ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „უგულავა საქართველოს წინააღმდეგ“

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „უგულავა საქართველოს წინააღმდეგ“

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს

მეხუთე სექციის გადაწყვეტილება

საქმეზე „უგულავა საქართველოს წინააღმდეგ“

(საჩივარი N 22431/20)

სტრასბურგი

2024 წლის 1 თებერვალი

მუხ. 6 (სისხლის სამართალი) • მიუკერძოებელი სასამართლო • ყოფილი გენერალური პროკურორის ჩართვა უზენაესი სასამართლოს კოლეგიაში, რომელმაც გადაწყვეტილება გამოიტანა მომჩივნის საჩივარზე სამართლებრივი ნორმების დარღვევის შესახებ, საკმარისია ამ სასამართლოს ობიექტურ მიუკერძოებლობაში ეჭვის შესატანად • შესაბამისი მოსამართლე იყო გენერალური პროკურორი, როდესაც მომჩივნის საქმე განიხილებოდა სააპელაციო სასამართლოს მიერ და საჩივარი სამართლებრივი ნორმების დარღვევის შესახებ მოამზადა გენერალურმა პროკურატურამ • პროკურატურაში გენერალური პროკურორის როლი და მისი ფართო უფლებამოსილება, ისევე როგორც პროცესის, რომელიც მიმდინარეობს პოლიტიკურად მგრძნობიარე კონტექსტში, გახმაურებული ხასიათი • საქმის გარემოებებში სანდო ფაქტების არსებობა, რომლებიც შეიძლება აჩენდეს ობიექტურად დასაბუთებულ ეჭვს მოსამართლის მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით

მომზადებულია სამდივნოს მიერ. სასამართლოსთვის სავალდებულო არ არის.

ეს გადაწყვეტილება საბოლოო გახდება კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტში განსაზღვრული გარემოებების შემთხვევაში. ის შეიძლება დაექვემდებაროს რედაქციულ შესწორებას.

საქმეზე „უგულავა საქართველოს წინააღმდეგ“

„ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს“ (მეხუთე სექცია) პალატამ შემდეგი შემადგენლობით:

ჟორჟ რავარანი,თავმჯდომარე,კარლო რანზონი,სტეფანი მოურუ-ვიკსტრომი,მარია ელოსეგი,კატერინა შიმაჩკოვა,მიკოლა გნატოვსკი, მოსამართლეები,დრაგოლიუბ პოპოვიჩი, საგანგებო მოსამართლე,და მარტინა კელერი, სექციის განმწესრიგებლის მოადგილე;

გაითვალისწინა რა:

საჩივარი (N 22431/20) საქართველოს წინააღმდეგ, რომელიც შეტანილია სასამართლოში ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის კონვენციის (შემდგომში „კონვენცია“) 34-ე მუხლის საფუძველზე საქართველოს მოქალაქის, ბ-ნი გიორგი უგულავას (შემდგომში „მომჩივანი“) მიერ 2020 წლის 29 მაისს;

გადაწყვეტილება საქართველოს მთავრობისთვის (შემდგომში „მთავრობა“) კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის შესაბამისად საჩივრის შეტყობინების შესახებ და საჩივრების დანარჩენი ნაწილის მიუღებლად გამოცხადების შესახებ;

მხარეთა მოსაზრებები;

რომ ლადო ჭანტურია, მოსამართლე, რომელიც არჩეულ იქნა საქართველოსთან მიმართებით, ვერ იღებდა მონაწილეობას საქმის განხილვაში (28-ე წესი), პალატის თავმჯდომარემ, შესაბამისად, საქმის განხილვაში მონაწილეობის მისაღებად საგანგებო მოსამართლედ დანიშნა ბ-ნი დრაგოლიუბ პოპოვიჩი (29-ე წესი);

2023 წლის 21 ნოემბრისა და 9 იანვრის დახურული თათბირების შემდეგ,გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც მოგვიანებით იქნა მიღებული:

შესავალი

1. საქმე ეხება მომჩივნის მტკიცებას კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის მიხედვით, რომ უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის პალატა, რომელიც განიხილავდა მის საქმეს შიდასახელმწიფოებრივ სამართალწარმოებაში, არ იყო „კანონის საფუძველზე შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლო“.

ფაქტობრივი გარემოებები

2. მომჩივანი დაიბადა 1975 წელს თბილისში და შესაბამის დროს დაპატიმრებულ იქნა იქვე. მას სასამართლოში წარმოადგენდნენ ბ-ნი ა. ბარამიძე და ბ-ნი ბ. ბასილაია, ადვოკატები, რომლებიც საქმიანობას ახორციელებენ თბილისში.

3. საქართველოს მთავრობას წარმოადგენდა სახელმწიფო წარმომადგენელი იუსტიციის სამინისტროდან, ბ-ნი ბ. ძამაშვილი.

4. საქმის ფაქტობრივი გარემოებები შეიძლება შეჯამდეს შემდეგნაირად:

ზოგადი ინფორმაცია

5. 2012 წელს საქართველომ დაიწყო მართლმსაჯულების სისტემის მთავარი რეფორმა, რომელიც მიზნად ისახავდა, მათ შორის, მოსამართლეთა უვადოდ დანიშვნის პრინციპის დანერგვას, მოსამართლეთა დანიშვნისა და დაწინაურების პროცედურების შეცვლას და იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს – სასამართლო სისტემაზე ზედამხედველობის მანდატის მქონე კონსტიტუციური ორგანოს – როლისა და ფუნქციონალური დამოუკიდებლობის გაზრდასა და გაძლიერებას. უზენაესი სასამართლოს როლი მოსამართლეების დანიშვნის პროცესში გაძლიერდა კონსტიტუციისა და 1997 წლის 13 ივნისის კანონის „საერთო სასამართლოების შესახებ“ (შემდგომში „კანონი სასამართლოების შესახებ“) ცვლილებების მეშვეობით. იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს შემადგენლობისა და მანდატის სხვა მნიშვნელოვან ცვლილებებთან ერთად, ცვლილებებმა გააფართოვა მისი უფლებამოსილებები და მოიცვა უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეების დანიშვნა. ამგვარად, უზენაესმა სასამართლომ მიიღო უფლება, რომელიც მანამდე პრეზიდენტს ეკუთვნოდა, დაესახელებინა მოსამართლეები შემდგომში პარლამენტის მიერ მათ დასანიშნად.

6. 2018 წლის 16 დეკემბერს ძალაში შევიდა საკონსტიტუციო ცვლილებები, რომლებმაც ცვლილებები შეიტანა უზენაესი სასამართლოს შემადგენლობასა და მოსამართლეთა შერჩევისა და დანიშვნის პროცედურაში. უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეთა მინიმალური რაოდენობა თექვსმეტიდან ოცდარვამდე გაიზარდა და უფლებამოსილების ათწლიანი ვადა უვადო დანიშვნით შეიცვალა.

7. 2019 წლის 1 მაისს „სასამართლოების შესახებ“ კანონში, ასევე პარლამენტის რეგლამენტში შევიდა დამატებითი ცვლილებები, რომლებიც ითვალისწინებს უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეთა შერჩევისა და დანიშვნის ახალ პროცედურას. შემუშავებულ იქნა ახალი, მრავალეტაპიანი შერჩევის, დასახელებისა და დანიშვნის პროცესი. იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ ჩატარებული პირველი ფაზა მოიცავდა შემდეგს: (i) განაცხადის ფორმების საფუძველზე კანდიდატების რეგისტრაცია, რომლებიც აკმაყოფილებენ მოთხოვნებს; (ii) შერჩეულ კანდიდატთა, რომელთა რაოდენობა იყო ვაკანსიის რაოდენობაზე 2.5-ჯერ მეტი, ფარული კენჭისყრა, იმავდროულად, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს თითოეულმა წევრმა ხმა მისცა იმდენ კანდიდატს, რამდენიც იყო ვაკანსია; (iii) შერჩეული კანდიდატების წარსულის შემოწმება იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს სამდივნოს მიერ; (iv) იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ ინტერვიუების ჩატარება; (v) კანდიდატებისთვის ფარული კენჭისყრით ქულების მინიჭება და მათი შეფასება, კომპეტენციისა და კეთილსინდისიერების კრიტერიუმების საფუძველზე; და (vi) კანდიდატების რეიტინგების შედგენა, ფარული კენჭისყრით და მათი სახელების წარდგენა პარლამენტისთვის, ვინც მიიღო ყველაზე მეტი ქულა. კონკურსის მეორე ფაზა მოიცავდა შემდეგს: (i) თითოეულ კანდიდატთან საჯარო გასაუბრება პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის მიერ, რომელმაც შემდგომ კენჭი უყარა დანიშვნის რეკომენდაციებს; და (ii) საბოლოო დანიშვნა, რაც განხილულ იქნა და რასაც კენჭი ეყარა პარლამენტის პლენარულ სხდომაზე.

2019 წლის კონკურსი უზენაესი სასამართლოს მოსამართლის თანამდებობაზე

8. 2019 წლის 11 მაისს უზენაესმა სასამართლომ გამოაცხადა კონკურსი საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ოცი მოსამართლის თანამდებობის დასაკავებლად. 2019 წლის 7 ივნისს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ვებგვერდზე გამოქვეყნდა ოფიციალურად დარეგისტრირებული 144 კანდიდატის სია, რომელთა შორის იყო საქართველოს მაშინდელი გენერალური პროკურორი შ.თ., რომელიც ამ თანამდებობას 2018 წლის ივლისიდან იკავებდა. იმავე დღეს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ ერთსულოვანი კენჭისყრით 139 კანდიდატი ჩათვალა შესაფერისად. ორი შესაფერისი კანდიდატურის მოხსნის შემდეგ დარჩა 137 კანდიდატი.

