საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის დასკვნა საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილ „ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2016-2017 წლებისათვის) შესრულების ანგარიშის“ თაობაზე (N7475, 15.05.2018)

12832-3-9-3-201807181910 N 12832 18/07/2018 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილ „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2016-2017 წლებისთვის) შესრულების ანგარიშის“ თაობაზე (№7475; 15.05.2018) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2018 წლის 12 ივნისისა და 09 ივლისის სხდომებზე განიხილა საქართველოს მთავრობის მიერ წარმოდგენილი „საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის (2016-2017 წლებისთვის) შესრულების ანგარიში“. ანგარიში ასახავს 2016-2017 წლებში საქართველოში ადამიანის უფლებების დაცვის მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით მიღწეულ მნიშვნელოვან პროგრესს სხვადასხვა მიმართულებით, ასევე ასახავს სახელმწიფოს ხედვას, რა პრობლემებისა და გამოწვევების პირობებში აგრძელებს ის მუშაობას თითოეული უფლების დაცვის/რეალიზების კუთხით. წინამდებარე დოკუმენტის გათვალისწინებული აქტივობების მიზანია, შეფასდეს შესრულების სამოქმედო მდგომარეობა გეგმით რამდენად რელევანტური, ეფექტიანი და პრიორიტეტულია სამოქმედო გეგმის მიზანთან მიმართებით და შეიძლებოდა თუ არა პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან ყველა აქტივობის ზედმიწევნით შესრულების შემთხვევაში აღნიშნული მიზნის მიღწევა. 1. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულება. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულებაში ადამიანის უფლებათა დაცვის შემდგომი გაუმჯობესებისათვის სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული აქტივობები ემსახურება ორ მიზანს: სისხლის სამართლის კანონმდებლობის გადახედვას ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო სტანდარტებთან დაახლოების კუთხით, ასევე, უშუალოდ სამართალდამცავი სისტემის შიგნით დანაშაულის ჩადენის ფაქტების მაქსიმალურად გამორიცხვას, ნებისმიერ გადაცდომაზე განმავლობაში, სისხლის სამართლის ეფექტიან რეაგირებას. საანგარიშო პერიოდის კანონმდებლობის ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო სტანდარტებთან დაახლოების კუთხით დაგეგმილი აქტივობებიდან შესაბამისმა უწყებებმა განახორციელეს შემდეგი ღონისძიებები: ირიბი მტკიცებულებების დასაშვებობის თაობაზე საკანონმდებლო რეგულაციების დახვეწის მიმართულებით, სისხლის სამართლის სისტემის რეფორმის განმახორციელებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭოს მიერ, მიმდინარეობს საქართველოს საკანონმდებლო სისხლის ცვლილებების სამართლის შემუშავება; საპროცესო საკანონმდებლო კოდექსში ცვლილებების შესახებ პროექტის დასრულებისთანავე მოხდება მისი ინიცირება საქართველოს პარლამენტში. დაზარალებულთა უფლებების შემდგომი განმტკიცების მიზნით, 2017 წელს პროკურატურის მიერ შემუშავდა რეკომენდაცია პროკურორთათვის, რომელიც მიზნად ისახავს სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული დაზარალებულის უფლებების მაქსიმალურად ეფექტიანი დაცვისა და ერთიანი პრაქტიკის ჩამოყალიბების დაზარალებულად ცნობის, ხელშეწყობას. მისთვის რეკომენდაცია უფლება-მოვალეობათა შეეხება განმარტების, ინფორმაციის მიწოდების, სამართალწარმოების პროცესში მისი მონაწილეობის საკითხებს და სხვ. 2017 წელს შემუშავდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში შესატანი საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტი, რომლითაც განისაზღვრება მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორის დასწრების უფლება ოჯახური დანაშაულის შედეგად დაზარალებული პირების მონაწილეობით ჩასატარებელ საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებებზე. 2018 წლის 21 თებერვალს საქართველოს პარლამენტში მოხდა ცვლილებების ინიცირება საქართველოს მთავრობის მიერ. სისხლის სამართლის კანონმდებლობის ლიბერალიზაციის, მოდერნიზაციისა და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობის მიზნით, სისხლის სამართლის სისტემის რეფორმის განმახორციელებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭოს ფარგლებში მიმდინარეობს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის გადასინჯვა. საბჭოს ფარგლებში შექმნილი ექსპერტთა სამუშაო ჯგუფების ინტესიური შეხვედრებისა და მუშაობის შედეგად ევროკავშირის საბიუჯეტო დახმარების პროგრამისა და აშშ-ს იუსტიციის დეპარტამენტის მხარდაჭრით მომზადდა ფართომასშტაბიანი ცვლილებების პროექტი, კოდექსის როგორც ზოგად, ასევე კერძო ნაწილში. კანონპროექტის საბოლოო ვერსიის პარლამენტში გაგზავნა 2018 წლის ბოლომდე იგეგმება. ანტიდისკრიმინაციული კანონის ეფექტიანი იმპლემენტაციის მიზნებისათვის სისხლის სამართლის კოდექსში განხორციელდა შესაბამისი ცვლილებები, კერძოდ 2017 წლის 4 მაისს სისხლის სამართლის კოდექსში შესული ცვლილებების თანახმად, 53-ე მუხლის 31 ნაწილი, რომელიც სიძულვილის მოტივით დანაშაულის ჩადენას პასუხისმგებლობის დამამძიმებელ გარემოებად მიიჩნევს, ცალკე, 531-ე მუხლად გამოეყო. ამასთანავე, დისკრიმინაციის ნიშნებს დაემატა გენდერული ნიშნით შეუწყნარებლობის მოტივი. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის კუთხით, შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი აქტივობები. კერძოდ, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის რეფორმის გატარების მიზნით რეფორმის შექმნილმა, ადმინისტრაციულ ხელშემწყობმა სამართალდარღვევათა სამთავრობო კომისიამ სისტემის შეიმუშავა ახალი ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის ცვლილებათა პაკეტი და სისხლის სამართლის და სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსების პროექტები. პროექტის საბოლოო ვერსიაზე მუშაობა კვლავ მიმდინარეობს და მისი პარლამენტში ინიცირება დაგეგმილია 2018 წლის განმავლობაში. სისხლის სამართლის მართლმსაჯულებაში ადამიანის უფლებათა დაცვის გაუმჯობესების კუთხით მოსამართლეთა როლის გაზრდის მიზნით, სამოქმედო გეგმით დადგენილ ვადებში განხორციელდა მოსამართლეთა გადამზადება სიძულვილის მოტივით ჩადენილი დანაშაულებთან დაკავშირებით. უშუალოდ სამართალდამცავი სისტემის შიგნით დანაშაულის ჩადენის ფაქტების მაქსიმალურად გამორიცხვის და ნებისმიერ გადაცდომაზე ეფექტიანი რეაგირების, აგრეთვე, სამართალდამცავი ორგანოების საქმიანობის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიმართულებით გატარებულ ღონისძიებათაგან აღსანიშნავია შემდეგი აქტივობები: საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შესწავლილ იქნა ევროკავშირის ქვეყნების პოლიციაზე ზედამხედველი უწყებების სტრუქტურა და სამართლებრივი საფუძვლები, დაგეგმილ იქნა ვიზიტები მათი გამოცდილების შესწავლისა და გაზიარებისთვის; შესწავლილ იქნა ევროკავშირის ქვეყნების პოლიციაზე ზედამხედველი უწყებების - ევროპის კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის კავშირის რეკომენდაციები. თანამშრომლობის გაღრმავების მიზნით, აღნიშნულ ორგანიზაციაში გაიგზავნა წერილი გაწევრიანების მოთხოვნით; მომზადდა შსს-ს გენერალური ინსპექციის საჭიროების კვლევა და ევროკავშირის პროექტის ფარგლებში აღნიშნულზე გათვლილი ღონისძიებების გეგმა; შსს-ს თანამშრომლები გადამზადნენ კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის, დისკრიმინაციის, ეთიკის კოდექსის იმპლემენტაციის კუთხით; სპეციალურად შექმნილი პროგრამის მეშვეობით დაიხვეწა სტატისტიკების წარმოების მეთოდი, რაც გულისხმობს სტატისტიკებში გადაცდომის მოტივის, საჩივრების რაოდენობების და რეაგირებების დათვლას; საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ყველა ადმინისტრაციულ შენობაში, მთელი ქვეყნის მასშტაბით, დამონტაჟდა სათვალთვალო კამერები. ამავდროულად, ჩატარებულ იქნა დამატებითი აღწერა. მაქსიმალურად შემჭიდროვებულ ვადებში მოხდება საჭირო ტექნიკის დამატებით შესყიდვა და დამონტაჟება. ამასთან, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიაში კვლავ იკითხება ადამიანის უფლებათა დაცვის კომპონენტი სხვადასხვა პროგრამებსა და სასწავლო კურსებზე. შსს აკადემიაში აღნიშნული პროგრამები 2016 წელს 1,385-მა, ხოლო 2017 წელს 830 მსმენელმა გაიარა. სისხლის სამართლის და ადმინისტრაციული კანონმდებლობის დახვეწის მიზნით:  სისხლის სამართლის სისტემის რეფორმის განმახორციელებელმა საბჭომ განაგრძოს მუშაობა ირიბი მტკიცებულებების დასაშვებობის თაობაზე საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში შესატან საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტზე, რათა შესაძლებელი გახდეს შესაბამისი ცვლილებების პარლამენტში ინიცირება;  საქართველოს მთავარმა პროკურატურამ უზრუნველყოს დაზარალებულების უფლებების განმტკიცების მიზნით ძალაში შესული ცვლილებების ანალიზი და საჭიროების შემთხვევაში შესაბამისი ნორმების დახვეწა. ასევე, პროკურორებისთვის რეკომენდაციების შემუშავებისას გამოვლენილი საჭიროებების შესაბამისად, უზრუნველყოს სათანადო საკანონმდებლო ცვლილებების განხორციელება;  საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს სისხლის სამართლის კოდექსის ლიბერალიზაციის, მოდერნიზაციისა და საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით შემუშავებული ცვლილებათა პროექტის დროული ინიცირება საქართველოს პარლამენტში;  საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის ცვლილებათა პაკეტის დროული ინიცირება საქართველოს პარლამენტში. 2. სამართლიანი სასამართლოს უფლება ეფექტიანი მართლმსაჯულების სისტემის ჩამოყალიბების უზრუნველსაყოფად, სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული აქტივობები მიზნად ისახავს: სასამართლოს რეფორმის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავებას; მართლმსაჯულების სექტორის შემდგომ რეფორმირებას; მართლმსაჯულების დამოუკიდებლობის, ეფექტიანობის, მიუკერძოებლობის და პროფესიონალიზმის ზრდას. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, გეგმით დასახული მიზნების შესასრულებლად, შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, 2016 წლის 23 მაისის გადაწყვეტილებით შექმნილი „მართლმსაჯულების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის კომიტეტის“ მუშაობის შედეგად, 2017 წლის 29 მაისს, საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ დაამტკიცა საერთო სასამართლოების სისტემის ხუთწლიანი (2017-2021) სტრატეგია და ორწლიანი (2017-2018) სამოქმედო გეგმა. რეფორმის მესამე ტალღის ფარგლებში შემუშავებული საკანონმდებლო ცვლილებების შესაბამისად, მუხლით განისაზღვრა „საერთო სასამართლოების შესახებ კანონის“ 581-ე საერთო სასამართლოების სისტემაში საქმეთა ელექტრონული განაწილების წესის ამოქმედება; შემუშავდა მოსამართლეთა შერჩევა-დანიშვნის კრიტერიუმები, მათი პროფესიული გამოცდილების და მიუკერძოებლობის მაღალი სტანდარტის შეფასებისა და სამართლიანი შერჩევის უზრუნველყოფის მიზნით. მნიშვნელოვან სიახლეს წარმოადგენს, მოსამართლეობის კანდიდატის უფლება, გაასაჩივროს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს უარყოფითი გადაწყვეტილება 3 წლის ვადით მოსამართლედ გამწესების თაობაზე, საქართველოს უზენაესი სასამართლოს საკვალიფიკაციო პალატაში. მოსამართლეთა საქმიანობის პერიოდული შეფასების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს მიერ ჩატარებული ხარისხობრივი კვლევის საფუძველზე, საბჭოს 2017 წლის 12 ივნისის გადაწყვეტილებით, ცვლილება შევიდა „საერთო სასამართლოს მოსამართლის საქმიანობის ეფექტურობის შეფასების წესში’’. ამასთან, აღნიშნული წესის სრულყოფის მიზნით, იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს და უზენაესი სასამართლოს, ევროპის საბჭოს და ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის ორგანიზებით გამართულ სამუშაო შეხვედრაზე, განხილულ იქნა რეკომენდაციები, რომელთა მიხედვით, მოსამართლეთა შეფასების რაოდენობრივ სისტემასთან ერთად შემოღებულ უნდა იქნეს მოსამართლეთა საქმიანობის ხარისხობრივი შეფასება. სასამართლო სისტემა დონორ ორგანიზაციებთან ერთად კვლავ აგრძელებს მუშაობას მოსამართლეთა დაწინაურების ცხადი, გამჭვირვალე და ობიექტურ კრიტერიუმებზე დაფუძნებული სისტემის ჩამოყალიბების, მოსამართლეთა მუდმივი პროფესიული განვითარების სისტემის მეთოდოლოგიის შექმნისა და სასამართლოს თავმჯდომარეთა თანამდებობაზე გამწესების პროცედურების დახვეწის მიმართულებით. დისციპლინური სამართალწარმოების მექანიზმის გაუმჯობესების მიზნით, ამოქმედდა დამოუკიდებელი ინსპექტორის ინსტიტუტი. 2017 წელს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ კონკურსის წესით რომელიც „საქართველოს აირჩია დამოუკიდებელი ინსპექტორი, საერთო სასამართლოების მოსამართლეთა დისციპლინური პასუხისმგებლობისა და დისციპლინური სამართალწარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის დანაწესით, იწყებს მოსამართლის მიმართ დისციპლინურ სამართალწარმოებას, აგრეთვე ახორციელებს დისციპლინური საქმის წინასწარ შემოწმებასა და გამოკვლევას. დამოუკიდებელი ინსპექტორი თავის დასკვნებს და მოსაზრებებს წარუდგენს საქართველოს იუსტიციის უმაღლეს საბჭოს. მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდის სტანდარტების ამაღლების მიზნით, 2018 წლის 19 მარტს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ დაამტკიცა მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდის ჩატარების განახლებული წესი და საკვალიფიკაციო გამოცდის პროგრამა. რეფორმის მესამე ტალღის ფარგლებში, გაფართოვდა საკასაციო სასამართლოში საქმეთა დასაშვებობის კრიტერიუმები, რომელთა მიხედვით, სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების შეუსაბამობა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკასთან, საკასაციო საჩივრის დასაშვებობის საფუძველია. მართლმსაჯულების დამოუკიდებლობის, ეფექტიანობის, მიუკერძოებლობის და პროფესიონალიზმის ზრდის მიმართულებით დაგეგმილი აქტივობებიდან შესაბამისი უწყებების მიერ განხორციელებული ღონისძიებებიდან, აღსანიშნავია შემდეგი: საერთო სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციისა და მის საფუძველზე შექმნილი პრეცედენტული სამართლის გამოყენების ხელშეწყობის მიზნით, უზენაესი სასამართლოს ადამიანის უფლებათა ცენტრმა ქართულ ენაზე თარგმნა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 200-მდე გადაწყვეტილება, გამოსცა 3 კვლევა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის თაობაზე (ირიბი ჩვენებები - საზღვარგარეთის ქვეყნების კანონმდებლობა და პრაქტიკა; დისკრიმინაციის აკრძალვა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებებში; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებების თემატური საძიებელი). მოსამართლეების, თანაშემწეებისა და ადამიანის უფლებათა ცენტრის თაბამშრომლებისთვის 2016 წელს ჩატარდა 93 ტრენინგი (1524 მონაწილე), 2017 წელს - 92 ტრენინგი (1364 მონაწილე). მოსამართლეებისთვის ადამიანური რესურსების მართვის ელექტრონული პროგრამის დანერგვის მიზნით, შემუშავებულია პროგრამული დავალება. ამ ეტაპზე, მიმდინარეობს პროგრამის შემუშავების პროცესის მხარდამჭერი დონორი ორგანიზაციის მოძიება. 2017 წლის განმავლობაში ნაყოფიერად ფუნქციონირებდა უზენაეს სასამართლოსთან არსებული სამეცნიერო-საკონსულტაციო საბჭო. საბჭოს მიერ, საერთაშორისო ექსპერტების მონაწილეობით, განხილულ იქნა ისეთი აქტუალური საკითხები, როგორებიცაა: შემუშავება; „ნარკოტიკულ ნაფიც მსაჯულთა საშუალებებთან პროცესის ინსტრუქციების დაკავშირებულ საქმეებზე ადგილობრივი და საერთაშორისო სასამართლო პრაქტიკის მიმოხილვა“; „აგრესიის დანაშაული სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს იურისდიქციის ამოქმედებამდე“; მხარდამჭერის ინსტიტუტის დანერგვა; „საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის გამოყენების სტანდარტები“; არასრულწლოვანთა საქმეებზე სასჯელის დასაბუთების პრაქტიკა; „სასამართლო მონიტორინგის პროგრამის“ მე-17 შუალედური ანგარიშის განხილვა და სხვ. სამართლიანი სასამართლოს განხილვის უფლების უზრუნველყოფის საბჭომ უზრუნველყოს მიზნით:  საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა მოსამართლეთა პერიოდული შეფასებისა და მოსამართლეთა დაწინაურების შესახებ არსებულ რეგულაციებში ხარვეზების აღმოფხვრა;  საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ, საქართველოს უზენაეს სასამართლოსთან კოლეგიასთან და საერთო სასამართლოების სადისციპლინო თანამშრომლობით, უზრუნველყოს დისციპლინური მექანიზმების გაუმჯობესება და სრულყოფა;  საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ, საჯარო სამსახურის ბიურომ და საერთო სასამართლოებმა უზრუნველყონ მოსამართლეებისათვის ადამიანური რესურსების მართვის ელექტრონული პროგრამების შემუშავება და დანერგვა;  საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ და საერთო სასამართლოებმა უზრუნველყონ სასამართლო გადაწყვეტილებათა დასაბუთებულობის მეთოდოლოგიისა და კრიტერიუმების შემუშავება. 3. პროკურატურა სამთავრობო გათვალისწინებული სამოქმედო გეგმის აქტივობები მიზნად ,,პროკურატურის’’ ისახავს თავით დამოუკიდებელი, სამართლიანი, ეფექტიანი და გამჭირვალე სისხლისსამართლებრივი დევნისა და ადამიანის უფლებების დაცვაზე ორიენტირებული პროკურატურის სისტემის შექმნას. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, გეგმით დასახული მიზნების შესასრულებლად, შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, 2016 წელს საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ მომზადდა გავრცელებული დანაშაულების ანალიზი რეკომენდაციები, რომელთა შესრულებაზე და შემუშავდა მუდმივად შესაბამისი ხორციელდება მონიტორინგი. საქართველოს პროკურატურის ინიციატივით, მომზადდა გამოძიების მეთოდოლოგიის სახელმძღვანელო, რომელიც ხელმისაწვდომია ყველა პროკურორისა და გამომძიებლისთვის. ცალკეულ დანაშაულთა შესწავლისა და პრობლემების იდენტიფიცირების შედეგად, 2016 წელს პროკურორებისთვის შემუშავდა რეკომენდაციები: სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების კვალიფიკაციის და საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 53-ე მუხლის მე-31 ნაწილის პრაქტიკაში გამოყენების შესახებ; გამოძიების მიმდინარეობის პროცესში შშმ პირთა დაცვის გარანტიებისა და მათი სპეციალური საჭიროებიდან გამომდინარე გასათვალისწინებელი გათვალისწინებით გარემოებების შესახებ; კონკრეტული გარემოებების ბრალდებულთა მიმართ გამოსაყენებელი აღკვეთის ღონისძიების და საპროცესო შეთანხმებისას გამოსაყენებელი სარეკომენდაციო პირობების თაობაზე. მომზადდა ასევე რეკომენდაცია რელიგიური შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულთა საქმეებზე ეფექტიანი საპროკურორო საქმიანობის ხელშეწყობის მიზნით. საქართველოს პროკურატურის ზედამხედველობისა ანალიტიკური და საპროკურორო საქმიანობაზე განვითარების დეპარტამენტის სტრატეგიული სამმართველო ყოველ 6 თვეში ერთხელ ახდენს სისხლისსამართლებრივი დევნის ალტერნატიული მექანიზმების გამოყენების პრაქტიკის ანალიზს, რის საფუძველზეც გამოკვეთს ძირითადი პრობლემებს და შეიმუშავებს მათი აღმოფხვრის მიზნით კონკრეტულ რეკომენდაციებს. პროკურატურის მიერ, სამართლებრივი წერის ერთიანი სტანდარტის დასანერგად, შემუშავდა სამართლებრივი წერის სახელმძღვანელო. შემუშავდა ასევე, იურიდიული პირების მიერ ჩადენილი კორუფციული დანაშაულების გამოძიების და სისხლისსამართლებრივი დევნის სახელმძღვანელო, რომლის შესაბამისად იგეგმება პროკურორების გადამზადება. პროკურატურის საქმიანობის გამჭვირვალობისა და ანგარიშვალდებულების ხარისხის ამაღლების მიზნით, საქართველოს მთავარი პროკურატურა ახდენს ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტებზე არსებული სისხლის სამართლის საქმეების ხარისხობრივ/შინაარსობრივ შესწავლას და ანგარიშებს აქვეყნებს პროკურატურის ვებ-გვერდზე. 