საქართველოს ეროვნული ბანკის 2016 წლის წლიური ანგარიში

「 κ ＼ b5」 δ 6咽 ΨObお ¨ 。0050ob b06 6δ bDj〕 h0300fnb 〕DhCD∂ 360∩ ― Q5'880009065 N52/12 2017,● ",10い も瑚 S6‑b中 し 。 ♪6‑b興 05oob 6艘 ぬ OMob 238 0 Q9 239 0 mb905ob 00B 0500b中 申 00tl型 : X05oob 3m‑05,96。 おOo30S,― Ю05ooび 節ヽ3ΨOtゆ 団 いぃ6̲3… あ530b2016"3)b ｀か歯電限りし山 呻 05oo」 0 ob叔 瀾 6Ы 中 い 哺 ｀ b… 3いも 晦 o555bo 68843,28∝ 20171 0n― ̲。 ̀q , し S6‑0 …設 αЮ6 6幻 炒 5o 300000)Ob ¨ Ю05oob隣 り嗽'b し 、 36̲otぼ で調』 "bttQ哺 ぬ Q 蒟 職 ,0し bbo000bい 0, 6 ‑605ob 厖」 o6̲b

troJofiorggqr<ob g6o361po do63o National Bank of Georgia ,.-o41654- 41 s8. oq , sdT b)$6o3Cqcru 3r6q,rAC66ol, orcaOlqx'rO169l.r b.:6o6 o6r3q,o 3obrbodglr bJ$6oBCq.aL Cr6aB6!E o br63ob 2016 0q,ou $q'og6o r66r6o0ob 63brb3b broct6() o6tq,o, ,,bjr6or3gq,ob 3tvn36gq,o 6$3oU tsgU$00" lrrCrd,oacqxrL o66r6gq,o 3r6o6oU 09-60 ogbq,ol-r AC-2 JCECOoI.D ar 6l-9 agbqoL 03-6 J0ECOoU o,r6rbare, $r60o6oqr696or [rj6or39q,ol-r g6er36gq,o 6r63ob lt,:b]ob dq6 qg.:06;og96gq, Lrj.>t1ot39q,oLr gdmg6gq,o b.r63olr 2016 $q,oU $q,og6 s66r6oalt agUrb.:aou 5r63c66gq{0rbor$ 9t6orrqg. qr.:6.:6on: 2 39 ggdrggq'o. Jr6qou3raoo,, I - 1 3r'rbr 6g6gg.rd9 56 brblob orrg02gqo0r69 %。 。 GInu rlraroo し。」onし 6o6o∩ 00̀C。 ooo石 も030500 308rnし N! "Q9' A4 2alLE Exht) 0l 14 / o$oqnl,o / l$6so6d, 2 / Ocq'.: 2{06 ,106, 2{06 l2O Ardto: 2,t06 5zl Cq'. tsok}i info@nb8.8ov.8e / Joqr,: 20410484 2 $Dapiro ltrl Tbilisi 01 W T.l.: 2{06 106, 2106 120/ Ia* 2a06 57/ E-o:iI i!@nbg.gd.ge / code: 20410{84 l*v.nbg.8e

20410484 toJo6ro'3Xcq-U 06."36tq,o lo53"t tob$-b 6さ 685 6■ RObb 2017 $q,ob 28 rJ{6oq,<r Nq 10 lrrs)6cr8Cq,('ll, C(xq363qro 0r63ob 2016 $golt gqrq36o,:fur6o0ob er8$do6C0oL tsCl$bCb ,,1$jlfro6gqxru C6.g&JC- 6$3oU 09lrsb60" lsj.r6or3gqrdr o66r6gqro 3r6o6olt A9-9 Og\nb a" Jg6fi)ob Agbobs8ols<g, lsj.rt6o6gqtrb g6o6gq'o br63oU brblo cqg6g6U: ACbq" l. car0Q3o6qqglj qor tt$:6oACqml, $6q'5AC5Ot, $.:6gq6o6ob Urdr6.r,30q'(,u Cd)<'lBECqlo 6.>63oU 2016 Sg,ott Sq,rl"Jd,o 560161l!5r. dgbq,o 2. cU 0r6J56bcqcsr raordacqcscb bgq'ao$c6ol,o,,)Esgc. U.:blobors30aq-oo0.:69 NCECOTdC

საქართველოს ეროვნული ბანკი წლიური ანგარიში 2016 2 სარჩევი აბრევიატურები ....................................................................................................................................................... 7 შესავალი................................................................................................................................................................... 9 1 მაკროეკონომიკური გარემო ...........................................................................................................................18 1.1 მსოფლიო ეკონომიკა .................................................................................................................................. 18 1.2 საგარეო სექტორი და საგადასახდელო ბალანსი ................................................................................... 21 1.3 ეკონომიკური ზრდა .................................................................................................................................... 30 1.4 სამომხმარებლო ფასების ცვლილება ....................................................................................................... 33 2 ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა ...........................................................................................39 2.1 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა ............................................................................................................... 39 2.2 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის ინსტრუმენტები ............................................................................. 50 2.2.1 2.2.2 2.2.3 2.2.4 2.2.5 3 რეფინანსირების სესხი .............................................................................................................................................51 ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი .................................................................................................................52 ერთდღიანი სესხები და ერთდღიანი დეპოზიტები ............................................................................................52 ფასიანი ქაღალდები ..................................................................................................................................................53 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები ..................................................................................................................56 2.3 სავალუტო პოლიტიკა და საერთაშორისო რეზერვების მართვა ........................................................ 58 საბანკო ზედამხედველობა .............................................................................................................................62 3.1 საზედამხედველო ჩარჩოს განვითარება ................................................................................................. 62 3.2 ჯგუფის სტრუქტურის რისკი ................................................................................................................... 68 3.3 საკრედიტო რისკი ....................................................................................................................................... 77 3.4 საბაზრო რისკი ............................................................................................................................................. 88 3.4.1 3.4.2 3.5 3.5.1 3.5.2 3.5.3 3.5.4 3.5.5 სავალუტო რისკი .......................................................................................................................................................88 საპროცენტო რისკი ....................................................................................................................................................89 ლიკვიდობის რისკი .................................................................................................................................... 90 ლიკვიდური აქტივების სტრუქტურა ....................................................................................................................90 ვალდებულებების სტრუქტურა..............................................................................................................................92 საცალო დაფინანსება ................................................................................................................................................92 საბითუმო დაფინანსება ............................................................................................................................................94 ლიკვიდობის რისკის რეგულირება........................................................................................................................95 3.6 მომგებიანობის რისკი ................................................................................................................................. 96 3.7 საოპერაციო რისკი..................................................................................................................................... 100 3.8 მაკროპრუდენციული რისკები ............................................................................................................... 104 3.9 კაპიტალის ადეკვატურობა ...................................................................................................................... 106 3.10 ფინანსური ანგარიშგება და გამჭვირვალობა ....................................................................................... 110 3.11 მომხმარებელთა უფლებების დაცვა ...................................................................................................... 112 3.12 ფინანსური განათლება ............................................................................................................................. 116 3.13 საერთაშორისო თანამშრომლობა ........................................................................................................... 120 4 არასაბანკო ზედამხედველობა ...................................................................................................................... 122 4.1 ფასიანი ქაღალდების ბაზარი .................................................................................................................. 122 4.2 სხვა ფინანსური ინსტიტუტები .............................................................................................................. 125 4.2.1 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები.........................................................................................................................126 ფულის გათეთრების ინსპექტირება და ზედამხედველობა ...................................................................... 131 საგადახდო სისტემები ................................................................................................................................... 132 საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება........................................................................................... 140 საკასო-საემისიო სამუშაოების ორგანიზაცია.............................................................................................. 144 შიდა აუდიტი და რისკების მართვა............................................................................................................. 150 საზოგადოებასთან ურთიერთობა და საერთაშორისო თანამშრომლობა........................................... 153 ადამიანური რესურსების მართვა და განვითარება ............................................................................. 157 ნორმატიულ-სამართლებრივი ბაზის განვითარება ............................................................................. 159 სტატისტიკური საქმიანობა .................................................................................................................... 161 ფინანსური ანგარიშგება .......................................................................................................................... 162 ჩანართები: ჩანართი N 1 მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაცია ........................................................................................... 42 ჩანართი N 2 ლარიზაციის ღონისძიებები ................................................................................................................. 47 3 ჩანართი N 3 საქართველოში ფასიანი ქაღალდებით ანგარიშსწორების სისტემის განვითარება .................... 57 ჩანართი N 4: ბაზელის III-ის პილარ 1 და პილარ 2-ის კაპიტალის ბუფერების დანერგვა ................................ 63 ჩანართი N 5: ჯგუფის დონეზე ზედამხედველობასთან დაკავშირებული საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა ..................................................................................................................................................................... 69 დიაგრამები: დიაგრამა N 1.1 მსოფლიო ეკონომიკის ზრდა .......................................................................................................... 18 დიაგრამა N 1.2 გლობალური ინფლაცია ................................................................................................................... 19 დიაგრამა N 1.3 სასაქონლო პროდუქციის ინდექსები ............................................................................................ 21 დიაგრამა N 1.4 მიმდინარე ანგარიშის კომპონენტების ფარდობა მშპ-თან ......................................................... 22 დიაგრამა N 1.5 საქონლის ექსპორტის წლიური ცვლილება (2010-2016 წელი) .................................................. 23 დიაგრამა N 1.6 ექსპორტის სტრუქტურა ქვეყნების მიხედვით 2016 წ. ............................................................... 23 დიაგრამა N 1.7 საქონლის იმპორტის წლიური ცვლილება (2010-2016 წელი) .................................................... 24 დიაგრამა N 1.8 იმპორტის სტრუქტურა ქვეყნების მიხედვით.............................................................................. 25 დიაგრამა N 1.9 ტურიზმის ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები (2011-2016) .............................................. 26 დიაგრამა N 1.10 პირადი გზავნილების წლიური ცვლილება (2010-2016 წელი) ................................................ 27 დიაგრამა N 1.11 ქვეყნების წვლილები ფულადი გზავნილების ცვლილებაში (2016 წელი) ............................ 27 დიაგრამა N 1.12 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსების წყაროები ................................................. 28 დიაგრამა N 1.13 ლარის რეალური და ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსების ინდექსები (დეკ. 2012=100) ......................................................................................................................................................................... 30 დიაგრამა N 1.14 ეკონომიკური ზრდის ტემპი საქართველოსა და მის სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში .......... 31 დიაგრამა N 1.15 მშპ-ს ზრდა დანახარჯების მიხედვით ......................................................................................... 33 დიაგრამა N 1.16 მთლიანი და საბაზო (სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე) ინფლაციები ........... 34 დიაგრამა N 1.17 საწვავის, სურსათის, ალკოჰოლური სასმელებისა და თამბაქოს და კომუნალური ფასების წვლილი მთლიან ინფლაციაში................................................................................................................................... 35 დიაგრამა N 1.18 იმპორტირებული და ადგილობრივი საქონლის ინფლაცია ................................................... 36 დიაგრამა N 1.19 ვაჭრობადი და არავაჭრობადი პროდუქტების ინფლაცია ....................................................... 36 დიაგრამა N 1.20 წლიური ინფლაციის მაჩვენებლების ცვლილება სხვადასხვა ხანგრძლივობის მოხმარების საქონლისა და მომსახურებისათვის .......................................................................................................................... 38 დიაგრამა N 2.1 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი ........................................................................................... 41 დიაგრამა N 2.2 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი და საპროცენტო განაკვეთი სესხებზე ........................ 41 დიაგრამა N 2.3 ბანკების მიერ გაცემული სესხები .................................................................................................. 42 დიაგრამა N 2.4 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ტრაექტორია (მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში. მაისი 2016) ...................................................................................................................................................................... 43 დიაგრამა N 2.5 ლარის შემოსავლიანობის მრუდის შემცირება ............................................................................ 44 დიაგრამა N 2.6 რეფინანსირების სესხების ცვლილებაზე მოქმედი ფაქტორები ............................................... 45 დიაგრამა N 2.7 ბანკთაშორისი ფულადი ბაზარი .................................................................................................... 46 დიაგრამა N 2.8 საპროცენტო განაკვეთები ................................................................................................................ 47 დიაგრამა N 2.9 სახაზინო ფასიანი ქაღალდების და სადეპოზიტო სერთიფიკატების დინამიკა .................... 47 დიაგრამა N 2.10 სესხებისა და დეპოზიტების დოლარიზაცია ............................................................................. 48 დიაგრამა N 2.11 სადეპოზიტო სერტიფიკატების პორტფელის მოცულობა 2012-2016 წლებში ..................... 54 დიაგრამა N 2.12 სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების პორტფელი 2014-2016 წლებში .......................................................................................................................................................................................... 55 დიაგრამა N 2.13 სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები მფლობელების მიხედვით ................................................ 55 დიაგრამა N 2.14 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ნორმა ......................................................................... 57 დიაგრამა N 2.15 სავალუტო ბაზრის დინამიკა 2003-2016 წლებში ....................................................................... 59 დიაგრამა N 2.16 ოფიციალური სარეზერვო აქტივები (მლნ აშშ დოლარი, წლის ბოლო მაჩვენებელი) ........ 60 დიაგრამა N 3.1 საქართველოს ეროვნული ბანკის საზედამხედველო კაპიტალის შედარება ბაზელ III-ის საზედამხედველო კაპიტალთან. ................................................................................................................................ 63 დიაგრამა N 3.2 მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნები და ბუფერების ვიზუალური ილუსტრაცია ............ 66 დიაგრამა N 3.3 APRA-ს 3 დონიანი საზედამხედველო ჩარჩოს მიდგომა ............................................................. 76 დიაგრამა N 3.4 მთლიანი სასესხო პორტფელის ცვლილება წინა წელთან შედარებით ................................... 77 დიაგრამა N 3.5 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები სეგმენტების მიხედვით ............................................................................................................................................... 78 4 დიაგრამა N 3.6 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები კორპორატიულ პორტფელში...................................................................................................................................... 79 დიაგრამა N 3.7 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები მცირე და საშუალო საკრედიტო პორტფელში ........................................................................................................................... 79 დიაგრამა N 3.8 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები საცალო საკრედიტო პორტფელში ............................................................................................................................................. 79 დიაგრამა N 3.9 პროციკლური სექტორების წილი ჯამურ საკრედიტო პორტფელში ....................................... 81 დიაგრამა N 3.10 საცალო პროდუქტების განაწილება ............................................................................................. 82 დიაგრამა N 3.11 სეგმენტები ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) ...................................... 82 დიაგრამა N 3.12 საცალო პორტფელის კომპოზიცია ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) .......................................................................................................................................................................................... 83 დიაგრამა N 3.13 საკრედიტო პორტფელი ხარისხობრივი მაჩვენებლების მიხედვით (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) ............................................................................................................................................................ 84 დიაგრამა N 3.14 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხები ..................................................................... 85 დიაგრამა N 3.15 რესტრუქტურიზირებული სესხების წილი მთლიან სასესხო პორტფელში......................... 85 დიაგრამა N 3.16 სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვის მთლიან პორტფელთან თანაფარდობა ......... 86 დიაგრამა N 3.17 ცვლად განაკვეთიანი სესხების მოცულობა და თანაფარდობა (წმინდა სესხებთან) ........... 86 დიაგრამა N 3.18 სესხების ჩამოწერა და ამოღება ..................................................................................................... 87 დიაგრამა N 3.19 პრობლემური აქტივები .................................................................................................................. 87 დიაგრამა N 3.20 დასაკუთრებული აქტივები .......................................................................................................... 88 დიაგრამა N 3.21 კომერციული ბანკების საბალანსო და კრებსითი სავალუტო პოზიციები საზედამხედველო კაპიტალთან ................................................................................................................................. 89 დიაგრამა N 3.22 საპროცენტო ხასიათის აქტივებით ვალდებულებების გადაფარვა ....................................... 90 დიაგრამა N 3.23 ლიკვიდური აქტივების დონე....................................................................................................... 90 დიაგრამა N 3.24 ლიკვიდობის კოეფიციენტები ვალუტების მიხედვით ............................................................ 91 დიაგრამა N 3.25 ლიკვიდობის გეპი: 1 თვემდე აქტივების თანაფარდობა 1 თვემდე ვალდებულებებთან .. 91 დიაგრამა N 3.26 ლიკვიდური აქტივების მოცულობა და სტრუქტურა............................................................... 92 დიაგრამა N 3.27 ვალდებულებების სტრუქტურა ................................................................................................... 92 დიაგრამა N 3.28 არასაბანკო დეპოზიტების წლიური ზრდა ................................................................................. 93 დიაგრამა N 3.29 არარეზიდენტი კლიენტების დეპოზიტების წილი .................................................................. 93 დიაგრამა N 3.30 არარეზიდენტების დეპოზიტების სტრუქტურა (2016 წლის დეკემბერი)............................. 94 დიაგრამა N 3.31 არარეზიდენტების დეპოზიტები ქვეყნების ჭრილში (2016 წლის დეკემბერი) .................... 94 დიაგრამა N 3.32 მთლიანი სესხების შეფარდება არასაბანკო დეპოზიტებთან ................................................... 95 დიაგრამა N 3.33 უკუგება კაპიტალსა და აქტივებზე .............................................................................................. 96 დიაგრამა N 3.34 მოგების ზრდის დეკომპოზიცია .................................................................................................. 97 დიაგრამა N 3.35 საპროცენტო სპრედი და მასზე მოქმედი ფაქტორები .............................................................. 97 დიაგრამა N 3.36 საბანკო სისტემის წმინდა საოპერაციო მოგება და წლიური ზრდა ........................................ 98 დიაგრამა N 3.37 ბანკების მომგებიანობაზე გაცვლითი კურსის გავლენა (გამოსახული კაპიტალზე უკუგების პროცენტულ პუნქტებში) .......................................................................................................................... 98 დიაგრამა N 3.38 ბიჯეო ჯგუფისა და თი-ბი-სი ჯგუფის საბაზრო ღირებულების კაპიტალთან ფარდობის კოეფიციენტის შედარება შესაბამის ბლუმბერგის EMEA ბანკების ინდექსის კოეფიციენტთან ...................... 99 დიაგრამა N 3.39 2013–2016 წლებში მთლიანი დანაკარგების დინამიკა............................................................ 101 დიაგრამა N 3.40 2016 წლის მთლიანი დანაკარგის პროცენტული განაწილება ............................................... 101 დიაგრამა N 3.41 სესხების მშპ–სთან თანაფარდობის გეპი. .................................................................................. 105 დიაგრამა N 3.42 კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტები ბაზელ I-ის მიხედვით ................................. 107 დიაგრამა N 3.43 კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტები ბაზელ III-ის მიხედვით ............................... 107 დიაგრამა N 3.44 რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების დეკომპოზიცია ..................................................... 108 დიაგრამა N 3.45 პირველადი კაპიტალის ცვლილება 2015 წელთან შედარებით (გაცვლითი კურსის გავლენა) ........................................................................................................................................................................ 109 დიაგრამა N 3.46 საზედამხედველო კაპიტალის ცვლილება 2015 წელთან შედარებით (გაცვლითი კურსის გავლენა) ........................................................................................................................................................................ 109 დიაგრამა N 3.47 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული და საფუძვლიანად მიჩნეული პრეტენზიები (2012-2016 წებში) ......................................................................................................................................................... 114 დიაგრამა N 3.48 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიების გადანაწილება პროდუქტების მიხედვით 2012-2016 ................................................................................................................................................... 115 5 დიაგრამა N 3.49 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიების გადანაწილება შინაარსის მიხედვით 2012-2016 ................................................................................................................................................... 116 დიაგრამა N 4.1 საბროკერო კომპანიების მთლიანი აქტივების, ვალდებულებების, კაპიტალის მონაცემები და აქტივებში კლიენტის პორტფელის პროცენტული წილის დინამიკა წლების მიხედვით (2009-2016) ... 123 დიაგრამა N 4.2 ვაჭრობის ძირითადი მაჩვენებლები (სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებები) 2007-2016 წწ .......................................................................................................... 124 დიაგრამა N 4.3 სავაჭრო სესიებზე და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებების რაოდენობა წლების მიხედვით (2007–2016 წწ) ........................................................................................................................................... 124 დიაგრამა N 4.4 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფასიანი ქაღალდები წლების მიხედვით (2008-2015) .................................................................................................................................................................... 125 დიაგრამა N 4.5 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფულადი სახსრები წლების მიხედვით (20082016) ............................................................................................................................................................................... 125 დიაგრამა N 4.6 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მთლიანი აქტივები, ვალდებულებები, კაპიტალი და მთლიანი ვალდებულებების დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში .................................................................... 126 დიაგრამა N 4.7 წმინდა სესხების ზრდის დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში ............................................... 127 დიაგრამა N 4.8 მთლიანი პრტფელის სტრუქტურა .............................................................................................. 127 დიაგრამა N 4.9 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მომგებიანობის პარამეტრები ......................................... 128 დიაგრამა N 4.10 ნასესხები სახსრების სტრუქტურა, არარეზიდენტი ორგანიზაციებიდან და ფიზიკური პირებიდან მოზიდული რესურსების დინამიკა .................................................................................................... 128 დიაგრამა N 4.11 ფიზიკური პირებიდან ნასესხები სახსრები და კრედიტორი ფიზიკური პირების რაოდენობა ................................................................................................................................................................... 129 დიაგრამა N 6.1 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2016 წელი) ......................................... 133 დიაგრამა N 6.2 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2002-2016 წელი) ................................ 133 დიაგრამა N 6.3 RTGS სისტემაში დღის განმავლობაში გადარიცხვების შესრულება ....................................... 134 დიაგრამა N 6.4 RTGS სისტემაში ბანკთაშორისი გადარიცხვების კონცენტრაცია (2011-2016 წელი) ............ 135 დიაგრამა N 6.5 გადახდის საშუალებების გამოყენება 2011–2016 წლებში. ....................................................... 136 დიაგრამა N 6.6 უნაღდო გადახდების განაწილება საგადახდო დავალების ინცირების საშუალებების მიხედვით (2016 წ.) ...................................................................................................................................................... 136 დიაგრამა N 6.7 გამოშვებული საგადახდო ბარათების დინამიკა საბარათე სქემების მიხედვით ................. 137 დიაგრამა N 6.8 ნაღდი ფულის გატანისა და პოს-გადახდის ოპერაციების რაოდენობის წილობრივი მაჩვენებლები (2013-2016). ......................................................................................................................................... 137 დიაგრამა N 6.9 ნაღდი ფულის გატანისა და პოს-გადახდის ოპერაციების თანხის წილობრივი მაჩვენებლები 2013-2016 ............................................................................................................................................. 138 დიაგრამა N 6.10 საგადახდო ბარათების მიმღები მოწყობილობების დინამიკა (დეკემბერი, 2013-2016 წწ.) ........................................................................................................................................................................................ 138 დიაგრამა N 8.1 მიმოქცევაში თითოეული ნომინალის ხვედრითი წილი (31.12.2016) .................................... 144 დიაგრამა N 8.2 ნაღდი ფული მიმოქცევაში 2015-2016 წლები ............................................................................. 144 დიაგრამა N 8.3 20, 50 და 100 ლარის ნომინალის ბანკნოტები მიმოქცევაში მოდიფიკაციების მიხედვით (%). ........................................................................................................................................................................................ 145 დიაგრამა N 8.4 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტები და მონეტები (%) ................................ 146 დიაგრამა N 8.5 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტების რაოდენობა ....................................... 147 დიაგრამა N 8.6 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის მონეტების რაოდენობა .......................................... 147 დიაგრამა N 8.7 რეალიზებული ფასეულობა 2015-2016 წლებში (რაოდენობა) ................................................ 148 ცხრილები ცხრილი N 1.1 საგადახდელო ბალანსი 2012-2016 წლებში (მლნ აშშ დოლარი).................................................. 29 ცხრილი N 1.2 ეფექტური გაცვლითი კურსების წლიური ცვლილება 2016 წელს ............................................. 30 ცხრილი N 1.3 მშპ დარგობრივ ჭრილში .................................................................................................................... 32 ცხრილი N 1.4 ინფლაციის (სფი) მაჩვენებლები ცალკეული კომპონენტების მიხედვით (პროცენტი), მათი წონა სამომხმარებლო კალათაში (პროცენტი) და ზეგავლენა სფი-ზე (პროცენტული პუნქტი) ...................... 37 ცხრილი N 3.1 ბაზელ III-თან თავსებად ბუფერებზე გადასვლა. ........................................................................... 65 ცხრილი N 3.2 საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) კომპოზიცია სეგმენტების მიხედვით (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2015 წლის ბოლოს არსებული კურსით) ............................. 78 ცხრილი N 3.3 საკრედიტო პორტფელის სექტორული განაწილება ..................................................................... 80 6 ცხრილი N 3.4 საცალო პროდუქტების ზრდა (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2015 წლის ბოლოს არსებული კურსით) ...................................................................................................................................................... 82 ცხრილი N 3.5 საკრედიტო პორტფელის კლასიფიკაცია რისკის მიხედვით ...................................................... 83 ცხრილი N 3.6 პორტფელის ხარისხი სეგმენტების მიხედვით .............................................................................. 84 ცხრილი N 3.7 საბითუმო დაფინანსების გარე წყაროები და მათი დაფარვის გრაფიკი 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ........................................................................................................................................ 95 ცხრილი N 4.1 ობლიგაციების საჯარო ემისია........................................................................................................ 122 ცხრილი N 4.2 საბროკერო კომპანიების აქტივობა (2016 წ) .................................................................................. 123 ცხრილი N 4.3 კრებსითი ინფორმაცია სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული მაჩვენებლების მიხედვით (2015-2016 წწ)................................................................................................................ 124 ცხრილი N 8.1 2016 წელს შემოტანილი საეჭვო ფულის ნიშნების ექსპერტიზის შედეგები ........................... 146 7 აბრევიატურები ADB (Asian Development Bank) - აზიის განვითარების ბანკი AML (Anti Money Laundering) - ფულის გათეთრებასთან ბრძოლა APRA (Australian Prudential Regulation Authority) - ავსტრალიის პრუდენციული რეგულირების უწყება BIS (Bank for International Settlements) - საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკი BISIP( Bank for International Settlements Investment Pool) - საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკის საინვესტიციო პროგრამა CET1 (Common Equity Tier 1) - ძირითადი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი CSD (Central Securities Depositary) - ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარი CYFI (Child and Youth Finance International) - ბავშვთა და ახალგაზრდობის ფინანსების საერთაშორისო მოძრაობა DNS (Domain Name System) - დომენების სახელების სისტემა EBITDA (Earnings before interest, tax, depreciation and amortization) - მოგება, პროცენტის, მოგების გადასახადის და ცვეთის გამოკლებამდე EBRD (European Bank for Reconstruction and Development) - რეკონსტრუქციისა და განვითარების ევროპული ბანკი ECB (European Central Bank) - ევროპის ცენტრალური ბანკი EFSE DF(Development Facility of the European Fund for Southeast Europe) - “ევროპული ფონდის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპისათვის“ განვითარების პროგრამა EMEA (Europe, the Middle East and Africa) - ევროპა, შუა აღმოსავლეთი და აფრიკა FINMA (Swiss Financial Market Supervisory Authority) - შვეიცარიის ფინანსური ბაზრების ზედამხედველობის სააგენტო FINREP – Financial Reporting (a European regulation which applies to credit institutions) ევროკავშირის ფინანსური ანგარიშგების სტანდარტები საკრედიტო დაწესებულებებისთვის FSAP (Financial Sector Assessment Program) - ფინანსური სექტორის შეფასების პროგრამა GMRA (Global Master Repurchase Agreement - რეპო გარიგებების გლობალური ჩარჩო ხელშეკრულება GPSS (Georgian Payment and Settlement System) საქართველოს საგადახდო და ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების სისტემა GRAPE (General Risk Assessment Program) რისკების შეფასების საერთო პროგრამა HHI (Herfindahl-Hirschman Index) - ჰერფინდალ– ჰირშმანის ინდექსი ICAAP( Internal Capital Adequacy Assessment Process) შიდა კაპიტალის ადეკვატურობის შეფასების პროცესი ICMA (International Capital Market Association) - კაპიტალის ბაზრების საერთაშორისო ასოციაცია IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) - ელექტროტექნიკისა და ელექტრონიკის ინჟინრების ინსტიტუტი IFRS (International Financial Reporting Standards) ფასს – ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტები IMF(International Monetary Fund) - საერთაშორისო სავალუტო ფონდი IMF East AFRITAC( IMF East Africa Regional Technical Assistance Center) - სსფ ტექნიკური დახმარების აღმოსავლეთ აფრიკის რეგიონული ცენტრი 8 INFE (International Network on Financial Education) - ფინანსური განათლების საერთასორისო ქსელი IORWG (International Operational Risk Working Group) - საოპერაციო რისკების საერთაშორისო სამუშაო ჯგუფი ISMS (Information security management system) - ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემა ISO (International Organization for Standardization) - სტანდარტიზაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია IT (Information Technology) - საინფორმაციო ტექნოლოგები KRI (Key Risk Indicator) - კრიტიკული რისკის ინდიკატორი LCR (liquidity Coverage Ratio) - ლიკვიდობის გადაფარვის კოეფიციენტი LTV(Loan–to–Value) - სესხი/უზრუნველყოფის კოეფიციენტი NSFR( Net Stable Funding Ratio) - წმინდა სტაბილური დაფინანსების კოეფიციენტი OECD (Organization for Economic Co–operation and Development) - ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) - ნავთობის ექსპორტიორ ქვეყანათა ორგანიზაცია PRA ( Prudential Regulation Authority) პრუდენციული რეგულირების უწყება RCAP (Regulatory Consistency Assessment Program) - საზედამხედველო შესაბამისობის შეფასების პროგრამა ROE (Return on Equity) – საკუთარ კაპიტალზე უკუგების ნორმა RTGS (Real Time Gross Settlement) - დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემა SBFIC (Savings Banks Foundation for International Cooperation)- გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდი საერთაშორისო თანამშრომლობისთვის SHA-1(Secure Hash Algorithm 1) - უსაფრთხო ჰეშის ალგორითმი 1 SHA-2 (Secure Hash Algorithm 2) - უსაფრთხო ჰეშის ალგორითმი 2 SME (Small and medium-sized enterprises) - მცირე და საშუალო ზომის საწარმოები SREP (Supervisory Review and Evaluation Process) საზედამხედველო განხილვისა და შეფასების პროცესი ST (Stress Tests) - სტრეს ტესტი SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) - ბანკთაშორის ფინანსური ტელეკომუნიკაციის მსოფლიო საზოგადოება TIBR (Tbilisi InterBank Rate) - თბილისის ბანკთაშორისი განაკვეთი VPN (Virtual Private Network) - ვირტუალური კერძო (დახურული) ქსელი XBRL( Extensible Business Reporting Language) - ბიზნეს ანგარიშგების გაფართოებადი ენა 9 შესავალი საქართველოს ეროვნული ბანკის 2016 წლის წლიური ანგარიში მომზადებულია „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ ორგანული კანონის მე-60 და 61-ე მუხლების შესაბამისად და მოიცავს ფულად-საკრედიტო, სავალუტო და საზედამხედველო პოლიტიკის მიმოხილვასა და აუდიტირებულ ფინანსურ ანგარიშგებას. დოკუმენტში წარმოდგენილია ის პრიორიტეტული მიმართულებები, რომლითაც საანგარიშო პერიოდში ხელმძღვანელობდა ქვეყნის ცენტრალური ბანკი. ანგარიშში აგრეთვე ასახულია ეროვნული ბანკის შეფასებები ქვეყანაში და მის ფარგლებს გარეთ მიმდინარე იმ პროცესებზე, რომლებიც 2016 წლის განმავლობაში არსებით ზეგავლენას ახდენდა საქართველოს ეკონომიკის მდგომარეობასა და ეროვნული ბანკის ამოცანების შესრულებაზე. ეროვნული ბანკის ძირითად ამოცანას ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს. ამასთანავე, ეროვნულმა ბანკმა უნდა უზრუნველყოს ფინანსური სისტემის სტაბილურობა და გამჭვირვალობა და ხელი შეუწყოს ქვეყნის მდგრად ეკონომიკურ ზრდას ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას მისი ძირითადი ამოცანის შესრულებას. ფასების სტაბილურობა, თავის მხრივ, ნიშნავს საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის შენარჩუნებას სამიზნე მაჩვენებლის ახლოს. საშუალოვადიან პერიოდზე ფოკუსირებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, ვინაიდან მიმდინარე ეტაპზე ან მოკლევადიან პერიოდში ინფლაცია შეიძლება გადახრილი იყოს სამიზნე მაჩვენებლიდან (როგორც ზრდის, ისე კლების მიმართულებით), მაგრამ ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული პოლიტიკის შედეგად, საშუალოვადიან პერიოდში, ის დაუბრუნდება სამიზნე მაჩვენებელს; ამ დროს ფასების სტაბილურობა ყველაზე დაბალი საზოგადოებრივი დანახარჯებით მიიღწევა, ხოლო გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდა, სხვა ალტერნატივებთან შედარებით, ყველაზე მაღალი და სტაბილურია. ზემოაღნიშნული პოლიტიკის გატარების შესაძლებლობას ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმი იძლევა, რომელიც თანამედროვე მონეტარული პოლიტიკის საუკეთესო პრაქტიკას წარმოადგენს. ეროვნული ბანკი ინფლაციის თარგეთირებაზე 2009 წლიდან გადავიდა და მას შემდეგ პერიოდის წლიური ინფლაციის საშუალო მაჩვენებელი 3.4 პროცენტია. 2016 წლის ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 5 პროცენტს შეადგენდა, 2017 წლისთვის 4 პროცენტია, ხოლო 2018 წლიდან 3 პროცენტამდე მცირდება. 2016 წლის დასაწყისში ინფლაცია მიზნობრივ მაჩვენებელს ზემოდან უახლოვდებოდა, თუმცა, თებერვლის შემდეგ როგორც მთლიანი, ასევე საბაზო1 ინფლაციის მაჩვენებლებმა კლება დაიწყო და წლის განმავლობაში მიზნობრივი ინფლაციის ქვემოთ ნარჩუნდებოდა. საანგარიშო პერიოდის ბოლოსათვის სამომხმარებლო ფასების წლიურმა ინფლაციამ 1.8 პროცენტი და საშუალო წლიურმა ინფლაციამ 2.1 პროცენტი შეადგინა. ბოლო სამი წლის განმავლობაში წლიური ინფლაცია საშუალოდ 3.1 პროცენტს უტოლდება. საბაზო ინფლაციის მაჩვენებელი მთლიან ინფლაციაზე მაღალი იყო, რაც სურსათის დაბალმა ინფლაციამ და ენერგომატარებლებზე ფასების შემცირებამ გამოიწვია. 2016 წლის განმავლობაში ინფლაციის შემცირება დიდწილად საბაზო ეფექტმა განაპირობა. კერძოდ, 2015 წელს 1 სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე. 10 ალკოჰოლურ სასმელებზე აქციზის გადასახადის ზრდის, ელექტროენერგიის ტარიფების მატებისა და გაცვლითი კურსის გაუფასურების შედეგად სამომხმარებლო კალათის ხანგრძლივი მოხმარების საქონელზე ფასების ზრდის ერთჯერადი ეფექტი 2016 წელს ამოიწურა. ინფლაციის შემცირებას მოთხოვნის მხრიდან მოქმედი ფაქტორებიც განაპირობებდა. 2016 წელს ერთობლივი მოთხოვნა, 2015 წლის მსგავსად, კვლავ შესუსტებული იყო, რის გამოც მშპ (მთლიანი შიდა პროდუქტი) პოტენციურ დონეს ჩამორჩებოდა და ინფლაციაზე მოთხოვნის მხრიდან ზეწოლის სისუსტეზე მიუთითებდა. მიწოდების მხრიდან მოქმედი ფაქტორებიდან ინფლაციის კლებაზე საერთაშორისო ბაზრებზე სასაქონლო ჯგუფებზე შემცირებული ფასები ახდენდა გავლენას. 2016 წელს მსოფლიო ბაზარზე ნავთობის ფასები წინა წელთან შედარებით ძირითადად შემცირებული იყო, რის გამოც მთელი წლის მანძილზე ინფლაციის შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა, თუმცა ივლისიდან ამ ფაქტორმა თანდათან ამოწურვა დაიწყო. საქართველოში, ისევე როგორც ყველა ღია ეკონომიკაში, გარდაუვალია ეგზოგენური (მონეტარული პოლიტიკისგან დამოუკიდებელი) შოკები, რის გამოც ინფლაციის ფაქტობრივი მაჩვენებელი შესაძლებელია განსხვავდებოდეს მიზნობრივისგან. გადახრის სიდიდე და ხანგრძლივობა დამოკიდებულია შოკის სიძლიერესა და ხასიათზე და ეროვნული ბანკის რეაქციაზე ამ შოკის მიმართ. მონეტარული პოლიტიკა ერთობლივ მოთხოვნაზე ზემოქმედების ინსტრუმენტია და, ამდენად, ცენტრალური ბანკები, როგორც წესი, რეაგირებენ მოთხოვნის შოკებზე. მეორე მხრივ, ვინაიდან მიწოდების ეგზოგენურ შოკებზე რეაგირება ეკონომიკის ძლიერ მერყეობას იწვევს და, შესაბამისად, მაღალია საზოგადოებრივი დანახარჯი, ცენტრალური ბანკები, უმეტესწილად, არ რეაგირებენ ასეთ შოკებზე. ეს კი ნიშნავს, რომ მოკლევადიან პერიოდში ფაქტობრივი ინფლაცია შესაძლებელია გადახრილი იყოს მიზნობრივი მაჩვენებლიდან, თუმცა, საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის მაჩვენებელი დაუბრუნდება მის შოკამდელ დინამიკას. თუ შოკი იმდენად ძლიერია, რომ ინფლაციის მოლოდინის ზრდის (შემცირების) გამო მან შესაძლებელია ინფლაციაზე მუდმივი გავლენა მოახდინოს, მაშინ ეროვნული ბანკის რეაქცია დამოკიდებულია შეფასებაზე, თუ რა უფრო უარყოფით გავლენას მოახდენს გრძელვადიან ეკონომიკურ ზრდაზე – ინფლაცია თუ მოთხოვნის შესუსტება (გაზრდა). 2016 წელს გაგრძელდა საგარეო შოკების გადმოცემა საქართველოს ეკონომიკაზე. წლის დასაწყისში ძირითადი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ეკონომიკები კვლავ შესუსტებული იყო, თუმცა მათი გავლენა საქართველოს ეკონომიკაზე თანდათანობით ნეიტრალდებოდა. დამატებითი შოკების არარსებობის ფონზე ინფლაციის მოსათოკად აღარ იყო საჭირო პოლიტიკის გამკაცრება და წლის დასაწყისში (თებერვლისა და მარტის სხდომებზე) მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტმა რეფინანსირების განაკვეთი იგივე დონეზე, 8 პროცენტზე, შეინარჩუნა. ამ პერიოდიდან დაწყებული, ინფლაციის კლების პარალელურად, მცირდებოდა ინფლაციური მოლოდინებიც. არსებული ვითარებიდან და მაკროეკონომიკური პროგნოზებიდან გამომდინარე, ეროვნულმა ბანკმა გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკიდან ეტაპობრივი გამოსვლის პროცესი დაიწყო და წლის განმავლობაში მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი თანდათანობით, 150 საბაზისო პუნქტით, 6.5 პროცენტამდე შემცირდა. მიუხედავად იმისა, რომ მშპ-ს ზრდის მაჩვენებელი პოტენციურ დონეს ჩამორჩებოდა და ინფლაციაზე მოთხოვნის მხრიდან მოქმედი ფაქტორები კვლავ სუსტი იყო, წლის ბოლოს არსებული ვითარებიდან გამომდინარე, კომიტეტმა რეფინანსირების განაკვეთის შემცირება შეაჩერა და უცვლელად დატოვა 6.5 პროცენტზე. ეს 11 გადაწყვეტილება, ერთი მხრივ, მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმის გაუმჯობესებას უკავშირდებოდა. მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის შემცირების შედეგად წლის ბოლოსათვის ლარით გაცემული სესხები მაღალი ტემპით იზრდებოდა, რაც მონეტარული პოლიტიკის შერბილების დამატებით ეფექტს ქმნიდა. შესაბამისად, გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკიდან სწრაფი გამოსვლის საჭიროება აღარ იყო. მეორე მხრივ, წლის ბოლოს გამწვავდა საგარეო ფაქტორების გავლენა საქართველოს ეკონომიკაზე. მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო 2016 წლის დასასრულს მიღებული გადაწყვეტილებაც გარკვეულ საიმპორტო სასაქონლო ჯგუფებზე აქციზის გადასახადის ზრდის შესახებ. ამ პროცესებმა საპროგნოზო ინფლაციისა და ინფლაციური მოლოდინების მაჩვენებლის მატება განაპირობა. მონეტარული პოლიტიკის შერბილებამ შედეგი წლის მეორე ნახევარში გამოიღო. რეფინანსირების განაკვეთის კლების პარალელურად შემცირდა სესხების საპროცენტო განაკვეთები როგორც იპოთეკურ, ასევე იურიდიულ პირებზე გაცემულ სესხებზე. შედეგად გაიზარდა მოთხოვნა საბანკო სესხებზე, რამაც საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ზრდა განაპირობა. ლარის სესხებზე მოთხოვნის ზრდის ტემპი განსაკუთრებით მაღალი იყო წლის ბოლოს. როგორც უკვე აღინიშნა, 2016 წელს გაგრძელდა საგარეო შოკების გადმოცემა საქართველოზე. 2016 წელს მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი წინა წელთან შედარებით 229 მლნ აშშ დოლარით გაღრმავდა და პროცენტულად მშპ-თან 13.3 პროცენტი შეადგინა. დადებითი ზეგავლენა მოახდინა სავაჭრო ბალანსის წინა წელთან შედარებით გაუმჯობესებამ. 2016 წელს მიმდინარე ანგარიშის ბალანსზე პოზიტიურად აისახა მომსახურების ბალანსის ზრდა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია, ტურისტული შემოდინებების მატება. ტურისტული შემოსავლები, რომლებიც მომსახურების ექსპორტის ძირითად ნაწილს შეადგენს, 2016 წელს 12 პროცენტით (230 მლნ აშშ დოლარი) გაიზარდა და 2.2 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის გაღრმავება საინვესტიციო შემოსავლის დეფიციტის მატებამ განაპირობა, რაც ძირითადად საქართველოში პირდაპირი ინვესტორი საწარმოების მოგების ზრდით არის გამოწვეული. გაზრდილია როგორც გაცემული დივიდენდები, ასევე რეინვესტიციების მოცულობა. გასათვალისწინებელია, რომ რეინვესტირებული შემოსავლების ზრდა, ერთი მხრივ, აღრმავებს მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტს, თუმცა, ამასთანავე, ფინანსურ ანგარიშში პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებად აღირიცხება და, შედეგად, ეს ოპერაცია კაპიტალის გადინებაზე არ მოქმედებს. საქონლით ვაჭრობა მიმდინარე ანგარიშის კვლავ ყველაზე დეფიციტური კომპონენტი იყო. 2016 წელს საქონლით ვაჭრობის დეფიციტი უმნიშვნელოდ შემცირდა და მისმა ფარდობამ მთლიან შიდა პროდუქტთან 26.5 პროცენტი შეადგინა. 2016 წლის დასაწყისიდან ექსპორტის კლების ტემპი შემცირდა და მეოთხე კვარტალში დადებითი გახდა, თუმცა წლიურად ექსპორტმა 6.5 პროცენტით იკლო. ამასთან, 2016 წლის პირველ კვარტალში იმპორტმა კლება განაგრძო, ხოლო მეორე კვარტალიდან ამ კლების ტემპი შენელდა და მეოთხე კვარტალში ზრდით შეიცვალა. მთლიანად, 2016 წლის განმავლობაში იმპორტი 4.9 პროცენტით შემცირდა. 2016 წელს, წინა წლების მსგავსად, მიმდინარე ანგარიშის დაფინანსების ძირითად წყაროს პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები წარმოადგენდა, რომლის მოცულობამ წინა წელთან შედარებით 5 პროცენტით მოიმატა. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების ზრდა ძირითადად მშენებლობის, დამამუშავებელი მრეწველობისა და ენერგეტიკის დარგებში განხორციელებულმა ინვესტიციებმა განაპირობა. 12 საქართველოს ეკონომიკურმა ზრდამ 2016 წელს 2.7 პროცენტი შეადგინა. ეკონომიკის ზრდაში ყველაზე დიდი წვლილი მომსახურების დარგებს (1.5 პროცენტული პუნქტი) მიუძღვის, თუმცა ასევე მნიშვნელოვანი იყო ინდუსტრიული დარგების წვლილი. ეკონომიკური ზრდის მთავარი მამოძრავებელი სამშენებლო დარგი იყო, რომელიც წლის განმავლობაში 8.1 პროცენტით გაიზარდა და ყველაზე დიდი, 0.6 პროცენტული პუნქტის ტოლი, წვლილი შეიტანა ეკონომიკურ ზრდაში. მშენებლობის ზრდა მაღალი იყო როგორც მთავრობის მიერ დაფინანსებული ინფრასტრუქტურული პროექტების, ასევე კერძო სექტორის მშენებლობების შედეგად. მშპ-ს ზრდაში მნიშვნელოვანი წვლილი (0.4 პროცენტული პუნქტი) შეიტანა დამამუშავებელმა მრეწველობამ. იქიდან გამომდინარე, რომ ძირითადი საექსპორტო პროდუქცია დამამუშავებელ მრეწველობაზე მოდის, წლის მეორე ნახევარში ექსპორტზე მოთხოვნის ზრდამ დამამუშავებელი მრეწველობის ზრდა განაპირობა. უმსხვილესი დარგის, ვაჭრობის ზრდის ტემპი წინა წელთან შედარებით გაიზარდა და 1.8 პროცენტი შეადგინა. ვაჭრობის დარგის ზრდა მნიშვნელოვანია საქართველოს ეკონომიკისთვის, რადგანაც ამ დარგში მუშაობს კერძო სექტორში დასაქმებულთა ყველაზე დიდი ჯგუფი. 2016 წელს ეკონომიკის ზრდის მთავარი მამოძრავებელი ძალა ინვესტიციები იყო, რომელთა წვლილმა რეალურ ზრდაში 2 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. ინვესტიციების ზრდაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა სახელმწიფოს მიერ განხორციელებულმა ინფრასტრუქტურულმა პროექტებმა. კერძო სექტორიდან კი ძირითადი აქტიურობა მოდიოდა მშენებლობის სექტორზე. ცალკე აღნიშვნის ღირსია მნიშვნელოვანი ინვესტიციები ბრიტიშ პეტროლეუმის (British Petroleum) ახალი მილსადენის მშენებლობაში. 2016 წლის განმავლობაში მოხმარებამ მცირე დადებითი წვლილი შეიტანა ეკონომიკის ზრდაში - 0.8 პროცენტული პუნქტი, რასაც ძირითადად მთავრობის მოხმარების ზრდა განაპირობებდა. წმინდა ექსპორტის წვლილი ეკონომიურ ზრდაში 2016 წელს კვლავ უარყოფითი იყო და -0.1 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. წლის განმავლობაში სტაბილურად მზარდი ტემპი ჰქონდა ვიზიტორთა რაოდენობას და, შესაბამისად, ტურისტულ შემოსავლებსაც, რაც ხელს უწყობდა მომსახურების ექსპორტის ზრდას. წლის მეორე ნახევარში გაუმჯობესება დაიწყო საგარეო მოთხოვნამ, რამაც საქონლის ექსპორტის ზრდა წაახალისა. წლის ბოლოსათვის კი შიდა მოთხოვნის მატების ნიშნები გამოიკვეთა. 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვები 236 მლნ აშშ დოლარით გაიზარდა და 31 დეკემბრის მდგომარეობით 2.8 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. რეზერვების მოცულობის ცვლილებაზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გავლენა ივნისის თვიდან კომერციული ბანკებისათვის უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრებისთვის სარეზერვო ნორმის გაზრდამ მოახდინა. გარდა ამისა, რეზერვების ცვლილებაზე 2016 წლის განმავლობაში, ტრადიციულად, რამდენიმე ძირითადი ფაქტორი მოქმედებდა: საქართველოს ეროვნული ბანკის სავალუტო აუქციონები, საქართველოს მთავრობის ხარჯები და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მიღებული კრედიტები და გრანტები. წინა წლების მსგავსად, 2016 წელსაც საქართველოს ეკონომიკის მნიშვნელოვან გამოწვევას დოლარიზაციის მაღალი დონე წარმოადგენდა. დოლარიზაციის დაბალი დონე მნიშვნელოვანია მაკროეკონომიკური სტაბილურობისა და ფისკალური მდგრადობის შესანარჩუნებლად. 2016 წლის ბოლოს მდგომარეობით სესხების დოლარიზაციის დონე 65.2 პროცენტი, ხოლო დეპოზიტების დოლარიზაცია 71.4 პროცენტი იყო. საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა მთავრობასთან ერთად შეიმუშავა 13 ლარიზაციის ხელშეწყობის ღონისძიებების 10-პუნქტიანი გეგმა, რომელიც ლარის გრძელვადიანი რესურსის ხელმისაწვდომობის ზრდას, სავალუტო რისკების ადექვატურ გადანაწილებასა და ლარით ფასდადების ხელშემწყობ ღონისძიებებს მოიცავს. ლარიზაციის წასახალისებლად საჭიროა ბაზარზე გრძელვადიანი ლარის რესურსის არსებობა. ამისათვის კი მნიშვნელოვანია კაპიტალის ბაზრების განვითარება და ბაზარზე ეროვნული ვალუტით დენომინირებული გრძელვადიანი ფასიანი ქაღალდების მზარდი მოცულობის არსებობა. ეროვნულმა ბანკმა და მთავრობამ კაპიტალის ბაზრების განვითარების ერთობლივი სტრატეგია შეიმუშავეს. ლარის გრძელვადიანი რესურსის ზრდას დაგეგმილი საპენსიო რეფორმის განხორციელებაც შეუწყობს ხელს, რადგანაც გაიზრდება მოთხოვნა გრძელვადიან ინსტრუმენტზე და, შესაბამისად, კაპიტალის ბაზარზე გრძელვადიანი ლარის რესურსი გაჩნდება. ამასთანავე, საპენსიო რეფორმა ლარის დანაზოგებს გაზრდის. შედეგად, შემცირდება სხვაობა ინვესტიციებსა და დანაზოგებს შორის, რაც მიმდინარე ანგარიშის ბალანსს გააუმჯობესებს. ცალკე აღნიშვნის ღირსია ქვეყანაში სავალუტო რისკის შეფასებისა და ადეკვატური გადანაწილების საკითხი. საქართველოში უცხოური ვალუტის სესხებით ძირითადად ისეთი მსესხებლები სარგებლობენ, რომლებიც შემოსავალს ეროვნული ვალუტით იღებენ და, უმეტეს შემთხვევაში, მათ მიერ ვერ ხერხდება სავალუტო რისკების გათვალისწინება და მართვა. აღნიშნულის საპასუხოდ მომზადდა საკანონმდებლო პაკეტი, რომლის მიხედვითაც 100 000 ლარამდე სესხების გაცემა 2017 წლის 17 იანვრიდან მხოლოდ ეროვნული ვალუტით არის შესაძლებელი. ასევე აღსანიშნავია, რომ საქართველოში ლარიზაციის შემაფერხებელ ერთ-ერთ ფაქტორს უძრავი ქონების ფასების უცხოური ვალუტით კვოტირება წარმოადგენს. მიუხედავად იმისა, რომ უძრავი ქონების ფასწარმოქმნა ეროვნული ვალუტით ხდება (მშენებლობის ხარჯების დიდი ნაწილი ეროვნული ვალუტით არის დენომინირებული), წლების მანძილზე ჩამოყალიბებული ჩვევის გამო, ბაზარზე ფასები უცხოური ვალუტით ცხადდება, რაც აფერხებს ბაზრის მუშაობას კურსის მერყეობის პერიოდებში. ამ მიმართულებით, შემუშავდა ახალი რეგულაცია, რომლის მიხედვითაც იურიდიული პირების მიერ ფასის გამოცხადება სავალდებულო იქნება მხოლოდ ლარით. მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით, მნიშვნელოვანი ყურადღება ექცევა კომუნიკაციის გააქტიურებას. ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმის პირობებში კომუნიკაციას დიდი როლი აქვს, რადგანაც განსკუთრებით საყურადღებო ხდება საზოგადოებაში სწორი მოლოდინების ჩამოყალიბება და მართვა. თავის მხრივ, სწორი მოლოდინების ჩამოყალიბებას ეროვნული ბანკის მიმართ მაღალი სანდოობა, საზოგადოების ინფორმირებულობა და მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილებების პროგნოზირებადობა განაპირობებს. საზოგადოებასთან ეფექტიანი კომუნიკაციის წარმართვა ეროვნული ბანკის ერთ-ერთი პრიორიტეტია. 2016 წელს ეროვნულმა ბანკმა გაზარდა მედია საშუალებების ჩართულობა მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციაში. ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი რეფინანსირების განაკვეთის შესახებ მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილებას კვარტალურად (კომიტეტის ყოველი მეორე სხდომის შემდეგ), პრესკონფერენციების საშუალებით ატყობინებს საზოგადოებას. პრესკონფერენციის დროს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი განმარტავს მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველს, მიმოიხილავს არსებულ ეკონომიკურ მდგომაროებას, ინფლაციასა და 14 ფასებზე მოქმედ ფაქტორებს, რომლებმაც, შესაძლოა, მომავალშიც მოახდინონ გავლენა ინფლაციის დონეზე. 2016 წლის მაისიდან ეროვნული ბანკი კომუნიკაციის ახალ ეტაპზე გადავიდა და მონეტარული პოლიტიკის ანგარიშში პოლიტიკის განაკვეთის საპროგნოზო ტრაექტორიის გამოქვეყნება დაიწყო. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის პროგნოზი არ გულისხმობს ეროვნული ბანკის დაპირებას მომავალ გადაწყვეტილებებთან დაკავშირებით. იგი წარმოადგენს მონეტარული პოლიტიკის სავარაუდო ოპტიმალურ რეაქციას იმ კონკრეტული მომენტისთვის არსებულ მონაცემებსა და პროგნოზებზე დაყრდნობით, დამატებითი შოკების არარსებობის შემთხვევაში. საზოგადოებასთან კომუნიკაციის ამ არხის ამოქმედებამ გაზარდა მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილების პროგნოზირებადობა და, საბოლოოდ, გრძელვადიან საპროცენტო განაკვეთებზე აისახა. ამდენად, მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციის გაუმჯობესებით გაიზარდა ეკონომიკაზე მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის ეფექტიანობა. საზოგადოებასთან კომუნიკაციის გაუმჯობესების მიზნით, 2016 წლიდან ეროვნულმა ბანკმა დაიწყო ანალიტიკური ანგარიშების ყოველთვიური გამოქვეყნება. ეროვნული ბანკის საქმიანობისა და ამოცანების შესახებ საზოგადოების ცნობადობის ასამაღლებლად გაგრძელდა შეხვედრები ანალიტიკოსებთან, ფინანსური სექტორის წარმომადგენლებთან და სტუდენტებთან. მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების საოპერაციო ჩარჩოს დახვეწის მხრივ აღსანიშნავია, რომ 2016 წლის დეკემბრიდან საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა აამოქმედა მონეტარული პოლიტიკის ახალი ინსტრუმენტი – ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი. ამ ინსტრუმენტის საშუალებით ხორციელდება საბანკო სექტორისთვის აუქციონის მეშვეობით მოკლევადიანი ლიკვიდობის მიწოდება. ერთთვიანი ინსტრუმენტის, ისევე როგორც სხვა მონეტარული ინსტრუმენტების, მიზანია ბანკთაშორის ბაზარზე მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მართვა, რაც შესაბამისობაშია საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკასა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ტექნიკური დახმარების მისიის რეკომენდაციებთან. 2016 წლის განმავლობაში გრძელდებოდა მუშაობა საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტზე 2014 წლის საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის ერთობლივი მისიის ფარგლებში განხორციელებული „ფინანსური სექტორის შეფასების პროგრამის“ (FSAP) რეკომენდაციებისა და საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების შეთანხმებით განსაზღვრულ დირექტივათა შესრულების მიზნებისათვის. საკანონმდებლო პაკეტი ითვალისწინებს არაერთ კანონში („კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონისა და „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის ჩათვლით) რიგი თვისებრივი ცვლილებების შეტანას, რაც მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს საზედამხედველო ჩარჩოს დახვეწასა და მის საერთაშორისო პრაქტიკასთან შესაბამისობაში მოყვანას. აღნიშნულმა ცვლილებებმა უნდა განამტკიცოს საქართველოს ეროვნული ბანკის უფლებამოსილებები საბანკო ჯგუფების კონსოლიდირებული ზედამხედველობის განხორციელების, კომერციულ ბანკებში დროებითი ადმინისტრაციის დანიშვნის და რისკზე დაფუძნებული ზედამხედველობის უფრო ეფექტიანად განხორციელების მიმართულებებით, მათ შორის, კომერციული ბანკების ლიცენზირებისა და მნიშვნელოვანი წილის შეძენაზე გადაწყვეტილებების მიღების პროცესებში. 15 აქტიურად მიმდინარეობდა მუშაობა ბაზელ III-ის მე-2 პილარის ფარგლებში კონცენტრაციის რისკებთან დაკავშირებული მოთხოვნების კალიბრაციაზე2. 2015 წლის ბოლოს დამტკიცებული „კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაციის რისკისთვის კაპიტალის ბუფერის განსაზღვრის ინსტრუქციის“ თანახმად, კომერციულმა ბანკებმა დაიწყეს სახელობითი და სექტორული კონცენტრაციის3 რისკისათვის საჭირო კაპიტალის დაანგარიშება. საბანკო ლიცენზიის მიღებით დაინტერესებული იურიდიული პირისა და ლიცენზირებული კომერციული ბანკების მინიმალური საზედამხედველო კაპიტალის მოთხოვნა იზრდება 50 მლნ ლარამდე. ამასთან, უკვე ლიცენზირებული კომერციული ბანკებისათვის კაპიტალის შევსება მოხდება ეტაპობრივად. აღნიშნული ცვლილების მიზანია შეზღუდოს რისკის გაზრდის მოტივაცია დაბალი კაპიტალიზაციის მქონე ბანკებში და განამტკიცოს ფინანსური სტაბილურობა. აღსანიშნავია, რომ დღეს საქართველოში არსებული მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნა ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია მთელს მსოფლიოში და არ შეესაბამება ქვეყნისა და მისი ფინანსური სექტორის განვითარების დონეს. 2016 წლის განმავლობაში საბანკო ლიცენზია გაუუქმდა 3 კომერციულ ბანკს. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული ბანკების ლიკვიდაციის პროცესი ორგანიზებულად მიმდინარეობდა და სრულად და ყოველგვარი შეფერხების გარეშე კმაყოფილდებოდა კრედიტორთა, პირველ რიგში კი - დეპოზიტართა მოთხოვნები. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საბანკო სექტორში ფუნქციონირებდა 16 კომერციული ბანკი. გასულ წელს სს „თიბისი ბანკის“ მიერ განხორციელდა სს „ბანკი რესპუბლიკის“ 100-პროცენტიანი წილის შესყიდვა, რის შედეგადაც იგეგმება ამ უკანასკნელის შერწყმა სს „თიბისი ბანკთან“. არარეზიდენტი მესაკუთრეების მონაწილეობა ბანკების აქტივებში, საბოლოო მფლობელობის მიხედვით, 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით შეადგენდა 86 პროცენტს, ხოლო სააქციო კაპიტალში 84 პროცენტს. საქართველოს საბანკო სისტემა კარგად კაპიტალიზირებულია და 2016 წლის ბოლოსათვის ბაზელ III-ჩარჩოს 1-ლი პილარის ფარგლებში დათვლილი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი 10.5 პროცენტს აღწევს, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის კოეფიციენტი 15.1 პროცენტს შეადგენს, რაც ეროვნული ბანკის კაპიტალის ადეკვატურობის მინიმალურ მოთხოვნებზე, შესაბამისად, 2.0 და 4.6 პროცენტული პუნქტით მეტია. 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხების წილი 2016 წლის ბოლოს მთლიანი საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისის გარდა) 3.7 პროცენტს შეადგენდა, რაც შესადარ ქვეყნებს შორის ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია. 2016 წლის განმავლობაში კომერციული ბანკების ლიკვიდობის რისკები ადეკვატურად იყო მართული და ლიკვიდური აქტივები დაბალი მერყეობით ხასიათდებოდა. ლიკვიდური აქტივები მთლიანი აქტივების 23 პროცენტს აღწევს, რაც საკმარისია არასაბანკო დეპოზიტების 41 პროცენტის დასაფარად. საფინანსო სექტორიდან მიღებული კომენტარების განხილვის შემდგომ, 2017 წლის მეორე ნახევარში, ძალაში შევა კომერციული ბანკების მიერ პილარ 3-ის ფარგლებში ინფორმაციის გამჟღავნების წესი. ეროვნული ბანკი კვლავ აგრძელებდა კომერციული ბანკების მონაცემთა ხარისხის შესწავლას. წლის მანძილზე გრძელდებოდა საინფორმაციო სისტემების აუდიტის პარამეტრების დაზუსტება. სახელობითი კონცენტრაცია - საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაცია ერთი მსესხებლის ან მსესხებელთა ჯგუფის მიმართ. სექტორული კონცენტრაცია - საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაცია სექტორების მიმართ. 2 3 16 ჩატარება. კიბერ-უსაფრთხოების გაზრდის მიზნით, 2017 წლის საზედამხედველო მოთხოვნების ფარგლებში, კომერციულ ბანკებს დაევალათ შეღწევადობის ტესტირების ჩატარება. ფინანსური სექტორის მომხმარებელთა უფლებების დაცვა საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ საკითხს წარმოადგენს. 2016 წელი გამოირჩეოდა მომხმარებელთა უფლებების დაცვის მიმართულებით მნიშვნელოვანი ცვლილებებით: უკანასკნელი წლების განმავლობაში დაფიქსირებული პრობლემების გათვალისწინებით შემუშავდა და დამტკიცდა მომხმარებელთა უფლებების დაცვის ახალი წესი, რომელიც უკეთ პასუხობს მომხმარებელთა უფლებების მიმართულებით არსებულ გამოწვევებს და რომელიც ვრცელდება არა მხოლოდ კომერციულ ბანკებზე, არამედ მთელი საფინანსო სექტორის წარმომადგენლებზე; ახალი წესი 2017 წლის 1-ლი ივნისიდან შევა ძალაში. ამასთან, 2017 წლის დასაწყისში საქართველოს ეროვნულ ბანკში ჩამოყალიბდა მომხმარებლის უფლებების დაცვის და ფინანსური განათლების დეპარტამენტი, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ქვეყანაში ფინანსური განათლების უფრო ეფექტურად გავრცელებას და მომხმარებელთა უფლებების დაცვის ჩარჩოს სრულყოფას. 2016 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა და თბილისის საფონდო ბირჟამ ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობის და ანგარიშსწორების სისტემის რეფორმის ერთობლივი პროექტი დაიწყეს. პროექტი ითვალისწინებს ეროვნული ბანკის ფასიანი ქაღალდების სისტემის განახლებას და მასში საფონდო ბირჟის შვილობილი კომპანიის, საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარის, ჩართვას. რეფორმა საქართველოს მთავრობისა და ეროვნულმა ბანკის ერთობლივად შემუშავებული ზემოხსენებული კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგიის ნაწილია. 2016 წლის 31 დეკემბრისათვის საფინანსო სფეროს სხვა მონაწილეებს წარმოადგენდა 11 საკრედიტო კავშირი, 81 მიკროსაფინანასო ორგანიზაცია (მათ შორის ერთი კვალიფიციური საკრედიტო ინსტიტუტი), ვალუტის 1200 გადამცვლელი პუნქტი და 118 ფულადი გზავნილების განმახორციელებელი პირი. მიკროსაფინანსო სექტორის განვითარებისა და ზრდის ტენდენცია 2016 წელსაც შენარჩუნდა. 2015 წლის მონაცემებთან შედარებით, მთლიანი აქტივების ოდენობა 25.4 პროცენტით გაიზარდა და 2.02 მილიარდი ლარი შეადგინა. მატება განხორციელდა ვალდებულებებისა და კაპიტალის ხარჯზე, რომლებმაც შესაბამისად 1.47 მლნ ლარი (მატება 18 პროცენტი) და 547 მლნ ლარი (მატება 50 პროცენტი) შეადგინა. აქტივების ზრდის ზემოაღნიშნული მაჩვენებელი გარკვეულწილად უკავშირდება 2016 წლის დეკემბერში „ონლაინ“ სესხების გამცემი მაღალკაპიტალიზირებული კომპანიების მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებად რეგისტრაციას. 2016 წელს მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებზე კვლავაც ნარჩუნდებოდა “მსუბუქი“ ზედამხედველობის რეჟიმი. 2016 წელს აქტიურ რეჟიმში გაგრძელდა მუშაობა იმ მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებთან, რომლებიც იზიდავდნენ რესურსებს ნაკლებად ინფორმირებული საცალო ინვესტორებიდან. ამ ორგანიზაციებმა წარმოადგინეს სამოქმედო გეგმა, რომელიც ითვალისწინებდა ფიზიკური პირებიდან შედარებით მცირე ოდენობის მოზიდული სახსრების შემცირებას და საცალო სეგმენტიდან ეტაპობრივად გასვლას. გეგმის შესაბამისად, აღნიშნულმა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებმა შეწყვიტეს ფიზიკური პირებიდან სახსრების მოზიდვის კუთხით წარმოებული სარეკლამო კამპანია და დაიწყეს საცალო კრედიტორების შედარებით კვალიფიციური ინვესტორებით ჩანაცვლების პროცესი, რაც 2017 წელსაც გრძელდება. 17 ასევე, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო ეროვნულ ბანკში არარეგისტრირებულ არასაბანკო ფინანსურ შუამავლებს, რომლებიც სხვადასხვა სარეკლამო საშუალებით ახდენდნენ სახსრების მოზიდვას საცალო ბაზარზე. მნიშვნელოვანია, რომ ეროვნული ბანკის ინტენსიური კომუნიკაციის შედეგად, ამ ორგანიზაციების უმრავლესობამ შეწყვიტა ფიზიკური პირების ფართო მასებიდან სახსრების მოზიდვა და აღნიშნულ საქმიანობასთან დაკავშირებული სარეკლამო კამპანია. ფინანსური ინსტიტუტების მიერ უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის აღმკვეთი კანონმდებლობის მოთხოვნების დაცვის ზედამხედველობის პროცესის ეფექტურობის ამაღლების მიზნით, 2016 წელს დაინერგა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორების, საბროკერო კომპანიების და საკრედიტო კავშირების რისკზე დამყარებული ზედამხედველობა. აღნიშნული პროცესი მოიცავს პრობლემური ინსტიტუტის ან ინსტიტუტის შიგნით არსებული რისკების ადრეულ იდენტიფიცირებას და იდენტიფიცირებული რისკების შესაბამისი საზედამხედველო ღონისძიებების გატარებას. საქართველოში საგადახდო სისტემები და საგადახდო მომსახურება კვლავ სტაბილურად ვითარდებოდა. ქვეყნის ყველაზე მნიშვნელოვან საგადახდო სისტემას ეროვნული ბანკის დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემა (RTGS სისტემა) წარმოადგენს, რომლის ფუნქციონირების უწყვეტობის მაჩვენებელმა 2016 წელს, გასული წლების მსგავსად, 99.9 პროცენტი შეადგინა, რაც დანერგილი სისტემის მდგრადობაზე მიუთითებს. 2016 წელს, წინა წლის მსგავსად, დინამიურად ვითარდებოდა საგადახდო მომსახურების სფეროც. გაიზარდა საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების რაოდენობა (2016 წლის ბოლოსთვის რეგისტრირებული იყო 38 პროვაიდერი). საგადახდო მომსახურების რეგულირების გაუმჯობესების მიზნით, ეროვნულმა ბანკმა შეიმუშავა ბაზრის განვითარების დონის შესაბამისი საგადახდო მომსახურების პროვაიდერის რეგისტრაციისა და რეგულირების ახალი წესი, რომელიც ამოქმედდა 2017 წლის 16 მარტს. 2016 წელს საქართველოს ეროვნულ ბანკში მიმდინარეობდა სამუშაოები საინფორმაციო ტექნოლოგიების სრულყოფის მიმართულებით. განხორციელდა ეროვნული ბანკის სერვერული ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი მოდერნიზება. 2016 წლის დასაწყისში წარმატებით დასრულდა ეროვნულ ბანკში დანერგილი ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის (ISMS) რესერტიფიცირება საერთაშორისო ISO 27001:2013-თან შესაბამისობაზე. საქართველოს ეროვნული ბანკი ამჟამად პირველი და ერთადერთი ორგანიზაციაა საქართველოში, რომელიც ზემოაღნიშნულ სტანდარტთან შესაბამის სერტიფიკატს ფლობს. 2016 წლის განმავლობაში კვლავ აქტიურად მიმდინარეობდა სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემის - „სებსტატის“ გაფართოების სამუშაოები, რაც მიზნად ისახავს ეროვნული ბანკის ერთიანი ინფორმაციული ბაზის შექმნას და მის ბაზაზე ახალი სტატისტიკური პროდუქტების წარმოებაზე, მონეტარული და საზედამხედველო მმართველობის ახალ საფეხურზე გადასვლას. ეს ამასთანავე გულისხმობს ეროვნული ბანკის სტატისტიკის მომხმარებლისათვის ახალი შინაარსისა და კომფორტული ინფორმაციული გარემოს შეთავაზებას ქვეყნის ფინანსურ და საგარეო სექტორებში მიმდინარე მოვლენების განვითარების შესახებ. 18 1 მაკროეკონომიკური გარემო 1.1 მსოფლიო ეკონომიკა 2016 წელს გლობალური ეკონომიკა, უკვე არსებული გეოპოლიტიკური და სტრუქტურული პრობლემების ფონზე, რამდენიმე ახალი გამოწვევის წინაშე დადგა. განვითარებულ ქვეყნებში ეკონომიკური აქტივობა შედარებით გაუმჯობესდა, ხოლო მზარდ და განვითარებად ნაწილში კი შენელება შეინიშნებოდა. 2016 წლის მნიშვნელოვანი მოვლენებიდან აღსანიშნავია ივნისში ევროკავშირის დატოვების შესახებ დიდი ბრიტანეთის მოსახლეობის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება (ე.წ. ბრექსიტი), რამაც დამატებითი რისკები წარმოშვა. კერძოდ, გაიზარდა იმის ალბათობა, რომ, მოლოდინების გაუარესების ფონზე, ევროკავშირის ეკონომიკის გაჯანსაღების პროცესი შენელდებოდა. თუმცა, არსებული შეფასებებით, მოკლევადიანი ეფექტები ჯერჯერობით უმნიშვნელოა. მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ცვლილებებს ჰქონდა ადგილი აშშ-შიც, სადაც ახალი ადმინისტრაციის ხელისუფლებაში მოსვლით გაჩნდა ფისკალური სტიმულირებისა და მონეტარული პოლიტიკის უფრო სწრაფი ნორმალიზაციის მოლოდინი. 2016 წელს მნიშვნელოვნად დაიძაბა ვითარება თურქეთში, სადაც ქვეყნის საზღვრებთან მიმდინარე შეიარაღებული კონფლიქტისა და შიდა პოლიტიკური არეულობების, მათ შორის, ივლისში სამხედრო გადატრიალების მცდელობის ფონზე, ეკონომიური აქტივობა შენელდა. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის შეფასებით, გლობალური ეკონომიკა 2016 წელს 3.1 პროცენტით გაიზარდა, რაც მცირედით ნაკლებია 2015 წლის ზრდაზე (3.4 პროცენტი). დიაგრამა N 1.1 მსოფლიო ეკონომიკის ზრდა 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% 2006 2007 მსოფლიო 2008 2009 ევროზონა 2010 2011 აშშ 2012 2013 2014 2015 2016 მზარდი და განვითარებადი ქვეყნები წყარო: საერთაშორისო სავალუტო ფონდი უკრაინაში, 2 წლიანი ვარდნის შემდგომ, ეკონომიკური აქტივობა მნიშვნელოვნად დასტაბილურდა. გასული წლის მეორე ნახევარში, ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში მიმდინარე სამხედრო კონფლიქტის დეესკალაციისა და სამომხმარებლო პროდუქციის ფასებზე წნეხის შემცირების ფონზე, მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა სამომხმარებლო და ბიზნეს განწყობები, რასაც თან დაერთო ხელისუფლების მიერ წამოწყებული სტრუქტურული რეფორმები. იმავდროულად, საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და დონორი ქვეყნების ძალისხმევით, ქვეყნის ეკონომიკამ მნიშვნელოვანი ფინანსური დახმარება მიიღო ეკონომიკური პრობლემების დასაძლევად. 