სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ წარმოდგენილი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება „2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მთავრობის ანგარიშზე

*004160/07* № 004160/07 20/05/2019 საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარეს ბატონ ირაკლი კობახიძეს ბატონო ირაკლი, „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტით, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 142-ე მუხლის მე-2 პუნქტითა და საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მე-19 და 57-ე მუხლების შესაბამისად, წარმოგიდგენთ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებას „2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მთავრობის ანგარიშზე. დანართი: დანართი N1: გენერალური აუდიტორის ბრძანება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენების დამტკიცების შესახებ – 1 ფურცელი; დანართი N2: სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება – 82 ფურცელი. პატივისცემით, ერეკლე მექვაბიშვილი გენერალური აუდიტორი

*004158/21* 20/05/2019 № 004158/21 საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენების დამტკიცების შესახებ „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 10-ე მუხლის „ბ“ და „ი“ ქვეპუნქტებისა და „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეგლამენტის დამტკიცების შესახებ“ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის გენერალური აუდიტორის 2013 წლის 1 თებერვლის N14/37 ბრძანებით დამტკიცებული „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეგლამენტის“ მე-3 მუხლის მე-2 პუნქტის „ბ“ და „ი“ ქვეპუნქტების შესაბამისად, ვ ბ რ ძ ა ნ ე ბ: 1. დამტკიცდეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე, თანდართული დანართის შესაბამისად. 2. ბრძანება ამოქმედდეს ხელმოწერისთანავე. ერეკლე მექვაბიშვილი გენერალური აუდიტორი

მოხსენება საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ შინაარსი ზოგადი შეფასება და შეფასების საფუძვლები ................................................................................................. 4 შემაჯამებელი მიმოხილვა.................................................................................................................................... 5 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ტენდენციები.............................................................................. 8 2. მაკროეკონომიკური პროგნოზებისა და ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი.................. 9 2.1. მაკროეკონომიკური გარემოს მიმოხილვა .............................................................................................. 9 2.2. ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი .................................................................................... 15 2.3. ფისკალური წესების შესრულების მდგომარეობა .............................................................................. 18 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები..................................................................................................... 23 3.1. საგადასახადო შემოსავლები ................................................................................................................... 23 3.2. სხვა შემოსავლები ..................................................................................................................................... 24 4. ბიუჯეტის გადასახდელების შესრულების ანალიზი ........................................................................... 26 4.1. საბიუჯეტო ორგანიზაციებში ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში არსებული ხარვეზები .......................................................................................................................................................... 30 4.2. საჯარო სამართლისა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირები .................... 39 4.3. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელები ....................................................... 42 5. სახელმწიფო ფინანსური აქტივების მართვა .......................................................................................... 47 5.1. აქციები და სხვა კაპიტალი ...................................................................................................................... 48 5.2. სესხები ........................................................................................................................................................ 50 6. სახელმწიფო ვალი ....................................................................................................................................... 52 6.1. სახელმწიფო ვალის ნაშთი ...................................................................................................................... 52 6.2. მთავრობის ვალის პორტფელის სავალუტო რისკი ............................................................................ 55 6.3. მთავრობის ვალის პორტფელის საპროცენტო რისკი ......................................................................... 57 6.4. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები .............................................................. 58 6.5. საგარეო წყაროებიდან მიღებული კრედიტები ................................................................................... 59 7. სახელმწიფო ბიუჯეტის პროგრამული ფორმატი .................................................................................. 61 8. „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „საქართველოს 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის“ შესახებ მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა ........................................................................................................................................................ 63 დანართი ................................................................................................................................................................ 65 დანართი 1. საბიუჯეტო განაცხადებისა და ბიუჯეტის კანონის მომზადება - მაგალითები............. 65 დანართი 2. ბიუჯეტის კანონის ცვლილება - მაგალითები ..................................................................... 65 2 დანართი 3. ასიგნებების გადანაწილებები - მაგალითები ....................................................................... 66 დანართი 4. დაბალი ათვისების მქონე პროგრამები - მაგალითები ....................................................... 67 დანართი 5. საინვესტიციო პროექტების შესრულება ................................................................................ 70 დანართი 6. პროგრამული ბიუჯეტირება - მაგალითები ......................................................................... 73 დანართი 7. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ მოხსენებაში“ გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა .................................................................................................................................................... 76 3 ზოგადი შეფასება და შეფასების საფუძვლები მოხსენების სამართლებრივი საფუძვლები მოხსენება მომზადებულია „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს კანონის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტით, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 142-ე მუხლის მე-2 პუნქტითა და საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მე-19 და 57-ე მუხლებით, საქართველოს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურისათვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში. მოხსენების დოკუმენტური საფუძვლები მოხსენების მოსამზადებლად გამოყენებულია: სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულებასა და წლიური ანგარიშის მომზადებაზე პასუხისმგებლობა სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულებასა და წლიური ანგარიშის მომზადებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს მთავრობა; ანგარიშის საფუძვლად გამოყენებული სტატისტიკური ინფორმაციის მომზადებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო; სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსულობების, გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების აღრიცხვასა და კონტროლზე პასუხისმგებელნი არიან საქართველოს მთავრობა და მხარჯავი დაწესებულებები; სახელმწიფო ბიუჯეტით გათვალისწინებული სახსრების ხარჯვაზე, აღრიცხვასა და კონტროლზე პასუხისმგებელია შესაბამისი მხარჯავი დაწესებულება. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის პასუხისმგებლობა მოხსენების სამართლებრივი საფუძვლებით განსაზღვრულ ფარგლებში, სახელმწიფო აუდიტის სამსახური ამოწმებს საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტში შემოსულობებისა და გადასახდელების მოცულობების საქართველოს მთავრობის ანგარიშში ასახვის სიზუსტესა და სისრულეს, აგრეთვე ხარჯების კანონიერებას. ზოგადი შეფასება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, „საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის წლიური შესრულების შესახებ მთავრობის ანგარიში“ მომზადებულია მოქმედი კანონმდებლობის დაცვით. მოხსენებაში წარმოდგენილ მიგნებებში აღწერილი საკითხების გარდა, ბიუჯეტის შესრულების ანგარიში ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით, უტყუარად ასახავს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების შესახებ წარმოდგენილ ინფორმაციას. ა) საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ მომზადებული „საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში“; ბ) სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის თაობაზე სახელმწიფო ხაზინის მიერ მომზადებული ყოველთვიური, კვარტალური და წლიური ანგარიშები; გ) მხარჯავი დაწესებულებების (სამინისტროები, საჯარო სამართლის იურიდიული პირები და სხვ.) მიერ მომზადებული ფინანსური აღრიცხვისა და ანგარიშგების დოკუმენტები; დ) სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებული აუდიტების მასალები და შედეგები; ე) საქართველოს ეროვნული ბანკის ანგარიშები და სტატისტიკური ინფორმაცია; ვ) საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ გამოქვეყნებული სტატისტიკური ინფორმაცია. 