ნიადაგის დაბინძურების ხარისხის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების შესახებ
🕸️ გრაფი — კავშირების ვიზუალიზაცია
🧬 სემანტიკურად მსგავსი დოკუმენტები — 10
ეს დოკუმენტები ნაპოვნია ვექტორული ემბედინგების (AI) საშუალებით — მათი შინაარსი ყველაზე ახლოსაა ამ აქტის ტექსტთან.
- მოქმედი 92%
- მოქმედი 91%
- მოქმედი 91%
- მოქმედი 90%
- მოქმედი 90%
- მოქმედი 90%
- მოქმედი 89%
- მოქმედი 89%
- მოქმედი 89%
- მოქმედი 89%
დოკუმენტის ტექსტი
|
საქართველოს მთავრობის დადგენილება №501 |
|
2025 წლის 10 ნოემბერი ქ. თბილისი |
|
📎 დანართები (1)
501_ტექნიკური რეგლამენტი_დანართი.docx ⬇
ნიადაგის დაბინძურების ხარისხის ტექნიკური რეგლამენტი
მუხლი 1. მიზანი და გამოყენების სფერო
1. „ნიადაგის დაბინძურების ხარისხის ტექნიკური რეგლამენტის“ (შემდგომში − ტექნიკური რეგლამენტი) მიზანია მდგრადი განვითარების პრინციპების გათვალისწინებით ნიადაგის ხარისხის დაცვა და დამაბინძურებლების ნიადაგში მოხვედრის თავიდან აცილება ან/და შეზღუდვა.
2. ტექნიკური რეგლამენტი ადგენს ნიადაგის დაცვის ჰიგიენურ მოთხოვნებს იმ სასოფლო-სამეურნეო და სხვა სახის საქმიანობის არაკეთილსასურველი ზემოქმედებისაგან, რამაც შესაძლებელია გამოიწვიოს მათი სამეურნეო-საყოფაცხოვრებო მიზნებისათვის გამოყენების შეზღუდვა და/ან უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინოს მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე.
3. იმ შემთხვევაში, თუ ვერ დგინდება მიწის ნაკვეთის გამოყენების მიზნობრიობა და დანიშნულება, გამოიყენება სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ნიადაგისთვის დადგენილი ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია.
4. ამ ტექნიკური რეგლამენტით დადგენილი მავნე ნივთიერებების ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციები გამოიყენება „გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული გარემოსთვის მიყენებული ზიანის დადგენის/განსაზღვრის მიზნით.
მუხლი 2. ტერმინთა განმარტებები
ამ ტექნიკური რეგლამენტის მიზნებისათვის გამოყენებულ ტერმინებს აქვთ შემდეგი მნიშვნელობები:
ა) მიწა – ხმელეთის ბიოპროდუქტიული სისტემა, რომელიც მოიცავს ნიადაგს, მცენარეულ საფარს, სხვა ბიომასებს, ეკოლოგიურ და ჰიდროლოგიურ პროცესებს, რომლებიც მოქმედებენ ამ სისტემაში;
ბ) ნიადაგი – დედამიწის ქერქის ზედა ფენა; მინერალური ნაწილაკების, ორგანული ნივთიერებების, წყლის, ჰაერის და ცოცხალი ორგანიზმების ერთობლიობა; მას მიეკუთვნება გრუნტები, რომლებიც წარმოადგენენ ადამიანის საქმიანობის შედეგად სახეცვლილ ნიადაგებს, ანუ ტექნოსოლებს, რომლებიც შეიცავენ ≥ 20% (მოცულობით, მთლიან ნიადაგთან შედარებით) არტეფაქტებს (მაგ.: აგური, ჭურჭელი, მინა, დამსხვრეული ან დამუშავებული ქვა, ხის ნაკეთობები, სამრეწველო ნარჩენები, პლასტმასი, საყოფაცხოვრებო ნარჩენები, დამუშავებული ნავთობპროდუქტები, ბიტუმი, მაღაროს ფუჭი ქანები, ნედლი ნავთობი) ზედაპირიდან 100 სმ სიღრმემდე ან შემზღუდველ ფენამდე; ან გააჩნიათ ≥ 10 სმ სისქის ფენა ნიადაგის ზედაპირიდან 50 სმ სიღრმემდე, ≥ 80% (მოცულობით, მთლიან ნიადაგთან შედარებით) არტეფაქტებით;
გ) ნიადაგის ტიპი – ნიადაგის კლასიფიკაციის ძირითადი ტაქსონომიური ერთეული;
დ) მჟავე ნიადაგი – ნიადაგი, რომელსაც ახასიათებს ფუძეებით მაძღრობის დაბალი ხარისხი და მჟავე რეაქცია;
ე) ტუტე ნიადაგი − ნიადაგი, რომლის ხსნარის რეაქცია (pH) >7.3;
ვ) დეგრადირებული ნიადაგი – ნიადაგი, რომლის ნაყოფიერება გაუარესებულია, ხოლო ეკონომიკური მაჩვენებლები დაცემულია სხვადასხვა ფაქტორთა ზემოქმედების შედეგად;
ზ) ნიადაგის მონიტორინგი – ნიადაგში მიმდინარე პროცესებზე დაკვირვება დროსა და სივრცეში, მიღებული მონაცემების ანალიზი და პროგნოზი;
თ) რეკულტივაცია – სხვადასხვა ფაქტორთა ზემოქმედების შედეგად დაზიანებული (დეგრადირებული) მიწების აღდგენა პირვანდელ ან/და პირვანდელთან მიახლოებულ მდგომარეობამდე;
ი) ჰუმუსი – ნიადაგში არსებული სპეციფიკური და არასპეციფიკური ორგანული ნივთიერებების ერთობლიობა, მუქად შეფერილი უფორმო მასა, რომელიც არ შეიცავს ცოცხალ ორგანიზმებსა და მათი ნარჩენების ისეთ მინარევებს, რომელთაც შენარჩუნებული აქვთ უჯრედული აგებულება;
კ) ნიადაგის მექანიკური შედგენილობა – წარმოადგენს ნიადაგის ფიზიკურ თვისებას, რომელსაც განსაზღვრავს ნიადაგში სხვადასხვა ზომის ნაწილაკების ურთიერთთანაფარდობა. ნიადაგის ყველა ნაწილაკი, რომლის დიამეტრიც >1მმ-ზე ხირხატს წარმოადგენს, <1მმ-ზე ზომის ნაწილაკები კი – წვრილმიწა ნაწილს: 0,01მმ-ზე ნაკლები ზომის ნაწილაკების ჯგუფს ფიზიკურ თიხას (ლამი-0,01-0,001მმ; ლექი – < 0,001მმ) უწოდებენ, ხოლო 1-0,01მმ ზომის ნაწილაკებს – ფიზიკურ ქვიშას (ქვიშა – 1-0,25მმ; შლამი -0,25-0,01მმ). მექანიკური შედგენილობის მიხედვით არსებობს თიხა – მსუბუქი (0,01მმ-ზე ნაკლები ზომის ფრაქციის შემცველობა შეადგენს 60-75%) საშუალო (75-85%) და მძიმე (>85%); თიხნარი – მსუბუქი (20-30%) საშუალო (30-45%) და მძიმე (45-60%); ქვიშნარი (10-20%) და ქვიშა (0-10%) ნიადაგები;