2016-2017 წლებში, მთავარი პროკურატურის მიერ განხორციელებული პროექტის „საზოგადოებრივი საგანმანათლებო, სოციალური პროკურატურა“ ფარგლებში, ჩატარდა 734 კულტურული, სპორტულ-გამაჯანსაღებელი ღონისძიება, აქტივობა (გამწვანების, დასუფთავების, საქველმოქმედო და პრობაციონერის დასაქმების აქცია) და სხვა, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო 34.266-მა პირმა. აქტიურად მუშაობს დანაშაულის პრევენციის ადგილობრივი საბჭო, რომლის ძირითადი ფუნქციაა რეგიონში არსებული კრიმინოგენური მდგომარეობის განხილვა, რეგიონისთვის საჭირო პრევენციულ ღონისძიებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილებების მიღება, ინიციატივების შემუშავება, სხვა სახელმწიფო უწყებებთან და არასამთავრობო სექტორთან თანამშრომლობით დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის კოორდინირებული გეგმის დასახვა და სხვ. 2016 წელს მომზადდა ადგილობრივი საბჭოების მუშაობის წლიური ანგარიში, რომელიც 2017 წლის 28 დეკემბერს წარედგინა საკონსულტაციო საბჭოს. პროკურატურა აგრძელებს მუშაობას რიგითი პროკურორის დანიშვნისა და დაწინაურების წესის დახვეწის მიმართულებით. „საკონსულტაციო საბჭოს შექმნის შესახებ“ საქართველოს მთავარი პროკურორის 2017 წლის 29 დეკემბრის N185-მ ბრძანებით, დეტალურად გაიწერა რიგითი პროკურორის დანიშვნის, დაწინაურების, წახალისებისა და დისციპლინური პასუხისმგებლობის საკითხები. მითითებულ საკითხებს უფრო დეტალურად დაარეგულირებს „პროკურატურის შესახებ“ ახალი ორგანული კანონი და მის საფუძველზე შემუშავებული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტები. პროკურატურის თანამშრომელთა მიუკერძოებელი, სამართლიანი და ეფექტური საქმიანობის უზრუნველსაყოფად, შემუშავდა და მთავარი პროკურორის ბრძანებით 2017 წელს დამტკიცდა პროკურორთა შეფასების სისტემა, რომლის თანახმად, პროკურორთა შეფასება განხორციელდება როგორც საპროცესო ხელმძღვანელობის და სასამართლოში სახელმწიფო ბრალდების მხარდაჭერის, ასევე საპროცესო დოკუმენტების დასაბუთებულობის, დისციპლინის, ეთიკის ნორმების დაცვის, ტრენინგებზე მიღწეული შედეგების, მოხალისეობრივი საქმიანობისა და აქტივობების მიხედვით. შეფასების პირველი ეტაპი დაიწყო 2017 წლის ბოლოს, შედეგების დაჯამება მოხდება 2018 წლის პირველ ნახევარში. პროკურატურის თანამშრომელთა დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლების განჭვრეტადობის უზრუნველსაყოფად, შემუშავდა და 2017 წლის მაისში საქართველოს იუსტიციის მინისტრის ბრძანებით, დამტკიცდა პროკურატურის მუშაკთა ქცევის მარეგულირებელი ეთიკის ახალი კოდექსი, რომელშიც მაქსიმალურად დეტალურად აისახა დისციპლინური გადაცდომების ჩამონათვალი. საქართველოს მთავარი პროკურორის 2016 წლის 19 თებერვლის ბრძანების საფუძველზე, პროკურატურის განვითარებისთვის საკითხების, პროკურატურის მუშაკთა საჭირო წახალისების, მნიშვნელოვანი დაწინაურებისა და დისციპლინურ საკითხთა განხილვის მიზნით შეიქმნა საკონსულტაციო საბჭო, რომლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქციაა პროკურატურის წარდგენის მუშაკთა საფუძველზე, მიმართ გენერალური ინსპექციის მიერ სამსახურებრივი გადაწყვეტილების შემოწმების მიღება დასკვნის დისციპლინური პასუხისმგებლობის დაკისრების მიზანშეწონილების შესახებ. პროკურორების კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში ჩატარდა არაერთი ტრენინგი ადამიანის უფლებების დაცვის თემატიკაზე. 2015 წლის დეკემბერში, მოწმის დაკითხვისა და გამოკითხვის წესთან დაკავშირებით განხორციელებული საკანონდებლო ცვლილებების პრაქტიკაში სწორი დანერგვის ხელშეწყობის მიზნით, 2016 წელს მოწმის გამოკითხვის/დაკითხვის ახალ წესთან დაკავშირებით გადამზადება გაიარეს საქართველოს პროკურატურის პროკურორებმა და გამომძიებლებმა. გაძლიერდა პროკურატურის სასწავლო ცენტრის შესაძლებლობები, რაც ბიბლიოთეკების შექმნასა და აღჭურვაში და სასწავლო გეგმის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავებაში გამოიხატება. დამოუკიდებელი, სისხლისსამართლებრივი სამართლიანი, დევნისა და ეფექტიანი ადამიანის და გამჭირვალე უფლებების დაცვაზე ორიენტირებული პროკურატურის სისტემის შექმნის მიზნით, საქართველოს პროკურატურამ:  უზრუნველყოს გამოძიების ერთიანი მეთოდოლოგიის სახელმძღვანელოს პრაქტიკაში დანერგვა;  გააგრძელოს მუშაობა რიგითი პროკურის დანიშვნისა და დაწინაურების წესის დახვეწისა და იმპლემენტაციის მიზნით;  გააგრძელოს შესაბამისი აქტივობების განხორციელება დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი, ეფექტური გამოძიებისა და კრიმინოგენური მდგომარეობის შესაბამისი სისხლის სამართლის პოლიტიკის გატარების მიმართულებით. 4. ადამიანის უფლებების დაცვა პენიტენციურ სისტემაში ადამიანის უფლებათა სამთავრობო სამოქმედო გეგმით, პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, მიზნად დასახული იქნა საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი პენიტენციური სისტემის ჩამოყალიბება. ამ მიმართულებით, შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ მნიშვნელოვანი ღონისძიებები განხორციელდა. კერძოდ, სასჯელის აღსრულების სფეროში საქართველოს კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან დაახლოების, ევროპის წამების საწინააღმდეგო კომიტეტისა და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების შესრულების, ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა რეკომენდაციების რეაბილიტაციის პროცესის ხელშეწყობისა და მათი საზოგადოებაში ინტეგრაციის მიზნით, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს ავტორობით მომზადებულია და საქართველოს მთავრობის ინიციატივით წარდგენილია პატიმრობის კოდექსსა და თანმდევ 18 კანონში ცვლილებები, რომელთაგან ნაწილი ამოქმედდა გამოქვეყნებისთანავე, ნაწილი 2017 წლის პირველ სექტემბერს, ნაწილი კი 2018 წლის 1 იანვარს. ამასთან, რეგულარულად ხორციელდება ბრალდებულთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ არსებული მოქმედი კანონმდებლობის ანალიზი და საერთაშორისო ორგანიზაციების რეკომენდაციების გათვალისწინებით შესაბამისი ხარვეზების გამოვლენა. სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში გადატვირთულობის პრევენციის მიზნით, სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს მიერ განხორციელებული ღონისძიებების შედეგად: პენიტენციურ დაწესებულებებში მსჯავრდებულები უზრუნველყოფილნი არიან საერთაშორისო სტანდარტებით გათვალისწინებული მინიმალური საცხოვრებელი ფართით; ეფექტურად ფუნქციონირებს პირობით ვადამდე გათავისუფლების მექანიზმი; საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში დაიწყო მსჯავრდებულთა შეფასება საშიშროების რისკის მიხედვით და მათი გადანაწილება შესაბამის პენიტენციურ დაწესებულებებში. რისკების შეფასება, რასაც უზრუნველყოფს მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკის შეფასების გუნდი, უწყვეტი პროცესია და ეტაპობრივად მიმდინარეობს; ეტაპობრივად მსჯავრდებულთათვის მეთოდოლოგიის განმავლობაში სასჯელის დანერგვა მოხდის მიმდინარეობს ინდივიდუალური დაწესებულებებში. ინდივიდუალური დაგეგმვის დაგეგმვის (საანგარიშო მეთოდოლოგია ასევე პერიოდის დაინერგა 11 დაწესებულებაში); პატიმართა საანგარიშო უფლებების პერიოდის შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით, განმავლობაში დაიბეჭდა სხვადასხვა ენოვანი საინფორმაციო ბროშურები, გაიმართა საგანმანათლებლო კონსულტაციები და ჯგუფური შეხვედრები. სოციალური უზრუნველყოფის სამმართველოს მიერ მომზადდა ტრენინგ მოდული ბრალდებულ/მსჯავრდებულთა უფლებების შესახებ. პროგრამა დაინერგა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში. პატიმრობის კოდექსით გათვალისწინებული გასაჩივრების პროცედურების ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესების მიზნით, პატიმრობის კოდექსში შესული ცვლილებების საფუძველზე, დაიხვეწა ადგილობრივი საბჭოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების გასაჩივრების მექანიზმი. ბრალდებულ/მსჯავრდებულთა საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესების მიზნით, სხვადასხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში განხორციელდა ინფრასტრუქტურული პროექტები. N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში აშენდა და სტანდარტების შესაბამისად მოეწყო ხანგრძლივი პაემნებისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურა. (ექსპლუატაციაშია 2018 წლის მარტიდან). 2016 წელს გარემონტდა და გაიხსნა N6 პატიმრობისა პენიტენციური დაწესებულება. და განსაკუთრებული რისკის თავისუფლებააღკვეთილთა ოჯახის წევრების, ახლობლებისა და სხვა დაინტერესებულ პირთათვის კანონით გათვალისწინებული ხარისხის ამაღლების მიზნით, გაუმჯობესდა მომსახურების საზოგადოებრივი მისაღების მომსახურება; 2016 წლის ოქტომბერში დაინერგა ახალი მომსახურება „ონლაინ დახმარება“, რომელიც დაემატა სამინისტროს ელექტრონულ საიტს. შედეგად, მომხმარებლებს შეუძლიათ ნებისმიერ კითხვაზე მიიღონ დახმარება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს კონსულტანტების მხრიდან ონლაინ რეჟიმში. აღნიშნული სერვისის დამატებასთან დაკავშირებით სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრში ჩატარდა ტრენინგი საზოგადოებრივი მისაღების თანამშრომლებისათვის, რომლის ფარგლებში მომზადება გაიარა 22-მა (100%) მოსამსახურემ. ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა მიზნით, განხორციელდა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის ღონისძიებები მსჯავრდებულთა დასაქმების შესაძლებლობის გაზრდის უზრუნველსაყოფად; გაიზარდა მსჯავრდებულთათვის ხარისხიანი საგანმანათლებლო და პროფესიული პროგრამების ხელმისაწვდომობა; რისკების შესაბამისად, უზრუნველყოფილ იქნა პატიმართა უმაღლესი განათლების მიღების უფლება. ფსიქო-სოციალურ სარეაბილიტაციო პროგრამებში 2017 წელს ჩართული იყო 1764 ბენეფიციარი; გაუმჯობესდა ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამედიცინო მომსახურება. პატიმართა განსაკუთრებული კატეგორიის უფლებების დაცვის მიზნით გადაიდგა შესაბამისი ნაბიჯები. განხორციელდა შინაპატიმრობის იმპლემენტაცია; გაიზარდა ელექტრონული სარეაბილიტაციო მონიტორინგის პროგრამებში, სისტემის სპორტულ და შემეცნებით-კულტურულ აქტივობებში ჩართულ პირობით მსჯავრდებულთა პროცენტული მაჩვენებელი. პენიტენციური სისტემის კვალიფიციური კადრებით უზრუნველსაყოფად, გაძლიერდა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრის შესაძლებლობები, ინერგება ახალი სასწავლო პროგრამები. პროგრამის შინაარსის გათვალისწინებით, ხორციელდება სასწავლო პროგრამების ინსტიტუციონალიზაცია, პროგრამების წინასწარი და განხორციელების შემდგომი შეფასება; უწყვეტად მიმდინარეობს როგორც მოქმედი ტრენერების გადამზადება და კვალიფიკაციის ამაღლება, ასევე ახალი ტრენერების მომზადება. დიდი ყურადღება ეთმობა შერჩეულ და სისტემაში (სასჯელაღსრულება, პრობაცია) დასანიშნ კანდიდატთა/კურსანტთა მომზადებას ადამიანის უფლებებში, პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეების გადამზადებას და სერტიფიცირებას; სპეციალური კურსით პენიტენციური სისტემის თანამშრომლებისათვის მიღებულია განახლებული ეთიკის კოდექსი. სანაგარიშო პერიოდის განმავლობაში, ყოფილ პატიმართა რეაბილიტაცია და რესოციალიზაციის მიზნით, ქმედითი ნაბიჯები გადაიდგა ჯანდაცვის არსებულ სერვისებთან ხელმისაწვდომობის გაზრდის, იურიდიული დახმარების, პროფესიულ კოლეჯებში ჩართვის, დასაქმებაში ხელშეწყობის, დამსაქმებელთა მოძიებისა და რეკომენდაციის გაწევის მიმართულებით. პენიტენციურ სისტემაში ადამიანის უფლებათა დაცვის მიზნით, განსაკუთრებული რისკის საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ:  უზრუნველყოს დაბა ლაითურის დაწესებულების მშენებლობის დასრულება;  უზრუნველყოს 14-დან საჭიროებებსა და 21 წლამდე ეფექტურ ბრალდებულ/მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია/რეაბილიტაციაზე ორიენტირებული ახალი პენიტენციური დაწესებულების მშენებლობა, ან შესაძლო მოკლე ვადაში მოახდინოს უკვე არსებული არასრულწლოვანთა N11 პენიტენციური დაწესებულების რეკონსტრუქცია;  სხვა უწყებებთან კოორდინაციით დაგეგმოს მსჯავრდებულთა დასაქმების სტრატეგიები, მათ შორის, კერძო სექტორისთვის წახალისების მექანიზმების დანერგვის მიმართულებით;  შეიმუშაოს ფსიქო-სოციალური, პროგრამების ერთიანი საინფორმაციო სტანდარტი. ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა და სარეაბილიტაციო განაგრძოს მუშაობა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის პროგრამების ეფექტური დანერგვის მიზნით;  განაგრძოს შესაბამისი აქტივობების განხორციელება, რომელიც ხელს (ქალები, არასრულწლოვნები, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები, უცხოელი პატიმრები, ხანდაზმული პატიმრები, უვადო ან გრძელვადიანი პატიმრები, ლგბტ პატიმრები) უფლებების დაცვას. შეუწყობს პატიმართა განსაკუთრებული კატეგორიის 5. წამებასა და არასათანადო მოპყრობასთან ბრძოლა ადამიანის პრიორიტეტულ უფლებათა სამთავრობო მიმართულებას სამოქმედო წარმოადგენს წამებასა გეგმის და ერთ-ერთ არასათანადო მოპყრობასთან ბრძოლა, რაც პირველ რიგში მიიღწევა სამართლებრივი ბაზის ანალიზისა და საკანონმდებლო ცვლილებების გზით, ადგილობრივი კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის მეშვეობით. ამ მიზნით, ადამიანთა წამების, არაჰუმანური, სასტიკი ან პატივისა და ღირსების შემლახავი მოპყრობის ან დასჯის წინააღმდეგ მიმართული ღონისძიებების განმახორციელებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭოს სამდივნოს მიერ მუშავდება საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტის პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს სისხლის სამართლის პროცესის მიმდინარეობისას წამებასთან და არასათანადო მოპყრობის სხვა ფორმებთან ბრძოლაში მოსამართლის როლის გაზრდას. ამავდროულად, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო ცვლილებები განხორციელდა საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 (წამება), 1442 (წამების მუქარა), 1443 (დამამცირებელი ან არაადამიანური მოპყრობა) მუხლებში, რომლებიც ძალაში შევიდა 2016 წლის პირველ დეკემბერს. თავისუფლება აღკვეთილი და პატიმრობაში მყოფი პირების არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის პროცედურული და ინსტიტუციური გარანტიების გაძლიერების მიმართულებით, შესაბამისი უწყებების მიერ განხორციელებული ღონისძიებების შედეგად: უზრუნველყოფილია დამცველთან/ადვოკატთან ბრალდებულთა დროული და მსჯავრდებულთა ხელმისაწვდომობა, შეხვედრების კონფიდენციალურობა და ხარისხიანი მომსახურება. დროებით მოთავსების იზოლატორებში, ადმინისტრაციული პატიმრობის ადგილებში მყოფი პირებისთვის სრულად არის ხელმისაწვდომი სამედიცინო მომსახურება; უზრუნველყოფილია, ასევე, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიერ არჩეული ექიმის და საკუთარი ხარჯებით სამედიცინო გამოკვლევის იზოლატორების, პოლიციის ხელმისაწვდომობა. გაუმჯობესდა შენობებისა და დროებით მოთავსების სასჯელაღსრულების დაწესებულებების აუდიო-ვიდეო მონიტორინგის სისტემის ფუნქციონირება. 2016 წლის პირველი ნოემბრიდან ამოქმედდა საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 2 აგვისტოს №423 ბრძანების შესაბამისი ნორმები, რომლებიც ადგენს იზოლატორში ვიდეო მეთვალყურეობის განადგურების განხორციელების, წესებს; „ვიზუალური ჩანაწერების ან/და შენახვის, ელექტრონული წაშლისა და საშუალებით მეთვალყურეობისა და კონტროლის განხორციელების, ჩანაწერების შენახვის, წაშლისა და განადგურების წესის განსაზღვრის თაობაზე“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 19 მაისის N 35 ბრძანებაში შევიდა ცვლილება და გადაღებული მასალის შენახვის ვადა გაიზარდა არანაკლებ 120 საათამდე. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2016 წლის 26 ოქტომბრის N131 ბრძანებით დამტკიცდა საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესი, სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად. სამინისტრომ უზრუნველყო დაწესებულებათა შესაბამისი ტექნიკური აღჭურვა და სამედიცინო პერსონალის გადამზადება. 2016 წლის აგვისტოში დამტკიცა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების ახალი ტიპური დებულება და შინაგანაწესი. შინაგანაწესში დეტალურად არის გაწერილი თანამშრომელთა მიერ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ნიშნების აღმოჩენის შემთხვევებში შეტყობინების განხორციელების ინსტრუქცია. ამასთანავე, 2016 წლის დეკემბერში დამტკიცდა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მოთავსებულ პირთა სამედიცინო მომსახურების ინსტრუქცია და იზოლატორში მოთავსებული პირების შემოწმების ფორმა, რომელიც შემუშავებულ იქნა სტამბოლის პროტოკოლის შესაბამისად. 2016 წლის პირველი სექტემბრიდან საქართველოს სახალხო დამცველსა და სახალხო დამცველის მიერ უფლებამოსილ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის წევრებს მიენიჭათ უფლებამოსილება სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის ბრძანებით დამტკიცებული წესისა და სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნათა შესაბამისად, პენიტენციურ დაწესებულებაში ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა თანხმობით განახორციელონ მათი ან/და მათი უშუალო განთავსების პირობების, გასეირნების ადგილების, საექიმო-სამედიცინო პუნქტის, კვების ობიექტის, საერთო სარგებლობის საშხაპეების, საერთო სარგებლობის საპირფარეშოების და შეხვედრის ოთახების ფოტოგადაღება. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, „სახელმწიფო ინსპექტორის შესახებ“ საქართველოს კანონის დამოუკიდებელი უფლებამოსილებით მიღებით, ორგანო, გამოიძიოს შეიქმნა რომელიც წამების ახალი, ინსტიტუციურად აღჭურვილია ექსკლუზიური და მასთან დაკავშირებული დანაშაულების სავარაუდო შემთხვევები მაშინ, როცა სავარაუდო დამნაშავე არის სახელმწიფოს წარმომადგენელი ან სავარაუდო მსხვერპლი იმყოფება სახელმწიფოს ეფექტური კონტროლის ქვეშ. წამებისა და არასათანადო მოპყრობის სხვა ფორმების დროული, სრულყოფილი, ეფექტური და მიუკერძოებელი გამოძიების წარმართვის მიზნით, 2016 წელს საქართველოს მთავარი პროკურატურის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოში პროკურორებისთვის შემუშავდა რეკომენდაცია მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირების მიერ ჩადენილი არასათანადო მოპყრობის ფაქტების სათანადო კვალიფიკაციის პროკურატურის მუშაკებს გაუადვილოს შესახებ. რეკომენდაციის მიზანია, არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე გამოძიების დაწყებისას კვალიფიკაციის განსაზღვრა და შემდგომში გამოძიების ეფექტური სტრატეგიის დაგეგმვა. შიდა მონიტორინგის მექანიზმის გაუმჯობესების მიზნით: საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2016 წლის 23 დეკემბრის N160 ბრძანებით, საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 25 ივნისის №55 ბრძანებით დამტკიცებულ გენერალური ინსპექციის დებულებაში შევიდა ცვლილებები და დაიხვეწა გენერალური ბრძანებით ინსპექციის შეიქმნა საქმიანობის გენერალური მარეგულირებელი ინსპექციის ნორმები. სისტემური ამავე მონიტორინგის სამმართველო, რომელმაც 2016 წელს ჩატარებული გეგმური თემატური სისტემური მონიტორინგის საფუძველზე გასცა 55 რეკომენდაცია. შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 28 ივნისის №342 ბრძანებით დამტკიცდა მიგრაციის დეპარტამენტის უცხოელთა უფლებების დაცვისა და მონიტორინგის სამოქმედო პროცედურების პროექტი. რომლის მიხედვით, მონიტორინგის განყოფილება ახორციელებს პრევენციულ, განყოფილების ადამიანის სტანდარტული უფლებათა სტანდარტების უზრუნველყოფის მონიტორინგსა და ახდენს უცხოელის უფლებათა დარღვევაზე რეაგირებას. აღნიშნული დოკუმენტი ასევე მოიცავს ანგარიშებისა და რეკომენდაციების შემუშავების პრინციპებს, არასრულწლოვანთა უფლებების დაცვის კუთხით განყოფილების მიერ განსახორციელებელ ღონისძიებათა ნუსხას და სხვა სტანდარტულ სამოქმედო პროცედურებს. საქართველოს მოდული, რაც მთავარმა პროკურატურამ გულისხმობს გააუმჯობესა არასათანადო სისხლისსამართლებრივი დევნის მონაცემების მოპყრობის სტატისტიკის ფაქტებზე სრულყოფილ სტატისტიკურ აღრიცხვას. კერძოდ, ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოში შემუშავდა წამებისა და არასათანადო მოპყრობის დეტალური ცხრილი, რომლითაც გაიმიჯნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, პენიტენციური დეპარტამენტის შესაბამისი დაწესებულებების თანამშრომლებისა და კერძო პირების მიერ ჩადენილი წამების, დამამცირებელი ან არაადამიანური მოპყრობის ფაქტების აღრიცხვა. გაუმჯობესდა პენიტენციური დაწესებულებების, დროებითი მოთავსების იზოლატორების, სანიტარული, ჰიგიენური, კვებითი და სხვა მატერიალური პირობები. წამებასა და არასათანადო მოპყრობასთან ბრძოლის მიზნით:  საქართველოს იუსტიციის და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროებმა უზრუნველყონ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფსიქიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ რეგულაციების და დამკვიდრებული პრაქტიკის შეფასების გზით რეკომენდაციების მომზადება საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებით;  საქართველოს იუსტიციის სასჯელაღსრულების სამინისტრომ ყველა დაწესებულებაში თავისუფლებააღკვეთილი/პატიმრობაში დისციპლინური უზრუნველყოს სახდელის მყოფ გამოყენების პირთა მიმართ ერთგვაროვანი მიდგომის ჩამოყალიბების მიზნით საერთაშორისო გამოცდილებისა და არსებული პრაქტიკის ანალიზი;  საქართველოს იუსტიციის და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროებმა უზრუნველყონ მათ მიერ „სტამბოლის პროტოკოლის“ მიხედვით წამებისა და არასათანადო მოპყრობის დოკუმენტირების ფორმის დამტკიცების შესახებ კანონქვემდებარე აქტების შემდგომი დახვეწა და პრაქტიკაში სრულყოფილად იმპლემენტაცია. 6. ტრეფიკინგი ადამიანის უფლებათა დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმის ერთ-ერთი მიზანია ადამიანით გაძლიერება. გეგმის პასუხისმგებელი ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მიხედვით სახელმწიფო დასახული ორგანოების დანაშაულთან ამოცანების მიერ, ბრძოლის გადასაჭრელად, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები: ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ მიმართული ღონისძიებების განმახორციელებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭოს მიერ 2014 წელს შემუშავებული ტრეფიკინგთან ბრძოლის ერთიანი საინფორმაციო სტრატეგიისა და 2017 წელს შემუშავებული ერთიანი საინფორმაციო სამოქმედო გეგმის ფარგლებში, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა და ტრეფიკინგთან ბრძოლის სფეროში ჩართული სხვადასხვა უწყების წარმომადგენლებმა განახორციელეს არაერთი საინფორმაციო შეხვედრა/ღონისძიება საინფორმაციო სტრატეგიით გათვალისწინებულ სამიზნე ჯგუფებთან; საინფორმაციო ვიდეორგოლები ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) თემაზე გაშვებულ იქნა 5 ტელეარხზე: სახელმწიფო უწყებების წარმომადგენლებმა ტრეფიკინგის თემასთან დაკავშირებით ისაუბრეს 8 სხვადასხვა გადაცემაში; ტრეფიკინგთან ბრძოლის სფეროში ჩართული უწყებების ვებ-გვერდების მეშვეობით განახლებული ინფორმაცია ტრეფიკინგის თემაზე მოსახლეობას სისტემატურად მიეწოდება. ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის მიერ უზრუნველყოფილია, ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულებების (თავშესაფრების) ეფექტური საქმიანობის განხორციელება, მსხვერპლთათვის/დაზარალებულთათვის ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით სერვისების შეთავაზების გზით. 2016 წელს განახლდა და დაიხვეწა თავშესაფრის ბენეფიციართა რეაბილიტაცია-რეინტეგრაციის ინდივიდუალური გეგმა და რეაბილიტაციარეინტეგრაციის ინდივიდუალური გეგმის გადასინჯვა/შეფასების ფორმა. 2017 წლის დეკემბერში ფონდმა უზრუნველყო ფონდის ბენეფიციარებთან სოციალური მუშაობის და ფსიქოლოგიური რეაბილიტაციის/დახმარების შესახებ სახელმძღვანელო მითითებების შემუშავება და მათი ინტეგრირება შინაგანაწესებსა და რეაბილიტაცია-რეინტეგრაციის (შემთხვევის მართვის) გეგმებში. აღნიშნულის დანერგვა დაიწყო 2018 წლის პირველი თებერვლიდან. საანაგარიშო პერიოდის განმავლობაში ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) ფაქტების პროქტიულად გამოვლენის მიზნით გააქტიურა საქმიანობა სპეციალისტების ჯგუფმა (Task Force). ასევე გაიზარდა შსს ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტის ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლის მთავარი სამმართველოს ტრეფიკინგის და უკანონო მიგრაციის წინააღმდეგ ბრძოლის სამმართველოს მობილური ჯგუფების საქმიანობის ეფექტიანობა. 2016 წელს ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) ფაქტებზე გამოძიება დაიწყო 18 სისხლის სამართლის საქმეზე, აქედან 12 საქმეზე გამოძიება დაიწყო პროაქტიულად განხორციელებული ღონისძიებების შედეგად. 2016 წელს ადამიანით ვაჭრობის ფაქტზე სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემული იქნა 1 პირი, დაზარალებულად ცნობილი იქნა 2 პირი, ხოლო სასამართლოს მიერ დამნაშავედ ცნობილი იქნა 4 პირი. 2017 წელს გამოძიება დაიწყო 21 სისხლის სამართლის საქმეზე, ხოლო სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო ტრეფიკინგის მომუშავე 4 ტრეფიკიორის მიმართ. გატარდა ღონისძიებები საქმეებზე პირთა კვალიფიკაციის ამაღლების ხელშეწყობის მიზნით. 2016 წლის 7 მარტს საქართველოს მთავრობის N112 დადგენილებით დამტკიცდა „იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის პრევენციის და მათზე რეაგირების მიზნით სახელმწიფო ზედამხედველობის განხორციელების წესი“, რომლის შესაბამისად დამტკიცდა იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის პრევენციის და მათზე რეაგირების მიზნით სახელმწიფო ზედამხედველობის განხორციელების 2016 წლის გეგმა. სახელმწიფო ზედამხედველობა განხორციელდა 41 გეგმის შესაბამისად კომპანიაში, ხოლო 2 კომპანიაში განხორციელდა არაგეგმიური შემოწმება. ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ მიმართული ღონისძიებების განმახორციელებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭო და სამთავრობო უწყებები მჭიდროდ ადგილობრივ არასამთავრობო თანამშრომლობენ ორგანიზაციებთან საერთაშორისო როგორც თუ კვალიფიკაციის ასამაღლებელი აქტივობების ორგანიზების, ასევე პრევენციული ღონისძიებების განხორციელების მიზნით. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შინაგან საქმეთა სამინისტრომ სხვადასხვა ქვეყნის თანამშრომლობის საფუძველზე სამართალდამცავი უწყებებთან მჭიდრო ხელი მოაწერა რამდენიმე შეთანხმებას ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის სფეროში. ამასთანავე, იუსტიციის ვაჭრობის სამინისტროს სფეროში წარმომადგენლების თანამშრომლობის მონაწილეობით გაღრმავებისა და ადამიანით გამოცდილების გაზიარების მიზნით გაიმართა სამთავრობოთაშორისი შეხვედრები. ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტის 2016 წლის ანგარიშის თანახმად, ბრძოლისათვის ადამიანით გატარებული ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) ღონისძიებებით საქართველომ წინააღმდეგ ე.წ. პირველ კალათაში გადაინაცვლა და ანალოგიური პოზიცია შეინარჩუნა 2017 წელსაც. ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) დანაშაულთან ბრძოლის მიზნით:  შესაბამისმა უწყებებმა განაგრძონ ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) საფრთხეების, ამ დანაშაულთან ბრძოლისა და მისგან თავის დაცვის საშუალებების შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების ხელშემწყობი ღონისძიებების უზრუნველყოფა;  ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდმა განაგრძოს ეფექტური საქმიანობა სხვერპლთათვის/დაზარალებულთათვის ინდივიდუალური საჭიროებების მათი გათვალისწინებით სერვისების შეთავაზებისა და საქმიანობის პერიოდული მონიტორინგის გზით;  შესაბამისმა უწყებებმა განაგრძონ ტრეფიკინგის საქმეებზე მომუშავე პირთა კვალიფიკაციის ამაღლების ხელშეწყობა. 7. პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლება პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის უფლების სრულყოფილი რეალიზაციის მიზნით, სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების შესასრულებლად, შესაბამისი შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში განხორციელდა შემდეგი ღონისძიებები: პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის აპარატის მიერ მომზადდა საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტი, რომელიც გეგმის შესაბამისად ითვალისწინებს ევროკავშირის 2008 წლის 27 ნოემბრის ჩარჩო გადაწყვეტილების (2008/977/JHA) შიდა კანონმდებლობაში ასახვას. აღსანიშნავია, რომ ევროკავშირში განხორციელებული პერსონალურ მონაცემთა დაცვის რეფორმის ფარგლებში, 2016 წლის 27 აპრილს მიღებულ იქნა დირექტივა 2016/680 (ე.წ. „პოლიციის დირექტივა“), ნოემბრის რომელიც ანაცვლებს გადაწყვეტილებას. აღნიშნულის ამჟამად შესაბამის მუშაობს 2008 წლის გათვალისწინებით, საკანონმდებლო 27 ინსპექტორის ცვლილებებზე ჩარჩო აპარატი მითითებული დირექტივის და არა ჩარჩო გადაწყვეტილების დანერგვის მიზნით. მოცემული ეტაპისთვის მომზადებულია ევროპული რეგულაციებისა და ქართული კანონმდებლობის შედარებითი ანალიზი. პერსონალურ მონაცემთა დაცვის კანონმდებლობასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, ინპექტორის მიერ გაცემული შენიშვნების და რეკომენდაციების შესაბამისად, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში უწყებების მიერ მიღებულ იქნა ან/და დაიხვეწა პერსონალურ მონაცემთა დამუშავებასა და დაცვასთან მონაცემთა დაცვასთან დაკავშირებული კანონქვემდებარე აქტები. რიგ უწყებებში გამოიყო პერსონალურ დაკავშირებულ საკითხებზე პასუხისმგებელი პირი, ან შეიქმნა შესაბამისი სტრუქტურული ერთეული. ინსპექტორის აპარატი აწარმოებს უწყებების მიერ შექმნილ ფაილურ სისტემათა კატალოგების რეესტრს. 2014-2016 წლებში სხვადასხვა უწყებიდან აპარატში შევიდა 6435 ფაილურ სისტემათა კატალოგი, 2017 წელს -1378. საანგარიშო პერიოდში პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის აპარატის მიერ შემუშავდა პერსონალურ მონაცემთა დაცვასთან დაკავშირებული რეკომენდაციები. მათ შორის, რეკომენდაცია ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან დაკავშირებული პერსონალური მონაცემების დამუშავების შესახებ. 2017 წელს შემუშავდა რეკომენდაციები სკოლებსა და უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში პერსონალური მონაცემების დამუშავების შესახებ. ასევე, დამწყები ბიზნესისა და მეწარმეებისთვის მომზადდა პერსონალურ მონაცემთა დაცვის გზამკვლევი. მონაცემთა დამუშავების კანონიერების შემოწმების მიზნით, 2017 წლის განმავლობაში ინსპექტორის აპარატმა განახორციელა 106 ინსპექტირება 114 ორგანიზაციის მიმართ. ინსპექტირების ფარგლებში შემოწმდა 22 საჯარო დაწესებულება და 92 კერძო ორგანიზაცია. ინსპექტირებების შედეგად გამოვლინდა სამართალდარღვევის 127 ფაქტი. აქედან, ჯარიმის დაკისრება მოხდა 63 შემთხვევაში, ხოლო 40 შემთხვევაში ორგანიზაციებს მიეცათ გაფრთხილება. გაიცა 200-ზე მეტი დავალება/რეკომენდაცია, 24 შემთხვევაში ხანდაზმულობის ვადის გასვლის გამო ვერ მოხდა სანქციის გამოყენება. წინა წელთან შედარებით საჯარო და კერძო ორგანიზაციებში ჩატარებული ინსპექტირებების რაოდენობა გაიზრდა 20%-ით. 2017 წელს ინსპექტორის დაწესებულებებისათვის, ასევე აპარატმა ფიზიკური საჯარო პირებისათვის და კერძო გასწია 4,801. კონსულტაცია პერსონალური მონაცემების დაცვის საკითხებზე. ასევე ჩაატარა 40 საგანმანათლებლო ღონისძიება, როგორც კერძო ასევე საჯარო სექტორის, მათ შორის იუსტიციის სამინისტროს, გამოცდებისა და შეფასების ეროვნული ცენტრის, სასაზღვრო პოლიციის და სხვა დაწესებულებების წარმომადგენლებისთვის. 2016 წელს პირადი ცხოვრების ამსახველი ინფორმაციის ან პერსონალური მონაცემების ხელყოფის ფაქტებზე, სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 17 პირის მიმართ. ამათგან, სსკ-ის 157-ე მუხლით- 9 პირის მიმართ, ხოლო სსკ-ის 333-ე მუხლით- 8 პირის მიმართ; 2017 წელს პირადი ცხოვრების ამსახველი ინფორმაციის ან პერსონალური მონაცემების ხელყოფის ფაქტზე, სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 2 პირის მიმართ, სსკ-ის 157-ე მუხლით. საქართველოს პროკურატურა აქტიურად განაგრძობს გამოძიებას პირადი ცხოვრების ამსახველი ვიდეოჩანაწერების მოპოვება-გავრცელების ფაქტზე, რის თაობაზეც საზოგადოებას პერიოდულად მიეწოდება ინფორმაცია. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემებით, 2017 წლის იანვარ-დეკემბრის პერიოდში სსკ-ის 157-ე მუხლით (,,პირადი ცხოვრების ამსახველი ინფორმაციის ან პერსონალური მონაცემების ხელყოფა“) გამოძიება დაიწყო 24 სს საქმეზე, რომელთაგან 20 სს საქმეზე მიმდინარეობს გამოძიება, 1 სს საქმეზე დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა სსკ-ის 139-ე მუხლის I ნაწილით და სსკ-ის 151' -ე მუხლის I ნაწილით, 3 სს საქმეზე შეწყდა გამოძიება სსსკ-ის 105ემუხლის I ნაწილის ,,ა“ ქვეპუნქტით (სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო). 1 სს საქმეზე, რომელზეც გამოძიება დაიწყო სსკ-ის 181-ე მუხლის I ნაწილით ,,გამოძალვა“, შეიცვალა კვალიფიკაცია და ბრალი წარედგინა სსკ-ის 157-ე მუხლის II ნაწილით. აღნიშნული სს საქმე განხილულ იქნა სასამართლოს მიერ. 2017 წლის იანვარ-დეკემბრის პერიოდში სსკ-ის 157¹ მუხლით ,,პირადი ცხოვრების საიდუმლოს ხელყოფა“ გამოძიება დაიწყო 1 სს საქმეზე. აღნიშნულ საქმეზე დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, ევროკავშირისა და გაეროს განვითარების პროგრამის მხარდაჭერით, საზოგადოების ინფორმირებულობის დონის შეფასების მიზნით ჩატარდა ფართომასშტაბიანი სოციოლოგიური კვლევა, რომლის მიხედვით, გამოკითხულთა 2/3 მიიჩნევს, რომ სახელმწიფომ პატივი უნდა სცეს მათ პერსონალურ მონაცემებს და არ დაარღვიოს მათი შეგროვების, შენახვისა და გასაჯაროების პირობები, თუნდაც უსაფრთხოების დაცვის მოტივით. პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის და პერსონალურ მონაცემების დაცვის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით, საანგარიშო პერიოდში დაიბეჭდა საინფორმაციო ხასიათის ბუკლეტები ქართულ, ინგლისურ, სომხურ, აზერბაიჯანულ, რუსულ ენებზე, ასევე ბრაილის შრიფტით, რომლებიც გავრცელდა სერვისების განვითარების სააგენტოს ტერიტორიულ სამსახურებსა და იუსტიციის სახლებში. პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის აპარატმა შეიმუშავა პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ანბანი, რომლითაც მოქალაქეებს გასაგებ ენაზე და ხელმისაწვდომი ფორმატით მიეწოდებათ ინფორმაციას პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ. პირადი ცხოვრების უფლების ხელშეუხებლობის უფლების დაცვის მიზნით:  საქართველოს პროკურატურამ პირადი ცხოვრების ხელყოფის ფაქტებზე ეფექტიანი სისხლისსამართალწარმოების უზრუნველყოფის განგრძოს ქმედითი ღონისძიებების განხორციელება მიზნით 8. გამოხატვის თავისუფლება ,,გამოხატვის თავისუფლების’’ თავში სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებულ მიზანს წარმოადგენს გამოხატვის თავისუფლების და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. მიზნის მისაღწევად, ამოცანად დასახული იქნა ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლის ფაქტების აღკვეთა და პრევენცია. ამ მიმართულებით, შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში განხორციელდა შემდეგი ღონისძიებები: საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მონაცემებით, 2016 წელს სსკ 154-ე მუხლით „ჟურნალისტისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლა” გამოძიება დაწყებულ იქნა 6 სისხლის სამართლის საქმეზე, რომელთაგან 1 სს საქმეზე შეიცვალა კვალიფიკაცია და ბრალი წაყენებულ იქნა სსკ 187-ე მუხლით, 1 სს საქმე შეწყვეტილია სსსკ 105-ე მუხლის I ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით (სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო), ხოლო 4 სს საქმე გამოძიებაშია. 2016 წელს სსკ 154-ე მუხლით სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულ იქნა 1 სს საქმეზე (აღნიშნული სს საქმე გამოყოფილი იყო სს საქმიდან, რომელზეც გამოძიება დაიწყო 2014 წელს სხვა მუხლებით). 2017 წლის იანვარ-დეკემბრის ,,ჟურნალისტისთვის პროფესიულ პერიოდში საქმიანობაში სსკ-ის უკანონოდ 154-ე ხელის მუხლით შეშლა“ გამოძიება დაიწყო 2 სს საქმეზე. ორივე სს საქმეზე შეწყდა გამოძიება სსსკ-ის 105-ე მუხლის I ნაწილის ,,ა“ ქვეპუნქტით (სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო). ჟურნალისტებისთვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლის ფაქტების აღკვეთისა და მათი პროფესიული საქმიანობის ხელშეწყობის მიზნით, 2015 წელს შსს-ს საზოგადოებასთან ურთიერთობის დეპარტამენტმა შეიმუშავა მედიასთან შსს-ს თანამშრომელთა ურთიერთობის ინსტრუქცია, რომელსაც გაეცნო სამინისტროს ყველა სტრუქტურული ერთეული. საქართველოს პროკურატურა მყისიერ რეაგირებას ახდენს ჟურნალისტების მიმართ მათი პროფესიული საქმიანობიდან გამომდინარე ჩადენილ ყველა დანაშაულებრივ ქმედებაზე. 2016 წელს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 154-ე მუხლით, ჟურნალისტისთვის უკანონოდ ხელის შეშლის ფაქტზე, პროფესიულ საქმიანობაში სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 1 პირის მიმართ. ამჟამად, ქუთაისის საქალაქო სასამართლოში მიმდინარეობს საქმის არსებითი განხილვა. ჟურნალისტთა კოდექსის 156-ე დევნის მუხლით ფაქტზე საქართველოს გათვალისწინებული სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნებით, სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 3 პირის მიმართ, ამჟამად, თბილისის საქალაქო სასამართლოში მიმდინარეობს საქმის არსებითი განხილვა. 