4 შემაჯამებელი მიმოხილვა  2018 წელს ეკონომიკურმა ზრდამ (წინასწარი მაჩვენებელი) 4.7% შეადგინა და 0.3 პროცენტული პუნქტით ჩამორჩა ფინანსთა სამინისტროს ბოლო პროგნოზირებულ მაჩვენებელს (5.0%), რაც გამოწვეულია მესამე კვარტალში ეკონომიკური აქტივობის შენელებით 3.7%-მდე;  მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის საპროგნოზო მაჩვენებელი მშპ-ის 9.9%-ით განისაზღვრა, ფაქტობრივმა შესრულებამ კი 7.7% შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ისტორიაში პირველად, 2018 წლის მე-3 კვარტალში დაფიქსირდა მიმდინარე ანგარიშის დადებითი  სალდო 6 მლნ აშშ დოლარის ოდენობით; საშუალო წლიურმა ინფლაციამ 2.6% შეადგინა და 0.9 პროცენტული პუნქტით ნაკლებია პროგნოზირებულ მაჩვენებელზე (3.5%);  2018 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში მიღებული შემოსულობების მოცულობამ 225 მლნ ლარით (1.8%) გადააჭარბა ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ მოცულობას და 12,693 მლნ ლარი შეადგინა. ანალოგიურად, 99 მლნ ლარის (0.8%) გადაჭარბებით შესრულდა გადასახდელების ნაწილიც და 12,590 მლნ ლარს გაუტოლდა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში წარმოდგენილია შემდეგი მნიშვნელოვანი სისტემური ხასიათის საკითხები. კერძოდ:  ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში დეტალურად არ არის განხილული ძირითადი მაკროეკონომიკური ინდიკატორების სხვადასხვა წლებში განსაზღვრული საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლების განსხვავების გამომწვევი მიზეზები. ასევე, არ არის წარმოდგენილი ინფორმაცია ფისკალური რისკების მატერიალიზაციისა და მათ საპასუხოდ განხორციელებული პოლიტიკის პასუხების შესახებ;  საყურადღებოა ფისკალური წლის დასასრულს გადასახდელების ათვისების მნიშვნელოვანი ზრდის საკითხი, რაც გარკვეულწილად გამოწვეულია წლის განმავლობაში კვარტალურ გეგმებთან ჩამორჩენით. დეკემბერში ათვისებული თანხის მოცულობამ 2.4 მლრდ ლარი და  მთლიანი გადასახდელების 19.2% შეადგინა; მიუხედავად იმისა, რომ გასულ წლებთან შედარებით მდგომარეობა გაუმჯობესდა, მნიშვნელოვანი ცვლილებებია BDD-ის (ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი) სხვადასხვა ვარიანტებში მხარჯავი დაწესებულებებისთვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრულ მოცულობებში, რაც საშუალოვადიანი პერიოდის ბიუჯეტის დაგეგმვის შემდგომი ხარისხობრივი გაუმჯობესების საჭიროებაზე მიუთითებს;  ეტაპობრივ გაუმჯობესებას საჭიროებს ასევე საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ფინანსთა სამინისტროში საბიუჯეტო განაცხადების წარდგენის და მათი ბიუჯეტის კანონპროექტში გათვალისწინების პროცესი. ხშირ შემთხვევაში, უწყებების მიერ არ ხდება ჭერს ზევით მოთხოვნილი თანხების დასაბუთებების წარმოდგენა ბიუჯეტის მართვის ელექტრონული სისტემის (ebudget) საშუალებით. ასევე, გარკვეულ პროგრამებზე არ მოხდა ჭერს ზემოთ მოთხოვნილი თანხის გათვალისწინება, თუმცა წლის განმავლობაში საბიუჯეტო სახსრების 5 გადანაწილების შედეგად, აღნიშნული პროგრამების ფაქტობრივი ხარჯი ჭერს ზევით მოთხოვნილ თანხებს გაუთანაბრდა/დაუახლოვდა;  აღსანიშნავია, რომ განხორციელება წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტის გარკვეულწილად ბიუჯეტის დაგეგმვის კანონში ცვლილებების პროცესში არსებულ ნაკლოვანებებზე მიუთითებს და ართულებს სრულფასოვანი ანგარიშგების პროცესს. ამასთან, ბიუჯეტის კანონში ცვლილებით მნიშვნელოვნად შეიცვალა ზოგიერთი პროგრამის ასიგნება, თუმცა, არ მომხდარა პროგრამების მოსალოდნელი შედეგებისა და შეფასების ინდიკატორების განახლება, რაც ართულებს მიღწეული შედეგების შეფასებას და ფინანსურ და არაფინანსურ ინფორმაციას შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირის დადგენას;  ხშირია საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული გეგმური ასიგნებების გადანაწილებება, რაც ქმნის ცალკეული პროგრამების ფარგლებში დაგეგმილი ღონისძიებების სათანადო განხორციელების რისკს; ასევე, აგრეგატულ დონეზე გადასახდელების შესრულების მაღალი მაჩვენებლის მიუხედავად, დაბალი ათვისებით ხასიათდება ცალკეული პროგრამები/ქვეპროგრამები. კერძოდ, 16 პროგრამისა და 127 ქვეპროგრამის შემთხვევაში ათვისებული იქნა ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრული გეგმის 80%-ზე ნაკლები. ხოლო ჯამურად, პროგრამების ფარგლებში ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული დაფინანსებიდან აუთვისებელმა თანხამ 247.5 მლნ ლარი შეადგინა;  2018 წელს სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ მობილიზებული საკუთარი შემოსავლებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში სავალდებულოდ მისამართი თანხების სახით მიიმართა 65 მლნ ლარი. აღნიშნულის მიუხედავად, სსიპ/ა(ა)იპ-ების მფლობელობაში რჩება ჭარბი ოდენობის ფულადი რესურსი, რომელიც ნაშთის სახით განთავსებულია კომერციული ბანკების დეპოზიტებზე. მიზანშეწონილია, გამოუყენებელი ფულადი სახსრები დროულად იქნეს ათვისებული სახელმწიფო პროდუქტების/სერვისების შექმნის ან/და გაუმჯობესების მიმართულებით;  საყურადღებოა სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ საკუთარი შემოსავლებისა და ხარჯების დაგეგმვის ნაკლოვანებები. მაგალითად, 17 უწყების მიერ არ იგეგმებოდა შემოსავლების მიღება, თუმცა ჯამში აკუმულირდა 10 მლნ ლარი. 12 უწყების შემთხვევაში საკუთარი სახსრებიდან ხარჯების გაწევა არ დაიგეგმა, თუმცა, ფაქტობრივი მაჩვენებელი 3.4 მლნ ლარს გაუტოლდა;  სსიპ/ა(ა)იპ-ებთან დაკავშირებით, საყურადღებოა, რომ 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიში არ მოიცავს სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიხედვით, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული შემოსავლებისა და მათი ხარჯვის ფაქტობრივი ოდენობების შესახებ ინფორმაციას;  ორგანულ კანონში ვალის განმარტებაში განხორციელებული პოზიტიური ცვლილების მიუხედავად, 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში მოცემულ მთავრობის ვალში არ არის ასახული მუნიციპალიტეტების და სსიპ-ების ვალი. ასევე, ანგარიშში არ არის წარმოდგენილი ინფორმაცია „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების შესახებ. გარდა ამისა, მთავრობის ვალი არ მოიცავს იმ სახელმწიფო საწარმოების ვალს, რომლებიც უნდა დაკლასიფიცირდნენ როგორც სამთავრობო სექტორი. საყურადღებოა, რომ ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში წარმოდგენილ მთავრობის ვალის ნაშთში აღარ შედის ისტორიული 6 ვალი, რის შედეგადაც, 2018 წელს მთავრობის ვალის მშპ-თან ფარდობა 1.7%-ული პუნქტით შემცირდა და 42.2% შეადგინა;  საყურადღებოა, ისეთი საინვესტიციო პროექტები, რომელთა 2018 წლის შესრულების მდგომარეობა დაბალია. კერძოდ, წლის ბოლოს არ ათვისებულა 15 საინვესტიციო პროექტი, ხოლო თავდაპირველ გეგმასთან მიმართებაში 70%-ზე დაბალი ათვისება ჰქონდა 12 პროექტს. შედეგად, 70%-ზე დაბალი ათვისების 14 საინვესტიციო კრედიტის ფარგლებში სულ გადახდილმა ვალდებულების გადასახადმა (Commitment Fee) 3.1 მლნ ლარი შეადგინა;  პროგრამულ ბიუჯეტირების მომზადების პროცესსა და პროგრამების შესახებ წარმოდგენილ ინფორმაციაში ჯერ კიდევ შეინიშნება სისტემური ნაკლოვანებები, რაც ართულებს პროგრამების ეფექტიანობის შეფასებას. აქედან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ გაგრძელდეს მუშაობა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მიმართულებით. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, „საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის წლიური შესრულების შესახებ“ მთავრობის ანგარიში მომზადებულია მოქმედი კანონმდებლობის დაცვით. ამასთანავე, ზემოხსენებული საკითხების დარეგულირების მიზნით, მნიშვნელოვანია მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების გათვალისწინება. 7 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ტენდენციები 2018 წლის თავდაპირველი ბიუჯეტის კანონით შემოსულობები 12,441 მლნ ლარით, გადასახდელები კი 12,460 მლნ ლარით განისაზღვრა. შესაბამისად, დაიგეგმა ბიუჯეტის ნაშთის გამოყენება 18.5 მლნ ლარის ოდენობით. დეკემბერში, ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, შემოსულობების საპროგნოზო მოცულობა 12,468 მლნ ლარამდე (0.2%-ით) და გადასახდელების გეგმა 12,491 მლნ ლარამდე (0.2%-ით) გაიზარდა, ნაშთის ცვლილება კი -23 მლნ ლარამდე დაკორექტირდა. პირველი სამი კვარტლის განმავლობაში დაფიქსირდა შემოსულობების მობილიზების მაღალი მაჩვენებელი კვარტალურ გეგმებთან მიმართებაში, მეოთხე კვარტალში კი შემოსულობებმა გეგმას გადააჭარბა. აღნიშნულის პარალელურად, შესრულების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდებოდა გადასახდელები, რომელიც პირველ სამ კვარტალში, ჯამურად 563 მლნ ლარით ჩამორჩა გეგმას, მეოთხე კვარტალში კი ადგილი ჰქონდა სახსრების მასშტაბურ ათვისებას. შედეგად, წლის ბოლოს დაგეგმილი ნაშთის 23 მლნ ლარით შემცირების ნაცვლად, მისი მოცულობა 103 მლნ ლარით გაიზარდა და 661 მლნ ლარი შეადგინა. დიაგრამა 1. შემოსულობებისა და გადასახდელების შესრულება საბოლოო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრულ კვარტალურ გეგმებთან - 2018 წ. 118.1% 100.1% 94.4% I კვ. 99.2% 97.7% 107.5% 98.9% II კვ. 101.8% 100.8% 89.2% III კვ. შემოსულობების შესრულება IV კვ. წლიური შესრულება გადასახდელების შესრულება ზემოხსენებული ტენდენციებიდან გამომდინარე, წლის განმავლობაში ადგილი ჰქონდა ჭარბი რესურსების აკუმულირებას ნაშთის სახით. კერძოდ, სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაშთის მოცულობა 11 თვის განმავლობაში სტაბილურად აღემატებოდა 700 მლნ ლარს. ჭარბი ლიკვიდობიდან გამომდინარე, აქტიურად ხდებოდა ბიუჯეტის თავისუფალი ნაშთის აუქციონის გზით განთავსება კომერციული ბანკებში, დეპოზიტებზე. აღნიშნული გზით 2018 წლის განმავლობაში ჯამურად დეპოზიტებზე განთავსებულმა1 სახსრებმა 5,995 მლნ ლარი, მიღებულმა საპროცენტო სარგებელმა კი 54 მლნ ლარი შეადგინა. 