ლ) მსუბუქი მექანიკური შედგენილობის ნიადაგები – მიეკუთვნება ნიადაგები, რომელშიც ფიზიკური თიხის შემცველობა ≤20% და მოიცავს ქვიშნარ (10-20%) და ქვიშა (0-10%) ნიადაგებს. ამ ნიადაგების მასაში მაღალია ქვიშის და დაბალია თიხის პროცენტული შემცველობა. ქვიშით მდიდარი ნიადაგი ფხვიერია, ფორები მსხვილია, წყალგამტარობა დიდია და აერაცია კარგია. ახასიათებს სუსტი ტენტევადობა, რის გამოც ნიადაგი უფრო მშრალია;
მ) საშუალო და მძიმე მექანიკური შედგენილობის ნიადაგები – მიეკუთვნება ნიადაგები, რომელშიც ფიზიკური თიხის შემცველობა >20%-ზე და მოიცავს მსუბუქ, საშუალო და მძიმე თიხნარებს და მსუბუქ, საშუალოდ და მძიმე თიხებს, ნიადაგში წვრილი ნაწილაკების შემცველობა განსაზღვრავს ნიადაგის შთანთქმის უნარიანობას. ყველაზე დიდი შთანთქმის უნარიანობა ახასიათებს კოლოიდებით მდიდარ ნიადაგებს;
ნ) ფონური კონცენტრაცია – ნივთიერების ბუნებრივი შემცველობა ნიადაგში, რომელიც არ წარმოადგენს ადამიანის საქმიანობით გამოწვეული ზემოქმედების შედეგს;
ო) დაბინძურება – ადამიანის საქმიანობის შედეგად ნივთიერებებისა და ორგანიზმების ისეთი რაოდენობით დაგროვება ნიადაგში, რომელიც ცვლის ნიადაგწარმოქმნის პროცესის მიმდინარეობას, აქვეითებს გამოსაზრდელი მცენარეების ტექნოლოგიურ, კვებით და სანიტარულ ღირებულებებს და სხვა ბუნებრივი ობიექტების ხარისხს;
პ) სამეფო წყალი – სამი მოცულობა მარილმჟავისა და ერთი მოცულობა აზოტმჟავას ნარევი;
ჟ) ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების კლასი – განსაზღვრავს რეალურ პირობებში საშიში ქიმიური ნივთიერების მავნე ზემოქმედების დონეს იმ ფიზიკურ-ქიმიური, ტოქსიკოლოგიური, ეკოტოქსიკოლოგიური თვისებებისა და ადამიანის ჯანმრთელობაზე ზემოქმედების სპეციფიკური ეფექტების იდენტიფიკაციით, რომლებსაც შეუძლიათ გამოყენების დროს წარმოქმნან გარემოსა და ადამიანის ჯანმრთელობის დაზიანების რისკი;
რ) ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების ხარისხი – ნიადაგის ჰიგიენური შეფასების კრიტერიუმი, რათა დადგინდეს მისი ხარისხისა და უსაფრთხოების დონე ადამიანის ჯანმრთელობასა და გარემოზე;
ს) ზდკ – ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია – მავნე ნივთიერებების მაქსიმალური კონცენტრაცია ნიადაგში, რომელიც მოცემულ პირობებში საფრთხეს არ უქმნის ადამიანის ჯანმრთელობას და გარემოს;
ტ) პზკ-პრევენციული ზღვრული კონცენტრაცია – წარმოადგენს მავნე ნივთიერებების შემცველობის ზედა ზღვრულ მნიშვნელობებს, რომლის გადაჭარბებამაც შეიძლება გამოიწვიოს უარყოფითი გავლენა სასოფლო-სამეურნეო სარგებლობაში მყოფი ნიადაგების სიჯანსაღეზე. პრევენციული ზღვრული მნიშვნელობები, ასევე გამოიყენება ნიადაგების რემედიაციის მიზნით;
უ) მოდ – მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლები – წარმოადგენს ტოქსიკურ ორგანულ ნივთიერებებს, რომლებიც მდგრადია დაშლის მიმართ, რის გამოც დიდი ხნის განმავლობაში რჩებიან გარემოში, გროვდებიან ცოცხალ ორგანიზმებში და საფრთხეს უქმნიან ადამიანის ჯანმრთელობასა და ეკოსისტემებს.
მუხლი 3. ნიადაგების დაბინძურებისაგან დაცვისათვის განსაზღვრული მოთხოვნები
1. ნიადაგის ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურების საშიშროება განისაზღვრება მისი შესაძლო უარყოფითი ზეგავლენის ხარისხით, მასთან დაკავშირებულ გარემოს ფაქტორებზე (წყალი, ატმოსფერული ჰაერი), საკვებ პროდუქტებსა და უშუალოდ ადამიანის ჯანმრთელობაზე, ასევე ნიადაგის ბიოლოგიურ აქტივობასა და მის თვითგაწმენდის პროცესებზე.
2. მავნე ნივთიერებებით ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების ჰიგიენური შეფასების ძირითად კრიტერიუმს წარმოადგენს ქიმიური ნივთიერებების ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია (ზდკ) ნიადაგში. ყოველი სახის ზემოქმედების შესაძლო შეფასება ხდება რაოდენობრივად ნივთიერების შემცველობის დასაშვები დონის დასაბუთებით მავნეობის მაჩვენებლის მიხედვით. მათგან უმცირესი მნიშვნელობის მაჩვენებელი ითვლება მალიმიტირებლად და გამოიყენება როგორც ნივთიერების ზდკ. შესაბამისად, ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების განმსაზღვრელად, გამოიყენება შემდეგი კრიტერიუმები:
ა) დაბინძურების წყაროების სპეციფიკა და დამაბინძურებელი ქიმიური ნივთიერებები;
ბ) დამაბინძურებელი ნივთიერებების ზდკ და საშიშროების კლასი;
გ) მიწათსარგებლობა.
3. ნიადაგების დაბინძურებისაგან დაცვა უნდა განხორციელდეს სამეურნეო და/ან ნებისმიერი სხვა სახის საქმიანობისას, რომელიც გავლენას ახდენს ან/და შესაძლოა გავლენა იქონიოს ნიადაგების ხარისხზე.