2017 წლის „ჟურნალისტისთვის იანვარ-დეკემბრის პროფესიულ პერიოდში საქმიანობაში სსკ უკანონოდ 154 მუხლით ხელის შეშლა“ გამოძიება დაწყებულ იქნა 2 სს საქმეზე. ორივე სს საქმე შეწყვეტილ იქნა სსსკ 105 მუხლის I ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტით (სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო). სამართლადამცვავი ორგანოები აწარმოებენ სპეციალურ სტატისტიკას, რომელიც ასახავს ჟურნალისტისთვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლის თაობაზე რეგისტრირებულ დანაშაულთა, ასევე მისი გახსნის მაჩვენებელს. გამოხატვის თავისუფლების ბუნდოვანებების იდენტიფიცირებისა კუთხით არსებული საკანონმდებლო და აღმოფხვრის კუთხით მიზნით, საანგარიშო პერიოდში საქართველოს პარლამენტმა მიიღო ორი მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო ცვლილება კერძოდ, „ელექტრონული კომუნიკაციების შესახებ“ საქართველოს კანონში შევიდა ცვლილებები, რომლითაც დადგინდა მულტიპლექს პლატფორმაზე მაუწყებლების გავრცელების რეგულაციები; „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონში შევიდა ცვლილებები, რომლითაც განსაზღვრა მაუწყებლების სახელმწიფო ენაზე მაუწყებლობის და დღე-ღამის განმავლობაში მაუწყებლობის მინიმალური ხანგრძლივობის საკითხები. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროში მიმდინარეობს საკანონმდებლო ცვლილებათა პაკეტზე მუშაობა, რომელიც მიზნად ისახავს სიტყვისა და გამოხატვის თავისუფლების მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფას და მასში არსებული ხარვეზების აღმოფხვრას. საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით საფუძველი ჩაეყარა ინფორმაციის თავისუფლების საკანონმდებლო რეფორმას, რომელსაც საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო არასამთავრობო სექტორთან მჭიდრო თანამშრომლობით უწევს კოორდინაციას. რეფორმა ორიენტირებულია პრაქტიკაში არსებული პრობლემების აღმოფხვრის, საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის გაზიარებისა და ინფორმაციის მიღების პროცედურის გამარტივებაზე. კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭოს ფარგლებში შექმნილი სამუშაო ჯგუფების ჩართულობით, ასევე ფოკუს ჯგუფებისა და სამართლის ექსპერტების ერთობლივი მუშაობით მომზადდა ინფორმაციის თავისუფლების კანონის პროექტი. საერთაშორისო ექსპერტების მიერ მომზადებული დასკვნების საფუძველზე საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო განაგრძობს პროექტის დამუშავებას. გამოხატვის თავისუფლების და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით:  საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოს გაზრდის მიზნით საჯარო შემუშავებული საკანონმდებლო პროექტის საქართველოს პარლამენტში ინიცირება;  საქართველოს პროკურატურამ და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განაგრძოს მუშაობა ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში ხელის შეშლის ფაქტების სწრაფი და ეფექტიანი გამოძიების უზრუნველყოფის მიზნით. 9. შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლება. შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების მაღალი სტანდარტით დაცვის უზრუნველსაყოფად, სამოქმედო გეგმით დასახული იქნა ამოცანები/აქტივობები, რომელთა შესასრულებლად საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, შეკრებისა და მანიფესტაციის სამართლებრივი რეაგირების; მართვის/კონტროლის ქვედანაყოფების სამინისტროს აკადემია, დარღვევის ფაქტებზე უფლების დარღვევის პრევენციის; მასების სფეროში მომზადების უფლების სამართალდამცავი გაუმჯობესების სისტემურად და მიზნით, სტრუქტურების შინაგან რეგულარულად საქმეთა ახორციელებს მსმენელთა გადამზადებას. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში სხვადასხვა პროგრამებსა და კურსებზე გადამზადდა 1546 მსმენელი. 2016 წელს ლიტვის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ორგანიზებით აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებისათვის გამართულ სწავლებაზე მასობრივი შეკრებების შესახებ, გადამზადდა შს სამინისტროს 2 თანამშრომელი. ასევე, 2016 წელს საფრანგეთში შს სამინისტროს ერთმა თანამშრომელმა გაიარა სტაჟირება თემაზე „შეკრებებისა და მანიფესტაციების დროს მასების მართვა“. შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების ხელყოფის სწრაფი და ეფექტიანი გამოძიების თემატიკაზე საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიის კურიკულუმებში შესაბამისი ტრენინგების ინტეგრირების აქტივობა შესრულდა. პოზიტიურად უნდა შეფასდეს შსს-ს მხრიდან მასების მართვის ასევე შეკრების უფლების მომწესრიგებელი ინსტრუქციის შემუშავება და საერთაშორისო სტანდარტების სწავლება შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიაში. შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების მაღალი სტანდარტით დაცვის გარანტიების შექმნის მიზნით:  შეკრებისა და მანიფესტაციების უფლებასთან დაკავშირებული კანონმდებლობის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს ვენეციის კომისიის, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის და სახალხო დამცველის რეკომენდაციების შესაბამისად საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტის მომზადება და პარლამენტისთვის წარდგენა;  საქართველოს პროკურატურამ და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განაგრძონ მუშაობა შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების ხელყოფის ფაქტების სწრაფი და ეფექტიანი გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის განხორციელების მიზნით. 10. ეროვნული/ეთნიკური უმცირესობების დაცვა ეროვნულ/ეთნიკურ დაცვის უმცირესობათა უზრუნველსაყოფად, ამოცანები/აქტივობები, დისკრიმინაციული სამოქმედო რომელთა გეგმით შესასრულებლად მოპყრობისგან დასახული საანგარიშო იქნა პერიოდის განმავლობაში პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, 2016 წელს მიმართულებით, ეთნიკური შერიგებისა უმცირესობების და სამოქალაქო ცნობიერების ამაღლების თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატის ორგანიზებითა და შესაბამისი უწყებების ჩართულობით, ეროვული უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში არაერთი საინფორმაციო შეხვედრა ჩატარდა, რა დროსაც სამინისტროების წარმომადგენლებმა დამსწრეებს მიაწოდეს ინფორმაცია ანტიდისკრიმინაციულ კანონმდებლობასთან დაკავშირებით; ადგილობრივ ფერმერებს მიეწოდათ ინფორმაცია ევროინტეგრაციის პროცესში სოფლის მეურნეობის მიმართულებით ქვეყანაში მიმდინარე პროგრამებისა და სიახლეების შესახებ; ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელ აბიტურიენტებსა და უფროსკლასელებს მიეწოდათ ინფორმაცია საგანმანათლებლო პროგრამებში არსებული სიახლეებისა და „1+4“ პროგრამის შესახებ, დამსწრეებს ასევე მიეწოდათ ინფორმაცია ევროკავშირთან უვიზოდ მიმოსვლის წესების შესახებ. და სხვ. საანგარიშო პერიოდში მომზადდა და გავრცელდა საინფორმაციო მასალები საქართველოს ევროკავშირში უვიზო მიმოსვლის შესახებ ქართულ, აფხაზურ, ოსურ, რუსულ, სომხურ და აზერბაიჯანულ ენებზე. ევროინტეგრაციის თემაზე მომზადდა საინფორმაციო ხასიათის ვიდეორგოლები, რომლებიც განთავსდა სახელმწიფო მინისტრის აპარატის ვებ-გვერდზე და სოციალურ ქსელში (Facebookზე). საქართველოში მცხოვრები ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ახალგაზრდების დასაქმების პერსპექტივის გაუმჯობესებისა და საბოლოო ჯამში, მათი ჩართულობისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესის ხელშეწყობის მიზნით, სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა, საქართველოს გაეროს ასოციაციასთან თანამშრომლობით, 2017 წელს განახორციელა სტაჟირების საპილოტე პროგრამა „ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო (1+4) პროგრამით“ მოსარგებლე პირებისათვის. პროგრამის ფარგლებში, ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ახალგაზრდები კონკურსის საფუძველზე ჩაერთვნენ საჯარო სტრუქტურებში სტაჟირების პროცესში. მოწყვლადი საზოგადოებრივ და მცირერიცხოვანი ცხოვრებაში ჩართულობის ეთნიკური უმცირესობების უზრუნველყოფად, გატარდა დაბადების და პირადობის მოწმობების არმქონე პირთათვის მოწმობების გასაცემი სათანადო ღონისძიებები. ამ მიზნით, 2016 წლის 10 აგვისტოდან ცვლილებები შევიდა ათ საკანონმდებლო აქტში, ასევე კანონქვემდებარე აქტებში. აღნიშნულმა ცვლილებება უზრუნველყო ხსენებულ პირთა დოკუმენტირება. საანგარიშო პერიოდში გაგრძელდა პროექტის - „მოქალაქეობის არმქონე პირთა შემცირება და მოქალაქეობის არქონის პრევენცია საქართველოში“, განხორციელება. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში 3 ეთნიკურად ბოშა პირს დაუდგინდა საქართველოს მოქალაქეობა, 2 ეთნიკურად ბოშა პირს მიენიჭა მოქალაქეობის არმქონე პირის სტატუსი, 2 ეთნიკურ ბოშას დაუდგინდა დაბადების ფაქტი და საქართველოს მოქალაქეობა მიიღო 1-მა ბოშამ . ინკლუზიური საარჩევნო გარემოს უზრუნველყოფისა და პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ეროვნული/ეთნიკური უმცირესობების მონაწილეობის გაუმჯობესების მიზნით, უმცირესობათა ენებზე ითარგმნა საარჩევნო პროცედურებთან დაკავშირებული მასალები, საარჩევნო ადმინისტრაციის წევრი ეთნიკური უმცირესობები გადამზადდნენ საარჩევნო პროცედურებთან დაკავშირებით. მას მედიასა და ინფორმაციაზე ეთნიკურ უმცირესობათა წვდომის გაუმჯობესების მიზნით, უზრუნველყოფილ იქნა უმცირესობების ენებზე სამაუწყებლო პროგრამებისა და ელექტრონული/ბეჭდვითი მედიის ხელმისაწვდომობა. ეთნიკური უმცირესობებისთვის განათლების უზრუნველყოფის და სახელმწიფო ენის ცოდნის გაუმჯობესების მიზნით, ხელი შეეწყო სასკოლო მზაობის პროგრამის დანერგვას მუნიციპალიტეტებთან თანამშრომლობის გზით. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შემუშავდა პოლიტიკის დოკუმენტი "განათლების სისტემა საზოგადოების ინტეგრაციისთვის", სადაც განსაზღვრულია არაქართულენოვანი დაგეგმილია სკოლებისათვის შესაბამისი ორენოვანი სამოქმედო გეგმის სწავლების განვითარება სტრატეგია. და აღნიშნული ბილინგვური პროგრამის დანერგვა საპილოტე რეჟიმში. 2016 წლის დეკემბრის თვის მონაცემებით, ეთნიკური უმცირესობებისთვის უმაღლესი განათლების მიღების ხელშეწყობის მიზნით, ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამებზე გამარტივებული წესით, მხოლოდ ერთი გამოცდის შედეგებით ჩარიცხულია 300 სომხურენოვანი და 660 აზერბაიჯანულენოვანი სტუდენტი. კულტურულ ცხოვრებაში ეროვნულ/ეთნიკური უმცირესობათა ჩართულობის ხელშეწყობის მიზნით დაიგეგმა და განხორციელდა არაერთი კულტურული ღონისძიება. ნებისმიერი დისკრიმინაციის ნიშნით დისკრიმინაციის შემთხვევების შედეგების პრევენცია აღმოფხვრა, და მომხდარი აგრეთვე სისხლის სამართლის დანაშაულის მატარებელი დისკრიმინაციის შემთხვევების ეფექტიანი გამოძიების უზრუნველყოფა საქართველოს პროკურატურისთვის პრიორიტეტული იყო საანგარიშო პერიოდის განმავლობაშიც. დისკრიმინაციული ფაქტების გამოძიების საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვის მიზნით, პროკურორთა ერთიანი გადამზადების პროცესი 2016 წლიდან დაიწყო და გადამზადებას ეტაპობრივად გადის, ყველა პროკურორი და სისტემის გამომძიებელი ხოლო ურთიერთთანამშრომლობის 2017 წელს მემორანდუმის ODIHR-თან გაფორმებული ფარგლებში, სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების თემაზე პროკურატურის თანამშრომლებისათვის წელიწადში მინიმუმ 4 ტრენინგი ჩატარდება. აღსანიშნავია, ასევე, რომ ეთნიკური უმცირესობების თემატიკა ინტეგრირებულია შს აკადემიის სხვადასხვა პროგრამებსა და სასწავლო კურსებში. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში აკადემიაში აღნიშნული პროგრამები გაიარა 864 მსმენელმა. ეროვნული/ეთნიკური უმცირესობების უფლებების დაცვის მიზნით:  საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრომ ეეროვნული/ეთნიკური უმცირესობებისთვის განათლების უფლების ეფექტური რეალიზებისთვის უზრუნველყოს მათ საჭიროებებზე მორგებული შესაბამისი აქტივობების განხორციელება. 11. რელიგიური უმცირესობების დაცვა სეკულარიზმისა და რელიგიური შემწყნარებლობის დამკვიდრების მიზნით, სამოქმედო გეგმით ამოცანად დასახული იქნა საჯარო მოხელეების ცნობიერების ამაღლება სეკულარიზმისა და რელიგიური ნეიტრალიტეტის საკითხებზე. ამ მიმართულებით განხორციელებულ ღონისძიებათაგან ანგარიში მიუთითებს სსიპ რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოს ორგანიზებითა და კონრად ადენაუერის ფონდის სამხრეთ კავკასიის წარმომადგენლობის მხარდაჭერით განხორციელებულ პროექტზე: „რელიგიური ტოლერანტობა და სეკულარიზმი“, რომელიც ითვალისწინებდა რელიგიური ნეიტრალიტეტისა და რელიგიის თავისუფლების საკითხებზე ტრენინგების გამართვას ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების წარმომადგენლებთან. ანგარიშის მიხედვით, საქართველოს მასშტაბით ტრენინგებში მონაწილეობა მიიღო 200-მდე მოხელემ. საჯარო ამასთან, სსიპ რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოს მიერ საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მომზადდა სახელმძღვანელო: „სეკულარიზმი და რელიგიური ნეიტრალიტეტი საჯარო სამსახურში“, რომელიც ემსახურება სახელმწიფოს სეკულარული ერთიანი მმართველობისა და რელიგიური საჯარო პოლიტიკის სამსახურში ფარგლებში რელიგიური ნეიტრალიტეტის პრინციპების განმტკიცების ხელშეწყობას. 2017 წლის 20 აპრილს საქართველოს მთავრობამ მიიღო დადგენილება „საჯარო დაწესებულებაში ეთიკისა და ქცევის ზოგად წესების განსაზღვრის შესახებ“, რომელსაც სააგენტოს რეკომენდაციის გათვალისწინებით, დაემატა დანაწესი საჯარო სამსახურში რელიგიური ნეიტრალიტეტის დაცვის შესახებ. რელიგიური შემწყნარებლობის მიმართულებით საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების მიზნით, სსიპ რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოს მიერ, 2015, 2016 და 2017 წლებში გამოიცა ინტერრელიგიური კალენდარი; 2017 წელს საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურთან თანამშრომლობით მომზადდა საქართველოს რელიგიური რუკები, რომელიც ეფუძნება 2014 წლის საყოველთაო აღწერის შედეგებს და წარმოაჩენს საქართველოს საერთო რელიგიურ მრავალფეროვნებას და მის რეგიონალურ განფენილობას. ასევე მომზადდა საკულტო ნაგებობების ელექტრონული რუკა და რელიგიური მრავალფეროვნების, რწმენის თავისუფლების პრინციპების შესახებ ვიდეო მასალა. დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აკრძალვისა და სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების საკითხებზე, რომელიც მათ შორის, მოიცავდა რელიგიურ უმცირესობათა დაცვის საკითხებს, პროკურატურაში ჩატარებული ტრენინგების ციკლის ფარგლებში გადამზადება გაიარა 518-მა პროკურორმა, პროკურატურის გამომძიებელმა და სტაჟიორმა. (მთლიანობაში 28 ტრენინგი). ასევე, 2017 წელს განხორციელებულ სტაჟიორთა მოსამზადებელი პროგრამის ფარგლებში, აღნიშნულ თემატიკაზე გადამზადება გაიარა 62-მა სტაჟიორმა. შსს-ს აკადემიაში 141 მსმენელს ჩაუტარდა ტრენინგი თემაზე: სეკულარიზმი და რელიგიური ნეიტრალიტეტი. ანგარიშში წარმოდგენილია რელიგიური მოტივით ჩადენილი დანაშაულებზე სისხლისსამართლებრივი დევნის სტატისტიკურ მონაცემები. სტატისტიკის წარმოება გათვალისწინებულია სამოქმედო გეგმის ერთ-ერთი აქტივობით, რამდენადაც იგი დაკავშირებულია პრევენციული ღონისძიებების გატარებასთან. საქართველოს რელიგიური მთავარი შეუწყნარებლობის სისხლისსამართლებრივი საქართველოს პროკურატურის სისხლის დევნა მოტივით დაიწყო სამართლის 15 მონაცემებით, ჩადენილ პირის წელს დანაშაულზე მიმართ. კოდექსის 2016 მათ 155-ე შორის, მუხლით სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 2 პირის, 156-ე მუხლით - 13 პირის მიმართ. 2017 წელს სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 3 პირის მიმართ. შსს-ს ინფორმაციით, 2016 წლის განმავლობაში სისხლის სამართლის კოდექსის 155-ე მუხლით (,,რელიგიური წესის აღსრულებისათვის უკანონოდ ხელის შეშლა“) გამოიძიება დაიწყო 5 საქმეზე. ხოლო 2017 წლის იანვარი-აგვისტოს თვეებში სამინისტროში, სისხლის სამართლის კოდექსის 155-ე მუხლით გამოძიების დაწყებასთან დაკავშირებით მონაცემები არ ფიქსირდება. საკულტო-რელიგიური დანიშნულების შენობა-ნაგებობების ისტორიული (კონფესიური) მესაკუთრის განსაზღვრის და შენობა-ნაგებობის გადაცემის მიზნით, სააგენტოში არსებული „რელიგიურ გაერთიანებათა ფინანსური და ქონებრივი საჭიროებების შემსწავლელი კომისი“-ის. გადაწყვეტილებით, 2014 წლიდან დღემდე მუსლიმ თემს დაუბრუნდა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული 170 მეჩეთი საქართველოს მასშტაბით, იუდეურ თემს - 20 სინაგოგა; ევანგელურპროტესტანტულ ეკლესიას - 2.. ევანგელურ-ლუთერულ ეკლესიას, საქართველოს იეზიდურ თემს და საქართველოში არსებულ სხვა რელიგიურ ორგანიზაციებს დაუბრუნდათ საბჭოთა პერიოდში ჩამორთმეული საკულტო ნაგებობები. საკულტო ნაგებობების დაბრუნების პროცესი კვლავ გრძელდება. განათლების სისტემაში სეკულარიზმისა და რელიგიური თანასწორობის პრინციპების დანერგვის მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შემუშავდა სახელმძღვანელოს შინაარსობრივი შეფასების კრიტერიუმების პროექტი, რომელიც ითვალისწინებს სახელმძღვანელოს შეფასებას დისკრიმინაციული ელემენტებისა და თანასწორობის პროგრამებში ჭრილში; ჩაიდო მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ინტერკონფესიური/ინტერკულტურული განათლების შესახებ პროფესიული განვითარების თემები; სკოლის დირექტორის სტანდარტში აისახა მოთხოვნა, სკოლის დირექტორის მიერ მრავალფეროვნების მართვისა და ინტერკულტურული განათლების ცოდნის ფლობის შესახებ. ამასთან, საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს შესაბამისი დეპარტამენტის მიერ სისტემატურად ხორციელდება საჯარო სკოლებში სასწავლო პროცესის წარმართვისას სეკულარიზმისა და რელიგიური თანასწორობის დაცვის შესრულებაზე მონიტორინგი. რელიგიური უმცირესობების დაცვის მიზნით:  სსიპ რელიგიის საკითხთა სააგენტომ უზრუნველყოს რელიგიის თავისუფლების მიმართულებით სათანადო კანონმდებლობის გადახედვა და საჭიროების შემთხვევაში, მთავრობისთვის რეკომენდაციების წარდგენა;  სეკულარიზმის და რელიგიური შემწყნარებლობის დამკვიდრების მიზნით, სსიპ რელიგიის საკითხთა სააგენტომ განაგრძოს მუშაობა რელიგიური შემწყნარებლობის მიმართულებით საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლების კუთხით. 12. ბავშვთა უფლებების დაცვა სამთავრობო სამოქმედო გეგმით, ბავშვის უფლებების დაცვის მიმართულებით არსებული ძირითადი გამოწვევების დასაძლევად განსაზღვრული აქტივობების შესასრულებლად, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, ბავშვთა დაცვისა და დახმარების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, გაგრძელდა დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესი. 2016 წელს ამოქმედდა ერთი მცირე საოჯახო ტიპის სახლი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვის. 2017 წელს დასრულდა შშმ ბავშვებისთვის მეორე მცირე საოჯახო ტიპის სახლის მშენებლობა, რომლის ამოქმედება იგეგმება 2018 წლის პირველ კვარტალში. ამასთან, 2017 წელს ცვლილებები შევიდა „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონში, რომელიც მნიშვნელოვნად წინ გადადგმულ ნაბიჯს წარმოადგენს პროცესის გაგრძელების და ქვეყანაში ბავშვების დეინსტიტუციონალიზაციის ოჯახურ გარემოში გაზრდის მიმართულებით. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ორგანიზებით, შესაბამისი უწყებების ჩართულობით, ქვეყნის მასშტაბით განხორციელდა ბავშვებსა და ახალგაზრდებში ჯანსაღი ცხოვრების წესის პოპულარიზაციისკენ, კულტურის ამაღლებისკენ ასევე მიმართული ბავშვთა პროექტები. სამართლებრივი ამასთან, ბავშვთა ინფორმირებულობის ხელშეწყობის მიზნით რეპროდუქციული ჯანმრთელობის, ბავშვთა მიმართ ძალადობისა და ადრეული ქორწინების პრევენციის საკითხებზე, 2016 წელს სამინისტროს მიერ მშობლებისთვის შემუშავდა სარეკომენდაციო გზამკვლევი. ბავშვთა უფლებების მონიტორინგისა და კოორდინაციის მექანიზმების გაძლიერების მიმართულებით გატარებულ ღონისძიებათაგან, აღსანიშნავია, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში პარლამენტის მიერ გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის ,,შეტყობინების პროცედურების შესახებ“ დამატებითი ოქმის რატიფიცირება, ასევე ჰააგის 1980 წლის ბავშვთა არამართლზომიერი გადაადგილების სამოქალაქო ასპექტების შესახებ კონვენციის იმპლემენტაციისკენ, ბავშვთა საერთაშორისო არამართლზომიერი გადაადგილება/დაკავების საქმეებზე აღსრულების და რეფერირების მექანიზმის დამტკიცებისკენ მიმართული ღონისძიებები. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის“ ქვეპროგრამის ფარგლებში, შესაბამისმა მომსახურებების მომწოდებლებმა მომსახურება გაუწიეს 509 ქუჩაში მცხოვრებ და/ან მომუშავე ბავშვს. ამასთან, საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს ხელშეწყობით, 2017 წლის ივნისის თვიდან ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემაში ჩართულია 100-მდე ბენეფიციარი. „სოციალური დაცვისა და ბავშვზე ზრუნვის“ სახელმწიფო პროგრამის “კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი დახმარების” ქვეპროგრამის ფარგლებში, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში აუცილებელი დახმარება მიიღო 2132 “დედათა და ბავშვთა ბავშვიანმა ოჯახმა; ამავე პროგრამის თავშესაფრით უზრუნველყოფის” ქვეპროგრამის ფარგლებში, 2016 წლის განმავლობაში მომსახურება გაეწია 114 დედასა და 154 ბავშვს. მინდობით აღზრდის მომსახურებების სრულყოფის მიზნით, დამტკიცდა ,,მინდობით აღზრდის მომსახურების სტანდარტები“, ასევე დამტკიცდა ,,მინდობით აღზრდის წესი“. ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირების მიზნით, გეგმით განსაზღვრული ამოცანის და საქმიანობების შესასრულებლად, მომზადდა ანტენატალურ და სამეანო მომსახურებაზე ზედამხედველობის ახალი ელექტრონული სისტემის „ორსულთა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის მეთვალყურეობის ელექტრონული მოდული“, შემუშავდა მისი დანერგვისთვის საჭირო რეგულატორული ცვლილებების პაკეტი და 2016 წლიდან აღნიშნული სისტემის ფარგლებში ანგარიშგებას აქვს სავალდებულო ხასიათი; გაიზარდა რეგიონების რაოდენობა, სადაც დანერგილია პერინატალური მოვლის რეგიონალიზაციის პრინციპები; საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მომზადდა 0-3 წლამდე ასაკის ბავშვთა ამბულატორიული მეთვალყურეობის კონცეფცია. შემუშავდა კითხვარი და ოჯახის ექთანთა გადამზადების კურიკულუმი. იმერეთისა და რაჭა-ლეჩხუმის რეგიონში დასრულდა ექთნების on-line გადამზადება; 2016 წლის მაისიდან მიმდინარეობს 623 თვის ასაკის ბავშვთა უზრუნველყოფა მიკროელემენტების შემცველი საკვები დანამატით „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ რეგისტრირებული იმ ოჯახებისათვის, რომელთა საარსებო შემწეობის მისაღები ზღვრული ქულა არ აღემატება/ან ტოლია 100 000-ს. ხარისხიანი და ინკლუზიური განათლების უზრუნველსაყოფად ყველა ბავშვისათვის, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში ჩატარდა რიგი ღონისძიებები. კერძოდ, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF) ხელშეწყობით, შემუშავდა და დამტკიცდა აღმზრდელ– პედაგოგის პროფესიული განათლების სტანდარტები. და ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცდა ტექნიკური რეგლამენტი -ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებების სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების შესახებ. ასევე, ტექნიკური რეგლამენტი - ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულებებში კვების ორგანიზების შესახებ. ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი ბავშვების შესახებ საინფორმაციო სისტემის გამართვის მიზნით, რომელიც შესაძლებელს გახდიდა სკოლის მიღმა დარჩენილი და დარჩენის რისკის ქვეშ მყოფი ბავშვების იდენტიფიცირებას, გეგმის მოქმედების ფარგლებში განხორციელდა სამოქალაქო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს და ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მართვის საინფორმაციო სისტემის მონაცემთა ბაზის შედარება 2008-2009 წელს დაბადებული ბავშვების ჭრილში, რის შედეგადაც იდენტიფიცირებულია სასკოლო ასაკის შესაბამისი სკოლის მიღმა დარჩენილი ბავშვები; საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში ცვლილებები შევიდა მოსწავლეთა მართვის ელექტრონულ ბაზაში სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების იდენტიფიცირების მიზნით. არაფორმალური განათლების კუთხით, ხორციელდება სკოლისგარეშე სახელოვნებო განათლების მხარდამჭერი კურსები, ასევე არაფორმალური განათლების პროგრამების ასაკობრივი ჯგუფების მიხედვით გადანაწილება და მონაწილეობის უზრუნველყოფა. ბავშვთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრის კუთხით ხორციელდება მნიშვნელოვანი ღონისძიებები, მათ შორის: დაიწყო და უწყვეტად მიმდინარეობს სოციალური სააგენტოს ყველა სოციალური მუშაკის გადამზადების პროცესი ოჯახში ძალადობისა და ბავშვთა მიმართ ძალადობის საკითხებზე. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში ჩატარებულია 20-ზე მეტი ტრენინგი; მიმდინარეობს ინტენსიური მუშაობა ძალადობის შეტყობინებაზე რეაგირების მექანიზმის დასახვეწად. ანგარიშის მიხედვით, 2016 წელს სოციალური მომსახურების სააგენტოში რეაგირება განხორციელდა ბავშვთა მიმართ ძალადობის 755 შემთხვევაზე. 2017 წელს - 840 შემთხვევაზე; გადაიხედა და დამტკიცდა ,,ბავშვთა დაცვის რეფერირების პროცედურები; ჩატარდა სპეციალური ტრენინგ-კურსები პროფესიონალთათვის, რომელთაც უწევთ ბავშვთა მიმართ ძალადობის ფაქტების გამოვლენა და მათზე რეაგირება; სკოლებში ხორციელდება ძალადობის სავარაუდო ფაქტების შესახებ დაფიქსირებულ შეტყობინებებზე რეაგირების სტატისტიკური აღრიცხვა. ბავშვზე ორიენტირებული მართლმსაჯულების სისტემის გასავითარებლად, განხორციელდა არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის მოთხოვნების იმპლემენტაცია. ამ მიზნით, პროფესიონალების გადამზადება, სპეციალიზაცია (მოსამართლეები, პროკურორები და ა.შ.); ბავშვზე ორიენტირებული გარემოს (ოთახის) შექმნის მიზნით საქართველოს პროკურატურა თანამშრომლობს გაეროს ბავშვთა ფონდთან. თანამშრომლობის ფარგლებში, რუსთავის რაიონული პროკურატურის მშენებარე ოფისში მიმდინარე სამუშაოების შედეგად შექმნილი სივრცე შესაბამისობაში იქნება გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ მოწვეული ექსპერტის მიერ შემუშავებულ კონცეფციასთან. პირობით ვადამდე გათავისუფლების მექანიზმის გაძლიერების მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსის ამოქმედების საფუძველზე, შემუშავდა „პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისას ინდივიდუალური შეფასების ანგარიშის მომზადების მეთოდოლოგია, წესი და სტანდარტი“, რაც მიზნად ისახავს პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისას, სასჯელის მოხდის პერიოდში არასრულწლოვნის ქცევის და სარეაბილიტაციო პროცესის მიმდინარეობის შესახებ ინფორმაციის თავმოყრას ადგილობრივი საბჭოს მიერ გადაწყვეტილების მიღების მიზნით. საქართველოს მთავარი პროკურატურის მიერ მომზადდა, 2016 წლის არასრულწლოვანთა დანაშაულის გამომწვევი მიზეზების კრიმინოლოგიური ანალიზი. ასევე, მომზადდა ანალიზი 2016 წელს კანონთან კონფლიქტში მყოფი არასრულწლოვნების მიმართ განხორციელებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის შესახებ. ბავშვთა უფლებების დაცვის მიზნით:  საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრომ, ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილ ბავშვთა ზოგადი განათლების სისტემაში ჩართვის მიზნით, უზრუნველყოს ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი ბავშვების შესაბამისი განმარტების შემუშავება ცვლილებების და შესაბამისი საკანონმდებლო პაკეტის ინიცირება პარლამენტში.  არაფორმალური განათლების უზრუნველსაყოფად, საქართველოს ხელმისაწვდომობის განათლების, გაზრდის მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრომ მოახდინოს ახალგაზრდული პოლიტიკის განხორციელების მიზნით შემუშავებული კანონის პროექტის ინიცირება;  ბავშვთა დაცვისა და დახმარების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ განაგრძოს მუშაობა დეინსიტუციონალიზმის მიმართულებით ქვეყანაში არსებული გამოწვევების დასაძლევად;  ბავშვთა უფლებების მონიტორინგისა და კოორდინაციის მექანიზმის გაძლიერების მიზნით, საქართველოს მთავრობამ გადადგას ქმედითი ნაბიჯები ჰააგის 1980 წლის ბავშვთა არამართლზომიერი გადაადგილების სამოქალაქო ასპექტების შესახებ კონვენციის იმპლემენტაციის, ბავშვთა საერთაშორისო არამართლზომიერი გადაადგილება/დაკავების საქმეებზე აღსრულების და რეფერირების მექანიზმის დამტკიცების მიმართულებით;  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტრომ, საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრომ, უზრუნველყოს ქუჩაში მომუშავე და მცხოვრებ ბავშვებისთვის სათანადო მომსახურებების გაუმჯობესება;  ხარისხიანი სკოლამდელი განათლების ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს მთავრობამ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ უზრუნველყოს ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების დაწესებულების შენობა - ნაგებობის, ინფრასტრუქტურისა და მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის მოწყობის შესახებ ტექნიკური რეგლამენტის შემუშავება და დამტკიცება;  ბავშვთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრის მიზნით, საქართველოს მთავრობის მიერ, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნოს კოორდინირებით და სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებების ცენტრთან მჭიდრო თანამშრომლობით შემუშავდეს ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციისა და ძალადობისგან დაცვის ერთიანი სტრატეგია;  ბავშვთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრის მიზნით, საქართველოს მთავრობის მიერ, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნოს კოორდინირებით და სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებების ცენტრთან მჭიდრო თანამშრომლობით უზრუნველყოფილ იქნეს, „სექსუალური ექსპლუატაციისა და სექსუალური ძალადობისაგან ბავშვთა დაცვის შესახებ“ ევროპის საბჭოს კონვენციის განხორციელების მიზნით დეტალური სამუშაო დოკუმენტის შემუშავება;  ბავშვთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრის მიზნით, საქართველოს მთავრობის მიერ, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნოს კოორდინირებით და სახალხო დამცველის აპარატის ბავშვის უფლებების ცენტრთან მჭიდრო თანამშრომლობით უზრუნველყოფილ იქნეს ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის სექსუალური ძალადობის იდენტიფიცირების და პრევენციის მეთოდების, ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაციის საუკეთესო პრაქტიკების შესწავლა მათი შემდგომში დანერგვის მიზნით;  საქართველოს პროკურატურამ გადადგას ეფექტური ნაბიჯები, რათა უზრუნველყოს ბავშვზე ორიენტირებული გარემოს შექმნა.  გაგრძელდეს პროფესიული ჯგუფების (მოსამართლეები, პროკურორები, პოლიციელები, გამომძიებლები, მასწწავლებლები, ადვოკატები, სამედიცინო პერსონალი, სოციალური აგენტები, სკოლის ადმინისტრაცია, მანდატურები და სხვ.) გადამზადება ბავშვთა უფლებების დაცვის საკითხებზე. 13. გენდერული თანასწორობა და ქალთა უფლებების გაძლიერება. გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფისა და ქალთა უფლებების დაცვის მიმართულებით, სამოქმედო გეგმით ამოცანების შესასრულებლად, განსაზღვრული მიზნების და საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა შემდეგი მნიშვნელოვანი ღონისძიებები: აღმასრულებელ ხელისუფლებაში გენდერული თანასწორობის პოლიტიკის ეფექტიანი განხორციელების მიზნით, 2017 წლის ივნისში მთავრობის დადგენილებით (#286) დამტკიცდა გენდერული თანასწორობის, ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის საკითხებზე მომუშავე უწყებათაშორისი კომისიის დებულება, რომლითაც აღმასრულებელ ხელისუფლებაში შეიქმნა გენდერული თანასწორობის საკითხებზე ერთიანი მაკოორდინირებელი მექანიზმი. უწყებათაშორისი კომისია თავისი მანდატის ფარგლებში უფლებამოსილია: შეიმუშაოს და მთავრობას დასამტკიცებლად წარუდგინოს გენდერული თანასწორობის, ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ, „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე“ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების განხორციელებისათვის სამოქმედო გეგმები. ასევე, განახორციელოს გეგმების შესრულების მონიტორინგი; კომისიის მნიშვნელოვან ფუნქციას წარმოადგენს ე.წ სტამბოლის კონვენციის ეროვნული მონიტორინგის მექანიზმის ფუნქციების განხორციელება. გენდერული სტერეოტიპებისა და გენდერული უთანასწორობის წინააღმდეგ ბრძოლის კუთხით საჯარო სექტორში დასაქმებულ პირთა და საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ორგანიზებით და სხვადასხვა უწყებების ჩართულობით, ჩატარდა არაერთი საინფორმაციო შეხვედრა და კამპანია. ამასთან, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლები აქტიურად მონაწილეობდნენ ქალთა მიმართ და ოჯახში დაკავშირებულ რადიო, თუ ტელეგადაცემებში. ძალადობის საკითხებთან ეროვნული/ეთნიკური შერიგებისა და უმცირესობებით სამოქალაქო დასახლებულ რეგიონებში, საკითხებში საქართველოს თანასწორობის სახელმწიფო მინისტრის აპარატის ორგანიზებით გაიმართა სხვადასხვა თემატური საინფორმაციო ხასიათის შეხვედრები. ამასთან, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადდა და გავრცელდა შესაბამისი საინფორმაციო მასალები. 2017 წლის განმავლობაში ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელთათვის გენდერული თანასწორობის საკითხებზე სომხურენოვან გაზეთ „ვრასტანში“ გამოქვეყნდა 15 სტატია, ხოლო აზერბაიჯანულენოვან გაზეთ „გურჯისტანში“ 21 სტატია. განათლების ინტეგრირების სფეროში მიზნით, გენდერული თანასწორობის მასწავლებლებისთვის შემუშავებულ საკითხების ტრეინინგ- მოდულებში გათვალისწინებულ იქნა გენდერული თანასწორობის საკითხები; ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების ხელშეწყობის მიზნით, საქართელოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს საინფორმაციოსაკონსულტაციო სამსახურების მეშვეობით, დონორი ორგანიზაციების მიერ განხორციელებული პროექტების ფარგლებში ჩატარდა სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობაში ჩართულ ან/და ამ საქმიანობით დაინტერესებულ პირთა (მათ შორის ქალთა) ცოდნის დონისა და კვალიფიკაციის ასამაღლებელი ღონისძიებები (სასწავლო კურსები, სემინარი და კონფერენცია). ასევე, FAO-ს მიერ ჩატარდა კვლევითი ხასიათის სამუშაოები, რომლის საფუძველზე მომზადდა გენდერული შეფასების დოკუმენტი: „სოფლის მეურნეობისა და ადგილობრივი განვითარების სისტემების გენდერული შეფასება“. გენდერული ნიშნით ჩადენილი დანაშაულების ეფექტიანი გამოძიების მიზნით, 2016 წელს საქართველოს მთავარი პროკურატურის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოს მიერ შემუშავებულ იქნა რეკომენდაცია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 53-ე მუხლის მე-31 ნაწილის, როგორც პასუხისმგებლობის დამამძიმებელი გარემოების პრაქტიკაში გამოყენების თაობაზე; რეკომენდაციამ ხელი შეუწყო სიძულვილის მოტივის დასაბუთების პრაქტიკას. 2017 წელს, განახლდა რეკომენდაცია ოჯახში ძალადობისა და ოჯახური დანაშაულის საქმეებზე აუცილებელი საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებების ჩატარების შესახებ, დისკრიმინაციის რომელშიც სპეციალური თავი დაეთმო გენდერული მოტივით ჩადენილ დანაშაულებზე ეფექტიანი სისხლისსამართლებრივი დევნის განხორციელებას. გენდერული ნიშნით/ქალის მიმართ ჩადენილი ძალადობის ეფექტიანი იდენტიფიცირების მიზნით, გაეროს მოსახლეობის ფონდის ხელშეწყობით, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს და სხვა უწყებების ჩართულობით, შემუშავდა სახელმძღვანელო მითითებები ქალის მიმართ ფიზიკური, ფსიქოლოგიური და სექსუალური ძალადობის გამოვლენის პრინციპებისა და რეფერალის საკითხებზე. ,,სსიპ ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის ფარგლებში 2016 წლის ივლისიდან ხორციელდება გაეროს მოსახლეობის ფონდის (UNFPA) მიერ მხარდაჭერილი პროექტი "ჯანდაცვის რეაგირება (პასუხი) ოჯახში ძალადობაზე/გენდერულ ძალადობაზე". აღნიშნული პროექტის ფარგლებში, პირველადი და მეორადი ჯანდაცვის პერსონალისთვის, განხორციელდა "ქალთა მიმართ ფიზიკური, ფსიქოლოგიური და სექსუალური ძალადობის გამოვლენის, მკურნალობის პრინციპებისა და რეფერალის საკითხებზე" სტანდარტული სამოქმედო ინსტრუქციის (სტანდარტული საოპერაციო პროცედურები) პროექტის შემუშავება. პროექტის ფარგლებში ასევე გადაიხედა და დაკორექტირდა სატრენინგო მოდული.‘‘ გენდერულად დაბალანსებული საარჩევნო გარემოს უზრუნველყოფის ხელშეწყობის მიზნით, ცესკოს მიერ დამუშავდა და ვებ-გვერდზე გამოქვეყნდა გენდერულ ჭრილში დამუშავებული ინფორმაცია საქართველოს პარლამენტის 2016 წლის და მუნიციპალიტეტების ორგანოების 2017 წლის არჩევნებში მონაწილე ამომრჩეველთა და კანდიდატთა შესახებ; 2016 წელს ცესკოს მიერ მომზადდა და გავრცელდა არჩევნების გენდერული სტატისტიკის ბროშურა; საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში ცესკოს და სწავლების ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილ იქნა სასწავლო საკითხებზე და პროგრამების შემუშავება და განხორციელება პოტენციური კანდიდატი ქალების გენდერულ ტრენინგი საარჩევნო პროცედურებთან დაკავშირებით. სექსუალური ორიენტაციისა და გენდერული იდენტობის ნიშნით დისკრიმინაციასთან ბრძოლის მიზნით, 2017 წლის 20 აპრილის მთავრობის დადგენილებით #200 დამტკიცდა საჯარო დაწესებულებაში ეთიკისა და ქცევის ზოგადი წესები. ეთიკის კოდექსში განისაზღვრა სიძულვილის ენის აკრძალვისა და სექსუალური ნორმები, შევიწროების სადაც დაუშვებლობის დეტალურადაა შესაბამისი განსაზღვრული მარეგულირებელი როგორც შევიწროების დაუშვებლობის, ასევე გამოვლენისა და პრევენციის საკითხები. 2016-2017წლებში სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ანტიდისკრიმინაციული სტანდარტების საკითხებზე გადამზადდა 20 პროკურორი, 40 პოლიციელი, მუნიციპალიტეტების ორგანოების 50 თანამშრომელი და საჯარო სკოლის 140 მასწავლებელი. 