საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისა და სამთავრობო პროგრამის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ განხილვა და საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისათვის ნდობის გამოცხადება.

r".,l"6-3Jq-t )613"16-1"[.166" bsj$o6gq,ob J.r6q,rAC6Ob Itj.:6or33qrol-r 3oEtJOoOCOoob 09-80 0gbq,ob 0C-3 JU$COob tsCb$;0ol.r.:qr, 6qrcr0ob 0ollqSbtqr $.:60er6oqrp6or btj,:t6or3gqroll 0o636r'rbolr 0g0.tq6g6q,r,rbtlr Ur0ot36robo Jt6rn66.:0.:borl6 g6olqr. orauBrorbordc ! ,rlr, "r, b.$sfiol35q,slb J6X0qr60o6ob6rlobob#A"A"O" "N'-8:6-," ,/!9ltsL ) B c6. toJL

N 10698 19/06/2018 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს ასლი: საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს მთავრობის სამთავრობო პროგრამის - „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ და საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისთვის ნდობის გამოცხადების თაობაზე (07-2/234/9) საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 46-ე მუხლის შესაბამისად, საქართველოს პარლამენტის აგრარულ საკითხთა კომიტეტმა 2018 წლის 19 ივნისის კომიტეტების გაერთიანებულ სხდომაზე განიხილა სამთავრობო პროგრამა „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ და საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისთვის ნდობის გამოცხადების საკითხი. კომიტეტი გაეცნო საქართველოს მთავრობის წევრების კანდიდატების შესახებ მონაცემებს და მოისმინა ინფორმაცია წარმოდგენილი სამთავრობო პროგრამის თაობაზე. სხდომაზე დამსწრე კომიტეტის წევრთა ხმების უმრავლესობით, ფარული კენჭისყრით, აგრარულ საკითხთა კომიტეტმა ნდობა გამოუცხადა სამთავრობო პროგრამას და საქართველოს მთავრობის შემადგენლობას. პატივისცემით, ოთარ დანელია თავმჯდომარე 10747-3-9-3-201806191744 N 10747 19/06/2018 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს ასლი: საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს მამუკა პრემიერ-მინისტრობის ბახტაძის წარმოდგენილი მიერ ნდობის საქართველოს კანდიდატის მისაღებად მთავრობის შემადგენლობისთვის ნდობის გამოცხადების თაობაზე (N07-2/234; 18.06.2018) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 43-ე მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის, 46-ე მუხლისა და 201-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მოთხოვნათა შესაბამისად, 2018 წლის 19 ივნისის სხდომაზე განიხილა საქართველოს პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატის მამუკა ბახტაძის მიერ ნდობის მისაღებად წარმოდგენილი საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისთვის ნდობის გამოცხადების საკითხი . კომიტეტი გაეცნო წარმოდგენილი კანდიდატების ბიოგრაფიულ ცნობებს, აგრეთვე ინფორმაციას მათი შრომითი გამოცდილებისა და პროფესიული ცოდნის შესახებ. კომიტეტმა ასევე მოისმინა ინფორმაცია წარმოდგენილი სამთავრობო პროგრამის მიხედვით კანდიდატთა ხედვების, მიზნების, პრიორიტეტების, სამომავლო გეგმებისა და გასატარებელი ღონისძიებების შესახებ. კომიტეტმა, ფარული კენჭისყრით, ერთხმად გამოუცხადა ნდობა საქართველოს მთავრობის წარმოდგენილ შემადგენლობას. პატივისცემით, სოფიო კილაძე თავმჯდომარე 郡 恥 bう 655SInR030b, ooo500 ,Dha33Cmb 8■ 興 0■ 3)hC)0360n ObObδ fNOも Ob 80000000 β /g′ θる ̀ υθ ̀・ "″ b5」 も 5」 6‑33蒟 S― b3面q 山 ob… q5005oobひ 55mmOb,0065o"pob53が で OFb 3胡 咤 配 pも QSb3865 徹 Q゛ 狸 ｀ド q四 出 面 000"‑005obonOb 35晦 喫 Ⅲ bOM● い い bb 00m,い Q。 いa 3̀輛 敵' I柿 ぼ いq"b b。 ♪象をポ堅 3赫 b 000N%JtⅢ "い (" 2/2跡 18 .2010,59出 oし 。 山 ⑩ 蒟 か ,一 ,b階 か 30t鞭 3Ψ "い b。 3。 ∽bЪ0 6δ 000bδ Q060じ 2018 δ 5あ ∽ し 3090b316Ψ 5005oob 655δ ∽Ψ060b,0005o06060bδ Qδ 38Ψ 0960b30000000。 」 s tttω ttP出 蒟 ,Ψ Ob 19 035obし ,3000000。 しbbQ06カ 0 655oboΨ 00m 005oMOob 3 出 b586o6ob 000N顧 Ⅲ も 陣 "3爬 的 中 ｀」 ORむ し0■ ■δbbOdOb00"'鰍 Ⅲ 駆 5,詢 α S,b陶 。 ゃδ ●曲 面 qp』 5,,ぃ Ю Ψ゛ 655300蒟 ゛ ヽ黎 嚇 δ (07‑2/234 6の 3狸 ∞もも δ 。 50bも 、 "b拍 δ Ψ060bδ Q。 」 ∂ ∞53606036∞ 665053m8ooOd5'S6つ "晩 でも 18.06.2018)し 出 δ 6∞ 3つ Ψ∞ 60b5 0065o06060b005oし o6嶋 Ob 3559oゃ oo05 00bOo9 8b0530q05 9bb。 」 30Ψ 00bOoΨ 55oの 0665000 ´ 9δ b3o6oob 005obo6o60b 3559o9ooOδ δ 6030くTd5 0の 。 36dbδ 0530b。 」 3606036o66500b00bOQ300し 。 ,56009605oΨ o bδ O∽ δ ∽ 6555b∞ 6600q00し ―も 55o∽ Ψ060b 00056∽ っΨO。 。 っ85o03509∞ 3。 50じ o 3600600o00b 65o9065 ,sΨ Oo8じ ゃ。 6080600も ま 関600Ψ 05 0bo∽ 0 33Ψ O響 06060,6∞ 090b Oob09300。 66｀ 600響 Ob5 03500o 6∽ 30Ψ ∞じ0∞ 。 bb」 ｀ 36dbOb 06Φ ‑ 36∽ 0 005d3350Ψ o3δ 50じ o OoO。 00bO '。 6050obO∞ 5Q5調 69Ψ o 6090600b 3003Ψ O」 bつ 6∞ 60b 65の 3｀ ΨOし 6b00っ Ψo 60oあ い5o∞ Ψ06Jb0 00056cDっ Q?o60し'0506oの つ6b060b65Ъ 695も 。 δ 。 〕 615bo60oOΨ 06。 し 5Qし 5」 06030Ψ 出 0∽ ｀ 5ヽ ∂ b0930bの 。 36065"6053b0053∞ 6603｀ 9。 3 0oOo6oOΨ ObOa島 0 し , 656 6080600b 655b∞ 6600Ψ 060b o35o9 60%6Ψ 。 6碍 oつ で。b。 6,● 6ob 05調 350Ψ 05o0350響 o3。 5oも o6o50o5o δ 6∞ 30Ψ mし 3606o06‑005obo6obOb 6Sb。 」 。 ∽abδ 6。 Qoっ 〕 300。 000053。 69Ψ 0305ooじ 86。 6の 30Ψ Cllb∂ ∽｀ 36060じ 8005Q∞ 5Ψ o6oい や5 00066。 6009閻 5。 響 し5」 δ 69o9δ 3δ oOじ 5b も 50∽ 。 3605036∞ 66500bδ ∽30も 5Q∞ bob 650o3bδ 90。 3rgo3ob690oor' 3er0og3 gotr orr3&aq.oo0r6ott Jo633g,o 0etCgoqlC oo:66s3q,,Eoq>o ,q*i ° 30600b Lさ o■ 00ot a● 8ゝ ｀26b● Jo6080Rmし 3° も 4600,lJ■ 050も 0'° ° ̀興 :COntactOparliament.ge 00RO■ 060:(99532)2201679,OR 30も 0° bSbR3 N 10711 19/06/2018 10711-3-9-3-201806191355 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების კომიტეტის დასკვნა საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისა და სამთავრობო პროგრამისათვის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ ნდობის გამოცხადების თაობაზე საქართველოს კონსტიტუციის მე-80 მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად, კომიტეტმა ა.წ. 19 ივნისის სხდომაზე განიხილა წარმოდგენილი საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისა და სამთავრობო პროგრამისათვის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ ნდობის გამოცხადების საკითხი და მხარი დაუჭირა მას. პატივისცემით, კახაბერ კუჭავა თავმჯდომარე N 10693 19/06/2018 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტს გეგზავნებათ საქართველოს პარლამენტის დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტის დასკვნა საქართველოს პრემიერმინისტრობის კანდიდატის მამუკა ბახტაძის მიერ ნდობის მისაღებად წარმოდგენილი საქართველოს მთავრობის შემადგენლობა, სამთავრობო პროგრამასთან „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა (სამთავრობო პროგრამა 2018-2020წ.)“ ერთად (№07-2/234; 18.06.2018). გიორგი ბეგაძე თავმჯდომარის პირველი მოადგილე N 10714 19/06/2018 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს საქართველოს პარლამენტის აპარატის საორგანიზაციო დეპარტამენტს დიასპორისა და კავკასიის საკითხთა კომიტეტი, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 43-ე მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტისა და 46–ე მუხლის მე–4 პუნქტისა შესაბამისად, გიგზავნით დასკვნას საქართველოს პრემიერმინისტრობის კანდიდატის მიერ ნდობის მისაღებად წარმოდგენილი საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისადმი და სამთავრობო პროგრამისათვის - „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ (07-2/234; 18.06.2018) ნდობის გამოცხადების თაობაზე. საქართველოს პარლამენტის დიასპორისა და კავკასიის საკითხთა კომიტეტის დ ა ს კ ვ ნ ა საქართველოს პრემიერმინისტრობის კანდიდატის მიერ ნდობის მისაღებად წარმოდგენილი საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისადმი და სამთავრობო პროგრამისათვის - „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ (07-2/234; 18.06.2018) ნდობის გამოცხადების თაობაზე საქართველოს პარლამენტის დიასპორისა და კავკასიის საკითხთა კომიტეტმა, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 43-ე მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის, 46–ე მუხლისა და 201-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მოთხოვნათა შესაბამისად, მიმდინარე წლის 19 ივნისს, კომიტეტის სხდომაზე, საქართველოს პრემიერმინისტრობის კანდიდატის მიერ ნდობის მისაღებად წარმოდგენილი საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისადმი და სამთავრობო პროგრამისათვის - „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა“ (07-2/234; 18.06.2018) ნდობის გამოცხადების საკითხი. სხდომაზე წარმოდგენილი იქნა მთავრობის წევრთა კანდიდატურები და სამთავრობო პროგრამა. საგარეო საქმეთა მინისტრობის კანდიდატმა დავით ზალკანიანმა, კომიტეტს გააცნო მთავრობის წევრთა კანდიდატურები, სამთავრობო პროგრამა, მთავრობის სამუშაო გეგმები, პრიორიტეტები, მომავალი მუშაობის პრინციპები, მიზნები და ხედვები. მათ შორის, დეტალურად ისაუბრა საქართველოს საგარეო პოლიტიკის ერთ-ერთი პრიორიტეტზე - ერთიანი, ძლიერი და სამშობლოსთან მჭიდრო კავშირის მქონე დიასპორის განვითარების ხელშეწყობის საჭიროებაზე. აღნიშნულის განსახორციელებლად აუცილებელია დიასპორასთან ისეთი მდგრადი კავშირის განვითარება, რომელიც თანამემამულეებისათვის სახელმწიფოს შესაძლებლობებზე ფართო წვდომას, საქართველოსათვის კი სახელმწიფო ინტერესების ეფექტიან განხორციელებას უზრუნველყოფს. მისასალმებელია, რომ მთავრობა ხელს შეუწყობს თანამემამულეებისა და დიასპორული ორგანიზაციების საერთო ინტერესების განხორციელებას, ეროვნული იდენტობისა და კულტურული თვითმყოფადობის შენარჩუნებას, დიასპორული ორგანიზაციების საქმიანობის ეფექტიანად წარმართვას, სახელმწიფო, არასამთავრობო, საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და თანამემამულეთა ადგილსამყოფელ ქვეყნებთან მჭიდრო თანამშრომლობას. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში დიასპორის ჩართულობას და უცხოეთში მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეების სამშობლოში ღირსეულად დაბრუნების ხელშეწყობას. დაიწყება საქართველოს სახელმწიფოს საკუთრებაში 2016 წელს გადმოცემული ლევილის მამულის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაციის პროცესი, მომავალში მისი ქართულ კულტურულ და საგანმანათლებლო კერად ჩამოყალიბების მიზნით. საზღვარგარეთ მყოფი საქართველოს მოქალაქეების უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაცვის მიზნით: გაფართოვდება საკონსულო საქმიანობის განხორციელების სამოქმედო არეალი; გაგრძელდება მუშაობა სათანადო სტანდარტების შესაბამისად საკონსულოების აღჭურვის, კვალიფიციური საკონსულო მომსახურების და ოპერატიული საკონსულო დაცვის უზრუნველსაყოფად; გადაიდგმება ნაბიჯები საქართველოს მოქალაქეებისთვის თავისუფალი გადაადგილების არეალის გაფართოებისათვის, ასევე, საზღვარგარეთ კრიზისული და საგანგებო სიტუაციებისას უცხოეთში მყოფი თანამოქალაქეების სწრაფად და ეფექტიანად დაცვის მიზნით შესაბამისი სამართლებრივი მექანიზმების დანერგვის კუთხით. დიასპორისა და კავკასიის საკითხთა კომიტეტმა, ფარული კენჭისყრით, სხდომაზე დამსწრე კომიტეტის წევრთა ხმების უმრავლესობით, ნდობა გამოუცხადა საქართველოს მთავრობის შემადგენლობასა და სამთავრობო პროგრამას. პატივისცემით, სალომე ზურაბიშვილი თავმჯდომარის პირველი მოადგილე N 10737 19/06/2018 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს დასკვნა საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისა და საქართველოს სამთავრობო პროგრამის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა 2018-2020“ ნდობის გამოცხადების თაობაზე (N07-2/234; 18.06.2018) საქართველოს პარლამენტის თავდაცვისა და უშიშროების კომიტეტმა საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 46-ე მუხლის თანახმად, 2018 წლის 19 ივნისს კომიტეტის სხდომაზე განიხილა საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისათვის და საქართველოს სამთავრობო პროგრამის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა 2018-2020“ ნდობის გამოცხადების საკითხი. კომიტეტი მხარს უჭერს წარმოდგენილ საქართველოს მთავრობის შემადგენლობას და საქართველოს სამთავრობო პროგრამას „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა 2018-2020“. პატივისცემით, ირაკლი სესიაშვილი თავმჯდომარე N 10707 19/06/2018 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს დასკვნა საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისა და საქართველოს სამთავრობო პროგრამის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა 2018-2020“ ნდობის გამოცხადების თაობაზე (N07-2/234; 18.06.2018) საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტმა საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 46-ე მუხლის თანახმად, 2018 წლის 19 ივნისს კომიტეტის სხდომაზე განიხილა საქართველოს მთავრობის შემადგენლობისათვის და საქართველოს სამთავრობო პროგრამის „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა 2018-2020“ ნდობის გამოცხადების საკითხი. კომიტეტი მხარს უჭერს წარმოდგენილ საქართველოს მთავრობის შემადგენლობას და საქართველოს სამთავრობო პროგრამას „თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა 2018-2020“. პატივისცემით, აკაკი ზოიძე თავმჯდომარე

თავისუფლება, სწრაფი განვითარება, კეთილდღეობა სამთავრობო პროგრამა 2018 – 2020 ივნისი, 2018 წინასიტყვაობა 2012 წლის შემდეგ რეალური და გეგმაზომიერი რეფორმების განხორციელებით საქართველოს მთავრობის ძალისხმევა მიმართულია დემოკრატიული სახელმწიფოს მშენებლობისკენ, რომელიც ეფუძნება დემოკრატიის იმ უმთავრეს პრინციპებს, თანასწორობა, კანონის ხელშეუხებლობა, უზენაესობა თავისუფალი და როგორიცაა სამართლიანობა, თავისუფლება, ადამიანის ბიზნესი, უფლებების დამოუკიდებელი პატივისცემა, საკუთრების სასამართლო და მედია, არაპოლიტიზებული პოლიცია, განათლებისა და სამედიცინო დახმარების მიღების თანაბარი შესაძლებლობები. მთავრობა აგრძელებს თანამიმდევრულ მუშაობას კანონის უზენაესობის განმტკიცების მიზნით, რათა სასამართლოს დამოუკიდებლობა და სამართალდამცავი ორგანოების საქმიანობა კიდევ უფრო დაუახლოვდეს საუკეთესო დამოუკიდებლობა საქართველოს და ევროპულ გამოხატვის თითოეული სტანდარტებს; უზრუნველყოფილი თავისუფლების მოქალაქისათვის ხელშეუხებლობა; ხარისხიანი იყოს მედიის გაღრმავდეს მუშაობა განათლებისა და ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობის კუთხით, გაუმჯობესდეს სახელმწიფო სოციალური პროგრამები; შეიქმნაა ახალი სამუშაო ადგილები და დაიძლეულ იქნეს სიღარიბე. პრიორიტეტულ მიმართულებად კვლავაც რჩება საქართველოს ევროპულ და ევროატლანტიკურ სივრცეში სრულფასოვანი ინტეგრაცია, დემოკრატიული ინსტიტუტების შემდგომი განვითარება და გაძლიერება, დემოკრატიის მაღალ სტანდარტსა და ეკონომიკურ ზრდას შორის ბალანსის შენარჩუნება, განათლების სექტორის ფუნდამენტური რეფორმა, მცირე და საშუალო ბიზნესის ხელშეწყობა, მეწარმეობისა და დამწყები ბიზნესის წახალისება, მსოფლიო ეკონომიკურ სისტემაში ქვეყნის ინტეგრირება, მცირე, მოქნილი და ეფექტიანი საჯარო სამსახური. გამყარდება ქვეყნის უსაფრთხოება და საქართველოს რეგიონალური პოზიციები, გაგრძელდება ძალისხმევა საქართველოს ევროკავშირსა და ნატოში გაწევრიანების მიზნით და კიდევ უფრო გაღრმავდება ევროკავშირსა და ნატოსთან ინტეგრაციის პროცესები; საგარეო პოლიტიკის დღის წესრიგის მთავარი თემა იქნება ოკუპირებული რეგიონების არაღიარების პოლიტიკა და საერთაშორისო თანამეგობრობის ჩართულობით ქვეყნის დეოკუპაციის მიღწევა. გაგრძელდება მუშაობა აფხაზებსა და ოსებთან პირდაპირი დიალოგისა და შერიგების პროცესის დასაწყებად. ქვეყნის განვითარების სამთავრობო ხედვა 2018-2020 წლებში საქართველოს მთავრობის მიერ გადადგმულმა ნაბიჯებმა უნდა შექმნას გრძელვადიან პერიოდში ქვეყნის სოციალური და ეკონომიკური განითარების მყარი საფუძვლები. ამ მიზნის მისაღწევად ქვეყნის განვითარების სამთავრობო ხედვა ეფუძნება შემდეგ პრინციპებს:  ქართველი ხალხის ისტორიული არჩევანის სრულად განხორციელება და საქართველოს ევროპულ და ევროატლანტიკურ სივრცეში შეუქცევადი ინტეგრაცია. ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტანდარტებთან ჰარმონიზაცია მნიშვნელოვანია ყველა სექტორში, მათ 2 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა შორის ეკონომიკური პოლიტიკა და საერთაშორისო ვაჭრობა, განათლების სისტემის რეფორმა, ქვეყნის ინსტიტუციონალური განვითარება და თავდაცვისუნარიანობის ამაღლება. ამ მიმართულებით „ქართულ ოცნებას“ აქვს უდიდესი წარმატებები და ამ წარმატებას უფრო მეტად განმტკიცება და გაღრმავება სჭირდება;  მთავრობა ყველა მიმართულებით გაატარებს ძირეულ და ინოვაციურ რეფორმებს. ამ რეფორმების შედეგად, მივიღებთ სამართლიანი თამაშის წესებს, ეკონომიკის რომლებიც ისეთ აისახება მოდელს, დავამკვიდრებთ თითოეულ ოჯახზე, ისეთ თითოეულ საქართველოს მოქალაქეზე. ამის შედეგად, დაიძლევა სიღარიბე და ეკონომიკური მდგომარეობის ჩამორჩენა დემოკრატიის მაღალ სტანდარტთან შედარებით. ამავე დროს, გაგრძელდება დემოკრატიული ინსტიტუტების შემდგომი განვითარება და გაძლიერება;  მცირე მთავრობის კონცეფცია. ქვეყანას სჭირდება მცირე, მოქნილი და ეფექტიანი ბიუროკრატია - სამთავრობო ინსტიტუტები, რომლებიც მოქმედებენ გამჭვირვალობის მაღალი სტანდარტით და რომლებზეც ხორციელდება საზოგადოებრივი და ინსტიტუციონალური კონტროლი, მათ შორის, ანტიკორუფციული კუთხით;  განათლება, ახალგაზრდობა და ინოვაცია. განათლებული, მოტივირებული, სამეწარმეო სულისკვეთების მქონე, საკუთარ შესაძლებლობებში დარწმუნებული ახალგაზრდობა გახდება იმ მთავარი შედეგის მომტანი, რომელიც საქართველოს ჩააყენებს განვითარებული და ინოვაციური ეკონომიკის მქონე ქვეყანათა შორის. შესაბამისად, განათლებაში ფუნდამენტურ რეფორმას და მასშტაბურ ინვესტიციებს მიენიჭება უმთავრესი პრიორიტეტი.  ადამიანი და მასზე ზრუნვა იყო, არის და იქნება ჩვენი მთავარი ღირებულება. ამიტომ, ყველა ძალისხმევა თუ ინიციატივა ორიენტირებული იქნება თითოეულ ადამიანზე, მისი თავისუფლებისა და ღირსების დაცვაზე, მისთვის საკუთარ ქვეყანაში კეთილდღეობისა და თვითრეალიზაციის ფართო შესაძლებლობების მიცემაზე. აღნიშნულ პრინციპებზე დაყრდნობით განხორციელებული რეფორმების შედეგად, საქართველო გახდება უალტერნატივო ჩვენი აფხაზი და ოსი ძმების დასაბრუნებლად. 3 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა 1. საგარეო პოლიტიკა, უსაფრთხოება და თავდაცვა 1.1 საგარეო პოლიტიკა მთავრობის საგარეო პოლიტიკის ძირითადი მიზანია ქართველი ხალხის ისტორიული არჩევანის სრულად განხორციელება და საქართველოს ევროპულ და ევროატლანტიკურ სივრცეში ინტეგრაცია. ევროკავშირში სრულფასოვანი ინტეგრაციის მიზნით, მთავრობა გამოიყენებს ევროკავშირთან თანამშრომლობის ყველა არსებულ მექანიზმს. ევროკავშირში ინტეგრაციის დღის წესრიგი დაეფუძნება საგზაო რუკას, რომელიც განსაზღვრავს კონკრეტულ მიმართულებებსა და ძირითად პრიორიტეტებს და ამგვარად უზრუნველყოფს ევროინტეგრაციის პროცესის მეტ სისტემურობას, თანამიმდევრულობას, პროგნოზირებადობასა და გამჭვირვალობას. საგზაო რუკის თანახმად, საქართველოს მთავრობა:  გააგრძელებს ასოცირების შეთანხმების ეფექტიან განხორციელებას, ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი ვაჭრობის სივრცის კომპონენტის ჩათვლით, რომელიც საქართველო-ევროკავშირის ურთიერთობების ძირითად სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს და ითვალისწინებს მრავალი მიმართულებით მოდერნიზაციასა და ტრანსფორმაციას ევროპული სტანდარტების შესაბამისად;  გადადგამს კონკრეტულ ნაბიჯებს ევროკავშირთან უსაფრთხოებისა და თავდაცვის სფეროში თანამშრომლობის გასაღრმავებლად;  გადადგამს კონკრეტულ ნაბიჯებს ევროკავშირთან სექტორული ინტეგრაციის კუთხით, რაც ქვეყანას უფრო მეტად დააახლოებს ევროკავშირის სექტორულ ნორმებსა და პოლიტიკასთან;  განახორციელებს საკანონმდებლო თავსებადობის ანალიზს ევროკავშირის კანონმდებლობასთან შემდგომი ნაბიჯების დაგეგმვის მიზნით;  გააგრძელებს „აღმოსავლეთ პარტნიორობის“ ფარგლებში არსებული შესაძლებლობების ეფექტიან გამოყენებას, მათ შორის „აღმოსავლეთ პარტნიორობის 20 შედეგი 2020 წლისთვის“ დოკუმენტით გათვალისწინებული შედეგების განხორციელებას. ამავე დროს, მთავრობა მოწოდებულია გააღრმაოს პოლიტიკური დიალოგი ევროკავშირსა და ევროკავშირის წევრ ქვეყნებთან საქართველოს ევროპული ინტეგრაციის მიზნების მისაღწევად; ასევე უზრუნველყოს შენგენის სივრცის ქვეყნებთან უვიზო მიმოსვლის ეფექტიანი ფუნქციონირება, რაც ხალხთა შორის კონტაქტების გაღრმავების მიმართულებით ახალ შესაძლებლობებს ქმნის ჩვენი მოქალაქეებისათვის. ნატოში სრულფასოვანი ინტეგრაცია საქართველოს საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკის უმნიშვნელოვანესი ამოცანა და ერთ-ერთი უმთავრესი ხელშემწყობი ფაქტორია ქვეყნის უსაფრთხოების განმტკიცებისა და სტაბილური განვითარებისთვის. საქართველო მიზანმიმართულად გააგრძელებს ძალისხმევას, რათა განხორციელდეს 2008 წლის ნატოს ბუქარესტის სამიტზე მოკავშირეების მიერ 4 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მიღებული გადაწყვეტილება, რომ „საქართველო გახდება ნატოს წევრი“. საქართველო განაგრძობს ნატოში ინტეგრაციის ძირითადი ინსტრუმენტების - წლიური ეროვნული პროგრამის, ნატოსაქართველოს კომისიისა და ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის ეფექტიანად გამოყენებას და წარმატებით ახორციელებს დემოკრატიული განვითარებისა და თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერებისკენ მიმართულ რეფორმებს. ალიანსში გაწევრიანებისათვის მოსამზადებლად გაგრძელდება მუშაობა არსებული პოლიტიკური და პრაქტიკული ინსტრუმენტების გამოყენებით:  მაქსიმალურად იქნება გამოყენებული ნატოსთან პოლიტიკური დიალოგის უმთავრესი ფორმატი - ნატო-საქართველო კომისია;  პრაქტიკული თანამშრომლობის თვალსაზრისით, გაგრძელდება ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტის ეფექტიანი განხორციელება, რომლის მიზანია ქვეყნის თავდაცვითი შესაძლებლობების განვითარება და ალიანსთან თავსებადობის ამაღლება, რაც დაეხმარება საქართველოს მოემზადოს ალიანსში გაწევრიანებისთვის. ალიანსთან გაგრძელდება და გაღრმავდება თანამშრომლობა შავი ზღვის უსაფრთხოების განმტკიცების მიმართულებით;  საქართველო კვლავ იქნება ალიანსის მნიშვნელოვანი პარტნიორი საერთაშორისო უსაფრთხოების განმტკიცების საქმეში და გააგრძელებს გაძლიერებული შესაძლებლობების მქონე პარტნიორის სტატუსით მინიჭებული შესაძლებლობების გამოყენებას, აქტიურად გაგრძელდება მუშაობა ნატოს საპარლამენტო ასამბლეასთან. ევროპული და ევროატლანტიკური ინტეგრაციის მიმართულებით წინსვლის უზრუნველსაყოფად, საქართველოს მთავრობა იმუშავებს 2018 წლის ბრიუსელის ნატოს სამიტის გადაწყვეტილებებში საქართველოს ინტერესებისა და პრიორიტეტების ჯეროვნად ასახვის მიზნით. ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის მიზნით, ქმედითი ნაბიჯების პარალელურად, უმთავრესი საგარეო პოლიტიკური პრიორიტეტია საქართველოს საერთაშორისოდ აღიარებული საზღვრების ურღვეობისა და სუვერენიტეტის განმტკიცება, ქვეყნის დეოკუპაცია და ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა, რაც მხოლოდ მშვიდობიანი გზით არის შესაძლებელი. საქართველოს მთავრობა გააგრძელებს ძალისხმევას რუსეთის ფედერაციის მიერ ნაკისრი საერთაშორისო ვალდებულებების, მათ შორის, ევროკავშირის შუამავლობით 2008 წლის 12 აგვისტოს დადებული ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების სრულად შესრულების უზრუნველსაყოფად და ამ პროცესში საერთაშორისო ჩართულობის გასაზრდელად. საქართველო გააგრძელებს კონსტრუქციულ და აქტიურ მონაწილეობას ჟენევის საერთაშორისო მოლაპარაკებებში, რომელიც წარმოადგენს უმნიშვნელოვანეს ფორმატს ევროკავშირის, გაეროს, ეუთოს თანათავმჯდომარეობითა და აშშ-ის მონაწილეობით საქართველოსა და რუსეთს შორის კონფლიქტიდან მომდინარე უსაფრთხოებისა და ჰუმანიტარული პრობლემების გადასაჭრელად. მთავრობის ძალისხმევა მიმართული იქნება ხელშესახები პროგრესის მიღწევისაკენ მოლაპარაკებების დღის წესრიგის არგამოყენების ისეთ მთავარ საკითხებზე, როგორიცაა რუსეთის ფედერაციის მიერ ძალის ვალდებულების დადასტურება და შესრულება, 5 | ოკუპირებულ 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო რეგიონებში პ რ ო გ რ ა მ ა უსაფრთხოების საერთაშორისო მექანიზმების შექმნა და იძულებით გადაადგილებულ პირთა და დევნილთა უსაფრთხო და ღირსეული დაბრუნება. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა საერთაშორისო ძალისხმევის კონსოლიდაციას რუსეთსაქართველოს კონფლიქტის ესკალაციის პრევენციისა და აგრეთვე საქართველოს ოკუპირებულ რეგიონებში უსაფრთხოებისა და ადამიანის უფლებების დაცვის უზრუნველყოფისათვის. პარტნიორი ქვეყნებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერის შემდგომი მობილიზების მიზნით, გაგრძელდება საერთაშორისო თანამეგობრობის მუდმივი ინფორმირება საქართველოს ოკუპირებულ რეგიონებში შექმნილი ვითარებისა და სამშვიდობო პოლიტიკის ფარგლებში საქართველოს მთავრობის ნაბიჯების შესახებ. გაგრძელდება აქტიური მუშაობა ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო მექანიზმების წვდომის უზრუნველსაყოფად. პროაქტიულად გაგრძელდება მუშაობა ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისიის მანდატის საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე სრულად განხორციელების უზრუნველსაყოფად. საქართველოს მთავრობა კვლავაც გააგრძელებს აქტიურ მუშაობას საერთაშორისო არენაზე ოკუპირებული რეგიონების ე.