4. სხვადასხვა სახის სამეურნეო და სხვა საქმიანობის დროს ნიადაგის დაბინძურებისაგან დაცვის ღონისძიებებმა უნდა უზრუნველყოს:
ა) ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურებული ნიადაგის საშიშროების დონის და კლასის დადგენა სხვადასხვა ტიპის ნიადაგისა და განსხვავებული მიწათსარგებლობისთვის;
ბ) დამუშავებული კარიერების რეკულტივაცია, რათა ტერიტორიები ვარგისი იყოს სამეურნეო გამოყენებისათვის (დასახლებული პუნქტების, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების, სარეკრეაციო ზონებისა და სხვა სარგებლობის ნიადაგი);
გ) დასახლებული პუნქტების, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების, სარეკრეაციო ზონებისა და სხვა ნიადაგის დაბინძურების დონე, რომ არ უქმნიდეს საფრთხეს ადამიანის ჯანმრთელობას და გარემოს;
დ) დაბინძურებული ტერიტორიის ნიადაგის პრაქტიკული გამოყენების შესახებ რეკომენდაციის გაცემა მავნეობის სხვადასხვა მაჩვენებლის მიხედვით;
ე) სასოფლო-სამეურნეო მცენარეების მოსაყვანად გამოსაყენებელი ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების განსაზღვრა და რეკომენდაციები, დაბინძურების არასასურველი ზემოქმედების შემცირებისათვის;
ვ) დასახლებული პუნქტების ნიადაგის დაბინძურების შეფასება;
ზ) ნიადაგის ეპიდემიური საშიშროების დონის შეფასება;
თ) ნიადაგის ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურების ადამიანის ორგანიზმზე უშუალო ზემოქმედების არასასურველი შედეგების შეფასება;
ი) ნიადაგების ქიმიური დაბინძურების დონის, როგორც მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე არასასურველი ზეგავლენის ინდიკატორის შეფასება, დასახლებული პუნქტების გარემოს გეოქიმიური და გეოჰიგიენური გამოკვლევების შედეგების შეჯერების საფუძველზე.
5. ნიადაგის დამაბინძურებელი ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედების შეფასების შეუძლებლობის შემთხვევაში, შეფასება ხდება ყველაზე მაღალი კლასის საშიშროების ტოქსიკური ნივთიერებების მიხედვით.
მუხლი 4. მოთხოვნები ნიადაგის ხარისხისადმი
1. მოთხოვნები ნიადაგის ხარისხისადმი განისაზღვრება მიწათსარგებლობის სახეობებისა და მიზნების მიხედვით.
2. ნიადაგის ხარისხის კრიტერიუმია ქიმიური ნივთიერებების ზდკ.
3. ნიადაგში დამაბინძურებლების კონცენტრაცია არ უნდა აღემატებოდეს დადგენილ ზღვრულ მნიშვნელობას.
4. ნიადაგში აღმოჩენილი ნივთიერებების პოტენციური საშიშროება ფასდება მათი კანცეროგენული საშიშროების გათვალისწინებით, ჰიგიენური ნორმატივისა და დასაშვები ზღვრული მნიშვნელობის გადაჭარბების ხარისხით.
მუხლი 5. სასოფლო-სამეურნეო მცენარეების მოსაყვანად განკუთვნილი ნიადაგების ჰიგიენური შეფასება
1. სასოფლო-სამეურნეო მცენარეების მოსაყვანად გამოსაყენებელი ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების შეფასება ხდება საერთო და მოძრავი (ადვილადხსნადი) ფორმების შემცველობის მიხედვით, რაც გავლენას ახდენს ნიადაგიდან მცენარეში გადასვლის – ტრანსლოკაციის უნარზე. იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მაჩვენებელს ნიადაგში ქიმიური ნივთიერებების ზდკ-ს დადგენისას. ეს განპირობებულია შემდეგით:
ა) მცენარეული წარმოშობის სურსათით ადამიანის ორგანიზმში ხვდება ქიმიური ნივთიერებების საშუალოდ 70%;
ბ) ადვილადხსნადი და ტრანსლოკაციის უნარის მქონე დამაბინძურებლების შემცველობის დონე მოქმედებს პროდუქტის ხარისხსა და უვნებლობაზე.
2. დაბინძურებული ტერიტორიის ნიადაგის პრაქტიკული გამოყენების შესახებ რეკომენდაციის გაცემის საშუალებას იძლევა მავნეობის სხვადასხვა მაჩვენებლის მიხედვით ქიმიური ნივთიერებების დასაშვებ დონეებს შორის არსებული სხვაობა და დაბინძურებული ნიადაგების საშიშროების ხარისხის დიფერენციალურად შესაფასებელი ძირითადი მონაცემები.
3. სასოფლო-სამეურნეო მცენარეების მოსაყვანად გამოსაყენებელი ნიადაგის დაბინძურება ფასდება ცხრილ №1, №2, №3 და №4-ის მიხედვით. ცხრილ №1-ში მოცემულია ნიადაგის შეფასების ძირითადი პრინციპები და რეკომენდაციები დაბინძურების არასასურველი ზემოქმედების შემცირებისათვის. ცხრილები №2, №3 და №4 ცხრილი №1-ის ლოგიკური დამატებას წარმოადგენს და შეიცავს აუცილებელ ცნობებს ნიადაგის რანჟირებისათვის, მათი დაბინძურების დონის მიხედვით.
4. ნიადაგის მძიმე ლითონებით დაბინძურების შეფასებისას საწყის ეტაპზე განისაზღვრება მათი საერთო შემცველობა და შედარდება ცხრილ №2-ში მოცემულ პზკ-ებს. იმ შემთხვევაში თუ რომელიმე ელემენტების შემცველობა აღემატება პზკ-ით დადგენილ მაჩვენებელს, მაშინ ნიადაგის შეფასება ხორციელდება ადგილობრივი ფონური შემცველობის საფუძველზე, ხოლო მისი არქონის შემთხვევაში დარდება მისთვის დადგენილ მაქსიმალურ დასაშვებ ზღვარს – ზდკ-ს (ცხრილი №5). თუ ნიადაგში მძიმე ლითონის საერთო შემცველობა აღემატება დადგენილს ზდკ-ს, მაშინ შეისწავლება მასში აღნიშნული ლითონის მოძრავი (ადვილადხსნადი) ფორმების შემცველობა (NH4NO3-ით გამონაწვლილში) და შედარდება ცხრილ №5-ში მისთვის დადგენილ ზდკ-ს. იმ შემთხვევაში თუ მძიმე ლითონის შემცველობა აღემატება ცხრილ №5-ში მითითებულ საერთო და მოძრავის ფორებისთვის დადგენილ ზდკ-ს, მაშინ გასატარებელი ღონისძიებები განისაზღვრება ცხრილ №1-ში მოცემული ნიადაგების შეფასების პრინციპული სქემის შესაბამისად.
5. ნიადაგის მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლებით (მოდ) დაბინძურების შეფასებისას გამოიყენება ცხრილ №3-ში მითითებული პზკ-ები, ხოლო მათი გადაჭარბების შემთხვევაში ცხრილი №4-ში მოცემული ზდკ-ები. სხვა დამაბინძურებელ ნივთიერებებზე, რომლებიც არ არის მოცემული ცხრილ №3-სა და ცხრილ №4-ში. დაბინძურების შეფასება უნდა განხორციელდეს დანართ №3 და დანართ №4-ში მოცემული ზდკ-ების გამოყენებით.
ცხრილი №1
ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურებული სასოფლო-სამეურნეო მიზნებისათვის გამოსაყენებელი ნიადაგების შეფასების პრინციპული სქემა
|
|
|
|
|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
| 4. საშიში |
|
|
|
| 5. ძლიერ საშიში |
|
|
|
* NH4NO3-ით გამონაწვლილში მძიმე ლითონების განსაზღვრა საჭიროა იმ შემთხვევაში, თუ საერთო შემცველობა სამეფო წყლით გამონაწვლილში აღემატება დადგენილ ზდკ-ს.
