირების საკითხებზე ტრენინგების ჩატარება.
ჩატარებულია სულ მცირე 6 ტრენინგის სესია.
ტრენინგის მასალები.
დამატებითი დაფინანსება.
მიზანი 10. 2030 წლისთვის, მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების პროცესში, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად ხელს უწყობს ეკოტურიზმის პოტენციალის გაძლიერებას და შემოსავლების ზრდას.
ინდიკატორი 10.1.: 2030 წლისთვის, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების თანამშრომლობით დაგეგმილი პროექტები სრულად არის განხორციელებული და 2019 წელთან შედარებით მინიმუმ 30%-ით არის გაზრდილი შემოსავლები.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
10.1 ადგილობრივი გიდების ტრენინგების მხარდაჭერა.
ჩატარებულია სულ მცირე 3 ტრენინგი 9 წლის განმავლობაში.
ტრენინგის მასალები და ანგარიშები.
დონორების მხარდაჭერა.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა.
10.2 თუშეთის დაცული ტერიტორიების პოპულარიზაცია სხვადასხვა მედიასაშუალებებით.
გავრცელებულია სიახლეების რაოდენობა თუშეთის დაცული ტერიტორიების ფეისბუქ გვერდის, მუნიციპალიტეტისა და სხვა შესაბამისი ვებგვერდებისა და სოციალური მედიის საშუალებით.
სულ მცირე ერთი მედიატურია ორგანიზებული ყოველწლირად ეროვნული მედიის წარმომადგენლებისათვის.
ფეისბუქგვერდი და ვიზიტების სტატისტიკა.
რეკლამები, ვიდეორგოლები.
მედიაში გამოქვეყნებული მასალების რაოდენობა.
მედიატური.
დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა
თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან და მედიასაშუალებებთან.
10.3 ტუროპერატორებთან კომუნიკაცია ელექტრონული საშუალებით, სხვადასხვა პროდუქტებისა და სერვისების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით.
ტუროპერატორებთან გაგზავნილი ელექტრონული ინფორმაციის რაოდენობა.
ელექტრონული კომუნიკაციების აღრიცხვის ჟურნალი.
10.4 ადგილობრივ, რეგიონულ და ცენტრალურ სტრუქტურებთან თანამშრომლობა, კომუნიკაცია და კოორდინაცია ეკოტურისტული პოტენციალის განვითარების საკითხებზე.
სულ მცირე 3 შეხვედრა ადგილობრივ სტრუქტურებთან.
სულ მცირე 2 შეხვედრა რეგიონულ სტრუქტურებთან.
სულ მცირე 1 შეხვედრა ცენტრალურ სტრუქტურებთან.
განხორციელებული პროექტების რაოდენობა.
შეხვედრების ოქმები.
სააგენტოს მხარდაჭერა.
მუხლი 51. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა🔗
გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა მიზნად ისახავს, ხელი შეუწყოს ბუნებრივი რესურსებისა და სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებების დაცვას თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე საზოგადოების ცნობიერების გაზრდითა და ეკოსაგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების მეშვეობით, რომლებიც მიმართულია სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფზე, როგორიცაა: ადგილობრივი მოსახლეობა, ფერმერები, ბიზნესი, დაცული ტერიტორიების ვიზიტორები, მესაზღვრეები, სკოლის მოსწავლეები, სტუდენტები და სხვა.
მიზანი 11. 2030 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების ცნობიერება თუშეთის დაცული ტერიტორიების როლის, მნიშვნელობისა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის შესახებ გაუმჯობესებულია 2022 წელთან შედარებით.
ინდიკატორი 11.1: 2030 წლისთვის დაინტერესებული მხარეების – მათ შორის, ადგილობრივი მოსახლეობა, სკოლის მოსწავლეები და სტუდენტები, ფერმერები, ბიზნესი და დაცული ტერიტორიების ვიზიტორების - ჩართულობა გარემოსდაცვით საგანმანათლებლო კამპანიებში გაზრდილია 10-15%-ით 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
11.1. მოკლევადიანი და გრძელვადიანი გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტის შემუშავება თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის.
შემუშავებულია გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტი თუშეთის დაცული ტერიტორიებისთვის
ყველა სამიზნე ჯგუფის გათვალისწინებით.
გარემოსდაცვითი განათლების სახელმძღვანელო დოკუმენტი.
დონორების მხარდაჭერა.
11.2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ძირითად ღირებულებებზე ეკოსაგანამანათლებლო პროგრამების მომზადება და განხორციელება ცალკეული სამიზნე ჯგუფისათვის.
მომზადებული და განხორციელებულია მინიმუმ 3 ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამა.
ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები;
ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელების დამადასტურებელი ანგარიში.
დონორების მხარდაჭერა.
მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
11.3. ნორჩ რეინჯერთა პროგრამის მომზადება, „ნორჩ რეინჯერთა“ ახალი ჯგუფ(ებ)ის ჩამოყალიბება.
მომზადებულია „ნორჩი რეინჯერის“ პროგრამა.
ჩამოყალიბებულია „ნორჩი რეინჯერის“ ახალი ჯგუფ(ებ)ი.
განხორციელებული აქტივობების რაოდენობა.
„ნორჩი რეინჯერის“ პროგრამა.
„ნორჩი რეინჯერის“ ჯგუფ(ებ)ის აქტივობების ამსახველი მასალები (ფოტომასალები, მონაწილეთა სიები და სხვა).
დონორების მხარდაჭერა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
11.4. ეკოტურებისა და ეკობანაკების მოწყობაში სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის ხელის შეწყობა.
წელიწადში მინიმუმ 1 ეკოტური და 1 ეკობანაკი.
განხორციელებული ეკობანაკების და ეკოტურების რაოდენობა და
აქტივობების ამსახველი მასალები.
დონორების მხარდაჭერა.
საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან თანამშრომლობა.
11.5. ადგილობრივი სკოლების ეკოკლუბების მხარდაჭერა.
მონაწილეთა და ერთობლივი აქტივობების რაოდენობა (მინიმუმ 3 აქტივობა წელიწადში).
განხორციელებული ღონისძიებების ანაგარიშები და ფოტომასალა.
დონორების მხარდაჭერა და თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
11.6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა ცენტრის მიმდებარედ სპეციალური ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის დაგეგმვა და მოწყობა.
ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის გეგმა;
ეკოსაგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურა მოწყობილია.
გეგმის დოკუმენტი.
ინფრასტრუქტურის არსებობის დამადასტურებელი მასალები.
დონორების მხარდაჭერა.
მუხლი 52. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა🔗
საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მიზნად ისახავს გაზარდოს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ცნობადობა და საზოგადოების ცნობიერება დაცულ ტერიტორიებთან მიმართებით, ასევე, ხელი შეუწყოს დადებითი კომუნიკაციის ჩამოყალიბებაში სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარეებთან და შექმნას საკუთრების განცდა ადგილობრივ მოსახლეობაში.
მიზანი 12. 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობები აღიარებულია ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე.
ინდიკატორი 12.1.: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი და კულტურული ფასეულობების ცნობადობისთვის ეროვნულ და საერთაშორისო მედიასაშუალებებში გამოქვეყნებული მასალების რაოდენობა 10-15%-ით გაზრდილია 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
12.1. საინფორმაციო, საკომუნიკაციო მასალების (ბუკლეტები, პოსტერები, კალენდრები, ვიდეორგოლები, რეკლამები, პრეზენტაციები, რუკები და ა.შ.) მომზადება და გამოქვეყნება, ცნობიერების ამაღლების სამოქმედო გეგმის მიხედვით (CNF 2020).
მომზადებული და გავრცელებულია სულ მცირე 5 სახეობის საინფორმაციო/საკომუნიკაციო მასალა.
ბეჭდური მასალა.
ვიდეომასალა.
დონორების მხარდაჭერა
გარე ექსპერტების ჩართვა
პარტნიორებთან თანამშრომლობა.
12.2. სხვადასხვა ღონისძიებებში, ფესტივალებსა და დღესასწაულებში მონაწილეობა.
ადმინისტრაციის ინიციატივით ორგანიზებული ღონისძიებების და დღესასწაულების რაოდენობა.
თუშეთში გამართულ, სხვა უწყებების მიერ ორგანიზებულ, თემატურ ღონისძიებებში მონაწილეობა.
მონაწილეობის ამსახველი მასალები.
დონორების მხარდაჭერა.
მუნიციპალიტეტთან თანამშრომლობა.
მიზანი 13. 2030 წლამდე პერიოდში დამყარებულია ახალი და გაუმჯობესებულია უკვე არსებული თანამშრომლობა სამთავრობო უწყებებთან, დონორებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან.
ინდიკატორი 13.1. 2030 წლისთვის პარტნიორებთან თანამშრომლობა გაზრდილია სულ მცირე 20%-ით და ერთობლივად განხორციელებული ღონისძიებების, აქტივობებისა და პროექტების რაოდენობა 50%-ით, 2022 წელთან შედარებით.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების
საშუალებები
წინაპირობა
13.1. თუშეთის ეროვნული პარკის მიმდებარე ზონის განვითარების ხელშეწყობა.
ადმინისტრაციის მონაწილეობით მიმდებარე ზონის განვითარების პროექტების რაოდენობა.
ყოველწლიური ანგარიშები
თანამშრომლობის შესახებ.
ურთიერთთანამშრომლობის დამადასტურებელი დოკუმენტი.
თანამშრომლობა ადგილობრივ მუნიციპალიტეტთან, თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაციასთან, მეგობართა ასოციაციასთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და დონორებთან.
13.2. თანამშრომლობისა და ერთობლივი ღონისძიებების ორგანიზების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა დაინტერესებულ სამთავრობო უწყებებთან.
ჩატარებულია სულ მცირე 2 შეხვედრა წელიწადში.
დაგეგმილი ერთობლივი ღონისძიებების რაოდენობა.
შედეგები, ასახული ანგარიშებში.
ერთობლივი ღონისძიებების ნუსხა.
13.3. თანამშრომლობისა და ერთობლივი ღონისძიებების ორგანიზების მიზნით რეგულარული შეხვედრების მოწყობა სხვადასხვა დაინტერესებულ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და ბიზნესებთან.
ჩატარებულია სულ მცირე 2 შეხვედრა წელიწადში.
დაგეგმილი ერთობლივი ღონისძიებების რაოდენობა.
შედეგები, ასახული ანგარიშებში.
ერთობლივი ღონისძიებების ნუსხა.
13.4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოს გაძლიერება და ჩართულობის მხარდაჭერა დაცული ტერიტორიების თანამონაწილეობითი მართვის უზრუნველსაყოფად.
სულ მცირე 1 შეხვედრა წელიწადში.
შეხვედრების ოქმები.
13.5. ბიოსფერული რეზერვატის მართვის სისტემის ჩამოყალიბების ხელშეწყობა და საერთო საკითხებზე თანამშრომლობა.
განხილული საერთო საკითხების რაოდენობა და თანამშრომლობით განხორციელებული აქტივობების რაოდენობა.
შეხვედრების ოქმები.
ერთობლივი აქტივობების ნუსხა.
ქმედება განხორციელდება სამი ალაზნის ბიოსფერული რეზერვატის დაარსების შემდეგ.
მიზანი 14. 2030 წლამდე პერიოდში გაუმჯობესებულია ადგილობრივ მოსახლეობასთან თანამშრომლობა და გაზრდილია მათი ჩართულობა თუშეთის დაცული ტერიტორიების მართვაში.
ინდიკატორი 14: 2030 წლისთვის, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, სათემო ორგანიზაციებთან, სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭოსთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან თანამშრომლობა გაუმჯობესებულია და დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების 70% მიღებულია მათი ჩართულობით.
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
14.1. 2010 წელს შემუშავებული თემთან კომუნიკაციის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის გადახედვა და განახლება.
განახლებულია თემთან კომუნიკაციის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა.
სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი.
დონორების მხარდაჭერა.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
14.2. გაცნობითი და განმარტებითი შეხვედრების ორგანიზება ადგილობრივ მოსახლეობასთან დაცული ტერიტორიების ფუნქციების, დაშვებული და აკრძალული ქმედებების გაცნობის მიზნით.
სულ მცირე 50 შეხვედრა მოსახლეობასთან წლის განმავლობაში.
შეხვედრების ანგარიშები, ფოტომასალა.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან თანამშრომლობა.
14.3. რეგულარული შეხვედრების მოწყობა ადგილობრივ თემებთან მიმდინარე სიახლეების, თანამშრომლობის შესაძლებლობების, დაგეგმილი პროექტების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით და მათი ჩართვა გადაწყვეტილების მიღების პროცესსა და პროექტების განხორციელების პროცესში, ადგილობრივი სათემო საბჭოების დახმარებით.
სულ მცირე 1 შეხვედრა კვარტალში.
სულ მცირე 50 მონაწილე.
შეხვედრის ოქმები.
მონაწილეთა სია.
შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა.
ადგილობრივ სათემო საბჭოებთან თანამშრომლობა.
14.4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობის სოციო-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასება.
ყოველწლიური შეფასების ანგარიში.
სოციო-ეკონომიკური შეფასების კითხვარები;
მონიტორინგის ანგარიშის დოკუმენტი.
თუშეთის დაცული ლანდშატის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
14.5. მოსახლეობის აღქმის და ცნობიერების ამაღლების კვლევის მიზნით სპეციალური კითხვარის მომზადება და მის საფუძველზე შესაბამისი კვლევების ჩატარება.
მომზადებულია მოსახლეობის აღქმისა და ცნობიერების ამაღლების კვლევის კითხვარი.
კვლევის ანგარიში 3 წელიწადში ერთხელ.
მოსახლეობის აღქმისა და ცნობიერების ამაღლების კვლევის კითხვარი;
კვლევის ანგარიში
დონორების მხარდაჭერა.
14.6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე მოსახლეობასთან კომუნიკაცია და თანამშრომლობა საძოვრებისა და ტყის რესურსების მდგრადი მართვის საკითხებზე.
სულ მცირე ოთხი შეხვედრა ჩატარებულია დაინტერესებულ მხარეებთან (მწყემსებთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან და ა.შ.).
მონაწილეთა სია.
შეხვედრების ნუსხა.
ანგარიშები შეხვედრების შესახებ.
შეხვედრების ამსახველი ფოტომასალა.
თუშეთის დაცული ლანდშატის ადმინისტრაციასთან თანამშრომლობა.
მუხლი 53. კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა🔗
აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს შეინარჩუნოს და გააძლიეროს თუშეთის დაცული ტერიტორიების კულტურული მემკვიდრეობა – თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა, როგორც ბუნებრივი რესურსების მდგრადი სარგებლობის და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების ისტორიული საფუძველი.
მიზანი 15. 2030 წლისთვის, განახლებული ინფორმაცია 31-ე მუხლში წარმოდგენილი ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულების – თუშური მომთაბარე მეცხვარეობის – მდგომარეობისა და 32-ე მუხლში წარმოდგენილი კრიტიკული საფრთხეების განვითარების ტენდენციების შესახებ ხელმისაწვდომია თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადაპტური მართვისთვის.
ინდიკატორი 15.1.: ყოველწლიურად ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია თუშური ცხვრის სულადობის და მეცხვარეთა ბინების რაოდენობის შესახებ.
ინდიკატორი 15.2.: ყოველწლიურად ხელმისაწვდომია განახლებული ინფორმაცია ცხვრის ფარის მიერ საძოვრად გამოყენებული ტერიტორიების და მეცხვარეთა ბინების განლაგების შესახებ
ქმედებები
ინდიკატორი
ინდიკატორის შემოწმების საშუალება
წინაპირობა
15.1. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულებებისა და საფრთხეების შესახებ საბაზისო ინფორმაციის რეგულარულად განახლება და სრულყოფა.
ჩატარებულია ყოველწიური შეფასება ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულებისა და საფრთხეებისთვის.
ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულებისა და საფრთხეების შეფასების ანგარიშები.
15.2. ძირითადი სოციალურ-კულტურული ღირებულების მონიტორინგის გეგმის შემუშავება და განხორციელება.
მონიტორინგის გეგმა შემუშავებულია და ხორციელდება.
მონიტორინგის გეგმის დოკუმენტი და შესაბამისი მონიტორინგის ოქმები, შესაბამისი ფოტო-ვიდეომასალა და რუკები.
დონორების მხარდაჭერა.
გარე ექსპერტების ჩართვა.
15.3. თუშეთის ეთნო-კულტურული ფასეულობების (მომთაბარე მეცხვარეობა, თუშური ცხვარი, თუშური ცხენი) აღდგენის და განვითარების პროგრამებში მონაწილეობა.
ეთნო-კულტურული ფასეულობების აღდგენა-განვითარების პროგრამების რაოდენობა, რომლებშიც ჩართულია ადმინისტრაცია.
განხორციელებულ პროგრამებში მონაწილეობა.
თანამშრომლობა კვლევით დაწესებულებებთან და დონორებთან.
მუხლი 54. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების პროგრამა🔗
აღნიშნული პროგრამა მიზნად ისახავს შექმნას და გააძლიეროს თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ინსტიტუციური საფუძვლები და შესაძლებლობები. პროგრამა, ძირითადად, მიმართულია საკმარისი ფინანსური რესურსების მოზიდვაზე, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარებასა და ადმინისტრაციის თანამშრომლების შესაბამისი უნარ-ჩვევებისა და ცოდნის გაძლიერებაზე, რათა შესაძლებელ იქნეს მენეჯმენტის გეგმის პროგრამების ეფექტური განხორციელება.
მიზანი 16. 2030 წლამდე პერიოდში უზრუნველყოფილია საკმარისი და მდგრადი დაფინანსება თუშეთის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებისთვის.
ინდიკატორი 16.1.: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის დაფინანსება გაზრდილია 100%-ით 2022 წელთან შედარებით და უახლოვდება მის საბაზისო ფინანსურ საჭიროებას (2020 წელს CNF-ის ფინანსური საჭიროებების შეფასების შესაბამისად)
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
16.1. მენეჯმენტის გეგმის შესრულებისთვის ყოველწლიური ფინანსური საჭიროებების შეფასება პრიორიტეტების მიხედვით.
ყოველწლიური საოპერაციო გეგმის შემუშავებისას დაფინანსების საჭიროება და ნაკლოვანება განსაზღვრული და დოკუმენტირებულია.
შეფასების ანგარიშები.
16.2. დაფინანსების დამატებითი წყაროების (დონორების მოზიდვისა და შემოსავლების სხვა წყაროების გათვალისწინებით) შეფასება მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მიზნით.
ყოველწლიურად განახლებული პოტენციური დაფინანსების წყაროების ჩამონათვალი.
შემუშავებულია პოტენციური დონორებისა და პარტნიორების ნუსხა.
დაფინანსების წყაროების ჩამონათვალი.
დონორებისა და პარნიორების ნუსხა.
16.3. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების გაძლიერების მიზნით საპროექტო წინანდადებების შემუშავება და წარდგენა დამფინანსებელთან.
სულ მცირე ერთი საპროექტო წინადადება წარდგენილია ყოველ წელს.
პროექტების სულ მცირე 50% დაფინანსებულია.
საპროექტო წინადადებების ნუსხა.
დაფინანსებული პროექტების ნუსხა.
სააგენტოსთან, მეგობართა ასოციაციასთან და სხვა პარტნიორებთან თანამშრომლობით.
მიზანი 17. 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ძირითადი საოპერაციო ინფრასტრუქტურა და ტექნიკური ბაზა გაუმჯობესებულია.
ინდიკატორი 17.1.: 2030 წლისთვის თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას გააჩნია ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი ალვანში და ძირითადი საოპერაციო ბაზა (საველე და საოფისე ინვენტარი და აღჭურვილობა).
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების საშუალებები
წინაპირობა
17.1. ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის საჭიროებების გამოვლენა, შეძენის დაგეგმვა და დაფინანსება საოპერაციო გეგმის ფარგლებში.
საოპერაციო გეგმა და ბიუჯეტი ხელმისაწვდომია.
საოპერაციო გეგმა.
შესყიდვების დოკუმენტაცია.
დონორის მხარდაჭერა.
17.2. ადმინისტრაციის ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის რეგულარული შეკეთება და განახლება.
საშუალოდ წლიურად ტექნიკური აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის 90% ფუნქციონირებს.
ტექნიკული აღჭურვილობის, მანქანებისა და ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირების შესახებ ჩანაწერები.
დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა
17.3. ქვემო ალვანში ადმინისტრაციული შენობის და ვიზიტორთა ცენტრის აშენება და მოწყობა.
ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი აშენებული და მოწყობილია ქვემო ალვანში.
ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი.
დონორების მხარდაჭერა.
17.4. სოფელ ომალოში ვიზიტორთა საინფორმაციო ცენტრის რეკონსტრუქცია.
განახლებული ვიზიტორთა საინფორმაციო ცენტრი.
რეკონსტრუირებული ვიზიტორთა ცენტრი.
დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერა
მიზანი 18. 2030 წლამდე პერიოდში თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების ცოდნა, შესაძლებლობები და უნარ-ჩვევები გაუმჯობესებულია.
ინდიკატორი 18.1.: 2030 წლამდე პერიოდში თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანაშრომელთა 90%-ის კვალიფიკაცია ამაღლებულია (2020 წელს CNF-ის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის შესაძლებლობების შეფასების“ დოკუმენტის შესაბამისად).
ქმედებები
ინდიკატორები
ინდიკატორის შემოწმების
საშუალებები
წინაპირობა
18.1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის ტრენინგების ჩატარება მენეჯმენტის საკითხებში (ლიდერობა, ეფექტური მართვა, კონფლიქტების მართვა, კომუნიკაცია, პრეზენტაციისა და ინტერპრეტაციის უნარები, საზოგადოებასთან ურთიერთობები, დონორებთან კომუნიკაცია და ფონდების მოძიება).
სულ მცირე ერთი 2-დღიანი ტრენინგი 5 მონაწილისთვის ტარდება ყოველწლიურად.
ტრენინგის ანგარიშები.
დონორების მხარდაჭერა.
18.2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაბამისი პერსონალისათვის ტრენინგების ჩატარება კომპიუტერულ პროგრამებში (GIS, MS Word, Excel, Access, Power point, Tripple I და ა.შ.).
სულ მცირე ერთი 5-დღიანი ტრენინგი ტარდება ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ, თანამშრომლების მინიმუმ 80%-თვის.
ტრენინგის ანგარიშები.
დონორების მხარდაჭერა.
18.3. შესაძლებლობების გაძლიერებისთვის აუცილებელი საჭიროებების შეფასება და პრიორიტეტების გამოვლენა ყოველი საოპერაციო გეგმის ციკლში.
შესაძლებლობების გაძლიერების საჭიროებების ნუსხა ხელმისაწვდომია.
შესაძლებლობების გაძლიერების შეფასების ანგარიში.
გარე ექსპერტების ჩართვა.
მუხლი 55. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი🔗
მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში – მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები. მიზნების და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული).
მუხლი 56. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი🔗
მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის მიზანია მართვის ადაპტური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი იძლევა შესაძლებლობებს საჭირო ცვლილებების განხორციელების და მათი ადაპტაციისათვის, წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმაში.
მუხლი 57. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის პროცედურები და ეტაპები🔗
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად:
ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებით. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს 3-წლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც, თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია.
ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის 4-წლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-5 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს, ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებების და ღონისძიებების ადაპტირება.
გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტიზის და ორგანიზაციების ჩართულობით მოახდენს განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვას. განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვის შედეგები წარმოადგენს ახალი, მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს.
მუხლი 58. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის გეგმა🔗
№
ქმედება
დროის პერიოდი
პასუხისმგებელი
1
მონიტორინგის გეგმის და ფორმატის შემუშავება და შეთანხმება.
წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან პირველი წლის ბოლოს.
ადმინისტრაცია/სააგენტო.
2
ყოველწლიური მონიტორინგის განხორციელება.
წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მომდევნო წლის I კვარტალში (ყოველწლიურად).
ადმინისტრაცია.
3
შუალედური მონიტორინგის განხორციელება და სტრატეგიული მიზნების გადახედვა საჭიროებისამებრ.
წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მეოთხე წლის ბოლოს.
ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები.
4
საბოლოო შეფასება.
წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის პირველი 6 თვე.
ადმინისტრაცია.
5
მენეჯმენტის გეგმის განახლება.
წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის III და IV კვარტალში.
ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები.
მუხლი 59. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის ღონისძიებები🔗
ადაპტური მენეჯმენტის მისაღწევად, თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის მონიტორინგის პარალელურად ახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის რეგულარულ რევიზიას, სამწლიან საოპერაციო გეგმებსა და ყოველწლიურ სამუშაო გეგმებში ქმედებების პრიორიტეტიზაციისა და განახლების გზით. საჭიროა თითოეული ინდიკატორის მონიტორინგი გრაფიკის მიხედვით (ყოველწლიურად, ან სხვა, როგორც წესი უფრო ხანგრძლივი დროის ინტერვალით) და ყველა ქმედების შეფასება. შედეგები გათვალისწინებული უნდა იყოს საოპერაციო და ყოველწლიური გეგმის ფორმულირებისას ისევე, როგორც მენეჯმენტის გეგმის გადამოწმებისას ცხრა წლის შემდეგ. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და შეფასება წარმოადგენს სხვადასხვა ღონისძიებების (საშუალებების) კომბინაციას:
ა) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სააგენტოს მიერ მომზადებული სამწლიანი ოპერაციული და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავენ თითოეულ ქმედებაში მისაღწევ შედეგებს. თითოეული საქმიანობის ქვეშ მიღწეული შედეგების მონიტორინგი ჩატარდება შესაბამისი ინდიკატორის ოქმის მიხედვით (წლიური, ან უფრო დიდი ინტერვალით). შედეგები შეჯამდება შეფასების ანგარიშში, რომელიც გამოყენებული იქნება მომავალი საოპერაციო გეგმის, ან წლიური სამუშაო გეგმის შემუშავებისა და განხორციელების დროს;
ბ) საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმები განსაზღვრავენ განხორციელების ვალდებულებებს და მის მონიტორინგს/დოკუმენტირებას. საოპერაციო და წლიური სამუშაო დაგეგმვისას ხდება მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული ქმედებების მოდიფიკაციებისთვის კონკრეტული რეკომენდაციების შემუშავება. ეს რეკომენდაციები დოკუმენტირებულია მომავალი წლიური სამოქმედო გეგმის შემუშავებამდე, რათა მომავალი წლის ყველა დაგეგმილი საქმიანობა ადაპტირებული იყოს გასული წლის გამოცდილების, ახალი გარემოებების, ან ახალი ინფორმაციის შესაბამისად;
გ) თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მთავარი მონიტორინგის სისტემა შეიძლება შეივსოს ზოგად შეფასებაზე დაფუძნებული მენეჯმენტის ეფექტურობის შეფასების ინსტრუმენტის – „მენეჯმენტის ეფექტურობის მონიტორინგის ინსტრუმენტი“ – გამოყენებით. აღნიშნული ინსტრუმენტი აქტიურად გამოიყენება მთელ მსოფლიოში, დაცული ტერიტორიების მართვის ეფექტურობის გაზრდაში მიღწეული პროგრესის მონიტორინგისათვის. ეს მექანიზმი საშუალებას იძლევა დროულად მოხდეს შესაბამისი ინფორმაციის შეგროვება და მიღწეული პროგრესის შეფასება. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია აღნიშნულ შეფასებას ჩაატარებს ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ (საოპერაციო გეგმის შემუშავებამდე, ან მენეჯმენტის გეგმის რევიზიამდე).