წ. დამოუკიდებლობის არაღიარების პოლიტიკის შემდგომი განმტკიცების მიზნით. გაგრძელდება აქტიური ძალისხმევა შესაძლო რისკების პრევენციისა და ცალკეულ უკანონო შემთხვევებზე რეაგირებისათვის. კონფლიქტის მშვიდობიანი დარეგულირების პოლიტიკის ფარგლებში, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ომითა და გამოყოფი ხაზებით დაშორებული მოსახლეობის შერიგებასა და ნდობის აღდგენას, საქართველოს მთავრობის ახალი სამშვიდობო ინიციატივის - „ნაბიჯი უკეთესი მომავლისკენ“ განხორციელებას და კომუნიკაციას ომით გაყოფილ საზოგადოებებს შორის პირდაპირი დიალოგისა და შერიგების პროცესის ხელშეწყობის, ნდობის აღდგენისკენ მიმართული კონკრეტული პროექტების განხორციელების, გამყოფი ხაზების გასწვრივ ვაჭრობის წახალისების, კონფლიქტით დაზარალებულ მოსახლეობაზე ზრუნვის, მათ სოციალურ-ეკონომიკურ და ჰუმანიტარულ საჭიროებებზე რეაგირების, სხვადასხვა სერვისის ხელმისაწვდომობის, განათლების შესაძლებლობების განვითარების, სახალხო დიპლომატიისა და საერთო ინტერესებზე დაფუძნებული თანამშრომლობის ხელშეწყობის გზით. საგარეო პოლიტიკის ფარგლებში დასახული მიზნების მისაღწევად გამოყენებული იქნება ორმხრივი და მრავალმხრივი დიპლომატიის მექანიზმები. ორმხრივი დიპლომატიის ფარგლებში: გაგრძელდება და კიდევ უფრო გააქტიურდება სტრატეგიული თანამშრომლობა ამერიკის შეერთებულ შტატებთან როგორც საქართველოს მთავარ მოკავშირესთან. კერძოდ, ჩვენი მიზანია:  აშშ-საქართველოს სტრატეგიული პარტნიორობის ქარტიის კომისიის ფარგლებში თანამშრომლობის გააქტიურება პრიორიტეტული მიმართულებების მიხედვით;  აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატასა და სენატში არსებული საქართველოს მძლავრი ორპარტიული მხარდაჭერის შენარჩუნება და გაზრდა საქართველოს თაობაზე მნიშვნელოვანი 6 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა გადაწყვეტილებების, საკანონმდებლო აქტების, რეზოლუციების, განცხადებების მიღების გზით;  თავდაცვისა და უსაფრთხოების სფეროში აშშ-სთან თანამშრომლობის გაღრმავება საქართველოს თავდაცვითი შესაძლებლობებისა და შეიარაღებული ძალების ინსტიტუციონალური განვითარების მიზნით;  ორმხრივი სავაჭრო და საინვესტიციო ურთიერთობების კუთხით მუშაობის გაგრძელება, ვაჭრობასა და ინვესტიციებზე მაღალი დონის დიალოგის (HLTID) ფორმატში, მათ შორის, თავისუფალი ვაჭრობის შესაძლებლობის განხილვის მიზნით. უმნიშვნელოვანესი იქნება დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან ორმხრივი პარტნიორობის სტრატეგიულ დონეზე აყვანა და ტრადიციულად მოკავშირე ევროპულ ქვეყნებთან პარტნიორული ურთიერთობის გაგრძელება და შემდგომი გაღრმავება. გაგრძელდება რეგიონალური სტაბილურობის ხელშეწყობა და რეგიონში დაბალანსებული პოლიტიკის გატარება. რუსეთის ფედერაციასთან, რაციონალური და დეესკალაციის პოლიტიკის ფარგლებში, გაგრძელდება სავაჭრო-ეკონომიკური, კულტურული და ხალხთაშორისი კონტაქტების ხელშეწყობა. ახლო აღმოსავლეთისა და აფრიკის კონტინენტის, ასევე ლათინური ამერიკისა და კარიბის ზღვის აუზის რეგიონის ქვეყნებთან ორმხრივ დონეზე გაღრმავდება პოლიტიკური, ეკონომიკური, კულტურული და სხვა სექტორული სახელშეკრულებო-სამართლებრივი ურთიერთობები. აზიისა და ოკეანეთის ქვეყნებთან გაგრძელდება აქტიური თანამშრომლობა ორმხრივ და მრავალმხრივ ფორმატებში. კვლავ გადაიდგმება ნაბიჯები ცენტრალური და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის სახელმწიფოებთან არსებული ურთიერთობების განმტკიცების, ასევე თანამშრომლობის მდგრადი პოზიტიური დინამიკის განვითარების კუთხით. მრავალმხრივი დიპლომატია საგარეო პოლიტიკის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა საერთაშორისო ორგანიზაციებში (გაერო, ეუთო, ევროპის საბჭო) აქტიური ჩართულობა და ქვეყნის ეროვნული ინტერესების შესაბამისი პოლიტიკის გატარება/პოზიციონირება, ასევე ინსტიტუტებთან აქტიური საერთაშორისო ორგანიზაციებსა და მათ ფარგლებში არსებულ თანამშრომლობა, პირველ რიგში, ქვეყნის შიგნით მიმდინარე დემოკრატიული რეფორმების წარმატების უზრუნველყოფის, ადამიანის უფლებათა განმტკიცების, რუსეთ-საქართველოს კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარების პროცესში საერთაშორისო ორგანიზაციების ქმედითი ჩართულობის, ოკუპირებულ რეგიონებში ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო მექანიზმების წვდომის უზრუნველყოფის, იძულებით ადგილნაცვალ პირთა თავიანთ საცხოვრებელ ადგილებში ღირსეული და უსაფრთხო დაბრუნების ხელშეწყობის მიმართულებებით. ასევე, გაგრძელდება აქტიური მუშაობა საერთაშორისო ორგანიზაციებში საქართველოს მოქალაქეების წარმომადგენლობითობის გაზრდის კუთხით. 7 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა საქართველო კვლავაც გააგრძელებს მუშაობას საერთაშორისო ორგანიზაციების ფარგლებში რუსეთსაქართველოს კონფლიქტის საკითხის აქტიურად შესანარჩუნებლად. გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭოს წევრობის პერიოდში (2016-2018), საქართველო მაქსიმალურად გამოიყენებს ამ მნიშვნელოვან ფორმატს ოკუპირებულ რეგიონებში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებულ მდგომარეობასა და მიმდინარე დარღვევებზე საბჭოს ყურადღების გასამახვილებლად, მათ შორის, კონკრეტული ინიციატივების გზით. 2019-2020 წლებში საქართველო ხდება ევროპის საბჭოს თავმჯდომარე ქვეყანა. მთავრობა მაქსიმალურ ძალისხმევას მიმართავს თავმჯდომარეობის წარმატებით დაგეგმვისა და განხორციელების პროცესში. გაგრძელდება რეგიონალური სახის თანამშრომლობის განვითარება დემოკრატიისა და ეკონომიკური განვითარების ორგანიზაციის - სუამის ფარგლებში. გაგრძელდება ურთიერთობების განვითარება ისეთ რეგიონალურ ორგანიზაციებთან, როგორიცაა არაბული სახელმწიფოების ლიგა (League of Arab States) სპარსეთის ყურის ქვეყნების თანამშრომლობის საბჭო (GCC) და აფრიკის კავშირი (Afrcan Union). გაღრმავდება აგრეთვე თანამშრომლობა სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ერების ასოციაციასთან (ASEAN), ფრანკოფონიის საერთაშორისო ორგანიზაციასთან (OIF), პორტუგალიურენოვანი ქვეყნების თანამეგობრობასთან (CPLP) და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან. საგარეო პოლიტიკის პრიორიტეტების მისაღწევად აუცილებელია აქტიური სტრატეგიული კომუნიკაცია მთავრობის მიერ განხორციელებულ ნაბიჯებთან დაკავშირებით, რათა შენარჩუნებულ იქნეს ქვეყნის საგარეო კურსის მიმართ მოსახლეობის მაღალი და გაცნობიერებული მხარდაჭერა. საქართველოს ევროპული და ევროატლანტიკური ინტეგრაციის მაღალი მხარდაჭერის შენარჩუნების მიზნით:  გაგრძელდება მოსახლეობაზე ანტიდასავლური პროპაგანდის ზეგავლენის პრევენცია და შემცირება ქმედითი ღონისძიებების განხორციელებით, სტრატეგიული კომუნიკაციის ეფექტიანი იმპლემენტაციით, რაც არ გულისხმობს კონტრპროპაგანდის გამოყენებას;  განხორციელდება აქტიური საინფორმაციო კამპანია, რომლის მიზანია საქართველოს მოსახლეობისთვის ზუსტი, ამომწურავი და ობიექტური ინფორმაციის მიწოდება ევროკავშირისა და ნატოს, ევროპული და ევროატლანტიკური ინტეგრაციის პროცესთან დაკავშირებული გამოწვევებისა და შესაძლებლობების, ასევე ქვეყნის მიერ განხორციელებული და განსახორციელებელი რეფორმების თაობაზე;  გაგრძელდება თანამშრომლობა სამოქალაქო სექტორთან ერთობლივი ძალისხმევის კოორდინირებისათვის;  გაგრძელდება თანამშრომლობა სტრატეგიული კომუნიკაციის სტრუქტურულ ერთეულებთან ევროკავშირსა და ნატოში და მათ წევრ სახელმწიფოებში, საქართველოს, როგორც სტაბილური, თანამედროვე, დემოკრატიული და თვითმყოფადი კულტურის მქონე ქვეყნის, იმიჯის გასამყარებლად, კიდევ უფრო გააქტიურდება კულტურული დიპლომატია. განსაკუთრებული აქცენტი გაკეთდება იმაზე, რომ საქართველო ევროპული კულტურული სივრცის განუყოფელი ნაწილია და აქტიურად არის ჩართული თანამედროვე საერთაშორისო კულტურულ 8 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა პროცესებში. საქართველოს საგარეო პოლიტიკის ერთ-ერთი პრიორიტეტია ერთიანი, ძლიერი და სამშობლოსთან მჭიდრო კავშირის მქონე დიასპორის განვითარების ხელშეწყობა. აღნიშნულის განსახორციელებლად აუცილებელია დიასპორასთან ისეთი მდგრადი კავშირის განვითარება, რომელიც თანამემამულეებისათვის სახელმწიფოს შესაძლებლობებზე ფართო წვდომას, საქართველოსათვის კი სახელმწიფო ინტერესების ეფექტიან განხორციელებას უზრუნველყოფს. მთავრობა ხელს შეუწყობს თანამემამულეებისა და დიასპორული ორგანიზაციების საერთო ინტერესების განხორციელებას, ეროვნული იდენტობისა და კულტურული თვითმყოფადობის შენარჩუნებას, დიასპორული ორგანიზაციების საქმიანობის ეფექტიანად წარმართვას, სახელმწიფო, არასამთავრობო, საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და თანამემამულეთა ადგილსამყოფელ ქვეყნებთან მჭიდრო თანამშრომლობას. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში დიასპორის ჩართულობას და უცხოეთში მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეების სამშობლოში ღირსეულად დაბრუნების ხელშეწყობას. დაიწყება საქართველოს სახელმწიფოს საკუთრებაში 2016 წელს გადმოცემული ლევილის მამულის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაციის პროცესი, მომავალში მისი ქართულ კულტურულ და საგანმანათლებლო კერად ჩამოყალიბების მიზნით. საზღვარგარეთ მყოფი საქართველოს მოქალაქეების უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაცვის მიზნით:  გაფართოვდება საკონსულო საქმიანობის განხორციელების სამოქმედო არეალი;  გაგრძელდება კვალიფიციური მუშაობა სათანადო სტანდარტების შესაბამისად საკონსულოების აღჭურვის, საკონსულო მომსახურების და ოპერატიული საკონსულო დაცვის უზრუნველსაყოფად;  გადაიდგმება ნაბიჯები საქართველოს მოქალაქეებისთვის თავისუფალი გადაადგილების არეალის გაფართოებისათვის, ასევე, საზღვარგარეთ კრიზისული და საგანგებო სიტუაციებისას უცხოეთში მყოფი თანამოქალაქეების სწრაფად და ეფექტიანად დაცვის მიზნით შესაბამისი სამართლებრივი მექანიზმების დანერგვის კუთხით. 1.2 ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერება არსებული ჰიბრიდული გამოწვევებიდან გამომდინარე, საქართველოს სჭირდება მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის, ტერიტორიული თავდაცვისა და შეკავების ამოცანების განხორციელების მდგრადი უნარებითა და შესაძლებლობებით აღჭურვილი, ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის ძალებთან სრულად თავსებადი, მობილური, ეფექტიანი შეიარაღებული ძალები. სწორედ ასეთი შესაძლებლობების შეიარაღებული ძალების არსებობა წარმოადგენს საფრთხის შეკავების ძირითად შემადგენელს. საქართველოს შეიარაღებული ძალები, ალიანსის წევრ და პარტნიორ ქვეყნებთან ერთად, თანაბარი 9 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა საბრძოლო შესაძლებლობებით განაგრძობს მონაწილეობას საერთაშორისო მისიებში ტერორიზმთან ბრძოლის და მსოფლიო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით და იმავდროულად, ქვეყნის შიგნით სტიქიური და ტექნოგენური კრიზისების დროს ეფექტიანად განახორციელებს სამოქალაქო ხელისუფლების მხარდაჭერას. ამ ამოცანების შესასრულებლად, შემუშავებულია თავდაცვის სტრატეგიული განვითარების დოკუმენტი და ტრანსფორმაციის გეგმა, რომელიც 2020 წლამდე თავდაცვის სისტემის/შეიარაღებული ძალების განვითარებისთვის მთელ რიგ ღონისძიებებს ითვალისწინებს. აღნიშნული სრულ თანხვედრაშია ჩრდილოეთ ატლანტიკური ალიანსის მიერ გატარებულ თავდაცვისა და შეკავების პოლიტიკასთან და გულისხმობს ისეთი შესაძლებლობების მქონე თავდაცვის სისტემის არსებობას, რომლის ფარგლებშიც მდგრადი და მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის მქონე შეიარაღებული ძალები, სხვა უწყებებთან მჭიდრო კოორდინაციით, შეძლებენ საფრთხის შეკავების ამოცანის ეფექტიანად შესრულებას. შესაბამისად, საქართველოს მთავრობა ეროვნული თავდაცვის სისტემის განვითარების პროცესში სწრაფად და ეფექტიანად განახორციელებს „ტოტალური თავდაცვის“ კონცეფციას, რაც გულისხმობს როგორც სამხედრო, ისე სამოქალაქო თავდაცვის, სოციალურ-ეკონომიკური, ინფრასტრუქტურული და საინფორმაციო-ფსიქოლოგიური სფეროების მიმართულებით შეთანხმებული გეგმების შემუშავებადამტკიცებას და უწყებათაშორისი, კოორდინირებული ნაბიჯების განხორციელებას. „ტოტალური თავდაცვა“ წარმოადგენს როგორც შეიარაღებული ძალების, ისე ზოგადად საზოგადოების მდგრადობას და მზაობას, წინააღმდეგობა გაუწიოს მოწინააღმდეგეს და ქვეყნის მთლიანი სამხედრო, ეკონომიკური და ინტელექტუალური პოტენციალის გამოყენებით განახორციელოს ქვეყნის წინაშე არსებულ საფრთხეებზე ეფექტიანი რეაგირება. აშშ-სთან, როგორც ძირითად სტრატეგიულ პარტნიორთან, ერთად, გაგრძელდება საქართველოს თავდაცვის მზადყოფნის პროგრამის (GDRP) განხორციელება, რომლის ფარგლებშიც, 2020 წლის ჩათვლით, ტერიტორიული თავდაცვის პრინციპითა და მცირე ქვედანაყოფების ტაქტიკით მომზადდება და აღიჭურვება შეიარაღებული ძალების ქვეითი ბატალიონები. ამ პროგრამას კრიტიკული მნიშვნელობა აქვს შეიარაღებული ძალების საბრძოლო მზადყოფნის ამაღლებისა და ინსტიტუციონალური განვითარებისათვის. სათანადო ყურადღება სპეციალური დაეთმობა დანიშნულების საინჟინრო ძალების, შესაძლებლობების საჰაერო გაძლიერებას. თავდაცვის, გაგრძელდება საჰაერო-სატრანსპორტო, ჯავშანსაწინააღმდეგო, დაზვერვის, არტილერიის, მართვისა და კონტროლის, კავშირგაბმულობისა და კომპიუტერული სისტემების შესაძლებლობების, კიბერუსაფრთხოებისა და სტრატეგიული კომუნიკაციების სფეროების და ეროვნული გვარდიის შემდგომი რეფორმირება და ეფექტიან ძალად ჩამოყალიბება. თანამედროვე მოთხოვნების გათვალისწინებით, გაგრძელდება სამხედრო განათლების სფეროს ოფიცერთა და სერჟანტთა მომზადების მნიშვნელოვანი სეგმენტების ინსტიტუციონალიზაცია და ალიანსის სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანა. ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრის (JTEC) შემდგომი განვითარება მნიშვნელოვნად გაზრდის თავდაცვის შეფასების შესაძლებლობებს, ისევე, როგორც ხელს შეუწყობს ნატოს „პარტნიორობის თავსებადობის ინიციატივის“ 10 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა (Partnership Interoperability Initiative) განხორციელებას. საერთო საჯარისო ცენტრის შემდგომი განვითარების ფაზაში ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პრიორიტეტად განიხილება „საერთაშორისო მანევრის კაპიტნის საკარიერო კურსის“ ჩამოყალიბება, რაც შესაძლებლობას გვაძლევს საქართველოს შეიარაღებული ძალების წარმომადგენლებთან ერთად პარტნიორი ქვეყნების უმცროს ოფიცერთა შემადგენლობაც მოვამზადოთ. ამასთან, მოხდება საბრძოლო საწვრთნელი ცენტრის (CTC) სრულფასოვანი გამართვა, საწყისი საბრძოლო მომზადებისა და დოქტრინების ცენტრების შემდგომი განვითარება ნატოს სტანდარტების გათვალისწინებით. ალიანსის გაძლიერებული მოწინავე ჩართულობის (Enhanced Forward Presence) გათვალისწინებით და ამ კუთხით დეკლარირებული „ლოგისტიკის წლის“ ფარგლებში, გაგრძელდება თავდაცვის ლოგისტიკის სფეროს ტრანსფორმაცია, რათა მაქსიმალურად იყოს უზრუნველყოფილი ბრიგადების ტაქტიკური ჯგუფების დროული და უწყვეტი ლოგისტიკური მხარდაჭერა. ამასთან, განხორციელდება ნატო-საქართველოს არსებითი პაკეტით (SNGP) გათვალისწინებული ინიციატივების იმპლემენტაცია, რომლის ფარგლებშიც, როგორც ორმხრივი, ისე მრავალმხრივი ფორმატების გამოყენებით, ალიანსისგან სტანდარტი და თავსებადობის მაღალი მიღებული ეფექტიანი მხარდაჭერით მიიღწევა ნატოს ხარისხი. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება კიბერუსაფრთხოებისა და სტრატეგიული კომუნიკაციების სფეროების განვითარებას. ტოტალური თავდაცვის პრინციპის გათვალისწინებით გაგრძელდება ტერიტორიული თავდაცვის ამოცანის შესასრულებლად არსებული შესაძლებლობების განვითარება. აღნიშნული ითვალისწინებს სამხედრო სარეზერვო ქვედანაყოფების მომზადებას, რომლის საპილოტე პროექტიც დაიწყება 2018 წელს. ქვეყნის თავდაცვის უზრუნველყოფაში მოსახლეობის აქტიური ჩართულობის მიმართულებით, გაგრძელდება სკოლებში საინფორმაციო კამპანია, რაც ახალგაზრდა თაობაში ქვეყნის თავდაცვის შესახებ ცნობიერების ამაღლებას გულისხმობს. აღნიშნული ასევე ითვალისწინებს საკუთრივ ქვედანაყოფებისა და სამინისტროს სხვადასხვა სტრუქტურული ერთეულებისა და დაწესებულებების მონახულებას. საპილოტე პროექტის სახით მოხდება თავდაცვისა და სამხედრო საქმის შესახებ შემუშავებული არჩევითი საგნის შეტანა შერჩეული სკოლების სასწავლო პროგრამაში. პროექტის წარმატებით განხორციელების შემთხვევაში, მოხდება მისი ფართოდ დანერგვა. ეროვნული თავდაცვის მოთხოვნებისა და განსაკუთრებით ტოტალური თავდაცვის პრინციპის გათვალისწინებით, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია თავდაცვის სფეროში უწყებათაშორისი თანამშრომლობისა და კოორდინირებული მოქმედების მაღალი ხარისხის მიღწევა. შესაბამისად: გაგრძელდება ერთიანი სამთავრობო მიდგომის და კოორდინაციის მექანიზმების დახვეწის გზების ასახვა როგორც კონცეპტუალურ დონეზე „ეროვნული თავდაცვის სტრატეგიის 2020-2030“ დოკუმენტის დამტკიცებით, ისე მის საფუძველზე, უწყებრივ დონეზე დადგენილი აუცილებელი სამოქმედო გეგმების (მზადყოფნის გეგმები) შემუშავება-დამტკიცებით. თავდაცვის პოლიტიკის დაგეგმვა ხორციელდება როგორც ეროვნული, ისე უწყებრივი დონის კონცეპტუალური და ორგანიზაციული დოკუმენტების მეშვეობით. თავდაცვის შესაძლებლობების 11 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა განვითარების პროცესის ხელშეწყობისა და მეტი სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად, თავდაცვის სამინისტრო გადავა თავდაცვის გრძელვადიან დაგეგმვაზე. გრძელვადიანი დაგეგმვის პრინციპზე გადასვლა ემსახურება თავდაცვის ამოცანებისთვის არსებული შეზღუდული რესურსების გაცილებით ოპტიმალური გამოყენების მიზანს და დადგენილი პრიორიტეტების მიხედვით ფინანსური სახსრების ეფექტიან განაწილებას. კერძოდ:  საქართველოს კონსტიტუციის ახალი რედაქციის შესაბამისად, ჰარმონიზაციის პაკეტის ფარგლებში ცვლილებები შევიდა თავდაცვის სფეროს მარეგულირებელ საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე სამართლებრივ აქტებში. ზემოაღნიშნული ითვალისწინებს თავდაცვის სამინისტროს სამოქალაქო ოფისისა და თავდაცვის ძალების (შეიარაღებული ძალების) ფუნქციებისა და უფლებამოსილებების მკაფიო გამიჯვნას, ისევე, როგორც ერთობლივი ამოცანების განსაზღვრას;  უახლოეს მომავალში შემუშავდება და დამტკიცდება „ეროვნული თავდაცვის სტრატეგია - 20202030“, რომლითაც განისაზღვრება შეიარაღებული ძალების ხედვა ათწლიანი პერსპექტით;  თავდაცვის მიზნებისთვის გამოყოფილი ფინანსური რესურსების გადანაწილება განხორციელდება „შეიარაღების სისტემების შესყიდვის სტრატეგია 2019-2025“-ისა და თავდაცვის პროგრამების სახელმძღვანელოთი დადგენილი პრიორიტეტების მიხედვით. ამასთან, თავდაცვის საჭიროებების შესაბამისად, თავდაცვის ბიუჯეტის მაჩვენებელი შენარჩუნდება ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის 2%-იან ნიშნულზე;  თავდაცვის შესაძლებლობების განვითარების კუთხით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ჩრდილოატლანტიკური ალიანსის და პარტნიორ ქვეყნებთან ერთობლივ საერთაშორისო სწავლებებს. გადაიდგმება ქმედითი ნაბიჯები სამხედრო-სამეცნიერო კვლევების, სამხედრო მრეწველობის განვითარებისა და მისი საექსპორტო პოტენციალის ზრდისთვის. აღნიშნულის ფარგლებში დაგეგმილია:  ჯავშანჟილეტებისა და ჩაფხუტების წარმოება და თავდაცვის სამინისტროსა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქვედანაყოფების ეროვნული წარმოების აღჭურვილობით სრული დაკომპლექტება;  განხორციელდება ჯავშანმანქანა „დიდგორის“ შემდგომი დახვეწა და განვითარება ისეთი საბრძოლო და მხარდამჭერი ფუნქციების შესასრულებლად, როგორიცაა კავშირგაბმულობა, სამედიცინო, სახანძრო, სადაზვერვო და საცეცხლე მხარდაჭერა (მობილური ნაღმტყორცნი);  დამატებით შემუშავდება ცეცხლის მართვის მოდული, შეიქმნება მიზნის იდენტიფიკაციის, ჩაჭერისა და მიყოლის სტაბილიზებული სისტემა, უპილოტო ვერტმფრენის პლატფორმა, მძიმე საბრძოლო მანქანა და სეტყვა-საწინააღმდეგო რაკეტა. GDRP-ის მიმდინარეობის პარალელურად, ეტაპობრივად გაიზრდება მასში ჩართული ქვედანაყოფების პირადი შემადგენლობის ანაზღაურება. 12 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ამასთან, გაგრძელდება როგორც სამხედრო-სამედიცინო შესაძლებლობების განვითარება, ისე შეიარაღებული ძალების, თავდაცვის სამინისტროს მოსამსახურეთა, მათი ოჯახის წევრთა, ვეტერანთა, დაღუპული სამხედრო მოსამსახურეების ოჯახის წევრთა და სამოქალაქო პირთა სამედიცინო მომსახურების/რეაბილიტაციის ეფექტიანობის ამაღლება და დაჭრილ/დაშავებულ სამხედრო მოსამსახურეთა საზოგადოებაში რეინტეგრაციისა და რესოციალიზაციის ღონისძიებები. გაგრძელდება გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის გატარება და იმ ვალდებულებების შესრულებას, რომლებიც გამომდინარეობს საქართველოს 2016-2017 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმიდან გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების - „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე“ - მოთხოვნათა თანახმად. 13 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა 2. ძირეული და ინოვაციური რეფორმები მთავრობის ხედვა ქვეყნის განვითარებასთან დაკავშირებით ეფუძნება ახალ ინოვაციურ რეფორმებს ყველა სექტორული მიმართულებით, რომელიც ორიენტირებულია:  ეკონომიკის სტრუქტურულ გაჯანსაღებაზე, კონკურენტული უპირატესობების სრულად პროდუქტიულობის გამოყენებასა ზრდაზე, ქვეყნის და, შესაბამისად, სიღარიბის დაძლევაზე;  მოსახლეობის იმ ფენების მხარდაჭერაზე, რომლებიც ამას ყველაზე მეტად საჭიროებენ;  გარემოსდაცვით ღონისძიებებზე, ეკოლოგიური გარემოს გაუმჯობესებაზე. ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების ხედვა ეფუძნება თავისუფალი ბაზრის პრინციპებს, სადაც კერძო სექტორი არის ეკონომიკის მთავარი მამოძრავებელი ძალა. მთავრობისათვის მაღალ ეკონომიკურ ზრდასთან ერთად მნიშვნელოვანია მისი ხარისხობრივი მაჩვენებლებიც. მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკა მიმართულია ქვეყნის ეკონომიკაში წლების განმავლობაში დაგროვილი სტრუქტურული გამოწვევების საპასუხოდ. ასევე მიმართულია კერძო სექტორში, განსაკუთრებით კი მცირე და საშუალო ბიზნესის, როგორც რესურსების ეკონომიკური ზრდის მთავარი მამოძრავებლის, განვითარებაზე, ადამიანური პოტენციალის მაქსიმალურად გამოყენებასა და ეფექტიანობის ზრდაზე, ინფრასტრუქტურის სწრაფ განვითარებასა და ღია მმართველობის პრინციპების დანერგვაზე. ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდა არის მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკის პრიორიტეტი, რაც გულისხმობს მოსახლეობის საყოველთაო ჩართულობას ეკონომიკური განვითარების პროცესში. მთავრობა მიზნად ისახავს ისეთი მოდელის დანერგვას, რომლის პირობებშიც, ეკონომიკური ზრდის პარალელურად, იზრდება ეკონომიკურ შესაძლებლობებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობა, მცირდება უმუშევრობა და სიღარიბე. მაღალი ეკონომიკური ზრდის უზრუნველსაყოფად მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკა მიმართული იქნება ქვეყანაში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების, განსაკუთრებით კი, მაღალტექნოლოგიური პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოზიდვაზე. ქვეყანაში შეიქმნება საინვესტიციო გარემო, რომელიც მიმზიდველი იქნება ასეთი ტიპის ინვესტიციებისათვის. გრძელვადიანი და მაღალი ეკონომიკური ზრდის უზრუნველსაყოფად, მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკის მიზანია ეკონომიკის ფაქტორების მაქსიმალური ჩართვა ქვეყნის განვითარებაში. 2.1 მაკროეკონომიკური სტაბილურობა მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკა ეფუძნება მაკროეკონომიკური სტაბილურობის, როგორც ეკონომიკური განვითარების ფუნდამენტის, პრინციპებისადმი ერთგულებას. ფისკალური დისციპლინა, უმუშევრობის დაბალი დონე, ვალის მდგრად დონეზე შენარჩუნება, ფასების სტაბილურობა, მონეტარული პოლიტიკის დამოუკიდებლობა, მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის ეტაპობრივი შემცირება და ფინანსური სექტორის სტაბილურობის შენარჩუნება ქვეყნის გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდის საყრდენია. 