ცხრილი №2
სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით გამოყენებულ ნიადაგებში მძიმე ლითონების პრევენციული ზღვრული კონცენტრაციები (პზკ)
|
|||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
პრევენციული ზღვრული კონცენტრაციები (პზკ) არ არის მართებული გეოქიმიურად ანომალურ ქანებზე ფორმირებული ნიადაგებისათვის. მსგავსი შემთხვევები, მათ შორის ლითოგენური ან ქალკოგენური წარმოშობის დამაბინძურებელი ნივთიერებების გაზრდილი შემცველობის მქონე ქანები ინდივიდუალურ შეფასებას ექვემდებარება ფონური მდგომარეობის საფუძველზე. ნიადაგში ქიმიური ელემენტების ფონური შემცველობის დადგენა უნდა განხორციელდეს ნიადაგის ღრმა ფენების შესწავლით სალმინენის და ტარვაინენის (1997) მიერ აღწერილი მეთოდის შესაბამისად, რომლის მიხედვით ფონური კონცენტრაციის დიაპაზონი შეესაბამება მოცემული რეგიონის ნიადაგებში ელემენტის შემცველობის მიღებული შედეგებიდან გამოთვლილ მედიანას ±1 სტანდარტული გადახრა.
მოდ-ების ზღვრული კონცენტრაციები მოყვანილია ცხრილ №3-ში. აქ ნიადაგის კონსისტენციის ერთეულები არ არის დიფერენცირებული. უფრო მეტიც, მოდ-ების შემცველობები შეიძლება შეფასდეს როგორც მოდ-ების საერთო შემცველობა ნიადაგში. ნიადაგში მოდ-ების ფონური მნიშვნელობები ძირითადად საშუალო დიფუზურ ანთროპოგენურ დატვირთვაზეა დამოკიდებული.
ცხრილი №3
მდგრადი ორგანული დამაბინძურებლების პრევენციული ზღვრული
კონცენტრაციები (პზკ) სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით გამოყენებულ ნიადაგებში
|
|
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
* Σ PAHS – პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადების ჯამური შემცველობა, რომელშიც შედის (ანტრაცენიი, ბენზო(ა)ანტრაცენი, ბენზო(ბ)ფტორანტინი, ბენზო(კ)ფტორანტინი, ბენზო(ა)პირენი, ბენზო(გი)პერილენი, ფენანთრენი, ფტორანთენი, ქრიზენი, ინდენო(1,2,3ცდ)პირენი, ნაფტალინი, პირენი);
** Σ PCB – პოლიქლორირებული ბიფენილების ჯამური შემცველობა – 28 + 52 + 101 + 118 + 138 + 153 + 180;
*** Σ DDT, DDE, DDD; მოიცავს დიქლორდიფენილტრიქლორეთანს (DDT) და მისი მეტაბოლიტების – დიქლორდიფენილდიქლორეთილენის (DDE) და დიქლორდიფენილდიქლოროეთანის (DDD) ჯამურ შემცველობას;
**** HCB – ჰექსაქლორბენზოლი;
***** HCH (Σ α + β + γ) – ჰექსაქლორციკლოჰექსანის ალფა, ბეტა, გამა და დელტა ფორმების ჯამური შემცველობა. მათი განსაზღვრა ხორციელდება და ანალიზები ტარდება მხოლოდ ნიადაგში მათი არსებობის ვარაუდის შემთხვევაში;
****** საერთაშორისო ტოქსიკურობის ეკვივალენტი (I-TEQ PCDDs/Fs) (ნგ/კგ) – საზომი სისტემა, რომელიც გამოიყენება დიოქსინებისა და ფურანების ნარევის კომბინირებული ტოქსიკურობის გამოსახატავად, თითოეული ინდივიდუალური კონგენერის კონცენტრაციის ყველაზე ტოქსიკური ნაერთის, 2,3,7,8-ტეტრაქლორდიბენზო-p-დიოქსინის (TCDD) ეკვივალენტურ რაოდენობად გარდაქმნით. ანალიზები ხორციელდება დიოქსინებისა და ფურანების (PCDD და PCDF) PCDDs/F-ის შემცველობის სავარაუდო ზრდის შემთხვევაში.
ცხრილი №4
დამაბინძურებელი ნივთიერებები და მათი ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციები
(ორგანული და არაორგანული ნივთიერებები)
|
|
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ცხრილი №5
მძიმე ლითონების ზდკ-ები სასოფლო-სამეურნეო სარგებლობის ნიადაგებში
| ელემენტი |
|
|
|
|
|---|---|---|---|---|
|
|
|||
|
|
|
||
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
||
|
|
|
||
*გაზრდილი დასაშვები კონცენტრაცია 7.0-ზე მაღალი pH-ის პირობებში ვრცელდება მხოლოდ ნიადაგებზე, რომლებშიც კალციუმის კარბონატის შემცველობა აღემატება 5%-ს;
** NH4NO3-ით გამონაწვლილში მძიმე ლითონების განსაზღვრა საჭიროა იმ შემთხვევაში, თუ საერთო შემცველობა სამეფო წყლით გამონაწვლილში აღემატება დადგენილ ზდკ-ს;
***მოცემულია ჯამური შემცველობა.
მუხლი 6. არასასოფლო-სამეურნეო სარგებლობაში არსებული ნიადაგების ჰიგიენური შეფასება
1. არასასოფლო-სამეურნეო მიზნით ნიადაგით სარგებლებისას გამოსაყენებელი ნიადაგის დაბინძურების საშიშროების შეფასება ხორციელდება ცხრილ №6-ს, დანართ №3-სა და №4-ში მოცემული ნივთიერებების და მათთვის დადგენილი ზდკ-ების გათვალისწინებით. ნიადაგის ქიმიური დაბინძურების შესაფასებელი პრიორიტეტული მაჩვენებლები უნდა შეირჩეს დანართი №1 და დანართი №2-ის საფუძველზე დაბინძურების პოტენციური წყაროსა და ნიადაგის ფაქტობრივი გამოყენების შესაბამისად.
2. არასასოფლო-სამეურნეო მიზნით გამოყენებული ნიადაგის მძიმე ლითონებით დაბინძურების შეფასებისას საწყის ეტაპზე განისაზღვრება მათი საერთო შემცველობა და შედარდება ზდკ-ებს (ცხრილი №6). იმ შემთხვევაში, თუ რომელიმე ელემენტების შემცველობა აღემატება ზდკ-ით დადგენილ მაჩვენებელს, მაშინ ნიადაგის შეფასება ხორციელდება ადგილობრივი ფონური შემცველობის საფუძველზე, ხოლო მისი არქონის შემთხვევაში დარდება მისთვის დადგენილ მაქსიმალურ დასაშვებ ზღვარს მოძრავი (NH4NO3-ით გამონაწვლილში) ფორმებისთვის – ზდკ-ს (ცხრილი №6).
3. ნიადაგის მოდ-ებით დაბინძურების შეფასებისას გამოიყენება ცხრილ №4-ში მოცემული ზდკ-ები. სხვა დამაბინძურებელ ნივთიერებებზე, რომლებიც არ არის მოცემული ცხრილ №4-ში, დაბინძურების შეფასება უნდა განხორციელდეს დანართ №3-სა და დანართ №4-ში მოცემული ზდკ-ების გამოყენებით.