1 განთავსება ხდებოდა 1-დან 3 თვემდე ვადიანობის დეპოზიტებზე. 8 დიაგრამა 2. შემოსულობების, გადასახდელებისა და ბიუჯეტის ნაშთის ყოველთვიური დინამიკა - 2018 წ. (მლნ ლარი) დიაგრამა 3. აუქციონის გზით კომერციულ ბანკებში განთავსებული ნაშთის მოცულობა ყოველი თვის ბოლოს - 2018 წ. (მლნ ლარი) 2,500 1,200 შემოსულობები 2,000 1,000 გადასახდელები მთლიანი ნაშთი 850 800 1,500 600 1,000 650 900 960 990 1,040 810 730 740 650 450 450 400 200 500 0 0 2018 წელს ნაერთი ბიუჯეტის მთლიანმა სალდომ -324.9 მლნ ლარი, დეფიციტის მაჩვენებელმა კი 0.79% შეადგინა. რაც შეეხება სტრუქტურას, დეფიციტის ფორმირების ძირითად წყაროს წარმოადგენდა არაფინანსური აქტივების ცვლილების უარყოფითი მაჩვენებელი, დაფინანსების წყაროს კი დადებითი საოპერაციო სალდო. საბოლოოდ, ბიუჯეტის დეფიციტის დაფინანსება მოხდა ვალდებულებების წმინდა ზრდით, რომელმაც წლის განმავლობაში 1,114 მლნ ლარი შეადგინა. 2018 წლის ბოლოს, სახელმწიფო ვალის ნაშთი ნომინალურ გამოსახულებაში 18,468 მლნ ლარსა და მშპ-ის 42.2%-ს გაუტოლდა. 2. მაკროეკონომიკური პროგნოზებისა რეალიზების ანალიზი და ფისკალური რისკების 2.1. მაკროეკონომიკური გარემოს მიმოხილვა ქვეყნის საშუალოვადიანი ფისკალური გეგმა და სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ კანონის ძირითადი პარამეტრები ემყარება „ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტში“ (შემდგომში - BDD) წარმოდგენილ მაკროეკონომიკურ პროგნოზებს. შესაბამისად, საპროგნოზო მაჩვენებლების რეალისტურობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია წლიური ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში. 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში დეტალურად არ არის განხილული ძირითადი მაკროეკონომიკური ინდიკატორების სხვადასხვა წლებში განსაზღვრული ფაქტობრივი მაჩვენებლების განსხვავების გამომწვევი მიზეზები. საპროგნოზო და 9 დიაგრამა 4. ძირითადი მაკროეკონომიკური ინდიკატორების სხვადასხვა წლებში გაკეთებული საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი 2018 წლისათვის. 10.0% 5.0% 5.5% 5.5% 4.5% 5.0% 4.7% 4.5% 3.0% 3.5% 3.5% 2.6% 0.0% -5.0% -10.0% -8.6% -15.0% რეალური მშპ-ის ზრდა პროგნოზი t-3 პროგნოზი t-2 სამომხმარებლო ფასების ინფლაცია კანონის დამტკიცებისას განსაზღვრული პროგნოზი -10.3% -9.6% -9.9% -7.7% მიმდინარე ანგარიში/მშპ კანონის ცვლილებისას განსაზღვრული პროგნოზი ფაქტი დიაგრამა 5. ძირითადი მაკროეკონომიკური ინდიკატორების სხვადასხვა წლებში გაკეთებული საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი 2017 წლისათვის. 10.0% 5.5% 5.5% 5.0% 5.0% 5.0% 4.0% 4.0% 4.5% 4.8% 6.0% 3.5% 0.0% -5.0% -10.0% -9.3% -9.3% -15.0% რეალური მშპ-ის ზრდა პროგნოზი t-3 პროგნოზი t-2 სამომხმარებლო ფასების ინფლაცია კანონის დამტკიცებისას განსაზღვრული პროგნოზი -10.2% -12.7% -8.8% მიმდინარე ანგარიში/მშპ კანონის ცვლილებისას განსაზღვრული პროგნოზი ფაქტი წყარო: საპროგნოზო მაჩვენებლები - ფინანსთა სამინისტრო; ფაქტები - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური და საქართველოს ეროვნული ბანკი. 2 აღსანიშნავია, რომ პროგნოზირებული მაჩვენებლების განსხვავებები ფიქსირდება, ფაქტობრივ და წლის ბოლოს დაკორექტირებულ საპროგნოზო მაჩვენებლებს შორის. 2018 წლის ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებელი (4.7%) 0.3 პროცენტული პუნქტით ჩამორჩება ფინანსთა სამინისტროს პროგნოზს (5%), რაც გამოწვეულია მესამე კვარტალში ეკონომიკური აქტივობის შენელებით 3.7%-მდე. აღნიშნულზე მოქმედი უარყოფითი ფაქტორებიდან აღსანიშნავია ერთი მხრივ, შესუსტებული ფისკალური სტიმული, რაც გამოიხატა ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელების შენელებით, ხოლო მეორე მხრივ, 2018 წლის მეორე ნახევარში შემცირებული ფულადი გზავნილებითა და ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლებით თურქეთიდან და ირანიდან, რაც განაპირობა ამ ქვეყნებში არსებულმა არასახარბიელო ეკონომიკურმა ტენდენციებმა . დარგების მიხედვით, რეალური მშპ-ის ზრდაში ყველაზე დიდი წვლილი ვაჭრობაზე 3 2017 წლისათვის t-2-ის პროგნოზი აღებულია 2016-2019 BDD-დან (საბოლოო ვარიანტი), ხოლო t-3-ის პროგნოზი 2015-2018 BDD-დან (საბოლოო ვარიანტი); 2018 წლისათვის კი t-2-ის პროგნოზი აღებულია 2017-2020 BDD-დან (საბოლოო ვარიანტი), ხოლო t-3-ის პროგნოზი 2016-2019 BDD-დან (საბოლოო ვარიანტი). 3 ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, თებერვალი, 2019 წელი, გვ.5. 2 10 (1%-ული პუნქტი), ტრანსპორტსა (0.7%-ული პუნქტი) და უძრავი ქონებით ოპერაციებზე (0.7%-ული პუნქტი) მოდის. დიაგრამა 6. რეალური მშპ-ის ზრდის ტემპის კვარტალური და წლიური დინამიკა - 2016-2018 წწ. (%) 6.0% 5.3% 5.2% 3.1% 2.8% 1.0% ოპერაციები უძრავი ქონებით 0.7% ტრანსპორტი 0.7% კომუნ., სოც., და პერსონ. მომს. 0.6% 4.5% 4.0% 3.0% 2.0% ვაჭრობა 4.8% 4.8% 4.0% მშპ რეალური ზრდა 5.6% 4.7% 5.3% 5.0% დიაგრამა 7. დარგების წვლილი რეალური მშპ-ის ზრდაში - 2018 წ. (%-ული პუნქტი) 3.7% 2.8% 2.9% საფინანსო საქმიანობა 0.6% სხვა დარგები 0.4% 2.6% 1.0% მრეწველობა 0.4% ჯანდაცვა და სოც., დახმარება 0.3% 0.0% Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 2016 Q3 Q4 Q1 2017 ზრდა კვარტლების მიხედვით Q2 Q3 2018 სასტუმროები, რესტორნები 0.3% კავშირგაბმულობა 0.2% Q4 -0.2% 4.7% ფინანსური შუამავლობის მომს. მშენებლობა ზრდა წლების მიხედვით -0.2% წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2018 წელს ნომინალური მშპ-ის ზრდის ტემპი ძირითადად ექსპორტის (9.5 პროცენტული პუნქტი), მოხმარებისა (4.6 პროცენტული პუნქტი) და ინვესტიციების (3.7 პროცენტული პუნქტი) კომპონენტებით იქნა განპირობებული, ხოლო იმპორტის უარყოფითმა გავლენამ 10.1 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. დიაგრამა 8. დანახარჯების მეთოდით დათვლილი ნომინალური მშპ-ის ზრდაში თითოეული კომპონენტის წვლილი - 2017-2018 წწ. (პროცენტული პუნქტი) -10.1% 4.6% 0.9% 3.7% 9.5% 2018 მშპ-ის ნომინალურ ზრდაში კონტრიბუცია 8.5% ნომინალური მშპ-ის ზრდა -9.9% 4.8% 0.7% 3.3% 12.3% 2017 მშპ-ის ნომინალურ ზრდაში კონტრიბუცია 11.2% ნომინალური მშპ-ის ზრდა -15.0% მოხმარება ინვესტიციები -10.0% მთავრობის ხარჯები -5.0% 0.0% ექსპორტი 5.0% იმპორტი 10.0% 15.0% 20.0% 25.0% ნომინალური მშპ-ის ზრდა წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2018 წელს საშუალო წლიურმა ინფლაციამ 2.6% შეადგინა, რაც 0.9 პროცენტული პუნქტით ნაკლებია ბიუჯეტის კანონით პროგნოზირებულ მაჩვენებელზე (3.5%). აღნიშნული გამოწვეული იყო 11 დეკემბერში წინა თვესთან შედარებით თითქმის ყველა სასაქონლო ჯგუფზე ფასების კლებით4. აღსანიშნავია, რომ წლიურ ინფლაციაზე ყველაზე დიდი გავლენა იქონია სურსათზე, უალკოჰოლო და ალკოჰოლურ სასმელებზე, თამბაქოზე, კომუნალურ გადასახადებზე, ჯანდაცვასა და ტრანსპორტზე ფასების მატებამ, რაც განპირობებული იყო გასული წლის დასაწყისში მომატებული წყლისა და ელექტროენერგიის გადასახადებით, პურპროდუქტებზე გაზრდილი ფასებითა და ნავთობის საერთაშორისო საბაზრო ფასების ზრდით. დიაგრამა 9. ინფლაციის მაჩვენებლები წინა წლის შესაბამის თვესთან შედარებით - 2016-2018 წწ. (%) 8.0% 7.1% 7.0% 5.1% 4.0% 5.1% 4.5% 4.0% 2.0% 2.8% 4.5% 2.8% 1.0% 1.7% III V VII IX XI I III V VII IX XI 2016 თვიური ინფლაცია მიზნობრივი ინფლაცია 2017 I ჯანმრთელობის დაცვა 4.8% ტრანსპორტი 4.6% საცხ. სახლი, კომუნალურები 4.3% 3.0% სასტუმროები, კაფეები, რესტორნები 3.6% 1.5% სურსათი, უალკოჰოლო სასმელები 2.2% განათლება 1.6% დასვენება, გართობა, კულტურა 1.5% 1.4% 0.9% 0.0% I 5.9% ალკოჰ. სასმელები, თამბაქო 5.4% 5.0% 3.0% 6.7% 5.7% 6.0% 2.6% წლიური ინფლაცია 7.1% 6.9% დიაგრამა 10. სამომხმარებლო კალათაში შემავალი სასაქონლო ჯგუფების ფასების საშუალო წლიური ზრდის მაჩვენებელი - 2018 წ. (%) III V VII IX XI 2018 საბაზო ინფლაცია ავეჯი, სახლის მოვლა-შეკეთება 1.4% სხვადასხვა საქ. და მომს. 1.0% -1.6% კავშირგაბმულობა ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი -6.1% წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. საპროგნოზო მაჩვენებლიდან ყველაზე დიდი გადახრით ხასიათდება მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი. კერძოდ, 2018 წლის ბოლოს დაკორექტირებულმა მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის საპროგნოზო მაჩვენებელმა მშპ-ის 9.9%, ფაქტობრივმა კი 7.7% შეადგინა (1.2 მლრდ აშშ დოლარი). კომპონენტების მიხედვით, საქონლის სავაჭრო ბალანსისა და წმინდა შემოსავლების დეფიციტი დააბალანსა მიმდინარე ტრანსფერებისა და, განსაკუთრებით, მომსახურების სავაჭრო ბალანსის დადებითმა სალდომ, საიდანაც აღსანიშნავია ტურისტული მომსახურება, რომლის ექსპორტის წლიურმა ზრდამ 19.1% შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ისტორიაში პირველად, 2018 წლის მე-3 კვარტალში დაფიქსირდა მიმდინარე ანგარიშის დადებითი სალდო 6 მლნ აშშ დოლარის ოდენობით. 4 გარდა სურსათის, ალკოჰოლური/უალკოჰოლო სასმელების, თამბაქოსა და კომუნალური გადასახადებისა. 12 დიაგრამა 11. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი და მისი კომპონენტები - 2016-2018 წწ. (მლნ აშშ დოლარი) 1,500 20.0% 15.0% 1,000 10.0% 500 0 -500 -1,000 5.0% 0.2% -12.6% -8.5% -8.9% -5.0% -8.7% -11.4% -13.1% -10.0% -10.9% -11.9% -14.2% -15.0% -17.9% -1,500 I 0.0% -3.4% II III IV -20.0% I II 2016 საქონლის წმინდა ექსპორტი წმინდა მიმდინარე ტრანსფერები III IV I II III 2017 IV 2018 მომსახურების წმინდა ექსპორტი მიმდინარე ანგარიში/მშპ წმინდა შემოსავალი დიაგრამა 12. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის პროცენტული ცვლილება წინა წელთან შედარებით და კომპონენტების წვლილი აღნიშნულ ცვლილებაში - 2017-2018 წწ. (%-ული პუნქტი) 6.1% 2018 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის %-ული ცვლილება მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის ცვლილებაში კომპონენტების წვლილი -23.1% 29.6% 2017 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის %-ული ცვლილება მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის ცვლილებაში კომპონენტების წვლილი -30.0% 6.1% 6.6% 16.5% -6.3% 4.1% -20.0% -10.0% საქონლის წმინდა ექსპორტი მომსახურების წმინდა ექსპორტი წმინდა მიმდინარე ტრანსფერები მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი 0.0% 23.7% 10.0% 20.0% 8.1% 30.0% 40.0% წმინდა შემოსავალი წყარო: ეროვნული ბანკი და საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2018 წელს მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის 6.1%-ით შემცირებაზე (1.2 მლრდ აშშ დოლარამდე) ყველაზე უარყოფითად (23.1 პროცენტული პუნქტით) იმოქმედა საქონლის ვაჭრობის სალდოს გაუარესებამ. კერძოდ, საქონლის ექსპორტის 22.6%-ით ზრდის მიუხედავად, საქონლის საგარეო ვაჭრობის დეფიციტი 307 მლნ აშშ დოლარით (8.1%-ით) გაიზარდა და 4,112 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. ქვემოთ მოცემულ დიაგრამებზე წარმოდგენილია საქონლის ექსპორტისა და იმპორტის მაჩვენებლების ცვლილება უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ჭრილში. 13 დიაგრამა 13. ექსპორტის ცვლილება უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების მიხედვით - 2017-2018 წწ. (მლნ აშშ დოლარი) დიაგრამა 14. იმპორტის ცვლილება უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების მიხედვით - 2017-2018 წწ. (მლნ აშშ დოლარი) 600 1,600 ექსპორტი 500 23%-ით იმპორტი 1,200 ცვლილება 400 7% 1,400 ცვლილება 1,000 19% 800 300 14% 3% 600 200 16% 400 100 200 0 - 2017 15%-ით 2017 2018 -1% 34% 19% 2018 წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2018 წელს საგადამხდელო ბალანსში მიმდინარე ანგარიშის სალდოს გაუმჯობესების პარალელურად გაუარესდა ფინანსური ანგარიში, რაც გამოწვეული იყო პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების 662 მლნ აშშ დოლარით5 შემცირებით (34.9%). პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების კლების მიუხედავად, იგი ისევ რჩება ფინანსური ანგარიშის კომპონენტებიდან დეფიციტის დაფინანსების ძირითად წყაროდ. დიაგრამა 15. საგადამხდელო ბალანსის სტრუქტურა - 2017-2018 წწ. (მლნ აშშ დოლარი) 2,000 1,000 638 1,274 1,625 1,361 -1,780 -242 -1,867 892 0 -1,000 -2,000 -825 -279 -744 -3,000 მიმდინარე ანგარიში ფინანსური ანგარიში მიმდინარე ანგარიში 2017 წმინდა ექსპორტი პირდაპირი ინვესტიციები სარეზერვო აქტივები ფინანსური ანგარიში 2018 პირველადი შემოსავალი პორტფელის ინვესტიციები კაპიტალის ანგარიში და წმინდა შეცდომები მეორადი შემოსავალი სხვა ინვესტიციები წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი ინვესტიციების შემცირება ძირითადად განაპირობა ბრიტიშ პეტროლეუმის (BP) მილსადენის დასკვნითი ნაწილის დასრულებამ (წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი). 5 14 პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისაგან განსხვავებით, 2018 წლის განმავლობაში გაიზარდა ექსპორტის (23%), ტურიზმისა (19%) და ფულადი გზავნილების (7%) სახით მიღებული შემოსავლები, რამაც განაპირობა ეროვნული ვალუტის როგორც ნომინალური, ასევე რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის გამყარება შესაბამისად, 8%-ითა და 3.2%-ით. აღნიშნული ინდექსების ზრდაში ყველაზე დიდი წვლილი შეიტანა ლარის გამყარებამ თურქული ლირის, ევროსა და რუსული რუბლის მიმართ. დიაგრამა 16. უცხოური ვალუტის შემოდინების წყაროები: ექსპორტი, ტურიზმი, გზავნილები და ინვესტიციები - 2017-2018 წწ. (მლნ აშშ დოლარი) დიაგრამა 17. ნომინალური6 და რეალური7 ეფექტური გაცვლითი კურსის პროცენტული ცვლილება გასული წლის შესაბამის თვესთან და აშშ დოლარისა და ევროს საშუალოთვიური გაცვლითი კურსი ლართან მიმართებაში - 2017-2018 წწ. 3,000 20% 2,500 15% 3.5 3.0 2.5 2.0 1.5 1.0 0.5 0.0 -0.5 -1.0 -1.5 -2.0 10% 2,000 5% 0% 1,500 -5% 1,000 -10% 500 -15% I 0 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 2017 Q3 Q4 III V VII 2017 2018 ექსპორტი პირდაპირი ინვესტიციები ფულადი გზავნილები ტურიზმი IX XI I III V VII IX XI 2018 ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსი USD/GEL EUR/GEL TRY/GEL წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2.2. ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი 2018 წლის ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ ფისკალური რისკების დოკუმენტში განხილულია 5 პოზიტიური და 4 ნეგატიური რისკის განვითარების შესაძლებლობა, რომელთა რეალიზების ანალიზი ფინანსთა სამინისტრომ წარმოადგინა 2019 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის დამტკიცებისას, 2018 წლის 8 თვის მონაცემებზე დაყრდნობით8. თუმცა, 2018 წლის სახელმწიფო ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი წარმოადგენს ძირითადი საგარეო პარტნიორების მიმართ (ევროზონა, თურქეთი, აზერბაიჯანი, რუსეთი, უკრაინა, ჩინეთი, სომხეთი, აშშ, ბულგარეთი, პოლონეთი) ლარის ნომინალური გაცვლითი კურსის ინდექსების შეწონილ საშუალო გეომეტრიულს. ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ინდექსის ზრდა ნიშნავს ეროვნული ვალუტის გამყარებას, ხოლო შემცირება – გაუფასურებას. 7 რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსი ასახავს ლარის გაცვლითი კურსის ცვლილებას საქართველოს ძირითადი სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ვალუტების მიმართ, სამომხმარებლო ფასების ინდექსებს შორის თანაფარდობის ცვლილების გათვალისწინებით. რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის ინდექსის ზრდა ნიშნავს ეროვნული ვალუტის რეალურ გამყარებას და ექსპორტის კონკურენტუნარიანობის დაქვეითებას, ხოლო შემცირება – პირიქით. 8 ანალიზი არ მოიცავდა ყველა მოსალოდნელი რისკ-ფაქტორის რეალიზების შესახებ ინფორმაციას. 6 15 ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში, არ შეიცავს ინფორმაციას ფისკალური რისკების მატერიალიზაციის ანალიზის შესახებ. აღნიშნული ინფორმაცია მნიშვნელოვანია, რადგან საშუალებას იძლევა ზუსტად შეფასდეს სხვადასხვა რისკ-ფაქტორების რეალიზების გავლენა ფისკალურ აგრეგატებზე. 2018 წლის ფაქტობრივი მონაცემების ანალიზით დგინდება, რომ წლის განმავლობაში მოსალოდნელი პოზიტიური რისკებიდან რეალიზდა:  ვაჭრობის გაფართოება - გაიზარდა როგორც საქონლის ექსპორტი (23%-ით), ასევე, იმპორტი (15%-ით) და მთლიანმა სავაჭრო ბრუნვამ 12.5 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც წინა წლის მაჩვენებელზე 1.8 მლრდ აშშ დოლარით მეტია (17%);  დოლარიზაციის შემცირება - გაუმჯობესდა როგორც დეპოზიტების (66%-დან 63%-მდე), ასევე სესხების დოლარიზაციის (57.1%-დან 57%-მდე) მაჩვენებლები;  ბიზნესისა და მომხმარებელთა ნდობის გაუმჯობესება - გაუმჯობესდა როგორც ბიზნესის განწყობის (გაიზარდა9 25-დან 34-მდე), ასევე მომხმარებელთა ნდობის ინდექსები (-30-დან 21-მდე10). წლის განმავლობაში მოსალოდნელი ნეგატიური რისკებიდან კი რეალიზდა:  გეოპოლიტიკური რისკების რეალიზაცია - 2018 წელს საქართველოს მთავარი სავაჭრო პარტნიორებიდან ყველაზე მძიმე ვითარება იყო თურქეთში, რის შედეგადაც შემცირდა როგორც ფინანსური გზავნილები (4%-ით), ასევე ინვესტიციები (103%-ით);  სახელმწიფო საინვესტიციო პროექტების არასაკმარისი აქსელერაცია - 2018 წელს დაბალი ათვისებით ხასიათდება საინვესტიციო პროექტების ფარგლებში გამოყოფილი სახსრები. კერძოდ, 2018 წელს დაგეგმილი 51 საინვესტიციო პროექტებიდან 15 პროექტი ნულოვანი ათვისებით ხასიათდება, ხოლო 13 პროექტის შემთხვევაში დაიხარჯა დაგეგმილზე 70%-ზე ნაკლები. აღსანიშნავია, რომ არ რეალიზდა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების ზრდის პოზიტიური რისკი. კერძოდ, წინა წელთან შედარებით, 2018 წლის განმავლობაში ინვესტიციები შემცირდა 35%ით11. 2018 წელს პოზიტიური და ნეგატიური რისკ-ფაქტორების რეალიზაციის შედეგად, მშპ-ისა და სავალუტო კურსის ფაქტობრივი მაჩვენებლები ახლოსაა საბაზისო სცენართან, მაშინ როდესაც ინფლაციის პარამეტრი პესიმისტურისკენ, ხოლო საპროცენტო განაკვეთი ოპტიმისტური სცენარისკენ იხრება. ბიზნესის განწყობის ინდექსი იცვლება [-100; +100] შკალაზე. ინდექსის სიდიდე გვაჩვენებს გამოკითხული რესპოდენტების დადებითი და უარყოფითი პასუხების შეწონილ ბალანსს. თუკი გამოკითხული ბიზნესების 100% იქნება პოზიტიურად განწყობილი, მაშინ ინდექსი გაუტოლდება 100-ს. -100 ნიშნავს, რომ ყველა გამოკითხული ბიზნესი უარყოფითად არის განწყობილი. თუ განწყობის ინდექსი გაუტოლდება 0-ს, ნიშნავს, რომ დადებითად და უარყოფითად/ნეიტრალურად განწყობილი ბიზნესების განაწილება თანაბარია; წყარო: საერთაშორისო ეკონომიკური სკოლის კვლევითი ინსტიტუტი (ISET-PI). 10 ინდექსის ზრდა ნიშნავს მომხმარებელთა ოპტიმიზმის მატებას საკუთარ ფინანსურ და ქვეყნის ეკონომიკურ მდგომარეობასთან დაკავშირებით. 11 ინვესტიციების შემცირება ძირითადად განაპირობა ბრიტიშ პეტროლეუმის (BP) მილსადენის დასკვნითი ნაწილის დასრულებამ (წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი). 