დანართი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა
დანართი 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა რეგიონულ ჭრილში
დანართი 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების კატეგორიების საზღვრები
დანართი 4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ნიადაგები
დანართი 5. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჰიდროლოგია
დანართი 6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყეები
დანართი 7. თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრები
დანართი 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის ეროზიის რისკები
დანართი 9. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის დაფარულობა
დანართი 10. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ფუნქციური ზონირება
დანართი 11. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ზონირების კოორდინატები
დანართი 12. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეების სახეობები
დანართი 13. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრები
დანართი 14. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფრინველები
დანართი 15. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ქვეწარმავლები
დანართი 16. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ამფიბიები
დანართი 17. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული თევზები
დანართი 18. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული პეპლები
დანართი 19. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული უხერხემლოები
დანართი 20. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ენდემური სახეობები
დანართი 21. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული წითელი ნუსხის სახეობები
დანართი 22: საფრთხეების ინდიკატორები
დანართი 23. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ბილიკები
დანართი 24. თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის სტანდარტული მონაცემთა ფორმა.
დანართი 1. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა
დანართი 2. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადგილმდებარეობა რეგიონულ ჭრილში
დანართი 3. თუშეთის დაცული ტერიტორიების კატეგორიების საზღვრები
დანართი 4. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ნიადაგები
დანართი 5. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ჰიდროლოგია
დანართი 6. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყეები
დანართი 7. თუშეთის ეროვნული პარკის საძოვრები
დანართი 8. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის ეროზიის რისკები
დანართი 9. თუშეთის დაცული ტერიტორიების მიწის დაფარულობა
დანართი 10. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ფუნქციური ზონირება
დანართი 11. თუშეთის ეროვნული პარკის შიდა ზონირების კოორდინატები
1. მკაცრი დაცვის ზონის ფართობი შეადგენს 21 877 ჰა-ს.
ა) მკაცრი დაცვის ზონის ფართობი განისაზღვრება შემდეგი კოორდინატებით:
№
X
Y
№
X
Y
№
X
Y
№
X
Y
1
550166
4676941
106
529605
4684858
211
547108
4706786
316
525003
4699759
2
550060
4677884
107
529652
4684650
212
546764
4707200
317
525645
4699871
3
550720
4678753
108
529976
4684173
213
546260
4706933
318
526298
4699523
4
551123
4679343
109
529603
4684026
214
545678
4706862
319
526500
4698861
5
551640
4679857
110
529655
4683841
215
544952
4707011
320
526793
4698358
6
551711
4680606
111
529376
4683523
216
544961
4706631
321
527496
4698295
7
552020
4681336
112
529038
4683440
217
544840
4706183
322
528122
4698182
8
552577
4681848
113
528668
4683478
218
544113
4706064
323
528583
4697837
9
553084
4682377
114
528757
4683048
219
543564
4705812
324
529336
4697889
10
553152
4683109
115
528781
4682700
220
543005
4705847
325
530003
4697628
11
553467
4682979
116
528981
4682408
221
542875
4706449
326
550692
4676346
12
554163
4682830
117
528435
4682527
222
542808
4707066
327
550107
4676390
13
554624
4683216
118
528318
4682293
223
542259
4707584
328
550325
4676206
14
555330
4683320
119
528097
4682034
224
541666
4707527
329
549677
4677779
15
556036
4683380
120
527768
4681814
225
541175
4707579
330
550742
4678280
16
557295
4683636
121
527677
4681395
226
540728
4708131
331
550496
4678553
17
557856
4683328
122
527659
4681167
227
540034
4708234
332
553264
4683370
18
558592
4683359
123
527104
4681139
228
539548
4708588
333
551369
4681240
19
559174
4683835
124
527122
4681463
229
539170
4709203
334
556469
4683814
20
560753
4684510
125
526976
4681874
230
538483
4709478
335
559374
4684526
21
561306
4684976
126
526510
4682203
231
537775
4709209
336
560233
4684521
22
522266
4685809
127
526725
4682560
232
537360
4709713
337
562028
4685515
23
522678
4686365
128
527166
4682611
233
536704
4709991
338
562098
4685464
24
523297
4686715
129
527043
4682906
234
535993
4709806
339
559373
4683971
25
524015
4686604
130
526778
4683173
235
535291
4709630
340
557570
4683684
26
524721
4686870
131
526566
4683279
236
534621
4709869
341
558251
4683262
27
525026
4687367
132
526534
4683550
237
533918
4710054
342
562195
4695481
28
525255
4687815
133
526644
4683913
238
533471
4709583
343
560183
4693995
29
525204
4688543
134
526211
4683851
239
533133
4709134
344
559072
4694617
30
525490
4689087
135
525695
4683902
240
532612
4708646
345
559901
4694524
31
525474
4689839
136
525425
4683646
241
532108
4708220
346
560466
4694376
32
525331
4690889
137
525137
4683660
242
531528
4708060
347
561737
4699575
33
525039
4691234
138
524800
4683988
243
531146
4707468
348
562673
4699071
34
524966
4691686
139
524959
4684368
244
530460
4707558
349
562356
4698836
35
524988
4692370
140
524588
4684581
245
529960
4707141
350
562238
4697741
36
524991
4693084
141
524682
4684927
246
529424
4706948
351
561523
4697583
37
525426
4693021
142
524547
4685482
247
528849
4706872
352
559589
4698501
38
526085
4692903
143
524024
4685679
248
528362
4706972
353
560639
4697981
39
526544
4692341
144
523577
4685671
249
527791
4706631
354
559906
4698186
40
527249
4692264
145
523117
4685768
250
527253
4706493
355
559208
4700469
41
527857
4692465
146
522645
4685768
251
526930
4706998
356
556994
4700498
42
528449
4692042
147
523296
4686126
252
526300
4706815
357
557745
4700743
43
529052
4691618
148
523990
4686037
253
526273
4707481
358
559012
4700835
44
529773
4691575
149
524717
4686258
254
526207
4708229
359
555486
4701202
45
530406
4691183
150
525210
4686809
255
526076
4708950
360
547895
4702257
46
530901
4690654
151
525885
4687093
256
525947
4709683
361
550575
4703013
47
531603
4690406
152
526156
4687720
257
525758
4710405
362
547029
4704164
48
532261
4690746
153
525830
4688265
258
525715
4709695
363
547790
4703233
49
532676
4690401
154
526030
4688981
259
525350
4709353
364
548355
4702861
50
532431
4689702
155
526060
4689714
260
525098
4708688
365
545116
4706177
51
532268
4688997
156
526252
4690392
261
524685
4708093
366
543687
4706115
52
532373
4688267
157
526044
4690800
262
523947
4708001
367
546110
4706223
53
532476
4687536
158
525495
4691155
263
523454
4707580
368
544756
4707089
54
532712
4686850
159
525134
4691628
264
523101
4708238
369
541765
4707728
55
532235
4686418
160
561985
4695427
265
522945
4708978
370
541490
4707286
56
531670
4686047
161
561343
4695185
266
523081
4709700
371
527623
4703661
57
531081
4685650
162
560750
4694948
267
523535
4710269
372
530359
4697181
58
530759
4685081
163
560234
4694661
268
524219
4710534
373
530626
4697361
59
530520
4684484
164
560374
4694238
269
524698
4710981
374
531459
4700460
60
530291
4683826
165
559978
4694301
270
524767
4711577
375
531331
4700384
61
529816
4683336
166
559295
4694606
271
525184
4712158
376
531290
4699788
62
529602
4682749
167
559544
4694680
272
525391
4712859
377
530964
4699620
63
529405
4682083
168
559938
4694861
273
525771
4713470
378
530529
4698927
64
528979
4681528
169
560476
4695282
274
530695
4697811
379
528680
4702663
65
528425
4681379
170
560895
4695894
275
530666
4698548
380
530738
4702360
66
528490
4680913
171
561098
4696592
276
530684
4699241
381
530969
4702651
67
528310
4680492
172
561415
4697269
277
531324
4701095
382
529478
4703229
68
527764
4680210
173
561914
4697687
278
531379
4701837
383
526692
4702660
69
527171
4680351
174
561341
4698780
279
531134
4702539
384
526941
4703141
70
526540
4680421
175
560939
4698179
280
530645
4702439
385
527294
4706381
71
526434
4681011
176
560251
4698050
281
529990
4702813
386
526147
4707009
72
525815
4681172
177
559836
4698524
282
528795
4702775
387
528753
4707142
73
526369
4681575
178
559651
4699010
283
528279
4702987
388
528933
4706732
74
525914
4681682
179
559801
4699754
284
527767
4703414
389
529622
4707252
75
525346
4681948
180
559865
4700490
285
527281
4703381
390
527215
4706938
76
524851
4682231
181
558603
4700749
286
526171
4702671
391
528133
4706671
77
524300
4682492
182
556623
4700969
287
525805
4703127
392
526074
4708536
78
523879
4682961
183
555991
4701341
288
526207
4703702
393
539686
4708228
79
523810
4683542
184
555449
4701397
289
526430
4704364
394
529480
4685167
80
523755
4684220
185
554936
4701927
290
525923
4704594
395
528703
4683633
81
523618
4684878
186
554433
4702460
291
525338
4704700
396
531796
4686522
82
523029
4685156
187
553833
4702741
292
525237
4705439
397
529788
4683841
83
522368
4685237
188
553155
4703017
293
524845
4706054
398
526683
4682038
84
525588
4692033
189
552485
4703141
294
524271
4705599
399
526909
4681231
85
526123
4691537
190
551931
4703436
295
523749
4705313
400
526472
4681731
86
526776
4691288
191
551225
4703325
296
523516
4705844
401
528182
4681155
87
527272
4691287
192
550723
4703459
297
523275
4706247
402
528962
4681342
88
527839
4691391
193
550596
4702739
298
522922
4706630
403
525013
4681969
89
528193
4690922
194
550231
4702071
299
523126
4707238
404
525106
4683450
90
528697
4691206
195
549631
4701785
300
522637
4707667
405
522695
4685611
91
529203
4690778
196
549036
4702110
301
521909
4707541
406
525045
4687567
92
529855
4690512
197
548319
4702120
302
521839
4707015
407
524976
4686885
93
530164
4689926
198
548112
4702481
303
521799
4706303
408
525855
4687904
94
530441
4689307
199
548123
4703055
304
522135
4705667
409
522145
4685416
95
530974
4689685
200
547826
4703602
305
522111
4704989
410
527152
4691058
96
531601
4689686
201
548231
4704169
306
522114
4704301
411
525006
4690853
97
531588
4688939
202
548498
4704872
307
521815
4703662
412
526419
4690563
98
531367
4688252
203
548169
4705405
308
521976
4702999
413
525500
4688696
99
531466
4687510
204
547552
4705131
309
522490
4702444
414
524739
4691449
100
531637
4686788
205
547225
4704453
310
522448
4701821
415
525340
4690222
101
531532
4686274
206
547074
4704571
311
522555
4701148
416
525609
4690220
102
530939
4686032
207
547246
4705288
312
523235
4700912
417
525221
4693361
103
530575
4685796
208
547111
4705975
313
523563
4700234
418
529076
4691071
104
530352
4685460
209
546384
4706183
314
523820
4699529
419
532687
4690723
105
529788
4685425
210
546481
4706454
315
524499
4699380
420
526323
4704688
ბ) თუშეთის ეროვნული პარკის ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის საზღვარი წერტილიდან, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია: 550692 (X) 4676346 (Y) წერტილამდე, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია – 562098 (X) 4685464 (Y), და წერტილიდან, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია: 562195 (X) 4695481 (Y) წერტილამდე, რომლის გეოგრაფიული კოორდინატებია – 525823 (X) 4713549 (Y) მიუყვება საქართველოს სახელმწიფო საზღვარს რუსეთის ფედერაციასთან;
2. ადმინისტრაციული ზონის ფართობი შეადგენს 51 ჰა-ს.
ადმინისტრაციული ზონის საზღვრები განსაზღვრულია შემდეგი კოორდინატებით:
№
X
Y
№
X
Y
№
X
Y
№
X
Y
1
551134
4690406
7
551658
4689874
13
551856
4689643
19
551333
4690045
2
551417
4689788
8
551117
4690565
14
551758
4689910
20
551198
4690666
3
551727
4689563
9
551210
4690906
15
551468
4689474
21
551213
4690591
4
551668
4690032
10
551255
4690772
16
551471
4689893
5
551462
4690697
11
551499
4690832
17
551613
4689921
6
551320
4689541
12
551650
4690339
18
551544
4690670
3. თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის ფართობი შეადგენს 49 413 ჰა-ს.
თუშეთის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიის იმ ნაწილს, რომელიც არაა განსაზღვრული ამ დანართის პირველი და მე-2 პუნქტებით.
დანართი 12. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული მცენარეების სახეობები
გვიმრანაირნი Pteridophytes
№
მცენარის ლათინური დასახელება
ენდემიზმის სტატუსი
სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება
IUCN კატეგორია
კავკასიის წითელი ნუსხა
მცენარის ქართული დასახელება
საქართველოს წითელი ნუსხა (2006 წ.)
1
Cryptogramma crispa (L.) R. Br.
Adiantaceae
LC
2
Asplenium adiantum-nigrum L.
Aspleniaceae
LC
3
Asplenium ruta-muraria L.
Aspleniaceae
LC
უჭურველი
4
Asplenium septentrionale (L.) Hoffm.
Aspleniaceae
LC
5
Asplenium trichomanes L.
Aspleniaceae
LC
მამასწარა
6
Asplenium viride Huds.
Aspleniaceae
LC
7
Asplenium woronowii H. Christ.
Aspleniaceae
LC
NE
8
Phyllitis scolopendrium (L.) Newman
Aspleniaceae
LC
ირმის ენა
9
Athyrium distentifolium Tausch ex Opiz
Athyriaceae
LC
10
Athyrium filix-femina (L.) Roth
Athyriaceae
LC
11
Cystopteris fragilis (L.) Bernh. (Polypodium filix- fragilis L.)
Athyriaceae
LC
12
Gymnocarpium dryopteris (L.) Newman
Athyriaceae
LC
13
Dryopteris assimilis S. Walker
Dryopteridaceae
LC
14
Dryopteris dilatata (Hoffm.) A. Gray
Dryopteridaceae
LC
15
Dryopteris filix-mas (L.) Schott.
Dryopteridaceae
LC
მთის ჩადუნა
16
Dryopteris oreades Fomin
Dryopteridaceae
LC
LC
17
Dryopteris pseudomas (Woll.) Holub. et Pouzar
Dryopteridaceae
LC
18
Polystichum aculeatum (L.) Roth.
Dryopteridaceae
LC
19
Polystichum braunii (Spenn.) Fee.
Dryopteridaceae
LC
20
Polystichum lonchitis (L.) Roth.
Dryopteridaceae
LC
21
Equisetum arvense L.
Equisetaceae
LC
შვიტა
22
Equisetum hyemale L.
Equisetaceae
LC
შვიტა
23
Equisetum palustre L.
Equisetaceae
LC
შვიტა
24
Equisetum ramosissimum Desf.
Equisetaceae
LC
შვიტა
25
Diphasium alpinum (L.) Rothm.
Lycopodiaceae
LC
26
Huperzia selago (L.) Bernh. ex Mart et Schrank
Lycopodiaceae
LC
27
Lycopodium annotinum L.
Lycopodiaceae
LC
ლიკოპოდიუმი
28
Lycopodium clavatum L.
Lycopodiaceae
LC
ლიკოპოდიუმი
29
Botrychium lunaria (L.) Sw.
Ophioglossaceae
LC
მარგალიტა
30
Polypodium vulgare L.
Polypodiaceae
LC
კილამურა
31
Selaginella helvetica (L.) Spring
Selaginellaceae
LC
32
Phegopteris connectilis (Michx.) Watt.
Telypteridaceae
LC
33
Thelypteris oreopteris (Ehrh) Sloss
Telypteridaceae
LC
34
Cystopteris montana (Lam) Bernh.
Woodsiaceae
LC
35
Gymnocarpium dryopteris (L.) Newman
Woodsiaceae
LC
36
Gymnocarpium robertianum (Hoffm.) Newman.
Woodsiaceae
LC
37
Matteuccia struthiopteris (L.) Tod.
Woodsiaceae
LC
38
Woodsia alpina (Bolton) Gray
Woodsiaceae
LC
39
Woodsia fragilis (Trew) Moore
Woodsiaceae
NT
NE
შიშველთესლოვანნი Gymnosperms
№
მცენარის ლათინური დასახელება
ენდემიზმის სტატუსი
სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება
IUCN კატეგორია
კავკასიის ენდემი
მცენარის ქართული დასახელება
საქართველოს წითელი ნუსხა (2006 წ.)
1
Juniperus foetidissima Willd.
Cupressaceae
LC
შავი ღვია
VU
2
Juniperus oblonga M.Bieb.
Cupressaceae
3
Juniperus pygmaea K.Koch
Cupressaceae
ქონდარა ღვია
4
Juniperus rufescens Link (Juniperus oxycedrus L.)
Cupressaceae
წითელი ღვია
5
Juniperus sabina L.
Cupressaceae
LC
კაზაკური ღვია
6
Juniperus hemisphaerica C.Presl (Juniperus communis L.)
Cupressaceae
7
Pinus kochiana Klotzsch ex K.Koch (Pinus sosnowskyi Nakai).
Pinaceae
კავკასიური ფიჭვი
ფარულთესლოვანნი Angiosperms
ორლებნიანნი Dicotyledon
№
მცენარის ლათინური დასახელება
ენდემიზმის სტატუსი
სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება
IUCN კატეგორია
კავკასიის წითელი ნუსხა
მცენარის ქართული დასახელება
საქართველოს წითელი ნუსხა (2006 წ.)
1
Acer campestre L.
Aceraceae
LC
ჩვეულებრივი ნეკერჩხალი
2
Acer platanoides L.
Aceraceae
LC
ლეკა
3
Acer trautvetteri Medw.
Aceraceae
LC
მაღალმთის ბოკვი
4
Acer laetum C.A. Mey.
Aceraceae
LC
ქორაფი
5
Adoxa moschatellina L.
Adoxaceae
LC
6
Agasyllis latifolia (M. Bieb.) Boiss. *
caucasian endemic
Apiaceae
LC
LC
დუცი
7
Angelica tatianae Bordz *
caucasian endemic
Apiaceae
LC
NE
ანგელოზა
8
Anthriscus ruprechtii Boiss. *
caucasian endemic
Apiaceae
NE
9
Anthriscus schmalhausenii (Albov) K.-Pol. *
caucasian endemic
Apiaceae
LC
10
Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm.
Apiaceae
11
Astrantia maxima Pall.
Apiaceae
ვარსკვლავა
12
Astrantia trifida Hoffm.
caucasian endemic
Apiaceae
13
Bupleurum exaltatum M. Bieb.
Apiaceae
14
Bupleurum nordmannianum Ledeb.
Apiaceae
15
Bupleurum polyphyllum Ledeb.
Apiaceae
16
Bupleurum rotundifolium L.
Apiaceae
17
Carum alpinum (M. Bieb.) Benth. & Hook. f.
caucasian endemic
Apiaceae
18
Carum carvi L.
Apiaceae
LC
კვლიავი
19
Carum caucasicum (M. Bieb.) Boiss.
Apiaceae
20
Carum meifolium (M. Bieb.) Boiss.
Apiaceae
21
Chaerophyllum aureum L.
Apiaceae
ყინტორა
22
Chaerophyllum bulbosum L.
Apiaceae
ღიმი
23
Chaerophyllum humile Steven *
caucasian endemic
Apiaceae
NE
24
Chaerophyllum roseum M. Bieb. *
caucasian endemic
Apiaceae
NE
25
Chamaesciadium acaule (M. Bieb.) Boiss.
Apiaceae
26
Eleutherospermum cicutarium (M. Bieb.) Boiss.
Apiaceae
27
Heracleum asperum (Hoffm.) M. Bieb. *
caucasian endemic
Apiaceae
შუპყა
28
Heracleum lescovii Grossh. *
caucasian endemic
Apiaceae
თეთრი დიყი
29
Heracleum roseum Steven *
caucasian endemic
Apiaceae
30
Heracleum sosnowskyi Manden. *
caucasian endemic
Apiaceae
ხევსურის დიყი
31
Ligusticum alatum (M. Bieb) Spreng.
Apiaceae
32
Orlaya daucoides (L.) Greuter.
Apiaceae
33
Pastinaca armena Fisch. et C.A.Mey.
Apiaceae
NE
34
Peucedanum caucasicum (M. Bieb.) C. Koch
Apiaceae
NE
ტყის კამა
35
Peucedanum ruthenicum M. Bieb.
Apiaceae
ტყის კამა
36
Pimpinella rhodantha Boiss.
Apiaceae
37
Pimpinella saxifraga L.
Apiaceae
38
Sanicula europaea L.
Apiaceae
LC
ქრისტეს ბეჭედა
39
Seseli alpinum M. Bieb.
Apiaceae
LC
40
Seseli transcaucasicum (Schischk.) Pimenov et Sdobnina
Apiaceae
41
Symphyoloma graveolens C.A.Mey. *
caucasian endemic
Apiaceae
DD
42
Trinia leiogona (C.A.Mey.) B. Fedtsch.
Apiaceae
43
Daucus carota L.
Apiaceae
LC
ფერისცვალა
44
Achillea millefolium L.
Asteraceae
LC
ფარსმანდუკი
45
Achillea ptarmicifolia (Willd.) Rupr. ex Heimerl
Asteraceae
LC
t
46
Achillea setacea Waldst. et Kit.
Asteraceae
47
Adenostyles platyphylloides (Sommier et Levier) Czerep.
Asteraceae
48
Aetheopappus caucasicus Sosn. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
49
Antennaria caucasica Boriss.
Asteraceae
50
Anthemis dumetorum Sosn.
Asteraceae
51
Anthemis iberica M. Bieb.
Asteraceae
52
Anthemis rigescens Willd.
Asteraceae
53
Anthemis sosnovskyana Fed.
Asteraceae
54
Arctium lappa L.
Asteraceae
LC
ოროვანდი
55
Artemisia absinthium L.
Asteraceae
LC
აბზინდა
56
Artemisia campestris L.
Asteraceae
LC
სამწვანე
57
Artemisia chamaemelifolia Vill.
Asteraceae
58
Artemisia scoparia Waldst. et Kit.
Asteraceae
59
Artemisia splendens Willd. *
caucasian endemic
Asteraceae
გიეში
60
Artemisia vulgaris L.
Asteraceae
LC
მამულა
61
Aster alpinus L.
Asteraceae
62
Aster ibericus M. Bieb.
Asteraceae
63
Carduus adpressus C.A.Mey. *
caucasian endemic
Asteraceae
ნარშავი
64
Carduus multijugus C. Koch
Asteraceae
ნარშავი
65
Centaurea bella Trautv.
Asteraceae
NE
ღიღილო
66
Centaurea cheiranthifolia Willd.
Asteraceae
NE
ღიღილო
67
Centaurea dagestanica (Lipsky) Wagenitz
Asteraceae
ღიღილო
68
Centaurea fischeri Willd.
Asteraceae
ცხვარა
69
Centaurea salicifolia M. Bieb.
Asteraceae
ღიღილო
70
Centaurea salviifolia (Boiss.) Sosn. *
caucasian endemic
Asteraceae
NT
ღიღილო
71
Chondrilla juncea L.
Asteraceae
72
Cicerbita macrophylla (Willd.) Wallr. *
caucasian endemic
Asteraceae
DD
73
Cicerbita petiolata (C. Koch) Gagnidze
Asteraceae
74
Cicerbita prenanthoides (M. Bieb.) Beauverd. *
caucasian endemic
Asteraceae
75
Cicerbita racemosa (Willd) Beauverd.
Asteraceae
76
Cichorium intybus L.
Asteraceae
LC
არდი
77
Cirsium echinus (M. Bieb.) Hand.-Mazz.
Asteraceae
ნარი
78
Cirsium hygrophiloides Kharadze
Asteraceae
DD
ნარი
79
Cirsium ketzkhovelii Kharadze *
caucasian endemic
Asteraceae
ნარი
80
Cirsium macrocephalum C.A.Mey. *
caucasian endemic
Asteraceae
ნარი
81
Cirsium obvallatum (M. Bieb.) Fisch.
Asteraceae
ნარი
82
Cirsium osseticum (Adam) Petr. *
caucasian endemic
Asteraceae
ნარი
83
Cirsium pugnax Sommier et Levier *
caucasian endemic
Asteraceae
LC
LC
ნარი
84
Cirsium rhizocephalum C.A.Mey.
Asteraceae
ნარი
85
Cirsium simplex C.A.Mey.
Asteraceae
NE
ნარი
86
Cirsium tomentosum C.A.Mey. *
caucasian endemic
Asteraceae
ნარი
87
Crepis rhoeadifolia M. Bieb.
Asteraceae
კიჭკიჭა
88
Crepis sonchifolia (M. Bieb.) C.A.Mey. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
კიჭკიჭა
89
Dolichorrhiza caucasica (M. Bieb.) Galushko *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
90
Doronicum macrophyllum Fisch. ex Hornem
Asteraceae
NE
ხუთყურა
91
Doronicum oblongifolium DC.
Asteraceae
92
Erigeron alpinus L.
Asteraceae
93
Erigeron caucasicus Steven *
caucasian endemic
Asteraceae
94
Erigeron orientalis Boiss
Asteraceae
95
Erigeron uniflorus L.
Asteraceae
96
Erigeron venustus Botsch. *
caucasian endemic
Asteraceae
97
Filago arvensis L.
Asteraceae
ნაცარა
98
Hieracium auriculoides Lang.
Asteraceae
ხარნუყა
99
Hieracium bifurcum M. Bieb.
Asteraceae
100
Hieracium chlorochromum Sosn. et Zahn.