ცხრილი №6
მძიმე ლითონების ზდკ-ები არასასოფლო-სამეურნეო სარგებლობის ნიადაგებში
| ელემენტი |
|
|
|
|
|---|---|---|---|---|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
||
|
|
|
||
* გაზრდილი დასაშვები კონცენტრაცია 7.0-ზე მაღალი pH-ის პირობებში ვრცელდება მხოლოდ იმ ნიადაგებზე, რომლებშიც კალციუმის კარბონატის შემცველობა აღემატება
5%-ს;
** NH4NO3-ით გამონაწვლილში მძიმე ლითონების განსაზღვრა საჭიროა იმ შემთხვევაში, თუ საერთო შემცველობა სამეფო წყლით გამონაწვლილში აღემატება დადგენილ ზდკ-ს;
***მოცემულია ჯამური შემცველობა.
მუხლი 7. დასახლებული პუნქტების ნიადაგის ჰიგიენური შეფასება
დასახლებული პუნქტების ნიადაგის დაბინძურების შეფასება განისაზღვრება:
ა) ეპიდემიოლოგიური მნიშვნელობის მქონე ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურებული ნიადაგებით;
ბ) დაბინძურებული ნიადაგით, რომლებიც წარმოადგენენ მასთან კონტაქტირებული ჰაერისა და ნიადაგთან უშუალოდ კონტაქტში მყოფი ადამიანების მეორეული დაბინძურების წყაროს;
გ) ნიადაგის დაბინძურების ხარისხის მნიშვნელობით, რომელიც წარმოადგენს ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების ინდიკატორს.
ვინაიდან ნიადაგის ქიმიური გადატვირთვა იწვევს მისი ეპიდემიოლოგიური საშიშროების ზრდას, აუცილებელია ამ საკითხზე ყურადღების გამახვილება, დაბინძურებულ ნიადაგში ბუნებრივად სუფთა ნიადაგის მიკრობიოცენოზის წარმომადგენლების (პათოგენური ნაწლავური მიკროფლორის ანტაგონისტების) შემცირების, აგრეთვე ნიადაგის ბიოლოგიური აქტივობის დაქვეითების ფონზე შეინიშნება ქიმიური დაბინძურებისადმი გამძლე პათოგენური ენტერობაქტერიებისა და გეოჰელმინთების რაოდენობის ზრდა.
ნიადაგის ეპიდემიური საშიშროების დონის შეფასება ხდება ცხრილი №7-ის მიხედვით, რომელიც ემყარება ენტერობაქტერიებისა და ენტეროვირუსების აღმოჩენას. ეპიდემიოლოგიური უსაფრთხოების კრიტერიუმს წარმოადგენს საკვლევ ობიექტზე პათოგენური აგენტების არარსებობა.
ნიადაგის ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურების შეფასება ბავშვთა სათამაშო მოედნებზე უნდა განხორციელდეს ცხრილი №2 და ცხრილი №3-ში არსებული ნივთიერებების მიხედვით და არ უნდა აღემატებოდეს დადგენილი პზკ-ის მაქსიმალურ მნიშვნელობებს. ადამიანის ორგანიზმზე ქიმიურ ნივთიერებათა უშუალო ზემოქმედების არასასურველი შედეგების შეფასება მნიშვნელოვანია, განსაკუთრებით, ბავშვების გეოფაგიის შემთხვევაში, როდესაც ისინი თამაშობენ დაბინძურებულ ნიადაგზე.
დასახლებულ პუნქტებში არასასოფლო-სამეურნეო მიზნით გამოყენებული ნიადაგების ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურების შეფასება (გარდა ბავშებისთვის განკუთვნილი სათამაშო მოედნებისა) უნდა განხორციელდეს ცხრილი №6-ის შესაბამისად, ხოლო სხვა დანარჩენ ნივთიერებებზე დანართი №3-ის და დანართი №4-ის საფუძველზე. დასახლებული პუნქტების ნიადაგში იმ ლითონების არსებობამ, რომლებიც წარმოადგენენ ქალაქების დაბინძურების უმთავრესად გავრცელებულ ინდიკატორს, შეიძლება მოგვცეს ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების საორიენტაციო შეფასების საშუალება.
ცხრილი №7
დასახლებული ადგილების ნიადაგების ეპიდემიოლოგიური საშიშროების შესაფასებელი სქემა
|
|
|
||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
მუხლი 8. ნიადაგის დაბინძურების დონის შეფასება
1. ნიადაგის Zჯ მაჩვენებლის მიხედვით, მძიმე ლითონების კომპლექსით დაბინძურების საშიშროების შეფასება, როდესაც ეს აისახება ქალაქების ატმოსფერული ჰაერის აუზზე, არა მხოლოდ ლითონებით, არამედ მტვრით (ნახშირმჟავა ანჰიდრიდით, აზოტის ანჰიდრიდით, გოგირდის ანჰიდრიდით), ხდება ცხრილ №8-ში მოცემული შესაფასებელი სკალის მიხედვით. გრადაციები შემუშავებულია იმ მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მაჩვენებლების შესწავლის საფუძველზე, რომლებიც ცხოვრობენ სხვადასხვა დონის დაბინძურებულ ნიადაგიან ტერიტორიაზე.
2. ნიადაგების ქიმიური ნივთიერებებით დაბინძურების დონის შეფასებისას ქიმიური ნივთიერებების განსაზღვრას აწარმოებენ ემისიური ანალიზის მიხედვით.
ცხრილი №8
ნიადაგების ჯამური მაჩვენებლის Zჯ დაბინძურების საორიენტაციო შესაფასებელი სკალა
|
|
|
|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
მუხლი 9. ნიადაგების ქიმიური დაბინძურების დონის შეფასება
ნიადაგების ქიმიური დაბინძურების დონის, როგორც მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე არასასურველი ზეგავლენის ინდიკატორის, შეფასება ხდება ქალაქების გარემოს გეოქიმიური და გეოჰიგიენური გამოკვლევების შედეგების შეჯერების საფუძველზე შემუშავებული მაჩვენებლების მიხედვით. ეს მაჩვენებლებია:
ა) ქიმიური ნივთიერებების კონცენტრაციის კოეფიციენტი (Kc), რომელიც განისაზღვრება ნიადაგში მისი რეალური შემცველობის (Ci) შეფარდებით ფონურ შემცველობასთან (Cფi) Kc = Ci/Cფi;
ბ) ნიადაგის ჯამური დაბინძურების მაჩვენებელი (Zჯ). დაბინძურების ჯამური მაჩვენებელი ტოლია ქიმიური ელემენტების კოეფიციენტების ჯამისა და გამოიხატება შემდეგი ფორმულით: Zჯ= (Kci + .....+ Kcn) – (n-1), სადაც n – ჯამური ელემენტების რაოდენობაა.