9 16 დიაგრამა 18. სხვადასხვა სცენარებით პროგნოზირებული მაკროეკონომიკური მაჩვენებლების ფაქტებთან შედარება - 2018 წ. 8.0% 5.8% 6.0% 4.5% 3.5% 3.2% 4.0% 3.7% 3.6% 3.4% 2.6% 2.2% 2.70 2.59 4.8% 4.7% 2.53 2.50 3.1% 2.41 2.60 2.50 2.0% 2.40 0.0% 2.30 მშპ-ს ზრდა ინფლაცია პესიმისტური საპროცენტო განაკვეთი სავალუტო კურსი ოპტიმისტური ფაქტი საბაზისო წყარო: ფინანსთა სამინისტრო მაკროეკონომიკური პროგნოზების განსხვავებული სცენარებით განვითარების მიუხედავად, ფისკალური აგრეგატების ფაქტობრივი მაჩვენებლები მიუთითებს წარმოდგენილი საბაზისო სცენარით განსაზღვრულ პოლიტიკის პასუხზე. ბიუჯეტის კანონით დიაგრამა 19. სხვადასხვა სცენარებით პროგნოზირებული ფისკალური მაჩვენებლების ფაქტებთან შედარება 2018 წ. (მლნ ლარი) 14,000 12,000 11,470 11,822 9,555 10,000 9,493 8,000 6,000 4,000 2,590 2,860 2,000 -525 0 -2,000 შემოსავლები პესიმისტური ხარჯები საბაზისო (თავდაპირველი კანონით) არაფინანსური აქტივების ზრდა საბაზისო (ცვლილებით) -325 დეფიციტი ოპტიმისტური ფაქტი წყარო: ფინანსთა სამინისტრო რეკომენდაციები: ფინანსთა სამინისტროს:  მაკროეკონომიკური პროგნოზების გაუმჯობესებისა და მაკროეკონომიკური ინდიკატორების ფისკალურ პარამეტრებზე ფაქტობრივი გავლენის შეფასების მიზნით, მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში მოიცავდეს:  სხვადასხვა წლებში განსაზღვრული მაკროეკონომიკური პროგნოზების რეალისტურობის შეფასებასა და  ფაქტობრივი მაჩვენებლებიდან გადახრების გამომწვევი მიზეზების დეტალურ ანალიზს; ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე განსაზღვრული რისკების მატერიალიზაციისა და მათ საპასუხოდ განხორციელებული პოლიტიკის პასუხების ანალიზს. 17 2.3. ფისკალური წესების შესრულების მდგომარეობა გრძელვადიან პერიოდში ფისკალური პოლიტიკის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად შემუშავებულია ფისკალური წესები. საქართველოში მოქმედი ფისკალური წესები12 განსაზღვრულია საქართველოს პარლამენტის მიერ დამტკიცებული ,,ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ’’ ორგანული კანონით.  ბიუჯეტის ბალანსის წესი (ბიუჯეტის დეფიციტი) 2018 წელს „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად13 გაიზარდა ბიუჯეტის დეფიციტის გაანგარიშების არეალი და ბიუჯეტის ბალანსის წესის 3.0%-იანი ზღვარი ნაერთი ბიუჯეტის ნაცვლად მოიცავს ერთიანი ბიუჯეტის14 მაჩვენებლებს. 2018 წლის ბოლოს ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტმა 305 მლნ ლარი შეადგინა და მშპ-ის 0.74%-ს გაუტოლდა (მათ შორის, ნაერთი ბიუჯეტის დეფიციტი 324.9 მლნ ლარია, ხოლო სსიპ/ა(ა)იპ-ების ბიუჯეტის ბალანსი დადებითია და 19.9 მლნ ლარის ტოლია). შესაბამისად, იგი აკმაყოფილებს ორგანული კანონით დადგენილ 3.0%-იან ლიმიტს. ამასთან, IMFთან არსებული პროგრამის ფარგლებში განსაზღვრული მოდიფიცირებული დეფიციტი მცირედით გაუმჯობესდა 2017 წლის მაჩვენებელთან (2.9%) შედარებით, 2.5%-ს გაუტოლდა და შესაბამისობაშია პროგრამით განსაზღვრულ 2.8%-იან ლიმიტთან. ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის დაფინანსების წყაროს ვალდებულების ცვლილება (წმინდა ზრდა) წარმოადგენს. დიაგრამა 20. ნაერთი, ერთიანი და მოდიფიცირებული ბიუჯეტის დეფიციტის მაჩვენებლების %-ული მიმართება მშპ-სთან. 3.5% 2.9% 3.0% 2.9% 2.6% 2.5% 2.5% 2.0% 1.5% 1.1% 1.3% 1.4% 1.4% 0.9% 1.0% 0.6% 0.8% 0.7% 0.5% 0.0% 2015 ნაერთი ბიუჯეტის დეფიციტი 2016 2017 ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 2018 მოდიფიცირებული დეფიციტი წყარო: ფინანსთა სამინისტრო, ნაერთი ბიუჯეტი ბიუჯეტის ბალანსის წესი - ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი არ უნდა აღემატებოდეს მშპ 3.0%-ს. ვალის წესი - საქართველოს მთავრობის ვალის ფარდობა მშპ-სთან ნაკლები უნდა იყოს 60.0%-ზე. შემოსავლების წესი - ორგანული კანონი, აქციზის გარდა, ზღუდავს ნებისმიერი გადასახადის განაკვეთის გაზრდას 12 რეფერენდუმის გარეშე. 13 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4418507?publication=0 14 სახელმწიფოს ერთიანი ბიუჯეტი, საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მიხედვით, მოიცავს ნაერთი ბიუჯეტისა და სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ კანონმდებლობით ნებადართული შემოსავლების (ე.წ. საკუთარი შემოსავლების) ფარგლებში განხორციელებულ ოპერაციებსაც. 18 ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში ბიუჯეტის დეფიციტის კომპონენტების შესახებ წარმოდგენილი ინფორმაციის სიზუსტესთან დაკავშირებით საყურადღებოა შემდეგი საკითხები:  2018 წლის იანვარში თავდაცვის სამინისტროს მიერ განხორციელდა ანგარიშსწორება 97 მლნ ლარის მოცულობით15 „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლით, მაშინ როდესაც აღნიშნული ოპერაცია 2019 წლის აპრილამდე მოქმედი საბიუჯეტო კლასიფიკაციის რედაქციით უნდა გატარებულიყო „ხარჯების“ მუხლით. აღნიშნული ასევე 0.2%-ით ამცირებს საინვესტიციო-ინფრასტრუქტურული პროექტების დაფინანსებაზე მიმართული სახსრების მოცულობას მშპ-თან მიმართებაში, რაც წარმოდგენილი ანგარიშის მიხედვით 8.8%-ს შეადგენს;  შესრულების ანგარიშში16 2018 წლის ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლების შესრულების მაჩვენებლებთან ერთად წარმოდგენილი ინფორმაცია „ფინანსური აქტივების კლებისა“ და „არაფინანსური აქტივების კლების“ მუხლების შესახებ განსხვავდება იმავე დოკუმენტში ფისკალური პროგნოზებისა და ფაქტების ურთიერთშედარების ცხრილში წარმოდგენილი ანალოგიური მაჩვენებლებისგან. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნული გამოწვეულია მაჩვენებლების სხვადასხვა მეთოდოლოგიის შესაბამისად ანგარიშგების მიზეზით, თუმცა განმარტებები მეთოდოლოგიური განსხვავებების შესახებ წარმოდგენილი არ არის. მნიშვნელოვანია, ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში მოცემული მაჩვენებლების მეთოდოლოგიური განსხვავებების არსებობის შემთხვევაში, წარმოდგენილი იქნეს შესაბამისი განმარტებები და აგრეგატების გაანგარიშების წესის შესახებ დეტალური ინფორმაცია.  ვალის წესი ორგანულ კანონში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად, ვალის წესის გამოთვლისას, „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ კანონით განსაზღვრული სახელმწიფო ვალის ნაშთის ნაცვლად ხდება მთავრობის ვალის დაკორექტირებული17 მაჩვენებლის გამოყენება, რომლის მშპ-თან ფარდობა არ უნდა აღემატებოდეს 60%-იან ნიშნულს. სახელმწიფო ვალისგან განსხვავებით, ვალის წესის მიზნებისათვის გამოყენებულ ვალის ნაშთში არ შედის ეროვნული ბანკის ვალი IMF-ის მიმართ და დამატებით მოიცავს საბიუჯეტო ორგანიზაციების, მუნიციპალიტეტებისა და სსიპ-ების ვალსა და „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულებას. ამგვარად, ორგანული კანონით, ვალის ნაშთი უნდა მოიცავდეს მთლიანი სახელმწიფო სექტორის ვალს18. სამხედრო ტექნიკის შეძენის მიზნით. 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში, „ზოგადი ინფორმაცია 2018 წელს საქართველოს ეკონომიკური მდგომარეობის შესახებ“. 17 მთავრობის ვალს ემატება „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულება. 18 სოციალური სადაზღვევო ფონდების გამოკლებით. 15 16 19 ვალის ნაშთის ინსტიტუციური დაფარვის ცვლილების გარდა, ფინანსთა სამინისტროს გადაწყვეტილებით ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში მოცემულ მთავრობის ვალის მოცულობას გამოაკლდა ისტორიული ვალი19, რომელიც საშინაო ვალის ნაწილს წარმოადგენდა. ცხრილი 1. სახელმწიფო ვალისა და მთავრობის ვალის ნაშთის შეფარდება მშპ-თან (მლნ ლარი). 2017 ფაქტი ნომინალური მშპ სახელმწიფო ვალი 2018 ფაქტი20 37,846 16,956 41,077 18,468 221 672 446 672 მთავრობის ვალი (ეროვნული ბანკის ვალის გამოკლებით) 16,735 18,021 მთავრობის ვალი (ეროვნული ბანკის ვალისა და ისტორიული ვალის გამოკლებით) 16,062 17,349 სახელმწიფო ვალის ფარდობა მშპ-თან 44.8% 45.0% მთავრობის ვალის ფარდობა მშპ-თან (ეროვნული ბანკის ვალის გამოკლებით) 44.2% 43.9% 42.4% 42.2% მათ შორის: ეროვნული ბანკის ვალი IMF-ის მიმართ ისტორიული ვალი მთავრობის ვალის ფარდობა მშპ-თან (ეროვნული ბანკის ვალისა და ისტორიული ვალის გამოკლებით) წყარო: ფინანსთა სამინისტრო ორგანული კანონის ცვლილების, IMF-ის მიერ გაცემული რეკომენდაციებისა და 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების დოკუმენტებში წარმოდგენილი ვალის ნაშთის ანალიზის შედეგად იკვეთება შემდეგი საკითხები:  მიუხედავად იმისა, რომ ორგანულ კანონში მოცემული განმარტების ცვლილება პოზიტიურია, 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში სრულად არ არის წარმოდგენილი ორგანული კანონით განსაზღვრული ვალის ნაშთის კომპონენტები. კერძოდ, ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში მოცემულ მთავრობის ვალში არ არის ასახული მუნიციპალიტეტების და სსიპ-ების ვალი. ასევე, ანგარიში არ მოიცავს ინფორმაციას „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების შესახებ. ბიუჯეტის ანგარიშში წარმოდგენილი ვალის ნაშთი მოიცავს მხოლოდ ცენტრალური მთავრობის საბიუჯეტო ორგანიზაციების ვალს. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, პარლამენტისთვის წარდგენილ ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში ასახული იქნება სსიპ-ების ვალდებულებები. ამ ეტაპზე არ არსებობს ვალის ერთიანი, სრულყოფილი ბაზა, რომლითაც მოხდებოდა შეფასება თუ რა გავლენას მოახდენს მათი დამატება მთავრობის ვალის მშპ-თან ფარდობის მაჩვენებელზე. ცხრილში წარმოდგენილია სხვადასხვა საკანონმდებლო აქტებით განმარტებული და IMF-ის რეკომენდაციით გათვალისწინებული სახელმწიფო ვალის ნაშთის ინსტიტუციური დაფარვა (იხ. ცხრილი) ვალის ფისკალური წესის მიზნებისათვის. 19 20 საქართველოს კანონი „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ მუხლი 48, პუნქტი 1. გამოყენებულია მშპ-ის წინასწარი მონაცემი. წყარო: სსიპ „სტატისტიკის ეროვნული სამსახური“ 20 ცხრილი 2. საჯარო სექტორის ინსტიტუციური დაყოფა და სახელმწიფო ვალის ინსტიტუციური დაფარვა.  (General Government ) (Public Corporations) სახელმწიფო სექტორი საჯარო კორპორაციები საჯარო სექტორი (Public Sector) საჯარო სექტორის ინსტიტუციური დაყოფა GFSM 2014-ის მიხედვით ცენტრალური მთავრობა (Central Government) საბიუჯეტო „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ კანონი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ კანონი21 IMF-ის რეკომენდაცია √ √ √ √ √ √ √ არასაბიუჯეტო საჯარო არაფინანსური კორპორაციები (Public Nonfinancial Corporations) ცენტრალური ბანკი ფინანსური კორპორაციები (Public financial Corporations) √ სოციალური სადაზღვევო ფონდები ადგილობრივი მთავრობა (მუნიციპალური+ ავტონომიური) (Local+State Government)22 საჯარო წარმოდგენი ლი ვალის ნაშთი მოიცავს √23 √24 სხვა დეპოზიტების მიმღები საჯარო კორპორაციები სხვა საჯარო საფინანსო კორპორაციები ორგანული კანონის ცვლილების შედეგად წარმოდგენილი მთავრობის ვალი არ მოიცავს იმ სახელმწიფო საწარმოების ვალს, რომლებიც GFSM 2014-ის მიხედვით უნდა დაკლასიფიცირდნენ როგორც სამთავრობო სექტორი. საქართველოს მთავრობის N2737 განკარგულების25 მიხედვით, ფინანსთა მინისტრის მიერ დამტკიცებულ კომისიას უნდა შეეფასებინა და დაეკლასიფიცირებინა სახელმწიფო საწარმოები და 2018 წლის 30 ივნისამდე შესაბამისი დასკვნები წარედგინა ფინანსთა სამინისტროსათვის. თუმცა, ამ დრომდე აღნიშნული ტიპის ანალიზი არ ჩატარებულა და შესაბამისად, რთულდება დადგენა თუ რომელი საწარმოების ვალის ასახვა უნდა მოხდეს მთავრობის ვალში;  2018 წლიდან მთავრობის ვალის ნაშთში აღარ ხდება ისტორიული ვალის გათვალისწინება. 2018 წლამდე ვალის ნაშთში ისტორიული ვალის სახით ასახული იყო 672 მლნ ლარი. ფინანსთა სამინისტროს განმარტებით, საშინაო ვალიდან აღნიშნული კომპონენტის ამოღება განაპირობა ამ ვალდებულებების მოცულობისა და მისი მფლობელების შესახებ არასრულყოფილი ინფორმაციის ფლობამ. არასრულყოფილი ინფორმაციის ფლობის მიუხედავად, ზემოაღნიშნული ვალდებულებებიდან ეტაპობრივად იფარება რიგი კომპონენტები, თუმცა „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ კანონის მიხედვით, ცხრილში ინსტიტუციების მიხედვით წარმოდგენილ ვალს ემატება „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულება. 22 ადგილობრივი მთავრობის დონე ასევე შეიძლება დაიყოს საბიუჯეტო/არასაბიუჯეტო ინსტიტუციებად და სოციალურ სადაზღვევო ფონდად. 23 მხოლოდ სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული. 24 მხოლოდ IMF-ის მიმართ ვალი. 25 „საქართველოს სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის რესპუბლიკური და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტიდან მეწარმე იურიდიული პირების დაფინანსების წესისა და პრინციპების განსაზღვრის შესახებ“, 2017 წლის 28 დეკემბერი. 21 21 ისტორიული ვალის მოცულობიდან (672 მლნ ლარი) არ ხდება დაფარული ვალდებულებების ჩამოწერა.  გადასახდელების წესი ორგანულ კანონში განხორციელებული ცვლილების შედეგად გაუქმდა გადასახდელების აქამდე არსებული წესი. ხარჯების ლიმიტირების ეფექტური მექანიზმის არსებობა მნიშვნელოვანი წინაპირობაა ფისკალური კონსოლიდაციისა და ფისკალური ჩარჩოს საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობისათვის. ევროკავშირთან გაფორმებული ასოცირების ხელშეკრულებიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, ქვეყანაში არსებული ფისკალური წესები დაუახლოვდეს ევროკავშირის ფისკალური მართვის სტანდარტებს26. კერძოდ, ევროკავშირის მიერ შემუშავებულია სტაბილურობისა და ზრდის დოკუმენტი (Stability and Growth Pact-SGP), რომლის ფარგლებში არსებულ რეგულაციებს შორის მნიშვნელოვანია ხარჯების ლიმიტების განსაზღვრა. ხარჯების ზღვრული ნიშნულების დაწესებისა და დაცვის ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენს ხარისხიანი საშუალოვადიანი ბიუჯეტირების დოკუმენტის (MTBF) არსებობა. რეკომენდაციები: ფინანსთა სამინისტროს:  სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, სამთავრობო სექტორის ვალის შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის წარდგენისა და მთავრობის ვალის მდგრადობის უზრუნველსაყოფად, ფინანსთა სამინისტრომ უნდა უზრუნველყოს:  მთავრობის ვალში მუნიციპალიტეტებისა და სსიპ-ების ვალდებულებების ასახვა;  ვალის წესის გაანგარიშებისას მთავრობის ვალის ნაშთთან ერთად „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე  ღირებულებით გათვალისწინება; სახელმწიფო საწარმოების დაკლასიფიცირება სამთავრობო და არასამთავრობო სექტორის საწარმოებად;  სამთავრობო სექტორში მოხვედრილი საწარმოების ვალდებულებების ასახვა მთავრობის ვალის მოცულობაში;  26 ისტორიულ ვალში შემავალი კომპონენტების კრიტერიუმების/პროცედურების განსაზღვრა. დაფარვის შესაბამისი IMF Country Report, 18/132, გვ.18 22 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების გეგმა 10,314 მლნ ლარის დონეზე განისაზღვრა და 618 მლნ ლარით გაიზარდა (6%-ით) 2017 წელთან შედარებით. წლის ბოლოს ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილების შედეგად, გეგმა 10,463 მლნ ლარამდე (1.4%-ით) გაიზარდა. ფაქტობრივად მიღებული შემოსავლების მოცულობამ 10,596 მლნ ლარი შეადგინა და 281.4 მლნ ლარით (2.7%-ით) გადააჭარბა ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ მაჩვენებელს, რაც საგადასახადო შემოსავლებისა და სხვა შემოსავლების მუხლების გადაჭარბებული მობილიზებით იქნა განპირობებული. ცხრილი 3. 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების შესრულების მაჩვენებლები (ათასი ლარი) თავდაპირველი საგადასახადო შემოსავლები შესრულების წილი დამტკიცებულ გეგმასთან (%) 2018 წლის ფაქტიური შესრულება 2018 წლის ბიუჯეტის კანონი ცვლილება თავდაპირველი ცვლილება 9,490,000 9,690,000 9,695,962 102.2% 100.1% გრანტები 414,248 338,098 404,015 97.5% 119.5% სხვა შემოსავლები 410,000 435,000 495,673 120.9% 113.9% 10,314,248 10,463,098 10,595,649 102.7% 101.3% შემოსავლები 3.1. საგადასახადო შემოსავლები ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ გეგმასთან მიმართებით დიდი მოცულობის საგადასახადო შემოსავლების მობილიზება დაგეგმილთან შედარებით მაღალი ეკონომიკური ზრდით იქნა გამოწვეული. გადაჭარბებით შესრულდა საგადასახადო შემოსავლების ყველა კომპონენტი (სხვა გადასახადის მუხლის გარდა). კერძოდ, მოგებისა და საშემოსავლო გადასახადებში თავდაპირველი გეგმის ზემოთ მიღებული თანხის ოდენობამ, ჯამში 204.5 მლნ ლარი შეადგინა (6%-ით მეტი). წლის ბოლოს ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილების შედეგად დაკორექტირდა გადასახადების გეგმური მაჩვენებლები, რომლებთან მიმართებაშიც მნიშვნელოვანი გადახრები აღარ დაფიქსირებულა. ცხრილი 4. სახელმწიფო ბიუჯეტის საგადასახადო შემოსავლების შესრულების მაჩვენებლები (ათასი ლარი). 2018 წლის ბიუჯეტის კანონი თავდაპირველი საშემოსავლო გადასახადი მოგების გადასახადი 2,780,000 ცვლილება 2,840,000 2018 წლის ფაქტიური შესრულება შესრულების წილი დამტკიცებულ გეგმასთან (%) თავდაპირველი ცვლილება 2,877,895 103.5% 101.3% 630,000 740,000 736,624 116.9% 99.5% დღგ 4,400,000 4,430,000 4,426,910 100.6% 99.9% აქციზი 1,450,000 1,440,000 1,465,727 101.1% 101.8% იმპორტის გადასახადი 60,000 70,000 73,417 122.4% 104.9% სხვა გადასახადი 170,000 170,000 115,373 67.9% 67.9% 23 საგადასახადო შემოსავლები 9,490,000 9,690,000 9,695,962 102.2% 100.1% საგადასახადო შემოსავლების კუთხით საყურადღებოა შემდეგი საკითხები:  იმპორტის გადასახადი ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით 60 მლნ ლარის დონეზე დაიგეგმა, კანონში განხორციელებული ცვლილებით გეგმა 70 მლნ ლარამდე გაიზარდა, ფაქტობრივად კი მობილიზდა 73.4 მლნ ლარი. აღნიშნული საპროგნოზო მაჩვენებლის შედარებით ნაკლები მოცულობით დაგეგმვაზე მიუთითებს, რომლის შესახებაც აღნიშნული იყო სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში27 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ;  მოგების გადასახადის 2018 წლის თავდაპირველი მოცულობა 630 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა, კანონის ცვლილებით კი 740 მლნ ლარამდე (17%-ით) გაიზარდა. ფაქტობრივად მიღებულ იქნა 736.6 მლნ ლარის ოდენობის მოგების გადასახადი, რაც 106.6 მლნ ლარით აჭარბებს (16.9%-ით) თავდაპირველ გეგმას;  ბიუჯეტის კანონით „სხვა გადასახადების“ მუხლის გეგმური მაჩვენებელი 170 მლნ ლარის მოცულობით განისაზღვრა. ფაქტობრივად მიღებულმა შემოსავლებმა 115.3 მლნ ლარი და გეგმის 67.9% შეადგინა. საყურადღებოა, რომ წლის ბოლოს დაუკლასიფიცირებელი საგადასახადო შემოსავლების აკუმულირების გამო აღნიშნული მუხლის ზუსტი საპროგნოზო მაჩვენებლის განსაზღვრა ისევ გამოწვევას წარმოადგენს. 3.2. სხვა შემოსავლები სხვა შემოსავლების თავდაპირველი საპროგნოზო მაჩვენებელი 410 მლნ ლარით განისაზღვრა, დაკორექტირების შედეგად კი გეგმა 435 მლნ ლარამდე გაიზარდა. ფაქტობრივად მობილიზებულმა თანხამ 60.7 მლნ ლარით (13.9%-ით) გადააჭარბა გეგმას და 495.7 მლნ ლარი შეადგინა, რაც განპირობებულია მისი ყველა კომპონენტის გეგმაზე გადაჭარბებით. ცხრილი 5. სახელმწიფო ბიუჯეტის სხვა შემოსავლების შესრულება - 2018 წ. (ათასი ლარი). 2018 წლის ბიუჯეტის კანონი თავდაპირველი შემოსავლები საკუთრებიდან პროცენტები დივიდენდები რენტა საქონლის და მომსახურების რეალიზაცია სანქციები (ჯარიმები და საურავები) ცვლილება 2018 წლის ფაქტიური შესრულება შესრულების წილი დამტკიცებულ გეგმასთან (%) თავდაპირველი ცვლილება 151,000 188,000 201,598 133.5% 107.2% 73,000 99,999 103,792 142.2% 103.8% 61,000 17,000 71,000 17,000 70,351 27,456 115.3% 161.5% 99.1% 161.5% 80,700 81,100 94,440 117.0% 116.4% 60,000 75,000 78,248 130.5% 104.3% სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ მთავრობის ანგარიშზე. 