Asteraceae
DD
101
Hieracium erythrocarpoides (Litv. et Zahn.) Kem.-Nath. *
Asteraceae
DD
102
Hieracium hypoglaucum (Litv. et Zahn.)
Asteraceae
103
Hieracium laevigatumWilld.
Asteraceae
104
Hieracium murorum L.
Asteraceae
105
Hieracium pannoniciforme Litv. et Zahn.
Asteraceae
LC
106
Hieracium pilosella L.
Asteraceae
107
Hieracium piloselloides Vill.
Asteraceae
108
Hieracium sabaudum L.
Asteraceae
109
Hieracium sabiniforme (Zahn.) Kem.-Nath.
Asteraceae
110
Hieracium tephrocephalum Vuk. *
caucasian endemic
Asteraceae
111
Hieracium tridentatum (Fr.) Fr.
Asteraceae
112
Hieracium umbellatum L.
Asteraceae
113
Hieracium vulgatum Fr.
Asteraceae
114
Inula grandiflora Willd.
Asteraceae
DD
მზიურა
115
Inula heleniumL.
Asteraceae
LC
კულმუხო
116
Inula orientalis Lam
Asteraceae
117
Inula salicina L.
Asteraceae
118
Jurinea blanda (M. Bieb.) C.A.Mey.
Asteraceae
NE
119
Jurinea exuberans (Trautv.) Sosn. *
caucasian endemic
Asteraceae
VU
VU
120
Jurinea filicifolia Boiss. *
caucasian endemic
Asteraceae
NT
121
Jurinella depressa (Steven) Iljin
Asteraceae
122
Jurinella subacaulis (Fisch. et C.A.Mey.) Iljin
Asteraceae
123
Kemulariella rosea (Steven ex M. Bieb.) Tamamsch. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
124
Lactuca georgicaGrossh.
Asteraceae
125
Lactuca serriola L.
Asteraceae
LC
ღორის ქადა
126
Lactuca wilhelmsiana Fisch. et C.A.Mey ex DC.
Asteraceae
127
Lapsana communis L.
Asteraceae
128
Lapsana grandiflora M. Bieb.
Asteraceae
129
Lapsana intermedia M. Bieb.
Asteraceae
130
Leontodon asperus (Waldst. et Kit.) Boiss.
Asteraceae
ლომისკბილა
131
Leontodon danubialis Jacq.
Asteraceae
ლომისკბილა
132
Leontodon hispidus L.
Asteraceae
ლომისკბილა
133
Leucanthemum vulgare Lam.
Asteraceae
მინდვრის გვირილა
134
Ligularia sibirica (L.) Cass.
Asteraceae
DD
135
Mycelis muralis (L.) Dumort.
Asteraceae
LC
136
Omalotheca caucasica (Sommier et Levier) Czerep. *
caucasian endemic
Asteraceae
137
Omalotheca supina (L.) DC.
Asteraceae
138
Petasites albus (L.) Gaerth.
Asteraceae
LC
ბუერა
139
Petasites georgicus Manden. *
caucasian endemic
Asteraceae
LC
DD
ბუერა
140
Picris hieracioides L.
Asteraceae
141
Podospermum grigoraschvilii Sosn. **
georgian endemic
Asteraceae
EN
142
Podospermum meyeri C. Koch
Asteraceae
143
Psephellus dealbatus (Willd.) Boiss. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
144
Pyrethrum coccineum (Willd.) Vorosch.
Asteraceae
გვირილა
145
Pyrethrum demetrii Manden. *
caucasian endemic
Asteraceae
DD
146
Pyrethrum fruticulosum Biehler
Asteraceae
147
Pyrethrum leptophyllum Steven ex M. Bieb. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
148
Pyrethrum parthenifolium Willd.
Asteraceae
საჭარა
149
Scorzonera alpigena (C. Koch) Grossh.
Asteraceae
150
Scorzonera filifolia Boiss. *
caucasian endemic
Asteraceae
151
Scorzonera leptophylla (DC.) Grossh.
Asteraceae
152
Senecio kolenatianus C.A.Mey. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
თავვითელა
153
Senecio lapsanoidesDC. *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
154
Senecio pojarkovae Schischk.
Asteraceae
NE
155
Senecio sosnovskyi Sofieva *
caucasian endemic
Asteraceae
NE
156
Senecio taraxacifolius (M. Bieb.) DC.
Asteraceae
157
Solidago caucasica Kem.-Nath.
Asteraceae
NE
158
Solidago virgaurea L.
Asteraceae
LC
ოქროწკეპლა
159
Sonchus asper (L.) Hill.
Asteraceae
ღიჭა
160
Sonchus oleraceus L.
Asteraceae
161
Stemmacantha pulchra (Fisch. et C.A.Mey.) Dittrich.
Asteraceae
NE
162
Taraxacum confusum Schischk. *
caucasian endemic
Asteraceae
LC
ბაბუაწვერა
163
Taraxacum officinale (L.) Weber
Asteraceae
LC
ბურბუშელა
164
Taraxacum porphyranthum Boiss.
Asteraceae
NE
165
Taraxacum stevenii DC.
Asteraceae
166
Telekia speciosa (Schreb.) Baumg. *
caucasian endemic
Asteraceae
167
Tephroseris caucasigena (Schischk.) Czerep.
Asteraceae
168
Tephroseris cladobotrys (Ledeb.) Grisseb. et Schenk.
Asteraceae
LC
169
Tephroseris karjaginii (Sofiekova) Holub. *
caucasian endemic
Asteraceae
LC
170
Tephroseris subfloccosa (Schischk.) Czerep. *
caucasian endemic
Asteraceae
DD
171
Tragopogon charadzeae Kuthath. **
georgian endemic
Asteraceae
172
Tragopogon filifolius Rehm. ex Boiss. *
caucasian endemic
Asteraceae
LC
ფამფარა
173
Tragopogon graminifolius DC.
Asteraceae
174
Tragopogon reticulatus Boiss. et Huet.
Asteraceae
175
Tripleurospermum caucasicum (Willd.) Hayek.
Asteraceae
176
Tripleurospermum elongatum (Fisch. et C.A.Mey. ex DC.) Bornm.
Asteraceae
177
Tussilago farfara L.
Asteraceae
ვირისტერფა
178
Xanthium strumarium L.
Asteraceae
179
Impatiens noli-tangere L.
Balsaminaceae
LC
უკადრისა
180
Berberis orientalis C. K. Scheid.
Berberidaceae
აღმოსავლური კოწახური
181
Berberis vulgaris L.
Berberidaceae
LC
ჩვეულებრივი კოწახური
182
Alnus barbata C. A. Mey.
Betulaceae
DD
NE
ჩვეულებრივი მურყანი
183
Alnus incana (L.) Moench
Betulaceae
LC
ნაცარა მურყანი
184
Betula litwinowii Doluch.
Betulaceae
DD
ლიტვინოვის (თეთრი) არყი
185
Betula pendula Roth
Betulaceae
LC
მეჭეჭიანი არყი
186
Betula raddeana Trautv. *
caucasian endemic
Betulaceae
LC
NT
რადეს (შავი) არყი
VU
187
Aegonychon purpurocaeruleum (L.) Holub.
Boraginaceae
188
Aipyanthus pulchra (Willd. ex Roem. et Schult.) E. Avetissjan
Boraginaceae
NE
189
Asperugo procumbens L.
Boraginaceae
ბატკნის ყურა
190
Cerinthe glabra Mill.
Boraginaceae
NE
191
Cerinthe minor L.
Boraginaceae
ჭახრაკაული
192
Cynoglossum officinale L.
Boraginaceae
ძაღლის ენა
193
Echium biebersteinii (Lacaita) Dobrocz.
Boraginaceae
194
Echium vulgare L.
Boraginaceae
ლურჯი ძირწითელა
195
Huynhia pulchra (Roem. et Schult.) Greuter et Burdet
Boraginaceae
196
Lappula consanguinea (Fisch. et C.A.Mey.) Gürke
Boraginaceae
ჩიტის ბირკა
197
Lappula patula (Lehm.) Menich.
Boraginaceae
ჩიტის ბირკა
198
Lappula squarrosa (Retz) Dumort
Boraginaceae
ჩიტის ბირკა
199
Lithospermum arvense L.
Boraginaceae
ქვათესელა
200
Lithospermum officinale L.
Boraginaceae
შავჩოხა
201
Lycopsis orientalis L.
Boraginaceae
202
Myosotis alpestris F. W. Schmidt.
Boraginaceae
LC
კესანე
203
Myosotis amoena (Rupr.) Boiss.
Boraginaceae
NE
კესანე
204
Myosotis arvensis (L.) Hill.
Boraginaceae
კესანე
205
Myosotis cespitosa Schultz.
Boraginaceae
კესანე
206
Myosotis ramosissima Rochel. ex Schult.
Boraginaceae
კესანე
207
Myosotis sparsiflora Pohl.
Boraginaceae
კესანე
208
Myosotis suaveolens Waldst. et Kit.
Boraginaceae
კესანე
209
Myosotis sylvatica Ehrh. ex Hoffm.
Boraginaceae
LC
კესანე
210
Nonea versicolor (Steven) Sweet.
Boraginaceae
NE
211
Onosma caucasica Levin ex Popov
Boraginaceae
NE
212
Onosma microcarpa Steven ex DC.
Boraginaceae
213
Symphytum asperum Lepech *
caucasian endemic
Boraginaceae
214
Symphytum caucasicum M. Bieb.*
caucasian endemic
Boraginaceae
215
Trigonocaryum involucratum (Steven) Kusn.*
caucasian endemic
Boraginaceae
NT
216
Alliaria brachycarpa M. Bieb.
Brassicaceae
NE
217
Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara et Grande
Brassicaceae
218
Alyssum calicinum L.
Brassicaceae
219
Alyssum hirsutum M. Bieb.
Brassicaceae
220
Alyssum murale Waldst. et Kit.
Brassicaceae
221
Alyssum parviflorum Fisch. ex M. Bieb.
Brassicaceae
222
Alyssum trychostachyum Rupr.
Brassicaceae
223
Arabis caucasica Willd. *
caucasian endemic
Brassicaceae
არაბულა
224
Arabis mollis Steven
Brassicaceae
NE
არაბულა
225
Barbarea ketzkhovelii Mardal. **
georgian endemic
Brassicaceae
VU
NT
226
Barbarea vulgaris R. Br.
Brassicaceae
LC
227
Brassica campestris L.
Brassicaceae
შალგი
228
Bunias orientalis L.
Brassicaceae
229
Camelina pilosa (DC.) N. W. Zinger.
Brassicaceae
DD
230
Camelina sativa (L.) Crantz
Brassicaceae
DD
231
Capsella bursa-pastoris (L.) Medik
Brassicaceae
LC
წიწმატურა
232
Cardamine impatiens L.
Brassicaceae
ტყის წიწმატი
233
Cardamine pectinata Pall. ex DC.
Brassicaceae
ტყისწიწმატი
234
Cardamine seidlitziana Albov
Brassicaceae
DD
ტყისწიწმატი
235
Cardamine uliginosum M. Bieb.
Brassicaceae
LC
236
Chorispora tenella (Pall.) DC.
Brassicaceae
237
Dentaria bipinnata C.A.Mey. *
caucasian endemic
Brassicaceae
LC
ტყის ბოლოკა
238
Dentaria bulbifera L.
Brassicaceae
ტყისბოლოკა
239
Dentaria microphylla Willd. *
caucasian endemic
Brassicaceae
ტყისბოლოკა
240
Dentaria quinquefolia M. Bieb. *
caucasian endemic
Brassicaceae
ტყის ბოლოკა
241
Descurainia sophia (L.) Webb. et Prantl
Brassicaceae
ცახის ბალახი
242
Draba bryoides DC. *
caucasian endemic
Brassicaceae
NE
ქუდუნა
243
Draba hispida Willd.
Brassicaceae
NE
ქუდუნა
244
Draba incompta Steven. *
caucasian endemic
Brassicaceae
DD
ქუდუნა
245
Draba nemorosa L.
Brassicaceae
ქუდუნა
246
Draba sibirica (Pall.) Thell.
Brassicaceae
ქუდუნა
247
Draba siliquosa M. Bieb.
Brassicaceae
NE
ქუდუნა
248
Draba supranivalis Rupr. *
caucasian endemic
Brassicaceae
ქუდუნა
249
Erysimum aureum M. Bieb.
Brassicaceae
250
Erysimum ibericum (Adam) DC.
Brassicaceae
NE
251
Erysimum meyerianum (Rupr.) N. Busch*
caucasian endemic
Brassicaceae
NT
252
Erysimum substrigosum (Rupr.) N. Busch*
caucasian endemic
Brassicaceae
NE
253
Erophila verna (L.) Bess.
Brassicaceae
254
Eunomia rotundifolia C.A.Mey. *
caucasian endemic
Brassicaceae
NE
255
Hesperis matronalis L.
Brassicaceae
NE
ღამის ია
256
Hesperis voronovii N. Busch
Brassicaceae
257
Isatis iberica Steven
Brassicaceae
NT
მათრახა
258
Isatis reticulata C.A.Mey. *
caucasian endemic
Brassicaceae
DD
259
Lepidium campestre (L.) R. Br.
Brassicaceae
LC
წიწმატელა
260
Lepidium ruderale L.
Brassicaceae
LC
261
Microthlaspi perfoliatum (L.) F. K. Mey.
Brassicaceae
262
Murbeckiella huetii (Boiss.) Rothm.
Brassicaceae
263
Nasturtium officinale R. Br. ex W. T. Aiton.
Brassicaceae
წლის წიწმატი
264
Pachyphragma macrophyllum (Hoffm.) N. Busch
Brassicaceae
LC
NT
ხახია
265
Pseudovesicaria digitata (C.A.Mey.) Rupr. *
caucasian endemic
Brassicaceae
NT
266
Rorippa palustris (L.) Besser.
Brassicaceae
LC
267
Sisymbrium erucastrifolium (Rupr.) Trautv. *
caucasian endemic
Brassicaceae
NT
268
Sisymbrium irio L.
Brassicaceae
გონგოლა
269
Sisymbrium loeselii L.
Brassicaceae
270
Sisymbrium officinale (L.) Scop.
Brassicaceae
LC
ღორღორა
271
Sobolewskia caucasica (Rupr.) N. Busch *
caucasian endemic
Brassicaceae
LC
272
Thlaspi arvense L.
Brassicaceae
ქუთქუთა
273
Turritis glabra L.
Brassicaceae
274
Asyneuma campanuloides (M. Bieb. ex Sims.) Bornm.
Campanulaceae
NT
275
Campanula alliariifolia Willd
Campanulaceae
NE
ბუსკანტურა
276
Campanula andina Rupr. *
caucasian endemic
Campanulaceae
VU
მაჩიტა
277
Campanula argunensis Rupr. *
caucasian endemic
Campanulaceae
CR
მაჩიტა
278
Campanula aucheri DC. *
caucasian endemic
Campanulaceae
მაჩიტა
279
Campanula bellidifolia Adam *
caucasian endemic
Campanulaceae
NT
მაჩიტა
280
Campanula biebersteiniana Schult. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NT
მაჩიტა
281
Campanula bononiensis L.
Campanulaceae
მაჩიტა
282
Campanula charadzeae Grossh. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NT
მაჩიტა
283
Campanula ciliata Steven *
caucasian endemic
Campanulaceae
NT
მაჩიტა
284
Campanula collina M. Bieb. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
285
Campanula doluchanovii Kharadze **
georgian endemic
Campanulaceae
DD
მაჩიტა
286
Campanula hohenackeri Fisch. et C.A.Mey. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
287
Campanula kolenatiana C.A.Mey. ex Rupr. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
288
Campanula latifolia L.
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
289
Campanula petrophila Rupr. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
290
Campanula rapunculoides L.
Campanulaceae
მაჩიტა
291
Campanula sarmatica Ker.-Gawl. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
292
Campanula saxifraga M. Bieb. *
caucasian endemic
Campanulaceae
NE
მაჩიტა
293
Campanula stevenii M. Bieb.
Campanulaceae
მაჩიტა
294
Campanula trautvetteri Grossh. ex Fed.
Campanulaceae
DD
მაჩიტა
295
Gadellia lactiflora (M. Bieb.) Schulkina
Campanulaceae
NE
კენკეშა
296
Cannabis ruderalis Janisch
Cannabiaceae
კანაფი
297
Cleome daghestanica (Rupr.) Tzvelev
Capparaceae
LC
298
Linnaea borealis L.
Caprifoliaceae
299
Lonicera orientalis Lam.
Caprifoliaceae
ცხრატყავა
300
Lonicera steveniana Fisch. ex Pojark.
Caprifoliaceae
LC
301
Lonicera xylosteum L.
Caprifoliaceae
302
Agrostemma githago L.
Caryophyllaceae
ჭიოდა
303
Arenaria rotundifolia M. Bieb.
Caryophyllaceae
304
Arenaria serpyllifolia L.
Caryophyllaceae
305
Cerastium arvense L.
Caryophyllaceae
პირთეთრა
306
Cerastium glomeratum Thuill.
Caryophyllaceae
პირთეთრა
307
Cerastium hemschinicum Schischk.
Caryophyllaceae
DD
პირთეთრა
308
Cerastium holosteoides Fr.
Caryophyllaceae
პირთეთრა
309
Cerastium kasbek Parrot. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NT
პირთეთრა
310
Cerastium multiflorum C.A.Mey. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NT
პირთეთრა
311
Cerastium polymorphum Rupr. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
LC
პირთეთრა
312
Cerastium purpurascens Adam.
Caryophyllaceae
პირთეთრა
313
Cerastium ruderale M. Bieb.
Caryophyllaceae
პირთეთრა
314
Cerastium salavaticum Rupr. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
DD
პირთეთრა
315
Coronaria coriacea (Moench) Schischk. et Gorschk.
Caryophyllaceae
316
Cucubalus baccifer L.
Caryophyllaceae
ფშნის ენდრო
317
Dianthus armeria L.
Caryophyllaceae
მიხაკი
318
Dianthus caucaseus Sm. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
LC
მიხაკი
319
Dianthus cretaceus Adam.
Caryophyllaceae
მიხაკი
320
Dianthus daghestanicus Kharadze *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NT
მიხაკი
321
Dianthus ruprechtii Schischk.*
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NE
მიხაკი
322
Dichodon cerastioides (L.) Rchb. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
323
Eremogone lychnidea (M. Bieb.) Rupr.
Caryophyllaceae
LC
324
Gypsophila elegans M. Bieb.
Caryophyllaceae
წინწკალა
325
Gypsophila tenuifolia M. Bieb. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NE
326
Herniaria caucasica Rupr.
Caryophyllaceae
ქაფუნა
327
Melandrium album (Mill) Garcke
Caryophyllaceae
სასტვენა
328
Melandrium latifolium (Poir.) Maire.
Caryophyllaceae
სასტვენა
329
Minuartia aizoides (Boiss.) Bornm.
Caryophyllaceae
330
Minuartia biebersteinii (Rupr.) Schischk. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
LC
331
Minuartia buschiana Schischk. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
LC
332
Minuartia circassica (Albov) Woronow
Caryophyllaceae
NE
333
Minuartia imbricata (M. Bieb.) Woronow
Caryophyllaceae
334
Minuartia inamoena (C.A.Mey.) Woronow *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
LC
335
Minuartia oreina (Mattf.) Schischk.
Caryophyllaceae
336
Minuartia verna (L.) Hiern.
Caryophyllaceae
DD
337
Moehringia trinervia (L.) Clairv.
Caryophyllaceae
წიფლისძირა
338
Myosoton aquaticum (L.) Moench
Caryophyllaceae
339
Oberna lacera (Steven) Ikonn. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
340
Oberna multifida (Adam) Ikonn.
Caryophyllaceae
341
Petrorhagia saxifraga (L.) Link.
Caryophyllaceae
342
Sagina procumbens L.
Caryophyllaceae
343
Sagina saginoides (L.) H. Karst.
Caryophyllaceae
344
Saponaria officinalis L.
Caryophyllaceae
LC
საპონა
345
Scleranthus annuus L.
Caryophyllaceae
346
Scleranthus polycarpos L.
Caryophyllaceae
347
Scleranthus uncinatus Schur.
Caryophyllaceae
348
Silene caucasica (Bunge.) Boiss. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NE
349
Silene chlorifolia Sm.
Caryophyllaceae
კლდის ქოთანა
350
Silene compacta Fisch. ex Hornem.
Caryophyllaceae
ლამაზა
351
Silene daghestanica Rupr. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
VU
352
Silene humilis C.A.Mey. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
DD
353
Silene italica (L.) Pers.
Caryophyllaceae
354
Silene linearifolia Otth. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
NE
355
Silene lychnidea C.A.Mey.
Caryophyllaceae
NE
356
Silene marcowiczii Schischk.
Caryophyllaceae
NE
357
Silene pinguis Adam. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
358
Silene ruprechtii Schischk.
Caryophyllaceae
359
Silene spergulifolia (Willd.) M. Bieb. *
caucasian endemic
Caryophyllaceae
360
Silene viscosa (L.) Pers.
Caryophyllaceae
361
Silene wallichiana Klotzsch
Caryophyllaceae
362
Spergula arvensis L.
Caryophyllaceae
სპერგულა
363
Vaccaria hispanica (Mill) Rauschert.
Caryophyllaceae
364
Euonymus europaeus L.
Celastraceae
LC
365
Euonymus verrucosus Scop.
Celastraceae
LC
366
Chenopodium album L.
Chenopodiaceae
ნაცარქათამა
367
Chenopodium botrys L.
Chenopodiaceae
368
Helianthemum buschii (Palib.) Juz. et Podz. *
caucasian endemic
Cistaceae
მზეყვავილა
369
Helianthemum grandiflorum (Scop.) DC.
Cistaceae
370
Calystegia sylvestris (Kit.) Griseb.
Convolvulaceae
ხვართქლა
371
Convolvulus arvensis L.
Convolvulaceae
ხვართქლა
372
Convolvulus cantabrica L.
Convolvulaceae
373
Carpinus betulus L.
Corylaceae
LC
ევროპული რცხილა
374
Corylus avellana L.
Corylaceae
LC
ჩვეულებრივი თხილი
375
Corylus colurna L. **
georgian endemic
Corylaceae
LC
დათვისთხილი
376
Chiastophyllum oppositifolium (Ledeb.) Gerger *
caucasian endemic
Crassulaceae
NE
377
Hylotelephium caucasicum (Grossh.) H. Ohba
Crassulaceae
DD
378
Prometheum sempervivoides (Fisch. ex M. Bieb.) h. Ohba
Crassulaceae
379
Sedum acre L.
Crassulaceae
LC
380
Sedum album L.
Crassulaceae
381
Sedum annuum L.
Crassulaceae
382
Sedum gracile C.A.Mey.
Crassulaceae
NE
383
Sedum hispanicum L.
Crassulaceae
384
Sedum involucratum M. Bieb. *
caucasian endemic
Crassulaceae
NE
385
Sedum oppositifolium Sims.
Crassulaceae
NE
386
Sedum pallidum M. Bieb.
Crassulaceae
ფუნთუშა
387
Sedum spurium M. Bieb.
Crassulaceae
NE
388
Sedum stevenianum Rouy. et Camus.
Crassulaceae
NE
389
Sedum stoloniferum S. G. Gmel.
Crassulaceae
მსუქანა
390
Sedum tenellum M. Bieb.
Crassulaceae
391
Sempervivum annae Gurgen. **
georgian endemic
Crassulaceae
DD
392
Sempervivum caucasicum Rupr. ex Boiss.
Crassulaceae
კლდისვაშლა
393
Sempervivum pumilum M. Bieb.
Crassulaceae
NE
394
Cuscuta epithymum Murray
Cuscutacea
სამყურას აბრეშუმა
395
Cuscuta europaea L.
Cuscutacea
ევროპული აბრეშუმა
396
Cephalaria gigantea (Ledeb.) Bobrov *
caucasian endemic
Dipsacaceae
NE
სკიპალო
397
Dipsacus laciniatus L.
Dipsacaceae
გოქშო
398
Dipsacus pilosus L.
Dipsacaceae
გოქშო
399
Knautia montana (M. Bieb.) DC.
Dipsacaceae
400
Scabiosa bipinnata C. Koch
Dipsacaceae
401
Scabiosa caucasica M. Bieb.
Dipsacaceae
NE
ცისფოლიო
402
Scabiosa owerinii Boiss. *
caucasian endemic
Dipsacaceae
NE
403
Empetrum caucasicum Juz.
Empetraceae
NE
კეწერა
404
Ephedra procera Fisch. et C.A.Mey.
Ephedraceae
LC
ეფედრა, ცხენისმუხლა
405
Moneses uniflora (L.) Gray
Ericaceae
406
Orthilia secunda (L.) House.
Ericaceae
407
Pyrola minor L.
Ericaceae
408
Pyrola rotundifolia L.
Ericaceae
409
Rhododendron caucasicum Pall
Ericaceae
NE
410
Rhododendron luteum Sweet.
Ericaceae
LC
411
Vaccinium myrtillus L.
Ericaceae
LC
მოცვი
412
Vaccinium vitis-idaea L.
Ericaceae
LC
წითელი მოცვი
413
Euphorbia glaberrima C. Koch *
caucasian endemic
Euphorbiaceae
NE
რძიანა
414
Euphorbia macroceras Fisch. et C.A.Mey. *
caucasian endemic
Euphorbiaceae
NE
რძიანა
415
Euphorbia oblongifolia (C. Koch) C. Koch
Euphorbiaceae
რძიანა
416
Euphorbia squamosa Willd.
Euphorbiaceae
რძიანა
417
Amorea ambigua M. Bieb.
Fabaceae
418
Amorea ruprechtii (Tamamsch. et Fed.) Roskov
Fabaceae
NE
419
Anthyllis lachnophora Juz. *
caucasian endemic
Fabaceae
420
Anthyllis macrocephala Wender.
Fabaceae
421
Anthyllis variegata Boiss. ex Grossh.
Fabaceae
NE
422
Astracantha denudata (Steven) Podlech.
Fabaceae
NE
423
Astragalus alpinus L.
Fabaceae
424
Astragalus captiosus Boriss *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
425
Astragalus chordorrhizus Fisch. ex Bunge *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
426
Astragalus falcatus Lam
Fabaceae
427
Astragalus galegiformis L.
Fabaceae
428
Astragalus kazbeki Kharadze *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
429
Astragalus ketzkhovelii Kharadze *
caucasian endemic
Fabaceae
DD
430
Astragalus levieri Frein ex Sommier et Levier *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
431
Astragalus oreades C.A.Mey.
Fabaceae
NE
432
Astragalus resupinatus M. Bieb.
Fabaceae
433
Astragalus supinus Bunge *
caucasian endemic
Fabaceae
434
Astragalus viciifolius DC.