14 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ფისკალური ჩარჩო დაეყრდნობა შემდეგ პრინციპებს: ▪ გაგრძელდება ხარჯების ოპტიმიზაციის უწყვეტი პროცესი. გამოთავისუფლებული სახსრები გადანაწილდება პრიორიტეტულ მიმართულებებზე, მათ შორის, განათლებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების დაფინანსებაზე; ▪ შენარჩუნდება საბიუჯეტო დეფიციტის დაბალი მაჩვნებელი; ▪ გაგრძელდება სოციალური გასაცემლების ზრდა. მოხდება საპენსიო რეფორმის დაფინანსებისათვის საჭირო რესურსების მობილიზება; ▪ მთავრობის ვალი მთლიან შიდა პროდუქტთან შენარჩუნდება სტაბილურ დონეზე. ამასთან, ვალის აღება განხორციელდება გრძელვადიანი ეკონომიკური ზრდის ხელშემწყობი საინვესტრიციო პროექტების დაფინანსებისათვის. უნდა შენარჩუნდეს ქვეყნის სუვერენული რეიტინგის გაუმჯობესების ტენდენცია. საქართველოს მთავრობას აქვს ამბიციური მიზანი, მიაღწიოს საკრედიტო რეიტინგის საინვესტიციო დონეს (BBB/Baa3), რაც შესაძლებელს ხდის ქვეყანაში საერთაშორისო მსხვილი საინვესტიციო ფონდების ინვესტირების განხორციელებას და უზრუნველყოფს იაფ ფინანსურ რესურსებზე წვდომას, მათ შორის კერძო სექტორისათვის, ასევე ზრდის ქვეყნის მიმზიდველობას მაღალხარისხიანი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისათვის. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად, მთავრობა შეიმუშავებს საშუალოვადიან სტრატეგიას და სამოქმედო გეგმას, რომელთან შესაბამისობაშიც იქნება მთავრობის მიერ მიღებული ეკონომიკური გადაწყვეტილებები. 2.2 საჯარო ფინანსების მართვის ეფექტიანობა ეფექტიანი ფისკალური პოლიტიკისათვის აუცილებელი წინაპირობაა საჯარო ფინანსების მართვის ეფექტიანი და გამჭვირვალე სისტემის არსებობა. ბოლო წლებში გადადგმული ნაბიჯების წარმატება დასტურდება ქვეყნის მე-5 ადგილით ბოლო ღია ბიუჯეტის კვლევაში (Open Budget Index), საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების და PEFA მეთოდოლოგიის თვითშეფასების ანგარიშის თანახმად. მიმდინარეობს მუშაობა შიდა ფინანსური კონტროლის და მართვის დანერგვის მიმართულებით, რაც უზრუნველყოფს საბიუჯეტო ორგანიზაციებში სწორი და ეფექტიანი მართვის სისტემების ჩამოყალიბებას და ბიუჯეტის გამჭვირვალობას. მდგრადი ფისკალური პოლიტიკის გასამყარებლად განახლდება ფისკალური წესების მარეგულირებელი ნორმები და პროცედურები. დაინერგება საინვესტიციო პროექტების მართვის ერთიანი სისტემა, რაც უზრუნველყოფს საინვესიტიციო პროექტების და მათზე მიმართული სახსრების მაქსიმალურ ეფექტურობასა და ეფექტიანობას. გაგრძელდება აქტიური მუშაობა ფისკალური რისკების შეფასების, მათი გამოვლენისა და მართვის მიმართულებით. გაძლიერდება არსებული პირობითი ვალდებულებების ანალიზი. 15 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მთავრობა შეიმუშავებს მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიას. ვალის მართვის პროცესი მიზნად ისახავს საჭირო ფინანსების მოძიებას და ამ კუთხით ხარჯების მინიმიზაციას. ასევე ვალის მართვის პრიორიტეტული მიზანია სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების საშინაო ბაზრის განვითარება. განვითარებული სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების ბაზარი ხელს შეუწყობს ქვეყანაში კაპიტალის ბაზრის განვითარებას. 2.3 დასაქმება მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი ორიენტირია მოსახლეობის დასაქმების ხელშეწყობა და კონკურენტუნარიანობის ამაღლება. უმუშევრობის მაღალი დონე ინკლუზიური განვითარების მნიშვნელოვანი შემაფერხებელი ფაქტორია. შრომის ბაზარზე არსებული დისბალანსი და დასაქმების სტრუქტურა, თავის მხრივ, აერთიანებს მრავალ პრობლემას, რომელთა დაძლევაც, ეკონომიკური განვითარების მიზნებიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს. დასაქმების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლის გასაუმჯობესებლად გატარდება განათლების რეფორმა, რომლის საფუძველზეც მოხდება ადამიანური კაპიტალის განვითარება. ამასთან, ხელი შეეწყობა პროფესიულ განვითარებას, რათა გაიზარდოს სამუშაო ძალის კონკურენტუნარიანობა და შრომის ბაზრისათვის მზაობის ხარისხი. უმუშევრობის შემცირებისა და დასაქმების ზრდის მიმართულებით, ეფექტიანი ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელების მიზნით, განხორციელდება შრომის ბაზრის სიღრმისეული ანალიზი როგორც მიწოდების, ისე მოთხოვნის მიმართულებით. უზრუნველყოფილი იქნება მჭიდრო კოორდინაცია სამუშაოს მაძიებელთა და დამსაქმებელთა შორის, რაც ხელს შეუწყობს შრომის ბაზრის მოქნილობის ზრდას. სახელმწიფო ინფორმაციულ დახმარებას გაუწევს სამუშაოს მაძიებლებს პროფესიის არჩევის, მომზადებისა და გადამზადების კუთხით. სახელმწიფო აქტიურად შეუწყობს ხელს პოტენციური დამსაქმებლების ჩართულობას პროფესიული გადამზადების პროცესში. 2.4 ბიზნესგარემო ბიზნესის კეთების სიმარტივის (Doing Business) რეიტინგში აღიარებული წარმატების ფონზე, როდესაც ქვეყანას აქვს ელიტარული მე-9 ადგილი მსოფლიოში, მთავრობა განაგრძობს აქტიურ რეფორმებს ბიზნესგარემოს შემდგომი გაუმჯობესებისა და მეწარმეობის ხელშეწყობისათვის. კერძოდ: ▪ დაცული იქნება საკუთრების უფლების ხელშეუვალობის პრინციპი; ▪ მომზადდა და მოკლე ვადაში საზოგადოებას განსახილველად წარედგინება რეფორმის პროექტი საქართველოს საერთო სასამართლოების სისტემაში კომერციული პალატების შექმნის შესახებ. პალატები სპეციალიზებული იქნება კომერციული და საგადასახადო საქმეების განხილვაზე რეფორმის შედეგად მკვეთრად გაიზრდება მართლმსაჯულების ხარისხი და სისწრაფე კომერციულ და საგადასახადო დავებზე; ▪ საგადასახადო სისტემა განაგრძობს ადგილობრივი წარმოების პროდუქციის წახალისებას. 16 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა კერძოდ, ქართული წარმოების ნატურალური რძე და რძის ნაწარმი სრულად გათავისუფლდება დამატებული ღირებულების გადასახადისგან ჩათვლის უფლებით. დღგ-სგან ჩათვლის უფლებით გათავისუფლდება ფარმაცევტული საწარმოს მიერ წარმოებული ფარმაცევტული პროდუქციის მიწოდება. ამით საგრძნობლად შემცირდება იმპორტული საქონლის უპირატესობა ადგილობრივის მიმართ; ▪ შეიქმნება სპეციალური საგადასახადო რეჟიმები, რომლებიც განსაკუთრებით მიმზიდველი იქნება მულტინაციონალური კომპანიებისათვის საქართველოში რეგიონალური ოფისების დაფუძნებისათვის; ▪ გადამხდელებს, რომელთაც აქტივობები არ უფიქსირდებათ, სრულად ჩამოეწერებათ 2013 წლის 1 იანვრამდე დარიცხული საგადასახადო დავალიანების თანხა; ▪ გაგრძელდება მუშაობა საქართველოს საგადასახადო და საბაჟო კანონმდებლობის ევროკავშირის დირექტივებთან ჰარმონიზების მიზნით; ▪ შემუშავდება ახალი საგადასახადო და საბაჟო კოდექსები, რომლებიც უზრუნველყოფს უფრო მარტივი და სამართლიანი წესების დამკვიდრებას; ▪ მოგების გადასახადის რეფორმის შედეგად, კერძო სექტორს 2020 წლამდე დარჩება დაახლოებით ორი მილიარდი ლარი, რაც წაახალისებს ინვესტიციებს, დააჩქარებს ეკონომიკურ ზრდას და შექმნის ათიათასობით სამუშაო ადგილს. მთავრობის მიერ ინიციირებულია დღგ-ის ზედმეტობების ავტომატური დაბრუნების რეფორმა. შედეგად, დაინერგება საგადასახადო ზედმეტობების ავტომატური დაბრუნების რეჟიმი ადამიანური რესურსის ჩართულობის გარეშე, რაც გააჯანსაღებს ბიზნესგარემოს. 2018-2020 წლებში ბიზნესს დაუბრუნდება 1,5 მლრდ ლარზე მეტი. 2018 წლის მიმდინარე პერიოდში ბიზნესსექტორს უკვე დაუბრუნდა 200 მლნ ლარზე მეტი თანხა, რაც, პრაქტიკულად, წინა წლის წლიურ მაჩვენებელს უთანაბრდება. საგადასახადო ზედმეტობები 2020 წლის ბოლოსთვის სრულად იქნება გარდაქმნილი ლიკვიდურ აქტივებად; ▪ ფართოდ დაინერგება ციფრული და თანამედროვე ტექნოლოგიები, რაც, ერთი მხრივ, საშუალებას მისცემს ბიზნესსექტორს, ისარგებლოს თანამედროვე და ეფექტიანი მომსახურებით, ხოლო მეორე მხრივ, უზრუნველყოფილი იყოს გადასახადებისგან თავის არიდების რისკების შემცირება და სამართლიანი საგადასახადო ადმინისტრირება; ▪ ახალი ინოვაციური საგადასახადო ადმინისტრირების სისტემები გულისხმობს ავტომატური საგადასახადო ადმინისტრირების სისტემის დანერგვას. დაგეგმილი რეფორმა მნიშვნელოვნად შეამცირებს საგადასახადო ადმინისტრირების ტვირთს როგორც ბიზნესსუბიექტებისათვის, ისე შემოსავლების სამსახურისათვის. ბლოკჩეინის ტექნოლოგიების განვითარება საშუალებას იძლევა ეფექტიანად დაინერგოს აღნიშნული სისტემა; ▪ დაინერგება ერთიანი საგადასახადო დოკუმენტი, რაც კიდევ უფრო მეტად გაამარტივებს საგადასახადო ორგანოებთან გადამხდელების ურთიერთობას და გადასახადების რეფორმები მშენებლობის, ადმინისტრირებას; ▪ თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისად, გატარდება ენერგოეფექტიანობის, ტრანსპორტის, წიაღის, ტურიზმისა და სხვა სფეროებში; ▪ გაგრძელდება ინოვაციური და მაღალტექნოლოგიური საინვესტიციო პროექტების მხარდაჭერა; ▪ კიდევ უფრო დაიხვეწება და გაუმჯობესდება არსებული ონლაინსერვისები, შესაძლებელი გახდება როგორც კომპანიის ელექტრონულად დარეგისტრირება, ისე არსებულ მონაცემებში ცვლილებების ელექტრონულად განხორციელება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში 17 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მიუსვლელად; ▪ არარეზიდენტ პირებს შესაძლებლობა გაუჩნდებათ საქართველოში განახორციელონ კომპანიების ონლაინრეგისტრაცია. აღნიშნული პროცესი საშუალებას მისცემს უცხოელ პირებს გახდნენ საქართველოს ელექტრონული რეზიდენტები საქართველოში ჩამოუსვლელად, ასევე გახსნან ანგარიშები ქართულ ბანკებში და სრულად ისარგებლონ საქართველოში არსებული შეღავათიანი საგადასახადო რეჟიმებით; ▪ მთავრობა ეროვნულ ბანკთან ერთად ხელს შეუწყობს სწრაფი უნაღდო ანგარიშსწორების სისტემის დანერგვას. აღნიშნული სისტემა მნიშვნელოვანია ეკონომიკური ეფექტიანობის და ეკონომიკური ზრდის დაჩქარებისა და ფინანსური ინკლუზიურობის კუთხით, აგრეთვე იგი საგრძნობლად გაამარტივებს ბიზნესის კეთებას. იმავდროულად, აღნიშნული სისტემა საშუალებას მისცემს ეკონომიკური პოლიტიკის წარმმართველ ორგანოებს უფრო ეფექტიანად განახორციელონ ეკონომიკური ზრდის სტიმულირების ღონისძიებები; ▪ გადახდისუუნარობის საქმისწარმოებასთან დაკავშირებული პროცედურების დასახვეწად გატარდება გადახდისუუნარობის სისტემის რეფორმა. რეფორმა მოიცავს როგორც სამეწარმეო, ისე სამოქალაქო გადახდისუუნარობას. მეტი გაჩნდება სტიმული საწარმოების რეაბილიტაციისათვის, მეტი გარანტიები კრედიტორთა უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების უზრუნველსაყოფად; ▪ ფართოდ დაინერგება რეგულირების გავლენის შეფასების (RIA) ინსტრუმენტი, რაც მოგვცემს საშუალებას, თითოეული გადაწყვეტილების გავლენა ეკონომიკაზე იყოს წინასწარ გაანალიზებული შესაძლო ნეგატიური გავლენებისაგან თავის არიდების მიზნით. ▪ შემუშავდება „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონის პროექტი, რომელშიც ასახული იქნება ასოცირების შეთანხმებითა და მისი დანართებით გათვალისწინებული ევროკავშირის შესაბამისი რეგულაციების მოთხოვნები, რითაც საქართველოს კორპორაციული სამართალი დაუახლოვდება ევროკავშირის კანონმდებლობას; ▪ უზრუნველყოფილი იქნება საჯარო და კერძო სექტორს შორის დიალოგის და თანმშრომლობის გაღრმავება, ინსტიტუციონალურ დონეზე პლატფორმის აქტიური ფუნქციონირება და რეგულარული და სტრუქტურირებული დიალოგის წარმოება. დიალოგის მექანიზმი ხელს შეუწყობს კერძო სექტორსა და მთავრობას შორის ნდობის გაზრდას და პროგნოზირებადი გარემოს ჩამოყალიბებას; ▪ კონკურენტული ბიზნესგარემოს ხელშეწყობისთვის მოხდება სახელმწიფოს ეტაპობრივად გამოსვლა ეკონომიკის იმ დარგებიდან, რომლებსაც აქვთ დამოუკიდებლად ფუნქციონირებისა და განვითარების პოტენციალი. გაძლიერდება ქვეყნის კონკურენტუნარიანი დარგების სახელმწიფო მხარდაჭერა როგორც ადგილობრივი წარმოების ზრდის, ისე საექსპორტო პოტენციალის გაფართოების მიმართულებით. 2.5 საერთაშორისო რეიტინგები სისტემური რეფორმების წარმატებულმა და ეფექტიანად განხორციელებამ განაპირობა საქართველოს პოზიციების მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება ავტორიტეტულ საერთაშორისო რეიტინგებში. 18 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო ქვეყანამ პ რ ო გ რ ა მ ა უკანასკნელ პერიოდში ისტორიულ გაუმჯობესებას მიაღწია ეკონომიკური თავისუფლების, ბიზნესის კეთების, კორუფციის არარსებობის, მიუკერძოებელი სასამართლო სისტემის, მთავრობის გამჭვირვალობისა და სხვა მნიშვნელოვანი მიმართულებების კუთხით. ყოველივე ეს პოზიტიურად აისახება საქართველოს, როგორც რეფორმატორი ქვეყნის, იმიჯზე. მთავრობის მიზანია საქართველო მოხვდეს ყველა ძირითადი ავტორიტეტული რეიტინგის ათეულში. მთავრობა აქტიურად გააგრძელებს რეფორმების ციკლს და საერთაშორისო რეიტინგებში ქვეყნის პოზიციების გასაუმჯობესებლად შეიმუშავებს შესაბამის სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმას, რომლის განხორციელებაც ხელს შეუწყობს მთავრობის პოლიტიკის ეფექტიანობის ზრდას არაერთი მიმართულებით და, შესაბამისად, უზრუნველყოფს საზოგადოების კეთილდღეობის ზრდას და მიღწეული შედეგების პოზიტიურ ასახვას საერთაშორისო რეიტინგებში. ხელისუფლების ყველა ორგანო რეფორმების ინიციირების პროცესში შეაფასებს ცვლილებების შესაძლო ეფექტებს საერთაშორისო რეიტინგებში საქართველოს პოზიციაზე და მხოლოდ შესაბამისი ანალიზის საფუძველზეც იქნება შესაბამისი გადაწყვეტილება მიღებული. 2.6 მცირე და საშუალო მეწარმეობის მხარდაჭერა მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკით გაძლიერდება ღონისძიებები მცირე და საშუალო ბიზნესის ხელშეწყობის მიმართულებით, რათა ის იქცეს ეკონომიკური ზრდისა და დასაქმების რეალურ მამოძრავებელ ძალად. მცირე და საშუალო საწარმოები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ეკონომიკის განვითარებაში და საგრძნობი წვლილი შეაქვთ მდგრადი და ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფაში. ძლიერი და კარგად განვითარებული მცირე და საშუალო მეწარმეობის სექტორი მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ექსპორტს, ინოვაციებს, თანამედროვე სამეწარმეო კულტურის შექმნას. შესაბამისად, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება „საქართველოს მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარების სტრატეგიას (2016-2020 წლებისთვის)“ და შესაბამის სამოქმედო გეგმას, რომელიც მცირე და საშუალო საწარმოების განვითარების კუთხით ქვეყანაში არსებული გამოწვევების საპასუხო ღონისძიებებს ითვალისწინებს. აღნიშნული სტრატეგიის ეფექტიანი განხორციელება ხელს შეუწყობს მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარებას, მათ ზრდასა და კონკურენტუნარიანობის ამაღლებას, ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის ზრდას. „აწარმოე საქართველოში“ სააგენტო კვლავ აქტიურად გააგრძელებს ადგილობრივი წარმოების განვითარების, ექსპორტის ხელშეწყობისა და ინვესტიციების მოზიდვის მიმართულებებით მუშაობას. ასევე აქტიურად გაგრძელდება საექსპორტო პოტენციალის მქონე კომპანიების მხარდაჭერა ექსპორტის განვითარების მიმართულებით სხვადასხვა ინსტრუმენტების გამოყენების გზით. მცირე და საშუალო მეწარმეების მხარდაჭერის მიზნით, საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტოში გაგრძელდება ფინანსებთან წვდომის კომპონენტი - თანადაფინანსების გრანტების გაცემა. 19 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარების თვალსაზრისით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის ახალი ინსტრუმენტების განვითარება, რომელთა მიზანიც ეკონომიკაში არსებული საბაზრო ჩავარდნების აღმოფხვრაა, კერძოდ, ბიზნესისთვის არასაკმარისი უზრუნველყოფით გამოწვეული შეზღუდვების შემცირება, რაც ხელს უშლის სიცოცხლისუნარიან ბიზნესს კრედიტის აღებაში. აღნიშნული კუთხით, საკრედიტო საგარანტიო მექანიზმების განვითარება წარმოადგენს ეკონომიკის დამატებითი დაკრედიტების ხელშეწყობის, მნიშვნელოვანი ეკონომიკური სარგებლის გენერირების, დასაქმების ხელშეწყობის, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოებში ლიკვიდობის გაუმჯობესების და, რაც ყველაზე მთავარია, ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვან კომპონენტს. საექსპორტო პოტენციალის სრულად უტილიზაციისთვის, კერძო სექტორის აქტიური ჩართულობით მოხდება ექსპორტის დაზღვევის მექანიზმების შემოღება, რომელიც საშუალებას მისცემს ექსპორტიორ კომპანიებს განავითარონ წარმოება ახალი მიმართულებებით და აითვისონ ახალი საექსპორტო ბაზრები. აღნიშნული მექანიზმების დანერგვა მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს ეკონომიკის დივერსიფიკაციას და შესაბამისად გაზრდის ქვეყნის მდგრადობას საგარეო შოკებისადმი. მცირე ბიზნესის ხელშეწყობის მიზნით, 1-ელი ივლისიდან ამოქმედდება მცირე ბიზნესისათვის უპრეცედენტო მეგობრული დაბეგვრის შეღავათიანი საგადასახადო რეჟიმი, რაც გულისხმობს მინიმალური საგადასახადო განაკვეთის დაწესებას მცირე მეწარმეებისათვის. მცირე ბიზნესისთვის საშემოსავლო გადასახადის განაკვეთი შემცირდა ხუთჯერ - 5%-დან 1%-მდე. ასევე, ხუთჯერ გაიზარდა მცირე ბიზნესის ერთობლივი შემოსავლის შეზღუდვის ნორმა - 100 000 ლარიდან 500 000 ლარამდე. ცვლილება მნიშვნელოვანი სტიმული გახდება მცირე ბიზნესის განვითარებისათვის. ეკონომიკური რეფორმები 2.6.1 კაპიტალის ბაზრის რეფორმა ქვეყანაში განვითარებული კაპიტალის ბაზრის არსებობა გულისხმობს, საბანკო დაკრედიტების პარალელურად, კომპანიებისათვის გრძელვადიანი ფინანსური რესურსების მოზიდვის ეფექტიან შესაძლებლობას. კაპიტალის ბაზარი ქმნის კონკურენტულ გარემოს არა მხოლოდ დაკრედიტების, არამედ დანაზოგების ეფექტიანად გადანაწილების მიმართულებითაც. შედეგად, განვითარებული და გამჭვირვალე კაპიტალის ბაზარი ხელს უწყობს სტაბილურ ეკონომიკურ ზრდასა და მოსახლეობის კეთილდღეობის ამაღლებას. საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკების გათვალისწინებით, შემოღებულია კაპიტალის ბაზრის ინსტრუმენტების საგადასახადო დაბეგვრის ახალი სისტემა, რომელიც გულისხმობს საგადასახადო სისტემის უფრო მეტად ეკონომიკურ ზრდაზე ორიენტირებულობას, ასევე სხვადასხვა ფინანსური ინსტრუმენტის თანაბარ პირობებში ჩაყენებას. საგადასახადო კანონმდებლობაში განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად, ფიზიკური პირები და არარეზიდენტები სრულად გათავისუფლდნენ საშემოსავლო და მოგების გადასახადებისგან საქართველოში საჯარო შეთავაზების გზით და სავაჭროდ დაშვებულია სასესხო და წილობრივი ფასიანი ქაღალდის მიწოდებით და სასესხო ფასიანი ქაღალდიდან პროცენტის სახით მიღებულ შემოსავალზე. 20 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ეროვნული ბანკმა და მთავრობამ, საერთაშორისო ექსპერტების ჩართულობით, შეიმუშავეს კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგია. 2.6.2 საპენსიო რეფორმა სახელმწიფო გაატარებს საპენსიო რეფორმას, რომლის მიზანია კერძო დაგროვებით საპენსიო სისტემაზე გადასვლა. რეფორმის ამოცანაა მოსახლეობის კეთილდღეობის ამაღლება საპენსიო ასაკში, აგრეთვე არსებული სოციალური სისტემის ფისკალური მდგრადობის შენარჩუნება. გარდა ამისა, კერძო დაგროვებით საპენსიო სისტემას აქვს ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვანი მასტიმულირებელი ეფექტი, რაც ხელს შეუწყობს ადილობრივი კაპიტალის ბაზრის განვითარებას. 2.6.3 საჯარო-კერძო პარტნიორობის სისტემის განვითარება და სახელმწიფო ინვესტიციების მართვა ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისა და ინვესტიციების მოზიდვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია საჯარო-კერძო თანამშრომლობა. აღნიშნული სისტემის ეფექტიანად გამოყენების მიზნით, მთავრობამ შეიმუშავა და საქართველოს პარლამენტმა დაამტკიცა საჯარო და კერძო თანამშრომლობის კანონი, რომელიც 2018 წლის 1-ელი ივლისიდან ამოქმედდება. იმ პირობებში, როდესაც მასშტაბური ინფრასტრუქტურული პროექტები მნიშვნელოვან ფინანსურ რესურსებს მოითხოვს, თანამშრომლობის ეს ფორმა ხელს უწყობს ქვეყანაში ინვესტიციების მოზიდვას, ეფექტიანად მართული ფისკალური რისკების პირობებში. 2.6.4 პასუხისმგებლიანი დაკრედიტების რეფორმა პასუხისმგებიანი დაკრედიტების სისტემა მნიშვნელოვანია ქვეყანაში სოციალურად მდგრადი და ეფექტიანი ეკონომიკური გარემოს შესაქმნელად. ჭარბვალიანობა სიღარიბის ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული წყაროა; იგი, ერთი მხრივ, ამცირებს მოსახლეობის განკარგვად შემოსავალს ხოლო მეორე მხრივ, პირები, რომლებსაც შეექმნათ პრობლემები, ამოვარდნილი არიან აქტიური ეკონომიკური ცხოვრებიდან. ხშირ შემთხვევაში, ეს არის მომხმარებლების დარღვეული უფლებების შედეგი. პასუხისმგებლიანი დაკრედიტების დაბალი სტანდარტი ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვანი შემაფერხებელი ფაქტორია. ჭარბვალიანობა მნიშვნელოვანი პრობლემაა მაკროეკონომიკური სტაბილურობისათვის. მთავრობის მიერ ინიციირებულმა რეფორმამ უნდა დაადგინოს პასუხისმგებლიანი დაკრედიტების მაღალ სტანდარტი ქვეყანაში. შედეგად, პასუხისმგებლიანი დაკრედიტების მექანიზმების სრულყოფილი ფუნქციონირება მნიშვნელოვან პოზიტიურ გავლენას მოახდენს მაკროეკონომიკურ სტაბილურობაზე, საკრედიტო რეიტინგებზე და ეკონომიკის სტრუქტურულ გაჯანსაღებაზე. 2.6.5 ლარიზაცია ლარიზაციის პროცესის შემდგომი ხელშეწყობა და ეროვნული ვალუტისადმი ნდობის ამაღლება ეკონომიკის სტრუქტურული გაჯანსაღებისა და საგარეო მოწყვლადობის შემცირების მნიშვნელოვანი კომპონენტია და, შესაბამისად, ეკონომიკური პოლიტიკის ფუნდამენტური მიმართულებაა. მაღალი 21 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა დოლარიზაციის პირობებში იზღუდება მასტიმულირებელი მაკროეკონომიკური პოლიტიკის გატარების შესაძლებლობები, მცირდება მისი მოქნილობა და ეფექტიანობა. გარდა ამისა, დოლარიზაცია წარმოშობს სავალუტო რისკს საზოგადოების იმ ნაწილისთვის, რომელიც დაუცველია გაცვლითი კურსის მერყეობისგან. მთავრობის მიერ ინიციირებული ლარიზაციის კომპლექსური პროგრამა ეყრდნობა ბუნებრივი ინსტრუმენტების განვითარებას, ეროვნული ვალუტისადმი ნდობის ამაღლების, რისკების ადეკვატური განაწილებისა და ეროვნული ვალუტის მიმზიდველობის ზრდისკენ მიმართულ მასტიმულირებელ ღონისძიებებს. ლარიზაციის გეგმის ფარგლებში წარმატებით განხორციელებული ღონისძიებების შემდეგ მნიშვნელოვანია მათი გაგრძელება, დოლარიზაციისგან გამოწვეული რისკების მინიმიზაცია და ეროვნული ვალუტის მიმზიდველობის გზით ლარიზაციის შეუქცევადი პროცესის უზრუნველყოფა. 2.6.6 ხარისხობრივი და ტექნოლოგიების ტრანსფერზე ორიენტირებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოზიდვა მიმზიდველი საინვესტიციო და ბიზნესგარემო ხელსაყრელ პირობებს ქმნის საქართველოში უცხოელი ინვესტორების ოპერირებისათვის. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მზარდი ტენდენცია ამის დასტურია. მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფომ ხელი შეუწყოს რეალურ სექტორში ხარისხობრივი ინვესტიციების მოზიდვას, ინვესტიციების მაღალტექნოლოგიურ დარგებში განხორციელებას, ცოდნისა და ტექნოლოგიების ტრანსფერს, რაც მნიშვნელოვნად გაზრდის პროდუქტიულობის დონეს და ხელს შეუწყობს წმინდა ექსპორტით განპირობებული ეკონომიკური ზრდის აქსელერაციას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოზიდვა კაპიტალტევად დარგებში და საქართველოში მსხვილი სამეწარმეო ერთეულების გადმოტანის ხელშეწყობა. მაღალტექნოლოგიური და ცოდნაზე დაფუძნებული სამეწარმეო სფეროს განვითარება კი, თავის მხრივ, წარმოქმნის მოთხოვნას ცოდნაზე დაფუძნებულ მომსახურებებზე. 2.7 საქართველო - რეგიონალური ჰაბი ქვეყნის გრძელვადიანი ეკონომიკური განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია საქართველოს, როგორც საერთაშორისო საინვესტიციო, საკომუნიკაციო, სატრანსპორტო, ლოგისტიკური, ენერგეტიკული, ტექნოლოგიური, საგანმანათლებლო, ტურისტული და საფინანსო კვანძის (ჰაბის) ჩამოყალიბება, რაც მოგვცემს როგორც ქვეყნის შიდა, ისე რეგიონალური პოტენციალის მაქსიმალურად გამოყენების საშუალებას. ამით ხელი შეეწყობა ქვეყნის სატრანსპორტო-ლოგისტიკური სექტორის ეროვნული წარმოების წარმადობის განვითარებას, იმპორტის ჩანაცვლებას და ექსპორტის ზრდას, მეტი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოზიდვას, ქვეყანაში თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების დანერგვასა და საერთაშორისო ეკონომიკურ პროცესებში ქვეყნის სრულფასოვან მონაწილეობას. საქართველოს საერთო სასამართლოებში ჩამოყალიბებულმა ე.წ არბიტრაჟის მხარდამჭერმა სასამართლო სისტემამ 2017 წელს გზა გაუხსნა მოლაპარაკებებს საერთაშორისო სავაჭრო პალატის საარბიტრაჟო სასამართლოსთან (ICC). 2019 წლის დასაწყისში მოლაპარაკებები დასრულდება თანამშრომლობის მემორანდუმის ხელმოწერით, რომელიც მიზნად ისახავს საქართველოს საარბიტრაჟო წესით დავების 22 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა გადაწყვეტის რეგიონალურ ცენტრად ქცევას. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა საქართველოს სავაჭრო პალატასთან არსებული საქართველოს საერთაშორისო საარბიტრაჟო ცენტრის განვითარებას. საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია გაგრძელდეს ძალისხმევა და უფრო მეტად შეეწყოს ხელი საქართველოს გავლით ენერგოდერეფნების განვითარებას, მათ შორის, ევროპულ ენერგობაზრებზე პირდაპირი წვდომის მიმართულებით. აუცილებელია აქტიური მუშაობა საქართველოში გამავალ სატრანსპორტო დერეფანში მეტი საერთაშორისო ტვირთების მოზიდვისთვის, ასევე ახალი სატრანსპორტო დერეფნების შექმნისა და გაფართოებისთვის. საფუძველი ჩაეყარა ანაკლიის საზღვაო ნავსადგურის მშენებლობას, რომელიც არა მხოლოდ მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენს საქართველოს სატრანზიტო პოტენციალის ამაღლებაზე, არამედ გაზრდის საქართველოს როლს რეგიონში და აქცევს მას ლოგისტიკურ ჰაბად. მოხდება სატრანსპორტო სისტემების სრულყოფა საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის, მულტიმოდალური და ინტერმოდალური გადაზიდვებისა და ლოგისტიკური ცენტრების განვითარების ხელშეწყობის გზით; მიმდინარეობს მუშაობა თბილისსა და ქუთაისში თანამედროვე ლოგისტიკური ცენტრების განვითარების მიზნით, რაც ხელს შეუწყობს ლოგისტიკური სერვისების ერთ კლასტერში თავმოყრას და ქვეყნის სატრანზიტო და ლოგისტიკური პოტენციალის სრულად რეალიზებას. ასევე, ქუთაისის ლოგისტიკური ცენტრის მშენებლობა ბიძგს მისცემს ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტში სატვირთო ტერმინალის განვითარებას. საქართველოს ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია ერთიანი სატრანსპორტო სისტემის ჩამოყალიბება და სატრანზიტო პოტენციალის მაქსიმალური გამოყენება. ამ მიმართულებით საქართველოს მთავრობამ უკვე გადადგა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები. ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზის პროექტის დასრულება მნიშვნელოვნად შეამცირებს აზიასა და ევროპას შორის ტვირთების გადაზიდვისთვის საჭირო დროს, რაც ჩვენი ქვეყნის გავლით დამატებითი ტვირთნაკადების მოზიდვის საწინდარია. ტრანსპორტის სფეროს შემდგომი განვითარებისა და საქართველოს, როგორც რეგიონალური ჰაბის, პოტენციალის სრულად ათვისებისთვის საქართველოს მთავრობა გაატარებს აქტიურ პოლიტიკას, კერძოდ: სატრანზიტო დერეფნის კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად გაგრძელდება საერთაშორისო სატრანსპორტო სისტემებში ინტეგრაცია და რეგიონალური თანამშრომლობის გაღრმავება. სხვადასხვა ქვეყანასთან გრძელდება მოლაპარაკებები საქართველოს გავლით ახალი სატრანსპორტო დერეფნებისა და მარშრუტების შექმნასა და მათ განვითარებასთან დაკავშირებით (მაგ., ტრანსკასპიური საერთაშორისო სატრანსპორტო მარშრუტი, იგივე „შუა დერეფანი“, სპარსეთის ყურე-შავი ზღვის სატრანსპორტო დერეფანი და სხვ.); ამასთან, 2017 წლის 15 ნოემბერს ხელმოწერილი „სატრანზიტო და სატრანსპორტო თანამშრომლობის შესახებ“ შეთანხმება (ლაპის ლაზულის მარშრუტის შეთანხმება) ხელს შეუწყობს მხარეების ტერიტორიებზე ტვირთისა და მგზავრების დაუბრკოლებელ გადაადგილებას, სატრანზიტო გადაზიდვებთან დაკავშირებული აუცილებელი ადმინისტრაციული საკითხებისა და პროცედურების ჰარმონიზაციას და გამარტივებას; 23 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა სამოქალაქო ავიაციის სფეროში ხელი შეეწყობა „ღია ცის“ პოლიტიკის გატარებას, რაც უზრუნველყოფს ახალი ავიაკომპანიების შემოსვლას ქართულ ბაზარზე, ახალი პირდაპირი ავიამიმართულებების განვითარებას და ფრენების დამატებას, ასევე ყოველწლიურად მგზავრთნაკადის მზარდი დინამიკის შენარჩუნებას; საქართველოს სატრანზიტო პოტენციალის განსავითარებლად ყველა საზღვაო ნავსადგურში განხორციელდება სამთავრობო სერვისების გაციფროვნება და ერთი ონლაინპლატფორმის ქვეშ გაერთიანება. ეს ხელს შეუწყობს ტვირთების გამტარუნარიანობის გაზრდას ნავსადგურებში; მთავრობა განსაკუთრებულ ყურადღებას დაუთმობს ახალი აბრეშუმის გზის ფარგლებში ინკლუზიური, კონკურენტული და ეფექტიანი რეგიონალური პროექტების განხორციელებას ტრანსპორტისა და ენერგეტიკის მიმართულებით. 2.8 საგარეო სავაჭრო ურთიერთობები საქართველოს მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთი უმთავრესი პრინციპია საერთაშორისო ვაჭრობისადმი გახსნილობა. ამ მიმართულებით გვაქვს მნიშვნელოვანი წარმატებები. საქართველოევროკავშირის ასოცირების შეთანხმების, კერძოდ, ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების გაფორმებით, ქართულ ეკონომიკაში შეიქმნა მნიშვნელოვანი შესაძლებლობები ექსპორტის ზრდის, ინვესტიციების მოზიდვისა და ქვეყანაში პროდუქტიულობის ზრდის კუთხით. 2018 წლის 1-ელი მაისიდან ამოქმედდა საქართველოსა და ევროპის თავისუფალი ვაჭრობის ასოციაციას (EFTA) შორის თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ შეთანხმება. საქართველოსა და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას შორის თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება ძალაში შევიდა 2018 წლის პირველ იანვარიდან. დასრულდა მოლაპარაკებები თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებაზე ჩინეთის სპეციალურ ადმინისტრაციულ ერთეულთან ჰონკონგთან. ხელშეკრულების ხელმოწერა დაგეგმილია 2018 წლის 28 ივნისს. მიმდინარეობს მოლაპარაკებები საქართველოსა და თურქეთის რესპუბლიკას შორის სოფლის მეურნეობის პროდუქტებზე შესახებ შეთანხმებაში ტარიფების შემდგომ ლიბერალიზაციასა და თავისუფალი ვაჭრობის მომსახურებით ვაჭრობის დამატების შესახებ. მომზადდა ინდოეთთან თავისუფალი ვაჭრობის გაფორმების მიზანშეწონილობის ერთობლივი კვლევა. ამჟამად მიმდინარეობს მხარეთა შორის დიალოგი თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ შეთანხმების გაფორმებაზე გადაწყვეტილების მიღებასთან დაკავშირებით. ისრაელთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების გაფორმების მიზანშეწონილობის კვლევის შესახებ მემორანდუმს ხელი მოეწერა 2018 წლის 10 მაისს. 2018 წლის მაისში განხორციელდა ამერიკასთან თავისუფალი ვაჭრობის გაფორმების მიზანშეწონილობის კვლევა, რომელიც გადაეცა აშშ-ის კომერციის მდივანს და სახელმწიფო მდივნის აპარატს. მიმდინარეობს აქტიური მუშაობა ყურის არაბულ ქვეყნებთან (GCC) თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებაზე მოლაპარაკებების დაწყების მიმართულებით. ამასთან, ექსპორტის განსავითარებლად საქართველო კვლავაც განახორციელებს რეგიონში ვაჭრობის განვითარების პოლიტიკას და ხელს შეუწყობს საქართველოს მეწარმეებს სავაჭრო პარტნიორ ქვეყნებთან ვაჭრობისას ხელოვნური ბარიერების აღმოფხვრაში. დაინერგება კომერციული ატაშეების ინსტიტუტი, რომლის მთავარი ფუნქცია იქნება საქართველოში არსებულ შესაბამის უწყებებთან სისტემური თანამშრომლობის გზით 24 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა სამიზნე ბაზრებზე ქართული პროდუქციის სავაჭრო პოტენციალის განვითარება და უცხოური პირდაპირი ინვესტიციების მოზიდვა. ასევე ინვესტიციების მოზიდვის ხელშეწყობის მიზნით გაგრძელდება ინვესტიციების დაცვისა და წახალისების შესახებ შეთანხმებების გაფორმება. 2.9 ინფრასტრუქტურული განვითარება ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება საქართველოს რეგიონების განვითარების, საერთაშორისო სატრანზიტო პროექტებში საქართველოს მაქსიმალური ინტეგრირებისა და ეკონომიკური განვითარების სტიმულირების უმნიშვნელოვანესი წინაპირობაა. საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობისა და სატვირთო გადაზიდვების მზარდი დინამიკის გათვალისწინებით, გაგრძელდება და სწრაფი ტემპით წარიმართება ახალი მაგისტრალური გზების მშენებლობა. ქვეყნის მასშტაბით აშენდება საერთაშორისო მნიშვნელობის სატრანზიტო და რეგიონების დამაკავშირებელი საავტომობილო გზები. ეს პროექტი გააძლიერებს საქართველოს მნიშვნელობას რეგიონში და გაზრდის მისი, როგორც ტრანზიტული ჰაბის, დატვირთვას. დასრულდება აღმოსავლეთ-დასავლეთის ავტობანის ძირითადი ნაწილის მშენებლობა. შედეგად, საქართველოს საავტომობილო გზების ქსელი გახდება მიმზიდველი სატრანზიტო გადაზიდვებისათვის, ხელი შეეწყობა ქვეყანაში ტურიზმის განვითარებას, განაპირა და მაღალმთიან რეგიონებში სოფლის მეურნეობის აღორძინებასა და რეგიონების ერთმანეთთან დაკავშირებას. ხარისხიანი სასმელი წყლის 24-საათიანი მიწოდების რეჟიმით საქართველოს მთავრობის განხორციელდება ერთ-ერთი მომდევნო რამდენიმე პრიორიტეტია. წლის ამ მოსახლეობის უზრუნველყოფა მიზნის განმავლობაში. 2020 მიღწევა ეტაპობრივად წლისთვის 24-საათიანი წყალმომარაგებით უზრუნველყოფილი იქნება დამატებით 400 ათასი ადამიანი. აქტიურად გაგრძელდება წყალმომარაგება–კანალიზაციისა და გამწმენდი ნაგებობების მშენებლობარეაბილიტაციის პროექტები მთელ რიგ ქალაქებსა და სოფლებში, მათ შორის საზღვრისპირა სოფლებში. ნარჩენების მართვა განხორციელდება ევროპული სტანდარტების შესაბამისად, ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე გაუმჯობესდება მუნიციპალური ნარჩენების შეგროვების სერვისები. ქვეყნის ინტერნეტიზაციის პროექტის ფარგლებში რეგიონებში დამატებით აშენდება მაღალსიჩქარიანი ოპტიკური ინფრასტრუქტურა, რის შედეგადაც ქვეყნის მოსახლეობის 85%-ზე მეტს ექნება მაგისტრალურ ოპტიკურ-ბოჭკოვან ინტერნეტინფრასტრუქტურასთან წვდომა. 2.10 დარგობრივი ეკონომიკური პოლიტიკა 2.10.1 ენერგეტიკა საქართველოს მთავრობის ენერგეტიკული პოლიტიკის უმთავრესი მიმართულებაა ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და დამოუკიდებლობის ხარისხის ამაღლება, იმპორტირებულ ენერგორესურსებზე დამოკიდებულების ეტაპობრივი შემცირება ადგილობრივი ენერგეტიკული რესურსების ათვისების, მიწოდების წყაროებისა და მარშრუტების დივერსიფიკაციის გზით. 25 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ენერგეტიკული პოლიტიკის ეფექტიანად წარმართვის მიზნით:  ენერგეტიკის სექტორში ინვესტიციების ხელშეწყობის მიზნით შეიქმნება კიდევ უფრო გამჭვირვალე და მიმზიდველი საინვესტიციო გარემო;  გაგრძელდება მუშაობა ადგილობრივი ენერგორესურსების რაციონალური ათვისების გზით იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირების მიმართულებით;  განვითარდება ინფრასტრუქტურა გაზისა და ელექტროენერგიის უსაფრთხო და სტაბილური გადამცემი და გამანაწილებელი სისტემის შესაქმნელად. გაზმომარაგების გაუმჯობესების მიზნით, უკვე დაწყებულია 210-280 მლნ კუბური მეტრის მოცულობის გაზსაცავის პროექტის განხორციელება;  დამატებითი რესურსები გამოიყოფა რეგიონებში მოსახლეობის გაზიფიცირების უზრუნველსაყოფად, რის შედეგადაც 2020 წლის ბოლოსთვის გაზმომარაგებაზე წვდომა ექნება 1,3 მლნ აბონენტს;  გააქტიურდება მუშაობა საქართველოს სატრანზიტო როლის გასაძლიერებლად, რათა ქვეყანა უმოკლეს ვადებში გახდეს ენერგეტიკული სატრანზიტო და სავაჭრო ჰაბი. გაგრძელდება მუშაობა საქართველოდან ელექტროენერგიის ექსპორტის შესაძლებლობების გაზრდის მიმართულებით;  დაიხვეწება და ევროპულ სტანდარტებს დაუახლოვდება ენერგეტიკის სფეროს კანონმდებლობა; „ასოცირების ხელშეკრულების“ ხელმოწერით და ამავე დროს „ენერგეტიკული გაერთიანების“ წევრობით საქართველო კავკასიის რეგიონში ქმნის „ენერგეტიკული გაერთიანების“/ევროკავშირის ენერგეტიკული კანონმდებლობის გადმოტანის პრეცედენტს;  სახელმწიფო ხელს შეუწყობს სამეცნიერო-ტექნიკურ პროგრესს და ინოვაციების დანერგვას;  განხორციელდება ენერგოეფექტიანობის ღონისძიებები სხვადასხვა მიმართულებით. მიმდინარეობს პირველადი საკანონმდებლო დოკუმენტაციის მომზადება და ეროვნული ენერგოეფექტიანობის სამოქმედო გეგმის შემუშავება. 2.10.2 მშენებლობა აქტიურად მიმდინარეობს მუშაობა მშენებლობის სფეროს მომწესრიგებელი მარეგულირებელი გარემოს სრულყოფაზე. საქართველოს პარლამენტმა 2 მოსმენით მიიღო საქართველოს სივრცის დაგეგმარების, კოდექსი; არქიტექტურული და სამშენებლო საქმიანობის „შენობების ენერგოეფექტიანობის შესახებ“ კანონპროექტი უახლოეს მომავალში წარედგინება საქართველოს პარლამენტს. ამ კანონპროექტის მიღება წაახალისებს ენერგორესურსების რაციონალურ გამოყენებას და შენობების ენერგოეფექტიანობის გაზრდას. მიმდინარეობს მუშაობა კანონქვემდებარე რეგულაციებზეც, რომლებიც მოაწესრიგებს მშენებლობის ნებართვის გაცემისა და შენობა-ნაგებობის ექსპლუატაციაში მიღების, მშენებლობის ორგანიზებისა და უსაფრთხოების, არქიტექტორთა და ინჟინერ-მშენებელთა სერტიფიცირებისა და სხვა მნიშვნელოვან საკითხებს. ასევე მუშავდება ტექნიკური რეგლამენტები სამშენებლო მასალის ხარისხის მიმართ ძირითადი მოთხოვნების დადგენისა და ბაზარზე განთავსების კუთხით. ყოველივე ეს ხელს შეუწყობს ქვეყანაში სამშენებლო კუთხით სტაბილური საინვესტიციო გარემოს შექმნას და საშუალებას მისცემს სამშენებლო სექტორში დასაქმებულ პირებს, იმოქმედონ წინასწარ პროგნოზირებადი მკაფიო წესებით. 26 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა 2.10.3 გარემოს დაცვა და სოფლის მეურნეობა გარემოს დაცვა, მისი მდგრადობის შენარჩუნება და ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენება, სოფლის მეურნეობის მდგრადი განვითარების პარალელურად, მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს და საქართველოს მთავრობის ერთ-ერთი პრიორიტეტული მიმართულებაა. საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია კლიმატის ცვლილების მიმდინარე პროცესში. კლიმატგონივრული სოფლის მეურნეობის განვითარების ხელშეწყობა ერთდროულად პასუხობს სამ ურთიერთგადამკვეთ გამოწვევას, კერძოდ ესენია: სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტაცია და კლიმატის ცვლილების შერბილების ხელშეწყობა. მთავრობა გააგრძელებს აქტიურ გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის განვითარების პოლიტიკას, რომლის მიზანიც იქნება მდგრადი და ჯანსაღი გარემოს უზრუნველყოფა, ეკოლოგიური გარემოს გაუმჯობესება, მდგრადი განვითარების პრინციპებზე დაყრდნობით აგროსასურსათო სექტორში კონკურენტუნარიანობის ამაღლება, მაღალხარისხიანი პროდუქციის წარმოების სტაბილური ზრდა, სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, სურსათის უვნებლობა და სოფლის განვითარება. ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენების, ეკოლოგიური უსაფრთხოებისა და მდგრადობის უზრუნველსაყოფად და ბუნებრივი კატასტროფების რისკების თავიდან აცილების მიზნით, აუცილებელია ეფექტიანი გარემოსდაცვითი მმართველობის ჩამოყალიბება, რაც მხოლოდ კომპლექსური მიდგომით არის შესაძლებელი. ჩვენი მიზანია ყველა გადაწყვეტილების, მათ შორის, ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების მიღება ხდებოდეს არა მხოლოდ ეკონომიკური მიზანშეწონილობის, არამედ, პირველ რიგში, ეკოლოგიური ეფექტიანობის გათვალისწინებით. ამ მიზნის მისაღწევად საქართველოს მთავრობა აქტიურად გააგრძელებს მუშაობას მწვანე ეკონომიკის განვითარების მიმართულებით, ვინაიდან მწვანე ზრდის წახალისება გრძელვადიან პერსპექტივაში ხელს უწყობს ბიზნესის მხრიდან დანახარჯების შემცირებას, ასევე ბიზნესის ახალი მიმართულებების განვითარებას. მწვანე ეკონომიკის დანერგვის პროცესში საქართველოს მთავრობა კონკრეტული ინიციატივებით წაახალისებს მწვანე ინვესტიციებს, ეკოლოგიურად სუფთა საკვების წარმოებას, მწვანე პროდუქციის წარმოებას, სუფთა ტრანსპორტს, მდგრადი ეკოტურიზმისა და ეკოსისტემების სერვისების განვითარებას, განახლებადი ენერგიის მოცულობის ზრდას, ენერგოეფექტიანი ღონისძიებების გატარებას, კლიმატგონივრული და ეკოლოგიურად სუფთა ტექნოლოგიების დანერგვას, ნარჩენების სეპარირებულად შეგროვებას, უნარჩენო წარმოების ხელშეწყობას, მწვანე ინოვაციური “start up”-ების დაარსების პოპულარიზაციას. ამასთან, აღნიშნული მიზნების განხორციელების პროცესში საქართველოს ექნება საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერა. ვინაიდან გარემოს დაცვის სფეროს მართვა თითქმის ყველა სამთავრობო უწყების, არასამთავრობო და ბიზნესსექტორის, სამეცნიერო წრეებისა და ზოგადად მთელი საზოგადოების აქტიური ჩართულობით უნდა ხორციელდებოდეს, გარემოს დაცვის სფეროს კომპლექსური და მრავალსექტორული ხასიათის გამო, ჩვენ ვგეგმავთ ქვეყანაში ეკოომბუდსმენის ინსტიტუტის შემოღებას. ეკოომბუდსმენის ინსტიტუტი გახდება სექტორებს შორის მნიშვნელოვანი გარემოსდაცვითი საკითხების განხილვის პლატფორმა, ისარგებლებს მაღალი ნდობით როგორც სამთავრობო უწყებების, 27 | ისე 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ბიზნესსექტორისა ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო და პ რ ო გ რ ა მ ა საზოგადოების მხრიდან და ის იქნება ერთგვარი გარანტ გარემოს დაცვის საკითხებზე მთავრობის, საზოგადოებისა და ყველა დაინტერესებული მხარის აქტიური თანამშრომლობისთვის. 2017 წლიდან ძალაში შევიდა ავტომობილების იმპორტის აქციზის გადასახადით დაბეგვრის ახალი სისტემა. განაკვეთები გარემოსდაცვითი შემოღებულ პოლიტიკის იქნა არსებული გათვალისწინებით, ავტოპარკის რაც განახლების გულისხმობს მიზნით გარემოსთვის და მავნე ავტომობილებისათვის უფრო მძიმე საგადასახადო ტვირთის დაწესებას. ცვლილების შედეგად, წინა წლებთან შედარებით გაახალგაზრდავდა ავტოპარკი და მნიშვნელოვნად გაიზარდა ჰიბრუდული და ელექტროძრავიანი ავტომობილების იმპორტი. მთავრობა მომავალშიც სხვადასხვა საგადასახადო ინსტრუმენტებით განაგრძობს ჰიბრიდული და ელექტროძრავიანი ავტომობილების სტიმულირებას ქვეყანაში. სოფლის განვითარების ერთიანი პოლიტიკის ფარგლებში სოფლად ცხოვრების დონის ამაღლებისა და ეკონომიკური აქტიურობის ზრდის მიზნით განხორციელდება:  სასოფლო-სამეურნეო დარგში კოოპერაციის განვითარების მხარდაჭერა;  სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფონდის რაციონალური მართვის მიზნით ფერმერთა რეესტრისა და მიწათსარგებლობის გეოინფორმაციული სისტემის შექმნა;  დეგრადირებული ნიადაგების კვლევა და მათი ნაყოფიერების აღდგენა-გაუმჯობესების ღონისძიებები;  შეიქმნება ქარსაფარი ზოლების მართვისა და გაშენების საკანონმდებლო ბაზა და დაიწყება ქარსაფარი ზოლების გაშენება. დამატებული ღირებულების შემქმნელი სრული ციკლის შემადგენელი კომპონენტების ინტეგრაციის მიზნით სახელმწიფო ხელს შეუწყობს მოსავლის შემნახველი, დამხარისხებელი, შემფუთავი, გადამმუშავებელი და სადისტრიბუციო სექტორების განვითარებას, გაგრძელდება აგროდაზღვევის პროექტი, ხელი შეეწყობა სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ხელმისაწვდომობის ამაღლებას. გაიზრდება მელიორირებული (წყალუზრუნველყოფილი და დრენირებული) მიწების ფართობები. განვითარდება და გაუმჯობესდება სარწყავი (საირიგაციო) და დამშრობი (სადრენაჟე) სისტემები. ხელი შეეწყობა მორწყვის თანამედროვე სისტემების დანერგვას და წყალმომხმარებელთა გაერთიანებების ჩამოყალიბებას. გაგრძელდება სურსათის/ცხოველის საკვების უვნებლობის, ვეტერინარიისა და მცენარეთა დაცვის სფეროებში სახელმწიფო კონტროლის ეფექტიანი, მოქნილი სისტემის ჩამოყალიბება და მისი შემდგომი სრულყოფა. სურსათის უვნებლობის, ვეტერინარიისა და ფიტოსანიტარიის სფეროები დაუახლოვდება DCFTA-ის გეგმით გათვალისწინებულ ევროკავშირის შესაბამის კანონმდებლობას. ეს მათ შორის უზრუნველყოფს შიდა ბაზარზე ევროპული სტანდარტების დამკვიდრებასა და აგროსასურსათო პროდუქტების საექსპორტო პოტენციალის ზრდას, რაც მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ეკონომიკის განვითარებაში და ქვეყნის, როგორც საიმედო სავაჭრო პარტნიორის, იმიჯის დამკვიდრებაში. დაინერგება გამჭვირვალე პროცედურებზე დაფუძნებული გარემოზე ზემოქმედების შეფასების სისტემა. საპროექტო იდეის შემუშავების საწყის ეტაპზევე შეფასდება 28 | დაგეგმილი 2 0 1 8 - 2 0 2 0 საქმიანობის ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მიზანშეწონილობა, რაც ინვესტორს დაიცავს ფუჭი ფინანსური დანახარჯებისგან. გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მოსახლეობის მონაწილეობა უფრო ეფექტიანი გახდება. გარემოს დაზიანების პრევენციისა და აღმოფხვრის (კომპენსაციის) მიზნით ჩამოყალიბდება გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის ეფექტიანი სისტემა. დაინერგება ახალი მარეგულირებელი ნორმები ბიომრავალფეროვნების დაცვა-შენარჩუნებისა და ბიოლოგიური რესურსებით მდგრადი სარგებლობის მიზნით. სახელმწიფო უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების გაფართოებასა და ეკოტურიზმის ხელშეწყობას. ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვისა და ხელშეწყობის მიზნით, დამკვიდრდება ტყეების მოვლის, დაცვისა და აღდგენის ეფექტიანი მექანიზმები, რაც ხელს შეუწყობს ტყეების რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების შენარჩუნება-გაუმჯობესებას. დაიხვეწება ტყეზე კონტროლის მექანიზმები. გარემოს დაცვითი პოლიტიკის გათვალისწინებით საგადასახდო შეღავათები დაწესდება ხეტყის იმპორტზე. კერძოდ, ხეტყის იმპორტი გათავისუფლდება დამატებული ღირებულების გადასახადისაგან. კლიმატის ცვლილებით განპირობებული ბუნებრივი კატასტროფების საფრთხეების რისკების შემცირების მიზნით გაფართოვდება ჰიდრომეტეოროლოგიური დაკვირვების ქსელი, გაძლიერდება მოდელირების შესაძლებლობები და დაინერგება ადრეული შეტყობინების ეროვნული სისტემა. გაუმჯობესდება ატმოსფერული ჰაერის, წყლისა და ნიადაგის ხარისხის მონიტორინგისა და შეფასების სისტემა, ასევე, ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევისა და წყლის გამოყენების აღრიცხვის სისტემები. ავტოსატრანსპორტო საშუალებებისთვის დადგინდება გაფრქვევის ევროპული ნორმები, გაუმჯობესდება თხევადი საწვავის ხარისხობრივი ნორმები, მსხვილ სამრეწველო ობიექტებს დაუდგინდებათ გაფრქვევის თანამედროვე ევროპული ნორმები. გაგრძელდება წყლის რესურსების ინტეგრირებული მართვის სისტემაზე გადასვლა, რომელიც ეფუძნება წყლის რესურსების მდგრადი მართვისა და სააუზო მართვის ევროპულ პრინციპებს. გაუმჯობესდება ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების ხარისხი, შეიქმნება რადიოაქტიური ნარჩენების მართვის ახალი სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს მოსახლეობისა და გარემოს დაცვას რადიაციის შესაძლო მავნე ზეგავლენისგან. 2.10.4 ტურიზმი ტურიზმის განვითარება საქართველოს მთავრობის ერთ-ერთი პრიორიტეტია. ყოველწლიურად მზარდია ვიზიტორების ნაკადი და ტურიზმის სფეროდან მიღებული შემოსავლები. ტურიზმი ქვეყნის ეკონომიკური ზრდის მნიშვნელოვანი მამოძრავებელი ძალაა და მისი, როგორც პრიორიტეტული დარგის, შემდგომი განვითარებისათვის საქართველოს და მცირე მთავრობა განახორციელებს შემდეგ ღონისძიებებს:  მოწესრიგდება განვითარდება ტურისტული ინფრასტრუქტურა და საგზაო ინფრასტრუქტურა , რაც ხელს შეუწყობს ტურისტულად მიმზიდველი ადგილის მისაწვდომობის გაუმჯობესებას; 29 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა  გააქტიურდება მარკეტინგული აქტივობები მიზნობრივ და პოტენციურ (მათ შორის მაღალმხარჯველ ევროპულ) ბაზრებზე, რაც ხელს შეუწყობს მეტი უცხოელი ტურისტისა და, შესაბამისად, მეტი შემოსავლის მოზიდვას ქვეყანაში;  გააქტიურდება მარკეტინგული აქტივობები შიდა ბაზარზე, რაც ხელს შეუწყობს შიდა ტურიზმის განვითარებას;  გაფართოვდება დაცული ტერიტორიები და ხელი შეეწყობა ეკოტურიზმს;  საქმიანი ტურიზმის განვითარების მიზნით, საკონვენციო ბიუროს საშუალებით მოხდება მეტი მაღალმხარჯველი ტურისტის მოზიდვა საქართველოში, ასევე ამ მიმართულებით ინვესტიციების წახალისება და ხელშეწყობა. ხელი შეეწყობა მულტიფუნქციური, თანამედროვე საერთაშორისო სტანდარტების საკონგრესო და საგამოფენო ცენტრის შექმნას;  განსაკუთრებული აქცენტი გაკეთდება მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებაზე: მოხდება სფეროში მომუშავე პერსონალის გადამზადება მომსახურების ხარისხის საერთაშორისო სტანდარტებამდე გაზრდის მიზნით; ხელი შეეწყობა ტურიზმის დარგში უმაღლესი და პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამებისა და დაწესებულებების განვითარებას; მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით განხორციელდება სხვადასხვა აქტივობები (სახანძრო უსაფრთოების გამკაცრება, საავტომობილო სამგზავრო გადაყვანის მოწესრიგება და სხვ.);  ტურიზმის პოლიტიკაში ერთ-ერთი სტრატეგიული მიმართულება იქნება საქართველოს გადაქცევა ოთხი სეზონის ტურისტულ ქვეყნად, რაც უზრუნველყოფს ტურიზმიდან ახალი შემოსავლების მიღებას და წლის განმავლობაში მათ სტაბილურ განაწილებას;  ზამთრის კურორტების შემდგომი განვითარება მოხდება გააზრებული განვითარებისა და განაშენიანების გეგმების მიხედვით, მათ შორის, გათვალისწინებული იქნება კურორტების ზაფხულის განმავლობაში დატვირთვის შესაძლებლობები;  ხელი შეეწყობა სახელმწიფო და კერძო სექტორებს შორის თანამშრომლობის გაღრმავებას ტურისტული პროდუქტის შექმნისა და პოპულარიზაციის მიზნით. 2.11 რეგიონალური ეკონომიკური პოლიტიკა საქართველოს მთავრობის ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთი პრიორიტეტია ქვეყნის რეგიონების განვითარება, მათ შორის უთანასწორობის აღმოფხვრა, ადგილობრივ დონეზე ხარისხიანი მომსახურების მიწოდების ეფექტიანი და ინოვაციური სისტემების დანერგვა, რეგიონების როლის ზრდა ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებაში. საქართველოს მთავრობას აქვს რეგიონალური განვითარების სტრატეგიული ხედვა, რომელიც ეფუძნება 30 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ევროკავშირის რეგიონების ეკონომიკური და სოციალური განვითარების გათანაბრების პოლიტიკის მიდგომებს. ეს გულისხმობს ინტეგრირებულ, დარგთაშორის და ტერიტორიაზე მორგებულ დაგეგმვას და შესაბამისი პოლიტიკის განხორციელებას. თვითმმართველობის სისტემის კიდევ უფრო გაძლიერებისა და დამოუკიდებლობის ხარისხის გაზრდის მიზნით შემუშავდება დეცენტრალიზაციის ახალი, 2018-2025 წლების სტრატეგიის დოკუმენტი. რეფორმის მთავარი მიზანია სუბსიდიარობის პრინციპებზე დაყრდნობით თვითმმართველობის უფლებამოსილებათა გაზრდა, ადგილობრივ დონეზე ხარისხიანი მომსახურების მიწოდების ეფექტიანი და ინოვაციური სისტემების დანერგვა, თვითმმართველობის როლის გაზრდა ადგილობრივი ეკონომიკის განვითარებაში და თვითმმართველობის უზრუნველყოფა შესაბამისი მატერიალური და ფინანსური რესურსებით. უზრუნველყოფილი იქნება რეგიონალური განვითარების დაგეგმვის პროცესში ახალი მიდგომების გამოყენება, რომელიც უზრუნველყოფს რეგიონში დარგთაშორისი კომპლექსური კავშირების განვითარებასა და ადგილობრივ პირობებთან მაქსიმალურად მორგებული ეკონომიკური მოდელის შემუშავებას. 