2016 წელს უკრაინის 19 ეკონომიკა დაახლოებით 2 პროცენტით გაიზარდა, ხოლო სამომხმარებლო ფასების წლიურმა ინფლაციამ კი 12 პროცენტი შეადგინა. წინასწარი მონაცემებით, რუსეთის ეკონომიკა 2016 წელს მხოლოდ 0.2 პროცენტით შემცირდა, რაც იმის მანიშნებელია, რომ 3 წლის წინ გლობალურ ბაზარზე ნავთობის დაბალი ფასებისა და ეკონომიკური სანქციებისგან მიღებული შოკი მეტწილად დაძლეულ იქნა. მცურავი გაცვლითი კურსის და მკაცრი მონეტარული და ფისკალური პოლიტიკის რეჟიმის პირობებში დადებითი სავაჭრო ბალანსი მოსალოდნელზე ნაკლებად შეიკვეცა, წლიური ინფლაციის მაჩვენებელი 5 პროცენტამდე შემცირდა, ხოლო ინდუსტრიული წარმოება ეტაპობრივად გაუმჯობესდა. დიაგრამა N 1.2 გლობალური ინფლაცია 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% 2006 2007 მსოფლიო 2008 2009 ევროზონა 2010 2011 აშშ 2012 2013 2014 2015 2016 მზარდი და განვითარებადი ქვეყნები წყარო: საერთაშორისო სავალუტო ფონდი 2016 წელი საკმაოდ მძიმე აღმოჩნდა თურქეთის ეკონომიკისთვის. სამხედრო გადატრიალების მცდელობა, ტერორისტული აქტები, ეროვნული ვალუტის გაუფასურება და პოლიტიკური კრიზისი ბიზნეს და სამომხმარებლო განწყობის მნიშვნელოვანი გაუარესების საფუძვლად იქცა. არსებითად შესუსტდა ინდუსტრიული წარმოება და ტურისტული მომსახურების სექტორი, რაც ეკონომიკის მამოძრავებელ ძალას წარმოადგენდა. ამის ფონზე, მიუხედავად მთავრობის მიერ გაწეული მასიური დანახარჯებისა, გლობალური ფინანსური კრიზისის შემდეგ მე-3 კვარტალში პირველად შემცირდა მშპ. ლირის აშშ დოლართან გაუფასურებამ წლის ბოლოს ფასებზე წნეხი შექმნა და 2016 წლის ბოლოს წლიურმა ინფლაციამ 8.5 პროცენტი შეადგინა. საერთაშორისო ბაზარზე ნავთობის ფასის ვარდნას მძიმე გავლენა ჰქონდა აზერბაიჯანის ეკონომიკაზე, რომლის მშპ, უკანასკნელი შეფასებებით, 2016 წელს მოსალოდნელზე მეტად, 3.5 პროცენტით შემცირდა. უარყოფითი შოკის შერბილებას მთავრობა მასიური ინფრასტრუქტურული და სოციალური პროექტების წამოწყებით და არა-სანავთობო სექტორების წახალისებით ცდილობდა. ამასთან, გასული წლის მეორე ნახევარში, ნავთობის ბაზარზე ვითარების სტაბილიზაციის კვალდაკვალ, მაკროეკონომიკური ინდიკატორების გაჯანსაღების ნიშნები გამოიკვეთა. მანათის გაუფასურებით გამოწვეული წნეხის ფონზე, სამომხმარებლო ფასების ინფლაციამ წლიურად 12.5 პროცენტი შეადგინა. წინასწარი შეფასებით, სომხეთის ეკონომიკა 2016 წელს მხოლოდ 0.5 პროცენტით გაიზარდა. სუსტი ზრდა, ძირითადად, ქვეყნის მთავარი სავაჭრო და ფინანსური პარტნიორის - რუსეთის ეკონომიკის რეცესიით იყო გამოწვეული. ერთობლივი მოთხოვნის ვარდნის ფონზე, მნიშვნელოვნად შემცირდა სოფლის მეურნეობისა და 20 მშენებლობის სექტორი, თუმცა, სასაქონლო პროდუქციის გლობალური ფასების სტაბილიზაციამ ხელი შეუწყო სამთო-მომპოვებელი დარგის მნიშვნელოვან ზრდას. სამომხმარებლო ფასების დეფლაციამ 2016 წლის ბოლოს 1.1 პროცენტი შეადგინა. 2016 წელს აშშ-ის რეალური მშპ 1.6 პროცენტით გაიზარდა, რაც ეკონომიკური ზრდის მხოლოდ და მხოლოდ ზომიერი მაჩვენებელია და ფუნდამენტური შემაფერხებელი ფაქტორების არსებობაზე მიანიშნებს. მიუხედავად შრომის ბაზარზე გაუმჯობესებული ვითარებისა, ბიზნეს სექტორის მხრიდან პასიური ინვესტირების ფონზე აშშ-ის მწარმოებლურობა მხოლოდ მცირედით გაიზარდა. აღნიშნულ პერიოდში შედარებით სოლიდურად გამოიყურებოდა სამომხმარებლო მოთხოვნა, რაც ზრდის მთავარი ფაქტორი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ახალი ადმინისტრაციის გეგმებმა გარკვეული ბუნდოვანება შეიტანა აშშ-ის სამომავლო პერსპექტივებში სავაჭრო პოლიტიკის და გეოპოლიტიკური ურთიერთობების კუთხით, არსებული ინფორმაციით, მოხდება ეკონომიკის ფისკალური სტიმულირება, რაც, თავის მხრივ, სავარაუდოდ მოითხოვს მონეტარული პოლიტიკის უფრო სწრაფ ნორმალიზაციას. გაერთიანებული სამეფოს მიერ მიღებულმა გადაწყვეტილებამ ევროკავშირიდან გასვლის შესახებ მნიშვნელოვანი ზეგავლენა ვერ მოახდინა მოლოდინებსა და ეკონომიკურ აქტივობაზე ევროზონაში. გაგრძელდა გაჯანსაღების პროცესი, რასაც ხელს უწყობდა შრომის ბაზარზე გაუმჯობესებული ვითარება, დაბალი ინფლაცია და შერბილებული მონეტარული პოლიტიკა. ევროზონის რეალური მშპ წლიურად 1.7 პროცენტით გაიზარდა, ხოლო სამომხმარებლო ფასების ინფლაცია კი 1.1 პროცენტის ფარგლებში მოექცა. 2016 წლის მეორე ნახევარში, ადგილობრივი ვალუტების გაუფასურების ეფექტის შესუსტებასთან ერთად, რეგიონის ქვეყნების წლიურმა ინფლაციამ კლება დაიწყო, რამაც ზოგიერთი ქვეყნის ცენტრალურ ბანკს საშუალება მისცა დაეწყო მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთების შემცირება ეკონომიკური აქტივობის წასახალისებლად. ასევე, იმ განვითარებულ ქვეყნებში, რომელთა გამოშვების ზრდა პოტენციურს ჩამორჩება და სადაც, იმავდროულად, სამომხმარებლო ფასები დაბალი ტემპით იზრდება, კვლავ შენარჩუნდა შერბილებული მონეტარული პოლიტიკის მოლოდინები. რაც შეეხება აშშს, ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ დეკემბერში პოლიტიკის განაკვეთის ზრდის შემდგომ, მაღალი მოსალოდნელი ინფლაციისა და ეკონომიკური აქტივობის ფონზე, გაიზარდა შედარებით ინტენსიური გამკაცრების მოლოდინი. 2016 წლის განმავლობაში სასაქონლო პროდუქციის ფასები ზრდის ტენდენციით ხასიათდებოდა. ზრდა შეეხო თითქმის ყველა ქვეჯგუფს, მათ შორის სურსათის, ენერგომატარებლებისა და ლითონის ფასებს. საერთაშორისო ბაზარზე ნავთობის ფასების დინამიკის ცვლილების კუთხით მნიშვნელოვანი იყო გასული წლის ნოემბერში ნავთობის ექსპორტიორი ქვეყნების ორგანიზაციის (OPEC) მიერ მიღებული გადაწყვეტილება წევრ ქვეყნებში ნავთობის წარმოების შეზღუდვის შესახებ, რასაც ზოგიერთი არაწევრი ქვეყანაც შეუერთდა. თუმცა, აშშ-ში ფიქლის ნავთობის მზარდი წარმოების პირობებში საერთაშორისო ფასების ზრდა მოკრძალებული აღმოჩნდა, რასაც თან ერთვოდა არცთუ ძლიერი მოთხოვნა მსოფლიო მასშტაბით. 21 დიაგრამა N 1.3 სასაქონლო პროდუქციის ინდექსები 110 100 90 80 70 60 50 სასაქონლო პროდუქციის ფასის ინდექსი სურსათის ფასის ინდექსი ლითონის ფასის ინდექსი ენერგომატარებლების ფასის ინდექსი დეკ/16 ნოემ/16 ოქტ/16 სექ/16 აგვ/16 ივლ/16 ივნ/16 მაის/16 აპრ/16 მარ/16 თებ/16 იან/16 დეკ/15 ნოემ/15 ოქტ/15 სექ/15 აგვ/15 ივლ/15 ივნ/15 მაის/15 აპრ/15 მარ/15 თებ/15 იან/15 დეკ/14 40 წყარო: საერთაშორისო სავალუტო ფონდი 1.2 საგარეო სექტორი და საგადასახდელო ბალანსი 2016 წელს გრძელდებოდა საქართველოს ეკონომიკაზე საგარეო შოკის ზემოქმედება, რის შედეგადაც მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი გაიზარდა და მშპ-ს 13.3 პროცენტი შეადგინა. გასულ წელს საერთაშორისო ბაზრებზე კვლავაც იყო მოლოდინი, რომ აშშ-ს ფედერალური სარეზერვო სისტემა პოლიტიკის განაკვეთის ზრდას გააგრძელებდა, რაც მხოლოდ 2016 წლის დეკემბერში განხორციელდა. ამ მოლოდინების შესაბამისად, აშშ დოლარის კურსმა განაგრძო გამყარება სხვა ვალუტების მიმართ. გლობალური ეკონომიკური შენელებისა და დაძაბული გეოპოლიტიკური მდგომარეობის ფონზე, საქართველოს სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში კვლავ გაგრძელდა ეროვნული ვალუტების გაუფასურება. საყურადღებოა ევროს გაუფასურებაც, რაც ევროპის ცენტრალური ბანკის შერბილებული მონეტარული პოლიტიკის გაგრძელებამ გამოიწვია. შედეგად, წლის ბოლოსათვის გაიზარდა ზეწოლა ლარის კურსზეც. ნავთობის ფასის შემცირების ტემპმა იკლო, თუმცა ფასების დაბალ ნიშნულზე შენარჩუნების შედეგად, ნავთობის ექსპორტიორი ქვეყნების ეკონომიკებში მოთხოვნა ქართულ ექსპორტზე კვლავ სუსტი იყო. რუსეთსა და საბერძნეთში ეკონომიკური მდგომარეობის შედარებითი გაჯანსაღების კვალობაზე, თანდათანობით გაიზარდა ფულადი გზავნილების შემოდინება ქვეყანაში, რამაც, თავის მხრივ, გარკვეულწილად დადებითად იმოქმედა სავაჭრო დეფიციტის დაფინანსებაზე. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს ლარის კურსის გაუფასურებამ მაკორექტირებელი ეფექტი იქონია 2016 წლის სავაჭრო ბალანსზე, რაც, ერთი მხრივ, იმპორტის შემცირებაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, ტურისტული შემოსავლების ზრდაზე და საქონლის ექსპორტის კლების ტემპის შენელებაზე აისახა. 2016 წლის მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტმა მშპ-ს 13.3 პროცენტი შეადგინა, რაც წინა წლის მაჩვენებელს 1.3 პროცენტული პუნქტით აღემატება. აბსოლუტურ გამოხატულებაში მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი 229 მლნ აშშ დოლარით გაუარესდა და 1.9 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. საქონლით ვაჭრობის ბალანსი 2016 წელს 4 პროცენტით გაუმჯობესდა, რაც აბსოლუტურ გამოსახულებაში 139 მლნ აშშ დოლარია. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტზე პოზიტიურად მოქმედებდა მომსახურებით 22 ვაჭრობის ბალანსის გაუმჯობესება, რომელიც 2016 წელს 156 მლნ აშშ დოლარით გაიზარდა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ტურისტული შემოსავლების 230 მლნ აშშ დოლარით (12 პროცენტი) ზრდა. 2016 წელს მიმდინარე ანგარიშის გაუარესება განაპირობა შემოსავლის მუხლის დეფიციტის მატებამ (514 მლნ აშშ დოლარით), რაც ძირითადად საქართველოში პირდაპირი ინვესტორი საწარმოების მოგების ზრდით არის გამოწვეული. გაზრდილია როგორც გაცემული დივიდენდები, ასევე რეინვესტირებული შემოსავლების მოცულობა, რაც მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის ზრდას იწვევს. დიაგრამა N 1.4 მიმდინარე ანგარიშის კომპონენტების ფარდობა მშპ-თან 40% 30% 20% 10% 0% -10% -20% -30% -40% -50% 2007 2008 2009 საქონლით ვაჭრობა შემოსავალი მიმდინარე ანგარიში 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 მომსახურებით ვაჭრობა მიმდინარე ტრანსფერტები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საქონლით ვაჭრობა მიმდინარე ანგარიშის კვლავ ყველაზე დეფიციტური კომპონენტია. 2016 წელს საქონლით ვაჭრობის დეფიციტი უმნიშვნელოდ შემცირდა და მისმა ფარდობამ მთლიან შიდა პროდუქტთან 26.5 პროცენტი შეადგინა. როგორც ცნობილია, 2015 წლის განმავლობაში ექსპორტი წლიურად მნიშვნელოვნად შემცირდა, თუმცა 2016 წლის დასაწყისიდან ექსპორტის კლების ტემპი დაეცა და მეოთხე კვარტალში დადებითი გახდა, თუმცა წლიურად ექსპორტის 6.5 პროცენტიანი კლება დაფიქსირდა. მეორე მხრივ, 2016 წლის პირველ კვარტალში იმპორტმა კლება განაგრძო, თუმცა, აპრილიდან იმპორტის კლების ტემპი შენელდა და მეოთხე კვარტალში წლიური დადებითი ზრდა დაფიქსირდა. მთლიანად 2016 წლის განმავლობაში იმპორტი 4.9 პროცენტით შემცირდა. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლისაგან განსხვავებით, მთლიანი იმპორტის დაცემაში შედარებით მცირე წვლილი შეიტანა სამომხმარებლო საქონლის იმპორტის კლებამ და შემცირება ძირითადად შუალედური მოხმარების საქონლის იმპორტზე მოდიოდა, ხოლო საინვესტიციო საქონლის იმპორტი გაიზარდა. 23 დიაგრამა N 1.5 საქონლის ექსპორტის წლიური ცვლილება (2010-2016 წელი)4 43% 42% 40% 30% 27% 20% 20% 41% 33% 26% 26% 19% 16% 13% 10% 18% 12% 5% 5% 4% 3% 0% 2016 III 2016 II 2016 I 2015 IV 2015 III 2015 I 2015 II 2014 I 2013 IV 2013 III 2013 II 2013 I 2012 IV 2012 III 2012 II 2012 I 2011 IV 2011 III 2011 II 2011 I 2010 IV 2010 II 2010 III 2010 I -30% 2014 IV -20% 2014 III -2% -12% -10% -16% -20% -23% -22% -27% -24% -5% 2014 II -10% 2016 IV 50% 50% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საინტერესოა ექსპორტის შემცირების კვალობაზე ექსპორტის ცვლილების გეოგრაფია. კერძოდ, 2016 წელს ექსპორტი შემცირდა ევროკავშირის ქვეყნებსა (-11.5 პროცენტი) და დსთ-ს ქვეყნებში (-12.3 პროცენტი). დსთ-ს ქვეყნებში ექსპორტის შემცირება ძირითადად განპირობებული იყო აზერბაიჯანში (-36.7 პროცენტი), სომხეთსა (-16.4 პროცენტი) და უზბეკეთში (-27.2 პროცენტი) ექსპორტის კლებით. ექსპორტი გაიზარდა რუსეთში (26.6 პროცენტი), ჩინეთსა (34.8 პროცენტი) და შვეიცარიაში (165.1 პროცენტი). შვეიცარიაში განხორციელებული ექსპორტის 52 პროცენტს ოქროს ექსპორტი შეადგენს. სხვა ქვეყნებიდან აღსანიშნავია ექსპორტის შემცირება აშშ-სა (-34.5 პროცენტი) და თურქეთში (-7.1 პროცენტი). ბოლო ორი წლის კლების შემდეგ დაფიქსირდა ექსპორტის ზრდა უკრაინაში (22.3 პროცენტი). დიაგრამა N 1.6 ექსპორტის სტრუქტურა ქვეყნების მიხედვით 2016 წ. თურქეთი, 8% რუსეთი, 10% ჩინეთი, 8% ბულგარეთი, 8% აზერბაიჯანი, 7% გერმანია, 4% ევროკავშირი, 27% სომხეთი, 7% დანარჩენი ქვეყნები, 33% იტალია, 3% სხვა , 11.6% წყარო: საქსტატი 2016 წლის მონაცემებით, საქართველოს უმსხვილეს საექსპორტო პარტნიორებში ევროკავშირთან ერთად არიან რუსეთი, თურქეთი და ჩინეთი. ჩინეთი პირველად საგადასახდელო ბალანსის საქონლის ექსპორტი. საგარეო ვაჭრობა და საგადასახდელო ბალანსის საქონლით ვაჭრობა განსხვავებული ცნებებია და ეყრდნობიან განსხვავებულ კონცეფციებს. თუ საგარეო ვაჭრობისათვის განმსაზღვრელია საზღვრის გადაკვეთის პრინციპი, საგადასახდელო ბალანსის საქონლით ვაჭრობისათვის განმსაზღვრელი პრინციპია რეზიდენტსა და არარეზიდენტს შორის საკუთრების უფლების ცვლილება. გარდა ამისა, საგარეო ვაჭრობის სტატისტიკაში ექსპორტი მოცემულია FOB ფასებში, ხოლო იმპორტი CIF ფასებში, მაშინ როცა საგადასახდელო ბალანსის საქონლით ვაჭრობაში როგორც ექსპორტი ისე იმპორტი მოცემულია FOB ფასებში. 4 24 აღმოჩნდა მოწინავე პოზიციაზე მთლიან ექსპორტში 8-პროცენტიანი წილით და გატანილი ექსპორტის უდიდესი ნაწილი (78 პროცენტი) კვლავ სპილენძის მადნები და კონცენტრატებია. ამ უკანასკნელმა კატეგორიამ ზოგადად მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა 2016 წელს საქონლის ექსპორტში; კერძოდ, მისი ექსპორტი წინა წელთან შედარებით 15.2 პროცენტით გაიზარდა და მთლიანი ექსპორტის 15 პროცენტი შეადგინა. ბოლო წლებში მკვეთრი შემცირების მიუხედავად, მსუბუქი ავტომობილების ექსპორტი 8-პროცენტიანი წილით კვლავ პირველი ხუთეულის ჯგუფშია. ბოლო წლების მნიშვნელოვანი ცვლილება განიცადა ექსპორტის სტრუქტურამ. კერძოდ, უმსხვილეს საექსპორტო სასაქონლო ჯგუფებს დაემატა მინერალური და მტკნარი წყლები და სამკურნალო საშუალებების ჯგუფები, ხოლო შავი ლითონისა და სპილენძის ნარჩენებისა და ჯართის ექსპორტი თანდათანობით არსებითად შემცირდა და დღეისათვის მთლიან ექსპორტში უმნიშვნელო წვლილი შეაქვს. 2016 წელს საქონლის იმპორტის შემცირება უმეტესწილად განპირობებული იყო შუალედური მოხმარების საქონლის იმპორტის წლიური კლებით (-4.8 პროცენტი). სამომხმარებლო ტიპის იმპორტი წლიურად მხოლოდ 1.2 პროცენტით შემცირდა (განსხვავებით წინა წლის არსებითი ცვლილებისა). ამასთან, საინვესტიციო ტიპის საქონლის იმპორტი წლიურად 15 პროცენტით გაიზარდა. 2016 წელს უმსხვილესი საიმპორტო საქონელი, მთლიანი იმპორტის 8-პროცენტიანი წილით, კვლავ ნავთობი და ნავთობპროდუქტები იყო. იმპორტში ასევე მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს მსუბუქი ავტომობილებისა და თამბაქოს ნაწარმის კატეგორიების იმპორტი (ჯამურად 8 პროცენტი). აღსანიშნავია სპილენძის მადნებისა და კონცენტრატების იმპორტის წლიური 20-პროცენტიანი ზრდა (მთლიანი იმპორტის 3.4 პროცენტი), რაც ბოლო წლებში სპილენძის რეექსპორტის გააქტიურებას უკავშირდება. დიაგრამა N 1.7 საქონლის იმპორტის წლიური ცვლილება (2010-2016 წელი)5 50% 41% 40% 32% 30% 20% 10% 32% 29% 23% 23% 21% 24% 18% 14% 9% 14%17%13% 6% 2% 0% -1% -10% -6% -5% -1% -3% -3% -3% -7% -20% 2016 IV 2016 III 2016 II 2016 I 2015 IV 2015 III 2015 I 2014 IV 2014 III 2014 II 2014 I 2013 IV 2013 III 2013 II 2013 I 2012 IV 2012 III 2012 II 2012 I 2011 IV 2011 III 2011 II 2011 I 2010 III 2010 IV 2010 II 2010 I 2015 II -16% -17% -20% -18% -30% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი იმპორტის რეგიონალური ანალიზი გვიჩვენებს, რომ 2016 წელს ევროკავშირის ქვეყნებიდან იმპორტი 6.4 პროცენტით გაიზარდა და მთლიანი იმპორტის 30 პროცენტი შეადგინა. დსთ-ს ქვეყნებიდან იმპორტი მცირედით, 0.6 პროცენტით გაიზარდა და 5 საგადასახდელო ბალანსის საქონლის იმპორტი. საგარეო ვაჭრობა და საგადასახდელო ბალანსის საქონლით ვაჭრობა განსხვავებული ცნებებია და ეყრდნობიან განსხვავებულ კონცეფციებს. თუ საგარეო ვაჭრობისათვის განმსაზღვრელია საზღვრის გადაკვეთის პრინციპი, საგადასახდელო ბალანსის საქონლით ვაჭრობისათვის განმსაზღვრელი პრინციპია რეზიდენტსა და არარეზიდენტს შორის საკუთრების უფლების ცვლილება. გარდა ამისა, საგარეო ვაჭრობის სტატისტიკაში ექსპორტი მოცემულია FOB ფასებში, ხოლო იმპორტი CIF ფასებში, მაშინ როცა საგადასახდელო ბალანსის საქონლით ვაჭრობაში როგორც ექსპორტი ისე იმპორტი მოცემულია FOB ფასებში. 25 მთლიანი იმპორტის 27 პროცენტი შეადგინა. დანარჩენი ქვეყნებიდან იმპორტი 4.6 პროცენტით შემცირდა. წინა წლების მსგავსად, იმპორტიორ ქვეყნებს შორის, ევროკავშირის შემდეგ, კვლავ თურქეთი ლიდერობს (19 პროცენტი). 2016 წელს თურქეთიდან იმპორტი წინა წლის მაჩვენებელს მხოლოდ 1.9 პროცენტით აღემატება. რუსეთიდან იმპორტი 8 პროცენტით გაიზარდა და მთლიანი იმპორტის 9 პროცენტი შეადგინა. არსებითად მოიმატა იმპორტმა ნიდერლანდებიდან (წლიურად 69.3 პროცენტი), რაც ახალი მილსადენის მშენებლობის ფარგლებში საჰაერო ტუმბოებისა და აირგენერატორების იმპორტს უკავშირდება. დიაგრამა N 1.8 იმპორტის სტრუქტურა ქვეყნების მიხედვით თურქეთი, 19% ევროკავშირი, 30% რუსეთი, 9% გერმანია, 6% იტალია, 4% ნიდერლანდები, 3% ჩინეთი, 8% აზერბაიჯანი, 7% უკრაინა, 6% სხვა, 18% დანარჩენი ქვეყნები, 21% წყარო: საქსტატი როგორც უკვე აღვნიშნეთ, 2016 წელს მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტზე მნიშვნელოვანი პოზიტიური გავლენა იქონია მომსახურების ბალანსის გაუმჯობესებამ. მომსახურების პროფიციტის ფარდობამ მშპ-თან 11.3 პროცენტი შეადგინა, რაც 0.8 პროცენტული პუნქტით მეტია წინა წლის მაჩვენებელზე. აბსოლუტურ გამოსახულებაში მომსახურების დადებითი სალდო 2016 წელს წინა წელთან შედარებით 156 მლნ აშშ დოლარით გაუმჯობესდა და 1.61 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. ზრდა კვლავ უმეტესწილად გამოწვეული იყო ტურისტული შემოდინებების მაღალი მაჩვენებლით. ტურისტულმა შემოსავლებმა, რომლებიც მომსახურების ექსპორტის ძირითად ნაწილს წარმოადგენს, 2016 წელს 2.17 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც 11.9 პროცენტით აღემატება წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. ბოლო წლებში ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლები საქონლით ვაჭრობის დეფიციტის დაფინანსების ძირითადი წყარო გახდა. საერთაშორისო ვიზიტორების რაოდენობა წლიურად 7.6 პროცენტით გაიზარდა, რაც ძირითადად განაპირობა აზერბაიჯანიდან (9.4 პროცენტი), რუსეთიდან (12 პროცენტი) და სომხეთიდან (1.9 პროცენტი) ვიზიტორების რაოდენობის ზრდამ. ვიზიტორთა რაოდენობის მზარდი ტენდენციაა ისრაელიდან, გერმანიიდან, ყაზახეთიდან, აშშ-დან, ბელარუსიდან და პოლონეთიდან. განსაკუთრებით გაიზარდა ირანიდან შემომსვლელთა რაოდენობა (485 პროცენტი). ასევე მკვეთრად მოიმატა შემომსვლელთა რაოდენობამ საუდის არაბეთსა და ინდოეთიდან, შესაბამისად 116 პროცენტითა და 201 პროცენტით. აღსანიშნავია, რომ საერთაშორისო შემომსვლელთა რაოდენობის მატების კვალდაკვალ, გაიზარდა ასევე შემომსვლელთა მრავალფეროვნება წარმოშობის ქვეყნების და ქვეყანაში დარჩენის ხანგრძლივობის მიხედვით. მეორე მხრივ, 26 ვიზიტორთა რაოდენობა ყველაზე მეტად შემცირდა თურქეთიდან (-9.7 პროცენტი), თუმცა ამ ქვეყნიდან ვიზიტორების რაოდენობა კვლავ მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს მთლიან ვიზიტორთა რაოდენობაში. დიაგრამა N 1.9 ტურიზმის ექსპორტიდან მიღებული შემოსავლები (2011-2016) 900 მლნ აშშ დოლარი 800 700 2011 600 2012 500 2013 400 2014 300 2015 200 2016 100 0 კვ1 კვ2 კვ3 კვ4 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი მთლიანობაში, შემოსავლის ანგარიშის დეფიციტი 2016 წელს წინა წელთან შედარებით 514 მლნ აშშ დოლარით გაუარესდა და 838 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. შემოსავლის ანგარიშის დეფიციტის გაღრმავების მთავარი მიზეზი კვლავ საინვესტიციო შემოსავლის უარყოფითი ბალანსია, რომელიც 2016 წელს 584 მლნ აშშ დოლარით გაუარესდა და 1.4 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. აღნიშნული განპირობებულია პირდაპირი და სხვა უცხოური ინვესტიციების ნაწილში შემოსავლის ანგარიშის გაუარესებით, რაც გამოწვეულია როგორც გაცემული დივიდენდების, ასევე რეინვესტიციების ზრდით. ეს უკანასკნელი, ერთი მხრივ, უარყოფითად მოქმედებს მიმდინარე ანგარიშის ბალანსზე, ხოლო მეორე მხრივ, უცხოურ პირდაპირ ინვესტიციებში აისახება და, შედეგად, ამ ოპერაციას კაპიტალის გადინებაზე გავლენა არ აქვს. რაც შეეხება მუშაკთა შრომის ანაზღაურების ბალანსს, 2016 წელს ეს კომპონენტი 70 მლნ აშშ დოლარით გაიზარდა და 558 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. შრომის ანაზღაურების მომატება გარკვეულწილად განპირობებულია ჩვენი რეგიონის ქვეყნებში ეკონომიკური მდგომარეობის შედარებითი გაჯანსაღებით, თუმცა ამ ქვეყნებში ეროვნული ვალუტების კურსის გაუფასურება ისევ უარყოფითად მოქმედებს მიღებული შემოსავლების რაოდენობაზე. 2016 წელს უმნიშვნელოდ (0.8 პროცენტი) შემცირდა წმინდა მიმდინარე ტრანსფერები, ხოლო სამთავრობო სექტორში ტრანსფერების ზრდა დაფიქსირდა (13.6 პროცენტი). პირადი გზავნილები, რომლებიც, როგორც წესი, მიმდინარე ტრანსფერების ყველაზე მსხვილი კომპონენტია, წლიურად 2 პროცენტით გაიზარდა. 2016 წელს პირადმა გზავნილებმა ზრდა დაიწყო მეორე კვარტალიდან, რაშიც დიდი წვლილი შეიტანა ისრაელიდან, აშშ-დან, საბერძნეთიდან და თურქეთიდან მომატებულმა გზავნილებმა. რუსეთიდან პირადი გზავნილები წლიურად კვლავ შემცირებულია. 27 დიაგრამა N 1.10 პირადი გზავნილების წლიური ცვლილება (2010-2016 წელი) 50% 40% 40% 32%32% 30% 22% 20% 8% 10% 23% 20% 21%20% 16% 9% 8% 14% 13% 7% 6% 6% 11% 5% 1% 0% -5% 2016 IV 2016 III 2016 I 2015 IV 2015 III 2014 IV 2014 III 2014 II 2014 I 2013 IV 2013 III 2013 II 2013 I 2012 IV 2012 III 2012 II 2012 I 2011 IV 2011 III 2011 II 2011 I 2010 III 2010 IV 2010 II 2010 I -40% -19% -20% -28% -28% -36% 2015 II -30% 2016 II -10% -20% 2015 I -2% -10% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 1.11 ქვეყნების წვლილები ფულადი გზავნილების ცვლილებაში (2016 წელი) 30% 20% 10% 0% -10% ისრაელი დეკ-16 ნოე-16 თურქეთი ოქტ-16 ივლ-16 აშშ სექ-16 ივნ-16 საბერძნეთი აგვ-16 მაი-16 რუსეთი აპრ-16 მარ-16 თებ-16 იან-16 -20% სხვა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს, წინა წლების მსგავსად, მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსების ძირითადი წყარო კვლავ წმინდა უცხოური პირდაპირი ინვესტიციები იყო. საქართველოში განხორციელებულმა პირდაპირმა უცხოურმა ინვესტიციებმა 1.6 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე 5 პროცენტით მეტია. უცხოური პირდაპირი ინვესტიციების ზრდა ძირითადად განაპირობა მშენებლობის, დამამუშავებელი მრეწველობისა და ენერგეტიკის დარგებში განხორციელებულმა ინვესტიციებმა. 2016 წელთან შედარებით აღნიშნულ სექტორებში უცხოური პირდაპირი ინვესტიციები შესაბამისად 47.7 პროცენტით, 79.2 პროცენტით და 63.9 პროცენტით გაიზარდა. აღსანიშნავია საფინანსო სექტორში შემცირებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები (-23.9 პროცენტი), რაც, უმეტესწილად, საქართველოდან ფრანგულ საბანკო ჯგუფის „სოსიეტე ჟენერალის“ გასვლამ განაპირობა. 28 დიაგრამა N 1.12 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსების წყაროები 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 კაპიტალის ანგარიში პირდაპირი ინვესტიციები სხვა ინვესტიციები სარეზერვო აქტივები 2013 2014 2015 2016 პორტფელის ინვესტიციები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს პორტფელის ინვესტიციების ბალანსი უარყოფითი იყო და 329 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა, რისი უდიდესი ნაწილი საბანკო სექტორზე მოდის. აღსანიშნავია, რომ 2016 წლის მეორე ნახევარში ერთ-ერთმა კომერციულმა ბანკმა მოახდინა წინა წლებში გამოშვებული ობლიგაციების გამოსყიდვა, რის შედეგადაც პორტფელის ინვესტიციების ბალანსში ნეგატიური სალდო დაფიქსირდა. აღნიშნული ვალდებულებების დაფარვა მოხდა ახალი სესხის აღებით, რაც სხვა ინვესტიციების შემოდინების მუხლში აისახა. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის დაფინანსებაში 2015 წელთან შედარებით მნიშვნელოვნად გაიზარდა სხვა ინვესტიციების წვლილი. 2016 წელს სხვა ინვესტიციების წმინდა შემოდინებამ 1.1 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. ვალდებულებების ზრდის ძირითადი ნაწილი სესხებზე მოდის როგორც სამთავრობო, ასევე კერძო (არასაბანკო) სექტორში. სახელმწიფო სექტორზე მოსული კრედიტები ჯამურად 295 მლნ დოლარს შეადგენს. აქედან აღსანიშნავია ბიუჯეტის მხარდასაჭერად აზიის განვითარების ბანკისგან მიღებული 99 მლნ დოლარის კრედიტი. ასევე, აღსანიშნავია საბანკო სექტორის მიერ საგარეო წყაროებიდან დამატებით რესურსის მოზიდვა, რაც, ნაწილობრივ, ძველი დავალიანების წინასწარ დასაფარად მიემართა. 2016 წელს ოფიციალური სარეზერვო აქტივები 235.9 მლნ აშშ დოლარით გაიზარდა და 2.76 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. სარეზერვო აქტივების მატება, ძირითადად, ეროვნული ბანკის მიერ ივნისის თვეში მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ზრდამ და, შესაბამისად, კომერციული ბანკებიდან მოზიდულმა უცხოური ვალუტის რეზერვების მატებამ განაპირობა. 2016 წელს უმნიშვნელო იყო სავალუტო ინტერვენციების წვლილი. წლის განმავლობაში ამ გზით ეროვნული ბანკის წმინდა გაყიდვამ მხოლოდ 1.7 მლნ დოლარი შეადგინა. წლის ბოლოსათვის საერთაშორისო რეზერვით 2017 წლის საპროგნოზო იმპორტის გადაფარვის კოეფიციენტი 3.7 თვეს შეადგენს. 29 ცხრილი N 1.1 საგადახდელო ბალანსი 2012-2016 წლებში (მლნ აშშ დოლარი)6 2012 2013 2014 2015 2016 -1,857 -938 -1,769 -1,681 -1,910 -4,216 -3,493 -4,271 -3,935 -3,796 ექსპორტი 3,502 4,246 4,073 3,099 2,897 იმპორტი -7,718 -7,738 -8,344 -7,034 -6,693 მომსახურება 1,101 1,405 1,289 1,458 1,614 კრედიტი 2,544 2,964 3,019 3,133 3,349 2,166 აქედან: ტურისტული შემოსავლები 1,411 1,720 1,787 1,936 დებეტი -1,443 -1,559 -1,730 -1,675 -1,735 -149 -316 -221 -323 -838 აქედან: დარიცხული პროცენტი -397 -385 -409 -490 -502 აქედან: შემოსავალი აქციებიდან -227 -441 -327 -189 -805 აქედან: შრომის ანაზღაურება 568 631 663 488 558 1,408 1,466 1,434 1,120 1,110 118 91 56 109 124 მიმდინარე ანგარიში საქონელი შემოსავლები (წმინდა) ტრანსფერი (წმინდა) აქედან: სახელმწიფო სექტორი აქედან: სხვა კერძო ტრანსფერი და გზავნილი, კრედიტი 1,300 1,386 1,397 1,028 1,000 კაპიტალის ანგარიში 134 134 110 64 58 ფინანსური ანგარიში 1,776 846 1,738 1,705 1,926 პირდაპირი ინვესტიციები (წმინდა) აქედან: პირდაპირი ინვესტიციები საქართველოში 614 830 1,356 1,267 1,430 911 950 1,763 1,576 1,661 პორტფელის ინვესტიცია (წმინდა) 848 -37 209 -154 -329 ფინანსური წარმოებულები (წმინდა) 5 -2 8 -2 -4 347 10 131 494 1,075 აქედან: სახელმწიფო სექტორი 154 -101 221 276 283 აქედან: კერძო სექტორი 193 111 -90 218 792 სხვა ინვესტიციები (წმინდა) სარეზერვო აქტივები -38 45 33 99 -245 წმინდა შეცდომები და გამოტოვებები -53 -43 -79 -88 -74 მნიშვნელოვანი კოეფიციენტები სარეზერვო აქტივები მომავალი წლის იმპორტის თვეებში (თვე) 3.7 3.4 3.7 3.6 3.7 ექსპორტი/იმპორტი (საქონელი და მომსახურება) -66% -78% -70% -72% -74% -11.7% -5.8% -10.7% -12.0% -13.3% მიმდინარე ანგარიში / მშპ წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ქვეყნის საგარეო კონკურენტუნარიანობის შეფასების მნიშვნელოვანი ინდიკატორია რეალური ეფეტქური გაცვლითი კურსი. 2016 წელს რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსი 3.6 პროცენტით, ხოლო ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი 0.2 პროცენტით გაუფასურდა. 6 საგადასახდელო ბალანსის სტატისტიკის სახელმძღვანელოს მე-5 რედაქციის შესაბამისად. 30 დიაგრამა N 1.13 ლარის რეალური და ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსების ინდექსები (დეკ. 2012=100) ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ინდექსი 120 რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ინდექსი 115 110 105 100 95 90 დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 აპრ-16 თებ-16 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 დეკ-12 თებ-13 85 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ცხრილი N 1.2 ეფექტური გაცვლითი კურსების წლიური ცვლილება 2016 წელს ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ცვლილება, % რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ცვლილება, % წვლილი რეალურ ეფექტურ გაცვლით კურსში ეფექტური გაცვლითი კურსი -0.2 -3.6 -3.6 ევროზონა -6.7 -6.1 -1.5 თურქეთი 8.4 1.7 0.3 უკრაინა 1.4 -8.1 -0.6 სომხეთი -9.3 -6.6 -0.3 აშშ -9.5 -9.7 -0.5 რუსეთი -19.4 -22.2 -2.1 აზერბაიჯანი 39.1 22.6 2.6 დანარჩენი -6.1 -5.5 -1.6 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 1.3 ეკონომიკური ზრდა 2016 წელს საქართველოს ეკონომიკაზე კვლავ უარყოფითად მოქმედებდა საგარეო შოკის გავლენა. მიუხედავად იმისა, რომ შიდა მოთხოვნამ წლის მეორე ნახევარში ზრდა დაიწყო, იგი კვლავ სუსტი დარჩა. 2015 წლის მსგავსად, ეკონომიკური პრობლემები არსებობდა საქართველოს თითქმის ყველა ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყანაში. თურქეთის ეკონომიკაზე უარყოფითად იმოქმედა სამხედრო გადატრიალების მცდელობამ, ტერორისტულმა აქტებმა, ეროვნული ვალუტის გაუფასურებამ და პოლიტიკურმა კრიზისმა. 2016 წლის მეორე ნახევრიდან კლება დაიწყო სომხეთის ეკონომიკამ. ნავთობზე არსებული დაბალი ფასები (ზრდადი ტრენდის მიუხედავად) უარყოფითად მოქმედებდა აზერბაიჯანის ეკონომიკაზე. აშშ და ევროკავშირი კვლავ ინარჩუნებდნენ სანქციებს რუსეთის მიმართ, თუმცა, ნავთობის გლობალურ ბაზარზე ფასის სტაბილიზაციის კვალდაკვალ, რუსეთში 2016 წლის მეორე ნახევარში ეკონომიკის 31 ვარდნა შენელდა. უკრაინაში 2016 წლის მეორე ნახევარში ეკონომიკის გაჯანსაღების ნიშნები გამოიკვეთა. დიაგრამა N 1.14 ეკონომიკური ზრდის ტემპი საქართველოსა და მის სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში 14% საქართველო 12% სავაჭრო პარტნიორები (მარტივი საშუალო) 10% სავაჭრო პარტნიორები (შეწონილი საშუალო) 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% 2016 2015 2014 2013 2012 2011 2010 2009 2008 2007 2006 2005 -6% წყარო: WEO, IMF საქართველოს ეკონომიკურმა ზრდამ 2016 წელს 2.7 პროცენტი შეადგინა. ეკონომიკის ზრდაში ყველაზე დიდი წვლილი მომსახურების დარგებს (1.5 პროცენტული პუნქტი – პროცენტული პუნქტი) მიუძღვის, თუმცა ასევე მნიშვნელოვანი იყო ინდუსტრიული დარგების წვლილი (1.2 პროცენტული პუნქტი). ეკონომიკური ზრდის მთავარი მამოძრავებელი სამშენებლო დარგი იყო, რომელიც წლის განმავლობაში 8.1 პროცენტით გაიზარდა და ყველაზე დიდი, 0.6 პროცენტული პუნქტის ტოლი, წვლილი შეიტანა ეკონომიკურ ზრდაში. მშენებლობის ზრდა მაღალი იყო როგორც მთავრობის მიერ დაფინანსებული ინფრასტრუქტურული პროექტების, ასევე კერძო სექტორის მშენებლობების შედეგად, რომელთაგან აღსანიშნავია ბრიტიშ პეტროლეუმის (British Petroleum) ახალი მილსადენის პროექტი. მშპ-ს ზრდაში ასევე მნიშვნელოვანი წვლილი (0.4 პროცენტული პუნქტი) შეიტანა დამამუშავებელმა მრეწველობამ. 2015 წლისგან განსხვავებით, ამ დარგმა 2016 წელს მატება (4.8 პროცენტი) აჩვენა და ეკონომიკის ზრდის ერთ-ერთი მთავარი კონტრიბუტორი იყო. წლის მეორე ნახევარში მომატებულმა საგარეო მოთხოვნამ დადებითად იმოქმედა ექსპორტზე და ვინაიდან ძირითადი საექსპორტო პროდუქცია დამამუშავებელ მრეწველობაზე მოდის, ექსპორტზე მოთხოვნის ზრდამ დამამუშავებელი მრეწველობის ზრდა განაპირობა. მიუხედავად იმისა, რომ 2016 წლის IV კვარტალში სამთო-მოპოვებითი მრეწველობა შემცირდა, წლის პირველ ნახევარში არსებული მაღალი ზრდის ტემპის გამო, მთლიანად წლის განმავლობაში ის მაინც მნიშვნელოვნად გაიზარდა და მის ზრდას ძირითადად ოქროს ექსპორტი განაპირობებდა. უმსხვილესი დარგის, ვაჭრობის ზრდის ტემპი წინა წელთან შედარებით გაიზარდა და 1.8 პროცენტი შეადგინა. ვაჭრობის ზრდა მნიშვნელოვანია საქართველოს ეკონომიკისთვის, რადგანაც ამ დარგში კერძო სექტორში დასაქმებულთა ყველაზე დიდი ჯგუფი მუშაობს. 2016 წელს აღსანიშნავია საფინანსო საქმიანობის დარგის მაღალი ზრდა, რამაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ეკონომიკის ზრდაში (ზრდა 9.3 პროცენტი; წვლილი - 0.3 პროცენტული პუნქტი). წლის განმავლობაში (განსაკუთრებით მეორე ნახევარში) მცირდებოდა საპროცენტო განაკვეთები სესხებზე, რამაც გაზარდა 32 მოთხოვნა სესხებზე, განსკუთრებით უძრავი ქონების ბაზრის მხრიდან. შედეგად, წლის განმავლობაში ამ უკანასკნელი დარგის ზრდამ 6.8 პროცენტი შეადგინა (წვლილი მშპ-ს ზრდაში - 0.4 პროცენტული პუნქტი). სასტუმროები და რესტორნების დარგში ყველაზე მაღალი ზრდა დაფიქსირდა, რაც ზოგადად ტურიზმის და ტურისტული შემოსავლების მატების შედეგია. მომსახურების სექტორიდან აღსანიშნავია სატრანსპორტო მომსახურების დარგის შემცირება, რაც ძირითადად სარკინიგზო გადაზიდვების ხარჯზე მოდის. ცხრილი N 1.3 მშპ დარგობრივ ჭრილში 2015 2016 რეალური წვლილი ზრდა ზრდაში რეალური ზრდა წვლილი ზრდაში 1.5% 0.1% 0.0% 0.0% 22.4% -2.4% 0.2% -0.2% 7.6% 4.8% 0.1% 0.4% ელექტროენერგიის, ბუნებრივი აირისა და წყლის წარმოება და განაწილება 3.3% 0.1% 3.7% 0.1% პროდუქციის მიერ 3.5% 0.1% 3.0% 0.1% მშენებლობა 13.5% 0.8% 8.1% 0.6% ვაჭრობა; ავტომობილების, საყოფაცხოვრებო ნაწარმისა და პირადი სარგებლობის საგნების რემონტი 0.2% 0.0% 1.8% 0.3% სასტუმროები და რესტორნები ტრანსპორტი კავშირგაბმულობა საფინანსო საქმიანობა 7.5% 3.4% 4.3% 10.2% 0.2% 0.2% 0.1% 0.3% 9.9% -0.9% -0.2% 9.3% 0.2% -0.1% 0.0% 0.3% 6.0% 0.3% 6.7% 0.4% საკუთარი საცხოვრისის გამოყენების პირობითი რენტა 0.3% 0.0% 2.6% 0.1% სახელმწიფო მმართველობა განათლება 2.1% 2.1% 0.2% 0.1% 1.7% 2.3% 0.1% 0.1% 2.4% 0.1% 0.3% 0.0% 8.5% 0.3% 1.8% 0.1% შინამოსამსახურის საქმიანობა და შინამეურნეობების საქმიანობა, დაკავშირებული საქონლისა და მომსახურების წარმოებასთან საკუთარი მოხმარებისთვის -4.8% 0.0% -0.6% 0.0% ფინანსური შუამავლობის არაპირდაპირი შეფასება 8.7% -0.1% 8.1% -0.1% 1.0% 4.5% 0.1% 0.0% 2.9% 1.4% 3.4% 0.2% 0.0% 2.7% სოფლის მეურნეობა, ნადირობა და მეურნეობა, მეთევზეობა და თევზჭერა სამთომოპოვებითი მრეწველობა დამამუშავებელი მრეწველობა გადამუშავება სატყეო შინამეურნეობების ოპერაციები უძრავი ქონებით, კომერციული მომსახურება იჯარა და ჯანმრთელობის მომსახურება დაცვა და სოციალური კომუნალური, მომსახურება სოციალური და პერსონალური გადასახადები პროდუქციაზე (+) სუბსიდიები პროდუქციაზე (-) მშპ საბაზრო ფასებში მომსახურების წყარო: საქსტატი მოთხოვნა 2015 წლის მსგავსად, 2016 წელს ეკონომიკის ზრდის მთავარი მამოძრავებელი ძალა ინვესტიციები იყო, რომელთა წვლილმაც რეალურ ზრდაში 2 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. ინვესტიციების ზრდაში მნიშვნელოვანი წილი შეიტანა სახელმწიფოს მიერ განხორციელებულმა ინფრასტრუქტურულმა პროექტებმა. კერძო სექტორიდან კი ძირითადი აქტიურობა მოდიოდა მშენებლობის სექტორზე. ცალკე აღნიშვნის ღირსია მნიშვნელოვანი ინვესტიციები ბრიტიშ პეტროლეუმის (British Petroleum) ახალი მილსადენის მშენებლობაში. 33 2016 წლის განმავლობაში მოხმარებამ მცირე (0.8 პროცენტული პუნქტი) დადებითი წვლილი შეიტანა ეკონომიკის ზრდაში, რასაც ძირითადად მთავრობის მოხმარების ზრდა განაპირობებდა. წლის პირველ ნახევარში კერძო სექტორის მოხმარებას კლების ტენდენცია ჰქონდა. წლის მეორე ნახევარში კი კერძო მოხმარებამ მცირე ტემპით დაიწყო ზრდა, რასაც, ერთი მხრივ, წლის განმავლობაში სესხებზე საპროცენტო განაკვეთების კლება და შედეგად, განსაკუთრებით წლის მეორე ნახევარში, სამომხმარებლო სესხების მოცულობის ზრდა, ხოლო, მეორე მხრივ, წლის მეორე ნახევარში ფულადი გზავნილებით შემოდინების ზრდა უწყობდა ხელს. წმინდა ექსპორტის წვლილი ეკონომიკურ ზრდაში 2016 წელს კვლავ უარყოფითი იყო და -0.1 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. წლის განმავლობაში სტაბილურად მზარდი ტემპი ჰქონდა ვიზიტორთა რაოდენობას და, შესაბამისად, ტურისტულ შემოსავლებსაც, რაც ხელს უწყობდა მომსახურების ექსპორტის ზრდას. წლის მეორე ნახევარში გაუმჯობესება დაიწყო საგარეო მოთხოვნამ, რამაც საქონლის ექსპორტის ზრდა წაახალისა. წლის ბოლო კვარტალში შეიმჩნეოდა შიდა მოთხოვნის მომატების ნიშნები. კერძოდ, იმპორტის ზრდაში ყველაზე დიდი წვლილი სამომხმარებლო საქონელმა შეიტანა (მაშინ როდესაც მანამდე ყველაზე დიდი კონტრიბუტორი საინვესტიციო საქონელი იყო). დიაგრამა N 1.15 მშპ-ს ზრდა დანახარჯების მიხედვით7 12% 10% 8% 6% 4% 2% 6.1% 4.7% 4.2% 0.6% 0% -2% 6.7% 5.0% -3.3% -3.4% 2.9% 0.4% -0.4% 2.3% 0.6% -0.2% 2015 2016 -6.2% -4% -6% -8% 2012 2013 მოხმარება ინვესტიციები 2014 საქონლისა და მომსახურების წმინდა ექსპორტი წყარო: საქსტატი და ეროვნული ბანკის გაანგარიშებები 1.4 სამომხმარებლო ფასების ცვლილება საქართველოს ეროვნული ბანკის ძირითად ფუნქციას ქვეყანაში ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს. ამ ფუნქციის შესასრულებლად საქართველოს ეროვნული ბანკი იყენებს ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმს. აღნიშნული რეჟიმი გულისხმობს ინფლაციის სამიზნე მაჩვენებლის წინასწარ გამოცხადებას საშუალოვადიანი პერიოდისთვის. 2015-2016 წლებში ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 5 პროცენტი იყო. 2016 წლის დასაწყისში ინფლაცია მიზნობრივ მაჩვენებელს ოდნავ აღემატებოდა, მაგრამ ამ პერიოდიდან მოყოლებული დეკემბრამდე ის თითქმის მუდმივად 7 შენიშვნა: 2015 და 2016 წლის იმპორტიდან და მოხმარებიდან გამოკლებულია C ჰეპატიტის წამლები. 34 მცირდებოდა და მიზნობრივი მაჩვენებლის ქვემოთ ნარჩუნდებოდა. ინფლაციის ასეთ ტრაექტორიას რამდენიმე მიზეზი აქვს. პირველ რიგში აღსანიშნავია საბაზო ეფექტი: 2015 წელს დაფიქსირებული აქციზური გადასახადების ზრდამ ალკოჰოლურ სასმელებზე, ელექტროენერგიის ტარიფის ზრდამ და გაცვლითი კურსის გაუფასურების გამო სამომხმარებლო კალათის ხანგრძლივი მოხმარების საქონელზე (კერძოდ, საყოფაცხოვრებო ტექნიკაზე) ფასების მატებამ ინფლაციის მაჩვენებლის მკვეთრი ზრდა განაპირობა. შესაბამისად, უკვე 2016 წელს, ამ ეფექტის ამოწურვის შემდგომ წლიური ინფლაცია შემცირდა. 2016 წლის განმავლობაში დაბალი ინფლაციის ერთერთი მიზეზი სუსტი შიდა მოთხოვნა იყო, რაც დაბალი ეკონომიკური აქტივობის შედეგს წარმოადგენდა. საბაზო ინფლაცია, რომელიც სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე გამოითვლება, მეტწილად იმეორებდა მთლიანი ინფლაციის ტრაექტორიას, თუმცა მისი დონე მთლიან ინფლაციასთან შედარებით მაღალი იყო, რასაც სურსათის ფასების ზრდის დაბალი ტემპი და საწვავზე ფასების შემცირება განაპირობებდა (დიაგრამა N 1.16). დიაგრამა N 1.16 მთლიანი და საბაზო (სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე) ინფლაციები 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% იან-14 თებ-14 მარ-14 აპრ-14 მაი-14 ივნ-14 ივლ-14 აგვ-14 სექ-14 ოქტ-14 ნოე-14 დეკ-14 იან-15 თებ-15 მარ-15 აპრ-15 მაი-15 ივნ-15 ივლ-15 აგვ-15 სექ-15 ოქტ-15 ნოე-15 დეკ-15 იან-16 თებ-16 მარ-16 აპრ-16 მაი-16 ივნ-16 ივლ-16 აგვ-16 სექ-16 ოქტ-16 ნოე-16 დეკ-16 -1% საბაზო ინფლაცია (სურსათისა და ენერგომატარებლების გარეშე) მთლიანი ინფლაცია წყარო: საქსტატი სამომხმარებლო კალათაში ყველაზე მნიშვნელოვანი „სურსათის და უალკოჰოლო სასმელების“ ჯგუფია, რომლის წონა 2015 წლის დეკემბრის მდგომარეობით 31 პროცენტს შეადგენდა. 2106 წლის დასაწყისიდან სურსათის ინფლაცია მცირდებოდა და წლის მეორე ნახევარში ნულოვან ნიშნულთან ახლოს იყო. 2016 წელს მსოფლიო ბაზარზე ნავთობის ფასები წინა წელთან შედარებით ძირითადად შემცირებული იყო. შედეგად, მთელი წლის მანძილზე საწვავის ფასები ინფლაციის შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა, თუმცა ივლისიდან ამ ფაქტორმა ამოწურვა დაიწყო, ხოლო დეკემბერში, მსოფლიო ბაზარზე ნავთობის გაძვირების გამო, საწვავის ფასები გაიზარდა და წლიურ ინფლაციაში მისმა წვლილმა 0.3 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. 35 დიაგრამა N 1.17 საწვავის, სურსათის, ალკოჰოლური სასმელებისა და თამბაქოს და კომუნალური ფასების წვლილი მთლიან ინფლაციაში სურსათი საწვავი კომუნალური გადასახადები ალკოჰოლური სასმელები და თამბაქო დეკ-16 ნოემ-16 ოქტ-16 სექ-16 აგვ-16 ივლ-16 ივნ-16 მაის-16 აპრ-16 მარ-16 თებ-16 იან-16 დეკ-15 ნოემ-15 ოქტ-15 სექ-15 აგვ-15 ივლ-15 ივნ-15 მაის-15 აპრ-15 მარ-15 თებ-15 იან-15 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% -1% -2% დანარჩენი წყარო: საქსტატი და საქართველოს ეროვნული ბანკის გაანგარიშებები მიწოდების ფაქტორებიდან საყურადღებოა სამომხმარებლო კალათაში შემავალ იმპორტირებულ საქონელზე დაფიქსირებული ფასების ცვლილების დინამიკა. სამომხმარებლო კალათის 1/3-ზე მეტი იმპორტირებულ პროდუქციას წარმოადგენს. 2016 წლის განმავლობაში ლარის ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი წლის დასაწყისთან შედარებით ძირითადად მყარდებოდა; შედეგად, იმპორტირებული საქონელი წლის განმავლობაში საშუალოდ იაფდებოდა. თუმცა, დეკემბერში იმპორტირებული საქონლის ინფლაციამ 1.6 პროცენტი შეადგინა, ხოლო მისი წვლილი საერთო ინფლაციაში 0.3 პროცენტული პუნქტამდე გაიზარდა, მაშინ როდესაც წინა თვეში ეს მაჩვენებელი -0.7 პროცენტული პუნქტს უტოლდებოდა. ამ ცვლილებაში საწვავზე ფასების მატების წვლილი ყველაზე მნიშვნელოვანია. გარდა ამისა, 2016 წლის დეკემბერში ლარის ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი გაუფასურდა, რამაც ასევე გარკვეული გავლენა იქონია ინფლაციის მატებაზე. ადგილობრივად და შერეულად წარმოებული პროდუქტების ინფლაცია წლის დასაწყისიდან დეკემბრამდე მცირდებოდა, რაც შეიძლება ზემოხსენებულ საბაზო ეფექტს და სუსტ შიდა მოთხოვნას დავუკავშიროთ (დიაგრამა N 1.18). 36 დიაგრამა N 1.18 იმპორტირებული8 და ადგილობრივი საქონლის ინფლაცია 30% 20% 10% 0% -10% -20% ოქტ-09 იან-10 აპრ-10 ივლ-10 ოქტ-10 იან-11 აპრ-11 ივლ-11 ოქტ-11 იან-12 აპრ-12 ივლ-12 ოქტ-12 იან-13 აპრ-13 ივლ-13 ოქტ-13 იან-14 აპრ-14 ივლ-14 ოქტ-14 იან-15 აპრ-15 ივლ-15 ოქტ-15 იან-16 აპრ-16 ივლ-16 ოქტ-16 ივლ-09 იან-09 აპრ-09 -30% იმპორტული შერეული ადგილობრივი წყარო: საქსტატი და საქართველოს ეროვნული ბანკის გაანგარიშებები როგორც აღინიშნა, სუსტი მოთხოვნა დაბალი ეკონომიკური ზრდით იყო განპირობებული, რაც, თავის მხრივ, ფასების ზრდაზე სუსტად მოქმედებდა. მოთხოვნის მხრიდან ფასებზე ზემოქმედების დაკვირვებისთვის საინტერესოა ვაჭრობადი9 და არავაჭრობადი საქონლის ფასების დინამიკა. ზოგადი მაკროეკონომიკური გარემოდან გამომდინარე, ბოლო წლებში არავაჭრობადი სექტორის ფასები დაბალი ტემპებით იზრდებოდა (რიგ პერიოდებში დეფლაციასაც კი ჰქონდა ადგილი). 2016 წელს შენელებული მოთხოვნა არავაჭრობადი საქონლის ფასებზე შემცირების მიმართულებით მოქმედებდა. დიაგრამა N 1.19 ვაჭრობადი და არავაჭრობადი პროდუქტების ინფლაცია 25.0% 20.0% 15.0% 10.0% 5.0% 0.0% -5.0% ვაჭრობადი დეკ-16 ივნ-16 დეკ-15 ივნ-15 დეკ-14 ივნ-14 დეკ-13 ივნ-13 დეკ-12 ივნ-12 დეკ-11 ივნ-11 დეკ-10 ივნ-10 დეკ-09 ივნ-09 დეკ-08 ივნ-08 დეკ-07 ივნ-07 დეკ-06 ივნ-06 დეკ-05 ივნ-05 დეკ-04 -10.0% არავაჭრობადი წყარო: საქსტატი და საქართველოს ეროვნული ბანკის გაანგარიშებები 8 იმპორტირებული და ადგილობრივი საქონლის ინფლაცია გამოითვლება ეროვნული ბანკის მიერ სტატისტიკის დეპარტამენტიდან მიღებული სამომხმარებლო კალათის ცალკეული კომპონენტების ინდექსების მიხედვით. 9 საქონელი და მომსახურება, რომლის რეალიზაციაც შესაძლებელია წარმოების ადგილიდან მოშორებით. 37 ცხრილი N 1.4 ინფლაციის (სფი) მაჩვენებლები ცალკეული კომპონენტების მიხედვით (პროცენტი), მათი წონა სამომხმარებლო კალათაში (პროცენტი) და ზეგავლენა სფი-ზე (პროცენტული პუნქტი) 2015 წლის დეკემბრის წონები დეკ16/დეკ15 იან16-დეკ16/იან15დეკ15 ინფლაცია წვლილი ინფლაცია წვლილი 100.0% 31.1% 1.8% 1.6% 1.8% 0.5% 2.1% 1.6% 2.1% 0.5% 27.8% 6.8% 6.2% 0.1% 5.0% 1.8% 1.2% 1.3% 0.4% 0.3% 1.3% 0.6% 1.5% 3.4% 0.4% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 0.0% 1.3% 1.3% -0.5% 2.6% -0.8% 4.1% 9.1% 0.4% 0.1% 0.0% 0.0% 0.0% 0.1% 0.1% 3.1% -9.9% -0.3% -9.0% -0.3% 3.0% 0.6% 3.3% 6.0% 3.1% 16.3% -1.0% 4.7% 13.1% -5.7% 0.5% 0.0% 0.2% 0.8% -0.2% 12.9% 0.3% 4.6% 12.1% -3.0% 0.4% 0.0% 0.2% 0.7% -0.1% 8.2% 0.1% 0.0% 3.5% 0.3% 6.4% 9.8% -2.5% 2.1% -0.2% 0.2% 2.1% 5.1% 0.1% 0.5% სასტუმროები, კაფეები და რესტორნები 12.1% 3.2% 6.2% 5.0% 4.0% 2.2% 4.3% 0.0% 1.4% 4.1% 0.3% 0.1% 0.0% 0.1% 0.2% -5.3% 3.5% 2.0% 2.0% 5.4% -0.7% 0.1% 0.1% 0.1% 0.2% სხვადასხვა საქონელი და მომსახურება 4.8% 0.3% 0.0% 2.7% 0.1% სულ სურსათი და უალკოჰოლო სასმელები სურსათი პური და პურპროდუქტები ხორცი და ხორცის პროდუქტები თევზეული რძე, ყველი და კვერცხი ზეთი და ცხიმი ხილი, ყურძენი ბოსტნეული, ბაღჩეული, კარტოფილის და სხვა ბოლქვოვანების ჩათვლით შაქარი, ჯემი, თაფლი, ვაჟინები, შოკოლადი, საკონდიტრო ნაწარმი კვების სხვა პროდუქტები უალკოჰოლო სასმელები ალკოჰოლური სასმელები, თამბაქო ტანსაცმელი და ფეხსაცმელი საცხოვრებელი სახლი, წყალი, ელექტროენერგია, აირი და სათბობის სხვა სახეები ავეჯი, საოჯახო ნივთები და მოწყობილობა, სახლის მოვლა-შეკეთება ჯანმრთელობის დაცვა ტრანსპორტი კავშირგაბმულობა დასვენება, გართობა და კულტურა განათლება წყარო: საქსტატი საქონლის მოხმარების ხანგრძლივობის მიხედვით ფასების ცვლილების განხილვა გვიჩვენებს, რომ 2016 წლის განმავლობაში წინა წელთან შედარებით ხანგრძლივი მოხმარების საქონელზე ფასები შემცირებული იყო. ხანგრძლივი მოხმარების საქონლის კატეგორია მეტწილად იმპორტირებულ სამომხმარებლო საქონელს მოიცავს (მაგ. ავტომობილები, მსხვილი საყოფაცხოვრებო ტექნიკა და ა.შ.) 2015 წელს ლარის ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გაუფასურების გამო, აღნიშნულ საქონელზე ფასების მნიშვნელოვანი მატება დაფიქსირდა. 2016 წელს ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გამყარებასთან ერთად ფასები წინა წელთან შედარებით შემცირდა და წლის ბოლოსთვის ამ მაჩვენებელმა -2.3 პროცენტი შეადგინა. ამავე პერიოდისთვის ხანმოკლე მოხმარების საქონელსა და მომსახურებაზე ფასები, შესაბამისად, 2.6 და 2.2 პროცენტით იყო მომატებული, ხოლო საშუალო მოხმარების საქონელზე 1.9 პროცენტით შემცირებული (დიაგრამა N 1.20). 38 დიაგრამა N 1.20 წლიური ინფლაციის მაჩვენებლების ცვლილება სხვადასხვა ხანგრძლივობის მოხმარების საქონლისა და მომსახურებისათვის 15% 10% 5% 0% -5% იან-14 თებ-14 მარ-14 აპრ-14 მაის-14 ივნ-14 ივლ-14 აგვ-14 სექ-14 ოქტ-14 ნოემ-14 დეკ-14 იან-15 თებ-15 მარ-15 აპრ-15 მაის-15 ივნ-15 ივლ-15 აგვ-15 სექ-15 ოქტ-15 ნოემ-15 დეკ-15 იან-16 თებ-16 მარ-16 აპრ-16 მაის-16 ივნ-16 ივლ-16 აგვ-16 სექ-16 ოქტ-16 ნოემ-16 დეკ-16 -10% ხანმოკლე მოხმარების საქონელი ხანგრძლივი მოხმარების საქონელი საშუალო ხანგრძლივობის მოხმარების საქონელი მომსახურება წყარო: საქსტატი 39 2 ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკა 2.1 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკა „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მიხედვით, საქართველოს ეროვნული ბანკის ძირითად ამოცანას ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს. ამასთანავე, კანონი ავალდებულებს ეროვნულ ბანკს, უზრუნველყოს საფინანსო სისტემის სტაბილურობა და გამჭვირვალობა და ხელი შეუწყოს ქვეყანაში მდგრად ეკონომიკურ ზრდას, თუ ეს შესაძლებელია ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას მისი ძირითადი ამოცანის შესრულებას. საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარულ პოლიტიკას ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმით ახორცილებს. ეროვნული ბანკის ინსტრუმენტების და მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმის განვითარების პარალელურად, ეტაპობრივად იზრდება ეროვნული ბანკის შესაძლებლობები, შეინარჩუნოს ინფლაცია ოპტიმალურ მაჩვენებელზე. აქედან გამომდინარე, საქართველოს ეკონომიკის განვითარების არსებულ ეტაპზე, 2016 წლის ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებელი 5 პროცენტს შეადგენდა, 2017 წლისათვის ის 4 პროცენტამდე, ხოლო 2018 წლიდან 3 პროცენტამდე მცირდება, რაც ასახულია ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებში. იმ შემთხვევაში, თუ ინფლაციის საპროგნოზო მაჩვენებელი აღემატება მიზნობრივს, საქართველოს ეროვნული ბანკი გაამკაცრებს მონეტარულ პოლიტიკას, ხოლო თუ საპროგნოზო ინფლაცია მიზნობრივზე დაბალი იქნება, ეროვნული ბანკი მონეტარული პოლიტიკის შერბილებას მიმართავს. საქართველოში, ისევე როგორც ყველა ღია ეკონომიკაში, გარდაუვალია ეგზოგენური (მონეტარული პოლიტიკისაგან დამოუკიდებელი) შოკები, რის გამოც ინფლაციის ფაქტობრივი მაჩვენებელი შესაძლებელია განსხვავდებოდეს მიზნობრივი დონისაგან. გადახრის სიდიდე და ხანგრძლივობა დამოკიდებულია შოკის სიძლიერესა და ხასიათზე და ეროვნული ბანკის რეაქციაზე ამ შოკის მიმართ. მონეტარული პოლიტიკა ერთობლივ მოთხოვნაზე ზემოქმედების ინსტრუმენტია და, ამდენად, ცენტრალური ბანკები, როგორც წესი, რეაგირებენ მოთხოვნის შოკებზე. მეორე მხრივ, რადგან მიწოდების ეგზოგენურ შოკებზე რეაგირება ეკონომიკის ძლიერ მერყეობას იწვევს და, შესაბამისად, მაღალია საზოგადოებრივი დანახარჯი, ცენტრალური ბანკები, უმეტესწილად, არ რეაგირებენ ასეთ შოკებზე. როგორც Laxton, D. (2000)10 აღნიშნავს, რადგანაც მონეტარული პოლიტიკის გადაცემას საბოლოოდ ეკონომიკაზე გარკვეული დრო სჭირდება, მოკლევადიან პერიოდში შესაძლებელია ინფლაციის მიზნობრივი მაჩვენებლიდან გადახრა იმ დაშვებით, რომ საშუალოვადიან პერიოდში ინფლაციის მაჩვენებელი მის შოკამდელ დინამიკას დაუბრუნდება. თუ შოკი იმდენად ძლიერია, რომ ინფლაციის მოლოდინის ზრდის (შემცირების) გამო, მან შესაძლებელია ინფლაციაზე მუდმივი გავლენა მოახდინოს, მაშინ ეროვნული ბანკის რეაქცია დამოკიდებული იქნება შეფასებაზე, თუ რა უფრო უარყოფით გავლენას მოახდენს გრძელვადიან ეკონომიკურ ზრდაზე – ინფლაცია თუ მოთხოვნის შესუსტება (გაზრდა). 2016 წელს გაგრძელდა საგარეო შოკების გადმოცემა საქართველოს ეკონომიკაზე. წლის დასაწყისში ძირითადი სავაჭრო პარტნიორების ეკონომიკები კვლავ შესუსტებული იყო, თუმცა მათი გავლენა საქართველოს ეკონომიკაზე თანდათანობით 10 Isard, Peter and Douglas Laxton, (2000). “Inflation-Forecast Targeting and the Role of Macroeconomic Models, in Inflation Targeting in Transition Economies: The Case of the Czech Republic”, ed. by Warren Coates, Czech National Bank, pp. 105-137. 40 ნეიტრალდებოდა. საბაზო ეფექტის ამოწურვის შედეგად შენელდა ექსპორტის კლების ტემპი. ამავე პერიოდში გაცვლითი კურსის გაუფასურებამ სამომხმარებლო საქონლის იმპორტის მნიშვნელოვანი შემცირება გამოიწვია, რამაც სავაჭრო ბალანსი გააუმჯობესა. დამატებითი შოკების არარსებობის ფონზე, ინფლაციის მოსათოკად აღარ იყო საჭირო პოლიტიკის გამკაცრება და თებერვლისა და მარტის სხდომებზე მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტმა რეფინანსირების განაკვეთი იმავე დონეზე, 8 პროცენტზე შეინარჩუნა. წლის დასაწყისიდან როგორც მთლიანი, ასევე საბაზო ინფლაციის მაჩვენებლებმა კლება დაიწყო და მიზნობრივ მაჩვენებელზე დაბლა ნარჩუნდებოდა. ფასების კლება დიდწილად საბაზო ეფექტის ამოწურვასა და საერთაშორისო ბაზრებზე სასაქონლო ჯგუფებზე შემცირებულ ფასებს უკავშირდებოდა. ინფლაციის კლებას ასევე შესუსტებული ერთობლივი მოთხოვნა განაპირობებდა, რაზეც, გარკვეულწილად, 2015 წელს გამკაცრებულმა მონეტარულმა პოლიტიკამაც იმოქმედა. ინფლაციის შემცირების პარალელურად კლება დაიწყო ინფლაციურმა მოლოდინებმაც. არსებული ვითარებიდან და მაკროეკონომიკური პროგნოზებიდან გამომდინარე, ეროვნულმა ბანკმა გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკიდან ეტაპობრივი გამოსვლის პროცესი დაიწყო და მიზანშეწონილად მიიჩნია წლის ბოლომდე პოლიტიკის განაკვეთის ნეიტრალურ დონემდე, 6 პროცენტამდე, შემცირება. წლის განმავლობაში პოლიტიკის განაკვეთი თანდათანობით 150 საბაზისო პუნქტით 6.5 პროცენტამდე შემცირდა. მიუხედავად იმისა, რომ მშპ-ს ზრდის მაჩვენებელი პოტენციურ დონეს ჩამორჩებოდა და ინფლაციაზე მოთხოვნის მხრიდან მოქმედი ფაქტორები კვლავ სუსტი იყო, წლის ბოლოს არსებული ვითარებიდან გამომდინარე, კომიტეტმა რეფინანსირების განაკვეთის შემცირება შეაჩერა და უცვლელად, 6.5 პროცენტზე დატოვა. ეს გადაწყვეტილება, ერთი მხრივ, მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმის გაუმჯობესებას უკავშირდებოდა: მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის შემცირების შედეგად, წლის ბოლოსათვის ლარით გაცემული სესხები მაღალი ტემპით იზრდებოდა, რაც მონეტარული პოლიტიკის შერბილების დამატებით ეფექტს ქმნიდა. შესაბამისად, გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკიდან სწრაფი გამოსვლის საჭიროება აღარ იყო. მეორე მხრივ, წლის ბოლოს გამწვავდა საგარეო ფაქტორების გავლენა საქართველოს ეკონომიკაზე. თურქეთში გაუარესებულმა შიდა და გეოპოლიტიკური ფაქტორებმა შეაფერხა ეკონომიკური ზრდა და თურქული ლირა მნიშვნელოვნად გაუფასურდა, რაც, ძირითადად მოლოდინების არხით, გადმოეცა ლარსაც. ამას დაემატა დოლარის გლობალური გამყარების შედეგად აშშ დოლარის მიმართ ლარის გაცვლით კურსზე დამატებითი ზეწოლა. მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო 2016 წლის ბოლოს მიღებულ გადაწყვეტილება გარკვეულ საიმპორტო სასაქონლო ჯგუფებზე აქციზის გადასახადის ზრდის შესახებ. ამ პროცესების ერთობლიობამ საპროგნოზო ინფლაციისა და ინფლაციური მოლოდინების მაჩვენებლის მატება განაპირობა. 41 დიაგრამა N 2.1 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 9% 8% 7% 6% 5% 4% იან-17 ოქტ-16 ივნ-16 მარ-16 დეკ-15 აგვ-15 მაის-15 იან-15 ოქტ-14 ივნ-14 მარ-14 ნოემ-13 აგვ-13 მაის-13 იან-13 ოქტ-12 ივნ-12 მარ-12 ნოემ-11 აგვ-11 იან-11 აპრ-11 სექ-10 ივნ-10 მარ-10 აგვ-09 ნოემ-09 აპრ-09 იან-09 3% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი მონეტარული პოლიტიკის შერბილებამ შედეგი წლის მეორე ნახევარში გამოიღო. რეფინანსირების განაკვეთის კლების პარალელურად შემცირდა სესხების საპროცენტო განაკვეთები როგორც იპოთეკურ, ასევე იურიდიულ პირებზე გაცემულ სესხებზე. შედეგად გაიზარდა მოთხოვნა საბანკო სესხებზე, რამაც საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ზრდა განაპირობა. ლარის სესხებზე მოთხოვნის ზრდის ტემპი განსაკუთრებით მაღალი იყო წლის ბოლოს. რაც შეეხება 2016 წლის პირველ ნახევარს, ამ პერიოდში საკრედიტო პორტფელზე წინა წელს გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკა აისახებოდა. კერძოდ, ლარით გაცემული სესხების მოცულობის ზრდის ტემპი შენელდა. თუმცა, მაღალი ტემპით იზრდებოდა უცხოური ვალუტით გაცემული სესხები, რაც ფინანსური სტაბილურობის რისკებს ზრდიდა. შედეგად, საჭირო გახდა ისეთი მექანიზმის ამოქმედება, რომელიც შებოჭავდა უცხოური ვალუტით სესხების ზრდას. ამ მიზნით საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა უცხოური ვალუტით მოზიდულ სახსრებზე მინიმალური სარეზერვო ნორმა 15 პროცენტიდან 20 პროცენტამდე გაზარდა და, ამავე დროს, ეროვნული ვალუტით მოზიდულ სახსრებზე მინიმალური სარეზერვო ნორმა 10 პროცენტიდან 7 პროცენტამდე შეამცირა. დიაგრამა N 2.2 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი და საპროცენტო განაკვეთი სესხებზე იან-17 ოქტ-16 ივლ-16 აპრ-16 იან-16 ოქტ-15 ივლ-15 აპრ-15 იან-15 ოქტ-14 ივლ-14 აპრ-14 იან-14 ოქტ-13 ივლ-13 აპრ-13 იან-13 ოქტ-12 7% აპრ-12 0% ივლ-12 9% იან-12 2% ოქტ-11 11% ივლ-11 4% აპრ-11 13% იან-11 6% ოქტ-10 15% ივლ-10 8% აპრ-10 17% იან-10 10% პოლიტიკის განაკვეთი (მარცხენა ღერძი) საპროცენტო განაკვეთი იურიდიული პირებისათის ლარის სესხებზე (მარჯვენა ღერძი) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 42 დიაგრამა N 2.3 ბანკების მიერ გაცემული სესხები დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 სესხები ეროვნული ვალუტით (მლრდ ლარი) სესხები უცხოური ვალუტით ვალუტით (მლრდ აშშ დოლარი) აპრ-16 დეკ-15 თებ-16 აგვ-15 ოქტ-15 ივნ-15 აპრ-15 დეკ-14 თებ-15 აგვ-14 ოქტ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 ოქტ-12 აგვ-12 ივნ-12 აპრ-12 დეკ-11 თებ-12 7.0 6.5 6.0 5.5 5.0 4.5 4.0 3.5 3.0 2.5 2.0 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ჩანართი N 1 მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაცია მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობის გაზრდისათვის მნიშვნელოვანია მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციის განვითარება. Ianti, V. (2013)11 მიუთითებს, რომ მონეტარული პოლიტიკის ეფექტიანობა დიდწილად არის დამოკიდებული ცენტრალური ბანკების მიერ საზოგადოებაში სწორი მოლოდინების ფორმირებაზე. ამისათვის, ცენტრალურმა ბანკმა ფინანსურ ბაზრებსა და ფართო საზოგადოებას კომუნიკაციის სხვადასხვა საშუალებებით უნდა აუხსნას მონეტარული პოლიტიკის სავარაუდო მიმართულება და ზეგავლენა რეალურ ეკონომიკაზე. თავის მხრივ, ეფექტიანი კომუნიკაციით ცენტრალური ბანკის მიმართ მაღალი სანდოობა და მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილებების პროგნოზირებადობა მიიღწევა, რაც საბოლოოდ რაციონალური მოლოდინების ფორმირებას უზრუნველყოფს. საზოგადოებასთან ეფექტიანი კომუნიკაციის წარმართვა ეროვნული ბანკის ერთერთი პრიორიტეტია. ბოლო წლების განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად აუმჯობესებს კომუნიკაციის სხვადასხვა არხებს. ამ მხრივ 2016 წელი გამორჩეული იყო. 2016 წელს ეროვნულმა ბანკმა გაზარდა მედია საშუალებების ჩართულობა მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციაში. ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი რეფინანსირების განაკვეთის შესახებ მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილებას კვარტალურად, (კომიტეტის ყოველი მეორე სხდომის შემდეგ) პრესკონფერენციების საშუალებით ატყობინებს საზოგადოებას. პრესკონფერენციის დროს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი განმარტავს მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველს. მიმოიხილავს არსებულ ეკონომიკურ მდგომარეობას, ინფლაციასა და ფასებზე მოქმედ ფაქტორებს, რომელთაც შესაძლოა მომავალშიც მოახდინოს გავლენა ინფლაციის დონეზე. პრესკონფერენციის მსვლელობის დროს მედიის წარმომადგენლებს საშუალება აქვთ დასვან შეკითხვები და მიიღონ ამომწურავი პასუხი მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით. აქვე აღსანიშნავია, რომ ეროვნული ბანკის მიმართ ნდობის გასაღრმავებლად და ცნობადობის გასაზრდელად დაიგეგმა კვარტალური პრესკონფერენციების გამართვა სხვადასხვა რეგიონებში, რისი განხორციელებაც 2017 წლიდან დაიწყო. 11 Vayid, Ianthi (2013). “Central Bank Communication Before, During and After the Crisis: From Open-Market Operations to Open-Mouth Policy,” Bank of Canada Working Paper No. 41. 43 2016 წელს გრძელდებოდა შეხვედრები ანალიტიკოსებთან, ფინანსური სექტორის წარმომადგენლებთან და სტუდენტებთან. ამ შეხვედრების მიზანია ეროვნული ბანკის საქმიანობისა და ამოცანების შესახებ საზოგადოების ცნობადობის ზრდა. დიაგრამა N 2.4 მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის ტრაექტორია (მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში. მაისი 2016) 90% 75% 50% 25% სანდოობის ინტერვალი მიმდინარე პროგნოზი 10% 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2018 კვ4 2018 კვ3 2018 კვ2 2018 კვ1 2017 კვ4 2017 კვ3 2017 კვ2 2017 კვ1 2016 კვ4 2016 კვ3 2016 კვ2 2016 კვ1 2015 კვ4 2015 კვ3 2015 კვ2 2015 კვ1 2014 კვ4 2014 კვ3 2% წყარო: მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში. მაისი 2016 2016 წლის მაისიდან ეროვნული ბანკი კომუნიკაციის ახალ ეტაპზე გადავიდა და მონეტარული პოლიტიკის ანგარიშში პოლიტიკის განაკვეთის საპროგნოზო ტრაექტორიის გამოქვეყნება დაიწყო12. პოლიტიკის განაკვეთის სავარაუდო ტრაექტორია ეკონომიკურ სუბიექტებს რაციონალური მოლოდინების ჩამოყალიბებაში ეხმარება. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის პროგნოზი არ გულისხმობს ეროვნული ბანკის დაპირებას მომავალ გადაწყვეტილებებთან დაკავშირებით. იგი წარმოადგენს მონეტარული პოლიტიკის სავარაუდო ოპტიმალურ რეაქციას, იმ კონკრეტული მომენტისთვის არსებულ მონაცემებსა და პროგნოზებზე დაყრდნობით, დამატებითი შოკების არარსებობის შემთხვევაში. საზოგადოებასთან კომუნიკაციის ამ არხის ამოქმედებამ გაზარდა მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილების პროგნოზირებადობა და საბოლოოდ გრძელვადიან საპროცენტო განაკვეთებზე აისახა. შედეგად, წლის განმავლობაში მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის კლებასთან ერთად, პოლიტიკის განაკვეთის სავარაუდო ტრაექტორიის გამოქვეყნებამ, სადაც პოლიტიკის განაკვეთს დაღმავალი ტრენდი ჰქონდა, გავლენა მოახდინა ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე სხვადასხვა ვადიანობის საპროცენტო განაკვეთებზე შემცირების მიმართულებით. ამდენად, მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციის გაუმჯობესებით გაიზარდა ეკონომიკაზე მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის ეფექტიანობა. 12 საქართველოს ეროვნული ბანკი გახდა მსოფლიოში მე-7 ცენტრალური ბანკი, რომელმაც პოლიტიკის განაკვეთის საპროგნოზო ტრაექტორიის გამოქვეყნება დაიწყო. სხვა ქვეყნებია: ახალი ზელანდია, ნორვეგია, ჩეხეთი, შვედეთი, ისრაელი და ისლანდია. 44 დიაგრამა N 2.5 ლარის შემოსავლიანობის მრუდის შემცირება 5/11/2016 14% 8/31/2016 13% 12% 11% 10% 9% 8% 7% 6% 1W 6M 1Y 2Y 5Y 10Y წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საზოგადოებასთან კომუნიკაციის გაუმჯობესების მიზნით, 2016 წლიდან ეროვნულმა ბანკმა, ასევე, დაიწყო ყოველთვიური ანალიტიკური ანგარიშების გამოქვეყნება. ანგარიშებში დეტალურად არის წარმოდგენილი ცხრილები და დიაგრამები ფინანსური და ეკონომიკური ინდიკატორების ტენდენციების შესახებ. ამ ანგარიშების გამოცემის მიზანია საზოგადოებისათვის ანალიტიკური მონაცემების ოპერატიულად მიწოდება და ეკონომიკური ანალიზის ხელშეწყობა. ბოლო პერიოდში, განსაკუთრებით გაიზარდა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების მიმართ დაინტერესება როგორც რეზიდენტი, ისე უცხოელი არასაბანკო კლიენტების მხრიდან. დაინტერესებული პირებისათვის ინფორმირების თვალსაზრისით, ეროვნულმა ბანკმა ოფიციალურ ვებ-გვერდზე გამოაქვეყნა დეტალური განმარტება ფიზიკური და იურიდიული პირების მიერ ფასიანი ქაღალდების შეძენის პროცედურებთან და ეტაპებთან დაკავშირებით. (https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=339&n&newsid=2915) 2016 წელს ეროვნულმა ბაკმა და საქართველოს მთავრობამ შეიმუშავეს ერთობლივი სტრატეგია კაპიტალის ბაზრის განვითარების შესახებ. სტრატეგიის შესაბამისად ეროვნულმა ბანკმა მიიღო გადაწყვეტილება გირაოს ბაზრის გაფართოების შესახებ და პირველი ივლისიდან მასში ლარით გამოშვებული კორპორატიული სასესხო ფასიანი ქაღალდები ჩართო. კორპორატიული ობლიგაციების გირაოდ გამოყენების შესაძლებლობა ასეთი ფასიანი ქაღალდების ლიკვიდობის გარანტიას ქმნის და კაპიტალის ბაზრების განვითარებას უწყობს ხელს. აქვე აღსანიშნავია, რომ 2016 წელს გამარტივდა სტანდარტული სესხების დაგირავების წესი, რამაც კიდევ უფრო გაზარდა კომერციული ბანკებისათვის ფინანსური გირაოს მოცულობა და შეამცირა ბანკების მიერ ლარის ლიკვიდობის მართვის ხარჯები. შედეგად, ბანკები აქტიურად სთავაზობენ მომხმარებლებს ლარის სესხებს უფრო დაბალი საპროცენტო განაკვეთებით. 2016 წელი მნიშვნელოვანი იყო მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების გამოყენების მხრივაც. ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმში ფასების სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად საჭიროა მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთების სტაბილურობა, რაც საფინანსო სექტორის ლიკვიდობის ეფექტიანი მართვით მიიღწევა (იხ. დიაგრამა N 2.7). 45 რეფინანსირების სესხების საშუალებით ეროვნული ბანკი კომერციულ ბანკებს საჭიროებისამებრ აწვდის მოკლევადიან ლიკვიდობას. 2016 წლის პირველ ნახევარში რეფინანსირების სესხების მოცულობა შემცირდა, განსაკუთრებით მაისის ბოლოსა და ივნისში. ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი ეროვნული ბანკის მიერ განხორციელებული სავალუტო ინტერვენციები იყო. აღნიშნულ პერიოდში ეროვნული ბანკი სავალუტო აუქციონებზე უცხოური ვალუტის შესყიდვას ახორციელებდა. ამ გზით ბაზარს ლარის ლიკვიდობა მიეწოდებოდა და შესაბამისად ბანკების მხრიდან რეფინანსირების სესხებზე მოთხოვნა შემცირდა. ამავე პერიოდში რეფინანსირების სესხების მოცულობაზე მიმოქცევაში არსებული სადეპოზიტო სერთიფიკატების კლებამაც იმოქმედა. კერძოდ, წლის დასაწყისიდან ეროვნულმა ბანკმა შეამცირა სადეპოზიტო სერთიფიკატებით ლიკვიდობის ამოღება, რამაც, შესაბამისად, ბანკების მხრიდან რეფინანსირების სესხებზე მოთხოვნა შეამცირა. წლის მეორე ნახევარში საბანკო სისტემაში გაიზარდა მოთხოვნა რეფინანსირების სესხებზე, რაც რამდენიმე ფაქტორით აიხსნება. 2016 წლის ბოლოს გაიზარდა ნაღდ ფულზე მოთხოვნა, რამაც, საბოლოო ჯამში, ლიკვიდურ სახსრებზე ბანკების მოთხოვნა გაზარდა. ამავე დროს, მთავრობის ოპერაციების შედეგად შემცირდა საბანკო სისტემის ლიკვიდობა, რაც ბანკებმა რეფინანსირების სესხებით დააბალანსეს. ასევე, სისტემაში ლარის ლიკვიდობას ეროვნული ბანკის მხრიდან წლის მეორე ნახევარში განხორციელებული სავალუტო ინტერვენციებიც (უცხოური ვალუტის გაყიდვა) ამცირებდა, რაც ბანკებმა რეფინანსირების სესხებით შეივსეს. როგორც დიაგრამა N 2.6 აჩვენებს, აღნიშნული ოპერაციების შედეგად გაიზარდა რეფინანსირების სესხებით ლიკვიდობის მიწოდება. დიაგრამა N 2.6 რეფინანსირების სესხების ცვლილებაზე მოქმედი ფაქტორები 1,500 ჭარბი ლიკვიდობა 1,000 ნაღდი ფული მიმოქცევაში სარეზერვო მოთხოვნები 500 მთავრობის ოპერაციები სავალუტო აუქციონები (500) სადეპოზიტო სერტიფიკატები (1,000) 2014 2015 Jun-16 Dec-16 რეფინანსირების სესხების ცვლილება წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი აქვე აღსანიშნავია, რომ 2016 წლის დეკემბრიდან, ლიკვიდობის მართვის გაუმჯობესების მიზნით, ეროვნულმა ბანკმა აამოქმედა მონეტარული პოლიტიკის ახალი ინსტრუმენტი - ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი. ამ ინსტრუმენტის საშუალებით ხორციელდება საბანკო სექტორისთვის მოკლევადიანი ლიკვიდობის საჭიროებისამებრ მიწოდება. როგორც ღია ბაზრის სხვა ინსტრუმენტების, ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტის მიზანია ლიკვიდობის მიწოდება/ამოღებით ზეგავლენა მოახდინოს მოკლევადიან საპროცენტო განაკვეთებზე. მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთების ეფექტიანი კონტროლის განსახორციელებლად ეროვნული ბანკი იყენებს როგორც ლიკვიდობის მიწოდების, 46 ასევე ლიკვიდობის ამოღების ინსტრუმენტებს. 2016 წლიდან, ბაზრიდან საშუალოვადიანი ლიკვიდობის ამოღების საჭიროება აღარ არის, რადგან რეფინანსირების სესხების მოცულობამ სადეპოზიტო სერთიფიკატების მოცულობას გადააჭარბა. სადეპოზიტო სერთიფიკატებით ლიკვიდობის ამოღება წლის დასაწყისში 320 მლნ ლარიდან წლის ბოლოს 200 მლნ ლარამდე შემცირდა. მიუხედავად იმისა, რომ სადეპოზიტო სერტიფიკატების გამოშვება ლიკვიდობის ამოღებისთვის საჭირო აღარ იყო, ეროვნულმა ბანკმა 2016 წლის განმავლობაში 3 და 6 თვიანი სადეპოზიტო სერტიფიკატების გამოშვება მინიმალური მოცულობებით გააგრძელა, რათა ბაზარზე არსებობდეს ამ ვადიანობის ფასიანი ქაღალდები, რაც აუცილებელია ფულადი ბაზრის ფუნქციონირებისთვის. თუმცა, 2017 წლიდან ფინანსთა სამინისტრომ დაიწყო 6 თვიანი ვადიანობის სახაზინო ვალდებულებების განთავსება, რის შედეგადაც ამავე ვადიანობის სადეპოზიტო სერტიფიკატების ბაზარზე არსებობა საჭირო აღარ არის. ამის გათვალისწინებით, ეროვნული ბანკი 2017 წლიდან მხოლოდ 3 თვიან სადეპოზიტო სერთიფიკატებს ათავსებს. ზემოაღნიშნული ინსტრუმენტებით ფინანსური სექტორის ლიკვიდობის ეფექტიანი მართვის შედეგად, ბაზარზე საპროცენტო განაკვეთების მერყეობა დაბალია და რეფინანსირების განაკვეთის ირგვლივ მერყეობს. როგორც დიაგრამა N 2.7-ზე ჩანს, საბაზრო საპროცენტო განაკვეთებს გარკვეული მერყეობა დღემდე აქვს, რაც დამახასიათებელია აქტიური ფულადი ბაზრისათვის. საპროცენტო განაკვეთების დაბალი მერყეობა მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმების გაუმჯობესებაზე მიუთითებს. 10% 300 270 240 210 180 150 120 90 60 30 0 8% 6% 4% 2% REPO ოპერაციების მოცულობა (მარჯვენა ღერძი) TIBR1 მოცულობა (მარჯვენა ღერძი) პოლიტიკის განაკვეთი (მარცხენა ღერძი) ერთდღიანი დეპოზიტი (მარცხენა ღერძი) სექ-16 ნოემ-16 ივლ-16 მაის-16 იან-16 მარ-16 ნოემ-15 სექ-15 მაის-15 ივლ-15 მარ-15 იან-15 ნოემ-14 სექ-14 ივლ-14 მარ-14 მაის-14 იან-14 სექ-13 ნოემ-13 ივლ-13 მაის-13 იან-13 მარ-13 ნოემ-12 სექ-12 ივლ-12 0% მლნ ლარი დიაგრამა N 2.7 ბანკთაშორისი ფულადი ბაზარი TIBR7 მოცულობა (მარჯვენა ღერძი) TIBR1 (მარცხენა ღერძი) ერთდღიანი სესხი (მარცხენა ღერძი) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი როგორც ცნობილია, მონეტარული პოლიტიკის გადაცემის მექანიზმის ფუნქციონირებისათვის აუცილებელია, რომ პოლიტიკის განაკვეთის ცვლილება აისახოს უფრო გრძელვადიან საპროცენტო განაკვეთებზე და, საბოლოო ჯამში, დეპოზიტებისა და სესხების საპროცენტო განაკვეთებზე. 2016 წლის განმავლობაში მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 150 საბაზისო პუნქტით შემცირდა, რის შედეგადაც შემოსავლიანობის კლება დაფიქსირდა სხვადასხვა ვადიანობის სახელმწიფო ფასიან ქაღალდებზე. თუმცა, წლის ბოლოსათვის საპროცენტო 47 განაკვეთებმა ზრდა დაიწყო, რადგანაც ბაზარზე მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების მოლოდინები გაჩნდა. დიაგრამა N 2.8 საპროცენტო განაკვეთები 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 1-წლიანი 5-წლიანი იან-17 ოქტ-16 ივლ-16 იან-16 აპრ-16 ოქტ-15 ივლ-15 აპრ-15 იან-15 ოქტ-14 ივლ-14 იან-14 2-წლიანი აპრ-14 ოქტ-13 ივლ-13 აპრ-13 იან-13 ოქტ-12 აპრ-12 ივლ-12 იან-12 ოქტ-11 ივლ-11 აპრ-11 იან-11 ოქტ-10 ივლ-10 აპრ-10 იან-10 0% 10-წლიანი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი გასული წლების განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გატარებულმა ღონისძიებებმა მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია საქართველოს ფულადი ბაზრისა და კაპიტალის ბაზრის განვითარებაზე. წლების განმავლობაში განსაკუთრებით გააქტიურდა სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ბაზარი. 2016 წელს სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მოცულობა წინა წელთან შედარებით 22 პროცენტით გაიზარდა. პირველადი ბაზრის გაღრმავებასთან ერთად, ფინანსური ბაზრის განვითარებისათვის მნიშვნელოვანია მეორადი ბაზრის გააქტიურებაც, რაც კიდევ უფრო გაზრდის ბაზრის ლიკვიდობას. ბოლო ორი წლის მანძილზე გააქტიურდა რეპო ოპერაციებით დადებული გარიგებები. (იხ. დიაგრამა N 2.7) დიაგრამა N 2.9 სახაზინო ფასიანი ქაღალდების და სადეპოზიტო სერთიფიკატების დინამიკა 2,500 8% მლნ ლარი 2,000 6% 1,500 4% 1,000 2% 500 იან-17 მაის-16 სექ-15 იან-15 მაის-14 სექ-13 იან-13 მაის-12 სექ-11 იან-11 მაის-10 სექ-09 იან-09 მაის-08 სექ-07 იან-07 სექ-05 მაის-06 იან-05 სექ-03 მაის-04 იან-03 მაის-02 სექ-01 იან-01 მაის-00 სექ-99 0% იან-99 0 სადეპოზიტო სერთიფიკატების ნაშთი (მარცხენა ღერძი) სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ნაშთი (მლნ ლარი) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ჩანართი N 2 ლარიზაციის ღონისძიებები წინა წლების მსგავსად, 2016 წელსაც, საქართველოს ეკონომიკის მნიშვნელოვან გამოწვევას დოლარიზაციის მაღალი დონე წარმოადგენდა. 2016 წლის ბოლოს მდგომარეობით, სესხების დოლარიზაციის დონე 65.2 პროცენტს, ხოლო დეპოზიტების – 71.4 პროცენტს შეადგენს. საქართველოში მაღალი დოლარიზაციის რამდენიმე მიზეზი არსებობს, რომლებიც ქვეყანაში მაკროეკონომიკური და პოლიტიკური 48 არასტაბილურობის ისტორიულ გამოცდილებას უკავშირდება. 90-იან წლებში საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პერიოდში განვითარებული ჰიპერინფლაციისა და არასტაბილური პოლიტიკურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შედეგად, დაიკარგა ნდობა ეროვნული ვალუტისადმი და მისი, როგორც დაზოგვის და გადახდის საშუალებად გამოყენების ფუნქციები უცხოურმა ვალუტამ შეითავსა. ამავე პერიოდში, განუვითარებელი ფინანსური ბაზრები ხელს უშლიდა ეკონომიკურ სუბიექტებს ესარგებლათ ეროვნული ვალუტის ფინანსური ინსტრუმენტებით. დეპოზიტების მაღალ დოლარიზაციას უცხოეთიდან გამოგზავნილი ფულად ტრანსფერებზე მაღალი დამოკიდებულებაც განაპირობებს. დიაგრამა N 2.10 სესხებისა და დეპოზიტების დოლარიზაცია 100% 90% 80% 71.4% 70% 65.2% 60% 50% 40% სესხების დოლარიზაცია დეკ-16 ივნ-16 დეკ-15 ივნ-15 დეკ-14 ივნ-14 დეკ-13 ივნ-13 დეკ-12 ივნ-12 დეკ-11 ივნ-11 დეკ-10 ივნ-10 დეკ-09 ივნ-09 დეკ-08 ივნ-08 დეკ-07 ივნ-07 დეკ-06 ივნ-06 დეკ-05 ივნ-05 დეკ-04 30% დეპოზიტების დოლარიზაცია წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დოლარიზაცია რიგ უარყოფით ფაქტორთან არის დაკავშირებული. პირველ რიგში, დოლარიზაციის მაღალი დონე ფინანსური სტაბილურობის რისკებს ქმნის. გარდა ამისა, მცურავი გაცვლითი კურსის პირობებში, რომელიც საგარეო შოკების მშთანთქავ ფუნქციას ასრულებს, დოლარიზაცია სავალუტო რისკს წარმოქმნის. გაცვლითი კურსის მკვეთრად გაუფასურების შემთხვევაში საფრთხე ექმნება კრედიტების გადახდისუნარიანობას ისეთი მსესხებლების შემთხვევაში, რომელთაც შემოსავალი ეროვნულ ვალუტით, ხოლო ვალდებულებები უცხოური ვალუტით აქვთ დენომინირებული. Kokenyne, A. et al (2010)13 აღნიშნავს, რომ მაღალი დოლარიზაცია ასევე ზღუდავს გადაცემის მექანიზმებს და მონეტარული პოლიტიკის გადაწყვეტილება მხოლოდ ნაწილობრივ აისახება ეკონომიკაზე, რაც ამცირებს ეკონომიკის მოქნილობასა და კონკურენტუნარიანობას. და ბოლოს, მაღალი დოლარიზაცია ზღუდავს ცენტრალური ბანკის შესაძლებლობას, შეასრულოს ბოლო ინსტანციის გამსესხებლის როლი, ვინაიდან ეროვნულ ბანკს მხოლოდ ეროვნული ვალუტით შეუძლია მიაწოდოს ბანკებს საჭირო ლიკვიდობა. როგორც უკვე აღინიშნა, დოლარიზაციის ზრდა ქვეყანაში ეროვნული ვალუტისადმი უნდობლობის გაჩენამ გამოიწვია. შესაბამისად, ნდობის აღდგენისათვის საჭიროა ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში მაკროეკონომიკური სტაბილურობის 13 Annamaria Kokenyne, Jeremy Ley, and Romain Veyrune (2010). “Dedollarization”. International Monetary Fund Working Paper, WP/10/188 49 უზრუნველყოფა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მთავარი მიზანიც სწორედ დაბალი და სტაბილური ინფლაციის უზრუნველყოფაა, რაც, თავის მხრივ, მაღალ გრძელვადიან ეკონომიკურ ზრდასა და მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას განაპირობებს. ამდენად, ლარიზაციის ზრდისათვის პირველ რიგში აუცილებელია ფასების სტაბილურობისა და მცურავი გაცვლითი კურსის შენარჩუნება, რაც უზრუნველყოფს ეროვნული ვალუტით გამოხატული შემოსავლის სტაბილურობას უცხოური ვალუტით გამოხატულ შემოსავალთან შედარებით. მცურავი გაცვლითი კურსი მნიშვნელოვანია ღია, მცირე ზომის ქვეყნისათვის, რადგან ის ახდენს საგარეო შოკის შთანთქმას, რის შედეგადაც საგარეო შოკები ნაკლებად აისახება ქვეყნის ეკონომიკურ ზრდასა და დასაქმებაზე. მცურავი გაცვლითი კურსი საქართველოს მსგავსი ტიპის ქვეყნებში დასაქმების სტაბილურობასა და შესაბამისად ეროვნული ვალუტით შემოსავლის სტაბილურობას უზრუნველყოფს. დაბალი ინფლაცია, თავის მხრივ, ლარით დენომინირებული შემოსავლის მსყიდველობითუნარიანობას ინარჩუნებს. ამასთან, ზოგადად მაკროეკონომიკური სტაბილურობის უზრუნველყოფასთან ერთად, ბევრი ქვეყანა, მათ შორის საქართველოც, დოლარიზაციის შესამცირებლად დამატებით ნაბიჯებს დგამს. ამ მხრივ გასული წელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო, რადგანაც საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა მთავრობასთან ერთად დაგეგმა და განახორციელა ლარიზაციის ხელშემწყობი ღონისძიებები. თუმცა, ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ეროვნულმა ბანკმა აქამდეც არაერთი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადადგა ლარიზაციის გაზრდის ხელშესაწყობად. ინფლაციის თარგეთირების რეჟიმი თავისუფლად მცურავ გაცვლით კურსთან ერთად ფასების სტაბილურობას განაპირობებს და ლარიზაციის ზრდის წინაპირობას ქმნის. ასევე, მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ლარის ლიკვიდობის ეფექტიანი მართვა. ამ მხრივ, ეროვნულმა ბანკმა, მონეტარული ინსტრუმენტები - 2008 წელს ერთკვირიანი რეფინანსირების სესხები, ხოლო 2010 წელს ერთდღიანი სესხები და დეპოზიტები - აამოქმედა. შედეგად, შემცირდა ეროვნული ვალუტით ლიკვიდობის მართვის ხარჯი და ბანკებმა დაიწყეს ბაზარზე ეროვნული ვალუტით გრძელვადიანი დაბალპროცენტიანი სესხების შეთავაზება, რამაც ხელი შეუწყო სესხების ლარიზაციის ზრდას. ლარიზაციის მაღალი დონის არსებობა მნიშვნელოვანია მაკროეკონომიკური სტაბილურობისა და ფისკალური მდგრადობის შესანარჩუნებლად. საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა მთავრობასთან ერთად შეიმუშავა ლარიზაციის 10-პუნქტიანი გეგმა, რომელიც ლარის გრძელვადიანი რესურსის ხელმისაწვდომობის ზრდას, სავალუტო რისკების ადეკვატურ გადანაწილებასა და ლარით ფასდადების ხელშემწყობ ღონისძიებებს მოიცავს. ლარიზაციის წასახალისებლად საჭიროა ბაზარზე გრძელვადიანი ლარის რესურსის არსებობა. ამისათვის კი მნიშვნელოვანია კაპიტალის ბაზრების განვითარება და ბაზარზე ეროვნული ვალუტით დომინირებული გრძელვადიანი ფასიანი ქაღალდების არსებობა. ამ მიზნით, ეროვნულმა ბანკმა და მთავრობამ კაპიტალის ბაზრების განვითარების ერთობლივი სტრატეგია შეიმუშავეს. ლარის გრძელვადიანი რესურსის ზრდას დაგეგმილი საპენსიო რეფორმის განხორციელებაც შეუწყობს ხელს, რადგანაც გაიზრდება მოთხოვნა გრძელვადიან ინსტრუმენტებზე. შესაბამისად კაპიტალის ბაზრებზე ლარის გრძელვადიანი რესურსი გაჩნდება. ამასთანავე, საპენსიო რეფორმა ლარის დანაზოგებს გაზრდის, რის შედეგადაც შემცირდება სხვაობა ინვესტიციებსა და დანაზოგებს შორის, რაც მიმდინარე ანგარიშის ბალანსს გააუმჯობესებს. სავალუტო რისკის შეფასება და ადექვატური გადანაწილება ეკონომიკურ სუბიექტებს შორის სწორად უნდა ხდებოდეს. საქართველოში უცხოური ვალუტის სესხებით 50 ძირითადად ისეთი მსესხებლები სარგებლობენ, რომლებიც შემოსავალს ეროვნული ვალუტით ღებულობენ. შესაბამისად, მსესხებლების მიერ არ ხდება სავალუტო რისკების გათვალისწინება გადაწყვეტილების მიღების დროს. აქედან გამომდინარე, ახალი კანონმდებლობით 100,000 ლარამდე სესხების გაცემა მხოლოდ ეროვნული ვალუტით არის შესაძლებელი. აღნიშნული რეგულაციის მიზანია იმ მსესხებლების დაცვა, რომელთაც არ აქვთ შესაძლებლობა შეაფასონ და/ან მართონ გაცვლითი კურსის რისკი. ასევე აღსანიშნავია, რომ საქართველოში ლარიზაციის შემაფერხებელ ერთ-ერთ ფაქტორს უძრავი ქონების ფასების უცხოური ვალუტით კვოტირება წარმოადგენს. მიუხედავად იმისა, რომ უძრავი ქონების ფასწარმოქმნა ეროვნული ვალუტით ხდება (მშენებლობის ხარჯების დიდი ნაწილი ეროვნული ვალუტაშია დენომინირებული), წლების მანძილზე ჩამოყალიბებული ჩვევის გამო, ბაზარზე ფასი უცხოური ვალუტით ცხადდება, რაც, კურსის მერყეობის პერიოდებში, ბაზრის მუშაობას აფერხებს. ამ მხრივ, შემუშავდა ახალი რეგულაცია, რომლის მიხედვითაც იურიდიული პირების მიერ ფასის გამოცხადება სავალდებულო მხოლოდ ლარით იქნება. 