2017 წელს, სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების შესახებ პროკურორებისთვის შემუშავებული რეკომენდაციის პრაქტიკაში ეფექტიანად გამოყენების მიზნით, შეიქმნა სპეციალური კითხვარი, რომელშიც გაიწერა სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის შესაძლო დაზარალებულის, ბრალდებულისა და მოწმის გამოკითხვის/დაკითხვის ინსტრუქცია. აღნიშნული კითხვარი დაეგზავნა პროკურატურის სისტემის თანამშრომლებს, რის შედეგადაც სისხლის სამართლის საქმეებში გაიზარდა სიძულვილის მოტივის გამოკვეთის მიზნით განხორციელებულ ღონისძიებათა ხარისხი და ეფექტიანობა. საქართველოს მთავარი პროკურატურის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოს მიერ შემუშავებული შიდასამსახურებრივი მოხმარების რეკომენდაციის თანახმად, 2016 წლის 22 იანვრიდან, სისხლის სამართლის საქმეებზე, სადაც იკვეთება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 53-ე მუხლის მე-31 ნაწილით გათვალისწინებული სიძულვილის რომელიმე მოტივის არსებობა, სავალდებულოა ეცნობოს საქართველოს მთავარი პროკურატურის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოს. აღნიშნული ინფორმაცია ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოს მიეწოდება შესაბამისი ელექტრონული სახით, რის საფუძველზეც საანგარიშო წლის განმავლობაში ხორციელდება სტატისტიკური ინფორმაციის დათვლა და ანალიზი. 2017 წელს სიძულვილის მოტივის შესწავლა მიმდინარეობდა 86 სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში. კერძოდ, სექსუალური ორიენტაციის ნიშანი შესწავლილ იქნა - 12 სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში, გენდერული იდენტობის ნიშანი - 37 საქმის, სქესის/გენდერის ნიშანი - 25 საქმის, ეროვნული ნიშანი - 1 საქმის, ეთნიკური ნიშანი - 1 საქმის, ხოლო რელიგიური ნიშანი - 10 საქმის ფარგლებში. მიმდინარეობს სამართალდამცავი ორგანოების თანამშრომლების სისტემური გადამზადება და სპეციალიზაციის უზრუნველყოფა სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილი დანაშაულებთან დაკავშირებით; საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში პროკურორებისა გამომძიებლებისათვის მოტივირებული სტაჟიორთა და განხრციელდა დანაშაულები“-ს მოსამზადებელ არაერთი სასწავლო კურსში. პროკურატურის ტრენინგი. პროგრამა აღნიშნული სისტემის „სიძულივილით ინტეგრირებულია პროგრამით, 2017 წელს გადამზადება სტაჟიორთა 2-მა ჯგუფმა გაიარა და მასში, ჯამში 62 მსმენელი იღებდა მონაწილეობას. სექსუალურ ორიენტაციასა და გენდერულ იდენტობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე სახელმწიფო ფონდის თანამშრომელთა ინფორმირებულობის მიზნით, 2016-2017 წლის განმავლობაში გაიმართა მათი კვალიფიკაციის ამაღლების ღონისძიებები (ტრენინგები). ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის და გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის მიზნით:  ზოგადი განათლების სფეროში გენდერული თანასწორობის დანერგვის ხელშეწყობის მიზნით, კულტურისა და საქართველოს სპორტის განათლების, სამინისტრომ მეცნიერების, უზრუნველყოს სასკოლო სახელმძღვანელოს შეფასების კრიტერიუმის შემუშავება;  საჯარო სამსახურში ანტიდისკრიმინაციული სტანდარტების დანერგვის მიზნით, საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს სახელმძღვანელო დოკუმენტის მომზადება; ● სახელმწიფო ბიუჯეტის ფორმირების პროცესში გათვალისწინებულ იქნეს გენდერული ასპექტები;  საქართველოს პროკურატურამ სამინისტრომ განაგრძოს და მუშაობა საქართველოს გენდერული შინაგან ნიშნით საქმეთა ჩადენილი დანაშაულების პრევენციისა და მათზე ეფექტიანი რეაგირების მიზნით.  პასუხისმგებელი უწყებების მიერ დაიგეგმოს და გატარდეს ეფექტური ზომები გენდერულ საკითხებზე საზოგადოების ცნობიერების ასამაღლებლად;  საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის და საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ განაგრძოს შესაბამისი ღონისძიებების ჩატარება, რომელიც უზრუნველყოფს ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების ხელშეწყობას. 14. იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა უფლებები საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს მიერ, განხორციელდა იძულებით გადაადგილებულ პირთა-დევნილთა სპეციფიკური ღონისძიება, რომელიც უსაფრთხო და საჭიროებებიდან გამომდინარე არაერთი მუდმივ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნებამდე, მათ ღირსეული ცხოვრებისთვის აუცილებელი ეკონომიკური პირობებით უზრუნველყოფას ემსახურება. სოციალურ- სამინისტროს მიერ, დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის მიზნით, განხორციელდა ცარიელი შენობების რეაბილიტაცია; ახალი საცხოვრებელი კორპუსების მშენებლობა; დევნილთა განსახლება გამოსყიდულ ინდივიდუალურ საცხოვრებელ სახლებში; აღნიშნულ პროცესში, პრიორიტეტის მინიჭება იმ დევნილთა განსახლებაზე, რომელთა საცხოვრებელი ობიექტები სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნის საფუძველზე წარმოადგენს ავარიულ და სიცოცხლისთვის საშიშ ობიექტებს. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, სამინისტროს მიერ, ხორციელდებოდა ასევე, მენაშენეებისაგან და კონტრაქტორი კომპანიებისაგან ახალაშენებულ კორპუსებში საცხოვრებელი ფართების შესყიდვა; მშენებლობარეაბილიტაციის და სამშენებლო სამუშაოების ტენდერებში შშმ პირთა საჭიროებების გათვალისწინება; ,,სოფლად სახლის’’ პროგრამაში მონაწილე დევნილებისთვის, საცხოვრებელი სახლების მიწის ნაკვეთებთან ერთად გადაცემა; დევნილთა მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართების, რეაბილიტირებულ და ახლადაშენებულ შენობებში განსახლებულ დევნილთათვის საცხოვრებელი ფართების კანონმდებლობის საფუძველზე საკუთრებაში გადაცემის პროცესის დაჩქარება; დევნილთა მართლზომიერ მფლობელობაში არსებული საცხოვრებელი ფართებიდან უკანონო გამოსახლების გამჭვირვალე და ეფექტური პროცესის უზრუნველყოფა; დროებითი საცხოვრებლით დევნილთა უზრუნველყოფა მათთვის ქირის სუბსიდირების გზით (2016 წლის განმავლობაში ქირის თანხის სუბსიდირებით ისარგებლა 2701 დევნილმა ოჯახმა. ხოლო 2017 წელს 1302-მა ოჯახმა); ,,იპოთეკური სესხის დახმარების’’ პროგრამის ფარგლებში, ერთჯერადი ფულადი დახმარების გაცემა იმ დევნილი ოჯახებისთვის, რომლებმაც 2015 წლის 1 იანვრამდე იპოთეკური სესხით შეიძინეს საცხოვრებელი ბინები და იგი არის მათი ერთადერთი ფაქტიური საცხოვრებელი. (2016 წელს აღნიშნული პროგრამის ფარგლებში დახმარება მიიღო 44 დევნილმა ოჯახმა, 2017 წელს - 166მა ოჯახმა). 2017 წელს, საქართველოს მთავრობის #240 განკარგულებით დამტკიცდა „იძულებით გადაადგილებულ პირთა - დევნილთა მიმართ 2017-2018 წლებში სახელმწიფო სტრატეგიის განხორციელების სამოქმედო გეგმა“, რომლის შემუშავების პროცესში გათვალისწინებულ იქნა გასულ წლებში დევნილთა მიმართულებით განხორციელებული გათვალისწინებული ამოცანების პროგრამების, შესრულებისა და სამოქმედო გეგმებში არსებული კვლევების ანალიზის შედეგები. 2017 წელს, იძულებით გადაადგილებულ პირთა დაცვის მექანიზმების სრულყოფის მიზნით, სამინისტროში შეიქმნა საცხოვრებელი ფართის მიღებაზე შემოსულ დევნილთა განაცხადების ელექტრონული ბაზა, რომელშიც მიმდინარეობს მონაცემების შეყვანა. ასევე, ამოქმედდა მოკლე ტექსტური შეტყობინებების (SMS) სერვისი, რომლის მეშვეობითაც დევნილები იღებენ ინფორმაციას დევნილის სტატუსთან დაკავშირებული ინფორმაციის შესახებ. გარდა ამისა, დევნილთა მონაცემთა ბაზაში, შეიქმნა სოციალური დახმარებების ელექტრონული მოდული. საანგარიშო მრავალმხრივი პერიოდში ფორმატის გადაადგილებულ ხორციელდებოდა გამოყენება ყველა ლტოლვილთა პირთა მუდმივ საცხოვრებელ ქმედითი ნაბიჯები იძულებით ცნობიერების ამაღლების, საერთო ორმხრივი და და იძულებით ადგილას დაბრუნების ხელშესაწყობად; გადაიდგა დევნილთა ჩართულობისა და მონაწილეობის გადაადგილებულ კულტურულ ხელშეწყობის, საარსებო პირთა ცხოვრებაში წყაროებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის, პროფესიული განათლების ხელშეწყობის და სხვა მიმართულებებით. იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით:  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა შესაბამისი და სოციალური ღონისძიებების გადაადგილებულ პირთა დაცვის განსაზღვრა და -დევნილთა სამინისტრომ განაგრძოს აღსრულება, იძულებით დახმარების მექანიზმის საჭიროებებზე მორგებისა და დევნილთა გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის მიზნით. 15. მიგრანტთა, თავშესაფრის მაძიებელ და თავშესაფრის მქონე პირთა უფლება მიგრანტთა, თავშესაფრის მაძიებელ და თავშესაფრის მქონე უფლებრივი მდგომარეობის განსაზღვრული გაუმჯობესების ამოცანების/საქმიანობების მიზნით, სამოქმედო შესასრულებლად პირთა გეგმით შესაბამისი პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა შემდეგი ღონისძიებები: მიგრანტებისათვის საინტეგრაციო მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით, 2016 წელს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრომ მოახდინა საქართველოში ლტოლვილისა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირების წარმატებული ინტეგრაციის 5 ინდიკატორის შემუშავება, რომელთა საფუძველზე განხორციელდა ლტოლვილთა და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთა ინტეგრაციის შეფასება და შემუშავდა რეკომენდაციები პროცესის გაუმჯობესების მიზნით; საქართველოს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ხელშეწყობით, „საქართველოში თავშესაფრის მაძიებელთა და ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირთათვის ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, დაიხვეწა ლტოლვილის სტატუსის მქონე პირთა ნატურალიზაციის ხელშეწყობისთვის სწავლების ინტენსიური პროგრამები, მიმდინარეობს მათი რეგულარულად შეთავაზება სასკოლო ასაკის ლტოლვილებისთვის. საქართველოს პროფესიული განათლების რეფორმის სტრატეგიის (20132020 წ.წ.) და განათლებისა და მეცნიერების სისტემის განვითარების სტრატეგიული მიმართულებების დოკუმენტის შესაბამისად, დაიხვეწა ფორმალური და არაფორმალური განათლების აღიარების მეთოდოლოგია. ამ მიზნით, შემუშავდა და 2017 წელს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ დამტკიცდა მიღებული ფორმალური განათლების ჩათვლისა და არაფორმალური განათლების აღიარების წესი. შემუშავდა არაფორმალური განათლების აღიარების კონცეფცია, სახელმძღვანელო საფუძველზეც და განხორციელდა შესაბამისი მეთოდოლოგია, რომლის არაფორმალური განათლების აღიარების პილოტირება 3 პროფესიულ პროგრამაზე (მეფუტკრეობა, სოფლის მეურნეობა და ინფორმაციული ტექნოლოგიები) ორ სფეროში (სოფლის ინფორმაციული ტექნოლოგიები). პილოტირების მეურნეობა რეჟიმში და გამოვლენილი რეკომენდაციები ცვლილებების სახით აისახა არაფორმალური განათლების აღიარების წესში. ამასთან, პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებში იმიგრანტების ჩართვის მხარდაჭერად, 2016 წელს განხორციელდა სამუშაოები პროფესიული განათლების სისტემაში ქართული ენის შემსწავლელი კურსების დანერგვის მიზნით. საქართველოს მთავრობის უზრუნველყოფილია, სტატუსის მქონე სახელმწიფოს საქართველოში პირებისათვის მიერ 2016 ან/და წლის №239 ლტოლვილის პროფესიული მონაწილეობით დადგენილებით, და ჰუმანიტარული განათლების დაფინანსება დაფუძნებულ პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში. უზრუნველყოფილია, საქართველოში ლტოლვილის და ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირების ჩართვა საქართველოს მთავრობის 2016 წელის 02 ივნისის #238 დადგენილებით დამტკიცებულ სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული მომზადება-გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების სახელმწიფო პროგრამაში. ზემოაღნიშნულ პირებს სხვა თანაბარ პირობებში პროგრამით სარგებლობის უპირატესი უფლება ენიჭებათ. საქართველოში უცხოელთა ინტეგრაციის პოლიტიკის დახვეწის მიზნით, მიგრაციის საკითხთა სამთავრო კომისიის ფარგლებში, შექმნილია 2 სამუშაო ჯგუფი, რომლის კოორდინირებას ახორციელებს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო. ჯგუფების მუშაობის საჭიროებების მიხედვით, სამინისტრო შეიმუშავებს შედეგად გამოვლენილი უცხოელთა ინტეგრაციის კუთხით საქმიანობის მონახაზს და მიგრაციის სტრატეგიის სამოქმედო გეგმაში განსახორციელებელ ცვლილებებს. საქართველოში ხელშეწყობის იძულებით დაბრუნებულ მიზნით, მიგრანტთა საქართველოს გადაადგილებულ პირთა, რეინტეგრაციის ოკუპირებული განსახლებისა პროცესის ტერიტორიებიდან და ლტოლვილთა სამინისტროს მიგრაციისა და რეპატრიაციის სამმართველოს მიერ განხორციელდა “საქართველოში დაბრუნებულ მიგრანტთა სარეინტეგრაციო დახმარების“ 2016 წლის სახელმწიფო პროგრამის საბოლოო მონიტორინგი, ასევე, 2017 წლის პროგრამის შუალედური მონიტორინგი. გამოვლენილი საჭიროებების მიხედვით, დაისახა სამომავლოდ განსახორციელებელი აქტივობების გეგმა. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში გაიზარდა სახელმწიფო სარეინტეგრაციო პროგრამების რეგიონული დაფარვა. 2017 წლის პროგრამაში, გასული წლის დაფარვის რეგიონებს - ქ. თბილისს, ქვემო ქართლს, მცხეთამთიანეთს, შიდა ქართლს, სამცხე-ჯავახეთსა და სამეგრელო-ზემო სვანეთს, აჭარასა და გურიას დაემატა იმერეთისა და კახეთის რეგიონები და სახელწიფო პროგრამამ მოიცვა საქართველოს მთელი ტერიტორია (ოკუპირებული ტერიტორიების გარდა). სარეინტეგრაციო პროგრამებში ჩართულ ბენეფიციართა მონაცემთა ბაზის მიხედვით, 2016 -17 წლის პროგრამის ფარგლებში „საქართველოში დაბრუნებულ მიგრანტთა სარეინტეგრაციო დახმარების“ სახელმწიფო პროგრამის ბენეფიციარად დარეგისტრირდა 857 დაბრუნებული მიგრანტი, რომელთაგან სამედიცინო მომსახურებისა და მედიკამენტების დაფინანსების სერვისით ისარგებლა 102 ბენეფიციარმა, სოციალური პროექტი დაუფინანსდა 228 დაბრუნებულ მიგრანტს, „სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული მომზადება-გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების“ პროგრამაში გადამისამართდა 66 ბენეფიციარი, დროებითი საცხოვრისით უზრუნველყოფილ იქნა 15 დაბრუნებული მიგრანტი. იურიდიული დახმარება დაუფინანსდა 12 დაბრუნებულ მიგრანტს. სარეინტეგრაციო დახმარების პროგრამის სრულყოფის მიზნით, მუდმივად მიმდინარეობს სარეინტეგრაციო პროგრამაში ჩართულ ბენეფიციართა მონაცემთა ბაზაში არსებული ინფორმაციის ანალიზი. საქართველოს პარლამენტმა 2016 წლის 1-ლ დეკემბერს მიიღო საკანონმდებლო პაკეტი, რომლითაც დარეგულირდა საერთაშორისო დაცვის ქვეშ მყოფ პირთა უფლება-მოვალეობები. განხორციელდა უცხოელთა „საქართველოს რეგისტრაციის, ამასთან, მოქალაქეთა პირადობის და სათანადო ცვლილებები საქართველოში (ბინადრობის) მცხოვრებ მოწმობისა და საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონში, რომელიც ძალაში შევიდა 2017 წლის 1-ლ თებერვალს. ყველა საჭირო ტექნიკური თუ პროცედურული საკითხი განხორციელებულია და 2017 წლის 01 თებერვლიდან გაიცემა სამგზავრო პასპორტი შესაბამისი სტიკერით ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირებზე. „საერთაშორისო დაცვის შესახებ“ საქართველოს საკანონმდებლო ცვლილებათა პაკეტის მიღების კანონქვემდებარე აქტებში კანონთან კანონისა შედეგად შესაბამისობაში და შესაბამის მოყვანის მიზნით განხორციელდა სათანადო ცვლილებები. მიმდინარეობს წითელ ჯვართან თანამშრომლობის გაღრმავება, ოჯახის გაერთიანების დაცვის მექანიზმების უზრუნველყოფის მიზნით. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ სამინისტროს მიერ შესაძლებლობების პირთა, მოხდა შესწავლა განსახლებისა და ლტოლვილთა თავშესაფრის მაძიებელა განთავსების და აღნიშნულის ანალიზი, შედეგად იდენტიფიცირებული იქნა განთავსების მხრივ არსებული ხარვეზები, შემუშავდა შიდა მონიტორინგის ანგარიში და გაიცა 7 რეკომენდაცია. ინტენსიურად მიმდინარეობს თავშესაფრის საკითხებზე მომუშავე პირების კვალიფიკაციის ამაღლება. იძულებით გადაადგილებულ პირთა უფლებათა დაცვის მიზნით:  საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განაგრძოს შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელება მიგრანტთა, თავშესაფრის მაძიებელ და თავშესაფრის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესების კუთხით. 16. ეკო-მიგრანტთა უფლებები სამოქმედო გეგმით განსაზღვრული მიზნები და ამოცანები ემსახურება ბუნებრივი ან ტექნოგენური ხასიათის კატასტროფების შედეგად იძულებით გადაადგილებას დაქვემდებარებულ პირთა (ეკო-მიგრანტთა) სამართლებრივ და სოციალურ დაცვას. ამ კუთხით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შესაბამისი უწყებების მიერ განხორციელდა არაერთი ღონისძიება. კერძოდ, 2016 წლიდან საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროში სრული დატვირთვით ფუნქციონირებდა დაზარალებული და „სტიქიური გადაადგილებას მონაცემების დაქვემდებარებული შედეგად (ეკომიგრანტი) ოჯახების ერთიანი ელექტრონული მონაცემთა ბაზა“, რომელშიც განთავსდა როგორც სამინისტროში დაცული, ასევე მუნიციპალიტეტებიდან მოწოდებული ინფორმაცია ეკომიგრანტი ოჯახების შესახებ. 2017 წელს აღნიშნულ ბაზაში განთავსდა მონაცემები. დამატებით ეკომიგრანტთა 1000-მდე მონაცემთა ოჯახის ბაზაში 5000-ზე მეტი სამინისტროს მიერ ამ დროისთვის ოჯახის მონაცემია დაფიქსირებული. 2014 წლის 1 იანვრამდე უკვე განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის შესაბამისი საცხოვრებელი ფართების კანონმდებლობით დადგენილი წესით საკუთრებაში გადაცემის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შედეგად, 2016 წელს, სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ნივთების პირდაპირი მიყიდვის წესით (1 ლარად) საცხოვრებელი სახლი საკუთრებაში გადაეცა 311 ეკომიგრანტ ოჯახს. 2017 წელს, საქართველოს მთავრობის განკარგულებების საფუძველზე, დამატებით 96 ოჯახს დაუკანონდა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონებები. 2016 წელს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 13 ნოემბრის #779 ბრძანებით შექმნილი „სტიქიური უბედურებების შედეგად დაზარალებულ და გადაადგილებას დაქვემდებარებულ ოჯახთა განსახლების საკითხების მარეგულირებელი კომისიის“ გადაწყვეტილებით, 2016 წელს საცხოვრებელი სახლებით უზრუნველყოფილ იქნა 93 სტიქიით დაზარალებული და გადაადგილებას დაქვემდებარებული ოჯახი. 2017 წელს 94 ოჯახისათვის მოხდა საცხოვრებელი სახლის შესყიდვა. 2015 წლიდან სამინისტროსთან პარტნიორობით ევროკავშირის დაფინანსებული პროექტის ფარგლებში არასამთავრობო ორგანიზაცია „დემოკრატიის ინსტიტუტი“ ახორციელებს სარეინტეგრაციო პროგრამებს კომპაქტურად ჩასახლებული ეკომიგრანტი ოჯახებისათვის, რომლის ფარგლებშიც 2017 წელს ორგანიზაციამ 4 მუნიციპალიტეტში განახორციელა სხვადასხვა პროექტები, მათ შორის მოეწყო მცირე ზომის ეთნოგრაფიული მუზეუმი და სხვა, რომელთა ღირებულებამ ჯამში 25000 ლარი შეადგინა. პროექტები ხორციელდებოდა მუნიციპალიტეტის თანადაფინანსებით. ასევე, 2016 დაფინანსებული წელს სამინისტროსთან პროექტის ფარგლებში პარტნიორობით ევროკავშირის არასამთავრობო ორგანიზაცია „სამოქალაქო განვითარების სააგენტო (სიდა)“ ახორციელებდა სარეინტეგრაციო პროგრამებს კახეთისა და ქვემო ქართლის რეგიონში ჩასახლებული ეკომიგრანტი ოჯახებისათვის. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში 2017 წელს ორგანიზაციამ ქვემო ქართლისა (საყდრიონი, ტბეთი, იმერა), სამცხე ჯავახეტასა (გორელოვკა) და კახეთის (ერისიმედი, ჰერეთისკარი, ფონა, სამთაწყარო) რეგიონებში ეკომიგრანტთა სოციალურ–ეკონომიკური შესაძლებლობების ზრდა.  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ განაგრძოს სათანადო ღონისძიებების განხორციელება ბუნებრივი ან ტექნოგენური ხასიათის კატასტროფების დაქვემდებარებულ პირთა შედეგად იძულებით (ეკო-მიგრანტთა) გადაადგილებას სამართლებრივი და სოციალური დაცვის მიზნით. 