2.12 ბუნებრივი რესურსების მართვა ბუნებრივი რესურსების მართვის სისტემის გაუმჯობესება შესაძლებლობას მისცემს ქვეყანას, მიიღოს მნიშვნელოვანი ეკონომიკური სარგებელი. მთავრობის მიზანია ყველა რესურსი მაქსიმალური ეფექტიანობით იყოს გამოყენებული და იმავდროულად მოხდეს გარემოს დაცვით პრინციპებზე დაყრდნობით რესურსების მდგრადი მართვა. რესურსებით სარგებლობის სრულყოფილი სამართლებრივი ჩარჩოს ფორმირების მიმართულებით, აღსანიშნავია რამდენიმე ფართომასშტაბიანი რეფორმა:  წიაღის სექტორის პოლიტიკის შემუშავება - დაგეგმილია საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად პოლიტიკისა და სტრატეგიის დოკუმენტების შემუშავება, რომელთა საფუძველზეც რეფორმის მეორე ფაზაში, 2019 წელს შემუშავდება შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო, ხოლო რეფორმის დასკვნით ეტაპზე შემუშავდება რეკომენდაციები სექტორში ადამიანური რესურსების გაძლიერებასთან დაკავშირებით;  სასარგებლო წიაღისეულის შესახებ ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა/გაციფრებული ანგარიშების გახსნა;  საბადოების დამუშავების თანამედროვე მეთოდოლოგიის დანერგვა;  მარაგების კომისიის რეფორმა;  სასარგებლო წიაღისეულის მარაგების გამოთვლის თანამედროვე სტანდარტების დანერგვა;  სასარგებლო წიაღისეულის შესწავლის სტიმულირება. 31 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა 3. მცირე მთავრობა ქვეყნის მმართველობის ჩვენი ხედვა ეფუძნება მცირე და ამასთან ერთად ეფექტიანი, ოპერატიული და მოქნილი მთავრობის კონცეფციას. მცირე და მოქნილი მთავრობის კონცეფციის განსახორციელებლად გაგრძელდება სამთავრობო უწყებების შემდგომი გაერთიანება/ოპტიმიზაცია და მათ შორის ფუნქციების გადანაწილება დაგეგმილი რეფორმების სწრაფად და ეფექტიანად განსახორციელებლად. მთავრობა ამზადებს უწყებების შემდგომ ოპიტიმიზაციასთან დაკავშირებულ კონკრეტულ წინადადებებს. დეცენტრალიზაციის პროცესის პარალელურად, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სტრუქტურათა ოპტიმიზაცია მუნიციპალიტეტების დონეზე და მთავრობა უზრუნველყოფს შესაბამისი წინადადებების მომზადებას. უწყებების ოპტიმიზაციასთან ერთად მაქსიმალურად შეიზღუდება ბიუროკრატიაზე გაწეული ხარჯებიც. ფისკალურ მაჩვენებლებში მმართველობითი ხარჯები რეალურ გამოხატულებაში კლებად ტრენდს შეინარჩუნებს, მათ შორის, შრომის ანაზღაურებაზე გაწეული ხარჯი მთლიან შიდა პროდუქტთან მიმართებით 3,9%-ის ფარგლებში იქნება. დაინერგება თანამედროვე მიდგომები საჯარო უწყებების შიდა ადმინისტრირების მიმართულებით. მნიშვნელოვნად შეიზღუდება სახელმწიფო ავტოპარკი პერსონალური ავტომანქანების საგრძნობი შემცირების ხარჯზე. ხელისუფლება განახორციელებს ქმედით და სამართლიან პოლიტიკას, რათა უზრუნველყოს საჯარო მმართველობისა და პოლიტიკის სისტემის შემდგომი გაძლიერება და გამოწვევებზე ორიენტირებული მოქნილი და ეფექტიანი საჯარო მმართველობის ჩამოყალიბება. უზრუნველყოფილი იქნება უწყვეტი პროფესიული განვითარების შესაძლებლობა. გაძლიერდება ადგილობრივი თვითმმართველობა. მცირე, მოქნილი და ეფექტიანი მუნიციპალური მმართველობის ჩამოყალიბებასთან ერთად, გაიზრდება მუნიციპალიტეტების უფლებამოსილება და პასუხისმგებლობა ფისკალური დეცენტრალიზაციის გზით. მუნიციპალიტეტების გაზრდილი უფლებამოსილებისა და პასუხისმგებლობის შესაბამისი ფინანსური რესურსით უზრუნველსაყოფად ეტაპობრივად გაიზრდება ადგილობრივი ბიუჯეტების შემოსავლების ხვედრითი წილი ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლებში. შემუშავდება ადგილობრივი თვითმმართველობის განხორციელებაში მოქალაქეთა მონაწილეობის, მათ შორის ეთნიკური უმცირესობების მონაწილეობის უზრუნველყოფის მექანიზმები. ქვეყნის განვითარებისათვის უაღრესად მნიშვნელოვანია ელექტრონული მმართველობის განვითარება. მთავრობის მიზანია, ერთი მხრივ, საჯარო უწყებებში შიდა პროცესების გაციფრულება მეტი ეფექტიანობისთვის, ხოლო მეორე მხრივ, მოქალაქეებისა და ბიზნესისთვის გამარტივებული, მომხმარებელზე ორიენტირებული და ხარისხიანი ელექტრონული სახელმწიფო სერვისების შეთავაზება. ელექტრონული მმართველობისა და ციფრული ეკონომიკის უფრო ეფექტიანად განვითარების მიზნით მთავრობა შეიმუშავებს განახლებულ ელექტრონული მმართველობის პოლიტიკას, რომელიც მთელი ქვეყანის საჯარო უწყებების მასშტაბით ცენტრალიზებულად იქნება 32 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა კოორდინირებული. ამისათვის, თანამედროვე ტენდენციებისა და საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების გათვალისწინებით იგეგმება ერთიანი, ცენტრალიზებული საკოორდინაციო მექანიზმის შექმნა. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად მთავრობა გააგრძელებს მუშაობას სახელმწიფო სერვისების შექმნისა და მიწოდების ერთიან პოლიტიკაზე, რაც ფიზიკურ მომსახურებასთან ერთად უზრუნველყოფს ონლაინმომსახურების დახვეწას, ახალი დამატებითი სახელმწიფო სერვისების გაციფრულებას და საფასურის ოპტიმიზაციას. ასევე გაგრძელდება მუშაობა კვალიფიციური ელექტრონული ხელმოწერის დამატებითი ინსტრუმენტების დანერგვაზე, რაც მნიშვნელოვნად დააჩქარებს მომსახურების მიღების დროს და საშუალებას მისცემს მოქალაქეებს დისტანციურად და უსაფრთხოდ მიიღონ სახელმწიფო სერვისები. სახელმწიფო ინსტიტუტებში დაინერგება გამჭირვალობის მაღალი სტანდარტები და შეიქმნება საზოგადოებრივი კონტროლოს ქმედითი მექანიზმები. კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლაში დაინერგება ისეთი ევროპული მიდგომები, როგორიცაა კორუფციის პრევენციის მექანიზმების იმპლემენტაცია და საზოგადოებაში ცნობიერების ამაღლება კორუფციულ დანაშაულებებთან მიმართებით. უზრუნველყოფილი იქნება კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის კუთხით გადადგმული ნაბიჯების ქმედითი კოორდინაცია და ამ მიმართულებით სამოქალაქო საზოგადოების ჩართულობა. 2018 წლის ივლისში მთავრობა დაამტკიცებს ღია მმართველობა საქართველოს მეოთხე ეროვნულ სამოქმედო გეგმას, რომლის განხორციელების შედეგად საქართველო კიდევ უფრო განიმტკიცებს თავის რეპუტაციას როგორც ელექტრონული და ღია მმართველობის სფეროში რეგიონისა და მთელი მსოფლიოს მასშტაბით ერთ-ერთი წამყვანი ქვეყანა. 4. განთლება და ახალგაზრდობა 4.1 განათლება, მეცნიერება და ახალგაზრდობა საქართველოს მთავრობა თავისი უმნიშვნელოვანესი პრიორიტეტის - განათლების მიმართულებით განახორციელებს რეფორმის ახალ, კომპლექსურ და მრავალმხრივ ეტაპს. დაგეგმილია ისეთი საგანმანათლებლო სისტემის შექმნა, რომელიც მდგრადი განვითარების მიზნების შესაბამისად, ბავშვების, სტუდენტის, ახალგაზრდებისა და ზრდასრულების სათანადო თეორიული ცოდნით აღჭურვისა და პრაქტიკული უნარების გამომუშავებასთან ერთად, უზრუნველყოფს ეროვნული და ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებების სიღრმისეულად გააზრებას, მათი სამოქალაქო ცნობიერების ამაღლებას, კონკურენტუნარიანობის გაზრდას, განათლებისა და მეცნიერების კავშირის გაძლიერებას. ადამიანური კაპიტალის განვითარება განიხილება როგორც ქვეყნის გრძელვადიანი ეკონომიკური და საზოგადოებრივი წინსვლის უმთავრესი წინაპირობა. აღნიშნული რეფორმის კომპლექსურობისა და მნიშვნელობის გათვალისწინებით, მისი წარმატებით განხორციელება საჭიროებს განათლებაზე მიმართული რესურსების ზრდას. არსებული ხედვის თანახმად, მთავრობა გეგმავს ეტაპობრივად ამ მიმართულებაზე გაწეული ხარჯების ზრდას და კერძო სექტორთან ერთად განათლების დაფინანსებას მშპ-თან მიმართებაში ორნიშნა მაჩვენებლის ფარგლებში. 33 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა განათლების სისტემაში საგანმანათლებლო პროცესის ფოკუსი და, განათლების საფეხურის შესაბამისად, მის ცენტრში იქნება განათლების მიმღები პირი (ბავშვი, მოზარდი, ახალგაზრდა და განათლების მიღების ზრდასრული მსურველი) უზრუნველყოფილი იქნება მთელი ცხოვრების განმავლობაში სწავლის (LLL) პრინციპის დაცვა. თავის მხრივ, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში შეთავაზებული იქნება უსაფრთხო, ძალადობისაგან თავისუფალი და კეთილგანწყობილი სასწავლო გარემო. უზრუნველყოფილი იქნება საგანამანათლებლო ინფრასტრუქტურის განვითარება განათლების ყველა საფეხურისათვის. სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული პროგრამების პარალელურად, გაგრძელდება ათასწლეულის გამოწვევის კომპაქტის ფარგლებში საგანმანათლებლო დაწესებულებების სრული რეაბილიტაცია და საბუნებისმეტყველო ლაბორატორიებით უზრუნველყოფა, ევროკავშირისა და ევროპის საბჭოს ბანკის მიერ დაფინანსებული პროგრამის ფარგლებში დაიწყება სკოლებში ენერგოეფექტიანობის გაზრდაზე მიმართული სარეაბილიტაციო სამუშაოები. განათლების რეფორმა განხორციელდება განათლების სისტემის ყველა საფეხურზე: ადრეული და სკოლამდელი განათლება, ზოგადი განათლება, პროფესიული განათლება, უმაღლესი განათლება და მეცნიერება. ამოქმედდება ევროპული მიდგომების შესაბამისად მომზადებული ხარისხის უზრუნველყოფის მოდელი და ეროვნული კვალიფიკაციების სისტემა, რაც ხელს შეუწყობს უწყვეტი განათლების სისტემის ჩამოყალიბებას, სტუდენტთა და განათლების სისტემაში დასაქმებულ პირთა მობილობას; განათლების სისტემა იქნება ხარისხზე, ხელმისაწვდომობასა და ინკლუზიაზე ორიენტირებული. ქმედითი ნაბიჯები გადაიდგმება იმისათვის, რომ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სისტემამ რეგიონში ლიდერის პოზიციები დაიკავოს და რეგიონალურ საგანმანათლებლო ცენტრად ჩამოყალიბდეს. 4.1.1 ადრეული და სკოლამდელი განათლება ადრეული და სკოლამდელი განათლების თანაბრად მაღალი ხარისხის უზრუნველსაყოფად, ადრეული და სკოლამდელი განათლების დაწესებულებებში დაინერგება ხარისხის ერთიანი სახელმწიფო სტანდარტები, მათ შორის საგანმანათლებლო, ინფრასტრუქტურის, კვებისა და ჰიგიენის სტანდარტები. სკოლამდელი განათლების დაწესებულებების მიმართულებით დაგეგმილი რეფორმის უნიშვნელოვანესი ნაწილია ფოკუსირება განათლების კომპონენტის დანერგვის მიმართულებით. სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები უზრუნველყოფენ არა მხოლოდ უსაფრთხო და აღსაზრდელთა საუკეთესო ინტერესების დაცვაზე ორიენტირებულ სააღმზრდელო გარემოს, არამედ განათლების კომპონენტის ნაწილში, მათ შორის, განსაკუთრებით წინასასკოლო მზაობის პროგრამის ფარგლებში მოამზადებენ მყარ საფუძველს აღსაზრდელთა დაწყებითი განათლების სისტემაში შესასვლელად. შეიქმნება სკოლამდელი განათლების ხარისხის შეფასების, განვითარებისა და მართვის მოდელი და მექანიზმები. აღმზრდელ-პედაგოგების ახალი პროფესიული სტანდარტის შესაბამისად ამოქმედდება კადრების მომზადებისა და გადამზადების სისტემა და ხელი შეეწყობა პროფესიაში ახალგაზრდა კვალიფიციური კადრების მოზიდვას. 34 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა 4.1.2 ზოგადი განათლება განათლების სისტემის წარმატების ქვაკუთხედად განიხილება ზოგადი განათლების მაღალი ხარისხი და საყოველთაო ხელმისაწვდომობა. ამ მიზნით უზრუნველყოფილი იქნება თანასწორი და ინკლუზიური, თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი ცოდნის, უნარების, ეროვნული და ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებების ფორმირებასა და მოსწავლის წარმატებაზე ორიენტირებული საგანმანათლებლო სისტემის განვითარება. ხარისხის მაღალი სტანდარტების მისაღწევად დაინერგება სკოლების და განათლების ხარისხის შეფასების ახალი სტანდარტები და მექანიზმები, გაგრძელდება მუშაობა დაფინანსების ეფექტიანი მოდელის განვითარებაზე. ზოგადი განათლების სისტემის ორიენტირი იქნება მოსწავლეების მომავალი ცხოვრებისა და დემოკრატიული საზოგადოების მშენებლობისთვის მომზადება. ამ მიზნით სასწავლო პროცესში დაინერგება ისეთი მეთოდოლოგიები და სტრატეგიები, რომლებიც უზრუნველყოფს სააზროვნო, შემოქმედებითი, ტექნოლოგიური და შრომითი უნარების განვითარებას, ჯანსაღი ცხოვრების წესის პოპულარიზაციას როგორც ფორმალურ, ისე არაფორმალურ განათლებაში. სახელმწიფო უზრუნველყოფს თითოეული პიროვნების თავისუფალი განვითარების, ნიჭისა და პიროვნული შესაძლებლობების სრული რეალიზაციისა და განვითარებისთვის თანასწორი პირობების შექმნას, განურჩევლად მისი ეთნიკური წარმომავლობის, რელიგიური მრწამსისა თუ საცხოვრებელი ადგილისა. ამავე დროს, ეროვნული უმცირესობებისთვის, როგორც საქართველოს სრულფასოვანი მოქალაქეებისათვის, თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველსაყოფად სახელმწიფო ენის მაღალ დონეზე სწავლებისა და ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით განხორციელდება მიზნობრივი პროგრამები. განათლების ხარისხის ამაღლების მიზნით გაგრძელდება ახალი, თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი, მაღალ სტანდარტებზე ორიენტირებული სასწავლო გეგმების, პროგრამების, შესაბამისი მაღალი ხარისხის სახელმძღვანელოებისა და სხვა საგანმანათლებლო რესურსების შექმნა და დანერგვა. შეიცვლება საშუალო საფეხურის მოწყობა და დაინერგება დიფერენცირებულ მიდგომებზე დაფუძნებული სასწავლო მოდელები. სისტემის განვითარების მიზნით იგეგმება საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის, მათ შორის ეროვნულ მოდელში ფინური განათლების ელემენტების ინტეგრაცია. მთავრობა იზრუნებს პედაგოგის პროფესიის პრესტიჟის ამაღლებაზე და მათ ღირსეულ ანაზღაურებაზე. დაინერგება ინტეგრირებული საბაკალავრო-სამაგისტრო საგანმანათლებლო პროგრამა მასწავლებელთა მომზადების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით. სკოლებში ახალი და კვალიფიციური კადრების მოზიდვის მიზნით უმაღლესდამთავრებულ პირთათვის გაგრძელდება მასწავლებლის მომზადების აკრედიტებული 60-კრედიტიანი საგანმანათლებლო პროგრამა. სახელმწიფო უზრუნველყოფს მასწავლებლების უწყვეტი პროფესიული განვითარების მხარდაჭერას. უზრუნველყოფილი იქნება პედაგოგთა პრაქტიკული უნარ-ჩვევების განვითარება და პროფესიული ცოდნის ამაღლება. ქვეყნის ეკონომიკური განვითარებისა და მათი პროფესიული მიღწევების შესაბამისად დაიგეგმება სახელფასო პოლიტიკა. სწავლა-სწავლების პროცესისა და სკოლების მართვის გაუმჯობესების მიზნით, გაგრძელდება სკოლის 35 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა დირექტორების, როგორც საგანმანათლებლო ლიდერების, პროფესიული განვითარების მასშტაბური პროგრამების განხორციელება. სკოლებში უზრუნველყოფილი იქნება უსაფრთხო, პოზიტიური და მულტიკულტურული გარემოს შექმნა. განვითარდება ბულინგისა და ძალადობის პრევენციასა და ეფექტიან მართვაზე ორიენტირებული სერვისები და პროგრამები. მოსწავლეთა ფიზიკური და ფსიქოემოციური უსაფრთხოების დაცვის მიზნით განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა სკოლებში მანდატურისა და ფსიქოლოგიური მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებას. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ინკლუზიური განათლების ხარისხისა და მასშტაბების გაძლიერებას და სპეციალური მასწავლებლების პროფესიულ განვითარებას. სწავლა-სწავლების პროცესში გაძლიერდება თანამედროვე ტექნოლოგიების, აგრეთვე დისტანციური სწავლების როლი. მნიშვნელოვნად გაიზრდება სკოლების საინფორმაციო-ტექნოლოგიური შესაძლებლობები. შეიქმნება მრავალფეროვანი ელექტრონული რესურსები და დამხმარე სასწავლო მასალები. სკოლებში ინოვაციური ტექნოლოგიების განვითარების მხარდასაჭერად იგეგმება საერთაშორისოდ აღიარებული სისტემების დანერგვა, ასევე გამოიყენებენ თამაშზე დაფუძნებულ საგანმანათლებლო პროგრამას, რაც მოსწავლეებში სივრცითი, ლოგიკური და შემოქმედებითი უნარების განვითარებას შეუწყობს ხელს. მოსწავლეების ხარისხიანი სახელმძღვანელოებით უზრუნველყოფის მიზნით გრიფირების პროცესი უზრუნველყოფს როგორც სახელმძღვანელოების შინაარსობრივი მხარის დახვეწას, ისე წონისა და ტექნიკური პარამეტრების შესაბამისობას მოსწავლეების ასაკობრივ განვითარებასა და შესაძლებლობებთან. ხელი შეეწყობა მაღალმთიანი და მცირეკონტინგენტიანი სოფლების სკოლების ჩამოყალიბებას სოფლის კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრებად, რომელთაც შესაძლებლობა ექნებათ ერთ სივრცეში გააერთიანონ განათლების სხვადასხვა დონის დაწესებულებების ფუნქციები, ბიბლიოთეკა, სპორტული და შემოქმედებით კლუბები. 4.1.3 პროფესიული განათლება პროფესიული განათლების სისტემაში გაგრძელდება დუალური, ანუ სამუშაოზე დაფუძნებული, სწავლების მიდგომის დანერგვა საჯარო-კერძო პარტნიორობის გზით. ამ მიდგომით, დამსაქმებლები სრულფასოვნად ჩაერთვებიან პროფესიული პროგრამების შემუშავებისა და განხორციელების, ასევე სტუდენტების შერჩევისა და შეფასების პროცესებში. დასაქმებისათვის საჭირო უნარების განვითარების პარალელურად, სამუშაო ადგილების შექმნის სტიმულირებისა და კერძო სექტორის გაძლიერების მიზნით, პრიორიტეტი იქნება სამეწარმეო განათლებაც. ეს ხელს შეუწყობს იმგვარი სპეციალისტების მომზადებას, რომლებიც მიღებული ცოდნითა და მეწარმეობის ხელშემწყობი მექანიზმების გამოყენებით, თავად გახდებიან დამსაქმებელები. ინოვაციური სწავლების მიდგომების დანერგვით დარგების შესაბამისად გაუმჯობესდება პროფესიული განათლების სტუდენტთა ხელმისაწვდომობა ახალ ტექნოლოგიებზე. ინოვაციური ლაბორატორიებისა და ე.წ „ექსელენს ცენტრების“ განვითარებით რეგიონებში შესაძლებელი გახდება კერძო კომპანიებისა და საგანმანათლებლო დაწესებულებების თანამშრომლობა, მათ შორის, მომავლის პროფესიების დანერგვის მიზნით. 36 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა პროფესიული განათლების ინკლუზიურობის უზრუნველსაყოფად, მეტი ყურადღება დაეთმობა ასევე ახალი სერვისების განვითარებას ზრდასრულების საგანმანათლებლო საჭიროებების დაკმაყოფილებისათვის და ამოქმედდება პროფესიული მომზადება-გადამზადების მრავალფეროვანი პროგრამები. ახალი საკანონმდებლო ინიციატივის საფუძველზე, დაიწყება ზოგადი განათლების პროფესიულ განათლებაში ინტეგრირების პროცესი. ამასთან, ჩამოყალიბდება უმაღლესი პროფესიული განათლების დონე, რითაც ხელი შეეწყობა პროფესიული და უმაღლესი განათლების საფეხურებს შორის კავშირების განვითარებას. დაინერგება წინმსწრები და არაფორმალური განათლების აღიარების მექანიზმები, საჯარო-კერძო პარტნიორობის ფორმატში მრავალფეროვანი გახდება პროფესიული განათლების მიმწოდებელთა ქსელი. გაუმჯობესდება მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა და გეოგრაფიული დაფარვა, რათა უპასუხოს პროფესიული განათლების მიღების მსურველთა მზარდ მოთხოვნას. მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებითა და პროფესიული განათლების რეალური პერსპექტივების ჩვენებით, ასევე სოციალური პარტნიორებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერით განხორციელდება პროფესიული განათლების სისტემის პოპულარიზაცია და იმ პირთა რაოდენობის მნიშვნელოვანი ზრდა, ვინც არჩევანს აკეთებს პროფესიულ განათლებაზე საბაზო განათლების საფეხურის დასრულების შემდეგ. 4.1.4 უმაღლესი განათლება უმაღლესი განათლების ხარისხის მართვის ეფექტიანი და საერთაშორისო სტანდარების შესაბამისი მოდელების დანერგვით გაგრძელდება მუშაობა უმაღლესი განათლების სისტემის რეფორმაზე. განხორციელდება განვითარებაზე ორიენტირებული შეფასებები და ხელი შეეწყობა დაწესებულებების ინსტიტუციონალურ გაძლიერებას. ამოქმედდება ევროპის საბჭოს სტანდარტებსა და რეკომენდაციებთან (ESG) თავსებადი ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის სტანდარტები, რაც შედეგად მოგვცემს განვითარებაზე ორიენტირებულ ინსტიტუტებს და მკვეთრად გაუმჯობესებული ხარისხის პროგრამებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განათლების ამ საფეხურზე რეფორმამ უზრუნველყოს ისეთი მოდელის შექმნა, რომელიც ახდენს უმაღლესი განათლების ფარგლებში შეთავაზებული პროგრამების ეფექტიან ბმას შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან და სწორად აანალიზებს და საზღვრავს ამ საჭიროებებს საშუალოვადიან და გრძელვადიან პერსპექტივაში. რეფორმის ფარგლებში შემუშავებული უმაღლესი განათლების დაფინანსების ახალი მოდელი ორიენტირებული იქნება სწორედ იმ მიმართულებებისა და სპეციალობების გაძლიერებაზე, რომლებიც ქვეყნის განვითარების საჭიროებებთან, საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და ეკონომიკის გაძლიერებასთან არის დაკავშირებული და რომელთა განსაზღვრაც ხორციელდება სისტემური და რეგულარული ანალიზის საფუძველზე. საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარებით მხარდაჭერილი იქნება საერთაშორისო პარტნიორობის პროგრამები, მათ შორის, საერთაშორისო აკრედიტაციების მოპოვება და აღიარების მექანიზმების განვითარება. პრიორიტეტი მიენიჭება სწავლისა და მეცნიერული კვლევის ინტეგრაციას, უმაღლესი განათლების პროცესში თანამედროვე ტექნოლოგიების როლისა და მნიშვნელობის ზრდას, მათ შორის, დისტანციური განათლების კომპონენტის გაძლიერებას. აღნიშნული ასევე ხელს შეუწყობს 37 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა საქართველოს რეგიონალურ საგანმანათლებლო ცენტრად პოზიციონირებას უცხოელი სტუდენტების საქართველოს უმაღლეს სასწავლებლებში მოსაზიდად. 4.1.5 მეცნიერება ქვეყნის ეკონომიკის, სტრატეგიული განვითარების მოთხოვნებისა და საზოგადოების საჭიროებების გათვალისწინებით მოხდება პრიორიტეტული სამეცნიერო მიმართულებების იდენტიფიკაცია და მათი გაძლიერების მხარდაჭერა, ასევე იმ ღონისძიებების იდენტიფიცირება, რომლებიც საქართველოს მძლავ რეგიონალურ სამეცნიერო ცენტრად ჩამოყალიბებას შეუწყობს ხელს. ამ მიმართულებით რეფორმის წარმატებისათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალგაზრდების მოზიდვა და მათი სამეცნიერო კვლევებში ჩართულობის მხარდაჭერა, მათ შორის, პოსტდოქტორანტურის პროგრამებისა და საერთაშორისო სამეცნიერო გაცვლითი პროგრამების ხელშეწყობის გზით. ამ მიმართულებით ასევე მნიშვნელოვანი ამოცანაა საზღვარგარეთ სამეცნიეროკვლევით ცენტრებსა და უნივერსიტეტებში წარმატებით მოღვაწე წამყვანი ქართველი მეცნიერების უმაღლესი განათლების სისტემაში რეინტეგრაცია. საზღვარგარეთ სამეცნიერო ცენტრებსა და უნივერსიტეტებთან სამეცნიერო თანამშრომლობისა და ერთობლივი პროექტების განხორციელების გზით, აგრეთვე უცხოელი და ქართველი მეცნიერების ერთობლივი კვლევითი პროგრამების განხორციელებით ხელი შეეწყობა ახალგაზრდების მოზიდვას მეცნიერებაში. გაძლიერდება თანამშრომლობა სხვადასხვა სამეცნიერო ფონდთან საზღვარგარეთ და დამატებითი დაფინანსებისა და ერთობლივი პროექტების განხორციელების მიზნით. სახელმწიფო მხარს დაუჭერს საქართველოს გაწევრიანებას ევროპული კვლევებისა და ტექნოლოგიების თანამშრომლობის ორგანიზაციასა (COST) და ევროპის აკადემიაში (Academia Europea). სახელმწიფო მხარს დაუჭერს ევროკომისიის პროგრამის ,,Horizon-2020“-ის და მომდევნო ჩარჩო-პროგრამის „Horizon Europe“ ფარგლებში თანამშრომლობას, რაც საერთაშორისო თანამშრომლობისა და დაფინანსების ახალ პერსპექტივებს სთავაზობს ქართველ მეცნიერებს, ბიზნესმენებსა და სხვა დაინტერესებულ მხარეებს. 4.1.6 ახალგაზრდობის პოლიტიკა და ინოვაციები მთავრობის მიზანია გაიზარდოს ახალგაზრდების ჩართულობა საზოგადოებრივ, კულტურულ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში, განავითაროს ახალგაზრდების მხრიდან ეკონომიკის სხვადასხვა დარგებში თვითრეალიზების შესაძლებლობები, რაც ხელს შეუწყობს მათ პროფესიულ განვითარებასა და კონკურენტუნარიანობის ზრდას, საკუთარი პოტენციალის სრულფასოვნად რეალიზებისა და დასაქმების შესაძლებლობების გაუმჯობესების მიზნით. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ახალგაზრდული საქმიანობის ინტერნაციონალიზაციას, ქართველ და უცხოელ ახალგაზრდებს შორის პარტნიორული ურთიერთობების ჩამოყალიბებასა და ერთობლივი საერთაშორისო პროექტების განხორციელებას. ახალგაზრდების ცნობიერების ამაღლებისა და რესურსებთან წვდომის გაუმჯობესების მიზნით უზრუნველყოფილი იქნება საინფორმაციო მხარდაჭერა. 38 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა გაგრძელდება სახელმწიფოს მხრიდან ახალგაზრდული საქმიანობის ხელშეწყობა, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მათი მონაწილეობისა და სამოქალაქო აქტივობების მხარდაჭერის მიმართულებით. გაძლიერდება არაფორმალური განათლების, პროფესიული ორიენტაციის, დასაქმებისა და მობილობის ხელშემწყობი პროგრამები და პროექტები. ეკონომიკის განვითარებაში დამწყები მეწარმეების მიერ ინოვაციური მიდგომებისა და უახლესი ტექნოლოგიების დანერგვის მოტივირება და ჯანსაღი ამბიციების ხელშემწყობი გარემოს შექმნა გრძელვადიანი ინკლუზიური ეკონომიკური ზრდისთვის საფუძვლის შექმნის წინაპირობაა. ამ მიმართულებით სახელმწიფო პროგრამები მიზნად ისახავს ქვეყანაში ცოდნასა და ინოვაციებზე დაფუძნებული ეკონომიკის განვითარებას და ინოვაციების ეკოსისტემის შექმნას. ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების მიმართულებით სახელმწიფო მხარდაჭერის პროგრამები ითვალისწინებს ფინანსებსა და ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობის ზრდას:  მსოფლიო ბანკის მხარდაჭერით ფინანსებთან წვდომის კომპონენტი გულისხმობს თანადაფინანსების გრანტებს ახალგაზრდა სტარტაპებისთვის;  კერძო სექტორის ჩართულობით გრძელდება ბიზნესინკუბატორების/აქსელერატორების პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს იდეიდან ბაზრამდე გასვლის პროცესში სახელმწიფო და კერძო სექტორის მხარდაჭერას სხვადასხვა ტრენინგებით, მენტორშიფით და ინვესტირებით;  დაგეგმილია საერთაშორისო ბრენდების შემოყვანა საქართველოში სილიკონის ველიდან, შვეიცარიიდან, გაერთიანებული სამეფოდან, რათა საქართველო გახდეს რეგიონალური ჰაბი ინოვაციების ეკოსისტემით, მოიზიდოს სტარტაპები და ინვესტორები ახლო ქვეყნებიდან;  გაგრძელდება საკანონმდებლო მუშაობა სტარტაპებისთვის დაფინანსების ალტერნატიული კერძო წყაროების განვითარების მიმართულებით;  საქართველოში უნივერსიტეტების ბაზაზე მოეწყობა პრეაქსელერატორები, რომლებიც უზრუნველყოფს სტუდენტებში იდეების გენერაციას, მათ დახვეწასა და სტარტაპპროდუქტებად გარდაქმნას;  ხელი შეეწყობა მიკრო-, მცირე და საშუალო მეწარმეების ინტერნეტთან და ელექტრონული კომერციის საერთაშორისო პლატფორმებზე წვდომის გაუმჯობესებას;  გაგრძელდება რეგიონებში ტექნოლოგიური პარკების განვითარება, რაც ხელს შეუწყობს ახალგაზრდების მაქსიმალურ ჩართულობას ინოვაციების ეკოსისტემაში;  განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა სამეცნიერო ინოვაციების განვითარებას და ამ მიზნისთვის საქართველოში არსებულ უნივერსიტეტებსა და სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტებში ტექნოლოგიების მზაობის ანალიზს. ახალგაზრდა მეწარმეთა ხელშეწყობის გარდა, სახელმწიფო პროგრამები ხელს შეუწყობს ახალგაზრდობის სხვადასხვა ტიპის აქტივობებს, მათ შორის, სამოქალაქო, კულტრული და სპორტული 39 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მიმართულებით. გაიზრდება ახალგაზრდულ და მოსწავლეთა ბანაკებზე ხელმისაწვდომობა და გაძლიერდება ამ პროექტის ფარგლებში ინტელექტუალური კომპონენტი. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა ზუსტ და საბუნებისმეტყველო, სახელოვნებო და სპორტულ მიმართულებებს. გაგრძელდება ჰობი-განათლებასა და რეკრეაციაზე ფოკუსირებული პროექტების დაფინანსება. მეცნიერების პოპულარიზაციის მიზნით გააქტიურდება ზამთრისა და ზაფხულის სამეცნიერო სკოლების საქმიანობა, საერთაშორისო სამეცნიერო ცენტრებში სასწავლო ტურები. ადგილობრივ თვითმმართველობებთან თანამშრომლობით გაუმჯობესდება ახალგაზრდული პოლიტიკის განსაზღვრისა და შესაბამისი ახალგაზრდული სერვისების შექმნის პროცესი. გაგრძელდება ახალგაზრდული სამოქმედო გეგმების შემუშავება და ადგილობრივ დონეზე ახალგაზრდების მონაწილეობის მექანიზმებისა და მოდელების დანერგვა. გაიზრდება ახალგაზრდული პროექტების მასშტაბები და არასამთავრობო სექტორის აქტიური ჩართულობით მოხდება სამოქალაქო ჩართულობისა და სოციალური მეწარმეობის მხარდაჭერა. გაიზრდება მოწყვლადი ჯგუფების წარმომადგენელი ახალგაზრდების ინკლუზიაზე ორიენტირებული არაფორმალური განათლების პროგრამების მხარდაჭერა. გაღრმავდება თანამშრომლობა ევროკავშირთან ახალგაზრდობის მობილობის, უნარების განვითარებისა და პოლიტიკის რეფორმების მიმართულებებით ევროკავშირის “Erasmus +”-ის პროგრამის ფარგლებში, ხოლო ევროკავშირის EU4Youth პროგრამის ფარგლებში თანამშრომლობა ორიენტირებული იქნება ახალგაზრდული მუშაკის ინსტიტუტის განვითარების, მოხალისეობის პოპულარიზებისა და ახალგაზრდებში დასაქმებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევების განვითარებაზე. 4.2 კულტურა და სპორტი სპორტისა და კულტურის მიმართულების ხელშეწყობა უზრუნველყოფს ქვეყნის სოციალურ და ეკონომიკურ განვითარებას, ხელს უწყობს ქვეყნის პოპულარიზაციას, ე.წ. საიმიჯო ხასიათის პროექტების შინაარსის გაფართოებას როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთ. ახალი სტრუქტურული და ფუნქციური ცვლილებების კვალდაკვალ მნიშვნელოვანია კულტურული და სპორტული კალენდრების ერთმანეთთან ჰარმონიზაცია და კოორდინაცია, რაც საერთაშორისო ასპარეზზე თანამიმდევრული და ეფექტიანი პოზიცინირების საშუალებას მისცემს ქვეყანას და ხელს შეუწყობს კულტურული დიპლომატიის, კულტურული და სპორტული ტურიზმის განვითარებას. 4.2.1 კულტურა კულტურული მიმართულებით სახელმწიფო პროგრამები ძირითადად დაეფუძნება „კულტურის სტრატეგია 2025-ს“, რომელიც განსაზღვრავს სახელმწიფოს ხედვას, მიზნებსა და ამოცანებს კულტურის სექტორში. მიმდინარეობს მუშაობა კულტურის მართვის ეფექტიან მოდელზე, მათ შორის, გაიზრდება ექსპერტთა 40 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა და პროფესიონალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილების მიღებისა და კულტურის სხვადასხვა სფეროს სტრატეგიების შემუშავების პროცესში. გაგრძელდება მუშაობა კულტურის დაფინანსების დივერსიფიკაციისთვის. დაიხვეწება კულტურასა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვასთან დაკავშირებული კანონმდებლობა; შემუშავდება კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კოდექსი; მომზადდება ახალი ნომინაციები კაცობრიობის არამატერიალური მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით ნუსხაში შესატანად და მოხდება მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარული ნუსხის განახლება. გაგრძელდება საზღვარგარეთ ქართული კულტურული მემკვიდრეობის კვლევა და ძეგლებზე საკონსერვაციოსარეაბილიტაციო სამუშაოები. გაგრძელდება მუშაობა კულტურული მემკვიდრეობის მართვისა და დაფინანსების ეფექტიანი მექანიზმების შემუშავებისთვის. გაიზრდება კულტურის ხელმისაწვდომობა ფართო საზოგადოებისათვის, ხელი შეეწყობა ეთნიკურ უმცირესობათა კულტურული თვითმყოფადობის შენარჩუნებასა და შშმ პირთა შემოქმედებითი უნარების განვითარებას. ხელი შეეწყობა კულტურის სფეროს პოტენციალის სამეწარმეო და ტურიზმის მიმართულებით ათვისებას, მათ შორის, კულტურული მარშრუტების, ტრადიციული რეწვის დარგებისა და არამატერიალური და მატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სხვა პოტენციალის ათვისებას, აგრეთვე შემოქმედებითი რესურსების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარებისათვის მდგრად გამოყენებას. სახელმწიფო ხელს შეუწყობს შემოქმედებითი ინდუსტრიების განვითარებისთვის საჭირო სივრცეების და ელექტრონული პლატფორმების შექმნას; კულტურული დიპლომატიის მეშვეობით ხელი შეეწყობა ქართული კულტურის ინტერნაციონალიზაციასა და ქვეყნის პოპულარიზაციას საერთაშორისო დონეზე; ხელი შეეწყობა საერთაშორისო კულტურული ურთიერთობების გაღრმავებას, ხელოვანთა საერთაშორისო მობილობას კულტურათაშორის დიალოგს, ერთობლივი პროექტების განხორციელებას, ინსტიტუციონალურ, ორგანიზაციულ და ინდივიდუალურ დონეზე. შემუშავდება სახელოვნებო განათლების პოლიტიკა და სტრატეგიული განვითარების გეგმა, დაიწყება მუშაობა სახელოვნებო განათლების მიმართულებით საკანონმდებლო და ნორმატიული ბაზის სრულყოფაზე, სახელოვნებო განათლების ფართო ხელმისაწვდომობის, განათლების ხარისხის და კონკურენტუნარიანობის ამაღლებისა და სახელოვნებო განათლების დაფინანსების ახალი მოდელის შექმნის მიმართულებით. გაგრძელდება სახელოვნებო-შემოქმედებითი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ინფრასტრუქტურული მოდერნიზება და ტექნიკური გადაიარაღება. 4.2.2 სპორტი სახელმწიფო განახორციელებს ქმედით პოლიტიკას, პროფესიულ და მასობრივ სპორტში ჩაბმულ პირთა რაოდენობის გასაზრდელად. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა სპორტის სხვადასხვა სახეობაში 41 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ბავშვებისა და მოზარდების ხელმისაწვდომობა და ჩართვას. მწვრთნელთა უზრუნველყოფილი პროფესიული იქნება გადამზადება; სასპორტო განათლების გაგრძელდება მაღალმთიან დასახლებებში მომუშავე მწვრთნელთა მხარდაჭერა. აშენდება საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი სპორტული მოედნები, დარბაზები და სპორტის სასახლეები, ასევე მასობრივი სპორტული ობიექტები (გარე სავარჯიშო ტრენაჟორები, მინიმოედნები, სარბენი და ველობილიკები); შეიქმნება სპორტული ინფრასტრუქტურის მართვის ქმედითი მოდელი, რომელიც საჯარო და კერძო სექტორის ეფექტიან თანამშრომლობაზე იქნება დაფუძნებული. გაიზრდება სასპორტო განათლების ხელმისაწვდომობის დონე და შეიქმნება დარგის პროფესიონალი კადრებით მომარაგების მყარი საფუძვლები. სპორტულ ორგანიზაციებთან და სხვადასხვა უწყებებთან კოორდინაციით, შემუშავდება სპორტული ტურიზმის განვითარების სტრატეგია, რაც ქვეყნის პოპულარიზაციასთან ერთად, განაპირობებს ქვეყანაში დამატებითი ინვესტიციების მოზიდვას. ამ მიზნით გაგრძელდება მუშაობა საერთაშორისო სპორტული ღონისძიებების მასპინძლობის მიმართულებით და შემუშავდება საერთაშორისო სპორტული ღონისძიებების გამართვის სტანდარტები. შეიქმნება სპორტული დავების განხილვების ეფექტიანი სისტემა. დაინერგება სპორტსმენთა უფლებების დაცვის და მათი გადაწყვეტილების მიღებაში ჩართვის მოდელი. გაგრძელდება სპორტის სფეროში არსებულ საერთაშორისო კონვენციებთან მიერთების, მათი რატიფიკაციისა და დანერგვის პროცესი. 42 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა 5. ადამიანი და მასზე ზრუნვა 5.1 ადამიანის უფლებათა დაცვა, დემოკრატიული მმართველობა და კანონის უზენაესობა ბოლო წლებში განხორციელებული რეფორმების შედეგად შეიქმნა და დაიხვეწა ადამიანის უფლებათა დაცვის ინსტიტუციონალური მექანიზმები. მთავრობის პრიორიტეტულ მიმართულებად იქცა ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებული მიდგომის ინტეგრირება სახელმწიფო პოლიტიკის ფორმირებისა და კანონშემოქმედების პროცესში. სისხლის სამართლის პოლიტიკის შემდგომი გაუმჯობესების უზრუნველსაყოფად გაგრძელდება სისხლის სამართლის რეფორმა სამოქალაქო სექტორის ჩართულობით და საერთაშორისო სტანდარტებისა და საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარების შესაბამისად. ხანგრძლივი მრავალმხრივი კონსულტაციების შედეგად უწყებათაშორის ფორმატში 2018 წლის მაისში დამტკიცდა და პარლამენტს უახლოეს მომავალში წარედგინება სისხლის სამართლის კოდექსში ფართომასშტაბიანი ცვლილებების პროექტი, რომლის მიზანია სისხლის სამართლის პოლიტიკის ლიბერალიზაცია და სისხლის სამართლის კანონმდებლობის შესაბამისობა ადამიანის უფლებების საერთაშორისო სტანდარტებთან. სისხლის სამართლის რეფორმის პრიორიტეტებად რჩება დანაშაულის თავიდან აცილებაზე, სამართლიანი და დამოუკიდებელი სასამართლოს ჩამოყალიბებაზე, სასამართლოს და მოსამართლის როლის გაძლიერებაზე, სასჯელის ლიბერალიზაციაზე, დაზარალებულის უფლებების დაცვასა და მჯავრდებულის რეაბილიტაციაზე ორიენტირებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის განხორციელება. სასჯელაღსრულების სისტემის შემდგომი გაუმჯობესების მიზნით:       მომზადდება შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელი გახდება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სასამართლო პროცესში დისტანციურად (ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით) მონაწილეობა; განხორციელდება შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები, რომლის საფუძველზეც შესაძლებელი გახდება მსჯავრდებულის სასჯელის მოხდისგან ვადამდე გათავისუფლება პენიტენციურ დაწესებულებაში ნამუშევარი დღეების პროპორციულად; მსჯავრდებულთა დასაქმებისა და რესოციალიზაცია/რეაბილიტაციის მიზნით, სახელმწიფო ხელს შეუწყობს კერძო ბიზნესს პენიტენციურ დაწესებულებებში სამუშაო ადგილების შექმნის მიზნით; პენიტენციური დაწესებულებების მართვის ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით, გაგრძელდება დიდი ზომის პენიტენციური დაწესებულებების გარდაქმნა შედარებით მცირე ზომის პენიტენციურ დაწესებულებებად. ასევე, დაიწყება ახალი, მცირე ზომის, მაქსიმუმ 500 პატიმარზე გათვლილი დაწესებულებების მშენებლობა; მომზადდება საკანონდებლო ცვლილებები პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სამედიცინო მომსახურების ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით; გაუმჯობესდება ბრალდებულთა უფლებრივი მდგომარეობა; 43 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა  გაძლიერდება პატიმართა ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის, მათ შორის, სხვადასხვა დამოკიდებულების მქონე პირთა რეაბილიტაციის პროგრამები. მთავრობა კვლავაც უზრუნველყოფს საკუთრების უფლების განუხრელ დაცვას, ისევე, როგორც ქონების სანდო და უსაფრთხო სარეგისტრაციო პროცედურებს, მათ შორის, ახალი ტექნოლოგიების დანერგვის გზით. კიდევ უფრო დაიხვეწება და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი გახდება პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის მარეგულირებელი კანონმდებლობა და ზედამხედველობის სისტემა. გაგრძელდება შიდა და გარე კონტროლის მექანიზმების განვითარება, რომლებიც ოპერატიულ-სამძებრო ღონისძიებათა განხორციელებისას უზრუნველყოფს პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დაცვას უფრო მაღალი სტანდარტით. აღნიშნული ცვლილებები განხორციელდება ისე, რომ დაცული იყოს გონივრული ბალანსი პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობისა და ქვეყნისა და ადამიანების უსაფრთხოების ინტერესებს შორის. გატარდება ქმედითი ღონისძიებები თანასწორობის უფლების რეალიზებისათვის და ადამიანების ნებისმიერი ნიშნით დისკრიმინაციის თავიდან ასაცილებლად და აღსაკვეთად. უზრუნველყოფილი იქნება რწმენის თავისუფლების დაცვა ყველა რელიგიური გაერთიანებისა და თითოეული ადამიანისთვის. მთავრობა ხელს შეუწყობს საზოგადოებაში შემწყნარებლობის კულტურის შემდგომ განვითარებას. ეთნიკური უმცირესობების უფლებების დაცვისა და რეალიზების უზრუნველსაყოფად გაგრძელდება სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის სახელმწიფო სტრატეგიისა და 2015-2020 წლების სამოქმედო გეგმის განხორციელება. საქართველოს ყველა მოქალაქეს, განურჩევლად ეთნიკური წარმომავლობისა, ექნება შესაძლებლობა სრულფასოვნად ჩაერთოს საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში, ქვეყნის ეკონომიკურ განვითარებაში, პოლიტიკურ და სამოქალაქო პროცესებში. განსაკუთრებით პრიორიტეტული იქნება სახელმწიფო ენის ცოდნის დონის გაუმჯობესება, შესაბამისად, გაიზრდება სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამების ეფექტიანობა. კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში საზოგადოებრივ მომსახურებაზე ეთნიკური ხელმისაწვდომობა. უმცირესობებისთვის გაუმჯობესდება განათლების სტრატეგიული დოკუმენტის შესაბამისად, გადაიდგმება ქმედითი ნაბიჯები და მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდება ხარისხიან განათლებაზე ხელმისაწვდომობა განათლების ყველა საფეხურზე. გაუმჯობესდება მედიასა და ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობა და, შესაბამისად, ეთნიკური უმცირესობების ერთიან საინფორმაციო სივრცეში ჩართვა. განხორციელდება ქმედითი ღონისძიებები საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში, განსაკუთრებით პოლიტიკურ და ეკონომიკურ საქმიანობაში და გადაწყვეტილების მიღების დონეზე, გენდერული თანასწორობის დასაცავად. უზრუნველყოფილი იქნება სწრაფი და ქმედითი რეაგირება გენდერული უთანასწორობისა და გენდერული ნიშნით ჩადენილი ძალადობის თითოეულ ფაქტზე. 44 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა გაგრძელდება ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და მასთან ბრძოლისათვის საკანონმდებლო რეფორმის განხორციელება. გამომდინარე, გაუმჯობესდება სამართლებრივი დაცვა ქალთა და სტამბულის მიმართ და კონვენციის ოჯახში ფსიქო-სოციალური ჩარჩო-სტანდარტებიდან ძალადობის რეაბილიტაციის მსხვერპლთათვის პროგრამებისა და თავშესაფრის/კრიზისული ცენტრის ხელმისაწვდომობა. გაგრძელდება ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის საკითხებზე ცნობიერებისა და შესაბამისი პირებისათვის კვალიფიკაციის ამაღლებისთვის ზრუნვა. დაცული იქნება შშმ პირთა უფლებები გონივრული მისადაგების პრინციპის საფუძველზე, მათი საჭიროებების გათვალისწინებით. საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში შშმ პირთა სრულყოფილი მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად, სახელმწიფო ხელს შეუწყობს შშმ პირთა დასაქმებას, ასევე ინფრასტრუქტურის ადაპტირებას შშმ პირთა საჭიროებების გათვალისწინებით. მთავრობა ხელს შეუწყობს საზოგადოებრივი სატრანსპორტო საშუალებების, გადაადგილებისა და მოგზაურობის თანაბარ ხელმისაწვდომობას შესაბამისი სტანდარტების შემუშავებისა და დანერგვის გზით. ჩვენი საზოგადოების წევრი შშმ პირების მონაწილეობით უკვე მომზადებულია ახალი კანონპროექტი „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“, რომელსაც ისინი მრავალი წელი ელოდნენ და რომლითაც მოხდება გაეროს „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის“ სრულფასოვანი იმპლემენტაცია საქართველოს კანონმდებლობაში. ამით შეიქმნება მექანიზმი, რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნება შშმ პირთა უფლებების რეალიზება ჯანდაცვის, განათლების, სამოქალაქო ინტეგრაციის, დასაქმების, სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური მიმართულებებით, აგრეთვე საზოგადოებაში შშმ პირთა სრული ინტეგრაცია და მათთვის ყველა სახის მომსახურების მისაწვდომობა. მთავრობა დაგეგმავს შესაბამის ღონისძიებების საქართველოს პარლამეტის მიერ დამტკიცებული „სოციალური მუშაობის შესახებ“ საქართველოს კანონის სრყულყოფილი იმპლემენტაციის მიზნით, მათ შორის გამოიყოფა დამატებითი რესურსები სოციალური მუშაკების რაოდენობის ზრდასთან ერთად მათი კვალიფიკაციისა ზრდისა და შესაბამისი ანაზღაურების უზრუნველსაყოფად. გაგრძელდება აქტიური ბრძოლა ტრეფიკინგის წინააღმდეგ. 5.2 ადამიანის უფლებების დაცვის ინსტიტუციონალური მექანიზმები მომდევნო 3 წლის განმავლობაში საქართველოში კიდევ უფრო გაძლიერდება ადამიანის უფლებების დაცვის ინსტიტუციონალური მექანიზმები. ძლიერი, კვალიფიციური და დამოუკიდებელი სასამართლო არის ქვეყნის განვითარების ქვაკუთხედი. მთავრობის მოქმედებები მიმართული იქნება სასამართლო სისტემის ნდობის ამაღლებისკენ. ჩვენი პრიორიტეტია თითოეული მოქალაქის და კერძო სექტორის რწმენის ამაღლება ქართული ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მართლმსაჯულებისადმი. 45 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 მართლმსაჯულების სისტემის რეფორმის მეოთხე ეტაპზე ყურადღება გამახვილდება სასამართლოში დაგროვილი და ჯერაც გადაუწყვეტელი საქმეების რაოდენობის შემცირებაზე, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლების გადასინჯვაზე, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მუშაობის პროცედურების გაუმჯობესებაზე. ამასთან, პარლამენტს განსახილველად წარედგინება მრავალმხრივი კონსულტაციების შედეგად მომზადებული კანონპროექტი „მედიაციის შესახებ“. ამ საკანონმდებლო და სხვა ინსტიტუციონალური მექანიზმების მეშვეობით ხელი შეეწყობა მედიაციის, როგორც დავების მოგვარების ალტერნატიული საშუალების, დამკვიდრებას და განვითარებას. მედიაციის პროცესში სათანადოდ მომზადებული, მიუკერძოებელი მესამე პირი დაეხმარება მოქალაქეებს და ბიზნესის წარმომადგენლებს სამოქალაქო დავების ხანგრძლივი და ძვირადღირებული სასამართლო პროცესის გარეშე, ურთიერთშეთანხმებით, სწრაფად და ეფექტიანად მოგვარებაში. უზრუნველყოფილი იქნება საკონსტიტუციო სასამართლოს დამოუკიდებლობა. პროკურატურა კვლავაც იმუშავებს როგორც საზოგადოების ინტერესებსა და საჭიროებებზე ორიენტირებული სისტემა, რაც ბრალდებულთა და პროცესის მონაწილე სხვა მხარეთა უფლებების მაქსიმალურ დაცვას უზრუნველყოფს. დანაშაულთან ბრძოლის სფეროში შემუშავდება ახალი მიდგომები, დაიხვეწება და ევროპულ სტანდარტებს კიდევ უფრო დაუახლოვდება არსებული საგამოძიებო და საპროკურორო პრაქტიკა. გაიზრდება საზოგადოების მონაწილეობა დანაშაულის პრევენციის უზრუნველყოფის პროცესში. რიგითი პროკურორის დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფის მიზნით, დაიხვეწება პროკურორთა თანამდებობაზე დანიშვნის, დისციპლინური პასუხისმგებლობის, გათავისუფლებისა და წახალისების (მათ შორის დაწინაურების) სისტემა. შემუშავდება პროკურორთა საქმიანობის გამჭვირვალე და მიუკერძოებელი შეფასების კრიტერიუმები. გაგრძელდება პროკურორთა გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების პროგრამები. გაგრძელდება სამართლიანობის აღდგენის პროცესი, რომლის შედეგადაც, 2018 წლის ივნისის მდგომარეობით, სახელმწიფოს მიერ კერძო პირთათვის დაბრუნებულ იქნა 45 მლნ ლარის ღირებულების 2012 წლის ოქტომბრამდე პერიოდში უკანონოდ ჩამორთმეული უძრავ-მოძრავი ქონება. კონსტიტუციის ფარგლებში და საერთაშორისო ვალდებულებების შესაბამისად, ხელისუფლება გააგრძელებს ყველა სამართლებრივი მექანიზმის გამოყენებას, რათა თითოეულ ადამიანს აღუდგეს წინა ხელისუფლების მიერ დარღვეული უფლებები. ამ მიზნით გაგრძელდება საქართველოს მთავარი პროკურატურის ხელმძღვანელობით მიმდინარე ის საგამოძიებო პროცესი, რომლის შედეგადაც არაერთი 2012 წლამდე გამოტანილი გამამტყუნებელი განაჩენი გადასინჯულ იქნა და შეიცვალა გამამართლებელი განაჩენით. სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების მიერ ჩადენილი სავარაუდო წამების/არასათანადო მოპყრობის ფაქტების ეფექტიანი და დამოუკიდებელი გამოძიების ხელშეწყობის მიზნით, მიღებული იქნება „სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურის შესახებ“ ახალი კანონი და ამით შეიქმნება ერთიანი, დამოუკიდებელი ინსტიტუტი, რომელიც სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლის, მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულის მიუკერძოებელ და ეფექტიან გამოძიებაზე იქნება პასუხისმგებელი. 