2.2 ფულად-საკრედიტო პოლიტიკის ინსტრუმენტები მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილებების (გამკაცრება, შერბილება, უცვლელი დატოვება) განხორციელება მონეტარული ოპერაციებით ხდება. მონეტარული ოპერაციების მიზანია, რომ მოკლევადიანი ბანკთაშორისი ფულადი ბაზრის პროცენტი პოლიტიკის განაკვეთთან ახლოს იყოს. ამ მიზნით ეროვნული ბანკი რამდენიმე ინსტრუმენტს იყენებს: რეფინანსირების სესხები, ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი, სადეპოზიტო სერტიფიკატები, ღია ბაზრის ოპერაციები მთავრობის ფასიანი ქაღალდებით, ერთდღიანი სესხები და დეპოზიტები, მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები და სხვა14. ბანკთაშორისი სადეპოზიტო/საკრედიტო ბაზარი წარმოადგენს ფულად ბაზარს, სადაც ბანკები ვაჭრობენ მოკლევადიანი ჭარბი ლიკვიდობით. ეს ბაზარი დიდ ინტერესს წარმოადგენს საქართველოს ეროვნული ბანკისათვის, რადგანაც მას გადამწყვეტი როლი აქვს მონეტარული გადაცემის მექანიზმის ფუნქციონირებაში. საქართველოს ეროვნული ბანკი საპროცენტო განაკვეთებზე ზეგავლენას ახდენს მონეტარული პოლიტიკის გაცხადებით და მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების გამოყენებით. ბანკთაშორის ფულად ბაზარზე მდგომარეობის მონიტორინგისათვის საქართველოს ეროვნული ბანკი ყოველდღიურად ანგარიშობს და აქვეყნებს წინა დღის საპროცენტო განაკვეთების სტატისტიკას – TIBR-1-სა და TIBR-7-ს15. 2016 წელს ბანკთაშორის ბაზარზე ეროვნული ვალუტით განხორციელებული გარიგებების მოცულობა წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით 10.3 პროცენტით გაიზარდა და 19.6 მლრდ ლარი შეადგინა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი 2016 წელს 8.0-დან 6.5 პროცენტამდე შემცირდა. შესაბამისად, შემცირდა ბანკთაშორისი საპროცენტო განაკვეთებიც, რომლებიც მონეტარული პოლიტიკის საპროცენტო განაკვეთთან ახლოს მოძრაობდა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის გადაწყვეტილებების ფარგლებში და საბანკო სისტემაში ლიკვიდობის მოკლევადიანი პროგნოზის საფუძველზე, საქართველოს ეროვნული იხ. მონეტარული პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები. TIBR-1 არის საშუალო წლიური შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი ერთდღიან ბანკთაშორის სესხებზე. TIBR-7 არის საშუალო წლიური შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი ერთ კვირამდე ვადიანობის მქონე სესხებზე. 14 15 51 ბანკი განსაზღვრავდა რეფინანსირების სესხების ყოველკვირეულ, ხოლო 2016 წლის დეკემბრიდან - „ღია ბაზრის ერთვიანი ინსტრუმენტების“ ერთვიან მოცულობებსაც. ეროვნული ბანკი ამ პროცესებს მართავდა ისე, რომ აუქციონზე დაფიქსირებული საშუალო საპროცენტო განაკვეთი მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთის სიახლოვეს შენარჩუნებულიყო. 2.2.1 რეფინანსირების სესხი საბანკო სისტემის მოკლევადიანი ლიკვიდობით უზრუნველყოფის მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის განმავლობაში ყოველკვირეულად იყენებდა 2008 წლიდან ამოქმედებულ რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტს. რეფინანსირების ინსტრუმენტის მიზანია ბანკთაშორის ბაზარზე მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მართვა. რეფინანსირების სესხების საშუალებით საბანკო სექტორისათვის ხელმისაწვდომი გახდა მოკლევადიან ლიკვიდობაზე საიმედო და დაბალრისკიანი წვდომა, რამაც დადებითად იმოქმედა ფულად ბაზარსა და ფინანსურ სტაბილურობაზე. ვინაიდან ეროვნული ბანკი ლარის ბაზარზე მოკლევადიანი ლიკვიდობის ერთადერთი მიმწოდებელია, მას საშუალება აქვს რეფინანსირების ინსტრუმენტით მიაღწიოს ბანკთაშორის ბაზარზე მისთვის სასურველ საპროცენტო განაკვეთს. როგორც Laxton, S. (2017)16 აღნიშნავს, მნიშვნელოვანია ცენტრალურის ბანკის მიერ მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთების მართვა, რადგან მათი მართვით შესაძლებელია ინფლაციაზე ზემოქმედება იმგვარად, რომ მოხდეს მისი საშუალოვადინ ტრენდზე დაბრუნება. აუქციონის მეშვეობით გაცემული რეფინანსირების სესხების საპროცენტო განაკვეთი ეფუძნებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის მონატარული პოლიტიკის განაკვეთს. საბანკო სისტემაში აუცილებელი ლიკვიდობის მოთხოვნების დაკმაყოფილებისა და რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტისადმი ფინანსური ბაზრის მონაწილეთა ნდობის კიდევ უფრო გაღრმავების მიზნით, 2016 წლის დეკემბრის თვის პირველ ნახევრამდე, საქართველოს ეროვნული ბანკი ასევე იყენებდა მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტს, რომელიც გაიცემოდა აუქციონის გარეშე. მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის ინსტრუმენტით ბანკებს ჰქონდათ ლიკვიდობის საჭიროების დაფინანსების გარანტირებული მექანიზმი. ბანკებს შეეძლოთ ესარგებლათ რეფინანსირების სესხებით იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ისინი ვერ ახერხებდნენ რეფინანსირების აუქციონიდან სესხის აღებას. მუდმივმოქმედი რეფინანსირების სესხის საპროცენტო განაკვეთი წინასწარ იყო დადგენილი საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის მიერ და განისაზღვრებოდა როგორც მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთს პლიუს 1.5 პროცენტული პუნქტი. 2016 წელს მონეტარული ოპერაციების გირაოს ბაზაში შედიოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის სადეპოზიტო სერტიფიკატები, საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდები, რეზიდენტი და არარეზიდენტი იურიდიული პირების მიერ გამოშვებული ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდები და კომერციული ბანკების სასესხო აქტივები. სესხის უზრუნველყოფის თითოეული ასეთი სახეობის აქტივებზე ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული იყო შესაბამისი კრიტერიუმები. 2016 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნულ ბანკთან მონეტარული ოპერაციების წარმოებისათვის კომერციული ბანკები გირაოს ყველა ამ სახეობას იყენებდნენ. 16 Kevin Clinton, Tibor Hlédik, Tomáš Holub, Douglas Laxton, and Hou Wang. (2017). “Czech Magic: Implementing Inflation-Forecast Targeting at the CNB”. International Monetary Fund Working Paper. WP/17/21 52 2.2.2 ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი 2016 წლის დეკემბრიდან საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა აამოქმედა მონეტარული პოლიტიკის ახალი ინსტრუმენტი – ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტი. აღნიშნული ინსტრუმენტის საშუალებით ხორციელდება საბანკო სექტორისთვის მოკლევადიანი ლიკვიდობის აუქციონის მეშვეობით მიწოდება. ერთთვიანი ინსტრუმენტის, ისევე როგორც სხვა მონეტარული ინსტრუმენტების, მიზანია ბანკთაშორის ბაზარზე მოკლევადიანი საპროცენტო განაკვეთის მართვა, რაც შესაბამისობაშია საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ტექნიკური დახმარების მისიის რეკომენდაციებთან. ლიკვიდობის პროგნოზირების ჯგუფის მიერ ყოველთვიურად ხდება საბანკო სისტემაში მოკლევადიანი ლიკვიდობის დეფიციტის შეფასება, რომლის საფუძველზეც ცხადდება აუქციონი ღია ბაზრის ერთთვიანი ინსტრუმენტის კონკრეტულ მოცულობაზე. ამ ინსტრუმენტის აუქციონზე მინიმალური საპროცენტო განაკვეთი მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთს უტოლდება და აღნიშნულ აუქციონში მონაწილეობის მიღება მხოლოდ კომერციულ ბანკებს შეუძლიათ. გირაოდ შეიძლება გამოყენებულ იქნას ეროვნული ბანკის სადეპოზიტო სერთიფიკატები, საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდები, რეზიდენტი და არარეზიდენტი იურიდიული პირების მიერ გამოშვებული ლარით დენომინირებული სასესხო ფასიანი ქაღალდები, კომერციული ბანკების სასესხო აქტივები და უცხოური ვალუტით განთავსებული დეპოზიტი საქართველოს ეროვნულ ბანკში. 2.2.3 ერთდღიანი სესხები და ერთდღიანი დეპოზიტები ფულადი ბაზრის განვითარების ხელშეწყობის, ბანკთაშორისი საპროცენტო განაკვეთის მერყეობის შემცირებისა და ფულადი ბაზრის აქტივობის გაზრდის მიზნით, 2016 წელს ბანკთაშორის ბაზარზე, მსოფლიოში მიღებული საუკეთესო პრაქტიკის შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა საპროცენტო განაკვეთის დერეფნის გამოყენებას, რაც ხელს უწყობდა ბანკთაშორისი ბაზრის საპროცენტო განაკვეთის სტაბილურ ჩარჩოებში მოქცევას. საპროცენტო განაკვეთის დერეფანი განისაზღვრა როგორც მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთიდან თანაბარმნიშვნელოვანი გადახრები საპროცენტო განაკვეთების ზედა და ქვედა ზღვრის ფორმირებისათვის. ზედა საპროცენტო განაკვეთი გამოიყენებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთდღიანი სესხებისათვის, ხოლო ქვედა საპროცენტო განაკვეთი გამოიყენებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთდღიანი დეპოზიტისთვის. 2016 წელს საპროცენტო განაკვეთის დერეფანი შეადგენდა 3 პროცენტულ პუნქტს – მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთს პლიუს/მინუს 1.5 პროცენტული პუნქტი. საპროცენტო განაკვეთის დერეფნის გამოყენება ამცირებს ბანკთაშორის ბაზარზე საპროცენტო განაკვეთების ჭარბ მერყეობას და, თავის მხრივ, ხელს უწყობს ბანკთაშორისი საპროცენტო განაკვეთის დაახლოებას მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთთან. საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთდღიანი სესხები საბანკო სექტორისათვის წარმოადგენდა მყისიერი ლიკვიდობის მიღების ყველაზე სწრაფ საშუალებას, თუმცა, საბაზრო საპროცენტო განაკვეთთან შედარებით უფრო მაღალი ფასით. ეს, თავის მხრივ, ბანკებს უბიძგებდა ფულად ბაზარზე ფინანსური რესურსების უკეთესი ფასით მოძიებისაკენ და, შესაბამისად, ამ ინსტრუმენტზე დიდი მოთხოვნა არ იყო. ლიკვიდობის სამართავად ბანკები ძირითადად რეფინანსირების სესხებს იყენებდნენ, რაც საბანკო სექტორისათვის მოკლევადიანი ლიკვიდობის მართვის გაცილებით უფრო 53 მოქნილი და სრულყოფილი საშუალებაა. ერთდღიანი სესხებისათვის მოქმედებდა გირაოს იგივე ბაზა, რაც რეფინანსირების სესხებისათვის. 2010 წლის აპრილიდან ამოქმედებული ერთდღიანი დეპოზიტების ინსტრუმენტით კომერციულ ბანკებს შეუძლიათ საკორესპონდენტო ანგარიშზე არსებული ჭარბი ლიკვიდობა ეროვნული ვალუტით დღის ბოლოს განათავსონ საქართველოს ეროვნულ ბანკში ერთდღიან დეპოზიტზე, რომელიც შემდგომი სამუშაო დღის დასაწყისშივე უბრუნდებოდათ საკორესპონდენტო ანგარიშზე. აღნიშნული ინსტრუმენტი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ბანკთაშორის ბაზარზე საპროცენტო განაკვეთების სტაბილიზაციისათვის. 2.2.4 ფასიანი ქაღალდები სადეპოზიტო სერტიფიკატები 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობდა საკუთარი ფასიანი ქაღალდების – სადეპოზიტო სერტიფიკატების ემისიას. აღნიშნული ფასიანი ქაღალდები ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო ვალდებულებებთან და სახაზინო ობლიგაციებთან ერთად კომერციული ბანკებიდან მაღალი მოთხოვნით სარგებლობდა. სადეპოზიტო სერტიფიკატების ვადიანობა 3 და 6 თვე, ხოლო ხოლო მთავრობის ფასიანი ქაღალდებისა კი 1, 2, 5 და 10 წელი იყო. აღნიშნულმა ფასიანმა ქაღალდებმა ხელი შეუწყო შემოსავლიანობის სტაბილური მრუდის ჩამოყალიბებას. ეს მრუდი მნიშვნელოვან ინფორმაციას იძლევა სხვადასხვა ვადიანობის საპროცენტო განაკვეთებისა და ფინანსური ბაზრის მონაწილეთა მოლოდინების შესახებ. შემოსავლიანობის მრუდის მიხედვით, სპრედები (განსხვავება) გრძლევადიან და მოკლევადიან საპროცენტო განაკვეთებს შორის წლის განმავლობაში მცირდებოდა, რაც ბაზრის ეფექტიანობის ზრდაზე მიუთითებდა. 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკმა მიერ გამოუშვა 3-თვიანი და 6-თვიანი ვადიანობის სადეპოზიტო სერტიფიკატები, რომლებიც საბანკო სექტორმა გამოყენა როგორც ლიკვიდობის მართვის მიმზიდველი და ეფექტური მოკლევადიანი ინსტრუმენტი. 2016 წლის განმავლობაში გამოცხადებული 26 აუქციონიდან, კომერციული ბანკების მიერ სადეპოზიტო სერტიფიკატები შეძენილ იქნა ყველა აუქციონზე, სრული ოდენობით. მთლიანობაში განთავსდა 520 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სადეპოზიტო სერტიფიკატები და დაიფარა 680 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სადეპოზიტო სერტიფიკატები. 2016 წლის დასაწყისში მიმოქცევაში არსებული სადეპოზიტო სერტიფიკატების მოცულობა 360 მლნ ლარიდან წლის ბოლოს 200 მლნ ლარამდე შემცირდა. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, მიმოქცევაში არსებულ 200 მლნ ლარის სადეპოზიტო სერტიფიკატებს 10 კომერციული ბანკი ფლობდა. 54 მლნ ლარი დიაგრამა N 2.11 სადეპოზიტო სერტიფიკატების პორტფელის მოცულობა 2012-2016 წლებში 900 800 700 600 500 400 300 200 100 სექ-16 ნოემ-16 მაის-16 ივლ-16 იან-16 მარ-16 სექ-15 ნოემ-15 ივლ-15 მარ-15 მაის-15 იან-15 ნოემ-14 სექ-14 ივლ-14 მარ-14 მაის-14 იან-14 ნოემ-13 სექ-13 ივლ-13 მარ-13 მაის-13 იან-13 ნოემ-12 სექ-12 მაის-12 ივლ-12 იან-12 მარ-12 0 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი სახელმწიფო ობლიგაციები 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საქართველოს ეროვნული ბანკი ფლობდა 135 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახელმწიფო ობლიგაციებს, რომელიც წლის განმავლობაში ღია ბაზრის ოპერაციებისათვის არ გამოყენებულა. სახაზინო ვალდებულებები და სახაზინო ობლიგაციები ლარის ფულადი ბაზრის განვითარების ხელშეწყობისთვის მნიშვნელოვანი იყო საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებული სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების მოცულობის ზრდა. 2016 წელს საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო ახდენდა 1-წლიანი ვადიანობის დისკონტური ფასიანი ქაღალდების - სახაზინო ვალდებულებებისა და 2-წლიანი, 5-წლიანი და 10წლიანი კუპონური ფასიანი ქაღალდების - სახაზინო ობლიგაციების ემისიას. ამ ფასიანი ქაღალდების ემისია ხდებოდა ეროვნული ვალუტით, არამატერიალიზებული ფორმით. ერთი ფასიანი ქაღალდის ნომინალური ღირებულება არის 1000 ლარი. სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების გაყიდვა ხორციელდება საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ აუქციონის მეშვეობით, მრავალი ფასის მეთოდით, „ბლუმბერგის“ სავაჭრო სისტემის გამოყენებით. აუქციონში მონაწილეობის მიღება შეუძლია საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ ლიცენზირებულ კომერციულ ბანკებს და მათი მეშვეობით ნებისმიერ იურიდიულ და ფიზიკურ პირს. ფასიან ქაღალდს შესაძლოა ჰყავდეს ნომინალური მფლობელი – ბაზრის შუამავალი, რომელსაც მესაკუთრე ხელშეკრულებით ანიჭებს რეესტრში სახაზინო ვალდებულებების და ობლიგაციების თავის სახელზე აღრიცხვის და მათი განკარგვის, ყიდვა–გაყიდვის და დაგირავების უფლებას. 2016 წელს ჩატარდა სახაზინო ფასიანი ქაღალდების 41 აუქციონი, რომელთა მეშვეობით განთავსდა 1.1 მლრდ ლარის ნომინალური ღირებულების ფასიანი ქაღალდები. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, მიმოქცევაში არსებული 2.0 მლრდ ლარის (მშპ-ს 6 პროცენტი) ნომინალური ღირებულების სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მფლობელი იყო 15 კომერციული ბანკი და არასაბანკო ინვესტორები. 55 არასაბანკო ინვესტორთა მფლობელობაში იყო 166 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ფასიანი ქაღალდები. აღსანიშნავია, რომ ბაზარზე მიმოქცევაში მყოფი სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მოცულობა, ეკონომიკის ზომასთან შედარებით, ჯერ კიდევ მცირეა (მშპ-ს 6 პროცენტი). ბაზრის ლიკვიდობის გასაზრდელად მნიშვნელოვანია სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ემისიების გაზრდა, რაც ასევე ხელს შეუწყობს საგარეო ვალის აღებასთან დაკავშირებული სავალუტო რისკების შემცირებას. სახაზინო ვალდებულებები ნოემ-16 სექ-16 ივლ-16 მაის-16 მარ-16 იან-16 ნოემ-15 სექ-15 ივლ-15 მაის-15 მარ-15 იან-15 ნოემ-14 სექ-14 ივლ-14 მაის-14 მარ-14 1.3 1.2 1.1 1.0 0.9 0.8 0.7 0.6 0.5 0.4 0.3 0.2 0.1 0.0 იან-14 მლრდ ლარი დიაგრამა N 2.12 სახაზინო ვალდებულებებისა და სახაზინო ობლიგაციების პორტფელი 20142016 წლებში სახაზინო ობლიგაციები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი არარეზიდენტები დეკ - 16 სექ - 16 ივნ - 16 მარ - 16 დეკ - 15 სექ - 15 ივნ - 15 მარ - 15 დეკ - 14 სექ - 14 ივნ - 14 მარ - 14 დეკ - 13 სექ - 13 ივნ - 13 მარ - 13 დეკ - 12 სექ - 12 ივნ - 12 მარ - 12 დეკ - 11 2,200 2,000 1,800 1,600 1,400 1,200 1,000 800 600 400 200 0 სექ - 11 მლნ.ლარი დიაგრამა N 2.13 სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები მფლობელების მიხედვით რეზიდენტები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ფასიანი ქაღალდების მეორადი ბაზრის გააქტიურების ხელშეწყობისათვის საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა მისი მატერიალური და ინტელექტუალური ინვესტიციებით შექმნილი თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი „სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების (CSD) სისტემისა“ და სხვადასხვა 56 ურთიერთინტეგრირებული სისტემების სრულყოფილი ფუნქციონირების მხარდაჭერასა და უზრუნველყოფას. 2014 წლიდან მნიშვნელოვნად გააქტიურდა ბანკთაშორისი რეპო ბაზარი, რომელიც ეფუძნებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ინიციატივით და კომერციული ბანკების თანხმობით შექმნილ საერთაშორისო პრაქტიკაში აპრობირებულ რეპო გარიგებების ჩარჩო ხელშეკრულებას. რეპო გარიგებების დადებისათვის ბანკები იყენებდნენ „ბლუმბერგის“ სავაჭრო სისტემას და „სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების (CSD) სისტემას“. აღნიშნული სისტემების გამოყენებით, 2016 წელს კომერციულ ბანკებს შორის განხორციელდა 202 რეპო გარიგება 2.7 მლრდ ლარის ნომინალური ღირებულების სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდებით. ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე არსებული პრაქტიკა და ინფრასტრუქტურა იძლევა ფასიანი ქაღალდების მეორადი ბაზრის შემდგომი გააქტიურების კარგ საფუძველს, რასაც ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ლიკვიდობის ზრდა უნდა მოჰყვეს. 2.2.5 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ინსტრუმენტით საქართველოს ეროვნული ბანკი ქმნის დანარჩენი მონეტარული ინსტრუმენტების ეფექტური გამოყენების წინაპირობას. მონეტარული პოლიტიკის გასააქტიურებლად და ლარის ფულადი ბაზრის განვითარების ხელშეწყობისა და ლარიზაციის ზრდის ტენდენციების გაგრძელების მიზნით, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა 2016 წლის მეორე ნახევრიდან კომერციული ბანკების მიერ ეროვნული ვალუტით მოზიდულ სახსრებზე მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ნორმა 10-დან 7 პროცენტამდე შეამცირა, უცხოური ვალუტით მოზიდულ სახსრებზე კი მანამდე არსებული 15 პროცენტიდან 20 პროცენტამდე გაზარდა. ნარჩენი ვადიანობებით უცხოური ვალუტით 1 წლიდან 2 წლამდე ვადიანობის ნასესხები სახსრებისათვის სარეზერვო ნორმა გახდა 10 პროცენტი (იყო 5 პროცენტი), ხოლო 2 წელზე მეტი ვადიანობის ნასესხები სახსრებისათვის სარეზერვო ნორმა ისევ 0 პროცენტს შეადგენს. საქართველოს ეროვნულ ბანკში კომერციული ბანკების მიერ განთავსებულ მინიმალური რეზერვების ნაწილს ეროვნული ბანკი არიცხავს მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთს17. აშშ დოლარით ფორმირებულ მინიმალურ რეზერვებს ეროვნული ბანკი 2016 წელს არიცხავდა აშშ ფედერალური სარეზერვო სისტემის პოლიტიკის განაკვეთის ზედა ზღვარს მინუს 0.5 პუნქტით შემცირებულ პროცენტს, ხოლო ევროთი ფორმირებულ მინიმალურ რეზერვებს ევროპის ცენტრალური ბანკის სადეპოზიტო განაკვეთს. 17 დეტალები შეგიძლიათ იხილოთ ეროვნული ბანკის ვებ-გვერდზე: https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=558 57 დიაგრამა N 2.14 მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნების ნორმა 30% ეროვნული ვალუტით მოზიდული სახსრების სარეზერვო ნორმა უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრების სარეზერვო ნორმა 25% 20% 15% 10% 5% 0% 0 1 2 3 4 ნარჩენი ვადიანობა, წელი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ჩანართი N 3 საქართველოში ფასიანი ქაღალდებით ანგარიშსწორების სისტემის განვითარება ეროვნულ ბანკში 2010 წლიდან მოქმედი ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების სისტემა არის სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების მართვის და ოპერაციების თანამედროვე, მაღალტექნოლოგიური, სწრაფი და დაცული ელექტრონული სისტემა. იგი უზრუნველყოფს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და ეროვნული ბანკის მიერ ემიტირებული ფასიანი ქაღალდების ოპერაციებს: ფასიანი ქაღალდების გამოშვების, დაფარვის, კუპონების გადახდის, ყიდვა-გაყიდვასა და რეპო ოპერაციების ავტომატურ ანგარიშსწორებას; ფასიანი ქაღალდების ელექტრონულ რეესტრის წარმოებას; დაგირავების ოპერაციებს. სისტემის მჭიდრო ინტეგრაცია დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების (RTGS) სისტემასთან იძლევა საშუალებას, რომ ფასიანი ქაღალდების ვაჭრობა და ანგარიშსწორება მოხდეს ერთდროულად, ე.წ. „მიწოდება გადახდის სანაცვლოდ“ (DvP) პრინციპის დაცვით, რის შედეგადაც მთლიანად აღმოფხვრილია ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების რისკი. ეროვნული ბანკის ინიციატივით და თბილისის საფონდო ბირჟის მონაწილეობით 2016 წელს დაიწყო ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობის და ანგარიშსწორების სისტემის რეფორმაზე მუშაობა. რეფორმა საქართველოში კაპიტალის ბაზრის განვითარების ზემოხსენებული სტრატეგიის ნაწილია. პროექტი ითვალისწინებს ეროვნული ბანკის ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების სისტემის განახლებას, მის ფუნქციონალურ განვითარებას და გაფართოვებას. ამ პროექტით გათვალისწინებული ანგარიშსწორების სისტემის განვითარებასთან დაკავშირებით 2017 წლის 13 იანვარს გაფორმდა შეთანხმება საქართველოს ეროვნული ბანკს, თბილისის საფონდო ბირჟასა და კომპანია მონტრანს შორის. ანგარიშსწორების განახლებული სისტემით დამატებით შესაძლებელი იქნება ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარის ჩართვა, საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზარის ყველა მონაწილისათვის მომსახურეობის გაწევა, საქართველოში ყველა ტიპის ფასიანი ქაღალდის (კერძო კომპანიების მიერ გამოშვებული ობლიგაციების და აქციების ჩათვლით) რეგისტრაცია და ანგარიშსწორება. სრულად ავტომატიზებული იქნება ამ სისტემაში რეგისტრირებული კერძო ფასიანი ქაღალდის გამოშვების, დაფარვის, ყიდვა-გაყიდვის, რეპოს, კუპონისა და დივიდენდის 58 ანგარიშსწორების ოპერაციები, ასევე მათი დაგირავება ეროვნულ ბანკში და/ან ბაზრის პროფესიონალ მონაწილეებს შორის. სავაჭრო სისტემებთან (საფონდო ბირჟისა და ბლუმბერგის სავაჭრო სისტემებთან) ინტეგრაციის შედეგად ავტომატიზირებული იქნება ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობისა და ანგარიშსწორების სრული ციკლი. ახალი სისტემა ხელს შეუწყობს უცხოური საფინანსო ინსტიტუტების და ინვესტორების საქართველოს ფინანსურ ბაზრებზე წვდომის გაადვილებას, ვინაიდან ადგილობრივი ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ინფრასტრუქტურა უფრო საიმედო და თანამედროვე გახდება. პროექტი განხორციელდება ევროპის ცენტრალური ბანკის (ECB), ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD) და საერთაშორისო დეპოზიტარი „ქლიარსტრიმის“ (Clearstream) კონსულტანტებთან თანამშრომლობით და მისი ძირითადი ნაწილის დანერგავა გათვალისწინებულია 2017 წლის ბოლომდე. 2.3 სავალუტო პოლიტიკა და საერთაშორისო რეზერვების მართვა ისევე როგორც წინა წლებში, 2016 წელსაც, საქართველოს ეროვნული ბანკი სავალუტო პოლიტიკას ახორციელებდა მცურავი გაცვლითი კურსის რეჟიმში, რაც ეროვნულ ვალუტაზე ფასწარმოქმნის საბაზრო პრინციპების შენარჩუნებას გულისხმობს. ამავე დროს, სავალუტო პოლიტიკის განხორციელებისას ეროვნული ბანკი ითვალისწინებდა საერთაშორისო რეზერვების ადექვატურ დონეზე შენარჩუნების ამოცანასაც. საქართველოს მსგავსი მცირე ზომის, ღია ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისთვის მცურავი გაცვლითი კურსის მექანიზმი ოპტიმალურ სავალუტო რეჟიმად ითვლება, რაც ასევე განსაზღვრულია საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის სტრატეგიით. აღსანიშნავია, რომ გაცვლითი კურსის ასეთი რეჟიმის უმთავრესი პოზიტიური მახასიათებელია ქვეყნის ეკონომიკაზე საგარეო შოკების ნეგატიურ გავლენის შესუსტება და ეკონომიკის ავტომატური სტაბილიზატორის ფუნქციის შესრულება. ეროვნული ბანკის სავალუტო პოლიტიკა ითვალისწინებს ინტერვენციას სავალუტო ბაზარზე სავალუტო აუქციონების საშუალებით მხოლოდ გარკვეულ შემთხვევებში: თუ ადგილი აქვს ჭარბი კაპიტალის დროებით შემოდინებას, რომელიც კურსის მკვეთრ მოკლევადიან რყევას გამოიწვევს; საერთაშორისო რეზერვების შესავსებად; სახელმწიფო საგარეო ოპერაციების დასაბალანსებლად; არაფუნდამენტური, ერთჯერადი ფაქტორების შედეგად გაცვლითი კურსის ჭარბი მერყეობით შექმნილი ინფლაციური მოლოდინების ჩამოყალიბების თავიდან ასაცილებლად. წინა წლების მსგავსად, 2016 წლის განმავლობაში, სავალუტო ბაზარზე ეროვნული ბანკის მიერ ინტერვენციების განხორციელების ინსტრუმენტს წარმოადგენდა სავალუტო აუქციონების მექანიზმი. ეროვნული ბანკი წლის განმავლობაში ინტერვენციებს ახორციელებდა ორივე მიმართულებით. სავალუტო ინტერვენციებით წმინდა გაყიდვამ 2016 წელს მხოლოდ 1.7 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. 59 იან-16 ივლ-16 იან-15 ივლ-15 ივლ-14 იან-14 ივლ-13 იან-13 ივლ-12 იან-12 0 ივლ-11 0 იან-11 2 იან-10 200 ივლ-10 4 იან-09 6 400 ივლ-09 600 იან-08 8 ივლ-08 800 ივლ-07 10 იან-07 1,000 ივლ-06 12 იან-06 1,200 ივლ-05 14 იან-05 16 1,400 ივლ-04 1,600 იან-04 18 იან-03 1,800 ივლ-03 მლნ აშშ დოლარი დიაგრამა N 2.15 სავალუტო ბაზრის დინამიკა 2003-2016 წლებში ბრუნვა, მარცხენა ღერძი სებ წილი მთლიან ბრუნვაში, მარცხენა ღერძი ინტერვენციების რაოდენობა საშუალოდ თვეში, მარჯვენა ღერძი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელსაც სავალუტო ბაზარი ხასიათდებოდა მოკლევადიანი რყევებით, რასაც მაღალი დოლარიზაცია, სავალუტო ბაზრის მცირე მოცულობა, კაპიტალის მერყევი ნაკადები და ერთჯერადი მოვლენები განაპირობებდა. 2016 წელს გაგრძელდა საგარეო შოკის ნეგატიური ზეგავლენა ქვეყნის ეკონომიკაზე, რასაც ძირითად სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებში არასტაბილური ეკონომიკური მდგომარეობა, აშშ დოლარის გლობალური გამყარების ტენდენციის შენარჩუნება და რეგიონის ქვეყნების ეროვნული ვალუტების გაუფასურება განაპირობებდა. 2016 წლის დასაწყისში გრძელდებოდა წინა წელს განვითარებული საგარეო შოკის ზეგავლენით გაცვლით კურსზე ზეწოლა, რის შედეგადაც ეროვნულმა ბანკმა იანვრის თვეში ნეგატიური მოლოდინების გასანეიტრალებლად სავალუტო აუქციონებით ბაზარს 60 მლნ აშშ დოლარი მიაწოდა. შემდგომ თვეებში, იმპორტის შემცირებისა და ექსპორტში პოზიტიური ტენდენციების გამოკვეთის პარალელურად, ლარის კურსმა გამყარება დაიწყო, რამაც ეროვნულ ბანკს საშუალება მისცა წინა პერიოდებში რეზერვების გაყიდვით მიღებული დანაკლისი ნაწილობრივ შეევსო. მარტი-ივნისის პერიოდში ეროვნული ბანკი ინტერვენციებს სავალუტო ბაზარზე შესყიდვის მიმართულებით ახორციელებდა და ამ პერიოდში ჯამში 258.4 მლნ აშშ დოლარი შეისყიდა. შემდგომ თვეებში, შედარებით გაუმჯობესებული ეკონომიკური პარამეტრების მიუხედავად, ლარის ნომინალურ გაცვლით კურსზე ზეწოლა გაძლიერდა გაუფასურების მიმართულებით, რაც მეტწილად ერთჯერადი ტრანზაქციებით და მათთან დაკავშირებული ნეგატიური მოლოდინებით იყო განპირობებული. აღნიშნული მოლოდინების გასანეიტრალებლად წლის ბოლო ოთხ თვეში, მონეტარული პოლიტიკის გაცხადებული პოლიტიკის შესაბამისად, ეროვნულმა ბანკმა სავალუტო აუქციონებით 200 მლნ აშშ დოლარი გაყიდა. საერთაშორისო რეზერვების მართვა 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მოცულობა გაიზარდა 236.9 მლნ აშშ დოლარით და 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 2,757 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა (რეზერვების მთლიანი მოცულობა მოიცავს გარე 60 მენეჯერებისათვის – მსოფლიო ბანკი და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკი – სამართავად გადაცემულ თანხებსაც). დიაგრამა N 2.16 ოფიციალური სარეზერვო აქტივები (მლნ აშშ დოლარი, წლის ბოლო მაჩვენებელი) 3,500 3,000 2,500 2,000 1,500 1,000 500 0 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მოცულობის მატება ივნისის თვიდან უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრებზე სარეზერვო ნორმის გაზრდამ განაპირობა. გარდა ამისა, რეზერვების ცვლილებაზე 2016 წლის განმავლობაში, ტრადიციულად, რამდენიმე ძირითადი ფაქტორი მოქმედებდა: საქართველოს ეროვნული ბანკის სავალუტო აუქციონები, საქართველოს მთავრობის ხარჯები და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მიღებული კრედიტები და გრანტები. 2016 წლის განმავლობაში სავალუტო აუქციონებით ეროვნული ბანკის წმინდა გაყიდვებმა 1.7 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. რაც შეეხება ქვეყნის მიერ საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებიდან და დონორი სახელმწიფოებიდან მიღებულ სესხებს და გრანტებს, 2016 წლის განმავლობაში სხვადასხვა პროგრამების და პროექტების დასაფინანსებლად სესხებმა და გრანტებმა ჯამში 311 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. მეორე მხრივ, მთავრობის საგარეო ვალის მომსახურებამ 224 მლნ აშშ დოლარი, ხოლო სავალუტო ხარჯებმა 213 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. 2016 წლის მეორე ნახევარში, აშშ-ის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ, ფინანსური ბაზრის მონაწილეებს შორის აშშ–ის ეკონომიკური ზრდის მოლოდინი გაუმჯობესდა, რაც აგრეთვე აისახა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების შემოსავლიანობის განაკვეთებზეც. აშშ–ის 10-წლიანი სახაზინო ვალდებულების შემოსავლიანობა სულ მცირე 22 პროცენტით გაიზარდა და საბოლოოდ 2016 წელი 2.445 პროცენტით ნიშნულზე დახურა. საპროცენტო განაკვეთების ზრდის მოლოდინი წლის ბოლოს აშშის მონეტარული კომიტეტის სხდომის შედეგმაც გაამყარა მას შემდეგ, რაც რეფინანსირების განაკვეთი დამატებით 25 საბაზისო პუნქტით 0.5-დან -0.75 პროცენტ შუალედამდე გაზარდა. 2016 წელს ევროპის ცენტრალური ბანკი (ეცბ), ფედერალური სარეზერვო სისტემისგან განსხვავებით, საპირისპირო მონეტარულ პოლიტიკას ატარებდა, რაც გამოიხატებოდა ეცბ–ის მიერ წამოწყებული აქტივების (ევროზონის სახელმწიფო ობლიგაციები, აქტივებით უზრუნველყოფილი ობლიგაციები, კორპორატიული ობლიგაციები) მსხვილი მოცულობით შესყიდვის პროგრამის განხორციელებაში. აქტივების შესყიდვის ფარგლებში, 2016 წლის 31 დეკემბრის მონაცემებით, ეცბ–მა შეისყიდა €1.33 ტრლნ მოცულობის ფასიანი ქაღალდები, რაც საბოლოოდ €2.33 61 ტრილიონამდე ჯამური ნომინალური ღირებულების აქტივების შესყიდვას გულისხმობს. პროგრამის მოქმედების ვადა სავარაუდოდ 2017 წლის დეკემბრამდე გაგრძელდება და მიზნად ისახავს ევროზონის რეგიონში დეფლაციასთან ბრძოლას, ევროს გაუფასურებას და ეკონომიკური აქტივობის ზრდის წახალისებას. 2016 წლის მარტში ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა კვლავ შეამცირა რეფინანსირების განაკვეთი და ის 0.05 პროცენტიდან 0.00 პროცენტამდე, ხოლო სადეპოზიტო განაკვეთი (ECB Deposit Facility Discount Rate) -0.30 პროცენტიდან -0.40 პროცენტულ ნიშნულამდე დაიყვანა. ამასთან, უახლოეს მომავალში ეცბ არ გეგმავს ე.წ. ნულოვანი განაკვეთების პოლიტიკაში რაიმე ცვლილების შეტანას. 2016 წლის განმავლობაში ევროზონის ქვეყნების სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების შემოსავლიანობები საშუალო და მოკლევადიან მონაკვეთებზე უარყოფით სეგმენტში იმყოფებოდა, რის გამოც საქართველოდ ეროვნული ბანკი საერთაშორისო რეზერვების ევროს ნაწილის ფასიან ქაღალდებში ინვესტირებას არ ახორციელებდა. 2016 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკის საინვესტიციო პოლიტიკა კვლავინდებურად კონსერვატული და საკრედიტო რისკების შემცირებაზე ორიენტირებული იყო. საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვები განთავსებული იყო აშშ–ს, ევროზონის ქვეყნების, ავსტრალიისა და კანადის სახელმწიფო, სახელმწიფო სააგენტოებისა და სუპრანაციონალური საფინანსო ინსტიტუტების მაღალლიკვიდურ ფასიან ქაღალდებში და მაღალი საკრედიტო რეიტინგის მქონე საერთაშორისო საბანკო დაწესებულებებში. 2016 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო რეზერვების მართვიდან მიღებულმა შემოსავალებმა 39.4 მლნ ლარი შეადგინა, რაც 2015 წელს მიღებულ შემოსავლებზე 65 პროცენტით მეტია. 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი განაგრძობდა თანამშრომლობას მსოფლიო ბანკთან სუვერენული ინვესტიციების პარტნიორობის პროგრამის ფარგლებში, რომლის წევრიც ეროვნული ბანკი 2009 წელს გახდა. პროგრამა ითვალისწინებს საერთაშორისო რეზერვების მართვის სფეროს შემდგომი განვითარების მიზნით ტექნიკური მხარდაჭერის აღმოჩენას, ეროვნულ ბანკში შესაბამისი ინფრასტრუქტურის შექმნისა და ცოდნის დაგროვების კუთხით. პროგრამა მოიცავს პორტფელისა და რისკების მართვის, ანგარიშსწორების, ბუღალტრული აღრიცხვის, სამართლებრივ და საინფორმაციო ტექნოლოგიების სფეროებში მსოფლიო ბანკის მიერ საკუთარი გამოცდილების გაზიარებას ეროვნული ბანკისათვის. 2016 წლის განმავლობაში კვლავ გრძელდებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკის (BIS) თანამშრომლობა, რომლის საინვესტიციო პროგრამაში BIS Investment Pool (BISIP) საქართველოს ეროვნული ბანკი 2014 წლის ბოლოს ჩაერთო. აღნიშნული პროგრამა გულისხმობს სხვადასხვა ცენტრალური ბანკებისა და საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების ერთ პორტფელში გაერთიანებული სახსრების მართვას. BISIP-ის პროგრამა ასევე მოიცავს რეზერვების მართვის სფეროში დახმარების გაწევასა და გამოცდილების გაზიარებას. 62 3 საბანკო ზედამხედველობა 3.1 საზედამხედველო ჩარჩოს განვითარება საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს აქტიურად განაგრძობდა მუშაობას საზედამხედველო ჩარჩოს დახვეწაზე და არსებული სტანდარტების საერთაშორისო პრაქტიკასა და პრინციპებთან დაახლოებას. გრძელდებოდა საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტზე მუშაობა საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის 2014 წლის ერთობლივი მისიის ფარგლებში განხორციელებული „ფინანსური სექტორის შეფასების პროგრამის“ (FSAP) რეკომენდაციებისა და საქართველოევროკავშირის ასოცირების შეთანხმებით განსაზღვრულ დირექტივათა შესასრულებლად. მთელ რიგ კანონებში პაკეტის შესაბამისად თვისებრივი ცვლილებების შეტანამ მნიშვნელოვნად უნდა დახვეწოს საზედამხედველო ჩარჩო და დააჩქაროს მისი საერთაშორისო პრაქტიკასთან შესაბამისობაში მოყვანა. საკანონმდებლო პაკეტი ითვალისწინებს „კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონსა და „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში ცვლილებების შეტანას. აღნიშნულმა ცვლილებებმა უნდა განამტკიცოს საქართველოს ეროვნული ბანკის უფლებამოსილებები საბანკო ჯგუფების კონსოლიდირებული ზედამხედველობის განხორციელების, კომერციულ ბანკებში დროებითი ადმინისტრაციის დანიშვნის და რისკზე დაფუძნებული ზედამხედველობის უფრო ეფექტიანად განხორციელების მიმართულებებით, მათ შორის კომერციული ბანკების ლიცენზირებისა და მნიშვნელოვანი წილის შეძენაზე გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში. 2016 წელს მომზადდა და 2017 წლის დასაწყისში ცვლილებები შევიდა საქართველოს ეროვნული ბანკის რიგ ნორმატიულ აქტებში. კერძოდ, ცვლილებები განხორციელდა „კომერციული ბანკების ადმინისტრატორთა შესაფერისობის კრიტერიუმების შესახებ“ დებულებასა და „კომერციული ბანკების ლიცენზირების წესში“, რითაც არსებული სტანდარტები მაქსიმალურად დაუახლოვდა საერთაშორისო პრაქტიკას. ამასთან, განახლებული რედაქციით დამტკიცდა „კომერციული ბანკების მიერ ფილიალების, წარმომადგენლობებისა და სხვა ანალოგიური ქვედანაყოფების შექმნის წესი“, რომელიც საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შესაბამისად მოაწესრიგებს კომერციული ბანკების მიერ ფილიალის, სხვა ანალოგიური ქვედანაყოფისა და წარმომადგენლობის შექმნის საკითხებს. 2016 წლის განმავლობაში აქტიურად მიმდინარეობდა მუშაობა ბაზელ III-ის მე-2 პილარის ფარგლებში კონცენტრაციის რისკებთან დაკავშირებული მოთხოვნების კალიბრაციაზე18. 2015 წლის ბოლოს დამტკიცებული „კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაციის რისკისთვის კაპიტალის ბუფერის განსაზღვრის ინსტრუქციის“ თანახმად, კომერციულმა ბანკებმა დაიწყეს HerfindahlHirschman Index-ზე დაფუძნებული სახელობითი და სექტორული კონცენტრაციის რისკისათვის საჭირო კაპიტალის დაანგარიშება. 2017 წლისთვის, მე-2 პილარის ფარგლებში, იგეგმება დამატებითი საორიენტაციო მითითებების განსაზღვრა, რათა ბანკებმა მოახდინონ კაპიტალის გაანგარიშება იმ რისკებისთვის, რომლებსაც არ მოიცავს 1-ლი პილარი. 18 პარამეტრების დაზუსტება. 63 ჩანართი N 4: ბაზელის III-ის პილარ 1 და პილარ 2-ის კაპიტალის ბუფერების დანერგვა ბაზელ III-ის მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნები პირველ და მეორე პილარშია თავმოყრილი. პილარ 1 ითვალისწინებს კაპიტალის საბაზისო მოთხოვნებს, ხოლო პილარ 2 ბაზელ III-ის მიხედვით საზედამხედველო ჩარჩოს გადამწყვეტი ნაწილია. ამ უკანასკნელში გაითვალისწინება ყველა იმ რისკი, რომელიც პირველ პილარში ან საერთოდ არ მოხვდა, ან არასაკმარისად არის გათვალისწინებული. ის ეფუძნება საზედამხედველო განხილვისა და შეფასების პროცესს (ე.წ. SREP- Supervisory Review and Assessment Process), რომლის შედეგად განისაზღვრება ინდივიდუალური ბანკის წინაშე არსებულ რისკებზე მორგებული მინიმალური კაპიტალის დამატებითი მოთხოვნა. აღსანიშნავია, რომ დღეს საქართველოში არსებული პილარ 1-ის მინიმალური მოთხოვნა არ არის თავსებადი ბაზელის მეტრიკასთან და ის უფრო კონსერვატიულია. აღნიშნულის მიზეზს უცხოური ვალუტით დენომინირებული არაჰეჯირებული რისკის პოზიციების დამატებით სავალუტო კურსის ცვლილებით გამოწვეული საკრედიტო რისკის მიხედვით (ე.წ. CICR – Currency Induced Credit Risk) შეწონვა განაპირობებს. საილუსტრაციოდ, დიაგრამა N 3.1 გვიჩვენებს დღეს არსებული მინიმალური საზედამხედველო კაპიტალის 10.5 პროცენტი მოთხოვნის შედარებას ბაზელის III-ის თავსებად კაპიტალის ადეკვატურობასთან. დიაგრამაზე ასევე გამოყოფილია კონსერვაციის ბუფერი, რომელიც ამჟამად მოქმედი ჩარჩოს მიხედვით ინტეგრირებულია ძირითადი პირველადი კაპიტალის მოთხოვნებში. დიაგრამა N 3.1 საქართველოს ეროვნული ბანკის საზედამხედველო კაპიტალის შედარება ბაზელ III-ის საზედამხედველო კაპიტალთან. 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% ბაზელ III-ის შესადარი ელემენტები პირველადი დამ. პირველადი ბაზელ III-თან თავსებადი დღევანდელი პილარ 1 მეორადი კონსერვაცია წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ერთი მხრივ, ბაზელის მეტრიკაზე გადასვლა, როგორც ილუსტრაციაზე არის ნაჩვენები, გამოიწვევს საზედამხედველო პირველი პილარის მოთხოვნების შემსუბუქებას. მეორე მხრივ, აღსანიშნავია, რომ საქართველოში განსაზღვრული არ არის როგორც პირველი პილარის, ასევე მეორე პილარის ბაზელ III-ის დამატებითი ბუფერები.19 შესაბამისად, ბაზელ III-ზე გადასვლის დასრულების ერთ-ერთ 19 ეს არ ნიშნავს, რომ ეროვნული ბანკი არ იყენებს დამატებით ბუფერებს (როგორც ინდივიდუალურს, ასევე სისტემურს), მაგრამ, მათი გამოყენების ჩარჩო, ზედამხედველობის რისკებზე და მაკროპრუდენციული ორიენტაციის 64 მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოდგენს როგორც ბაზელის მეტრიკაზე გადასვლა, ასევე ბაზელთან თავსებადი საზედამხედველო ბუფერების შექმნა. შედეგად გაუმჯობესდება მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნის ჩარჩოს გამჭვირვალობა და გაიზრდება მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნების როგორც საერთაშორისო შედარებითობა, ასევე მისი რისკებზე ორიენტირებული ბუნების წარმოჩინება. ამ მიზნით, ეროვნული ბანკი აპირებს ბაზელის მეტრიკის ცვლილებასთან ერთად, ეროვნული ბანკი აპირებს დღეს არსებული მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნებიდან კონსერვაციის ბუფერის გამოყოფას და შემდეგი დამატებითი ბუფერების შემოღებას:  პილარ 1-ის ბუფერები. დაცული უნდა იქნეს ძირითადი პირველადი კაპიტალის მეშვეობით: o კონსერვაციის ბუფერი - როგორც ზემოთ ნახსენებია, აღნიშნული ბუფერი მოქმედი ჩარჩოს მიხედვით ძირითადი პირველადი კაპიტალის მოთხოვნებშია ინტეგრირებული და მოხდება მისი გამოცალკევება. o სისტემურობის ბუფერი - აღნიშნული ბუფერი წარმოადგენს დამატებით მოთხოვნას იმ ბანკებისათვის, რომელთა სტაბილურობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქვეყნის ფინანსური სექტორის გამართული ფუნქციონირებისათვის. o კონტრციკლური ბუფერი - მაკროპრუდენციული საერთო ბუფერი, რომელიც გამოიყენება ფინანსური სისტემის პროციკლური ქცევის შესამცირებლად.  პილარ 2-ის ბუფერები. დაცული უნდა იქნეს ძირითადი პირველადი კაპიტალის წილით მინიმუმ 56.25 პროცენტი, მთლიანი პირველადი კაპიტალის წილით მინიმუმ 75 პროცენტიდანარჩენი წილი (მაქსიმუმ 25პროცენტი)20 შესაძლოა შევსებულ იქნეს მეორადი კაპიტალის ელემენტებით: o აქტივების კონცენტრაციის ბუფერი - კონცენტრაციის ბუფერის გაანგარიშების მიზნებისათვის გამოიყენება საკრედიტო რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების კონცენტრაციის ინდექსი (Herfindahl-Hirschman Index - HHI). აღნიშნული ბუფერის დაანგარიშება ხდება ბანკებში ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული მეთოდოლოგიით, რომელიც ორი ნაწილისაგან შედგება: სტრეს ტესტებიდან დაქვითვადი და ფიქსირებული ნაწილისაგან. მაგალითად, თუ რისკის პოზიცია, რომელიც კონცენტრაციას იწვევდა სტრეს ტესტების მიხედვით, დეფოლტშია და დამატებითი კაპიტალი მოეთხოვება, იქვითება იმისათვის, რომ არ მოხდეს ერთსა და იმავე რისკზე კაპიტალის ორჯერ მოთხოვნა. o არაჰეჯირებული სავალუტო საკრედიტო რისკის ბუფერი - აღნიშნული მაკროპრუდენციული ბუფერი წარმოადგენს როგორც რისკების ბუფერს, ასევე ლარიზაციის პროცესის წამახალისებელ ინსტრუმენტს. მოსალოდნელია, რომ აღნიშნული ბუფერი, როგორც ლარიზაციის წახალისების კომპონენტი, ლარიზაციის პროცესის პარალელურად, შემცირდეს ბანკში არსებული რისკებისათვის საჭირო ბუფერის დონემდე. დახვეწის პარალელულად, განვითარების და კალიბრაციის პროცესში იმყოფება. მაგალითისთვის, წინა წლების წლიურ ანგარიშებში ხშირად ჩანდა მაკროპრუდენციული ბუფერის გამოყენება. 20 აღნიშნული დათვლილია მთლიან საზედამხედველო კაპიტალში CET1, Tier1 და Tier 2 კაპიტალის წილის მიხედვით (4.5/8, 6/8 და 2//8). 65 ბუფერი გამოითვლება ზედამხედველის მიერ განსაზღვრული მეთოდოლოგიით და შესაბამისი რისკის პოზიციის შეწონვის გამოყენებით. ის შედგება ორი ნაწილისაგან: სტრეს ტესტებიდან დაქვითვადი და ფიქსირებული ნაწილისაგან. ეს უკანასკნელი ლარიზაციის წახალისების კომპონენტია. o წმინდა სტრეს ტესტების ბუფერი - სტრეს ტესტების ბუფერი დგინდება საზედამხედველო სტრეს ტესტებზე დაყრდნობით.21 სტრეს ტესტების ბუფერი გათვლილია ბანკის საზედამხედველო დეფოლტისგან დასაცავად. შესაბამისად, ის, როგორც წესი, ემატება მინიმალურ კაპიტალის მოთხოვნას, სისტემურობის მოთხოვნის გათვალისწინების შემდგომ. წმინდა სტრეს ტესტების ბუფერი გამოითვლება კონსერვაციის და კონტრციკლური ბუფერების დაქვითვის შედეგად. ამასთანავე იქვითება არაჰეჯირებული მსესხებლებისთვის კურსის მერყეობით გამოწვეული საკრედიტო რისკის და კონცენტრაციის ბუფერის დაქვითადი ნაწილი. o წმინდა GRAPE (General Risk Assessment Program)22 ბუფერი - GRAPE ბუფერი დგინდება საზედამხედველო პროცესის შედეგად და მოიცავს ყველა იმ მატერიალურ რისკს, რომელიც არ არის გათვალისწინებული პილარ 1-ში. აღსანიშნავია, რომ ვინაიდან სტრეს ტესტები განიხილება როგორც საზედამხედველო პროცესში ინტეგრირებული პროცესი, მისი სრულყოფილად ამოქმედების შემდეგ, მოსალოდნელია, რომ წმინდა GRAPE დანამატი არამატერიალური იქნება. თუმცა, იმის გამო, რომ დანარჩენი ბუფერები ინჰერენტულ რისკზეა23 ორიენტირებული, გარკვეულ შემთხვევებში შესაძლოა საჭირო გახდეს წმინდა დანამატის გაკეთება. მაგალითად, როდესაც ხდება მიტიგანტების რისკების მნიშვნელოვანი ზრდა. ცხრილი N 3.1 ბაზელ III-თან თავსებად ბუფერებზე გადასვლა. ძირითადი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი (CET1) მთლიანი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი (Tier1) საზედამხედველო კაპიტალის კოეფიციენტი (Tier1+Tier2) სისტემურობის ბუფერი კონსერვაციის ბუფერი (𝑎) კონტრციკლური ბუფერი (𝑏) კონცენტრაციის ბუფერი. დღეს არსებული 7% ბაზელ III 4.5% 8.5% 6% 10.5% 8% 0-2.5% 2.5% 0-2.5% ეროვნული ბანკის მიერ სახედამხედველო სტრესს ტესტების ჩარჩოს შესახებ იხილეთ 2015 წლის წლიური ანგარიში. რისკის შეფასების საერთო პროგრამა. 23 ინჰერენტული რისკი წარმოადგენს რისკს, რომელიც არ ითვალისწინებს რისკის მართვის (მიტიგაციის) მექანიზმებს, რომელთაც შეუძლიათ არსებული რისკიანობის დონე შეცვალონ. ინჰერენტული რისკის და მიტიგანტების გათვალისწინებით მიიღება ე.წ. ნარჩენი რისკი, რომელიც მთლიან რისკიანობას განსაზღვრავს. 21 22 66 შედგება ფიქსირებული (𝑐𝑓 ) (𝑐𝑑 ) და დაქვითადი ნაწილისაგან. არაჰეჯირებული სავალუტო საკრედიტო რისკის ბუფერი. შედგება ფიქსირებული (𝑑𝑓 ) და (𝑑𝑑 ) დაქვითადი ნაწილისაგან. წმინდა სტრესს ტესტების ბუფერი Net GRAPE ბუფერი განსაზღვრული მეთოდოლოგიით. ეროვნული ბანკის მიერ განსაზღვრული მეთოდოლოგიით. განისაზღვრება საზედამხედველო პროცესის შედეგად და წარმოადგენს მთლიან პილარ 2 დანამატს. სტრესს ტესტების შედეგი (ST) ემატება მინიმალურ მოთხოვნებს სისტემურობის ბუფერის შემდეგ. წმინდა სტრესს ტესტების ბუფერი განისაზღვრება როგორც max {𝑆𝑇 − (𝑎) − (𝑏) − (𝑐𝑑 ) − (𝑑𝑑 ); 0}. განისაზღვრება საზედამხედველო პროცესის შედეგად და წარმოადგენს პილარ 2 დანამატის ნაწილს იმ შემთხვევაში, თუ რომელიმე მატერიალური რისკი ვერ მოხვდა ზემოთაღნიშნულ ბუფერებში. დიაგრამა N 3.2 მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნები და ბუფერების ვიზუალური ილუსტრაცია24 პილარ 2 პილარ 1 აღნიშნული ბუფერების კალიბრაცია უკვე დაწყებულია და გარდამავალი პერიოდის განმავლობაში მათი ამოქმედება ეტაპობრივად იგეგმება. უპირველესად მოხდება შედარებით მარტივ წესებზე დაფუძნებული ბუფერების შემოღება. ჰორიზონტალური უწყვეტი ხაზი აღნიშნავს პილარ 1 და პილარ 2 მოთხოვნების საზღვარს. წყვეტილი აღნიშნავს დონეს, საიდანაც ხდება სტრესს ტესტების შედეგის დამატება. თუ ის აღემატება წყვეტილი ხაზის ზემოთ მდებარე სხვა წინამდებარე ბუფერებს, ხდება წმინდა სტრესს ტესტების ბუფერის შექმნა. საილუსტრაციოდ ჩათვლილია, რომ კონცენტრაციის და არაჰეჯირებული სავალუტო საკრედიტო რისკის ბუფერი მთლიანად დაქვითადი კომპონენტებისაგან შედგება. 24 67 მაგალითად, კონსერვაციის ბუფერის და სისტემური ბუფერის შემოღება არაჰეჯირებული მსესხებლებისთვის კურსის მერყეობით გამოწვეული საკრედიტო რისკის (სავალუტო კურსის ცვლილებით გამოწვეული საკრედიტო რისკი) შეწონვის გარეშე. ასევე მოხდება სავალუტო საკრედიტო რისკის ბუფერის ცალკე გამოყოფა. მომდევნო ეტაპზე, არაჰეჯირებული მსესხებლებისთვის კურსის მერყეობით გამოწვეული საკრედიტო რისკის შეწონის რეკალიბრაციის პარალელურად, მოხდება კონცენტრაციის ბუფერის და სტრეს ტესტების ბუფერის შემოღება. 2015-2016 წლებში ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტმა, ბაზელ III-ის რეფორმის ფარგლებში, დაიწყო განახლებულ მე-3 პილარზე მუშაობა, რომელიც მიზნად ისახავს გამჭვირვალობის გაუმჯობესებას. მოცემული პილარის ფარგლებში, კომერციული ბანკები ვალდებულნი არიან, გამოაქვეყნონ რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ინფორმაცია კაპიტალის ელემენტების, რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების, უმაღლესი მენეჯმენტის ანაზღაურებისა და სხვა მატერიალური საკითხების შესახებ. 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი მუშაობდა კომერციული ბანკებისათვის გამჭვირვალობის მოთხოვნების შესახებ დებულებაზე, რომელიც გასაცნობად მიეწოდა კომერციულ ბანკებს. კომერციული ბანკების მხრიდან მიღებული კომენტარების განხილვის შემდგომ, 2017 წელს, ძალაში შევა კომერციული ბანკების მიერ პილარ 3-ის ფარგლებში ინფორმაციის გამჟღავნების წესი, რომლის შესაბამისად კომერციული ბანკების მიერ ინფორმაციის გამოქვეყნება ხელს შეუწყობს ქვეყანაში საბანკო სექტორის გამჭვირვალობის ამაღლებას. 2016 წელს დასრულდა ბაზელ III-ის ლიკვიდობის გადაფარვის კოეფიციენტის (LCR) კალიბრაციისა და საბანკო სისტემაში მისი დანერგვის პროცესი, რაც მოკლევადიანი (30 დღემდე) ლიკვიდობის მართვის მიმართულებით თანამედროვე და ეფექტურ მიდგომას წარმოადგენს და იძლევა ამ ტიპის რისკების უფრო სრულყოფილი იდენტიფიკაციის, შეფასების, მონიტორინგისა და კონტროლის საშუალებას. უშუალოდ მინიმალური მოთხოვნის სრულად დაცვა ბანკებისთვის 2017 წლის 1 სექტემბრიდან იგეგმება. დამატებით, გრძელვადიანი ლიკვიდობის რეგულირების გასაუმჯობესებლად იგეგმება წმინდა სტაბილური დაფინანსების კოეფიციენტის (NSFR) შემუშავება. მისი დანერგვის შემდგომ გაუქმდება ლიკვიდობის არსებული მოთხოვნა (მოკლევადიანი ვალდებულებების 30%). შედეგად, ლიკვიდობის რისკის საზედამხედველო ჩარჩო სრულ შესაბამისობაში მოვა ბაზელ III-ის სტანდარტებთან. საქართველოს ეროვნული ბანკი გეგმავს ბაზელ III-ის ფარგლებში ლევერიჯის კოეფიციენტის დანერგვას. ლევერიჯის კოეფიციენტი მარტივი და გამჭვირვალე მაჩვენებელია, რომელიც რისკებზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის მოთხოვნების თანამედროვე და ეფექტური შემავსებელია. აღნიშნული მაჩვენებელი წარმოადგენს მთლიანი რისკის პოზიციების ფარდობას პირველად კაპიტალთან. მეორადი კაპიტალის ხარისხის ბაზელ III-თან სრული შესაბამისობის მისაღწევად საქართველოს ეროვნული ბანკი გეგმავს დამატებითი პირველადი და მეორადი კაპიტალის ინსტრუმენტებისთვის მოთხოვნების განსაზღვრაზე მუშაობას. აღნიშნული გულისხმობს დამატებითი პირველადი კაპიტალისა და მეორადი კაპიტალის ინსტრუმენტებზე ჩამოწერის ან ძირითად პირველად კაპიტალად გარდაქმნის მოთხოვნის შემუშავებას კაპიტალის ადეკვატურობის წინასწარ განსაზღვრული მაჩვენებლის დარღვევის ან საქართველოს ეროვნული ბანკის მოთხოვნის შემთხვევებში. 2016 წელს შემუშავდა და 2017 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი გეგმავს „კომერციული ბანკებისათვის კაპიტალის მინიმალური ოდენობის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 2006 წლის 23 მაისის N144 68 ბრძანების განახლებას. ბრძანების განახლებული პროექტის თანახმად, საბანკო ლიცენზიის მიღებით დაინტერესებული იურიდიული პირისა და ლიცენზირებული კომერციული ბანკების მინიმალური საზედამხედველო კაპიტალის მოთხოვნა განისაზღვრება 50 მლნ ლარის ოდენობით. ამასთან, უკვე ლიცენზირებული კომერციული ბანკებისათვის დაწესდება აღნიშნული მოთხოვნის შესრულების ვადები სამ ეტაპად, რომელთა მიხედვითაც მინიმალური საზედამხედველო კაპიტალი უნდა შეადგენდეს არანაკლებ 30 მილიონ ლარს 2017 წლის 31 დეკემბრისათვის, არანაკლებ 40 მილიონ ლარს 2018 წლის 30 ივნისისათვის და არანაკლებ 50 მილიონ ლარს 2018 წლის 31 დეკემბრისათვის. აღნიშნული ცვლილების მიზანია შეზღუდოს რისკის გაზრდის მოტივაცია დაბალი კაპიტალიზაციის ბანკებში და განამტკიცოს ფინანსური სტაბილურობა. აღსანიშნავია, რომ დღეს არსებული მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნა ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია მთელს მსოფლიოში და არ შეესაბამება ქვეყნის და მისი ფინანსური სექტორის განვითარების დონეს. 3.2 ჯგუფის სტრუქტურის რისკი კომერციული ბანკების ჯგუფის სტრუქტურის რისკის შეფასება საქართველოს ეროვნული ბანკის რისკების შეფასების საერთო პროგრამის (GRAPE) ნაწილია. ჯგუფის სტრუქტურის შეფასება მოიცავს როგორც ბანკის მფლობელობის სტრუქტურასა და ინვესტიციებთან დაკავშირებული რისკებისა და საბანკო ჯგუფის წევრებთან განხორციელებული ტრანზაქციების, ასევე ბანკების ინვესტიციებისა და საინვესტიციო საქმიანობის რისკების შეფასებას. შეფასების ფარგლებში, საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად ახორციელებს საქართველოში წარმოდგენილი საერთაშორისო საბანკო ჯგუფების მშობელ ქვეყნებში განვითარებული პროცესების მონიტორინგსა და მნიშვნელოვანი წილის მფლობელი ინვესტორების შეფასებას. 2016 წელს სს „თიბისი ბანკის“ მიერ განხორციელდა სს „ბანკი რესპუბლიკის“ 100პროცენტიანი წილის შესყიდვა, რის შედეგადაც იგეგმება ამ უკანასკნელის შერწყმა სს „თიბისი ბანკთან“. საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ აღნიშნულ ტრანზაქციაზე თანხმობის გაცემისას კომპლექსურად გათვალისწინებულ იქნა როგორც ტრანზაქციის საბანკო სისტემის კონკურენციაზე შესაძლო ზეგავლენის, ასევე საფინანსო სისტემის ეფექტიანობისა და ინვესტორთა და მომხმარებელთა დაცვის საკითხები. მხედველობაში მიღებული იყო ბაზრის მცირე ზომაც, სადაც, საერთაშორისო პრაქტიკის მიხედვით, გამსხვილება ეფექტიანობის მიღწევის ერთ-ერთი საშუალებაა. ამასთან, მასშტაბის ეფექტისა და ეფექტიანობის ზრდა ხელს უწყობს საპროცენტო განაკვეთების შემცირებას. დამატებით, მნიშვნელოვანია, რომ საბანკო ბაზარზე შემოსვლისა და გასვლის ბარიერების არარსებობა ხელს უწყობს ინვესტიციების თავისუფალ მოძრაობას და ამცირებს კაპიტალის მოზიდვის დანახარჯებს, რაც, თავის მხრივ, ასევე დადებითად აისახება საფინანსო სექტორის ეფექტიან ფუნქციონირებაზე. რისკებზე ორიენტირებული ზედამხედველობის რეჟიმის ფარგლებში, 2016 წლის განმავლობაში საბანკო ლიცენზია გაუუქმდა 3 კომერციულ ბანკს:  სს "კავკასიის განვითარების ბანკი - საქართველოში" ჯერ დროებითი ადმინისტრაციის დანიშვნის, ხოლო შემდგომ საბანკო საქმიანობის ლიცენზიის გაუქმების გადაწყვეტილება განპირობებული იყო აზერბაიჯანში, მშობელი ბანკის გარშემო განვითარებული პროცესებით, რასაც აღნიშნული ბანკის ლიკვიდაციის პროცესის დაწყება მოჰყვა.  2016 წლის სექტემბერში სს „პროგრეს ბანკის“ აქტივებისა და ვალდებულებების დიდი ნაწილი სს „თიბისი ბანკმა“ შეიძინა. ამავე წლის ოქტომბერში სს "პროგრეს 69 ბანკის" აქციონერთა კრებამ მიიღო გადაწყვეტილება საბანკო საქმიანობის ლიცენზიის გაუქმების შესახებ. აღნიშნულის საფუძველზე, სს "პროგრეს ბანკს" გაუუქმდა საბანკო საქმიანობის ლიცენზია და ბანკი ლიკვიდაციის რეჟიმში გადავიდა.  2016 წლის ნოემბერში საბანკო საქმიანობის ლიცენზია გაუუქმდა სს "კაპიტალ ბანკს". აღნიშნული გადაწყვეტილების საფუძველი ბანკის შემოწმების პროცესში გამოვლენილი უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის აღმკვეთი კანონმდებლობით გათვალისწინებული მოთხოვნების შეუსრულებლობა, ასევე, საქართველოს ეროვნული ბანკის დადგენილებების, წესებისა და ინსტრუქციების და საერთაშორისო საბანკო ნორმებისა და ჩვევების დარღვევის ფაქტები გახდა. აღსანიშნავია, რომ ზემოხსენებული ბანკების ლიკვიდაციის პროცესი მიმდინარეობდა ორგანიზებულად და კრედიტორთა, პირველ რიგში კი დეპოზიტართა, მოთხოვნები სრულად და ყოველგვარი შეფერხების გარეშე კმაყოფილდებოდა. შედეგად, 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, საბანკო სექტორში ფუნქციონირებდა 16 კომერციული ბანკი. არარეზიდენტი მესაკუთრეების მონაწილეობა ბანკების აქტივებში, საბოლოო მფლობელობის მიხედვით, 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით შეადგენდა 86, ხოლო სააქციო კაპიტალში - 84 პროცენტს. როგორც ცნობილია, 2014 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა საბანკო ჯგუფთან დაკავშირებული რისკების მიტიგაციის25 მიზნით, კომერციულ ბანკებს აუკრძალა არასაფინანსო სექტორებში საქმიანობა. 2015 წლის მანძილზე კომერციული ბანკები გამოვიდნენ აღნიშნული სფეროებიდან, მათ შორის ჯგუფის სტრუქტურის ცვლილებისა და რეორგანიზაციის გზით. 2016 წლის მანძილზე საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გრძელდებოდა კომერციული ბანკებისა და ჯგუფის სხვა წევრი კომპანიების მონიტორინგი, როგორც შესაძლო ინტერესთა კონფლიქტის რისკის, ასევე ჯგუფის რისკების ბანკზე ზეგავლენის შეფასების მიზნით. დამატებით, არაფინანსური ჯგუფის წევრებისგან გამოწვეული რისკების მიტიგაციისა და საერთაშორისო პრაქტიკის გამოსაყენებლად, დაგეგმილია საკანონმდებლო ცვლილებები, რომელთა თანახმადაც მკაფიოდ უნდა განისაზღვროს საქართველოს ეროვნული ბანკის უფლებამოსილება კონსოლიდირებულ დონეზე პრუდენციული ლიმიტების დაწესებისა და საბანკო ჯგუფის წევრებისაგან ინფორმაციის მოთხოვნისა და მიღების კუთხით. ამასთან, საქართველო-ევროკავშირის ასოცირების შეთანხმების თანახმად, საქართველოს ეროვნული ბანკი, საქართველოს დაზღვევის სახელმწიფო ზედამხედველობის სამსახურთან ერთად, მუშაობს ფინანსური კონგლომერატების ზედამხედველობის ჩარჩოს შემუშავებასა და დანერგვაზე. ჩანართი N 5: ჯგუფის დონეზე ზედამხედველობასთან დაკავშირებული საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა ფინანსური ჯგუფი ან კონგლომერატი წარმოადგენს საერთო კონტროლს დაქვემდებარებულ ეკონომიკური აგენტების ჯგუფს, რომლებიც ფინანსური სექტორის გარდა სხვა სექტორშიც საქმიანობენ და, ამავე დროს, ფინანსური სექტორის წარმომადგენელი ამ ჯგუფის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ერთი მხრივ, ფინანსურ ჯგუფებს ხშირად მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვთ ეკონომიკის განვითარებასა და ეფექტიანობის ამაღლებაში. მეორე მხრივ, შერეული, რეგულირებადი და არარეგულირებადი ინსტიტუტებისაგან შექმნილმა ფინანსურმა ჯგუფებმა მნიშვნელოვანი ფინანსური რისკები შეიძლება შექმნან და ამ მხრივ 25 რისკის შემსუბუქება. 70 გამოწვევების წინაშე დააყენონ რეგულირებადი სუბიექტების ზედამხედველი, რომელიც ფინანსური სტაბილურობის შენარჩუნებაზე ზრუნავს. ფინანსური სტაბილურობის რისკები განსაკუთრებით იზრდება კონცენტრირებული საბანკო სექტორის მქონე მცირე ზომის ქვეყნებში (იხ. ისრაელის განხილვა ქვემოთ). ტორონტოს ცენტრის ნაშრომის26 (Toronto Leadership Centre, 2016) მიხედვით, დიდი კონგლომერატები საბანკო ზედამხედველობას აყენებს სამი მნიშვნელოვანი გამოწვევის წინაშე: მთავარ გამოწვევას ბანკთან აფილირებული კომპანიებისა და ჯგუფებისგან მომავალი რისკების, მათ შორის გარესაბალანსო პოზიციებიდან/პირობითი ვალდებულებებიდან გამოწვეული რისკების, არასათანადოდ შეფასება ან შეუმჩნევლობა წარმოადგენს. მეორე გამოწვევა ჯგუფის სტრუქტურის კომპლექსურობას უკავშირდება, ხოლო მესამე გამოწვევა ჯგუფების სისტემური მნიშვნელობაა. ზემოაღნიშნული ფაქტორების გამო, ფინანსური ჯგუფების რისკების შეფასების პროცესი მოითხოვს მულტიდისციპლინირებულ უნარებსა და რესურსებს. გასათვალისწინებელია, რომ ისეთ ფინანსურ ჯგუფებს, რომლებშიც კომერციული ბანკთან ერთად რეალური სექტორის სხვა წარმომადგენლებიც არიან, ტრადიციული საბანკო სექტორისათვის დამახასიათებელი ფინანსური რისკების გარდა, დამატებით შემდეგი რისკები ახასიათებს:  გამჭვირვალობის რისკი - ფართო ჯგუფთან ასოცირებამ შესაძლოა სტანდარტული საზედამხედველო ინდიკატორები არასწორად წარმოაჩინოს. მაგალითად, გაზვიადებულად შეფასდეს ჯგუფის მოგება ან/და კაპიტალი, ხოლო შემცირებულად ჯგუფის წმინდა რისკები. კაპიტალის ადეკვატურობის შეფასებისას გასათვალისწინებელია, მაგალითად: o კაპიტალის მრავალჯერადი გამოყენება - ჯგუფის წევრი საწარმოების საზედამხედველო კაპიტალში ერთი და იმავე კაპიტალის ინსტრუმენტების ერთზე მეტჯერ ჩართვა. o ჯგუფის წევრებს შორის ჯვარედინი დაფინანსების პირობებში კაპიტალის არასწორად/გადაჭარბებულად წარმოჩენა - ამის მაგალითი შეიძლება იყოს ბანკის მიერ ჯგუფის რომელიმე წევრზე გაცემული სესხი, რომელიც, თავის მხრივ, კაპიტალის ინსტრუმენტად ბრუნდება ბანკში. o რისკი, რომ ბანკმა ვერ შეძლოს ჯგუფში შემავალ პირებს შორის ტრანზაქციის ან ტრანზაქციათა ერთობლიობის პოტენციური გავლენის სწორად შეფასება თავის კაპიტალის ადეკვატურობის მაჩვენებლებზე.   26 27 „გადადების“ რისკი27 - პრობლემები, რომელიც შეიძლება შეექმნას („გადაედოს“) ბანკს, რომელიმე რეგულირებადი ან არარეგულირებადი ჯგუფის წევრის ან მათი დაკავშირებული მხარისგან, მათ შორის აფილირებული, ტრასტის ან სხვა საწარმოებისგან. აღნიშნული გულისხმობს ბანკზე როგორც ფინანსური სირთულეების, ასევე რეპუტაციული და სამართლებრივი რისკების გადადებას. ავტონომიის რისკი - ბანკის სამეთვალყურეო საბჭო და მენეჯმენტი შესაძლოა შედგებოდეს ფიზიკური პირებისაგან, რომლებიც ასევე წარმოდგენილი არიან ჯგუფის სათავო საწარმოს ან ჯგუფის სხვა წევრ ორგანიზაციებში. შედეგად, Toronto Centre Supervisory Guidance Series, Group-Wide Consolidated Supervision in Bank and Financial Groups, 2016. ე.წ. Contagion risk. 71 აღნიშნული პირების დამოუკიდებლობა და მათი ფიდუციარული ვალდებულებები28, ასევე მათი მომხმარებლებისა და მინორიტარი აქციონერების ინტერესების დაცვის ვალდებულება, ინტერესთა კონფლიქტის შემცველი ხდება, მათ შორის მოგების, ფასწარმოქმნისა და ხარჯების ეფექტიანობის მიღწევის სტიმულების არსებობის გამო.  არბიტრაჟის რისკი - წარმოიქმნება სხვადასხვა სექტორების (საბანკო, ფასიანი ქაღალდების, სადაზღვევო, კომერციული და ინდუსტრიული) მარეგულირებელი წესების არაერთგვაროვნებისა და არაშედარებითობის გამო, რაც შესაძლებელს ხდის ტრანზაქციების განხორციელებას ისეთი გზებით, რომლებითაც ჯგუფის წევრები იმსუბუქებენ ან თავიდან ირიდებენ რეგულაციებისა და საზედამხედველო კუთხით განსაზღვრული მოთხოვნებისა და შეზღუდვების შესრულებას.  ინტერესთა კონფლიქტის რისკები - ხშირ შემთხვევებში, ბანკების ინტერესები შეიძლება არ ემთხვეოდეს ჯგუფის სხვა წევრი კომპანიების ინტერესებს. მაგალითად, ბანკი, შესაძლოა, ჰოლდინგური კომპანიის მხრიდან განიცდიდეს წნეხს დივიდენდის განაწილებასთან დაკავშირებით, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული ქმედება ზრდის ბანკისა და დეპოზიტარების ინტერესების დაზარალების რისკებს. ინტერესთა კონფლიქტთან დაკავშირებული რისკები თავს იჩენს არა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ერთი და იმავე მენეჯმენტის წევრები ჯგუფის სხვადასხვა საწარმოში არიან წარმოდგენილი (ავტონომიის რისკი), არამედ მაშინაც, როდესაც ბანკის მენეჯმენტისა და საბჭოს წევრებს არ გააჩნიათ სათანადო დამოუკიდებლობა ჰოლდინგის დონეზე მიღებული გადაწყვეტილებებზე ზემოქმედების კუთხით.  ეფექტური რეზოლუციის გართულების რისკი - კომპლექსური ჯგუფის სტრუქტურა, მათ შორის შიდაჯგუფური ტრანზაქციები, კრიზისულ პერიოდში დამატებით ბარიერებს უქმნის როგორც ბანკის მიერ შემუშავებული გაჯანსაღების გეგმის ამოქმედებას, ასევე ზედამხედველის მიერ ბანკის ეფექტური რეზოლუციის განხორციელებას. საზედამხედველო ინსტრუმენტებისა და საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა საბანკო ზედამხედველობის ბაზელის კომიტეტის ძირითადი პრინციპების თანახმად29, საბანკო ზედამხედველობის მთავარ ამოცანას ბანკისა და საბანკო სისტემის ჯანსაღი და უსაფრთხო ფუნქციონირება უნდა წარმოადგენდეს. აღნიშნული ამოცანის შესასრულად ზედამხედველი საკმარის უფლებამოსილებას და საზედამხედველო ინსტრუმენტებს უნდა ფლობდეს. შესაბამისად, საზედამხედველო ორგანოები კომერციული ბანკების ზედამხედველობას ინდივიდუალურ დონესთან ერთად, კონსოლიდირებულ დონეზეც უნდა ახორციელებდნენ. ეს უკანასკნელი გულისხმობს საზედამხედველო მოთხოვნების დაწესებას ბანკსა და მის ჯგუფში ფიდუციარული ვალდებულებები წარმოიშობა მას შემდეგ, რაც პირი არჩეული იქნება ან დაინიშნება ბანკის მმართველობის ან აღმასრულებელ ორგანოში გარკვეული საქმიანობის შესასრულებლად. ფიდუციარული ვალდებულებები ძირითადად დაკისრებულია ბანკის მმართველობისა და აღმასრულებელი ორგანოების წევრებზე. საქართველოში მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, კომპანიის (მათ შორის ბანკის) ხელმძღვანელი პირები ვალდებულნი არიან საქმეს გაუძღვნენ კეთილსინდისიერად, კერძოდ, ზრუნავდნენ ისე, როგორც ზრუნავს ანალოგიურ თანამდებობაზე და ანალოგიურ პირობებში მყოფი ჩვეულებრივი, საღად მოაზროვნე პირი, და მოქმედებდნენ იმ რწმენით, რომ მათი ეს მოქმედება ყველაზე ხელსაყრელია კომპანიისთვის (ბანკისთვის) (საქართველოს ბანკების ასოციაცია, 2009, კორპორაციული მართვის კოდექსი კომერციული ბანკებისათვის). 29 Core Principles for Effective Banking Supervision, Basel Committee on Banking Supervision, 2012; <http://www.bis.org/publ/bcbs230.pdf> 28 72 შემავალ საწარმოებზე ერთობლივად. ამასთან, იმ შემთხვევაში, როდესაც ბანკი სხვა დიდი კონგლომერატის ნაწილია, ჯგუფის არარეგულირებადი წევრების ბანკზე ნეგატიური ეფექტის შესამცირებლად, აუცილებელია ყველა იმ რისკის შეფასება, რომელიც შესაძლოა, გამოწვეული იყოს საბანკო ჯგუფის გარეთ არსებული საწარმოებისგან ან მათთან დაკავშირებული პირებისაგან. ჯგუფის დონეზე არსებული ნეგატიური ეფექტის შესამცირებლად გამოიყენება როგორც შემოღობვის (ე.წ. ring-fencing) მიდგომა (რაც საბანკო ჯგუფის მიერ, მათ შორის ბანკის მშობელი საწარმოს მიერ, არასაფინანსო კომპანიებში ინვესტიციების აკრძალვას გულისხმობს), ასევე, საზედამხედველო უფლებამოსილების გაფართოება მთლიანად ჯგუფის დონეზე, ე.წ. group-wide supervision, რითიც შესაძლებელი ხდება საზედამხედველო ინსტრუმენტების გამოყენება საბანკო სექტორის ან ბანკის უსაფრთხო და ჯანსაღი ფუნქციონირების ხელშეწყობის მიზნით. ევროკავშირი ევროპის პარლამენტისა და საბჭოს დირექტივების შესაბამისად, ევროკავშირის წევრი ქვეყნები ვალდებულნი არიან კონსოლიდირებულ დონეზე მოთხოვნების30 დაწესებასთან ერთად, ზედამხედველობით მოიცვან ისეთი ჯგუფებიც, რომლებიც სხვადასხვა (არაჰომოგენურ) ფინანსურ სექტორში საქმიანობენ. ამისათვის შემუშავებულია ფინანსური კონგლომერატების დამატებითი ზედამხედველობის დირექტივა31 2002/87/EC, რომლის მიხედვითაც ბანკისა და სადაზღვევო ორგანიზაციის (ან საინვესტიციო ფირმის) ერთ ჯგუფში ყოფნის შემთხვევაში, აუცილებელია კონგლომერატის დონეზე დამატებითი პრუდენციული მოთხოვნების განსაზღვრა, მათ შორის კაპიტალის ადეკვატურობასთან, რისკის კონცენტრაციასთან, შიდა ჯგუფურ ტრანზაქციებსა და კორპორაციულ მართვასთან დაკავშირებით. ამასთან, ეფექტიანი ზედამხედველობის განხორციელების მიზნით, ევროკავშირის ქვეყნების საზედამხედველო ორგანოები არ იზღუდებიან უფრო მკაცრი წესების ან ფართო უფლებამოსილების ქონაში. შესაბამისად, ჯგუფის დონეზე ეფექტიანი ზედამხედველობის განხორციელების, მიზნებისათვის სხვადასხვა ქვეყანას საკუთარი, ინდივიდუალური ჩარჩო აქვს შემუშავებული. დიდი ბრიტანეთი დიდ ბრიტანეთში ფინანსური მომსახურების აქტში 2012 წელს განხორციელებული ცვლილებებით, გაიზარდა საბანკო ზედამხედველობის ორგანოს (PRA – Prudential Regulation Authority) უფლებამოსილება, რითიც PRA-ს საშუალება მიეცა ბანკის კვალიფიციური სათავო საწარმოს ან კვალიფიციური ავტორიზებული პირის32 მიმართ დააწესოს გარკვეული მოთხოვნები და შეზღუდვები. აღნიშნული სამ ძირითად მიმართულებას მოიცავს: Regulation (EU) No 575/2013 და Directive 2013/36/EU გულისხმობს მოთხოვნებისა და ლიმიტების დაწესებას კონსოლიდირებულ დონეზე კაპიტალის ადეკვატურობასთან, ლიკვიდობასთან, დაკავშირებული მხარეების ტრანზაქციებთან და მსხვილ რისკებთან დაკავშირებით. 31 Directive 2002/87/EC of 16 December 2002 on the supplementary supervision of credit institutions, insurance undertakings and investment firms in a financial conglomerate. 32 qualifying parent undertakings and qualifying authorised person - კვალიფიციური სათავო საწარმო ან კვალიფიციური ავტორიზებული პირი შეიძლება იყოს დიდ ბრიტანეთში დაარსებული პირი ან პირი, რომელიც საქმიანობის უდიდეს ნაწილს ახორციელებს ბრიტანეთის ტერიტორიაზე. აღნიშნული შეიძლება წარმოდგენილი იყოს სადაზღვევო ჰოლდინგური კომპანიის, ფინანსური ჰოლდინგური კომპანიის ან/და შერეული ფინანსური ჰოლდინგური კომპანიის (მათ შორის, კონგლომერატი) სახით. თავისი უფლებამოსილების განსახორციელებლად, როგორც წესი, ასეთ სათავო საწარმოდ PRA საბოლოო მფლობელს რგოლს განსაზღვრავს. თუმცა, პრაქტიკაში შეიძლება იყოს შემთხვევები, როდესაც ასეთ საწარმოდ მიიჩნევა ის საწარმო, რომელზეც შესაძლებელია ეფექტიანი ზედამხედველობის გავრცელება. 30 73    მიმართულების განსაზღვრის უფლებამოსილება33; ინფორმაციის მიწოდებაზე მოთხოვნათა წესების განსაზღვრის 34 უფლებამოსილება ; ინსტრუქციის ან ინფორმაციის მიღების მოთხოვნის შეუსრულებლობაზე დისციპლინური ჯარიმის დაკისრების უფლებამოსილება35. PRA-ს მიეცა დისკრეციული უფლებამოსილება დააწესოს მოთხოვნები სათავო საწარმოზე მის მიერ განსაზღვრულ შემთხვევებში. ასეთი შემთხვევები შეიძლება მოიცავდეს და არ შემოიფარგლებოდეს შემდეგით: არასაკმარისი ხარისხის ან რაოდენების კაპიტალის ან ლიკვიდური აქტივების არსებობა ინდივიდუალურ ან კონსოლიდირებულ დონეზე; შიდა ჯგუფური ტრანზაქციები, რომლებიც არ შეესაბამება PRA-ს მოლოდინებს; ჯგუფის დონეზე შემუშავებული გაჯანსაღების გეგმა, რომელიც არ აკმაყოფილებს PRA-ს სტანდარტებს; ჯგუფის დონეზე არსებული PRA-სთვის მიუღებელი ანაზღაურების პრაქტიკა; მშობელი საწარმოს საინვესტიციო გადაწყვეტილება, რომელიც PRA-ს შეფასებით გაართულებს კონსოლიდირებულ ან ჯგუფის დონეზე ზედამხედველობას; ჯგუფის სტრუქტურის კომპლექსურობა ან სირთულე, რომელიც ხელს უშლის PRA-ს შეაფასოს რისკები; არასაკმარისი გამჭვირვალობა; შემთხვევები, როდესაც არარეგულირებადი საწარმოებიდან მომავალი რისკები ხელს უშლის რეგულირებადი სუბიექტების ან მთლიანი ჯგუფის ფინანსურ სტაბილურობას; ჯგუფის რისკების მართვისა და კონტროლის სისტემები, რომლებიც არ შეესაბამება PRA-ს მოთხოვნებს; შემთხვევები, როდესაც ჯგუფის დონეზე კორპორაციულ მართვასთან, მათ შორის დირექტორატის წევრებთან, დაკავშირებული მოთხოვნები არ აკმაყოფილებს საერთაშორისოდ მიღებულ და PRAს სტანდარტებს; შემთხვევები, როდესაც გაჯანსაღებისა და რეზოლუციის სცენარები ზრდის გადასახდელების გადამხდელთა თანხების გამოყენების ალბათობას. ზემოთ ჩამოთვლილ შემთხვევებში PRA-ს დისკრეციულად შეუძლია განახორციელოს ქმედებები, რომლებიც შესაძლოა მოიცავდეს და არ შემოიფარგლებოდეს შემდეგით: გარკვეული მოთხოვნის დაწესება კონსოლიდირებულ დონეზე; კორპორაციულ ან რისკების მართვასთან დაკავშირებული სისტემების გაუმჯობესების მოთხოვნა კონსოლიდირებული ზედამხედველობის ეფექტიანად გაუმჯობესების მიზნით; დივიდენდების ან სხვა კაპიტალის ინსტრუმენტების გადახდების შეჩერება ჯგუფში; რისკებზე საპასუხოდ გარკვეული სახსრების ან აქტივების გადატანის მოთხოვნა; ჯგუფის სტრუქტურის ცვლილება ზედამხედველობის გამარტივების მიზნით; ჯგუფის დონეზე ინვესტიციის განხორციელების შეზღუდვა ან ლიმიტების დაწესება; ახალი კაპიტალის ზრდის მოთხოვნა; სათაო საწარმოს ადმინისტრატორების გადაყენება, თუ ისინი არ შეესაბამებიან PRA-ს დადგენილ შესაფერისობის კრიტერიუმებს; ვალდებულებების ჩამოწერის ან კაპიტალში კონვერტაციის მოთხოვნები. შვეიცარია საფინანსო სექტორის შეფასების პროგრამის (FSAP) ფარგლებში, საერთაშორისო a power of direction. a rule-making power for information gathering. 35 a supporting disciplinary power to fine or censure for breaches of a direction or information rule. 33 34 74 სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის ერთობლივმა მისიამ 2014 წელს შეაფასა შვეიცარიის საზედამხედველო მიდგომები. შეფასების დოკუმენტის36 თანახმად, მიუხედავად FINMA37-ს მიერ დანერგილი მაღალი ხარისხის კონსოლიდირებული ზედამხედველობისა, აღნიშნულ ჩარჩოს ესაჭიროება იურიდიული განმტკიცება. ზედამხედველობის შვეიცარიაში მოქმედი იურიდიული ჩარჩო არ მოიცავს ბანკის ან კონგლომერატის ჯგუფის მფლობელი ჰოლდინგური კომპანიის დონეზე ზედამხედველობის განხორციელების უფლებამოსილებას. მისიის რეკომენდაციის მიხედვით, აუცილებელია კანონმდებლობის გაძლიერება, იმგვარად რომ მუდმივი და დროებითი ღონისძიებების აღსრულება შესაძლებელი იყოს ჰოლდინგური კომპანიების დონეზე. ამერიკის შეერთებული შტატები აშშ-ს საზედამხედველო ორგანოს შემუშავებული აქვს საბანკო ჰოლდინგური კომპანიების აქტი38, რომელიც განსაზღვრავს ჰოლდინგური კომპანიებისათვის ნებადართულ არასაბანკო საქმიანობებს. საბანკო ჰოლდინგური კომპანია გულისხმობს ნებისმიერ კომპანიას (მათ შორის ბანკს), რომელსაც პირდაპირი ან არაპირდაპირი კონტროლი აქვს ბანკზე. ბანკის ჰოლდინგურ კომპანიას ან მის შვილობილ საწარმოებს ეკრძალებათ ნებისმიერი სახის პირდაპირი ან არაპირდაპირი წილის, ხმის უფლების მქონე ფასიანი ქაღალდების ან აქტივების ფლობა ნებისმიერ საწარმოში, გარდა საბანკო საქმიანობასთან, ან ისეთ საქმიანობასთან დაკავშირებულ საწარმოში, რომელიც განუყოფელია საბანკო საქმიანობისგან ან წარმოადგენს საბანკო საქმიანობის დამხმარე საქმიანობას. სამხრეთ კორეა სამხრეთ კორეაში კომერციულ ბანკებს შეზღუდული აქვთ არასაფინანსო კომპანიებში ინვესტიციების განხორციელება. კერძოდ, ბანკებს ეკრძალებათ არასაფინანსო კომპანიის აქციების 15 პროცენტზე მეტი წილის ფლობა. არასაფინანსო ინვესტიციების აკრძალვა, ასევე მოქმედებს ბანკის აქციონერებისა და მათთან დაკავშირებულ პირებისთვისაც. კერძოდ, ბანკის აქციონერებს ან მათთან დაკავშირებულ პირებს ესაჭიროებათ ზედამხედველის თანხმობა იმ შემთხვევაში, თუ მათი არაფინანსური ინვესტიცია აჭარბებს 4 პროცენტს. აღნიშნული შეზღუდვების შესაბამისად, სამხრეთ კორეაში გავრცელებულ უმსხვილესი კონგლომერატების, ე.წ. „ჩაებოლების“ ჯგუფში, აკრძალულია კომერციული ბანკების ყოფნა გადადებისა და სხვა რისკების გამო. ისრაელი ისრაელში 2013 წელს ინიცირებული „კონკურენციის ხელშეწყობისა და კონცენტრაციის შემცირების შესახებ“ კანონის39 მეშვეობით მნიშვნელოვნად შეიცვალა კომერციული ბანკების მფლობელობის სტრუქტურა. აღნიშნული კანონი შეიცავს მატერიალური ფინანსური და არაფინანსური კორპორაციების გამიჯვნის მოთხოვნას. ორგანიზაციებმა, რომლებიც კანონის მიღებამდე ფლობდნენ მატერიალურ წილებს არაფინანსურ და ფინანსურ კორპორაციებში, კანონმდებლობის მოთხოვნები უნდა შეასრულონ 4-დან 6 წლამდე გარდამავალ პერიოდში, რომელიმე IMF, 2014, Country Report No. 14/264, Switzerland : Detailed Assessment of Compliance-Basel Core Principles for Effective Banking Supervision, <https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=41880.0> 37 შვეიცარიის ფინანსური ბაზრების ზედამხედველობის სააგენტო - Swiss Financial Market Supervisory Authority. 