Fabaceae
VU
435
Chrysaspis aurea (Pollich) Greene
Fabaceae
436
Chrysaspis campestris (Schreb.) Greene
Fabaceae
437
Chrysaspis spadicea (L.) Greene
Fabaceae
438
Galega orientalis Lam *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
ხბოშუბლა
439
Hedysarum caucasicum M. Bieb. *
caucasian endemic
Fabaceae
DD
კრიალოსანა
440
Lathyrus aphaca L.
Fabaceae
LC
ყანის მატკვარცანა
441
Lathyrus aureus (Steven) Brandza
Fabaceae
LC
442
Lathyrus cyaneus (Steven) C. Koch
Fabaceae
VU
NE
443
Lathyrus miniatus M. Bieb. ex Stev.
Fabaceae
NT
აჭრაჭუჭი
444
Lathyrus pratensis L.
Fabaceae
მდელოს მატკვარცანა
445
Lathyrus sylvestris L.
Fabaceae
LC
446
Lathyrus tuberosus L.
Fabaceae
LC
თერო
447
Lotus caucasicus Kuprian. ex Juz. *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
კურდღლისფრჩხილა
448
Lotus corniculatus L.
Fabaceae
LC
449
Medicago glutinosa M. Bieb. *
caucasian endemic
Fabaceae
NA
NE
450
Medicago lupulina L.
Fabaceae
NA
451
Medicago minima (L.) Bartal.
Fabaceae
LC
452
Medicago orbicularis (L.) Bartal.
Fabaceae
LC
453
Medicago polychroa Grossh.
Fabaceae
ჭრელყვავილა იონჯა
454
Melilotus officinalis (L.) Pall.
Fabaceae
LC
ყვითელი ძიძო
455
Onobrychis biebersteinii Sirj. *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
ესპარცეტი
456
Orobus cyaneus Steven
Fabaceae
VU
ცერცველა
457
Oxytropis cyanea M. Bieb.
Fabaceae
DD
458
Oxytropis dasypoda Rupr. ex Boiss. *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
459
Securigera varia L.
Fabaceae
LC
460
Trifolium alpestre L.
Fabaceae
LC
ალპური სამყურა
461
Trifolium arvense L.
Fabaceae
LC
ბურტყლა სამყურა
462
Trifolium aureum L.
Fabaceae
463
Trifolium canescens Willd.
Fabaceae
LC
ჭაღარა სამყურა
464
Trifolium fontanum Bobrov *
caucasian endemic
Fabaceae
LC
NE
465
Trifolium medium L.
Fabaceae
466
Trifolium pratense L.
Fabaceae
LC
467
Trifolium trichocephalum M. Bieb.
Fabaceae
468
Vavilovia formosa (Steven) Fed. *
caucasian endemic
Fabaceae
469
Vicia abbreviata Fisch. ex Spreng.
Fabaceae
LC
NT
470
Vicia alpestris Steven
Fabaceae
NE
471
Vicia angustifolia Reichard.
Fabaceae
472
Vicia balansae Boiss.
Fabaceae
LC
473
Vicia caucasica Ekutim.
Fabaceae
NE
474
Vicia grossheimii Ekutim. *
caucasian endemic
Fabaceae
NE
475
Vicia sativa L.
Fabaceae
ჩვეულებრივი ცერცველა
476
Vicia sepium L.
Fabaceae
477
Vicia sosnowskyi Ekutim. *
caucasian endemic
Fabaceae
DD
478
Vicia variabilis Freyn. et Sint.
Fabaceae
ცვალებადი ცერცველა
479
Quercus petraea L. ex Liebl.
Fagaceae
LC
ქართული მუხა
480
Corydalis alpestris C.A.Mey.
Fumariaceae
NE
481
Corydalis caucasica DC.
Fumariaceae
ბუჩქისძირა
482
Corydalis conorhiza Ledeb.
Fumariaceae
NE
483
Corydalis emanuelii C.A.Mey. *
caucasian endemic
Fumariaceae
LC
484
Fumaria schleicheri Soy.-Will.
Fumariaceae
შავთარა
485
Centaurium pulchellum (Sw.) Druce
Gentianaceae
LC
486
Comastoma dechyanum (Sommier et Levier) Holub *
caucasian endemic
Gentianaceae
NT
487
Gentiana angulosa M. Bieb. *
caucasian endemic
Gentianaceae
NE
ნაღველა
488
Gentiana aquatica L.
Gentianaceae
ნაღველა
489
Gentiana cruciata L.
Gentianaceae
LC
ნაღველა
490
Gentiana dshimilensis C. Koch
Gentianaceae
ნაღველა
491
Gentiana gelida M. Bieb.
Gentianaceae
ნაღველა
492
Gentiana nivalis L.
Gentianaceae
ნაღველა
493
Gentiana schistocalyx (C. Koch) C. Koch
Gentianaceae
ნაღველა
494
Gentiana septemfida Pall.
Gentianaceae
ნაღველა
495
Gentianella biebersteinii (Bunge) Holub.
Gentianaceae
LC
496
Gentianella caucasea Lodd. ex Sims. *
caucasian endemic
Gentianaceae
497
Gentianella umbellata (M. Bieb.) Holub.
Gentianaceae
498
Gentianopsis blepharophora (Bordz.) Galushko
Gentianaceae
499
Lomatogonium carinthiacum (Wulfen) Rchb.
Gentianaceae
500
Swertia iberica Fesch. et C.A.Mey.
Gentianaceae
LC
NE
გაბლუარა
501
Geranium depilatum (Sommier et Levier) Grossh.
Geraniaceae
502
Geranium divaricatum Ehrh.
Geraniaceae
503
Geranium gymnocaulon DC.
Geraniaceae
NE
504
Geranium ibericum Cav.
Geraniaceae
NE
ქართული ნემსიწვერა
505
Geranium kemulariae Kharadze *
caucasian endemic
Geraniaceae
506
Geranium pyrenaicum Burm. F.
Geraniaceae
507
Geranium platypetalum Fisch. et C.A.Mey.
Geraniaceae
NE
508
Geranium robertianum L.
Geraniaceae
უჟმურა
509
Geranium ruprechtii (Woronow) Grossh. *
caucasian endemic
Geraniaceae
NE
510
Geranium sanguineum L.
Geraniaceae
LC
511
Geranium sylvaticum L.
Geraniaceae
512
Grossularia reclinata (L.) Mill.
Grossulariaceae
ხურტკმელი
513
Ribes alpinum L.
Grossulariaceae
514
Ribes biebersteinii Berl. ex DC.
Grossulariaceae
NE
515
Ribes nigrum L.
Grossulariaceae
LC
516
Ribes orientale Desf.
Grossulariaceae
517
Hypericum androsaemum L.
Hypericaceae
კორობელა
518
Hypericum hirsutum L.
Hypericaceae
519
Hypericum linarioides Bosse
Hypericaceae
520
Hypericum orientale L.
Hypericaceae
კრაზანა
521
Hypericum perforatum L.
Hypericaceae
LC
522
Ajuga genevensis L.
Lamiaceae
პირწმინდა
523
Ajuga orientalis L.
Lamiaceae
პირწმინდა
524
Antonina debilis (Bunge) Vved.
Lamiaceae
525
Clinopodium vulgare L.
Lamiaceae
მოპიტნაო
526
Dracocephalum austriacum L.
Lamiaceae
DD
NE
გველთავა
527
Galeopsis bifida Boenn
Lamiaceae
თავცეცხლა
528
Galeopsis ladanum L.
Lamiaceae
თავცეცხლა
529
Glechoma hederacea L.
Lamiaceae
DD
ოშოშა
530
Lamium album L.
Lamiaceae
LC
NE
ჭინჭრის დედა
531
Lamium amplexicaule L.
Lamiaceae
532
Lamium tomentosum Willd. *
caucasian endemic
Lamiaceae
533
Leonurus quinquelobatus Gilib.
Lamiaceae
შავბალახა
534
Marrubium catariifolium Desr.
Lamiaceae
ფოლორცის ბალახი
535
Mentha aquatica L.
Lamiaceae
LC
ტენცო
536
Mentha arvensis L.
Lamiaceae
LC
პიტნა
537
Mentha longifolia (L.) Huds.
Lamiaceae
LC
ტყის პიტნა
538
Nepeta biebersteiniana (Trautv.) Pojark. *
caucasian endemic
Lamiaceae
NT
539
Nepeta grandiflora M. Bieb. *
caucasian endemic
Lamiaceae
540
Nepeta supina Steven
Lamiaceae
541
Origanum vulgare L.
Lamiaceae
LC
თავშავა
542
Prunella laciniata (L.) L.
Lamiaceae
543
Prunella vulgaris L.
Lamiaceae
LC
544
Salvia canescens C.A.Mey.
Lamiaceae
LC
NE
545
Salvia glutinosa L.
Lamiaceae
შალამანდილი
546
Salvia nemorosa L.
Lamiaceae
547
Salvia verticillata L.
Lamiaceae
დაჯირა
548
Scutellaria altissima L.
Lamiaceae
549
Scutellaria leptostegia Juz. *
caucasian endemic
Lamiaceae
DD
მუზარადა
550
Scutellaria orientalis L. *
caucasian endemic
Lamiaceae
NE
მუზარადა
551
Scutellaria raddeana L. *
caucasian endemic
Lamiaceae
NT
552
Stachys annua (L.) L.
Lamiaceae
დედაფუტკარა
553
Stachys atherocalyx C. Koch
Lamiaceae
554
Stachys balansae Boiss. et Kotschy
Lamiaceae
555
Stachys germanica L.
Lamiaceae
556
Stachis macrantha (C. Koch) Steven.
Lamiaceae
მთის ბარისპირა
557
Stachys ossetica (Bornm.) Czerep. *
caucasian endemic
Lamiaceae
558
Stachys pubescens Ten.
Lamiaceae
559
Stachys spectabilis Choisy ex DC.
Lamiaceae
560
Stachys sylvatica L.
Lamiaceae
ყვანჩალა
561
Teucrium chamaedris L.
Lamiaceae
LC
LC
ჭარელა
562
Teucrium nuchense C. Koch *
caucasian endemic
Lamiaceae
LC
563
Teucrium orientale L.
Lamiaceae
564
Teucrium polium L.
Lamiaceae
კუტი ბალახი
565
Thymus caucasicus Willd. ex Ronniger *
caucasian endemic
Lamiaceae
NE
ბეგქონდარა
566
Thymus collinus M. Bieb. *
caucasian endemic
Lamiaceae
LC
NE
ბეგქონდარა
567
Thymus marschallianus Willd.
Lamiaceae
568
Thymus nummularius M. Bieb.*
caucasian endemic
Lamiaceae
NE
569
Thymus transcaucasicus Ronniger
Lamiaceae
570
Ziziphora puschkinii Adam *
caucasian endemic
Lamiaceae
NE
571
Ziziphora serpyllacea M. Bieb.
Lamiaceae
NE
572
Viscum album L.
Loranthaceae
LC
ფითრი
573
Lythrum salicaria L.
Lythraceae
LC
ცოცხმაგარა
574
Alcea rugosa Alef.
Malvaceae
NE
575
Lavatera thuringiaca L.
Malvaceae
ქატმი
576
Malva neglecta Mallr.
Malvaceae
LC
ბალბა
577
Malva sylvestris L.
Malvaceae
LC
ბალბა
578
Menyanthes trifoliata L.
Menyanthaceae
LC
წყლის სამყურა
579
Fraxinus excelsior L.
Oleaceae
LC
NE
იფანი
580
Ligustrum vulgare L.
Oleaceae
კვიდო
581
Chamerion angustifolium (L.) Scop.
Onagraceae
თხაწართხანა
582
Chamerion colchicum (Albov) Steinb.
Onagraceae
NE
583
Chamerion dodonaei (Vill.) Holub.
Onagraceae
584
Circaea alpina L.
Onagraceae
585
Epilobium algidum M. Bieb.
Onagraceae
586
Epilobium alpinum L.
Onagraceae
წყალნაწყენი
587
Epilobium gemmascens C.A.Mey.
Onagraceae
588
Epilobium montanum L.
Onagraceae
589
Epilobium palustre L.
Onagraceae
LC
590
Epilobium prionophyllumHausskn.
Onagraceae
591
Oxalis acetosella L.
Oxalidaceae
მჟაველა
592
Chelidonium majus L.
Papaveraceae
LC
ქრისტე სისხლა
593
Papaver arenarium M. Bieb.
Papaveraceae
ყაყაჩო
594
Papaver fugax Poir.
Papaveraceae
ყაყაჩო
595
Papaver oreophilum Rupr. *
caucasian endemic
Papaveraceae
ყაყაჩო
596
Parnassia palustris L.
Parnassiaceae
LC
პარნასურა
597
Plantago atrata Hoppe subsp. circassica Tzvelev
Plantaginaceae
DD
598
Plantago caucasica T. I. popov
Plantaginaceae
599
Plantago lanceolata L.
Plantaginaceae
LC
600
Plantago major L.
Plantaginaceae
LC
მრავალძარღვა
601
Plantago saxatilis M. Bieb.
Plantaginaceae
602
Polemonium caucasicum N. Busch
Polemoniaceae
603
Polygala alpicola Rupr.
Polygalaceae
NE
წიწინაური
604
Polygala amoenissima Tamamsch. *
caucasian endemic
Polygalaceae
DD
წიწინაური
605
Polygala transcaucasica Tamamsch.
Polygalaceae
LC
წიწინაური
606
Aconogonon panjutinii (Kharkev.) Sojak
Polygonaceae
LC
607
Bistorta carnea (C. Koch) Kom.
Polygonaceae
დვალურ
608
Bistorta vivipara (L.) Gray.
Polygonaceae
609
Fallopia convolvulus (L.) A. Löve
Polygonaceae
610
Fallopia dumetorum (L.) Holub.
Polygonaceae
611
Oxyria digyna (L.) Hill
Polygonaceae
612
Persicaria hydropiper (L.) Spach.
Polygonaceae
LC
613
Persicaria maculata (Raf.) A. Löve et Spach.
Polygonaceae
614
Polygonum alpestre C.A.Mey.
Polygonaceae
წართხალი
615
Polygonum alpinum All.
Polygonaceae
616
Polygonum aviculare L.
Polygonaceae
LC
ჩვეულებრივი მატიტელა
617
Rumex acetosa L.
Polygonaceae
618
Rumex acetosella L.
Polygonaceae
LC
619
Rumex alpestris L.
Polygonaceae
620
Rumex alpinus L.
Polygonaceae
LC
621
Rumex crispus L.
Polygonaceae
LC
622
Rumex tuberosus L.
Polygonaceae
623
Polypodium vulgare L.
Polypodiaceae
LC
624
Anagallis arvensis L.
Primulaceae
საპონელა
625
Anagallis foemina Mill.
Primulaceae
საპონელა
626
Androsace albana Steven *
caucasian endemic
Primulaceae
627
Androsace barbulata Ovcz.
Primulaceae
628
Androsace lehmanniana Spreng.
Primulaceae
629
Lysimachia verticillaria Spreng.
Primulaceae
ხახვთესლა
630
Primula algida Adam.
Primulaceae
ფურისულა
631
Primula amoena M. Bieb. *
caucasian endemic
Primulaceae
NE
ფურისულა
632
Primula auriculata Lam.
Primulaceae
LC
633
Primula bayernii Rupr. *
caucasian endemic
Primulaceae
NT
634
Primula cordifolia Rupr. *
caucasian endemic
Primulaceae
NE
635
Primula farinifolia Rupr. *
caucasian endemic
Primulaceae
LC
636
Primula luteola Rupr. *
caucasian endemic
Primulaceae
NT
637
Primula macrocalyx Bunge
Primulaceae
დიდჯამა ფურისულა
638
Primula meyeri Rupr. *
caucasian endemic
Primulaceae
NE
639
Aconitum confertiflorum (DC.) Gager
Ranunculaceae
640
Aconitum nasutum Fisch. ex Rchb. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NT
NE
ეშმაკის ქოში
641
Aconitum orientale Mill.
Ranunculaceae
DD
642
Aconitum tuscheticum N. Busch **
georgian endemic
Ranunculaceae
DD
643
Actaea spicata L.
Ranunculaceae
LC
დათვის ყურძენი
644
Anemonastrum fasciculatum (L.) Holub.
Ranunculaceae
645
Anemonastrum speciosum (Adam ex Pritz.) Galushko *
caucasian endemic
Ranunculaceae
646
Anemonoides caucasica (Rupr.) Holub.
Ranunculaceae
647
Anemonoides ranunculoides (L.) Holub.
Ranunculaceae
648
Aquilegia caucasica M. Bieb. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
წყალიკრეფია
649
Aquilegia olympica Boiss.
Ranunculaceae
წყალიკრეფია
650
Batrachium rionii (Lagger) Nyman
Ranunculaceae
წყლის ბაია
651
Batrachium trichophyllum (Chaix) Bosch
Ranunculaceae
წყლის ბაია
652
Batrachium triphyllum (Wallr.) Dumort.
Ranunculaceae
წყლის ბაია
653
Caltha palustris L.
Ranunculaceae
LC
დიდბაია
654
Caltha polypetala Hochst
Ranunculaceae
დიდბაია
655
Delphinium caucasicum C.A.Mey. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
დეზურა
656
Delphinium speciosum M. Bieb. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
დეზურა
657
Pulsatilla albana (Steven) Berch. et J. Presl
Ranunculaceae
მედგარი
658
Pulsatilla violacea Rupr. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
მედგარი
659
Ranunculus arvensis L.
Ranunculaceae
660
Ranunculus baidarae Rupr. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
661
Ranunculus bulbosus L.
Ranunculaceae
662
Ranunculus caucasicus M. Bieb. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
DD
663
Ranunculus crassifolius (Rupr.) Grossh. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
664
Ranunculus grandiflorus L.*
caucasian endemic
Ranunculaceae
NE
665
Ranunculus muricatus L.
Ranunculaceae
666
Ranunculus oreophilus M. Bieb. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
667
Ranunculus osseticus Ovcz. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
668
Ranunculus repens L.
Ranunculaceae
669
Ranunculus tebulossius Prima **
georgian endemic
Ranunculaceae
LC
670
Thalictrum alpinum L.
Ranunculaceae
671
Thalictrum buschianum Kem.-Nath. *
caucasian endemic
Ranunculaceae
672
Thalictrum foetidum L.
Ranunculaceae
სამატლე
673
Trollius ranunculinus (Sm.) Stearn.
Ranunculaceae
NE
674
Rhamnus depressa Grubov *
caucasian endemic
Rhamnaceae
NE
675
Rhamnus pallasii Fisch. et C.A.Mey.
Rhamnaceae
676
Agrimonia eupatoria L.
Rosaceae
LC
ბირკავა
677
Alchemilla caucasica Buser
Rosaceae
NE
მარმუჭი
678
Alchemilla chlorosericea (Buser) Juz. *
caucasian endemic
Rosaceae
LC
მარმუჭი
679
Alchemilla debilis Juz. *
caucasian endemic
Rosaceae
DD
მარმუჭი
680
Alchemilla divaricans Buser *
caucasian endemic
Rosaceae
DD
მარმუჭი
681
Alchemilla erythropoda Juz.
Rosaceae
NE
მარმუჭი
682
Alchemilla retinervis Buser
Rosaceae
მარმუჭი
683
Alchemilla sericata Rchb. ex Buser
Rosaceae
NE
მარმუჭი
684
Alchemilla sericea Willd.
Rosaceae
მარმუჭი
685
Aruncus vulgaris Raf.
Rosaceae
მეკენძალა
686
Cerasus avium (L.) Moench
Rosaceae
LC
ბალი
687
Comarum palustre L.
Rosaceae
LC
წყლის მაწყვა ბალახი
688
Cotoneaster integerrimus Medik.
Rosaceae
689
Crataegus pentagyna
Rosaceae
LC
შავი კუნელი
690
Dryas caucasica Juz. *
caucasian endemic
Rosaceae
NE
691
Filipendula ulmaria (L.) Maxim.
Rosaceae
LC
692
Filipendula vulgaris Moench
Rosaceae
LC
693
Fragaria vesca L.
Rosaceae
LC
694
Geum urbanum L.
Rosaceae
LC
ნიგვზისძირა
695
Malus orientalis Uglitzk.
Rosaceae
DD
მაჟალო
696
Mespilus germanica (L.) Desv.
Rosaceae
LC
ზღმარტლი
697
Padus avium Mill.
Rosaceae
LC
698
Potentilla adscharica Sommier et Levier
Rosaceae
NE
699
Potentilla argentea L.
Rosaceae
700
Potentilla canescens Besser. *
caucasian endemic
Rosaceae
701
Potentilla caucasica Juz.
Rosaceae
ოთხფურცელა მარწყვა ბალახი
702
Potentilla crantzii (Crantz.) Beck
Rosaceae
703
Potentilla gelida C.A.Mey.
Rosaceae
704
Potentilla geoides M. Bieb.
Rosaceae
705
Potentilla recta L.
Rosaceae
706
Potentilla reptans L.
Rosaceae
NE
707
Potentilla ruprechtii Boiss.
Rosaceae
708
Poterium polygamum Waldst. et Kit.
Rosaceae
ურაშა
709
Prunus divaricata Ledeb
Rosaceae
DD
ტყემალი
710
Prunus spinosa L.
Rosaceae
LC
კვრინჩხი
711
Pyrus caucasica Fed. *
caucasian endemic
Rosaceae
პანტა
712
Rosa boissier Crep.
Rosaceae
713
Rosa buschiana Chrshan. *
caucasian endemic
Rosaceae
NE
714
Rosa canina L.
Rosaceae
LC
715
Rosa corymbifera Borkh
Rosaceae
716
Rosa iberica Steven ex M. Bieb.
Rosaceae
717
Rosa mollis Sm.
Rosaceae
718
Rosa oplisthes Boiss. *
caucasian endemic
Rosaceae
LC
719
Rosa pimpinellifolia L.
Rosaceae
720
Rosa pulverulenta M. Bieb.
Rosaceae
NE
721
Rosa tuschetica Boiss. **
georgian endemic
Rosaceae
NE
722
Rubus idaeus L.
Rosaceae
723
Rubus saxatilis L.
Rosaceae
724
Sibbaldia parviflora Willd.
Rosaceae
ფესვმაგარა
725
Sibbaldia semiglabra C.A.Mey.
Rosaceae
ფესვმაგარა
726
Sorbus aucuparia L. (= Sorbus caucasigena)
Rosaceae
LC
DD
ცირცელი
727
Sorbus caucasica Zinserl. *
caucasian endemic
Rosaceae
EN
728
Asperula albovii Manden. *
caucasian endemic
Rubiaceae
ბეგთენდრო
729
Asperula arvensis L.
Rubiaceae
ყანის ჩიტისთვალა
730
Asperula cristata (Sommier et Levier) V. I. Krecz. *
caucasian endemic
Rubiaceae
731
Asperula kemulariae Manden. *
caucasian endemic
Rubiaceae
NE
732
Asperula molluginoides (M. Bieb.) Rchb.
Rubiaceae
733
Asperula setosa Jaub. et Spach.
Rubiaceae
ყანისჩიტისთვალა
734
Cruciata articulata (L.) Ehrend.
Rubiaceae
735
Cruciata coronata (Sibth. et Sm.) Ehrend.
Rubiaceae
736
Cruciata laevipes Opiz.
Rubiaceae
737
Galium album Mill.
Rubiaceae
ენდრონიკა
738
Galium mollugo L.
Rubiaceae
LC
739
Galium odoratum (L.) Cop.
Rubiaceae
LC
740
Galium valantioides M. Bieb. *
caucasian endemic
Rubiaceae
NE
741
Galium verum L.
Rubiaceae
LC
მინდვრისნემსა
742
Populus tremula L.
Salicaceae
LC
მთრთოლავი ვერხვი
743
Salix apoda Trautv. *
caucasian endemic
Salicaceae
744
Salix caprea L.
Salicaceae
LC
მდგნალი
745
Salix caucasica Andersson
Salicaceae
746
Salix kazbekensis A.K.Skvortsov *
caucasian endemic
Salicaceae
DD
747
Salix kuznetzowii Laksch. ex Goerz. *
caucasian endemic
Salicaceae
748
Salix pentandroides A.K.Skvortsov *
caucasian endemic
Salicaceae
749
Salix triandra L.
Salicaceae
LC
750
Sambucus ebulus L.
Sambucaceae
LC
ანწლი
751
Sambucus nigra L.
Sambucaceae
დიდგულა
752
Thesium alpinum L.
Santalaceae
753
Thesium arvense Horv.
Santalaceae
754
Chrysosplenium alternifolium L.
Saxifragaceae
LC
მჭამელა
755
Saxifraga cartilaginea Willd.
Saxifragaceae
NE
756
Saxifraga cymbalaria L.
Saxifragaceae
ფხიჯა
757
Saxifraga exarata Vill.
Saxifragaceae
758
Saxifraga flagellaris Willd. ex Sternb.
Saxifragaceae
759
Saxifraga juniperifolia Adam. *
caucasian endemic
Saxifragaceae
760
Saxifraga kolenatiana Regel.
Saxifragaceae
DD
761
Saxifraga moschata Wulfen.
Saxifragaceae
762
Saxifraga pseudolaevis Oett. *
caucasian endemic
Saxifragaceae
NE
763
Saxifraga ruprechtiana Manden. *
caucasian endemic
Saxifragaceae
VU
764
Saxifraga sibirica L.
Saxifragaceae
765
Saxifraga subverticillata Boiss. *
caucasian endemic
Saxifragaceae
DD
766
Digitalis ferruginea L.
Scrophulariaceae
NE
ფუტკარა
767
Diphelypaea coccinea (M. Bieb.) Nicolson
Scrophulariaceae
768
Euphrasia amblyodonta Juz.
Scrophulariaceae
NE
769
Euphrasia caucasica Juz. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
კორდისკბილა
770
Euphrasia hirtella Jord. ex Reut.
Scrophulariaceae
771
Euphrasia pectinata Ten.
Scrophulariaceae
772
Euphrasia petiolaris Wettst.
Scrophulariaceae
NE
773
Euphrasia woronowii Juz. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
DD
774
Linaria genistifolia (L.) Mill.
Scrophulariaceae
სელიჭა
775
Linaria vulgaris (L.) Mill.
Scrophulariaceae
776
Melampyrum arvense L.
Scrophulariaceae
NE
ყანის სანთელა
777
Melampyrum caucasicum Bunge *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
DD
778
Odontites vulgaris Moench
Scrophulariaceae
779
Orobanche raddeana Beck.
Scrophulariaceae
კელაპტარა
780
Pedicularis armena Boiss. et Huet. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
სატილია
781
Pedicularis atropurpurea Nordm.
Scrophulariaceae
NE
სატილია
782
Pedicularis caucasica M. Bieb. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
სატილია
783
Pedicularis comosa L. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
სატილია
784
Pedicularis condensata M. Bieb.
Scrophulariaceae
სატილია
785
Pedicularis crassirostris Bunge *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
სატილია
786
Rhinanthus minor L.