მუხლი 10. ქიმიური ნივთიერებების მავნე ზემოქმედების კრიტერიუმები
ქიმიური ნივთიერებების მავნე ზემოქმედების კრიტერიუმებია:
ა) ნიადაგში ქიმიური ნივთიერებების ზდკ (ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია);
ბ) LD50;
გ) კომპონენტების კონცენტრაცია ნარჩენების საერთო მასაში;
დ) ქიმიური ნივთიერებების წყალში ხსნადობა;
ე) ქიმიური ნივთიერებების აქროლადობა;
ვ) დამაბინძურებელი ნივთიერებები და მათი ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციები (ზდკ) წარმოდგენილია ცხრილ №4-სა და ცხრილ №6-ში, ასევე დანართ №3-სა და დანართ №4-ში.
მუხლი 11. ქიმიური ნივთიერებების საშიშროების კლასის დადგენა
ქიმიური ნივთიერებების საშიშროების კლასის დადგენა ნიადაგში ზდკ-ის მიხედვით ხორციელდება:
ა) საშიშროების ინდექსის გამოანგარიშება ფორმულით:
$K_{i} = \frac{{ზდკ}_{i}}{(S + C_{ნ})_{i}}\ $(1)
ა.ა) სადაც ზდკi ნარევის შემადგენელი ქიმიური ნივთიერებების ნიადაგში ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციაა; S – აღნიშნული ნივთიერების ხსნადობა წყალში; Cნ _ აღნიშნული კომპონენტის შემცველობა; i – აღნიშნული კომპონენტის რიგითი ნომერი; K -ს სიდიდეს ამრგვალებენ მძიმის შემდეგ 1 ნიშნის სიზუსტით;
ბ) Ki-iს გამოანგარიშების შემდეგ ირჩევენ 1-3 იმ ძირითად კომპონენტს, რომელიც აქვთ Ki-ს მინიმალური მნიშვნელობა, აგრეთვე K1 < K3. შემდეგ საზღვრავენ საშიშროების ჯამურ ინდექსს KΣ ფორმულით:
$K_{\Sigma} = \frac{1}{n^{2}}\sum_{1}^{n}K_{i}\ $(2)
ბ.ა) სადაც n<=3, რის შემდეგაც საშიშროების კლასს ადგენენ დამხმარე ცხრილი №9-ის მიხედვით.
ცხრილი №9
ქიმიური ნივთიერებების დაჯგუფება საშიშროების კლასის მიხედვით
|
|
|
|
|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
საშიშროების კლასის დადგენა ნიადაგში ზდკ-ს არსებობის დროს. ნარევის თითოეული კომპონენტის საშიშროების ინდექსის (Ki)-ს გამოთვლას აწარმოებენ (3) ფორმულის საშუალებით მოცემული კომპონენტის LD50-ის გამოყენებით:
$K_{i} = \frac{lg({LD}_{50})_{i}}{(S + 0.1F + \ C_{ნ})_{i}}\ $(3)
გ) სადაც F მოცემული კომპონენტის აქროლადობაა, დანარჩენი აღნიშვნები იგივეა. Ki სიდიდეს ამრგვალებენ 1 ნიშნის სიზუსტით მძიმიდან;
დ) ცალკეული კომპონენტის გამოთვლის შემდეგ ირჩევენ რამდენიმე (არაუმეტეს სამისა) ნარევის წამყვან კომპონენტს, რომელთაც აქვთ მცირე Ki და K1<K2<K3, გარდა ამისა, სრულდება პირობა 2K1<=K3, შემდეგ ხდება ჯამური ინდექსის K გამოთვლა ორი ან სამი წამყვანი კომპონენტებისათვის ფორმულა (2)-ით, დაბოლოს, საზღვრავენ საშიშროების კლასს ცხრილი №10-ით;
ცხრილი №10
ქიმიური ნივთიერებების საშიშროების განსაზღვრა LD50 -ის მიხედვით
|
|
|
|
|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ე) საშიშროების კლასის დადგენა ნიადაგში ზდკ-სა და LD50-ის უქონლობის შემთხვევაში, როდესაც არ გვაქვს ნარევის ზოგიერთი კომპონენტის ზდკ ნიადაგში და არც LD50, მაგრამ არსებობს მათი საშიშროების კლასი დაბინძურებული ზონის ატმოსფერულ ჰაერში განტოლებაში ათავსებენ LD50-ის პირობით სიდიდეებს, ცხრილი №11-ის შესაბამისად.
ცხრილი №11
დაბინძურებული ზონის ჰაერში საშიშროების კლასის სიდიდეების მიხედვით საორიენტაციოდ განსაზღვრული LD50-ის მნიშვნელობები
|
|
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
მუხლი 12. ნარჩენების საერთო მასაში ტოქსიკური ნივთიერებების ზდკ-ის განსაზღვრა
ტოქსიკური ნივთიერებების ზდკ-ის (Cზდ ) დადგენას აწარმოებენ ფორმულით:
$C_{ზდ\ } = \frac{lg({LD}_{50})_{1} \times \Sigma_{ai}}{n^{2}k} = S_{1} + 0.1F_{1}\ $(4)
სადაც: lg (LD50)1 – ნარევის იმ კომპონენტის LD50-ის ლოგარითმია, რომლისთვისაც მუხლ 11-ში მოტანილი (3)-ფორმულით სიდიდე K არის მინიმალური, ე.ი. K1-სთვის. Σai არის K1, K2, K3 ჯამის დამოკიდებულება K-ს მინიმალური სიდიდისადმი, ე. ი.
$\Sigma_{ai} = 1 + \frac{K_{2}}{K_{1}} + \frac{K_{3}}{K_{1}}$;
S1 – შესაბამისი კომპონენტის ხსნადობის კოეფიციენტია;
F1 – ამავე კომპონენტის აქროლადობა, სხვა მნიშვნელობები იხილეთ ზემოთ.
მუხლი 13. ნიადაგში ზდკ-ის, LD50-ის, აქროლადობისა და ხსნადობის კოეფიციენტების განსაზღვრა
ნიადაგის ზდკ-სა და LD50-ს ეძებენ ცნობარებში ან სხვა წყაროებში. როდესაც არის LD50-ის რამდენიმე მნიშვნელობა თბილსისხლიანი ცხოველების სხვადასხვა სახეობისათვის, სარგებლობენ უმცირესით. ზდკ-სა და LD50-ის დადგენა ხდება ექსპერიმენტულად.
ამავე ცნობარებში, ლიტერატურულ წყაროებში ან ექსპერიმენტალურად პოულობენ საჭირო ნივთიერებების ხსნადობას 100 მლ წყალში 25°C ტემპერატურისას. ამ სიდიდეს ყოფენ 100-ზე და ღებულობენ კოეფიციენტად, რომელიც უმეტეს შემთხვევაში იმყოფება 0-1 ინტერვალში.
ზემოთ აღნიშნული საშუალებებით ადგენენ ნარევის ინდივიდუალური კომპონენტების გაჯერებული ორთქლის წნევას (დუღილის t ვცწყ სვ 760 მმ პირობებში არაუმეტეს 80 გრადუსი) მმ ვცწყ სკალაზე 25°C t-ზე. მიღებულ სიდიდეს ყოფენ ვც წყ სვ 760 მგ/ზე, ღებულობენ კოეფიციენტს, რომელიც აგრეთვე, როგორც, წესი იმყოფება 0-1 ინტერვალში.