27 24 ნებაყოფლობითი ტრანსფერები, გრანტების გარეშე შერეული და სხვა არაკლასიფ. შემოსავლები სხვა შემოსავლები 2,400 2,400 14,145 589.4% 589.4% 115,900 88,500 107,241 92.5% 121.2% 410,000 435,000 495,673 120.9% 113.9% „შემოსავალი საკუთრებიდან“ მუხლის მიმართულებით, რომელმაც თავდაპირველ გეგმას 50.6 მლნ ლარით გადააჭარბა, საყურადღებოა შემდეგი საკითხები:  პროცენტის სახით მიღებულმა შემოსავლებმა 30.8 მლნ ლარით (42.2%-ით) გადააჭარბა თავდაპირველ გეგმას და 103.8 მლნ ლარი შეადგინა. აღნიშნული ძირითადად უკავშირდება ბიუჯეტის ნაშთის აუქციონის გზით კომერციული ბანკებში, დეპოზიტებზე განთავსებიდან28 მიღებულ საპროცენტო შემოსავლებს, საიდანაც 2018 წლის განმავლობაში მობილიზებული რესურსის ოდენობამ, ჯამში 54.3 მლნ ლარი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის დაგეგმვის საწყის ეტაპზე მოცემული ტიპის შემოსავლები გეგმაში გათვალისწინებული არ იყო, რაც აღინიშნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის დასკვნაში „2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის შესახებ“. მათი ასახვა მოხდა ბიუჯეტის კანონის პროექტის საბოლოო ვარიანტში, თუმცა შესრულების მაჩვენებლის გათვალისწინებით, შედარებით ნაკლები ოდენობით;  დივიდენდის სახით სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების (სახელმწიფო საწარმო) წმინდა მოგებიდან ბიუჯეტში მობილიზდა 70.3 მლნ ლარი, რაც წლიური გეგმის 99.1%-ია. წინა წლის მსგავსად, 2018 წელს ბიუჯეტში დივიდენდი მომართა ეროვნულმა ბანკმა, 70 მლნ ლარის ოდენობით, რაც შემოსული თანხის 99.5%-ს შეადგენს. დარჩენილი ნაწილი, 351 ათასი ლარი, მომართა 14-მა სახელმწიფო საწარმომ. საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ წლის განმავლობაში არ შეკრებილა დივიდენდების გამანაწილებელი კომისია29 შესაბამისი გადაწყვეტილებების მიღების მიზნით. სახელმწიფო საწარმოებიდან დივიდენდების მობილიზებასთან დაკავშირებულ სირთულეებზე, ყურადღება იქნა გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის გასული წლების ბიუჯეტის შესრულების შესახებ მოხსენებებში. 2017 წლის ივლისიდან სახელმწიფო ხაზინის ფულადი სახსრების პროგნოზირებისა და მართვის დეპარტამენტი აქტიურად ახორციელებს ბიუჯეტის ნაშთის აუქციონის გზით განთავსებას კომერციული ბანკებში, დეპოზიტებზე. 29 სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების წმინდა მოგების განაწილებისა და გამოყენების შესახებ წინადადებების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების მიზნით შექმნილი კომისია. 28 25 4. ბიუჯეტის გადასახდელების შესრულების ანალიზი 2018 წლის თავდაპირველი ბიუჯეტის კანონით გადასახდელების წლიური გეგმა 12,460 მლნ ლარით განისაზღვრა. თუმცა, დეკემბერში ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილების შედეგად 32 მლნ ლარით გაიზარდა და 12,491 მლნ ლარი შეადგინა. ცხრილი 6. სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების შესრულების მაჩვენებლები - 2018 წ. (მლნ. ლარი) ხარჯები შრომის ანაზღაურება საქონელი და მომსახურება პროცენტი ბიუჯეტის კანონი თავდაპირველი (1) ბიუჯეტის კანონი ცვლილება (2) 9,721 9,916 9,544 98.2% 96.3% 1,414 1,426 1,408 99.6% 98.7% 1,201 1,217 1,288 107.2% 105.9% 550 521 513 93.3% 98.5% ფაქტი (3) (3)/(1) (%) (3)/(2) (%) სუბსიდიები 445 424 419 94.3% 98.9% გრანტები 1,379 1,578 1,332 96.6% 84.4% სოციალური უზრუნველყოფა 3,493 3,493 3,501 100.2% 100.2% სხვა ხარჯები 1,239 1,257 1,082 87.3% 86.1% 1,629 1,493 1,912 117.4% 128.1% ფინანსური აქტივების ზრდა 350 334 381 108.9% 114.2% ვალდებულებების კლება 760 749 753 99.1% 100.5% 12,460 12,491 12,590 101.0% 100.8% არაფინანსური აქტივების ზრდა გადასახდელები მიუხედავად იმისა, რომ გადასახდელების ჯამური მაჩვენებელი გეგმის შესაბამისად შესრულდა, საყურადღებოა შესრულება ცალკეული კომპონენტების დონეზე. კერძოდ:  „ხარჯების“ მუხლი 372 მლნ ლარით ნაკლებია გეგმურ მაჩვენებელზე, მაშინ როდესაც დეკემბერში განხორციელებული ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით მისი გეგმა 195 მლნ ლარით (2%-ით) გაიზარდა და 9,916 მლნ ლარს გაუტოლდა. აღნიშნულის მიზეზს „გრანტებისა“30 და „სხვა ხარჯების“31 მუხლების ჯამურად 421 მლნ ლარით აუთვისებლობა წარმოადგენს. რესურსების ძირითადი ნაწილი გადანაწილდა „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში, რაც ძირითადად განპირობებული იყო 2017 წლის დეკემბერში საბიუჯეტო კლასიფიკაციაში აღნიშნული მუხლების აღრიცხვასთან დაკავშირებით განხორციელებული ცვლილებებით;  შესაბამისად, „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის ფაქტობრივი გადახდების მოცულობამ დეკემბრის ცვლილებით განსაზღვრულ გეგმას 28.1%-ით (420 მლნ ლარით) გადააჭარბა32 და 1,912 ლარი შეადგინა;  ინფრასტრუქტურის სამინისტროს გრანტების მუხლი 253.1 მლნ ლარით ნაკლებია გეგმაზე, რაც შემდგომში არაფინანსური აქტივების ზრდის მუხლში გადანაწილდა. 31 განათლების სამინისტროს სხვა ხარჯების მუხლი 65.5 ლარით ნაკლებია გეგმურ მაჩვენებელზე, რაც ძირითადად არაფინანსური აქტივების ზრდის მუხლში გადანაწილდა. 32 „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების ფარგლებში, რომლებიც გეგმურ მაჩვენებელში არ შედის, გადახდილი იქნა 88.8 მლნ ლარი. 30 26  „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლმა 14.2%-ით გადააჭარბა ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრულ გეგმას, რაც ნომინალურ გამოსახულებაში 47 მლნ ლარს შეადგენს. გასული წლების მსგავსად, 2018 წელსაც, მხოლოდ დეკემბერში ათვისებული თანხის მოცულობამ 2,423 მლნ ლარი და მთლიანი გადასახდელების 19.2% შეადგინა. წლის ბოლო თვეში ათვისებული რესურსის ოდენობა 11 თვის გადასახდელების საშუალოთვიური მაჩვენებლის 262%-ს გაუტოლდა33. ფისკალური წლის დასასრულს მკვეთრი ზრდით ხასიათდება გადასახდელების ყველა კომპონენტი. „ხარჯების“ მუხლში ათვისებული რესურსის მოცულობა 11 თვის საშუალოთვიურ მაჩვენებელს 85%-ით აჭარბებს. განსაკუთრებული ზრდით ხასიათდება არაფინანსური და ფინანსური აქტივების ზრდის მუხლები. დიაგრამა 21. გადასახდელებისა და მისი ცალკეული კომპონენტების ყოველთვიური დინამიკა - 2016-2018 წწ. გადასახდელები ხარჯები 2,400 1,400 2,000 1,200 1,000 1,600 742 მლნ 800 1,200 924 მლნ 600 800 400 400 200 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 12 2 3 5 6 7 8 9 10 11 12 10 11 12 ფინანსური აქტივები არაფინანსური აქტივები 900 300 750 250 600 200 450 150 100 300 102 მლნ 150 4 50 23 მლნ 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 2016 წელი 2017 წელი 2016 წელი 2017 წელი 2018 წელი 2018 წლის 11 თვის საშუალო 2018 წელი 2018 წლის 11 თვის საშუალო საბიუჯეტო წლის დასასრულს ასიგნებების ათვისების ზრდის ტენდენცია განსაკუთრებით ნათლად ჩანს ცალკეული მხარჯავი დაწესებულებების დონეზე. გადასახდელების წლის ბოლოს მასშტაბური ზრდით ხასიათდებოდა რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო, სადაც დეკემბერში განხორციელებულმა გადახდებმა წლიური გადასახდელების 39.6% (659 მლნ ლარი) შეადგინა34. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს შემთხვევაში ანალოგიური 2016 და 2017 წელს ანალოგიურმა მაჩვენებელმა 152% და 193% შეადგინა, რაც შესაბამისად, 110 და 69 პროცენტული პუნქტით ნაკლებია 2018 წლის მაჩვენებელზე. 34 დეკემბერში გახარჯული თანხიდან 567 მლნ ლარი ათვისებული იქნა საგზაო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების ღონისძიებების პროგრამის არაფინანსური აქტივების ზრდის მუხლში. 33 27 მაჩვენებელი 37.2%-ს (84 მლნ ლარი)35, გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს შემთხვევაში კი 18.2%-ს (48 მლნ ლარი) უტოლდება36. წლის ბოლოს ასევე გაიზარდა მუნიციპალიტეტებისთვის გადასაცემი ტრანსფერების მოცულობა (მათ შორის ბიუჯეტის კანონის ცვლილების შედეგად 170 მლნ ლარით37). დეკემბერში გადარიცხულმა თანხამ კი 393 მლნ ლარი და წლის განმავლობაში ჯამურად გადაცემული ტრანსფერების 32% შეადგინა. საბიუჯეტო წლის დასასრულს ასიგნებების ათვისების ზრდის ტენდენცია მასშტაბურად იჩენს თავს მხარჯავი დაწესებულებების პროგრამების დონეზეც. კერძოდ, პროგრამების ფარგლებში დეკემბერში ათვისებული საბიუჯეტო სახსრების ოდენობა, საშუალოდ 4.1-ჯერ აჭარბებს 11 თვის საშუალო ხარჯვის მაჩვენებელს და მკვეთრად აღემატება 2017 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს38. ამასთან, 54 პროგრამის შემთხვევაში, ათვისების საშუალო მაჩვენებელი 2-ჯერ და მეტჯერ აჭარბებს 11 თვის საშუალო მაჩვენებელს. დიაგრამა 22. პროგრამების განაწილება 2017-2018 წლების დეკემბერში ათვისებული საბიუჯეტო სახსრების შესაბამისი წლის 11 თვის საშუალო ხარჯვის მაჩვენებელთან თანაფარდობის მიხედვით. 2018 წ. 40 20 8 6 0-50% 50-80% 17 17 80-120% 120-150% 18 19 80-120% 120-150% 27 38 16 2017 წ. 0 40 20 12 8 0-50% 50-80% 150-200% 200-500% 33 32 >500% 17 0 150-200% 200-500% >500% მიუხედავად იმისა, რომ გადასახდელების ცალკეული კომპონენტების ათვისება ისედაც მეოთხე კვარტალში იყო დაგეგმილი, ფისკალური წლის ბოლოს გადახდების მკვეთრი ზრდა გარკვეულწილად გამოწვეულია ინდივიდუალურ კვარტალურ გეგმებთან შედარებით აუთვისებლობით. კერძოდ, ჯამური გადასახდელები ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით განსაზღვრულ პირველ, მეორე და მესამე კვარტლის გეგმასთან შედარებით, შესაბამისად 5.6%, 2.3% და 10.8%-ით ნაკლებია, რაც ნომინალურ გამოხატულებაში 563 მლნ ლარს შეადგინს39: დეკემბერში გახარჯული თანხიდან 52 მლნ ლარი მიმართულ იქნა სახელმწიფო ქონების მართვის პროგრამის „აქციები და სხვა კაპიტალის“ მუხლში სახელმწიფო საწარმოებში კაპიტალის ზრდის მიზნებისათვის. 36 დეკემბერში გახარჯული თანხიდან 10 მლნ და 16 მლნ ლარის ათვისება მოხდა ერთიანი აგროპროგრამის, შესაბამისად ხარჯებისა და აქციები და სხვა კაპიტალის ზრდის მუხლებში. 37 ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით 170 მლნ ლარი მიიმართა ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტისთვის ავტობუსების შეძენისა (120 მლნ ლარი) და სხვა პროექტების განსახორციელებლად (50 მლნ ლარი). 38 2017 წელს პროგრამების დონეზე დეკემბერში ათვისების საშუალო მაჩვენებელი 2.6 ჯერ აღემატებოდა პირველი 11 თვის საშუალო მაჩვენებელს. 39 საწყისი კვარტალური გეგმის მიხედვით კი სამი კვარტლის გადასახდელების ჯამურმა ჩამორჩენამ 718.7 მილიონი ლარი შეადგინა. 