Scrophulariaceae
787
Rhinanthus schischkinii Vassilcz. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
788
Rhinanthus vernalis (N. W. Zinger) Schischk. et Serg.
Scrophulariaceae
789
Rhynchocorys elephas (L.) Griseb.
Scrophulariaceae
790
Rhynchocorys orientalis (L.) Benth.
Scrophulariaceae
NE
791
Rhynchocorys stricta (C. Koch) Albov
Scrophulariaceae
NE
792
Scrophularia lateriflora Trautv. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
793
Scrophularia minima M. Bieb. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
794
Scrophularia olympica Boiss.
Scrophulariaceae
795
Scrophularia rupestris M. Bieb. ex Willd.
Scrophulariaceae
796
Scrophularia ruprechtii Boiss. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
797
Scrophularia scopolii Hoppe ex Pers.
Scrophulariaceae
798
Verbascum blattaria L.
Scrophulariaceae
გულსოსანა
799
Verbascum georgicum Benth
Scrophulariaceae
800
Verbascum gnaphalodes M. Bieb.
Scrophulariaceae
801
Verbascum gossypinum M. Bieb.
Scrophulariaceae
802
Verbascum laxum Fil. et Jav.
Scrophulariaceae
803
Verbascum phlomoides L.
Scrophulariaceae
LC
804
Verbascum phoeniceum L.
Scrophulariaceae
805
Verbascum pyramidatum M. Bieb.
Scrophulariaceae
806
Verbascum speciosum Schrad.
Scrophulariaceae
807
Verbascum wilhelmsianum C. Koch *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
LC
808
Veronica anagallis-aquatica L.
Scrophulariaceae
LC
ჩაღანდრი
809
Veronica anagalloides Guss.
Scrophulariaceae
LC
810
Veronica arvensis L.
Scrophulariaceae
811
Veronica beccabunga L.
Scrophulariaceae
LC
ჩხანდრი
812
Veronica caucasica M. Bieb. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
813
Veronica chamaedrys L.
Scrophulariaceae
814
Veronica dillenii Crantz
Scrophulariaceae
815
Veronica filiformis Sm.
Scrophulariaceae
816
Veronica gentianoides Vahl.
Scrophulariaceae
817
Veronica magna M. Fisch.
Scrophulariaceae
818
Veronica minuta C.A.Mey. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
819
Veronica multifida L.
Scrophulariaceae
820
Veronica officinalis L.
Scrophulariaceae
LC
დედოფლისთითა
821
Veronica peduncularis M. Bieb.
Scrophulariaceae
822
Veronica persica Poir.
Scrophulariaceae
ბოსტნის ია
823
Veronica petraea (M. Bieb.) Steven *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
824
Veronica polita Fr.
Scrophulariaceae
ჭიკარტი
825
Veronica propinqua Boriss. *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
NE
826
Veronica schistosa E. A. Busch *
caucasian endemic
Scrophulariaceae
LC
827
Veronica serpyllifolia L.
Scrophulariaceae
LC
828
Veronica verna L.
Scrophulariaceae
829
Hyoscyamus niger L.
Solanaceae
ლენცოფა
830
Solanum persicum Willd. ex Roem. et schult.
Solanaceae
ძაღლყურძენა
831
Myricaria bracteata Roile
Tamaricaceae
იალღუნი
832
Daphne glomerata Lam.
Thymelaceae
წიბა
833
Daphne mezereum L.
Thymelaceae
LC
მაჯაღვერი
834
Tilia begoniifolia Steven
Tiliaceae
LC
LC
ცაცხვი
835
Tilia cordata Mill.
Tiliaceae
LC
წვრილფოთოლა ცაცხვი
836
Ulmus glabra Huds.
Ulmaceae
VU
თელა
VU
837
Ulmus minor Mill.
Ulmaceae
DD
VU
838
Ulmus scabra Mill.
Ulmaceae
VU
თელადუმა
839
Parietaria judaica L.
Urticaceae
კედლისპირა
840
Parietaria micrantha Ledeb.
Urticaceae
841
Parietaria serbica Pancic.
Urticaceae
842
Urtica dioica L.
Urticaceae
LC
ჭინჭარი
843
Pseudobetckea caucasica (Boiss.) Lincz.
Valerianaceae
NT
844
Valeriana alliariifolia Adam
Valerianaceae
კატაბალახა
845
Valeriana alpestris Steven
Valerianaceae
846
Valeriana cardamines M. Bieb. *
caucasian endemic
Valerianaceae
NE
847
Valeriana officinalis L.
Valerianaceae
LC
848
Valeriana saxicola C.A.Mey. *
caucasian endemic
Valerianaceae
849
Valeriana tiliifolia Troitsky *
caucasian endemic
Valerianaceae
DD
სასტვირია
850
Viburnum lantana L.
Viburnaceae
უზანი
851
Viburnum opulus L.
Viburnaceae
LC
ძახველი
852
Viburnum orientale Pall
Viburnaceae
მოლოზანა
853
Viola alba Besser
Violaceae
854
Viola caucasica Kolen *
caucasian endemic
Violaceae
NE
855
Viola kitaibeliana Schult.
Violaceae
ჩიტის ია
856
Viola minuta M. Bieb. *
caucasian endemic
Violaceae
LC
857
Viola odorata L.
Violaceae
LC
858
Viola oreades M. Bieb.
Violaceae
859
Viola rupestris Schmidt
Violaceae
LC
860
Viola somchetica C. Koch
Violaceae
NE
ერთლებნიანები Angiosperms
№
მცენარის ლათინური დასახელება
ენდემიზმის სტატუსი
სისტემეტიკური ოჯახის დასახელება
IUCN კატეგორია
კავკასიის წითელი ნუსხა
მცენარის ქართული დასახელება
1
Allium albidum Fisch. ex M. Bieb
Alliaceae
DD
2
Allium kunthianum Vved.
Alliaceae
კლდის ხახვი
3
Allium szovitsii Regel
Alliaceae
4
Allium ursinum L.
Alliaceae
LC
ღანძილი
5
Allium victorialis L.
Alliaceae
LC
მთის ღანძილი
6
Galanthus alpinus Sosn. *
caucasian endemic
Amaryllidaceae
NE
თეთრყვავილა
7
Galanthus platyphyllus Traub. et Moldenke *
caucasian endemic
Amaryllidaceae
NT
თეთრყვავილა
8
Asparagus verticillatus L.
Asparagaceae
LC
სატაცური
9
Merendera ghalghana Otsch. *
caucasian endemic
Colchicaceae
NT
10
Merendera raddeana Regel
Colchicaceae
ენძელა
11
Polygonatum glaberrimum C. Koch
Convallariaceae
NE
სვინტრი
12
Polygonatum orientale Desf.
Convallariaceae
13
Polygonatum verticillatum (L.) All.
Convallariaceae
მთის სვინტრი
14
Blysmus compressus (L.) Panz. ex Link.
Cyperaceae
LC
15
Bolboschoenus maritimus (L.) Pall.
Cyperaceae
LC
ლელქაში
16
Carex acuta L.
Cyperaceae
LC
ისლი
17
Carex acutiformis Ehrh.
Cyperaceae
LC
ისლი
18
Carex brunnescens (Pers.) Poir.
Cyperaceae
LC
ისლი
19
Carex caespitosa L.
Cyperaceae
LC
ისლი
20
Carex canescens L.
Cyperaceae
LC
ისლი
21
Carex capillaris L.
Cyperaceae
ისლი
22
Carex caucasica Steven
Cyperaceae
ისლი
23
Carex cinerea Pollich
Cyperaceae
ისლი
24
Carex cuspidata Host.
Cyperaceae
LC
ისლი
25
Carex dacica Heuff.
Cyperaceae
ისლი
26
Carex digitata L.
Cyperaceae
ისლი
27
Carex hartmanii Cajander
Cyperaceae
ისლი
28
Carex hirta L.
Cyperaceae
LC
ისლი
29
Carex huetiana Boiss.
Cyperaceae
ისლი
30
Carex humilis Leyss.
Cyperaceae
ისლი
31
Carex kotschyana Boiss. et Hohen
Cyperaceae
ისლი
32
Carex leporina L.
Cyperaceae
LC
ისლი
33
Carex medwedewii Leskov *
caucasian endemic
Cyperaceae
ისლი
34
Carex meinshauseniana V. I. Krecz. *
caucasian endemic
Cyperaceae
ისლი
35
Carex microglochin Wahlenb.
Cyperaceae
LC
ისლი
36
Carex micropodioides V. I. Krecz.
Cyperaceae
DD
ისლი
37
Carex muricata L.
Cyperaceae
LC
ისლი
38
Carex pallescens L.
Cyperaceae
ისლი
39
Carex supina Willd. ex Wahlenb.
Cyperaceae
ისლი
40
Carex sylvatica Huds.
Cyperaceae
NE
ისლი
41
Carex szovitsii V. I. krecz.
Cyperaceae
ისლი
42
Carex tristis M. Bieb.
Cyperaceae
ისლი
43
Carex vesicaria L.
Cyperaceae
LC
ისლი
44
Eleocharis acicularis (L.) Roem. et Schult.
Cyperaceae
LC
45
Eleocharis palustris (L.) Roem. et Schult.
Cyperaceae
LC
46
Eriophorum vaginatum L.
Cyperaceae
LC
წყლის ბამბა
47
Kobresia macrolepis Meinsh
Cyperaceae
NE
48
Kobresia schoenoides (C.A.Mey.) Steud.
Cyperaceae
NE
49
Muscari szovitsianum Baker
Hyacintaceae
ყაზახა
50
Ornithogalum schmalhausenii Albov *
caucasian endemic
Hyacintaceae
DD
ძაღლნიორა
51
Pseudomuscari pallens (M. Bieb.) Garbari *
caucasian endemic
Hyacintaceae
52
Puschkinia scilloides Adam
Hyacintaceae
53
Scilla siberica Haw.
Hyacintaceae
ცისთვალი
54
Scilla winogradowii Sosn. *
caucasian endemic
Hyacintaceae
DD
55
Crocus speciosus M. Bieb.
Iridaceae
სოსანი ზაფრანა
56
Iris aphylla L.
Iridaceae
NT
ზამბახი
57
Iris sibirica L.
Iridaceae
NT
NE
ზამბახი
58
Juncus alpigenus C. Koch
Juncaceae
ჭილი
59
Juncus articulatus L.
Juncaceae
LC
ჭილი
60
Juncus bufonius L.
Juncaceae
LC
ჭილი
61
Juncus compressus Jacq.
Juncaceae
LC
ჭილი
62
Juncus effusus L.
Juncaceae
LC
ჭილი
63
Juncus filiformis L.
Juncaceae
LC
ჭილი
64
Juncus tenuis Willd.
Juncaceae
ჭილი
65
Luzula multiflora (Ehrh.) Lej.
Juncaceae
ისლურა
66
Luzula pilosa (L.) Willd.
Juncaceae
ისლურა
67
Luzula pseudosudetica (V. I. Krecz.) V. I. Krecz.
Juncaceae
ისლურა
68
Luzula spicata (L.) DC.
Juncaceae
LC
ისლურა
69
Lemna trisulca L.
Lemnaceae
LC
ლემნა
70
Lemna trisulca L.
Lemnaceae
LC
ლემნა
71
Lemna minor L.
Lemnaceae
LC
ლემნა
72
Fritillaria latifolia Willd. *
caucasian endemic
Liliaceae
NE
ღვინა
73
Fritillaria lutea Mill. *
caucasian endemic
Liliaceae
ყვითელი ღვინა
74
Gagea anisanthos C. Koch
Liliaceae
ჩიტისთავა
75
Gagea caroli-kochii Grossh.
Liliaceae
NE
ჩიტისთავა
76
Gagea dubia N. Terracc.
Liliaceae
LC
ჩიტისთავა
77
Gagea glacialis C. Koch
Liliaceae
ჩიტისთავა
78
Gagea pusilla (F. W. Schmidt.) Schult. et Scult. F.
Liliaceae
LC
ჩიტისთავა
79
Lilium monadelphum M. Bieb. **
georgian endemic
Liliaceae
DD
შროშანი
80
Lilium szovitsianum Fisch. et Ave-Lall.
Liliaceae
NE
მთის შროშანი
81
Lloydia serotica (L.) Rchb
Liliaceae
82
Paris quadrifolia L.
Liliaceae
LC
ხარისთვალა
83
Linum hypericifolium salisb.
Linaceae
სელი
84
Linum nervosum Waldst. et Kit.
Linaceae
სელი
85
Veratrum lobelianum Bernh
Melanthaceae
შხამა
86
Coeloglossum viride (L.) C. Hartm.
Orchidaceae
LC
87
Corallorhiza trifida Chatel.
Orchidaceae
LC
მარჯნისძირა
88
Dactylorhiza amblyoloba (Nevski) Aver.
Orchidaceae
VU
89
Dactylorhiza euxina (Nevski) Czerep.
Orchidaceae
NT
NT
90
Dactylorhiza urvilleana (Steud.) H. Baumann et Kunkele
Orchidaceae
LC
91
Goodyera repens (L.) R. Br.
Orchidaceae
LC
ტყის მრავალძარღვა
92
Gymnadenia conopsea (L.) R. Br.
Orchidaceae
LC
93
Listera cordata (L.) R. Br.
Orchidaceae
LC
94
Neottia nidus-avis (L.) R. Br.
Orchidaceae
LC
ჩიტიბუდა
95
Orchis coriophora L.
Orchidaceae
NT
ჯადვარი
96
Orchis maculata (L.) L.
Orchidaceae
LC
ჯადვარი
97
Orchis sanasunitensis Fleischm.
Orchidaceae
ჯადვარი
98
Platanthera chlorantha (Custer.) Rchb.
Orchidaceae
EN
ორფოთოლა
99
Traunsteinera sphaerica (M. Bieb.) Schltr.
Orchidaceae
NE
100
Agrostis planifolia C. Koch
Poaceae
ნანიკრეფია
101
Agrostis tenuis Sibth.
Poaceae
ნანიკრეფია
102
Agrostis vinealis Schreb.
Poaceae
NE
ნანიკრეფია
103
Alopecurus aequalis Sobol.
Poaceae
LC
მელაკუდა
104
Alopecurus dasyanthus Trautv. *
caucasian endemic
Poaceae
მელაკუდა
105
Alopecurus glacialis C. Koch
Poaceae
მელაკუდა
106
Alopecurus myosuroides Huds.
Poaceae
მელაკუდა
107
Alopecurus tuscheticus Trautv. *
caucasian endemic
Poaceae
NE
მელაკუდა
108
Anisantha sterilis (L.) Nevski
Poaceae
109
Anisantha tectorum (L.) Nevski
Poaceae
110
Anthoxanthum odoratum L.
Poaceae
ყვითელთავთავა
111
Arrhenatherum elatius (L.) J. Presl et C. Presl
Poaceae
LC
ფრანგული კოინდარი
112
Avenella flexuosa (L.) Drejer.
Poaceae
DD
113
Brachypodium sylvaticum (Huds.) P. Beauv.
Poaceae
ბერსელა
114
Briza elatior Sibth. et Sm.
Poaceae
ცახცახა
115
Briza marcowiczii Woronow
Poaceae
NE
ცახცახა
116
Briza media L.
Poaceae
ცახცახა
117
Bromopsis variegata (M. Bieb.) Holub. *
caucasian endemic
Poaceae
NE
118
Bromus commutatus Schrad.
Poaceae
119
Bromus japonicus Thunb.
Poaceae
DD
იაპონური შვრიელა
120
Bromus scoparius L.
Poaceae
121
Calamagrostis arundinacea (L.) Roth.
Poaceae
ბრძამი
122
Calamagrostis caucasica Trin. *
caucasian endemic
Poaceae
NE
123
Calamagrostis epigeios (L.) Roth.
Poaceae
ქასრა
124
Calamagrostis pseudophragmites (Haller F.) Koeler
Poaceae
LC
125
Catabrosa aquatica (L.) P. Beauv.
Poaceae
LC
126
Cleistogenes bulgarica (Bornm.) Keng. *
caucasian endemic
Poaceae
127
Colpodium versicolor (Steven) Schmalh. *
caucasian endemic
Poaceae
128
Dactylis glomerata L.
Poaceae
სათითურა
129
Deschampsia caespitosa (L.) P. Beauv.
Poaceae
NE
მახრჩობელა
130
Elymus buschianus (Roshev.) Tzvelev *
caucasian endemic
Poaceae
NE
ელიმუსი
131
Elytrigia caespitosa (C. Koch) Nevski
Poaceae
132
Elytrigia repens (L.) Nevski
Poaceae
133
Festuca airoides Lam.
Poaceae
LC
134
Festuca arundinacea Schreb.
Poaceae
135
Festuca ovina L.
Poaceae
VU
ცხვრის წივანა
136
Festuca pratensis Huds.
Poaceae
მდელოს წივანა
137
Festuca rubra L.
Poaceae
LC
წითელი წივანა
138
Festuca rupicola Heuff.
Poaceae
139
Festuca valesiaca Gaudin.
Poaceae
140
Festuca varia Haenke
Poaceae
LC
ჭრელი წივანა
141
Glyceria arundinacea (M. Bieb.) Kunth
Poaceae
LC
წყლის მანანა
142
Glyceria plicata Fr.
Poaceae
LC
წლის მანანა
143
Helictotrichon adzharicum (Albov) Grossh. *
caucasian endemic
Poaceae
NE
144
Helictotrichon pubescens (Huds.) Pilg.
Poaceae
145
Hordeum violaceum Boiss. et Huet
Poaceae
NAl
იისფერი ქერი
146
Koeleria albovii Domin
Poaceae
NE
147
Koeleria cristata (L.) Pers.
Poaceae
კეწეწურა
148
Koeleria luersenii (Domin) Domin *
caucasian endemic
Poaceae
NE
კეწეწურა
149
Lerchenfeldia flexuosa (L.) Schur.
Poaceae
150
Lolium perenne L.
Poaceae
LC
ინგლისური კოინდარი
151
Lolium rigidum Gaudin.
Poaceae
LC
ნამკალა
152
Melica nutans L.
Poaceae
153
Melica picta C. Koch
Poaceae
154
Melica transsilvanica Schur.
Poaceae
155
Milium effusum L.
Poaceae
156
Milium schmidtianum C. Koch
Poaceae
157
Nardus stricta L.
Poaceae
ძიგვა
158
Phleum alpinum L.
Poaceae
LC
159
Phleum phleoides (L.) H. Karst.
Poaceae
LC
160
Phleum pratense L.
Poaceae
LC
ტიმოთელა
161
Poa alpina L.
Poaceae
LC
162
Poa annua L.
Poaceae
LC
ერთწლოვანი თივაქასრა
163
Poa bulbosa L.
Poaceae
ბოლქვიანი თივაქასრა
164
Poa caucasica *
caucasian endemic
Poaceae
165
Poa iberica Fisch. et C.A.Mey. *
caucasian endemic
Poaceae
166
Poa longifolia Trin.
Poaceae
167
Poa nemoralis L.
Poaceae
ტყის თივაქასრა
168
Poa palustris L.
Poaceae
LC
169
Poa pratensis L.
Poaceae
LC
მდელოს თივაქასრა
170
Stipa dagestanica Grossh.
Poaceae
ვაციწვერა
171
Stipa pulcherrima C. Koch
Poaceae
VU
172
Trisetum flavescens (L.) P. Beauv.
Poaceae
LC
ოქროშვრია
173
Trisetum rigidum (M. Bieb.) Roem. et Schult.
Poaceae
174
Trisetum spicatum (L.) Richt
Poaceae
175
Sparganium simplex Huds.
Sparganiaceae
შხაპრი
მცენარეებისათვის სტატუსის მინიჭება მოხდა:
მცენარეთა ქართული დასახელება: „ბოტანიკური ლექსიკონი“ ა.მაყაშვილი (1991)
IUCN კატეგორიზაცია https://www.iucnredlist.org/
კავკასიის წითელი ნუსხა: Red list of the endemic plants of the Caucasus: Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, Russia, and Turkey. Author(s):
Schatz, George E.