9. 2019 წლის 20 ივნისს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ ფარული კენჭისყრით შეარჩია 50 კანდიდატი, მათ შორის, შ.თ. შემდეგ იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს სამდივნომ ჩაატარა ყველა შერჩეული კანდიდატის წარსულის შემოწმება, ხოლო შედეგად მიღებული ინფორმაცია გასაუბრებამდე ხუთი დღით ადრე ხელმისაწვდომი გახდა იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრებისთვის. 2019 წლის 17 ივლისს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ დაიწყო ინდივიდუალური გასაუბრებები ორმოცდაათ კანდიდატთან. შ.თ.-ს გასაუბრება ჩაუტარდა 2019 წლის 23 ივლისს; მასთან გასაუბრება დაახლოებით ხუთ საათს გაგრძელდა. კანდიდატებთან ყველა გასაუბრება საჯარო იყო და საზოგადოებრივი მაუწყებლის სოციალურ ქსელებში პირდაპირ ეთერში გადაიცემოდა; მათ ესწრებოდნენ სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციის, საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატისა და ადამიანის უფლებების დამკვირვებელი ეროვნული ორგანიზაციების წარმომადგენლები. აუდიოჩანაწერები შემდგომში განთავსდა იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს ვებგვერდზე. ყველა გასაუბრების დასრულებიდან სამი კვირის შემდეგ, 2019 წლის 3 სექტემბერს, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს ვებგვერდზე გამოქვეყნდა თითოეული კანდიდატის მიერ კეთილსინდისიერებისა და კომპეტენციის კრიტერიუმების შეფასების საფუძველზე მიღებული კონსოლიდირებული ქულები. 2019 წლის 4 სექტემბერს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრებმა ფარული კენჭისყრით შეარჩიეს ოცი კანდიდატი, რომელთა ვინაობაც უნდა წარედგინათ პარლამენტისთვის და მათ შორის იყო შ.თ. თითოეული კანდიდატის მიერ მიღებულ ხმათა რაოდენობა არ გამოქვეყნებულა. ნომინანტთა სია არ ემთხვეოდა იმ ოც კანდიდატს, რომლებმაც გასაუბრების შემდეგ ყველაზე მაღალი ქულები მიიღეს.

10. 2019 წლის 12 სექტემბერს პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტში შეიქმნა სამუშაო ჯგუფი, წარდგენილი კანდიდატების შესაბამისობის შესამოწმებლად, მოსამართლის თანამდებობის მოთხოვნებთან. იმავდროულად, საქართველოს სახალხო დამცველმა და კოალიციამ დამოუკიდებელი და გამჭვირვალე მართლმსაჯულებისთვის (არასამთავრობო ორგანიზაციების კოალიცია) შეშფოთება გამოთქვეს რამდენიმე კანდიდატთან დაკავშირებით, რომლებსაც, მათი აზრით, არ გააჩნდათ საჭირო განათლების დონე; მათ შორის იყო საქართველოს ყოფილი გენერალური პროკურორი შ.თ. მათ მოუწოდეს პარლამენტს, შეეჩერებინა მისი კანდიდატურის განხილვა, სანამ მისი იურიდიული განათლების დონე მოწმდება. განუსაზღვრელ თარიღში სამუშაო ჯგუფმა სთხოვა განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნულ ცენტრს, გადაემოწმებინა, რომ უზენაეს სასამართლოში დასანიშნად წარდგენილ თითოეულ კანდიდატს ჰქონდა სამართლის მაგისტრის ან მისი ეკვივალენტი ხარისხი. ამასთან, გაჟღერებულ ბრალდებებთან დაკავშირებით, მოთხოვნილი იქნა შ.თ.-ის სამართლის დიპლომის ავთენტურობის შემოწმება. 2019 წლის 20 სექტემბერს სამუშაო ჯგუფმა დაადასტურა ყველა ნომინანტის შესაფერისობა, ისე რომ არ დაელოდა განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის პასუხს. საქმის მასალებიდან ირკვევა, რომ მის შემდგომ პასუხში განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნულმა ცენტრმა, მათ შორის, აღნიშნა, რომ ვერ შეძლო შ.თ.-ის დიპლომის გადამოწმება, რადგან მას არ წარმოუდგენია გადამოწმებისთვის საჭირო დოკუმენტები.

11. 2019 წლის 23 სექტემბერს იურიდიულ საკითხთა კომიტეტმა დაიწყო საჯარო გასაუბრებები ოც კანდიდატთან. 2019 წლის 7 ოქტომბერს, „საერთაშორისო გამჭვირვალობა საქართველომ“ გამოაქვეყნა განცხადება, რომელშიც ეჭვქვეშ აყენებდა შ.თ.-ის დიპლომის ავთენტურობას. განცხადების თანახმად, დიპლომში მითითებული იყო, რომ შ.თ. 1993 წელს ჩაირიცხა შესაბამის უნივერსიტეტში, თუმცა საშუალო სკოლა 1994 წლის მაისში დაამთავრა. გარდა ამისა, შ.თ.-ის დიპლომის დედანში პროგრამის დაწყების თარიღად მითითებულია 1993 წელი, თუმცა თბილისის ჰუმანიტარული ინსტიტუტი მხოლოდ 1994 წელს დაარსდა; უფრო მეტიც, 1998 წლით დათარიღებულ დიპლომზე ეწერა „ნ.დუმბაძის სახელობის თბილისის ჰუმანიტარული ინსტიტუტი“ – სახელწოდება, რომელიც უნივერსიტეტს მხოლოდ 2003 წელს მიენიჭა.

12. 2019 წლის 8 ოქტომბერს საქართველოს სახალხო დამცველმა გამოაქვეყნა ანგარიში იუსტიციის უზენაესი სასამართლოს მიერ მოსამართლეთა შერჩევის პროცედურის პირველი ეტაპის მონიტორინგის შესახებ. სხვა პრობლემებთან ერთად, სახალხო დამცველმა აღნიშნა, რომ იუსტიციის უზენაესმა საბჭომ სათანადოდ ვერ გადაამოწმა ორმოცდაათი შერჩეული კანდიდატის საგანმანათლებლო კვალიფიკაცია და, რომ მათგან მინიმუმ ხუთის, მათ შორი, შ.თ.-ის, ძალიან საეჭვო იყო.

13. 2019 წლის 9 ოქტომბერს შ.თ.-ს გაესაუბრა პარლამენტის იურიდიულ საკითხთა კომიტეტი. დიპლომის შესახებ კითხვაზე საპასუხოდ მან განმარტა, რომ 1994-1998 წლებში სწავლობდა შესაბამის უნივერსიტეტში და მეხუთე კურსის გამოცდები ექსტერნად ჩააბარა 1997-1998 სასწავლო წელს. მან მიუთითა იმ დროისთვის მოქმედ კანონმდებლობაზე, რომელიც საშუალებას აძლევდა ნებისმიერ სტუდენტს, უნივერსიტეტში სწავლის ნებისმიერი კურსი დაემთავრებინა ექსტერნატის გამოცდებით და დაემთავრებინა უნივერსიტეტი ერთი წლით ადრე. შ. თ.-მ აღიარა, რომ არ გააჩნდა ექსტერნატის გამოცდების ჩაბარების დამადასტურებელი დოკუმენტი. თუმცა, მან წარმოადგინა განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის 2019 წლის 29 ოქტომბრის წერილი, რომლის მიხედვითაც, თბილისის ჰუმანიტარული ინსტიტუტის სახელმწიფო საგამოცდო კომისიის 1998 წლის 23 ივნისის ოქმში შ.თ. აღნიშნულია სტუდენტებს შორის, ვინც წარმატებით დაამთავრა იურიდიული ფაკულტეტი.

14. 8 ნოემბერს ყველა გამოკითხვა დასრულებული იყო. 2019 წლის 12 დეკემბერს იურიდიულ საკითხთა კომიტეტმა კენჭი უყარა ცხრამეტი კანდიდატიდან თოთხმეტს, მათ შორის, შ.თ.-ს. ერთ-ერთმა კანდიდატმა მოსმენების შემდეგ კანდიდატურა მოხსნა. იმავე დღეს პარლამენტმა პლენარულ სხდომაზე კენჭი უყარა და დაადასტურა იურიდიულ საკითხთა კომიტეტის მიერ რეკომენდებული თოთხმეტი კანდიდატი.

15. 2019 წლის 12 დეკემბერს შ.თ. ოფიციალურად დაინიშნა უზენაესი სასამართლოს მოსამართლედ. 2019 წლის 19 დეკემბერს ის დაინიშნა უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის მოადგილედ.

სისხლის სამართლის საქმის წარმოება მომჩივნების მიმართ

16. მომჩივანი იყო ერთ-ერთი ლიდერი პოლიტიკური პარტიისა – „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“ („ენმ“), რომელიც მართავდა ქვეყანას 2003 წლის ნოემბრიდან 2012 წლის ოქტომბრამდე. ის თავდაპირველად თბილისის მერად დაინიშნა 2005 წელს, ხოლო შემდეგ არჩეული იქნა ამ თანამდებობაზე 2010 წელს. 2012 წლის ოქტომბერში კოალიციამ „ქართული ოცნება“, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ბ. ი., მოიგო საპარლამენტო არჩევნები და ჩამოაყალიბა ახალი მთავრობა. ამ დროს მომჩივანი აგრძელებდა თბილისის მერად მუშაობას. მის მიმართ თანმიმდევრულად აღიძრა ხუთი სისხლის სამართლის საქმე (იხ. საქმე Ugulava v. Georgia, no. 5432/15, 2023 წლის 9 თებერვალი). წინამდებარე საქმე ეხება მომჩივნის მიმართ აღძრული მეორე სისხლის სამართლის საქმის გარემოებებს.

სისხლის სამართლის გამოძიება და საქმისწარმოება პირველ და სააპელაციო ინსტანციებში

17. 2013 წლის 20 თებერვალს დაიწყო გამოძიება სისხლის სამართლის კოდექსის 182-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, თბილისის მერიის მიერ დაფუძნებული „ძველი თბილისის რეაბილიტაციისა და განვითარების ფონდის“ საქმიანობასთან დაკავშირებით. 2013 წლის 18 დეკემბერს მომჩივანს ოფიციალურად წარედგინა ბრალი დამამძიმებელი გარემოებებით გაფლანგვის საქმეზე. გამოძიებას აწარმოებდა მთავარი პროკურატურის საგამოძიებო ერთეული (რომელსაც შემდგომში ეწოდა გენერალური პროკურატურა).