38 Board of Governors of the Federal Reserve System, Bank holding companies and change in bank control, regulation Y. 39 Israel Government Decision 5772 no. 706 p. 1084, 2013, The Law for Promotion of Competition and Reduction of Concentration, <http://www.antitrust.gov.il/eng/subject/215.aspx> 36 75 სექტორის წილების გაყიდვის გზით. კერძოდ, 2019 წლამდე აუცილებელია დაკმაყოფილდეს შემდეგი პირობები:  მატერიალურ არასაფინანსო (რეალურ) კორპორაციას არ უნდა ჰქონდეს ნებისმიერი მატერიალური ფინანსური ორგანიზაციის 10 პროცენტზე მეტი;  მატერიალური არასაფინანსო (რეალურ) კორპორაციის 5 პროცენტზე მეტი წილის მფლობელს ეკრძალება ნებისმიერი მატერიალურ ფინანსურ ორგანიზაციაში მაკონტროლებელი წილის ფლობა;  მატერიალური ფინანსური ორგანიზაცია - გულისხმობს საინვესტიციო, საბანკო და სხვა ფინანსური მომსახურების განმახორციელებელ იურიდიულ პირებს, რომლებთა აქტივები არანაკლებ 40 მილიარდი შეკელია;  მატერიალური არასაფინანსო (რეალური) კორპორაცია - გულისხმობს მშენებლობის, კვების ინდუსტრიას და რეალური სხვა სექტორის წარმომადგენლებს, რომელთა მთლიანი გაყიდვების ბრუნვა წელიწადში შეადგენს არანაკლებ 6 მილიარდი შეკელისა (მონოპოლისტური საქმიანობის შემთხვევაში არანაკლებ 2 მილიარდისა). ზემოაღნიშნული მოთხოვნების ეტაპობრივი შესრულება უკვე დაწყებულია. ისრაელის უდიდესი ბანკის მაკონტროლებელი წილის მფლობელმა, რომელიც აგრეთვე ჩართულია წყლის, მარილის, უძრავი ქონების და სხვა კომერციულ ბიზნესში, 2015 წელს ბანკში წილი 20 პროცენტამდე შეამცირა. 2016 წელს ასევე გამოქვეყნდა ინფორმაცია40 ჯგუფის მიერ დარჩენილი წილის არანაკლებ ნახევრამდე შემცირებაზე. წყაროს თანახმად, ჯგუფი მოლაპარაკებას აწარმოებს აშშ-ს საინვესტიციო ფონდთან, რაც შესაძლოა ბანკში დარჩენილი წილის მთლიანი გაყიდვით დასრულდეს. ავსტრალია ავსტრალიის საზედამხედველო ორგანომ (APRA41) შეიმუშავა ე.წ. სამდონიანი ზედამხედველობის მიდგომა (იხ. დიაგრამა N 3.3). 1-ლი დონე გულისხმობს ინსტიტუტის (ბანკი, სადაზღვევო ან სხვა რეგულირებადი სუბიექტი) ინდივიდუალურ დონეზე რეგულირებასა და ზედამხედველობას, მე-2 დონე - ერთ ინდუსტრიაში ჩართული ჯგუფის რეგულირებასა და ზედამხედველობას, ხოლო მე-3 დონე - რამდენიმე ინდუსტრიაში წარმოდგენილი კონგლომერატის რეგულირებასა და ზედამხედველობას. აღნიშნულის რეგულირება და ზედამხედველობა დაფუძნებულია სამ ძირითად პრინციპზე: 1. გამჭვირვალე საინფორმაციო გარემო - გულისხმობს ზედამხედველისა და სამეთვალყურეო საბჭოსთვის ყველა ინფორმაციის გაზიარებას, მათ შორის ყველა მატერიალური რეგულირებადი თუ არარეგულირებადი საწარმოებისა და მატერიალური შიდა ჯგუფური ტრანზაქციების საკითხების გამჟღავნებას; 2. ჯანსაღი რისკების მართვის გარემო - გულისხმობს რისკების დაბალანსებული მართვის მოთხოვნებს, მათ შორის მატერიალური არარეგულირებადი საწარმოებისათვის; 3. კაპიტალის მოთხოვნები - აღნიშნული მოთხოვნა მე-3 დონისთვის სავალდებულო ხდება იმ შემთხვევაში, თუ: ჯგუფი დიდია; ზედამხედველის შეფასებით, კაპიტალი არასაკმარისია; ჯგუფში შედის 40 themarker.com, 2016, Arison negotiating to sell half of its holdings in Hapoalim to a US fund http://www.themarker.com/markets/1.2951805 41 Australian Prudential Regulation Authority. 76 არარეგულირებადი საწარმოები, მატერიალური და ფიქტიური შიდა ჯგუფური ტრანზაქციები. დიაგრამა N 3.3 APRA-ს 3 დონიანი საზედამხედველო ჩარჩოს მიდგომა წყარო: APRA აღნიშნული პრინციპების მიხედვით, APRA იყენებს სამ ძირითად მეთოდს:  სამეთვალყურეო საბჭოს გაძლიერება APRA თანამშრომლობს სამეთვალყურეო საბჭოსთან, რომელიც, თავის მხრივ, მე-3 დონის კონგლომერატების შემთხვევაში განსაზღვრავს ჯგუფის კაპიტალისა და რისკების მართვის გეგმებს, მენეჯმენტის მოტივაციებისა და წახალისების სისტემებს.  პრაგმატული სიმარტივე - გულისხმობს მე-3 დონის კონგლომერატების იდენტიფიცირებას და კაპიტალის მოთხოვნის განსაზღვრას. კაპიტალის მოთხოვნის დაწესებისას, ნაკლები კაპიტალი გაითვალისწინება ჯგუფის მიერ სხვადასხვა სექტორში საქმიანობის დივერსიფიკაციისა და რისკების მართვის შემთხვევაში, ხოლო მეტი კაპიტალი მოითხოვება კონცენტრირებული რისკების მართვის, გადადების რისკების, ფიქტიური შიდა ჯგუფური ტრანზაქციებისა და ჯგუფის კომპლექსურობის შემთხვევებში.  მოქნილი, პროაქტიული ზედამხედველობა - გულისხმობს 1-ლი და მე-2 დონის მსგავსი ზედამხედველობის რეჟიმის უფლებამოსილებას მე-3 დონის საწარმოებისათვის. მოცემული მიდგომა გულისხმობს ისეთივე დისკრეციული უფლებამოსილებების გამოყენებას, როგორც ბაზელ III-ის ჩარჩოს კაპიტალის ადეკვატურობის პილარ 2-ის შემთხვევაში, როდესაც აქცენტი გადატანილია მთლიან ჯგუფზე, რომლის დონეზე ზედამხედველის მიერ დაწესებულ მოთხოვნებთან შესაბამისობა აუცილებელია, თუმცა არასაკმარისი. APRA-ს დაკვირვების მიხედვით:  კომპლექსური სტრუქტურების ზედამხედველობისათვის აუცილებელი არ არის კომპლექსური წესების შემუშავება;  საზედამხედველო ორგანოს უნდა ჰქონდეს ჯგუფის დონეზე ჰოლდინგური კომპანიების რეგულირების შესაძლებლობა;  მნიშვნელოვანია სამეთვალყურეო საბჭოს გაძლიერება;  გამჭვირვალე საინფორმაციო გარემო და რისკების მართვა არანაკლებ 77 მნიშვნელოვანია, ვიდრე კაპიტალი; საზედამხედველო რეჟიმის  პროაქტიულობა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. 3.3 საკრედიტო რისკი სასესხო სტრუქტურაში საცალო და მცირე და საშუალო ზომის საწარმოებზე (SME) გაცემული სესხების პორტფელი განაგრძობს ზრდას. აღსანიშნავია, რომ კორპორატიული მსესხებლებიდან სესხების სტრუქტურის ასეთი რებალანსირება რისკების ოპტიმიზაციით არის განპირობებული. 2015-2016 წლების გამოწვევების მიუხედავად, სასესხო პორტფელის ხარისხი შენარჩუნდა ძირითადად სასესხო სტანდარტებით არსებული ბუფერების მეშვეობით (იხილეთ 2015 წლის წლიური ანგარიში). აღნიშნულს ასევე ხელს უწყობდა პროცენტების შემცირება, თუმცა უცხოური ვალუტით სესხების შემთხვევაში პროცენტების შემცირების რესურსი, დიდი ალბათობით, ამოიწურა საერთაშორისო მონეტარული პოლიტიკის შემსუბუქებული რეჟიმიდან გამოსვლის ფონზე. შესაბამისად, პორტფელის მდგრადი ზრდისათვის მნიშვნელოვანია ბანკებმა მოახერხონ სასესხო სტანდარტების დაცვით აღნიშნული ბუფერების აღდგენა/შენარჩუნება და საკრედიტო რისკების მართვის შემდგომი დახვეწა. 2016 წლის 31 დეკემბრისთვის საბანკო სისტემის მთლიანმა საკრედიტო პორტფელმა 19 მილიარდ ლარს მიაღწია და გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე წლიურმი ზრდა 10.8 პროცენტი იყო. დაკრედიტების კუთხით, 2015 წელთან შედარებით, 2016 წელი საბანკო სისტემისთვის გაზრდილი აქტივობით გამოირჩეოდა. თუმცა, 2016 წლის საკრედიტო პორტფელის ზრდის ტემპი ისევ მნიშვნელოვნად ჩამორჩება 2015 წლამდე არსებულ მაჩვენებლებს. დიაგრამა N 3.4 მთლიანი სასესხო პორტფელის ცვლილება წინა წელთან შედარებით 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% მთლიანი სესხები დეკ-16 სექ-16 ივნ-16 მარ-16 დეკ-15 სექ-15 ივნ-15 მარ-15 დეკ-14 სექ-14 ივნ-14 მარ-14 დეკ-13 სექ-13 ივნ-13 მარ-13 დეკ-12 სექ-12 ივნ-12 მარ-12 დეკ-11 სექ-11 ივნ-11 მარ-11 დეკ-10 0% მთლიანი სესხები 12/2010 თარიღის ფიქსირებული კურსით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) კომპოზიცია სეგმენტების ჭრილში მცირედით შეიცვალა, რაც ძირითადად საცალო სეგმენტის წილის ზრდით გამოიხატა. 2016 წელს გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე ყველაზე დიდი მოცულობით გაიზარდა საცალო სესხების სეგმენტი. აღნიშნული სეგმენტის ზრდის 78 გარკვეული ნაწილი მცირე და საშუალო სესხების სეგმენტის რეკლასიფიკაციით42 არის განპირობებული. ცხრილი N 3.2 საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) კომპოზიცია სეგმენტების მიხედვით (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2015 წლის ბოლოს არსებული კურსით) დეკ 15 დეკ 16 ცვლილება, % მლნ ლარი წილი, % მლნ ლარი წილი, % კორპორატიული სესხები 5 954 37% 6 036 34% 1% მცირე და საშუალო ბიზნესის სესხები 3 621 23% 3 712 21% 3% საცალო სესხები 6 438 40% 7 977 45% 24% სულ: 16 013 100% 17 725 100% 11% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის მანძილზე, 2015 წელთან შედარებით, სამივე სეგმენტზე შემცირდა საპროცენტო განაკვეთები. პროცენტების მცირედი ზრდა ფიქსირდება მხოლოდ საცალო სეგმენტის ლარით გაცემულ სესხებზე. დიაგრამა N 3.5 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები სეგმენტების მიხედვით 25% 20% 15% 10% 5% კორპორატიული სესხები სესხები მცირე და საშუალო ბიზნესზე დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 აპრ-16 თებ-16 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 0% საცალო სესხები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 42 წლის დასაწყისში მოხდა პორტფელის ტექნიკური რეკლასიფიკაცია მცირე და საშუალო სეგმენტიდან საცალო სეგმენტში, რის გამოც ზრდის ტემპის მაჩვენებლები ერთჯერადად შეცვალა. ეროვნული ბანკის შეფასებით, საცალო სეგმენტის ზრდა 19 პროცენტს, ხოლო მცირე და საშუალო პორტფელის ზრდა 15 პროცენტს შეადგენდა. 79 დიაგრამა N 3.6 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები კორპორატიულ პორტფელში 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% სესხები უცხოური ვალუტით სესხები ეროვნული ვალუტით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.7 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები მცირე და საშუალო საკრედიტო პორტფელში 25% 20% 15% 10% 5% სესხები უცხოური ვალუტით დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 აპრ-16 თებ-16 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 0% სესხები ეროვნული ვალუტით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.8 სესხების ნაკადებზე არსებული საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები საცალო საკრედიტო პორტფელში 25% 20% 15% 10% 5% სესხები უცხოური ვალუტით დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 აპრ-16 თებ-16 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 0% სესხები ეროვნული ვალუტით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საკრედიტო პორტფელის სექტორული განაწილება დივერსიფიცირებულია. 2016 წლის მანძილზე პროციკლური სექტორების (უძრავი ქონების დეველოპმენტი, უძრავი ქონების მენეჯმენტი, სამშენებლო მასალების მოპოვება, წარმოება და ვაჭრობა, ხანგრძლივი მოხმარების სამომხმარებლო პროდუქციის წარმოება და ვაჭრობა, 80 ავტომობილების დილერები) წილი საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელში კვლავ ზომიერი და სტაბილური იყო (იხ. ცხრილი N 3.3). ზოგიერთ სექტორში შესაძლო დანაკარგების რეზერვის მაღალი მოცულობა უმთავრესად განპირობებულია იდიოსინკრატული43 შემთხვევებით (იხ. ცხრილი N 3.3). ცხრილი N 3.3 საკრედიტო პორტფელის სექტორული განაწილება სექტორი ბანკთაშორისი სესხების გარდა (მლნ ლარი) სახელმწიფო ორგანიზაციები საფინანსო ინსტიტუტები ლომბარდული სესხები უძრავი ქონების დეველოპმენტი უძრავი ქონების მენეჯმენტი სამშენებლო კომპანიები (არა დეველოპერები) სამშენებლო მასალების მოპოვება, წარმოება და ვაჭრობა სამომხმარებლო საქონლის ვაჭრობა სამომხმარებლო საქონლის წარმოება ხანგრძლივი მოხმარების სამომხმარებლო პროდუქციის წარმოება და ვაჭრობა ფეხსაცმლის, ტანსაცმლის და ტექსტილის წარმოება და ვაჭრობა ვაჭრობა (სხვა) წარმოება (სხვა) სასტუმროები და ტურიზმი რესტორნები, ბარები, კაფეები და სწრაფი კვების ობიექტები მძიმე მრეწველობა ბენზინგასამართ სადგურებსა და ბენზინის იმპორტიორებზე გაცემული სესხები ენერგეტიკა ავტომობილების დილერები ჯანდაცვა ფარმაცევტიკა ტელეკომუნიკაცია სერვისი სოფლის მეურნეობის სექტორი სხვა (ჯართის ბიზნესის ჩართვით) საცალო პროდუქტები ავტო–სესხები სამომხმარებლო სესხები მომენტალური განვადება ოვერდრაფტები საკრედიტო ბარათები სესხები ბინის რემონტისათვის იპოთეკური სესხები სულ: წილი მთლიან პორტფელში 0.1% 2.2% 2.8% 2.8% 4.9% 2.2% 2.0% 4.1% 4.0% სესხის ნაშთი რეზერვი სესხის რეზერვი / პორტფელი 28 417 531 524 924 418 375 780 759 1 11 39 62 50 41 20 50 57 3.2% 2.6% 7.4% 11.9% 5.4% 9.7% 5.3% 6.4% 7.5% 1.3% 241 15 6.1% 0.6% 4.5% 1.8% 3.4% 1.4% 1.8% 120 843 346 634 259 343 6 51 18 32 18 53 5.0% 6.1% 5.1% 5.1% 6.8% 15.4% 1.2% 219 7 3.3% 3.1% 0.9% 2.5% 0.6% 0.8% 3.9% 4.0% 2.1% 41.1% 0.4% 17.6% 2.1% 0.3% 2.6% 1.7% 16.4% 100.0% 587 169 473 118 148 730 750 396 7 770 77 3 320 405 62 490 317 3 099 18 902 18 61 16 11 3 58 39 24 415 3 182 33 7 31 12 147 1 175 3.1% 36.2% 3.3% 9.0% 2.3% 7.9% 5.2% 6.0% 5.3% 4.5% 5.5% 8.2% 10.7% 6.4% 3.7% 4.7% 6.2% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 43 იდიოსინკრატული აღნიშნავს ინდივიდუალურ, სექტორისთვის დამახასიათებელ და არა სისტემური ხასიათის ფაქტორებს. 81 დიაგრამა N 3.9 პროციკლური სექტორების წილი ჯამურ საკრედიტო პორტფელში 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% დეკ-16 სექ-16 ივნ-16 მარ-16 სექ-15 დეკ-15 ივნ-15 მარ-15 სექ-14 დეკ-14 ივნ-14 მარ-14 დეკ-13 სექ-13 ივნ-13 მარ-13 სექ-12 დეკ-12 ივნ-12 მარ-12 დეკ-11 სექ-11 ივნ-11 მარ-11 სექ-10 დეკ-10 ივნ-10 მარ-10 სექ-09 დეკ-09 ივნ-09 მარ-09 დეკ-08 0% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საცალო პროდუქტებში ზრდის მთავარი მამოძრავებელი იყო იპოთეკური სესხები, სამომხმარებლო სესხები და მომენტალური განვადება. მცირე ზრდა დაფიქსირდა ბინის რემონტისათვის გაცემული სესხების კუთხით, ხოლო სხვა პროდუქტები - შემცირდა. სამომხმარებლო სესხების ზრდის მაჩვენებელმა 2016 წელს ჯამში 29 პროცენტს მიაღწია, თუმცა, აღსანიშნავია რეკლასიფიკაციის ზემოხსენებული ეფექტიც, რომლის გათვალისწინებითაც წლიურმა ზრდამ დაახლოებით 22.1 პროცენტი შეადგინა. 2016 წლის მანძილზე კომერციული ბანკების მხრიდან შეინიშნებოდა საცალო სესხების პოლიტიკა-პროცედურების შემსუბუქება. გაიზარდა სესხის მომსახურების კოეფიციენტის (სესხებზე ყოველთვიური გადასახდელებისა და ყოველთვიური შემოსავლის თანაფარდობა) მაქსიმალური ზღვრები. 2016 წლის მანძილზე, კიდევ უფრო გამძაფრებული კონკურენციის ფონზე, ბაზარზე გამოჩნდა ე.წ. „გადაბირების“ აქციები უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი სესხებისათვის. მსგავსი აქციების ფარგლებში არ ხდებოდა მსესხებლების შემოსავლების დადასტურება და ასევე, დაშვებული იყო სესხის უზრუნველყოფის კოეფიციენტის (სესხის თანხისა და უზრუნველყოფის საშუალების ღირებულების თანაფარდობა) მაღალი მაჩვენებელი. ვინაიდან მსგავსი პირობებით სესხების გაცემა დაკავშირებული იყო რისკების მნიშვნელოვან ზრდასთან, ცალკეული შემთხვევების იდენტიფიცირების შემთხვევაში, საქართველოს ეროვნული ბანკის გადაწყვეტილებით, მსგავსი ტიპის აქციები ოპერატიულად შეჩერდა. აღნიშნული პროცესის გამძაფრება ხაზს უსვამს სისტემურ დონეზე მინიმალური სასესხო სტანდარტების შემოღების საჭიროებას. საცალო სესხების გაცემის პირობების შემსუბუქების პარალელურად, 2016 წლის მანძილზე ასევე შეინიშნებოდა სესხების ვადიანობის ზრდა. ყოველივე აღნიშნულმა, 2014 წლის ბოლოდან დაწყებულ აშშ დოლარის გამყარებასთან ერთად, მნიშვნელოვნად შეამცირა საცალო საკრედიტო პორტფელის პოტენციური ნეგატიური ეფექტების შთანთქმის უნარი. 82 ცხრილი N 3.4 საცალო პროდუქტების ზრდა (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, 2015 წლის ბოლოს არსებული კურსით) დეკ-2015 საცალო პროდუქტები ავტო–სესხები სამომხმარებლო სესხები მომენტალური განვადება ოვერდრაფტები საკრედიტო ბარათები სესხები ბინის რემონტისათვის იპოთეკური სესხები დეკ-2016 მლნ ლარი წილი, % მლნ ლარი წილი, % ცვლილება, % 5 922 74 2 507 350 67 492 277 2 156 100% 1% 42% 6% 1% 8% 5% 36% 7 375 70 3 230 405 62 488 291 2 829 100% 1% 44% 5% 1% 7% 4% 38% 25% -5% 29% 16% -7% -1% 5% 31% ცვლილება, მლნ ლარი 1 453 -4 723 56 -5 -4 14 673 ცვლილება, % ფიქსირებული კურსით და რეკლასიფიკაციით 21.7% -5.1% 22.1% 16.0% -9.7% -0.8% 5.0% 31.2% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.10 საცალო პროდუქტების განაწილება 1% ავტო–სესხები სამომხმარებლო სესხები 40% მომენტალური განვადება 43% ოვერდრაფტები საკრედიტო ბარათები სესხები ბინის რემონტისათვის 4% იპოთეკური სესხები 5% 6% 1% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.11 სეგმენტები ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) 120.0% 100.0% 0.0% 2.5% 0.0% 5.0% 0.0% 2.1% 0.0% 0.9% 80.0% 52.2% 62.9% 60.0% 71.4% 71.3% 40.0% 20.0% 46.8% 34.6% 23.7% 26.5% კორპორატიული მცირე და საშუალო 0.0% მთლიანი ლარი დოლარი ევრო საცალო სხვა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 83 დიაგრამა N 3.12 საცალო პორტფელის კომპოზიცია ვალუტების ჭრილში (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% ლარი დოლარი ევრო დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 აპრ-16 თებ-16 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 0% სხვა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საბანკო სისტემის საკრედიტო პორტფელის ხარისხი 2016 წლის ბოლოსთვის დამაკმაყოფილებლად გამოიყურებოდა. თუმცა, გაუფასურების გამო, შემცირებული იყო ბუფერების მოცულობა და, შესაბამისად, საკრედიტო პორტფელის შოკის შეწოვის უნარი. ცხრილი N 3.5 საკრედიტო პორტფელის კლასიფიკაცია რისკის მიხედვით კატეგორია (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) თანხა მლნ ლარი წილი, % რეზერვი სტანდარტული 16 366 86.6% 2% ნეგატიური სესხები 2 536 13.4% 31% საყურადღებო 1 155 6.1% 10% უმოქმედო სესხები 1 380 7.3% 49% არასტანდარტული 687 3.6% 30% საეჭვო 308 1.6% 50% უიმედო 386 2.0% 82% სულ: 18 902 100% 6% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი პორტფელის ხარისხი მნიშვნელოვნად განსხვავდება სეგმენტების მიხედვით. ისტორიულად, კორპორატიული სეგმენტის დანაკარგები მნიშვნელოვნად აღემატება მცირე და საშუალო და საცალო პორტფელის დანაკარგებს, რაც ნათლად ჩანს სეგმენტების ჭრილში ხარისხობრივი პარამეტრების შედარებისას. საცალო და მცირე და საშუალო სეგმენტებში შედარებით დაბალია ვალის ტვირთის მოცულობა და, შესაბამისად, რისკის დონეც. საყურადღებოა კორპორატიულ სეგმენტში მუდმივად მზარდი ლევერიჯი44. 2014 წლის ბოლოს დაწყებულმა აშშ დოლარის მნიშვნელოვანმა გამყარებამ პორტფელის ხარისხზე მატერიალური ზეგავლენა ვერ მოახდინა, რისი უთავრესი მიზეზიც გაუფასურებისას მსესხებელთა ვალის ტვირთის მისაღებ დონეზე 44 კორპორაციის ლევერიჯი წარმოადგენს კორპორაციის დავალიანების ინდიკატორს. მის შესაფასებლად სხვადასხვა მაჩვენებლები გამოიყენება. მაგ. აქტივების შეფარდება კორპორაციის კაპიტალთან და ვალდებულებების შეფარდება EBITDA-თან. 84 ყოფნა და სესხების მცირე ვადიანობა იყო (ვრცელი განხილვისათვის იხილეთ 2015 წლის წლიური ანგარიში). ცხრილი N 3.6 პორტფელის ხარისხი სეგმენტების მიხედვით სეგმენტი ნეგატიური სესხები უმოქმედო სესხები საშუალო რეზერვი კორპორატიული 23.20% 13.12% 8.35% მცირე და საშუალო 10.50% 5.15% 4.87% საცალო 7.22% 3.82% 5.21% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.13 საკრედიტო პორტფელი ხარისხობრივი მაჩვენებლების მიხედვით (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) დეკ-16 ოქტ-16 აგვ-16 ივნ-16 აპრ-16 თებ-16 დეკ-15 ოქტ-15 აგვ-15 ივნ-15 აპრ-15 თებ-15 დეკ-14 ოქტ-14 აგვ-14 ივნ-14 აპრ-14 თებ-14 დეკ-13 ოქტ-13 აგვ-13 ივნ-13 აპრ-13 თებ-13 დეკ-12 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% 90 და მეტი ვადაგადაცილებული სესხები (ბანკთაშორისი სესხების გარდა) უმოქმედო სესხები ნეგატიური სესხები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხების წილი მთლიანი საკრედიტო პორტფელის (ბანკთაშორისის გარდა) 3.67 პროცენტს შეადგენს, რაც შესადარ ქვეყნებს შორის ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია. 85 დიაგრამა N 3.14 90 და მეტი დღით ვადაგადაცილებული სესხები45 ესტონეთი 0.98% თურქეთი 3.17% საქართველო 3.67% ლატვია 3.85% პოლონეთი 4.35% სლოვაკეთი 4.76% ჩეხეთი 5.16% ლიტვა 6.00% კოსოვო 6.18% მაკედონია 7.18% ყაზახეთი 7.90% სლოვენია 7.97% რუსეთი 9.16% სომხეთი 9.34% უნგრეთი 9.97% რუმინეთი 11.30% ბელორუსია 11.54% ბოსნია-ჰერცოგოვინა 12.11% ხორვატია 15.90% უკრაინა 30.37% საბერძნეთი 36.99% კვიპროსი 46.95% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% წყარო: საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.15 რესტრუქტურიზირებული სესხების წილი მთლიან სასესხო პორტფელში 12% 10% 8% 6% 4% 2% დეკ-13 იან-14 თებ-14 მარ-14 აპრ-14 მაის-14 ივნ-14 ივლ-14 აგვ-14 სექ-14 ოქტ-14 ნოემ-14 დეკ-14 იან-15 თებ-15 მარ-15 აპრ-15 მაის-15 ივნ-15 ივლ-15 აგვ-15 სექ-15 ოქტ-15 ნოემ-15 დეკ-15 იან-16 თებ-16 მარ-16 აპრ-16 მაის-16 ივნ-16 ივლ-16 აგვ-16 სექ-16 ოქტ-16 ნოემ-16 დეკ-16 0% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 45 2016 წლის ბოლოს არსებული მონაცემები. მონაცემებს შორის შესაძლოა იყოს რამდენიმეთვიანი განსხვავება. გამოყენებულია უახლესი ხელმისაწვდომი თარიღები. 86 დიაგრამა N 3.16 სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვის მთლიან პორტფელთან თანაფარდობა 25% 20% 15% 10% 5% ოქტ-16 მაის-16 დეკ-15 ივლ-15 თებ-15 სექ-14 აპრ-14 ნოემ-13 ივნ-13 იან-13 აგვ-12 მარ-12 ოქტ-11 მაის-11 დეკ-10 ივლ-10 თებ-10 სექ-09 აპრ-09 ნოემ-08 ივნ-08 იან-08 აგვ-07 მარ-07 ოქტ-06 მაის-06 დეკ-05 0% რეზერვი / სესხები (საბალანსო) რეზერვი / სესხები (საბალანსო) 2005 წლიდან წმინდა ჩამოწერილი სესხების აღდგენის ეფექტით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.17 ცვლად განაკვეთიანი სესხების მოცულობა და თანაფარდობა (წმინდა სესხებთან)46 20% 3,000 2,000 10% 1,500 1,000 5% 500 დეკ-16 სექ-16 ივნ-16 მარ-16 დეკ-15 სექ-15 ივნ-15 მარ-15 დეკ-14 სექ-14 ივნ-14 მარ-14 დეკ-13 სექ-13 ივნ-13 მარ-13 დეკ-12 სექ-12 ივნ-12 მარ-12 - დეკ-11 0% მილიონი ლარი 2,500 15% წმინდა ცვლადგანაკვეთიანი სესხების მოცულობა (მარჯვნივ) წმინდა ცვლადგანაკვეთიანი სესხების წილი მთლიან საკრედიტო პორტფელში (მარცხნივ) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი წმინდა ჩამოწერილი სესხების მოცულობა 2016 წლის მანძილზე 22 პროცენტით შემცირდა 2015 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით, რისი მთავარი მიზეზიც ჩამოწერილი სესხების ამოღების ზრდა იყო. 46 წმინდა სესხები - სესხის მოცულობა შესაძლო დანაკარგების რეზერვების გამოკლების შემდეგ. 87 დიაგრამა N 3.18 სესხების ჩამოწერა და ამოღება 281 300 243 მილიონი ლარი 250 189 200 85 44 50 81 59 6 14 20 2006 2007 2008 3.0% 181 2.5% 148 150 3.5% 229 186 149 100 4.0% 265 252 137 2.0% 1.5% 67 69 62 65 1.0% 0.5% - 0.0% 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 სესხების ჩამოწერა (მარცხნივ) ჩამოწერილი სესხების ამოღება (მარცხნივ) წმინდა ჩამოწერილი სესხები შეფარდებული პორტფელის ბოლო 12 თვის საშუალო მოცულობასთან (მარჯვნივ) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი მილიონი ლარი დიაგრამა N 3.19 პრობლემური აქტივები 5,000 50% 4,000 40% 3,000 30% 2,000 20% 1,000 10% - 0% დასაკუთრებული ქონება (მარცხნივ) წმინდა ჩამოწერილი სესხები (მარცხნივ) უმოქმედო სესხები (მარცხნივ) საყურადღებო სესხები (მარცხნივ) ნეგატიური პორტფელი (საყურადღებო სესხები, უმოქმედო სესხები, წმინდა ჩამოწერილი სესხები, დასაკუთრებული ქონება)/ მთლიანი საკრედიტო პორტფელი (მარჯვნივ) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს 2015 წელთან შედარებით მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა დასაკუთრებული ქონების წილის მოცულობა მთლიან დაბანდებებში (სესხები + დასაკუთრებული ქონება). 88 400 3.50% 350 3.00% 300 2.50% 250 2.00% 200 1.50% 150 1.00% 100 0.50% 50 0.00% დეკ-05 აპრ-06 აგვ-06 დეკ-06 აპრ-07 აგვ-07 დეკ-07 აპრ-08 აგვ-08 დეკ-08 აპრ-09 აგვ-09 დეკ-09 აპრ-10 აგვ-10 დეკ-10 აპრ-11 აგვ-11 დეკ-11 აპრ-12 აგვ-12 დეკ-12 აპრ-13 აგვ-13 დეკ-13 აპრ-14 აგვ-14 დეკ-14 აპრ-15 აგვ-15 დეკ-15 აპრ-16 აგვ-16 დეკ-16 4.00% მილიონი ლარი დიაგრამა N 3.20 დასაკუთრებული აქტივები დასაკუთრებული ქონება (მარჯვნივ) მათ შორის დარეზერვებული დასაკუთრებული ქონება (მარჯვნივ) დასაკუთრებული ქონება / (მთლიანი სესხები + დასაკუთრებული ქონება) (მარცხნივ) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.4 საბაზრო რისკი 3.4.1 სავალუტო რისკი საქართველოს საბანკო სისტემის მგრძნობელობა სავალუტო რისკის მიმართ მაღალია, რადგან ფინანსური ბაზრის ვალდებულებების სტრუქტურის გათვალისწინებით, სესხების ლარიზაცია დაბალი რჩება (ფიზიკური პირების სესხების 45 პროცენტზე მეტი და მთლიანი სესხების 35 პროცენტი). საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებს საზედამხედველო მუშაობას სავალუტო რისკის მართვის მიმდინარე მიდგომების სრულყოფის მიმართულებით. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა როგორც უცხოური ვალუტის აქტივების რეზერვის გადაფასებასა და სტრუქტურულ პოზიციასთან დაკავშირებული საფრთხეების შეფასებას, ასევე, ბანკების შიდა მოდელების დახვეწას. ეს პროცესი კიდევ უფრო დიდ მნიშვნელობას იძენს რეგიონის ქვეყნების ვალუტების გაზრდილი მერყეობის ფონზე. თუ არსებული მეთოდოლოგიით დაანგარიშებულ სავალუტო პოზიციას განვიხილავთ, სისტემის დონეზე ის საკმაოდ დაბალანსებულია. თუმცა, რადგან აღნიშნული პოზიციის დათვლისას აქტივებში გაითვალისწინება მთლიანი (და არა წმინდა) სესხები და სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვი შექმნილია ლარით, ბანკების რეალური პოზიცია მოკლეა47. შედეგად, გაუფასურებისას, რეზერვების გადაფასების გათვალისწინებით, ბანკები ჯამურად ზარალდებიან. დამატებით, რადგან სააქციო კაპიტალი ლარით არის დენომინირებული, გაუფასურების გამო რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების გადაფასება მნიშვნელოვნად ამცირებს ბანკის კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტებს და კიდევ უფრო დაუცველს ხდის ბანკებს ამ რისკის მიმართ. ცალკე საკითხია კურსის მერყეობით გამოწვეული საკრედიტო რისკი, რომელიც ფინანსური სექტორის მთავარ გამოწვევად რჩება და ამავე ანგარიშის საკრედიტო რისკების ნაწილში ვრცლად არის განხილული. 47 მოკლე სავალუტო პოზიციისას, უცხოური ვალუტის ვალდებულებები აჭარბებს უცხოური ვალუტის აქტივებს. 89 დიაგრამა N 3.21 კომერციული ბანკების საბალანსო და კრებსითი სავალუტო პოზიციები საზედამხედველო კაპიტალთან 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15% -20% კრებსითი სავალუტო პოზიცია საბალანსო სავალუტო პოზიცია წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.4.2 საპროცენტო რისკი წინა წლების მსგავსად, საქართველოში მოქმედ ბანკებს სავაჭროდ საკუთრებაში არსებული ფასიანი ქაღალდები თითქმის არ გააჩნიათ, ამიტომაც, საზედამხედველო მიზნებისათვის ბანკების მთლიან ბალანსზე საბანკო წიგნისათვის გათვალისწინებული მიდგომები გამოიყენება. მიუხედავად ამისა, საქართველოს ეროვნული ბანკი ავალდებულებს ბანკებს, რომელთაც სავაჭრო წიგნი48 გააჩნიათ, შეიმუშაონ შესაბამისი პროცედურები და ეროვნულ ბანკში წარმოადგინონ ანგარიშგება. მონიტორინგის შედეგად პორტფელის მნიშვნელოვანი ზრდის შესაძლებლობის გამოვლენისას, მოხდება სავაჭრო წიგნის რისკის მართვისათვის განკუთვნილი რეგულაციის ამოქმედება. სხვა თანაბარ პირობებში, თუ ბანკების საპროცენტო ხასიათის აქტივებსა და ვალდებულებებზე განაკვეთების 300 საბაზო პუნქტით ზრდის სტრესს დავუშვებთ, ერთი წლის განმავლობაში სისტემის მასშტაბით მიღებული ზარალი 86 მილიონი ლარი იქნება, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტი 15.1-დან 14.8 პროცენტამდე შემცირდება. აღნიშნული შედეგი მოიცავს საბალანსო ეფექტს სააღრიცხვო პერიოდში. ასევე საყურადღებოა სტრესის გავლენა ეკონომიკურ ღირებულებაზე, რომელიც მოგებაზარალზე პირდაპირ არ აისახება, თუმცა გავლენას ახდენს ბანკის საბაზრო ღირებულებაზე. ამ მხრივ, არსებული შეფასებით, ლარით 400, ხოლო უცხოური ვალუტით 200 საბაზო პუნქტით საპროცენტო განაკვეთების ზრდის გავლენა აღნიშნულ მაჩვენებელზე მართვადია და მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საერთაშორისო სტანდარტებით მიღებული საზედამხედველო კაპიტალის 20 პროცენტიანი ზღვრის ნიშნულს. შესაბამისად, ეს სისტემის მდგრადობას საფრთხეს არ უქმნის. შედარებით მაღალი საპროცენტო რისკის მქონე ცალკეულ ბანკებთან ტარდება მიტიგაციის საზედამხედველო ღონისძიებები. მიმდინარე პერიოდში რისკის ანალიზისას სავაჭრო წიგნი მოიცავს ფინანსურ ინსტრუმენტებს, რომლებსაც კომერციული ბანკი ფლობს: ა) მოკლევადიან პერიოდში გაყიდვის მიზნით; ბ) ფასის მოსალოდნელი ცვლილების გამო გადაფასებით მიღებული მოგების მოლოდინით; გ) მისი გამოყენებით არბიტრაჟის გზით შემოსავლების მისაღებად; დ) „ა“-„გ“ ქვეპუნქტების მიზნებისთვის შეძენილი ინსტრუმენტების რისკის პოზიციების დასაზღვევად. 48 90 კონცენტრირება ხდება განაკვეთების ზრდის სტრესზე, განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ იზრდება რისკები რეგიონში არსებული არასტაბილურობის გამო. ასევე აღსანიშნავია ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ აშშ დოლარის საპროცენტო განაკვეთების ზრდის პროცესი, რაც გლობალურად საპროცენტო განაკვეთების ზრდას გამოიწვევს. ამასთან, ბაზელ III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ახალი ჩარჩოს მე-2 პილარის ფარგლებში, ბანკებმა საზედამხედველო განხილვისათვის, როგორც შიდა კაპიტალის ადეკვატურობის მართვის პროცესის (ICAAP) ნაწილი, წარმოადგინეს საპროცენტო რისკის განახლებული გათვლები. ამ მიმართულებით ბანკებთან კომუნიკაციის გზით გრძელდება შეფასების პროცესი, რამაც ხელი უნდა შეუწყოს კომერციულ ბანკებში საპროცენტო რისკის მართვის მნიშვნელოვან ქმედით მიტიგანტად49 ჩამოყალიბებას. დიაგრამა N 3.22 საპროცენტო ხასიათის აქტივებით ვალდებულებების გადაფარვა 350% 300% 250% 200% 150% დეკ-15 100% დეკ-16 50% 0% 1 თვემდე 1-3 თვემდე 3-6 თვემდე 6-12 თვემდე 1 წელზე მეტი ვადით წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.5 ლიკვიდობის რისკი 3.5.1 ლიკვიდური აქტივების სტრუქტურა 2016 წლის განმავლობაში ლიკვიდური აქტივების მოცულობა მაღალი დონით და მცირე მერყეობით ხასიათდებოდა. ლიკვიდური აქტივები მთლიანი აქტივების 23 პროცენტს აღწევს, რაც საკმარისია არასაბანკო დეპოზიტების 41 პროცენტის დასაფარად. დიაგრამა N 3.23 ლიკვიდური აქტივების დონე 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% ლიკვიდური აქტივები/მთლიანი აქტივები ლიკვიდური აქტივები/არასაბანკო დეპოზიტები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საყურადღებოა, რომ, მიუხედავად მთლიანი ლიკვიდობის კოეფიციენტის სტაბილურობისა, ვალუტების მიხედვით ლიკვიდობა მნიშვნელოვანი მერყეობით 49 რისკის შემამცირებელ ღონისძიებებზე. 91 ხასიათდებოდა. ლარის გაცვლითი კურსის მერყეობისა და ეკონომიკური აქტივობის შენელების შედეგად შემცირდა უცხოური ვალუტის სესხებზე მოთხოვნა. ასევე, გაიზარდა სარეზერვო მოთხოვნები უცხოური ვალუტის ვალდებულებებზე, რამაც წლის განმავლობაში უცხოური ვალუტის ლიკვიდობის ზრდა გამოიწვია. ეს დინამიკა 1 თვემდე გეპზეც აისახა; ლიკვიდური აქტივების სტრუქტურაში გაიზარდა ეროვნულ ბანკში განთავსებული ფულადი სახსრების წილი, რაც ასევე სარეზერვო მოთხოვნების ცვლილებას უკავშირდება. ეროვნული ბანკი აგრძელებდა საბაზრო რისკების მონიტორინგს ვალუტების ჭრილში. დიაგრამა N 3.24 ლიკვიდობის კოეფიციენტები ვალუტების მიხედვით 60.0% 55.0% 50.0% 45.0% 40.0% 35.0% 30.0% 25.0% დეკ-13 იან-14 თებ-14 მარ-14 აპრ-14 მაის-14 ივნ-14 ივლ-14 აგვ-14 სექ-14 ოქტ-14 ნოემ-14 დეკ-14 იან-15 თებ-15 მარ-15 აპრ-15 მაის-15 ივნ-15 ივლ-15 აგვ-15 სექ-15 ოქტ-15 ნოემ-15 დეკ-15 იან-16 თებ-16 მარ-16 აპრ-16 მაის-16 ივნ-16 ივლ-16 აგვ-16 სექ-16 ოქტ-16 ნოემ-16 დეკ-16 იან-17 თებ-17 20.0% ლარი უცხ. ვალუტა სულ წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.25 ლიკვიდობის გეპი: 1 თვემდე აქტივების თანაფარდობა 1 თვემდე ვალდებულებებთან 105% 100% 95% 90% 85% 80% 75% 70% ლარი უცხ. ვალუტა სულ წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 92 დიაგრამა N 3.26 ლიკვიდური აქტივების მოცულობა და სტრუქტურა 100% ლიკვიდური ფასიანი ქაღალდები 90% 80% დეპოზიტები კომერციულ ბანკებში 70% 60% ნოსტრო ანგარიშები კომერციულ ბანკებში 50% 40% 30% ფულადი სახსრები საქართველოს ეროვნულ ბანკში ნაღდი ფული 20% 10% 0% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.5.2 ვალდებულებების სტრუქტურა ვალდებულების სტრუქტურაში გაიზარდა ნასესხები სახსრების წილი, მათ შორის, სავალო ფასიანი ქაღალდების გამოშვების გზით, რაც სტაბილური დაფინანსების წყაროს წარმოადგენს. ამასთან, ბანკები ინარჩუნებენ ვალდებულების სტრუქტურის რისკების შესაბამისი ლიკვიდური აქტივების საკმაოდ კომფორტულ დონეს. დიაგრამა N 3.27 ვალდებულებების სტრუქტურა 2015 2016 მიმდინარე და მოთხოვნამდე დეპოზიტები მიმდინარე და მოთხოვნამდე დეპოზიტები ვადიანი დეპოზიტები ვადიანი დეპოზიტები 5% 16% 5% 36% 12% სხვა ვალდებულებები ნასესხები სახსრები 31% სუბორდინირებული ვალდებულებები 21% 37% სხვა ვალდებულებები ნასესხები სახსრები 9% 28% სუბორდინირებული ვალდებულებები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.5.3 საცალო დაფინანსება 2016 წლის განმავლობაში დეპოზიტები 2.6 მლრდ ლარით (18.4 პროცენტით, გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე 10.4 პროცენტით) გაიზარდა და დეკემბრისათვის 17.0 მლრდ ლარი შეადგინა. დეპოზიტარების სტრუქტურის მიხედვით, ფიზიკური და იურიდიული პირების ანაბრების ზრდამ შესაბამისად 24.5 და 12 პროცენტი (გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე, შესაბამისად, 14.8 და 5.6 პროცენტი) შეადგინა. გასულ წლებთან შედარებით ზრდის ტემპის კლება ძირითადად ეკონომიკური აქტივობის შენელებამ განაპირობა. გაცვლითი კურსის გაუფასურების მოლოდინის გამო, წლის მეორე ნახევარში დეპოზიტების დოლარიზაციამ მოიმატა და დეკემბრისთვის 71 პროცენტს მიაღწია. 93 დიაგრამა N 3.28 არასაბანკო დეპოზიტების წლიური ზრდა 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% გაცვლითი კურსის ეფექტით გაცვლითი კურსის ეფექტის გარეშე წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.29 არარეზიდენტი კლიენტების დეპოზიტების წილი 20% 18% 16.8% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი არარეზიდენტი კლიენტების დეპოზიტების წილი მთლიან არასაბანკო დეპოზიტებში 2016 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა და დეკემბრისთვის 16.8 პროცენტი შეადგინა. წარმოშობის ქვეყნების მიხედვით ეს დეპოზიტები საკმაოდ დივერსიფიცირებულია, რაც დადებითი ფაქტორია რისკიანობის კუთხით. ამასთან, კვლავ მაღალია ვადიანი დეპოზიტების წილი, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს გადინების რისკს. ამ ტიპის დაფინანსებაზე ჭარბი დამოკიდებულების პრევენციის მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკი ინარჩუნებს დამატებითი ლიკვიდობის მოთხოვნას იმ ბანკებისათვის, რომლებშიც არარეზიდენტი დეპოზიტების წილი მთლიანი არასაბანკო დეპოზიტების 10 პროცენტს აჭარბებს50. აღნიშნული მოთხოვნის კალიბრაციისას 50 არარეზიდენტების დეპოზიტებზე ლიკვიდობის მოთხოვნა იზრდება იმდენი პროცენტული პუნქტით, რამდენი პროცენტული პუნქტითაც არარეზიდენტების დეპოზიტების წილი მთლიან დეპოზიტებში აღემატება 10 პროცენტს. 94 გათვალისწინებულია ის ფაქტი, რომ არარეზიდენტი კლიენტების ნაწილი რეალურად არიან უცხოური პასპორტის ან რეგისტრაციის მქონე ადგილობრივი პირები. არარეზიდენტების მაღალი წილის მქონე ბანკებში დამატებითი ლიკვიდობის საჭიროება ამცირებს ამ ტიპის დეპოზიტების პორტფელის მოზიდვის სტიმულს, რაც, შესაბამისად, ბოლო წლებში არარეზიდენტების დეპოზიტების წილის დასტაბილურებაში გამოიხატა. დიაგრამა N 3.30 არარეზიდენტების დეპოზიტების სტრუქტურა (2016 წლის დეკემბერი) მლნ ლარი 3,000 2,500 2,000 ვადიანი, 1637 ფიზიკური, 1933 1,500 1,000 მოთხოვნამდე, 542 500 იურიდიული, 924 მიმდინარე, 677 0 დეპოზიტარი პროდუქტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.31 არარეზიდენტების დეპოზიტები ქვეყნების ჭრილში (2016 წლის დეკემბერი) 12% 11% ისრაელი (IL) რუსეთი (RU) 8% 65% 4% დიდი ბრიტანეთი (UK) გერმანია (DE) სხვა ქვეყნები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.5.4 საბითუმო დაფინანსება 2016 წლის განმავლობაში სესხების დეპოზიტებთან თანაფარდობის კოეფიციენტი სტაბილურობას ინარჩუნებდა. საბითუმო დაფინანსების გარე წყაროებიდან მიღებული თანხები საკმაოდ დივერსიფიცირებულია როგორც კრედიტორების ტიპის, ისე დაფარვის ნარჩენი ვადიანობის მიხედვით. 2016 წელს წარმატებით განხორციელდა ერთ-ერთი ბანკის ევრობონდების ძირი ვალდებულებების წინსწრებით დაფარვა. ასევე მოხდა ერთ-ერთი 95 მსხვილი ქართული კომპანიის ევრობონდების რეფინანსირებაც, რაც სისტემის ფონდირების რისკებს ამცირებს. საბითუმო დაფინანსების 51 პროცენტი საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებზე მოდის, 25 პროცენტი – მშობელ/დაკავშირებულ კომპანიებზე, ხოლო 24 პროცენტი – სხვა კერძო ინსტიტუტებზე. დაბალ რისკად შეიძლება შეფასდეს საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მაღალი წილი და დაფარვის გრძელვადიანი გრაფიკი. თავისთავად, რეგულარულად მიმდინარეობდა შესაბამისი კოვენანტების51 მონიტორინგი და მათი სტრეს-ტესტების უკვე ახალ ჩარჩოში ასახვა. დიაგრამა N 3.32 მთლიანი სესხების შეფარდება არასაბანკო დეპოზიტებთან 1.95 1.85 1.75 1.65 1.55 1.45 1.35 1.25 1.15 1.05 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ცხრილი N 3.7 საბითუმო დაფინანსების გარე წყაროები და მათი დაფარვის გრაფიკი 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით თვე <1 1–3 3–6 6–12 12–24 24–36 ჯამი 9.94% 5.37% 4.77% 10.05% 15.05% 12.76% 1.20% 1.95% 4.19% 10.54% 1.76% 1.17% 0.20% 2.41% 1.65% 5.66% საერთაშორისო საფინანსო 2.20% ინსტიტუტები დაკავშირებული/მშობელი 4.50% ფინანსური ინსტიტუტები სხვა კერძო დაფინანსება 3.24% 36–60 >60 ჯამი 15.98% 26.08% 100.00% 7.58% 9.39% 13.65% 50.70% 0.57% 3.21% 4.11% 9.41% 24.93% 3.94% 1.97% 2.48% 3.02% 24.37% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 3.5.5 ლიკვიდობის რისკის რეგულირება 2016 წელს გრძელდებოდა ცვლილებები ლიკვიდობის რისკის მონიტორინგის მიმართულებით და დაიხვეწა ლიკვიდური აქტივებისა და მოკლევადიანი ვალდებულებების ცალკეული კატეგორიების დეტალური ანალიტიკური ანგარიშგების ფორმა. დასრულდა ბაზელ III-ის ლიკვიდობის გადაფარვის კოეფიციენტის (LCR) კალიბრაციის და საბანკო სისტემაში მისი დანერგვის პროცესი, რაც მოკლევადიანი (30 დღემდე) ლიკვიდობის მართვის მიმართულებით თანამედროვე და ეფექტურ მიდგომას წარმოადგენს და იძლევა ამ ტიპის რისკების უფრო სრულყოფილი იდენტიფიკაციის, 51 სასესხო ხელშეკრულებით დაწესებული შეზღუდვები. 96 შეფასების, მონიტორინგისა და კონტროლის საშუალებას. უშუალოდ მინიმალური მოთხოვნის სრულად დაცვა ბანკებისთვის 2017 წლის 1 სექტემბრიდან იგეგმება. LCR-ის დანერგვა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს პრუდენციულ ზედამხედველობას. თუმცა, გასათვალისწინებელია, რომ ის არ მოიცავს ლიკვიდობის რისკის რეგულირების ისეთ განუყოფელ ნაწილს, როგორიცაა, მაგალითად, ვალდებულებების გადახდების კონცენტრაცია, რეალურად მოქმედი დაფინანსების საგანგებო გეგმა და სხვა, რასაც ყურადღება ეთმობა ლიკვიდობის რისკის შეფასებებისას. ამასთან, გრძელვადიანი ლიკვიდობის რეგულირების გასაუმჯობესებლად, მომდევნო წლიდან იგეგმება წმინდა სტაბილური დაფინანსების კოეფიციენტის (NSFR) შემუშავება. მისი დანერგვის შემდგომ გაუქმდება ლიკვიდობის არსებული მოთხოვნა (მოკლევადიანი ვალდებულებების 30 პროცენტი) და ის მხოლოდ მონიტორინგის მიზნით იქნება გამოყენებული. შედეგად, ლიკვიდობის რისკის საზედამხედველო ჩარჩო სრულ შესაბამისობაში მოვა ბაზელის სტანდარტებთან. დამატებით, უცხოური ვალუტით ლიკვიდობის რისკის შესამცირებლად და ვალდებულებების ვადიანობის დაგრძელების წახალისებისთვის, იგეგმება ბანკების მიერ გამოშვებული გრძელვადიანი სადეპოზიტო სერტიფიკატებისთვის მინიმალურ სარეზერვო მოთხოვნებში გარკვეული შეღავათების დაწესება. აღნიშნული სადეპოზიტო სერტიფიკატები გამოუთხოვადი ხასიათისაა და ამ ინსტრუმენტის განვითარება ფინანსური სტრესის დროს მნიშვნელოვნად შეამცირებს ვალდებულებების მყისიერ გადინებას. 3.6 მომგებიანობის რისკი 2016 წელს უკუგებამ საშუალო აქტივებსა და კაპიტალზე52 2.6 და 18.2 პროცენტი შეადგინა, რაც აღემატება წინა წლის მაჩვენებლებს, რომლებმაც 2015 წელს, შესაბამისად, 2.3 და 15.4 პროცენტი შეადგინა. საბანკო სისტემის მომგებიანობის მაჩვენებელი ბოლო წლებში სტაბილურობით ხასიათდება და 2016 წელს მთლიანობაში კაპიტალზე აქციონერისთვის მისაღებ უკუგებას მიაღწია. დიაგრამა N 3.33 უკუგება კაპიტალსა და აქტივებზე 20% 15% 10% 5% უკუგება აქტივებზე 0% უკუგება კაპიტალზე -5% -10% -15% 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ROE - წმინდა მოგება შეფარდებული წლის საშუალო სააქციო კაპიტალთან, ხოლო ROA - წმინდა მოგება შეფარდებული წლის საშუალო აქტივებთან. ამ გაანგარიშებებში წმინდა მოგება დათვლილია როგორც მთლიან შემოსავალს გამოკლებული არასაპროცენტო ხარჯები და სესხებისა და სხვა ფინანსური აქტივების შესაძლო დანაკარგების რეზერვის თანხა, ექსტრაორდინალური შემოსავლებისა და საგადასახადო გადასახადების გადახდის შემდეგ. 52 97 საბანკო სისტემის მომგებიანობაზე პოზიტიურად იმოქმედა აქტივების ზრდისა და მასშტაბის გამო ეფექტიანობის ზრდამ და აქტივების ხარისხის გაუმჯობესებამ. მთლიანი აქტივების და მთლიანი სესხების შესაბამისად 19.8 და 17.7 პროცენტიანი53 ზრდის პირობებში არასაპროცენტო ხარჯები მხოლოდ 10.2 პროცენტით გაიზარდა. ეფექტიანობის გაუმჯობესებაზე მიუთითებს ხარჯების შემოსავლებთან თანაფარდობის კოეფიციენტის 46.6 პროცენტიდან 46.0 პროცენტამდე კლებაც. მეორე მხრივ, მომგებიანობის გაუმჯობესებაზე ნეგატიურად მოქმედებდა ის გარემოება, რომ 2016 წელს შემცირდა საპროცენტო სპრედი, რაც მოზიდულ სახსრებთან შედარებით სესხებზე საპროცენტო განაკვეთების ნაკლებად ზრდის შედეგს წარმოადგენდა. ასევე, აქტივებთან შედარებით არასაკმარისად გაიზარდა არასაპროცენტო შემოსავლები, თუმცა აღნიშნული ეფექტის გავლენა მომგებიანობაზე მცირეა. ასევე შემცირდა ლიკვიდური აქტივების მომგებიანობა ბანკთაშორის ანგარიშებსა და დეპოზიტებზე დარიცხული საპროცენტო შემოსავლების, სადეპოზიტო სერტიფიკატებისა და სახაზინო ვალდებულებების შემოსავლიანობის კლების შედეგად. დიაგრამა N 3.34 მოგების ზრდის დეკომპოზიცია 400 300 2015 წლის მოგება: 537.4 მლნ. ლარი 2016 წლის მოგება: 679.1 მლნ. ლარი 153 სხვა 200 95 აქტივების ხარისხის გაუმჯობესება 100 112 მასშტაბის გამო ეფექტიანობის ზრდა - არასაპროცენტო შემოსავლების ცვლილება (100) (160) ლიკვიდური აქტივების შემოსავლიანობის ცვლილება (200) (11) (8) (40) სპრედის ზრდა სასესხო პორთფელის ზრდა (300) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 3.35 საპროცენტო სპრედი და მასზე მოქმედი ფაქტორები 18% 16% 14% 12% 10% საპროცენტო სპრედი 8% აქტივების შემოსავლიანობა 6% სახსრების ღირებულება 4% 2% აგვ-16 დეკ-16 აპრ-16 აგვ-15 დეკ-15 აპრ-15 აგვ-14 დეკ-14 აპრ-14 დეკ-13 აგვ-13 აპრ-13 დეკ-12 აგვ-12 აპრ-12 დეკ-11 აგვ-11 აპრ-11 დეკ-10 0% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 53 კურსის ეფექტის ჩათვლით. 98 მილიონი ლარი დიაგრამა N 3.36 საბანკო სისტემის წმინდა საოპერაციო მოგება და წლიური ზრდა54 1,200 40% 32% 27% 25% 1,000 20% 30% 23% 19% 20% 800 11% 10% 600 0% 400 -10% -18% 200 -20% 0 -30% იან-09 იან-10 იან-11 იან-12 იან-13 იან-14 იან-15 იან-16 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ზოგადად, შეგვიძლია შევაფასოთ ლარის გაუფასურების გავლენა საბანკო სისტემის მომგებიანობის ცალკეულ ელემენტებზე. ვინაიდან გასული წლის განმავლობაში ლარის გაცვლითი კურსი აშშ დოლართან მიმართებაში მერყეობით ხასიათდებოდა, საბანკო სისტემის მომგებიანობაზე გაუფასურება ჯამურად ნეგატიურად აისახა და წლიურად 2.59 პროცენტული პუნქტით შეამცირა ამონაგები კაპიტალზე (ROE - return on equity) (იხ. დიაგრამა N 3.37). დიაგრამა N 3.37 ბანკების მომგებიანობაზე გაცვლითი კურსის გავლენა (გამოსახული კაპიტალზე უკუგების პროცენტულ პუნქტებში) 0.5% 0.0% -0.39% 0.00% -0.5% -0.29% -1.0% -1.5% -2.0% -2.5% -2.59% -1.92% -3.0% გაცვლითი კურსის ეფექტი კაპიტალის უკუგებაზე წმინდა საპროცენტო შემოსავალი წმინდა საკომისიო მოგება ვალუტის სესხების შესაძლო და სხვა ყიდვა გაყიდვიდან დანაკარგების შემოსავლები და სავალუტო რეზერვი მომსახურების სახსრების მიხედვით გადაფასებიდან წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დამატებით, გაიზარდა მსესხებლების ვალის ტვირთი, რაც ზრდის ბანკების საკრედიტო დანაკარგების რისკს მომდევნო პერიოდში. აღნიშნული რისკის 54 მოგება დარეზერვებამდე და ერთჯერად შემოსავალ/ხარჯებამდე. 99 შესამცირებლად საქართველოს ეროვნული ბანკი ხელს უწყობს სასესხო სტანდარტების შემოღებას საბანკო სექტორში სხვადასხვა მეთოდებით, მათ შორის სესხის მომსახურების კოეფიციენტების აქტივების კლასიფიკაციის სისტემაში გამოყენებით. ასევე, საბანკო სისტემის მფლობელობის არსებული სტრუქტურის გათვალისწინებით, დადებითი ROE-ს მიუხედავად, არარეზიდენტმა აქციონერებმა გარკვეულად იზარალეს ლარით განხორციელებული ინვესტიციების გადაფასებით, ვინაიდან, ლარის ჰეჯირების ბაზრის ფაქტიურად არარსებობის გამო, შეუძლებელია აღნიშნული აქტივების სავალუტო რყევების მიმართ დაზღვევა. ეს საერთაშორისო ბირჟებზე განთავსებული ქართული ბანკების აქციების ფასის დინამიკაზეც აისახება. თუმცა, ნიშანდობლივია, რომ მათზე მოთხოვნა კვლავ მაღალია. საილუსტრაციოდ, მიუხედავად ბოლოდროინდელი კორექტირებისა, წამყვანი ქართული ბანკების საბაზრო ღირებულების კაპიტალთან ფარდობის კოეფიციენტი უფრო მაღალია, ვიდრე შესადარისი უცხოური ბანკების მაჩვენებელი (EMEA Banks Index)55. ეს, სხვა მაჩვენებლებთან ერთად, მიანიშნებს, რომ ბაზრის მონაწილეების მიერ საქართველოს ფინანსური სექტორი სხვა ქვეყნებთან შედარებით უფრო ჯანსაღად ფასდება. დიაგრამა N 3.38 ბიჯეო ჯგუფისა და თი-ბი-სი ჯგუფის საბაზრო ღირებულების კაპიტალთან ფარდობის კოეფიციენტის შედარება შესაბამის ბლუმბერგის EMEA ბანკების ინდექსის კოეფიციენტთან 2.0 1.8 1.59 1.6 1.4 1.44 1.2 0.97 1.0 0.8 0.6 Mar-16 Apr-16 May-16 Jun-16 Jul-16 Aug-16 ბლუმბერგის EMEA ბანკების ინდექსი Sep-16 Oct-16 Nov-16 ბიჯეო ჯგუფი Dec-16 Jan-17 Feb-17 თი-ბი-სი ჯგუფი წყარო: Bloomberg აღსანიშნავია, რომ მიუხედავად მსხვილი ბიზნეს პორტფელის ისტორიულად მნიშვნელოვანი დანაკარგებისა და ვალუტის შესაძლო გაუფასურებით გამოწვეული მაღალი საკრედიტო რისკისა, კორპორატიულ სესხებზე შეთავაზებული საპროცენტო განაკვეთები კვლავ ისტორიულად დაბალ ნიშნულზე ნარჩუნდება. ამის ძირითადი მიზეზი საბანკო სისტემაში არსებული გამძაფრებული კონკურენციაა, რამაც შემდგომში, შესაძლოა, ცალკეული ბანკების საბაზრო პოზიციები შეარყიოს ან ზედმეტი რისკების აღებისკენ უბიძგოს. აქედან გამომდინარე, რისკებზე ორიენტირებული ზედამხედველობის პრინციპების გათვალისწინებით, 2016 წლის 55 ბლუმბერგის EMEA ბანკების ინდექსი წარმოადგენს ევროპის, შუა აღმოსავლეთისა და აფრიკის 48 წამყვანი ბანკის საბაზრო კაპიტალიზაციის მიხედვით შეწონილ ინდექსს. ამ შემთხვევაში აღებულია საბაზრო ღირებულების კაპიტალთან ფარდობის კოეფიციენტი (Price to Book Ratio). 100 განმავლობაში კვლავ მნიშვნელოვანი დრო ეთმობოდა ბანკების მომგებიანობის საპროგნოზო მაჩვენებლების განხილვას, ცალკეული ინსტიტუტების ბიზნეს მოდელისა და სტრატეგიის ანალიზს; ყურადღება მახვილდებოდა ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა მასშტაბის ეფექტი, ბაზრის ნიშის ან/და სხვა კონკურენტული უპირატესობის არსებობა და საპროგნოზო საკრედიტო დანაკარგების შეძლებისდაგვარად შეფასება; მეტი აქცენტი კეთდებოდა მიტიგანტებზე56, მათ შორის, ბანკებში პროდუქტებზე ფასდადების დეტალური მოდელების შემუშავებაზე. 3.7 საოპერაციო რისკი 2016 წელს გრძელდებოდა კომერციული ბანკების საოპერაციო რისკების მართვის ჩარჩოს გაფართოებისა და დახვეწის პროცესი. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო კომერციული ბანკების ბიზნეს უწყვეტობის მართვის პოლიტიკის დახვეწისა და ტესტირების საკითხებს. ასევე, ეროვნული ბანკი კვლავ აგრძელებდა კომერციული ბანკების მონაცემთა ხარისხის შესწავლას. გრძელდებოდა საინფორმაციო სისტემების აუდიტის ჩატარება. ეროვნულმა ბანკმა, 2017 წლის საზედამხედველო მოთხოვნების ფარგლებში, კომერციულ ბანკებს მოსთხოვა შეღწევადობის ტესტირების ჩატარებაც (იხ. საინფორმაციო სისტემების აუდიტის სექცია ქვემოთ). ოქტომბრის ბოლოს საქართველოს ეროვნულ ბანკს ეწვია ნიდერლანდების ბანკის დელეგაცია და მხარეებმა ერთმანეთს გაუზიარეს გამოცდილება მონაცემთა ხარისხისა და რისკებზე დაფუძნებული მონაცემების გაერთიანების თემებზე და იმ საზედამხედველო მიდგომებზე, რაც ზემოაღნიშნულ საკითხებს უკავშირდება. დამატებით, შეხვედრებისას განხილულ იქნა XBRL–ის ანგარიშგების სტანდარტი57, საზედამხედველო ანგარიშგების ფარგლებში. კონსულტაციების ფარგლებში, ეროვნულმა ბანკმა ასევე განახორციელა საკუთარი საზედამხედველო ანგარიშგების სისტემის დემონსტრირება, რომელიც ნიდერლანდების ბანკის დელეგაციამ დადებითად შეაფასა. ეროვნული ბანკისა და ნიდერლანდების ბანკის წარმომადგენლები ასევე შეხვდნენ კომერციულ ბანკებს და ისაუბრეს მონაცემთა ხარისხის საკითხზე და XBRL-ის ანგარიშგების სტანდარტზე. საოპერაციო რისკების მოვლენათა მიმოხილვა 2016 წელს, საოპერაციო რისკის მთლიანმა დანაკარგმა 30.0 მილიონი ლარი შეადგინა. ჯამური წლიური მთლიანი დანაკარგების შეფარდება ბაზელ 2-ის მიხედვით დათვლილ მთლიან შემოსავალთან, 1.4 პროცენტს შეადგენდა. მთლიანი დანაკარგი იმ სახის დანაკარგს წარმოადგენს, რომელიც საოპერაციო მოვლენასთან დაკავშირებულ თავდაპირველ თანხობრივ მაჩვენებელს უკავშირდება, საოპერაციო დანაკარგის ყოველგვარ ანაზღაურება/დაბრუნებამდე. 2016 წელს დაფიქსირდა საოპერაციო დანაკარგის 18 040 მოვლენა. აღსანიშნავია, რომ ეროვნული ბანკის საოპერაციო რისკების ანგარიშგების ფარგლებში, კომერციული ბანკი ვალდებულია აღრიცხოს საოპერაციო დანაკარგის ყველა მოვლენა, რომლის მთლიანი დანაკარგი უდრის, ან აღემატება 10 ლარს. 2016 წლის დანაკარგის საშუალო მოცულობა 1 661.8 ლარით განისაზღვრა. დიაგრამა N 3.39 ასახავს საოპერაციო რისკების მთლიანი დანაკარგების დინამიკას 2013-2016 წლებისთვის. რისკის შემამცირებელ ღონისძიებებზე. Extensible Business Reporting Language (XBRL) ბიზნეს მონაცემების და ინფორმაციის გაცვლის გლობალურ სტანდარტს წარმოადგენს. 56 57 101 ათასი ლარი დიაგრამა N 3.39 2013–2016 წლებში მთლიანი დანაკარგების დინამიკა 14,000 12,000 10,000 8,000 2013 6,000 2014 4,000 2015 2,000 2016 - წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საოპერაციო დანაკარგები ძირითადად დაფიქსირდა საცალო საბანკო მომსახურებისა და ასევე, გარკვეულწილად, კომერციულ საბანკო მომსახურების ბიზნეს ხაზში. საცალო საბანკო მომსახურების ბიზნეს ხაზი, უშუალოდ საცალო საბანკო მომსახურებასთან ერთად, ასევე მოიცავს საგადახდო ბარათებთან დაკავშირებულ საოპერაციო დანაკარგებსაც. საქართველოს საბანკო სექტორში საოპერაციო დანაკარგები უმეტესწილად საცალო და კომერციულ საბანკო საქმიანობის ბიზნეს ხაზებში ხვდება, ვინაიდან სწორედ ეს ორი ბიზნეს ხაზი წარმოადგენს საბანკო სექტორის ძირითად საქმიანობას. ბაზელის პრინციპებით განსაზღვრული დანარჩენი ექვსი ბიზნეს ხაზი საქართველოში აქტიურად განვითარებული არ არის58. თუ საოპერაციო დანაკარგებს მოვლენათა კატეგორიების მიხედვით დავყოფთ, დანაკარგების ყველაზე დიდი წილი თანხობრივად (მთლიანი დანაკარგების 77 პროცენტი) შიდა თაღლითობის კატეგორიაში დაფიქსირდა, ხოლო სიდიდით მეორე კატეგორია (9 პროცენტი) თანაბრად ნაწილდება გარე თაღლითობასა და პროცესების მენეჯმენტის კატეგორიებს შორის. დიაგრამა N 3.40 2016 წლის მთლიანი დანაკარგის პროცენტული განაწილება 1% 2% შიდა თაღლითობა 9% გარე თაღლითობა 1% 9% პროფ საქმიანობა ბიზნეს საქმიანობა ფიზიკური აქტივები 77% ოპერაციების შეფერხება პროფცესების მენეჯმენტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 58 ბაზელის ბიზნეს ხაზების დეტალური აღწერა მოყვანილია საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკის ბაზელ II– ის დოკუმენტის მე–8 დანართში (ბმული: http://www.bis.org/publ/bcbs128.pdf). 102 ბიზნეს უწყვეტობის მართვა კვლავ აქტუალური რჩება კომერციული ბანკების ბიზნეს უწყვეტობის გეგმის ტესტირების საკითხი. წლის განმავლობაში რამდენიმე ბანკმა გააფართოვა საკუთარი ბიზნეს უწყვეტობის გეგმა, მოიყვანა ის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში და გეგმის ტესტირება განახორციელა ეროვნული ბანკის საოპერაციო რისკების დებულების შესაბამისად. უნდა აღინიშნოს, რომ ეროვნული ბანკის ზედამხედველები რამდენიმე ბანკის ბიზნეს უწყვეტობის ტესტირებას ფიზიკურად დაესწრნენ და დააკვირდნენ როგორც ბანკის ევაკუაციის გეგმის ტესტირების განხორციელებას, ასევე, ორგანიზაციის სხვადასხვა კრიტიკული ბიზნეს პროცესის რეალურ რეჟიმში აღდგენას. ამასთან, როგორც 2015 წლის წლიურ ანგარიშში აღინიშნა, ბიზნესზე ზეგავლენის ანალიზი და რისკების შეფასება ციკლური პროცესია, რაც აქტიურ მონიტორინგსა და ზედამხედველობას საჭიროებს. ყველა ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ეროვნული ბანკი აგრძელებს ბიზნეს უწყვეტობის მართვის პროაქტიულ ზედამხედველობას. აუთსორსინგი59 საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად განაგრძობს კომერციული ბანკების აუთსორსინგის რისკის შეფასებას. 2016 წლის განმავლობაში გრძელდებოდა კომერციული ბანკების აუთსორსინგული ხელშეკრულებებისა და დაკავშირებული ბიზნეს პროცესის შესწავლა. მოცემული მიმართულებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ადეკვატური რისკების შეფასების არსებობა. აღსანიშნავია, რომ კომერციულმა ბანკებმა რისკების შეფასება უნდა განახორციელონ აუთსორსინგული ხელშეკრულების გაფორმებამდე. სიზუსტის რისკი საქართველოს ეროვნული ბანკი ერთ-ერთ პრიორიტეტად მიიჩნევს საბანკო სექტორში არსებული მონაცემების სიზუსტისა და ხარისხის შესწავლას. 2017 წელს, ეროვნული ბანკისა და ნიდერლანდების ერთიანი პროექტის ფარგლებში თბილისში იგეგმება მონაცემთა ხარისხთან დაკავშირებული კონფერენციის გამართვა ევროპის, ცენტრალური აზიისა და კავკასიის ქვეყნების ზედამხედველთათვის. მონაცემთა ხარისხის თვალსაზრისით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე.წ. მთლიანობის რისკი, რადგან ფინანსური მონაცემების სიზუსტე არაავტორიზებული ცვლილებისგან უნდა იყოს დაცული. შესაბამისად, ეროვნული ბანკი აქტიურად აფასებს და აკვირდება სხვადასხვა ფინანსური ინსტიტუტის მონაცემთა ხარისხს. 2016 წელს შემოწმდა სხვადასხვა კომერციული ბანკის ფინანსური ანგარიშგება და, ნაწილობრივ, საზედამხედველო კაპიტალთან დაკავშირებული ანგარიშგებები. შემოწმების ფარგლებში ეროვნული ბანკი ყურადღებას აქცევს ანგარიშგებასთან დაკავშირებული ბიზნეს პროცესის გამართულობასა და ეფექტიანობას. პარალელურად, ეროვნული ბანკი ასევე აანლიზებს კომერციული ბანკების საინფორმაციო სისტემების ავტომატიზაციისა და კომპლექსურობის დონეს. საინფორმაციო სისტემების აუდიტი საინფორმაციო სისტემების აუდიტი წარმოადგენს აუდიტის ერთ–ერთ ნაირსახეობას, რომელიც უაღრესად მნიშვნელოვან როლს ასრულებს თანამედროვე კომერციული ბანკების რისკების მართვის პროცესში და, თავის მხრივ, მოიცავს კომერციული ბანკების კიბერ–უსაფრთხოების საკითხსაც. აღსანიშნავია, რომ ეროვნული ბანკის 59 აუთსორსინგი გულისხმობს კომპანიის მიერ საკუთარი ბიზნეს პროცესის ან პროცესების ორგანიზაციის გარეთ გატანას, რომლის საფუძველზეც მესამე მხარე (კომპანია ან ფიზიკური პირი) იღებს ვალდებულებას, რომ შეასრულოს ნაკისრი ფუნქცია ან საქმიანობა დამკვეთი კომპანიის მაგივრად. 103 საოპერაციო რისკების მართვის დებულება კომერციულ ბანკებს ავალდებულებს საინფორმაციო სისტემების რეგულარული აუდიტის ჩატარებას. კიბერ-უსაფრთხოების თვალსაზრისით, გლობალურად გახშირებული ინციდენტების ფონზე, რაც პირდაპირ ზეგავლენას ახდენს საბანკო სექტორზე, საქართველოში მოქმედ კომერციულ ბანკებს, საინფორმაციო სისტემის აუდიტის ფარგლებში, დამატებით დაევალათ შეღწევადობის ტესტირების ჩატარებაც. შეღწევადობის ტესტირება კარგ მექანიზმს წარმოადგენს იმ პოტენციური კიბერ–საფრთხეების აღმოსაჩენად, რომელთა წინაშეც შეიძლება დადგეს ორგანიზაცია, რათა შემდგომ მოხდეს გამოვლენილ საფრთხეებზე სათანადო რეაგირება. საბანკო სისტემის სხვა სექტორებზე დამოკიდებულება ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორი ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. საბანკო სისტემაც, შესაბამისად, მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ეკონომიკის სხვა სექტორებზე. საქართველოს ეროვნული ბანკი ყურადღებით აკვირდება იმ რისკებს, რომლებიც საბანკო სისტემის სხვა სექტორებზე დამოკიდებულებიდან გამომდინარეობს. ასეთი სექტორებია: ენერგეტიკა, საინფორმაციო ტექნოლოგიები, კომუნიკაციები და ტრანსპორტი. საზედამხედველო ჩარჩოს დამატებით დასახვეწად, სასურველია დამყარდეს მჭიდრო ურთიერთობა კრიტიკული სექტორების წარმომადგენლებთან, მათ შორის მარეგულირებელ ორგანოებთან. აღსანიშნავია, რომ გლობალური მასშტაბით მომატებულია კიბერ–შეტევების საფრთხე. 2016 წლის მანძილზე მსოფლიოს მასშტაბით ოთხჯერ გაიზარდა გამოძალვის სახის კიბერ–შეტევები, რომლის შედეგად კრიმინალები ფულს სძალავენ ორგანიზაციებს გარკვეული სახის კიბერ–შეტევების შეწყვეტის სანაცვლოდ. მოცემული სახის შეტევებში მნიშვნელოვანი როლი უჭირავს მომსახურების შეფერხების შეტევებს. ამ უკანასკნელი სახის შეტევების შესაჩერებლად, ან შეტევის შედეგების შესარბილებლად, გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება კერძო და სახელმწიფო სექტორებს შორის ერთობლივი, კოორდინირებული ქმედებების განხორციელებას. დამატებით, იქიდან გამომდინარე, რომ ფინანსური სექტორი მიმზიდველ სამიზნეს წარმოადგენს კრიმინილებისთვის და კიბერშეტევები უფრო აქტიურად გამოიყენება ფინანსური სექტორის წინააღმდეგ, აუცილებელია ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორში არსებული მონაწილეების ერთიანი მიდგომა კიბერშეტევების პრევენციისა და მოგერიების მიზნით. საერთაშორისო თანამშრომლობა ეროვნული ბანკის საოპერაციო რისკებისა და ინფორმაციის დამუშავების განყოფილებას მუდმივი კავშირი აქვს ევროპის სხვადასხვა ქვეყნის ცენტრალურ ბანკსა და საბანკო ზედამხედველებთან. 2016 წლის აპრილში საოპერაციო რისკებისა და ინფორმაციის დამუშავების განყოფილების წარმომადგენლებმა პრეზენტაცია ჩაატარეს ქალაქ სარაევოში (ბოსნია და ჰერცეგოვინა) ბიზნეს უწყვეტობის მართვის თემაზე. მიმდინარე წლის ოქტომბერში საქართველოს ეროვნულ ბანკს ეწვია ნიდერლანდების ბანკის მაღალი რანგის დელეგაცია, საოპერაციო რისკების დეპარტამენტის ხელმძღვანელის ჩათვლით. საოპერაციო დანაკარგების ერთიანი მონაცემთა ბაზა იქიდან გამომდინარე, რომ საქართველოში ჯერჯერობით არ არსებობს ერთიანი საოპერაციო დანაკარგების მონაცემთა ბაზა, საჭიროა ახლო მომავალში დანაკარგების ერთიანი ბაზის შემუშავება. მონაცემთა ერთიანი ბაზა კომერციულ ბანკებს შესაძლებლობას მისცემს გამოიყენონ მონაცემთა ბაზაში შეყვანილი დანაკარგების შესახებ ინფორმაცია საოპერაციო რისკების კაპიტალის მიდგომების 104 გასაუმჯობესებლად. დამატებით, საოპერაციო დანაკარგების ერთიანი მონაცემთა ბაზა ყველა კომერციულ ბანკს შესაძლებლობას მისცემს, შეადაროს საკუთარი საოპერაციო დანაკარგების მონაცემები საბანკო სისტემაში არსებულ მონაცემებთან. ცნობიერების ამაღლება საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად მუშაობს საბანკო სისტემაში საოპერაციო რისკების ცნობიერების ამაღლებაზე. მსოფლიოს მასშტაბით გახშირებულ კიბერინციდენტების ფონზე, ეროვნულმა ბანკმა გაახშირა კომუნიკაცია კომერციულ ბანკებთან ამ მიმართულებით. არსებულ ეტაპზე, ახალი ტექნოლოგიების მზარდი გამოყენების ტრენდის გათვალისწინებით, საინფორმაციო სისტემების აუდიტის შესახებ ცნობიერების დონე კვლავ გასაზრდელია. 2017 წელს ეროვნული ბანკი გააგრძელებს მჭიდრო მუშაობას კომერციულ ბანკებთან საინფორმაციო სისტემების აუდიტის შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით როგორც საბანკო სექტორში, ისე მის ფარგლებს გარეთ. 3.8 მაკროპრუდენციული რისკები საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებს დაკვირვებას სისტემური რისკების ისეთ მაჩვენებლებზე, რომლებმაც შეიძლება მატერიალური გავლენა იქონიოს საბანკო სისტემაზე. აღნიშნული რისკების შესახებ ინფორმაცია მოცემულია წინამდებარე ანგარიშის სხვადასხვა სექციაში. მიმდინარე პერიოდში საბანკო სისტემის გამოწვევების არასრული სია მოიცავს: არაჰეჯირებული მსესხებლების ვალის ტვირთის ზრდას აშშ დოლარის მიმართ ლარის გაუფასურების გამო; ეკონომიკური ზრდის შენელებას და ბალანსის სტრუქტურის ეფექტების ნეგატიურ გავლენას ბიზნეს აქტივობაზე; მძაფრ კონკურენციას ბიზნესის დაკრედიტებაში პროდუქტებზე ფასდადების არასრულყოფილი მოდელების ფონზე; საპროცენტო განაკვეთების აწევას გლობალურ ბაზრებზე; მსხვილ თაღლითობებს სისტემის მასშტაბით; მზარდ არარეგულირებად არასაბანკო ფინანსურ შუამავლობას; და რეგიონში არსებული საფრთხეებს. უშუალოდ რისკების შეფასებისას, ზოგად მაკროეკონომიკურ პარამეტრებთან ერთად, გაითვალისწინება ცალკეული სექტორის ტენდენციები. ამ მხრივ საყურადღებოა უძრავი ქონების ბაზრის დინამიკა, სადაც, თეორიულად, ვალუტის კურსის მერყეობა და ეკონომიკის შენელება ნეგატიურად მოქმედებს მოთხოვნაზე. ბოლო ორი წლის განმავლობაში ფასდადების ძირითადი ვალუტით, აშშ დოლარით, გამოსახული საცხოვრებელი ბინის ქირა და ფასი მნიშვნელოვნად შემცირდა. თუმცა, მისი ლარით გამოსახული ეკვივალენტი შედარებით სტაბილურია. იპოთეკური დაკრედიტების შენელებისა და საცხოვრებელი უძრავი ქონების მშენებლობაზე გაცემული ნებართვების ზრდის ფონზე, არსებობს ფასების შემდგომი კლების რისკი, რაც უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი პორტფელისთვის საფრთხის შემცველია. ასევე, გრძელდება დაკვირვება მაღალი კლასის სასტუმროების მშენებლობის მზარდ დინამიკაზე, რამაც ტურისტების შემოდინების შენელების შემთხვევაში, შესაძლოა ამ ტიპის მომსახურების ზედმეტი მიწოდება და სასტუმროების დაბალი დატვირთულობა გამოიწვიოს. მართალია, ბანკების მიერ ამ სექტორების დაფინანსება შეზღუდულია, თუმცა ნეგატიური სცენარის რეალიზების პირობებში ეს ფაქტორი ბანკების მომგებიანობაზე ანგარიშგასაწევ უარყოფით გავლენას იქონიებს. მომავალზე ორიენტირებული საზედამხედველო მიდგომების ფარგლებში, სწორედ ასეთ შეფასებებზე დაყრდნობით ხდება სტრესტესტების ძირითადი პარამეტრების პერიოდული გადახედვა და მათი ბანკებთან შეჯერება. კომერციულ ბანკებთან კოორდინაციით გრძელდება მიკრო სტრესტესტების სრულყოფის სამუშაოები. 105 სხვადასხვა ალბათური სტრეს-სცენარების ანალიზით საბანკო სისტემა კაპიტალის ადეკვატურობას საზედამხედველო ნორმასთან ახლოს ინარჩუნებს. მიუხედავად იმისა, რომ სტრესის რეალიზება მატერიალურად იმოქმედებს სექტორის მომგებიანობაზე, სისტემის მდგრადობას ან რომელიმე ბანკის გადახდისუნარიანობას საფრთხე არ შეექმნება, რადგან საოპერაციო მომგებიანობისა და მფლობელობის არსებული სტრუქტურიდან გამომდინარე, ბანკებს გააჩნიათ კაპიტალის შევსების შესაძლებლობა. ასევე, სცენარების ანალიზი მოიცავს რეგიონის ქვეყნებიდან ეკონომიკური პრობლემების გადმოდების რისკებსაც, თუმცა, ამ მხრივ, ბანკებს პირდაპირი რისკის პოზიცია არ აქვთ. რაც შეეხება არაპირდაპირი რისკის პოზიციებს, ამ ქვეყნებში ექსპორტიორი კომპანიების დაფინანსება ბანკების მხრიდან მათი საკრედიტო პორტფელის მცირე ნაწილის შეადგენს. ვალუტების შეუსაბამობით გამოწვეული საკრედიტო რისკის გათვალისწინებით, ეროვნული ბანკი ინარჩუნებს პრუდენციულ მიდგომას არაჰეჯირებულ მსესხებლებზე გაცემული უცხოური ვალუტის სესხებისთვის დამატებითი კაპიტალის მოთხოვნის სახით. საკრედიტო ციკლების მონიტორინგის მიზნით გრძელდება ბაზელის მეთოდოლოგიით გაანგარიშებული სესხები/მშპ–თან გეპზე დაკვირვება. სტატისტიკურად ეს ინდიკატორი კარგად აღწერს ბანკების აქტივობას და სწორ გამაფრთხილებელ სიგნალს იძლევა, თუმცა დოლარიზებული ეკონომიკებისთვის გამოუსადეგარი ხდება კურსის მერყეობისას. ამ შემთხვევაშიც, მეოთხე კვარტალის პოზიტიური გეპი, ძირითადად, კურსის ეფექტმა განაპირობა. დიაგრამა N 3.41 სესხების მშპ–სთან თანაფარდობის გეპი. 60% სესხები/მშპ 50% ტენდენცია 40% 30% 20% 10% 0% წყარო : საქართველოს ეროვნული ბანკი მაღალი დოლარიზაციის თანმდევი რისკების მაკროპრუდენციული ინსტრუმენტებით მიტიგაციისთვის, როგორც ზემოთ აღინიშნა, გაიზარდა მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები უცხოური ვალუტის ვალდებულებებისთვის. პარალელურად, სავალდებულო მინიმალური რეზერვების მხოლოდ 75 პროცენტი ჩაითვლება ლიკვიდურ აქტივად ლიკვიდობის გადაფარვის კოეფიციენტის მიზნებისთვის. შედეგად, ბანკებს მოუწევთ უცხოური ვალუტის დამატებითი ლიკვიდობის შენარჩუნება და ნაკლებად იქნებიან დამოკიდებული საქართველოს ეროვნული ბანკში 106 განთავსებულ რეზერვებზე, რაც ფინანსური სტრესის დროს დეპოზიტების გადინების შემთხვევაში წარმოშობილ ლიკვიდობის რისკს გარკვეულწილად შეარბილებს. გასათვალისწინებელია, რომ ბანკების ლიკვიდობის საგანგებო გეგმის, მიტიგაციის სხვა ღონისძიებების ან ეროვნული ბანკის მხრიდან მხარდაჭერის ინსტრუმენტების გამოყენების შესაძლებლობა უცხოური ვალუტით შეზღუდულია. მიმდინარე წელს დაიწყო მუშაობა კიდევ ერთ მაკროპრუდენციულ ინსტრუმენტზე. კერძოდ, იგეგმება სისტემურად მნიშვნელოვანი ბანკებისთვის კაპიტალის დამატებითი ბუფერის შემოღება. ეს არის ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტის რეკომენდაცია, რაც დღეისთვის უკვე საერთაშორისო პრაქტიკას წარმოადგენს. აღნიშნული ბუფერის მიზანია ფინანსური სექტორის მდგრადობის ამაღლება, მათ შორის, მსხვილი ბანკების გაკოტრების ალბათობის შემცირება და, შედეგად, წარმოქმნილი სისტემური პრობლემების თავიდან არიდება; სისტემურ ბანკებში მორალური რისკის (Moral Hazard) შემცირება; გადასახადების გადამხდელების პოტენციური ტვირთის შემცირება პრობლემური ბანკების დახმარებისას საბიუჯეტო სახსრებით; კონცენტრაციის შემცირება და შედეგად კონკურენციის ხელშეწყობა. ეს კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია ქართულ საბანკო სისტემაში არსებული მაღალი კონცენტრაციის გამო. სამუშაოს ფარგლებში შესწავლილ იქნება სხვა ქვეყნების გამოცდილება სისტემური ბანკების იდენტიფიცირებისა და ბუფერის ოდენობის განსაზღვრისას. საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ შერჩეულ მიდგომასა და მოთხოვნის შემოღების ფაზებთან დაკავშირებით დეტალები საბანკო ინდუსტრიასთან კონსულტაციის შემდეგ, 2017 წელს გამოქვეყნდება. აღსანიშნავია, რომ მიმდინარეობს მუშაობა საკანონმდებლო ცვლილებებზე, რათა საკრედიტო საინფორმაციო ბიურომ მაქსიმალურად მოიცვას არასაბანკო სექტორი, მათ შორის ის პირები, რომლებიც გასცემენ სესხებს და არ ექცევიან ეროვნული ბანკის რეგულირების ქვეშ. მევახშეების, ლომბარდებისა და ონლაინ სესხების აქტივობის შეფასებებზე დაყრდნობით გამოიკვეთა, რომ ამ სეგმენტს საბანკო სისტემის მსესხებლების ჯამური ვალის ტვირთზე მატერიალური გავლენა აქვს მაშინ, როცა კლიენტის ამ დავალიანებებზე ინფორმაცია არ მიეწოდება საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროს, რის გამოც ბანკი ვერ ახერხებს კლიენტის რეალური გადახდისუნარიანობის შეფასებას. დაგეგმილმა ცვლილებებმა ხელი უნდა შეუწყოს აღნიშნული რისკების შემცირებასაც. 3.9 კაპიტალის ადეკვატურობა მიუხედავად 2016 წლის განმავლობაში ლარის აშშ დოლართან გაუფასურებისა, საქართველოს საბანკო სისტემამ 2016 წლის ბოლოსათვის კვლავაც შეინარჩუნა კაპიტალის ადეკვატური დონე როგორც ბაზელ I-ზე, ასევე ბაზელ III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს ფარგლებში. ბაზელ I-ით დათვლილი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი 10 პროცენტი იყო, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის კოეფიციენტმა 15 პროცენტს გადააჭარბა, რაც ეროვნული ბანკის კაპიტალის ადეკვატურობის მინიმალურ მოთხოვნებზე, შესაბამისად, 2.8 და 4.2 პროცენტული პუნქტით მეტია. ბაზელ III-ის ჩარჩოს 1-ლი პილარის ფარგლებში დათვლილი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი 10.5 პროცენტს, ხოლო საზედამხედველო კაპიტალის კოეფიციენტი 15.1 პროცენტს შეადგენდა, რაც კაპიტალის ადეკვატურობის მინიმალურ მოთხოვნებზე, შესაბამისად, 2 და 4.6 პროცენტული პუნქტით მეტია (იხ. დიაგრამა N 3.43). ასევე, მაღალი იყო მარტივი ლევერიჯის კოეფიციენტიც (კაპიტალი/აქტივებთან), რომლის მნიშვნელობა 13.2 პროცენტს შეადგენდა, ხოლო 107 წმინდა სესხების კაპიტალთან თანაფარდობა 4.46–ს უტოლდებოდა. ეროვნული ბანკი პოზიტიურად აფასებს კაპიტალის ზრდის რესურსებს როგორც აქციონერთა სიძლიერის, ასევე მომგებიანობის კუთხით. დიაგრამა N 3.42 კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტები ბაზელ I-ის მიხედვით 20% 15% 10% 5% 0% პირველადი კაპიტალი პირველადი კაპიტალის ლიმიტი საზედამხედველო კაპიტალი საზედამხედველო კაპიტალის ლიმიტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი აღსანიშნავია, რომ 2016 წელს ბაზელ I-ის ჩარჩოს ფარგლებში განსაზღვრული კაპიტალის ადეკვატურობის მოთხოვნების დაკმაყოფილება კომერციული ბანკებისათვის თავდაპირველი მოთხოვნების 90 პროცენტით იყო სავალდებულო. 2017 წლიდან ბაზელ I-ზე დაფუძნებული პირველადი კაპიტალისა და მთლიანი საზედამხედველო კაპიტალის მინიმალური მოთხოვნების შესრულება 80 პროცენტით არის სავალდებულო და, შესაბამისად, შეადგენს 6.4 პროცენტსა და 9.6 პროცენტს. აღნიშნული მოთხოვნები იმოქმედებს 2017 წლის განმავლობაში, ხოლო 2018 წლიდან სრულად ჩანაცვლდება ბაზელ III-ის შესაბამისი ჩარჩოთი. დიაგრამა N 3.43 კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტები ბაზელ III-ის მიხედვით პირველადი კაპიტალი პირველატი კაპიტალის ლიმიტი დეკ-16 ნოემ-16 ოქტ-16 სექ-16 აგვ-16 ივლ-16 ივნ-16 მაის-16 აპრ-16 მარ-16 თებ-16 იან-16 დეკ-15 ნოემ-15 ოქტ-15 სექ-15 აგვ-15 ივლ-15 ივნ-15 მაის-15 აპრ-15 მარ-15 თებ-15 იან-15 20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% საზედამხედველო კაპიტალი საზედამხედველო კაპიტალის ლიმიტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს ეროვნული ვალუტის უმთავრეს უცხოურ ვალუტებთან გაუფასურება რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების ზრდაზე აისახებოდა და, შესაბამისად, უარყოფითად მოქმედებდა კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტებზე. გაცვლითი კურსის ეფექტით გამოწვეული რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების ზრდამ დაახლოებით 8 პროცენტი შეადგინა, საიდანაც სავალუტო კურსის ცვლილებით 108 გამოწვეული საკრედიტო რისკის მიხედვით შეწონილი რისკის პოზიციების ზრდა დაახლოებით 2.6 პროცენტი იყო. შედეგად, 2016 წელს ბაზელ III-ის ჩარჩოს 1-ლი პილარის ფარგლებში დათვლილი პირველადი კაპიტალის კოეფიციენტი 2015 წლის ანალოგიურ მაჩვენებლებთან შედარებით შემცირდა. დიაგრამა N 3.44 რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების დეკომპოზიცია 9% 8% 7% 7.93% 2.57% 6% 5% 5.36% 4% 3% 2% 1% 0% გაცვლითი კურსის ეფექტი რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების ზრდაზე საბალანსო და გარესაბალანსო რისკის პოზიციების ზრდა სავალუტო კურსის ცვლილებით გამოწვეული საკრედიტო რისკით შეწონილი რისკის პოზიციების (CICR) ეფექტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი აღნიშნული რისკის რეალიზაცია სტრუქტურული პოზიციის დაცვის მნიშვნელობაზე მიუთითებს. ბაზელის ჩარჩოს მიხედვით სტრუქტურული პოზიცია ისეთი ღია სავალუტო პოზიციაა, რომელიც უზრუნველყოფს კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტის დაცვას გაცვლითი კურსის შედეგად რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების მერყეობისაგან. მიკროპრუდენციულად სტრუქტურული პოზიცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია აქტივების მაღალი დოლარიზაციის პირობებში, თუმცა მისი შემოღება საქართველოში არ ხდება, ვინაიდან ეს საბანკო აქტივების დოლარიზაციის და შესაბამისად მაკროპრუდენციული რისკების ზრდას გამოიწვევს.60 თუმცა, აღსანიშნავია, რომ სავალუტო კურსის მნიშვნელოვან მერყეობას შეუძლია რისკები შექმნას სტრუქტურული პოზიციის დაუბალანსებლობის გამო. 60 იმისათვის, რომ სავალუტო კურსის ცვლილებამ გავლენა არ მოახდინოს კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტზე, საჭიროა ისეთი ღია სავალუტო პოზიციის შენარჩუნება, რომელიც რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების ცვლილების გავლენას კაპიტალზე გადაფასების მოგება-ზარალით დააბალანსებს. ეს ამ შემთხვევაში ნიშნავს სავალუტო პოზიციის დაგრძელებას, რაც აქტივების, მათ შორის სესხების დოლარიზაციის, გაზრდას იწვევს. აღნიშნული კი, მიკროპრუდენციული რისკების შემცირების ხარჯზე, მაკროპრუდენციულ რისკებს ზრდის. 109 დიაგრამა N 3.45 პირველადი კაპიტალის ცვლილება 2015 წელთან შედარებით (გაცვლითი კურსის გავლენა) 0.0% -0.2% -0.43% -0.4% -0.6% -0.8% -1.0% -1.2% -1.4% -1.53% -1.10% სხვაობა წინა წელთან შედარებით გაცვლითი კურსის ეფექტი -1.6% -1.8% სხვა ეფექტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი რისკის მიხედვით შეწონილი აქტივების ზრდას საზედამხედველო კაპიტალის ადეკვატურობის კოეფიციენტზე შედარებით ნაკლები გავლენა ჰქონდა, ვინაიდან საზედამხედველო კაპიტალის მეორადი კაპიტალის ნაწილში შემავალი ინსტრუმენტები სუბორდინირებული სესხების სახით უცხოური ვალუტით არის ფორმირებული და გაცვლითი კურსის გაუფასურება მათ ზრდაზე დადებითად აისახებოდა. (იხ. დიაგრამა N 3.46) დიაგრამა N 3.46 საზედამხედველო კაპიტალის ცვლილება 2015 წელთან შედარებით (გაცვლითი კურსის გავლენა) 0.6% 0.4% 0.42% 0.2% 0.0% -0.2% -0.20% -0.4% -0.63% -0.6% -0.8% სხვაობა წინა წელთან შედარებით გაცვლითი კურსის ეფექტი სხვა ეფექტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს გრძელდებოდა მუშაობა ბაზელ III-ზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის ჩარჩოს მე-2 პილარის ელემენტების დახვეწასა და განვითარებაზე. 2015 წლის დეკემბერში დამტკიცებული „კომერციული ბანკების საკრედიტო პორტფელის კონცენტრაციის რისკისთვის კაპიტალის ბუფერის განსაზღვრის ინსტრუქციის“ შესაბამისად, 2016 წელს კომერციულმა ბანკებმა დაიწყეს სახელობითი და სექტორული კონცენტრაციის რისკებისათვის კაპიტალის გაანგარიშება და ეროვნულ ბანკში წარდგენა. 110 2017 წლის განმავლობაში გაგრძელდება მე-2 პილარის ფარგლებში დამატებითი საორიენტაციო მითითებების განსაზღვრა, რათა ბანკებმა მოახდინონ კაპიტალის გაანგარიშება იმ რისკებისთვის, რომლებსაც არ მოიცავს 1-ლი პილარი. 2017 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი გეგმავს 1-ლი პილარის ფარგლებში ლევერიჯის კოეფიციენტის დანერგვას. ლევერიჯის კოეფიციენტი მარტივი და გამჭვირვალე მაჩვენებელია, რომელიც რისკებზე დაფუძნებული კაპიტალის ადეკვატურობის მოთხოვნების თანამედროვე და ეფექტური შემავსებელია. აღნიშნული მაჩვენებელი წარმოადგენს მთლიანი რისკის პოზიციების პირველად კაპიტალთან ფარდობას, ხოლო მინიმალური მოთხოვნები, საუკეთესო პრაქტიკის შესაბამისად, განისაზღვრება 3 პროცენტით. საზედამხედველო კაპიტალის ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით, 2017 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი, ბაზელის კომიტეტის რეკომენდაციების შესაბამისად, გეგმავს პირველადი და მეორადი კაპიტალის ინსტრუმენტებისთვის დამატებითი მოთხოვნების განსაზღვრაზე მუშაობას. აღნიშნული გულისხმობს დამატებითი პირველადი კაპიტალისა და მეორადი კაპიტალის ინსტრუმენტებზე ჩამოწერის ან ძირითად პირველად კაპიტალად გარდაქმნის მოთხოვნის შემუშავებას, კაპიტალის ადეკვატურობის წინასწარ განსაზღვრული მაჩვენებლის მიღწევის ან საქართველოს ეროვნული ბანკის მოთხოვნის შემთხვევებში. 3.10 ფინანსური ანგარიშგება და გამჭვირვალობა ფინანსური სექტორის გამჭვირვალობა საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია და ამ მიმართულებით გრძელდება შესაბამისი რეფორმების გატარება. საფინანსო სექტორის გამჭვირვალობისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კომერციული ბანკებისა და საფინანსო სექტორის სხვა წარმომადგენლების ყოველწლიური ფინანსური ანგარიშგების ხარისხი. აღნიშნული ანგარიშგებები მზადდება ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (ფასს) შესაბამისად, რომლებიც ხასიათდება პერიოდული განახლებებით. მიმდინარე ეტაპზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფინანსური ინსტრუმენტების აღრიცხვასთან დაკავშირებული ახალი სტანდარტი ფასს 9, რომელიც სავალდებულოდ ამოქმედდება 2018 წლის 1-ლი იანვარიდან. აღნიშნული სტანდარტის მთავარ მახასიათებელს წარმოადგენს მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის (Expected Credit Loss) მოდელი, რაც გულისხმობს მომავალში მოსალოდნელი საკრედიტო დანაკარგების აღიარებას მიმდინარე საანგარიშგებო პერიოდში. სტანდარტის მიხედვით, აღნიშნული მოდელის ფარგლებში გათვალისწინებულ უნდა იქნას მომავალზე ორიენტირებული ინფორმაცია (forward looking information), რაც მოიცავს, მაგრამ არ შემოიფარგლება მაკროეკონომიკურ ფაქტორებთან დაკავშირებული მოლოდინებით. ვინაიდან საქართველოს ეროვნულ ბანკს აქვს მაკროეკონომიკური კვლევებისა და პროგნოზირების ღრმა გამოცდილება და მას აგრეთვე ხელი მიუწვდება ამ კვლევებისა და პროგნოზირებისთვის საჭირო სტატისტიკურ ინფორმაციაზე, ბანკმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომ პერიოდულად გამოაქვეყნოს ფასს 9-ის მიზნებისთვის საჭირო ძირითადი მაკროეკონომიკური ფაქტორების საპროგნოზო მაჩვენებლები. აღნიშნული ინფორმაციის გამოქვეყნება ხელს შეუწყობს ქვეყნის მასშტაბით ყოველწლიური ფინანსური ანგარიშგებების მომზადებას, რადგან ყველასთვის ხელმისაწვდომი გახდება ფასს 9-ის მიზნებისთვის აუცილებელი ისეთი ინფორმაცია, რომლის მოპოვებაც დაკავშირებულია დიდ რესურსებთან. მაკროეკონომიკური მოლოდინების ერთი 111 წყაროს გამოქვეყნება, აგრეთვე, ხელს შეუწობს საფინანსო სექტორის წარმომადგენლებს შორის შედარებითობას. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გამოქვეყნებული მაკროეკონომიკური მოლოდინების გამოყენება იქნება მიზანშეწონილი და, არა სავალდებულო. 2017 წლის დასაწყისში საქართველოს ეროვნულ ბანკმა კომერციულ ბანკებს მიაწოდა ფასს 9-ის მიზნებისთვის საჭირო ძირითადი მაკროეკონომიკური მოლოდინების გამოსაქვეყნებელი ფორმატის საცდელი ვერსია. აღნიშნულთან დაკავშირებით, საქართველოს ეროვნულ ბანკსა და კომერციულ ბანკებს შორის გაიმართა კონსულტაციები, რომელთა მიზანიც იყო საქართველოს ეროვნულ ბანკსა და კომერციულ ბანკებს შორის მოსაზრებების გაზიარება. ასევე, მოხდა აღნიშნული ინციატივის გაცნობა კომერციული ბანკების აუდიტორებისთვის. 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა მუშაობას კომერციული ბანკების საზედამხედველო მიზნებისთვის ანგარიშგების სრულად ფასს-ზე გადაყვანის პროექტზე. აღნიშნული პროექტი გულისხმობს კომერციული ბანკების მიერ მუდმივი საზედამხედველო ანგარიშგების დაფუძნებას ევროკავშირში დამკვიდრებული ანგარიშგების ფორმაზე (FINREP), რომელიც ფასს-ის მიხედვით არის მომზადებული. პროექტი ხელს შეუწყობს გამჭვირვალობისა და ეფექტიანობის ზრდას, რადგან ანგარიშგება დაეფუძნება საერთაშორისო სტანდარტებს და არიდებული იქნება ორმაგი ანგარიშგების ტვირთი. ამავდროულად, საქართველოს ეროვნული ბანკი შეინარჩუნებს მის ხელთ დღეს არსებულ ყველა პრუდენციულ ფილტრს რისკებზე დაფუძნებული ზედამხედველობის პოლიტიკის შეუფერხებლად გაგრძელებისათვის. საზედამხედველო ანგარიშგების ფასს-ზე გადასვლის პროექტის ფარგლებში, 20152016 წლებში საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა შეიმუშავა FINREP-ის საცდელი ანგარიშგება, რომელიც, საქართველოს საბანკო სექტორის თავისებურებების გათვალისწინებით, ევროკავშირში არსებული ფორმის მოდიფიცირებულ ვერსიას წარმოადგენს. 2016 წელს კომერციულმა ბანკებმა შეავსეს და საქართველოს ეროვნულ ბანკში წარადგინეს საცდელი FINREP ანგარიშგებები. 2017 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი გეგმავს ანგარიშგების ფორმის დახვეწას კომერციული ბანკების მხრიდან მიღებული შენიშვნების გათვალისწინებით. საბოლოო ფორმით ჩამოყალიბებამდე, ანგარიშგებაში, აგრეთვე, იგეგმება ფასს 9-ის მოთხოვნების შესაბამისი ცვლილებების შეტანა. ფასს 9-ის დანერგვასთან დაკავშირებული სირთულეების გათვალისწინებით, FINREP ანგარიშგების საბოლოოდ ამოქმედებამდე იგეგმება განახლებული ანგარიშგების საცდელი ვერსიის შევსება კომერციული ბანკების მიერ, რათა საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა განიხილოს და, საჭიროების შემთხვევაში, გაითვალისწინოს კომერციული ბანკების შემდგომი შენიშვნები. 2016 წლის ივნისის ჩათვლით საქართველოს ეროვნული ბანკი იყო ბუღალტრული აღრიცხვისა და აუდიტორული საქმიანობის რეფორმირებასთან დაკავშირებული საკითხების განმხილველი დროებითი უწყებათაშორისი სამუშაო ჯგუფის წევრი. სამუშაო ჯგუფის საქმიანობა მოიცავდა ქვეყანაში არსებული ბუღალტრული აღრიცხვის და ფინანსური ანგარიშგების და აუდიტის სფეროებთან დაკავშირებული კანონმდებლობის რეფორმირების უზრუნველყოფას აღნიშნული სფეროების ევროკავშირის კანონმდებლობასთან ეტაპობრივი დაახლოების მიზნით. სამუშაო ჯგუფის წევრობის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნული ბანკი აქტიურად მონაწილეობდა როგორც ბუღალტერთა და აუდიტორთა პროფესიულ ორგანიზაციებთან გამართულ კონსულტაციებში, ასევე ბუღალტრული აღრიცხვის, ანგარიშგებისა და აუდიტის სფეროებთან დაკავშირებული ახალი კანონმდებლობის 112 შემუშავების პროცესებში. 2016 წელს სამუშაო ჯგუფმა დაასრულა მუშაობა კანონპროექტზე, რის შედეგადაც ძალაში შევიდა „ბუღალტრული აღრიცხვის, ანგარიშგებისა და აუდიტის შესახებ“ საქართველოს ახალი კანონი. აღნიშნული კანონის ამოქმედება მნიშვნელოვანი ნაბიჯია რეალურ სექტორში გამჭვირვალობის ზრდისა და კორპორაციული მართვის გაუმჯობესების კუთხით, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ქვეყანაში სესხების და პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოზიდვას და, ასევე, კერძო კაპიტალისა და კაპიტალის ბაზრების განვითარებას. 3.11 მომხმარებელთა უფლებების დაცვა ფინანსური სექტორის მომხმარებელთა უფლებების დაცვა საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის ერთ-ერთ პრიორიტეტული მიმართულებაა. ამ მხრივ 2016 წელი მნიშვნელოვანი ცვლილებებით გამოირჩეოდა. უკანასკნელი წლების განმავლობაში დაფიქსირებული პრობლემების გათვალისწინებით განახლდა „კომერციული ბანკების მიერ საბანკო მომსახურების გაწევისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესი“, რომელიც უკეთ პასუხობს არსებულ გამოწვევებს, და ვრცელდება არა მხოლოდ კომერციულ ბანკებზე, არამედ საფინანსო სექტორის ყველა წარმომადგენელზე. ამ მიმართულების უფრო გააქტიურებისა და გაძლიერების თვალსაზრისით, ასევე ფინანსური განათლების უფრო ეფექტურად გავრცელების მიზნით, 2017 წლის დასაწყისში გატარებული სტრუქტურული ცვლილებების შედეგად, საქართველოს ეროვნულ ბანკში აქამდე არსებული „მომხმარებელთა უფლებების განყოფილება“ გარდაიქმნა „მომხმარებელთა უფლებების დაცვისა და ფინანსური განათლების დეპარტამენტად.“ მომხმარებლისთვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესი: ინტენსიური მუშაობის შემდეგ 2016 წლის დეკემბერში დამტკიცდა ფინანსური ორგანიზაციების მიერ მომსახურების გაწევისას მომხმარებელთა უფლებების დაცვის წესი, რომლის ამოქმედება 2017 წლის 1 ივნისიდან იგეგმება. ახალი წესი საფინანსო ბაზარზე მომხმარებლების უფლებების დაცვის საჭიროებების ანალიზზე დაყრდნობით შემუშავდა და ის დღემდე არსებულ „კომერციული ბანკების მიერ საბანკო მომსახურების გაწევისას მომხმარებლისათვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესს“ ჩაანაცვლებს. აღნიშნული ცვლილებების შესაბამისად გაფართოვდა დღემდე არსებული წესის მოქმედების არეალი. კერძოდ, თუ დღემდე არსებული წესი მხოლოდ კომერციულ ბანკებს ავალდებულებდა მომხმარებლებთან ურთიერთობის სპეციალური წესების დაცვას, წესის ამოქმედების დღიდან ის შეეხება მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებს და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულებებს (საკრედიტო კავშირებს და კვალიფიციურ საკრედიტო ინსტიტუტებს). ასევე, თუ დღემდე მოქმედი რეგულაციებით მნიშვნელოვანი ინფორმაციის თავმოყრა ხელშეკრულების თავსართში მხოლოდ ფიზიკური პირებისთვის იყო სავალდებულო და შეეხებოდა მხოლოდ 300-დან 50 000 ლარამდე საკრედიტო და სადეპოზიტო პროდუქტებს, ახალი ვერსიით, წესის ამოქმედების დღიდან, ეს ვალდებულება იურიდიულ პირებზეც გავრცელდება და პროდუქტების თანხობრივი არეალის ზედა ზღვარი უკვე 200 000 ლარამდე გაიზრდება. ახალი რეგულაციის მიხედვით შემუშავდა სარეკლამო მასალების მომზადების და მომხმარებლისთვის მისი შეთავაზების წესები, რომელთა მიხედვით საფინანსო ორგანიზაცია ვალდებულია უზრუნველყოს პროდუქტის პირობების, განსაკუთრებით კი ფასზე ინფორმაციის, მაქსიმალური გამჭვირვალობა. კერძოდ, რეკლამაში ფასის მითითების შემთხვევაში გაამჟღავნოს ეფექტური საპროცენტო განაკვეთი. დადგინდა 113 ხელშეკრულების შრიფტის მინიმალური ზომა (თავსართისთვის - 12 და ხელშეკრულების ძირითადი პირობებისთვის - 10), რათა უფრო მარტივად აღქმადი გახდეს ხელშეკრულება და გამოირიცხოს მისი წაკითხვისას ხელისშემშლელი დამატებითი ფაქტორები. ფინანსურ ორგანიზაციებს დაეკისრათ ვალდებულება უკვე გაფორმებულ ხელშეკრულებებზე მომხმარებლის მოთხოვნისთანავე და გარკვეული პერიოდულობით უფასოდ მიაწოდონ ამონაწერი და ხელშეკრულების ასლები. ასევე, ხელშეკრულების გაფორმებამდე, მომხმარებლის მოთხოვნის შემთხვევაში, ბანკი ვალდებულია მიაწოდოს მას ხელშეკრულების ნიმუში. ამასთან, საფინანსო ორგანიზაციებს დაეკისრათ მომხმარებლის მხრიდან ვალდებულებების ვადაგადაცილებისას, ასევე, ნებისმიერი მომსახურების შეწყვეტისას, გამოიყენონ მომხმარებლის საკონტაქტო ინფორმაცია და აღნიშნულის შესახებ მომხმარებელს, ასევე თანამსესხებელს და/ან თავდებს (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) მიაწოდონ ინფორმაცია 5 სამუშაო დღის განმავლობაში. დღემდე მოქმედი წესების მიხედვით ეს მხოლოდ ფინანსური ორგანიზაციის კეთილ ნებაზე იყო დამოკიდებული. დადგინდა არააქტიურ პროდუქტებზე საკომისიოს შეწყვეტის წესიც. კერძოდ, ფინანსურ ორგანიზაციებს ამ წესების მოქმედების არეალში, აღარ ექნებათ უფლება დააკისრონ საკომისიო 12 თვეზე მეტი პერიოდის განმავლობაში იმ პროდუქტებზე, რომლებსაც მომხმარებლები აღარ იყენებენ. ხელშეკრულებებში ცვლილებების შემთხვევაში, ფინანსურ ორგანიზაციას ეკისრება ვალდებულება, მომხმარებლის შესთავაზოს მინიმუმ ერთი უფასო პერსონალური შეტყობინების არხი; მხოლოდ საჯარო არხებით (მაგალითად, ვებ-გვერდზე, საკუთარ ფილიალებში განთავსებული განცხადებებით) ინფორმაციის მიწოდება არ ითვლება საკმარისად. გარდა ამისა, კომერციულ ბანკებს დაეკისრათ ვალდებულება, პროდუქტების შესახებ ინფორმაციის მიღების კუთხით მომხმარებელს შესთავაზონ მინიმუმ ერთი, მომხმარებლისათვის უფასო დისტანციური არხი (მაგალითად: ინტერნეტ ბანკი, ინტერნეტი, მობაილ ბანკი, მობილური). მთელი რიგი ცვლილებები იგეგმება კრედიტის წინსწრებით დაფარვის წესებსა და განაკვეთებთან დაკავშირებით. კერძოდ, დადგინდა წინსწრებით სესხის დაფარვისას პირგასამტეხლოს სახით დაწესებული განაკვეთები და მათი ოდენობა განისაზღვრა სესხის დაფარვამდე დარჩენილი დროის შესაბამისად. მაქსიმალური განაკვეთის ზღვარი შენარჩუნდა ნარჩენი ძირის 2 პროცენტის ოდენობით. ფინანსურ ორგანიზაციებს დაეკისრათ სესხის რესტრუქტურიზაციის (ანუ ახალი გრაფიკის) შეთავაზების ვალდებულება იმ შემთხვევაში, თუ იფარება კრედიტის საწყისი ძირითადი თანხის 20 პროცენტი, არანაკლებ 500 ლარის ოდენობით. ფინანსურ ორგანიზაციებს დაეკისრათ ვალდებულება, შეიმუშაონ სესხის ამოღების ეთიკის კოდექსი და მომხმარებლებთან ურთიერთობისას დაიცვან ზნეობისა და საქმიანი ურთიერთობების საუკეთესო პრაქტიკით მიღებული ნორმები და იმოქმედონ კეთილსინდისიერების, გამჭვირვალობისა და სამართლიანობის პრინციპებიდან გამომდინარე. ცვლილებები სამოქალაქო კოდექსში როგორც წინა წლებში, 2016 წელიც გამოირჩეოდა ე. წ. „ონლაინ სესხების“ გამცემი ორგანიზაციების აქტიურობით. ამ მიმართულებით, 2017 წლის იანვარში საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში შევიდა ცვლილება, რომლის მიხედვითაც სესხის გამცემ ორგანიზაციებს დაუდგინდათ საკომისიოს და წლიური ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის ზედა ზღვარი. კანონში შესული ცვლილებების აღსრულებისთვის, 114 საქართველოს ეროვნულ ბანკს დაევალა ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის განმარტება, რისთვისაც შესაბამისი დოკუმენტი შემუშავდა. კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიები 2016 წლის განმავლობაში კომერციულ ბანკებში დაფიქსირდა 2 857 პრეტენზია, რაც წინა წლის მონაცემთან შედარებით 5.9 პროცენტით მეტია. შემოსული და მიმდინარე მომენტისთვის სრულად განხილული პრეტენზიებიდან ბანკების მიერ მხოლოდ 19.6 პროცენტი ჩაითვალა საფუძვლიანად და მათი გადაწყვეტა მომხმარებლის სასარგებლოდ მოხდა. აღნიშნული მაჩვენებელი, თავის მხრივ, 26.7 პროცენტით ნაკლებია წინა წლის მაჩვენებელთან შედარებით. 2012-2016 წლების შემოსული პრეტენზიების დინამიკა მზარდი ტენდენციით ხასიათდებოდა. თუმცა, კლებადია საფუძვლიანი პრეტენზიების რაოდენობა. აღნიშნული, საქართველოს ეროვნული ბანკის დაკვირვებით, შესაძლებელია გამოწვეული იყოს ბანკებში პრეტენზიების დაფიქსირებასთან დაკავშირებული ბარიერებითაც (მაგალითად, კომერციული ბანკის მიერ პრეტენზიის დაფიქსირებაზე უარის თქმა). დიაგრამა N 3.47 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული და საფუძვლიანად მიჩნეული პრეტენზიები (2012-2016 წებში) 2,835 3000 2500 2,416 2,857 2,697 2,612 2000 1500 1,104 806 1000 944 763 559 500 0 2012 2013 სულ დაფიქსირებული პრეტენზიები 2014 2015 2016 განხილულიდან საფუძვლიანად მიჩნეული პრეტენზიები წყარო:საქართველოს ეროვნული ბანკი საინტერესოა 2011-2016 წლის განმავლობაში დაფიქსირებული პრეტენზიების გაანალიზება საბანკო პროდუქტების ჭრილში, საიდანაც უცვლელია წლების განმავლობაში პირველი სამეული: 1) მიმდინარე ანგარიშები, 2) საკრედიტო ბარათები, 3) მომენტალური განვადება. 115 დიაგრამა N 3.48 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიების გადანაწილება პროდუქტების მიხედვით 2012-2016 100% საკრედიტო ბარათი 90% 80% 26% მიმდინარე ანგარიშები მომენტალური განვადება 24% 25% 27% 10% 15% 15% 11% ბიზნეს სესხი ზრდადი დეპოზიტი 20% 60% 40% 15% 40% 70% 50% 19% 10% ვადიანი დეპოზიტი შემნახველი/მოთხოვნამდე დეპოზიტი იპოთეკური სესხი 14% 12% სესხები ბინის რემონტისთვის 30% ოვერდრაფტი 20% სამომხმარებლოს სესხი 10% ავტო სესხი 0% 2012 2013 2014 2015 2016 სხვა წყარო:საქართველოს ეროვნული ბანკი პრეტენზიების შინაარსის მიხედვით, ჯამში შემოსული პრეტენზიების დაახლოებით ნახევარი ტრანზაქციებს, ჯარიმებსა და საკომისიოებს უკავშირდება. საყურადღებოა მომსახურების ხარისხთან დაკავშირებული პრეტენზიების წილიც, რომელიც საშუალოდ 14 პროცენტს შეადგენს. მოცემული სტატისტიკა გვაძლევს საფუძველს დავასკვნათ, რომ მომხმარებლების პრეტენზიები ხშირად განპირობებულია პროდუქტების და მათთან დაკავშირებული გადასახდელების აღქმის სირთულეებით, თუმცა, დროთა განმავლობაში, როგორც მომხმარებლები, ისე კომერციული ბანკის თანამშრომლებიც, პროდუქტებთან ადაპტირებას ახდენენ. მნიშვნელოვანია, რომ ეროვნულმა ბანკმა გააგრძელოს დაკვირვება, თუ რამდენად ზრუნავენ კომერციული ბანკები მომხმარებლებზე. ამასთან, პრიორიტეტულ ამოცანად რჩება ფინანსური განათლების საჭიროება და მის სარგებლიანობაზე ცნობიერების ამაღლება როგორც მოსახლეობაში, ისე ფინანსური სექტორის წარმომადგენლებში. 116 დიაგრამა N 3.49 კომერციულ ბანკებში დაფიქსირებული პრეტენზიების გადანაწილება შინაარსის მიხედვით 2012-2016 100% ტრანზაქციები 90% 80% 32% 27% 31% 30% 28% ჯარიმები და ვადაგადაცილების საკომისიოები 70% 60% 19% 23% 13% 22% 15% 50% 40% 14% 14% 13% ადმინისტრაცია/მომსახურება 20% მომსახურების საკომისიოები საპროცენტო შენატანები 16% 30% სხვა გადასახდელები 20% რეკლამა, გაყიდვები, რჩევები 10% 0% სხვა 2012 2013 2014 2015 2016 წყარო:საქართველოს ეროვნული ბანკი მომხმარებელთა მიმართვები 2016 წელს ეროვნული ბანკის მომხმარებელთა უფლებების დაცვის განყოფილებაში სულ 1,363 მიმართვა დაფიქსირდა, რაც წინა წლის მაჩვენებელთან შედარებით 33 პროცენტით მეტია. მიმართვების უმრავლესობა - 885 (65 პროცენტი) - ტელეფონით დაფიქსირდა. ამასთან, სხვა სახით დაფიქსირებული მიმართვები რაოდენობრივად აღემატება წინა წლის მაჩვენებლებს: წერილობით დაფიქსირებულია 178 (13 პროცენტი), სოციალური ქსელით 57 (4 პროცენტი), ელექტრონული ფოსტით 120 (8.8 პროცენტი), ხოლო პირადი ვიზიტით 123 (9 პროცენტი). შინაარსობრივად ყველაზე მეტი პრეტენზია მომხმარებლის მხრიდან ფიქსირდება რესტრუქტურიზაციის მოთხოვნასა და წინსწრების დაფარვის პროცედურასთან დაკავშირებით. წინა წელთან შედარებით მომხმარებელთა უფლებების განყოფილებაში დაფიქსირებული მიმართვიანობის ფარდობითი ზრდა ასევე განპირობებულია გალარების პროგრამასთან დაკავშირებული კითხვებით. აღნიშნული პროგრამა ითვალისწინებდა ფიზიკური პირების უძრავი ქონებით უზრუნველყოფილი აშშ დოლარით დენომინირებული საბანკო სესხების ნებაყოფლობით გალარებას ბანკსა და კლიენტს შორის შეთანხმების საფუძველზე, სადაც მთავრობა უზრუნველყოფდა შეღავათიანი კურსით სესხების გალარების ხარჯების სუბსიდირებას. 2016 წელს გაგრძელდა მომხმარებელთა პრეტენზიების შესაბამის ფინანსურ ინსტიტუტებთან და საქართველოს ეროვნული ბანკის სხვა სტრუქტურულ ერთეულებთან დეტალურად განხილვისა და მომხმარებლებთან შემდგომი კომუნიკაციის პრაქტიკა, მათთვის კვალიფიციური კონსულტაციის გაწევის მიზნით. 3.12 ფინანსური განათლება ქვეყანაში ფინანსური განათლების დონის ამაღლება საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთ–ერთ პრიორიტეტს წარმოადგენს. აღნიშნულის მიმართულებით ცალკე სტრუქტურულ ერთეულად შეიქმნა ფინანსური განათლების განყოფილება. 2016 წლის განმავლობაში საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა მნიშვნელოვანი შრომა გასწია 117 მოსახლეობაში ფინანსური განათლების დონის შესასწავლად და არაერთი ქმედითი ნაბიჯი გადადგა არსებული გამოწვევების საპასუხოდ. ფინანსური განათლების ეროვნული სტრატეგია 2016 წელს ადგილობრივი და საერთაშორისო დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით, ასევე, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდისა (SBFIC) და საერთაშირისო ექსპერტის მხარდაჭერით, ეროვნულმა ბანკმა შეიმუშავა და დაამტკიცა „ფინანსური განათლების ეროვნული სტრატეგია“.61 აღნიშნული სტრატეგია მომხმარებლის უფლებების დაცვის ჩარჩოს მნიშვნელოვანი ნაწილია და ქვეყანაში ფინანსური სტაბილურობისა და ინდივიდების ფინანსური კეთილდღეობის მხარდაჭერას ემსახურება. სტრატეგია მიზნად ისახავს ხელი შეუწყოს ფინანსური განათლების სარგებლიანობის შესახებ მოსახლეობის ცოდნის ამაღლებას, დაინტერესებულ მხარეებს შორის კოორდინაციისა და თანამშრომლობის გაღრმავებასა და ფინანსური განათლების მისაღებად შესაძლებლობების გაფართოებას. ვინაიდან ფინანსური განათლება კომპლექსური ამოცანაა, დაინტერესებული მხარეების აქტიურ ჩართულობას საკვანძო მნიშვნელობა ენიჭება. ამრიგად, 2017 წელს იგეგმება სტრატეგიის მართვის კომიტეტის ჩამოყალიბება, რომლის შემადგენლობაშიც შევლენ დაინტერესებული მხარეები კერძო, საჯარო და სამოქალაქო სექტორიდან. საბჭო შეაფასებს მიმდინარე და სამომავლო პროექტებს, წამოჭრის ინიციატივებს და შეიმუშავებს რეკომენდაციებს, განახორციელებს ფინანსურ და ტექნიკურ დახმარებას, და წაახალისებს სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეების ჩართულობას. ფინანსური განათლების ეროვნული სტრატეგიის დანერგვისა და ახალგაზრდა თაობის ფინანსური განათლების თვალსაზრისით 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკის ინიციატივით არაერთი პროექტი განახორციელდა. სწორედ ამ აქტივობების შეფასების შედეგად საქართველო გლობალური ფინანსური ჩართულობის დაჯილდოებაზე წარადგინეს, ნომინაციაში „რეგიონული პროექტი“, რომლის შედეგებიც 2017 წლის მაისში გახდება ცნობილი. ფინანსური განათლებისა და ფინანსური ჩართულობის კვლევა 2016 წლის გაზაფხულზე, ევროპული ფონდის სამხრეთ–აღმოსავლეთ ევროპისათვის განვითარების პროგრამის (EFSE DF) მხარდაჭერით, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ქვეყნის მასშტაბით ფინანსური განათლებისა და ფინანსური ჩართულობის კვლევა განახორციელა.62 კვლევის მეთოდოლოგია ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ფინანსური განათლების საერთაშორისო ქსელის (OECD/INFE) სახელმძღვანელოს63 მიხედვით შემუშავდა, კვლევის შედეგები კი OECD-ს საერთაშორისო შედარებით ანგარიშშია შეყვანილი, რომელიც 30 ქვეყნის მონაცემებს მოიცავს.64 კვლევის ფარგლებში შესწავლილ იქნა მოსახლეობის ფინანსური ცოდნა, ქცევა და დამოკიდებულება ფინანსების მიმართ, და მისი შედეგები ეფექტური ფინანსური განათლების ეროვნული სტრატეგიის შექმნისთვის მნიშვნელოვან ბაზისად იქცა. კვლევის შედეგების მიხედვით, საქართველოს მოსახლეობაში ფინანსური განათლება საშუალო დონეზეა: რესპონდენტებმა ფინანსური ცოდნის შემამოწმებელ მარტივ https://www.nbg.gov.ge/uploads/publications/financial_literacy_strategy/Financial_Literacy_Strategy.pdf https://www.nbg.gov.ge/uploads/2016finganat/Financial%20Literacy%20Study_GEO.pdf 63 https://www.oecd.org/daf/fin/financial-education/2015_OECD_INFE_Toolkit_Measuring_Financial_Literacy.pdf 64 http://www.oecd.org/daf/fin/financial-education/OECD-INFE-International-Survey-of-Adult-FInancial-LiteracyCompetencies.pdf 61 62 118 შეკითხვებზე ძირითადად სწორად გასცეს პასუხები, რთულ შეკითხვებზე პასუხის გაცემა კი მეტ–ნაკლებად გაუჭირდათ. მოსახლეობის დამოკიდებულებებში ფიქსირდება მნიშვნელოვანი დადებითი ტენდენციები. მაგალითად, გადასახადების დროულად გადახდა (89 პროცენტი) და პირადი ფინანსების კონტროლი (75 პროცენტი). თუმცა, მოსახლეობის მხოლოდ 41 პროცენტი ისახავს გრძელვადიან ფინანსურ მიზნებს და ისწრაფვის მათ მისაღწევად, 45 პროცენტი კი თავის გასატანად ფულს სესხულობს. გამოკითხულთა მხოლოდ 32 პროცენტი ანიჭებს მეტ უპირატესობას გრძელვადიან დაზოგვას, ვიდრე ფულის ხარჯვას, ხოლო გამოკითხულთა 93 პროცენტი იხრება იმ მოსაზრებისკენ, რომ „ფული სწორედ იმისთვის არსებობს, რომ დაიხარჯოს“. ფინანსური განათლების დონე მკვეთრად განსხვავდება დემოგრაფიულ ჭრილშიც, რაც ფინანსური განათლების ამაღლებისაკენ მიმართული სხვადასხვა ინიციატივის შემუშავებისთვის მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის. კვლევის დეტალური შედეგები შეგიძლიათ საქართველოს ეროვნული ბანკის ვებ–გვედზე იხილოთ: http://nbg.gov.ge/cp/index.php?m=611 კონფერენცია ფინანსური განათლების თემაზე 2016 წლის ივლისს, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდის (SBFIC) მხარდაჭერით, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა უმასპინძლა კონფერენციას სახელწოდებით: „ფინანსური განათლება ფინანსური კეთილდღეობის ზრდისთვის“. კონფერენციაზე მოწვეულნი იყვნენ ფინანსური განათლების საქმეში საკვანძო დაინტერესებული მხარეები კერძო საფინანსო, საჯარო და სამოქალაქო სექტორებიდან. ეროვნულმა ბანკმა კონფერენციის მონაწილეებს „ფინანსური განათლების ეროვნული სტრატეგია“ და ფინანსური განათლებისა და ფინანსური ჩართულობის კვლევის ანგარიში წარუდგინა. მონაწილეებმა განიხილეს ფინანსური განათლების მიმართულებით არსებული პრობლემები და გამოწვევები, სტრატეგიის ამოცანები და დანერგვის მექანიზმები, და სამომავლო გეგმები. საგანმანათლებლო მასალა 2016 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, ევროპული ფონდის სამხრეთ– აღმოსავლეთ ევროპისათვის განვითარების პროგრამის (EFSE DF) მხარდაჭერით, „ხან აკადემიის“ (Khan Academy) ქართულენოვანი ვიდეოების განვითარების პროექტი განაგრძო. ეროვნულმა ბანკმა დამატებით 32 ვიდეო განავითარა ფინანსებისა და ეკონომიკის ისეთ საკვანძო საკითხებზე, როგორიცაა ნომინალური და ეფექტური საპროცენტო განაკვეთები, ფულის დროითი ღირებულება, ე.წ. „სწრაფი“ სესხები, სხვადასხვა ტიპის იპოთეკური სესხები და ა.შ. იპოთეკურ სესხებთან დაკავშირებით ეროვნულმა ბანკმა და „ხან აკადემიამ“ მომხმარებლებისთვის ერთობლივი კალკულატორიც მოამზადეს. ეს მასალა ხელმისაწვდომია როგორც ეროვნული ბანკისა და „ხან აკადემიის“ ერთობლივ YouTube-არხზე,65 ასევე ეროვნული ბანკის მომხმარებლების გვერდზე: http://nbg.gov.ge/cp/. ცნობიერების ამაღლებისაკენ მიმართული ღონისძიებები 2016 წელს, ტრადიციისამებრ, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ორგანიზება გაუწია არაერთ ღონისძიებას, რომლებიც ფინანსური განათლების შესახებ საზოგადოებაში ცნობიერების ამაღლებას ემსახურებოდა. 2016 წლის 14–20 მარტს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, საერთაშორისო ორგანიზაცია Child and Youth Finance–სა (CYFI) და სხვადასხვა ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით „გლობალური ფულის კვირეული“ აღნიშნა, რომლის დევიზიც იყო „მიიღე მონაწილეობა. დაზოგე 65 https://www.youtube.com/channel/UCSK9eCwLfu90FfQvZ969Nng 119 ჭკვიანურად“. კვირეულის მიზანი ბავშვებისა და ახალგაზრდების ფინანსური განათლებისა და ფინანსური ჩართულობის ხელშეწყობა იყო. კვირეულის ფარგლებში საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა და მოსწავლე–ახალგაზრდობის ეროვნულმა სასახლემ ქვეყნის მასშტაბით შემოქმედებითი კონკურსი გამოაცხადეს; გამარჯვებულებს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ყვარლის ფულის მუზეუმში უმასპინძლა, სადაც მათ ეროვნული ბანკისა და ფინკა ბანკისგან სამახსოვრო საჩუქრები გადაეცათ. 2016 წლის 31 ოქტომბრიდან 5 ნოემბერის ჩათვლით, საქართველოს ეროვნული ბანკის, გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდისა (SBFIC) და საქართველოში მოქმედი 8 კომერციული ბანკის ორგანიზებით (ფინკა ბანკი, თიბისი ბანკი, ლიბერთი ბანკი, ბაზის ბანკი, საქართველოს ბანკი, ვითიბი ბანკი, ტერა ბანკი და პროკრედიტ ბანკი), ქვეყანაში მსოფლიო დაზოგვის დღე უკვე მეხუთედ აღინიშნა. ამ აქტივობის მიზანი მოსახლეობაში დაზოგვის სარგებლიანობის შესახებ ცნობიერების ამაღლება და საბანკო სექტორსა და მოსახლეობას შორის დიალოგის ხელშეწყობაა. კვირეულის ფარგლებში, სოციალურ მედიაში გამოცხადდა 14 წლამდე ასაკის ბავშვებისთვის კონკურსი, რომლის ფარგლებშიც ბავშვებმა შექმნეს ვიდეოები დაზოგვის მნიშვენლობასა და დაზოგვის ხერხებზე. გამარჯვებულებს ეროვნულმა ბანკმა ყვარლის ფულის მუზეუმში უმასპინძლა, ხოლო კომერციულმა ბანკებმა მათ ანაბრები გაუხსნეს საკუთარი მიზნების მისაღწევად თანხის დაზოგვის გაგრძელების მიზნით. ამას გარდა, გამარჯვებულებმა არაერთი წამახალისებელი პრიზი მიიღეს. საგანმანათლებლო ბეჭდური მასალა 2016 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა დაასრულა მუშაობა საგანმანათლებლო ბროშურებზე მომავალი ბინათმესაკუთრეებისა და მცირე და საშუალო მეწარმეებისთვის. ეს პროექტი ევროპული ფონდის სამხრეთ–აღმოსავლეთ ევროპისათვის განვითარების პროგრამის (EFSE DF) მხარდაჭერით განხორციელდა. ბროშურა მომავალი ბინათმესაკუთრეებისთვის მარტივ ენაზეა შედგენილი და იპოთეკური სესხის აღებასთან დაკავშირებულ ისეთ საკვანძო საკითხებს განიხილავს, როგორებიცაა სურვილებისა და შესაძლებლობების შეფასება, ბინის შეძენასთან დაკავშირებული მთლიანი დანახარჯის შეფასება, იპოთეკური სესხის ხელშეკრულების მნიშვნელოვანი პირობები და ა.შ. ბროშურა მცირე და საშუალო მეწარმეებისთვის კი მომხმარებლებს უცხოური ვალუტით სესხებასთან დაკავშირებული რისკების რეალისტურ შეფასებას ასწავლის და ბიზნესის გაძლიერებისთვის პრაქტიკულ და ადვილად აღსაქმელ რჩევებს სთავაზობს. ბროშურას ერთვის ფულადი ნაკადების, ვალის მომსახურების კოეფიციენტისა და საბალანსო უწყისის მოდელები, რომლებიც მცირე ბიზნესს უკეთესი ფინანსური გადაწყვეტილების მიღებაში დაეხმარება და რომელთა ჩამოტვირთვაც ეროვნული ბანკის ვებ–გვერდიდან არის შესაძლებელი.66 ბროშურები გავრცელდა საქართველოში მოქმედ 16 კომერციული ბანკის ფილიალებსა (მათ შორის, რეგიონებში) და 8 უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში. გარდა ამისა, ბროშურები მცირე და საშუალო მეწარმეებისთვის გადაეცა რეგიონული განვითარების ასოციაციას, რომელმაც ისინი „მიკრო და მცირე მეწარმეობის ხელშეწყობის პროგრამის“ ბენეფიციარებს გადასცა. 2016 წელს გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდმა (SBFIC) და საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა დაზოგვის თემაზე მხიარული საბავშვო კომიქსი და დაზოგვის თამაში განავითარეს. კომიქსის სახელწოდებაა „დაზოგვის ამბავი“ და ის ბავშვებს 66 https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=649 120 მათთვის საინტერესო ფორმით დაზოგვის მნიშვნელობას ასწავლის. ეს კომიქსი საქართველოს მასშტაბით სკოლის მოსწავლეებს დაურიგდა და ბავშვებისგან ძალზე პოზიტიური შეფასება დაიმსახურა. დაზოგვის სამაგიდო თამაში მონაწილეებს დაზოგვისა და ფინანსური გეგმების დასახვის უპირატესობას აჩვენებს. ამ თამაშის ფარგლებში მონაწილეებმა ისე უნდა დაგეგმონ ოჯახის ბიუჯეტი და დააბალანსონ შემოსავლები და ხარჯები, რომ გაუმკლავდნენ გაუთვალისწინებელ შემთხვევებს. 2016 წლის ოქტომბერში SBFIC-მ ჩაატარა დაზოგვის თამაშის ტრენერთა ტრენინგი და ამ თამაშის დანერგვა არაერთ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში იგეგმება. თანამშრომლობა განათლების სამინისტროსთან ფინანსური განათლების ამაღლებაში საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ჩართულობას საკვანძო მნიშვნელობა ენიჭება. 2016 წლის მეორე ნახევარში საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა და განათლების სამინისტრომ დაიწყეს აქტიური თანამშრომლობა ფინანსური განათლების საკვანძო საკითხების ეროვნულ სასწავლო გეგმებში, საზოგადოებრივი მეცნიერებების VII-IX კლასების სტანდარტსა და წლიურ პროგრამაში ეტაპობრივი ინტეგრირების მიმართულებით. ფინანსური განათლების საკვანძო საკითხები, რომელთა ეროვნულ სასწავლო გეგმებში ინტეგრაციაც იგეგმება, მოიცავს, თუმცა არ შემოიფარგლება შემდეგით: დაზოგვა, ხარჯვა და ინვესტიცია, ფულის გონივრული მართვა, ფინანსური სისტემა და ფინანსური პროდუქტები, მომხმარებელთა უფლებები. ეროვნულ სასწავლო გეგმებში ზემოაღნიშნული ცვლილებების ასახვა 2017 წლის განმავლობაში იგეგმება. პროექტი „სკოლა–ბანკი“ ფინანსური განათლების ეროვნული სტრატეგიის მიხედვით, ბავშვებსა და ახალგაზრდებში ფინანსური განათლების გავრცელებას საკვანძო მნიშვნელობა ენიჭება. 2016 წელს საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, CYFI-სთან თანამშრომლობით, საქართველოში პროექტი „სკოლა–ბანკის“ განხორციელებაზე დაიწყო მუშაობა. ამ პროექტის ფარგლებში, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა და CYFI-მ ერთობლივად განავითარეს სასწავლო მოდული, რომლის გამოყენებასაც პროექტით დაინტერესებული სკოლები და კომერციული ბანკები შეძლებენ. 2016 წელსვე აღნიშნულ პროექტში ჩაერთო საქართველოს ბანკი, რომელმაც სკოლის მოსწავლეებისთვის საგადახდო–სატრანსპორტო ბარათი „სქულ ქარდი“ შექმნა და, პროექტის ფარგლებში, რამდენიმე სკოლაში „ბიზნეს–სკოლის“ სახელით ფინანსური განათლების შეხვედრები ჩაატარა. ამჟამად მიმდინარეობს პროექტის საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და რამდენიმე დაინტერესებულ კომერციულ ბანკთან ერთად განხილვა. ფინანსური განათლების ლექციები 2016 წელს, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, საქართველოს პრეზიდენტის ადმინისტრაციისა და ბიზნესისა და ტექნოლოგიების უნივერსიტეტთან თანამშრომლობით, საქართველოს სხვადასხვა რეგიონიდან 1000 მე–12 კლასელს ჩაუტარა ლექცია ფინანსური განათლებისა და მომხმარებელთა უფლებების დაცვის საკითხებზე. 2017 წლის განმავლობაში, დამატებით 1000 მოსწავლისთვის იგეგმება ლექციის ჩატარება. 3.13 საერთაშორისო თანამშრომლობა საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა გააღრმავა თანამშრომლობა ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტთან საზედამხედველო შესაბამისობის შეფასების პროგრამის (RCAP – Regulatory Consistency Assessment Program) ფარგლებში. 121 საქართველოს ეროვნული ბანკის თანამშრომლები აღნიშნული პროგრამის გუნდში ექსპერტებად არიან მიწვეულები. პროგრამის ფარგლებში საქართველოს ეროვნული ბანკის თანამშრომლები ბაზელის კომიტეტის წევრ ქვეყნებში ბაზელ III-ის დანერგვის პროცესის მონიტორინგსა და შეფასებას ახდენენ. ასევე, ეროვნული ბანკი 2016 წლის მანძილზე აქტიურად იყო ჩართული ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტის ზედამხედველობისა და დანერგვის ჯგუფის საქმიანობაში, კერძოდ, სტრესტესტების პრინციპების განახლებისათვის. 2016 წელს გაიზარდა საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ საბანკო ზედამხედველობის კუთხით გატარებული რეფორმების ექსპორტი. მაკროპრუდენციული ზედამხედველობის მიმართულებით გატარებული რეფორმების გაცნობისა და გამოცდილების გაზიარების მიზნით, საქართველოს ეროვნულ ბანკს უგანდის ცენტრალური ბანკის დელეგაცია ესტუმრა. რეგიონული შესაძლებლობების განვითარების პროგრამის ფარგლებში, უგანდელი კოლეგების პროფესიულ ვიზიტს საქართველოს ეროვნულ ბანკში ორგანიზება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის აღმოსავლეთ აფრიკის ტექნიკური მხარდაჭერის ცენტრმა (IMF East AFRITAC) გაუწია. ქართველმა სპეციალისტებმა უგანდელ კოლეგებს მაკროპრუდენციული ზედამხედველობის მიმართულებით საკუთარი ანალიტიკური ჩარჩო და გამოცდილება გაუზიარეს, მათ შორის: სესხი/უზრუნველყოფის კოეფიციენტის (LTV) მონიტორინგი, კონტრ-ციკლური კაპიტალის ბუფერის ჩარჩოს განვითარება, უცხოური ვალუტით დენომინირებული სესხების რისკის პოზიციის შეფასება, სისტემურ დონეზე საკრედიტო რისკების შეფასების მიზნით ფინანსური კოეფიციენტების ანალიზი, სტრესტესტების ჩარჩო, და მიკრო და მაკროპრუდენციული ზედამხედველობის ინტეგრაციის გამოცდილება. 122 4 არასაბანკო ზედამხედველობა 4.1 ფასიანი ქაღალდების ბაზარი 2016 წლის ბოლოსთვის საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზარზე საქმიანობას ეწეოდა 2 საფონდო ბირჟა, 1 ფასიანი ქაღალდების ცენტრალური დეპოზიტარი, 7 საბროკერო კომპანია და 4 ფასიანი ქაღალდების დამოუკიდებელი რეგისტრატორი. შვიდი საბროკერო კომპანიიდან ორი არ იყო საფონდო ბირჟის წევრი. რეგისტრატორების მიერ იწარმოებოდა 848 კომპანიის ფასიანი ქაღალდების რეესტრი, რაც წინა წელთან შედარებით 20 კომპანიით მეტია. სავალო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის 2014-2015 წწ დაწყებული აქტიურობა და ამ ბაზრის მიმართ ინვესტორთა ინტერესების ზრდა გაგრძელდა 2016 წელსაც. 2016 წლის განმავლობაში სამი კომპანიის მიერ 3–ჯერ განხორციელდა ობლიგაციების ემისია, რომლებიც განთავსდა საჯარო შეთავაზების გზით. ასევე, 2016 წელს კერძო შეთავაზების გზით განთავსდა სამი საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტის და ექვსი კომპანიის ობლიგაციები. აღსანიშნავია ისიც, რომ 2016 წლის განმავლობაში ასევე საჯარო შეთავაზების გზით განხორციელდა აქციების ორი ემისია ღირებულებით 19.5 მლნ აშშ დოლარი (სს “ლიბერთი კონსუმერი“ და სს „თელიანი ველი“). ცხრილი N 4.1 ობლიგაციების საჯარო ემისია ვალუტა/მოცულობა ვადიანობა (წელი) ნომინალი საპროცენტო განაკვეთი(%) 1ნიკორა ტრეიდი USD/5,000,000 2 USD/1,000 11 2M2 უძრავი ქონება USD/25,000,000 3 USD/1,000 7.5 GEL/1,000 ეროვნული ბანკის პოლიტიკის განაკვეთს +3,5% # ემიტენტი ჯორჯიან 3 ენდ ფაურ უოთერ GEL/30,000,000 5 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი სავალო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის გააქტიურებამ გავლენა იქონია ბაზრის შუამავლების აქტივობის ზრდაზეც. 2016 წლის 31 დეკემბრისთვის მოქმედი საბროკერო კომპანიების აქტივების საერთო მოცულობამ 45.98 მილიონი ლარი შეადგინა, რაც 33 პროცენტით ნაკლებია წინა წლის მონაცემთან შედარებით. ამავე პერიოდში 65 პროცენტით გაიზარდა და 25.4 მლნ ლარი შეადგინა ვალდებულებების საერთო მოცულობამ. კაპიტალის საერთო მოცულობამ 20.56 მლნ ლარი შეადგინა, რაც 2015 წლის ანალოგიურ მონაცემთან შედარებით 61 პროცენტით არის შემცირებული, რაც ერთი საბროკერო კომპანიის ბაზრიდან გასვლით არის გამოწვეული. 2016 წლის მონაცემებით კლიენტების პორტფელმა (ფულადი სახსრები და ფასიანი ქაღალდები) საბროკერო კომპანიების მთლიანი აქტივების 37.8 პროცენტი შეადგინა და მისი ოდენობა 17.4 მლნ ლარით განისაზღვრა. აღსანიშნავია, რომ წინა წლის ანალოგიურ მონაცემებთან შედარებით კლიენტების პორტფელი თითქმის ორჯერ გაიზარდა. 123 მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.1 საბროკერო კომპანიების მთლიანი აქტივების, ვალდებულებების, კაპიტალის მონაცემები და აქტივებში კლიენტის პორტფელის პროცენტული წილის დინამიკა წლების მიხედვით (2009-2016) 38% 80 40% 70 35% 60 30% 50 40 25% 20% 20% 15% 13% 30 13% 13% 15% 8% 20 10 12% 10% 35 12 23 35 23 12 45 14 31 47 18 29 30 6 24 34 8 25 68 16 53 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 აქტივები ვალდებულებები კაპიტალი მიბარებული პორტფელის წილი მთლიან აქტივებში 46 25 21 - 5% 0% 2016 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ცხრილი N 4.2 საბროკერო კომპანიების აქტივობა (2016 წ) საბროკერო კომპანიის დასახელება სს „გალტ ენდ თაგარტს“ შპს „თიბისი ბროკერი“ შპს „ლიბერთი სიქიურითიზ“ სს „კაუკაზუს კაპიტალ ჯგუფი“ შპს „ქართუ ბროკერი“ შპს „აბბი ასეტ მენეჯმენტი“ შპს „თბილისის ტრეიდერთა კლუბი“ სულ მოცულობა (ფასიანი ქაღალდი) 70,037,813 837,257 665,519,509 746,561 62,637 - ღირებულება (ლარი) 444,688,820 119,249,840 12,989,709 66,850 44,096 - - - 1,443,323,924 1,763,107,99267 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საბროკერო კომპანიების მიერ საბირჟო და არასაბირჟო გარიგებათა ღირებულებამ 1,763 მლნ ლარი შეადგინა (1,443 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი). აქედან ბირჟის სავაჭრო სესიებზე დაიდო 5.8 მლნ ლარის გარიგება (3,6 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი), ხოლო ბირჟის გარეთ 1,757.2 მლნ ლარის გარიგება (1,440 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი). 2016 წლის 31 დეკემბრის მონაცემებით, საქართველოს საფონდო ბირჟის სავაჭრო სისტემაში დაშვებული იყო 122 ემიტენტის ფასიანი ქაღალდი. საანგარიშო პერიოდში სავაჭრო სესიებზე და ბირჟაზე დაფიქსირებულ გარიგებათა საერთო ღირებულებამ 43.3 მლნ ლარი შეადგინა (151.8 მლნ ცალი ფასიანი ქაღალდი). აქედან, ბირჟის სავაჭრო სესიაზე დაიდო 5.8 მლნ ლარის გარიგება, ხოლო ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებების ღირებულებამ 37.5 მლნ ლარი შეადგინა. ამის გარდა, რეგისტრატორების მიერ წარმოებულ რეესტრებში აისახა ის გარიგებები, რომლებიც მოქმედი კანონმდებლობით არ ექვემდებარება საფონდო ბირჟაზე დაფიქსირებას (მემკვიდრეობით გადაცემა, ჩუქება და სხვა). 2016 წლის განმავლობაში განხორციელდა 67 აღნიშნული ღირებულების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდება საერთაშორისო ბაზარზე განხორციელებულ ოპერაციებს. 124 1064 ასეთი გარიგება 98.2 მლნ ფასიან ქაღალდზე. გარიგებების საერთო მოცულობამ შეადგინა 775.4 მლნ ლარი და 3.2 მლნ აშშ დოლარი. 3,500 1,000 900 3,000 800 2,500 700 2,000 600 500 1,500 400 1,000 300 200 500 ღირებულება (მილიონი ლარი) მოცულობა (მილიონი) დიაგრამა N 4.2 ვაჭრობის ძირითადი მაჩვენებლები (სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებები) 2007-2016 წწ 100 0 0 2007 2008 2009 2010 2011 2012 მოცულობა 2013 2014 2015 2016 ღირებულება წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ცხრილი N 4.3 კრებსითი ინფორმაცია სავაჭრო სესიებზე დადებული და ბირჟაზე დაფიქსირებული მაჩვენებლების მიხედვით (2015-2016 წწ) გარიგების რაოდენობა წელი საბირჟო დაფიქსირებული სულ ფასიანი ქაღალედების მოცულობა ფასიანი ქაღალდების ღირებულება (ლარი) 2016 127 1,135 2015 120 579 2016 3,607,946 148,170,076 2015 6,157,585 2,278,584,220 2016 5,803,477 37,534,720 2015 1,635,820 943,987,562 1,262 699 151,778,022 2,284,741,805 43,338,198 945,623,382 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 4.3 სავაჭრო სესიებზე და ბირჟაზე დაფიქსირებული გარიგებების რაოდენობა წლების მიხედვით (2007–2016 წწ) გარიგებების რაოდენობა 8,000 7,000 6,000 5,000 დაფიქსირებული 4,000 საბირჟო 3,000 2,000 1,000 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2015 წელს ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული იყო 12.3 მლნ ფასიანი ქაღალდი და 3.7 მლნ ლარი. სულ წლის განმავლობაში ჩატარდა 517,807 ოპერაცია. წინა წლის ანალოგიურ მონაცემთან შედარებით, ცენტრალურ დეპოზიტარში ფასიან 125 ქაღალდებზე ტრანზაქციების რაოდენობა გაზრდილია 45 პროცენტით, ხოლო ბრუნვა 1.4 პროცენტით. მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.4 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფასიანი ქაღალდები წლების მიხედვით (2008-2015) 91 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 - 1,300 1,100 1,047 900 55 700 630 18 249 33 227 17 2008 2009 12 300 12 100 7 110 2007 500 22 2010 2011 ბრუნვა 2012 52 2013 64 2014 40 2015 58 2016 (100) 2017 ტრანზაქციების რაოდენობა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საანგარიშო წელს ცენტრალურ დეპოზიტარში 2.5 მლნ ლარით გაიზარდა ფულადი სახსრების ბრუნვა. რაც შეეხება ტრანზაქციების რაოდენობას, წინა წლის მაჩვენებელთან მიმართებაში დაფიქსირებულია 27 პროცენტით მატება. დიაგრამა N 4.5 ცენტრალურ დეპოზიტარში დეპონირებული ფულადი სახსრები წლების მიხედვით (2008-2016) 895 ღირებულება (მილიონი ლარი) 140 900 763 120 800 127 637 100 700 499 80 600 469 393 500 348 60 400 300 40 19 10 20 14 23 22 11 75 1 4 2015 2016 2007 2008 2009 2010 2011 ბრუნვა 2012 2013 2014 200 95 100 2017 ტრანზაქციების რაოდენობა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 4.2 სხვა ფინანსური ინსტიტუტები 2016 წლის 31 დეკემბრისათვის საფინანსო სფეროს სხვა მონაწილეებს წარმოადგენდნენ 11 საკრედიტო კავშირი, 81 მიკროსაფინანასო ორგანიზაცია, 1200 ვალუტის გადამცვლელი პუნქტი და 118 ფულადი გზავნილების განმახორციელებელი პირი. 126 4.2.1 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები მიკროსაფინანსო სექტორის განვითარებისა და ზრდის ტენდენცია 2016 წელსაც შენარჩუნდა. 2015 წლის მონაცემებთან შედარებით, მთლიანი აქტივების ოდენობა 25.4 პროცენტით გაიზარდა და 2.02 მილიარდი ლარი შეადგინა. მატება განხორციელდა ვალდებულებებისა და კაპიტალის ხარჯზე, რომლებმაც შესაბამისად 1.47 მლნ ლარი (მატება 18 პროცენტი ) და 547 მლნ ლარი (მატება 50 პროცენტი) შეადგინა. აქტივების ზრდის ზემოაღნიშნული მაჩვენებელი გარკვეულწილად უკავშირდება 2016 წლის დეკემბერში „ონლაინ“ სესხების გამცემი რამდენიმე მაღალკაპიტალიზირებული კომპანიის მიკროსაფინანსო ორგანიზაციად რეგისტრაციას. 2016 წელს მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებზე კვლავაც ნარჩუნდებოდა “მსუბუქი“ ზედამხედველობის რეჟიმი. თუმცა, ამავდროულად, გრძელდებოდა მუშაობა მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზისა და საზედამხედველო ჩარჩოს სრულყოფის მიმართულებითაც, რაც, გარკვეულწილად, რეგულაციების ნორმების გამკაცრებას ისახავს მიზნად. 2,500 80% 79% 2,000 76% 77% 76% 2015 2016 I 2016 II 2016 III 2,020 1,473 73% 547 405 2014 402 2013 1,672 1,270 1,107 836 271 2012 383 812 609 203 2011 1,646 1,264 679 508 171 2010 500 76% 364 444 316 128 74% 1,611 1,247 75% 71% 77% 76% 75% 1,719 1,314 1,500 1,000 78% 77% 310 228 82 მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.6 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მთლიანი აქტივები, ვალდებულებები, კაპიტალი და მთლიანი ვალდებულებების დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში - 75% 74% 73% 72% 71% 70% 2016 IV მთლიანი აქტივები მთლიანი ვალდებულებები მთლიანი კაპიტალი მთ. ვალდ. დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში (მარჯვენა ღერძი) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის მონაცემებით წმინდა სესხების ოდენობა 1,399 მლნ ლარით განისაზღვრა და მთლიანი აქტივების 69 პროცენტი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ წმინდა სესხების მთლიან აქტივებთან თანაფარდობის წილობრივი მაჩვენებელი ბოლო წლების განმავლობაში არსებითად არ შეცვლილა. წმინდა სესხების ზრდის ტემპმა გასულ წელს 19.5 პროცენტი შეადგინა. 127 მთლიანი აქტივები 1,719 1,672 2016 II 1,200 2016 I 1,207 2015 1,400 2,020 2014 1,646 1,186 1,611 2013 1,171 2012 1,107 841 2011 812 615 2010 679 513 444 346 2,200 2,000 1,800 1,600 1,400 1,200 1,000 800 600 400 200 - 310 227 მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.7 წმინდა სესხების ზრდის დინამიკა აქტივებთან მიმართებაში 2016 III 2016 IV წმინდა სესხები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის მონაცემებით მიკროსაფინანსო სექტორის მთლიანმა საკრედიტო პორტფელმა 1,444 მილიონი ლარი შეადგინა. იგი ძირითადად წარმოდგენილია სამი სექტორით: 1. ვაჭრობა და მომსახურება - 292 მლნ ლარი (პორტფელის 20 პროცენტი); 2. სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა - 280 მლნ ლარი (პორტფელის 19 პროცენტი); 3. სამომხმარებლო სესხები - 750 მლნ ლარი (პორტფელის 52 პროცენტი). მილიონი ლარი დიაგრამა N 4.8 მთლიანი პრტფელის სტრუქტურა 2,000 55% 1,500 121 1,000 - 49 102 92 105 2011 115 111 110 561 565 570 591 255 268 280 269 269 275 750 35% 271 280 25% 261 292 2012 2013 2014 2015 2016 I 2016 II 2016 III სხვა სამომხმარებლო სესხები სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა ვაჭრობა და მომსახურება სამომხმარებლო სესხების წილი მთლიან სესხებში ვაჭრობა და მომსახურების წილი მთლიან სესხებში სოფლის მეურნეობის და მეტყევეობის წილი მთლიან სესხებში 2016 IV 67 500 113 45% 59 177 143 140 67 276 146 131 428 188 170 15% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 4.8–ის მიხედვით 2016 წლის განმავლობაში სამომხმარებლო სესხების წილის მატების ფონზე ფიქსირდება სოფლის მეურნეობის სექტორზე გაცემული სესხების წილის კლება. ბაზრისათვის შეთავაზებულ პროდუქტებზე არსებული მაღალი მარჟების გამო, მიკროსაფინანსო სექტორი მაღალი მომგებიანობით ხასიათდება (იხ. დიაგრამა N 4.9). გასათვალისწინებელია, რომ „მსუბუქი“ ზედამხედველობის ზემოხსენებული რეჟიმი არ ითვალისწინებს ეროვნული ბანკის მიერ სესხების შესაძლო დანაკარგების რეზერვების ადეკვატურობის ინსპექტირებას. 128 დიაგრამა N 4.9 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების მომგებიანობის პარამეტრები 50% 40% 39% 30% 20% 33% 34% 6% 7% 9% 8% 8% 2009 2010 2011 2012 ROA (მარჯვენა ღერძი) 2013 33% 27% 24% 22% 10% 33% 8% 9% 8% 0% 2014 2015 ROE (მარცხენა ღერძი) 2016 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საყურადღებოა, რომ 2015 წლის წმინდა მოგების 20 პროცენტი სავალუტო სახსრების გადაფასებას უკავშირდებოდა, ხოლო 2016 წელს გაცვლითი კურსის ეს ეფექტი მნიშვნელოვნად შემცირდა. ამასთან, 2016 წელს დაფიქსირდა საპროცენტო განაკვეთების და, შესაბამისად, მარჟების შემცირების ტენდენცია, რამაც მნიშვნელოვნად შეამცირა სექტორის მომგებიანობის პარამეტრები (ROE - 27.3 პროცენტი, ROA - 6.3 პროცენტი). აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2016 წლის დეკემბერში „ონლაინ“ სესხების გამცემი მაღალკაპიტალიზირებული კომპანიების მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებად რეგისტრაციას აღნიშნულ მაჩვენებლებზე ზრდის ეფექტი ჰქონდა. გასული წლების მაჩვენებლების მსგავსად, აქტივების დაფინანსების მთავარ წყაროს (საშუალოდ 68 პროცენტი) ნასესხები სახსრები შეადგენდა. მლნ ლარი დიაგრამა N 4.10 ნასესხები სახსრების სტრუქტურა, არარეზიდენტი ორგანიზაციებიდან და ფიზიკური პირებიდან მოზიდული რესურსების დინამიკა 1,500 90% 338 1,000 166 500 - 23 75 13 2009 58 106 44 2010 67 139 82 2011 83 279 290 298 297 496 500 486 529 403 406 403 397 2015 2016 I 558 328 91 230 255 145 223 288 2012 2013 2014 70% 50% 30% 472 10% 2016 II 2016 III 2016 IV სხვა სესხები არარეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტებიდან და იურიდიული პირებიდან სესხები ფიზ. პირებიდან ფინ. ინს. და იურიდიული პირებიდან მოზ. სესხების წილი (მარჯვენა ღერძი) ფიზ. პირებიდან მოზიდული სესხების წილი (მარჯვენა ღერძი) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2014–2016 წლებში რეზიდენტი და არარეზიდენტი ინსტიტუციური დაფინანსების მნიშვნელოვანი ზრდისა და საცალო ინვესტორებთან დაკავშირებით ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული მიზანმიმართული ღონისძიებების ფონზე, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების ვალდებულებების სტრუქტურაში ფიზიკური პირებიდან მოზიდული სახსრების ხვედრითი წილი შემცირდა. 129 2016 წელს აქტიურ რეჟიმში გაგრძელდა მუშაობა იმ მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებთან, რომლებიც იზიდავდნენ რესურსებს ნაკლებად ინფორმირებული საცალო ინვესტორებიდან. ამ ორგანიზაციებს მოეთხოვათ სამოქმედო გეგმის წარმოდგენა, რომელიც ფიზიკური პირებიდან შედარებით მცირე ოდენობის მოზიდული სახსრების შემცირებას და საცალო სეგმენტიდან ეტაპობრივად გასვლას ითვალისწინებდა. გეგმის შესაბამისად, აღნიშნულმა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებმა შეწყვიტეს ფიზიკური პირებიდან სახსრების მოზიდვის კუთხით წარმოებული სარეკლამო კამპანია და დაიწყეს საცალო კრედიტორების შედარებით კვალიფიციური ინვესტორებით ჩანაცვლების პროცესი, რაც 2017 წელსაც გრძელდება. საკითხი განსაკუთრებით აქტუალური იყო, ვინაიდან უცხოური ვალუტით დენომინირებულ საბანკო დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვეთები რეკორდულად შემცირდა, რაც რესურსების არასაბანკო არხებში გადადინების რისკს ზრდიდა. გატარებული ღონისძიებების შედეგად, გარკვეულწილად გაუმჯობესდა კრედიტორ ფიზიკურ პირთა სტრუქტურა, რაც, თავის მხრივ, წვრილი არაკვალიფიციური კლიენტების რაოდენობის შემცირებაში აისახა (იხ. დიაგრამა N 4.11). მლნ ლარი დიაგრამა N 4.11 ფიზიკური პირებიდან ნასესხები სახსრები და კრედიტორი ფიზიკური პირების რაოდენობა 500 2,500 450 400 2,000 350 50 397 403 406 403 406 366 288 270 255 234 197 180 159 100 145 150 223 200 350 250 472 300 1,500 1,000 - 500 2012 2013 I 2013 2013 2013 2014 I 2014 2014 2014 2015 I 2015 2015 2015 2016 I 2016 2016 2016 IV II III IV II III IV II III IV II III IV ფიზ. პირებიდან მოზიდული სახსრები კრედიტორი ფიზ. პირების რაოდენობა (კვალიფიციური მისოს კრედიტორი ფიზიკური პირების გარეშე გარეშე) – მარჯვენა ღერძი) – მარჯვენა ღერძი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ასევე, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო საქართველოს ეროვნულ ბანკში არარეგისტრირებულ არასაბანკო ფინანსურ შუამავლებს, რომლებიც სხვადასხვა სარეკლამო საშუალებით იზიდავდნენ სახსრებს საცალო ბაზარზე. მნიშვნელოვანია, რომ ეროვნული ბანკის ინტენსიური კომუნიკაციის შედეგად, ამ ორგანიზაციების უმრავლესობამ შეწყვიტა ფიზიკური პირების ფართო მასებიდან სახსრების მოზიდვა და აღნიშნულ საქმიანობასთან დაკავშირებული სარეკლამო კამპანია. პარალელურად, ეროვნულმა ბანკმა არაეთხელ გააკეთა საჯარო განცხადება და მოუწოდა მოსახლეობას, განსაკუთრებული სიფრთხილით და ყურადღებით მოკიდებოდნენ სახსრების 130 დაბანდებას ისეთ კომპანიებში, რომლებიც ბაზარზე არსებულთან გაცილებით მაღალ საპროცენტო სარგებელს პირდებოდნენ.68 ეროვნული ბანკის მითითებების შეუსრულებლობის გამო, 2016 წელს კვალიფიციურ საკრედიტო ინსტიტუტად აღიარებულ იქნა სამი კომპანია, რომელთაც ეროვნული ბანკის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ სამართლებრივი აქტებით აეკრძალათ სახსრების მოზიდვა და ამ საქმიანობასთან დაკავშირებული ყველა სახის სარეკლამო კამპანიის წარმოება და დაუწესდათ აკრძალვები ნებისმიერი სახის მომსახურებაზე კომპანიასთან დაკავშირებულ მხარეებთან. ამ კომპანიების მენეჯმენტი არ დაემორჩილა ეროვნული ბანკის მოთხოვნებს, რის თაობაზეც ინფორმაცია მიეწოდა სამართალდამცავ ორგანოებს. ორი მათგანის საქმე სასამართლო განხილვის ეტაპზეა. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ დანაზოგების მართვასთან დაკავშირებული შესაძლო რისკების შემცირების მიზნით, 2017 წლის 15 იანვარს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში შევიდა ცვლილება, რითაც აიკრძალა მეწარმის ან ურთიერთდაკავშირებულ მეწარმეთა ჯგუფის მიერ ნებისმიერი ფორმით ფულადი სახსრების მოზიდვა იმ შემთხვევაში, თუ მოზიდვა ოცზე მეტი ფიზიკური პირისგან ხდება და თითოეულის შენატანი 100,000 ლარზე ნაკლებია. ამასთან, ეროვნული ბანკი აქტიურად განაგრძობს მუშაობას საკანონმდებლო ჩარჩოზე, რომელიც მიზნად ისახავს მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზის დახვეწას მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების ზედამხედველობისა და მათ მომხმარებელთა ინტერესების დაცვის კუთხით. 68 https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=340&n&newsid=2844; https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=340&newsid=2971 131 5 ფულის გათეთრების ინსპექტირება და ზედამხედველობა ფინანსური ინსტიტუტების მიერ უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის აღმკვეთი კანონმდებლობის მოთხოვნების დაცვის ზედამხედველობის პროცესის ეფექტურობის ამაღლების მიზნით, 2016 წელს ფულის გათეთრების ინსპექტირებისა და ზედამხედველობის დეპარტამენტის მიერ დაინერგა მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორების, საბროკერო კომპანიების და საკრედიტო კავშირების რისკზე დამყარებული ზედამხედველობა, რაც მოიცავს პრობლემური ინსტიტუტის ან ინსტიტუტის შიგნით არსებული რისკების ადრეულ იდენტიფიცირებას და იდენტიფიცირებული რისკების შესაბამისი საზედამხედველო ღონისძიებების გატარებას. ამასთან, შემუშავდა კომერციული ბანკების და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების ადგილზე ინსპექტირების ახალი მეთოდოლოგია, რომელიც რისკზე დაფუძნებული მიდგომის გათვალისწინებით განსაზღვრავს შემოწმების დაგეგმვის პროცესს, მიზნებს, ტიპებს (კომპლექსური, თემატური, დამატებითი), შემოწმების თემატიკას და სხვა მნიშვნელოვან საკითხებს. 2016 წელს, ახალი მეთოდოლოგიის პრინციპების შესაბამისად შეირჩა და შემოწმდა კომერციული ბანკი, რომელსაც, მნიშვნელოვანი საფრთხეების და ფულის გათეთრების აღმკვეთი კანონმდებლობის მოთხოვნების სისტემატური დარღვევების ფაქტების გამოვლენის გათვალისწინებით, გაუუქმდა საბანკო საქმიანობის ლიცენზია. საანგარიშო პერიოდში ასევე განხორციელდა 111 ვალუტის გადამცვლელი პუნქტის, 13 მიკროსაფინანსო ორგანიზაციის და 9 გზავნილის განმახორციელებელი პირის ადგილზე ინსპექტირება. მათზე დაკისრებულმა საჯარიმო სანქციების ჯამურმა მოცულობამ 1.3 მლნ ლარი შეადგინა, ხოლო 70 ვალუტის გადამცვლელ პუნქტს რეგისტრაცია გაუუქმდა. ზედამხედველობის შედეგები ცხადყოფს, რომ არასაბანკო ფინანსურ ინსტიტუტებში კვალიფიკაციური კადრებისა და მატერიალურ-ტექნიკური რესურსების ნაკლებობა განაპირობებს ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების რისკების არასათანადო აღქმას და, შესაბამისად, შიდა კონტროლის სისტემის ნაკლებ ეფექტიანობას. ადგილზე ინსპექტირებისას გამოვლინდა კანონმდებლობის სისტემატური დარღვევის შემთხვევები, ისეთები როგორებიცაა კლიენტის და ბენეფიციარი მესაკუთრე პირების იდენტიფიკაცია–ვერიფიკაციის და ინფორმაციის აღრიცხვა–შენახვის პროცესების არასათანადოდ მონიტორინგს დაქვემდებარებული გარიგებების საქართველოს ფინანსური მონიტორინგის სამსახურისთვის გადაუცემლობა, განხორციელება და რისკზე დამყარებული მიდგომის რეალიზების მიზნით განსაზღვრული ზომების შეუსრულებლობა და სხვა 132 6 საგადახდო სისტემები საგადახდო სისტემები და საგადახდო მომსახურება საქართველოში კვლავ სტაბილურად ვითარდება. ქვეყნის ყველაზე მნიშვნელოვან საგადახდო სისტემას ეროვნული ბანკის დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემა (RTGS) წარმოადგენს. სისტემის ფუნქციონირების უწყვეტობის მაჩვენებელმა 2016 წელს, გასული წლების მსგავსად, 99.9 პროცენტი შეადგინა, რაც დანერგილი სისტემის მდგრადობაზე მიუთითებს. ამავდროულად, კრიზისული სიტუაციების მართვის გაუმჯობესების, სისტემის სანდოობისა და საიმედოობის კიდევ უფრო გაზრდის მიზნით, ყოველწლიურად ხორციელდება RTGS სისტემის ბიზნეს უწყვეტობის გეგმის ტესტირება, რაც მისი უწყვეტობის უზრუნველყოფის ღონისძიებების ეფექტურობის რეალურ გარემოში შემოწმებასა და ამ ღონისძიებების გაუმჯობესებას ემსახურება. 2016 წელს, წინა წლის მსგავსად, დინამიურად ვითარდებოდა საგადახდო მომსახურების სფეროც. გაიზარდა საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების რაოდენობა (2016 წლის ბოლოსთვის რეგისტრირებული იყო 38 პროვაიდერი). საგადახდო მომსახურების რეგულირების გაუმჯობესების მიზნით, ეროვნულმა ბანკმა შეიმუშავა ბაზრის განვითარების დონის შესაბამისი საგადახდო მომსახურების პროვაიდერის რეგისტრაციისა და რეგულირების ახალი წესი, რომელიც ამოქმედდა 2017 წლის 1 მარტს. აღნიშნულ წესზე მუშაობის პროცესში მიმდინარეობდა ინტენსიური კონსულტაციები ბაზრის მონაწილეებთან, რამაც უნდა გაამარტივოს ახალი რეგულაციების ბაზარზე წარმატებით დანერგვა და, შესაბამისად, უფრო ეფექტიანი გახადოს საგადახდო მომსახურების ზედამხედველობა. პროვაიდერების რეგულირების აღნიშნულ წესში ნათლად არის ჩამოყალიბებული პროვაიდერის, მათ შორის მნიშვნელოვანი პროვაიდერის ვალდებულებები. მომხმარებელთა უფლებების დაცვის მხრივ განსაზღვრულია მომხმარებელთა საჩივრების მიღებისა და განხილვის წესები და ვადები. მნიშვნელოვან პროვაიდერს დაუწესდა დამატებითი მოთხოვნები წესებისა და პროცედურების, უსაფრთხოების ზომების, ასევე რისკების შეფასებისა და მათი შემცირების ღონისძიებების დანერგვის მიზნით. გარდა ამისა, წესი განსაზღვრავს პროვაიდერთან არსებული ფულადი სახსრების განთავსებისა და დაცვის მოთხოვნებს, პროვაიდერის მიერ საოპერაციო ფუნქციების აუთსორსინგზე გატანისა და მის მიერ აგენტების გამოყენების პირობებს. აგრეთვე დაკონკრეტდა პროვაიდერის სათაო ოფისისა და მისი ფუნქციონირების სხვადასხვა ასპექტები. RTGS სისტემაში განხორციელებული ოპერაციების სტატისტიკა 2016 წლის განმავლობაში RTGS სისტემაში განხორციელდა გადახდის 20.5 მლნ ოპერაცია (დღეში საშუალოდ 82.3 ათასი ოპერაცია), თანხობრივი მაჩვენებლით 129.6 მილიარდი ლარი (დღეში საშუალოდ 520.2 მლნ ლარი). 2015 წელთან შედარებით RTGS სისტემაში გადარიცხვების რაოდენობა 1.3 მილიონით (6.6 პროცენტით) გაიზარდა, ხოლო თანხობრივი მაჩვენებელი 5.4 მილიარდი ლარით (4 პროცენტით) შემცირდა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ თანხობრივი მაჩვენებლის შემცირება გამოწვეულია კომერციული ბანკების ეროვნულ ბანკთან გადარიცხვების ბრუნვის შემცირებით, კერძოდ, წინა წელთან შედარებით 2016 წელს აღნიშნული ბრუნვის თანხობრივი მაჩვენებელი შემცირდა 16 პროცენტით და 40.9 მილიარდი ლარი შეადგინა.69 რაც შეეხება კომერციულ ბანკებს შორის გადარიცხვების (ბანკის კლიენტების და 69 აღნიშნული ბრუნვის სიდიდე არ არის პირდაპირ კავშირში კომერციული ბანკების ეროვნულ ბანკთან განხორციელებული ოპერაციების თანხობრივ სიდიდესთან, ვინაიდან ეროვნულ ბანკთან ოპერაციების ანგარიშსწორება ხორციელდება ნეტ-პოზიციების (ურთიერთგაქვითვის) საფუძველზე. 133 ბანკთაშორისი გადარიცხვების) ბრუნვას, მისი თანხობრივი მაჩვენებელი 2.2 პროცენტით გაიზარდა და 62.3 მილიარდი ლარი შეადგინა, ასევე 5.2 პროცენტით გაიზარდა გადარიცხვების ბრუნვა კომერციულ ბანკებსა და ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახურს შორის და 24.4 მილიარდი ლარი შეადგინა. 2016 წელს დღის განმავლობაში დამუშავებული ტრანზაქციების მაქსიმალური რაოდენობა იყო 207,763 ერთეული ოპერაცია (გასულ წელს 193,514 ერთეული), ხოლო მაქსიმალური თანხა შეადგენდა 1.479 მილიარდ ლარს (გასულ წელს 1.541 მილიარდი ლარი). RTGS სისტემის სტატისტიკური მონაცემები მოცემულია წარმოდგენილ დიაგრამებზე N 6.1 და N 6.2. დიაგრამა N 6.1 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2016 წელი) თანხა (მლრდ ლარი) ათასი ოპერაცია 16 14 12 10 8 6 4 2 - 2,500 2,000 1,500 1,000 500 - თანხა რაოდენობა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 6.2 RTGS სისტემაში განხორციელებული გადარიცხვები (2002-2016 წელი) თანხა (მლრდ ლარი) 160 მლნ ოპერაცია 25 140 20 120 100 15 80 10 60 40 5 20 - 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 თანხა რაოდენობა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი გასული წლების მსგავსად, RTGS სისტემა 2016 წელსაც ინარჩუნებს უმნიშვნელოვანეს როლს როგორც დიდი თანხობრივი მოცულობის, ასევე მცირე მოცულობის (საცალო) გადახდების კუთხით. 2016 წელს საქართველოში განხორციელებული უნაღდო გადახდების საერთო ბრუნვაში (თანხობრივი სიდიდით) ეროვნული ბანკის RTGS სისტემით დამუშავებული ტრანზაქციების წილმა 67 პროცენტი შეადგინა (2015 წელს იყო 73 პროცენტი), რაც მნიშვნელოვნად აღემატება უნაღდო გადახდებისათვის 134 საქართველოში გამოყენებულ ნებისმიერ სისტემას/საშუალების70 შესაბამის მაჩვენებელს. ამგვარად, RTGS სისტემა რჩება ფინანსური რესურსების მოძრაობის ერთერთ ძირითად საშუალებად. აღსანიშნავია, რომ RTGS სისტემა უკვე 6 წელია ფუნქციონირებს და ამ ხნის განმავლობაში მის მიერ დამუშავებული ტრანზაქციების რაოდენობა თითქმის გაორმაგდა (გაიზარდა 98 პროცენტით), თუმცა დღის შიდა ანგარიშსწორების პროცესზე ამას გავლენა არ მოუხდენია. კერძოდ, დღიური ტრანზაქციების ნახევარზე მეტი დაახლოებით 13 საათისთვის, ხოლო 90 პროცენტი კი დღის დახურვამდე71 მნიშვნელოვნად ადრე (16 საათისათვის) სრულდება (იხ დიაგრამა N 6.3). დიაგრამა N 6.3 RTGS სისტემაში დღის განმავლობაში გადარიცხვების შესრულება 17:00 16:00 15:00 14:00 13:00 12:00 11:00 10:00 9:00 შესრულება 50% შესრულება 75% შესრულება 90% წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის მონაცემებით, გადარიცხვების მიხედვით სამი ყველაზე დიდი ბანკის მიერ განხორციელებული ბანკთაშორისი გადარიცხვების წილი სულ განხორციელებულ ბანკთაშორის გადარიცხვებში72 შეადგენდა 59.9 პროცენტს, რაც მცირედით აღემატება 2014-2015 წლის მაჩვენებლებს (58.1 პროცენტი ორივე შემთხვევაში) და ასევე მცირედით ნაკლებია 2012-2013 წლის მაჩვენებლებზე (62 პროცენტი და 60.1 პროცენტი შესაბამისად). როგორც დიაგრამა N6.4-ზე არის ნაჩვენები, ბანკთაშორისი გადარიცხვების კონცენტრაცია 2011-2016 წლებში შედარებით უმნიშვნელოდ შეიცვალა. გარდა ქვეყანაში არსებული საგადახდო სისტემებისა, ბანკები ლარით და უცხოური ვალუტით ანგარიშსწორებისათვის ასევე იყენებენ პირდაპირ საკორესპონდენტო ურთიერთობებსაც. 71 RTGS სისტემის წესების მიხედვით 18 საათისათვის ხორციელდება სისტემის მეორე შეზღუდვა, რის შემდეგაც მონაწილეებს აღარ აქვთ საშუალება საკუთარი ანგარიშსწორების ანგარიშიდან აწარმოონ გადარიცხვები. 72 გარდა ფასიანი ქაღალდების მიხედვით ანგარიშსწორებისა და ეროვნულ ბანკთან გადახდებისა. 70 135 დიაგრამა N 6.4 RTGS სისტემაში ბანკთაშორისი გადარიცხვების კონცენტრაცია (2011-2016 წელი)73 100% 80% 60% 40% 20% 0% 2016 2015 სამი უდიდესი ბანკი მე-10-მე-12 ბანკი 2014 2013 მე-4-მე-6 ბანკი მე-13-მე-15 ბანკი 2012 2011 მე-7-მე-9 ბანკი მე-16-მე-18 ბანკი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ელექტრონული საგადახდო ინსტრუმენტები 2016 წლის განმავლობაში, 2015 წლის მსგავსად, ელექტრონული გადახდის საშუალებების (საგადახდო ბარათების, ინტერნეტ ბანკინგის და სხვა) მიმართ მომხმარებლების დამოკიდებულება ტრადიციულად პოზიტიურია. მომხმარებლების მიერ გამოყენებული საგადახდო ინსტრუმენტებიდან საგადახდო ბარათების გამოყენება უკანასკნელი 4 წლის განმავლობაში სტაბილურად იზრდებოდა და 2016 წელს ამ ინსტრუმენტებით განხორციელებული გადახდის ოპერაციების რაოდენობის წილმა მთლიან უნაღდო გადახდებში 67.2 პროცენტს მიაღწია (2012 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 41 პროცენტი იყო და რომელიც ყოველწლიურად იზრდებოდა). ელექტრონული გადახდის ინიცირების საშუალებებიდან ასევე მნიშვნელოვანია ინტერნეტ-ბანკის მომსახურება, რომლის მეშვეობით განხორციელებული ტრანზაქციების რაოდენობა 2015 წელთან შედარებით 28 პროცენტით გაიზარდა და მთლიანი უნაღდო გადახდების 19. პროცენტი შეადგინა (2015 წელს იგი 20.1 პროცენტს შეადგენდა). თანხობრივი მაჩვენებლებით ინტერნეტ-ბანკით ინიცირებული დავალების საფუძველზე განხორციელებული გადახდების წილი კვლავ ყველაზე დიდი იყო უნაღდო გადახდის ოპერაციებს შორის და 2016 წელს 69.3 პროცენტი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ კლიენტის მიერ უშუალოდ ბანკის სერვის ცენტრიდან ინიცირებული საკრედიტო საგადახდო დავალებების წილი უკანასკნელი 5 წლის განმავლობაში სტაბილურად მცირდება როგორც რაოდენობრივად, ასევე თანხობრივად და 2016 წელს, შესაბამისად, მთლიანი უნაღდო გადახდების 9.8 პროცენტი და 24.6 პროცენტი შეადგინა (2015 წელს აღნიშნული მაჩვენებლები, შესაბამისად, 12.6 პროცენტი და 25.9 პროცენტი იყო). უნაღდო გადახდების სტატისტიკური მონაცემები მათი ინიცირების საშუალებების ჭრილში ნაჩვენებია დიაგრამებზე N6.5 და N6.6. 73 ბანკი 1-ით აღნიშნულია ბანკი, რომელმაც RTGS სისტემით განახორციელა ტრანზაქციების მაქსიმალური რაოდენობა, ხოლო ბანკი 18-ით - ტრანზაქციების მინიმალური რაოდენობა. 136 დიაგრამა N 6.5 გადახდის საშუალებების გამოყენება 2011–2016 წლებში. რაოდენობივი წილი თანხობრივი წილი 100% 100% 80% 60% 41.0% 1.1% 39.4% 31.6% 26.9% 25.9% 24.6% 2.2% 2.3% 2.5% 1.8% 1.4% 20% 61% 53% 65% 68% 13% 50% 58% 63% 67% 27% 27% 42% 42% 21% 21% 25% 21% 20% 19% 2011 2012 2013 2014 2015 2016 60% 40% 40% 54% 80% 14% 10% 17% 69% 20% 0% 0% 2011 2012 2013 ინტერნეტ ბანკინგი 2014 2015 საგადახდო ბარათი 2016 არადისტაციურად/ბანკში ინიცირებული სხვა საშუალებები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 6.6 უნაღდო გადახდების განაწილება საგადახდო დავალების ინცირების საშუალებების მიხედვით (2016 წ.) თანხობრივად 2.3% რაოდენობრივად 2.8% 0.1% 0.7% 9.8% 24.6% 19.3% 1.2% 0.1% 2.5% 69.3% ინტერნეტ ბანკინგი ტელეფონი/მობილური ბანკინგი არადისტანციურად/ბანკში ინიცირებული 67.2% საგადახდო ბარათი სხვა ელექტრ. საშუალება სადებეტო დავალება წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საგადახდო ბარათები 2016 წლის ბოლო მონაცემებით, საქართველოში კომერციული ბანკების მიერ გამოშვებული იყო 9.3 მილიონი ბარათი, საიდანაც 8 პროცენტი საკრედიტო, ხოლო დანარჩენი სადებეტო ბართი იყო. გამოშვებული ბარათების უმეტესობა (82 პროცენტი) საერთაშორისო საბარათე სქემის ბარათებია. კერძოდ, Visa-ს (34 პროცენტი), MasterCardის (41 პროცენტი, Union Pay International-ის (6 პროცენტი) და American Express-ის (1 პროცენტი) ბარათები. დანარჩენი კი (18 პროცენტი) ლოკალური ბარათებია, რომლებიც მხოლოდ შეზღუდულ ლოკალურ ქსელში გამოიყენება. აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის დეკემბრის თვესთან შედარებით გამოშვებული Visa ბარათების წილი სულ გამოშვებულ ბარათებში შემცირდა 6 პროცენტული პუნქტით, MasterCard-ის ბარათების წილი გაიზარდა 7 პროცენტული პუნქტით, ხოლო ლოკალური ბარათების წილი შემცირდა 2 პროცენტული პუნქტით. 2016 წლის ბოლოსთვის საქართველოში 10 სულ მოსახლეზე გამოშვებულია 25 ბარათი. საგადახდო ბარათების დინამიკა წლების მიხედვით გამოსახულია დიაგრამა N 6.7-ზე. 137 დიაგრამა N 6.7 გამოშვებული საგადახდო ბარათების დინამიკა საბარათე სქემების მიხედვით მლნ ბარათი 5.0 4.0 VISA 3.0 MC 2.0 AMEX 1.0 LOCAL 0.0 დეკემბერი დეკემბერი დეკემბერი დეკემბერი დეკემბერი 2012 2013 2014 2015 2016 UPI წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის განმავლობაში, საშუალოდ თვეში, ერთი აქტიური ბარათით შესრულდა 6.3 ოპერაცია თანხობრივად 700 ლარი. სულ წლის განმავლობაში საქართველოში გამოშვებული საგადახდო ბარათებით შესრულდა 136 მლნ ოპერაცია თანხობრივად 15.3 მილიარდი ლარი. ოპერაციების რაოდენობის 96 პროცენტი და თანხის 94 პროცენტი განხორციელდა ქვეყნის შიგნით, ხოლო დანარჩენი - ქვეყნის გარეთ. სავაჭრო/მომსახურების ობიექტებში შესრულებული გადახდის ოპერაციები (პოსგადახდები) 2016 წელს საგადახდო ბარათებით შესრულებულ მთლიან ოპერაციებში შეადგენს 59 პროცენტს რაოდენობრივად და 19 პროცენტს პროცენტს თანხობრივად. რაოდენობის ეს მაჩვენებელი 6 პროცენტული პუნქტით, ხოლო თანხის 1 პროცენტული პუნქტით აღემატება 2015 წლის შესაბამის მაჩვენებლებს. ინტერნეტ-გადახდების წილმა სულ პოს-გადახდებში შეადგინა 16 პროცენტი რაოდენობრივად და 25 პროცენტი თანხობრივად. აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლების განმავლობაში შესამჩნევად მოიმატა პოს-გადახდების რაოდენობის წილმა სულ საბარათე ოპერაციებში, ხოლო ნაღდი ფულის გატანის ოპერაციების რაოდენობა შესაბამისად შემცირდა (იხ. დიაგრამა N 6.8). რაც შეეხება თანხობრივი მაჩვენებლების წილს, მისი ცვლილება უმნიშვნელოა (დიაგრამა N 6.9). დიაგრამა N 6.8 ნაღდი ფულის გატანისა და პოს-გადახდის ოპერაციების რაოდენობის წილობრივი მაჩვენებლები (2013-2016). 50% 45% -5% +5% -7% +7% III კვარტალი 62% I კვარტალი IV კვარტალი III კვარტალი II კვარტალი 55% I კვარტალი IV კვარტალი III კვარტალი II კვარტალი 50% I კვარტალი IV კვარტალი III კვარტალი II კვარტალი 42% I კვარტალი 38% IV კვარტალი -8% +8% II კვარტალი 58% 2013 2014 2015 2016 ნაღდი ფულის გატანის ოპერაციები ბანკომატებიდან და ფილიალების პოს-ებიდან (%) ოპერაციები სავაჭრო/მომსახურების ობიექტების პოს–ტერმინალებში (%) წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 138 დიაგრამა N 6.9 ნაღდი ფულის გატანისა და პოს-გადახდის ოპერაციების თანხის წილობრივი მაჩვენებლები 2013-2016 83% 82% 2014 2015 III კვარტალი I კვარტალი IV კვარტალი III კვარტალი II კვარტალი I კვარტალი IV კვარტალი III კვარტალი II კვარტალი I კვარტალი IV კვარტალი III კვარტალი II კვარტალი I კვარტალი 20% 18% 17% 15% 2013 -2% +2% -1% +1% IV კვარტალი -2% +2% 80% II კვარტალი 85% 2016 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საქართველოში საბარათე ტრანზაქციების მხარდამჭერი ინფრასტრუქტურა ყოველწლიურად ვითარდება. კერძოდ, გასული წლის შესაბამის მაჩვენებელთან შედარებით, გადახდის პოს-ტერმინალების რაოდენობა გაიზარდა 29 პროცენტით და წლის ბოლოს (დეკემბერში) 28,757-ს მიაღწია, ხოლო ბანკომატების რაოდენობა გაიზარდა 5 ორიცენტით და 2240 შეადგინა. ბარათის მიმღები მოწყობილობების დინამიკა წლების მიხედვით მოცემულია დიაგრამა N 6.10-ზე. დიაგრამა N 6.10 საგადახდო ბარათების მიმღები მოწყობილობების დინამიკა (დეკემბერი, 20132016 წწ.) 2013 2014 2015 2016 1,589 1,647 1,963 2,681 13,565 2,072 28,757 +26% +6% ბანკომატი 17,108 2,192 30% -3% 22,233 2,124 გადახდის პოს-ტერმინალები +5% 2,240 POS ბანკის ფილიალში წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წლის განმავლობაში საქართველოში განლაგებული ბარათის მიმღები მოწყობილობებით შესრულებული ოპერაციების რაოდენობის 95 პროცენტი და თანხის 90 პროცენტი შესრულდა საქართველოში გამოშვებული ბარათებით, დანარჩენი კი უცხოეთში გამოშვებულით. აღსანიშნავია, რომ უცხოური ბარათებით შესრულებული ჯამური ოპერაციების რაოდენობა 2015 წელთან შედარებით გაიზარდა 19 პროცენტით და თანხა 11 პროცენტით. მათ შორის, ბარათის გადახდის ოპერაციები სავაჭრო/მომსახურების ობიექტებში გაიზარდა 19 პროცენტით რაოდენობრივად და 7 პროცენტი თანხობრივად, ხოლო ნაღდი ფულის გატანის ოპერაციების რაოდენობა გაიზარდა 18 პროცენტით, ხოლო თანხა 19 პროცენტით. 139 2016 წლის განმავლობაში საქართველოში განლაგებული ერთი ბანკომატით საშუალოდ თვეში განხორციელდა 2,183 ოპერაცია თანხობრივად 479 ათასი ლარი, ხოლო ერთი გადახდის ტერმინალით - 254 ოპერაცია, თანხობრივად 9 ათასი ლარი. საგადახდო მომსახურების პროვაიდერები 2016 წლის 31 დეკემბრისათვის საქართველოს ეროვნულ ბანკში რეგისტრირებული იყო საგადახდო მომსახურების 38 პროვაიდერი. მათი მომსახურების სფერო მოიცავს გადახდების მიღებას გადახდის თვითმომსახურების კიოსკების მეშვეობით, საგადახდო ბარათების გამოშვებას, ელექტრონული ფულის გამოშვებას და მისი მეშვეობით გადახდის ოპერაციების განხორციელებას და სხვა მომსახურებებს. 2016 წელს საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების მიერ განხორციელებული საგადახდო მომსახურების თანხობრივმა მაჩვენებელმა შეადგინა 5.8 მილიარდი ლარი (35 პროცენტით მეტი ვიდრე 2015 წელს), რაც კომერციული ბანკების მიერ სულ განხორციელებული გადახდების მცირე ნაწილს (3 პროცენტს) შეადგენს. მიუხედავად ამისა, ისინი მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ მცირე მოცულობის (საცალო) გადახდების განხორციელებაში. კერძოდ, რეგისტრირებული პროვაიდერების მიერ განხორციელებული გადახდების რაოდენობამ 2016 წლის ჯამური მონაცემებით 504 მილიონი ტრანზაქცია (1 პროცენტით მეტი ვიდრე 2015 წელს) შეადგინა, რაც თითქმის 4-ჯერ აღემატება ბანკების მიერ სულ განხორციელებული გადახდების რაოდენობას. 2016 წელს, წინა წელთან შედარებით მცირედით შეიცვალა საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების მიერ ელექტრონული ფულითა და არა ელექტრონული ფულით განხორციელებული გადახდების რაოდენობის პროპორცია. კერძოდ, არაელექტრონული ფულით გადახდების რაოდენობა 2 პროცენტი გაიზარდა და სულ პროვაიდერების გადახდების რაოდენობაში 56 პროცენტი შეადგინა (ზრდა 1 პროცენტული პუნქტით), ხოლო ელექტრონული ფულით გადახდების რაოდენობა 1 პროცენტით შემცირდა და სულ პროვაიდერების გადახდების რაოდენობის 44 პროცენტი შეადგინა. რაც შეეხება თანხობრივ მაჩვენებლებს, არაელექტრონული ფულით განხორციელებული გადახდების თანხა 32 პროცენტით გაიზრდა და სულ პროვაიდერების გადახდების თანხობრივი მაჩვენებლის 95 პროცენტი შეადგინა, ხოლო ელექტრონული ფულით გადახდების თანხა 93 პროცენტით გაიზარდა და მისმა წილმა სულ პროვაიდერის გადახდების თანხობრივ მაჩვენებელში 5 პროცენტს მიაღწია (ზრდა 1 პროცენტული პუნქტით). აღსანიშნავია, რომ წინა წლის მსგავსად, 2016 წელს არაელექტრონული ფულით გადახდების როგორც რაოდენობის, ასევე თანხის ძირითადი ნაწილი გადახდის თვითმომსახურების კიოსკების მეშვეობით განხორციელებულ გადახდებზე მოდიოდა (არაელექტრონული ფულით განხორციელებული გადახდების 80 პროცენტი რაოდენობრივად და 76 პროცენტი თანხობრივად). 2016 წელს მათი მეშვეობით განხორციელებული გადახდების რაოდენობამ პროვაიდერების ტრანზაქციების მთლიანი რაოდენობის 45 პროცენტი და თანხობრივად 72 პროცენტი შეადგინა. მიუხედავად ამისა, 2015 წელთან შედარებით კიოსკების მეშვეობით შესრულებული გადახდების წილი სულ პროვაიდერის გადახდებში შემცირებულია 3 პროცენტული პუნქტით რაოდენობრივად და 5 პროცენტული პუნქტით თანხობრივად. 2016 წელს ელექტრონული ფულით განხორციელებულ გადახდებში, 2015 წლის მსგავსად, დიდი როლი ითამაშა საზოგადოებრივ ტრანსპორტში (მეტრო, მიკროავტობუსები, ავტობუსები) განხორციელებულმა გადახდებმა, რომელთა წილმა ელექტრონული ფულით გადახდებში რაოდენობრივად 97, ხოლო თანხობრივად 17 პროცენტი შეადგინა. 140 7 საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება საანგარიშო პერიოდში აქტიურად მიმდინარეობდა სამუშაოები საინფორმაციო ტექნოლოგიების სრულყოფის მიმართულებით. კერძოდ, 2016 წელს განხორციელდა ეროვნული ბანკის სერვერული ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი მოდერნიზება. მას დაემატა როგორც სერვერები, ასევე მონაცემთა შენახვის სისტემები. გამოთვლითი რესურსების დამატებამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ვირტუალიზაციის ფიზიკური, სერვერული, რეალური და სატესტო გარემოების წარმადობა და მდგრადობა. განახლდა ვირტუალიზაციის სისტემის ვერსია და კრიტიკული სისტემებისათვის განახლდა ოპერაციული სისტემები. დაოპტიმიზირდა და განახლდა სატესტო გარემო. დაინერგა საქართველოს საგადახდო და ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორებისა და რეზერვების მართვის სისტემების ვირტუალური აპლიკაციის სერვერები. საანგარიშო წელს, უსაფრთხოების გაუმჯობესების მიზნით, უცხოელი ექსპერტების რეკომენდაციების შესაბამისად, ეროვნულ ბანკში დაინერგა თანამედროვე ორფაქტორიანი აუტენტიფიკაციის სისტემა, რომელიც ეროვნულ ბანკში არსებულ კრიტიკულ სერვისებზე გავრცელდა. სისტემის საშუალებით ეროვნულ ბანკში არსებულ კრიტიკულ სისტემებში აუტენტიფიკაცია ხორციელდება არა მხოლოდ მომხმარებლის სახელისა და პაროლის საშუალებით, არამდე აუცილებელია ერთჯერად დაგენერერირებული პინის შეყვანაც, რამაც კიდევ უფრო გააუმჯობესა აუტენტიფიკაციის უსაფრთხოება და მნიშვნელოვნად შეამცირა კრიტიკულ სისტემებზე არაავტორიზირებული წვდომის რისკი. ამავე დროს, ორფაქტორიანი აუტენტიფიკაციის სისტემის დანერგვამ შექმნა ტექნოლოგიური გარემო, რომელიც საშუალებას იძლევა მომხმარებელებს მიეცეთ უსაფრთხო დისტანციური წვდომა ეროვნული ბანკის სერვისებზე. აღნიშნული სერვისის გამოყენება შესაძლებელია როგორც თანამშრომლის მივლინებაში ყოფნის პერიოდში, ასევე სხვა შემთხვევებშიც, რაც თავის მხრივ გაზრდის თანამშრომელთა პროდუქტიულობას. საგადახდო სისტემების უსაფრთხოების გაუმჯობესებoს მიზნით, 2016 წელს განხორციელდა ე.წ. DNS სერვისის კონფიგურაციის ცვლილება, სერვისის მუშაობისათვის საჭირო ყველა კომპონენტზე წვდომა ამჟამად მხოლოდ VPN-კავშირის მეშვეობითაა შესაძლებელი და სერვისის მუშაობა საჯაროდ წვდომად სერვისებზე აღარ არის დამოკიდებული. 