Shulkina, Tatyana
Solomon, James Clinton
საქართველოს წითელი ნუსხა: საქართველოს მთავრობის დადგენილება №190 2014 წლის 20 თებერვალი საქართველოს „წითელი ნუსხის“ დამტკიცების შესახებ
დანართი 13. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ძუძუმწოვრები
№
ლათინური სახელწოდება
Latin name
ინგლისური სახელწოდება
English name
ქართული სახელწოდება
Georgian Name
საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობა
RLG
კავკასიის ენდემები
Caucasusu Endemic
IUCN RL წითელი
ნუსხა
1
Sorex satunini
Caucasian Shrew
კავკასიური ბიგა
*
LC
2
Sorex volnuchini
Caucasian Pygmy Shrew
ვოლნუხინის ბიგა
*
LC
3
Sorex raddei
Raddes shrew
რადეს ბიგა
*
LC
4
Talpa levantis
Levant Mole
მცირე თხუნელა
*
LC
5
Eptesicus serotinus
Serotine
ჩვეულებრივი მეგვიანე
LC
6
Myotis blythii
lesser mouse-eared bat
ყურწვეტა მღამიობი
LC
7
Myotis mystacinus
Whiskered Myotis
ულვაშა მღამიობი
LC
8
Myotis nattereri
Natterer’s Bat
ნატრერის მღამიობი (ტყის მღამიობი)
LC
9
Nyctalus leisleri
Lesser Noctule
მცირე მეღამურა
LC
10
Nyctalus noctula
Noctule
წითური მეღამურა
LC
11
Nyctalus lasiopterus
Greater Noctule Bat (Giant Noctule)
გიგანტური მეღამურა
NT
12
Lepus europaeus
European Brown Hare
ევროპული კურდღელი
LC
13
Dryomys nitedula
Forest Dormouse
ღნავი
(ტყის ძილგუდა)
LC
14
Glis glis (Myoxus glis)
Fat dormouse (Edible dormouse)
ჩვეულებრივი ძილგუდა
LC
15
Rattus norvegicus
Brown Rat
რუხი ვირთაგვა
LC
16
Chionomys gud
Caucasian Snow Vole
გუდაურული მემინდვრია
*
LC
17
Microtus arvalis
Common Vole
ჩვეულებრივი მემინდვრია
LC
18
Microtus majori (Terricola majori)
Major's Pine Vole
ბუჩქნარის მემინდვრია
LC
19
Microtus daghestanicus
(Terricola daghestanicus)
Daghestan Pine Vole
დაღესტნური მემინდვრია
*
LC
20
Cricetulus migratorius
Grey Dwarf Hamster
ნაცრისფერი ზაზუნა
VU
LC
21
Apodemus fulvipectus (Sylvaemus fulvipectus,Apodemus witherby)
Steppe mouse
(Steppe Field Mouse)
სტეპის თაგვი (კავკასიური ტყის თაგვი)
LC
22
Apodemus uralensis (Sylvaemus uralensis)
Herb Field Mouse (Little mouse)
მცირე თაგვი (მცირე თაგვი)
LC
23
Canis lupus
Grey Wolf
მგელი
LC
24
Vulpes vulpes
Red Fox
მელა
LC
25
Ursus arctos
Brown Bear
მურა დათვი
EN
LC
26
Martes foina
Stone Marten (Beech Marten)
კლდის კვერნა (ქვის კვერნა)
LC
27
Martes martes
European Pine Marten
ტყის კვერნა
LC
28
Meles meles
Eurasian Badger
მაჩვი
LC
29
Mustela nivalis
Least Weasel
დედოფალა
LC
30
Felis silvestris
Wild Cat
ტყის კატა
LC
31
Lynx lynx
Eurasian Lynx
ფოცხვერი
CR
LC
32
Rupicapra rupicapra
Northern Chamois (spp. caucasica)
არჩვი, ფსიტი
EN
LC
33
Capra cylindricornis
Eastern Tur (East Caucasian Tur, Dagestan Tur)
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი (დაღესტნური ჯიხვი)
VU
*
NT
34
Capra aegagrus
Wild Goat, Bezoar Goat
ნიამორი
CR
NT
35
Capreolus capreolus
European Roe Deer
ევროპული შველი
LC
36
Cervus elaphus
Red Deer
კეთილშობილი ირემი
CR
LC
37
Hypsugo savii
Savis pipistrell
სავის ღამორი
LC
38
Plecotus macrobullaris
Mountain long-eared bat
კავკასიური ყურა
NT
39
Sus scrofa
Wild Boar
გარეული ღორი, ტახი
LC
40
Sciurus anomalus
Caucasian squirrel
კავკასიური ციყვი
VU
*
LC
41
Chionomys gud
Gudauri Vole
გუდაურის მემინდვრია
LC
42
Canis aureus
Jackal
ტურა
LC
43
Panthera pardus
Leopard
ჯიქი (ლეოპარდი)
CR
VU
დანართი 14. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფრინველები
№
ლათინური სახელწოდება
Scientific name
ინგლისური სახელწოდება
English name
ქართული სახელწოდება
Georgian name
არსებობის სტატუსი
Season
IUCN RL წითელი ნუსხა
საქართველოს წითელი ნუსხა
RLG
1
Milvus migrans
Black Kite
ძერა
M
LC
2
Circaetus gallicus
Short-toed Snake-Eagle
გველიჭამია (ან ძერაბოტი)
M
LC
3
Accipiter brevipes
Levent Sparrowhawk
ქორცქვიტა (ან შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო)
M
LC
VU
4
Accipiter nisus
Eurasian Sparrowhawk
მიმინო
YR-R
LC
5
Accipiter gentilis
Northern Goshawk
ქორი
YR-R
LC
6
Buteo buteo
Common Buzzard
ჩვეულებრივი კაკაჩა
YR-R
LC
7
Buteo lagopus
Rough-legged Buzzard
ფეხბანჯგვლიანი კაკაჩა
M
LC
8
Buteo rufinus
Long-legged Buzzard
ველის (ან გრძელფეხა) კაკაჩა
M
LC
VU
9
Pernis apivorus
European Honey-Buzzard
კრაზანაჭამია (ან ირაო)
M
LC
10
Hieraaetus pennatus
Booted Eagle
ჩია არწივი
M
LC
11
Aquila heliaca
Imperial Eagle
ბექობის (ან თეთრმხრება) არწივი
M
VU
VU
12
Clanga clanga
Greater Spotted Eagle
დიდი მყივანი არწივი
M
VU
VU
13
Clanga pomarina
Lesser Spotted Eagle
მცირე მყივანი არწივი
M
LC
14
Aquila nipalensis
Steppe Eagle
ველის არწივი
M
EN
15
Aquila chrysaetos
Golden Eagle
მთის არწივი
YR-R
LC
VU
16
Neophron percnopterus
Egyptian Vulture
ფასკუნჯი
YR-V
EN
VU
17
Gypaetus barbatus
Bearded Vulture (Lammergeier)
ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია)
YR-R
NT
VU
18
Aegypius monachus
Cinereous Vulture (Eurasian Black Vulture)
სვავი
YR-V
NT
EN
19
Gyps fulvus
Eurasian Griffon Vulture
ორბი
YR-V
LC
VU
20
Circus aeroginosus
Western Marsh Harrier
ჭაობის ძელქორი (ან ჭაობის ბოლობეჭედა)
M
LC
21
Circus cyaneus
Hen (or Northern) Harrier
მინდვრის ძელქორი (ან მინდვრის ბოლობეჭედა)
M
LC
22
Circus macrourus
Pallid Harrier
ველის ძელქორი (ან ველის ბოლობეჭედა)
M
NT
23
Circus pygargus
Montagu’s Harrier
მდელოს ძელქორი (ან მდელოს ბოლობეჭედა)
M
LC
24
Falco cherrug
Saker Falcon
ბარი (ან გავაზი)
M
EN
CR
25
Falco biarmicus
Lanner Falcon
წითელთავა შავარდენი
M
LC
VU
26
Falco peregrinus
Peregrine Falcon
ჩვეულებრივი შავარდენი
YR-R
LC
27
Falco subbuteo
Eurasian Hobby
მარჯანი
BB
LC
28
Falco columbarius
Merlin
ალალი
M
LC
29
Falco vespertinus
Red-footed Falcon
წითელფეხა შავარდენი
M
NT
EN
30
Falco naumanni
Lesser Kestrel
მცირე (ან ველის) კირკიტა
M
LC
CR
31
Falco tinnunculus
Common Kestrel
ჩვეულებრივი კირკიტა
YR-R
LC
32
Lyrurus mlokosiewiczi
Caucasian Grouse
კავკასიური როჭო
YR-R
NT
VU
33
Tetraogallus caucasicus
Caucasian Snowcock
კავკასიური შურთხი
YR-R
LC
34
Alectoris chukar
Chukar
კაკაბი
YR-R
LC
35
Perdix perdix
Grey Partridge
გნოლი
YR-R
LC
36
Coturnix coturnix
Common Quail
მწყერი
BB
LC
37
Grus grus
Common Crane
რუხი წერო
M
LC
EN
38
Anthropoides virgo
Demoiselle Crane
წეროტურფა
M
LC
39
Crex crex
Corn crake
ღალღა
BB
LC
40
Actitis hypoleucos
Common Sandpiper
ჩვეულებრივი მექვიშია (მებორნე)
BB
LC
41
Scolopax rusticola
Eurasian Woodcock
ტყის ქათამი (ვალდშნეპი)
M
LC
42
Columba livia
Rock Dove
გარეული მტრედი
YR-R
LC
43
Cuculus canorus
Common Cuckoo
გუგული
BB
LC
44
Bubo bubo
Eurasian Eagle Owl
ზარნაშო
YR-R
LC
45
Asio otus
Northern Long-eared Owl
ყურებიანი ბუ (ან ოლოლი)
M
LC
46
Asio flammeus
Short-eared Owl
ჭაობის ბუ
M
LC
47
Otus scops
Eurasian Scops-Owl
წყრომი
BB
LC
48
Athene noctua
Little Owl
ჭოტი
YR-R
LC
49
Caprimulgus europaeus
European Nightjar
უფეხურა
BB
LC
50
Apus apus
Common Swift
ნამგალა
BB
LC
51
Tachymarptis melba (Apus melba)
Alpine Swift
მეკირია (ან თეთრმუცელა ნამგალა)
BB
LC
52
Merops apiaster
European Bee-eater
ოქროსფერი კვირიონი
M
LC
53
Coracias garrulus
European Roller
ყაპყაპი
M
LC
54
Upupa epops
Common Hoopoe
ოფოფი
M
LC
55
Dryocopus martius
Black Woodpecker
შავი კოდალა
YR-R
LC
56
Picus viridis
Eurasian Green Woodpecker
მწვანე კოდალა
YR-R
LC
57
Dendrocopos major
Greater Spotted Woodpecker
დიდი ჭრელი კოდალა
YR-R
LC
58
Jynx torquilla
Eurasian Wryneck
მაქცია
M
LC
59
Eremophila alpestris
Horned (or Shore) Lark
რქოსანი ტოროლა
YR-R
LC
60
Lullula arborea
Wood Lark
ტყის ტოროლა
M
LC
61
Alauda arvensis
Eurasian Skylark
მინდვრის ტოროლა
YR-R
LC
62
Galerida cristata
Crested Lark
ქოჩორა ტოროლა
M
LC
63
Hirundo rustica
Barn Swallow
სოფლის მერცხალი
BB
LC
64
Hirundo rupestris (Ptyonoprogne rupestris)
Eurasian Crag-martin
კლდის მერცხალი
BB
LC
65
Riparia riparia
Sand Martin
მენაპირე მერცხალი
M
LC
66
Delichon urbicum
Northern Hause-Martin
ქალაქის მერცხალი
BB
LC
67
Anthus trivialis
Tree Pipit
ტყის მწყერჩიტა
BB
LC
68
Anthus pratensis
Meadow Pipit
მდელოს მწყერჩიტა
BB
NT
69
Anthus cervinus
Red-Throated Pipit
წითელგულა მწყერჩიტა
M
LC
70
Anthus spinoletta
Water Pipit
მთის მწყერჩიტა
YR-R
LC
71
Motacilla alba
White Wagtail
თეთრი ბოლოქანქარა
YR-R
LC
72
Motacilla cinerea
Grey Wagtail
რუხი ბოლოქანქარა
YR-R
LC
73
Motacilla flava
Yellow Wagtail
ყვითელი ბოლოქანქარა
M
LC
74
Motacilla citreola
Citrine Wagtail
ყვითელთავა ბოლოქანქარა
M
LC
75
Lanius minor
Lesser Grey Shrike
შავშუბლა ღაჟო
M
LC
76
Lanius collurio
Red-backed Shrike
ჩვეულებრივი ღაჟო
BB
LC
77
Prunella modularis
Hedge Accentor (Dunnock)
ტყის ჭვინტაკა
BB
LC
78
Prunella collaris
Alpine Accentor
ალპური ჭვინტაკა
YR-R
LC
79
Sylvia communis
Common Whitethroat
დიდი თეთრყელა ასპუჭაკა
M
LC
80
Sylvia curruca
Lesser Whitethroat
მცირე თეთრყელა ასპუჭაკა
M
LC
81
Sylvia borin
Garden Warbler
ბაღის ასპუჭაკა
M
LC
82
Sylvia nisoria
Barred Warbler
მიმინოსებრი ასპუჭაკა
M
LC
83
Sylvia atricapilla
Blackcap
შავთავა ასპუჭაკა
M
LC
84
Phylloscopus trochilus
Willow Warbler
გაზაფხულა ჭივჭავი (გაზაფხულა ყარანა)
BB
LC
85
Phylloscopus collybita
Common Chiffchaff
ჩვეულებრივი ჭივჭავი (ჩვეულებრივი ყარანა)
M
LC
86
Phylloscopus sindianus
Mountain Chiffchaff
მთის ჭივჭავი (მთის ყარანა)
BB
LC
87
Phylloscopus sibilatrix
Wood Warbler
თეთრმუცელა ჭივჭავი (თეთრმუცელა ყარანა)
M
LC
88
Regulus regulus
Goldcrest
ყვითელთავა ნარჩიტა (ყვითელთავა ღაბუაჩიტი)
YR-R
LC
89
Muscicapa striata
Spotted Flycatcher
რუხი ბუზიჭერია (რუხი მემატლია)
BB
LC
90
Ficedula parva
Red-breasted Flycatcher
წითელყელა (ანუ მცირე) ბუზიჭერია (მცირე მემატლია)
M
LC
91
Ficedula semitorquata
Semi-Collared Flycatcher
ნახევართეთრყელა ბუზიჭერია (ნახევართეთრყელა მემატლია)
M
LC
92
Saxicola torquatus
Common Stonechat
შავთავა ოვსადი
BB
LC
93
Saxicola rubetra
Whinchat
თეთრწარბა (ანუ მდელოს) ოვსადი
BB
LC
94
Monticola saxatilis
Rufous-tailed Rock-Thrush
კლდის ჭრელი შაშვი
BB
LC
95
Oenanthe oenanthe
Northern Wheatear
ჩვეულებრივი მეღორღია
BB
LC
96
Phoenicurus ochruros
Black Redstart
შავი ბოლოცეცხლა
BB
LC
97
Phoenicurus phoenicurus
Common Redstart
ჩვეულებრივი ბოლოცეცხლა
BB
LC
98
Phoenicurus erythrogastrus
Güldenstädt’s (or White-winged) Redstart
წითელმუცელა ბოლოცეცხლა
YR-R
LC
VU
99
Erithacus rubecula
European Robin
გულწითელა
M
LC
100
Luscinia svecica
Bluethroad
ცისფერგულა
M
LC
101
Luscinia luscinia
Thrush Nightingale
აღმოსავლური ბულბული
M
LC
102
Luscinia megarhynchos
Common Nightingale
ჩვეულებრივი ბულბული
M
LC
103
Turdus merula
Eurasian Blackbird
შაშვი
YR-R
LC
104
Turdus torquatus
Ring Ouzel
თეთრგულა შაშვი
YR-R
LC
105
Turdus pilaris
Fieldfare
რუხთავა შაშვი
M
LC
106
Turdus iliacus
Redwing
თეთრწარბა (ანუ ფრთაჟღალი) შაშვი
M
NT
107
Turdus philomelos
Song Thrush
წრიპა შაშვი (მგალობელი შაშვი)
M
LC
108
Turdus viscivorus
Mistle Thrush
ჩხართვი
YR-R
LC
109
Aegithalos caudatus
Long-tailed Tit
თოხიტარა
YR-R
LC
110
Parus ater
Coal Tit
მცირე წივწივა (მცირე წიწკანა)
YR-R
LC
111
Parus major
Great Tit
დიდი წივწივა (დიდი წიწკანა)
YR-R
LC
112
Parus caeruleus
Blue Tit
მოლურჯო წივწივა (მოლურჯო წიწკანა)
YR-R
LC
113
Tichodroma muraria
Wall-creeper
ფრთაწითელი კლდეცოცია
BB
LC
114
Certhia familiaris
Eurasian Tree-creeper
ჩვეულებრივი მგლინავა
BB
LC
115
Troglodytes troglodytes
Winter Wren
ჭინჭრაქა (ღობემძვრალა)
YR-R
LC
116
Cinclus cinclus
White-throated Dipper
წყლის შაშვი
YR-R
LC
117
Miliaria calandra
Corn Bunting
მეფეტვია (ანუ მინდვრის გრატა)
BB
LC
118
Emberiza cia
Rock Bunting
კლდის გრატა
YR-R
LC
119
Emberiza citrinella
Yellowhammer
მოყვითალო გრატა
M
LC
120
Fringilla montifringilla
Brambling
ჩრდილოეთის სკვინჩა
WV
LC
121
Fringilla coelebs
Eurasian Chaffinch
სკვინჩა (ნიბლია)
YR-R
LC
122
Carduelis carduelis
European Goldfinch
ჩიტბატონა
YR-R
LC
123
Carduelis spinus
Eurasian Siskin
შავთავა მწვანულა
BB
LC
124
Carduelis chloris
European Greenfinch
მწვანულა
YR-R
LC
125
Carduelis flavirostris
Twite
მთის ჭვინტა
YR-R
LC
126
Carduelis cannabina
Eurasian Linnet
ჭვინტა (მეკანაფია)
BB
LC
127
Pyrrhula pyrrhula
Eurasian Bullfinch
სტვენია
YR-R
LC
128
Coccothraustes Coccothraustes
Hawfinch
კულუმბური
YR-R
LC
129
Serinus pusillus
Fire-fronted Serin (Red-fronted Serin)
წითელშუბლა მთიულა
YR-R
LC
130
Carpodacus erythrinus
Common Rosefinch
ჩვეულებრივი კოჭობა
BB
LC
131
Carpodacus rubicilla
Great Rosefinch
დიდი კოჭობა
YR-R
LC
VU
132
Loxia curvirostra
Red Crossbill (Common Crossbill)
ნისკარტმარწუხა
YR-R
LC
133
Passer domesticus
Hause Sparrow
სახლის ბეღურა
YR-R
LC
134
Montifringilla nivalis
White-winged Snowfinch
მეთოვლია
YR-R
LC
135
Sturnus vulgaris
Common Starling
შოშია (შროშანი)
M
LC
136
Sturnus roseus
Rose-coloured Starling
ვარდისფერი შოშია (ტარბი)
M
LC
137
Oriolus oriolus
Eurasian Golden Oriole
მოლაღური
M
LC
138
Garrulus glandarius
Eurasian Jay
ჩხიკვი
YR-R
LC
139
Pica pica
Black-billed Magpie
კაჭკაჭი
YR-R
LC
140
Pyrrhocorax pyrrhocorax
Red-billed Chough
წითელნისკარტა მაღრანი
YR-R
LC
141
Pyrrhocorax graculus
Yellow-billed Chough
ყვითელნისკარტა მაღრანი
YR-R
LC
142
Corvus corax
Common Raven
ყორანი
YR-R
LC
143
Corvus corone
Hooded Crow
რუხი ყვავი
YR-R
LC
144
Ardea cinerea *
Grey Heron
რუხი ყანჩა
LC
145
Corvus frugilegus *
Rook
ჭილყვავი
LC
146
Vanellus vanellus *
Northern Lapwing
პრანწია
LC
147
Tringa ochropus *
Green Sandpiper
შავი მენაპირე (შავულა/შავი ჭოვილო)
LC
148
Anas platyrhynchos *
Mallard
გარეული იხვი
LC
149
Sitta europaea *, ***
Eurasian Nuthatch
ჩვეულებრივი სინეგოგა
LC
150
Porzana parva/pusilla *
Little Crake
პატარა ქათამურა
LC
151
Dendrocopos major *
Great Spotted Woodpecker
დიდი ჭრელი კოდალა
LC
152
Philomachus pugnax * (1)
Ruff
ტურუხტანი Calidris pugnax (Philomachus pugnax)
LC
153
Cyanistes caeruleus *
Eurasian Blue Tit
წიწკანა (მოლურჯო წივწივა (მოლურჯო წიწკანა))
LC
154
Periparus ater *
Coal Tit
შავი წივწივა (მცირე წივწივა (მცირე წიწკანა))
LC
155
Corvus cornix **
156
Phylloscopus lorenzii **,*
კავკასიური ყარანა
157
Phylloscopus nitidus **,*
Green Warbler
მწვანე ყარანა
LC
158
Oenanthe isabellina **, ***,*
Isabelline Wheatea
მოცეკვავე მეღორღია (ბუქნია-მეღორღია; მოკლეთითა მეღორია)
LC
159
160
Aquila pennata ***,*
Booted eagle
ჩია არწივი
LC
161
Gallinula chloropus ***,* (1)
Common Moorhen
წყლის ქათამი
LC
162
Porzana porzana ***
Spotted Crake
ქათამურა
LC
163
Burhinus oedicnemus ***,* (1)
Stone-Curlew
თვალჭყეტია
LC
VU
164
Calidris minuta ***,* (1)
კოკორინა ბეღურა
165
Tringa glareola ***,* (1)
Wood Sandpiper
ჭაობის ჭოვილო
LC
166
Limosa limosa ***,* (1)
Black-tailed Goldwit
დიდი ლია,დიდი (შავკუდა, ლია)
LC
167
Chlidonias nigra ***,* (1)
Black Tern
შავი თევზიყლაპია
LC
168
Chlidonias leucopterus ***,* (1)
White-winged Tern
ფრთათეთრა თევზიყლაპია
LC
169
Ardeola ralloides ***,* (1)
Squacco Heron
ყვითელი ყანჩა
LC
170
Anthis campestris ****,* (1)
Tawny Pipit
მინდვრის მწყერჩიტა
LC
171
Acrocephalus arundinaceus ***,*
Great Reed-Warbler
ლელიანის დიდი მეჩალია (შაშვისებრი მეჩალია)
LC
172
Charadrius hiaticula ***,* (1)
Common Ringed Plover
საყელოიანი წინტალა
LC
173
Charadrius dubius *** (1)
Little Ringed Plover
მცირე წინტალა
LC
174
Gallinago media *** (1)
Great Snipe
გოჭა
LC
175
Gallinago gallinago *** (1)
Common Snipe
ჩიბუხა
LC
176
Columba palumbus ***,*
Common Woodpigeon
ქედანი
LC
177
Streptopelia turtur ***,**,*
European Turtle-dove
ჩვეულებრივი გვრიტი
VU
178
Strix aluco ***,*
Tawny Owl
ტყის ბუ
LC
179
Calandrella brachydactyla ***,*
Greater Short-toed Lark
მცირე ტოროლა
LC
180
Emberiza hortulana ***,*
Ortolan Bunting
ბაღის გრატა
LC
სახეობის ადგილზე არსებობის სტატუსი:
YR-R = ცხოვრობს მთელი წლის განმავლობაში, მრავლდება, ადგილზეა მთელი წლის განმავლობაში.
YR-V = სტუმრობს მთელი წლის მანძილზე, არ მრავლდება, ადგილზეა მთელი წლის განმავლობაში.
BB = მრავლდება; მრავლდება, არაგამრავლების პერიოდში არ არის ადგილზე.
SV = ზაფხულის სტუმარი, არ მრავლდება; ადგილზეა გაზაფხულსა და ზაფხულში.
WV = ზამთრის სტუმარი; არ მრავლდება, ადგილზეა გვიან შემოდგომაზე და ადრე გაზაფხულზე.
M = მიგრირებადი; გადამფრენი ფრინველი; ადგილზეა შემოდგომასა და გაზაფხულზე.
ND = განუსაზღვრელი; ნაპოვნია, მაგრამ მისი სტატუსი არ არის ჯერ ცნობილი.
FB = ადრე მრავლდებოდა.
Cas = არარეგულარული; არარეგულარულად ნანახი; ნაკლებად მოსალოდნელი, ვინაიდან მისი ნორმალური გავრცელების არე შორსაა.
დანართი 15. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ქვეწარმავლები
№
ლათინური სახელწოდება
Latin name
ინგლისური სახელწოდება
English name
ქართული სახელწოდება
Georgian Name
საქართველოს წითელი ნუსხა
RLG
IUCN RL წითელი ნუსხა
1
Coronella austriaca
Smooth Snake
სპილენძა
LC
2
Darevskia daghestanica
Daghestanian Lizard
დაღესტნური ხვლიკი
NT
LC
3
Vipera lotievi
Lotiev Viper
ლოტიევის გველგესლა
NT
NT
4
Vipera renardi (Vipera ursini)
Renardis Viper
რენარდის გველგესლა (ველის გველგესლა)
VU
5
Vipera dinikii
Dinnick Viper
დინიკის გველგესლა
VU
VU
6
Lacerta sp.,დანართი 16. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ამფიბიები
№
ლათინური სახელწოდება
Latin name
ქართული სახელწოდება
Georgian Name
ინგლისური სახელწოდება
English name
საქართველოს წითელი ნუსხა
RLG
IUCN RL წითელი ნუსხა
1
Bufotes variabilis (Bufo viridis)
მწვანე გომბეშო
Varying Toad
DD
2
Pelophylax ridibundus
(Rana ridibunda)
ტბორის ბაყაყი
(ტბის ბაყაყი)
Marsh Frog (Lake Frog)
LC
3
Rana macrocnemis
მცირეაზიური ბაყაყი
Brusa Frog (Asia Minor Frog)
LC
4
Hyla arborea
ჩვეულებრივი ვასაკა
Common Treefrog (European Tree Frog)
LC
დანართი 17. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული თევზები
№
ლათინური სახელწოდება
Latin name
ინგლისური სახელწოდება
English name
ქართული სახელწოდება
Georgian Name
საქართველოს წითელი ნუსხა
RLG
IUCN RL წითელი ნუსხა
1
Salmo caspius
Caspian trout
კასპიური მდინარის კალმახი
VU
დანართი 18. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული პეპლები
№
ლათინური სახელწოდება
Latin name
ინგლისური სახელწოდება
English name
ქართული სახელწოდება
Georgian Name
საქართველოს წითელი ნუსხა RLG
IUCN RL წითელი ნუსხა
1
Parnassius nordmanni, Men.
კავკასიური აპოლონი
(ნორდმანის აპოლონი)
EN
2
Vanessa atalanta
Red admiral
ადმირალი
LC
3
Vanessa cardui
Painted lady
ნარშავას ფრთაკუთხა
LC
4
Aglais urticae
Small tortoiseshell
მეჭინჭრია
LC
5
Papilio machaon, L.
Swallowtail (Old World Swallowtail)
მაქაონი
LC
6
Parnassius apollo, L.
Parnassius apollonius
აპოლონი
VU
VU
7
Nymphalis antiopa
Mourning Cloak
მეგლოვია, ძაძანა
LC
8
Melanargia galathea
Marbled White
ფარფატა
LC
9
Geometra papilionaria
დიდი მწვანე მზომელა
დანართი 19. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული უხერხემლოები
ოჯახი Family
გვარი Genera
სახეობა Species
კლასი
– ხმელეთის
ნიჟარიანი
მოლუსკები (Gastropoda)
Pomatiasidae
Pomatias studer, 1879
Pomatias rivulare Eichw, 1829
Ellobiidae
Carychium Mill, 1774
Carychium tridentatum (Mull) 1774
Succineidae
Succinae Drap, 1801
Succinae lejavai Hudec 1966.n.sp.
Cionellidae
Cionella seffr,1830
Cionella lubrica (Miill) 1774
Pupillidae Woll
Vertigo Mill, 1774
Vertigo substriata seffer,1830
Vertigo pusilla Mill, 1774
Vertigo antivertigo (Drap) 1801
Vertigo pygmaea (Drap) 1801
Truncatellina Lewe, 1852
Truncatellina strobeli (Gredl) 1853
Truncatellina cylindrica (Fer) 1832
Columella West. 1873
Columella edentula (Drop) 1805
Pupilla Turton, 1831
Pupilla triplicata (stud) 1820
Pupilla inops (Reinh) 1877
Lauria Gray, 1840
Lauria cylindracea (Da Costa) 1776
Lauria caucasica (Pfr) Pfr.L. 1857
Orcula Held, 1837
Orcula doliolum (Brug) 1792
Valloniidae
Vallonia Risso, 1826
Vallonia pulchella (Miill) 1774
Vallonia costata (Miill) 1774
Enidae
Chondrula Beck, 1837
Chondrula tridens Miill, 1774
Imparietula Lindh, 1925
Jmparietula brevio Mouss, 1876
Clausiliidae
Serrulina Mouss, 1873
Serrulina semilamellata (Muss) 1863
Idyla H.et Adams, 1855
Idyla foveicollis (Charp) 1852
Euxina (Bttg) 1877
Euxina tuschetica Likh. Et Lezhava, 1961
Euxina Somchetica (Pfr) 1846
Euxina tschetschenica (Pfr) 1846
Murconaria Bttg. 1887
Murconaria duboisi (Charp) 1852
Ferussaciidae
Caecilioides Harrm, 1846
Caecilioides acicula Miill, 1774
Endodontiae
Punctum Morse, 1846
Punctum pygmaeum (Drap) 1881
Discus Fitz, 1883
Discus ruderatus Stud, 1820
Zonitidae
Vitrea Fitz, 1833
Vitrea contortula (Kryn) 1837
Vitrea pygmaea (Bttq) 1880
Nesovitrea Cooke, 1921
Nesovitrea petranella (Pfr) 1853
Oxychilus Fitz, 1833
Oxychilus subeffusus (Bttg) 1879
Oxychilus siversi (Bttg) 1879
Euconulus Reinh, 1833
Euconulus fulvus (Miill) 1774
Vitrinidae
Vitrina (drap) 1801
Vitrina pellucidus (Miill) 1774
Phaenacolimax stab, 1859
Phaenacolimax annularis (Stud) 1820
Helicidae
Xerosecta Mont.