18. 2018 წლის 28 თებერვალს თბილისის საქალაქო სასამართლომ გადააკვალიფიცირა დამამძიმებელი გარემოებებით გაფლანგვის ბრალდება და მომჩივანს, თავის ოთხ თანაბრალდებულთან ერთად, დასდო ბრალი სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტებაში (საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გათვალისწინებული დანაშაული). მისი საბოლოო სასჯელი, 2012 წლის 28 დეკემბრის „ამნისტიის შესახებ კანონის“ (შემდგომში „კანონი ამნისტიის შესახებ“) გათვალისწინებით, განისაზღვრა პატიმრობით ერთი წლის, სამი თვისა და ოცდაორი დღის ვადით. 2018 წლის 10 დეკემბერს სააპელაციო სასამართლომ უცვლელი დატოვა მომჩივნის მსჯავრდება.

საქმისწარმოება უზენაეს სასამართლოში

19. 2019 წლის 23 იანვარს გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ერთეულის ორმა პროკურორმა შეიტანა სააპელაციო საჩივარი უზენაეს სასამართლოში, სამართლებრივი ნორმების დარღვევასთან დაკავშირებით. მომდევნო დღეს საქმე სისხლის სამართლის პალატის იმდროინდელ თავმჯდომარეს, მოსამართლე გ.შ.-ს გადაეცა. დაახლოებით თერთმეტი თვის შემდეგ, 2019 წლის 31 დეკემბერს, საქმე გადაეცა მოსამართლე მ.ვ.-ს, რომელმაც საქმისწარმოება შეწყვიტა 2020 წლის 22 იანვარს. შესაბამის გადაწყვეტილებაში მოსამართლე მ.ვ.-მ აღნიშნა, რომ როგორც გენერალური პროკურორის პირველი მოადგილე შესაბამის დროს ის ხელმძღვანელობდა გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ერთეულის მუშაობას, რომელიც იძიებდა მომჩივნის სისხლის სამართლის საქმეს. 2020 წლის 23 იანვარს საქმე გადაეცა მოსამართლე მ. გ.-ს.

20. 2020 წლის 30 იანვარს საქმე განსახილველად გადაეცა სამ მოსამართლეს, მათ შორის, შ. თ.-ს, მ. გ.-სა და გ. შ.-ს. იმავე თარიღში მათ მისაღებად ცნეს მომჩივნის საჩივარი სამართლებრივი ნორმების დარღვევის შესახებ.

21. 2020 წლის 6 თებერვალს მომჩივნის მრჩეველმა საჩივარი შეიტანა უზენაეს სასამართლოში და მოითხოვა მოსამართლე შ.თ.-ის აცილება სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის საფუძველზე (იხ. პარაგრაფი 27ქვემოთ), იმ მოტივით, რომ მანამდე ის საქართველოს გენერალურ პროკურორად მუშაობდა. იმ მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ყურადღების გათვალისწინებით, რომელიც მიიპყრო მომჩივნის სასამართლო პროცესმა, და განსაკუთრებით საქმის პოლიტიკური სენსიტიურობის გათვალისწინებით, ისინი ამტკიცებდნენ, რომ არარეალური იყო იმის ვარაუდი, რომ ყოფილ გენერალურ პროკურორს არ ჰქონდა ინტერესი მის პროგრესსა და შედეგში. მათ ასევე განაცხადეს, რომ შესაბამის პროკურორებს უნდა ეცნობებინათ მისთვის მომჩივნის საქმეზე შეტანილი საჩივრის შესახებ, სამართლებრივი ნორმების დარღვევასთან დაკავშირებით.

22. 2020 წლის 10 თებერვალს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატამ ორი მოსამართლის შემადგენლობით, შ. თ.-ს მონაწილეობის გარეშე, განიხილა და უარყო მომჩივნის მოთხოვნა მოსამართლე შ. თ.-ის აცილებასთან დაკავშირებით, როგორც დაუსაბუთებელი. პალატამ დაადგინა, რომ აცილების შესახებ განაცხადში მითითებული გარემოებები არასაკმარისი იყო მოსამართლე შ. თ.-ის აცილებისთვის, როგორც სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის, ისე 59-ე მუხლის მე-2 ნაწილის საფუძველზე. მათ აღნიშნეს, რომ დაცვის მხარემ ვერ დაასაბუთა ბრალდება, რომ გენერალური პროკურორის რანგში მოსამართლე შ. თ.-მ მიიღო რაიმე საპროცესო ან სხვა გადაწყვეტილება მომჩივნის საქმესთან დაკავშირებით.

23. იმავე დღეს უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის იმავე შემადგენლობამ, მოსამართლე შ. თ.-ის მონაწილეობით და ზეპირი მოსმენის გარეშე, შეცვალა დანაშაულის კვალიფიკაცია და მომჩივანს მსჯავრი დასდო დამამძიმებელი გარემოებებით გაფლანგვაში. მას სასჯელი ცხრა წლამდე თავისუფლების აღკვეთით გაეზარდა. „ამნისტიის შესახებ“ კანონის შესაბამისად და სხვა სისხლის სამართლის საქმეზე პატიმრობაში გატარებული დროის გათვალისწინებით, ეს ახალი სასჯელი შეუმცირდა 3 წლით, ორი თვითა და რვა დღით თავისუფლების აღკვეთით.

შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო

საქართველოს კონსტიტუცია 24. კონსტიტუციის შესაბამისი მუხლები, 2017-2018 წლების ცვლილებების თანახმად, ითვალისწინებდა შემდეგს:

მუხლი 61 – საქართველოს უზენაესი სასამართლო🔗

„1. საქართველოს უზენაესი სასამართლო არის საკასაციო სასამართლო.

2. უზენაესი სასამართლოს შემადგენლობაში შედის არანაკლებ 28 მოსამართლე. უზენაესი სასამართლოს მოსამართლეებს ... უვადოდ, ორგანული კანონით დადგენილი ასაკის მიღწევამდე, სრული შემადგენლობის უმრავლესობით ირჩევს პარლამენტი.

...“

მუხლი 63 – მოსამართლე🔗

„...

6. საერთო სასამართლოს მოსამართლე შეიძლება იყოს საქართველოს მოქალაქე 30 წლის ასაკიდან, თუ მას აქვს შესაბამისი უმაღლესი იურიდიული განათლება და სპეციალობით მუშაობის არანაკლებ 5 წლის გამოცდილება. ... მოსამართლის დამატებითი საკვალიფიკაციო მოთხოვნები განისაზღვრება ორგანული კანონით. ... მოსამართლე შეირჩევა კეთილსინდისიერებისა და კომპეტენტურობის ნიშნით. ...“

1997 წლის 13 ივნისის კანონი საერთო სასამართლოების შესახებ (რა სახითაც ძალაში იყო აღნიშნული დროისთვის – შემდგომში „კანონი სასამართლოების შესახებ“)

25. სასამართლოების შესახებ კანონის 34-ე მუხლის თანახმად, მოსამართლედ შეიძლება დაინიშნოს (აირჩეს) საქართველოს ყოველი მოქალაქე 30 წელს ზევით, რომელსაც აქვს უმაღლესი იურიდიული განათლება, არანაკლებ მაგისტრისა ან მასთან გათანაბრებული აკადემიური ხარისხისა, სპეციალობით მუშაობის სულ მცირე 5 წლის გამოცდილება, ფლობს სახელმწიფო ენას, ჩაბარებული აქვს მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდა და წარმატებით დაამთავრა იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ ორგანიზებული სამოსამართლეო სასწავლო პროგრამა. „სასამართლოების შესახებ“ კანონის 35-ე მუხლის მე-3 პუნქტისა და 35-ე მუხლის მე-4 პუნქტების შესაბამისად, უზენაეს სასამართლოში მოსამართლის თანამდებობაზე დანიშნული პირები თავისუფლდებიან სამოსამართლეო სასწავლო პროგრამისა და მოსამართლის საკვალიფიკაციო გამოცდისაგან.

2018 წლის 30 ნოემბრის კანონი პროკურატურის შესახებ (რა სახითაც ძალაში იყო აღნიშნული დროისთვის – შემდგომში „კანონი პროკურატურის შესახებ“)

26. „პროკურატურის შესახებ“ კანონის შესაბამისი მუხლები, რომლებიც ადგენს გენერალური პროკურატურის შიდა სტრუქტურას, განსაზღვრავს გენერალური პროკურორის როლსა და ფუნქციებს და არეგულირებს შიდა დაქვემდებარების საკითხებს:

მუხლი 9. დაქვემდებარება და უფლებამოსილების დელეგირება🔗

„1. ყველა პროკურორი და პროკურატურის სხვა თანამშრომელი ექვემდებარება გენერალურ პროკურორს.

2. ზემდგომი პროკურორისადმი ქვემდგომი პროკურორის დაქვემდებარება გულისხმობს:

ა) ზემდგომი პროკურორის მიერ ქვემდგომი პროკურორისათვის პროკურატურის ორგანიზაციისა და საქმიანობის საკითხებზე მიცემულ მითითებათა შესრულების სავალდებულოობას;

ბ) ქვემდგომი პროკურორის პასუხისმგებლობას ზემდგომი პროკურორის წინაშე სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისას;

გ) ზემდგომი პროკურორის მიერ აუცილებლობის შემთხვევაში ქვემდგომი პროკურორის უფლებამოსილებათა განხორციელებას ან ქვემდგომი პროკურორისათვის თავისი ცალკეული უფლებამოსილების განხორციელების დაკისრებას;

დ) ზემდგომი პროკურორის მიერ ქვემდგომი პროკურორის გადაწყვეტილებისა და აქტის გაუქმებას, მათში ცვლილების შეტანას, მათი სხვა გადაწყვეტილებით ან აქტით შეცვლას;

ე) ზემდგომი პროკურორის მიერ ქვემდგომი პროკურორის გადაწყვეტილებასა და აქტზე საჩივრის განხილვას;

ვ) ქვემდგომი პროკურორის მიერ ზემდგომი პროკურორისათვის თავისი საქმიანობის შესახებ ანგარიშის, ინფორმაციის, საქმისა და მასალის წარდგენას.