46 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა საზოგადოებრივი უსაფრთხოებისა და მართლწესრიგის უფრო ეფექტიანი და დახვეწილი სისტემისთვის შინაგან საქმეთა სამინისტროს შემდგომი განვითარების პროცესი დაეფუძნება სისტემური განახლების კონცეფციას, რომელიც მოიცავს როგორც სტრუქტურულ გარდაქმნას, ისე საპოლიციო საქმიანობის შინაარსობრივ ცვლილებებს და საკანონმდებლო ბაზის გაუმჯობესებას. ამ რეფორმების განხორციელება უზრუნველყოფს დანაშაულის პრევენციის მიმართულების გაძლიერებას, დანაშაულთან ბრძოლის, მართლწესრიგისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ინსტრუმენტების ეფექტიანობის ამაღლებას. მთელი ქვეყნის მასშტაბით სტრუქტურული გარდაქმნა შეეხება კრიმინალურ პოლიციას. კერძოდ, ეფექტიანობის ამაღლების მისაღწევად კრიმინალურ პოლიციაში მოხდება ოპერატიული, საგამოძიებო და საუბნო მიმართულებების და ფუნქციების მკაფიოდ გამიჯვნა. საგამოძიებო მიმართულებით განხორციელდება არსებული გამომძიებლების კვალიფიკაციის ამაღლება და მათი სპეციალიზაციის უზრუნველყოფა. ამ მიზნით, შსს აკადემიის ბაზაზე მოხდება გამომძიებელთა საბაზისო კურსის დანერგვა და სისტემაში მიღებისთვის აუცილებელი საკვალიფიკაციო მოთხოვნების სტანდარტების ამაღლება. გარდა ამისა, აკადემიაში დაინერგება გამომძიებელთა პროფესიული გადამზადების კურსი. არსებითად განახლდება კრიმინალური პოლიციის საუბნო მიმართულება, იგი დაეფუძნება საზოგადოებაზე ორიენტირებული პოლიციის კონცეფციას და შეიქმნება თანამედროვე სტანდარტების საპოლიციო სერვისების შესაბამისი მართლწესრიგის ოფიცერთა დანაყოფები, რომელთა უმთავრესი ამოცანა იქნება დანაშაულის პრევენციაზე მუშაობა. რეფორმა შეეხება სასაზღვრო პოლიციას. გაგრძელდება საზღვრის მართვის რისკების ანალიზის ერთიანი სისტემის განვითარება და მისი ინტეგრირება შესაბამის ანალიტიკურ სისტემაში. გაღრმავდება საერთაშორისო პარტნიორებსა და დონორებთან უკვე არსებული წარმატებული თანამშრომლობა სასაზღვრო პოლიციის ტექნიკური გადაიარაღების, აღჭურვისა და ადამიანური რესურსების გაძლიერების მიმართულებით. გააგრძელდება საზღვაო ოპერაციების ერთობლივი მართვის ცენტრის განვითარება, ცენტრის როლისა და სტრატეგიულ პარტნიორებთან თანამშრომლობის გაძლიერების მიზნით. ქვეყანაში გაგრძელდება საპატრულო პოლიციის რეფორმის ახალი ეტაპი, რომელიც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს როგორც საპოლიციო საქმიანობის ეფექტიანობას და გამჭვირვალობას, ისე მოახდენს ადმინისტრაციული პროცესების გამარტივებას, საპოლიციო სერვისების ხელმისაწვდომობის ზრდას, თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვასა და დანაყოფის სტრუქტურულ ოპტიმიზაციას. ამ რეფორმის ფარგლებში განხორციელდება სტანდარტული მოქმედებების პროცედურებისა და სამართალდარღვევების გამოკვეთის თანამედროვე საშუალებების დანერგვა. გაძლიერდება ქვეით პატრულ ინსპექტორთა ინფრასტრუქტურით კორპუსი და დატვირთულ ამ გზით ამაღლდება მიმართულებებზე ტურისტული უსაფრთხოებისა და და გასართობი მართლწესრიგის სტანდარტები. მთავრობა ასევე გააგრძელებს ისეთი საპოლიციო ინსტრუმენტების განვითარებას, როგორიცაა უკონტაქტო და ფარული პატრულირება, რაც აუცილებელია საგზაო უსაფრთხოების სფეროში არსებული გამოწვევების დასაძლევად. გაგრძელდება საპოლიციო სერვისების მარტივად ხელმისაწვდომობის პოლიტიკა და საპატრულო პოლიციის ერთიანი მომსახურების ცენტრის კონცეფცია დაინერგება მთელი ქვეყნის მასშტაბით. მთავრობა განახორციელებს სისტემურ განახლებას ისეთი ფუძემდებლური პრინციპით, როგორიცაა 47 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა ადამიანის უფლებების დაცვა. ამ მიზნით, შინაგან საქმეთა სამინისტროში შექმნილია ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტი, რომლის მიზანია ისეთი დანაშაულის გამოძიების ხარისხის ამაღლება, როგორიცაა ოჯახში ძალადობა, ქალთა მიმართ ძალადობა, სხვადასხვა დისკრიმინაციული მოტივით ჩადენილი დანაშაული. აქტიურად გაგრძელდება დეპარტამენტის საქმიანობის გაძლიერება და ადამიანის უფლებების დაცვის კომპონენტის განვითარება, რაც განხორციელდება დეპარტამენტის მიერ შიდა და გარე მონიტორინგის სისტემების დანერგვით, რისკის შეფასების სისტემის დანერგვით, სახელმწიფო, კერძო და არასამთავრობო სექტორის ჩართულობის ზრდით. მთავრობა იმუშავებს ერთობლივი ოპერაციების ცენტრის შემდგომ განვითარებაზე, გადადგამს ნაბიჯებს თანამედროვე ტექნოლოგიების მიმართულებით, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ეროვნული ვიდეოანალიტიკური სისტემის განვითარებისა და მისი საშუალებით დანაშაულის პრევენციისკენ მიმართულ ქმედებებს. ამ მიმართულებით უკვე ხორციელდება შესაბამისი ღონისძიებები. დაინერგება დანაშაულის პრევენციაზე მიმართული მიდგომები, მათ შორის ანალიზზე დაფუძნებული საპოლიციო საქმიანობის მოდელი, რომელიც გულისხმობს ინფორმაციის მიღების თანამედროვე საშუალებების განვითარებას, დანაშაულის და დამნაშავის ანალიზის, პროფილირებისა და რეკომენდაციების ანალიტიკური პროდუქტების შემუშავებას როგორც საოპერაციო, ისე სტრატეგიულ დონეზე. აღნიშნული მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს დანაშაულთან ბრძოლის ღონისძიებებს და შედეგებს. ანალიზზე დაფუძნებული საპოლიციო საქმიანობის ფარგლებში განხორციელდება საპოლიციო რესურსების ოპტიმალური განაწილების შეფასების ისეთი საშუალებების დანერგვა, როგორიცაა „E-Police” და ინციდენტების ინტერაქციული რუკა. გაგრძელდება საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოების პროგრამის განხორციელება, რომელიც ქვეითთა, მგზავრებისა და მძღოლების უსაფრთხოების გაუმჯობესებას მოემსახურება და შეამცირებს გზებზე უბედურ შემთხვევებს. მნიშვნელოვნად გაიზრდება ახალი ტექნოლოგიების გამოყენება საგზაო მოძრაობის ადმინისტრირების სფეროში. აღნიშნულის უზრუნველსაყოფად, გაგრძელდება ახლადდანერგილი ქულათა დაგროვების სისტემის დახვეწა, მართვის მოწმობის ასაღებად საჭირო გამოცდის პრაქტიკული კომპონენტის საქალაქო პირობებში ინტეგრირება და სხვ. გაღრმავდება თანამშრომლობა საერთაშორისო საპოლიციო სტრუქტურებთან. საქართველო აქტიურად ითანამშრომლებს ევროპოლთან 2017 წელს გაფორმებული შეთანხმების საფუძველზე. მოხდება ევროპოლის უსაფრთხო კომუნიკაციის არხის დანერგვა შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, რომლის მეშვეობითაც უზრუნველყოფილი იქნება ოპერატიული ინფორმაციის გაცვლა. გარდა ამისა, მთავრობა ევროპოლში მიავლენს მოკავშირე ოფიცერს. პარალელურად, გაძლიერდება ორმხრივი საპოლიციო თანამშრომლობა, გაფართოვდება პოლიციის ატაშეეების არსებული ქსელი, განსაკუთრებით ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებში. პოლიციის სისტემის გამართული ფუნქციონირების უზრუნველსაყოფად, ჩამოყალიბდება ადამიანური რესურსების მართვის ქმედითი სისტემა, რათა კარიერული წინსვლა დაეფუძნოს ობიექტურ კრიტერიუმებს, დამსახურებასა და კვალიფიკაციას. პოლიციელთათვის გაუმჯობესდება სოციალური დაცვის მექანიზმები და ეტაპობრივად გაიზრდება მათი ანაზღაურება. ამავე დროს, განხორციელდება სამსახურში მიღების წესის გადახედვა და შსს აკადემია გარდაიქმნება არამხოლოდ სისტემაში 48 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მოხვედრის ერთადერთ წყაროდ, არამედ მისი ძირითადი მანდატი იქნება პოლიციელთა კვალიფიკაციის ამაღლება და სპეციალური პროგრამების განხორციელება, რაც მიიღწევა აკადემიაში უმაღლესი განათლების კომპონენტის გაუქმებითა და პროფესიული საგანმანათლებლო თანამშრომლობა ევროკავშირის სისხლის პროგრამების მიმართულების გაძლიერებით. ინტენსიურ ფაზაში გადავა სამართლის სფეროში სამართლებრივი თანამშრომლობის სააგენტოსთან (ევროჯასტთან), რომელთანაც მოლაპარაკებები უკვე დასრულებულია და შესაბამისი ხელშეკრულება უახლოეს მომავალში გაფორმდება. უზრუნველყოფილი იქნება სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის დამოუკიდებელი და ქმედითი საქმიანობა. გარანტირებული იქნება სახალხო დამცველის ინსტიტუტის დამოუკიდებლობა, მისი აქტიური თანამშრომლობა საქართველოს პარლამენტსა და სხვა საჯარო სტრუქტურებთან. საქართველოს ხელისუფლება შრომითი უფლებებისა და შრომის უსაფრთხოების მიმართულებებით გააგრძელებს მუშაობას სათანადო საკანონმდებლო ბაზის პრაქტიკაში სრულყოფილად დასანერგად შრომის უსაფრთხოებისა და სამუშაო ადგილებზე ჯანმრთელობის დაცვის მიმართულებით, რაც იქნება შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის სტანდარტების შესაბამისი, მათ შორის, ევროკავშირის შესაბამის დირექტივებთან. საქართველოს მთავრობა განახორციელებს ახლებულ მიდგომას ქმედითი და ეფექტიანი შრომის ინსპექტირების მექანიზმის ჩამოსაყალიბებლად, რაც გულისხმობს შრომის ინსპექციის მანდატის გაძლიერებას და გავრცელებას ეკონომიკის ყველა სექტორზე და შრომით ურთიერთობებზე. შრომის ინსპექტირების მექანიზმის რეფორმირების პროცესი წარიმართება სოციალური პარტნიორების ჩართულობის პირობებში. ჯანმრთელობის დაცვა და სოციალური უზრუნველყოფა 2012 წლის არჩევნების შემდეგ ხელისუფლებამ საფუძველი ჩაუყარა სახელმწიფოს სოციალური პასუხისმგებლობის პრინციპზე დაფუძნებულ ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის პოლიტიკას, რომლის შემდგომი სრულყოფა საქართველოში თითოეული ადამიანის ღირსეულ ცხოვრებას და კეთილდღეობას უზრუნველყოფს. 5.2.1 ჯანმრთელობის დაცვა ადამიანზე ორიენტირებული სოციალური პოლიტიკის მთავარი მიღწევა საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ამოქმედებაა, რომელმაც სათავე დაუდო ყველა საქართველოს მოქალაქისათვის სამედიცინო მომსახურებით უნივერსალურ მოცვას. სამედიცინო სერვისების მოხმარების საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში, 2013 წლიდან უკვე დაფინანსდა 4 მლნ-ზე მეტი შემთხვევა. 49 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა მთავრობა მომავალშიც შეინარჩუნებს საყოველთაო ჯანდაცვის სისტემას, დაიხვეწება არსებული საყოველთაო ჯანდაცვის საბაზისო პაკეტი. საქართველოს ყველა მოქალაქე კვლავაც იქნება დაცული სამედიცინო მომსახურებასთან დაკავშირებული მაღალი ხარჯებისაგან, ამასთან, საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებით, განიხილება საჯარო და კერძო თანამშრომლობის მოდელები და მექანიზმები, რათა დასაქმებულმა ადამიანებმა მეტი წვლილი შეიტანონ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ხარჯების დაფარვაში. დაავადებათა პროფილაქტიკა (პრევენცია) ჯანდაცვის პოლიტიკისთვის იქნება პრიორიტეტული. დაავადებაზე რეაგირების რეჟიმიდან აქცენტი გადატანილი იქნება როგორც პრევენციულ ღონისძიებებზე, ისე დაავადების ადრეულ დიაგნოსტიკასა და მისი გართულების თავიდან აცილებაზე. განხორციელდება პირველადი ჯანდაცვის რეფორმის მომდევნო ეტაპი. კერძოდ, დაიხვეწება პირველადი ჯანდაცვის სისტემის დაფინანსების მექანიზმები და გაიზრდება ოჯახის ექიმის როლი და მნიშვნელობა, რის საფუძველზეც დაიზოგება როგორც სახელმწიფოს, ისე მოსახლეობის მიერ გაწეული დანახარჯები. გაგრძელდება ჯანდაცვის სპეციალიზებული მიმართულებების პროგრამული დაფინანსება, C ჰეპატიტის ელიმინაციის უპრეცედენტო პროგრამაში ჩართვის საშუალება მომავალშიც ექნება ყველა შესაბამისი საჭიროების მქონე პაციენტს; გაუმჯობესდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების ხარისხი როგორც სტაციონარულ, ისე ამბულატორიულ და თემზე დაფუძნებული სერვისების დონეზე. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობას - ქვეყნის მასშტაბით უკვე განხორციელდა დედათა და ბავშვთა (პერინატალური) სამედიცინო ცენტრების რეგიონალიზაცია და მომავალში მოხდება მისი ინსტიტუციონალიზაცია; გაგრძელდება აცრების ეროვნული კალენდრით ბავშვთა იმუნიზაცია; ორსულებისა და ბავშვების უზრუნველყოფა მომავალი თაობის ჯანსაღი განვითარებისთვის აუცილებელი ფარმაცევტული პროდუქტის მიწოდებით. საფუძველი ჩაეყრება ონკოლოგიური დაავადებების მკურნალობის თანამედროვე და მაღალეფექტიან მეთოდებს. ჯანდაცვის სისტემის დაფინანსება დაეფუძნება თანამედროვე, მსოფლიოში აპრობირებულ პრინციპებს: მომსახურების ანაზღაურებისათვის გამოყენებული იქნება დაფინანსების დიაგნოზთან შეჭიდული ჯგუფების და გლობალური ბიუჯეტების მეთოდი, რაც უზრუნველყოფს პროგრამული ფინანსური რესურსების უფრო ეფექტიანად გამოყენებას. მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით ამოქმედდა ქრონიკული დაავადებების სამკურნალო მედიკამენტებით უზრუნველყოფის სახელმწიფო პროგრამა მოსახლეობის სოციალურად დაუცველი ფენისათვის. განხორციელდება პროგრამის არეალის გაფართოება, რომლის შედეგადაც მოსახლეობის მოწყვლად ჯგუფებს გაეზრდებათ ხელმისაწვდომობა ამბულატორიული მოხმარების მედიკამენტებზე. დაიწყება ღონისძიებების გატარება პოლიფარმაციის შემცირების მიზნით, გაგრძელდება ელექტრონული რეცეპტის სისტემის დანერგვა. უზრუნველყოფილი იქნება ჯანდაცვის სერვისებისა და მედიკამენტების ხარისხი, დაიხვეწება 50 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა საკანონმდებლო ბაზა, გაგრძელდება სელექტიური კონტრაქტირების დანერგვის პროცესი და გაძლიერდება სახელმწიფო მონიტორინგის სისტემა. დაინერგება ფარმაცევტული წარმოების კარგი საწარმოო პრაქტიკის და დისტრიბუციის (GMP/GDP) სტანდარტები. ქვეყნის მასშტაბით დაიწყება ელექტრონული სამედიცინო ჩანაწერების სისტემის დანერგვა, რაც მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს ჯანდაცვის ხარისხის გაუმჯობესებას. ჯანდაცვის ადამიანური რესურსების განვითარების უზრუნველსაყოფად განხორციელედება სამედიცინო განათლების სისტემური რეფორმა დიპლომისშემდგომი და უწყვეტი პროფესიული განვითარების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, რაც ხელს შეუწყობს მაღალი კომპეტენციის მქონე სამედიცინო პერსონალის მიერ ხარისხიანი სამედიცინო სერვისების მიწოდებას. აღნიშნული, ერთი მხრივ, გააუმჯობესებს პაციენტებისათვის მიწოდებული სამედიცინო მომსახურების ხარისხს, ხოლო, მეორე მხრივ, შეამცირებს სამედიცინო დაწესებულებების დანახარჯებს. 5.2.2 სოციალური დაცვა მთავრობის შემდგომი მმართველობის სოციალური დაცვის პოლიტიკის ძირითად პრინციპებს წარმოადგენს: სიღატაკის შემცირება/პრევენცია, სოციალური დახმარების სისტემის ეფექტიანობა, სამართლიანობა და გამჭვირვალობა, დასაქმების მოტივაციის გაზრდა და ხელშეწყობა. მთავრობა გააგრძელებს მიზნობრივ სოციალურ პროგრამებს მოწყვლადი ჯგუფების მატერიალური მდგომარეობის შესამსუბუქებლად. ადგილობრივი ხელისუფლების ჩართულობით განხორციელდება აღნიშნული პროგრამების მიზნობრიობის გაუმჯობესება და არსებული რესურსების უფრო სამართლიანი გადანაწილება. ამ პროცესში შემოღებულ იქნება სოციალურად დაუცველი ოჯახების შრომისუნარიანი წევრების დასაქმების წახალისებისა და ხელშეწყობის მექანიზმები. გაფართოვდება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა, ხანდაზმულთა და მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა ფიზიკური და სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესებისკენ მიმართული ღონისძიებები . ხელისუფლება გაააქტიურებს დევნილთა საცხოვრებელი ფართობით უზრუნველყოფის ეფექტიან პოლიტიკას. გაგრძელდება დევნილი ოჯახებისათვის მრავალბინიანი საცხოვრებელი სახლების მშენებლობა, ასევე „სოფლად სახლის“ პროექტის ფარგლებში მოხდება დევნილი ოჯახებისთვის საცხოვრებელი სახლების შეძენა. გაგრძელდება კერძო მესაკუთრეებისგან იმ საცხოვრებელი ფართობის გამოსყიდვა, რომლებიც დევნილებს აქვთ დაკავებული. დაიხურება ყველა ნგრევადი, სიცოცხლისათვის საშიში ობიექტი, რომელზეც არსებობს შესაბამისი საექსპერტო დასკვნა. გაძლიერდება სახელმწიფოს მხრიდან დევნილებისთვის საარსებო წყაროებზე წვდომის, მცირე სამეწარმეო საქმიანობისა და დევნილთა კოოპერაციის ხელშეწყობა. გაგრძელდება ეკომიგრანტი ოჯახებისთვის სახლების შეძენა ქვეყნის მასშტაბით, ასევე გასულ წლებში გადაცემული საცხოვრებელი სახლებისა და მიწის ნაკვეთების ეკომიგრანტი ოჯახებისთვის საკუთრებაში რეგისტრაციის პროცესი. 51 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა გაგრძელდება ოჯახების მხარდამჭერი სერვისები და ბავშვთა კეთილდღეობისკენ მიმართული ღონისძიებები, მათ შორის დემოგრაფიული მდგომარეობის გაუმჯობესების ხელშეწყობის ღონისძიებები, გაძლიერდება მოსახლეობის დაბერების საკითხებზე სახელმწიფო პოლიტიკის სხვადასხვა მიმართულებები. მოხდება მეტად ჰუმანური მიდგომების დანერგვა ნარკოტიკების მოხმარებასთან მიმართებით. გაგრძელდება ნარკოპოლიტიკის შემსუბუქების მიზნით ქმედითი ნაბიჯების გადადგმა კვლევებზე, ანალიზსა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომების გათვალისწინებით. სახელმწიფო გააუმჯობესებს სერვისების ნარკოდამოკიდებული პირებისათვის მიზნობრივი ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობასა და ხარისხს. პრევენციული და ცნობიერების ამაღლების ღონისძიებებით, ასევე ჯანსაღი ცხოვრების წესის პოპულარიზაციის გზით სახელმწიფო უზრუნველყოფს ნარკოტიკების უკანონო მოხმარებაში ადამიანების, განსაკუთრებით, ახალგაზრდების ჩაბმის თავიდან არიდებას და ნარკოტიკული საშუალების მოხმარებით გამოწვეული ზიანის თაობაზე საზოგადოების ინფორმირებას. სახელმწიფო, ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების საუკეთესო პრაქტიკის გათვალისწინებით, შეიმუშავებს რეგულაციებს აზარტული თამაშების ხელმისაწვდომობის შეზღუდვის კუთხით, განსაკუთრებით არასრულწლოვნებსა და დამოკიდებულ პირებთან მიმართებით. გამკაცრდება სახელმწიფო კონტროლი რეგულაციების შესრულებაზე. გაძლიერდება პრევენციული საგანმანათლებლო კომპონენტი, რათა თავიდან იქნეს აცილებული მოსახლეობის ფართო ფენების, განსაკუთრებით ახალგაზრდების, აზარტულ თამაშებში ჩაბმა. 52 | 2 0 1 8 - 2 0 2 0 ს ა მ თ ა ვ რ ო ბ ო პ რ ო გ რ ა მ ა

brjl6o8Sqxdt 0or36cl0ob 090J(6CEE ('lbr lDjrdror6gq,ol, J65aogi6-0o6ol6l6o - orAUBr brbordC brjuno6gqx.rU 6.>6rorq,C0olrr qt 0CO6oC6C0ob Ao6oltg6o - 0obgoqr tsfu639qo bcjr6orpq,t'rb 6.:tig0<,rb qg6gol,J ('r lrmBq,ol, 0gpt66gobob 0o6oltgt6o - q,93r6 qt3oot03oq,o trj.:6oggqxdl g3o6o0o3ols qr 0qr6fisqgo Arfuc,or6Cbol, 0o6olr6t6o - 6oo66o 8g6fubo0goq,o l$jtt6o6gq,olt crrrsq'roSol, 0o6o1166o - qg6;6 oto6or brjt6or3gqxrtt ogbgogoob 0o6olrg16o - orX.> $gq,g3o$o brjrfio6gq,ott 3pq,6p6ot$ qpr t Jsl66olt 0o6oltg6o - Oobgoq, 6oo66,>dX brjs6o6Xq,ob o3gJo6Cbuq,o O06oo(,l6oCboq'r6 oduq,Cooo ol(l$egoq,CbUq, Joftotr, 6r6lsQgbots qp q,6r'rq6oq,orl 0o6obgttro - Lrr,rbl6 b3bs6o btj.r6o6gq,ob tig6rm6pq,o 0r63ooru6C0olrr qgr c$B6rlr$6pil6gr6ob Oo6o\Jr6o Aro) OCo$otsgoE',o brjr6%gq,ol, lrr6y63o lsj0Sorr 0o6o1166o - qrr3oor bsqr3.:qo,:6o b.:jrt6oggqxd, lrrb1Cq,,:qb{rrpq,C0olrr er &to0rgoob 0o6obg6o - 3,>br 3,>bo03oqro lrs ju6or39q,r'rb go6r6bor.r 0o6olrg16o - 6o3oq,r'rt 616.3.> lsjr{6orggqxdt 8o6r0t6 lrrC0Corr ffiolr66o - 6o<n66o 6tbt6os lsdr(6otA0gnb 0t6o0olr, p606o qt bcrgorqrJoo q'r$ol, 0o6obor6o - q,rgool bC6ACCbJsr l$jrt6or3gq,ol, lr.:b0q,ffirgo 0o6ottgtrro tg6oA00olrr er or6,:b$ottrr'r0ob b:3ooDg0Bo - fuorg3rb 6obgqr;63oqo lr$odrq,rdo

B6('rbJ arE&Jr brbOrdC (,robrer 1982 trq,,ob 9 q6oblr; 2003 $gq,l-t qrrs0orrg6s qr6g a.rgrbotsgoq,ott bsbgq,erboL o0oq,olrob b.:bgq,0$ogcr g6o3g6bog9gob 0gbga0g66ob,: (,r 8o36og6er6rn0o3ob ErJUqOCOo, 2005 $3q'b - 0. q'er0r'rbcrt-tgr3ol-t l-r.rbgqrobolt 6rnb3r'r3ob b,rbgq,8$ogo g6o396bo6g6o qr.: 0o96o11 0gbg2g0g6gol-r ar0obo6ob br6olrbo, 2010 $gq,b - lNSEAD-ob Oolcbgb b3mq,r, MBA-ott 39.:q,ogoJr0ooo,, 2015 ggqb Eooqcr qroj6rn6ob br6ol.tbo gbg6p6o3obr p.r gqrgjgt6crobgobX6oolr bggt6r,r8o brj;6orpq,rnb 69j6o33t6 36op6lro$3$0o; 2005-2006 $q,gb0o ogo btt ,,1r.: jr6or3gq,oll t63o6o6bo[" J6rngjgob 0g6gag6o; 2007 $q,oq9s6 2008 $q,,>8q.og - trbOUA6oCbob jbgq, ,,6r8ggqob" brE3or3rq,gg6gcr lisblob $gg6o; 2010-2012 $q,gbtso b.rj.r6or3Xq,rnl-t br36orrtscr6obcr g65t6p6o3pq,o 3r,r6Jot6r6oob 69bg6lq,gt6o qrot6gj6<'16o; 2013 $q,oli rJ6oq,oqr.r6 2017 $q,ob 13 6o30br6r0qrg ogrn bb ,,tr.ljr6o4gq,r,rb 63o6o6bolr" 6g6g6sq,g6o qro6gjgo6o; 2017 $q,ob 13 6erg8b36b qr,:o6o06,: b.:jr6orgq,otr 9o6,:6lro11 0o6ob66rqr; gq,obl-t 6gligq, qgr o66q,obg6 gbgbb. O6('I0r AobXoq, Bb,CEJCq,o qrrobsqr.: 1958 $q,ott 1 rJ6oq,U; 1990 $gq,tr $.:68o630oo err0or36r o9;69 a.rgrbo0goqrolr llbgq,t'rbolr orooq,oboU l.r.:bxq,0$og('r g6q3t$tro696ob acCr6oJs-orocoroo3ob SrJUq}OCOo, brqgr6 o6o ogo s3rqrgoo3ob agbb3q,oogoq,olr btbgq,rn0ob bgoJgEqror66o; 1996 $Xqb q;0orr36r s0X6o3ob 0336oCb3q, EOrOCbOo J56l.roq3r6oo! gbogtibogggol-r q.ooj6p6.)6gg6r er 0oC6olJ ororgargo3ob (,('lCoctd)ob br0g66og6rn br6olrbo; 6$qt36o03 $q,ol-t 6.r60;3q,ob;0o $$;3q,oqrr rAC6oJob fipt(rorg6gq,o BOrOCbob $rdgr6 g6o336UoOCOCb0o, aoqgbgq,o rCab A6rgrq,o Xoq,(,(.) bs0g66og6<.r qrr J3qrs6o6og6o 0crq3.t$3r.rbolrsor3ob, Oto tsq!6ob, l-r;J6r'rggbcr6rn obJr6o tr.lgggorgbm b$r3q,Xbobor3ol_r, JXbboq,3sbootl g6og6tro6g6ol-r 9 aoq,q.or.r b.:g3gor3Lm b$r3q,3bobo6ol-r, 6r'rqrqr0r6 l_r.;jbol_r gobqroU J630or, br0366og6<'r-gq,g3ooro 66s5636o er tJ6oJCbqgoCbo. r6otJ 0t6;3rq,o b$g66o3t6r'r tJ6rgool., 13$r't6cl er raC6oJrAo 6$r'l3g03qo $o663bol-r 6ggg6bg6go; 0sorX0r6o3gr6 ecrbolldoCbrolr brtrrl6s6ot;gogr Jcl0ogC6ob SCa6n (goq,ol6b JcrqCXo); brnqlegr.rgC6olr J6g0ootr 6r'r0o6rgoob JcrAoOCOob $Cg6" (goqo,:0b Jr'rq,CXo); 36o6o3gqo ,:b6cr369bobl q,r r6rq,o6oJu6o gbr63bol_r 3r,r6o636ob $66o (goqo$l_r JoqCXo); 6x'rqrg6gr06o3o 6q,g33bob 3r'rOogggob $g3rrro (goq,orOl_r JoqCXo); o)o)CarooJob qgJ,:6g$36gob 3rn0Jo36o66ob 3o0o636ob orl30lq.on6lt63 (goq,orOb JoqlCXo); r3rqg30og6o b6.>6qr.:rvr63bol_r JarAoOCOob $33r+n (goqosab J('rqCXo); 0ror30r6o3ob eCJrrqOrOCbOob ggjbarq,o6ooU Jr'rOoOCOob 9936o (WNEU); 3.:q,3gqpl_rot-r 3grtro33q,g6ob JclAooCoob g936o (WNEU); 0.rbgr3q,gb3qor.r broraobo6o .)6r,r6r1,:0ob bsr.r66r6o'br6orn 3o0ogggoU $1g6" (WNEU); 0ro13016o3o[6 (,) 2 Jo0JoUOc6Uq,o 0g66o363boLt 3crq,cri3oOoob 3rn0o636ob $6tlo (WNEU); q,CC6od)o,r ls3r,r53g6b<n JarAoOCOob $936o (WNEU); 3oO3ogggt+ryqo 0g66o56g0ob br3o63g6rbo 3o0o696ob $66ro (WNEU); OroCArooJott br3r'r63g6ttrn JarOoOCOoU $Cg6n (WNEU); 3p6ttpr0or3690gqxnr 6s0cr3oorb3ott Jr'r0oOCOoU $Cg6o (WNEU); J6mgSlrrn6orr trC6roob JS6bo6rq,ol-r J(j0oocoob $66o (WNEU); $96o3olj bs3r]6r(., Jrqrr6ob g$rory,3bobr q.or HR 3or0o6g6ob orrbrorr3&5qm0r6g; 20ll $q,oqrr6 2016 $gr0CqC - obBo6ArOoJobr qt o6go696oot-t b3c'rq,ol.t qr6,:6o (GAU); 2013 $qnqpsb 2016 $qtr0qg 3o6-J63boqrg66o br36orr0cr6ob<'r Ur3oorbgb0o (GAU); 2013 $q,oqr;6 qrqx0q93 - q.ora8Ud6cbcq,cor brO$r'rlt $md)o (GAU); 2016 $qoqrsb aqfAC - gOrqq,gbo br6r60rbrorq10q'r.r q.o,)$gbX0AE',gbXbob 5g0m6obr0oob brblob $936o; 0o6r$oq,3r'rbtb oqXbq.or brgltrors0o6olx'r b$X66og6o 3r'rbg3ttr356o30to, 0ror 6r.r6ob, s0g6o3ol.t 0ro19016o396o bt$o6sqx'r3bobt eb J0C6oJol., 0ro19016o396o .:l.r.43os6oob U:09g5og6cr 3arbg36g66og0to. 0o6r$oqrgo0rb oq3bb rbrq,o 33t6o33q503bob 0X&g6rpbr0o. 0]oqr6er Jdrr.gglmgq,o 3;g0o63bo J*b $g6o3ob 06rgrq,o gr0g$o 36o3X6bo6g6ob J6r'rgglter63borr6, t6otr r0Xt+ro3ob U6oAC6boOCOC0ol_r J6rnggbo6orr ;bo6orgoob $936o; 2016 $gob 6r'rg00t6oqrsb 2017 $qrob 6<,rX00ris0qrg ogr1 ogs6C $3rbo83oq,ob brbgq,r.roob orboq,olrol.r brbgq,a$ogn 36o3Xr6tro636olr 6Cd$ar6ob At'rieboq,C; 2017 Sq,otr 13 6r'rg0b36b qto6o65.: tr,:j.:6orgq,r,rb AC06ctC6Cbotr 0o6oti06r(,. 6s6roq,30ob qrr OEsrb5 qCBrS q'r8oosa3oq,o (,robrq,r 1978 $q'ou 10 qg30b36lr; 199 $gq,b qr,r;6or;36r ogr6C x)Arbo03oq'oLr Lt.:bgq,o6olr orboq,oLtoU ll.>b3q'O$oggr g6ogt6bogX6ob b,>obgo66o-gobm0o3ob tsrJUq,OCOob 6s3rq,r36orgo, 2001 $gq,b - o3rbg as3rbo03oq'ob ltb3q,obob o$oq,obotl b.lbgq,E$ogo p6o33t+rlm6X6ol-t ltg6or:6o6obo 0ob63l-tob 0s6or3ob 05bobo6rou6s, 2003 $gq'b - 0oq,$ob Joq,oOCCEoJU6o S6ogtttbo$3$ob bobbgbob 0r6or3oti 0rAol;O6rOU6u 1997 gq,oqr$ 1999 $q,r0qrg 030x{qrr b;j.:6or3gq,ob qrrbq333otr b;b3q,0$ogo 'bgq-or0b3933E Clbob L:0b.>b360o brqqrbqgg3r'r 6g6gq,rgog0ob: qr) bo)6(,r60c6ob q,gJr66r035gob ggt6r'rblqrl 1999 Sq"b l-r3jgg0b36r0o ogr'r 0g0ob.>3q,g0ob br0o6olrg6olr b<'6o.:q,g6o 6rqtbrb;qgboLt qrgJ,:6OrAC5Oo Ug6r,rbo; 1999-2001 $q,3b0o Olrr.rgq,ogr br63oU b.r$r60r'rot 6Xbg6gjgg6obtgoolrs qrs 0s6or3olr qrrb0r6Sbolr g36g6ob (CERMA) 0ors3r6o bob63b-3<'rEbgq,g.>6go; 2002 $q,oq:6 2007 $q,rOqrg - 0Jb ,,$o6rbq-oq,olr d3gq,o 0.:65otr" 6X6g6rrqrgtvn 0363a1t6o; 2007 gq,ob or36gt63q'oqtb 2009 gqob qr3330b6l0q3 - 1096o3olr It36ot0r'r6olx'r 6.:53oor.t6gbotr bst5366r.rtr tr<.rgqrol-r 03gr66gt'rbob J6crgjgob A.)d)JC0obaob q-o0Jr6Or0C60ob bCq,0dq3,:63q,o; 2009-2012 gq,gbtso ogrn 0Jb ,,63b0;6 gro6b am6aosb" 6rgoq6g0oLi qgr Ar6.tC0obaob (,o6Xjg('trlo; 2 2010-2011 $qrg66o tt:j.r6or3gqcrb qgobob 0$r60t'rgbCq,o,r J)g0o6ob 5.:053r'rbob $336o, 6r053crbob orr30aqro0l63; 2012 $q,ob qrgX006oqr,:5 2014 $q,ob 6r'r9006.:0qrg Lrgrgq,ol-r 03966X<'rbob b$o6ob66r'rb - l-r j.:r6org9q,rnb lrboJ q3o6ob gtio36gq,o UrrACbOc,b orrg0aqx'r0:69; 2014 gq,ob 5 6r'r30b6oqr;6 2016 gq,ob 9 Ugi690b6,)0eg - brj$ror3Xqx.rb tx'gq,ob 03g66gr.rbob 0o6obg6ob Or'rrq,boE C; 2016 $q,ob 9 l.tgigg0bt(rqr,;6 2017 $q,ob 15 q-ogg0b6;0qr9 brj,:6o6Xq,<.rb bogq,ob 0ry166gobotr 0o6obgt6o; 2017 gq,olr 15 qr630b36l-r qrso6oB6; lrsjr6or3gq,r.rb 6:630rnU qgr63oUs qgl b(,rgq)ob 039663r'rbotr 0o6otr$ttrlc-o. gq,<'rbb o6gq,obg6, oorq,oU6 e) d)gbgq, X63bb; 3grgb Ogggq,g qr.r rn6o 03oq,o. 06olbr 0cx"66o BCd)dCto03oqx, (,robrcgr 1979 $q,ob 13 lr3j630b3t+rb, j. 6r'rdr0o; 2003 $gq,b erraor86r o8rbc xrgrbo0aoq,ob brbxq,t'r0ob oboq,otJolt Lbbgq,0$og<.r g6ogt+rbo6g6ob g3c'rbcr0o3ob ErJUqOcOo ps 0og6ols lr.>g6ors0cr6olrcr g3rnbrn0o3g6o 36orog6ox'rbgbob 0r6olr66otr $r.rqrgbu 2015 SXq,b - g636oUq,ob 0ob63bob 90,:qq,9tto tr3rnq,obr er Jr&pboob 0ob63l-tob b3r'rq,olr crt60.:6o b.:6oltbob i6r'r6t6r0r (bsg6r653oro-trt j,:tiot33q,o) qg,: 0og6ols bob6gl.rol.r .:q0o6ob6t6o6C0ou 0)Aobo6ob 0('leCbu 2001-2002 $q,3b0o ogo brj:6orgq,atb 3<'r6g6oq,ob Jrq,r6otJ 3g6r'r3r'r0oboob TACIS Jttogj6ob rqg0o5ob06r0o5q,o tbob6966o; 2002 $qloqgrb 2005 $q,.:Oqrg Ogtsrobq.or br j.r6or3Xq,r'rU 3o6g{6r'rq,olr Jsq,r6olr brg6orr0<'r6ol-rgr g6oroX6orrbsbolr,: qgr t63gm603bol-r (,CJr6Or0C6OoU Sr0g3rb tr896orq:ob6rqr; 2005-2006 $qrgb0o og<'r blt,,brjr6or39q,c'rtt b.:53ob" 3o6Jrn6s6opqo (,Cib60r0C6$otr bob63lrob 6s63oorrdr3bolr 0963a36o; 2006 $qroqrsb 2009 $q,rOeg - bb ,,brj,:t(ro69q,oL b$3ol.r" 3r.r6Jgr6r6ogqro (,CJr6rOr0C5Oob X696r6g6o3olr bgj6r'rt+rob $s0g;6o g6oro36ox'rbSbob 09631X6o; 2009-2013 $q,30Bo ogr'r bl-t,,1-tsjs6o6Xq,r'rl-r br63ob" 3o6Jcr6r.:6ogq,o eCJJ60r0C6OotJ go-ro-io bs63o65oLr 0rn0b.:bg6gbotr a6ggol-r qro6gj6rn6o; 2014 $q,ol.r o;636oqrsb 2017 gq,ob 0r6g,:0qr3 oU(') bb ,,brJt6o6om6n grnbpob" l-r;o6336tr6ogocr q9gJ,>6g.:036gob qrofrSjgr.r6oU 0r,rrqr6oq,3, eCJr60r0C6oob Ao6gjgr.rt6o; 2 2017 $q,ob 2 tut661-t qrro6oE6r b$r6orgq,ob 33r'r6o0o3obr qrs 0q66.rqro 6r63oorr6Caob 0o6obo6ob 0rnrq6oqgqr; gq,obb o66q,ob36 qrs tigl_rgq, g6g0t_r. 06(')br q,gar6 ot<'r6or erobreJ 1974 Vq,ob 5 orgb3t63rq,b, Bbr'r6r'r$ggb 6roo60o; 1996 $gq,b $r6Bobgboor qr,rr0orr36.r o3rbg a.r3sbotsgoq,ol-r b.:b3q,r'rbob orboq,obob brbgq,0$ogn g6o3g6lm6g6ob lr0,l6or.rq,0gr.rqr63r.rbolr SrJgqOCOo, 1999 $3q,b $t68o63boor (,rJ8o,r36r 6360r6oob j. 6ergo6696ob ,rg6glr6ob brbgq,<'rbob g6oggtttto6g6ott arbol.,Odrrou6r, r6ob br0r6orq,ob qrojgo6o; 1995-1998 $q,gbBo ogo o0oq,olrolr ltbgq,fl$ogcr g6o336trogggob br0.>6orq,olr or3r.r6oob.r qr.r l-r.lb3q,0$oggr lr.:Er6orq,ob 3rorgqr6ot-r q,rbrn6.>6go, 0rlr$r3q,gbgq,o; 1998- 1999 $q,3btso l-t$lgq,erbq.r 696016oolr j. 6qgo6p6ob r36gb6ob g6op6bo696ol-t og6oqrogq,o g,:3gq6ggob 0rgob66r6g6rbg; 1999-2002 $qgb0o ogrn j. 5r.rgo66g6ob brbgq,0gogrnb bar6lqro 0odq36gbol-rs (,r 3oq'oOoJU6 03g6o36gbror.: o6l_rgo6g6ob qro63jger6ol_r or16.>090$g; 2002-2003 $q,gbtso - ofioq,obolr b;bXq,@gogtn g6op6bog3golr l-r.r0.r6orqrob orgr.r6ool-t qr.: 3obl-r6o6g6og6o b$l6orq,ob 3.:orgqr6ob qrr6g66o; 2002-2003 $q,3btso er - g8otsr6ergbob brblrnbor.:6 .rr6bg0gq,o gtso0r6r,rgbob,: Lr0,:t6or,:q,qr.:06r3o bobggOob cr66;6rngbob 63go60ob 3cr0obool.r Jslor6(,obrOcr6o; 2003 ggq,tJ qrro6o06.