მუხლი 14. ნიადაგში ქიმიური ნივთიერებების საშიშროების კლასის დადგენა საშიშროების ინდექსით
საშიშროების ინდექსის გამოთვლის მაგალითები: ოთხქლორიანი ნახშირბადი (CCL4) – დუღილის ტემპერატურა 76,5 წყალში ხსნადობა 0,08 გ/100გ, ე.ი. S = 0.0008; ქიმიკოსის ცნობარის I ტომში ვნახულობთ, რომ გაჯერებული ორთქლის წნევა ტოლია ვც წყ სვ 112,2 მმ, აქედან F = 0.15 . შემდეგ ცნობარის მიხედვით განვსაზღვრავთ LD50 – 9066 მგ/კგ (თეთრი თაგვებისათვის) და 6200 მგ/კგ (თეთრი ვირთხებისათვის), 5760 მგ/კგ (ზღვის გოჭებისა და კურდღლებისათვის), საიდანაც
$$K = \frac{lg5760}{(0.0008 + 0.15 + 1)} = 3.26$$
სულემას – HgCl2 ხსნადობა – 6,59 გ 100 გ წყალზე, ე.ი. S=0,659. მინიმალური LD50 = 17,5 (თეთრი თაგვებისათვის), აქედან:
$$K = \frac{lg17.5}{(0.0659 + 0 + 1)} = 1.11$$
ნიადაგში ქიმიური ნივთიერებების საშიშროების კლასის დადგენა საშიშროების (Y) ინდექსით მოცემულია ცხრილ №12 -ში.
საშიშროების კლასის დადგენა ფორმულით:
(S) = g × (ა.S/aმ(ზდკ))
სადაც, ა – შესაბამისი ელემენტის ატომური მასაა; მ – იმ ქიმიური ნაერთის მოლეკულური მასა, რომელშიც შედის მოცემული ელემენტი; S – ნაერთის წყალში ხსნადობა მგ/ლ; a – ექვს სხვადასხვა საკვებ პროდუქტში (ხორცი, თევზი, რძე, პური, ბოსტნეული, ხილი) ზდკ-ის საშუალო არითმეტიკული; ზდკ – ელემენტის ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაცია ნიადაგში.
ცხრილი №12
ნიადაგში ქიმიური ნივთიერებების საშიშროების კლასის დადგენა ()
|
|
|
|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
მუხლი 15. ნიმუშების აღებისა და ლაბორატორიული კვლევის პროცედურა
1. ნიადაგის ხარისხის მონიტორინგი მიზნად ისახავს ნიადაგის მახასიათებლების შესახებ მონაცემების მიწოდებას წარმომადგენლობითი სივრცითი და დროითი მიდგომით, რაც იძლევა შეფასების ინდიკატორების რაოდენობრივი განსაზღვრის და მასზე დაკვირვების წარმოების შესაძლებლობას. ნიადაგის დაბინძურების საფრთხეები (ისევე, როგორც ნიადაგის ძირითადი ფუნქციები) მოითხოვს სხვადასხვა მახასიათებლის დადგენას და ზოგიერთ შემთხვევაში სინჯის აღების განსახვავებულ მიდგომებს. სინჯების აღების გეგმა უნდა შემუშავდეს საველე სამუშაოების დაწყებამდე, კვლევის მიზნების შესაბამისად.
2. სახელმწიფო კონტროლის განხორციელების პროცესში გამოიყენება ამ მუხლის მე-3, მე-5 და მე-6 პუნქტები.
3. ნიმუშების აღების გეგმა უნდა შეიცავდეს მინიმუმ:
ა) ნიმუშების აღების მიზანს;
ბ) ნიმუშების აღების სქემას:
ბ.ა) ძირითადი შერჩევის სქემას (ნიმუშების რაოდენობა და განაწილება ინტერესის სფეროში);
ბ.ბ) მე-2 შერჩევის სქემას სინჯის აღების ადგილას (ინდივიდუალური ნიმუშების რაოდენობა და განაწილება შერეული ნიმუშისთვის);
გ) სინჯის აღების ხელსაწყოს (მოწყობილობის) ტიპს და სინჯის აღების მეთოდს;
დ) სინჯის აღების სიღრმეს, შემოთავაზებული სინჯის სიღრმის დასაბუთების ჩათვლით;
ე) შერეული ნიმუშის წონას;
ვ) ცალკეული სინჯების რაოდენობას (5-30 ინდივიდუალური სინჯი გამოყენებული მოწყობილობის მიხედვით) ერთი შერეული ნიმუშისთვის ნიმუშის აღების თარიღს ან პერიოდს;
ზ) ნიმუშების მომზადებას (შერეული ნიმუშის მეოთხედი) და შეფუთვას (საკონტროლო ნიმუშის გამოყოფა);
თ) ნიმუშების აღწერას, ტრანსპორტირებას და შენახვას;
ი) საჭირო ანალიზებს;
კ) დოკუმენტაციას (ნიმუშების აღების პროტოკოლის ჩანაწერი);
ლ) სინჯის აღების პროცესის აღწერას.
4. ნიმუშების აღება წარმოებს შერეული ნიმუშების სახით. შერეული ნიმუშების მინიმალური რაოდენობა ერთეულ ფართობზე მოცემულია ცხრილ №13-ში ნიმუშების ფაქტობრივი რაოდენობა დადგენილია ისე, რომ უზრუნველყოფილი იყოს შედეგების წარმომადგენლობითობა რისკის სავარაუდო დონის გათვალისწინებით.
ცხრილი №13
შერეული ნიმუშების მინიმალური რაოდენობის განსაზღვრა საკვლევი ტერიტორიის სიდიდის მიხედვით
|
|
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1 – მოიცავს დამატებით 1 ან მეტი ნიმუშის აღებას ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ტერიტორიის გარეთ ფონური მდგომარეობის შესაფასებლად ან დაბინძურების წყაროს დასადგენად
5. ერთი შერეული ნიმუში შედგება მინიმუმ 5 სინჯისგან. სინჯის აღების მოწყობილობად შეიძლება გამოვიყენოთ ნიადაგის ბურღი ან ბარი. სინჯის აღებისას გამოყენებულმა ხელსაწყომ თანაბრად უნდა მოიცვას ნიმუშის აღების ნიადაგის ფენის სრული სიღრმე. სინჯის ასაღებად გამოყენებულმა ხელსაწყომ (მოწყობილობამ) არ უნდა გამოიწვიოს ნიმუშის მეორადი დაბინძურება. აღებული შერეული ნიმუში უნდა იყოს დოკუმენტირებული შემდეგი მონაცემებით:
ა) ნიმუშის ნომერი, აღების ადგილი (მიწის ნაკვეთის საკადასტრო კოდი; ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ ტერიტორიას არ აქვს მინიჭებული საკადასტრო კოდი, მიეთითება მუნიციპალიტეტი, სოფელი ან/და მისამართი და სინჯის აღების წერტილის GPS კოორდინატები);
ბ) სინჯის აღების ადგილის კლიმატური და ნიადაგური მახასიათებლები, მიწათსარგებლობის ფორმა (ამგვარ ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის შემთხვევაში);
გ) რელიეფის ფორმა;
დ) ამინდის პირობები სინჯის აღების დროს (მაგ., ჰაერის ტემპერატურა, ატმოსფერული ნალექები და ა. შ.);
ე) გამოკვლეული ფართობის ზომა ჰექტრებში;
ვ) ნიმუშის აღების თარიღი და ამღები პირების სახელები;
ზ) ნიმუშის ლაბორატორიაში მიტანის თარიღი, მიმწოდებლისა და მიმღების ხელმოწერები;
თ) გამოკვლეული ტერიტორიის და სინჯის აღების წერტილების რუკა ნაკვეთის რუკაზე დაყრდნობით.