Xerosecta derbentina (Kryn) 1833
Circassina hesse 1821
Circassina circassina (Mouss) 1863
Fruticocampilaea Kob, 1871
Fruticocampilaea narranensis (Kryn) 1863
Trichia Hartm, 1840
Trichia eichwaldi (Pfr) 1846
Trichia caucasicola (Lindh) 1913
Euomphalia West, 1889
Euomphalia ravergieri (Fer) 1835
Euomphalia selecta (klika) 1833
Caucasotachea (Bttg) 1911
Caucasotachea calligera (Mouss) 1873
Helix L. 1873
Helix lucorum L. 1758
Agriolimacidae Wagner, 1935
Deroceras Refin, 1980
Deroceras ayreste (lin, 1758)
Krinickilus Kalen, 1851
K. melanocephalus Kelen, 1851
Drilolestes Lindh. 1925
D. retowskii (Boettg) 1884
Parmacellidae Gray, 1860
Parmacella Cuver, 1804
P. ibera Eichwald, 1841
კლასი
– მწერები (Insecta)
Sarcophagidae
Blaesoxipha Loew, 1861
Bl. (Bl) cochlearis (Pandelle) 1896
Bl. (Bl) laticornis (Meig)
Servaisia Robineo-Desvoidy, 1863
Bl. (S) erythrura (Meigan), 1826
Bl. (S) rossica Villeneuve, 1912
Bl. (G) lineata (Fallen), 1816
Bellieria Robineau-Desvoidy, 1863
B. (s.str) melanura (Meigan), 1826
Bercaea Robineau-Desvoidy, 1863
B.haemorrhoudalis (Fallen), 1794
Ravinia Robineau-Desvoidy, 1863
R.striata (Fallen), 1794
Calliphoridae
Calliphora R.-D. 1830
C. vomitoria, Linnaeus, 1758
Melinda R.-D. 1830
M.kisha Grunin, 1970
M. zaitsevi Grunin, 1970
Lucilia R.-D. 1830
L. richardsi Collin, 1926
Hymenoptera
Diaeretiella stary, 1960
D. Rapae M.Jntosh, 1855
Lipolexis Foerster, 1862
L. gracilis Foerster, 1862
Encyrtidae Walker, 1837
Pseudaphycys Timberlake, 1916
P. hungaricus Erdos, 1956
P. malinus Gahan, 1946
P. phenacocci Jasnosh, 1957
Psyllaephagus Ashmead, 1900
P. badchysi Myartseva, 1980
P. procerus (Mercet) 1921
Eremophasma Sugonjaev et Trjapitzin, 1979
E. peliococci Myartseva, 1982
Tetracnemus Westwood, 1837
T. peliococci Myartseva, 1979
Elateridee L. 1758
Selatosimus Steph, 1830
S. aeneus L, 1758
Anostirus Thomas, 1859
A. eschsholtzi Fald, 1835
Tenebrionidae
Blaps Fabricius 1775
B. halophila Fischer von Waldheim 1882
Tenebtio Linnaeus 1758
T. molitor Linnaeus 1758
Uloma Dejean 1834
Uloma culinaris Linnaeus 1783
Laena Latreille 1878
L. lederi Weise 1878
Nalassus Mulsant 1857
N. Faldermanni Faldermann 1837
Carabidae
Cicindela Linnaeus, 1758
C. litterifera Chaudoir, 1842
Leistus Frolich, 1799
L. lenkoranus Reitter, 1885
Carabus Linnaeus, 1758
C. cribratus Quensel, 1806
C. septemcarinatus Motschuisky, 1840
C. armeniacus Mannerheim, 1830
Cuchrus Fabricius, 1774
C. aeneus Fischer von Waldheim, 1824
Trechus Clairville, 1806
T. quadristriatus (Schrank) 1781
T. quadrimaculatus Motschulsky, 1850
Tachyta kirby 1837
T. nana (gylllenhal) 1810
Bembidion Latreille, 1802
B. lampros (Herbst), 1784
B. zaitzevi Lutshnik, 1937
B. varicolos (Fabricius) 1803
B. kartalinicum Lutshnik, 1937
Deltomerus Metschulsky, 1850
D. intermedius Zamotailov, 1992
D. Fulvipes (Motschulsky) 1839
Plerostichus Borelli, 1810
P. niger (schaller) 1783
P. stomoides (Chaudoiri) 1868
Harlapus Latreille, 1802
H. griseus (Panzer) 1797
H. rufipes (De Geer) 1774
H. calceatus (Duftschmid) 1812
H. litigiosus Dejean, 1829
H. metallinus Menetries, 1838
H. distinguendus (Duftschmid) 1812
H. quadratus, Chaudois 1846
Brjobiidae
Tetranycopsis Canestrini, 1889
T. spireae Reck, 1948.
Psyllidae Burmeister
Psylla Geoffroy, 1762
P. pyricola Förster, 1848
P. sibirica Loginova, 1966
Geometridae
Iodis Hübner, 1823
I. putata Linnaeus, 1758
Sterrha Hübner, 1825
S. textaria Lederer, 1861
S. inquinata Scopoli, 1763 (=herbariata Fabricius, 1798)
Enthephria Hûbner, 1825
E. ignorata Staudinger, 1892
Eupithecia Curtis, 1825 (=Tephroclysttia Hübner, 1825)
E. extremata Fabricius, 1787
Anaitis Dupenchel, 1844
A. mundulata Guenee, 1857
Tetrigidae
Tetrix latr, 1901
T. bipunctata L. 1758
Coccinellidae
Subcoccinela Huber, 1842
S. vigintiquatuorpumctata L. 1758
Semiadalia Crotch, 1874
S. schneideri Weise, 1878
Coccinula Dobzh, 1925
C. sinuatomarginate Fald, 1837
Geometridae
Geometra Linnaeus, 1767
G. papilionaria Linnaeus, 1758
Chlorissa Stephens, 1831
Ch. Viridata Linaeus, 1758
Ch. Pulmentaria Guenee, 1857
Iodis Hubner, 1823
I. putata Linnaeus, 1758
Cleta Dupenchel, 1845
C. filacearia Herrich-Schaffer, 1847
Scopula Schranck, 1802
S. imitaria Hubner, 1799
S. immutata Linnaeus, 1758
Euchoeca Hubner, 1823
E. nebulata Scopuli, 1763
Sterrha Hubner, 1825
S. rufaria Hubner, 1799
S. sericeata Hubner, 1813
S. aureolaria Denis et Sch. 1775
S. textaria Lederer, 1861
S. inquinata Scopoli, 1763
S. seriata Schrank, 1802
S. dimidiata Hufnagel, 1767
S. camparia Hervich-Schaffer, 1761
Minoa Treitschke, 1827
M. murinata Scopoli, 1763
Enthephria Hubner, 1825
E. ignorata Staudinger, 1892
E. caesiata Denis et Sch. 1779
Xanthorhoe Hubner, 1825
X. munitata Hubner, 1809
X. fluctaata Linnaeus, 1758
X. acutangulata Christiph. 1887
X. ferrugata Clerck 1759
Costaconvexa Agenio, 1949
C. polygrammata Borkhausen, 1794
Scotopteryx Hubner, 1825
S. vicinaria Dupenchel, 1830
S. bipunctaria Denis et Sch. 1775
S. octodurensis Favre, 1899
Epirrhoe Hubner, 1825
E. tristata Linnaeus, 1758
E. hastuleta Hubner, 1790
E. pupillata Fhunberg, 1792
E. molluginata Hubner, 1810
E. galiata Denis et Sch, 1775
E. rivata Hubner, 1813
E. alternata Muller, 1764
Coenocaple Hubner, 1825
C. lapidate Hubner, 1809
Rheumaptera Hubner, 1822
R. hastata Linnaeus, 1758
Mesotype Hubner, 1825
M. virgata hugnagel, 1787
Euphyia Hubner, 1825
E. sintenici Staudinger, 1892
E. Frustata Treitschike, 1828
Perizoma Stephens, 1825
P. alchemillata Linnaeus, 1758
P. hidrata Treitschke, 1828
Stamnodes Guenee, 1857
S. depecilata Lederer, 1870
Trichodezia Warren, 1895
T. haberhavieri Lederer, 1964
Calostigia Hubner, 1825
C. alivata Denis et Sch. 1775
Eulithis Hubner, 1822
E. prunata Linnaeus, 1758
E. populata Linnaeus, 1758
E. pyraliata Denis et Sch. 1775
Diactinia Warren, 1898
D. silaceata Denis et Sch. 1775
Chloroclysta Hubner, 1828
C. miata Linnaeus 1758
C. siterata Hufnagel, 1767
C. truncata Hufnagel, 1767
ლო
C. citerata Linnaeus, 1761
Cidaria Treitschke, 1825
C. fulvata Forster, 1771
Triphosa stephens, 1829
T. dubidata Linnaeus, 1758
Hydriomena Hubner, 1825
H. furcata Thunberg, 1784
Coenotephria Prout. 1914
C. ocellata Linnaeu, 1758
Thera stephens, 1831
T. variata Denis et Sch.1775
T. obeliscata Hibner, 1787
T. Juniperata Linnaeus, 1758
T. cognata Thunberg, 1792
T. firmata Hubner, 1822
Eupithecia Curtis, 1825
E. subdeverrata Vojnits, 1975
E. extremata Fabricius, 1787
E. selinata Herrich-schaffer, 1861
E. tripunctaria Herrich-schaffer, 1851
Anaitis Dupenchel, 1844
A. mundulata Guenee, 1857
A. columbata Metzner, 1845
A. obsiteria Lederer, 1853
A. numidaria Herrich-schaffer, 1856
A. uniformata Urnahn, 1971
A. plagiata Linnaeus, 1758
Jrame Hubner, 1823
J. wauaria Linnaeus, 1758
Cabera Treitschke, 1825
C.exanthemata Scopoli, 1763
C. pusaria Linneaus, 1758
Phaselia Guenee, 1857
P.serrularia Eversmann, 1847
Synopsia Hubner, 1825
S. sociaria Hubner, 1799
Aspilates Treitschke, 1825
A. acuminaria Eversmann, 1851
Gnophos Treitschke, 1827
G. obscuraria Hubner, 1853
G. myrtillata Thunberg, 1792
G. obscuratus Denis et Sch. 1775
G. ciscaucasica Rjabov, 1964
G. glaucinarius Hubner, 1799
Tephrosia Hubner, 1825
T. sepiaria Hufnagel, 1767
Biston Leach, 1815
B. ahyra Wehrli, 1939
Ennomos Treitschke, 1825
E. erosaria Denis et Sch. 1775
E. quercinaria Hufnagel, 1767
Hylaea Hubner, 1822
H. fasciaria Linnaeus, 1758
Abraxas Leach, 1815
A. grossuleriata Linnaeus, 1758
Calospilos Hubner, 1825
C. sylvata Scopuli, 1767
Lomaspilis Linnaeus, 1758
L. marginata Linnaeus, 1758
Semiothisa Hubner, 1818
S. clathrata Linnaeus, 1758
S. glarearia Denis et sch. 1775
Tephrina Guenee, 1845
T. arenacearia Denis et Sch. 1775
T. murinata Denis et Sch. 1775
Perconia Hubner, 1823
P. strigillaria Hubner, 1789
Ematurga Lederer, 1853
E. atomaria Linnaeus, 1758
Peribatodes Wehrili, 1943
P. rhomboidaria Denis et Sch. 1775
P. umbraria Hubner, 1809
Boarmia Treitske, 1927
B. roboraria Denis et Sch. 1775
Serraca Moore, 1867
S. punctinalis, 1763
Ascotis Hubner, 1825
A. selenaria Denis et Sch. 1775
Alcis Curtis, 1825
A. repandata Linnaeus, 1761
Selenia Hubner, 1823
S. bilunaria Esper, 1795
S. lunaria Denis et Sch. 1775
S. tetralunaria Hufnagel, 1767
Petrophora Hubner, 1822
L. chloroseta Scopoli, 1763
therapis Hubner, 1823
T. flavicaria Denis et Sch. 1775
Pswudopanthera Hubner, 1823
P. macularia Linnaeus, 1758
Epione Dupenchel, 1844
E. repandaria Hufnagel, 1767
Tabanidae
Tabanus Enderlein, 1922
T. quatuornotatus Meigen, 1820
T. caucasius Krober, 1924
T. cordiger Meigen, 1820
T. rupium Brauer, 1880
T. miki miki Brauer, 1880
T. miki colchidicus Olsufjev, 1970
T. indrae montivagus Olsufjev, 1970
T. subparadoxus Olsufjev, 1941
T. armeniacus Krober, 1928
T. portschinskii Olsufjev, 1937
Atylotus Osten Sacken, 1876
At. (s.str.) fulvus aureus Hauzeri, 1941
Haematopota Meigen, 1803
H. longeantennata Olsufjev, 1937
Syrphidae
Melanostoma shiner, 1860
M. mellinum Linnaeus, 1758
Scaeva Fallen, 1812
Sc. Pyrastri Linnaeus, 1758
Syrphus Fabricius, 1775
S. ribessii Linnaeus, 1758
S. vitripennis Meigen, 1852
S. tricinctus Fallen, 1817
S. latifasciatus Macquart, 1827
S. braueri Egger
S. compositarum Verall
S. eggeri Schiner, 1860
Sphaerophoria Le Peletler et Servillev 1828
S. mentastri Linnaeus, 1758
S sarmatica Bankovska, 1964
Chrysotoxum Meigen, 1803
Chr. Octomacullatum Curtis
Pipiza Fallen, 1810
P. nocticula Linnaeus, 1758
Cheilosia Meigen, 1822
Ch. Scutellata Fallen, 1817
Ch. Armeniaca Stackelberg, 1956
Volucella Geoffroy, 1762
V. Bombylans Zetterstendt, 1843
Merodon Meigen, 1822
M. spinipes Fanvricius, 1794
Conosyrphus Frey
Con. Volucelluns Portshinsky, 1881
დანართი 20. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ენდემური სახეობები
რიგი/ოჯახი
ლათინური სახელწოდება
ქართული
სახელწოდება
ინგლისური სახელწოდება
საქართველოს წითელი ნუსხა
IUCN წითელი ნუსხა
კავკასიის ენდემური სახეობები
ძუძუმწოვრები
Soricomorpha
Sorex satunini
კავკასიური ბიგა
Caucasian Shrew
LC
კავკასიონის მთავარი ქედი, კავკასიონის დასავლეთი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი
Sorex volnuchini
ვოლნუხინის ან მცირეკავკასიური ბიგა
Caucasian Pygmy Shrew
LC
კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი
Talpa levantis
მცირე თხუნელა
Levant Mole
LC
ჩრდილოეთ კავკასიის დასავლეთი ნაწილი, კავკასიონი, ჩრდილოეთ ირანი და ალბორცის მთები ირანში, მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი და ბალკანეთის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთ ნაწილი.
Rodentia
Chionomys gud
გუდაურული მემინდვრია
Caucasian Snow Vole
LC
კავკასიონის მთავარი ქედი, დასავლეთ მცირე კავკასიონის გამოყოფილი ქედი (ქედები – მესხეთის ქედი, არსიანის ქედი და თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილი) და დოგუყარადენიზ დაღლარის მთების აღმოსავლეთ ნაწილი და ტოპელუს ქედი თურქეთში
Microtus majori
ბუჩქნარის მემინდვრია
Major's Pine Vole
LC
კავკასიონის მთავარი ქედის დასავლეთ და ცენტრალური ნაწილი, მცირე კავკასიონი (მთლიანად),მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთ მხარე, და შავი ზღვის სანაპირო (კოლხეთის დაბლობის გამოკლებით)
Sylvaemus witherbyi
კავკასიური ტყის თაგვი
Steppe mouse
LC
ყირიმი, კავკასიონის ყელი, ჩრდილოეთ კავკასია, მცირე აზიის ნახევარკუნძული, სომხეთის ზეგანი, ლიბანი და ჩრდილოეთ ირანი.
Capra cylindricornis
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი
East Caucasian Tur, Dagestan Tur
VU
NT
კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური და აღმოსავლეთ ნაწილი
ფრინველები
Galliformes
Tetraogallus caucasicus
კავკასიური შურთხი
Caucasian Snowcock
LC
კავკასიონის მთავარი ქედის მთაგრეხილი
Lyrurus mlokosiewiczi
კავკასიური როჭო
Caucasian Grouse
VU
NT
კავკასიონის მთავარი ქედი, მცირე კავკასიონი და მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილის აღმოსავლეთ მხარე
ამფიბიები
Anura
Rana macrocnemis
მცირეაზიური ბაყაყი
Caucasian Wood Frog
LC
მცირე კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, სურამის ქედი, კავკასიონის მთავარი ქედი; მცირე აზიის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი.
დანართი 21. თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული წითელი ნუსხის სახეობები
ფლორა:
№
ლათინური სახელწოდება
ქართული სახელწოდება
სტატუსი
1.
Betula raddeana
რადეს არყი
VU
2.
Ulmus glabra
შიშველი თელადუმა
VU
3.
Ulmus minor
პატარა თელადუმა
VU
ფაუნა
№
ლათინური სახელწოდება
ქართული სახელწოდება
სტატუსი
ძუძუმწოვრები
Capra aegagrus
ნიამორი
CR
Capra cylindricornis
აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი
VU
Cervus elaphus
ირემი
CR
Rupicapra rupicapra (spp. caucasica)
არჩვი
EN
Ursus arctos
მურა დათვი
EN
Lynx lynx
ფოცხვერი
CR
Cricetulus migratorius
ნაცრისფერი ზაზუნელა
VU
Sciurus anomalus
კავკასიური ციყვი
VU
ფრინველები
Gypaetus barbatus
ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია)
VU
Gyps fulvus
ორბი
VU
Aegypius monachus
სვავი
EN
Aquila chrysaetos
მთის არწივი
VU
Aquila heliacal
ბექობის (ან თეთრმხრება) არწივი
VU
Tetrao mlokosiewiczi
კავკასიური როჭო
VU
Carpodacus rubicilla
დიდი კოჭობა
VU
Grus grus
რუხი წერო
EN
Burhinus oedicnemus
თვალჭყეტია
VU
Falco cherrug
ბარი (ან გავაზი)
CR
Falco biarmicus
წითელთავა შავარდენი
VU
Falco naumanni
მცირე (ან ველის) კირკიტა
CR
Falco vespertinus
წითელფეხა შავარდენი
EN
Accipiter brevipes
ქორცქვიტა (ან შავთვალა მიმინო, ლევანმიმინო)
VU
Buteo rufinus
ველის (ან გრძელფეხა) კაკაჩა
VU
Clanga clanga
დიდი მყივანი არწივი
VU
Neophron percnopterus
ფასკუნჯი
VU
Phoenicurus erythrogastrus
წითელმუცელა ბოლოცეცხლა
VU
ქვეწარმავლები
1.
Darevskia daghestanica
დაღესტნური ხვლიკი
NT
2.
Vipera lotievi
ლოტიევის გველგესლა
NT
3.
Vipera dinikii
დინიკის გველგესლა
VU
პეპლები
Parnassius Apollo
აპოლონი
VU
Parnassius nordmanni
კავკასიური აპოლონი
EN
დანართი 22: საფრთხეების ინდიკატორები
საფრთხეები
საფრთხეების ინდიკატორები
დანაგვიანება (მუნიციპალური, ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობიდან)
დანაგვიანებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (თუშეთს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატისტიკა)
გზის რეაბილიტაცია
გზების რეაბილიტაციის შედეგად დაზიანებული ტყის/მდელოების ფართობი (ჰა)
დაგეგმილი გზების მშენებლობა
ნაკრძალის/ეროვნული პარკისთვის შეცვლილი სტატუსის ფართობი (ჰა)
ახალი გზის მშენებლობის შედეგად დაზიანებული ტყის/მდელოების ფართობი (ჰა)
ახალი გზის მშენებლობის შედეგად მოჭრილ/განადგურებულ მცენარეთა/ცხოველთა სახეობების ინდივიდების რაოდენობა
კომერციული საქმიანობები (კაფეტერია ქუეში, ტურისტული ინფრასტრუქტურა ალაზნისთავში, ტურისტული ბილიკები)
კომერციული ინფრასტრუქტურის ობიექტების რაოდენობა
ინფრასტრუქტურის ობიექტების შესაბამისობა მენეჯმენტის გეგმაში განსაზღვრულ პარამეტრებთან
მომატებული ტემპერატურა, ჰაბიტატების ცვლილება და ვერტიკალური წანაცვლება, მავნებელთა და დაავადებათა გააქტიურება კლიმატის ცვლილების შედეგად.
თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტყის ზედა საზღვრის ზღვის დონიდან გადაადგილების ტენდენცია (საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან; დისტანციური ზონდირების მეთოდი);
სუბალპური და ალპური მდელოების დაფარულობის (%) ტენდენცია თუშეთის დაცული ტერიტორიებზე (ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ).
ტყის მავნლებლებისა და დაავადებების გავრცელების ტენდენცია (ჰა).
არალეგალური ჭრა ადგილობრივი მოსახლეობის საჭიროებებისთვის
ჭრებთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევები (თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატისტიკა).
ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები
ადამიანის მიერ გაჩენილი ხანძრები (რაოდენობა).
დამწვარი ტყის ფართობი (ჰა), მოცულობა (მ3) და ზარალი (ლარი).
დამწვარი სუბალპური და ალპური მდელოების ფართობი (ჰა).
ხმაური ვერტმფრენიდან, მანქანის უგზო ადგილას გადაადგილებებისას, მოტოციკლიდან, სამშენებლო აქტივობებიდან, ვიზიტორთა ჯგუფებიდან და სხვ.
ძნელად გაზომვადია. საზომად შესაძლებელია გამოყენებული იყოს:
ვიზიტორთა რაოდენობა
ცხოველის ადამიანისგან (სატრანსპორტო საშუალებიდან) გაქცევის დისტანცია საარსებო არეალში (დაინტერესებულ პარტნიორებთან თანამშრომლობით).
არამდგრადი ძოვება
საძოვრების დეგრადაცია (საძოვრის დეგრადაციის ინდექსის გამოყენებით – თუშეთის საძოვრების მართვის სახელმძღვანელოს მიხედვით (ნაკრესი, 2019). სიხშირე: 5 წელიწადში ერთხელ, დაინტერესებულ პარტნიორებთან თანამშრომლობით)
ტყის მავნებლები და დაავადებები (Scolylus ratzeburgi, Eranis defoliaria L)
ტყის მავნებლებითა და დაავადებებით (Scolylus ratzeburgi, Eranis defoliaria L, და სხვ.) დაზიანებული კორომების ფართობი (ჰა). ყოველწლიურად სანიმუშო ფართობებზე და მავნებლების/დაავადების გავრცელების დინამიკიდან გამომდინარე.
მავნებლებისა და დაავადებების შემთხვევები (რეინჯერების დაკვირვებები სააგენტოს სტანდარტული ოქმების გამოყენებით, რეგულარულად)
ცხოველთა დაავადებები (პარაზიტული ჭიები, ინფექციები)
ძნელად გაზომვადია. საზომად შესაძლებელია გამოყენებული იყოს:
ცხოველთა დაავადების ვიზუალური ნიშნები (რეინჯერების დაკვირვებები სააგენტოს სტანდარტული ოქმების გამოყენებით, რეგულარულად)
ცხოველების სიკვდილიანობის ტენდენცია (შემთხვევების რაოდენობა)
შინაურ ცხოველებში დაავადებებათა გავრცელების ტენდენცია (შემთხვევების რაოდენობა)
ნადირობა
ნადირობასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის დარღვევების რაოდენობა (თუშეთს დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის სტატისტიკა)
ცხოველის ადამიანისგან გაქცევის დისტანცია (დაინტერესებულ პარტნიორებთან თანამშრომლობით)
დანართი 23. თუშეთის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ბილიკები
№1 ვიზიტორთა ცენტრი
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: ფიჭვნარ ტყეში ჩაფლული ვიზიტორთა ცენტრი და გადასახედი, პანორამული ხედები
მანძილი: 1 კმ
ხანგრძლივობა: 1 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი
წრიული მარშრუტი იწყება და მთავრდება ვიზიტორთა ცენტრთან. ტერიტორია გარშემორტყმულია ფიჭვნარი ტყით. ვიზიტორთა ცენტრის აღმოსავლეთ ნაწილში იშლება ულამაზესი პეიზაჟი, მთის გასაოცარი პანორამული ხედებით გარშემო მდებარე სოფლებზე – ქუმელაურთა, ჩიგლაურთა და ხახაბო. ბილიკის გასწვრივ შეგიძლიათ ისარგებლოთ საპიკნიკე და საკარვე ადგილებით.
№2 კესელო – ქუე
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: კესელო – სოფელ ომალოს ისტორიული უბანი, ეთნოგრაფიული მუზეუმი, შთამბეჭდავი ლანდშაფტები, ფრინველთა მრავალფეროვნება, ქუეს პანორამული გადასახედი, სადაც შესაძლებელია ნიამორებზე დაკვირვება
მანძილი: 6 კმ
ხანგრძლივობა: 3-4 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო
წრიული მარშრუტი იწყება და მთავრდება ომალოსთან. ბილიკი გაივლის სოფელ ომალოს და ჩადის ქუეში. ომალოში შეგიძლიათ დაათვალიეროთ ისტორიული უბანი – კესელო თავისი ციხე-სახლებით და ერთ-ერთ ციხეში განთავსებული ეთნოგრაფიული მუზეუმით. ომალოდან დაახლოებით 1.5 კმ-ში მდებარე ქუეს პანორამული გადასახედიდან შესაძლებელია ნიამორებზე და მტაცებელ ფრინველებზე დაკვირვება.
№3 აწუნთა
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: თუშეთის ულამაზესი სოფლები: ომალო, დართლო, ჭეშო, ფარსმა და გირევი; შუა საუკუნეების ციხეები; პირიქითის ხეობისა და აწუნთის გადასასვლელის პეიზაჟები; აღმოსავლეთ კავკასიური ჯიხვის ჰაბიტატი; ფრინველთა მრავალფეროვნება;
მანძილი: 53 კმ
ხანგრძლივობა: 4 დღე
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო
მარშრუტი ომალოდან იწყება და პირიქითის ხეობის გავლის შემდეგ ადის აწუნთის უღელტეხილზე, საიდანაც თუშეთის და ხევსურეთის ულამაზესი ბუნების თვალწარმტაცი ხედი იშლება. აწუნთის უღელტეხილიდან (ხევსურეთი), მუცოს გავლით ბილიკი გადადის შატილში.
დღე 1: სოფელი ომალო – სოფელი დართლო. დაახლოებით – 14 კმ. საშუალოდ 5-6 სთ.
დღე 2: სოფელი დართლო – სოფელი გირევი. დაახლოებით – 14 კმ. საშუალოდ 4-5 სთ.
დღე 3: სოფელი გირევი – ქვახიდი. დაახლოებით – 15 კმ. საშუალოდ 5-6 სთ.
დღე 4: ქვახიდი – აწუნთის უღელტეხილი – დაახლოებით 10 კმ. საშუალოდ 3-4 სთ.
აწუნთის უღელტეხილიდან დაახლოებით 25 კმ-ში მდებარეობს სოფელი
შატილი
ღამისთევა საოჯახო სასტუმროებში, ან კარავში – დასახლებულ პუნქტებში.
ქვახიდში – საბანაკე ადგილზე.
№4 ალაზნისთავი-ბორბალო
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფელ ომალოს ისტორიული უბანი – კესელო და ეთნოგრაფიული მუზეუმი, ფრინველებზე (ორბი და სხვა ენდემური სახეობები), ნიამორსა და ჯიხვზე დაკვირვება. გომეწრის და ალაზნისთავის ხეობების ულამაზესი ხედები
მანძილი: 61 კმ
ხანგრძლივობა: 3 დღე
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო
მარშრუტი ომალოდან იწყება და თუშეთის ერთ-ერთი ულამაზესი ხეობის – გომეწრის გავლით გადადის ალაზნისთავის ხეობაში, სადაც შეგიძლიათ ღამისთევა 12 ვიზიტორზე გათვლილ ტურისტულ თავშესაფარში.
დღე 1: ომალო – ჯვარბოსელი. დაახლოებით 25 კმ. საშუალოდ 7-8 სთ.
დღე 2: ჯვარბოსელი – ტურისტული თავშესაფარი. დაახლოებით 24 კმ. საშუალოდ 7-8 სთ.
დღე 3: ტურისტული თავშესაფარი – ბორბალოს მთა. დაახლოებით 12 კმ. საშუალოდ 3-4 სთ. ბორბალოს უღელტეხილიდან შესაძლებელია, როგორც ხევსურეთის, ისე ფშავის მიმართულებით გზის გაგრძელება.
დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში ან კარავში, ალაზნისთავში – ტურისტულ თავშესაფარში ან მეცხვარის ბინაში.
№5 ორეთის ტბა
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: ფიჭვის ტყე, მეცხვარის სახლი, ორეთის ტბის ლამაზი ხედები, თოვლიანი მდელოები და მოზაიკური პეიზაჟი ადრეულ სეზონზე აყვავებული დეკის ბუჩქებით, მაღალი მთის წყაროები, ცხოველებზე, კავკასიურ როჭოზე და მტაცებელ ფრინველებზე დაკვირვება.