> 6360r6oob Jor66)e reC6rgA6ob trrbgqnboll Joqtogo336o gobqrob 6g6ornbgq, $,:60r.r8.:qgbC6q,,:qr lr.:0b6gor 3.133,:l_rol0o; 2 2004-2006 $q,3btso ogo brar6r'r tt0rt6oq,ob og6oqrogq,o Jo6olr b.rjst6orgq,r.rb 8o61616 bsj0gorr Ur0o6obgt6ob .:3.:p30oob 6gi6o6o; 20062007 $q,300o brjr6or3gq,ob ll9co6rqxng0t6o3 0Xg6og6gbrorr UbogC6boOCOob o36oqro3q,o gr3gq,g96ob qgg3r6o, J6ergglrcr6o; 2C07 -2009 $q9b6o - EJrogt6olr 636Er6gq,o l.r.rar6o rqr0o6ob66lgootr $q,C3ob obb$o$ggob E66ogt6-0J3q,Car6o; 2009 $gq,b 0o96o].1 3r33;boob l-r.i0.rt6orq,ob b3erq,ob rbogo6gbgq,o J6ctg3brn6ott $erqrgbr qrr o0r33 $3q,b j.r6orgq,-r0g6o3gqo gbqg6l-rogggotr rbe4o6gbgq,o J6r'rgSber6ob $erqrgbs; .r6ob oorbo $o66olr r36crt6o, r.rorbo $o66ob orrbug6er6o er 6)JA(,C6oEC borooob rg0o!6c); 2012 $q,ob 30 oj6el6b6op,:6 2015 gq,oL 3 r63ob6r'rdqrg ogo brj.rt6or33q,erlr 0o6.r3rb brj0gors 8o6ob6r6ob 8r'r.lqrgoq,9; 2015 gq,ob 3 r63obgorqr.:6 2016 $qob I ,r63obgcrEqrg - brj.r6o6gq,arlr brbgq,Ogogcr gbrgt6orbcrgbob b.r0b.:bg6ob gg6otrob Eetqr6oq,3; 2016 $q,ob 1 rSgob6ob qr.lo6ots6r b,l j.r6orggq,ert_r otgqr.:g3ol_r 0o6oL66be,; gq,r'rbb pt60r63q, qr o66q,obg6 9630lr; Jgr3b Eggqq,g s9.> b.r6o 03oq,o. O6('lbr (Ir0s FJqICBoS&, A)obrq,) 1975 Sq'ob 21 or63,:t6U, j. orboq,olrtso; 1992 $gq,b eiraorg6r qoobob (brg6r663oro) $JX6ob t-tb3q,r'rbob q'og3gOo; 1997 Sgq'b orboq,olrolr o3.163 ar3rbo03oq,olr bsbgqrqrbotr brbgq,0$oger g6og6Lo6g6ott brg6orr6<'r6olr<'r tr:0r6orqrolr,: er bsg6orsBo6ol.tcr 36oro36oxn63bob gJJCqOCOo; 1998 $3q,b qts0ot36s ttr6s6g<,r ltjO3orr b$o6obg6olror,:6 l6bg0gq,o eoJq,(.)Ar(5oob rJ)eoAo): 1997-1998 $q,300o 0g0robqr.: brj:6or3gq,r,rlr b.:pt6grn l-tjfl3or.l ls0o6olr66<'rbor$ t6bgbgq' lrl6r63t'r J<.rqro6o3olr 6q,33olr qrr r6rq,obob GC6060(); 1998 $gq,b fr60r6cbool Br$s6s ts3r.r63g6lr<'r 6l0ogqrr brg6r.:b63orob brbgqrO$oggr 0s6or3ob b3<'rq,r0o (ENA), 6r'r0gq,o6 Sjp6qrSbr6gbr.rqr: b;g6r66XoroLr Jt630ogr6-0o6ob66U.: qt Jdrgggj6gbb. b$;3q,ob Jg6ornqr0o 03ts.:arbqr,: b,:t6gob qr3J.:(rg.r036gol-r (qr,>br3qr3or lrrg6r66Xom) Jrrrggjgob JrOobCO0o j.:q'rjob t+ror3q, 966360o brtm6.:qr.rgb6o3o g3b6o5oL qrr63ott qgl rq.o6oq,obttro3 qro63b3 brbgq,0$ogcr 00l6orgXq,r.rbolr c.r65rb(rort ltjOorbrnbob 3r.ro6qn6.>6oob tr:3oorbgbbg; 2000 $gq,tt qg.;.>0on3t6,: lrrbXq,0$ogo 0.>6or3ob lr3r'rq,r qrr 0o36olr 0,>6obg6ob br6obbo brp6rn rpoo6ob66rgor0o(M pA); 2000 $qrob b3jg30b960o g36r'rllblorb AoOd, BrOr6CbUq,o BCcQCAtqp 5rbqrr ,:qrs0o;5olr Ugq,Coro)r or,>6,:ffd6crOgq,o (oU6oLOo); 3r,r63g6Lrob Ca6oJgq,o b.:l$0,:r6oryctb 0O)OoJ6o 2 2005 $3q,Lt aog6ols gg6r'rbo o36ob6ob lrr3q,rt-rgr 8o6o; 2006 Sqroqrr6 ogrr brbrOr6orqx'rb 6X0qraC60ob Jo0o096ob $X3r+ro; 2009 $q,oqr$ o9o 0<'r0bbXbg0gq,o gt6oro 0obr0r6orq,olr 0o96 6s6ll.rboq,3gq, b.:j0ggbb0. 2010 $q,ob or3b3t63rqrl-r brq,rq,br (,rJrgCbUq'o orl6s6qrgbmboqtb qrr q.o,:66g6q-or brjr6or33qrotso; 2010 $qrob 15 o;obb 0g63d)cr)qr Jcrqro6o3g6 Jr6gor ,,ol3obugrq: eC0r'rJ6r$Cbb", t6r'r5er66 Js6goolr ortg0lqro0:6otr 06Bg39q,o JeJ0orbob ggq',gb;ot qr.r6got.r qr:656o; 2012 $q,ob I ojgrn0bS6b ,:t+rBggq, oj6.: b,>j,>6or3gq,ob 3,:6rq,r0366ol_r $ca6ra; 2012 gq,ob 25 mi6<'r00gt6b qrro6o06s brj.:r6orggq,ob oSbgogoob 0o6otlg6,rq.o. 06('l0r 0ob3oq, 6orl66odg qr.:oOrqrs 1967 $qrob 25 r36oq,b, j. orboq,ol.rfio; 1984-1991 $q,9b0o b$r3qcrbqt o3s69 ar3rbo03oq,olr brb3q,rnbob olboq,ol-rol-r b.rbgq,6gogr.r g6o336l-rogggob ggo6r'r6oJot BTJUE OCObCi 1991 $gq,lr 6.ros6.: 66cl]3q,o Eg69l8g6gob Jt6cr6t6r0r j. b6ogb3q,tso; 1992-1993 $q,3bBo ogo b,:j.:6or3gq,ob 0o6otrg6orr 3rbobggob g3er6erEo3oli q933,:66i0366oI-t ltbgq,0$ogcr 06BCaCq.,; 193-1994 $q,3btso O3ts.rcrbqrl bs6.:6ger g3rnbrn0o336o br3oorb3bob 3o0ogggob blg6ottso6obtn go6o0o396o o6gr6obs6ogbob q.ogJr66.:0g6golr gg6crbrqr; 1994-1997 $q,gb0o O3tsrobr 6Jbr66dr'r,:6rbr8otg6r'rbo er66r6ob.rgos - ,,Ebcrgq,om q>r&'r6rom6oob" J6oCdOCbob ACbCXC6tqQ; 2001 $gq,b 0gtsrcrbqrr q,mbeol6tso bo-go-r6 J6rnq.orf0gbl-r J6cr66r0olr ,,bgqxr36Xbob 096ga8966ob" 3obl-r3q,O!60Je; 2003-2005 $q,gb0o ogo b.:jr6or3Xq,rnb brlrer6rqrggbr6o3o flrg$ggbq,o[ p636sq36o J6rnqrogbg6o; 1998 gq,oqr6 rr6ob ,,obor36 J6cr0og036bob" 66g6rqgr6o 6969a36o; 2005 $q,oq.or6 2014 $q',.:8q99 oger o0oq,obolr br3or6ggr66r,r qrr66rbol_r qro6gj6rnt6orr brblolr 9936o; 2014 Sq,oli 23 o3q,olroqr.rb 2017 gq,ob 15 q.oCBg0b6r0qg3 - lrjr6orpq,ob 33q,636ob qrr dggq,ors qDg3ob 0o6olr6t6o; 2017 $q,ob 15 q9cJg0b36b qrro6oB6,: brjrt6orpqerb 3gq,ggr6oUr qgr bJtndl$ob Ao6ob$6re. gq,rnblr o66q',obg6 pr 6gb3q, gbgbb. 06c}br lmt:<6 lryDr<rn (,ro0r(,) 196a $q,ob 4 6oX0bg6U, 09U6oob 6roo6ol.r boggq, $gb966o; 1995 $Cglt qu0orr36s otboqrobob b.tbgq,ogttro r3rqggfloo[ o,C('lq)oraoob B)JUq,OCOoi 1981-1988 $qrgb0o 0gtssr'rbqrr [trC)6o3Cqlr'rb 0366o369b,:or,: r3rqgg0ool: .:6igoq,c'r6opt6o $qffioll o96g6br 9; l.t,:js6o6Xq,ob brbgq,6$ogc'r Ogbgp0ol.t 3o16 r.r56sgoob 616gogoq,gb.:tso; 1989 flqroqr$ 195 $qr$qrg 0Urbg6obqr,: pr3oor 5rtigloU 0(,l6rb0C60o, qr0r6obob bocr6obr qD o3g6oob q3orobots<nbqob 6rd6gb0o 0gqrrgoorbgqr; 1993 ggq,lt 6o6sgoq,gmbqr,: rgbrtgoot-r Ego.r6sggbgqo 3obgqojgolr qrltrob 0o0qrobr63 b.:bdrdoq,r,r Er.rj0gqrSbgb6o; 1995-2000 gq,gO0o ogcr 6rb3or,,3,ig3tboo6ob" 3cr6gbJcr6q9366o, 636qr5rn00o 6gqsj6o6o, 1996-2003 gq,gb0o ogcr 6,rqncr,,or.:3obggrqro 336r,rJol.t" 3r'163LrJmEqrg6go; 1998-2001 $q,gb0o ogr'r q,r'r$qxn6otr mflobt qr; 063oqprbob 63Jgrt+rgrgX0ob o6l-r6o636ob 3o6gUJqr6qr366o; 2002 $gq,rb qr,:rggd6s 3sg3.iUoob gg66sqrolr6orr ttX6ottsr,r6obcr 0C606C); 2003-2004 $q,gb8o 0g8sobqrr J6ibr0org6obm o66,:6otsgor ot3ol.rSgqrSbob obbOoOUO0o J6r.rCdO - 316r,16ol_r pbg6tXlx,r0ob qot6gjg(,}6.rc.o; 2004-2009 $qr306o ogo brj;6or3Xqrarb brbsq,brn qr,>6g33q,o; 2 2009 ggq,l-t .:ottrBogb 5r36arb .;qr.>0o,:6oU ggq,3brot g0rqq,3bo 3r'r0ob6ob 06Bg3gq,ot.i ll$$ob $66.:p; 2012 $qrob 1 cri6o00X6U r68CUq, oCbr brj.:6or3gq,r'rlr B:t6q,r0366ob SCAd)rA; 2012 $qnU 25 r'rjgo0b36tt qrm6o06r ttjt6or3gq,oU bsLt1Xq,rqb63q,g0ob, J6r'rbsgooLt qrr og6oqroSq',o erb8r6CboL l.r.:3ootor.r 6o5ob06r(,, boq,o 2014 $gnb 26 or63.rt6b - l-r.: jr6orpq,r'rb It;baXq,,:ql-t6gq,gbolr,r qr,r J6ob4oob Ao6ob06re; 2014 $q,ob 2l o3qrobb qro6o06r brjr6or3gq'r'rU atUJo6C0Uqo gXt6og<'r6og0oqrr6 odgq,3boor 6rqr.;.:q.o6oq,gbgq, io6orr, 6rbllbq,30ols q.or q'6r'rq,3oq',or.: 6o6ottO6re; gq,o[b 6gbgq, q.o.: o66q,olrg6 36gbll; 39.>3b fuggq,g qg.r l.t.:Oo ts3oq,o. O6clb5 Omr 6jo6o0goqn qp.:obrqr.: 1974 $q,ob 2 o36ol.rlr, j. orboqroU0o; I 996 Sgq,l-t qru0orr36r o3163 a.rg.rbo6goq,ob lt.:bgqmbob o,boq,obob brbxq,0$ogo u6ogc6tJooc0o, b.:g6or,:0r'r6obo X3r'r6r'r0o326o 36oro36orer0g0olr bJ3gosq,oboor; 1993-1994 $q,3b0o l-tS.:3q,o0qD Jt6rqolr Xgobo0o3olr g0tqq,gb lr3r'rq,r0o btX6ort0r'r6otx'r 3s$6r'rbob BJJUq,OCObC; 1993 ggq,b 6ro:6: 83bg6o 36ob 3p6ttg0o J6sqr6o 03gX 3r6qrotr g6o96l-ro6360o; 2002 $0q,b b$r3q,; 056506d(') 3)gJrboob bob63[ [3r'rq,,:oo. 1996-1997 $q,gbtso 0g0x'rbqr.> brjrrrror33q,erb qt;brj0Xbol-r 8J3tvrororbgbSqr gr'$qr6o 6696:q56o qro63j6c,rt6ob or6,:030$gqr; 1997 $q,oqr:6 2002 $q,lOqrg ogrT lgo.;3r'r0J.r6o:,ttjr6or33q,erlr rgorbr'bXbob" 3o0g66ogq,o qn6gj$r.r6ob oD6;ts90S3, bgq'066ryqXbX0ob 6s6gcrgoq,36ob 396r'rlto; 2002-2003 $q,g00o ogo r3os3cr0Jr6or ,,Georgian Air"-olr 3<'r0Xt6goolrs qgl crJ3t6rgo3bob qr3Jr6g.r0g6gotr gg6mtn 0363336o; 2003-2005 $q,gb8o - tsiU ,,0g6aob" q,o6olr6o3ob AOird)OrAC$Oob 3g6r'rl-rob 0r'rrqr5oq,3, q,<'r5ob6o3ob qrgJr66,:0366ob 3gt6ol-ro; 2005 $0q,b ogr.r bb ,,jr6org XAJEob" J6g'boqr366ot-r orr6.:tsg0$3 tr:3ttror10o6ol.ro 96orog6orcrbSb0o; 2006 $ggb - bb ,,br5gbo booro agggob" J6r'rgj63bob 0363agrtro; 2007-2008 $q,g00o - bt.r ,,J:6 jor;g6ob"qro6gjgo6o; 2009 Sqroqrr6 2012 Sgr0spC- tsJlr ,,jr6org 0gbga0g66ob" q9o6gj6rn6ro; 2012 $q,ob I 6og06r6oqgsb 2014 gqrol-r 2 q.o6g0b6,:0qr3 ogo b:jr6o13ggob 0or136r.rbob 3.r66gq,s6oolr 3g6r.rbo; 2 2014 gq,ob 2 qr630bt6oq.orb 2018 Sq,oU 30 0.:69.:0qr3 - b.:j.r6or3gq'crt-r 0orr36rerbolr sqr0o6ob6t6lgooU pgtlobo; 2018 gq,otr 30 Ar60b qr;o5o06,: trsj.:6or33qrcrb 6g6o<.r6pqo BJbgoor)6rbobr er o6g6sbg6gjgg6ob 0o6ob6ttrrp. gq,oblr o66q,ol-rpt6 q; 6gbaq, gbgbU. 3gr3l-r Oggqq'3 q-or gt6oro 63oq,o. G6('lbJ ('!3ocD trq,Jrq,or5o (,robrQr 1968 Sq,ob 27 orgb3t63.lq,l-t, j. orboq,ob0o; 1992 $gq,lr erraor36r %r6c xr3rboagoq',ob brb3q,crbob orboq,ol-rob b,:bgq,6$ogcr g6o3C6boOCOo, bs3t6orr0<nt6obo br6r6orq,ob bJg6orq,oboor; 1992-1995 Sq,3btso 090.>crbqr.: Lt j.:6or39q,r'rlr lr.:6r6ger br jEgorr bAo6otJ$6rob b.rg6or.>tso6oller cr6r6r6o$.rgogbob qrgJr6gr036gob 936<n6rg6on.:6gbob b.r00l6o6gq,r'rb 0gbr03 0qro36ob, Eg0qgg6 3o - 0go5X Eqrogbob, Jot6gqo 0qro36ott eJ bJ0al6o3Cq,r'rlr pg6rnbob 0<'rrqr6oqrotr orl610qgbobgbbg; 1995-1996 $q,gbtso brjr6or3gq,ob br6.r6go brj0Sorr br0o6obg6rnlr brgt6orrtsr'rt6obo nt66r6otrlgogbob eCJ)6OrAC6Oob gg6r'rcr6gl6ob.r6o3bob Ul80l6o6gq,erb Sg6rnlrob 0rn.rqr6oq,ob or.r6.rEqrSborbr'bg; 1996-2000 $q,gbtso Ogtssobqr j. p6.r0o, .13l-rg6orBo, brjr6orggq,tnli b,:3qBcrtso .>6bgbgq, bl36or.r0o6obo 666r6obrgo3b0o brjr6or3gqerb $r60r.r0.:qrp6q,crbob Jo63gq, Oqrqbsqg, 8gEq996 0686q,,:q9; 2000-2001 $qgb0o ogcr 0689399o lr.:j.rfror33qob br6r63rn b,>jOgorr brao6obo6ol, Jo6pq, g36crJ3q, qrgJr6gr0g6gtso; 2001-2002 $q,gb0o r6b0bflE', - j. 395.rtso, r3b$6ortso ltjr6or33q,ol-r b,:gq,Bor0o b.:g6orltsr'16olrr'r or6616o9r;go3btso It.ljs6o13gq,r'r[ $$0o0.rqr696q,oboli E6B6q,rqr; 2002 $q,olr 0.166op.:6 tt3i6gab6o0qrg oger 336crJob gb.:g6orbrngbobr qr,r or6rA66sI0E mbob ert6g.l6o'bsgogbl5 qrr j. 3gbsto .>6bg0gq, t6g6orrfier6ober 2 o66r6olcrgogb0o brjrt6or33q,tnb 03q90o3 $u60ct0,:qr656qx'rbr0o 03q6o3o $r60er8rqr596q,ob 4ol5('0oq,C; 2Cf.2-20{J4 $q,3b0o - l-tjr6or3gqolr bsgqrB<n0o sUd-0o, 3,:6rqrslt qrr OCCboJr0o CBr3r Ug6obo 06B6q,ob orr6rOqrgbt'rbu 200a-2007 $q,3b0o oger brj,:6o4gq,ob br6r669ber tr6gqggq,gbor6o gq,Bo gSbg3ombr qrr $rao30onb 6XbJgbq,ogbto; 2007 gq,oti o.:5g6oqrr6 qrg6g0b6r0qrg oger b.:jr6or3gq,crb br6rdrgn lsjO3or.r ls0o6oli$6erb 6q,lobrg36 36oro36orob.rorr qrgJr66r036$ob q9o65j$m6o; 2007 $q,ob qgcJgob6oqgrb 2008 $q,ol-t or63d)raec ogo brj.rtvror3gq,c r br6s63r,r ltjOgot br0o6ol-t66olr tt6r66Cbet ('rgJq,Cbrorr gq,Bo; 2008 $q.b or6g6oqrrb 2009 $9.,b b9jg3Ab6tr0q9g Og6robqrr ttjr6o63q,erb ll6rbg3b<n ('r ttt6gq,3gq,Sbo.rb Cq,BrSg bXq,r6gltoll 6glrJgbq,o3r!o; 2012 $q,ob 29 erigetOb6oqrrb 2014 $q',ob 5 6rn30b6.>Ep3 ogo brjr6orpq,tnb trl6s6gcr brj03or.: Eo6olrg6olr Jo63gq,o &n.rqr6oq,3; 2015 $q,oq.o,rb 2016 $q,ot-t 8 orfu6$qtg oger q,ggrb Eoj3q,rdol-t ttbgq,e$otl ger6qrob sq0rb6gqgbgq,o q9o69j6er6o; 2016 $q,olr 8 o16316lr qrso6o06s brjstvm3gq,rnb ll.:6169o brjSgorr aoSob66ob Jo63Cq, Aore6oq,C(,; 2007 $gq,tt 0o6o$30gq,o .rj3lr br6.>669bo qgr b6gqggq,Xborbo 3q,Bolr qroJq,cr0r6ogt6o 6166o; gq,r'rbb o66q,obgt6, 6gt6E$pq, qr.r 6gl,rgq, g63bl_r; JCrBb ACgCqC SQr er6o jrq,ots3oq,o. 06(,lAr Jrbr SrboaSoq,o erobr(,5 1973 $q,ob 22 0,:66t-r, j. orboq,olrao; 1 990- 1 996 $qXb0o b$rgq,rnbqrr o3169 a,>3rbo03oq,oli t-rrbgq,erbol-r orboq,ol-tob ll;b3q,O$ogn gboptSbogSgot-r oA6oqroUq Br3flE OCOtbC; 2002 $3q,b qrs0or.:36.r o$oq,oboli Joq,ogo3g6o lig.:3q,3bob b3oq,r; 2002 $gq,b Br.rbrt6.: J6cr3g6r6g6olr orrbrfldt6oOgqrorr ll33rq,ogo3rgo<'r ArAo)OeCbo; 2007 $gq,b - bs6B936o,>q0o6ol_r6r6r6oob 0erbSqlorr bsbgr66ogo3sgcr 6rEq;qrgbo, .16olr brjrSor3gq,erli 63j6o3g6o g6o33t6bogggolr qrod$o656$o; 193-1996 $q,gbtso oggr tr,: jrt6orpq,ertr tso6.:6r6 b.rj0gor.: brEo6ob66ol_r j. orboqrol-rob ol.16olr 16ro<'16o11 6bb br00.:t6or3gq,ob b,:J.:66gqtn-l.r.l6g0r6cr It0ltbg6ob Jcrgo0oCq',o; 196-1998 $qgbBo - j. orboq,obol-t 36gr6obob 6sogr6ob Jr6<'r3gr6,:gg6otl b6r5oert6-6s0o0dogbgq,o; 1998-1999 $q,Cb0o - j398o jr6oryob brerq,jo J(6oJU6rOU6ot.r UB6aiJo 610arOdogb3q,o; 1998-1999 $q,3bBo - bs j,:t6or33q,rnlr g9j6o3g6o U6oAC6l1oOCOo|t og6opogq,o gr3gq,gggob q)3jg('r6o; 1999-2000 $q,3b0o - brjr6opq,r.rb 6gbg6lq,g6o J6oJC6rOU6ot, b,rb3q,0$oger b6rq,qrg0ob 8b.:6qrr0]Xt6o b.>00,>6orggq,<nb J6o336ot6o; 2000-2001 $q,gb0o - brj.rt6orpqxnb p636rqg6o J6oJC6rOU6ob brbgq,ffiogo g0o06crgbol-r, t-r.lb,rgr.r-lr.l6.rqr.tl-r.:brqro L$brbg6906o 0o6q,6rb3 z er sr,3C6r6oflE',-br0dg06er b.rj0or6rnbob 3,:6o6o36gb.:ica icgqrr6bgqr3Xqx,rbob btOEr6o69qerlr J6er33r6m6o; 2001 Sgnb oj6r'rE0r6r0qrg ogor brjr6orggq,ertr 6g636rq,gr6o J6srJU6rOU6ot, brg6or.r0r'r6olrcr U6ooC6or'r0Jor 6r6gcrgoqr30ob J6o3g6r,r6o e; brj.:6or3gq,rnb 6g6gr6rq56o J6oJC6rOU6ob fl s60o04rp63q,o g3t6r'rJolr 16blrn6o; 2001-2002 $q,gb8o ttjrr6o69q,ol_r p636.>ql36o J6nBU6rOU6ob 3o666oq,ob Ul0Er6or33qrol-r 6rbgcrgoq,gbob gg6r,rbo; 2002-2003 gqgbtso - brjr6orpq,ob ogb6ogoolr b.:0o6ol_rg6eir bslrAgq,rql-r63q,9bob qggJr66.)0g6gob orr36aqrer8r6ob Otn,:q6oq,lg reJAor6ob ggq,3bgbob qr.rggob qrr6g0o; 2003 $q,ol-r o36otroqrrb oj6oEb6r0pg ogo tr.lj.r6or3gq,r,rl_r lr.lbrq,ber q.:66gq,tol-r 6g0gEgbgq,o b.rE116otq,qt0g.r3 cr66,:6crgbtso; 2003-2004 $q,3ABo - l-r.rjr6o6gq',r'rb 6g66r6.:qg6o bsr6Bg36o 3r,rfloboob og6oqrogq,o 6;6gogog3bol_r ggr6rnlro; 2004-2005 $qgbtso - lrjr6or39q,r'rl-r Jr6ggcoq.og$gob brbgq,flsoger t6$0g63bgq,ob Aer.rqr6oqg 6rlr-qgBbg0otrs qr g30cr b3r6gorob 0b,:dgtso; 2005-2006 $q,3b0o ogo EJb ,;r,r6bgq6.:66ob.. qr,:0ggd6gb5q,o qrs qro6gjgn6o; 2008 $3q',b - JrbSolr, b.rtsgt6ob,r qr j.r6gq,ob 036o6oJ,:q,oggg3btso l-t.ij.:6or3gqx.rb J69%oq9966ob bubgq,S$ogor 6$0g69bgq.,ob - ACAC66rOo6olJ Oetqr6oqrg; 2008 $q,ott orgbg63q,oq.:6 bgjg3Ab6,:Aq3 brAcl6olr$6ob A6BCaCq.,; - b.rjrr6or3gq,:crtr ogbo6o6oob 3 2008 $q,,oqrrb 2014 $q,ob oj6o0b6.:0qrg ogcr [568336r'r qrr Jgrq.,o6o3g6o $q)mob 0C6O6ob qro69jgr.r6o; 2010 $qoqr.r6 2014 $q,ob r.rdOclAb6rAS'C - b,:jr6o6gq,ob regoJr6cDr rbrq3os6oob S9360, regslJr$o; 2011 $q,oqgtb - r6rbs0orr36rnbo cr56r6obr6o.:,,lrtlccr6rqrergbr6ogo erAggCE ob" brar6oE Cb6o3o eo6gj6or6o; 2012 ggq,b ogcr,:Er.r06B33gq,ot bogOoLr qrrbgl_r6gbob gfrr6g633q,9ogotr 3er0oltoob $396o, .:6sltEorr36crbo o66.r6ob.:6o3bob 0b6oqrr6; 2012 $q,oq9;5 AqCOAC .>6ol-r l-rsjtt6cn39q,erb r66o3r'rr6gggogqro t6bleir $ca6o; 2012 $q,oq9,:6 2014 $q,ol-r crj6rn0bt6r8qgg - CA6aBUql BJbC3q,obror o6l-t6o6g6ob otbrera8UdbCbCqo; brbCqA$oBo br3crbbgogggoer 3r,r0olroolr $66o, l-tobbq',ob brE:6orq,ob Lrol-r630ob 63go60gbob USUCbroJ[o6obo l.t3ernt6qrobr6oer brblcrb 966o, 9jbJg66or.r 3qgbob $936o; 2014 $q,ol-t 7 r'rj6r'r0b6oqr.:6 2015 $q,ol-r 1 .r6gob6r'rEqrg og<n ltjs6o6gq,gt_r brbagq,.:qb6gq,9bolr.: qr.r Jt6rnbr6oob 0o6obg6ob Jor63gq,o 0o;qr6oq,g; 2015 $q,ob 1,:63ob6rnlr qr,:o6o06.r brjr6o59q,ol.r b.rba3q,rqL6gqgbol_6 (,J J6srbr0oob Ao6obo6r(,; gq,crbb 6gbgq, qr o6gq,obg6 96gbb. Obsrbr 6o3oqxnt p6gt qtobrqrr 1975 $q,ob 21 ogEobb j. jgonott0o; 1997 $Xqb p.>$or;36r o3rbg ar3tboO3oq,olr Urb3q,obob oDoq,olrol-t brb3q,0$ogcr g6o3g6bo636olt g3r'rbcrOo3ob tsrJUqOcOo 33r'rbar0o3ol-r 6Jbob66otJ bJd)obboor; 1998 $3q,b qgss0os36r r3lr$6oob Joint Vienna Institute. 2013 $gqrb a<'roJ<'r3J 0rbouo6ob br6obbo Williams College (rud); 1997-1999 $q,9b0o ogo b;jr6o4Xq'ob b,:bgq6$ogcr 3s66gq,.:6oo[ gmbn0o3g6o br0brbgtlob gfrogbgq,o 3obltgqr6r66o; 199 $q,ob o3q,oboqr,:6 2000 $q,ol-t oig<'r0b6r0qr5 USAID-otr 0br6q.orlX6oor 0o0qro6r63 Oo$ob brb6olr 6r63oors63bolr 36obm0o3g6o gjbJg66o; 2000 $q,ob eri6m0b6oqrrb 2001 $q,ob q6obr0q.og Eg0rr.rbqrs brjr6or39q,r'rb lrsbgq,0$ogo 3rbg3q,,:6roob g3r'rbn0o3g6 br0brb3t60o 0or;3sdr bJg6orqrob6rqr; 2001 $q,ob o36oboq.or6 2001 $q,ob 6r'rg0bt1r0qrg ogm bboJ brjrt+ro6gq',ob Bg6o6oJrqp6o grfuooJ6Cbob 3r'r6('cll1 6or,13,16o go6r6bg6o bJ96orq,ob$o; 2001 $qob qcJg0b6oqt,:6 2006 $q,ob o.r636$qrg ogo UboJ - brjr6or3Xq,r.rb 0g6o6oJrq,g6o br63oolr6C0ob gobqrolr gobr6bp6o q.oo63j6mttro; 2004 $q,ol-r bcC0c0bd)oar6 2006 $q,ou ogq,obr0qrS - bb ,,oBoq,olrob $9q,ob" ttlobgr.r60.:go<n troU6g03bob 3163oor.:63bolr 3o6bgq,6sbgo; 2 2006-2010 $q,gbtso og(r oJb ,,Uox6roqr aerdraostr" Bo6r6tJg6o q'o6CC0('l6C,; 2010 $q,ob rJ6oE rl(,16 2010 $qtob ,:63obgo0q9X 630rcrbqr,: bsjs6o6gq,r'rb gobi6bcDr Ao6obo6ob 0t6B6qr;qr; 2010 $q,ob ttgigg0bt+roqr$ 2012 $qoU sg3oli6cr6qrX - Obogqroo br63ob SIDA, DFID-oU qrrgo6,:6lrgboor 0o0qrobr6g go6rbbgt6o bgjgcr6ob 0r6or3ob 0b;t6qr;]3t6ol-t Jtirn3j6olr 6160:bmtvr6o3q,3b3q,o 66<nq,ob qro63j$ot+ro; 2011 $q,ob l'rComab6o('ro 2012 $q,ol-t s63ob6er0qgg - lrboJ ttrjr6or39q,r.rb b0r0obooJob 36cr36gqro Lt$brbgtlob rq0rUrryq,gbgqro qgot6gj6r'r6ob 0r'rsqr6oq,g; 2013 gq,ob o36oboqrsb 2015 $q,ol-t oi6o0btvr,:0qrg brjr6o6gq,r'$ go6rbl-rorr brAo6obo6mb gob3rqp6o J6o36obo6gbob qrgJr6gr036gob g96r'rtto; 2015-2016 $q,g00o - brjr6or33q',ob go6$borr b$o6olrg6r'rb 0136r'16r'16<'10o3g6o rbrq,o$ols q.ot J6r'r56r'r'bot63bol.t qr3J;6gr036gol-t Sgdrol-to; 2016 $q,ob 30 0r66oqgr6 2016 $q,ob 27 6og0b6r0qgX oger b.:j.r6o6Xq,r'rU g3r'rbgr0o3ob.> qgJ 0!.ob6rq,o 6.:63oorr6gboU 0o6obg6olr 0t'r.>q6oq,3, bcrqx,r 2016 $q,olt 30 og6oboqg.:6 2016 $gob 14 qrg30b6,:0qr3, o0,:3p6egq,sqr - l-rt-roJ - ltjr6orgSq,mb troroobooJob 36o36gq,o br0tr,:bg6ob - l-r.rjl-rgrgob brblrntr $336o; 2016 gq,ol"r 27 6o30bg6b qrro6oEbr b,: jr6or33q,rnlr gobr6borr 0o6obg6ol.t 0crrp6oq,3qx gq,r.rbU o65q,oLrgt(r, 668s63q, qr; 6rgbgq, 3590b; 3grgl-t 033qq,g qrr rn6o 03oq,o. O6('lOr Aos!60o b!br&)r erobrq,r 1975 SE ob 19 0,:6rgtr; 1994 $gq,b er)aol)B6r o8roc xJgJbots3oE ob brbgq,crOolr orboq,otrob b.:b3q,0$ogo gbqgtibogg6olr ol-r6r'r6ooU BTJUqOCOo, 2000 ggqb Oobgoq, q,r'r0r'r6r'rl.to3olt Urbgq,r'rboLt 0orlr3ogob b,:bgq,0goggr g6o3X6tng96ob Jsrq)o6oq)osrbooLr gs3gq,6g6o q)r 0oC6o}.: 0;6otrg6oU br6obbo icrqro6r'rq,oaor0o, 2004 $3qtb - ,:0,:gg g6o33t6l-rooCooLr UADqqlCbo aobbglt tt3r'rq,r qrr 0og6ols bobbXbob 0.>6or3ob 0rgobo6ob br6obbo; 1997 $q,ob bgi6g006oq9rb 2004 $q,ob 6r'r36bt6r0q93 ogo A Edam olr 69Eg6:q,p6o q-oo6gjgo6o; 1999 $gq,b - q9r0ggd6gbq,obr ,,gggi0u6o isrE oooJolr" r6,:qrogo3r'rbo; 2004-2008 $q,Xb0o - SFK Group-oU 6gbg6rq,g6o qro6gjgo6o; 2006 $q,ol-t l.t3igg0b6op,>6 2009 $q,ott Orobr0qg3 - 0ob3o3ob l-tbgq,0$ogo g6o3g6bogggol-r 5,i0oggbgbooro bor'rocCSr'rE r'laoob 0er$gpq,o q,Xjgo6o; 2008 Sq,ob 6r'rg0b6oq-orb 2013 $q,ob or30963q,r0q.og oggr bob6Slr Srbgoor;6gbolr q-oo6gjgo6o 6gbgorolr ggc.og6r6orlr.: qg.r .:q0r'rbt3q,gor 66aBl0o; 2013 $qrob 6 0;6r6U q-oro6ot6,: br j,l6orpq,r'rl-t ltg,:qrrbrbrqgo o0bgpU0gbrqr, 2014 $q,olt 6 q.o6g0bX6b - Urj.:6orgq,r'rb lrs6sqr.:Ssbrqgrn o0bgqrbOgbrp, b: j,:6otgXq,ol-r J6g0og6-0o6obg6ob or.:6rts90$9qr 6c.rbcr0o336 Lr3oorbg60o, 99o6r,10o3g6o brbloll 0qro36rqr; 2015 $q,ob 5 q5obb - brj.l6rorgq,r'rb 0obbgl-to0b3qrL036sqr, U.:j,sfror3cq,r'rb ,36190o960o6obg6ol.t or:61ts90$gqr go6o10o3g6 l.tr3oorb3btso, X3r.rbr.r0o3g6o lr,:blmlr 0qro36.:qg; 2 2016 $q,ol-r 18 o3q,oUoqrrb 2016 Sq,olr 8 bXi6g0btvr;qr0g oggr bsjst+nggq,r'rll Jd)CaoC6-0o6obo6ob cnsbr0X0$0 g3r.r6o6o3gti lr.:3oorbgb0o g3crbo0o3g6o brblcrb 0qrog;6o; 2016 gqroU 27 6er30b6oqr$ 2017 gq,ob 13 6crg0b6,:0qr3 ogr.r l-t;j;6or3gq,r'rll 6o6o0o3otl.: qr: 6qr66,:qro 6r63oors6gbolr 0o6ob66o; 2017 $q,ob 13 6r'r30b36b qrso6o06: bsjrtior3gqrml-r 0o6;6rb bj0gorr AobotJ6d)re, ,:l,rg33 qr.:g6oLr6r 3o6g-J630og6olr Oo3:qr3r'rbob 0gl-r6pqrg0.:. 06('tOr q'rgocD bC6ACCEJo q-osobxQr 1963 $gq,b; 1987 $gq,b qQrrao,r86r orboq,oLtoLt Urb3q,0$ogt'r br0gqrogobcr obtrgogSgob JgqroDO6oUq,o BTJUq,OCOo; 1991 $0q,b qru0orr36r Ootr3r.r3otr gjo0orr qrsbSq,o3bgbob obb6ogg6o; 1999 $3q,1-t 4.:q,o3o3,;6o.r .:o0.:qq,.: bX6q,o6ob 33qob obbOoOUOBo; 2001 $3qrb q9r;0or36.: J,:63s6qgob brO3qngobgr tr3r'rq,r; 2003 SCq,l, Oooqo og036gq,o 0gqro6o6ob Jgrq,o3oJ)Go) 6196oro:6gbgq, b;6ggcrtso; 2005-2006 $q,gbOo 6sol6l 6:q9,:gqggbgqo bs03qn6obo qoib0b6Cbob bsb$r3q,r.r 336lro; bb3.:qtbb3.: $q,g0Eo O3ts.:r'rbqrr lrobg0ol-r bs3tsgot b:r3rqr6gmgmto, 6gttor,lgolt tt,:Odobos6r'r tt:bq,tso, brjt6o3Xq,c'rb 0go.>6lqXbgqr d:q,Xb[o (bu3o:6oo Joq,3olt gjoOo), lrljr6or3Xq,r'rU bJo66ob qrgJr6gr0g6gtso, ao36ob br0gqgo6obo 6666,,ogqrojqrroar.r6ao.r0o"; 2006 $q,oqrb 2012 $q,rOqg0 ogo brBbg6ob b.rE3qro6obgr 6g6g6ob 69bg6rq,g6o q.oo63j6o6o; 2012 $q,ob 25 mi6o0b36b qgso5o06s ltrjr6or3Xq,r'rl-t 06o0ol,t, Xr606oCE crbobr er bsr0orq,g6o SQrgAob 0o6obO6rCQ. O6c)0r i9or36$ 6ob3q'rB3oqro qtobrqrl 1978 $q'ob 21 l63ob$<nlr; 1999 $0q,b qrs.rEorr36.r o3sbg a:3rtro03oq,ob b.ib3q,crbob orboq,otiolr b,rb3q,Egoger g5opt6bogSgob br36ot8cr6olrgr S6ong6orr.rbgbob BBUq,OCOo; 2000 $CqU - 33t6oJob 6666rqg6o g6qg6tto636otr (g6669oro) ltg6or,rtso6obcr g6orogt6ox.rbgbolrl qr.r 336r'rJgq,o 33q,6gboll E,:5ob66r6g6u .r6ob lrtroJ - oq,osb brbgq,ffiog<n g6o3X6bog36oLt goq,otrogoolt qrr bo6orq36 0366o363brot gr3gq,OC$otr anlC6o6r66o; 1996-1998 $q,gb0o ogcr 6,:36r.rb rbsq,6.r%6qgq,o ot66$olc.rgool.t lrrjs6or33q,r'rb 5rbgogoq,3bob (UNOY) J6<'rgjgCbob JbobOC6Oo; 1998 $Cgtt - b$r6orq,o:6o .rt6B336gbobr (,t qt38r'r3t6r6oob lr.r36orrtsr.r6obo o6p5o'bs6oob qrodr3jgo6ob or.161090$9; 1998-1999 $q,gb0o 0gtsxnbqr.r bsgr6go brjEgor.r b,:Eo6otig6rdr br6r63rn Soq,ogo3ol-t 33q,g3ob; qr.r .r5.rq,o'bob 69666tso 0ort3s6 trJggosq,olr6.lqr; 2002-2004 $q,3b0o - 3m6gq,ojggbob.r (,r 0erqr.:J.:t6spbgbolt br36orrtso6obo $qCgoo 6696tso (ICCI{) J6o66,:0ob 896Xa36rq9 qrr gg6r'rb r6.rgogo3r'rllqx 2000-2001 $q,3btso ogo 3q,3jg6obgq,o gg66sq, Transition Online-o[ t6gqr; j6m6olt or.:6.rtsgES3 ; 2001 $gq,b 0o$39gq,o ogcr 033q,93r6-or.>6rts30Sgqr 30go6gbobob b3oorbors g36oJgq, 66960o (ECMI) g96016or; 2002 g3q,b - 6s6ob l-r,:Js6q,l6366o .>b.:0bq,3ol-r Joq,o6o3obr qrr or.r3qrggob br06c6o6gq,rnb 06q,93.>6-or.:6r0g0g3p (b6ogbgq,o); 2 2C01-20O2 gq,3btso ogcr 3r00g66oli Sbop6bogggob (ggt66.r6o.;) Xgoxdl $E CAob 0C6O6ob (CORE) 033q,93r6o; 2004-20M $q,3btso E3tsrarbqrr 3m6gq,oj630ob 0o63rt6gbolr bs3oorb3btso b.:bgq,0$ogcr Eo6oLt66oL TJJ6JOAo b.:b3q,0Sogrn Ao6olro6otJ olrbr0CA$8(, er brg6orrtsr'r6ob<'r g6oroS6orobgbob br06.:t1o6gq,rd,t gg6rnb lrJggorq,obg.:qr; 2007 20W $q,g00o ogo g36crJob b6.:boq,36t.lbob o6o1yo.rgo3oL (ESI) s6rqrogo3r'rbo lr.rj16or3gq,otso; 2002-2010 $q,3btso - g6oqr6ob 6rg0s6ob brbgq,erbob gelbqrol-r 3obb3q,gt6go lx j.i5or39q,o0o; 2008 $q,oq9;6 qgqcaac ltboJ - oq,orb 36o33t6bogx6tso 3oorbgq,rnbb q,9jgo3bb 936r'rJrofi 6r'rqrbgnbrtso; 2012 $q,ob or636oqrb 2012 $q,ob cri6rn0b6,:0qr3 ogn rp0oll3q,Xor Jr6g6or.r6crbob br0oj.:q,:j<.r br9ro6.rqrog6ol.r gottgOolr lrl js6o6gq,r'rb g6rn36gq,o Jqr.:6gqr60ob orl36yqrgr0r{63; 2006-2012 $q,gbtso q,obg6rq',96o r3rqgOor orboq,obolr (LAT) qro6Xjg<n6o; 2012-2016 $q,3btso ogcr b,:bgq,0gogm Eo6olig6ob 3o63gq,o 8r'r.lqr6oq,9 0g6o6gbobr qt l-tr0oj.lq,rjo ors6lb$o6r,rbob b.:3oorb3btso; 2016 $q,ob I s63obgcrl-r qrro6o36.: hij:r6or3gq,olr b.rbgg8$ogrn EobobgSlqr 0g6o63bolrl qt llEojrq,:jcr or.rbtb$t rdrrnbolr bl3oorb3btso; gq,r.rblr o66q'o!3r6 qrr 6gbgq, 369bl.r; 3g.i3b 033qE g q,: o5o B3oq,o.