6. ნიმუშების აღების სიღრმე, ნიმუშების შეგროვების სიღრმე, მიწათსარგებლობის* მიხედვით მოცემულია ცხრილ №14-ში.
ცხრილი №14
ნიმუშების აღების წესი მიწათსარგებლობისა და კვლევის მიზნების შესაბამისად
|
|
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
შენიშვნა: ნიადაგის ზედაპირული დაბინძურების შეფასების შემთხვევაში, რაც შეიძლება გამოწვეული იყოს ატმოსფერული დეპოზიციით ან დამაბინძურებლის უშუალოდ ზედაპირზე მოხვედრით. სინჯის აღების სიღრმე განისაზღვრება ისე, რომ გამოკვლეული ნიადაგის ნიმუში მაქსიმალურად წარმოადგენდეს იმ პირობებს, რომლებიც უნდა იყოს აღწერილი ნიმუშის ანალიზით. შერეული ნიმუშის წონა: ერთი შედგენილი ნიმუში უნდა იწონიდეს არანაკლებ 0,5 კგ-ს.
7. თუ ნიმუშები აღებულია მხოლოდ ტოქსიკური ელემენტების (მაგ., მძიმე ლითონების) დასადგენად, ისინი ინახება ქაღალდის ან პოლიეთილენის ჩანთებში. ორგანული ნაერთების დასადგენად ისინი ინახება სუფთა მინის ჭურჭელში, დალუქული თავსახურით. მათი გადატანა და შენახვა ხორციელდება მაცივარზე 4°C ტემპერატურაზე.
8. დალუქული თავსახურის მოხსნის შემდეგ ნიმუშებს აშრობენ ჰაერ-მშრალ მდგომარეობამდე, აქუცმაცებენ, ახდენენ ჰომოგენიზაციას და ცრიან 2 მმ-იან საცერზე. ეს პროცედურა არ ვრცელდება ორგანული ნაერთების განსაზღვრაზე.
9. ნიადაგის ნიმუშების ანალიზისთვის საჭიროა გამოყენებულ იქნეს ISO, EN ტექნიკური სტანდარტები ან დადასტურებული საერთაშორისო და/ან ეროვნული ანალიტიკური მეთოდები. ეს გაზრდის მონაცემთა შედარებას როგორც ეროვნულ, ისე საერთაშორისო დონეზე.
10. რეკომენდებულია ქვემოთ მითითებული ანალიზური მეთოდები და ნიმუშის მომზადების პროცედურები:
ა) EN ISO 16720, Soil quality – Pre-treatment of samples by lyophilization for subsequent analysis;
ბ) ISO 11464, Soil quality – Preparation of samples for physico-chemical analyses;
გ) EN 12457 – 2, Waste characterization – Leaching – Verification test for leachability of granular wastes and sludges – Part 2: One-stage batch test at 10 l/kg liquid to solid phase ratio for materials with grain size less than 4 mm (without or with particle size reduction);
დ) EN 16174, Sludge, treated biowaste and soil – Decomposition of fractions of soluble elements in the Aqua Regia;
ე) ISO 10390, Soils Quality – pH analysis;
ვ) P CEN/TS 16188, Sludges, treated biowaste and soils – Determination of elements in on Aqua Regia and nitric acid – Flame atomic absorption spectrometry (FAAS) method;
ზ) ISO 19730:2008, Soil quality — Extraction of trace elements from soil using ammonium nitrate solution;
თ) EN ISO 22032, Water quality – Determination of selected polybrominated diphenyl ethers in sediment and sewage sludge – Method using extraction and gas chromatography/mass spectrometry;
ი) ISO 18287, Soil quality – Determination of polycyclic aromatic hydrocarbons (PAH) – Gas chromatographic method with mass spectrometric detection (GC-MS);
კ) EN 16167, Sludge, treated biowaste and soil – Determination of polychlorinated biphenyls (PCB) by gas chromatography with mass selective detection (GC-MS) and gas chromatography with electron-capture detection (GC-ECD);
ლ) EN 14039, Waste characterization – Determination of C10 to C40 hydrocarbon content by gas chromatography;
მ) EPA – METHOD 3050B ACID DIGESTION OF SEDIMENTS, SLUDGES AND SOILS;
ნ) EPA Method 8081 and 8082;
ო) Method 9071b etc Extraction methods.
დანართი №1
დაბინძურების წყაროებისა და ქიმიური ელემენტების ნუსხა, რომელთა დაგროვებაც შესაძლებელია ამ წყაროების ზეგავლენის ზონებში
|
|
|
|
|---|---|---|---|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
დანართი №2
ნიადაგის ქიმიური დაბინძურების შესაფასებელი მაჩვენებლების გამოყენება სხვადასხვა სახის მიწათსარგებლობის შემთხვევაში
|
|
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
დანართი №3
ქიმიური ნივთიერებების ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციები (ზდკ) ნიადაგში
|
|
|
|
|
|---|---|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. ზდკ რეკომენდებულია ნიადაგებისათვის, რომლებიც გათვალისწინებულია პესტიციდის მიმართ მგრძნობიარე სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსაყვანად: მარცვლოვნების (სიმინდი, ჭვავი, შვრია, ქერი), პარკოსნების (სოიო), ტექნიკურის (შაქრის ჭარხალი, მზესუმზირა), ბოსტნეულისა (კიტრი, კომბოსტო) და პირუტყვთა საძოვრებისათვის. თამბაქოს მოყვანის შემთხვევაში ნიადაგში ნარჩენი რაოდენობის არსებობა დაუშვებელია. 2. აქტელაკის ზდკ-ს სიდიდე _ 0,1 მგ/კგ-ზე რეკომენდებულია pH -5,5-ის მქონე ნიადაგისათვის. 3. 0,25 მგ/კგ ამინის მარილი1 შეესაბამება 0,1 მგ/კგ 2,4-დ დიქლორფენოქსიძმარმჟავას, რომლითაც ხორციელდება ნიადაგში მისი შემცველობის კონტროლი. 4. დადგენილია ტრანსლოკაციური მაჩვენებლით პესტიციდის ტოლერანტობის გათვალისწინებით. 5. სოფლის მეურნეობაში პრეპარატის გამოყენება აკრძალულია. 6. ნფნ-ს ზდკ კონტროლდება ბენზ(ა) პირენის შემცველობის მიხედვით ნიადაგში, არ უნდა იყოს ბენზ(ა) პირენის ზდკ-ს მეტი. 7. ფუროდანის გამოყენება იკრძალება გრუნტის წყლების 1 მ სიღრმეზე ახლოს დგომისას. |
||||
დანართი №4
პესტიციდების ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციები (ზდკ) ნიადაგში
|
|
|
|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|