მანძილი: 25 კმ
ხანგრძლივობა: 8-9 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო
ცალმხრივი მარშრუტი იწყება და მთავრდება სოფელ ომალოსთან. მარშრუტი მიუყვება სამანქანო გზას სოფელ ქუმელაურთამდე. ქუმელაურთიდან საფეხმავლო ბილიკი ადის ორეთის ტბაზე, საიდანაც თუშეთის ულამაზესი ხედები იშლება. ბილიკზე მოძრაობისას შესაძლებელია წააწყდეთ მტაცებლების (დათვი, მგელი და ფოცხვერი) კვალს. ასევე, შესაძლებელია ორნითოფაუნის (ფრინველები) წარმომადგენლებზე დაკვირვება. იმისათვის, რომ დატკბეთ ნისლში გახვეული თუშეთის სილამაზით და მთის წვერზე ამომავალი მზის ცქერით, შეგიძლიათ ერთი ღამე გაატაროთ ორეთის ტბის სიახლოვეს კარავში, ან იქვე მდებარე მეცხვარის ბინაში.
№6 სიყვარულის ციხე
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფელ ომალოს გარშემო არსებული ხედები, შერეული ტყის ჰაბიტატი, ფრინველთა მრავალფეროვნება, სიყვარულის ციხე (თუშური გადმოცემების თანახმად, ვინც ამ ადგილას სიყვარულთან დაკავშირებულ სურვილს ჩაიფიქრებს, აუცილებლად შეუსრულდება).
მანძილი: 8 კმ
ხანგრძლივობა: 3-4 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო
ცალმხრივი მარშრუტი იწყება და მთავრდება სოფელ ომალოსთან. მარშრუტი დაახლოებით 1.5 კმ მანძილზე შენაქოსკენ მიმავალ სამანქანო გზას მიუყვება, რომელსაც საცალფეხო ბილიკი უერთდება და ეშვება პირიქითის ალაზანთან და დაკიდებული ხიდის მეშვეობით გადადის მის მეორე მხარეს. აქედან კი დაახლოებით 50 მეტრში ბილიკი მარცხნივ უერთდება სიყვარულის ციხისკენ მიმავალ ბილიკს. მარშრუტზე მოძრაობისას შესაძლებელია ნიამორებსა და ფრინველებზე დაკვირვება.
№7 შენაქო-აგეურთა
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფელ ომალოს გარშემო არსებული ხედები, შერეული ტყის ჰაბიტატი, ფრინველთა მრავალფეროვნება, შენაქო – თუშეთის ერთ-ერთი ულამაზესი სოფელი და მისი XIX საუკუნის ტაძარი, ნასოფლარი აგეურთა და მისი ციხის ნანგრევები.
მანძილი: 12 კმ
ხანგრძლივობა: 6-7 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო
წრიული მარშრუტი ომალოდან იწყება და საცალფეხო ბილიკით ეშვება პირიქითის ალაზანთან და დაკიდებული ხიდის მეშვეობით გადადის მის მეორე მხარეს, საიდანაც ადის შენაქოს მიმართულებით. შენაქოდან ბილიკი უხვევს ხელმარჯვნივ და მიდის სოფელ აგეურთას ნანგრევებთან. აგეურთიდან ბილიკი მიუყვება მთის ფერდს ომალოს მიმართულებით. დაახლოებით 1.5 კმ-ის გავლის შემდეგ ბილიკი უერთდება მთავარ სამანქანო გზას და ბრუნდება სოფელ ომალოში.
№8 დიკლო-ტუტარიკი
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: შენაქო – თუშეთის ერთ-ერთი ულამაზესი სოფელი და მისი XIX საუკუნის ტაძარი; სოფელი დიკლო და ძველი დიკლოს ნანგრევები; სოფელი ჩიღო და სოფელი დართლო თავისი ღირსშესანიშნაობებით: საბჭეო (ტრადიციული სასამართლო) – ტრადიციული სამართალწარმოების უნიკალური ძეგლი; შუა საუკუნეების ქრისტიანული აკლდამა- საყდრები, საბრძოლო კოშკები, ტრადიციული საცხოვრებელი ციხე-სახლები; არქეოლოგიური ზონა; შთამბეჭდავი ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტები; ფრინველთა მრავალფეროვნება, ტრადიციული ლუდსახარშის ნახვისა და ლუდის დაგემოვნების შესაძლებლობა.
მანძილი: 30 კმ
ხანგრძლივობა: 2 დღე
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო
მარშრუტი ომალოდან იწყება და გაივლის სოფლებს – შენაქოს, დიკლოს, ჩიღოს და სრულდება სოფელ დართლოში.
სოფელ დიკლოდან სამანქანო გზით შესაძლებელია უკან დაბრუნება შენაქოში, ან ომალოში.
მარშრუტის დაწყება ასევე შესაძლებელია
სოფელ დართლოდან.
დღე 1: ომალო – სოფელი შენაქო – სოფელი
დიკლო – ძველი დიკლო. დაახლოებით – 16
კმ. საშუალოდ 6-7 სთ.
დღე 2: სოფელი დიკლო – ტუტარიკი – სოფელი ჩიღო – სოფელი დართლო. დაახლოებით
– 14კმ. საშუალოდ 6-7 სთ.
დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში, ან კარავში.
№9 ხახაბო-გოგრულთა – ჯვარბოსელი
მთავარი ღირსშესანიშნაობები: სოფლები: ხახაბო, გოგრულთა, ბუხურთა, ილიურთა თავისი XIX საუკუნის ეკლესიით; ფიჭვის ტყეები, ალპური მდელოები, ნიამორებზე დაკვირვება
მანძილი: 22 კმ
ხანგრძლივობა: 2 დღე
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, საშუალო
მარშრუტი ომალოდან იწყება და ჭანჭახოვანის ერთ-ერთი ულამაზესი სოფლის – ხახაბოს გავლით გადადის გომეწრის ხეობაში და კვეთს სოფლებს: გოგრულთას, ბუხურთას, ილიურთას და სრულდება ჯვარბოსელში. თქვენ თვალწინ გადაშლილია გომეწრის და ჭანჭახოვანის ხეობების ულამაზესი ლანდშაფტი.
მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია სოფელ ჯვარბოსელიდან.
დღე 1: ომალო – ხახაბო – გოგრულთა. დაახლოებით 11 კმ. საშუალოდ 6-7 სთ.
დღე 2: გოგრულთა – ბუხურთა – ილიურთა – ჯვარბოსელი. დაახლოებით 11 კმ. საშუალოდ 5-6 სთ. დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში ან კარავში.
№10 წოვათა-ალაზნისთავი
ძირითადი ღირსშესანიშნაობები: წოვათის
ხეობის ულამაზესი ბუნებრივი და კულტურული ლანდშაფტები, ალაზნისთავის ხედები, ცხოველებზე და მტაცებელ ფრინველებზე დაკვირვება.
მანძილი: 19 კმ
ხანგრძლივობა: 7-8 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, მარტივი/საშუალო
მარშრუტი ჯვარბოსელიდან იწყება და სამანქანო გზას მიუყვება, რომელიც შედის წოვათას ხეობაში. გაივლის სოფელ წაროს, ინდურთას და ეთელთას, საიდანაც ბილიკი შედის ხეობაში და ადის ყადორის ღელეს (3145 მ) უღელტეხილზე, საიდანაც ბილიკი ჩადის ალაზნისთავის ხეობაში. მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია ალაზნისთავიდან. ღამის გათევა შესაძლებელია ალაზნისთავის ტურისტულ თავშესაფარში. წოვათას ხეობაში დარჩენის შემთხვევაში ადგილობრივ ფერმერებთან.
№11 გონთაი
ძირითადი ღირსშესაშენიშნაობები: უნიკალური ალპური მდელოები, პირიქითის და გომეწრის ხეობების ულამაზესი ლანდშაფტები,ფრინველთა მრავალფეროვნება.
მანძილი: 13 კმ
ხანგრძლივობა: 6-7 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, საშუალო
მარშრუტი ღელეს უღელტეხილიდან იწყება, საიდანაც მიემართება გომეწრისა და პირიქითას წყალგამყოფ – მაკრატელას ქედზე გონთას მთის მიმართულებით და სრულდება ნაყაიჩოს უღელტეხილზე. მარშრუტის დაწყებიდან დაახლოებით 6 კმ-ში არის გადასახვევი, საიდანაც ბილიკი ეშვება გომეწრის ხეობაში და მიემართება სოფელ დოჭუს მიმართულებით, დაახლოებით 4 კმ-ის გავლის შემდეგ ბილიკი მთავრდება მთავარ სამანქანო გზასთან. აღნიშნული მარშრუტის გასავლელად დაახლოებით 4-5 საათია საჭირო. მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია ნაყაიჩოს უღელტეხილიდან.
№12 ნაყაიჩო
ძირითადი ღირსშესაშენიშნაობები: უნიკალური ალპური მდელოები, პირიქითის და გომეწრის ხეობების ულამაზესი ლანდშაფტები, სოფელი დადიკურთა, ფრინველთა მრავალფეროვნება.
მანძილი: 13 კმ
ხანგრძლივობა: 5-6 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, საცხენოსნო, საშუალო.
ტურისტული მარშრუტი იწყება სოფელ ფარსმასთან და სოფელ ბასოსთან. საფეხმავლო ხიდის გადაკვეთის შემდეგ ბილიკი ადის ნაყაიჩოს უღელტეხილისკენ. ნაყაიჩოს უღელტეხილიდან ბილიკი ეშვება გომეწრის ხეობაში, სოფელ დადიკურთის გავლით ჩადის სოფელ ვერხოვანში და სრულდება სოფელ ჯვარბოსელთან.
მარშრუტის დაწყება, ასევე, შესაძლებელია სოფელი ჯვარბოსელიდან.
დასახლებულ პუნქტებში ღამისთევა შესაძლებელია საოჯახო სასტუმროებში, ან კარავში.
№13 დართლო – კვავლო – დანო
ძირითადი ღირსშესანიშნაობები: სოფელი დართლო თავისი ღირსშესანიშნაობებით: ტრადიციული სამართალწარმოების უნიკალური ძეგლი – საბჭეო (ტრადიციული სასამართლო), შუა საუკუნეების ქრისტიანული აკლდამა – საყდრები, საბრძოლო კოშკები, ტრადიციული საცხოვრებელი ციხე-სახლები, არქეოლოგიური ზონა; სალოცავი სოფელ დანოში, კვავლოს საბრძოლო კოშკი და სოფლის არქიტექტურა.
მანძილი: 7 კმ
ხანგრძლივობა: 3-4 სთ
სირთულე: საფეხმავლო, მარტივი/საშუალო
წრიული მარშრუტი იწყება და მთავრდება სოფელ დართლოსთან. დართლოდან ბილიკი ადის სოფელ კვავლოში. კვავლოდან ბილიკი მიუყვება მთის ფერდს დანოს მიმართულებით.
დანოდან ბილიკი უერთდება სამანქანო გზას და ბრუნდება სოფელ დართლოში.
დანართი 24. თუშეთის ზურმუხტის ტერიტორიის სტანდარტული მონაცემთა ფორმა
დამტკიცებული ტერიტორია: თუშეთი – GE0000008
ფართობი 1,144.62 კმ²
C ტიპი
საიტის კოდი: GE0000008
კლასიფიკაცია
მონაცემი
საიტის წარდგენის თარიღი განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად (ზურმუხტი):
2010-11
მიღების თარიღი განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად (ზურმუხტი):
არ არის მონაცემები
ზურმუხტის ტერიტორიის გამოცხადება:
არ არის მონაცემები
ზურმუხტის ტერიტორიის დამტკიცება
2018-11
განსაკუთრებული კონსერვაციის საჭიროების მქონე ტერიტორიად გამოცხადების
ეროვნული
სამართლებრივი
მითითება
არ არის მონაცემები
გრძედი
განედი
45.497200
42.401900
ფართობი ჰექტარში
საზღვაო ფართობი[%]
114375.4400
0.0000
ეკოლოგიური ინფორმაცია
3. ჰაბიტატის ტიპები და მათი შეჯამება:
ბერნის კონვენციის რეზოლუცია 4-ს ჰაბიტატის ტიპი
ჰაბიტატის მდგომარეობა ტერიტორიაზე
კოდი
PF
NP
დაფარულობა [ჰა]
გამოქვაბული [რიცხვობრივად]
მონაცემების
ხარისხი
A|B|C|D
A|B|C
წარმოდგენლობითობა
მსგავსი
ფართობი
კონსერვაცია
გლობალური
მაჩვენებელი
D4.1 მდიდარი ჭაობები, მათ შორის, ეუტროფული მაღალბალახოვანი ჭაობები და კარბონატული ჭარბწყლიანი ჰაბიტატები
0
G
B
C
B
A
D4.2 მაღალმთის ფუძე წყალსატევთა და მდინარეთა ნაპირები მდიდარი არქტიკულ-ალპური ფლორით
0
M
C
C
C
C
E1.2 მრავალწლიანებით დასახლებული კირიანი მინდვრები და ფუძე ნიადაგიანი სტეპები
0
M
B
C
B
B
E3.5 ნოტიო ან სველი ოლიგოტროფული მინდვრები
0
M
A
B
B
A
F7 ხმელთაშუაზღვისპირული ეკალ-ბარდიანი გაუდაბურებული ადგილები (ფრიგანა, ეკალ-ბარდნარი და სანაპირო კლდეების მსგავსი მცენარეულობა
0
M
A
C
B
A
G1.6 წიფლის ტყეები
0
G
B
C
B
A
G1.A1 ეუტროფულ და მეზოტროფულ ნიადაგებზე მოზარდი მუხა-იფან-რცხილის ტყე
0
G
A
B
A
B
G1.A1 ეუტროფულ და მეზოტროფულ ნიადაგებზე მოზარდი მუხა-იფან-რცხილის ტყე
0
G
C
B
B
C
H1 ხმელეთის მიწისქვეშა ქვაბულები, ქვაბულთა სისტემები, გასასვლელები და წყლები
0
M
C
C
C
C
PF: ჰაბიტატის ტიპებისთვის, რომლებსაც შეიძლება ჰქონდეთ როგორც არაპრიორიტეტული, ასევე პრიორიტეტული ფორმა, შეიყვანეთ „X“ სვეტში PF
NP: იმ შემთხვევაში თუ ჰაბიტატის ტიპი აღარ არსებობს საიტზე, ცხრილში შეიყვანეთ: „X“ (არჩევითი)
დაფარულობა: ათწილადი ღირებულების შეყვანა
ქვაბული: მოიცავს ჰაბიტატების A1.44, A3, A4 და H1 ტიპებს.: შეიყვანეთ ქვაბულების რაოდენობა თუ დაახლოებითი ფართობი ცნობილი არ არის.
მონაცემთა ხარისხი: G = „კარგი“ (მაგალითად: კვლევებზე დაყრდნობით); M = „საშუალო“ (ნაწილობრივ მონაცემებზე და კვლევებზე დაყრდნობით); P = ცუდი (უხეში გამოთვლით)
3.2 ბერნის კონვენციით დაცული, მე-6 რეზოლუციის სახეობები
ჯგუფი: A =ამფიბიები, B = ფრინველები, F = თევზები, I = უხერხემლოები, M = ძუძუმწოვრები, P =მცენარეები, R = რეპტილიები
S: იმ შემთხვევაში, თუ სახეობებზე მონაცემები არის სენსიტიური და ის არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი საჯაროდ, შეიყვანეთ – დიახ
NP: თუ სახეობა აღარ ბინადრობს მოცემულ საიტზე: x (არჩევითი)
ტიპი: p=მუდმივი, r=რეპროდუქციული, c=კონცენტრაცია, w=გამოზამთრების (მცენარეთა და არა იმიგრაციულ სახეობათათვის გამოიყენეთ მუდმივი (P)
ერთეული: i=ინდივიდი, p=წყვილად ან სხვა ერთეულებად, დამოკიდებულად რიცხოვნობის სტანდარტიზებულ ერთეულებზე და კოდებზე, მე-12 და მე-17 მუხლების გათვალისწინებით (ფრინველთა და დაა ჰაბიტატების დირექტივები)
სიხშირის კატეგორიები (Cat.): C=საერთო, R= იშვიათი, V=ძალიან იშვიათი, P=არსებული – შევავსოთ თუ მონაცემის ხარისხი არის არასრულფასოვანი (DD) რიცხოვნობის მონაცემთან ერთად.
მონაცემთა ხარისხი: G = „კარგი“ (მაგალითად: კვლევებზე დაყრდნობით); M = „საშუალო“ (ნაწილობრივ მონაცემებზე და კვლევებზე დაყრდნობით); P = ცუდი (უხეში გამოთვლით) DD = არასრულფასოვანი მონაცემი (გამოიყენეთ მხოლოდ ეს კატეგორია, თუ უხეში გამოთვლითაც კი არ გვაქვს სავარაუდო რიცხოვნობის მონაცემი, დატოვეთ გრაფა ცარიელი. გრაფა „ სიმრავლის კატეგორიები“ მაინც უნდა იყოს შევსებული.
სახეობები
რიცხოვნობა ტერიტორიაზე
ტერიტორიის შეფასება
ჯგუფი
კოდი
სამეცნიერო სახელწო-
დება
სენსი-ტიურობა
აღარ ბინადრობს
ერთეული
ზომა
ერთე-ული
Cat.
მონაცე-მის ხარისხი
A|B|C|D
A|B|C
მინი-მალური
მაქსიმა-ლური
C/R/V/P
რაოდე-ნობა.
კონსერ-ვაცია.
Iso.
გლობ. მაჩვე-ნებლები
B
A079
სვავი
Aegypius monachus
c
0
0
P
B
C
B
C
B
A079
სვავი
Aegypius monachus
r
0
0
P
C
A
C
C
I
1930
ცისფრულა
Agriades glandon aquilo
p
0
0
P
B
B
B
C
P
1939
ბირკავა
Agrimonia pilosa
p
0
0
P
B
C
C
C
B
A215
ზარნაშო
Bubo bubo
p
0
0
P
C
C
C
C
B
A215
ზარნაშო
Bubo bubo
c
0
0
P
C
B
C
B
I
1078
ოთხწერტილიანი დათუნელა
Callimorpha quadripunctaria
p
0
0
P
C
C
C
C
M
1352
მგელი
Canis lupus
r
0
0
P
C
C
C
C
M
1352
მგელი
Canis lupus
c
0
0
P
C
C
C
C
M
1352
მგელი
Canis lupus
w
0
0
P
C
C
C
C
M
1352
მგელი
Canis lupus
p
0
0
P
C
C
C
C
M
1372
ნიამორი
Capra aegagrus
p
51
100
i
A
A
C
B
M
1372
ნიამორი
Capra aegagrus
w
51
100
i
A
A
C
B
M
1372
ნიამორი
Capra aegagrus
c
51
100
i
A
A
C
B
M
1372
ნიამორი
Capra aegagrus
r
51
100
i
A
A
C
B
B
A224
უფეხურა
Caprimulgus europaeus
c
0
0
P
C
A
C
C
B
A231
ყაპყაპი
Coracias garrulus
c
0
0
P
A
B
C
C
B
A379
ბაღის გრატა
Emberiza hortulana
c
0
0
P
A
B
C
C
I
1932
ხავერდულა
Erebia medusa polaris
p
0
0
P
C
C
C
C
B
A103
ჩვეულებრივი შავარდენი
Falco peregrinus
c
0
0
P
C
B
C
B
B
A076
ბატკანძერი (ან წვერიანი სვავი, ყაჯირი, კრავიჭამია)
Gypaetus barbatus
p
0
0
P
A
C
C
B
B
A078
ორბი
Gyps fulvus
c
0
0
P
A
C
C
B
B
A078
ორბი
Gyps fulvus
p
0
0
P
B
C
B
C
I
1933
პეპელა
Hesperia comma catena
p
0
0
P
C
C
C
C
B
A092
ჩია არწივი
Hieraaetus pennatus
r
0
0
P
A
C
C
C
B
A338
ჩვეულებრივი ღაჟო
Lanius collurio
r
0
0
P
C
C
C
C
B
A339
შავშუბლა ღაჟო
Lanius minor
r
0
0
P
C
C
C
C
I
1042
ნემსიყლაპია
Leucorrhinia pectoralis
p
0
0
P
C
C
C
C
I
1042
ნემსიყლაპია
Leucorrhinia pectoralis
r
0
0
P
C
C
C
C
P
1758
Ligularia
sibirica
P
0
0
P
C
C
C
C
M
1355
წავი
Lutra lutra
c
P
C
B
B
C
M
1355
წავი
Lutra lutra
r
P
C
B
B
C
M
1355
წავი
Lutra lutra
p
0
0
P
C
B
B
C
I
1060
მჟაუნას მრავალთვალა
Lycaena dispar
p
0
0
P
C
C
C
C
M
1361
ფოცხვერი
Lynx lynx
r
P
C
C
C
C
M
1361
ფოცხვერი
Lynx lynx
w
P
C
C
C
C
M
1361
ფოცხვერი
Lynx lynx
c
P
C
C
C
C
M
1361
ფოცხვერი
Lynx lynx
p
0
0
P
C
C
C
C
M
1307
მცირე თაგვისყურა ღამურა
Myotis blythii
p
0
0
C
C
C
C
M
1321
სამფერი მეღამურა
Myotis emarginatus
r
0
0
P
B
B
C
B
M
1321
სამფერი მეღამურა
Myotis emarginatus
p
0
0
P
B
B
C
B
M
2023
ჯიქი
Panthera pardus
r
P
B
B
B
A
M
2023
ჯიქი
Panthera pardus
w
P
D
B
B
A
M
2023
ჯიქი
Panthera pardus
c
P
D
B
B
A
M
2023
ჯიქი
Panthera pardus
p
0
0
P
D
B
B
A
B
A072
კრაზანაჭამია (ან ირაო)
Pernis apivorus
r
0
0
P
C
C
C
C
B
A346
წითელნისკარტა მაღრანი
Pyrrhocorax pyrrhocorax
r
0
0
P
A
A
C
B
B
A346
წითელნისკარტა მაღრანი
Pyrrhocorax pyrrhocorax
p
0
0
P
A
A
C
B
M
1303
მცირე ცხვირნალა
Rhinolophus hipposideros
p
0
0
P
C
C
C
C
B
A307
მიმინოსებრი ასპუჭაკა
Sylvia nisoria
r
0
0
P
C
C
C
C
M
1354
მურა დათვი
Ursus arctos
r
P
C
C
C
C
M
1354
მურა დათვი
Ursus arctos
c
P
C
C
C
C
M
1354
მურა დათვი
Ursus arctos
w
P
C
C
C
C
M
1354
მურა დათვი
Ursus arctos
p
0
0
P
C
C
C
C
3.3 ფლორისა და ფაუნის სხვა მნიშვნელოვანი სახეობები
სახეობა
რიცხოვნობა საიტზე
Motivation
ჯგუფი
კოდი
სამეცნიერო სახელწოდება
S
NP
ზომა
ერთეული
Cat.
სახეობების დანართი
სხვა კატეგორიები
მინიმალური
მაქსიმალური
C|R|V|P
I
II
III
A
B
C
D
M
ტურა
Canis aureus
0
0
X
M
Capra sp.
0
0
X
M
შველი
Capreolus capreolus
0
0
X
M
ტყის კატა
Felis silvestris
0
0
X
M
Lepus capensis
0
0
X
M
კლდის კვერნა
Martes foina
0
0
X
M
დედოფალა
Mustela nivalis
0
0
X
B
გნოლი
Perdix perdix
0
0
X
M
არჩვი
Rupicapra rupicapra
0
0
X
M
კავკასიური ციყვი
Sciurus anomalus
0
0
X
ჯგუფი: A =ამფიბიები, B = ფრინველები, F = თევზები, Fu = სოკო, I = უხერხემლოები„ L = ლიქენები, M = ძუძუმწოვრები, P =მცენარეები, R = რეპტილიები
კოდი: გარდა სამეცნიერო სახელის I, II და III დანართის სახეობებისათვის გამოყენებულ უნდა იქნეს Emerald Reference- ში მოცემული კოდი.
S: იმ შემთხვევაში, თუ სახეობებზე მონაცემები არის სენსიტიური და ის არ უნდა იყოს ხელმისაწვდომი საჯაროდ, შეიყვანეთ – დიახ
NP: თუ სახეობა აღარ ბინადრობს მოცემულ საიტზე: x (არჩევითი)
ერთეული: i=ინდივიდი, p=წყვილად ან სხვა ერთეულებად, დამოკიდებულად რიცხოვნობის სტანდარტიზებულ ერთეულებზე და კოდებზე, მე-12 და მე-17 მუხლების გათვალისწინებით (ფრინველთა და დაა ჰაბიტატების დირექტივები)
სიხშირის კატეგორიები (Cat.): C=საერთო, R= იშვიათი, V=ძალიან იშვიათი, P=არსებული
დაცვის კატეგორიები: I, II, III: სახეობების დანართი (ბერნის კონვენცია), A: ეროვნული წითელი ნუსხის მონაცემები ; B: ენდემური; C: საერთაშორისო კონვენციები; D: სხვა მიზეზები
ტერიტორიის აღწერა
4.1 ტერიტორიის ზოგადი მახასიათებლები
ჰაბიტატის კლასი
% დაფარულობა
N22
10.00
N10
5.00
N06
2.00
N11
70.00
N17
13.00
ჰაბიტატის მთლიანი დაფარულობა
100
4.2 ხარისხი და მნიშვნელობა
A, B, C
4.3 საფრთხეები, ზეწოლა და საქმიანობების ზემოქმედება საიტზე
მაღალი ეფექტის მქონე ყველაზე მნიშვნელოვანი საქმიანობა საიტზე
უარყოფითი ზემოქმედება
რანგი
საფრთხე და ზეწოლა (კოდი)
დაბინძურება (არჩევითი) [კოდი]
შიდა/გარე [i|o|b]
L
K01.01
i
H
B
o
H
B
i
H
A04
o
H
A04
i
H
K01.01
o
H
F03.01
i
H
F03.01
o
დადებითი ზემოქმედება
რანგი
საქმიანობა, მენეჯმენტი [კოდი]
დაბინძურება (არჩევითი) [კოდი]
შიდა/გარე [i|o|b]
რანგი: H = მაღალი, M = საშუალო, L =დაბალი
დაბინძურება: N = აზოტის შემცველობა, P = ფოსფორის/ფოსფაის შემცველობა, A = მჟავის შემცველობა
T = ტოქსიკური არაორგანული ქიმიკატები, O = ტოქსიკური ორგანული ქიმიკატები, X = შერეული დაბინძურება i = შიდა, o = გარე, b = ორივე
5. ტერიტორიის დაცვის სტატუსი
5.1 დანიშნულების ტიპები ეროვნულ და რეგიონულ დონეზე:
კოდი
დაფარულობა [%]
კოდი
დაფარულობა [%]
კოდი
დაფარულობა [%]
GE99
100.00
6. ტერიტორიის მართვა
6.1 ტერიტორიის მართვაზე პასუხისმგებელი ორგანო
ორგანიზაცია:
გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ადგილობრივი მთავრობა
მისამართი:
ელფოსტა:
6.2 მართვის გეგმა:
არსებობს რეალური მენეჯმენტის გეგმა:
X
დიახ
მომზადების პროცესში
არა