17. რეპატრიანტთა უფლებები ანგარიშში წარმოდგენილი ინფორმაციის თანახმად, ყოფილი სსრკ-ის მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრ-იდან იძულებით გადასახლებულ პირთა, რეპატრიანტთა ღირსეული დაბრუნებისა და ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით, 2014 წელს საქართველოს მთავრობამ N1671 განკარგულებით დაამტკიცა ყოფილი სსრკ-ის მიერ XX საუკუნის 40-იან წლებში საქართველოს სსრ-იდან იძულებით გადასახლებულ პირთა რეპატრიაციის შესახებ სახელმწიფო სტრატეგია. აღნიშნული სტრატეგიის მიღების შემდგომ ქვეყნის სამართლებრივი სისტემის დახვეწის ფონზე, შესაძლებელი გახდა რეპატრიაციის მსურველთა მხრიდან სახელმწიფოსათვის მიმართვა. აღსანიშნავია, რომ 2017 წლის ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის მონიტორინგის შეფასებული კომიტეტის საქართველოს მომხსენებლების ანგარიშში მიერ საბჭოს ევროპის დადებითად მიმართ უფლებების დაცვის კუთხით აღებული ვალდებულების შესრულება. არის რეპატრიანთა 18. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და ოკუპირებული ტერიტორიების გამყოფი ხაზების სიახლოვეს მცხოვრები ადამიანების უფლებების დაცვა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და ოკუპირებული ტერიტორიების გამყოფი ხაზების სიახლოვეს მცხოვრები ადამიანების ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის პოზიტიური ვალდებულების შესასრულებლად, სამოქმედო გეგმით განსაზღვრულია აქტივობები, რომელთა შესასრულებლად პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა შემდეგი ღონისძიებები: შინაგან საქმეთა სამინისტრო, მის ხელთ არსებული ყველა მექანიზმის გამოყენებით, სხვა პასუხისმგებელ უწყებებთან ერთად, უზრუნველყოფს შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელებას ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და ოკუპირებული ტერიტორიების გამყოფი ხაზების სიახლოვეს კრიმინოგენური სიტუაციის სტაბილიზაციის, ოკუპირებული ტერიტორიებიდან მომდინარე შესაძლო პროვოკაციების თავიდან აცილების, გამყოფი ხაზებთან მაქსიმალურად უსაფრთხო გარემოს შექმნის მიზნით. საქართველოს მთავრობა აქტიურად იყენებს მის ხელთ არსებულ ყველა დიპლომატიურ, პოლიტიკურ და სამართლებრივ მექანიზმს, რათა მოახდინოს საერთაშორისო საზოგადოების რეგულარული ინფორმირება, ასევე მხარდაჭერის მობილიზება, აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონებში და საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე ტერიტორიებზე უსაფრთხოების, ადამიანის უფლებებისა და შეჩერებისა და ჰუმანიტარული კუთხით არსებულ პრობლემურ საკითხებზე. მავთულხლართების აღმართვის პროცესის მოსახლეობისთვის შექმნილი პრობლემების მოგვარებისათვის მთავრობა იყენებს ჟენევის საერთაშორისო დისკუსიებისა და IPRM მექანიზმებს. მთავრობის ძალისხმევით, საანგარიშო პერიოდში პარტნიორი ქვეყნებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების მხრიდან გაკეთდა მრავალი განცხადება, შემუშავდა არაერთი რეზოლუცია, დეკლარაცია, გადაწყვეტილება თუ ანგარიში, რომლებშიც ასახულ იქნა აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონებში არსებული ადამიანის უფლებების მდგომარეობა. მათ შორისაა: გაეროს გენერალური მდივნის ანგარიშები იძულებით გადაადგილებულ პირთა და ლტოლვილთა მდგომარეობის შესახებ (2016, 2017); გაეროს გენერალური ასამბლეის რეზოლუციები იძულებით გადაადგილებულ პირთა და ლტოლვილთა მდგომარეობის შესახებ (2016, 2017); ნატოს საპარლამენტო ასამბლეის დეკლარაცია (2017); აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის მხარდამჭერი რეზოლუცია (2016) და სხვ. გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებითი სამთავრობო კომისიის ფარგლებში საქართველოს მთავრობა აგრძელებს მუშაობას კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობისათვის სოციალურ-ეკონომიკური დახმარების გაწევის მიზნით. 2017 წელს დასრულდა გამყოფი ხაზის მიმდებარე 9 სოფელში წყალმომარაგების სისტემის რეაბილიტაცია. საანგარიშო პერიოდში წარმოებული საგაზიფიკაციო სამუშაოების შედეგად გაზიფიცირებულია 62 სოფელი და 13 913 აბონენტი. გამყოფი ხაზის მიმდებარე 43 სოფელში სს „ენერგო პრო ჯორჯიას“ მიერ განხორციელდა ქსელის რეაბილიტაცია და ინდივიდუალური გამრიცხველიანება. 2016 წელს, სსიპ სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს პროექტის ფარგლებში დასრულდა გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლების ინვენტარიზაცია, სააგენტოს საკუთრებაში არსებული უძრავი ქონების შესახებ ერთიანი, დაზუსტებული, გამჭვირვალე და ხელმისაწვდომი საინფორმაციო სისტემის შექმნის მიზნით. 2016 წელს, გამყოფი ხაზის მიმდებარედ, საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს დაქვემდებარებაში არსებული საზოგადოებრივი ცენტრები გაიხსნა რუხში (ზუგდიდის მუნიციპალიტეტი), ტყვიავსა (გორის მუნიციპალიტეტი) და ბერძენაულში (ქარელის მუნიციპალიტეტი), რომელთა მეშვეობით, მოსახლეობას საშუალება აქვს სოფლიდან გაუსვლელად ისარგებლოს 200 მეტი საჯარო და კერძო სექტორის სერვისებით. გამოყოფი ხაზის ხელმისაწვდომობის სიახლოვეს მცხოვრები უზრუნველყოფის მოსახლეობის მიზნით, ჯანდაცვაზე საქართველოს მთავრობა განაგრძობს გამყოფი ხაზების სიახლოვეს არსებული სოფლების ამბოლატორიების აღჭურვას სამედიცინო და საოფისე ინვენტარით. ამასთან, 2017 წელს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ინვენტარით აღიჭურვა ტყვიავში სამედიცინო აშენდა ცენტრი, და რომელიც სამედიცინო ამბულატორიულ სერვისებს აწვდის გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლების მოსახლეობას. ასევე, 2017 წელს დასრულდა ზუგდიდის რაიონის სოფელ რუხში მრავალპროფილური, 220 სტაციონარულ საწოლზე გათვლილი საუნივერსიტეტო კლინიკის მშენებლობა, რომელიც უზრუნველყოფს მოსახლეობისთვის თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი, მაღალკვალიფიციური, სამკურნალო და საკონსულტაციო სამედიცინო დახმარების მიწოდებას. აღსანიშნავია, საქართველოს ასევე, მოქალაქეებს რომ ოკუპირებულ შეუძლიათ უფასოდ ტერიტორიებზე მიიღონ მცხოვრებ კვალიფიციური სამედიცინო დახმარება საქართველოს მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე არსებულ ნებისმიერ სამედიცინო დაწესებულებაში. გარდა ამისა, საკოორდინაციო მექანიზმის საშუალებით, საქართველოს მთავრობა განაგრძობდა აფხაზეთის რეგიონისთვის საჭირო ვაქცინების, მათ შორის იმუნიზაციის და ვეტერინარული ვაქცინების, დიაბეტის, ტუბერკულოზის და აივ/შიდსის საწინააღმდეგო მედიკამენტების მიწოდებას. 2016 წელს, ბავშვთა ჯანდაცვის მიზნით, აფხაზეთის რეგიონს ასევე გადაეცა ულტრაბგერითი გამოკვლევის აპარატი. განათლების ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, მთავრობის მიერ შექმნილია განსაკუთრებული პირობები ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ პედაგოგებისა და მოსწავლეებისთვის: „1+4“ პროგრამის ფარგლებში საქართველოს მთავრობა საშუალებას აძლევს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ პირებს ჩაირიცხონ და ისწავლონ ქვეყანაში მოქმედ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში გამარტივებული პროცედურების საფუძველზე; გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებითი სამთავრობო კომისიის გადაწყვეტილებით დაფინანდა გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები 2242 სტუდენტი. ასევე, მნიშვნელოვანია, რომ 2017 წელს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა, სხვა სახელმწიფო უწყებებთან მჭიდრო თანამშრომლობით, შეიმუშავა ახალი სამშვიდობო პოლიტიკის ინიციატივა - „ნაბიჯი უკეთესი მომავლისკენ“: ვაჭრობის წახალისება ადმინისტრაციული გამყოფი ხაზების გასწვრივ. სამშვიდობო პოლიტიკის ინიციატივა ეფუძნება აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონში/სამხრეთ ოსეთში მცხოვრები მოსახლეობის ინტერესებსა და საჭიროებებს, ასევე, ემსახურება საზოგადოებებს შორის დიალოგის, შერიგებისა და ნდობის აღდგენის მიზნებს.  საქართველოს რეგიონალური განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრომ, გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში დაზარალებული მოსახლეობის საჭიროებებზე რეაგირების დროებითმა სამთავრობო კომისიამ და საქართველოს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა ერთობლივი ძალისხმევით უზრუნველყონ კონფლიქტით დაზარალებული რეგიონების მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების სახელმწიფო სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის პროექტის შემუშავება;  ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და ოკუპირებული ტერიტორიების გამყოფი ხაზების სიახლოვეს მცხოვრები ადამიანების უფლებების დაცვის მიზნით, შესაბამისმა პასუხისმგებელმა უწყებებმა უზრუნველყონ სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების გეგმით დადგენილი ფორმით და დაგეგმილ ვადაში შესრულება. 19. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, სამოქმედო გეგმით დასახული მიზნების და ამოცანების შესასრულებლად, სააგარიშო პერიოდის განმავლობაში, პასუხისმგებელი უწყებების მიერ განხორციელდა მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, საქართველოს კანონმდებლობის გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონვენციასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, საანგარიშო პერიოდში საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს ინიციატივით შეიქმნა უწყებათაშორისი სამუშაო ჯგუფი, რომლის მიერ, ამ ეტაპზე მომზადებულია საკანონმდებლო ცვლილებების პირველადი სამუშაო ვერსია. გაეროს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის კონვენციის იმპლემენტაციის, კოორდინაციის და მონიტორინგის განმახორციელებელი ინსტიტუციური მექანიზმების შექმნისა და გამართული ფუნქციონირების მიზნით, ევროკავშირის და გაეროს ერთობლივი პროექტის „ადამიანის უფლებები ყველასთვის“ ფარგლებში, 2016 წელს მოწვეულ იქნა საერთაშორისო ექსპერტი ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებში ჯონ ვადამი. ექსპერტის მიერ, კონვენციის იმპლემენტაციის კუთხით საქართველოში არსებული ინსტიტუციური ჩარჩოს და ამ კუთხით საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების გათვალისწინებით შემუშავდა რეკომენდაციები, რომლის საფუძველზე, საქართველოს მთავრობა 2018 წლის პირველ კვარტალში გეგმავს გაეროს კონვენციის განხორციელებაზე პასუხისმგებელი ინსტიტუციური მექანიზმის განვითარებას. შშმ პირთა სამართლებრივი დაცვის გარანტიების განმტკიცების მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში უზრუნველყოფილი იყო შშმ პირების და შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენელთა ჩართულობა სამთავრობო პროგრამების და ღონისძიებების შემუშავების პროცესში; ,,ქმედუნარიანობის სისტემის“ რეფორმის განხორციელების პროცესში ხარვეზების იდენტიფიცირებისა გათვალისწინებით სისტემის და სრულყოფის გამოვლენილი საჭიროებების მიზნით, სოციალური სსიპ მომსახურების სააგენტოს სოციალური მუშაკებისა და იურისტებისათვის განხორციელდა საგანმანათლებლო-სატრენინგო ხასიათის ღონისძიებები. ამავე მიზნებით არაერთგზის, გაიმართა მოსამართლეებთან სამუშაო შეხვედრა. აგრეთვე, მხარდაჭერის ინსტიტუტის შესახებ საზოგადოების ინფორმირებულობის დონის ამაღლების მიზნით, სააგენტო აქტიურად თანამშრომლობდა ადამიანის უფლებადამცველ სხვადასხვა არასამთავრობო ორგანიზაციასთან. საანგარიშო პერიოდში, შშმ პირთა პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობის ხელშეწყობის მიმართულებით განხორციელებულ ღონისძიებათაგან მნიშვნელოვანია, ცესკოს ოფიციალური ვებ-გვერდის ადაპტირება უსინათლო და მცირემხედველი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისათვის; უსინათლო ამომრჩევლებისთვის საარჩევნო ინფორმაციის მიწოდება (პარტიების საარჩევნო პროგრამა, კანდიდატების ჩამონათვალი) აუდიო ფორმატში; შშმ საკითხებზე საარჩევნო კომისიის წევრთა ტრენინგის ჩატარება; შშმ ამომრჩევლებისათვის სპეციალური დამხმარე საშუალებებით საარჩევნო უბნების აღჭურვა; მხედველობის არმქონე პირებისათვის საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მომსახურების უზრუნველყოფა; სააგენტოს ხელმისაწვდომობის ვებ-გვერდზე (ბრაილის განთავსებული შრიფტი) ინფორმაციის ადაპტირება, ასევე ონლაინ რეჟიმში კონსულტირება მხედველობისა და სმენის არმქონე პირებისათვის. საზოგადოებრივი დანიშნულების ობიექტებისა და სატრანსპორტო საშუალებების ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, ცვლილებები შევიდა ტექნიკურ რეგლამენტში „ავტოსადგურის და ავტოსადგომის ფუნქციონირების წესისა და პირობების“ დამტკიცების თაობაზე“. ასევე ტექნიკურ რეგლამენტში „ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით მგზავრის გადაყვანისა და ბარგის გადაზიდვის წესის“ დამტკიცების თაობაზე“. საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე მომუშავე მძღოლების ინფორმირებულობის გაზრდის მიზნით ჩატარდა ტრენინგები შშმ პირთა უფლებების შესახებ; საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში სააგენტო მუდმივი ზედამხედველობის ფარგლებში ახორციელებდა საქართველოს აეროპორტების ოპერატორების შემოწმებას შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უფლებების დაცვასთან დაკავშირებით. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში გაუმჯობესდა და გაიზარდა ,,სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის’’ სახელმწიფო პროგრამის ,,ბავშვთა აბილიტაცია/რეაბილიტაციის’’ ქვეპროგრამის გეოგრაფიული არეალი, ღონისძიებების ხარისხი და ეფექტიანობა. „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის“ სახელმწიფო პროგრამის „მძიმე და ღრმა გონებრივი განვითარების შეფერხების მქონე ბავშვთა ბინაზე მოვლის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, ხორციელდება 7-დან 18 წლამდე ასაკის იმ მძიმე და ღრმა გონებრივი განვითარების შეფერხების მქონე ბავშვთა რეაბილიტაცია და ფიზიკური და სოციალური მდგომარეობის გაუმჯობესება, რომლებიც საჭიროებენ სხვა პირის მუდმივ დახმარებას და ჯანმრთელობის არსებული მდგომარეობიდან გამომდინარე, შეუძლებელია/შეუსაბამოა მათი დღის ცენტრის მომსახურებაში მომსახურება. 2016-2017 წლის განმავლობაში აღნიშნული მომსახურება მიიღო 45 ბავშვმა. 18 წლისა და უფროსი ასაკის შშმ პირების დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობის მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, გაიზარდა „სათემო ორგანიზაციების“ გეოგრაფიული არეალი. „სოციალური რეაბილიტაციის და ბავშვზე ზრუნვის“ სახელმწიფო პროგრამის „სათემო ორგანიზაციების“ ქვეპროგრამის ფარგლებში გაიხსნა 14 ახალი დაწესებულება: 7 ქალაქ თბილისში, 1 თელავის მუნიციპალიტეტში, 3 გურჯაანში, 1 ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში, 1 რუსთავში და 1 გორში. 2017 წლიდან ა(ა)იპ ,,ხელი ხელს“ ორგანიზაციის ხუთმა ცენტრმა (მათ შორის 3 ცენტრი 12 ბენეფიციარზე თბილისში და 2 ცენტრი გურჯაანში 15 ბენეფიციარზე) დაიწყო სათემო ორგანიზაციების ქვეპროგრამის, შშმ პირთა საოჯახო ტიპის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი მომსახურებით უზრუნველყოფის კომპონენტის განხორციელება. სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე (სსსმ) და შშმ პირთა შრომისა და დასაქმების ხელშეწყობის მიზნით, შეიქმნა და მუდმივად განახლების რეჟიმშია სამუშაოს მაძიებელ და დასაქმებულ შშმ პირთა მონაცემთა ბაზა; საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 02 ივნისის N238 და 2017 წლის 4 აპრილის N182 დადგენილებით დამტკიცდა „სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული მომზადება–გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების სახელმწიფო პროგრამა“, რომელიც შედგება ორი კომპონენტისგან: მხარდაჭერითი დასაქმების კონსულტანტთა მომსახურებისა და სამუშაო ადგილების სუბსიდირების კომპონენტი. 2016 წელს, სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ კონკურსის საფუძველზე შერჩეულ იქნა 10 მხარდაჭერითი დასაქმების კონსულტანტი, რომლებმაც საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, კონკურენტუნარიანობის ამაღლებისა და დასაქმების ხელშეწყობის მიზნით 519 შშმ პირს გაუწიეს მხარდაჭერითი კონსულტირება. სამუშაო ადგილების სუბსიდირების კომპონენტის ფარგლებში გამოვლინდა და მომზადდა იმ დამსაქმებლების რეესტრი, რომლებთანაც განხორციელდა სამუშაო ადგილების სუბსიდირების კომპონენტი. შედეგად, 2016 წლის მდგომარეობით სუბსიდირების კომპონენტში ჩაერთო 12 ორგანიზაცია. აღნიშნულ ორგანიზაციებში განხორციელდა 19 შშმ პირის სამუშაო ადგილის სუბსიდირება. ხოლო 2017 წლის მდგომარეობით სუბსიდირების კომპონენტში ჩაერთო 23 ორგანიზაცია და განხორციელდა 53 შშმ პირის სამუშაო ადგილების სუბსიდირება. განათლების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მომზადდა კანონპროექტი “პროფესიული განათლების შესახებ” შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა არასამთავრობო ორგანიზაციების ხედვის გათვალისწინებით. ამასთან, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში გაეროს ბავშვთა ფონდის (UNICEF) დახმარებით დასრულდა მუშაობა „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში შესატანი ცვლილებების პაკეტზე, რომლის ერთ-ერთი მიზანსაც „ზოგადი შეზღუდული განათლების შესაძლებლობის შესახებ“ მქონე საქართველოს პირთა კანონის უფლებების გაეროს კონვენციის პრინციპებთან შესაბამისობაში მოყვანა წარმოადგენს. 2016 წლის 19 თებერვალს „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად, 2017 წლის მაისის თვეში დამტკიცდა უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციის ახალი სტანდარტები და პროცედურები, რომელთა მიხედვით, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს ეკისრებათ ვალდებულება, შეიმუშავონ სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირებისათვის ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა და უზრუნველყონ ინფრასტრუქტურის ადაპტაცია მათი საჭიროებების გათვალისწინებით, ასევე სტუდენტზე ორიენტირებული სწავლა-სწავლების ხელი შეუწყონ პროცესისა და გარემოს განვითარებას. კულტურულ, რეკრეაციულ და გასართობ ღონისძიებებში, შშმ პირთა თანაბარი მონაწილეობის უზრუნველყოფის მიზნით საქართველოს მთავრობის მიერ 2016 წლის 1 ივლისს N303 დადგენილებით დამტკიცდა „საქართველოს კულტურის სტრატეგია 2025“, რომლის შესაბამისად, 2017 წელს საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტრომ შეიმუშავა „გზამკვლევი საზოგადოების კულტურულ და შემოქმედებით ცხოვრებაში შშმ პირთა თანაბარი მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად“. გზამკვლევს თან ერთვის საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის მინისტრის მიერ დამტკიცებული (2017 წლის 31 მაისის ბრძანება N 03/179) სამოქმედო გეგმა 2017-2018 წლებისათვის. გზამკვლევში, რომლის შემუშავების პროცესშიც, სხვადასხვა უწყებასთან ერთად, შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების წარმომადგენლებიც იყვნენ ჩართული, კულტურის ასახულია ის გამოწვევები, რომლებიც შშმ პირთათვის ხელმისაწვდომობის კუთხით არსებობს. სამოქმედო გეგმა წარმოადგენს იმ აქტივობათა ჩამონათვალს, რომელთა განხორციელებასაც საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო 2018 წელს შესაბამის უწყებებთან თანამშრომლობით გეგმავდა, გზამკვლევში აღწერილ გამოწვევებსა და „კულტურის სტრატეგია 2025“-ის ამოცანებთან შესაბამისობაში. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვის მიზნით:  საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის შესაბამისად საქართველოს კანონმდებლობის გადახედვა კონვენციის მოთხოვნებთან შესაბამისობის მიზნით;  გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის და კოორდინაციის ეფექტიანი მექანიზმ(ებ)ის შექმნის მიზნით, საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის 33-ე მუხლის გათვალისწინებით, კოორდინაციაზე კონვენციის პასუხისმგებელი იმპლემენტაციასა ინსტიტუციური და მექანიზმ(ებ)ის სრულყოფა. ასევე, აღნიშნულ მექანიზმ(ებ)თან შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაციებით დაკომპლექტებული საკონსულტაციო მექანიზმის შექმნა და მისი შესაძლებლობების გაძლიერება;  შშმ პირთა სამართლებრივი დაცვის გარანტიების უზრუნველყოფის მიზნით, საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს, გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის ფაკულტატური ოქმის რატიფიცირება;  გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა ან/და მათი წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების ჩართულობის უზრუნველსაყოფად, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნოს, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის რეგიონებსა და ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებთან ურთიერთობის დეპარტამენტთან თანამშრომლობით, უზრუნველყოფილ იქნეს რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების ამოქმედება;  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ შშმ პირთა შეფასებისა და სტატუსის მინიჭების სისტემის რეფორმირების მიზნით, უზრუნველყოს საერთაშორისო ექსპერტის და ადგილობრივი პარტნიორების ჩართულობით ახალი მოდელის მომზადება, შშმ პირთა შეფასების ახალი სისტემის საწყის ეტაპზე პილოტირება და შემდგომში მისი სრულად დანერგვა. 20. შრომითი უფლებები შრომითი უფლებების დაცვის მიმართულებით საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმა 2016-2017 წლებისთვის მიზნად ისახავდა შრომის უფლების დაცვას საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტების შესაბამისად. საკანონმდებლო ბაზის რევიზიისა და სრულყოფის მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მომზადდა და დამტკიცდა „შრომის კოდექსის დებულებების შეფასების სამუშაო ჯგუფის შექმნის შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა 14.01.2016). და სოციალური სოციალური დაცვის პარტნიორობის მინისტრის სამმხრივი ბრძანება კომისიის (N01-8/ო, ფარგლებში შექმნილმა სამუშაო ჯგუფმა, მოამზადა საქართველოს ორგანულ კანონში „საქართველოს შრომის კოდექსი“ შესატანი ცვლილებების პროექტი, ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შეთანხმების XXX-ე დანართით გათვალისწინებული ევროდირექტივების შესაბამისად. აღნიშნული ცვლილებები ითვალისწინებს: პირთა თანასწორუფლებიანობის პრინციპის დაცვას შრომით და წინასახელშეკრულებო ურთიერთობებში, განათლების, სოციალური დაცვისა და ჯანმრთელობის დაცვის სფეროებში. ამასთან, ცვლილებები ადგენს აკრძალვას პირისთვის მითითების მიცემის შემთხვევაში, განახორციელოს მესამე პირის მიმართ დისკრიმინაცია. ასევე, დამსაქმებლის ვალდებულებას დაიცვას პირთა თანასწორუფლებიანობის პრინციპი არამარტო შრომით სახელშეკრულებო ურთიერთობებში, არამედ წინსახელშეკრულებო ურთიერთობებშიც, რაც გულისხმობს ვაკანსიის შესახებ განცხადების გამოქვეყნებისა და გასაუბრების ეტაპზე დისკრიმინაციის დაუშვებლობას რაიმე ნიშნით. ცვლილებების პროექტის ინიცირება საქართველოს პარლამენტში მოხდა 2017 წლის დეკემბრის თვეში. 2016-2017 წლებში ევროკავშირის დასაქმებისა და პროფესიული განათლების რეფორმების ტექნიკური დახმარების პროექტის (EUVEGE) ფინანსური და ექსპერტული დახმარებით, ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ შემუშავდა შრომის უსაფრთხოებისა და სტანდარტების პროექტები ევროკავშირის 8 დირექტივის გათვალისწინებით. შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ საკანონმდებლო ჩარჩოს დახვეწის მიზნით, ევროკავშირის ჩარჩო დირექტივის შესაბამისად მომზადდა და მიღებულ იქნა ,,შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტი, რომლის მიზანია, იმ ძირითადი მოთხოვნებისა და პრევენციული ღონისძიებების ზოგადი პრინციპების განსაზღვრა, რომლებიც უკავშირდება სამუშაო ადგილზე შრომის უსაფრთხოების საკითხებს, არსებულ და მოსალოდნელ საფრთხეებს, დაავადებების თავიდან უბედური აცილებას, შემთხვევებისა დასაქმებულთა და პროფესიული სწავლებას, მათთვის ინფორმაციის მიწოდებასა და კონსულტაციის გაწევას და შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვის საკითხებში დასაქმებულთა თანაბარ მონაწილეობას. სამოქმედო გეგმით, ერთ-ერთ ამოცანად დასახულ იქნა საერთაშორისო ორგანიზაციის საქართველოს მიერ კონვენციების იმპლემენტაცია. ამ საქართველოს მიზნით, შრომის რატიფიცირებული შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს, შრომისა და დასაქმების პოლიტიკის დეპარტამენტის მიერ მომზადდა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის N111, N100, N122, N185 კონვენციების ანგარიშები, რომლებიც 2016 წლის 1 სექტემბერს გაიგზავნა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციაში. ხოლო, 2017 წლის 1 სექტემბერს გაიგზავნა შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის N87 დაN98 კონვენციების ანგარიშები. სამოქმედო გეგმით, ამოცანად დასახული იქნა აგრეთვე, შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის კონვენციებისა და ევროპის სოციალური ქარტიის არარატიფიცირებული მუხლების/პუნქტების რატიფიცირების შესაძლებლობების განხილვა. ამოცანის შესასრულებლად განხორციელებული აქტივობების შედეგად, 2017 წლის 2 ნოემბერს საქართველოს პარლამენტის N1331-Iს დადგენილებით რატიფიცირებულ იქნა „შრომის საერთაშორისო სტანდარტების განხორციელების ხელშეწყობის მიზნით სამმხრივი კონსულტაციების შესახებ“ შრომის საერთაშორისო კონფერენციის 61-ე სესიაზე (ჟენევა, 1976 წლის 21 ივნისი) მიღებული №144 კონვენცია. გრძელდება შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის კონვენციების იმპლემენტაციის ხელშემშლელი გარემოებების იდენტიფიცირება და ქმედითი ღონისძიებების გატარება მათი აღმოფხვრის მიზნით. მიმდინარეობს ასევე, ევროპის სოციალური ქარტიის (არარატიფიცირებული) მუხლების/პუნქტების რატიფიცირების შესაძლებლობის განხილვა, რეკომენდაციების მომზადება და შესაბამისი წინადადების ინიცირება საქართველოს პარლამენტში (მუხლი 2 - პუნქტი 3; მუხლი 3 - პუნქტები 1,2,4; მუხლი 4 - პუნქტები 1,5; მუხლი 8 - პუნქტი 2; მუხლი 9; მუხლი 10 - პუნქტები 1,3; მუხლი 10 - პუნქტები 1,3; მუხლი 15 - პუნქტი 1; მუხლი 17 - პუნქტი 2) სამმხრივი სოციალური დიალოგის ინსტიტუტების გაძლიერების მიზნით, შემუშავდა და დამტკიცდა სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის საქმიანობის 2016-2017 წლების სტრატეგიული გეგმა; შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის (ILO) ინიციატივით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში დაიწყო რეგიონალურ და საწარმოო დონეზე სამმხრივი და ორმხრივი დიალოგის განვითარება/მხარდაჭერის პილოტური პროექტები; ჩატარდა ტრენინგები სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის სამდივნოს თანამშრომელთა შესაძლებლობების გაძლიერებისთვის. შრომითი უფლებების დაცვის ინსტიტუციური მექანიზმების განვითარების მიზნით, მთავრობის შესაბამისი დადგენილებებით დამტკიცდა „შრომის პირობების ინსპექტირების 2016, 2017, 2018 წლების სახელმწიფო პროგრამები’’. პროგრამის მიზანია დაეხმაროს დამსაქმებელს შექმნას უსაფრთხო და ჯანსაღი სამუშაო გარემო, ხოლო პროგრამის ერთ-ერთი ამოცანაა აამაღლოს დამსაქმებელთა და დასაქმებულთა ცნობიერება შრომის და ჯანმრთელობის დაცვის ნორმების/წესების შესახებ და მოახდინოს მათი ინფორმირება. პროგრამის ფარგლებში, 2016 წელს შრომის პირობების ინსპექტირება განხორციელდა საქართველოს მასშტაბით 96 კომპანიის 187 ობიექტზე, ხოლო 2017 წელს - 166 კომპანიის 280 დამსაქმებლებსა ობიექტზე, და ანგარიშებისა დასაქმებულებს და რეკომენდაციების მიეწოდათ ინფორმაცია სახით შრომის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ნორმების შესახებ. 2016 წლის 7 მარტს საქართველოს მთავრობის N112 დადგენილებით დამტკიცდა „იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის პრევენციის და მათზე რეაგირების მიზნით სახელმწიფო ზედამხედველობის განხორციელების წესი“. ზედამხედველობის მიზანია იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის შემთხვევების პრევენცია, გამოვლენა და შესაბამისი რეაგირება. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში შრომის ინსპექტორების მიერ გაიცა დაახლოებით 6460 რეკომენდაცია. ამასთან, 2017 წლის 11 მაისს დამტკიცდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრის და საქართველოს შრომის ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანება (N1-1/200 – N01-98/ო) ერთობლივი მონიტორინგის ჯგუფის შექმნის შესახებ, რომელიც უზრუნველყოფს მძიმე, მავნე და საშიშპირობებიან, ასევე მომეტებული საფრთხის შემცველ სამუშაო ადგილებზე, რომლებიც შეიცავს ჯანმრთელობისათვის, მომეტებულ რისკს დასაქმებულთა ადამიანის შრომის სიცოცხლისა პირობებისა და და სამუშაო ადგილების შესაბამისობის შეფასებას საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ შრომისა და უსაფრთხოების მოთხოვნებთან. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, ერთობლივი მონიტორინგის ჯგუფის მიერ ინსპექტირება განხორციელდა 20 კომპანიაში. სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის საქმიანობის 2016-2017 წლების სტრატეგიული გეგმის ერთ-ერთ მიმართულებას წარმოადგენს შრომითი მედიაციის მექანიზმის განვითარება. გეგმის ფარგლებში განხორციელდა მედიატორთა შერჩევის პროცესი და 2017 წლის 1 მარტს დამტკიცდა საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის № 01-54/ო ბრძანება „კოლექტიური დავის შემათანხმებელი პროცედურების უზრუნველსაყოფად მედიატორთა რეესტრის განსაზღვრის თაობაზე“ ამასთან, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მომზადდა შესაბამისი პროექტი საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 25 ნოემბრის N301 დადგენილებაში, „კოლექტიური დავის შემათანხმებელი პროცედურებით განხილვისა და გადაწყვეტის წესის დამტკიცების შესახებ“ ცვლილებების შესახებ. ცვლილებების პროექტის მიზანს წარმოადგენს შრომითი ურთიერთობების საფუძველზე წარმოშობილი დავების გადაწყვეტის ეფექტური მექანიზმის შექმნის ხელშეწყობა, რაც საშუალებას მისცემს მოდავე მხარეებს მოკლე დროში და ნაკლები დანახარჯების გარეშე გადაწყვიტონ კოლექტიური შრომითი დავა. სამუშაო ძალის შრომითი მიგრაციის რეგულირებისა და მართვის მიზნით, 2016 წლის 18 ივლისს, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოებას (GIZ) შორის გაფორმდა ურთიერთგაგების მემორანდუმი „შრომითი მიგრაციის სფეროში თანამშრომლობის შესახებ“. მემორანდუმი ითვალისწინებს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და GIZ-ი თანამშრომლობას შრომის ბაზრისა და მიგრაციის მართვის, შრომითი მიგრაციის პოლიტიკის სრულყოფის, დროებითი ლეგალური (ცირკულარული) შრომითი მიგრაციის ორგანიზების საკითხებზე. შრომის უფლებების დაცვის მიზნით:  კოლექტიური შრომითი დავების ეფექტიანად გადაწყვეტის ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა სოციალური და პარტნიორობის სოციალური დაცვის სამინისტრომ, სამმხრივი კომისიასთან ერთად, უზრუნველყოს შრომითი დავების გადაწყვეტის მექანიზმის განვითარების კონცეფციის შემუშავება;  საქართველოს მთავრობამ უზრუნველყოს შრომის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ საკანონმდებლო ჩარჩოს სრულყოფა. 21. ეკოლოგიური უფლებების დაცვა საქართველოს ადამიანის უფლებების დაცვის სამთავრობო სამოქმედო გეგმით გათვალსიწინებული თავი ,,ეკოლოგიური უფლებების დაცვის’’ შესახებ, მიზნად ისახავს ადამიანის ეკოლოგიური უფლებების შიდასახელმწიფოებრივი სამართლებრივი გარანტიების განმტკიცებას. აღნიშნული მიმართულებით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში დაგეგმილი აქტივობებიდან შესაბამისმა უწყებებმა განახორციელეს შემდეგი ღონისძიებები: შესაბამისი საჯარო დაწესებულებებიდან საზოგადოების მიერ გარემოსდაცვითი ინფორმაციის მიღება/მოპოვების პროცედურის გამარტივების მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სსიპ გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის მიერ მომზადდა და ძალაში შევიდა საერთაშორისო სტანდარტებისა და ევროდირექტივების შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილებები. ამასთან, სსიპ გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის მიერ, მომზადდა ,,გარემოსდაცვით ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის წესი“. აღნიშნული წესი დამტკიცდა საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის მიერ და პირველ ეტაპზე, წესის მოქმედების ეფექტიანობის შეფასების მიზნით, შეეხო სამინისტროს და მის მმართველობაში შემავალ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებსა და სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებას. სსიპ გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის მიერ, საანგარიშო ინფორმაციის პერიოდის განმავლობაში მატარებელი ასევე ორგანიზაციათა შეიქმნა მონაცემთა გარემოსდაცვითი ბაზა, რომელიც განთავსებულია ცენტრის ვებგვერდზე eiec.gov.ge. ბაზა მოიცავს ინფორმაციას ორგანიზაციის სტატუსის, საიდენტიფიკაციო კოდის, მისამართის, საქმიანობის აღწერის, ვებგვერდისა და საკონტაქტო მონაცემების შესახებ. გარემოსდაცვით საკითხებზე საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით, გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის მიერ შემუშავდა ტრენინგ-მოდულები და ჩატარდა ტრენინგები (2016-2017 წლებში ცენტრის მიერ ჩატარდა 88 ტრენინგში, რომლის ფარგლებში გადამზადდა 1.818 მონაწილე) გარემოსდაცვით საკითხებთან დაკავშირებულ სხვადასხვა თემატიკაზე. ასევე, გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრმა საანგარიშო პერიოდში გამართა 33 საინფორმაციო შეხვედრა. გარემოზე ზემოქმედების ნებართვების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მომზადდა და მიღებულ იქნა საქართველოს კანონის პროექტი „გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი", რომელიც უზრუნველყოფს საზოგადოების ჩართულობას გადაწყვეტილების მიღების ყველა ეტაპზე, კერძოდ სკრინინგის, სკოპინგისა და გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილების მიღების ეტაპებზე. ასევე, შემუშავდა გარემოზე ზემოქმედების შეფასებისა და სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების პრაქტიკაში განხორციელების ორი სახელმძღვანელო დოკუმენტი. გარემოზე ზემოქმედების ნებართვების მდგომარეობის შემოწმების მიზნით, რესურსების დაცვის პირობების შესრულების საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების - ზედამხედველობის დეპარტამენტის მიერ 2016 წლის 6 თვის (იანვარი-ივნისი) განმავლობაში განხორციელდა ნებართვის/ეკოლოგიური ობიექტზე. ინსპექტირება ექსპერტიზის ინსპექტირების შედეგების გარემოზე ზემოქმედების მქონე რეგულირების დასკვნის მიხედვით, 40 ნებართვის/ეკოლოგიური ექსპერტიზის დასკვნის პირობების დარღვევები გამოვლინდა 29 რეგულირების ობიექტზე. ამ ეტაპზე ზედამხედველობის დეპარტამენტის მიერ მიმდინარეობს ინსპექტირებების შედეგად გამოვლენილ დარღვევებზე გონივრული ვადების განსაზღვრის ღონისძიებები და მათი შესრულების მონიტორინგი.  შესაბამისმა პასუხისმგებელმა უფლებების დაცვის უწყებებმა მიმართულებით განაგრძონ ეფექტიანი ეკოლოგიური ღონისძიებების განხორციელება. 22. ბიზნესი და ადამიანის უფლებები ბიზნესი და ადამიანის უფლებები წარმოადგენს მთავრობის ადამიანის უფლებათა დაცვის 2016-2017 წლების სამოქმედო გეგმის ერთ-ერთ მიმართულებას. მოცემული თავი მიზნად ისახავს კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის განვითარების ხელშეწყობას. საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, მიზნის მისაღწევად დაგეგმილი აქტივობებიდან შესაბამისი უწყებების მიერ განხორციელდა არაერთი ღონისძიება. კერძოდ, 2017 წელს საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნოს ინიციატივით შექმნილმა საკოორდინაციო ჯგუფმა ჩაატარა ეროვნული საბაზისო კვლევა ბიზნესის და ადამიანის უფლებების მიმართულებით. კვლევის საფუძველზე მომზადდა ბიზნესისა და ადამიანის უფლებების შესახებ სამწლიანი სამოქმედო გეგმის პროექტი. იგი მიზნად ისახავს თავისუფალი მეწარმეობის უზრუნველყოფასა და ხელშეწყობას. კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის, ბიზნესისა და ადამიანის უფლებების თემაზე ცნობიერების ამაღლების მიზნით, ყოველწლიურად ქართულ ენაზე ითარგმნება კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის მიმართულებით არსებული რამდენიმე საერთაშორისო სტანდარტი. ამასთან, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციისა და სამოქალაქო განვითარების სააგენტოს ორგანიზებით 2016 წლის 22-23 აპრილს გაიმართა კონფერენცია თემაზე „საქართველოში კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის განვითარება“. კონფერენციის ფარგლებში ჩატარდა პრეზენტაციები და გაიმართა დისკუსიები კორპორაციული პასუხისმგებლობის სხვადასხვა თემატურ საკითხზე. კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის განვითარების პროცესში დაინტერესებულ მხარეთა ჩართულობის უზრუნველყოფის მიზნით, 2016 წლის 29 ივლისს საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის სამდივნოს ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებში (სამსახური) ორგანიზებით, გაიმართა შეხვედრა კორპორაციული სოციალური პასუხისმგებლობის ფარგლებში შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების დასაქმების თემაზე. შეხვედრა, რომელიც წარიმართა სხვადასხვა უწყებისა და ორგანიზაციის წარმომადგენელთა მონაწილეობით, მიზნად ისახავდა კონკრეტულ სამოქმედო გეგმაზე შეთანხმებას, რომელიც ხელს შეუწყობს შშმ პირების დასაქმებას ბიზნეს სექტორის მიერ. აღნიშნული ინიციატივა ხორციელდება მთავრობის, სამოქალაქო სექტორისა და ბიზნესის მხარდაჭერით.  საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამდივნომ უზრუნველყოს ქალთა გაძლიერების პრინციპების შესახებ ბიზნესის წამომადგენლებისთვის საინფორმაციო კამპანიის და ტრეინინგების ჩატარება. განიხილა რა წარმოდგენილი ანგარიში, კომიტეტმა ხაზი გაუსვა ჯერ კიდევ არსებულ გამოწვევებს, იმავდროულად, აღნიშნა ბოლო წლებში მიღწეული მნიშვნელოვანი პროგრესი და დადებითად შეაფასა საანგარიშო პერიოდში საქართველოში ადამიანის უფლებების დაცვის მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით განხორციელებული საქმიანობა. პატივისცემით, სოფიო კილაძე თავმჯდომარე