...

4. ქვემდგომი პროკურორი და პროკურატურის სხვა თანამშრომელი ვალდებული არიან, შეასრულონ ზემდგომი პროკურორის ყველა კანონიერი მოთხოვნა და მითითება.

...“

მუხლი 10. გენერალური პროკურატურა🔗

„1. გენერალური პროკურატურა არის პროკურატურის ორგანო, რომელსაც ხელმძღვანელობს გენერალური პროკურორი.

2. გენერალურ პროკურორს ჰყავს პირველი მოადგილე და მოადგილეები, რომლებსაც თანამდებობაზე ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს გენერალური პროკურორი.

...

4. გენერალური პროკურატურის სტრუქტურული დანაყოფებია დეპარტამენტები და სამმართველოები, რომლებსაც ჰყავთ უფროსები და შეიძლება ჰყავდეთ მათი მოადგილეები...

5. დეპარტამენტის და სამმართველოს თანამშრომლებს თანამდებობაზე ნიშნავს და თანამდებობიდან ათავისუფლებს გენერალური პროკურორი.

მუხლი 15. გენერალური პროკურორი🔗

„1. საქართველოს პროკურატურას ხელმძღვანელობს გენერალური პროკურორი.

2. გენერალური პროკურორი:

ა) თანამდებობაზე ნიშნავს, აწინაურებს, ათავისუფლებს და პროკურატურიდან ითხოვს პროკურატურის თანამშრომლებს;

ბ) განსაზღვრავს გენერალური პროკურორის პირველი მოადგილისა და მოადგილის უფლებამოსილებებს;

გ) გამოსცემს ნორმატიულ და ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტებს;

...

პასუხისმგებელია პროკურატურის საქმიანობაზე; ...“

სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი (შესაბამის დროს ძალაში არსებული რედაქციით)

27. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლი, რომელიც ითვალისწინებს მოსამართლის აცილების საფუძვლებს, შესაბამის დროს შემდეგნაირად იკითხებოდა:

მუხლის 59. სისხლის სამართლის პროცესში მოსამართლის, ნაფიცი მსაჯულის, პროკურორის, გამომძიებლის ან სასამართლო სხდომის მდივნის მონაწილეობის გამომრიცხავი გარემოებები

„1. მოსამართლე, ნაფიცი მსაჯული, პროკურორი, გამომძიებელი ან სასამართლო სხდომის მდივანი ვერ მიიღებს მონაწილეობას სისხლის სამართლის პროცესში, თუ:

ა) კანონით დადგენილი წესით არ იყო თანამდებობაზე დანიშნული ან არჩეული;

ბ) ამ საქმეში მონაწილეობს ან მონაწილეობდა, როგორც ბრალდებული, ადვოკატი, დაზარალებული, ექსპერტი, თარჯიმანი ან მოწმე;

...

ე) არსებობს სხვა გარემოება, რომელიც საეჭვოს ხდის მის ობიექტურობასა და მიუკერძოებლობას.

2. მოსამართლე ვერ მიიღებს მონაწილეობას სისხლის სამართლის საქმის არსებით განხილვაში, თუ იგი ამ საქმეში მონაწილეობდა, როგორც გამომძიებელი, პროკურორი, ...“

სხვა შესაბამისი დოკუმენტები

28. 2019 წლის 5 ნოემბერს შ. თ.-მ გენერალური პროკურორის რანგში გამოსცა ბრძანება N 157(გ), მის პირველ მოადგილესა და დანარჩენ მოადგილეებს შორის სამუშაოს განაწილების შესახებ. ამ ბრძანების შესაბამისად, გენერალური პროკურატურა იყო პასუხისმგებელი პროკურატურების, გენერალურ პროკურატურასთან არსებული გენერალური ინსპექციის, პროკურატურის ქცევის სტრატეგიული დაგეგმვისა და ზედამხედველობის დეპარტამენტების, აგრეთვე, სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო ერთეულის მუშაობის ზედამხედველობაზე, და „პროკურატურის შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული სხვა ფუნქციების შესრულებაზე. გენერალური პროკურორის პირველ მოადგილეს, სხვა საკითხებთან ერთად, ევალებოდა გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ერთეულის ხელმძღვანელობა.

29. 2018 წლის 17 დეკემბერს ვენეციის კომისიამ მიიღო დასკვნა N 937/2018, რომელიც ეხებოდა „პროკურატურის შესახებ“ კანონს და, რომელშიც აღნიშნულია შემდეგი:

2. პროკურორთა დაქვემდებარება – საპროკურორო საბჭოს როლი

„22. საქართველოს მიერ არჩეული მოდელი – ცენტრალიზებული, იერარქიული პროკურატურა, რომელსაც ხელმძღვანელობს პარლამენტის მიერ არჩეული გენერალური პროკურორი – გულისხმობს, რომ ყველა პროკურორი და სხვა თანამშრომელი ექვემდებარება გენერალურ პროკურორს.

23. თუმცა, ამ მოდელმა და პროკურორების დაქვემდებარებამ არ უნდა გამოიწვიოს პროკურორების სრული დაქვემდებარება. უზრუნველყოფილი უნდა იყოს შიდა დამოუკიდებლობის გარკვეული დონე, მინიმუმ პროფესიული პოზიციების გამოხატვის შესაძლებლობა“.

კანონი

კონვენციის მე-6(1) მუხლის სავარაუდო დარღვევა

30. მომჩივანი პრეტენზიას აცხადებდა, რომ უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატა, რომელიც განიხილავდა მის საქმეს, არ იყო „კანონის საფუძველზე შექმნილი დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლო“, რადგან ერთ-ერთი მოსამართლე იყო საქართველოს ყოფილი გენერალური პროკურორი, რომელიც უზენაეს სასამართლოში დაინიშნა კანონით დადგენილი შესაბამისობის კრიტერიუმის დარღვევით. უფრო მეტიც, პროკურატურის შიდა ორგანიზაციის, აგრეთვე, მისი საქმის პოლიტიკური მნიშვნელობისა და სენსიტიურობის გათვალისწინებით, მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმე გარდაუვალად მიმდინარეობდა მაშინდელი გენერალური პროკურორის ზედამხედველობით ან/და ხელმძღვანელობით. ის ეყრდნობოდა კონვენციის მე-6(1) მუხლს, რომლის თანახმადაც:

„ყოველი ადამიანი მისთვის წარდგენილი სისხლისსამართლებრივი ბრალდების საფუძვლიანობის გამორკვევისას, აღჭურვილია ... მისი საქმის სამართლიანი ... განხილვის უფლებით ... დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ“.

მისაღებობა

მხარეთა არგუმენტები

31. რაც შეეხება საჩივრის უკანონობის ასპექტს, მთავრობამ განაცხადა, რომ მომჩივანი არ ამტკიცებდა ხელისუფლების ეროვნული ორგანოების წინაშე, არც პირდაპირ და არც არსებითად, რომ უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის შემადგენლობა არ აკმაყოფილებდა „კანონის საფუძველზე შექმნილი სასამართლოს“ მოთხოვნებს კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში. მომჩივანს არასოდეს დაუყენებია უზენაესი სასამართლოს წინაშე შ. თ.-ის თანამდებობისთვის შესაფერისობის საკითხი, მისი იურიდიული კვალიფიკაციის გარშემო არსებული დაპირისპირების ფონზე. მას ჰქონდა შესაძლებლობა, დაეყენებინა ეს საკითხი თავის საჩივარში მოსამართლე შ. თ.-ის აცილების შესახებ, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის შესაბამისად, მაგრამ მან ეს არ გააკეთა. მთავრობამ განაცხადა, რომ ამ გარემოებებში საჩივრის ნაწილი, რომელიც ეხებოდა უზენაესი სასამართლოს შესაბამისი შემადგენლობის სავარაუდო „უკანონობას“, დაუშვებელი იყო შიდა სამართლებრივი დაცვის საშუალებების ვერამოწურვის გამო.

32. რაც შეეხება მე-6 მუხლით გათვალისწინებული საჩივრის მეორე ასპექტს, კერძოდ, შ. თ.-ის სავარაუდო მიკერძოებულობას მის წინა, გენერალური პროკურორის თანამდებობასთან დაკავშირებით, მთავრობამ განაცხადა, რომ ის აშკარად დაუსაბუთებელი იყო, ვინაიდან მომჩივნის საჩივარი მოსამართლე შ. თ.-ის აცილების შესახებ, უსაფუძვლო იყო. მათ აღნიშნეს, რომ მომჩივანს არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება, რომელიც დაადასტურებდა, რომ მას შეიძლება ობიექტურად ჰქონოდა შიში, რომ მოსამართლე შ. თ. არ იყო მიუკერძოებელი. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ შ. თ. მანამდე გენერალური პროკურორი იყო, ვერ დააყენებდა ეჭვქვეშ სასამართლო კოლეგიის წევრის შემდგომ როლში მის მიუკერძოებლობას.

33. მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ მთავრობამ ვერ დაადგინა რაიმე შიდასახელმწიფოებრივი პროცედურა, რომლითაც ის ეფექტურად შეძლებდა შ. თ.-ის უზენაესი სასამართლოს მოსამართლედ დანიშვნის გაპროტესტებას. რაც შეეხება დაცვის საშუალებას სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, მომჩივანმა გაასაჩივრა მისი მართებულობა და შესაბამისობა სამი მიზეზით. პირველი, მთავრობამ ვერ შეძლო ერთი მაგალითის მოყვანა შიდასახელმწიფოებრივი პრეცედენტული სამართლიდან, რომელიც აჩვენებდა ამ დაცვის საშუალების ეფექტურობას პრაქტიკაში. მეორე, შ.თ. ჯერ არჩეული და წარდგენილი იქნა იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ და შემდეგ დანიშნული – პარლამენტის მიერ. იმ დროს ქვეყანაში არ არსებობდა უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებების სასამართლო გადასინჯვის პროცედურა, ხოლო უზენაეს სასამართლოში დანიშვნის შესახებ პარლამენტის გადაწყვეტილებები, როგორც ასეთი, გასაჩივრებას არ ექვემდებარებოდა. შერჩევის ამ პროცედურის გათვალისწინებით, უზენაესი სასამართლოს ორი ცალკეული მოსამართლის უფლებამოსილებაში არ შედიოდა მათი კოლეგის დანიშვნის კანონიერების საკითხის გადაწყვეტა. მესამე, ბრალდებები შ. თ.-ის კვალიფიკაციასთან დაკავშირებით სათანადოდ იქნა გაჟღერებული თავად მოსამართლედ დანიშვნის პროცედურის სხვადასხვა ეტაპზე, თუმცა უშედეგოდ. ასეთ გარემოებებში, იმავე ბრალდებების საფუძველზე შ. თ.-ის აცილების მოთხოვნა, სულ მცირე, მოჩვენებითი იქნებოდა და წარმატების პერსპექტივა არ ექნებოდა.

34. რაც შეეხება მიკერძოებულობის შესახებ საჩივარს, მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ მას ჰქონდა ობიექტური შიში, რომ მოსამართლე შ. თ. არ იყო სათანადოდ მიუკერძოებელი მისი საქმის განხილვისას, იმის გათვალისწინებით, რომ ის იყო საქართველოს ყოფილი გენერალური პროკურორი. მისი აზრით, ის ფაქტი, რომ შ. თ.-ს გენერალური პროკურორის თანამდებობა ეკავა იმ პერიოდში, როდესაც მისი საქმე განიხილებოდა სააპელაციო სასამართლოში და როდესაც პროკურატურის მიერ მომზადებული იქნა საჩივარი სამართლებრივი ნორმების დარღვევის საკითხებზე, თავისთავად საკმარისი იყო, რომ ეჭვქვეშ დაეყენებინა უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა.

სასამართლოს შეფასება

35. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივნის საჩივარს მე-6 მუხლის მიხედვით აქვს ორი ასპექტი და ის განიხილავს მთავრობის არგუმენტებს მიუღებლობის შესახებ თითოეულ მათგანთან მიმართებით.

(a) სასამართლოს უკანონობა

(i) შესაბამისი ზოგადი პრინციპები, რომლებიც ეხება შიდა სამართლებრივი დაცვის საშუალებების ამოწურვას

36. სასამართლო იმეორებს, რომ კონვენციის 35-ე მუხლის 1-ელ პუნქტში მითითებული წესი ავალდებულებს მათ, ვისაც სურს სახელმწიფოს წინააღმდეგ სამართალწარმოება საერთაშორისო სასამართლო ორგანოს წინაშე, პირველ რიგში ისარგებლონ ეროვნული სამართლებრივი სისტემისთვის ხელმისაწვდომი დაცვის საშუალებებით, რითაც ათავისუფლებს სახელმწიფოებს, პასუხი აგონ საერთაშორისო ორგანოს წინაშე თავიანთი ქმედებებისთვის იქამდე, სანამ მათ ექნება საკუთარი სამართლებრივი სისტემების მეშვეობით სიტუაციის გამოსწორების შესაძლებლობა. ამ წესის შესასრულებლად მომჩივანმა, ზოგადად, უნდა მოიძიოს სამართლებრივი დაცვის საშუალებები, რომლებიც ხელმისაწვდომი და საკმარისია სავარაუდო დარღვევების გამოსასწორებლად. შესაბამისი სამართლებრივი დაცვის საშუალებების არსებობა საკმარისად გარკვეული უნდა იყოს არა მხოლოდ თეორიულად, არამედ პრაქტიკაშიც, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათ არ ექნება საჭირო ხელმისაწვდომობა და ქმედითობა (იხ. საქმე Vučković and Others v. Serbia (პირველადი პრეტენზია) [GC], nos. 17153/11 და 29 სხვა, §§ 70-71, 2014 წლის 25 მარტი).

37. ქმედითი რომ იყოს, საშუალებას უშუალოდ უნდა შეეძლოს სადავო მდგომარეობის გამოსწორება და უნდა უზრუნველყოფდეს წარმატების მიღწევის გონივრულ მოლოდინს (იხ. საქმე Balogh v. Hungary, no. 47940/99, § 30, 2004 წლის 20 ივლისი; და საქმე Sejdovic v. Italy [GC], no. 56581/00, § 46, ECHR 2006‑II). მომჩივნის უბრალო ეჭვი კონკრეტული საშუალების ქმედითობის შესახებ არ ათავისუფლებს მას საშუალების ცდის ვალდებულებისაგან (იხ. საქმე Vučković and Others, cited above, §§ 74 და 84; ასევე იხ. საქმე Sevdari v. Albania, no. 40662/19, § 107, 2022 წლის 13 სექტემბერი).

38. მთავრობამ, რომელიც ამტკიცებს ვერამოწურვას, უნდა დაარწმუნოს სასამართლო, რომ საშუალება იყო ქმედითი, ხელმისაწვდომი თეორიასა და პრაქტიკაში შესაბამის დროს, ანუ ის ხელმისაწვდომი იყო, შეეძლო კომპენსაცია მომჩივნის პრეტენზიებთან მიმართებით და სთავაზობდა წარმატების მიღწევის გონივრულ მოლოდინს (იხ. საქმე Sejdovic, ციტირებული ზემოთ, § 46). თუმცა, მტკიცების ამ ტვირთის დაკმაყოფილების შემდეგ მომჩივანმა უნდა დაამტკიცოს, რომ მთავრობის მიერ შემოთავაზებული სამართლებრივი დაცვის საშუალება მართლაც გამოიყენებოდა ან რაიმე მიზეზით არაადეკვატური და არაეფექტური იყო საქმის კონკრეტულ გარემოებებში, ან, რომ არსებობდა განსაკუთრებული გარემოებები, რომლებიც ათავისუფლებდნენ მას ამ მოთხოვნისგან (იხ. საქმე Vučković and Others, ციტირებული ზემოთ, § 77).

(ii) გამოყენება წინამდებარე საქმეში

39. სასამართლო აღნიშნავს, რომ სასამართლო პროცესის მხარემ, რომელიც ეჭვქვეშ აყენებს მოსამართლის დანიშვნის კანონიერებას, რომელიც მონაწილეობს მისი საქმის განხილვაში, რამაც შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს ამ სასამართლოს „კანონით დადგენილ“ ხარისხზე, ზოგადად, უნდა დააყენოს ეს საკითხები სასამართლოს წინაშე ან/და გამოიყენოს ნებისმიერი სხვა ქმედითი საშუალება, რომელიც გათვალისწინებულია შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობით, სანამ მთავარი საქმისწარმოება ჯერ კიდევ განხილვის მოლოდინის პროცესშია (იხ. საქმე Sevdari, ციტირებული ზემოთ, § 110; აგრეთვე, შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Rustavi 2 Broadcasting Company Ltd and Others v. Georgia (N 16812/17, § 304, 2019 წლის 18 ივლისი, რომელშიც სასამართლომ დაადგინა, რომ იქ, სადაც შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობა იძლევა შესაძლებლობას, აღმოფხვრას ჭმუნვები სასამართლოს ან მოსამართლის დამოუკიდებლობასთან ან/და მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით, მოსალოდნელია, რომ მომჩივანი, რომელიც ჭეშმარიტად თვლის, რომ არსებობს სადავო ჭმუნვები ამ კუთხით, წამოჭრის მათ პირველივე შესაძლებლობის შემთხვევაში). სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე საქმეში მომჩივანს არ დაუყენებია საკითხი შ. თ.-ის მოსამართლის თანამდებობისთვის შეუფერებლობის შესახებ კომპეტენტური ეროვნული ორგანოს წინაშე, კერძოდ, უზენაესი სასამართლოს სისხლის სამართლის საქმეთა პალატის წინაშე, აცილების მოთხოვნის წარდგენით, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი „ა“ ქვეპუნქტის შესაბამისად (იხ. პარაგრაფი 27ზემოთ). მან ისარგებლა ამ პროცედურით, მაგრამ მხოლოდ კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტზე მითითებით, გააჟღერა რა თავისი შეშფოთება მიკერძოებულობის შესახებ იმასთან დაკავშირებით, რომ მოსამართლე შ.თ. მანამდე პროკურატურაში მაღალი თანამდებობა ეკავა. მომჩივანი არ დავობდა, რომ ზემოაღნიშნული აცილების საფუძველი ეხებოდა მოსამართლე შ.თ.-ის უზენაეს სასამართლოში სავარაუდო უკანონო დანიშვნის საკითხს და, რომ მან ეს საჩივარი „არსებითად“ დააყენა (შეადარეთ საქმე Xhoxhaj v. Albania, no. 15227/19, § 254, 2021 წლის 9 თებერვალი). მართლაც, შესაბამისი დებულება აშკარად აცალკევებს აცილების ამ ორ საფუძველს, რაც გამორიცხავს ასეთ განმარტებას (იხ. იქვე).

40. მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ მოსამართლე შ.თ.-ის აცილების მოთხოვნას ამ კონკრეტული საფუძვლით არ ექნებოდა წარმატების პერსპექტივა, ვინაიდან მოსამართლის თანამდებობისთვის შეუსაბამობის საკითხი არ არის უზენაესი სასამართლოს იურისდიქციაში. სასამართლო მიიჩნევს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მას არ შეუძლია ვარაუდი წარმატების პერსპექტივაზე, უზენაეს სასამართლოში მოსამართლეთა შერჩევასა და დანიშვნასთან დაკავშირებული შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩოს გათვალისწინებით, ასეთი მოთხოვნის წარდგენის წარუმატებლობა ნიშნავს, რომ შეუძლებელია ეფექტურობის შემოწმება იმისა, რაც გამოიყურება ხელმისაწვდომ და შესაბამის სამართლებრივი დაცვის საშუალებად. სასამართლო მიიჩნევს, რომ წინამდებარე საქმის გარემოებებში, მომჩივანს მაინც უნდა ეცადა ეს გზა და მიეცა ეროვნული ორგანოებისთვის შესაძლებლობა, გამოესწორებინათ სიტუაცია საკუთარი სამართლებრივი სისტემის მეშვეობით (იხ. საქმე Pasquini v. San Marino, no. 50956/16, §§ 123-24, 2019 წლის 2 მაისი).

41. სასამართლო არ უგულებელყოფს იმ ფაქტს, რომ მთავრობას არ წარმოუდგენია არცერთი მაგალითი შიდასახელმწიფოებრივი პრეცედენტული სამართლიდან, რომელიც აჩვენებდა, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 59-ე მუხლის 1-ელი ნაწილის (ა) ქვეპუნქტის შესაბამისად წარდგენილი აცილების მოთხოვნა ეფექტური და ხელმისაწვდომი იქნებოდა პრაქტიკაში. თუმცა, საქმის გარემოებებში ეს არ ათავისუფლებდა მომჩივანს ამ საშუალების გამოყენების ვალდებულებისაგან.

42. მომჩივანი ასევე ამტკიცებდა, რომ ის არ იყენებდა ამ საშუალებებს, რადგან შ.თ.-ის უზენაეს სასამართლოში დანიშვნის სავარაუდო უკანონობის საკითხი სათანადოდ, მაგრამ წარუმატებლად იქნა წამოჭრილი სახალხო დამცველისა და სხვადასხვა არასამთავრობო ორგანიზაციის მიერ შესაბამისი მოსამართლედ დანიშვნის პროცესის დროს, რომელშიც შ.თ. მონაწილეობდა. სასამართლო ვერ მიიღებს ამ არგუმენტს, რადგან ამოწურვის წესი გულისხმობს ეროვნული ხელისუფლების ორგანოებისთვის, უპირველეს ყოვლისა, სასამართლოებისთვის, შესაძლებლობის მიცემას, უპასუხონ ბრალდებას, ანუ განიხილონ საკითხი შეჯიბრებითი პროცესის მეშვეობით და არა უბრალოდ პრეტენზიების გაჟღერებით პარლამენტში. ნებისმიერ შემთხვევაში, სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის თანახმად, საზოგადოებრივი ინტერესების დავაც კი ვერ ათავისუფლებს ცალკეულ მომჩივანს საკუთარი შიდასახელმწიფოებრივი სამართალწარმოების წამოწყებისგან, თუ ზემოხსენებული არ შეესაბამება მომჩივნის ინდივიდუალურ მდგომარეობას (იხ. საქმე Kósa v. Hungary (dec.), no. 53461/15, §§ 55-63, 2017 წლის 21 ნოემბერი).

43. ზემოაღნიშნულის ფონზე, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ეროვნულ სასამართლოებს არ მიეცათ შესაძლებლობა, რომელიც, პრინციპში, უნდა მისცემოდა ხელშემკვრელ სახელმწიფოს კონვენციის 35-ე მუხლის საფუძველზე, კერძოდ, შესაძლებლობა, რომ განეხილათ და ამით თავიდან აეცილებინათ ან გამოესწორებინათ კონვენციის კონკრეტული სავარაუდო დარღვევა. შესაბამისად, მთავრობის პრეტენზია დაცვის შიდასახელმწიფოებრივი საშუალებების ვერამოწურვის შესახებ უნდა დაკმაყოფილდეს და ეს საჩივარი უარყოფილი უნდა იქნეს კონვენციის 35-ე მუხლის 1-ელი და მე-4 პუნქტების შესაბამისად.

(b) სასამართლოს მიკერძოებულობა

44. სასამართლო მიიჩნევს, რომ მომჩივნის საჩივრის მეორე ნაწილი კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის საფუძველზე, რომელიც ეხება მოსამართლე შ.თ.-ის სავარაუდო მიკერძოებულობას, ბადებს რთულ ფაქტობრივ და სამართლებრივ საკითხებს, რომლებიც არ შეიძლება განისაზღვროს საქმის არსებითი განხილვის გარეშე. ის ადგენს, რომ ზემოაღნიშნული საჩივარი არც აშკარად დაუსაბუთებელია კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3(a) პუნქტის მნიშვნელობის ფარგლებში და არც მიუღებელია რაიმე სხვა საფუძვლით და ამიტომ, მისაღებად უნდა გამოცხადდეს.

(B) არსებითი მხარე

მხარეთა არგუმენტები

45. მომჩივანი ამტკიცებდა, რომ გენერალური პროკურორი იყო უმაღლესი რანგის პროკურორი საქართველოში და, რომ ყველა სხვა პროკურორი ექვემდებარებოდა უშუალოდ მას. მას ჰქონდა პროკურორების თანამდებობაზე დანიშვნის ან თანამდებობიდან გადაყენების, მითითებების გაცემის, გადაწყვეტილებებისა და აქტების ცვლილების ან გაუქმების უფლება. იმავდროულად, ყველა პროკურორს, მოთხოვნის შემთხვევაში, ვალდებულება ჰქონდა, წარედგინა და მიეწოდებინა გენერალური პროკურორისთვის ინფორმაცია თავისი საქმიანობისა და იმ საქმეების შესახებ, რომლებშიც მონაწილეობდნენ. გენერალური პროკურორის ბრძანება N 157-ზ სამუშაოს განაწილების შესახებ, რომელიც მხოლოდ კანონქვემდებარე აქტი იყო, არ და ვერ შეუშლიდა ხელს გენერალურ პროკურორს, მოეთხოვა განახლებები, ბრიფები, ანგარიშები ან სხვა ინფორმაცია, რომელიც დაკავშირებულია მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეებთან, მათ შორის, გენერალური პროკურორის პირველი მოადგილის ხელმძღვანელობით მიმდინარე საქმეებთან.

46. მომჩივანი ასევე ამტკიცებდა, რომ პროკურატურაში არსებული მკაცრი შიდა იერარქიისა და ყველა სხვა პროკურორთან შედარებით გენერალური პროკურორის უფლებამოსილებების გათვალისწინებით, გენერალური პროკურორის პირველი მოადგილის ჩათვლით, და მისი საქმის პოლიტიკური მნიშვნელობის გათვალისწინებით, არარეალური იყო იმის ვარაუდი, რომ მაშინდელი გენერალური პროკურორი არ იქნებოდა ჩართული მისი სისხლის სამართლის საქმის მართვაში ან ზედამხედველობაში. რაც შეეხება უზენაესი სასამართლოს დასაბუთებას, რომ არ არსებობდა ასეთი მონაწილეობის მტკიცებულება, მომჩივანმა აღნიშნა, რომ პროკურატურის სისტემის გარეთ არავის შეეძლო წვდომა გენერალური პროკურატურის შიდა დოკუმენტებზე და, რომ, ნებისმიერ შემთხვევაში, არსებობდა სხვა დადასტურებული ფაქტები, რომლებიც საკმარისი იყო ეჭვების გასაჩენად მოსამართლე შ.თ.-ის მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით.

47. მთავრობა ამტკიცებდა, რომ მომჩივნის ბრალდებები მოსამართლე შ.თ.-ის მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით დაუსაბუთებელი იყო. მიუთითებდა რა პერიოდზე, რომლის განმავლობაშიც შ.თ.-ს ეკავა გენერალური პროკურორის თანამდებობა, მთავრობამ აღნიშნა, რომ როგორც წინასასამართლო გამოძიება, ისე საქმისწარმოება პირველი ინსტანციის სასამართლოში მომჩივნის საქმეზე დასრულებული იყო შ.თ.-ის გენერალურ პროკურორად დანიშვნამდე. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, შ.თ. არ იყო გენერალური პროკურორი მომჩივნის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ყველაზე კრიტიკულ ეტაპზე. მთავრობა ასევე ამტკიცებდა, რომ განსხვავებით საქმისგან Piersack v. Belgium (1982 წლის 1 ოქტომბერი, Series A no. 53) წინამდებარე საქმეში შ.თ. არ იყო იმ პროკურორების უშუალო უფროსი, რომლებიც იძიებდნენ და აწარმოებდნენ მომჩივნის საქმეს, და არ ჰქონდა უფლებამოსილება, შეემოწმებინა ან გაესწორებინა წარდგინებები ან რაიმე გზით მოეხდინა გავლენა პროკურორების საქმიანობაზე, რომლებიც მონაწილეობდნენ მომჩივნის საქმეში. მთავრობამ ამასთან დაკავშირებით ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მოსამართლე მ.ვ. (გენერალური პროკურორის ყოფილი პირველი მოადგილე) მომჩივნის საქმეს ჩამოშორდა მასში სწორედ მისი წინა საზედამხედველო როლის გამო. მიუთითებდნენ რა შ.თ.-ის მიერ გამოცემულ ბრძანებაზე N 157-ზ გენერალურ პროკურატურაში სამუშაოს განაწილების შესახებ, ისინი ამტკიცებდნენ, რომ სისხლის სამართლის გამოძიების მასალების შესწავლამ აჩვენა, რომ შ.თ.-ს სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისას არ განუხორციელებია არანაირი ქმედება მომჩივნის წინააღმდეგ.

48. მთავრობამ ასევე მიუთითა, რომ მომჩივნის მოთხოვნა შ.თ.-ის აცილების შესახებ განიხილა უზენაესი სასამართლოს ორმა მოსამართლემ, რომლებმაც დაადგინეს, რომ მისი შიში შ.თ.-ის მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით არ იყო დასაბუთებული და დაასკვნეს, რომ მოსამართლის აცილების პირობები დაკმაყოფილებული არ იყო.