2016 წლის განმავლობაში საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტი აქტიურად იყო ჩართული ეროვნული ბანკის ბიზნეს უწყვეტობის მართვის სისტემის შესაბამისი სხვადასხვა სცენარების ტესტირებასა და სრულყოფაში. ერთ-ერთი უწყვეტობის გეგმის ტესტირებაში მონაწილეობა მიიღეს მსოფლიო ბანკის წარმომადგენლებმაც, რომლებიც აკვირდებოდნენ და აფასებდნენ ეროვნულ ბანკში არსებულ ბიზნეს უწყვეტობის გეგმას. მსოფლიო ბანკის წარმომადგენელება დადებითად შეფასდა პროცესი და წარმოადგინეს რეკომენდაციები შემდგომი განვითარებისთვის. წლის განმავლობაში ჩატარდა სამუშაოები, რომელთა შედეგადაც გაუმჯობესდა ქსელის გადართვის პროცესი და საგრძნობლად შემცირდა ქსელის გადართვის დრო. საქართველოს ეროვნული ბანკის ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის (ISMS) პოლიტიკის სახელმძღვანელოს მოთხოვნების შესაბამისად, გასული წლის ბოლოს ეროვნულ ბანკში დაიწყო მონაცემთა გაჟონვის პრევენციის სისტემის დანერგვის სამუშაოები. კერძოდ, ბანკის ინფრასტრუქტურაში დაინერგა სისტემის შესაბამისი სერვერები, ასევე ქსელურ და სერვერულ ინფრასტრუქტურაში განხორციელდა 141 ცვლილებები, შედეგადაც მოხდა მონაცემთა გაჟონვის სისტემის გაშვება პილოტურ რეჟიმში. მონაცემთა გაჟონვის პრევენციის სისტემა კიდევ უფრო გააუმჯობესებს ეროვნული ბანკის უსაფრთხოების ხარისხს. 2016 წლის დასაწყისში წარმატებით დასრულდა ეროვნულ ბანკში დანერგილი ინფორმაციული უსაფრთხოების მართვის სისტემის (ISMS) რესერტიფიცირება საერთაშორისო ISO 27001:2013-თან შესაბამისობაზე. საქართველოს ეროვნული ბანკი ამჟამად პირველი და ერთადერთი ორგანიზაციაა საქართველოში, რომელიც სერტიფიცირებულია ზემოაღნიშნულ სტანდარტთან შესაბამისობაზე, რაც იმის ცალსახა აღიარებაა, რომ ეროვნული ბანკის ხელთ არსებული ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის, კონფიდენციალობისა და მთლიანობის დაცვის უზრუნველყოფის ღონისძიებები ხორციელდება საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკების შესაბამისად. გასულ წელს ქსელური უსაფრთხოების სრულყოფის მიზნით განხორციელდა ეროვნული ბანკის კორპორატიულ ქსელში დანერგილი წვდომის კონტროლის საერთაშორისო IEEE 802.1x სტანდარტის გაუმჯობესების სამუშაოები. მისი საშუალებით ხდება არაავტორიზებული პერსონალური კომპიუტერების ეროვნული ბანკის შიდა ქსელთან წვდომის პრევენცია. ასევე განახლდა აღნიშნულ პროტოკოლთან დაკავშირებული სისტემური კომპონენტები. განხორციელდა ეროვნული ბანკის ანგარიშგების სისტემისათვის განკუთვნილი სერთიფიკატების მიგრაცია SHA1-დან SHA2 ჰეშირების74 ალგორითმზე, რამაც უზრუნველჰყო სერთიფიკატების დაცულობის უფრო თანამედროვე და მაღალი დონე. საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვანი სამუშაოები ჩატარდა ეროვნულ ბანკში ადრე დანერგილი შიფრაციის გადაწყვეტილების კუთხით. პირველ რიგში უნდა აღინიშნოს, რომ სისტემა გაფართოვდა. კერძოდ, მას დაემატა ფაილების შიფრაციის ფუქნციონალი. ასევე მნიშვნელოვნად გაიზარდა ელექტრონული ფოსტის შიფრაციის მომხმარებელთა რაოდენობა. ამავე დროს მოხდა სისტემის რეკონფიგურაცია, ახალ ვერსიაზე გადასვლა და გასაღებების შენახვის რეკონფიგურაცია, რამაც მნიშვნელოვნად გაზარდა სისტემის წარმადობა. 2016 წლის განმავლობაში შესაძლებელი გახდა რეზერვების მართვის სისტემის რეალური გარემოს სრულად იდენტურ სატესტო გარემოში აღდგენა. აღნიშნულმა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა სისტემის მხარდაჭერა და მისი განვითარება, რადგან ბიზნესს საშუალება მიცა რეალურ გარემოსთან სრულად მიახლოებული სატესტო გარემოში გაეტესტა ნებისმიერი სახის ცვლილები და აღნიშნული ცვლილები უშეცდომოდ დაენერგა რეალურ გარემოში. ფინანსური ინსტიტუტების მიერ „უკანონო შემოსავლების ლეგალიზაციის აღკვეთის ხელშეწყობის შესახებ“ საქართველოს კანონით და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით გათვალისწინებული მოთხოვნის შესრულების შემოწმების პროცესის ეფექტურად წარმართვისათვის, გასულ წელს ეროვნულ ბანკში დაინერგა ფულის გათეთრების კუთხით რისკის მატარებელი პირების საძიებო პროგრამული უზრუნველყოფა. სისტემა საშუალებას იძლევა გადამოწმდეს ფინანსური ინსტიტუტების მიერ განხორციელებული ადგილობრივ და საერთაშორისო ტრანზაქციებში მონაწილე პირების საიდენტიფიკაციო მონაცემები სხვადასხვა კომპეტენტური ორგანიზაციების მიერ გამოქვეყნებული და განახლებადი ფიზიკური 74 “ჰეშირების ფუნქცია“ (ალგორითმი) არის ნებისმიერი ცალმხრივი ფუნქცია, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელია ნებისმიერი ზომის მონაცემთა ერთობლიობის (შემავალი ინფორმაცია) ცალსახა გარდაქმნა ფიქსირებული ზომის მონაცემებით. 142 და იურიდიულ იმ პირთა სიებთან, რომლებიც მხილებულნი არიან ტერორიზმში, არიან პოლიტიკურად აქტიურნი ან სხვა ნიშნით რისკის მატარებელნი. დაიწყო საგადახდო და ფასიანი ქაღალდების ანგარიშსწორების GPSS სისტემის განახლება-მოდერნიზების სამუშაოები. წლის განმავლობაში სხვა ჩართულ მხარეებთან ერთად მიმდინარეობდა მომწოდებელთან გასაფორმებელ ხელშეკრულებაზე მუშაობა. 2016 წელს განხორციელდა ცვლილება ლარის კურსის გამოთვლის პროგრამულ უზრუნველყოფაში. კერძოდ, კურსის გამოთვლის ძირითადი პარამეტრები გამოტანილ იქნა პროგრამის ინტერფეისში და, შესაბამისად, აღნიშნულ პარამეტრებში ცვლილებების შეტანა შესაძლებელია განხორციელდეს ბიზნეს მომხმარებლის მიერ, პროგრამული ჩარევის გარეშე. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ეროვნული ბანკის ერთიანი ფინანსური, მაკროეკონომიკური და სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემა „სებსტატში“ დასრულდა მონაცემების მიღება და დამუშავება. დაიწყო სხვა დეპარტამენტების მოთხოვნებზე მუშაობა, რათა ფინანსური ინსტიტუტებიდან სხვა ტიპის საზედამხედველო თუ სტატისტიკური მონაცემებიც ეროვნულ ბანკში იგზავნებოდეს აღნიშნული სისტემის მეშვეობით. განხორციელდა ელექტრონული ხელმოწერის პორტალის (esds.com.ge) თანამედროვე ტექნოლოგიაზე გადაყვანა, რამაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა სისტემის მხარდაჭერა. 2016 წლის განმავლობაში აღნიშნულ სისტემას დაემატა ორი კომერციული ბანკი. ასევე აეწყო სატესტო გარემო და დასრულდა სისტემის დოკუმენტაციების შედგენა. 2016 წელს შემუშავდა სერვისი, რომლის საშუალებითაც ხდება ფულის სათვლელი მანქანების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის აკუმულირება მონაცემთა ერთიან ბაზაში შედგომში მისი ანალიზის მიზნით. ბიზნეს მოთხოვნების შესაბამისად ცვლილებები შევიდა პროგრამულ უზრუნველყოფა AML-Points-ში, რომელიც უზრუნველყოფს გადამცვლელი პუნქტების შემოწმების და ჯარიმების ელექტრონული განკარგულებების შექმნას. საანგარიშო პერიოდში ცვლილებები შევიდა საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტის მიერ შემუშავებული საქართველოს ეროვნული ბანკის ფულის გათეთრებისა და სპეციალური ინსპექტირების პროგრამული უზრუნველყოფა AML-Inspection-ში, რომლის მიზანია ადგილზე შემოწმების პროცესში შესამოწმებელი ორგანიზაციების მიერ ელექტრონული ფორმატით მოწოდებული ინფორმაციის დამუშავების ხელშეწყობა. სისტემაში ჩაშენდა დამატებითი ფილტრები, რაც გააუმჯობესებს კომერციული ბანკების მიერ მოწოდებულ ფაილებში საყურადღებო ზონების დაფიქსირებას და შედეგების ამოღებას. გასულ წელს, უცხოელი ექსპერტების რეკომენდაციების შესაბამისად, ეროვნული ბანკის საინფორმაციო ტექნოლოგიების დეპარტამენტსა და საქართველოს ეროვნული ბანკის სხვა დეპარტამენტებს შორის გაფორმდა IT სერვისების მიწოდების შესახებ შეთანხმება. აღნიშნული შეთანხმება ითვალისწინებს მიწოდებული სერვისების კონკრეტიზაციას და ხარვეზის აღმოჩენის შემთხვევაში მისი გამოსწორების მაქსიმალურ დროს. შეთანხმება ხელს შეუწყობს სწორი მოლოდინების ჩამოყალიბებას სხვადასხვა ბიზნეს პროცესებთან მიმართებაში და მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს IT სერვისების მიწოდების ხარისხს. 2016 წელს საერთაშორისო ბანკთაშორის ანგარიშსწორების სისტემა SWIFT-ის ექსპერტების მიერ განხორციელდა ეროვნული ბანკის საერთაშორისო ანგარიშსწორების სისტემის ინფრასტრუქტურის აუდიტი. შემოწმების შედეგად დადგინდა, რომ ბანკში არსებული ინფრასტრუქტურა სრულ შესაბამისობაშია საერთაშორისო საუკეთესო 143 პრაქტიკებთან. ამასთან, საერთაშორისო ექსპერტების მიერ გაწეულ იქნა რამდენიმე რეკომენდაცია, რომლებიც შესრულდება უახლოეს მომავალში. 144 8 საკასო-საემისიო სამუშაოების ორგანიზაცია საანგარიშო პერიოდში მიმდინარეობდა მუშაობა ქვეყნის ეკონომიკისათვის ნაღდი ფულის შეუფერხებლად მიწოდებისათვის, რაც გულისხმობს ფულის ნიშნების დამზადების, შემოტანის, შენახვის და ემისიასთან დაკავშირებული საქმიანობის რეგულირებას, მიმოქცევაში არსებული ბანკნოტებისა და მონეტების ხარისხის ამაღლებას, საემისიო ლარის ბანკნოტების/მონეტებისა და მიმოქცევიდან ამოღებული ფულის ნიშნების დადგენილი წესით დამუშავებას, ექსპერტიზის საქმიანობის გაუმჯობესებას, მიმოქცევისთვის უვარგისი ლარის ბანკნოტების განადგურებასა და ნორმატიული ბაზის დახვეწას. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით მიმოქცევაში არსებული ნაღდი ფულის ოდენობამ 2,999.3 მლნ ლარი შეადგინა. მათ შორის ბანკნოტები - 2,911.6 მლნ ლარი, ხოლო მონეტები - 87.7 მლნ ლარი (მიმოქცევაში ბანკნოტების ცალკეული ნომინალის და მონეტების ხვედრით წილს თანხების მიხედვით გვიჩვენებს დიაგრამა N 8.1). დიაგრამა N 8.1 მიმოქცევაში თითოეული ნომინალის ხვედრითი წილი (31.12.2016) 2.9% 0.1% 0.1% 2.6% 6.0% 3.0% 10.9% 22.3% 52.1% 1 ლარი 2 ლარი 5 ლარი 10 ლარი 20 ლარი 50 ლარი 100 ლარი 200 ლარი მონეტები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საანგარიშო პერიოდში, მიმოქცევაში ნაღდი ფულის მოცულობა წლის დასაწყისთან შედარებით 495.6 მლნ ლარით, ანუ 19.8 პროცენტით გაიზარდა (იხ. დიაგრამა N 8.2). დიაგრამა N 8.2 ნაღდი ფული მიმოქცევაში 2015-2016 წლები 2015 3,000 2,999 2016 2,900 2,738 2,800 მლნ ლარი 2,600 2,435 2,500 2,300 2,200 2,757 2,468 2,468 2,776 2,642 2,700 2,400 2,767 2,274 2,265 2,279 2,303 2,320 2,313 2,475 2,411 2,442 2,522 2,421 2,453 2,504 2,398 2,335 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 145 2016 წლის განმავლობაში მიმოქცევაში ბანკნოტების რაოდენობა 485.1 მლნ ლარით გაიზარდა და მიმოქცევაში არსებული ფულის მთლიან მოცულობაში მისმა ხვედრითმა წილმა 97.1 პროცენტი შეადგინა. ამ პერიოდში 23.4 პროცენტით გაიზარდა მოთხოვნა მაღალი ნომინალის - 50, 100 და 200 ლარის ბანკნოტებზე, ხოლო 10 ლარის ნომინალის ბანკნოტზე მიმოქცევის მოთხოვნა 14.9 პროცენტით შემცირდა. მიმოქცევაში წარმატებით დამკვიდრდა ახალი მოდიფიკაციის 20, 50 და 100 ლარის ნომინალის ბანკნოტები. კერძოდ, საანგარიშო პერიოდის ბოლოსათვის ახალი მოდიფიკაციის 20 ლარის ნომინალის ბანკნოტი მიმოქცევაში ამ ნომინალის ბანკნოტის 64.1 პროცენტს შეადგენდა, 50 ლარიანი - 60.2 პროცენტს ხოლო ახალი მოდიფიკაციის 100 ლარიანი, მიუხედავად იმისა, რომ იგი 2016 წლის პირველ ნოემბერს გავიდა მიმოქცევაში, ამ ნომინალის ბანკნოტის 29.3 პროცენტს (იხ. დიაგრამა N 8.3). დიაგრამა N 8.3 20, 50 და 100 ლარის ნომინალის ბანკნოტები მიმოქცევაში მოდიფიკაციების მიხედვით (%). 80% 71% 70% 64% 60% 60% 50% 40% 40% 36% 29% 30% 20% 10% 0% 1 20 ₾ ძმ 20 ₾ ამ 50 ₾ ძმ 50 ₾ ამ 100 ₾ ძმ 100 ₾ ამ წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საანგარიშო პერიოდში 0.4 პროცენტით (23.8 მლნ ლარით) შემცირდა მიმოქცევაში 1 და 2 ლარის ნომინალის ბანკნოტების რაოდენობა, ხოლო 1 და 2 ლარის ნომინალის მონეტების ოდენობა გაიზარდა 16.5 პროცენტით და 2016 წლის ბოლოს 57.1 მლნ ლარი შეადგინა. 2015 წელთან შედარებით, მიმოქცევაში ეროვნული ვალუტის ხურდა ფულის „თეთრის“ თანხობრივი რაოდენობა 8.8 პროცენტით გაიზარდა. ნაღდი ფულით ქვეყნის ეკონომიკის შეუფერხებელი დაკმაყოფილებისა და ეროვნული ბანკის სარეზერვო მარაგების შევსების მიზნით, საანგარიშო პერიოდში გრძელდებოდა სამუშაოები ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების დამზადებისა და მათი მიმოქცევაში გაშვების მიმართულებით. ასევე წარიმართა რიგი სამუშაოები საკოლექციო დანიშნულების მონეტების გამოშვების კუთხით. საანგარიშო წელს, 2015 წელთან შედარებით, გაიზარდა ნაღდი ეროვნული ვალუტის გაცემები. კერძოდ, თუ საქართველოს ეროვნულ ბანკში, ეროვნული ვალუტით შემოსულმა ნაღდმა ფულმა 4.4 მლრდ ლარი, ანუ დაახლოებით იმდენივე შეადგინა, რაც გასულ 2015 წელს, 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკიდან გასულმა ნაღდმა ფულმა - 4.9 მლრდ ლარი შეადგინა, რაც 8.9 პროცენტით აღემატება წინა წლის მაჩვენებელს. საანგარიშო პერიოდში საკასო ცენტრის ფიზიკური პირების 146 მომსახურების სალაროს მიერ 908 ოპერაციით გაცვლილი იქნა 484.3 ათასი ლარის ოდენობით ნაღდი ფული. საანგარიშო პერიოდში გრძელდებოდა ფულის ნიშნების ექსპერტიზის სამუშაოები. საქართველოს ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრის სალაროებიდან, კომერციული ბანკებიდან, ვალუტის გადამცვლელი პუნქტებიდან, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებიდან გამოგზავნილ და ფიზიკური პირების მიერ შემოტანილ 26,364 ცალ საეჭვო ფულის ნიშანზე ჩატარებული ექსპერტიზის შედეგები ნაჩვენებია ცხრილი N 8.1ში. ცხრილი N 8.1 2016 წელს შემოტანილი საეჭვო ფულის ნიშნების ექსპერტიზის შედეგები საეჭვო ყალბი ნამდვილი არგადახდითი ლარის ბანკნოტები 5 767 5 223 374 178 ლარის მონეტები 19 435 15 631 3 804 _ აშშ დოლარი 869 707 162 _ ევრო 142 116 26 _ სხვა უცხოური ვალუტა 143 127 16 _ სულ 26 364 21 796 4 382 178 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების პროცენტული თანაფარდობა მოცემულია დიაგრამა N 8.4. დიაგრამა N 8.4 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტები და მონეტები (%) 2 ლარი 0.004% 0.066% 0.04% 5 ლარი 0.92% 2.92% 10 ლარი 10.72% 6.02% 20 ლარი 50 ლარი 4.37% 100 ლარი 200 ლარი 0.1% 50 თეთრი (1993წ) 1 ლარიანი მონეტა 69.5% 5.34% 2 ლარიანი მონეტა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი საანალიზო წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტების რაოდენობა 2015 წელთან შედარებით გაიზარდა 1.7-ჯერ, ყალბი ევროს ბანკნოტების რაოდენობა გაიზარდა 1.5-ჯერ, ხოლო ყალბი დოლარების რაოდენობა შემცირდა 1.1-ჯერ. აგრეთვე, სხვა უცხოური ყალბი ვალუტა გაიზარდა 1.3-ჯერ. რაც შეეხება 50 თეთრის ნომინალის 147 ყალბი მონეტების რაოდენობას, იგი წინა წელთან შედარებით შემცირდა 4.6-ჯერ, ხოლო 1 ლარის ნომინალის ყალბი მონეტების რაოდენობა დაახლოებით 30-ჯერ გაიზარდა (ნომინალების მიხედვით 2015-2016 წლების პერიოდში გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების რაოდენობას გვიჩვენებს დიაგრამა N 8.5 და დიაგრამა N 8.6). დიაგრამა N 8.5 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის ბანკნოტების რაოდენობა 2500 2,235 2015 2000 2016 1,410 1500 1,256 911 1000 673 608 614 500 1 1 77 219 192 42 20 0 2 ლარი 5 ლარი 10 ლარი 20 ლარი 50 ლარი 100 ლარი 200 ლარი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა N 8.6 2016 წელს გამოვლენილი ყალბი ლარის მონეტების რაოდენობა 16,000 14,496 2015 14,000 2016 12,000 10,000 8,000 6,000 5,098 4,000 2,000 1,113 484 0 14 0 8 0 50 თეთრი (1993წ) 1 ლარიანი მონეტა 2 ლარიანი მონეტა 10 ლარიანი მონეტა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2016 წელს საქართველოს ეროვნული ბანკი მეთოდოლოგიურ დახმარებას უწევდა როგორც კომერციულ ბანკებსა და ვალუტის გადამცვლელ პუნქტებს, ასევე იურიდიულ და ფიზიკურ პირებს, ნაღდ ფულთან მუშაობის კვალიფიკაციის ამაღლების საქმეში. კერძოდ, ფულის ნიშნების დამცავი მექანიზმების სწავლების, ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების ვარგისიანობის განსაზღვრისა და ზოგადად ნაღდ ფულთან მუშაობის კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით სწავლება ჩაუტარდა 741 დაინტერესებულ პირს. საანგარიშო პერიოდში მიმდინარეობდა როგორც საკოლექციო და ოქროს ზოდების, ისე ნუმიზმატიკური და სხვა დანიშნულების პროდუქციის რეალიზაცია. საანგარიშგებო წლის განმავლობაში სულ რეალიზებულია 480,879 ერთეული, რაც 148 დაახლოებით 26.5-ჯერ აღემატება წინა წელს რეალიზებული ფასეულობის რაოდენობას. გასულ წელს პროდუქციის რეალიზაციიდან შემოსულმა თანხებმა 1 151 ათასი ლარი შეადგინა, რაც 28.4 პროცენტით აღემატება 2015 წელს რეალიზაციის შედეგად შემოსულ თანხებს. სახეობების მიხედვით გაყიდულია: საკოლექციო ბანკნოტები/მონეტები 307,645 ერთეული, თანხით - 671 ათასი ლარი (მათ შორის ოქროს საინვესტიციო მონეტები 241 ერთეული, თანხით - 300 ათასი ლარი), რაც 49.8-ჯერ აღემატება 2015 წელს გაყიდულ რაოდენობას, თუმცა რეალიზებული პროდუქციიდან მიღებული თანხები 10.5 პროცენტით ნაკლებია წინა წელს მიღებულ თანხებთან შედარებით; ოქროს ზოდები (ოქროს სერტიფიკატისათვის განკუთვნილი ოქროს ზოდების გარდა) რეალიზებულია 407 ერთეული, თანხით 347.4 ათასი ლარი, რაც 3.1-ჯერ აღემატება 2015 წლის იმავე პერიოდში მიღებულ თანხებს; ნუმიზმატიკური და სხვა ფასეულობა - 172 827 ერთეული, თანხით 133 ათასი ლარი, რაც 4-ჯერ მეტია 2015 წელს რეალიზაციიდან მიღებულ თანხებთან შედარებით (2015-2016 წლებში რეალიზებული პროდუქციის რაოდენობის შესახებ იხ. დიაგრამა N 8.7-ზე. დიაგრამა N 8.7 რეალიზებული ფასეულობა 2015-2016 წლებში (რაოდენობა) რაოდენობა 350000 307645 300000 250000 172827 200000 2015 წელი 150000 2016 წელი 100000 50000 6179 148 407 11849 0 საკოლქციო ფასეულობა ოქროს ზოდები ნუმიზამტიკური ფასეულობა წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ქართული ფულის ისტორიისა და საქართველოს ეროვნული ბანკის, როგორც ქვეყნის ცენტრალური ბანკის განვითარებისა და მისი ძირითადი საქმიანობის გაცნობის მიზნით, ეროვნულ ბანკის ფულის მუზეუმი აქტიურად სთავაზობდა საზოგადოებას საგანმანათლებლო-შემეცნებით კურსებს. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მუზეუმს 3 823 ვიზიტორი ესტუმრა. 2016 წლის განმავლობაში ფულის მუზეუმში ჩატარდა 78 საგანმანათლებლოშემეცნებითი ტური (ექსკურსია), რომელიც მოიცავდა ქართული ნუმიზმატიკის მიმოხილვას და უშუალოდ ექსპონატების დათვალიერებას. კურსი მოისმინა 1,093 მოსწავლემ და 85 პედაგოგმა. ამასთან, ამავე პერიოდში ფულის მუზეუმში ჩატარდა 2 ლექცია თემაზე „ქართული ფულის ისტორია, საქართველოს ეროვნული ბანკის ფუნქცია-მოვალეობები“, რომელიც 38 სტუდენტმა მოისმინა. 149 2016 წლის მაისში, სახელმწიფო დამოუკიდებლობის კვირეულის ფარგლებში, ფულის მუზეუმმა უმასპინძლა გამოფენას „ქართული ფული“, რომელმაც დიდი მოწონება დაიმსახურა ვიზიტორთა მხრიდან. 2016 წლის 19 ივნისს, საქართველოს ეროვნული ბანკის მედიატურის ფარგლებში, ფულის მუზეუმს ბიზნესმედიის წარმომადგენლები სტუმრობდნენ. 150 9 შიდა აუდიტი და რისკების მართვა შიდა აუდიტი შიდააუდიტორული სამსახურის საქმიანობის მიზნობრივ ორიენტირს წარმოადგენს 2015-2018 წლების სტრატეგია, რომელიც სამწლიან პერიოდზე დასახული მიზნებისა და მათი მიღწევისათვის განსახორციელებელი ღონისძიებების ერთობლიობაა. შესაბამისად, შიდააუდიტორული სამსახურის მიერ საანგარიშო პერიოდში განხორციელებული აქტივობები ემსახურებოდა სტრატეგიით განსაზღვრული მიზნების რეალიზებას. სტრატეგიის ერთ-ერთი არსებითი კომპონენტის გათვალისწინებით, 2016 წლიდან შიდა-აუდიტორული სამსახური გადავიდა რისკზე დაფუძნებული შიდა აუდიტის დაგეგმვის ახალ მიდგომაზე. ასეთი მიდგომა უფრო მეტად ორიენტირებულია დაინტერესებულ მხარეთა მოლოდინებზე და იძლევა აუდიტის რესურსების მეტი კონცენტრაციის შესაძლებლობას ორგანიზაციული მნიშვნელობის რისკების შემცველ არეებზე. რისკზე დაფუძნებული აუდიტი ითვალისწინებს შიდა აუდიტის საქმიანობის წარმართვას ორგანიზაციის რისკების რუკაზე დაყრდნობით, რაც დამოკიდებულია ორგანიზაციაში რისკის მართვის „მომწიფებულობის“ დონეზე. შიდა აუდიტის გეგმის შემუშავების პროცესი წარიმართა რამდენიმე საფეხურად: რისკების დაჯგუფებაკატეგორიზაცია, პრიორიტეტიზაცია, აუდიტ-უნივერსის ფორმირება. რისკზე დაფუძნებული შიდა აუდიტის ახალი მიდგომის შესაბამისად, სამწლიანი აუდიტორული ციკლის გათვალისწინებით, შემუშავდა მარწმუნებელი მომსახურების გრძელვადიანი საორიენტაციო გეგმა როგორც ბიზნეს აუდიტ-უნივერსის (42 ობიექტი), ასევე ინფორმაციული ტექნოლოგიების აუდიტ-უნივერსის (27 ობიექტი) მიხედვით. გრძელვადიან გეგმაზე დაყრდნობით შემუშავდა შიდა აუდიტის 2016 წლის სამოქმედო გეგმა როგორც ბიზნეს აუდიტის ობიექტების, ასევე ინფორმაციული ტექნოლოგიების აუდიტის ობიექტების მიხედვით, რომელიც შეთანხმდა აუდიტის კომიტეტთან და დამტკიცდა ეროვნული ბანკის საბჭოს მიერ. აღნიშნული გეგმის შესაბამისად, საანგარიშო პერიოდში, მარწმუნებელი მომსახურების კუთხით, განხორციელდა 36 აუდიტი, რომელთა ფარგლებშიც მომზადდა შესაბამისი აუდიტორული შეფასებები ცალკეული პროცესების მიხედვით, რისკების მართვის, შიდა კონტროლის მექანიზმების ადეკვატურობისა და მარეგლამენტირებელი ნორმატიული ბაზის მოთხოვნებთან შესაბამისობის თაობაზე და გაწეულ იქნა სათანადო რეკომენდაციები. საანგარიშო პერიოდში, შიდააუდიტორული სამსახური აგრძელებდა საკონსულტაციო მომსახურებას ცალკეულ საკითხებთან თუ პროცედურულ დოკუმენტთან დაკავშირებით, ორგანიზაციის რისკის მართვის სისტემის განვითარებისა და ხელშეწყობის თვალსაზრისით. 2016 წლის მანძილზე შიდააუდიტორული სამსახური პერიოდულ მონიტორინგს უწევდა როგორც მარწმუნებელი მომსახურების ფარგლებში, ისე სხვადასხვა გარე მხარეების მიერ გაწეული რეკომენდაციების შესრულების პროცესს. საანგარიშო პერიოდში, მიღებულ იქნა ჰოლანდიის ცენტრალური ბანკის ექსპერტთა ჯგუფის მიერ 2015 წელს განხორციელებული სრული გარე შეფასების საბოლოო ანგარიში, რომლის შედეგების თანახმად, შიდააუდიტორული სამსახური შესაბამისობაშია შიდა აუდიტის პროფესიული პრაქტიკის საერთაშორისო სტანდარტებთან და ეთიკის კოდექსთან. 151 საგულისხმოა, რომ შიდააუდიტორული სამსახურის სტრატეგიის მიხედვით, ავტომატიზირებული აუდიტის ტექნიკის დანერგვის მიზნით, 2016 წელს დაიწყო მუშაობა შიდა აუდიტის პროცესების ავტომატიზაციის პროექტზე, რომლის მასშტაბი ასევე მოიცავს ორგანიზაციის რისკების ცენტრალიზებული მართვის პროცესს. პროექტით გათვალისწინებული სამუშაოების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩატარდა საანგარიშო წელს, ხოლო პროექტის საბოლოო დასრულება დაგეგმილია 2017 წელს. თანამშრომელთა უწყვეტი პროფესიული განვითარება წარმოადგენს შიდააუდიტორული სამსახურის სტრატეგიის კომპონენტს, რომლის გათვალისწინებითაც შიდა აუდიტორები მონაწილეობდნენ სხვადასხვა ქვეყნის ცენტრალური ბანკებისა თუ საერთაშორისო ინსტიტუტების მიერ ორგანიზებულ სემინარებსა და ტრენინგებში. რისკების მართვა რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი ახორციელებს არაფინანსური რისკების მართვის ერთიანი სისტემის შემუშავებასა და დანერგვას საქართველოს ეროვნულ ბანკში. ამ მიზნით დეპარტამენტს შემუშავებული აქვს რისკების ცენტრალიზებული მართვის ჩარჩო, რომელიც დაფუძნებულია საერთაშორისო სტანდარტებზე და ითვალისწინებს სხვა ცენტრალური ბანკების გამოცდილებას. საანგარიშო პერიოდში რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი თანამშრომლობდა მსოფლიო ბანკთან, ჰოლანდიისა და ბელგიის ცენტრალურ ბანკებთან და საოპერაციო რისკების საერთაშორისო სამუშაო ჯგუფთან (ORWG). რისკების ცენტრალიზებული მართვის ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად გამოიყენება დაცვის სამხაზიანი მოდელი, სადაც რისკების მფლობელი სტრუქტურული ერთეულები წარმოადგენენ რისკების დაცვის პირველ დონეს, რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი წარმოადგენს დაცვის მეორე დონეს, ხოლო შიდა აუდიტორული სამსახური წარმოადგენს დაცვის მესამე დონეს. საანგარიშო პერიოდში, რისკების ცენტრალიზებული მართვის ჩარჩოს გაფართოების მიზნით, ეროვნულ ბანკში დაინერგა ინციდენტების მართვის სისტემა, რომელიც მოიცავს რეალიზებული ინციდენტების შესწავლა/შეფასების, მონიტორინგის და ანგარიშგების ერთიან პროცესს. მისი მიზანია ძირითადი რისკის ინდიკატორების (KRI) საშუალებით ადრეულ სტადიაზე ნებისმიერი ტიპის ხარვეზის დანახვა და მათ აღმოსაფხვრელად საჭირო რესურსების მოძიება. ამასთან დაკავშირებით, ეროვნული ბანკის სტრუქტურული ერთეულები ახდენენ კრიტიკული რისკის ინდიკატორების შესაბამისი ინციდენტების რეგისტრაციას ერთიან რეესტრში, რომლის მონიტორინგს და ანგარიშგების პროცესის წარმართვას ახორციელებს რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი. აღნიშნულმა ჩარჩომ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ეროვნულ ბანკში რისკების მართვის ჩარჩოს დახვეწასა და რისკების მართვის კულტურის გაუმჯობესებაში. 2016 წელს ეროვნული ბანკის არაფინანსური რისკების შეფასებამ აჩვენა, რომ ეროვნულ ბანკში არაფინანსური რისკების მართვა ექცევა მისაღები ზღვრების ფარგლებში და არსებული კონტროლების მეშვეობით მიღწეულია რისკების მინიმიზაცია. უახლესი მსოფლიო პრაქტიკის შესაბამისად, ბიზნესის უწყვეტობის მართვა ინტეგრირებულია საოპერაციო რისკების მართვის პროცესში და შესაბამისად ეროვნული ბანკის რისკების ცენტრალიზებული მართვის სისტემაში. აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა ბიზნესის უწყვეტობის მასშტაბის გაფართოება და მას დაემატა საბანკო ზედამხედველობის ბიზნეს-პროცესები. 152 2016 წელს რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი ჩართული იყო ეროვნული ბანკის მასშტაბით განსახორციელებელი პროექტების დაგეგმვაში; ბანკში პროექტების მიმდინარეობის პროცესის მონიტორინგის და ეფექტურად განხორციელების მიზნით, დეპარტამენტმა შეიმუშავა პროექტების მართვის ჩარჩო. ამასთან, არაფინანსური რისკების მინიმიზაციის მიზნით, რისკების ცენტრალიზებული მართვის დეპარტამენტი ახორცილებდა ეროვნული ბანკის შიდა პროცედურების განახლებისა და გაუმჯობესების მხარდაჭერას. 153 10 საზოგადოებასთან ურთიერთობა და საერთაშორისო თანამშრომლობა საზოგადოებასთან ურთიერთობა 2016 წელს, ისევე როგორც წინა წლებში, საზოგადოებასთან აქტიური კომუნიკაცია ეროვნული ბანკის მნიშვნელოვან პრიორიტეტებს განეკუთვნებოდა. განსაკუთრებული ყურადღება ექცეოდა იმ გარემოებას, რომ საზოგადოებისათვის გასაგები ყოფილიყო ეკონომიკაში მიმდინარე პროცესები და მოსალოდნელი შედეგები, ასევე საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული პოლიტიკა და მისი გავლენა ეკონომიკაზე. სწორედ ამ მიზნით, საქართველოს ეროვნული ბანკი მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციის ახალ სტრატეგიაზე გადავიდა. ახალი ინიციატივა უფრო აქტიურ და დინამიკურ ფაზაზე გადასვლას გულისხმობდა, რაც გამოიხატა რეგულარულ ბრიფინგებში, რომელიც იმართებოდა წელიწადში ოთხჯერ, მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის დასრულებისთანავე. ამ ბრიფინგებზე, გარდა იმისა, რომ მაქსიმალურად დეტალურად იყო ახსნილი კომიტეტის გადაწყვეტილები, ქვეყნის მთავარი ბანკი პასუხობდა ყველა იმ შეკითხვას, რომელიც ზოგადად ეროვნული ბანკის მონეტარულ პოლიტიკას, ასევე კონკრეტულად მის ინსტრუმენტებსა თუ გადაწყვეტილებებს ეხებოდა. ეროვნული ბანკი, საქმიანობის მაქსიმალური გამჭვირვალობის უზრუნველსაყოფად და საბანკო სისტემაში მიმდინარე პროცესების შესახებ ინფორმაციის საზოგადოებისათვის დროულად მიწოდების მიზნით, ოპერატიულად ავრცელებდა პრესრელიზებსა და სტატისტიკურ მონაცემებს, რეგულარულად მართავდა შესაბამის თემებზე პრესკონფერენციებს, კონფერენციებს, ბრიფინგებს, სემინარებს, პრეზენტაციებსა და შეხვედრებს. საზოგადოებასთან ურთიერთობა წარიმართებოდა როგორც მასობრივი ინფორმაციის, ისე კომუნიკაციის სხვა საშუალებების გამოყენებით. ტარდებოდა პერიოდული შეხვედრები ბეჭდვითი და ელექტრონული მედიის წარმომადგენლებთან. ამ თვალსაზრისით, სხვა წამყვანი ქვეყნების ცენტრალური ბანკების მიერ აპრობირებული პრაქტიკის შესაბამისად, საქართველოს ეროვნული ბანკი ცდილობდა ელექტრონული და ბეჭდვითი გამოცემებისა თუ მასობრივი ინფორმაციის სხვა საშუალებების მეშვეობით მაქსიმალურად ხელმისაწვდომი გაეხადა ინფორმაცია ფულად და სავალუტო ბაზრებზე მიმდინარე ტენდენციების შესახებ, წარმოეჩინა საკუთარი ხედვა ამ საკითხებთან დაკავშირებით და აეხსნა ამა თუ იმ გადაწყვეტილების მიღების მოტივები. საქართველოს ეროვნული ბანკი ყოველთვიურად გამოსცემდა „თვის მიმოხილვას“, ყოველკვარტლურად გამოსცემდა „მონეტარული პოლიტიკის ანგარიშს“, ოპერატიულად აქვეყნებდა სტატისტიკურ მონაცემებს და მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტის პრესრელიზებს. ამასთან, ეროვნულმა ბანკმა 2016 წელს მოამზადა და სტამბური წესით გამოსცა „საქართველოს ეროვნული ბანკის წლიური ანგარიში, 2015“. გამოვიდა სამეცნიერო-ანალიტიკური ჟურნალის „ეკონომიკა და საბანკო საქმის“ სამი ნომერი, რომელმაც მკითხველს ყველაზე აქტუალურ თემებზე მნიშვნელოვანი სტატიები შესთავაზა. საქართველოს ეროვნული ბანკის გამოცემათა ელექტრონული 154 ვერსიები ხელმისაწვდომია ბანკის ოფიციალურ ინტერნეტ გვერდზე https://www.nbg.gov.ge/index.php?m=308 საერთაშორისო თანამშრომლობა 2016 წელი მნიშვნელოვანი იყო საერთაშორისო თანამშრომლობის თვალსაზრისითაც. კერძოდ, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა საანგარიშო პერიოდში მაღალი დონის რამდენიმე საერთაშორისო შეხვედრას უმასპინძლა. 4-6 მაისს, საქართველოს ეროვნულმ ბანკმა, EBRD-ს და საკონსულტაციო კომპანია OGResearch მხარდაჭერით საერთაშორისო ფორუმს უმასპინძლა. შეხვედრის მთავარი თემა მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციისა და ინსტრუმენტების განვითარება იყო. ღონისძიებაში საქართველოს ეროვნული ბანკთან ერთად მონაწილეობდნენ სომხეთის, ყირგიზეთისა და მონღოლეთის ცენტრალური ბანკების წარმომადგენლები. ფორუმზე, რომლის მთავარი მიზანი მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციის გაუმჯობესება იყო, მონაწილეებმა საქართველოს ეროვნული ბანკის მაგალითზე განიხილეს თუ როგორ შეუძლია ინფლაციის თარგეთირების მქონე ცენტრალურ ბანკს, პატარა ღია ეკონომიკაში გაუმკლავდეს საგარეო შოკებს. ისაუბრეს მონეტარული პოლიტიკის ფორმულირებისა და კომუნიკაციის პოლიტიკაზე. მონღოლეთისა და ყირგიზეთის ცენტრალური ბანკების მაგალითებზე კი განიხილეს თუ როგორ უნდა მოხდეს მონეტარული პოლიტიკის კომუნიკაციის გაუმჯობესება. 2016 წლის მარტში, საბანკო ზედამხედველობის მიმართულებით გატარებული რეფორმების გაცნობისა და გამოცდილების გაზიარების მიზნით, საქართველოს ეროვნულ ბანკს სომხეთის ცენტრალური ბანკის დელეგაცია ესტუმრა. სომხეთის ცენტრალური ბანკის ზედამხედველები ადგილზე გაეცნენ საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დანერგილ რისკებზე დაფუძნებული საზედამხედველო მიდგომის ძირითად პრინციპებსა და ჩარჩოს. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ეროვნული ბანკის საზედამხედველო მიდგომების მიმართ ინტერესი განსაკუთრებით მას შემდეგ გაიზარდა, რაც საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის ერთობლივმა მისიამ „ფინანსური სექტორის შეფასების პროგრამის“ (FSAP) ფარგლებში ძალზედ პოზიტიური დასკვნა გამოაქვეყნა. აღსანიშნავია, რომ 2016 წელს, ბაზელის საბანკო ზედამხედველობის კომიტეტმა საქართველოს ეროვნული ბანკი საერთაშორისო საზედამხედველო მიდგომების შესამუშავებლად კიდევ ერთხელ მიიწვია. აღნიშნული ჯგუფი საერთაშორისო საზედამხედველო პოლიტიკაში მოწინავე მიდგომების დანერგვაზე მუშაობს, ხოლო მის მიერ შემუშავებული პრინციპები საერთაშორისო სტანდარტს წარმოადგენს. ამ ჯგუფში საქართველოს ეროვნული ბანკი, მოწინავე საზედამხედველო ინსტიტუტების წარმომადგენლებთან ერთად, აქტივების ხარისხის პრუდენციული ნორმების განსაზღვრის მიზნით საერთაშორისო პრინციპების განვითარებაზე 2014 წლიდან მუშაობს. 2016 წელს კი, ეროვნული ბანკი სტრეს-ტესტების სამუშაო ჯგუფის წევრი გახდა, რომლის პირველი შეხვედრაც ნიუ-იორკში, 21 ივნისს გაიმართა და რომელშიც მონაწილება მიიღეს ევროპის ცენტრალური ბანკის, აშშ-ს, კანადის, ავსტრალიის, 155 იაპონიისა და სხვა განვითარებული ქვეყნების საზედამხედველო ინსტიტუტების წარმომადგენლებმა. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ეროვნული ბანკმა ქართული საზედამხედველო მოდელის გასაცნობად კიდევ ერთ ღონისძიებას უმასპინძლა. კერძოდ, მაკროპრუდენციული ზედამხედველობის მიმართულებით გატარებული რეფორმების გაცნობისა და გამოცდილების გაზიარების მიზნით, ივლისში საქართველოს ეროვნულ ბანკს უგანდის ცენტრალური ბანკის დელეგაცია ესტუმრა. რეგიონული შესაძლებლობების განვითარების პროგრამის ფარგლებში, უგანდელი ბანკირების პროფესიულ ვიზიტს საქართველოს ეროვნულ ბანკში ორგანიზება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის აღმოსავლეთ აფრიკის ტექნიკური მხარდაჭერის ცენტრმა (IMF East AFRITAC) გაუწია. ქართველმა სპეციალისტებმა უგანდელ კოლეგებს მაკროპრუდენციული ზედამხედველობის მიმართულებით საკუთარი ანალიტიკური ჩარჩო და გამოცდილება გაუზიარა. მნიშვნელოვანი იყო 2016 წელი საქართველოს კაპიტალის ბაზრის განვითარების თვალსაზრისითაც. კერძოდ, საქართველოს საფონდო ბირჟაზე ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD) ობლიგაციები განთავსდა. ამის შესახებ საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტმა კობა გვენეტაძემ და EBRD-ის რეგიონალურმა დირექტორმა ბრუნო ბალვანერამ 17 ივნისს, ერთობლივ ბრიფინგზე განაცხადეს. პირველი საჯარო ობლიგაციას, რომლის რაოდენობა 107 მილიონი ლარია, გააჩნია ცვლად პროცენტიანი კუპონი, რომელიც მიბმულია საქართველოს ეროვნული ბანკის სამთვიანი სადეპოზიტო სერტიფიკატის განაკვეთთან. მისი საწყისი კუპონი 6.45 პროცენტია, სადეპოზიტო სერთიფიკატის ბოლო აუქციონიდან შემდგომი სამი თვის განმავლობაში. ევრობანკისთვის ეს ლარით დენომინირებული ობლიგაციების მესამე წარმატებული გამოშვებაა საქართველოში. პროცესს წარმართავს სს „გალთ & თაგართი“. აუქციონის შემდეგ მიღებული განაცხადის საფუძველზე ობლიგაციის განთავსება საქართველოს საფონდო ბირჟაზე მოხდება. 2014 წლის მარტში ადგილობრივ ბაზარზე საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტის მიერ ლარით დენომინირებული ობლიგაციების პირველი, კერძო, საინაუგურაციო განთავსების შემდეგ, საანგარიშო პერიოდში, ევრობანკი მარეგულირებლებთან - და განსაკუთრებით საქართველოს ეროვნულ ბანკთან - მუშაობდა მარეგულირებელ სისტემაში ისეთი ცვლილებების შემოღებაზე, რაც მნიშვნელობით სცილდება ეროვნული სტრუქტურის მოთხოვნებს და საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტის მახასიათებლებს აღიარებს. შედეგად, ადგილობრივ ბაზარზე უზრუნველყოფილი იქნება საჯარო შეთავაზების ყველა მოთხოვნის დაკმაყოფილება, მათ შორის საქართველოს საფონდო ბირჟაზე ობლიგაციების განთავსებისთვის. საქართველოს ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრის წარმატებული პროექტით ყაზახეთის ცენტრალური ბანკი დაინტერესდა. გასული წლის 16 აგვისტოს საქართველოს ეროვნულ ბანკს ყაზახეთის ცენტრალური ბანკის დელეგაცია ეწვია ბანკის მმართველის მოადგილის დინა გალიევას ხელმძღვანელობით. ვიზიტის მთავარი მიზანი საქართველოს ეროვნული 156 ბანკის საკასო ცენტრის მონახულება და ეროვნული ბანკის წარმატებული გამოცდილების გაზიარება იყო. ვიზიტის პერიოდში ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრის წარმომადგენლებმა ყაზახ კოლეგებს გაუზიარეს გამოცდილება საკასო ოპერაციების და უსაფრთხოების ნორმების, ასევე სხვა მნიშვნელოვანი ასპექტების შესახებ, რომელიც მათ საკასო ცენტრის პრეოექტირებისა და მშენებლობის პროცესში დაეხმარება. საქართველოს ეროვნული ბანკის საკასო ცენტრი 2012 წელს გაიხსნა. ცენტრი ერთადერთია პოსტსაბჭოთა სივრცეში, რომელიც აღჭურვილია უსაფრთხოების თანამედროვე ტექნოლოგიებით და სრულ შესაბამისობაშია საერთაშორისო სტანდარტებთან. 2016 წლის 6 აპრილს, საქართველოს ეროვნული ბანკის ორგანიზებით, საერთაშორისო კაპიტალის ბაზრების ასოციაციის (ICM) აქტიური მხარდაჭერითა და FronClear-ის ფინანსური დახმარებით, რეპო ტრანზაქციებისა და გლობალური ჩარჩო რეპო ხელშეკრულების (GMRA) თემაზე საერთაშორისო სემინარი გაიმართა, რომელსაც საქართველოში მოქმედი კომერციული ბანკების, საბროკერო კომპანიებისა და წამყვანი იურიდიული ფირმების წარმომადგენლები ესწრებოდნენ. ორდღიან შეხვედრაზე ქართული საფინანსო ორგანიზაციების წარმომადგენლები გაეცნენ საერთაშორისო რეპო ბაზრების სტრუქტურას და ბაზარზე არსებულ ბოლო ტენდენციებს. მიიღეს ზუსტი ინფორმაცია საერთაშორისო რეპო გარიგებების სამართლებრივ და ოპერაციულ ასპექტებზე. ასევე განიხილეს რეპო ტრანზაქციების ყველაზე გავრცელებული ტიპები და იმსჯელეს მათ ბიზნეს ბუნებაზე. სამუშაო შეხვედრას რედინგის უნივერსიტეტის ICMA-ის ცენტრის უფროსი მკვლევარი რიჩარდ კომოტო უძღვებოდა. მნიშვნელოვანი იყო გასული 2016 წელი ფინანსური განათლების ღონისძიებების კუთხითაც. საქართველოს ეროვნული ბანკმა ქვეყანაში ფინანსური განათლების ამაღლების მიზნით მასშტაბური კამპანიას დაიწყო. 29 ივლისს, სასტუმრო „თბილისი-მარიოტში“, საქართველოს ეროვნული ბანკის ორგანიზებითა და გერმანული შემნახველი ბანკების ფონდის (SBFIC) მხარდაჭერით, გაიმართა საერთაშორისო კონფერენცია ფინანსური განათლების თემაზე, სახელწოდებით - „ფინანსური განათლება ფინანსური კეთილდღეობისთვის“. კონფერენციის მონაწილეები ეროვნული ბანკის მიერ მომზადებულ ფინანსური განათლების ეროვნულ სტრატეგიას გაეცნენ. სტრატეგია მიზნად ისახავს საქართველოში მოსახლეობის ფინანსური განათლების დონის ამაღლებას, რაც საბოლოო ჯამში, მომხმარებლების ფინანსური კეთილდღეობის გაუმჯობესებისა და მათი უფლებების ეფექტურად დაცვის წინაპირობა გახდება. ფინანსური სტრატეგიის შემუშავებაში საქართველოს ეროვნულ ბანკს კონსულტაციას საერთაშორისო ექსპერტები უწევდნენ. 157 11 ადამიანური რესურსების მართვა და განვითარება სტატისტიკური ინფორმაცია თანამშრომელთა რაოდენობის შესახებ 2016 წლის ბოლოს ეროვნულ ბანკში დასაქმებულია 364 თანამშრომელი, რომელთაგან 45 შტატგარეშე მოსამსახურეა, 52 - დამხმარე მოსამსახურე, 276 - საჯარო მოხელე. 52 45 დამხმარე მოსამსახურე შტატგარეშე თანამშრომელი 276 საჯარო მოხელე თანამშრომელთა საშუალო ასაკი 40 წელია. ეროვნულ ბანკში დასაქმებულთა 90 პროცენტი უმაღლესი განათლებითაა. თანამშრომელთა მთლიანი რაოდენობის 47 პროცენტს ქალები შეადგენდნენ, ხოლო 53 პროცენტს მამაკაცები. 47% 53% ქალები მამაკაცები უმაღლეს საგანმანთლებლო სასწავლებლებთან თანამშრომლობა ეროვნული ბანკი ყოველწლიურად აძლევს სტუდენტებს შესაძლებლობას გაეცნონ ეროვნული ბანკის სპეციფიკას, გაიარონ სტაჟირება და გამოიმუშავონ პრაქტიკული უნარები, რაც მათ პროფესიონალებად ჩამოყალიბებაში დაეხმარება. ამ მიზნით უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან გაფორმებული „ურთიერთთანამშრომლობის შესახებ მემორანდუმის“ საფუძველზე, 2016 წელს ეროვნულ ბანკში სტაჟირება გაიარა 40-მა სტუდენტმა, რომელთაგან დღეს 16 ეროვნული ბანკის თანამშრომელია. გარდა ამისა, ეროვნული ბანკი შესაძლებლობას აძლევს ქართველ სტუდენტებს, რომლებიც საზღვარგარეთ სწავლობენ, გაიარონ საზაფხულო სტაჟირება და გაეცნონ ეროვნული ბანკის სპეციფიკას. აღნიშნული მიზნად ისახავს ქართველი სტუდენტებისათვის ეროვნული ბანკის მიმართ ინტერესის გაღვივებას, რათა მათ სწავლის დასრულების შემდეგ საქართველოში დაბრუნება გადაწყვიტონ და მიღებული ცოდნა საქართველოში გამოიყენონ. 2016 წელს სტაჟირება გაიარა 5-მა სტუდენტმა. თანამშრომელთა პროფესიული განვითარება 2016 წელს ეროვნული ბანკი აგრძელებდა თავის თანამშრომელთა პროფესიულ განვითარებაზე ზრუნვას. თანამშრომელთა პროფესიული საქმიანობის ეფექტიანობის ამაღლების მიზნით გერმანიის ბუნდესბანკში, საფრანგეთის ცენტრალურ ბანკში, ნიდერლანდების ბანკში, პოლონეთის ეროვნულ ბანკში, შვეიცარიის ცენტრალურ ბანკში, ჩეხეთის ეროვნულ ბანკში, ავსტრიის ეროვნულ ბანკში, სომხეთის ცენტრალურ 158 ბანკში, თურქეთის ცენტრალურ ბანკში, აზიის განვითარების ბანკში, ასევე მსოფლიო ბანკში, საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, ვენის გაერთიანებულ ინსტიტუტში და სხვა ქვეყნების ცენტრალურ ბანკებში სწავლება გაიარა ეროვნული ბანკის 125 თანამშრომელმა, ხოლო საქართველოს ბაზარზე არსებულ სასწავლო დაწესებულებებში სწავლება გაიარა ეროვნული ბანკის 32 სპეციალისტმა. 2016 წელს ეროვნულ ბანკში ჩატარდა ინგლისურის ენის შემსწავლელი კურსი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო ეროვნული ბანკის 21 თანამშრომელმა. ეროვნული ბანკის ყველა თანამშრომლისათვის გასულ წელს ჩატარდა სემინარი თემაზე „ბიზნესის უწყვეტობა“. ბუნებრივია, რომ ეროვნულ ბანკში, როგორც კრიტიკული სისტემებისა და ოპერაციების მქონე ორგანიზაციაში, ბიზნესის უწყვეტობის მართვა ერთ-ერთი პრიორიტეტული საკითხია. ბანკის თანამშრომლებმა მოისმინეს, თუ როგორ უნდა იმუშაოს ორგანიზაციამ უწყვეტ რეჟიმში, მიუხედავად მოსალოდნელი თუ მოულოდნელი უჩვეულო, არასტანდარტული ან კრიტიკული სიტუაციის დადგომისას. ასევე განხორციელდა შემუშავებული სცენარების ტესტირება (პრაქტიკული რეალიზება). ტესტირება აუცილებელი წინაპირობაა ნაკლოვანებების აღმოჩენისათვის. საქმიანობის უფრო მეტი ეფექტიანობის მისაღწევად და დასაქმებულთა მოტივაციის ამაღლების თვალსაზრისით ეროვნული ბანკი ზრუნავს თანამშრომელთა გუნდური მუშაობის უნარების განმტკიცებაზე. საანგარიშო პერიოდში განხორციელდა არაერთი სპორტული და სოციალური აქტივობა. ფინანსური სექტორის თანამშრომელთა პროფესიული განვითარება ეროვნული ბანკი ასევე ხელს უწყობს საბანკო სექტორის თანამშრომელთა პროფესიულ განვითარებას. ამ მიზნით 2016 წლის თებერვალში, აპრილსა და ოქტომბერში უცხოელი პარტნიორების მხარდაჭერით, ლუქსემბურგის საფინანსო ტექნოლოგიების გადაცემის კვლევითი სააგენტოს ექსპერტების მიერ ეროვნულ ბანკში ჩატარდა 3 სემინარი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო როგორც ეროვნული ბანკის, ასევე კომერციული ბანკების 70 თანამშრომელმა. 159 12 ნორმატიულ-სამართლებრივი ბაზის განვითარება საანგარიშო პერიოდში გრძელდებოდა საქართველოს ეროვნული ბანკის ნორმატიულ-სამართლებრივი ბაზის განვითარებისა და განახლების სამუშაოები. 2016 წელს ეროვნული ბანკის მონაწილეობით შემუშავდა და ამოქმედდა საკანონმდებლო ცვლილებები საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში და „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში. კერძოდ, ორგანულ კანონში განხორციელებული ცვლილებით განისაზღვრა, რომ მეწარმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე ქონების რეალიზაციის ან/და მომსახურების გაწევის შეთავაზებისას ან/და რეკლამირებისას ფასი გამოხატული უნდა იყოს მხოლოდ ლარით. ხოლო სამოქალაქო კოდექსის ახალი რეგულაციებით დადგინდა მთელი რიგი მოთხოვნები სესხის (საბანკო კრედიტი) გაცემასთან დაკავშირებით. საანალიზო წლის განმავლობაში განხორციელდა საქართველოს ეროვნული ბანკის 35 ნორმატიული აქტის პროექტის მომზადება, მათი შესაბამისობაში მოყვანა მოქმედ კანონმდებლობასთან. ასევე, უზრუნველყოფილ იქნა აღნიშნული ნორმატიული აქტების ოფიციალური გამოქვეყნება - „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს“ ვებგვერდზე ელექტრონული ფორმით განთავსება. მათ შორის: 1. „საგადახდო მომსახურების განხორციელებისას მომხმარებლისთვის აუცილებელი ინფორმაციის მიწოდების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 2016 წლის 6 იანვრის N1/04 ბრძანება, რომლის მიზანია უზრუნველყოს მომხმარებლისათვის საგადახდო მომსახურების პირობების ხელმისაწვდომობა და სრული გამჭვირვალობა იმისთვის, რომ საგადახდო მომსახურების მომხმარებელს საშუალება ჰქონდეს გათვითცნობიერებულად გააკეთოს არჩევანი. ეს წესი განსაზღვრავს პროვაიდერების მიერ მომხმარებლისათვის საგადახდო მომსახურებასთან დაკავშირებით მისაწოდებელი ინფორმაციის ჩამონათვალს და მისი მიწოდების ფორმას. აღნიშნული წესის მიხედვით პროვაიდერი ვალდებულია მომხმარებელს მიაწოდოს ზუსტი და უტყუარი ინფორმაცია. 2. „ელექტრონული ხელმოწერის დანერგვის მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელოს დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის 2016 წლის 23 თებერვლის N18/04 ბრძანება. ამ ბრძანების მიზანია კომერციულმა ბანკებმა მომხმარებლისათვის მომსახურების გაწევის დროს განახორციელონ ელექტრონული ხელმოწერის გამოყენება ეროვნულ ბანკთან შეთანხმებული უსაფრთხოების პოლიტიკის მიხედვით. აღნიშნული სახელმძღვანელო შემუშავებულია საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნათა და ევროკავშირის სივრცეში მოქმედი რეგულაციების გათვალისწინებით და ეყრდნობა ევროკავშირის რეგულაციებით განსაზღვრულ ელექტრონული იდენტიფიკაციის, აუთენთიფიკაციის და ხელმოწერის (eIAS) ტექნიკურ, პროცედურულ და ხარისხობრივ მოთხოვნებს. 3. 2016 წელს ასევე შემუშავდა რეგულაციები მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, საბროკერო კომპანიების და ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორების მიერ უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის და ტერორიზმის დაფინანსების რისკის ზედამხედველობის ანგარიშგების შევსებისა და ინფორმაციის წარმოდგენის თაობაზე. ხსენებული რეგულაციებით ხდება უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციის და ტერორიზმის დაფინანსების რისკის დისტანციური ზედამხედველობის განხორციელება და კონკრეტულ მიკროსაფინანსო ორგანიზაციაში, საბროკერო კომპანიაში და ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორში არსებული უკანონო შემოსავლის ლეგალიზაციისა და ტერორიზმის დაფინანსების რისკების, ასევე, შიდა კონტროლის 160 სისტემის ადეკვატურობის შეფასება და აღნიშნულის გათვალისწინებით შესაბამისი საზედამხედველო ღონისძიებების განსაზღვრა. ასევე მეტად მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოში დერივატივების ბაზრის განვითარებასთან დაკავშირებით, ეროვნულმა ბანკმა, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკთან თანამშრომლობით, გააგრძელა პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს ქვეყანაში შესაბამისი სამართლებრივი და ბიზნეს გარემოს შექმნას ფულადი ბაზრების სათანადო განვითარების თვალსაზრისით. პროექტის ერთ-ერთი მიზანია არსებული კანონმდებლობის სრულ შესაბამისობაში მოყვანა საერთაშორისოდ აღიარებულ საუკეთესო პრაქტიკასთან. საანალიზო წელს ეროვნული ბანკის იურიდიული დეპარტამენტის მიერ მომზადდა „ფინანსური გირავნობის, ურთიერთგაქვითვისა და დერივატივების შესახებ“ კანონპროექტი. ასევე შემუშავდა საკანონმდებლო ცვლილებეთა პაკეტი, რომელიც შესაბამის საკანონმდებლო აქტებში შექმნის დერივატივების, ურთიერთგაქვითვისა და ფინანსური გირავნობის შესაბამის სამართლებრივი აღსრულებადობის საფუძვლებს. საანგარიშო პერიოდში ეროვნული ბანკის, ფინანსთა სამინისტროსა და ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ინიციატივით დაიწყო ფინანსურ ინსტრუმენტებთან დაკავშირებით გარიგებების დაბეგვრის რეფორმა. აღნიშული პროექტი ხორციელდება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის (IMF) მხარდაჭერით. პროექტი მიზნად ისახავს ფინანსური ინსტრუმენტების დაბეგვრის გამჭვირვალე და საუკეთესო სართაშორისო პრაქტიკასთან შესაფერისი საგადასახადო პოლიტიკის დანერგავს საქართველოში. ეროვნული ბანკი აქტიურად მონაწილეობს აღნიშნული პროცესის სამართლებრივ მხარდაჭერაში. 2016 წელსვე ეროვნულმა ბანკმა დაიწყო კაპიტალის ბაზრების მარეგულირებელი კანონმდებლობის რეფორმა, რომელიც მიზნად ისახავს საქართველო-ევროკავშირს შორის გაფორმებული ასოცირების შეთანხმებით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებას. პროექტის განხორციელების შედაგად საკანონმდებლო ნორმები შესაბამისობაში მოვა ევროკავშირის დირექტივებთან. პროექტი ხორციელდება აზიის განვითარების ბანკის (ADB) მხარდაჭერით. 161 13 სტატისტიკური საქმიანობა 2016 წლის განმავლობაში გრძელდებოდა ეროვნული ბანკის ახალი სტატისტიკური პროდუქტების წარმოების დანერგვის სამუშაოები. ახალი სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემის - „სებსტატის“ დანერგვის შედეგად მნიშვნელოვნად გაიზარდა მონაცემთა ხარისხი და ოპერატიულობა. 2016 წელს „სებსტატის“ ბაზაში შემოვიდა 10 მლნ-ზე მეტი ჩანაწერი, რომლის საფუძველზეც ყოველთვიურად ხდებოდა 6,800-ზე მეტი დროითი მწკრივის გამოქვეყნება. თუმცა „სებსტატის“ შესაძლებლობები მომხმარებლისათვის გაცილებით მეტი ინფორმაციის მიწოდებას ითვალისწინებს, რაც უკვე ხორციელდება 2017 წლიდან. საანგარიშო წელს მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა ფინანსური სტატისტიკის განვითარების მიმართულებით. კერძოდ, დასრულდა მუშაობა შემდეგ ანგარიშებზე: - ცენტრალური ბანკის ფონდების ნაკადების ანგარიში (მარაგები და ოპერაციები); - სხვა დეპოზიტური კორპორაციების ფონდების ნაკადების ანგარიში (მარაგები და ოპერაციები); - სხვა ფინანსური კორპორაციების ფონდების ნაკადების ანგარიში (მარაგები და ოპერაციები). საცდელ რეჟიმში მოხდა შემდეგი ანგარიშების აგება: - აგრეგირებული ,,ვისგან-ვის“ მატრიცა; - არაფინანსური კორპორაციების, შინამეურნეობებისა და შინამეურნეობების მომსახურე კერძო არაკომერციული ორგანიზაციების ექსპერიმენტული ფონდების ნაკადების ანგარიშები (მარაგები და ტრანზაქციები). - საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ტექნიკური დახმარების მისიის (ოქტომბერი, 2016) ფარგლებში მოხდა გადაფასებისა და სხვა ცვლილებების ანგარიშების საცდელი ვერსიების აგება ფინანსური სექტორებისათვის. აღსანიშნავია, რომ საცდელი გაანგარიშებების განხორციელებამ მკაფიო სურათი შექმნა დამატებითი ინფორმაციული წყაროების საჭიროების შესახებ, რამაც მოითხოვა თანამშრომლობის შემდგომი გაძლიერება საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურთან და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახელმწიფო სახაზინო სამსახურთან. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ზემოაღნიშნული ტექნიკური მისიის რეკომენდაციით, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური აქტიურად ჩაერთო არაფინანსური სექტორის ფინანსური ანგარიშების შედგენაში, რაც მნიშვნელოვანი წინგადადგმული ნაბიჯია ამ სექტორის სტატისტიკური ინფორმაციის ხარისხის ამაღლების თვალსაზრისით. საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა, მომხმარებელთა ინტერესების გათვალისწინებით, 2016 წელს გააგრძელა საგარეო სექტორის სტატისტიკის მონაცემების გამოქვეყნება ძველი („საგადასახდელო ბალანსის სახელმძღვანელო“, მე-5 რედაქცია, სსფ, 1993 წ.) და ახალი („საგადასახდელო ბალანსისა და საინვესტიციო პოზიციის სახელმძღვანელო“, მე-6 რედაქცია, სსფ, 2009 წ.) ფორმატით; ხოლო საგარეო ვალის ცხრილების - „საგარეო ვალის სტატისტიკა: სახელმძღვანელო შემდგენელთა და მომხმარებელთათვის“ (სსფ, 2003 წ. და 2013 წ. გამოცემები) შესაბამისად. 162 საქართველოს ეროვნული ბანკი ფინანსური ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის 163 საქართველოს ეროვნული ბანკი სარჩევი გვერდი ხელმძღვანელობის პასუხისმგებლობის ანგარიში 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის წარმოდგენილი ფინანსური ანგარიშგების მომზადებასა და დამტკიცებაზე 1 დამოუკიდებელი აუდიტორის დასკვნა 2 ფინანსური ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის: მოგება ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება 5- 6 ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგება 7-8 კაპიტალში ცვლილებების ანგარიშგება 9 - 10 ფულადი სახსრების მოძრაობის ანგარიშგება 11 - 12 ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 13 - 71 164 brjr6or3gqob g6ogbgqo b$3o bgq0dq3,rbXq,r'rbob,),:lrgbob069bq,r.rbol-r l66l6otso 2016 gq,ob 31 q.og3g0b6oor qsL6gqgbgq,o gq,o!6ogob gobrbbg6o rbgrdro069bob Or"r0brqg0.:t-r,: qr q.or0g3o6XbsS3 S,ldrOoqrp6oq,o bXq,0dq3.:69qobr Jdtpbob063bXq'or gobr6bg6o r66,r6ots69bolr 0r'rO.b.lqXbtbg, 6r.r8gqrog br0s6orq,or6rqg rb,:brgb bsj.r6or39q,c'rL g6r'rgbgq,o 0s63ob (,,bi63o") 9o616l_rg6 0qg6r,r0r65obJb 2016 31 qrg3X0b6ob 0qg6r"r0r6gerboor, Oob lrse$g6r6oo bsj0o.:6obolr 0xqg6gbb, Vq,;b EUstreo blbb63bob 0erd6,ro0lllr qrr 3,rJo6.rq0o 63qroqgbgbL rA,)gC cr,r6oqool qrrbr6gqgbgq,o Sqrolnor3ob, go6.:6ba6o r66rr<ro869boL lr,lX6or,:0o6olrr"r bOlbA16OCboL (,,g;bl_r") 03brUr0oL,:qg. gobrbl-tg6o r66,16o069bob 0t'lObrpgbob,:b bgq0dq3i6gqrcrb,: Jrlrgbo[06gbgq,or: . I . ArOcrrCbUCto bgqrq'g6gq'o J6o66oJXbol_r .r6Bggrlrt q.or 0lor or.r60o0q9m6gq) 0Xtj6gq,gb,lbg; obg<'r60.rgoob Sr6q696rb9, bgqrqr6drgqro Joq'o6o3ob Brcn3q,oor, 6g109qlo9 gS6g6g1qg<"rg! tsgbrbr0ob, bro0Xq.oo, tsgbrq.rdob qr,:qjOrqg o6gsl60r6osb; q_orA;OC0ooo o6go60rgoob $l6q_o6X6ob gSr6g63gq'gccgtbg, o0 Bg0orbg6r6o, org gobr6lrgr6o .r66.:6ro66gboL Lsg6ors0r"r6obo Los6('r6ocbob e lrJg6ogog6o 0r"rorbo36gbo ,s6 ,:tgolr b,r30r6oLo o0oll;orgoll, 6<n0 0o0b0r65bgqf.: 6urbrq,oberb 3r'r636g6gq,o 6,r6o69bol.r, bbgr 0o3qrg6gbobi qr,l Jo6obSbob 6rgq'96r bs63ob gobsbbp6 0p6cr0r6gerb,:br qr; go6s6bg6 0gqpg6gbbg; q.or brbJolr 0o96 b;$,l6r0ob USUACOo ggbjgoo6o6Xbob J6o66oJoor 0gb,robob 6s66dgq,gbob 9616ol_r 0gg,rbgb.tb3. bgq0dqgr69qrobs s6t+rXor3X Jsbgbob069bgqros: o . b.r630o CECdOC6o qgr 09,16o 6ocQr Jr.l666ntqlob l_rol_rggOob 090gts,r3g0s%g, s956C6b35br e5 096r6Bg69brcbg; oUgoro bpqsq'g6gq'o Brbr$gt6gbob $s60c'rgOtbg, 6r'r0qr9bo6 $sdr0r.rrqg6X6X6 qgr 6s60s66sgg6 Ur63ob rnJg6.r6ogbb qgt 630ob0og6 p6ob gb6g6ggqgogg6 bt63ob 0qg6o0sr6gobob 113616obo 9o6.16lrg6o . l-tobgb6oo Sst6qr6g6rtr qg,r gobs6bg6o r66r6o86Xbolr g;bb-ob Occorbr,66gdor,:6 tsgb,:b,:0obgbru; br8rq,qgCbUq'c.r bgqrq,66gq'o Erbr$g69bob $r60c'r9b.lbg bljr6oggq'<"rb 3r6r'r60pgbq,obol-ro qgo . . brbJob ,rd6oggbob glsg6cobogbob bgqrq'66pq,o bOr6s.or60cbob tscb5braobte; gt6gbggq'Lrgogrqg l_r,go6r'r jOXpgbXboL 6r6b96gogq'9b,rbg; qgr olqq)oooboln qgs bbg.: pr6qggggbob orr3oqr,l6 s6oq,Xb,:br qgr rq0otsg6lb3. 2016 $qob 31 qgg3X0bt6oor qgrb6gqrgbgq,o gq,oLrorgob g,:60r.rqg696oqo gobs6bgr6o rbbb6otsbCb5 brjr6cn3gq'reb g6r'rg6gq,o b$3ob brblr.rb 0o96 q9.t0g3og90gq,or 6s0ot-r,l6g0.lqr 2017 $q,ob 12 r,)6oq,b. go6r6bgbobr qgo bgerq'O6gq'o rq6o6bgol: qrgJr6gr0X6gob ggt6oln 12 ,r.)6oq,o 2017 $Xqro ot6o q,olt o., Lt t2lP6 ogX q,a brqmOg bbot66gdg 12 ri6oqo 2017 ggq,o ofi o g,olto, lt,YP6 oggqa 165 შპს KPMG Georgia 4, ბესიკის ქ, თბილისი, 0108, საქართველო ტელეფონი: +995 322 93 5713 ინტერნეტი: www.kpmg.ge შპს „KPMG Georgia“, რეგისტრირებული საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად, „KPMG“-ის ქსელის დამოუკიდებელი ფირმების წევრი, რომელიც ერთიანდება შვეიცარიულ ორგანიზაციაში „KPMG International Cooprative („KPMG International“). 166 შპს KPMG Georgia 4, ბესიკის ქ, თბილისი, 0108, საქართველო ტელეფონი: +995 322 93 5713 ინტერნეტი: www.kpmg.ge დამოუკიდებელი აუდიტორის დასკვნა საქართველოს ეროვნული ბანკის საბჭოს დასკვნა ჩვენ მოვახდინეთ საქართველოს ეროვნული ბანკის (შემდგომში „ბანკი“) ფინანსური ანგარიშგების აუდიტი, რომელიც მოიცავს 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებას, მითითებული თარიღისთვის დასრულებული წლისთვის მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებას, კაპიტალში ცვლილებების და ფულადი ნაკადების ანგარიშგებას, და მნიშვნელოვან სააღრიცხვო პოლიტიკებსა და სხვა ახსნა-განმარტებითი ხასიათის ინფორმაციის შემცველ შენიშვნებს. ჩვენი აზრით, თანდართული ფინანსური ანგარიშგება, ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით, სამართლიანად ასახავს ბანკის ფინანსურ მდგომარეობას 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ასევე მოცემული თარიღით დასრულებული წლისათვის მისი ფინანსური საქმიანობის შედეგებსა და ფულად ნაკადებს ფინანსური აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტების (ფასს) შესაბამისად. დასკვნის საფუძველი ჩვენ აუდიტი ჩავატარეთ აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების (ასს) შესაბამისად. ხსენებული სტანდარტების საფუძველზე ჩვენი პასუხისმგებლობა აღწერილია ჩვენი დასკვნის თავში „აუდიტორთა პასუხისმგებლობა ფინანსური ანგარიშგების აუდიტზე“. „ბუღალტერთა ეთიკის სტანდარტების საერთაშორისო საბჭოს“ „პროფესიონალ ბუღალტერთა ეთიკის კოდექსის“ (IESBA კოდექსი) შესაბამისად, ჩვენ ვართ ბანკისგან დამოუკიდებლები და ასევე ვართ შესაბამისობაში IESBA კოდექსის სხვა ეთიკურ პასუხისგებლობებთან. ჩვენ მიგვაჩნია, რომ მტკიცებულებები, რომლებიც აუდიტის მსვლელობისას მოვიპოვეთ, აუდიტორული დასკვნისათვის საკმარის და მართებულ საფუძველს წარმოადგენს. ხელმძღვანელობის და მმართველობაზე პასუხისმგებელ პირთა პასუხისმგებლობა ფინანსურ ანგარიშგებაზე ხელმძღვანელობა პასუხისმგებელია ფინანსური ანგარიშგების მომზადებასა და კეთილსინდისიერად წარდგენაზე, ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (ფასს) შესაბამისად, ასევე შიდა კონტროლის ისეთ მექანიზმების შემუშავებაზე, რომელსაც ხელმძღვანელობა საჭიროდ მიჩნევს თაღლითობის ან შეცდომის შედეგად დაშვებული არსებითი უზუსტობებისგან თავისუფალი ფინანსური ანგარიშგების მოსამზადებლად. ფინანსური ანგარიშგების მომზადებისას, ხელმძღვანელობა პასუხისმგებელია ბანკის უნარის შეფასებაზე, განაგრძოს ფუნქციონირება, როგორც მოქმედმა საწარმომ და მოახდინოს მსგავსი შეფასების წარდგენა მანამ, სანამ ხელმძღვანელობას არ გაუჩნდება სურვილი მოახდინოს შპს „KPMG Georgia“, რეგისტრირებული საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად, „KPMG“-ის ქსელის დამოუკიდებელი ფირმების წევრი, რომელიც ერთიანდება შვეიცარიულ ორგანიზაციაში „KPMG International Cooprative („KPMG International“). 167 საქართველოს ეროვნული ბანკი დამოუკიდებელ აუდიტორთა დასკვნა გვერდი 2 ბანკის ლიკვიდაცია ან შეწყვიტოს მუშაობა, ან არ ექნება რაიმე სხვა რეალური ალტერნატივა, გარდა ზემოთ განსაზღვრული მოქმედებისა. მმართველობაზე პასუხისმგებელი პირები პასუხს აგებენ ბანკის ფინანსური ანგარიშგების მომზადების და წარდგენის პროცესის ზედამხედველობაზე. აუდიტორთა პასუხისმგებლობა კონსოლიდირებული ფინანსური ანგარიშგების აუდიტზე ჩვენს მიზანს წარმოადგენს გონივრული რწმუნების მიღება იმის თაობაზე, არის თუ არა კონსოლიდირებული ფინანსური ანგარიშგება მთლიანობაში თავისუფალი თაღლითობის ან შეცდომის შედეგად დაშვებული არსებითი უზუსტობებისგან და აუდიტორთა დასკვნის გაცემა, რომელიც მოიცავს ჩვენს აზრს. გონივრული რწმუნება არის რწმუნებულების მაღალი დონე, მაგრამ ის არ წარმოადგენს გარანტიას იმისა, რომ აუდიტის საერთაშორისო სტანდარტების საფუძველზე ჩატარებული აუდიტი ყოველთვის შეძლებს არსებული არსებითი უზუსტობების გამოვლენას. უზუსტობები შესაძლოა წარმოიშვას თაღლითობის ან შეცდომის შედეგად და არსებითად მოიაზრებოდნენ, თუ მათ შეუძლიათ, ცალკე ან ერთობლივად, გონივრულ ფარგლებში გავლენა მოახდინონ მომხმარებელთა ეკონომიკურ გადაწყვეტილებებზე, რომლებიც მიიღება ამ კონსოლიდირებული ფინანსური ანგარიშგების საფუძველზე. ასს-ს შესაბამისად, აუდიტის მსვლელობისას, ჩვენ ვიყენებთ პროფესიულ მსჯელობას და ვინარჩუნებთ პროფესიულ სკეპტიციზმს. ამასთან ჩვენ: – ვახდენთ ფინანსურ ანგარიშგებაში თაღლითობის ან შეცდომის შედეგად არსებითი უზუსტობების დაშვების რისკების იდენტიფიცირებას და მათ შეფასებას, ამ რისკების შესაბამისი აუდიტორული პროცედურების დაგეგმვას და განხორციელებას და ისეთი აუდიტორული მტკიცებულებების მოპოვებას, რომლებიც საკმარისი და შესაბამისია ჩვენი დასკვნის საფუძვლის შესაქმნელად. თაღლითობის შედეგად წარმოშობილი არსებითი უზუსტობების არ გამოვლენის რისკი უფრო მაღალია, ვიდრე შეცდომით გამოწვეული არსებითი უზუსტობის, რადგან თაღლითობა შესაძლოა მოიცავდეს უკანონო ფარულ გარიგებებს, გაყალბებებს, განზრახ უმოქმედობას, ფაქტების დამახინჯებას ან შიდა კონტროლის მექანიზმების უგულვებელყოფას. – ვახდენთ აუდიტის შესაბამისი შიდა კონტროლის მექანიზმების გააზრებას ვითარების შესაბამისი აუდიტორული პროცედურების დასაგეგმად და არა ბანკის შიდა კონტროლის მექანიზმების ეფექტურობის შესახებ აზრის გამოსახატავად. – ვაფასებთ გამოყენებული საბუღალტრო პოლიტიკების შესაბამისობას, ასევე ხელმძღვანელობის მხრიდან წარმოდგენილი სააღრიცხვო შეფასებებისა და განმარტებითი შენიშვნების მიზანშეწონილობას. – გამოგვაქვს დასკვნა ხელმძღვანელობის მიერ მოქმედი საწარმოს საბუღალტრო საფუძვლების გამოყენების მიზანშეწონილობის შესახებ, ასევე მიღებული აუდიტორული მტკიცებულებების საფუძველზე ვასკვნით, აქვს თუ არა ადგილი არსებით გაურკვევლობებს ისეთ მოვლენებსა და ვითარებებთან მიმართებებში, რომლებმაც შესაძლოა ეჭვის ქვეშ დააყენოს ბანკის უნარი განაგრძოს ფუნქციონირება როგორც მოქმედმა საწარმომ. თუ ჩვენ დავასკვნით, რომ ადგილი აქვს არსებით გაურკვევლობას, ჩვენს აუდიტორთა დასკვნაში ყურადღება უნდა გავამახვილოთ შესაბამის ინფორმაციაზე ფინანსურ ანგარიშგებაში ან, თუ ამგვარი ინფორმაცია არაადეკვატური იქნება, შევცვალოთ ჩვენი დასკვნა. ჩვენი მსჯელობები ეფუძნება ჩვენი აუდიტორთა დასკვნის შედგენის თარიღამდე მიღებულ აუდიტორულ მტკიცებულებებს. ამასთან, მომავალში 168 brjl6orggqoL g6ogbgq,o b.:63o qgr0ccg3oqgbgq' rUSQoOa1dro:,r sgrbJAbb 6ggdrq.oo 3 S.t60o8oboq,0r 0r'r3q,g6gb0r q.os 3gj06oq:0.r 3oorr6gbgb0.: ts9l_6dq,or rodpqrcc! d,r63o tsC$Ugo0r"rtJ tsUbd0oc.r6o6Xbs, ric.r6o69 0r'rj0gqr0s brS;60e0. - 3rgrbCbcD Eo6.t6l-rgdro ,163r6o06gbob 0orq,orb $r60r"rqr6g6,ll.r, 0olr bg6gj6pr+r,:b q)r tso6rr6b, 0ror tsr'r6ob 5,:b0r60C0oo, tsC6o0g6Cblr q.os oOltr, $,160r"u696L org s6r go6r6rtrg6o tb6,l6ots6gb: do6oor,lqr 6s6o6gbX0b.: qr.i Ocrgq,gbgbb obXcno 9r"166oor, 6r.10 g,b6gfu3q'gclgoq' oj6.tl_r 0orq,o;6o qro3g0g6gob 3goroq:lrobqgoboS6iq.o $,:6p6gbr bbg,r 06,:grqr b13oolbcDrb C6o,rsg, 0016orggqrc.rd,:bg i,ll-rpbob059bgq, ,3o6gdL 6,:3gbor6gbor o69o6019o,:L tgq.oo6ob Arb0OrOoL5 q-os 3r('gbob, rbCAC O5otsBECE slgrbo ;Ueo6cl6gqlo ObaXq,r.rbgdob Ogb.rbgb; 0,:or bc'r6ob Bgg6b Oogdr igqo6ob J6rng3b0o lq0oBg6oq'o 0oq.l 3r'16g6c.rq,oL 0gji6o'b0gbor,l6 qgs3.r30o6gbgq,o 6gbot-r0og6o 06o036gq,c.r3s6o br6gg(bolr 09L,rbgb. Jr66boc'r6o .:gqgo6oll, 6r'r0q,olr tsgq9g6.)C.o,!g 0r'l630gE,o erA61CAoq'CbCE, rg(,616r'166jr ebti3g$r Georgia" 18 ;J6oq'o. 2017 $gq'o 169 საქართველოს ეროვნული ბანკი მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (გაგრძელებული) (ათასი ლარი) შენიშვნები საპროცენტო შემოსავალი საერთაშორისო რეზერვების მართვა მოთხოვნები საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა მონეტარული პოლიტიკის ოპერაციები მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა საპროცენტო შემოსავალი დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები სხვა სულ საპროცენტო შემოსავალი საპროცენტო ხარჯი მონეტარული პოლიტიკის ოპერაციები გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ სხვა საპროცენტო ხარჯები ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ სულ საპროცენტო ხარჯი წმინდა საპროცენტო შემოსავალი სხვა აქტივების გაუფასურების დანაკარგების (ხარჯი)/უკუაღდგენა წმინდა საპროცენტო შემოსავალი გაუფასურების უზრუნველყოფის შემდეგ წმინდა მოგება/(ზარალი) უცხოური ვალუტით განხორციელებულ ოპერაციებიდან: -საკურსო სხვაობებიდან -სავაჭრო ოპერაციებიდან საკომისიო შემოსავლები საკომისიო ხარჯები წმინდა მოგება რეალიზებული გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივებიდან წმინდა ზარალი რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივებისა, მოგებასა ან ზარალში ასახვით. წმინდა არარეალიზებული მოგება/(ზარალი) რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივებისა, მოგებასა ან ზარალში ასახვით. სხვა შემოსავლები არასაპროცენტო შემოსავალი 18 4 4 5 დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2016 წ. დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2015 წ. 4,445 1,934 3,357 28,707 400 36,909 1,174 20,513 232 23,853 63,716 59,552 13,269 76,985 8,989 68,541 37,982 28 38,010 151,904 24,227 49 24,276 116,670 (18,283) (24,846) (15,362) (12,127) (33,645) (36,973) (605) (517) (34,250) 117,654 (37,490) 79,180 80 92 117,734 79,272 380,937 (457) 1,651 (1,492) 700,237 (258) 1,577 (1,585) 3,875 2,321 (2,888) (553) 1,464 (1,817) 1,321 384,411 1,620 701,542 მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგებისა. 5 170 br jst6orggqmlr gt6ogbgqro bs63o AelbCbt sb t$6tq,obo qrr bb3s llt13qro 0g0obrgqrob r66rr6o66gbr 2016 gq,ob 31 qg6g0bt6oor qr,:b6gqgbgqn $q,oLrogob (6r6t6dgq,gbgq'o) (oorrLo qrr6o) q.odtdgqp0Pq'o gqoblolgolr QsltdUqtCbgcg,o 31 qqCdCabCoo 31 agAC00C6o 201s s. 2016 S. EC6o0gbCbo $qnl.rogotl (1s,057) (6,488) (3,782) (4,ss0) (4e) (13,4s3) (9,336) (11,134) (112) (33) v6$ri6o6g6o(', bl6xo (30,038) (39,384 Sqob 0e$906 472,707 74l,4vl 1,179 (1s,70s) 16,938 (1,124) t{Cq, Ubgs b6uq'o 0C€qi$35q'o/($!6!qD) L8,lL7 (16,829) Ugq, $qrrb ttt6tt<rct 8Cpstlt4sqn 490,224 724,s98 at6.:00ttro0qrg6%X 6r$Cgq,o br6xCbo brC6cno C-ot !qQ0o6obo6r0oUq'o bJoXCbo 6 6 b56xo rao6oo'broor OBCor5 er tsflq,ou bCBsQSob 6 'br6rqro doooor.rqgo br0grqrSbgbob 6rLgqop.l6 tJb8r bi6xCbo o,a6) (s) l$31 bdrgqro 0g6ri:l3q'ct 0gbq,g6o, 6e0q,jao6 qgodq,gbr ACAQB'AS) 60)q,;lJo7oao6cac<, od6,tb aaac,t 16'bs6sq'ao: $AobCQ5 roYiCrE obCbUq,o 0()0Cbr/('br6rq'o) 0rbrgocgrcQ r6ltcbUq,o o63gL gogogbol-t Srs.ortsrbcbocqrb $q'oU 6$0rgqmb$o Saobq5 6Crq,o'bCb0q,o 0r"rg3br/(b$.:qo) 6rbrgoqglq-o b6Ucbgq'o obgcltoogogboqg.:6, 6o0qgbo6 ti6qrrtngo6o6qg,: Ost6Cbr i6'b565E)Ao ' go6.rbbgt6o rbb56o0bCbr 6o0gq,o6 $r60oq96g6oq,or 5-qg$ 71 mC6ACbbC c.o50s)$ACbuE'ot bgq0dqgrbgq'<.rbob 0o96 2017 $q,ol-r 12 t36oq,b qr.l bgqr0r"r$gt6oq'o.l b,l63ob brblccb UlbXq'oor: 'l gobrblrgbobl qgr bgq,)ql6dryQi'tq6ogbSob eCJr6OtACEOoL Uts6('}uo bJq't'lAC bbo$Oq,sdC 12 c,)6oq,o 2017 $. aO oq,ols o, lt:5ltt6o4gq,a Oc'lb3b.: 12 $6oqn 2017 $. ofl o qt o lt o, b sj t 6 otg2 g, ot $ bb6rq,oUr c-ob Lbg5 L6UE o ECasrubgq,ob $b,r6o8bcbb S.:3oolbCE, g6c95 odbCb ot6qr6ct gq: 836ot3bgbor'r6 c6ortcg 6sloCq'oo brbogctgCEro 65$oq'o': gobrblrSoo l66r6o00Cbou5 A 171 საქართველოს ეროვნული ბანკი ფინანსრური მდგომარეობის ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 31 დეკემბერი 2016 31 დეკემბერი 2015 7 1,543,384 1,541,161 SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში 9 512,592 478,230 წარმოებული ფინანსური აქტივები 10 - 3,204 სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 11 671,242 577,474 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 4,568,521 3,440,021 18 205 65 7,295,944 6,040,155 შენიშვნები აქტივები: აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები სხვა აქტივებიდენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა აქტივები აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 8 1,756,140 1,067,000 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 143,660 101,617 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 362,804 401,914 საინვესტიციო ქონება 14 2,500 2,544 ძირითადი საშუალებები 16 52,320 54,828 არამატერიალური აქტივები 17 437 1,248 სხვა აქტივები 18 6,433 6,086 2,324,294 1,635,237 9,620,238 7,675,392 სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში სულ აქტივები ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგებისა. 7 172 b$l6o4gqob g6erg6gqo b,r6go gobr6bg6o 0qg6sr0,:t6goboL $6r6o069br 2016 Sq,ob 3l q.o6g006oor qrb6gq,gLgq,o $qnbogol,r (6r66dgq,gbgq,o) (sotslto qs6o) 3l AAlC0bC6o 3l ACBC0bC6o 0g6o8gbC0o 2016 2015 Brc?qCb0qCoCbo A! J$oo.rq'or Ssq,qCbggCbCbo: g6beg6 giE looroo qgg6o0o6o6Cbgq,o SqpACOCq,CbCbo 0(v)bCor6uq,o Jstq,croodotr o6b$trrg066$gbo grq,cQCbUE CbCbo 6C'boeC6Oo tsobbbu0d)o obbooo0oCbotr 19 2,766,331 1.,717,245 19 133,603 273,349 3.>q,q96bgq4bXbo gobr6bor brAobotJ66ol-t 6o016or 20 250,708 261,914 Brq'eCbuq,CbCbo U5C6ordo6obs, Ur8rq,ggo gobqob 6o0.:6or 9 527,299 524,01,0 bbgr Orq,c.oCbCq,CbCbo 18 0o0.>6co Ub3r grq'qCboq'Cbgbo qg6('|0o6o6C6gq,c, UOb(',Cfr giq,goD8o Brq'sgCbflE CbCbo 63'boqg615o gobr6bg6o obUOoOCOCbob 0o0.>6co 1,954 2,472 3,679,895 2,n8,W 2r 2,999,323 2,503,735 brA('tSSCbUq,o L535q)o SJrorSo drqrPQCbo 23 197,240 353,397 O5E eCbCE CbCbo 6C(bo!.oC6Oo tsobrbbU6o obboooflOCbob 19 510,973 453,832 grq'q_ogbgq,gbgbo gobb6u(')5 Uboobotro6(')b 0odr6o, 20 747,074 3q'qQgbgq,Xbobo 3q,oC6OCboU 0o0r6cD 22 2,7r1 gJq,cQCbfl E CbCbo br66or0o6olro Lr3sq'UOs, ts("lbeou 0o0b6c') bb8r Orq,cQCbUE CbCbo 9 1,695 1,252 18 7,633 8,M5 4,6,649 3,912,932 8,lM54 6,69t,922 C6atgbgq, 0rq'Co60o qg6o0o6or6gbgqn grq,{.oCbgq,CbCoo 0odej66,r8o 61839bCq,o g0qto 0st6COD6Uq,o Sqlq,oooJolt o6ttr5t6g036$gbo 0oO16or tJbgr g5q\eCbuq'C0g0oq.og6odo6o6Cb0qog6stg6gq' g6q'Ud68o LCq SrqACOgqlCbCAo 777 drJooiq'o: J,tJoOrE)o 24 15,000 15,000 bl69bg6go gobqgo g6bc'lg6o grE UOob bre!tsrUgboU 6CbC6go 24 t[t,648 sl,942 24 r,310,776 929,839 bJrruoerc.o !6LCbUq'o o63glr$o6ogbol.t bxqbgbLCbot, 6C'bC63o 24 4,806 (13,311) bb8r brcQDtsrLCboU 6C'bC6Oo 24 1,464 0 tr0q, Jriootq'o r,473594 buq, grqqCb0qCoCbo qr J$oodE o 9,620,238 gobt6Lg6o 6c'r0Xq,o6 $s60rnq.o6g6oq'or 5-q_oi6 71 7,675,392 mg6cgXbtX erAsrVACbUqloJ bgq'0dq3r69q'obob tso6tbb0bobr C.ot bCRtq'O6Uq,o rqt6ogbSob J(')bt a.oCSt6Or0C6OobgE6c)bo b,:qmOg lrbot6gqrrdg 12 rJ6oq'o 2017 $. 12 r,)6oq,o 2017 $. ofioq,olto, bsjs6agqa ofi oq'ob o, b s;ls 6ory2 q' a tsob5bU0oo 6q.o6oAr69obob r6br6o0bCbr $$ocDbUq, gbqgr oj63b orbqr6or0E, 0g6o636gbor$ g6o)Jq 6o0gq'o6 b,56UgotsCE o 6rfloE)o5 tsobJbb06o r6br6oB0Cbob5. I 173 საქართველოს ეროვნული ბანკი კაპიტალში ცვლილების ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 1 იანვარი 2015 სულ სრული შემოსავალი წლის მოგება სხვა სრული შემოსავალი გასაყიდად უცხოური არსებული ვალუტის სხვა ინვესტიციების გაუნაწი საწესდებო სარეზერვო გადაფასების გადაფასების გადაფასების ლებელი სულ კაპიტალი ფონდი რეზერვი რეზერვი რეზერვი მოგება კაპიტალი 15,000 10,373 229,602 379 3,518 258,872 - - - - - 741,427 741,427 მუხლები, რომლებიც შეიძლება შემდგომში რეკლასიფიცირდეს მოგება ან ზარალში: წმინდა არარეალიზებული მოგება/(ზარალი) გასაყიდად არსებული ინვესტიციების გადაფასებიდან წლის განმავლობაში წმინდა რეალიზებული ზარალი გასაყიდად არსებული ინვესტიციებიდან, რომლებიც რეკლასიფიცირდა მოგება ან ზარალში სულ სხვა სრული შემოსავალი სულ წლის სრული შემოსავალი კაპიტალში, პირდაპირ ასახული ოპერაციები სარეზერვო ფონდში გადატანა (შენიშვნა 24) უცხოური ვალუტის გადაფასების რეზერვში გადატანა (შენიშვნა 24) სხვა გადაფასების რეზერვში/(რეზერვიდან) გადატანა (შენიშვნა 24) სულ კაპიტალში პირდაპირ ასახული ოპერაციები 31 დეკემბერი 2015 - - - - (15,705) - (15,705) - - - - (1,124) - (1,124) - - - - (16,829) - (16,829) - - - - (16,829) 741,427 724,598 - 41,569 - - - (41,569) - - - 700,237 - (700,237) - - - - (379) - 379 - - 41,569 700,237 (379) - (741,427) - 15,000 51,942 929,839 - (13,311) - 983,470 - კაპიტალში ცვლილების ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგებისა. 9 174 Lsjr6ol3gqnb gt6erg6gqo b,:63o JlJoOsq,Bo o3q'oqgbob 16616o8690,r 2016 $q,ob 31 qr$g0b6oo qgsb6gq,gbgqn $q,oltrogob (6,:6l6d9q,Xbgq,o) (sotslto s"s6o) BdtsUolgi(Q fl6tlg0gq'o 0Ob('}Cf)o Ubgt OrlggOoL ofuCb6o6oCbob 0tg6r$o l$Sgk.Cbr tllt6g$C6gt'l 05qtg6bCbob brqg!$tJgbolt 6!A!$bCbob q,COCE,rl bgq d!.)oorEr, tsslEer} 6C$C6go 6C$C68o 6C$C<*rao or't8obr Jt,Sooiq'o bgq, U6gq,o ogOotlrgsqn 472,107 472,107 $q'oL or"r69br bbgr t 6gq,o 0CAoU!3!q,o 0gbq26o, 6rc0q'gbo6 ACodqCAb ACaeBaAAo 6CJqrbogoqohqd) AeACAn s6 b6sq'Ao: $0obqr .:6r6grqobgbgq'o 0o69br/(tr,:6rq'o) 6lbgocg,:cg r6tJCb0q'o obSCLOoooCboL I,179 6rq-o,rgrLgboqgrb $qrolt brEArgq,(')6sto $oober 6CrE o'bCbuq,o Sr6rq,o 6rU5goCQrC.o 56LCbUq,o - o5oCbOo0oCboe56, - 16,938 16,938 6c!0E Cbog 6cJE rtJotsoGo6Q5 os,Bcbr Jb 16lqr0o Ugq, Ltbgr b6pq:o 18,117 0C0rirrg,)E)o bgq, $q'oU bt6gq,cr 78,tt7 472,LO7 Eg0stlrgtq,o J5,3o06q,0o, boCKlnof, sLrbgq'o ('}i66r0ogbo It,169t96go garbq-oBo (89,706) 89,706 brqQrODSr (0C6o0gbr 24) gcbclUoo Biq,UOob 380,937 6rqqrgrLgboL ti6'bg6gtso (380,937) brerorbs (0C6o0gbr 24) bb8rbrqrts.)lrCbob 69b9690o t,64 br(QrGCor (0C6o03bi 24) (1,464) troq, &Joo^rq,0o do6qorio6 It$b0q,o ('!iC660oC0o 31 q.oOlCAbC6o 2015 $r60ecg6X6oq'or 5-qrr6 71 5g36q9gb9r9 p$o$0gbgq,or 2017 $q,oU 12 r,)6oq,b qr bgq'09$g6oq'o,r brb Jobr bgCbCOtdC go6,:6bgbolt'qr bgqlq,O6gqlo rR6ogb3olt pg,!,:6gr0g6golr ggl6obo blgo0g bboti6q'rdg 12 rJ6oq'o 2017 $. 12 s36oq'o 2017 S. a 0o (,o bo, Ltsis 6 otgXq'a JrSoOrE)8o O3Eoq,Cbotr 56b56o30Cbr $.:3oorbgq, 856UU(')tscq,o 6,t$oE or tso656L06o rbSr6oBbCbolD. ofi oq,ob o, ltsi:6 otggq' a 36qr ojbXlr or:6qgr6orgqr 0g6o336gborrb C6orQ 6st0cE)oo 10 175 saqarTvelos erovnuli banki ფულადი სახსრების მოძრაობის ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) შენიშვნები ფულადი სახსრების მოძრაობა საოპერაციო საქმიანობიდან: მიღებული პროცენტი გადახდილი პროცენტი მიღებული საკომისიო შემოსავალი გადახდილი საკომისიო ხარჯები საინვესტიციო ფასიანი ქაღალდებიდან მიღებული წმინდა მოგება წმინდა რეალიზებული ზარალი უცხოური ვალუტით განხორციელებული სავაჭრო ოპერაციებიდან სხვა მიღებული შემოსავალი თანამშრომლებზე გადახდილი ხარჯები ფულის ბეჭდვაზე გადახდილი ხარჯი სხვა გადახდილი საერთო და ადმინისტრაციული ხარჯები ფულადი სახსრების მოძრაობა საოპერაციო საქმიანობიდან, საოპერაციო აქტივებისა და ვალდებულებების ცვლილებებამდე დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2016 დასრულებული წლისათვის 31 დეკემბერი 2015 166,573 (31,375) 1,651 (1,492) 139,328 (30,535) 1,577 (1,585) 2,888 553 (457) (258) 1,271 (15,057) (3,782) 1,248 (13,453) (11,134) (6,859) (9,323) 113,361 76,418 (687,996) (353,364) (642) 3,204 (31,007) 531 2,001 (369) 26,773 (1,761) 495,591 41,624 610,715 63,708 117,001 1,934 (295) 211,126 (269) (212) 622,397 65,675 წმინდა (ზრდა)/კლება საოპერაციო აქტივებში: მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებულ ინსტრუმენტებთან დაკავშირებული აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები სხვა აქტივები წმინდა ზრდა/(კლება) საოპერაციო ვალდებულებებში: მიმოქცევაში გაშვებული ფული ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ვალდებულებები კლიენტების მიმართ სხვა ვალდებულებები ფულადი სახსრების წმინდა შემოდინება საოპერაციო საქმიანობიდან ფულადი სახსრების მოძრაობის ანგარიშგება წაკითხულ უნდა იქნეს თანდართულ შენიშვნებთან ერთად რომელიც განუყოფელი ნაწილია ფინანსური ანგარიშგებისა. 11 176 bJdJ6083R0t 06(Y)86AR0 dJ6d0 Euq,lcgo brbb6Cbob 0od6,:obob r66r6o869br 2016 $q,ob 31 qgg3g0b6oo Cgrb6gqpbgq,o $q,obrogob (6l66dgq,gbgqn) (satbo q,s6o) a9!U6Uq'CbUq'c) ss6oss6cbo ,ffi# ' qrtt6gq,CbCq,o Sqtol$or8ou 31 qgCJCAbC6o 2015 2016 ggq,lqn t6bbt6gbotJ 0oddrwrbr tto6ggtlgogocr tt!d0oJbsrboc.o!6: do6ocr')eo UroUrq'Xbgbol-t o3Lgoqg. 56505OC6orgU6o sCOogCboU SCLUoeBr (1,1ss) (81) (246) 6,iLl;goqrq r6llgbgqo obggtr6o6ogbob B gl.tgoq-og,r (7,447,250) (1s6) (5,492,000) brtrrgocQbe rOUCbUqo obggL6o6ogboU lQDg!6gocQnb AoRCbUq,o 0C0oU53q'Cbo 6,819,506 5,O90,7 (628,980) (&r,&n 505,560 EUq,lA|() brbtrdCboU $aobQ5 ECa('tqn6Cbs(05qr,6065) Itm6gglgo6oo lll j0oi6r'tboqi6 Auq,lq'o lt$b{qCbob 0od6tob5 lsgo6l6bo LrdAor6('boer6: U5B5E ('l tslttobbo dJeJE eCbou 0J0s)0OCb,5 ltgrq'o gJroobo jrqJE cQCbott cQrtsr63,t (664,r45) 1,017,863 (1,172,143) lr,:gt6ors8o6olrn l$3,5E COc) ts(',beob AoAr6cD (3r,770) (48,141) (190,3ss) (202,421) 199,161 354,486 2,223 (183,867) 1,541,151 7,725,O24 1,543,384 1,541,151 grE eCbUE CbCbolJ drgr63! guq,lqn blbu{qCbotr $0o6qos pqobgbl ttgo6l6ttct bj0or6oboq$ ggq'rq-oo tnbL6gbolr q-or 6ton 663q.>q'C6oCbobq€ob U0bsr06o OsE COotJ 6r6gq,ooro 3g6UoLt O8q,oq'Cbob cgcdoo $oobqQ.r 'b6q9V(638go6gbr) ggq,rqg LrtrU6g0br q.> 0.ror CaBoBrq,C6OCb0o ggq,.>qpo l-t.;bl-t6gbo c.or oJcrro CJBog5E)C6OCbo, $q'ob ebUrSgoLBo tsUq,5qo Urbu6Cbob qr orcno S$o3,!E C6OCbo, $E oU bcrqnlr Eobrbbg6o r60r6o0bCbr 6er0gq'og $,:6Boq.o66oq,o,r 5-qgr6 71 6gg6q9gb'bX q'r0cl$Acbgq'ot $qrob 12 l)6oq'b pr bCq,0r'r9C6oq,o5 bs63olr lr$$r'rb b.rbxq'oli:"- gobr6lrgbobr q.or bgqrq'[1t6gq,o rq6o6b3ob Ja|bs AOC6COTdC q33rt6gr0g6gob ggtiein b:q,o0g !bo66q'ldg 12 $6oq'o 2017 $. 