49. ბოლოს, მთავრობა კვლავ დაეყრდნო Piersack-ის საქმეს (ციტირებული ზემოთ, § 30(b)) და დაასკვნა:

„ძალიან შორს წავიდოდა საპირისპირო უკიდურესობამდე იმის მტკიცება, რომ პროკურატურაში სასამართლო აპარატის ყოფილი მოხელეები არ შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ სასამართლო კოლეგიაში ყველა საქმეში, რომელიც თავდაპირველად ამ დეპარტამენტში განიხილებოდა, თუნდაც მათ თავად არასოდეს ჰქონოდათ კავშირი ამ საქმეებთან...“

სასამართლოს შეფასება

(a) ზოგადი პრინციპები

50. მიუკერძოებლობა ჩვეულებრივ აღნიშნავს მიკერძოების ან გადახრის არარსებობას, ხოლო მისი არსებობა ან არარსებობა შეიძლება შემოწმდეს სხვადასხვა გზით. სასამართლოს კარგად დამკვიდრებული პრეცედენტული სამართლის თანახმად, მიუკერძოებლობის არსებობა მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის მიზნებისთვის, უნდა განისაზღვროს სუბიექტური ტესტის შესაბამისად, რომელიც უნდა ითვალისწინებდეს ცალკეული მოსამართლის პირად შეხედულებებს და ქცევას, ანუ აქვს თუ არა მას რაიმე პიროვნული მიკერძოება ან გადახრა მოცემულ საქმეში; და ასევე ობიექტური ტესტის მიხედვით, ანუ იმის გარკვევით, იძლევა თუ არა თავად სასამართლო და, განსაკუთრებით, მისი შემადგენლობა, საკმარის გარანტიებს მის მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით ნებისმიერი კანონიერი ეჭვის გამოსარიცხად (იხ., სხვა წყაროებს შორის, საქმე Kyprianou v. Cyprus [GC], no. 73797/01, § 118, ECHR 2005-XIII; საქმე Micallef v. Malta [GC], no. 17056/06, § 93, ECHR 2009; საქმე Morice v. France [GC], no. 29369/10, § 73, ECHR 2015; და საქმე Ilnseher v. Germany [GC], nos. 10211/12 და 27505/14, § 287, 2018 წლის 4 დეკემბერი).

51. რაც შეეხება სუბიექტურ ტესტს, პრინციპი, რომ სასამართლო უნდა ჩაითვალოს პიროვნული მიუკერძოებლობისგან ან გადახრისგან თავისუფლად, დიდი ხანია დადგენილია სასამართლოს პრეცედენტულ სამართალში (იხ. საქმე Kyprianou, § 119; საქმე Micallef, § 94; და საქმე Morice, § 74, ყველა ციტირებული ზემოთ). მოსამართლის პირადი მიუკერძოებლობა უნდა იქნეს მიჩნეული, თუ საპირისპირო არ მტკიცდება (იხ. საქმე Hauschildt v. Denmark, 1989 წლის 24 მაისი, § 47, Series A no. 154). რაც შეეხება მოთხოვნილი მტკიცებულების ტიპს, სასამართლო, მაგალითად, ცდილობდა დაედგინა, იყო თუ არა მოსამართლე მტრულად ან ბოროტად განწყობილი, პირადი მიზეზების გამო (იხ. საქმე De Cubber v. Belgium, 1984 წლის 26 ოქტომბერი, § 25, Series A no. 86; და საქმე Morice, ციტირებული ზემოთ, § 74).

52. საქმეების აბსოლუტურ უმრავლესობაში, რომლებიც ეხება მიუკერძოებლობის საკითხებს, სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა ობიექტურ ტესტზე (იხ. საქმე Micallef, ციტირებული ზემოთ, § 95). თუმცა, არ არსებობს უნაკლო დაყოფა სუბიექტურ და ობიექტურ მიუკერძოებლობას შორის, რადგან მოსამართლის ქცევამ შეიძლება არა მხოლოდ გააჩინოს ობიექტური ეჭვი მიუკერძოებლობის შესახებ, გარე დამკვირვებლის თვალსაზრისით (ობიექტური ტესტი), არამედ გავლენა მოახდინოს მისი პირადი შეხედულების საკითხზე (სუბიექტური ტესტი) (იხ. საქმეKyprianou, ციტირებული ზემოთ, § 119). ამგვარად, ზოგიერთ შემთხვევაში, როდესაც შეიძლება რთული იყოს მოსამართლის სუბიექტური მიუკერძოებლობის პრეზუმფციის უკუსაგდებად მტკიცებულების მოპოვება, ობიექტური მიუკერძოებლობის მოთხოვნა კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გარანტიას იძლევა (იხ. საქმე Pullar v. the United Kingdom, 1996 წლის 10 ივნისი, § 32, Reports of Judgments and Decisions 1996-III; და საქმე Morice, ციტირებული ზემოთ, § 75).

53. რაც შეეხება ობიექტურ ტესტს, აუცილებელია განისაზღვროს, გარდა მოსამართლის საქციელისა, არსებობს თუ არა დადასტურებადი ფაქტები, რომლებმაც შეიძლება ეჭვი შეიტანოს მის მიუკერძოებლობაში. ეს ნიშნავს, რომ იმის გადაწყვეტისას, არის თუ არა მოცემულ საქმეში ლეგიტიმური საფუძველი შიშისა, რომ კონკრეტული მოსამართლე ან კოლეგიაში მყოფი ორგანო განიცდის მიუკერძოებლობის ნაკლებობას, შესაბამისი პირის პოზიცია მნიშვნელოვანია, მაგრამ არა გადამწყვეტი. გადამწყვეტია, შეიძლება თუ არა ეს შიში ობიექტურად დასაბუთებულად იქნეს მიჩნეული (იხ. საქმე Micallef, ციტირებული ზემოთ, § 96).

54. ობიექტური ტესტი ძირითადად ეხება მოსამართლესა და პროცესის სხვა მონაწილეებს შორის იერარქიულ თუ სხვაგვარ კავშირებს. ამიტომ, თითოეულ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა იქნეს გადაწყვეტილი, არის თუ არა ეს ურთიერთობები ისეთი ხასიათისა და მასშტაბისა, რომ მიუთითებდეს სასამართლოს მხრიდან მიუკერძოებლობის ნაკლებობაზე (იხ. საქმე Morice, ციტირებული ზემოთ, § 77).

55. ამ მიმართებით, გარეგნულ მხარესაც კი შეიძლება ჰქონდეს გარკვეული მნიშვნელობა, ანუ, სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, „სამართლიანობა არა მხოლოდ უნდა აღსრულდეს, არამედ აღსრულება ხილულიც უნდა იყოს“ (იხ. საქმე De Cubber, ციტირებული ზემოთ, § 26). საქმე ეხება ნდობას, რომელიც დემოკრატიულ საზოგადოებაში სასამართლოებმა უნდა გააჩინონ. ამიტომ, ნებისმიერი მოსამართლე, რომლის მიმართაც არსებობს ლეგიტიმური შიში მიუკერძოებლობის ნაკლებობასთან დაკავშირებით, უნდა ჩამოშორდეს საქმეს (იხ. საქმე Castillo Algar v. Spain, 1998 წლის 28 ოქტომბერი, § 45, Reports 1998-VIII; საქმე Micallef, ციტირებული ზემოთ, § 98; და საქმე Morice, ციტირებული ზემოთ, § 78).

56. გარდა ამისა, იმისათვის, რომ სასამართლოებმა საზოგადოებაში აუცილებელი ნდობა გააჩინონ, შიდა ორგანიზაციის საკითხებიც უნდა იყოს გათვალისწინებული (იხ. საქმე Piersack, ციტირებული ზემოთ, § 30). მნიშვნელოვანი ფაქტორია ეროვნული პროცედურების არსებობა მიუკერძოებლობის უზრუნველსაყოფად, კერძოდ, წესებისა, რომლებიც არეგულირებს მოსამართლეთა ჩამოშორებას. ასეთი წესები ცხადყოფს ეროვნული საკანონმდებლო ორგანოს სურვილს, აღმოფხვრას ყველა გონივრული ეჭვი მოსამართლის ან სასამართლოს მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით და წარმოადგენს მცდელობას, უზრუნველყოს მიუკერძოებლობა ამგვარი ეჭვების მიზეზების აღმოფხვრის გზით (იხ. საქმე Zahirović v. Croatia, no. 58590/11, § 35, 2013 წლის 25 აპრილი). ფაქტობრივი მიკერძოების არარსებობის უზრუნველყოფის გარდა, ისინი მიზნად ისახავს მიკერძოებულობის ნებისმიერი ნიშნის აღმოფხვრას და ამით ემსახურება ნდობის გაძლიერებას, რომელიც დემოკრატიულ საზოგადოებაში სასამართლოებმა უნდა გააჩინონ. სასამართლო გაითვალისწინებს ამ წესებს იმის შეფასებისას, იყო თუ არა სასამართლო მიუკერძოებელი და, კერძოდ, შეიძლება თუ არა მომჩივნის შიში ჩაითვალოს ობიექტურად დასაბუთებულად (იხ. საქმე Micallef, ციტირებული ზემოთ, § 99).

(b) აღნიშნული პრინციპების გამოყენება წინამდებარე საქმეში

57. წინამდებარე საქმეში მომჩივნის შიში მიუკერძოებლობის ნაკლებობასთან დაკავშირებით მომდინარეობდა იმ ფაქტიდან, რომ მოსამართლე შ.თ., რომელიც იჯდა უზენაესი სასამართლოს კოლეგიაში, რომელმაც გადაწყვეტილება მიიღო 2020 წლის 10 თებერვალს, მანამდე იკავებდა გენერალური პროკურორის თანამდებობას, კერძოდ, იმ პერიოდის განმავლობაში, როცა მომჩივნის საქმე განიხილებოდა სააპელაციო სასამართლოში და, როცა გენერალურმა პროკურატურამ მოამზადა საჩივარი სამართლის ნორმების დარღვევასთან დაკავშირებით. მომჩივანმა ეს პრეტენზია წამოაყენა უზენაეს სასამართლოში, მოითხოვა რა შ.თ.-ის აცილება საკასაციო საქმის წარმოებაში. უზენაესი სასამართლოს ორი მოსამართლისგან შემდგარმა კოლეგიამ უარყო მომჩივნის მოთხოვნა და დაადგინა, რომ მისი შიში შ.თ.-ის მიუკერძოებლობასთან დაკავშირებით დაუსაბუთებელი იყო (იხ. პარაგრაფი 22 ზემოთ).

58. რაც შეეხება სუბიექტურ ტესტს, არ არის ნაჩვენები ან დამტკიცებული, რომ მოსამართლე შ.თ.-ს ჰქონდა ან გამოხატავდა რაიმე პირად შეხედულებას, რომელსაც შეიძლება ეჭვქვეშ დაეყენებინა მისი სუბიექტური მიუკერძოებლობა.

59. რაც შეეხება ობიექტურ ტესტს, სასამართლო აღნიშნავს, რომ მომჩივანს არ წარმოუდგენია რაიმე მტკიცებულება, რომელიც აჩვენებდა, რომ მოსამართლე შ.თ., ფაქტობრივად, თამაშობდა ორმაგ როლს მის წინააღმდეგ აღძრულ სისხლის სამართლის საქმეში. ის ასევე იხსენებს, რომ მხოლოდ ფაქტი, რომ მოსამართლე ოდესღაც პროკურატურის თანამშრომელი იყო, არ არის შიშის მიზეზი, რომ მას მიუკერძოებლობის ნაკლებობა აქვს (იხ. საქმე Piersack, ციტირებული ზემოთ, § 30(b); იხ. ასევე საქმე Paunović v. Serbia, no. 54574/07, § 41, 2019 წლის 3 დეკემბერი, მასში მითითებებით).

60. ამავდროულად, სასამართლომ არ შეიძლება არ აღნიშნოს, რომ შ.თ. ხელმძღვანელობდა ქვეყნის პროკურატურას, როდესაც მომჩივნის საქმეს განიხილავდა სააპელაციო სასამართლო და, როდესაც გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო დეპარტამენტის ორმა პროკურორმა მიიღო გადაწყვეტილება საჩივრის შეტანაზე, სამართლებრივი ნორმების დარღვევასთან დაკავშირებით. ამრიგად, შ.თ. იყო სათავეში იმისა, რაც წარმოადგენს იერარქიულ სტრუქტურას, სადაც მას ყველა პროკურორი ექვემდებარებოდა (იხ. პარაგრაფები 26 და 29 ზემოთ). უფრო მეტიც, „პროკურატურის შესახებ“ კანონის შესაბამისად, მას შეეძლო მითითებების მიცემა ნებისმიერი მათგანისთვის, მათ შორის, მისი პირველი მოადგილისთვის, რომელიც პასუხისმგებელი იყო მომჩივნის საქმეზე მომუშავე საგამოძიებო განყოფილების საერთო ზედამხედველობაზე (იხ. „პროკურატურის შესახებ“ კანონის მე-9 მუხლი, როგორც ციტირებულია პარაგრაფში 26 ზემოთ). მას ასევე შეეძლო განახლებული ინფორმაციის მოთხოვნა ქვემდგომი პროკურორებისგან, მომჩივნის საქმის მიმდინარეობასთან დაკავშირებით (იქვე; ამ მიმართებით ასევე იხ. საქმე Piersack, ციტირებული ზემოთ, §31; და შეუპირისპირეთ საქმე Paunović, ციტირებული ზემოთ, §§41-42). საქართველოში პროკურატურის ზემოაღნიშნული თავისებურებების გათვალისწინებით, რომლებიც სადავო არ არის, სასამართლო იღებს განმცხადებლის არგუმენტს, რომ გენერალური პროკურორის ბრძანების N157-ზ შინაარსი გენერალურ პროკურატურაში სამუშაოს განაწილების შესახებ (იხ. პარაგრაფი 28ზემოთ) ხელს ვერ შეუშლიდა შ.თ.-ს, რომ განეხორციელებინა „პროკურატურის შესახებ“ კანონით გათვალისწინებული თავისი საზედამხედველო უფლებამოსილება.

61. სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ, კონკრეტულ გარემოებებში ეროვნული პროკურატურის ორგანიზაციამ და სტრუქტურამ და გენერალური პროკურორის როლმა შეიძლება მიიყვანოს ის იმ აზრამდე, რომ, ეროვნულ დონეზე შესაბამისი ზომების გარეშე, ამ მახასიათებლების გათვალისწინებით, კონვენციით გათვალისწინებული უფლების ეფექტური დაცვა შეიძლება დაირღვეს, კერძოდ, ზედმეტად სენსიტიურ საქმეებში (იხ., მაგ., საქმე Kolevi v. Bulgaria, no. 1108/02, §§207-09, 2009 წლის 5 ნოემბერი).

62. წინამდებარე საქმეში გენერალური პროკურორის როლისა და ფართო უფლებამოსილების გათვალისწინებით, შესაბამისი ეროვნული კანონმდებლობის ფარგლებში, როგორც ზემოთ არის აღწერილი, და აღნიშნავს რა პოლიტიკურად მგრძნობიარე კონტექსტს, რომელშიც ჩატარდა მომჩივნის გახმაურებული სასამართლო პროცესი (იხ. პარაგრაფი 16ზემოთ; იხ. ასევე საქმე Ugulava v. Georgia, no. 5432/15, 2023 წლის 9 თებერვალი), სასამართლო მიიჩნევს, რომ, სულ მცირე, შ.თ. უნდა ყოფილიყო შიდა ინფორმაციის საქმის კურსში, პროკურატურის სტრატეგიის შესახებ, მომჩივნის დევნასთან დაკავშირებით და, რომ ეს რეალობა აშკარა უნდა ყოფილიყო გარე ობიექტური დამკვირვებლისთვის.

63. ამდენად, სასამართლოს აზრით, ამ საქმის კონკრეტულ გარემოებებში არსებობს დადასტურებადი ფაქტები, რომლებმაც შეიძლება გააჩინოს ობიექტურად დასაბუთებული ეჭვი შ.თ.-ის მიუკერძოებლობაში. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო ვერ მიიღებს მთავრობის არგუმენტს იმის შესახებ, რომ მომჩივნის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ყველაზე გადამწყვეტ ეტაპს ადგილი ჰქონდა შ.თ.-ის გენერალურ პროკურორად დანიშვნამდე. ის ფაქტი, რომ გადაწყვეტილება სამართლის ნორმების დარღვევასთან დაკავშირებით საჩივრის შეტანის თაობაზე, რამაც საბოლოოდ გამოიწვია მომჩივნის ქმედებების სამართლებრივი გადაკვალიფიცირება და მისი პატიმრობის სასჯელის გაზრდა, მიღებული იქნა გენერალური პროკურატურის მიერ იმ პერიოდში, როცა შ.თ. გენერალური პროკურორის თანამდებობაზე იყო (იხ. პარაგრაფები 19-23ზემოთ), თავისთავად საკმარისია ამ არგუმენტის უკუსაგდებად.

64. სასამართლო მიიჩნევს, რომ მნიშვნელოვანია ამ კონტექსტში გარეგნული მხარის მნიშვნელობის ხაზგასმა ობიექტური მიუკერძოებლობისა და, შესაბამისად, მართლმსაჯულების სისტემისადმი ნდობის უზრუნველსაყოფად. წინამდებარე საქმეში ყველა კონკრეტული გარემოების, განსაკუთრებით, მომჩივნის სასამართლო პროცესის უკიდურესი პოლიტიკური სენსიტიურობის, ასევე საქართველოს პროკურატურაში გენერალური პროკურორის როლისა და უფლებამოსილების გათვალისწინებით, სასამართლო მიიჩნევს, რომ ყოფილი გენერალური პროკურორის ყოფნა მოსამართლეთა კოლეგიაში, რომელმაც განიხილა მომჩივნის საქმე, საკმარისი იყო უზენაესი სასამართლოს ობიექტურ მიუკერძოებლობაში ეჭვის შესატანად მომჩივნის საჩივრის განხილვისას, სამართლებრივი ნორმების დარღვევასთან დაკავშირებით.

65. შესაბამისად, ადგილი აქვს კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის დარღვევას.

კონვენციის 41-ე მუხლის გამოყენება

66. კონვენციის 41-ე მუხლი ითვალისწინებს შემდეგს:

„თუ სასამართლო დაასკვნის, რომ დაირღვა კონვენციით ან მისი ოქმებით გათვალისწინებული უფლება, ხოლო შესაბამისი მაღალი ხელშემკვრელი მხარის შიდა სამართალი დარღვევის მხოლოდ ნაწილობრივი გამოსწორების შესაძლებლობას იძლევა, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლო დაზარალებულ მხარეს სამართლიან დაკმაყოფილებას მიაკუთვნებს.“

67. მომჩივანმა უარი თქვა სამართლიანი დაკმაყოფილების ნაწილში პრეტენზიის წარმდგენის უფლებაზე. ამიტომ, სასამართლო ამ მიმართებით არაფერს აკუთვნებს.

ამ მოტივით, სასამართლო ერთსულოვნად

აცხადებს მისაღებად საჩივარს კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის საფუძველზე, რომელიც ეხება მიუკერძოებლობის ნაკლებობას, ხოლო საჩივრის დანარჩენ ნაწილს – მიუღებლად;

ადგენს, რომ ადგილი ჰქონდა კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის დარღვევას.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და მხარეებს წერილობით ეცნობა 2024 წლის 1 თებერვალს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.

მარტინა კელერი

სექციის განმწესრიგებლის მოადგილე

ჟორჟ რავარანი

თავმჯდომარე