12 rJ6oq'o 2017 $. oAo{,olro, bqP6o32q,a ofi o q,o lt o, b sjc 6otg2g, a ggq'rqgo bblr6Sbob 6od6bobolJ r60r6o00Cbi $l3oorbgE, Ubqgl oj69b or,r6qr6orgq' 0X6o0369bor,:6 36cDJc.o 6slaCE oO 6!6ugsttscE o b5$oq'o.> go6.:6[tg6o r66r6oBbcboUJ. 12 177 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 1. ორგანიზაცია საქართველოს ეროვნული ბანკი (შემდგომში ,,ბანკი”) წარმოადგენს საქართველოს ცენტრალურ ბანკს და საქართველოს მთავრობის ბანკირსა და ფისკალურ აგენტს. იგი საკუთარ საქმიანობას ახორციელებს ,,საქართველოს ეროვნული ბანკის” შესახებ საქართველოს ორგანული კანონის საფუძველზე, რომელიც ძალაში შევიდა 2009 წლის 1 დეკემბერს (შემდგომში ,,კანონი“) და სრულად ჩაანაცვლა 1995 წლის 24 ოქტომბრით დათარიღებული წინამორბედი კანონი. ბანკის ძირითადი ამოცანები და ფუნქციებია ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა, ფინანსური სექტორის სტაბილურობა და ეფექტურობა, ეროვნული ვალუტის ემისია და საერთაშორისო რეზერვების მართვა. ეს ფუნქციები განიხილება ქვემოთ აღწერილი ფუნქციების შემადგენელ ნაწილად. მონეტარული პოლიტიკა საქართველოს ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის ძირითადი მიზანია ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა. ფასების სტაბილურობა გულისხმობს ზომიერი და პროგნოზირებადი ინფლაციის განაკვეთის არსებობას, რომელიც გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდის აუცილებელი პირობაა. გარდა ამისა, ეროვნული ბანკი ახორციელებს ფინანსური სისტემის სტაბილურობის მხარდაჭერას და ხელს უწყობს ქვეყნის ეკონომიკურ ზრდას, თუ ამ უკანასკნელი მიზნების განხორციელება თანხვედრაშია მთავარ მიზანთან - ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა. მონეტარული და გაცვლითი კურსის პოლიტიკა მიზნად ისახავს ეროვნული ვალუტის მსყიდველობითი უნარის, მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდის პოტენციალისა და საინვესტიციო გარემოს გაუმჯობესებას. ზედამხედველობა და ფინანსური სტაბილურობა მთავარ მიზანს წარმოადგენს საქართველოს საფინანსო სისტემის სტაბილურობისა და ეფექტიანობის უზრუნველყოფა. ამ მიზნების განხორციელებისთვის ეროვნული ბანკს გააჩნია საზედამხედველო და მარეგულირებელი უფლებამოსილება ფინანსური და ფასიანი ქაღალდების ბაზრების სხვადასხვა წარმომადგენლების - კომერციული ბანკების, საკრედიტო კავშირების, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, ფულადი გზავნილებები განმხორციელებელი პირების, ვალუტის გადამცვლელი პუნქტებისა და ფასიანი ქაღალდების ბაზრის მიმართ. ვალუტა მხოლოდ ბანკს აქვს მიმოქცევისათვის განკუთვნილი ლარის ბანკნოტების და მონეტების დამზადებისა და საქართველოს ტერიტორიაზე მათი ემისიის უფლება. ბანკი განსაზღვრავს ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების დიზაინს, მასალასა და სხვა მახასიათებლებს, ბანკნოტების ბეჭდვა და მონეტების დამზადება ხდება წამყვანი ევროპული დამამზადებელი კომპანიების მიერ. საერთაშორისო რეზერვების მართვა სავალუტო პოლიტიკისა და ოპერაციების მიზნებისთვის, ბანკი ფლობს უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული რეზერვების პორტფელს, რაც განკუთვნილია, მაგალითად ფინანსური კრიზისის პერიოდში საგარეო შოკების ზეგავლენის თავიდან ასაცილებლად შესაბამისი ლიკვიდურობის 13 178 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) უზრუნველყოფის, საქართველოს მთავრობისათვის და ასევე ბანკის უცხოური ვალუტით გადახდების შეუფერხებლად განხორციელების ხელშეწყობისთვის. საგადახდო სისტემები ბანკი ახორციელებს ქვეყანაში უდიდესი საგადახდო სისტემის ,,დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემა“-ის (RTGS) საქმიანობას რომელიც ახორციელებს ბანკთაშორის ანგარიშსწორებას და საქართველოს მთავრობის გადახდებს ეროვნულ ვალუტაში. ხელმძღვანელობა 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით ბანკის საბჭო შედგება შემდეგი წევრებისაგან: თანამდებობა სახელი, გვარი (2016) სახელი, გვარი (2015) თავმჯდომარე წევრი წევრი წევრი წევრი წევრი წევრი კობა გვენეტაძე (მმართველი) არჩილ მესტვირიშვილი მურთაზ კიკორია რობერტ ჰ. სინგლეტარი ნიკოლოზ გონგლიაშვილი ვაჟა ჯანყარაშვილი ნიკოლოზ ყაველაშვილი გიორგი ქადაგიძე (მმართველი) არჩილ მესტვირიშვილი ოთარ ნადარაია ლაშა ჯუღელი ნიკოლოზ გონგლიაშვილი ვაჟა ჯანყარაშვილი ნიკოლოზ ყაველაშვილი ბანკის სათაო ოფისი მდებარეობს შემდეგ მისამართზე: სანაპიროს ქუჩა №2, 0114, თბილისი, საქართველო. 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს გააჩნია ერთი სალარო მომსახურების ცენტრი. 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკში დასაქმებული იყო შესაბამისად 364 და 339 თანამშრომელი. 2. ფინანსური ანგარიშგების წარდგენის საფუძველი შესაბამისობა წინამდებარე ფინანსური ანგარიშგება სტანდარტების შესაბამისად (,,ფასს”). მომზადებულია ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო ფინანსური ანგარიშგება წარმოდგენილია ეკონომიკური და ბუღალტრული აღრიცხვის ფარგლებში, რომელიც სამართლიანად ასახავს ბანკის ფინანსურ პოზიციას და ამავდროულად ხელს უწყობს ბანკის ოპერაციების ეკონომიკურ ანალიზს. აქედან გამომდინარე, საერთაშორისო რეზერვებისა და მონეტარული პოლიტიკის ეკონომიკური კონცეფცია შესაბამისად ნაჩვენებია, საერთაშორისო რეზერვებისა და მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტებში. წარდგენის პრინციპები უკანასკნელი კონცეფციის თანახმად პირველად გამოყენებულ იქნა 2014 წელს. შეფასების საფუძველი წინამდებარე ფინანსური ანგარიშგება მომზადებულია ისტორიული ღირებულების საფუძველზე, გარდა რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში ასახვით აღრიცხული ფინანსური ინსტრუმენტებისა და ასევე რეალური ღირებულებით აღრიცხული, გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივებისა. 14 179 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 15 180 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) სამუშაო და ანგარიშგების ვალუტა ვინაიდან ბანკის ძირითადი ამოცანაა ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფა რომელიც გულისხმობს ღია ბაზრის ოპერაციების მნიშვნელოვან როლს მონეტარული პოლიტიკის განხორციელებაში, შესაბამისად, მისი ძირითადი საქმიანობა არის ლარის ბანკნოტებისა და მონეტების გამოშვება. რომელიც წარმოადგენს სამუშაო და ფინანსური ანგარიშგების ვალუტას. მაშასადამე, ყველა ნაშთი და ოპერაცია, რომელიც ასახულია ლარის გარდა სხვა ვალუტაში განიხილება როგორც „უცხოური ვალუტა“. ფინანსური ანგარიშგება წარმოდგენილია ათას ლარში, თუ სხვაგვარად არ არის მითითებული. ფინანსური ინფორმაცია წარმოდგენილი ლარში, დამრგვალებულია უახლოეს ათასამდე. 3. ძირითადი სააღრიცხვო პოლიტიკა ქვემოთ მოცემული სააღრიცხვო პოლიტიკა არის გამოყენებული ამ ანგარიშგებებში წარმოდგენილი ყველა პერიოდისათვის და ბანკი მას იყენებს თანამიმდევრულად. ფინანსური ინსტრუმენტები ფინანსური ინსტრუმენტი არის ნებისმიერი ხელშეკრულება, რომელიც წარმოშობს როგორც ერთი მხარის ფინანსურ აქტივს ასევე მეორე მხარის ფინანსურ ვალდებულებას ან წილობრივ ინსტრუმენტს. ბანკის ფინანსურ ინსტრუმენტებში წარმოდგენილია ფასიანი ქაღალდები ეროვნულ ვალუტაში, უცხოური ქვეყნების მთავრობების, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების (სუპრა-ნაციონალური) და სახელმწიფო სააგენტოების მიერ ემიტირებული ფასიანი ქაღალდები, საპროცენტო განაკვეთების ფიუჩერსული კონტრაქტები, საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან (სსფ) ანგარიშები. ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები, მოთხოვნები საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციების მიმართ, ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროსა და ადგილობრივი კომერციული ბანკების მიმართ და სხვა ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები. ბანკი ფინანსურ ინსტრუმენტებს აღრიცხავს ბასს 39 ,,ფინანსური ინსტრუმენტები: აღიარება და შეფასება“ და წარადგენს ამ ინსტრუმენტებს ფასს 7,,ფინანსური ინსტრუმენტები: განმარტებითი შენიშვნები“ და ფასს 13 ,,რეალური ღირებულებით შეფასება“ შესაბამისად. ბანკი ფინანსური აქტივების კლასიფიკაციას ახდენს შემდეგ კატეგორიებად რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში ასახვით, დაფარვის ვადამდე ფლობილი, სესხები და მოთხოვნები და გასაყიდად არსებული. კლასიფიკაცია განისაზღვრება შეძენის მიზნებიდან გამომდინარე. ფინანსური აქტივების კლასიფიკაციას განსაზღვრავს მენეჯმენტი მისი საწყისი აღიარებისას. ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების საწყისი აღიარება ბანკი ფინანსურ აქტივებს და ვალდებულებებს აღიარებს ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში, როდესაც ის ხდება ინსტრუმენტის სახელშეკრულებო პირობების მონაწილე. ფინანსური აქტივის და ვალდებულებების ჩვეულებრივი ყიდვის ან გაყიდვის აღიარება ხდება განაღდების დღის მდგომარებით აღრიცხვის გამოყენებით. ფინანსური აქტივებისა და ფინანსური ვალდებულებების თავდაპირველი აღიარება ხდება რეალური ღირებულებით პლუს (ფინანსური აქტივისა და ფინანსური ვალდებულების შემთხვევაში, რეალური ღირებულება არა მოგება ან ზარალში ასახვით) ის დანახარჯები რომლებიც უშუალოდ მიეკუთვნება 16 181 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფინანსური აქტივის შეძენას ან ფინანსური ვალდებულების ემისიას. გარიგების დანახარჯები, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება მოგება ან ზარალში ასახვით რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების შესყიდვასა და გამოშვებას, მაშინვე აღიარდება მოგება ან ზარალში. მათი შემდგომი შეფასების საბუღალტრო პოლიტიკა გამჟღავნებულია შესაბამისი ინსტრუმენტების სააღრიცხვო პოლიტიკებში ქვემოთ ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების აღიარების შეწყვეტა ფინანსური აქტივები ბანკი ფინანსური აქტივების აღიარებას წყვეტს, როდესაც აქტივიდან ფულადი სახსრების, მიღების უფლების ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ვადა ამოიწურება, ან თუ ის სხვა საწარმოს გადასცემს ფინანსურ აქტივებს და შესაბამისად აქტივის ფლობასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან რისკებს და სარგებელს ან თუ ბანკი არ გადასცემს საკუთრებასთან დაკავშირებულ რისკებს და სარგებელს და არ ინარჩუნებს კონტროლს ფინანსურ აქტივზე. თუ ბანკი არც გადასცემს და არც იტოვებს აქტივის ფლობასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან რისკებსა და სარგებელს და აგრძელებს გადაცემული აქტივის კონტროლს, იგი აღიარებს აქტივში შენარჩუნებულ მონაწილეობას და მასთან დაკავშირებულ ვალდებულებას შესაძლო გადასახდელი თანხის ოდენობით. იმ შემთხვევაში თუ ბანკი იტოვებს გადაცემულ ფინანსურ აქტივთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან რისკებსა და სარგებელს, იგი აგრძელებს ფინანსური აქტივის და ასევე მიღებული ფულადი სახსრებით უზრუნველყოფილი სესხების აღიარებას. ფინანსური აქტივის ერთიანი აღიარების შეწყვეტისას სხვაობა აქტივის საბალანსო ღირებულებასა და მიღებული და მისაღები ანაზღაურების და სხვა სრულ შემოსავლებში აღიარებული და კაპიტალში დაგროვილი მოგება ან ზარალის ჯამს შორის, ექვემდებარება აღიარებას მოგება ან ზარალში. ფინანსური აქტივის აღიარების შეწყვეტისას, გარდა მთლიანი შეწყვეტისა (მაგალითად, როდესაც ბანკი ინარჩუნებს უფლებას გამოისყიდოს გადაცემული აქტივის ნაწილი), ბანკი ანაწილებს ფინანსური აქტივის ადრინდელ საბალანსო ღირებულებას იმ ნაწილზე, რომლის აღიარებაც გრძელდება მონაწილეობის პროპორციულად და იმ ნაწილზე, რომლის აღიარებაც უკვე შეწყდა, ამ ნაწილების გადაცემის განხორციელების დღისათვის არსებულ რეალურ ღირებულებაზე დაყრდნობით. მოგებაში ან ზარალში აღიარდება სხვაობა აღიარება შეწყვეტილ ნაწილზე გადანაწილებულ საბალანსო ღირებულებასა და აღიარება შეწყვეტილ ნაწილზე მიღებული კომპენსაციისა და ნებისმიერი აკუმულირებული შემოსულობის ან ზარალის ჯამს შორის, რომელიც გადანაწილებულია სხვა სრულ შემოსავალში აღიარებულ ნაწილზე. აკუმულირებული შემოსულობა ან ზარალი, რომელიც აღიარებული იყო სხვა სრულ შემოსავალში, გადანაწილდება იმ ნაწილებს შორის, რომელთა აღიარებაც გრძელდება და რომელთა აღიარებაც უკვე შეწყდა ამ ნაწილების შესაბამის რეალურ ღირებულებებზე დაყრდნობით. ფინანსური ვალდებულებები ბანკი ფინანსური ვალდებულებების აღიარებას წყვეტს მხოლოდ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როდესაც ბანკის ვალდებულება დაიფარება, გაუქმდება, ან ვადა გაუვა. სადაც არსებული ფინანსური ვალდებულება ენაცვლება იმავე მსესხებლისაგან მეორეს, არსებითად განსხვავებული პირობებით, ან არსებული ვალდებულების პირობები არსებითად იცვლება, ამგვარი ცვლილება ან მოდიფიკაცია განიხილება, როგორც თავდაპირველი ფინანსური ვალდებულების ანულირება და ახალი ფინანსური ვალდებულების აღიარება. სხვაობა ფინანსური ვალდებულების საბალანსო ღირებულებას და მიღებულ ან გადახდილ თანხას შორის აისახება მოგება ან ზარალში. 17 182 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) რეალური ღირებულების შეფასების პრინციპები რეალური ღირებულება არის თანხა, რომელიც მიღებული იქნება აქტივის გაყიდვიდან ან იქნება გადახდილი ვალდებულებების გადაცემისას ჩვეულებრივი გარიგებების ფარგლებში ბაზრის მონაწილეებს შორის შეფასების თარიღისათვის ძირითად ან მისი არარსებობის შემთხვევაში უფრო საიმედო ბაზარზე, რომელიც ბანკისათვის ხელმისაწვდომია მოცემული დღისათვის. ვალდებულების რეალური ღირებულება ასახავს მისი გადაუხდელობის რისკს. თუ ეს ხელმისაწვდომია, ბანკი ინსტრუმენტის რეალურ ღირებულებას აფასებს ამ ინსტრუმენტისათვის აქტიურ ბაზარზე კოტირებული ფასების გამოყენებით. ბაზარი არის აქტიური, თუ გარიგებები წარმოებს საკმარისი სიხშირით და მოცულობით, რომელიც უზრუნველყოფს ფასების შესახებ ინფორმაციის რეგულარულად მიღებას. იმ შემთხვევაში, როდესაც აქტიურ ბაზარზე არ არსებობს კოტირებული ფასები, ბანკი იყენებს შეფასების მეთოდებს, რომლებიც მაქსიმალურად იყენებენ შესაბამისი ბაზრის მონაცემებს და მინიმალურად ეყრდნობიან არადაკვირვებად მონაცემებს. შერჩეული შეფასების ტექნიკა ითვალისწინებს ყველა ფაქტორს რომელსაც ბაზრის მონაწილეები გაითვალისწინებდნენ არსებულ პირობებში. ფინანსური ინსტრუმენტის თავდაპირველი აღიარებისას ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური ღირებულების საუკეთესო მტკიცებულება არის გარიგების ღირებულება, ანუ მიღებული და გადახდილი თანხების რეალური ღირებულება. თუ ბანკი მიიჩნევს, რომ საწყისი აღიარებისას რეალური ღირებულება განსხვავდება გარიგების ღირებულებისაგან და რეალური ღირებულების დადგენა ვერ ხერხდება ვერც კოტირებული ფასების საშუალებით აქტიურ ბაზარზე იდენტური აქტივის ან ვალდებულებისათვის, ვერც შეფასების ტექნიკის გამოყენებით, რომელიც ეყრდნობა დაკვირვებადი ბაზრის მონაცემებს, ფინანსური ინსტრუმენტი თავდაპირველად აღიარდება რეალური ღირებულებით და სხვაობა გარიგების ღირებულებასა და რეალურ ღირებულებას შორის გადავადდება. შემდგომში ეს სხვაობა აღიარდება მოგება ან ზარალში ფინანსური ინსტრუმენტის სიცოცხლის ვადის განმავლობაში, მაგრამ არაუგვიანეს მომენტისა, როდესაც შესაძლებელი გახდება შეფასება ან ტრანზაქცია დაიხურება. ამორტიზებული ღირებულება ფინანსური აქტივების და ვალდებულებების ამორტიზებული ღირებულება არის ღირებულება, რომლითაც შეფასებულია ფინანსური აქტივი ან ვალდებულება თავდაპირველი აღიარების დროს, მინუს ძირითადი გადასახდელი თანხები, პლიუს ან მინუს აკუმულირებული ამორტიზაცია თავდაპირველ ღირებულებასა და დაფარვის დროინდელ ღირებულებას შორის ნებისმიერი სხვაობაზე ეფექტური საპროცენტო მეთოდის გამოყენებით და მინუს გაუფასურების ზარალი. პრემია და დისკონტი, საწყისი ხარჯების ჩათვლით, ჩართული არის შესაბამისი ინსტრუმენტის საბალანსო ღირებულებაში და მისი ამორტიზაცია ხდება ეფექტური საპროცენტო განაკვეთით. ფინანსური აქტივები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები მოიცავს ფულს სალაროში დენომინირებულს უცხოურ ვალუტაში, თავისუფალ სახსრებს საკორესპონდენტო ანგარიშებზე, გაცემის დღიდან ოთხმოცდაათ დღემდე დაფარვის საწყისი ვადის მქონე იმ ვადიან დეპოზიტებსა და იმ მოთხოვნებს ფინანსური 18 183 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ინსტიტუტების მიმართ, რომლებსაც არ გააჩნიათ საკონტრაქტო ვალდებულებები. ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები შეფასებულნი არიან ამორტიზებული ღირებულებით. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა (IMF) და სხვა საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების წევრობა „კანონის“ მე-5 მუხლის შესაბამისად, ბანკი მოქმედებს, როგორც საქართველოს მთავრობის შუამავალი, წარმომადგენელი საერთაშორისო ფინანსურ ინსტიტუტებში (ე.ი. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, მსოფლიო ბანკი) საქართველოს წევრობასთან დაკავშირებულ ოპერაციებთან მიმართებაში, რაც ასევე მოიცავს ამ ორგანიზაციებისათვის საწევრო შენატანების გადახდას. სესხები და მოთხოვნები ჩვეული საქმიანობის პროცესში ბანკი სესხებისა და დეპოზიტების სახით განსხვავებული ვადებით განათავსებს სახსრებს სხვადასხვა ფინანსურ ინსტიტუტებში. მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ და სხვა ფინანსური აქტივები განხილულია ამ კატეგორიაში. სესხები და მოთხოვნები წარმოადგენს არაწარმოებულ ფინანსურ ინსტრუმენტებს, რომლებიც არ არის კოტირებული მოქმედ ბაზარზე. ისინი არ წარმოიქმნება დაუყოვნებელი, ან მოკლევადიანი გადაყიდვის მიზნით და არ კლასიფიცირდება როგორც სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები, ან გასაყიდად არსებული ინვესტიციები. სესხები და მოთხოვნები თავდაპირველად რეალური ღირებულებით აისახება, ხოლო შემდგომში ამორტიზებული ღირებულებით ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდის გამოყენებით. სესხები და მოთხოვნები აისახება გაუფასურების დანაკარგების გამოკლებით. მოგება და ზარალი აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში, როდესაც ადგილი აქვს სესხებისა და მოთხოვნების აღიარების შეწყვეტას ან გაუფასურებას, ან ამორტიზაციას. სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგებასა ან ზარალში ასახვით არის ვაჭრობისათვის გამიზნული ფინანსური აქტივები. ფინანსური აქტივი კლასიფიცირდება ამ კატეგორიაში თუ იგი შეძენილია მხოლოდ გაყიდვის ან გამოსყიდვის მიზნით უახლოეს ვადებში. წარმოებული ინსტრუმენტები ასევე კლასიფიცირდება ვაჭრობისათვის გამიზნულად, გარდა იმ წარმოებული ინსტრუმენტებისა, რომლებიც ჰეჯირების ინსტრუმენტებად არის მიჩნეული. ვაჭრობისათვის გამიზნული კატეგორია მოიცავს საერთაშორისო რეზერვების ნაწილს, რომელიც გადაცემულია სამართავად გარე მენეჯერისათვის – მსოფლიო ბანკისა და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკისათვის (,,BIS”) ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგებასა ან ზარალში ასახვით აღირიცხება რეალური ღირებულებით. ნებისმიერი მოგება ან ზარალი გადაფასებიდან აისახება ფასიანი ქაღალდებიდან და წარმოებული ინსტრუმენტებიდან მიღებული არარეალიზებული მოგება/ზარალის მუხლით მოგების ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. რეალური ღირებულება განისაზღვრება 27-ე შენიშვნაში აღწერილი წესის შესაბამისად. წარმოებული ფინანსური ინსტრუმენტები ბანკი უცხოური ფასიანი ქაღალდების პორტფელის საპროცენტო რისკის მართვისათვის იყენებს საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსულ კონტრაქტებს. საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსული კონტრაქტები არის შეთანხმება განსაზღვრული მომავალი თარიღისათვის, სპეციფიური ფასებით ფასიანი ქაღალდების შეძენა/გაყიდვაზე. 19 184 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საპროცენტო განაკვეთების ფიუჩერსები ბასს 39-ის მიხედვით კლასიფიცირდება, როგორც „რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგებაში ან ზარალში ასახვით“. წარმოებული ინსტრუმენტები თავდაპირველად აღიარდება რეალური ღირებულებით კონტრაქტის დადების თარიღისათვის და შემდგომ ანგარიშგების ყოველი თარიღისათვის გადაფასდება რეალური ღირებულებით. ანგარიშგების თარიღისათვის რეალური ღირებულება ეფუძნება ბლუმბერგით მიღებულ მიწოდების ფასებს და მიღებული გადაფასების მოგება ან ზარალი აისახება ფასიანი ქაღალდებიდან და წარმოებული ინსტრუმენტებიდან მიღებული არარეალიზებული მოგება/ზარალის მუხლით მოგება ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. წარმოებული ინსტრუმენტები ასახულია აქტივებად თუ მისი რეალური ღირებულება დადებითია და ვალდებულებებად, თუ რეალური ღირებულება უარყოფითია. გასაყიდად არსებული ინვესტიციები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები წარმოადგენს არაწარმოებულ აქტივებს. რომლებიც ან გასაყიდად არის გამიზნული, ან არ კლასიფიცირდება სხვა კატეგორიაში. ბანკის გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივები მოიცავს საქართველოს და უცხო ქვეყნების მთავრობების, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების და უცხოური სახელწიფო სააგენტოების მიერ სავალო ფასიან ქაღალდებს. გასაყიდად არსებული ინვესტიციები თავდაპირველად აისახება რეალური ღირებულებით. შემდგომში ფასიანი ქაღალდების შეფასება ხდება რეალური ღირებულებით და გადაფასების შედეგი აისახება სხვა სრულ შემოსავალში, გარდა გაუფასურების დანაკარგებისა, უცხოური ვალუტის გადაფასებიდან მიღებული მოგება ან ზარალისა და ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდით დარიცხული საპროცენტო შემოსავლისა, რომლებიც პირდაპირ აისახება მოგება ან ზარალში. გაყიდვის შედეგად კაპიტალის კლასში ადრე აღიარებული მოგება ან ზარალი ხდება რეალიზებული და აისახება მოგებასა ან ზარალში, გარდა უცხოური ვალუტის გაცვლითი კურსით წარმოშობილი სხვაობისა, რომელიც აღირიცხება ზემოთ პარაგრაფში აღწერილის შესაბამისად. გასაყიდად არსებული ინვესტიციების რეალური ღირებულების დასადგენად ბანკი იყენებს კოტირებულ საბაზრო ფასებს. კოტირებული საბაზრო ფასები საერთაშორისო ფასიანი ქაღალდებისათვის მიიღება ყოველდღიურად ბლუმბერგის სისტემიდან და ეფუძნება მიმდინარე მიწოდების ფასებს. ბანკის ხელმძღვანელობის აზრით, ეს ფასები საკმარისად ასახავენ ფასიანი ქაღალდების ღირებულებას საერთაშორისო ბაზრებზე მიმდინარე მომენტისათვის არსებულ საბაზრო ინფორმაციაზე დაყრდნობით და სრულად შეესაბამება ბანკის ხელმძღვანელობის მიერ განსაზღვრულ სააღრიცხვო პოლიტიკას. თუ არ არსებობს აქტიური ბაზარი ინვესტიციებისთვის, ბანკი რეალურ ღირებულებას განსაზღვრავს წმინდა ფულადი ნაკადების დისკონტირებული ღირებულების ანალიზისა და შეფასების სხვა სათანადო შეფასების მეთოდების საშუალებით, შეფასების ტექნიკა გულისხმობს საფონდო ბირჟაზე გათვითცნობიერებულ და სურვილის მქონე მხარეებს შორის დადებული უკანასკნელი გარიგებების გამოყენებას, თუ შესაძლებელია, რომ განისაზღვროს თითქმის მსგავსი სხვა ინსტრუმენტის მიმდინარე რეალური ღირებულება, დისკონტირებული ფულადი სახსრების ანალიზი, რომელიც მაქსიმალურად იყენებს საბაზრო მონაცემებს და მინიმალურად ეყრდნობა საწარმოს სპეციფიკურ მონაცემებს. დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები წარმოადგენს სავალო ფასიან ქაღალდებს განსაზღვრადი ან ფიქსირებული გადახდებით და ფიქსირებული დაფარვის ვადით, რომელთა დაფარვის ვადამდე ფლობის სურვილი და პოტენციური შესაძლებლობა გააჩნია ბანკს. ასეთი ფასიანი ქაღალდების ასახვა 20 185 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ხდება ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდზე დაფუძნებული ამორტიზებული ღირებულებით გაუფასურების დანაკარგების გამოკლებით. დაფარვის ვადამდე ფლობილი სავალო ფასიანი ქაღალდების მიხედვით ნებისმიერი დისკონტის ან პრემიის ამორტიზაცია გამოიანგარიშება ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდით და მოგება ან ზარალის და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში აღიარდება ,,დაფარვის ვადამდე ფლობილ ინვესტიციებზე“ დარიცხული საპროცენტო შემოსავლების მუხლში. ეფექტური საპროცენტო მეთოდი იყენებს განაკვეთს, რომელიც ზუსტად ადისკონტირებს მომავალში მისაღებ ან გადასახდელ სავარაუდო ფულად სახსრებს, ფინანსური ინსტრუმენტის მოსალოდნელი მომსახურების ვადის განმავლობაში იმგვარად, რომ ახდენს საპროცენტო შემოსავლების და ხარჯების შესაბამის პერიოდში თანაბარ განაწილებას. საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები კლასიფიცირებულია დაფარვის ვადამდე ფლობილ ფასიან ქაღალდებად. ფინანსური აქტივების გაუფასურებით გამოწვეული დანაკარგების აღრიცხვა ფინანსური აქტივი გაუფასურებულია, თუ მისი საბალანსო ღირებულება აღემატება მის შეფასებულ ანაზღაურებად ღირებულებას. (ა) ფინანსური აქტივები ამორტიზებული ღირებულებით ფინანსური აქტივების გაუფასურების მტკიცებულებების განსაზღვრას ბანკი ახდენს ყოველი საანგარიშგებო თარიღისათვის. ფინანსური აქტივი გაუფასურებულია და გაუფასურების ზარალი წარმოშობილია მხოლოდ მაშინ, თუ არსებობს გაუფასურების ობიექტური მტკიცებულება, გამოწვეული აქტივის საწყისი შეფასების შემდეგ მომხდარი ერთი ან რამდენიმე მოვლენის შედეგად (,,ზარალის გამომწვევი მოვლენა“) და თუ ამ მოვლენამ გავლენა იქონია ფინანსური აქტივიდან სავარაუდო მომავალ ფულად ნაკადებზე რომელთა საიმედოდ განსაზღვრა შესაძლებელია. ფაქტორები, რომლებსაც ბანკი აფასებს გაუფასურების ზარალის წარმოშობის ობიექტური მტკიცებულების განსაზღვრისათვის მოიცავს:        მოვალის ან ემიტენტის საკრედიტო რეიტინგი.; მოვალის ან ემიტენტის ლიკვიდურობა; მოვალის ან ემიტენტის მოკლევადიანი გადახდისუნარიანობა; ბიზნესისა რისკები და ფინანსური რისკები; მსგავსი ფინანსური აქტივების და ვალდებულებების გადაუხდელობის ხარისხი და ტენდენციები; ეროვნული და ადგილობრივი ეკონომიკის ტენდენციები და მდგომარეობა; უზრუნველყოფის და გარანტიების რეალური ღირებულება; აღნიშნული და სხვა ფაქტორები, ინდივიდუალური ან ჯგუფურად, საკმარის ობიექტურ საფუძველს წარმოადგენს ფინანსური აქტივის ან ფინანსური აქტივის ჯგუფის გაუფასურების ზარალის აღიარებისათვის. თუ არსებობს ამორტიზებული ღირებულებით შეფასებული ფინანსური აქტივის გაუფასურებით წარმოშობილი ზარალის რეალური ნიშნები ზარალის ოდენობა უნდა შეფასდეს როგორც აქტივის საბალანსო ღირებულებასა და ფინანსური აქტივის თავდაპირველი ეფექტური საპროცენტო განაკვეთით დისკონტირებული მომავალი სავარაუდო ფულადი ნაკადების მიმდინარე ღირებულებას შორის სხვაობა. აქტივის საბალანსო ღირებულება შემცირდება და ზარალის თანხა აღიარდება მოგება ან ზარალში, თუ ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხებისა და მოთხოვნებისათვის გაუფასურების 21 186 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) დანაკარგების ზარალის შეფასებისათვის დისკონტირების განაკვეთი იქნება მიმდინარე ეფექტური საპროცენტო განაკვეთი კონტრაქტის პირობების შესაბამისად. თუ შემდგომ პერიოდში გაუფასურების ზარალი მცირდება და შემცირება შეიძლება ობიექტურად დაკავშირებულ იქნეს მოვლენასთან, რომელიც წარმოიშვა გაუფასურების ზარალის აღიარების შემდეგ, როგორიცაა საკრედიტო რეიტინგის გაუმჯობესება, მოხდება ადრე აღიარებული გაუფასურების ზარალი უკუგატარება და ასახვა მოგება ან ზარალში. ბ) ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით ბანკი ყოველი საანგარიშგებო თარიღისათვის აფასებს არის თუ არა რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივები გაუფასურებული. გასაყიდად არსებული ინვესტიციებისათვის რეალური ღირებულების მნიშვნელოვანი ან ხანგრძლივი შემცირება მის საბალანსო ღირებულებასთან შედარებით განსაზღვრავს მის გაუფასურებას. თუ არსებობს რეალური ნიშნები რომ გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივები გაუფასურდა აკუმულირებული ზარალი, შეფასებული როგორც შეძენის ღირებულებასა (ყველა ძირითადი გადასახდელი თანხისა და ამორტიზაციის გამოკლებით) და მიმდინარე ღირებულებას შორის სხვაობას, გამოკლებული მოგება ან ზარალში ადრე აღიარებული გაუფასურების ზარალი, ამოიღება სხვა სრული შემოსავლიდან და აღიარდება მოგებაში ან ზარალში. თუ შემდგომ პერიოდში გასაყიდად არსებული ინვესტიციების რეალური ღირებულება გაიზრდება და გაზრდა შეიძლება რეალურად დაკავშირებულ იქნეს მოვლენასთან, რომელიც წარმოიშვა გაუფასურების ზარალის აღიარების შემდეგ, რომელიც მოხვდა მოგებაში ან ზარალში, ხდება ადრე აღიარებული გაუფასურების ზარალის უკუგატარება მოგებაში ან ზარალში. ამასთან შემდგომ პერიოდში გაუფასურებული აქტივის რეალური ღირებულების აღდგენა აღიარდება სხვა სრულ შემოსავალში. ფინანსური ვალდებულებები ფინანსური ვალდებულებები ამორტიზებული ღირებულებით გამოშვებული ფინანსური ინსტრუმენტები ან მათი კომპონენტები კლასიფიცირდება, როგორც ვალდებულებები, როდესაც საკონტრაქტო მოთხოვნების გამო ბანკს აქვს ვალდებულება გადასცეს ნაღდი ფული ან სხვა ფინანსური აქტივები ფინანსური ინსტრუმენტის მფლობელს ან გადაცვალოს ნაღდი ფულის ფიქსირებული ოდენობა ან სხვა ფინანსური აქტივები საკუთარი კაპიტალის ინსტრუმენტებში. ასეთი ინსტრუმენტები მოიცავენ ვალდებულებებს მთავრობის, რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების და კლიენტების მიმართ, გამოშვებულ სავალო ფასიან ქაღალდებს, ვალდებულებებს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ და სხვა ფინანსურ ვალდებულებებს. ისინი თავდაპირველად აისახება მიღებული სახსრების რეალური ღირებულებით გარიგებასთან დაკავშირებული ხარჯების გამოკლებით. პირველადი ასახვის შემდგომ ეს ფინანსური ინსტრუმენტები აღირიცხება ამორტიზებული ღირებულებით ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის მეთოდის გამოყენებით. ფასიანი ქაღალდების საკრედიტო ხელშეკრულება ავტომატური ფასიანი ქაღალდების საკრედიტო პროგრამის ხელშეკრულების ფარგლებში სასესხო ფასიანი ქაღალდების შეთავაზების აღიარება გრძელდება ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ბანკის ანგარიშგებაში სხვა ფასიან ქაღალდებთან ერთად, რომლებიც არ არის ჩართული ამ ოპერაციებში და 22 187 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფასდება სააღრიცხვო პოლიტიკების შესაბამისად, რომლებიც ვრცელდება სავაჭროდ და გასაყიდად არსებული აქტივებისთვის. ფასიანი ქაღალდების დაკრედიტების ოპერაციების უზრუნველყოფა ხდება ფასიანი ქაღალდებით, რომლებიც არ არის აღრიცხული ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ანგარიშგების აქტივებისა და ვალდებულებების სახით, რადგან ბანკს არ აქვს შესაძლებლობა დააგირაოს ან გაყიდოს ამგვარი ფასიანი ქაღალდები მსესხებლის მიერ ვალდებულებათა შეუსრულებლობის ფაქტის დადგომამდე; მხოლოდ ბანკის ანგარიშზე ფულადი სახით განთავსებული უზრუნველყოფების აღიარება ხდება ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ანგარიშგებაში. ამ ოპერაციებიდან წარმოშობილი შემოსავლის აღიარება ხდება მოგება ან ზარალის ანგარიშგებაში პროცენტებიდან მიღებული შემოსავლის სახით. მიმოქცევაში გაშვებული ფული მიმოქცევაში გაშვებული ფული მოიცავს ბანკის მიერ კანონისა და მისი, როგორც ცენტრალური ბანკის ფუნქციის ფარგლებში გამოშვებულ ბანკნოტებსა და მონეტებს. მიმოქცევაში არსებული ბანკნოტები და მონეტები ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში აისახება ნომინალური ღირებულებით, შემცირებული ბანკის სალაროში ნაღდი ფულის ოდენობით. ბანკნოტებისა და მონეტების დამზადების ხარჯები აისახება ხარჯებში მათი გაწევისთანავე. როდესაც კომერციული ბანკები უბრუნებენ ბანკს ბანკნოტებს, ხდება მათი მიმოქცევაში არსებული ფულადი სახსრებიდან ამოღება და მათი მდგომარეობიდან ან სტატუსიდან გამომდინარე, ხდება მათი ან განადგურება, ან ბანკის სარეზერვო ფონდებში შენახვა რომელიც არ აისახება ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში. ანარიცხები (წარმოდგენილი სხვა ვალდებულებებში) ანარიცხების აღიარება ხდება მაშინ, როდესაც ბანკს აქვს მიმდინარე იურიდიული ან კონსტრუქციული ვალდებულებები, რომელიც წარმოიქმნა წარსული მოვლენების შედეგად და, სავარაუდოდ, ვალდებულების დასაფარად საჭირო იქნება ეკონომიკურ სარგებელში განივთებული რესურსების გასვლა და შესაძლებელია განხორციელდეს ვალდებულების თანხის საიმედოდ შეფასება. საპენსიო და სხვა ვალდებულებები თანამშრომელთა მიმართ (წარმოდგენილი სხვა ვალდებულებებში) თანამშრომელთა მოკლევადიანი ანაზღაურების ვალდებულებები ფასდება არადისკონტირებულ საფუძველზე და აისახება ხარჯებში, შესაბამისი მომსახურების გაწევისას. მათი ვალდებულება განისაზღვრება მათი გაწევისას გადასახდელი თანხის ოდენობით, თუკი ბანკს აქვს ამ თანხის გადახდის მიმდინარე იურიდიული ან კონსტრუქციული ვალდებულება დასაქმებულის მიერ გაწეული წარსული მომსახურების საფუძველზე და ვალდებულება შეიძლება იქნეს საიმედოდ შეფასებული. საპენსიო სქემის ვალდებულებები ფინანსური მდგომარეობის შესახებ ანგარიშგებაში წარმოადგენს 2009 წლის 29 მაისს გაუქმებული საპენსიო სქემის მიხედვით გადასახდელ ვალდებულებებს (შენიშვნა 18). ამ საპენსიო პროექტის ფარგლებში ბანკი საკუთარი თანამშრომლებისაგან იღებდა საპენსიო შენატანებს და საპენსიო ასაკის მიღწევის შემდეგ დაგროვილი თანხიდან უხდიდა თანამშრომლებს პენსიას, წინასწარ შეთანხმებული გრაფიკის მიხედვით. 23 188 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ძვირფასი ლითონები (წარმოდგენილი სხვა აქტივებში) ოქროს სამახსოვრო მონეტები და ოქროს ზოდები აღიარებას და შემდგომ შეფასებას ექვემდებარება ბასს 2 - სასაქონლო-მატერიალური ფასეულობების“ შესაბამისად. ოქროს სამახსოვრო მონეტები და ოქროს ზოდები თავდაპირველად აღიარდება თვითღირებულებით დამზადების, ტრანსპორტირებისა და სხვა პირდაპირი ხარჯების გათვალისწინებით. შემდგომში მათი შეფასება ხდება თვითღირებულებასა და ნეტო სარეალიზაციო ღირებულებას შორის უმცირესი თანხით. სამახსოვრო მონეტების და ზოდების გაყიდვისას წარმოშობილი მოგება და ზარალი აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. სხვა სამახსოვრო მონეტებზე გაწეული ხარჯები აღიარებას გადახდისთანავე ექვემდებარება როგორც მიმდინარე ხარჯები და აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. საინვესტიციო ქონება საინვესტიციო ქონება (ასეთი მიზნებისთვის მშენებარე ობიექტების ჩათვლით) არის ქონება, რომელსაც ფლობენ საიჯარო შემოსავლების მიღების ან კაპიტალის ღირებულების ზრდის ან ორივე მიზნით და არ გამოიყენება ჩვეულებრივი საქმიანობის პროცესში გაყიდვისთვის, საქონლის წარმოების ან მიწოდების, მომსახურების გაწევის ან ადმინისტრაციული მიზნებისათვის საინვესტიციო ქონება თავდაპირველად ფასდება თვითღირებულებით გარიგების ხარჯების ჩათვლით. თავდაპირველი აღიარების შემდეგ საინვესტიციო ქონება წარმოდგენილია ისტორიული ღირებულებით დაგროვილი ცვეთის და აღიარებული გაუფასურების ზარალის გამოკლებით. ცვეთის გაანგარიშება წარმოებს წრფივი მეთოდით აქტივის სასარგებლო მომსახურების ვადაზე. გასაყიდად გამიზნული ძირითადი საშუალებები გრძელვადიან აქტივს მიენიჭება გასაყიდად გამიზნულის კლასიფიკაცია, თუ მისი საბალანსო ღირებულება ანაზღაურდება გაყიდვის გარიგებით და არა მისი გამოყენების გაგრძელებით, და თუ აქტივის (ან სარეალიზაციო ჯგუფის) გაყიდვა შესაძლებელია დაუყოვნებლივ მის არსებულ მდგომარეობაში. ხელმძღვანელობა მხარს უნდა უჭერდეს გაყიდვას გარდა ამისა, ამ გაყიდვის აღიარება დასრულებულ გაყიდვად შესაძლებელი უნდა იყოს კლასიფიცირების დღიდან ერთი წლის განმავლობაში გასაყიდად გამიზნული გრძელვადიანი აქტივების შეფასება ხდება საბალანსო ღირებულებასა და გაყიდვის ხარჯით შემცირებულ რეალურ ღირებულებას შორის უმცირესი თანხით. იმ შემთხვევაში, თუ გასაყიდად გამიზნული აქტივების რეალური ღირებულება გაყიდვის ხარჯების გამოკლებით ნაკლებია საბალანსო ღირებულებაზე, გაუფასურების დანაკარგები აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში, როგორც ზარალი გასაყიდად გამიზნულ გრძელვადიან აქტივებზე. აქტივების გაყიდვის ხარჯების გამოკლებით რეალური ღირებულების შემდგომი ზრდა აღიარებას ექვემდებარება მთლიან სრულ სხვა შემოსავალში დაგროვილი გაუფასურების დანაკარგების თანხით, რომელიც უკვე აისახა ამ კონკრეტულ აქტივთან მიმართებაში. ძირითადი საშუალებები ძირითადი საშუალებები წარმოდგენილია ისტორიული ღირებულებით დაგროვილი ცვეთისა და გაუფასურების ზარალის გამოკლებით, ასეთის არსებობის შემთხვევაში. მიწა არ ექვემდებარება ცვეთას. თუ ძირითადი საშუალებების რომელიმე კომპონენტს აქვს განსხვავებული სასარგებლოს მომსახურების ვადა , მაშინ იგი აღირიცხება ძირითადი საშუალებების ცალკე ქვემუხლში. 24 189 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ძირითადი საშუალებების ცვეთა გამოიქვითება მათი ისტორიული ღირებულებიდან და გამოიყენება აქტივების ჩამოსაწერად მათი სასარგებლო მომსახურების ვადის განმავლობაში. აქტივზე ცვეთის დარიცხვა იწყება მისი შეძენის დღიდან ან საკუთარი ძალებით შექმნილი აქტივისათვის იმ მომენტიდან როდესაც აქტივი შექმნა დასრულებულია და ის მზად არის გამოყენებისთვის. ცვეთის დარიცხვა წარმოებს წრფივი მეთოდით შემდეგი წლიური განაკვეთების გამოყენებით: % შენობა-ნაგებობები 2 კომპიუტერები, საოფისე მოწყობილობა და ავეჯი 10-20 სატრანსპორტო საშუალებები და სხვა 20 რემონტისა და განახლების ხარჯები აისახება მათი გაწევისთანავე და მიეკუთვნება საოპერაციო ხარჯებს, გარდა შემთხვევებისა როდესაც ისინი კაპიტალიზაციას ექვემდებარებიან. ძირითადი საშუალებების საბალანსო ღირებულების გადახედვა ხდება თითოეული საანგარიშგებო თარიღისათვის, რათა დადგინდეს აღემატება თუ არა მათი საბალანსო ღირებულება მათ ანაზღაურებად ღირებულებას. ანაზღაურებადი ღირებულება წარმოადგენს უდიდეს: გაყიდვის ხარჯებით შემცირებულ რეალურ ღირებულებასა და არსებულ გამოყენების ღირებულებას შორის. ძირითადი საშუალებების საბალანსო ღირებულების ანაზღაურებად ღირებულებაზე გადამეტების შემთხვევაში, აქტივები ექვემდებარება შემცირებას მათ ანაზღაურებად ღირებულებამდე. გაუფასურებით მიღებული დანაკარგების აღიარება ხდება შესაბამის საანგარიშგებო პერიოდში და აისახება მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში. გაუფასურებით გამოწვეული დანაკარგების ასახვის შემდეგ, ხდება ძირითადი საშუალებების ცვეთის კორექტირება შემდგომ პერიოდებში, იმისათვის, რომ გაანგარიშებული აქტივების საბალანსო ღირებულება ნარჩენი ღირებულების გამოკლებით (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) სისტემატურად გადანაწილდეს დარჩენილ სასარგებლო მოხმარების პერიოდზე. არამატერიალური აქტივები არამატერიალური აქტივები მოიცავს კომპიუტერულ პროგრამებს და ლიცენზიებს. ცალკე შესყიდული არამატერიალური აქტივები ინდივიდუალურად აღირიცხება და თვითღირებულებით აისახება თავდაპირველი აღიარებისას. თავდაპირველი აღიარების შემდგომ აღირიცხება თვითღირებულებით, დაგროვილი ამორტიზაციისა და გაუფასურების ზარალის გამოკლებით. არამატერიალური აქტივების სასარგებლო მომსახურების ვადა ფასდება როგორც შეზღუდული, ან განუსაზღვრელი ვადის მქონე. შეზღუდული ვადის მქონე არამატერიალური აქტივები ამორტიზებულია 5 წლიანი სასარგებლო მომსახურების ვადის განმავლობაში და მათი შემოწმება გაუფასურებაზე ხდება გაუფასურების ნებისმიერი მაჩვენებლის არსებობისას. შეზღუდული ვადის მქონე არამატერიალური აქტივების ამორტიზაციის პერიოდისა და მეთოდების გადახედვა ხორციელდება ყოველი ფინანსური წლის ბოლოს. საგადასახადო დაბეგვრა კანონის თანახმად, ბანკის აქტივები, ქონება და შემოსავალი, ისევე როგორც მისი საქმიანობა და ოპერაციები არ ექვემდებარება დაბეგვრას და სხვა მოსაკრებლების გადახდას. 25 190 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) პირობითი ვალდებულებები პირობითი ვალდებულებები არ აღიარდება ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში, თუმცა აისახება შენიშვნებში, ანგარიშსწორებისას სახსრების ნებისმიერი გადინების შესაძლებლობის არსებობამდე. პირობითი აქტივი ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში არ აღიარდება, მაგრამ აისახება შენიშვნებში იმ შემთხვევაში, თუ ივარაუდება ეკონომიკური სარგებლის მიღება. შემოსავლებისა და ხარჯების აღიარება ამონაგების აღიარება ხდება მაშინ, როდესაც მოსალოდნელია, რომ ბანკი მიიღებს ეკონომიკურ სარგებელს და შესაძლებელია მისი ოდენობის საიმედოდ შეფასება. საპროცენტო და მასთან გათანაბრებული შემოსავლები და ხარჯები ამორტიზებული ღირებულებით შეფასებული და ვაჭრობისათვის გამიზნული საპროცენტო შემოსავლის მქონე ფასიანი ქაღალდებისათვის, საპროცენტო შემოსავლები და ხარჯები აღირიცხებიან ეფექტური საპროცენტო განაკვეთით, რომელიც ზუსტად ახდენს მომავალში მისაღები ან გადასახდელი სავარაუდო ფულადი სახსრების დისკონტირებას ფინანსური ინსტრუმენტის მოსალოდნელი მომსახურების ვადის ამოწურვამდე ან უფრო მოკლე ვადაში, შესაბამის ვითარებაში, ფინანსური აქტივისა თუ ვალდებულების წმინდა საბალანსო ღირებულებამდე. ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის გამოანგარიშების დროს გაითვალისწინება ფინანსური ინსტრუმენტის ყველა სახელშეკრულებო პირობა (მაგ. წინასწარი გადახდები) და მოიცავს ფინანსურ ინსტრუმენტთან პირდაპირ დაკავშირებულ ყველა საკომისიო და სხვა ხარჯებს, რომლებიც წარმოადგენენ ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის განუყოფელ ნაწილს, არ ითვალისწინებენ მომავალ საკრედიტო დანაკარგებს. მისაღები ან გადასახდელი თანხების გადახედვის შემთხვევაში სწორდება ფინანსური აქტივის ან ფინანსური ვალდებულების საბალანსო ღირებულება. გადახედილი საბალანსო ღირებულების თანხა გაანგარიშდება თავდაპირველი ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის საფუძველზე და საბალანსო ღირებულების ცვლილების თანხა აღიარდება, როგორც საპროცენტო შემოსავლები ან ხარჯები. მას შემდეგ რაც, ფინანსური აქტივი ან მსგავსი ფინანსური აქტივების ჯგუფი ჩამოიწერება გაუფასურების შედეგად მიღებული დანაკარგების გამო, საპროცენტო შემოსავლის აღიარება გრძელდება თავდაპირველი ეფექტური საპროცენტო განაკვეთის გამოყენებით ახალი საბალანსო ღირებულების მიმართ. საკომისიო შემოსავლები და ხარჯები ბანკი გამოიმუშავებს მოსაკრებლებს და საკომისიო შემოსავლებს კონტრაგენტებისთვის სხვადასხვა სახის მომსახურების გაწევის საფუძველზე. გასამრჯელო და საკომისიო შემოსავლები მოიცავს ნაღდი ფულით განხორციელებულ ოპერაციების და გადარიცხვების საკომისიოს, რომლებიც აღიარდება შემოსავლად მომსახურების გაწევისთანავე. გასამრჯელო და საკომისიო ხარჯები მოიცავს ნაღდი ფულით ოპერაციებს, ანგარიშსწორების საკომისიო ხარჯებს და გარე მენეჯერისათვის გადახდილ საკომისიოს, რომლებიც მომსახურების გაწევისთანავე აღიარდება ხარჯად. უცხოური ვალუტის გადაფასება ფინანსური ანგარიშგება წარმოდგენილია ლარში, რომელიც ბანკის სამუშაო და წარსადგენი ვალუტაა. გარიგებები უცხოურ ვალუტაში თავდაპირველად აისახება სამუშაო ვალუტაში, გარიგების თარიღისათვის მოქმედი გაცვლითი კურსის შესაბამისად. უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული ფულადი აქტივებისა და ვალდებულებების ეროვნულ ვალუტაში გადაფასება ხდება ანგარიშგების 26 191 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) თარიღისათვის დაფიქსირებული სამუშაო ვალუტის გაცვლითი კურსით. უცხოურ ვალუტაში ისტორიული ღირებულებით წარმოდგენილი არაფულადი ერთეულების გადაფასება ხორციელდება თავდაპირველი გარიგებისათვის არსებული გაცვლითი კურსით. უცხოურ ვალუტაში რეალური ღირებულებით წარმოდგენილი არაფულადი ერთეულების გადაფასება ხორციელდება რეალური ღირებულების განსაზღვრის თარიღისათვის არსებული გაცვლითი კურსით. უცხოურ ვალუტაში განხორციელებული ოპერაციების გაცვლით გამოწვეული მოგება ან ზარალი და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში აისახება უცხოური ვალუტით განხორციელებული ოპერაციებიდან მიღებულ წმინდა მოგებაში/(ზარალში) გადაფასების საკურსო სხვაობებში. სხვაობა კონტრაქტით გათვალისწინებულ უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული გარიგებების გაცვლით კურსებსა და ბანკში გარიგების თარიღისათვის არსებულ კურსებს შორის აისახება წმინდა მოგებაში/(ზარალში) უცხოურ ვალუტაში განხორციელებული სავაჭრო ოპერაციებიდან.გაცვლითი კურსები ქვემოთ მოცემულია ეროვნული ბანკის მიერ გამოყენებული გაცვლითი კურსები, რომლებიც ბანკმა გამოიყენა წლის ბოლოს ფინანსური ანგარიშგების მომზადებისას: 31 დეკემბერი, 2016 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. ლარი/1 აშშ დოლარი 2.6468 2.3949 ლარი/1 ევრო 2.7940 2.6169 ლარი/1 ავსტრალიური დოლარი 1.9128 1.7478 ლარი/1 კანადური დოლარი 1.9636 1.7263 ლარი/1 ნასესხობის სპეციალური უფლება (SDR) 3.5582 3.3187 ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების ურთიერთგადაფარვა ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები ურთიერთგადაიფარება და ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში აისახება ნეტო თანხით იმ შემთხვევაში თუ ბანკს აქვს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლება განახორციელოს აღიარებული თანხების ურთიერთგადაფარვა და ვარაუდობს რომ დაფარვა განახორციელოს ნეტო საფუძველზე, ან აქტივის რეალიზაცია და ვალდებულების დაფარვა ერთდროულად განახორციელოს. ისეთი ფინანსური აქტივის გადაცემის აღრიცხვის დროს, რომელიც არ აკმაყოფილებს აღიარების შეწყვეტის კრიტერიუმებს, ბანკს არა აქვს გადაცემული აქტივისა და დაკავშირებული ვალდებულებების ურთიერთგადაფარვის უფლება. ფინანსური აქტივების რეკლასიფიკაცია იმ შემთხვევაში, თუ სავაჭროდ არსებული ფინანსურ აქტივებად კლასიფიცირებული არაწარმოებული ფინანსური აქტივების გაყიდვა ახლო მომავალში აღარ იგეგმება, შესაძლებელია მათი რეკლასიფიკაცია მოგება ან ზარალში რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური აქტივების კატეგორიებიდან შემდეგ შემთხვევებში:   ფინანსური აქტივები, რომლებიც დააკმაყოფილებდნენ ზემოთ მოცემულ სესხებისა და მოთხოვნების განმარტებას, შეიძლება რეკლასიფიცირდნენ სესხებსა და მოთხოვნებში, თუ ბანკს გააჩნია სურვილი და პოტენციური შესაძლებლობა ფლობდეს ამ აქტივებს ახლო მომავალში ან დაფარვის ვადამდე; სხვა ფინანსური აქტივების რეკლასიფიკაცია გასაყიდად არსებულ, ან დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინსტრუმენტების კატეგორიებში შესაძლებელია მხოლოდ იშვიათ შემთხვევებში. 27 192 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივი, რომელიც დააკმაყოფილებდა სესხებისა და მოთხოვნების განმარტებას, იმ შემთხვევაში იქნება რეკლასიფიცირებული სესხებისა და მოთხოვნების კატეგორიაში, თუ ბანკს აქვს სურვილი და პოტენციური შესაძლებლობა ფლობდეს მას ახლო მომავალში, ან დაფარვის ვადამდე. ფინანსური აქტივების რეკლასიფიკაცია ხორციელდება მათი რეალური ღირებულებით რეკლასიფიკაციის თარიღის მდგომარეობით. მოგება ან ზარალში უკვე აღიარებული მოგებისა და ზარალის რეზერვის აღდგენა არ ხორციელდება. ფინანსური აქტივის რეკლასიფიკაციის თარიღის მდგომარეობით რეალური ღირებულება ხდება მისი ახალი თვითღირებულება, ან თუ მართებულია მისი ამორტიზებული ღირებულება. არანაირი რეკლასიფიკაცია მომხდარა საანგარიშგებო პერიოდისათვის. ხელმძღვანელობის განსჯის სფეროები და შეფასებების არასარწმუნოობის წყარო ბანკის ფინანსური ანგარიშგების მომზადების პროცესი საჭიროებს ხელმძღვანელობის შეფასებებსა და დაშვებებს, რომლებსაც გავლენა აქვს ანგარიშგების თარიღისათვის აქტივებისა და ვალდებულებების წარმოდგენილ თანხებზე და მოგება ან ზარალზე პერიოდის ბოლოსათვის წარმოდგენილ თანხებზე. დაშვებები და შეფასებები მუდმივად განიხილება ხელმძღვანელობის მიერ. ხელმძღვანელობის შეფასება ეფუძნება ისტორიულ გამოცდილებას და მრავალ სხვა ფაქტორს, რომლებიც მართებულად ითვლება მოცემულ გარემოებებში. ფაქტიური შედეგები შეიძლება განსხვავდებოდეს ამ დაშვებებისგან სხვადასხვა პირობებში და არსებითი დაშვებების შემთხვევაში. ინფორმაცია შეფასებებისა და მნიშვნელოვანი დაშვებების შესახებ სააღრიცხვო პოლიტიკის გამოყენებისას აღწერილია 28-ე შენიშვნაში - ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური ღირებულება. ახალი და შესწორებული ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (ფასს) გამოყენება ფასს 9 - ფინანსური ინსტრუმენტები ფასს 9 - ფინანსური ინსტრუმენტები, რომელიც გამოქვეყნდა 2014 წლის ივლისის თვეში, ჩაანაცვლებს არსებულ მეთოდურ მითითებებს ბასს 39-ში (ფინანსური ინსტრუმენტები: აღიარება და შეფასება) და მოიცავს განახლებულ მეთოდურ მითითებებს ფინანსური ინსტრუმენტების კლასიფიკაციაზე და შეფასებაზე და მოიცავს ფინანსური ინსტრუმენტების კლასიფიკაციისა და შეფასების და ასევე ფინანსური აქტივების გაუფასურებისა და ჰეჯირების აღრიცხვის მოთხოვნებს. (i) კლასიფიკაცია და შეფასება ფასს 9 მოიცავს სამი პრინციპის კლასიფიცირების კატეგორიებს ფინანსური აქტივებისთვის, რომლებიც შეფასებულია ამორტიზირებული ღირებულებით, რეალური ღირებულებით სხვა სრულ შემოსავალში და რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში. ფასს 9-ის საფუძველზე ფინანსური აქტივების კლასიფიკაცია ზოგადად ეფუძნება ბიზნეს მოდელს, რომელშიც ხდება ფინანსური აქტივის და მისი სახელშეკრულებო ფულადი ნაკადების მახასიათებლების მართვა. სტანდარტი აღმოფხვრის ბასს 39-ში არსებულ დაფარვის ვადამდე ფლობილ, სესხებისა და მოთხოვნების და გასაყიდად არსებულ კატეგორიებს. ფასს 9-ის ფარგლებში, ისეთ ხელშეკრულებში წარმოდგენილი წარმოებული ერთეულები, რომელშიც მასპინძელი სტანდარტის ფარგლებში ფინანსურ აქტივს წარმოადგენს, არ არიან განცალკევებული, ამის ნაცვლად, კლასიფიკაციისთვის ფასდება მთლიანი ჰიბრიდული ინსტრუმენტი, კაპიტალის ინვესტიციები ფასდება რეალური ღირებულებით. ფასს 9 ძირითადად ინარჩუნებს ბასს 39-ში წარმოდგენილ მოთხოვნებს ფინანსური ვალდებულებების კლასიფიკაციისთვის. 28 193 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) გაუფასურება ფასს 9 ჩაანაცვლებს ბასს 39-ში მოცემულ ‘გაწეული ზარალის’ მოდელს ‘მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის’ მოდელით. ახალი გაუფასურების მოდელი ეხება ფინანსურ აქტივებს ამორტიზირებული ღირებულებით, რეალური ღირებულებით მოგება ზარალი და სხვა სრულ შესაავალში ასახვით, ასევე საიჯარო მოთხოვნებს, კონკრეტულ სასესხო ვალდებულებებს და ფინანსურ გარანტიასთან დაკავშირებულ ხელშეკრულებებს. ახალი გაუფასურების მოდელი ძირითადად მოითხოვს მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის აღიარებას ყველა, მათ შორის ახლად წარმოქმნილი და შეძენილი ფინანსური აქტივის მოგება ან ზარალში. ფასს 9-ის ფარგლებში გაუფასურება ფასდება, როგორც ისეთ ფინანსურ ინსტრუმენტთან დაკავშირებული ვალდებულებების შეუსრულებლობის ფაქტებით გამოწვეული სხვა მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალი, რომლებსაც შესაძლებელია ადგილი ჰქონდეს მომდევნო 12 თვის განმავლობაში ან მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალი, რომელიც გამოწვეულია ფინანსური ინსტრუმენტის მოსალოდნელი ვადის განმავლობაში ვალდებულებების შეუსრულებლობით გამოწვეული ყველა შესაძლო ფაქტით. მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის საწყისი თანხა, რომელიც აღიარდება ფინანსურ აქტივთან მიმართებაში უტოლდება მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის 12 თვეს (გარდა კონკრეტული სავაჭრო და საიჯარო დავალიანებებისა, სახელშეკრულებო აქტივებისა და შეძენილი თუ წარმოშობილი საკრედიტო გაუფასურებული ფინანსური აქტივებისა). პირველადი აღიარების შემდეგ ფინანსურ ინსტრუმენტთან დაკავშირებული საკრედიტო რისკის მნიშვნელოვანი ზრდის შემთხვევაში, დასაშვები ზარალის ნორმა ფასდება მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის ვადის ოდენობით. ფინანსური აქტივები, რომლისთვისაც აღიარებულია მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის 12 თვე, მოიაზრება პირველ ეტაპად; ფინანსური აქტივები, რომლებიც არ განიცდიან საკრედიტო რისკის მნიშვნელოვან ზრდას პირველადი აღიარების შემდეგ, მაგრამ ამავე დროს მათთან მიმართებაში ადგილი არ ჰქონია ვალდებულებების დარღვევას, მეორე ეტაპად მიიჩნევიან; ხოლო ისეთი ფინანსური აქტივები, რომლებთან მიმართებაში ადგილი არ ჰქონია ვალდებულებების დარღვევას ან სხვაგვარად არიან გუფასურები - მესამე ეტაპს განეკუთვნებიან. მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის შეფასება საჭიროა მიუკერძოებლად და საშუალო შეწონილი ალბათობით განხორციელდეს; ის უნდა ასახავდეს დროთა განმავლობაში ფულის ღირებულების ცვლილებას და მოიცავდეს ხელმისაწვდომ გონივრულ და დასაბუთებულ ინფორმაციას, არასაჭირო ხარჯებისა და განვლილი მოვლენების შესახებ არასათანადო ქმედებების გამოყენების, მიმდინარე ვითარებისა და მომავალი ეკონომიკური მდგომარეობის პროგნოზირების გარეშე. ფასს 9-ის ფარგლებში, საკრედიტო ზარალი აღიარდება უფრო ადრე, ვიდრე ბასს 39-ის საფუძველზე, რაც იწვევს მოგება ან ზარალის მომატებულ არასტაბილურობას. ის ასევე აისახება მომატებულ გაუფასურების რეზერვშიც, რადგან ყველა ფინანსური აქტივი შეფასდება მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის სულ მცირე 12-თვიანი პერიოდის გამოყენებით, და ის ფინანსური აქტივები რომლისთვისაც გამოყენებული ქნება სახელშეკრულებო ვადის მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის მეთოდი დიდი ალბათობით გადააჭარბებს ფინანსურ აქტივებს გაუფასურების ობიექტური ნიშნებით, რომელიც განსაზღვრული ბასს 39-ით მოსალოდნელი საკრედიტო ზარალის გაანგარიშება დაეფუძნება „PDxLGDxEAD“ მიდგომას (სულ მცირე რამოდენიმე პორტფელისთვის), რაც დამოკიდებულია გავლენის ტიპზე, იმ ეტაპზე, რომელზედაც გავლენა კლასიფიცირდება ფასს 9-ის საფუძველზე, ერთობლივი ან ინდივიდუალური შეფასებით, და სხვა. (ii) დანერგვა კლასიფიკაციის, შეფასებისა და გაუფასურების მოთხოვნები ზოგადად გამოიყენება რეტროსპექტულად (რამოდენიმე გამონაკლისით) საწყისი გაუნაწილებელი მოგებისა და რეზერვის 29 194 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ცვლილებით სტანდარტის მიღების პირველ პერიოდში, შესადარისი პერიოდების გადახედვის მოთხოვნის გარეშე. ფასს 9 მოქმედია, წლიური საანგარიშგებო პერიოდებისთვის 2018 წლის 1 იანვრიდან. ადრეული დანერგვა დაშვებულია. ბანკს არ აქვს განზრახვა სტანდარტი ვადაზე ადრე დანერგოს. მიმდინარე პერიოდში, ბანკი არის ფასს 9-ის დანერვის გეგმის განხორციელების პროცესში, ბანკი ასრულებს ფასს-9-ის სტრუქტურულ საფუძვლებს და მოსალოდნელი საკრედიტო დანაკარგების მოდელს საერთაშორისო რეზერვების და მონეტარული პოლიტიკის პორტფელისთვის. სხვა განცხადებები ფასს-ის სხვადასხვა გაუმჯობესება მიმდინარეობს ცალ-ცალკე სტანდარტის საფუძველზე. ყველა ცვლილება, რომელიც გამოიწვევს სააღრიცხვო ცვლილებებს წარდგენასთან, აღიარებასა და შეფასებასთან მიმართებაში, ძალაში შევა არაუადრეს 2017 წლის 1 იანვრისა. ბანკს ჯერ არ შეუფასებია მის ფინანსურ მდგომარეობასა და მაჩვენებლებზე ამგვარი გაუფასურებებით გამოწვეული შესაძლო გავლენა. 4. საკომისიო შემოსავლები და ხარჯები საკომისიო შემოსავლები და ხარჯები შედგება: დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2016 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2015 1,641 1,568 10 9 1,651 1,577 გარე მენეჯერისთვის გადახდილი საკომისიო (964) (949) ანგარიშსწორების ოპერაციები (495) (509) ნაღდ ფულთან დაკავშირებული ოპერაციები (33) (127) (1,492) (1,585) საკომისიო შემოსავლები: ფულადი სახსრების გადარიცხვა სხვა სულ საკომისიო შემოსავლები: საკომისიო ხარჯები: სულ საკომისიო ხარჯები: ბანკი ფლობს და მართავს დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემას, რომელიც არის ბანკთაშორისი გადახდის სისტემა ეროვნულ ვალუტაში განხორციელებული ოპერაციებისთვის. ფულადი სახსრების გადარიცხვა წარმოადგენს ანგარიშსწორების საკომისიო გადასახადს რომელიც გადახდილია მონაწილეების მიერ (საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს გარდა) ანგარიშსწორების შესრულების დროს. 30 195 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 5. სხვა შემოსავალი სხვა შემოსავლები შედგება: დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2016 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2015 შემოსავალი მიღებული გრანტიდან 624 1,084 სხვა 697 536 1,321 1,620 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2016 დასრულებული წლისთვის 31 დეკემბერი 2015 სხვა შემოსავლები 6. საოპერაციო ხარჯები საოპერაციო ხარჯები მოიცავს: ხელფასები და პრემიები 14,131 12,515 ანაზღაურებადი შვებულება და ბიულეტენი 926 938 სულ თანამშრომლებზე გაწეული ხარჯები 15,057 13,453 საინფორმაციო მომსახურება 1,515 1,278 პროგრამული უზრუნველყოფის ხარჯი კომუნალური ხარჯები 766 729 736 781 სოციალური დახმარების ხარჯები 636 520 სამივლინებო და მასთან დაკავშირებული ხარჯები 356 357 რემონტი და შეკეთება 324 377 სარეკლამო ხარჯები 319 382 იურიდიული მომსახურება და კონსულტაცია 317 452 უსაფრთხოება 305 305 თანამშრომელთა გადამზადების ხარჯები 197 138 საწვავის ხარჯები 177 197 კომუნიკაციის ხარჯები 67 55 საოფისე ხარჯი EBRD-ის ღონისძიებასთან დაკავშირებული ხარჯები 19 19 - 3,000 სხვა 754 746 სულ საერთო და ადმინისტრაციული ხარჯები 6,488 9,336 ცვეთის ხარჯი (შენიშვნები 14, 16) 3,658 4,004 ამორტიზაციის ხარჯი (შენიშვნა 17) 892 1,422 4,550 5,426 სულ ცვეთა და ამორტიზაცია 31 196 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 7. ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენდები 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 ნაღდი ფული უცხოურ ვალუტაში 364,876 331,819 მიმდინარე ანგარიშები 270,290 180,105 908,218 1,029,237 1,543,384 1,541,161 90 დღემდე ვადის მქონე დეპოზიტები ფინანსურ ინსტიტუტებში სულ ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები ბანკს არ გააჩნია ეკვივალენტები. ვადაგადაცილებული ან გაუფასურებული ფულადი სახსრები და მათი 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, 1,171,173 და 1,170,939 ათასი ლარი (შესაბამისად) განთავსებული იყო მიმდინარე ანგარიშებზე და ოთხმოცდაათ დღემდე დაფარვის ვადის მქონე ვადიან დეპოზიტებზე ცხრა (2015 წელს - რვა) საერთაშორისო მასშტაბით აღიარებულ კომერციულ ბანკსა და ეკონომიკური განვითარებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციის წევრი ქვეყნების ცენტრალურ ბანკებში. 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ფინანსური ინსტიტუტების ოთხმოცდაათ დღემდე დაფარვის მქონე დეპოზიტებზე წლიური საპროცენტო განაკვეთის დიაპაზონი შეადგენდა 0.73%-1.75% და 0.24%-2.23% (შესაბამისად). 8. მოთხოვნები რეზიდენტიიდ ფინანსური ინსტრუმენტებიდან 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 1,300,472 1,020,000 ერთთვიანი ღია საბაზრო ოპერაციების ინსტრუმენტი 400,655 - ერთდღიანი სესხი 55,013 47,000 1,756,140 1,067,000 მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ რეფინანსირების სესხები სულ მოთხოვნები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ეროვნულ ვალუტაში რეფინანსირების სესხები წარმოადგენს ბანკის მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტებს, რომლებიც გაიცემა საქართველოს კომერციულ ბანკებზე ლიკვიდობის მიზნებით და გააჩნია 7 დღიანი ვადიანობა. 2016 წლის დეკემბერში ბანკმა წამოადგინა მონეტარული პოლიტიკის ახალი ინსტრუმენტიერთთვიანი ღია ბაზრის ინსტრუმენტი. რეფინანსირების სესხის მსგავსად, მონეტარული პოლიტიკის ახალი ინსტრუმენტის მეშვეობით ბანკი აწვდის მოკლევადიან ლიკვიდურობას ქვეყნის საბანკო სისტემას საჭიროების შემთხვევაში. 32 197 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს გააჩნდა რეფინანსირების სესხები გაცემული სამ რეზიდენტ კომერციულ ბანკზე 1,240,450 ათასი ლარის ოდენობით, 6.57%-6.65%, წლიური საპროცენტო განაკვეთის დიაპაზონით და ოთხ რეზიდენტ კომერციულ ბანკზე 862,200 ათასი ლარის ოდენობით, 9.07%-9.50%, წლიური საპროცენტო განაკვეთის დიაპაზონით (შესაბამისად). 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ერთთვიანი ღია ბაზრის ოპერაციების კონცენტრაცია შეადგენდა 385,630 ლარის მოთხოვნებს სამი რეზიდენტი კომერციული ბანკის მიმართ წლიური საპროცენტო განაკვეთით 6.57%-6.71% (2015 წელს: ნული). გირაო და სხვა სასესხო უზრუნველყოფა სესხის უზრუნველყოფის ტიპი და კრიტერიუმები თითოეული უზრუნველყოფის ტიპისთვის განისაზღვრება ბანკის საბჭოს მიერ. უზრუნველყოფად მიღებული აქტივებია: ა) საქართველოს მთავრობისა და ბანკის მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ლარში, ბ) საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ლარში; გ) რეზიდენტი და არა რეზიდენტი იურიდიული პირების მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები საქართველოს ფასიანი ქაღალდების ბაზრის კანონმდებლობასთან შესაბამისობით, დენომინირებული ლარში დ) კომერციული ბანკებისგან სესხის აქტივების მოთხოვნა. ე) უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული დეპოზიტები ეროვნულ ბანკში. განსაკუთრებულ შემთხვევებში, ეროვნული ბანკის საბჭომ შესაძლოა განსაზღვროს სხვა ტიპის აქტივი სესხის უზრუნველყოფისთვის; ბანკის მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტი პერიოდულად განსაზღვრავს უზრუნველყოფის თითოეული სახეობის დასაკავებელ თანხას. კანონით განსაზღვრულ განსაკუთრებულ შემთხვევებში, ბანკის საბჭო უფლებამოსილია უზრუნველყოფის გარეშე გასცეს ბოლო ინსტანციის სესხი. კანონის თანახმად საქართველოს ეროვნულ ბანკს გააჩნია მსესხებლის აქტივების დაყადაღების პირველადი უფლება. 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტებისგან უზრუნველყოფად მიღებული ფინანსური აქტივების სახეობები და რეალური ღირებულებები მოცემულია ქვემოთ: სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები (სახაზინო ვალდებულებები/ობლიგაციები) კომერციულ ბანკების სასესხო პორტფელი ბანკის მიერ გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები (სადეპოზიტო სერტიფიკატები) საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების მიერ გამოშვებული ლარში დენომინირებული ობლიგაციები: ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი (EBRD) შავი ზღვის ვაჭრობისა და განვითარების ბანკი (BSTDB) აზიის განვითარების ბანკი (ADB) საერთაშორისო საფინანსო კორპორაცია (IFC) კომპანიის ობლიგაციები 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 1,282,975 721,976 298,309 97,333 15,284 91,467 132,000 108,000 64,000 27,700 4,450 1,932,718 75,000 48,000 100,000 27,700 1,161,476 ბანკი ახორციელებს უზრუნველყოფის ღირებულების მონიტორინგს, ითხოვს დამატებით უზრუნველყოფას არსებული ხელშეკრულების ფარგლებში და ასევე ახდენს უზრუნველყოფის ღირებულების მონიტორინგს სესხის გაუფასურებისთვის რეზერვების ადეკვატურობის შემოწმებისას. 33 198 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 9. SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში ნაშთები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის („სსფ“) მიმართ მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 512,592 478,230 მიმდინარე ანგარიში №1 1,663 1,220 მიმდინარე ანგარიში №2 32 32 1,695 1,252 აქტივები: SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში ვალდებულებები: საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმდინარე ანგარიშები საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სესხები სიღარიბის დაძლევისა და ეკონომიკური ზრდის ფარგლებში (PRGF) ზოგადი SDR-ის სახსრების განაწილება 14,882 46,210 396,687 369,888 სპეციალური SDR-ის სახსრების განაწილება 115,730 107,912 527,299 524,010 528,994 525,262 665,269 488,150 (916,528) (746,725) სულ ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ გარე საბალანსო ნაშთები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრების უზრუნველსაყოფად ფლობილი ფასიანი ქაღალდები SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში SDR-ის ანგარიში წარმოადგენს ბანკის მიმდინარე ანგარიშს საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, რომელიც გამოიყენება სესხებთან დაკავშირებული ოპერაციებისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან ანგარიშსწორებისათვის. SDR-ის ანგარიში ძირითადად შეადგენს საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან ხელშეკრულების თანახმად მიღებულ SDR სახსრების ზოგად და სპეციალურ განაწილებას. SDR-ის ანგარიშზე დარიცხული პროცენტის გაანგარიშება ხდება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ყოველკვირეულად დადგენილი განაკვეთით, რომელიც ეფუძნება ძირითად ფულად ბაზრებზე არსებულ მოკლევადიან საბაზრო განაკვეთებს. 2016 და 2015 წლების განმავლობაში საშუალო ნომინალურმა წლიურმა საპროცენტო განაკვეთმა შესაბამისად შეადგინა 0.050%-0.273% და 0.050%-0.055%, 34 199 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმდინარე ანგარიშები ბანკს მოეთხოვება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ორი ანგარიშის ფლობა: მიმდინარე ანგარიში №1 და მიმდინარე ანგარიში №2. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ანგარიში №1 გამოიყენება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ საოპერაციო ანგარიშსწორებისათვის, ხოლო მიმდინარე ანგარიში №2 განკუთვნილია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ლარში წარმოშობილი საოპერაციო ხარჯების დასაფარად. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები წარმოადგენს 0.5% წლიური საპროცენტო განაკვეთის მქონე ათწლიან PRGF სესხს, 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით საბალანსო ღირებულებით 14,882 ათასი ლარის ოდენობით, რომელიც მიღებულ იქნა სიღარიბის დაძლევისა და მაკროეკონომიკური სტაბილურობის ხელშეწყობის მიზნით. PRGF-ECF („Extended Credit Facility“) ტრასტი სახსრებს ცენტრალური ბანკებისაგან, სამთავრობო და სხვა ოფიციალური დაწესებულებებისგან სესხულობს, ძირითადად საბაზრო საპროცენტო განაკვეთით და გასცემს PRGFზე უფლების მქონე ქვეყნებზე. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სხვა სახსრებისთვის ამგვარი ტრასტი არ არსებობს. 2014 წლის 10 დეკემბერს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის საბჭომ 2016 წლის 31 დეკემბრამდე გადაავადა 2010 წლის 7 იანვარს შემოღებული პროცენტის გაუქმება PRGF სესხზე. დაგეგმილი საპროცენტო ხარჯი 2017 და 2018 წლებისთვის განისაზღვრა როგორც 0%. 2016 წლის ბოლოს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ საპროცენტო განაკვეთები PRGF-ECF სახსრებისთვის არ შეცვლილა და განისაზღვრა 0%–ით. PRGF-ECF სესხის სრულად გადახდა იგეგმება 2017 წლისთვის. საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრები მთლიანად დენომინირებულია SDR-ში. SDR სახსრების განაწილება SDR სახსრების განაწილება წარმოადგენს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ უზრუნველყოფის გარეშე, საპროცენტო განაკვეთის მქონე SDR სახსრების განაწილებას ზოგადი და სპეციალური სახსრების სახით. სახსრების ზოგადი განაწილება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ ხელშეკრულების თანახმად ხორციელდება SDR განყოფილების ყველა წევრისათვის კვოტის პროპორციულად. 2009 წლის 10 აგვისტოთი დათარიღებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ხელშეკრულების მეოთხე ცვლილება, რომელიც განსაზღვრავს SDR სახსრების სპეციალურ, ერთჯერად განაწილებას, უკავშირდება გლობალური ლიკვიდობის ხელშეწყობას. ცვლილების თანახმად სახსრების სპეციალური განაწილება შეეხო საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წევრებს, მათ შორის საქართველოს, 2009 წლის 9 სექტემბერს. წევრები და განსაზღვრული მფლობელები უფლებამოსილნი არიან SDR სახსრები გამოიყენონ საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან ოპერაციების განსახორციელებლად. ბანკი სახსრების განაწილებას მიიჩნევს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წინაშე უცხოურ ვალუტაში არსებულ ვალდებულებად. საქართველო, როგორც საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წევრი და სახსრების მიმღები ქვეყანა, ვალდებულია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის წინაშე იმ თანხით, რომელიც უტოლდება მასზე განაწილებულ წმინდა აკუმულირებულ სახსრებს და ნებისმიერ სხვა თანხას, რომელიც ექვემდებარება გადახდას წევრობის შეწყვეტის, ან საერთაშორისო სავალუტო ფონდის SDR განყოფილების გაუქმების შემთხვევაში. 35 200 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) SDR სახსრების განაწილების საპროცენტო განაკვეთი 2016 და 2015 წლებში შესაბამისად შეადგენდა წლიურ 0.050%-0.273% და 0.050%-0.055%. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტა 210,400 ათასი SDR, წარმოადგენს საქართველოს საწევრო შენატანს საერთაშორისო სავალუტო ფონდში, რომელსაც არ ერიცხება საპროცენტო განაკვეთი. 2010 წლის დეკემბერს, საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მმართველთა საბჭომ, ფონდის უმაღლესმა მმართველმა საბჭომ, დაასრულა მე-14 კვოტების გადაფასება, რომელიც ძალაში შევიდა 2016 წლის 26 იანვარს. ამ რეფორმის ფარგლებში საქართველოს კვოტა გაიზარდა 150,300 დან 210,400 ათას SDR-მდე. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი მოიზიდავს სახსრებს წევრი ქვეყნებიდან. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ყოველ წევრ ქვეყანას მიეკუთვნება კვოტა, რომელიც ეფუძნება ქვეყნის შედარებით მდგომარეობას მსოფლიო ეკონომიკაში. წევრების კვოტა ასახავს საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან მათი ფინანსურ და ორგანიზაციული ურთიერთობის ძირითად ასპექტებს. გამომდინარე იქიდან რომ ბანკი წარმოადგენს ქვეყნის ფისკალურ წარმომადგენელს საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან ურთიერთობაში ინსტრუმენტი არ არის წარდგენილი ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში. საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრების უზრუნველსაყოფად ფლობილი ფასიანი ქაღალდები ფასიანი ქაღალდი შედგება საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტის უზრუნველსაყოფად ფლობილი 665,269 ათასი ლარისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან მიღებული სახსრების უზრუნველსაყოფად ფლობილი 251,259 ათასი ლარისაგან. ფასიანი ქაღალდი საქართველოს მთავრობის მიერ გამოშვებულ იქნა 1992 წელს საერთაშორისო სავალუტო ფონდის კვოტასთან მიმართებაში. უზრუნველყოფის სახით არსებული ფასიანი ქაღალდი მოიცავს საერთაშორისო სავალუტო ფონდისგან საქართველოს მთავრობისა და ბანკის მიერ მიღებული სახსრების მთლიან ნომინალურ ღირებულებას. ფასიანი ქაღალდის ნომინალური ღირებულება იცვლება ყოველწლიური გადაფასებისას და ბანკის მიერ საერთაშორისო სავალუტო ფონდის საერთო რესურსების ანგარიშიდან სახსრების მიღებისას. ფასიან ქაღალდს ბანკი ფლობს შენახვის მიზნით, შედეგად მისი აღრიცხვა ხდება გარე-საბალანსო ანგარიშზე და წარმოდგენილია ნომინალური ღირებულებით. 10. წარმოებულ ფინანსური აქტივები საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსი: ფიუჩერსის მარჟა საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსთან დაკავშირებული აქტივები საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსთან დაკავშირებული ვალდებულებები წმინდა პოზიცია საპროცენტო განაკვეთის ფიუჩერსზე სულ წარმოებული ფინანსური აქტივები 31 დეკემბერი, 2016 წ. პირობითი ღირებულება 31 დეკემბერი, 2016 წ. პირობითი ღირებულება 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. - - 4,523 - - - 52,338 - - (1,319) (1,804,797) - - (1,319) (1,752,459) - - 3,204 (1,752,459) 36 201 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) თავდაპირველად, წარმოებული ინსტრუმენტები ხშირად მოიცავენ მხოლოდ დაპირებების ურთიერთგაცვლას, ანაზღაურების მცირე გადაცემით ან ყოველგვარი გადაცემის გარეშე, თუმცა, აღნიშნული ინსტრუმენტები ხშირად მოიცავენ მაღალი ხარისხის ბერკეტებს და ცვალებადნი არიან. აქტივის ღირებულებაში, განაკვეთში ან ინდექსში შედარებით მცირე მოძრაობას შესაძლოა ჰქონდეს მნიშვნელოვანი გავლენა ბანკის მოგებაზე ან ზარალზე. ფიუჩერსული ხელშეკრულებები წარმოადგენენ სახელშეკრულებო შეთანხმებებს გარკვეული ფინანსური ინსტრუმენტის კონკრეტული ფასით და სამომავლო თარიღით ყიდვაზე ან გაყიდვაზე. ფიუჩერსული ხელშეკრულებები ხორციელდება სტანდარტიზებული თანხებით რეგულარული გაცვლების საფუძველზე და ექვემდებარება ყოველდღიური ფულადი ზღვარის მოთხოვნებს. ფიუჩერსულ ხელშეკრულებებთან დაკავშირებული საკრედიტო რისკი განიხილება, როგორც მინიმალური, ვინაიდან გაცვლის ფულადი ზღვარის მოთხოვნები უზრუნველყოფენ იმას, რომ აღნიშნული ხელშეკრულებები შესრულდება და ანგარიშსწორება განხორციელდება ნეტო საფუძველზე. ბანკი ვაჭრობს ევროდოლარის ფიუჩერსებით 2012 წლის მარტიდან, აქტიური პორტფელის მართვის ფარგლებში. აღნიშნული ფინანსური ინსტრუმენტი კოტირებულია ჩიკაგოს სასაქონლო ბირჟაზე და ჩიკაგოს სავაჭრო ბირჟაზე. ევროდოლარის ფიუჩერსები ფულადი ბაზრის ყველაზე ლიკვიდური და ყველაზე მეტად გაყიდვადი წარმოებული ხელშეკრულებებია. თითოეული ევროდოლარის ხელშეკრულების საფუძველს წარმოადგენს 3-თვიანი ევროდოლარის ვადიანი ანაბარი, რომლის პირობითი თანხაა 1 მილიონი აშშ დოლარი. ევროდოლარის ფიუჩერსებით ვაჭრობისას, ბანკი უპირისპირდება მხოლოდ “საკლირინგო სახლს” საკრედიტო რისკს, სადაც ხდება ევროდოლარის ფიუჩერსების ყიდვისა და გაყიდვის ურთიერთგადაფარვა. ბანკის პორტფელში არსებული ევროდოლარის ფიუჩერსები არ არის სავაჭრო მიზნებისთვის, ე.ი. ბანკი არ აპირებს მათი ფასების დადებითი მოძრაობიდან მოგების მიღებას. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ბანკს არ აქვს შეუსრულებელი ფიუჩერსული ხელშეკრულებები. 11. სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 233,255 306,786 - 2,401 233,255 309,187 European Investment Bank, Luxembourg 16,186 5,979 Asian Development Bank, Manila 10,606 4,785 African Development Bank, Abidjan 5,300 - - 4,848 32,092 15,612 25,285 10,229 სახსრები, რომელსაც მართავს მსოფლიო ბანკი RAMP*-ის პროგრამის ფარგლებში სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები: US Treasury Notes Kingdom of Belgium სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები Council of Europe Development Bank, Paris სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები: Landeskreditbank Baden-Wuerttemberg Foerderbank 37 202 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 FMS Wertmanagement, Munich 24,914 3,595 Kreditanstalt fuer Wiederaufbau, Frankfurt 24,126 20,674 Svensk Exportkredit AB, Stockholm 21,508 11,972 Caisse Des Depots et Consignations, Paris 21,310 16,813 Kommunalbanken AS, Oslo 21,192 10,532 Bank Nederlandse Gemeenten, Den Hague 19,892 15,443 Caisse D'Amortissement de la Dette Sociale, Paris 19,650 8,170 NRW Bank, Düsseldorf 15,978 4,790 Erste Abwicklungsanstalt, Düsseldorf 12,742 8,152 Landwirtschaftliche Rentenbank, Frankfurt 12,065 - Kommunekredit, Copenhagen 10,677 4,792 Neder Waterschapsbank, The Hague 10,614 2,640 Municipality Finance PLC,Helsinki Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden NV, Hague Kommuninvest I Sverige AB, Orebro 7,429 - 5,563 6,467 5,305 - Nordic Investment Bank, Helsinki 5,302 - State of North Rhine-Westphalia, Düsseldorf 5,291 2,147 British Columbia 3,715 2,653 - 3,609 272,558 132,678 537,905 457,477 BISIP_K 133,337 119,997 სულ სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 671,242 577,474 Province of Ontario Canada, Toronto სულ - სახსრები, რომელსაც მართავს მსოფლიო ბანკი RAMP*-ის პროგრამის ფარგლებში სახსრები, რომელსაც მართავს BIS** * სახსრები, რომლებიც იმართება RAMP პროგრამის ფარგლებში, წარმოადგენს რეზერვების ნაწილის მსოფლიო ბანკის ხაზინისთვის (გარე მენეჯერი) სამართავად გადაცემას, რომელიც სპეციალიზებულია პორტფელის მართვაზე. გარე მენეჯერისათვის სამართავად სახსრების გადაცემის მთავარ მიზანს წარმოადგენს ბანკისთვის ნოუ-ჰაუს გადაცემა და საკონსულტაციო მომსახურების გაწევა. მენეჯერი კონტრაქტის საფუძველზე იღებს მართვის გასამრჯელოს, რომელიც გამოითვლება გადაცემული სახსრების ნეტო აქტივების ღირებულების საფუძველზე. გარე მენეჯერის პორტფელში არსებული აქტივები ბანკის სახელზეა, გლობალური მეურვის („ქასთოდიანის“) პასუხისმგებლობის ქვეშ, შერჩეული სავაჭრო ფასიანი ქაღალდების ინვესტირებისა და რეინვესტირების მიზნით. ბანკს შეუძლია, დროდადრო, შეატყობინოს გარე მენეჯერს, საინვესტიციო თანხის დამატებების ან შემცირების შესახებ ** საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკისთვის სამართავად გადაცემული სახსრები წარმოადგენს ბანკის მიერ ინვესტიციის განთავსებას საინვესტიციო კალათაში („Pool“-ში) (BISIP K), რომელიც თავის მხრივ წარმოადგენს ცენტრალური ბანკების საერთაშორისო რეზერვების ინვესტიციების სამართავად არსებულ ფონდს და რომლის მთავარი მიზანიცაა ბანკისთვის გამოცდილების გაზიარება და საკონსულტაციო მომსახურების გაწევა. ფონდში კვოტის მფლობელებმა შესაძლოა მოითხოვონ საკუთარი ინვესტიციის გამოტანა ნაწილობრივ ან სრულად ნებისმიერ დროს. 38 203 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 39 204 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ქვემოთ ცხრილში მოცემულია სავაჭრო ფასიანი ქაღალდების საპროცენტო (კუპონური) განაკვეთები და დაფარვის ვადები: 2016 წლის 31 დეკემბერი სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები 2015 წლის 31 დეკემბერი წლიური საპროცენტო განაკვეთი დაფარვის ვადა წლიური საპროცენტო განაკვეთი დაფარვის ვადა 0.5%-1% 2017 0.25%-1.125% 2016- 2018 0.875%-1.625% 2017-2018 1.625%-2.625% 2016- 2020 0.625%-5.125% 2017-2020 0.5%-2.625% 2016 - 2020 ფინანსური აქტივები რეალური ღირებულებით მოგება ან ზარალში ასახვით არ არის გაუფასურებული ან ვადაგადაცილებული. 12. გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 3,114,646 1,929,279 493,658 - 187,850 162,421 18,483 57,084 4,389 4,282 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები უცხოურ ვალუტაში: სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები US Treasury Notes Australian Treasury Bills Canada Government Bond France Treasury Note Austria Government Bond Finland Government Bond Australia Government Bond Germany Government Bond Netherlands Government Bond 2,852 10,225 - 376,691 - 36,771 - 18,344 3,821,878 2,595,097 სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები African Development Bank Inter-American Development Bank International Finance Corporation European Investment Bank IBRD World Bank Asian Development Bank EUROFIMA, Basel 69,052 - 48,568 21,881 28,985 26,116 26,497 73,358 - 106,548 - 13,587 - 11,977 173,102 253,467 178,701 95,851 70,752 76,926 66,332 58,971 65,484 38,161 სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები Landeskreditbank Baden-Wuerttemberg Foerderbank Kreditanstalt fuer Wiederaufbau, Frankfurt Bank Nederlandse Gemeenten, Den Hague –Netherlands Kommuninvest I Sverige AB, Orebro 40 205 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 Neder Waterschapsbank, Hague 61,074 131,101 NRW Bank, Düsseldorf Kommunekredit, Copenhagen New South Wales Treasury Corp-Australia Province of Ontario Canada, Toronto Landwirtschaftliche Rentenbank, Frankfurt Kommunalbanken AS, Oslo Svensk Exportkredit AB, Stockholm 60,885 114,779 37,942 - 23,292 - 5,007 26,957 4,072 12,034 - 24,704 სულ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები დენომინირებულ უცხოურ ვალუტაში სავაჭრო სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები სულ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები დენომინირებულ ეროვნულ ვალუტაში - 11,973 573,541 591,457 4,568,521 3,440,021 143,660 101,617 143,660 101,617 გასაყიდად არსებული ინვესტიციების საპროცენტო (კუპონური) განაკვეთები და დაფარვის ვადები იხილეთ ქვემოთ ცხრილში: 31 დეკემბერი 2016 დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში: სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები სუპრანაციონალური სავალო ფასიანი ქაღალდები სააგენტოს ფასიანი ქაღალდები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში: სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები 31 დეკემბერი 2015 წლიური საპროცენტო განაკვეთი დაფარვის ვადა საპროცენტო განაკვეთი დაფარვის ვადა 0.25%-6.0% 2017-2020 0.25%-6.0% 2016-2020 0.875%-3.75% 2017-2020 0.5%-6.0% 2016-2020 0.625%-6.25% 2017-2019 0.44%-6.0% 2016-2020 7.3%-14.375% 2017-2021 7.3%-9.125% 2016-2020 გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივები არ არის ვადაგადაცილებული ან გაუფასურებული. 41 206 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 13. დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 31 დეკემბერი 2016 საბალანსო ნომინალური ღირებულება ღირებულება საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები სულ დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 31 დეკემბერი 2015 საბალანსო ნომინალური ღირებულება ღირებულება 362,804 360,846 401,914 400,846 362,804 360,846 401,914 400,846 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციების საპროცენტო (კუპონური) განაკვეთები და დაფარვის ვადები იხილეთ ქვემოთ ცხრილში: 31 დეკემბერი, 2016 წ. წლიური საპროცენტო დაფარვის განაკვეთი ვადა საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები 11.51% 2017-2025 31 დეკემბერი, 2015 წ. წლიური საპროცენტო დაფარვის განაკვეთი. ვადა 5.92% 2016-2025 საქართველოს მთავრობის სავალო ფასიანი ქაღალდები ეროვნულ ვალუტაში წარმოადგენს საქართველოს მთავრობასა და ბანკს შორის 2006 წლის მარტში გაფორმებული ხელშეკრულების თანახმად სამთავრობო სესხის სავალო ფასიან ქაღალდებად გარდაქმნის შედეგად საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებულ ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე ფასიან ქაღალდებს. სამთავრობო სავალო ფასიანი ქაღალდების გადახდა ხდება ახალი ფინანსური ინსტრუმენტების გამოშვების გზით 40,000 ათასი ლარის ოდენობით ყოველწლიურად, რომელიც კლასიფიცირდება გასაყიდად არსებულ ფინანსურ ინსტრუმენტად (შენიშვნა 12) საპროცენტო განაკვეთი ექვემდებარება ყოველწლიურ გადახედვას არსებული საბაზრო განაკვეთების გათვალისწინებით. დაფარვის ვადამდე ფლობილი აქტივები არ არის ვადაგადაცილებული ან გაუფასურებული. 14. საინვესტიციო ქონება თვითღირებულებით 1 იანვრის მდგომარეობით გადმოტანა გასაყიდად გამიზნული აქტივებიდან 31 დეკემბრის მდგომარეობით დაგროვილი ცვეთა 1 იანვრის მდგომარეობით ცვეთის დარიცხვა 31 დეკემბრის მდგომარეობით წმინდა საბალანსო ღირებულება: 2016 2015 2,632 2,632 2,217 415 2,632 (88) (44) (132) (44) (44) (88) 2,500 2,544 42 207 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საინვესტიციო ქონება მოიცავს უზუფრუქტის ხელშეკრულების საფუძველზე სახელმწიფო სააგენტოს მიერ გამოყენებულ შენობა-ნაგებობებს, ჯერ განუსაზღვრელი გამოყენების ფუნქციით. შენობა ფლობილია კაპიტალის ღირებულების ზრდის მიზნით. 2015 წლის განმავლობაში გასაყიდად არსებული აქტივები 415 ათასი ლარის ოდენობით რეკლასიფიცირებულ იქნა საინვესტიციო ქონებად (შენიშვნა 15), რადგანაც არ იყო მოსალოდნელი მისი რეალიზაცია ანგარიშგების თარიღიდან თორმეტი თვის განმავლობაში. 15. გასაყიდად არსებული აქტივები 2016 2015 საწყისი ნაშთი 1 იანვრის მდგომარეობით - 415 საინვესტიციო ქონებაში/დან გადატანა/გადმოტანა - (415) საბოლოო ნაშთი 31 დეკემბრის მდგომარეობით - - 16. ძირითადი საშუალებები მიწა და შენობანაგებობები კომპიუტერები, საოფისე მოწყობილობა და ავეჯი სატრანსპორტო საშუალებები და სხვა 51,755 7,223 15,184 სულ თვითღირებულებით: 1 იანვარი, 2015 წ. 74,162 შესყიდვა 36 130 80 246 გასვლა - (191) (1) (192) 51,791 7,162 15,263 74,216 შესყიდვა 7 1,127 21 1,155 გასვლა (43) (75) (13) (131) 51,755 8,214 15,271 75,240 1 იანვარი, 2015 წ. (2,118) (3,499) (9,998) (15,615) ცვეთის დარიცხვა (1,031) (1,041) (1,888) (3,960) - 186 1 187 31 დეკემბერი, 2015 წ. (3,149) (4,354) (11,885) (19,388) ცვეთის დარიცხვა (1,033) (986) (1,595) (3,614) 1 69 12 82 (4,181) (5,271) (13,468) (22,920) 31 დეკემბერი, 2016 წ. 47,574 2,943 1,803 52,320 31 დეკემბერი, 2015 წ. 48,642 2,808 3,378 54,828 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2016 წ. დაგროვილი ცვეთა: გასვლა გასვლა 31 დეკემბერი, 2016 წ. წმინდა საბალანსო ღირებულება: 43 208 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 17. არამატერიალური აქტივები პროგრამული უზრუნველოფა ლიცენზიები სულ თვითღირებულებით: 1 იანვარი, 2015წ. შესყიდვა 6,922 260 7,182 113 43 156 7,035 303 7,338 შესყიდვა 79 2 81 გასვლა - (2) (2) 7,114 303 7,417 1 იანვარი, 2015 წ. (4,612) (56) (4,668) წლის დარიცხვა (1,369) (53) (1,422) 31 დეკემბერი, 2015 წ. (5,981) (109) (6,090) (891) (1) (892) - 2 2 (6,872) (108) (6,980) 242 195 437 1,054 194 1,248 31 დეკემბერი, 2015 წ. 31 დეკემბერი, 2016წ. დაგროვილი ამორტიზაცია: წლის დარიცხვა გასვლა 31 დეკემბერი, 2016წ. წმინდა საბალანსო ღირებულება 31 დეკემბერი, 2016 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. 18. სხვა აქტივები და ვალდებულებები 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში: წინასწარი გადახდები 171 60 სხვა მოთხოვნები 34 5 სულ სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში 205 65 სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში: სამახსოვრო ოქროს მონეტები და ოქროს ზოდები 4,335 4,804 თანამშრომლებზე გაცემული სესხები 519 755 სასაქონლო-მატერიალური მარაგები 465 508 1,249 446 254 107 6,822 6,620 წინასწარი გადახდები სხვა მოთხოვნები სხვა აქტივების გაუფასურების რეზერვი (389) (534) სულ სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 6,433 6,086 44 209 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სხვა ფინანსური აქტივები შესაბამისად შეადგენს 417 და 333 ათას ლარს. სხვა აქტივების დანაკარგების გაუფასურების რეზერვის მოძრაობა მოიცავს შემდეგს: სხვა აქტივების გაუფასურების რეზერვი 1 იანვარი, 2015 წ. (663) წმინდა გაუფასურების ხარჯი 92 აქტივების ჩამოწერა 37 31 დეკემბერი, 2015 წ. (534) წმინდა გაუფასურების უკუაღდგენა 80 აქტივების ჩამოწერა 65 31 დეკემბერი, 2016 წ. (389) სხვა აქტივების გაუფასურების რეზერვი წარმოადგენს თანამშრომლებზე გაცემული სესხების გაუფასურების დანაკარგის რეზერვს. ბანკის თანამშრომლებს, ბანკში მუშაობის განმავლობაში აქვთ სესხის აღების უფლება. თანამშრომლის ბანკიდან წასვლის შემდეგ, დარჩენილ სესხის თანხაზე იქმნება 100%-იანი რეზერვი. ჩამოწერა ხდება ბანკის ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილების მიხედვით. სხვა ვალდებულებები მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2016 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. სხვა ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები მომწოდებლების მიმართ 1,954 2,472 მთლიანი სხვა ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში 1,954 2,472 ვალდებულებები მომწოდებლების მიმართ 5,716 5,724 ვალდებულება რეალიზებულ ბანკნოტებსა და მონეტებზე 1,518 1,488 გადავადებული შემოსავლები 11 636 სხვა ვალდებულებები 388 627 მთლიანი სხვა ვალდებულებები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 7,633 8,475 სულ სხვა ვალდებულებები 9,587 10,947 სხვა ვალდებულებები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში. 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სხვა ფინანსური ვალდებულებები შესაბამისად შეადგენს 9,308 ათას და 10,260 ათას ლარს. 45 210 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 19. ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მოიცავს: 31 დეკემბერი, 2016 31 დეკემბერი, 2015 505,972 453,832 5,001 - 510,973 453,832 ბანკების სავალდებულო რეზერვები უცხოურ ვალუტაში 2,766,331 1,717,245 სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების მიხედვით 3,277,304 2,171,077 133,603 273,349 სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ, სხვა 133,603 273,349 სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 3,410,907 2,444,426 ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების მიხედვით საკორესპონდენტო ანგარიშები ეროვნულ ვალუტაში ერთდღიანი დეპოზიტები ეროვნულ ვალუტაში სულ ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტების მიხედვით ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ, სხვა საკორესპონდენტო ანგარიშები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებებში შედის 2,195,475 ათასი ლარის და 1,718,216 ათასი ლარის (შესაბამისად) ოდენობის სამი უმსხვილესი რეზიდენტი კომერციული ბანკის ნაშთები, რომლებიც აღემატება ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ მთლიანი ვალდებულების 64.37 პროცენტს. რეზიდენტ კომერციულ ბანკებს მოეთხოვებათ საქართველოს ეროვნულ ბანკში განათავსონ მინიმალური სარეზერვო ნაშთები. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სავალდებულო რეზერვები წარმოადგენს რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიერ ეროვნულ ვალუტაში დენომინირებული მოზიდული სახსრების 7 პროცენტს (2015: 10%), და უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული მოზიდული სახსრების 20 პროცენტს (2015: 15%). უცხოური ვალუტის ვალდებულებების შემთხვევაში დარჩენილი ხანდაზმულობით 1-2 წელი მინიმალური სარეზერვო ნაშთები შეადგენს 10 პროცენტს (2015: 5%). სავალდებულო რეზერვებზე 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით წლიური საპროცენტო განაკვეთი ლარში დენომინირებულ მინიმალურ სარეზერვო მოთხოვნებზე შესაბამისად შეადგენს 6.50 და 8.00 პროცენტს, ხოლო აშშ დოლარში და ევროში დენომინირებულ მინიმალურ სარეზერვო მოთხოვნებზე 0.25 და 0.40 პროცენტს (2015: 0%). ეროვნულ ვალუტაში დენომინირებული მოზიდული სახსრები რომელთა დარჩენილი დაფარვის ვადა აღემატება ერთ წელს და უცხოურ ვალუტაში დენომირებული მოზიდული სახსრები რომელთა დარჩენილი დაფარვის ვადა აღემატება 2 წელს, არიან განთავისუფლებული სავალდებულო რეზერვის მოთხოვნისაგან. 46 211 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 20. ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ 31 დეკემბერი, 2016 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ: მიმდინარე ანგარიშები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში 250,708 261,914 მიმდინარე ანგარიშები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში 747,074 591,464 სულ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ 997,782 853,378 21. მიმოქცევაში გაშვებული ფული მიმოქცევაში გაშვებული ფული წარმოადგენს ბანკის მიერ გამოშვებულ საქართველოს ეროვნულ ვალუტას. 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის დასრულებული წლისათვის, მოძრაობა წლის განმავლობაში არის შემდეგი: 2016 2015 ნაშთი 1 იანვარის მდგომარეობით 2,503,735 2,462,111 მიმოქცევაში გაშვებული ბანკნოტები 4,994,573 4,479,460 მიმოქცევაში გაშვებული მონეტები 60,452 64,876 მიმოქცევიდან ამოღებული ბანკნოტები (4,509,488) (4,445,195) მიმოქცევიდან ამოღებული მონეტები (49,949) (57,517) ნაშთი 31 დეკემბერის მდგომარეობით 2,999,323 2,503,735 22. ვალდებულებები კლიენტების მიმართ ვალდებულებები კლიენტების მიმართ მოიცავს : 31 დეკემბერი, 2016 წ. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები 2,711 31 დეკემბერი, 2015წ. 777 47 212 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 23. გამოშვებული სავალო ფასიანი ქაღალდები წლიური საპროცენტო განაკვეთი სადეპოზიტო სერთიფიკატები 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით სადეპოზიტო სერთიფიკატები 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით დაფარვის ვადა ნომინალური ღირებულება საბალანსო ღირებულება 6.46%-6.99% 5 იანვარი15 ივნისი 2017 200,000 197,240 8.16%-10.36% 8 იანვარი16 ივნისი 2016 360,000 353,397 24. კაპიტალი კანონის შესაბამისად, ბანკის კაპიტალი მოიცავს ბანკის გაცხადებულ და მთლიანად გადახდილ კაპიტალსა და სარეზერვო ფონდს. საწესდებო კაპიტალი 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკის საწესდებო კაპიტალი სრულად არის შეტანილი და შეადგენს 15,000 ათას ლარს. კაპიტალის მართვა ბანკი განსაზღვრავს კაპიტალს როგორც საკუთარ კაპიტალს ფასს-ის თანახმად. კანონის 24 მუხლის საფუძველზე, დათარიღებული 2009 წლის 1 დეკემბრით (№2186), შესაბამისად ყოველი საფინანსო წლისათვის ბანკის წმინდა მოგება გამოიანგარიშება, როგორც წმინდა საოპერაციო მოგების ან ზარალის და გადაფასების შედეგად მიღებული არარეალიზებული წმინდა მოგების ან ზარალის ჯამი. წმინდა საოპერაციო მოგება ან ზარალი მიიღება საანგარიშგებო წლის შემოსავლის თანხიდან ძირითადი საქმიანობის წარმართვისათვის განკუთვნილი მიმდინარე ხარჯების გამოქვითვით. გაუნაწილებელი მოგება კანონის მოთხოვნებისა და საბჭოს მიერ დამტკიცების შესაბამისად, გადადის სხვადასხვა რეზერვებში. წლიური ანგარიშის ბანკის საბჭოს მიერ დამტკიცების შემდეგ საფინანსო წლის დარჩენილი წმინდა მოგება უნდა გადაირიცხოს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ანგარიშზე ბანკის საფინანსო წლის დასრულებიდან 6 თვის ვადაში. სარეზერვო ფონდი კანონში შეტანილი ცვლილების (მუხლი 25) თანახმად, ბანკის საერთო სარეზერვო ფონდმა უნდა შეადგინოს სარეზერვო ფულის (ბანკის მიერ მიმოქცევაში გაშვებული ნაღდი ფული ეროვნულ ვალუტაში და კომერციული ბანკების საკორესპონდენტო ანგარიშები ეროვნულ ვალუტაში) 15 პროცენტი. ბანკის საერთო სარეზერვო ფონდი იქმნება წლის რეალიზებული მოგებიდან, რომელიც წარმოადგენს წლის წმინდა მოგებას გადაფასებით გამოწვეული არარეალიზებული წმინდა მოგების გამოკლებით. ბანკის საბჭო უფლებამოსილია მიიღოს გადაწყვეტილება წმინდა მოგების დარჩენილი თანხით საერთო სარეზერვო ფონდის მოცულობის შესაბამისი ფინანსური წლის ბოლოს არსებული სარეზერვო ფულის ოდენობის 15 პროცენტზე ნაკლები ოდენობით შევსების შესახებ. სარეზერვო ფონდი გამოიყენება მხოლოდ ბანკის ზარალის საკომპენსაციოდ. ქვეყნის ფინანსური სისტემის სტაბილურობის შენარჩუნებისა და მდგრადი ეკონომიკური ზრდის ხელშეწყობის მიზნით. 48 213 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საბჭო უფლებამოსილია მიიღოს გადაწყვეტილება სარეზერვო ფონდში არსებული თანხების განაწილების შესახებ, ბანკის რეალიზებული მოგების ნარჩენი ნაშთი უნდა გადაირიცხოს საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში. 2016 და 2015 წლებში ბანკმა სარეზერვო ფონდში გადაიტანა შესაბამისად. 89,706 და 41,569 ათასი ლარი, უცხოური ვალუტის და სხვა გადაფასების რეზერვი კანონის 25(ა)-ე მუხლის თანახმად, უცხოური ვალუტის გადაფასებით გამოწვეული არარეალიზებული წმინდა მოგება მიემართება უცხოური ვალუტის გადაფასების რეზერვში და რეალური ღირებულებით აღრიცხული მოგება ან ზარალში ასახვით აქტივების საბაზრო ფასების ცვლილებების წმინდა არარეალიზებული ზარალი კომპენსირდება წინა წლებში შესაბამისი მიზნით შექმნილი რეზერვიდან. 2016 წელს უცხოური ვალუტის გადაფასებიდან მიღებული წმინდა არარეალიზებული მოგება 380,937 ლარის ოდენობით სრულად მიიმართა უცხოური ვალუტის გადაფასების რეზერვში (2015 წელს: 700,237 ათასი ლარი). 2015 წელს, ბანკმა გადაიტანა 379 ათასი ლარი სხვა აქტივების გადაფასების რეზერვიდან უკან გაუნაწილებელ მოგებაში, ხოლო 2016 წელს 1,464 ათასი ლარის ოდენობით თანხა გადაიტანა სპეციალურად ამ მიზნით შექმნილ გადაფასების რეზერვში. გასაყიდად არსებული ინვესტიციების გადაფასების რეზერვი აღნიშნული რეზერვი წარმოადგენს გასაყიდად არსებული ინვესტიციების რეალური ღირებულების ცვლილებას. 25. ვალდებულებები და პირობითი ვალდებულებები ბანკი თავისი ჩვეული საქმიანობის პროცესში არის მხარე ფინანსური ინსტრუმენტებისა რომელიც დაკავშირებულია გარესაბალანსო ვალდებულებებთან. ბანკი გარესაბალანსო ვალდებულებებთან მიმართებაში ხელმძღვანელობს რისკების მართვის იმავე პოლიტიკით, რომელსაც იყენებს საბალანსო ოპერაციებში. ვალდებულებები კაპიტალურ დანახარჯებზე 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს არ გააჩნია მატერიალური ვალდებულებები კაპიტალურ დანახარჯებზე. საოპერაციო გარემო როგორც განვითარებად ბაზარს, საქართველოს არ გააჩნია მაღალგანვითარებული ინფრასტრუქტურა, რომელიც, როგორც წესი, ახასიათებს უფრო მომწიფებულ საბაზრო ეკონომიკას. ამიტომ, განსაკუთრებით მკვეთრმა ცვლილებებმა საოპერაციო გარემოში (გლობალური გარემოს ჩათვლით) შეიძლება იქონიოს ისეთი გავლენა ბანკის შედეგზე და ფინანსურ მდგომარეობაზე რომელიც ამჟამად ვერ განისაზღვრება ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში, საქართველოს მთავრობამ და ბანკმა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადადგა, რამაც დადებითი გავლენა იქონია ქვეყნის საინვესტიციო გარემოზე. განსაკუთრებით აღსანიშნავია რეფორმები საბანკო, იურიდიულ, საგადასახადო, მარეგულირებელი სისტემის ეფექტიანობის გაზრდის მიმართულებით და ასევე სხვადასხვა ღონისძიებები, ეკონომიკის 49 214 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ლიკვიდურობისთვის საჭირო მოთხოვნების შესრულებისა და ეროვნული ვალუტის კურსის სტაბილიზაციისთვის. ყოველივე ამან ხელი შეუწყო მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას, რეალური ზრდის მაღალ ტემპებს და უცხოური ინვესტიციების შემოდინებას. არსებული ტენდენცია იძლევა საფუძველს, რომ ეკონომიკის ზრდა მთლიანობაში კვლავაც გაგრძელდება. ამასთან, საქართველოს ეკონომიკის სამომავლო განვითარება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ზემოთხსენებულ რეფორმებზე და საქართველოს მთავრობისა და ბანკის მიერ მიღებული ფინანსური თუ მონეტარული ზომების ეფექტურობაზე. ხელმძღვანელობას სჯერა, რომ ყველა საჭირო ღონისძიება განხორციელდა მაკროეკონომიკურ და ფინანსურ სტაბილურობასთან დაკავშირებით ბანკის როლის ხელშეწყობის მიზნით. ვალდებულებები საოპერაციო ლიზინგზე 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს არ გააჩნდა არსებითი სალიზინგო ვალდებულებები. სასამართლო დავები ბანკის მიმდინარე სასამართლო პროცესებთან და საჩივრებთან მიმართებაში ხელმძღვანელობას მიაჩნია, რომ ამგვარი სასამართლო პროცესებიდან წარმოშობილი ვალდებულება, თუ ასეთს ადგილი ექნება, არ იქონიებს არსებით გავლენას ბანკის ფინანსურ მდგომარეობაზე ან მისი საქმიანობის შედეგებზე. ხელმძღვანელობის აზრით, არ არსებობს რაიმე არსებითი დაურიცხავი ზარალი, რომელიც შესაძლოა მომავალში მოხდეს და შესაბამისად ფინანსურ ანგარიშგებაში არ არის გათვალისწინებული დანაკარგების ანარიცხები. საკრედიტო და პირობითი ვალდებულებები 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ბანკს არ გააჩნია რაიმე მატერიალური საკრედიტო და პირობითი ვალდებულება. დაზღვევა სადაზღვევო ინდუსტრია საქართველოში განვითარების ეტაპზეა და მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში არსებული დაზღვევის მრავალი სახეობა, ზოგადად, ჯერ არ არის ხელმისაწვდომი საქართველოსათვის. ბანკს არ გააჩნია საკუთარი ოპერაციების წყვეტის ან მესამე მხარის მიმართ ვალდებულების სრული დაზღვევა, გარემოზე მიყენებული ზიანისთვის, რომელიც წარმოიშვება ბანკის ოპერაციებისას დაშვებული შეცდომებით. სანამ ბანკი მოიპოვებს ადეკვატურ დაზღვევას, არსებობს იმის რისკი რომ კონკრეტული აქტივების დაკარგვა ან განადგურება გამოიწვევს უარყოფით ეფექტს ბანკის ოპერაციებსა და ფინანსურ პოზიციაზე. 26. ფასიანი ქაღალდების საკრედიტო პროგრამები ბანკი ჩართულია ავტომატურ ფასიანი ქაღალდების საკრედიტო პროგრამაში, რომლის ფარგლებშიც ბანკის მიერ ფლობილი ფასიანი ქაღალდები გაიცემა სესხად სხვა ფასიანი ქაღალდების უზრუნველყოფის სანაცვლოდ. ბანკს ჰყავს პროგრამის მმართველო აგენტი (Depository Clearstream, Luxembourg), რომელიც ადმინისტრირებასა და მონიტორინგს უწევს გასესხებული ფასიანი ქაღალდებისა და სანაცვლოდ მიღებული უზრუნველყოფის შესაბამისობას ბანკთან შეთანხმებული მოთხოვნების შესაბამისად. 50 215 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფასიანი ქაღალდების საკრედიტო ტრანზაქციებიდან ბანკს აქვს დამატებითი შემოსავალი ინვესტიციების ლიკვიდურობაზე დამატებითი ზეგავლენის გარეშე, იქიდან გამომდინარე რომ გასესხებული ფასიანი ქაღალდი ნებისმიერ დროს ხელმისაწვდომია ბანკისთვის. 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, გასესხებული ფასიანი ქაღალდების ღირებულება შეადგენდა 2,077,786 ათას ლარს (2015 წელს: 0) 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, პროგრამის ფარგლებში მიღებული უზრუნველყოფის რეალური ღირებულება იხილეთ ქვემოთ ცხრილში: 31 დეკემბერი, 2016 წ. 1,777,507 31 დეკემბერი, 2015 წ. - სავალო ფასიანი ქაღალდები უცხოურ ფინანსურ ინსტიტუტების 280,704 - სავალო ფასიანი ქაღალდები უცხოური არაფინანსური კორპორაციების 51,674 - 2,109,886 - სავალო ფასიანი ქაღალდები უცხოური მთავრობების 27. გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან ბანკი, როგორც სახელმწიფო ორგანო, დაკავშირებულია საქართველოს მთავრობის ორგანოებთან. თავისი პოლიტიკის მიზნების მისაღწევად, ბანკი ინარჩუნებს სტრუქტურულ და ფუნქციურ დამოუკიდებლობას საქართველოს მთავრობისგან, იქიდან გამომდინარე რომ ბანკს შეუძლია თავისი ხელმძღვანელობით და მართვით თავად დააფინანსოს ბანკის ოპერაციები გარე დახმარების გარეშე. უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობაში იგულისხმებიან ის პიროვნებები, რომლებსაც გააჩნიათ უფლებამოსილება და აკისრიათ პასუხისმგებლობა დაგეგმონ, განკარგონ და აკონტროლონ ბანკის საქმიანობა, პირდაპირ თუ არა პირდაპირ. უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობას შეადგენენ: საბჭოს წევრები, აღმასრულებელი დირექტორი და დეპარტამენტების უფროსები. ბანკი, ჩვეულებრივი საქმიანობის წარმართვის პროცესში შედის გარიგებებში დაკავშირებულ მხარეებთან და არსებითი ოპერაციები და ნაშთები ფინანსურ ანგარიშგებაში წარმოდგენილია ურთიერთდამოკიდებულების შინაარსზე და არა მხოლოდ იურიდიული ფორმატზე დაყრდნობით. ბანკის გარიგებები დაკავშირებულ მხარეებთან წარმოდგენილია ქვემოთ: 2016 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი სულ ფინანსური გარიგებები ანგარიშგების დაკავშირებულ მუხლის მხარეებთან მიხედვით 2015 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი სულ ფინანსური გარიგებები ანგარიშგების დაკავშირებულ მუხლის მხარეებთან მიხედვით უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობის ანაზღაურება: - თანამშრომლის მოკლევადიანი სარგებელი (2,673) (15,057) (2,644) (13,453) 51 216 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 31 დეკემბერი, 2016 წ. ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგება დაკავშირებული მხარეების შენიშვნები ნაშთები დაკავშირებული მხარეების ნაშთები სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით 143,660 143,660 101,617 101,617 აქტივები: გასაყიდად არსებული ინვესტიციები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში: - საქართველოს მთავრობა 12 143,660 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები ეროვნულ ვალუტაში - საქართველოს მთავრობა 362,804 13 101,617 362,804 362,804 თანამშრომლებზე გაცემული სესხები - უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობა 31 დეკემბერი, 2015 წ. სულ ფინანსური ანგარიშგების მუხლის მიხედვით 519 66 ვალდებულებები: ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ 997,782 124 997,782 20 მოგება ან ზარალისა და სხვა სრული შემოსავლის ანგარიშგება 2016 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი სულ ფინანსური გარიგებები ანგარიშგების დაკავშირებულ მუხლის მხარეებთან მიხედვით 997,782 853,378 853,378 853,378 2015 წლის 31 დეკემბერს დასრულებული წელი სულ ფინანსური გარიგებები ანგარიშგების დაკავშირებულ მუხლის მხარეებთან მიხედვით საპროცენტო შემოსავალი 51,259 - საქართველოს მთავრობა - უმაღლესი რანგის ხელმძღვანელობა 51,251 33,216 8 14 - 755 124 - საქართველოს მთავრობა ზარალი ძირითადი საშუალებების გასხვისებიდან 401,914 401,914 66 18 401,914 151,904 (49) 33,230 - 116,670 (3) 28. ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური ღირებულება ფასს-ის თანახმად რეალური ღირებულება არის თანხა, რომელიც მიღებული იქნება აქტივის გაყიდვიდან ან იქნება გადახდილი ვალდებულებების გადაცემისას ჩვეულებრივი გარიგებების ფარგლებში ბაზრის მონაწილეებს შორის შეფასების თარიღისათვის. რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური ინსტრუმენტები ბანკის ზოგიერთი ფინანსური ინსტრუმენტის რეალური ღირებულებით აღრიცხვა ყოველი საანგარიშგებო პერიოდის ბოლოს ხდება. მომდევნო ცხრილი იძლევა ინფორმაციას თუ როგორ განისაზღვრება ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების რეალური ღირებულება (კერძოდ შეფასების ტექნიკები და გამოყენებული მონაცემები). 52 217 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) წარდგენის მიზნით, რეალური ღირებულებით აღრიცხული ფინანსური ინსტრუმენტები დაყოფილია რეალური ღირებულების იერარქიის სამი დონის მიხედვით, რაც დაფუძნებულია რეალური ღირებულების დასადგენად გათვალისწინებული შემავალი მონაცემების დაკვირვებადობის ხარისხზე:  აქტიურ ბაზარზე კოტირებული ფასები (დონე 1) – შეფასება დაფუძნებულია აქტიურ ბაზრებზე მსგავსი აქტივებისა თუ ვალდებულებების კოტირებულ ფასებზე, ბანკის წვდომის შესაძლებლობის შესაბამისად. ამ სახის ფინანსურ ინსტრუმენტებზე შეფასების კორექტირებები არ ვრცელდება, რადგან შეფასება დაფუძნებულია კოტირებულ ფასებზე, რომლებიც მზა სახით და საკმარისი სიხშირით გვხვდება აქტიურ ბაზარზე. ამ პროდუქტების შეფასება არ წარმოადგენს მნიშვნელოვანი შეფასების საგანს. ეს დონე მოიცავს საერთაშორისო რეზერვების პორტფელის ფინანსურ ინსტრუმენტებს, რომლებიც კლასიფიცირებულია წარმოებულ ფინანსურ ინსტრუმენტებად, სავაჭრო ფასიან ქაღალდებად და გასაყიდად არსებულ ინვესტიციებად. ინსტრუმენტები ფასდება ყოველდღიურად, ბლუმბერგის დღის საბოლოო ე.წ. „შეთავაზებული ფასების“ მიხედვით.  შეფასების ტექნიკა, რომელიც იყენებს დაკვირვებად მონაცემებს. (დონე 2) - შეფასება რომელიც ემყარება მონაცემებს, გარდა კოტირებული ფასებისა რომელიც გამოიყენებოდა 1-ელ დონეში, რომლებიც დაკვირვებადია აქტივისა და ვალდებულებებისთვის პირდაპირ ან არაპირდაპირ. მე-2 დონე მოიცავს შემდეგს: ა) კოტირებული ფასები მსგავსი აქტივებისა და ვალდებულებებისთვის აქტიურ ბაზრებზე; ბ) კოტირებული ფასები იდენტური ან მსგავსი აქტივებისა და ვალდებულებებისთვის არა აქტიურ ბაზრებზე; გ) აქტივებსა და ვალდებულებებზე არა კოტირებული ფასების მქონე მონაცემი, რომლის დაკვირვებაც შესაძლებელია, მაგალითად:    საპროცენტო განაკვეთები და სარგებლის მრუდები, რომლებიც დაკვირვებადია კოტირებული ინტერვალებისთვის. ნაგულისხმები მერყეობა. და საკრედიტო „სპრედი“. დ) ბაზრით გამყარებული მონაცემები საქართველოს მთავრობის ფასიანი ქაღალდები, კლასიფიცირებული როგორც გასაყიდად არსებული ინვესტიციები, მიეკუთვნება მე-2 დონეს და ითვლება დაკვირვებადი მონაცემების მიხედვით, უფრო კონკრეტულად კი საბაზრო სარგებლის მიხედით საქართველოს მთავრობის მიერ გამოშვებული მსგავსი ფასიანი ქაღალდებისთვის. რეალური ღირებულების შესაფასებლად, დისკონტირებული ფულადი ნაკადების მოდელი გამოიყენება მიმდინარე საპროცენტო განაკვეთის სარგებლის მრუდზე დაყრდნობით, რომელიც შეესაბამება დარჩენილ ვადიანობას.  შეფასების ტექნიკა, რომლის შემავალი მონაცემები არ ეფუძნება საბაზრო მონაცემებს (დონე 3) – შეფასება დაფუძნებულია ყველა იმ მონაცემზე, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს რეალურ ღირებულებაზე და არ ეფუძნება დაკვირვებად საბაზრო მონაცემებს. ბანკს არ გააჩნია ისეთი ფინანსური ინსტრუმენტები, რომლებიც არ ეფუძნება საბაზრო მონაცემებს. ბანკს მიაჩნია, რომ ბუღალტრული შეფასება რომელიც დაკავშირებულია ფინანსური ინსტრუმენტების შეფასებასთან როდესაც არ არის ხელმისაწვდომი კოტირებული საბაზრო ფასები ან სხვა დაკვირვებადი მონაცემები არის მნიშვნელოვანი წყარო გაურკვევლობებისა შეფასებებში რადგან: (i) ის არის მიდრეკილი პერიოდული ცვლილებებისკენ, საჭიროებს მენეჯმენტისგან დაშვებებს საპროცენტო 53 218 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) განაკვეთებზე, ცვალებადობაზე, გაცვლით კურსებზე, კონტრაგენტის საკრედიტო რეიტინგზე, შეფასების კორექტირებებზე და ტრანზაქციების სპეციფიურ ფუნქციებზე და (ii) გავლენა რომელიც შეიძლება ჰქონდეს შეფასების ცვლილებას აქტივებზე ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებასა და მოგებასა ან ზარალზე არსებითი იყოს. ქვემოთ ცხრილში მოცემულია ფინანსური ინსტრუმენტები რეალური ღირებულებით, შეფასების დონეების მიხედვით 2016 წლის 31 დეკემბრისა და 2015 წლის 31 დეკემებრის მდგომარეობით. თანხები მოცემულია ღირებულებებით რომლებიც ასახულია ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგებაში: რეალური ღირებულება 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით ფინანსური აქტივები საერთაშორისო რეზერვები 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით შენიშვნები წარმოებული ფინანსური აქტივები 10 - 3,204 სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 11 671,242 577,474 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 4,568,521 3,440,021 რეალური ღირებულების იერარქიის დონეები შეფასების ტექნიკები და ძირითადი მონაცემები კოტირებული “შეთავაზებული დონე 1 ფასი” აქტიურ ბაზარზე კოტირებული “შეთავაზებული დონე 1 ფასი” აქტიურ ბაზარზე კოტირებული “შეთავაზებული დონე 1 ფასი” აქტიურ ბაზარზე არადაკვირვებადი მნიშვნელოვანი მონაცემები არ შეესაბამება არ შეესაბამება არ შეესაბამება მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 143,660 101,617 საბაზრო საპროცენტო განაკვეთი დონე 2 მსგავსი ინსტრუმენტები სთვის არ შეესაბამება 2016 წლის 31 დეკემბრით და 2015 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლებისათვის ადგილი არ ჰქონია გადატანას პირველ, მეორე და მესამე დონეებს შორის. სხვა სრულ შემოსავალში შესული მოგება და ზარალი უკავშირდება გასაყიდად არსებულ ინვესტიციებს და მისი ანგარიშგება ხდება გასაყიდად არსებული ინვესტიციების გადაფასების რეზერვის ცვლილებების საფუძველზე. მოგება ან ზარალში გაერთიანებული წმინდა არარეალიზებული ზარალი ფასიანი ქაღალდებისა და წარმოებული ინსტრუმენტებიდან უკავშირდება წარმოებული ფინანსური აქტივებისა და სავაჭრო ფასიან ქაღალდების ცვლილებებს რეალურ ღირებულებაში 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის. იმ ფინანსური აქტივებისა და ფინანსური ვალდებულებების რეალური ღირებულება, რომლებიც არ ფასდება რეალური ღირებულებით განმეორებით საფუძველზე (ამასთან აუცილებელია რეალური ღირებულების ასახვა) 54 219 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფიქსირებული საპროცენტო შემოსავლის მქონე ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების საბალანსო ღირებულება უტოლდება რეალურ ღირებულებას, იმ შემთხვევაში თუ მათ გააჩნიათ ხანმოკლე დაფარვის ვადა. ეს დაშვება ასევე ეხება მოთხოვნამდე დეპოზიტებსა და ანგარიშებს დაფარვის ვადის გარეშე. მიჩნეულია, რომ ცვლადი საპროცენტო სარგებლის მქონე ფინანსური აქტივებისა (საქართველოს სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები კლასიფიცირებული როგორც დაფარვის ვადამდე ფლობილი) და ვალდებულებების (სესხები საერთაშორისო სავალუტო ფონდიდან) შემთხვევაში საბალანსო ღირებულება უტოლდება რეალურ ღირებულებას. დამატებით ბანკის მენეჯმენტი მიიჩნევს რომ სესხი საერთაშორისო სავალუტო ფონდიდან, მისი სპეციფიური თვისებიდან გამომდინარე წარმოადგენს ცალკე სესხების სეგმენტს რომლებიც გაიცემა საერთაშორისო ფინანსური ორგანიზაციების მიერ განვითარებადი ქყვეყნებისთვის ხელშეწყობის მიზნით. შედეგად ეს სესხები განიხილება როგორც “გაშლილი ხელის მანძილის პრინციპით” მიღებული. 29. რისკების მართვა შესავალი ბანკის საქმიანობა დაკავშირებულია სხვადასხვა რისკებთან. ამგვარი რისკები მოიცავს საბაზრო, საკრედიტო და ლიკვიდობის ფორმის ფინანსურ რისკებს. ბანკი ასევე ექვემდებარება საოპერაციო რისკებს. ბანკის უნიკალური ფუნქციებიდან და მოვალეობიდან გამომდინარე, ბანკის რისკების მართვა და კონტროლი ითვალისწინებს არა მხოლოდ ორგანიზაციულ რისკს და მოგებას, ის ასევე მხედველობაში იღებს ეროვნულ ინტერესს, კანონით დადგენილი პასუხისმგებლობების შესაბამისად, რომელიც გაწერილია შესაბამის კანონმდებლობაში. ბანკი თვლის რომ რისკის მართვა და კონტროლი ძლიერი კორპორაციული მართვის არსებითი კომპონენტია.ბანკის საბჭო მაქსიმალურად პასუხისმგებელია ზედამხედველობა გაუწიოს რისკების მართვის სტრუქტურას, აკონტროლოს ძირითადი რისკების მართვის პროცესი და გადახედოს რისკების მართვის პოლიტიკასა და პროცედურებს; აგრეთვე გარკვეული რისკების მართვასა და მონიტორინგზე პასუხისმგებელია ცალკეული ბიზნეს ერთეულები. თავდაცვის პირველი ხაზი (კონტროლის პირველი დონე): მართვა დეპარტამენტების დონეზე რისკების მართვა და შიდა კონტროლის სისტემა ბანკის მართვისა და ანგარიშვალდებულების/პასუხისმგებლობის განუყოფელი ნაწილებია. ოპერაციის ხასიათიდან გამომდინარე, ბანკის მიერ რისკების მართვა ხდება ცენტრალიზებული და არა-ცენტრალიზებული მეთოდებით. ფინანსური რისკის მართვა ხორციელდება ცენტრალიზებულად, ხოლო საოპერაციო რისკი დეპარტამენტების დონეზე იმართება. დეპარტამენტის დონეზე რისკის მართვის ძირითადი ამოცანაა რისკების ამოცნობა, შეფასება და მართვა შესაბამის დეპარტამენტებში, რაც გულისხმობს (მაგრამ არ შემოიფარგლება) ადეკვატური და ეფექტური კონტროლის სისტემის შემუშავებას, დანერგვასა და შენარჩუნებას. თავდაცვის მეორე ხაზი (კონტროლის მეორე დონე) - ინტეგრირებული რისკის მართვის ფუნქციები საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის რისკის მართვა სტრატეგიული პრიორიტეტია, რის შედეგადაც შეიქმნა ცენტრალიზებული რისკის მართვის დეპარტამენტი (2014 წლის ნოემბრიდან). დეპარტამენტი პასუხისმგებელია მმართველის წინაშე. მიუხედავად იმისა, რომ ყოველდღიური რისკის მართვა (ფინანსური, არაფინანსური) დეპარტამენტების დონეზე ხორციელდება, მთლიანობაში სისტემატური 55 220 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) რისკის კოორდინირებულ და ამომწურავ მართვაზე საბოლოო პასუხისმგებლობა ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტს ეკისრება. დეპარტამენტი უზრუნველყოფს რისკების აღმოჩენას, შეფასებას და შემცირებას რისკის მართვის სტრუქტურის შესაბამისად, რომელიც თავის მხრივ შეესაბამება საერთაშორისო რისკის მართვის საქმიანობის საუკეთესო სტანდარტებსა და მიდგომებს. თავდაცვის მესამე ხაზი (კონტროლის მესამე დონე) - შიდა აუდიტი ბანკის რისკის მართვის პროცესი რეგულარულად აუდიტირებულია შიდა აუდიტის მიერ, რომელიც ამოწმებს როგორც პროცედურების ადეკვატურობას, ასევე ბანკის საქმიანობის შესაბამისობას აღნიშნულ პროცედურებთან. შიდა აუდიტი შეფასების შედეგებს განიხილავს ხელმძღვანელობასთან და საბჭოს თავმჯდომარეს წარუდგენს მის შედეგებსა და რეკომენდაციებს. რისკის მართვის დეპარტამენტის სტრუქტურა რისკის ტიპი მართვის დონე ფინანსური რისკები დეპარტამენტის დონეზე არაფინანსური რისკები დეპარტამენტის დონეზე სახელმძღვანელო მითითებების, პოლიტიკის ავტორი მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტი საერთაშორისო რეზერვების მართვის კომიტეტი ცენტრალიზებული რისკის მართვის დეპარტამენტი ზედამხედველობა საბჭო შიდა აუდიტი, აუდიტის კომიტეტი ცენტრალიზებული რისკების მართვა საქართველოს ეროვნულ ბანკში რისკების მართვა სრულად ინტეგრირებული პროცესია საქართველოს ეროვნული ბანკის საქმიანობისა და პასუხისმგებლობის ფარგლებში და ის ხორციელდება ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტის მიერ. ეს დეპარტამენტი უზრუნველყოფს ბანკში რისკების მართვის განხორციელების ეფექტურ და ეფექტიან პროცესს და პირდაპირ პასუხისმგებელია მმართველის წინაშე. თავდაცვის 3 დონის მოდელი ხელს უწყობს ბიზნეს დეპარტამენტების, რისკის მართვისა და შიდა აუდიტის ფუნქციებისა და პასუხისმგებლობების სწორად და ნათლად გადანაწილებას. ამ მოდელის შესაბამისად, თავდაცვის პირველ დონეს (ბანკის დეპარტამენტები) გააჩნია პასუხისმგებლობა რომ შეაფასონ მათ პროცესებთან დაკავშირებული რისკები, უზრუნველყონ შესაბამისი კონტროლის მექანიზმები და, საჭიროების შემთხვევაში, დანერგონ დამატებითი შიდა კონტროლის მექანიზმები. თავდაცვის მეორე დონე (ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტი) ეხმარება ინდივიდუალურ დეპარტამენტებს რისკების გარემოს ეფექტურად მართვაში წინასწარ განსაზღვრული სისტემის ფარგლებში, ამარტივებს და კოორდინაციას უწევს რისკის ყველა პროცედურას და ახდენს ბიზნესის უწყვეტობის სისტემის მხარდაჭერას. შიდა აუდიტი წარმოადგენს თავდაცვის მესამე დონეს და უზრუნველყოფს ცენტრალიზებული რისკების მართვის სისტემის ადეკვატურობასა და ეფექტიანობას. ზემოთ აღნიშნული ფუნქციები და პასუხისმგებლობები ფორმალიზებულია ცენტრალიზებული რისკის მართვის პოლიტიკაში. თავად პროცესი მთელს ბანკზე ვრცელდება (იხილეთ არაფინანსური რისკები). 56 221 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ფინანსური რისკები ბანკი ფინანსურ ინსტრუმენტებს იყენებს მონეტარული პოლიტიკის მიზნების მიღწევისა და ასევე, საერთაშორისო რეზერვების მართვის მიზნით. ამ ორ პორტფელს განსხვავებული რისკის პოლიტიკა და მახასიათებლები აქვს და ორივე მათგანი იმართება ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტის მიერ. ქვემოთ მოცემულ ფინანსური რისკების დახასიათებაში წარმოდგენილია ძირითადი რისკები, რომლის წინაშეც დგას ამ ორ პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები და ამ რისკების მართვის პოლიტიკა. ქვემოთ მოყვანილი ცხრილი წარმოადგენს ფინანსური მდგომარეობის ანგარიშგების კომპონენტების მაქსიმალურ საკრედიტო რისკს. აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში შენიშვნები მაქსიმალური მაქსიმალური რისკი რისკი 31 დეკემბერი, 2016 წ. 31 დეკემბერი, 2015 წ. საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის 7 1,178,508 1,209,342 9 512,592 478,230 წარმოებული ფინანსური აქტივები 10 - 3,204 სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები 11 671,242 577,474 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 4,568,521 3,440,021 18 34 5 მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 8 1,756,140 1,067,000 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 143,660 101,617 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 362,804 401,914 სხვა ფინანსური აქტივები 18 გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოური ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები აქტივები დენომინირებული ეროვნული ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნული ვალუტაში სულ საკრედიტო რისკი 383 328 9,193,884 7,279,135 საერთაშორისო რეზერვების პორტფელი 57 222 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) კანონის მიხედვით, ბანკი უფლებამოსილია იქონიოს და მართოს საერთაშორისო რეზერვების პორტფელი. ბანკი პორტფელს იყენებს მონეტარული და გაცვლითი კურსის პოლიტიკის წარმოებისა და შიდა და უცხოური გადახდების ნორმალური ფუნქციონირებისთვის. რეზერვები ასევე გამოიყენება ქვეყნის გარე რისკებისგან დასაცავად, რაც გულისხმობს საკმარისი ლიკვიდობის შენარჩუნებას ფინანსური კრიზისის დროს შოკის დასაძლევად. შესაბამისად, საერთაშორისო რეზერვების ფლობის სხვადასხვა მიზნებია უსაფრთხოების, ლიკვიდობისა და მომგებიანობის უზრუნველყოფა. ამასთან, საერთაშორისო სარეზერვო პორტფელში შემავალი აქტივები ინვესტირდება კონსერვატიულ საფუძვლებზე, ლიკვიდობასა და კაპიტალის შენარჩუნებაზე აქცენტირებით. მაგალითად, ბანკის საინვესტიციო სახელმძღვანელოში პრიორიტეტი ენიჭება კაპიტალის შენარჩუნებას და რეზერვების მაღალ ლიკვიდობას. როდესაც ეს წინაპირობები სრულდება, უნდა მოხდეს მოგების მაქსიმიზაცია. პორტფელის მართვა ხდება საინვესტიციო სახელმძღვანელოს მიხედვით, რომელიც დამტკიცებულია ბანკის საბჭოს მიერ. ბანკის რეზერვების მართვის კომიტეტი (შემდგომში „კომიტეტი“) პასუხისმგებელია აქტივების სტრატეგიულ გადანაწილების მიხედვით რისკის შემცირებისთვის საჭირო ზომების დანერგვასა და მონიტორინგზე. ასევე კომიტეტმა უნდა მიიღოს რწმუნება იმისა, რომ ბანკის საქმიანობა ხდება რისკის დადგენილი პარამეტრების ფარგლებში. კომიტეტის ჩვეულებრივი საქმიანობა მოიცავს ყოველთვიური ანგარიშების მიმოხილვას, კონტრაგენტების სიის დამოწმებას, სტრატეგიული ცვლილებების დამოწმებას საბჭოში წარდგენამდე და პერიოდულად, აქტივების გადანაწილებასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი ტაქტიკური გადაწყვეტილებების მიღებას. ბანკის რისკის მართვისა და კონტროლის განყოფილება (შემდგომში „განყოფილება“) პასუხისმგებელია საერთო რისკების ყოველდღიურ მართვასა და დადგენილ პარამეტრებთან შესაბამისობაზე, რაც უზრუნველყოფს რისკების იდენტიფიცირების, შეფასების, მართვისა და ანგარიშგებისათვის საჭირო საერთო პრინციპებისა და მეთოდების შემუშავებას. შიდა რეზერვების გამომდინარე:    პორტფელი დაყოფილია 3 ძირითად ტრანშად მათი მიზნობრიობიდან საოპერაციო ტრანში - რათა მოხდეს მოკლე-ვადაში საჭირო ნაღდი ფულის უზრუნველყოფა გადახდების, მოკლე-ვადიანი სავალო ფასიანი ქაღალდების და შესაძლო უცხოური ვალუტის ინტერვენციებისთვის; ლიკვიდურობის ტრანში - რათა მოხდეს ჩარევა საჭიროების შემთხვევაში ლიკვიდობის მნიშვნელოვნად გასაზრდელად - გარე შოკის ან საოპერაციო ტრანშის ამოწურვისას. საინვესტიციო ტრანში - რათა მოხდეს მოგების მაქსიმიზაცია ხანგრძლივი საინვესტიციო პერიოდისთვის, საბაზრო რისკის დონის შეზღუდვით. მონეტარული პოლიტიკის პორტფელი მონეტარული პოლიტიკის განხორციელების ძირითადი საშუალებებია ისეთი ფინანსური ინსტრუმენტები, როგორიცაა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები, სესხები გაცემული კომერციულ ბანკებზე, სადეპოზიტო სერტიფიკატები და მინიმალური სარეზერვო მოთხოვნები კომერციული ბანკებისთვის. მონეტარული პოლიტიკის კომიტეტი პასუხისმგებელია დანერგოს და მონიტორინგი გაუწიოს რისკის შემცირების საშუალებებს, მაგალითად როგორიცაა უზრუნველყოფის მოთხოვნები რეფინანსირების სესხებისთვის. საკრედიტო რისკი საკრედიტო რისკი არის რისკი რომ დანაკარგი შესაძლებელია წარმოიშვას კონტრაგენტის მიერ ნაკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობის შემთხვევაში. ა) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტები 58 223 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) საერთაშორისო რეზერვების ოპერაციებში გამოყენებული ფინანსური ინსტრუმენტების საკრედიტო რისკის გაკონტროლებისთვის, „სტრატეგიული აქტივების გადანაწილება“ ზღუდავს საკრედიტო რისკს ქვეყნების, კონტრაგენტების და ემიტენტების მიხედვით, საკონცენტრაციო ლიმიტებისა და მინიმალური გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგების დაწესებით (Standard & Poor’s, Moody’s და Fitchსააგენტოების მიხედვით). მაგალითად, საინვესტიციო სახელმძღვანელო ნათლად განსაზღვრავს საკრედიტო რეიტინგის მინიმალურ დონეს სავალო ინსტრუმენტებში (ობლიგაციები, თამასუქები) ინვესტირების AA- რეიტინგს. რაც შეეხება ბანკთაშორის დეპოზიტებსა და სხვა ფინანსურ ინსტრუმენტებს, საკრედიტო რეიტინგის მინიმალური მისაღები დონეა A-. ამასთან, ნოსტრო ანგარიშების, ფასიანი ქაღალდებით ვაჭრობის, რეპო/უკუ-რეპო ოპერაციებისა და წარმოებული ინსტრუმენტებით ვაჭრობისას კონტრაგენტებისთვის მინიმალური საკრედიტო რეიტინგი წარმოადგენს BBB. გარდა ამისა, საინვესტიციო სახელმძღვანელო ასევე ზღუდავს ინსტრუმენტების ინვესტირებას არასაბაზისო ფინანსურ ინსტრუმენტებში. პორტფელი დივერსიფიცირებულია სხვა და სხვა ფულადი ბაზრის ინსტრუმენტებში ფიქსირებულ და ცვალებად-განაკვეთიან ფასიანი ქაღალდებში (სახელმწიფო სავალო ფასიანი ქაღალდები, „სააგენტოს“, მათ შორის რეგიონალური მთავრობებისა და სუპრანაციონალური ფასიანი ქაღალდები) და სხვა ძლიერ ლიკვიდურ, და უსაფრთხო ინსტრუმენტებში კონტრაგენტების შერჩევისას ბანკი ითვალისწინებს მათ საკრედიტო რეიტინგს, ქვეყანას, აქტივებისა და კაპიტალის მოცულობას, საერთაშორისო ბაზრებზე და კორპორატიულ კლიენტებთან მუშაობის გამოცდილებას და ასევე მათთვის შეთავაზებული მომსახურებისა და ინსტრუმენტების დიაპაზონს. ზემოთ ხსენებული სარეიტინგო სააგენტოების მიერ ბანკის კონტრაგენტის გრძელვადიანი საკრედიტო რეიტინგის კლების შემთხვევაში, კონტრაგენტი ამოღებული იქნება დაშვებული კონტრაგენტების სიიდან. როდესაც სხვა და სხვა საკრედიტო სარეიტინგო სააგენტოები (Standard & Poor’s, Moody’s და Fitch) აქტივებისთვის განსაზღვრავენ განსხვავებულ საკრედიტო რეიტინგებს, საკრედიტო რისკის შესაფასებლად გამოიყენება მეორე საუკეთესო საკრედიტო რეიტინგი. ქვემოთ მოცემული ცხრილი მოიცავს საერთაშორისო მართვის პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტების საკრედიტო რეიტინგებს: 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოური ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სულ საერთაშორისო შენიშვნები AAA AA+ AA AA- A+ A A- სულ 7 645,091 - 643 293,917 44,504 192,514 1,839 1,178,508 9 512,592 - - - - - - 512,592 11 567,330 62,951 40,961 - - - - 671,242 12 4,476,906 68,125 18,483 5,007 - - - 4,568,521 6,201,919 131,076 60,087 298,924 44,504 192,514 1,839 6,930,863 59 224 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) რეზერვები 60 225 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოური ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სულ საერთაშორისო რეზერვები შენიშნვები AAA 7 567,376 - - 189,259 263,609 188,628 470 - - 1,209,342 9 478,230 - - - - - - - - 478,230 10 - - - - 3,204 - - - - 3,204 514,572 31,909 27,384 3,609 - - - - - 577,474 3,212,969 143,011 57,084 26,957 - - - - - 3,440,021 4,773,147 174,920 84,468 219,825 266,813 188,628 470 - - 5,708,271 11 12 AA+ AA AA- A+ A A- BBB+ BBB სულ ბ) მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტები საკრედიტო რისკი დაკავშირებულია ღია ბაზრის ოპერაციებთან და ინსტრუმენტებთან, რომელთა მეშვეობითაც ფინანსურ სისტემაში ხდება ლიკვიდობის მიწოდება. ბანკის ფასიანი ქაღალდების პორტფელი შედგება ექსკლუზიურად საქართველოს მთავრობის მიერ გამოცემული ფასიანი ქაღალდებისაგან, რომლებიც მიჩნეულია დაბალი საკრედიტო რისკის მქონე აქტივებად. საბანკო ინსტიტუტებზე გაცემულ სესხებთან დაკავშირებული რისკის შესამცირებლად, ბანკი ითხოვს უზრუნველყოფას, რომელსაც მისთვის მისაღები საკრედიტო ხარისხი ექნება. უზრუნველყოფის შეფასება ხდება მათი მიღებისას არსებული საბაზრო ფასით და შეფასებაზე შეიძლება გავრცელდეს დისკონტი ან „ჰეარკატი“ ინსტრუმენტის სპეციფიკური მახასიათებლებიდან გამომდინარე. ქვემოთ მოცემულია მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში შემავალი აქტივებისა და სხვა ფინანსურ აქტივების საკრედიტო ხარისხი, რომელიც შედგენილია ბანკის შიდა საკრედიტო რეიტინგის სისტემაზე დაყრდნობით: 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით არც ვადაგადაუცილებული და არც გაუფასურებული AAA შენიშვნები B რეიტინგი სულ რეიტინგი აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები სხვა ფინანსური აქტივები სულ 18 - 34 34 8 12 1,756,140 143,660 - 1,756,140 143,660 13 18 362,804 - 383 362,804 383 2,262,604 417 2,263,021 61 226 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით არც ვადაგადაუცილებელი და არც გაუფასურებული AAA AAA შენიშვნები შენიშვნები რეიტინგი რეიტინგი აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები 18 - 4 4 მოთხოვნები ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ 8 1,067,000 - 1,067,000 გასაყიდად არსებული ინვესტიციები 12 101,617 - 101,617 დაფარვის ვადამდე ფლობილი ინვესტიციები 13 401,914 - 401,914 სხვა ფინანსური აქტივები 18 - 328 324 1,570,531 333 1,570,864 აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში მონეტარული პოლიტიკის ინსტრუმენტები სხვა აქტივები დენომინირებული ეროვნულ ვალუტაში სულ ბანკი მისი ფინანსური აქტივების (გარდა საერთაშორისო რეზერვებისა) კლასიფიცირებას შემდეგი სახით ახდენს: რეიტინგი AAA - ძალიან კარგი ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლები, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში არ შესულა ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი არ არის ვადაგადაცილებული. რეიტინგი AA – სტაბილური ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლები, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში არ შესულა ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი არ არის ვადაგადაცილებული. რეიტინგი A - დამაკმაყოფილებელი ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლები, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში შესულია ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი არ არის ვადაგადაცილებული. რეიტინგი B - სესხები გაცემული დამაკმაყოფილებელი ფინანსური მაჩვენებლების მქონე მსესხებლებზე, რომელთა სესხის ხელშეკრულების პირობებში შესულია ცვლილებები და რომელთა ძირითადი თანხა და პროცენტი ვადაგადაცილებულია. ბანკის პოლიტიკის შესაბამისად, ბანკი ახდენს რისკის ზუსტ და თანმიმდევრულ კლასიფიცირებას მის საკრედიტო პორტფელში. დაკავშირებული რისკების შეფასება და განახლება რეგულარულად ხდება. 62 227 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ჭარბი რისკის კონცენტრაცია რისკის კონცენტრაციას მაშინ აქვს ადგილი, როდესაც კონტრაგენტები ჩართულნი არიან მსგავს ბიზნეს საქმიანობაში, საქმიანობას ეწევიან ერთსადაიმავე გეოგრაფიულ რეგიონში, ან აქვთ მსგავსი ეკონომიკური მდგომარეობა და ეკონომიკური, პოლიტიკური და სხვა ცვლილებები თანაბრად უარყოფით გავლენას ახდენს სახელშეკრულებო ვალდებულებების შესრულების უნარზე. კონცენტრაცია მიუთითებს იმაზე, რომ ბანკი შედარებით მგრძნობიარე იქნება კონკრეტულ სფეროსა თუ გეოგრაფიულ ნაწილში მიმდინარე ცვლილებების მიმართ. ჭარბი რისკის კონცენტრაციის მინიმიზაციის მიზნით, ბანკის პოლიტიკა და პროცედურები მოიცავს დივერსიფიცირებული პორტფელის შექმნისა და შენარჩუნების სპეციალურ ინსტრუქციებს. რისკის კონცენტრაცია აქტივების ხარისხისა და კონტრაგენტების მიხედვით წარმოდგენილია შესაბამის შენიშვნებში. 63 228 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) გეოგრაფიული კონცენტრაცია საქართველოში კონცენტრირებულია ბანკის ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები, საერთაშორისო რეზერვების პორტფელისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ ვალდებულების გამოკლებით. ქვემოთ მოცემული ცხრილში ნაჩვენებია საქართველოს გარეთ კონცენტრირებული ფინანსური აქტივები და ვალდებულებები: 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები: საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები ვალდებულებები: ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ წმინდა პოზიცია: შენიშვნები აშშ ევროკავშირი* ავსტრალია კანადა საერთაშორისო სხვა სულ 7 87,764 1,016,816 53 69,241 - 4,634 1,178,508 9 - - - - 512,592 - 512,592 11 233,255 268,844 - 3,715 165,428 - 671,242 12 3,114,646 570,965 516,952 192,857 173,101 - 4,568,521 3,435,665 1,856,625 517,005 265,813 851,121 4,634 6,930,863 - - - - 528,994 - 528,994 3,435,665 1,856,625 517,005 265,813 322,127 4,634 6,401,869 9 64 229 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები: საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები ვალდებულებები: ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ შენიშვნები ევროკავშირი* ავსტრალია კანადა საერთაშორისო სხვა სულ 7 143,533 663,891 17 192,096 198,795 11,010 1,209,342 9 - - - - 478,230 - 478,230 10 11 3,204 306,786 128,817 - 6,262 135,609 - 3,204 577,474 12 1,929,279 691,206 376,691 189,378 253,467 - 3,440,021 2,382,802 1,483,914 376,708 387,736 1,066,101 11,010 5,708,271 - - - - 525,262 - 525,262 2,382,802 1,483,914 376,708 387,736 540,839 11,010 5,183,009 9 წმინდა პოზიცია: *ევროკავშირი-ნორვეგიის აშშ სააგენტოს ფასიანი ქაღალდების ჩათვლით 65 230 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ლიკვიდობის რისკი ლიკვიდობის რისკი წარმოადგენს რისკს, რომელიც წარმოიშვება ბანკისთვის, როდესაც მას აქვს სირთულეები იმ ფინანსური ვალდებულებების დაფარვისა, რომლებიც დაკავშირებულია ფული და ფულის ექვივალენტების გადინებასთან. ა) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები ლიკვიდობის რისკის მართვის ამოცანაა დარწმუნდეს რომ ბანკი ასრულებს ყველა აღებულ ფინანსურ ვალდებულებას. შესაბამისად, არსებობს ვადიანობის დივერსიფიკაციის პოლიტიკა და დაწესებული ლიმიტები, რომელთა მიზანია იმის უზრუნველყოფა, რომ შესყიდული ფასიანი ქაღალდებით მეორად ბაზარზე ვაჭრობა შესაძლებელი იყოს აქტივების ფასების მკვეთრი ცვლილებების გამოწვევის გარეშე. ამ სახელმძღვანელო მითითებების გამო, გრძელვადიან ფასიან ქაღალდებსაც გააჩნიათ მყისიერი ლიკვიდობა. ბანკის მონეტარული პოლიტიკისა და საერთაშორისო რეზერვების მართვის კომიტეტები განსაზღვრავენ იმ ვადადამდგარი სახსრების მინიმალური პროპორციის ზღვრებს, რომლებიც გამოიყენება ფულადი სახსრების გადინების დასაფარად. ბანკის ლიკვიდობის მართვის პოლიტიკა მოითხოვს:      ძირითად ვალუტებში ფულადი ნაკადების პროგნოზირებას, ლიკვიდური აქტივების დონის გათვალისწინებით; დაფინანსების დივერსიფიცირებული წყაროს არსებობას; სესხების კონცენტრაციისა და პარამეტრების მართვას; პორტფელის მაღალ ლიკვიდურ აქტივებში განთავსებას, რომლებიც ადვილად იქნებიან ლიკვიდირებულნი, როგორც დაცვის მექანიზმი ნებისმიერი ფულადი ნაკადის შეწყვეტისას; ლიკვიდობისა და გაუთვალისწინებელი დაფინანსების გეგმის არსებობას. ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტი ბიზნეს ერთეულებიდან იღებს ინფორმაციას ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების ლიკვიდობის ჭრილში და სხვა დეტალებს პროგნოზირებული ფულადი ნაკადების შესახებ დაგეგმილი მომავალი ოპერაციებიდან. ბანკის ლიკვიდობის რისკი დაკავშირებულია ფულად ნაკადებთან უცხოურ ვალუტაში. ქვემოთ მოცემული ცხრილში ნაჩვენებია ბანკის უცხოურ ვალუტაში არსებული ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების ვადიანობის ანალიზი 2016 და 2015 წლების 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სახელშეკრულებო არადისკონტირებული ფულად ნაკადებზე დაფუძნებით. ფინანსური აქტივები უცხოურ ვალუტაში წარმოდგენილია „3 თვეზე ნაკლებ“ კატეგორიაში, იმის საფუძველზე რომ ბანკს შეუძლია მათი რეალიზება არა უმეტეს 3 თვის ვადის განმავლობაში ლიკვიდურობის მოთხოვნათა დასაკმაყოფილებლად 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები შენიშვნები 3 თვეზე ნაკლები 3-დან 12 თვემდე სულ 7 1,178,508 - 1,178,508 9 512,592 - 512,592 11 12 671,242 4,568,521 - 671,242 4,568,521 - 34 18 34 66 231 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით შენიშვნები სულ აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ სხვა ვალდებულებები სულ ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 3 თვეზე ნაკლები 3-დან 12 თვემდე სულ 6,930,897 - 6,930,897 19 2,899,934 - 2,899,934 20 250,708 - 250,708 9 522,380 4,981 527,361 18 1,757 - 1,757 3,674,779 4,981 3,679,760 3,256,118 (4,981) 3,251,137 1 წლიდან 5 წლამდე სულ შენიშვნები 3 თვეზე ნაკლები 3 თვიდან 12თვემდ ე 7 1,209,342 - - 1,209,342 9 478,230 - - 478,230 10 11 12 3,204 577,474 3,440,021 - - 3,204 577,474 3,440,021 18 5 - - 5 5,708,276 - - 5,708,276 19 1,990,594 - - 1,990,594 20 261,914 - - 261,914 9 487,092 23,231 13,939 524,262 18 2,472 - - 2,472 2,742,072 23,231 13,939 2,779,242 2,966,204 (23,231) (13,939) 2,929,034 აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში საერთაშორისო რეზერვები ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები (ნაღდი ფულის გამოკლებით) SDR-ის ანგარიში საერთაშორისო სავალუტო ფონდში წარმოებული ფინანსური აქტივები სავაჭრო ფასიანი ქაღალდები გასაყიდად არსებული ინვესტიციები სხვა აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში სხვა ფინანსური აქტივები სულ აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები რეზიდენტი ფინანსური ინსტიტუტების მიმართ ვალდებულებები ფინანსთა სამინისტროს მიმართ ვალდებულებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიმართ სხვა ვალდებულებები სულ ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია 67 232 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ბ) მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები მონეტარული ორგანოს მახასიათებლების გათვალისწინებით, რაც გულისხმობს ფინანსური სისტემის ლიკვიდობის კონტროლს, ბანკზე არ ვრცელდება ეროვნულ ვალუტაში აქტივებსა და ვალდებულებებს შორის შეუსაბამობის შეზღუდვები. საბაზრო რისკი საბაზრო რისკი წარმოიშობა ფინანსური ინსტრუმენტების ღირებულების ცვლილების შედეგად, რაც გამოწვეულია ისეთი საბაზრო ფაქტორების ცვალებადობით, როგორიცაა საპროცენტო განაკვეთი და სავალუტო კურსი. საბაზრო რისკები მოიცავს სავალუტო რისკს, საპროცენტო განაკვეთებისა და სხვა ფასების ცვლილების რისკებს. საბაზრო რისკი წარმოიშობა საპროცენტო განაკვეთების, სავალუტო და კაპიტალის ფინანსური ინსტრუმენტების ღია პოზიციიდან, რომლებიც არ არის დაცული ზოგადი და სპეციფიკური საბაზრო რყევებისა და საბაზრო ფასების ცვლილებებისგან. ა) საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში არსებული ფინანსური ინსტრუმენტები საბაზრო რისკი გულისხმობს ინვესტიციების ფასების ცვლილების შედეგად შესაძლო დანაკარგებს. სტრატეგიული აქტივების გადანაწილების პროცესი ბანკის მიერ რისკის ტოლერანტობის/ამტანობის საფუძველზე ზღუდავს საბაზრო რისკს. მოგების მაქსიმიზაციის მიზნით, მას შემდეგ რაც მოხდება სცენარების შეფასება სხვადასხვა საპროცენტო განაკვეთების მიხედვით, საბაზრო რისკის ლიმიტის ფარგლებში ისაზღვრება შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელი ცალკეული პორტფელებისთვის. ვალუტის რისკები განისაზღვრება უცხოურ ვალუტაში არსებული ვალდებულების ანალიზის საფუძველზე. საერთო სავალუტო რისკის შესამცირებლად ასევე განიხილება დივერსიფიკაციის ეფექტი (იხილეთ შენიშვნა - სავალუტო რისკი) სამუშაო კაპიტალისა და 2015 წლის 15 დეკემბრიდან, ევროში დენომინირებული საინვესტიციო პორტფელის გარდა, ყველა პორტფელი აქტიურად იმართება შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელთან მიმართებაში. აქტიური საბაზრო რისკი შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელთან მიმართებაში განისაზღვრება რისკის ბიუჯეტირების პროცესში და თითოეული პორტფელისთვის განისაზღვრება აქტიური საბაზრო რისკის ლიმიტები წინასწარ შეფასებული სავარაუდო თვალის მიდევნების შეცდომისა („ტრეკინგ ერორი“) და გადახრის ხანგრძლივობის შეზღუდვით. აქტიური პორტფელების ბაზრის შოკებთან დამოკიდებულების შესაფასებლად ხორციელდება რეგულარული „სტრეს-ტესტი“. ქვემოთ მოცემულია სტრატეგიული შედარებითი საფუძვლების ხანგრძლივობა და აქტიური ბაზრების რისკის ლიმიტები საერთაშორისო რეზერვების პორტფელისთვის: შედარებითი საფუძვლების ხანგრძლივობა (ხანგრძლივობის გადახრის ლიმიტები) წინასწარ ნავარაუდები „თვალის მიდევნების შეცდომა“ ლიკვიდობის პორტფელი - აშშ დოლარი 3 თვე (+/-1 თვე) 10 საბაზო პუნქტი საინვესტიციო პორტფელი - აშშ დოლარი 6 თვე (+/-3 თვე) 15 საბაზო პუნქტი საინვესტიციო პორტფელი - ევრო* საინვესტიციო პორტფელი - ავსტრალიური დოლარი საინვესტიციო პორტფელი - კანადური დოლარი 1 წელი (+/-3 თვე)* 15 საბაზო პუნქტი* 1,5 წელი (+/-3 თვე) 15 საბაზო პუნქტი 1,5 წელი (+/-3 თვე) 15 საბაზო პუნქტი ტრანშები 68 233 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) *2015 წლის 15 დეკემბრიდან შეწყდა ევროში დენომინირებული საინვესტიციო პორტფელის მართვა შემოსავლიანობის სავარაუდო მაჩვენებელთან მიმართებაში. საბაზრო რისკის მონიტორინგი ხდება ვალუტებისა ვადიანობისა და შემადგენლობის ყოველდღიური შეფასებით, და თვალის მიდევნების შეცდომის გაკონტროლებით. საერთაშორისო რეზერვების მართვის ყოველდღიური ანგარიში, რომელიც ფინანსური ბაზრების დეპარტამენტის მიერ არის მომზადებული, მოიცავს შედეგებისა და რისკის, როგორც ცალკეულ, ასევე „ბენჩმარკთან“ მიმართებაში შეფასებას და წარმოადგენს განხორციელებული საინვესტიციო სტრატეგიის შეფასებას. ბანკის დამოკიდებულება რეალური ღირებულების საპროცენტო განაკვეთის რისკზე ძირითადად წარმოიშვება მისი ინვესტიციებით საერთაშორისო რეზერვების პორტფელში, რომლებიც ხასიათდებიან მერყეობას ბაზრის საპროცენტო განაკვეთების ცვლილებების გამო. ბანკი აფასებს საპროცენტო განაკვეთის რისკს მის ტრანშებზე საპროცენტო განაკვეთებში 1-პროცენტიან ცვლილებებზე დაყრდნობით, რომელიც მიუთითებს ფინანსური ინსტრუმენტების რეალური საბაზრო ღირებულების საშემოსავლო განაკვეთის 1%-იან ცვლილებაზე. ბანკის საერთაშორისო რეზერვების საპროცენტო განაკვეთის მგრძნობელობა ტრანშების მიხედვით ქვემოთ მოცემული ცხრილი ასახავს საპროცენტო განაკვეთში 1-პროცენტიანი ცვლილების გავლენას აქტივებზე. 2016 ვალუტა საინვესტიციო ტრანში აშშ დოლარში* საინვესტიციო ტრანში ევროში საინვესტიციო ტრანში ავსტრალიურ დოლარში საინვესტიციო ტრანში კანადურ დოლარში ლიკვიდობის ტრანში საოპერაციო ტრანში 2015 საპროცენტო განაკვეთის ზრდა საპროცენტო განაკვეთის ზრდა აქტივების მგრძნობელობა 1% 1% (5,932) (217) 1% 1% (5.346) (489) 1% (3,091) 1% (2,943) 1% 1% (1,014) (1,570) 1% 1% (1,083) (1,061) 1% (255) 1% (438) საპროცენტო განაკვეთის შემცირება აქტივების მგრძნობელობა საპროცენტო განაკვეთის შემცირება 1% 1% 6,075 226 1% 1% 5,534 507 1% 3,186 1% 3,030 1% 1% 1,042 1,593 1% 1% 1,113 1,075 1% 261 1% 445 აქტივების მგრძნობელობა 2016 ვალუტა საინვესტიციო ტრანში აშშ დოლარში* საინვესტიციო ტრანში ევროში საინვესტიციო ტრანში ავსტრალიურ დოლარში საინვესტიციო ტრანში კანადურ დოლარში ლიკვიდობის ტრანში საოპერაციო ტრანში 2015 აქტივების მგრძნობელობა 69 234 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) * აშშ დოლარში დენომინირებული საინვესტიციო ტრანში არ მოიცავს სამართავად გარე მენეჯერისთვის გადაცემული პორტფელისთვის საპროცენტო განაკვეთის მგრძნობელობას. ბ) მონეტარული პოლიტიკის პორტფელში შემავალი ფინანსური ინსტრუმენტები ღია ბაზრის ოპერაციებისთვის, რისკი ძირითადად დაკავშირებულია საქართველოს სახელმწიფო ობლიგაციების საბაზრო ღირებულების და ლიკვიდობის მიწოდების ტრანზაქციებისას მიღებული უზრუნველყოფის ღირებულების ცვლილებასთან. უზრუნველყოფებთან მიმართებაში გაუფასურების რისკი მცირდება მარჟებისა და „haircut“-ების გამოყენებით, რომლებიც ამცირებენ მათ ღირებულებას და საშუალებას იძლევიან, რომ გასესხებული თანხის ეფექტური ნაწილი უზრუნველყოფის ღირებულებაზე ნაკლები იყოს. ბანკის ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების საპროცენტო განაკვეთის მგრძნობელობა საპროცენტო განაკვეთის რისკი წარმოიშვება იმ ალბათობით, რომ საპროცენტო განაკვეთის ცვლილება გავლენას მოახდენს მომავალ ფულად ნაკადებზე ან ფინანსური ინსტრუმენტების რეალურ ღირებულებაზე. ქვემოთ მოცემული ცხრილი ასახავს საპროცენტო განაკვეთში 1-პროცენტიანი ცვლილების გავლენას ბანკის მოგება ან ზარალზე, წარმოებული ინსტრუმენტების ეფექტის გათვალისწინებით, სხვა ცვლადების უცვლელობის პირობებში. 2016 2015 საპროცენტო განაკვეთის ზრდა წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა საპროცენტო განაკვეთის ზრდა წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა აშშ დოლარი 1% 28,309 1% 27,864 SDR 1% (147) 1% (460) ევრო 1% (740) 1% 329 ავსტრალიური დოლარი 1% 5,338 1% 4,569 კანადური დოლარი 1% 2,224 1% 1,904 ლარი 1% 16,419 1% 12,188 სხვა 1% 53 1% 112 ვალუტა 2016 ვალუტა საპროცენტო განაკვეთის შემცირება 2015 წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა საპროცენტო განაკვეთის შემცირება წმინდა საპროცენტო შემოსავლის სენსიტიურობა აშშ დოლარი 1% (28,309) 1% (27,864) SDR 1% 147 1% 460 ევრო 1% 740 1% (329) ავსტრალიური დოლარი 1% (5,338) 1% (4,569) კანადური დოლარი 1% (2,224) 1% (1,904) ლარი 1% (16,419) 1% (12,188) სხვა 1% (53) 1% (112) 70 235 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) კაპიტალის მგრძნობელობა ფიქსირებული განაკვეთის, გასაყიდად არსებული ფინანსური აქტივების გადაფასებით მიღებული საპროცენტო განაკვეთის 1 პროცენტიანი ცვლილების გათვალისწინებით 2016 და 2015 წლის, 31დეკემბრის მდგომარეობით: ვალუტა 2016 საპროცენტო განაკვეთის ზრდა 2015 კაპიტალის მგრძნობელობა აშშ დოლარი 1% ევრო ავსტრალიური დოლარი საპროცენტო განაკვეთის ზრდა კაპიტალის მგრძნობელობა 38,182 1% 26,541 1% 257 1% 1,177 1% 5,318 1% 4,471 კანადური დოლარი 1% 1,929 1% 1,876 ლარი 1% 1,437 1% 1,120 ვალუტა აშშ დოლარი ევრო ავსტრალიური დოლარი კანადური დოლარი ლარი 2016 2015 საპროცენტო განაკვეთის შემცირება 1% 1% კაპიტალის მგრძნობელობა კაპიტალის მგრძნობელობა (38,182) (257) საპროცენტო განაკვეთის შემცირება 1% 1% 1% (5,318) 1% (4,471) 1% 1% (1,929) (1,437) 1% 1% (1,876) (1,120) (26,541) (1,177) სავალუტო რისკი სავალუტო რისკი წარმოადგენს ფინანსური ინსტრუმენტის ღირებულების ცვალებადობის რისკს, რომელიც გამოწვეულია სავალუტო კურსების ცვლილებებით. აქტივების სავალუტო სტრუქტურიდან გამომდინარე, ბანკის აქტივების ღირებულებისთვის დამახასიათებელია ძირითადი ვალუტების კურსების ცვლილების რისკი. სავალუტო კურსის რისკის შემცირება გარკვეულ დონეზე შესაძლებელია აქტივების ფლობით ვალუტების დივერსიფიცირებულ პორტფელში. წლის განმავლობაში, 2015 წლის 14 დეკემბრამდე, ბანკი ფლობდა უცხოურ რეზერვებს შემდეგ ვალუტებში: აშშ დოლარი (70%), ევრო (20%), კანადური დოლარი, ავსტრალიური დოლარი და სხვა ვალუტები 10%-მდე. 2015 წლის 14 დეკემბრიდან, სამიზნე ვალუტების შემადგენლობა შეიცვალა შემდეგი სახით: აშშ დოლარი (80%), ევრო (10%) და სხვა ვალუტები 10%–მდე (კანადური დოლარი, ავსტრალიური დოლარი და სხვა ვალუტები 10%-მდე). სტრატეგიული აქტივების გადანაწილების მიხედვით, დასაშვები გადახრა სამიზნე ვალუტის კომპოზიციიდან კანადური და ავსტრალიური დოლარისთვის +/-5%-ია, ხოლო აშშ დოლარისა და ევროსთვის - +/-10%. მგრძნობელობა უცხოური ვალუტის მიმართ ქვემოთ მოცემული ცხრილი გვიჩვენებს ბანკის ფინანსური აქტივებისა და ვალდებულებების კონცენტრაციას ძირითად ვალუტებში და სავალუტო კურსების ლართან მიმართებაში 1%, 5% და 10% ცვლილებების გავლენის ანალიზს სრული შემოსავლის ანგარიშგებაზე, სხვა ცვლადების უცვლელად შენარჩუნების პირობებში. ცხრილში მოცემული უარყოფითი თანხები ასახავს სავარაუდო წმინდა კლებას სრული შემოსავლის ანგარიშგებაში, ხოლო დადებითი თანხები - სავარაუდო წმინდა მატებას. 71 236 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) 2016 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია 2015 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით აქტივები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში ვალდებულებები დენომინირებული უცხოურ ვალუტაში წმინდა პოზიცია ავსტრალი კანადური ური დოლარი დოლარი აშშ დოლარი ევრო SDR 5,710,677 311,068 512,592 533,770 222,394 5,272 7,295,773 (2,696,130) (456,382) (527,299) - - (84) (3,679,895) 3,014,547 (145,314) (14,707) 533,770 222,394 5,188 3,615,878 აშშ დოლარი ევრო SDR 4,544,286 333,535 478,230 477,977 (1,908,067) (346,674) (524,010) 2,636,219 (13,139) (45,780) სხვა ავსტრალი კანადური ური დოლარი დოლარი სულ სხვა სულ 194,836 11,226 6,040,090 - - (185) (2,778,936) 477,977 194,836 11,041 3,261,154 ეფექტი მოგება ან ზარალი და სრული შემოსავლის ანგარიშგებაზე 31 დეკემბერი, 2016 აშშ დოლარი სავალუტო კურსის ზრდა 1%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 5%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 10%-ით სავალუტო კურსის კლება 1%-ით სავალუტო კურსის კლება 5%-ით სავალუტო კურსის კლება 10%ით ევრო SDR ავსტრალიური კანადური დოლარი დოლარი სხვა სულ 30,145 (1,453) (147) 5,338 2,224 52 36,159 150,727 (7,266) (735) 26,689 11,120 259 180,794 301,454 (14,531) (1,471) 53,377 22,239 519 361,588 (30,145) 1,453 147 (5,338) (2,224) (52) (36,159) (150,727) 7,266 735 (26,689) (11,120) (259) (180,794) (301,454) 14,531 1,471 (53,377) (22,239) (519) (361,588) 72 237 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) ეფექტი მოგება ან ზარალი და სრული შემოსავლის ანგარიშგებაზე 31 დეკემბერი, 2015 აშშ დოლარი სავალუტო კურსის ზრდა 1%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 5%-ით სავალუტო კურსის ზრდა 10%-ით სავალუტო კურსის კლება 1%-ით სავალუტო კურსის კლება 5%-ით სავალუტო კურსის კლება 10%-ით ევრო SDR ავსტრალიური კანადური დოლარი დოლარი სხვა სულ 26,362 (131) (458) 4,780 1,948 110 32,611 131,811 (657) (2,289) 23,899 9,742 552 163,058 263,622 (1,314) (4,578) 47,798 19,484 1,104 326,116 (26,362) 131 458 (4,780) (1,948) (110) (32,611) (131,811) 657 2,289 (23,899) (9,742) (552) (163,058) (263,622) 1,314 4,578 (47,798) (19,484) (1,104) (326,116) სხვა რისკები ანგარიშსწორების რისკი ანგარიშსწორების რისკის (ე.ი. რისკი იმისა, რომ კონტრაგენტმა შესაძლოა ვერ დაასრულოს ტრანზაქცია) შემცირების რამდენიმე გზა არსებობს. ბანკი მხოლოდ მას შემდეგ გადარიცხავს თანხებს, რაც დარწმუნდება რომ ტრანზაქციისთვის საკმარისი უზრუნველყოფა არსებობს. ფასიანი ქაღალდების პირდაპირი ტრანზაქციებისას ანგარიშსწორების რისკი იფარება ისეთი სისტემების გამოყენებით, რომლებიც ემყარება გადახდისთანავე მიწოდების პრინციპს, რაც გულისხმობს ფასიანი ქაღალდებისა და ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები თანადროულ/ერთდროულ გაცვლას. გარდა ამისა, ფულადი სახსრები და მათი ეკვივალენტები-ექვს კომპონენტისთვის ანგარიშსწორებას ახორციელებს დროის რეალურ რეჟიმში ანგარიშსწორების სისტემis მეშვეობით, რომელიც განსაზღვრავს თითოეული მონაწილის პოზიციას რეალურ დროში ინდივიდუალური გადახდების საფუძველზე. ამის შედეგად, ავტომატურად ხდება ოვერდრაფტების თავიდან აცილება და იქიდან გამომდინარე, რომ სისტემა ამავდროულად იყენებს ბანკში განთავსებულ აქტივებს ანგარიშსწორების წყაროდ, ის საკრედიტო რისკს ამცირებს. არაფინანსური რისკი არაფინანსური რისკი სხვა რისკებთან ერთად მოიცავს სტრატეგიულ, იურიდიულ და საოპერაციო რისკებს. არა-ფინანსურმა რისკმა ერთი ან რამდენიმე გამომწვევი მიზეზის შედეგად, შეიძლება წარმოშოს ფინანსური დანაკარგი, ზიანი მიაყენოს რეპუტაციას ან ხელი შეუშალოს ბიზნესის მიზნების მიღწევას. რისკის გამომწვევი მიზეზები შეიძლება იყოს ადამიანური ფაქტორი, დეფექტური ან არაადეკვატური პროცესები, სისტემები, ან გარე მოვლენები. ბანკი ექვემდებარება არაფინანსური რისკების შემდეგ კატეგორიებს: რეპუტაციის, იურიდიული, საინფორმაციო ტექნოლოგიების, ადამიანური რესურსების, უსაფრთხოების, საპროექტო, მესამე პირებით გამოწვეული, საქმიანობის უწყვეტობისა და ანგარიშსწორების რისკები. ცენტრალიზებული რისკების მართვის დეპარტამენტი უზრუნველყოფს ბანკში არაფინანსური რისკების იდენტიფიცირების, უზრუნველყოფისა და მართვის სისტემურ მიდგომას. არაფინანსური რისკების მართვის მხრივ, ბანკი კონსერვატიული მიდგომას იყენებს. ბანკი უზრუნველყოფს 73 238 saqarTvelos erovnuli banki ფინანსურ ანგარიშგებასთან თანდართული შენიშვნები 2016 წლის 31 დეკემბრით დასრულებული წლისათვის (ათასი ლარი) რესურსების ხელმისაწვდომობას და განსაზღვრავს ეფექტური მართვის პროცესს არაფინანსური რისკების მისაღებ დონეებზე კონტროლისა და უზრუნველყოფისთვის. ცენტრალიზებული რისკების მართვის სტრუქტურა ეფუძნება ალბათობის და გავლენის 5-ქულიან შეფასების მოდელს, რომელიც მოიცავს ბანკის ყველა საქმიან პროცესს, სადაც რისკებმა შესაძლოა საფრთხის ქვეშ დააყენოს ვალდებულებათა შესრულება. რისკების შეფასების პროცესი მოიცავს რისკების იდენტიფიცირების, ანალიზის და შეფასების ეტაპებს. არაფინანსური რისკის მართვისთვის ბიზნესის უწყვეტობის დაგეგმვა ბანკისთვის უმნიშვნელოვანეს კომპონენტად იქცა. ამ მხრივ, ბანკმა გააუმჯობესა მნიშვნელოვანი პროცესები და უზრუნველყო ბიზნესის უწყვეტობის რისკების მართვა. ბიზნესის უწყვეტობის სისტემა დაინერგა 2014 წელს. ეროვნულმა ბანკმა 2 ძირითადი ერთეული შექმნა: ბიზნესის უწყვეტობის კომიტეტი და ბიზნესის უწყვეტობის გუნდი. ბიზნესის უწყვეტობის კომიტეტს ხელმძღვანელობს ბანკის აღმასრულებელი დირექტორი და ის პასუხს აგებს პოლიტიკასა და დაკავშირებულ სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებზე. ბიზნესის უწყვეტობის გუნდი პასუხისმგებელია ამოცანების განხორციელებაზე. ამ რისკების დასაფარად განხორციელებულ ყველა ქმედებას ამოწმებს და ადასტურებს კომიტეტი. გარდა ამისა, ცენტრალიზებული რისკის მართვის სტრუქტურის მხარდაჭერისა და გაფართოვების მიზნით, შემუშავდა და განხორციელდა ინციდენტების მართვის სტრუქტურა. ცენტრალიზებული რისკის მართვის დეპარტამენტი ახდენს ინციდენტების მართვის სისტემიდან მიღებული შედეგებისა და დაკვირვებების ანალიზს და აღიარებას, არაფინანსური რისკების თითოეული კატეგორიის მდგრადობის განსასაზღვრად. 74