35 28  „ხარჯების“ მუხლში40 პირველ სამ კვარტალში აუთვისებელმა რესურსებმა 621 მლნ ლარი შეადგინა;  „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლი ანალოგიურ პერიოდში გეგმას ჯამურად, 22 მლნ ლარით ჩამორჩა;  „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლი კი პირველ სამ კვარტალში გადაჭარბებით სრულდებოდა და გეგმაზე გადაჭარბების მაჩვენებელმა ჯამში 111 მლნ ლარი შეადგინა. დიაგრამა 23. გადასახდელების შესრულება კვარტალურ გეგმებთან მიმართებაში - 2018 წ. კვარტლის გეგმიური მაჩვენებელი (100%) 160% 120.7% 118.1% 120% 94.4% 109.3% 97.7% 105.4% 96.1% 89.2% 151.9% 145.3% 91.3% 114.8% 114.8% 96.4% 87.2% 80% 61.4% 40% 0% კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 გადასახდელები კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 ხარჯები კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 არაფინანსური აქტივების ზრდა კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 ფინანსური აქტივების ზრდა პირველ სამ კვარტალში აუთვისებელი ასიგნებები აკუმულირდა მეოთხე კვარტალში. შედეგად, მეოთხე კვარტალში გადახდების ფაქტობრივმა მოცულობამ კვარტლის საწყის გეგმას 24.5%-ით, ხოლო კანონის ცვლილების შემდეგ განსაზღვრულ გეგმას 18.1%-ით გადააჭარბა. აღნიშნული არაფინანსური აქტივების ზრდისა და ხარჯების მუხლის მეოთხე კვარტლის გეგმაზე, შესაბამისად 309 მლნ და 249 მლნ ლარით გადაჭარბებამ განაპირობა. დიაგრამა 24. პირველი სამი კვარტლიდან მეოთხე კვარტალში გადანაწილებული ასიგნების დინამიკა. ფისკალური წლის მეოთხე კვარტალში ასიგნებების აკუმულირების დინამიკა I კვ პირველი კვარტლის გეგმით განსაზღვრული გადასახდელებიდან აუთვისებელი დარჩა 157 მლნ ლარი II კვ მეორე კვარტლის გეგმით განსაზღვრული გადასახდელებიდან აუთვისებელი დარჩა 66 მლნ ლარი III კვ მესამე კვარტლის გეგმით განსაზღვრული გადასახდელებიდან აუთვისებელი დარჩა 340 მლნ ლარი წლის პირველი სამი კვარტლიდან მეოთხე კვარტალში ჯამურად 563 მლნ ლარი აკუმულირდა, რომელიც მთლიანად იქნა ათვისებული დეკემბერში მიუხედავად იმისა, რომ ცალკეულ შემთხვევებში ფისკალური წლის ბოლოს ბიუჯეტის გადასახდელების ზრდა შეიძლება დაკავშირებული იყოს ობიექტურ გარემოებებთან, წლის ბოლოს ხარჯების მუხლის ჩამორჩენა ნაწილობრივ განპირობებული იყო 2017 წლის დეკემბერში საბიუჯეტო კლასიფიკაციაში განხორციელებული ცვლილებებით. 40 29 აუთვისებელი რესურსის ჭარბი გამოყენება საჯარო ფინანსების მართვაში არსებულ სისტემურ ხარვეზებზე მიუთითებს. 4.1. საბიუჯეტო ორგანიზაციებში ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში არსებული ხარვეზები სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ბიუჯეტის გადასახდელების დაგეგმვასა და შესრულებასთან დაკავშირებით ჩატარებული ანალიზით საბიუჯეტო ორგანიზაციების ჭრილში ვლინდება ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში არსებული სისტემური ხასიათის ხარვეზები, რაც გამოიხატება საანგარიშგებო პერიოდის განმავლობაში განხორციელებულ ხშირ ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებებსა და დაბალი ათვისების მქონე პროგრამების არსებობაში. ბიუჯეტის დაგეგმვა ბიუჯეტის დაგეგმვა საბიუჯეტო პროცესის უმნიშვნელოვანესი ეტაპია და სახელმწიფო პროგრამების წარმატებით განხორციელება სწორედ გამართული დაგეგმვის მექანიზმის არსებობაზეა დამოკიდებული. საქართველოში წლიური ბიუჯეტის დაგეგმვა 10 თვის განმავლობაში მიმდინარეობს და შედგება მრავალი საფეხურისაგან. დიაგრამა 25. სახელმწიფო ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესის საფეხურები. BDD-ის პირველადი ვერსია საშუალო ვადიანი სამოქმედო გეგმები  ბიუჯეტის მეორე წარდგენა საბიუჯეტო განაცხადები ბიუჯეტის პირველი წარდგენა ბიუჯეტის კანონი ბიუჯეტის მესამე წარდგენა საშუალოვადიან პერიოდში ბიუჯეტის დაგეგმვა41 წლიური ბიუჯეტის კანონის პროექტის მომზადების პროცესი იწყება ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტის (BDD) პირველად ვერსიაზე მუშაობით, რომელიც მრავალწლიანი ბიუჯეტირების ძირითად დოკუმენტს წარმოადგენს42. 2018 წლის გადასახდელების დაგეგმვა ხორციელდებოდა 4 წლის განმავლობაში, 2014 წელს შემუშავებული 2015-2018 წლების BDD-ის პირველადი ვერსიიდან 2017 წელს 2018-2021 წლების BDDაღნიშნული ანალიზი ჩატარდა გასულ წელსაც, ერთი წლის განმავლობაში შემუშავებული BDD-ების სხვადასხვა ვარიანტების კონტექსტში. 42 აღნიშნული დოკუმენტი წარმოადგენს ქვეყნის ძირითად ფისკალურ ჩარჩოს საშუალოვადიანი პერიოდისთვის და თითოეული მხარჯავი დაწესებულებისათვის განსაზღვრავს ასიგნებების საორიენტაციო ზღვრულ მოცულობებს (ე.წ. ჭერი) დასაგეგმი და შემდგომი სამი საბიუჯეტო წლისათვის. 41 30 ის საბოლოო ვერსიის მომზადებამდე. მხარჯავი დაწესებულებებისთვის, მათ შორის, სამინისტროებისთვის 2018 წლისთვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრული მოცულობები მნიშვნელოვნად იცვლებოდა BDD-ის სხვადასხვა ვარიანტებში. ბიუჯეტის დაგეგმვა კომპლექსური პროცესია და ბუნებრივია BDD-ების სხვადასხვა წელს შემუშავებულ საორიენტაციო მოცულობებს შორის განსხვავების არსებობა, თუმცა აღნიშნული განსხვავებების სიხშირე და მოცულობა ბიუჯეტის მრავალწლიანი დაგეგმვის გაუმჯობესების საჭიროებაზე მიუთითებს. კერძოდ: დიაგრამა 26. მხარჯავი დაწესებულებების რაოდენობა, რომელთაც BDD-ის სხვადასხვა ვარიანტებში შეეცვალათ 2018 წლის ასიგნებების მოცულობა.  2016-2019 წლების BDD-ის პირველადი ვარიანტით, 53-დან 32 შემთხვევაში დაკორექტირდა უწყებისთვის 2015-2018 წლების BDD-ის საბოლოო ვარიანტში 2018 წლისთვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრული მოცულობა, აქედან 5 შემთხვევაში ცვლილება 20%-ს აღემატება. ანალოგიურია ცვლილებების მასშტაბი43 2016-2019 წლების BDD-ის საბოლოო და 2017-2020 წლების BDD-ის პირველად ვარიანტებს შორის;  2018-2022 წლების BDD-ის პირველად ვარიანტში, 55-დან 21 შემთხვევაში დაკორექტდა უწყებისთვის 2017-2020 წლების BDD-ის საბოლოო ვარიანტში 2018 წლისთვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრული მოცულობა, აქედან 3 შემთხვევაში ცვლილება 10%-ს აღემატება. 2018-2021 წლების BDD-ის საბოლოო ვარიანტით ცვლილება შეეხო 22 მხარჯავ დაწესებულებას. გარდა ამისა, 13 მხარჯავი დაწესებულების შემთხვევაში, 2018 წლის განმავლობაში ფაქტობრივად გახარჯული საბიუჯეტო სახსრების მოცულობას 2018-2022 წლების BDD-ის თავდაპირველ ვარიანტთან შედარებით 10% და მეტი გადახრა აქვს, ხოლო BDD-ის საბოლოო ვარიანტთან მიმართებით ანალოგიური სხვაობა 8 უწყების შემთხვევაში ფიქსირდება. მიუხედავად იმისა, რომ გასულ წლებთან შედარებით მდგომარეობა მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა, BDD-ით წარმოდგენილი ინფორმაცია მხარჯავი დაწესებულებებისთვის გათვალისწინებული ასიგნებების ზღვრული მოცულობების შესახებ შემდგომ გაუმჯობესებას საჭიროებს.  მომდევნო წლის საბიუჯეტო განაცხადებისა და ბიუჯეტის კანონის მომზადება მხარჯავი დაწესებულებები საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ბიუჯეტის მართვის ელექტრონული სისტემის მეშვეობით არაუგვიანეს 1 სექტემბრისა წარუდგენენ საბიუჯეტო 43 განსაზღვრული 55 მხარჯავი დაწესებულებიდან დაკორექტდა 32. 31 განაცხადებს მომავალი წლის ბიუჯეტის შესახებ, რომელიც უნდა შეესაბამებოდეს BDD დოკუმენტით მხარჯავი დაწესებულებებისთვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრულ მოცულობებს. ზღვრული მოცულობის ფარგლებს ზევით დაფინანსების მოთხოვნა უწყებებს შეუძლიათ დამატებითი დასაბუთებების წარმოდგენის საფუძველზე44. საბიუჯეტო განაცხადების ანალიზის ფარგლებში გამოვლინდა ტენდენციები შემდეგი მიმართულებებით: 1. 2018 წელს პირველადი საბიუჯეტო განაცხადებით „ჭერს ზევით“ დაფინანსება მოთხოვნილი იქნა 15 სამინისტროს მიერ. თუმცა რიგ შემთხვევებში, ბიუჯეტის მართვის ელექტრონულ სისტემაში (ebudget) არ იყო წარმოდგენილი ჭერს ზევით მოთხოვნილი თანხების დასაბუთება, რიგ შემთხვევებში კი წარმოდგენილი დასაბუთება არ იყო საკმარისად არგუმენტირებული. 2. გარკვეულ შემთხვევებში, უწყებების მიერ საბიუჯეტო განაცხადით მოთხოვნილ იქნა ჭერს ზევით სახსრები, პროგრამების ფარგლებში კონკრეტული ღონისძიებების დასაფინანსებლად, თუმცა ეს მოთხოვნა ნაწილობრივ ან საერთოდ არ იქნა გათვალისწინებული ბიუჯეტის კანონში45. ამასთან, გარკვეულ პროგრამებზე არ მოხდა უწყებების მიერ ჭერის ფარგლებში მოთხოვნილი თანხის დამტკიცება. თუმცა, წლის განმავლობაში სხვა პროგრამებიდან ან სარეზერვო ფონდებიდან თანხების გადმონაწილების შედეგად, აღნიშნული პროგრამების ფაქტობრივი ხარჯი ჭერს ზევით მოთხოვნილ თანხებს გაუთანაბრდა/დაუახლოვდა (დეტალური ინფორმაციისთვის იხ. დანართი 1). ცხრილი 7. პროგრამები და ქვეპროგრამები, რომელთაც დაუმტკიცდათ საბიუჯეტო განაცხადებით (ჭერის ფარგლებში/ჭერს ზემოთ) მოთხოვნილზე ნაკლები თანხა, თუმცა წლის განმავლობაში მათი დაფინანსებისათვის მაინც მიიმართა დამატებითი სახსრები - 2018 წ. (ათასი ლარი) საბიუჯეტო განაცხადიჭერის ფარგლებში მოთხოვნილი თანხა საბიუჯეტო განაცხადიჭერს ზევით მოთხოვნლი თანხა46 ბიუჯეტის კანონი ბიუჯეტის კანონის ცვლილება პროგ. კოდი დასახელება 24 06 04 ა(ა)იპ - ინვესტორთა საბჭოს სამდივნო 80 101 80 80 107 24 10 საზღვაო პროფესიული განათლების ხელშეწყობა 380 1,078 380 380 730 ფაქტი 25 02 02 გზების მშენებლობა და მოვლაშენახვა 370,995 407,995 372,000 395,300 388,431 25 02 03 ჩქაროსნული ავტომაგისტრალების მშენებლობა 191,910 191,910 164,100 147,580 197,196 საბიუჯეტო კოდექსი, მუხლი 35. ბიუჯეტის კანონპროექტის პირველ წარდგენაში გათვალისწინებულია 10 სამინისტროს მიერ დამატებითი დაფინანსების მოთხოვნა, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სამინისტროებისთვის ჭერს ზემოთ გამოყოფილი თანხები, ჭერს ზემოთ მოთხოვნილი თანხების, 0.2%-დან 5.7%-მდე მერყეობს. ამასთანავე 3 სამინისტროს შემთხვევაში მათ მიერ „ჭერის ფარგლებში“ მოთხოვნილი თანხა შემცირებულია ბიუჯეტის კანონპროექტის პირველი წარდგენისას. 46 ჭერს ზევით მოთხოვნილი თანხა, თავის მხრივ მოიცავს ჭერის ფარგლებში მოთხოვნილსა და ჭერს ზევით დამატებით მოთხოვნილი დაფინანსების ჯამს. 44 45 32 26 01 სამართალშემოქმედებისა და ქვეყნის ინტერესების სამართლებრივი მხარდაჭერის მიზნით სახელმწიფო პოლიტიკის შემუშავება და მართვა, მათ შორის, სისხლის სამართლის სისტემის რეფორმის განხორციელება 7,485 13,383 7,485 7,485 9,409 26 07 01 დანაშაულის პრევენციის პროგრამები 1,285 1,320 1,285 1,285 1,440 2,400 2,400 2,300 2,300 2,595 5,500 18,701 3,904 3,904 6,247 650,000 720,000 704,000 704,000 760,375 47,500 49,000 48,000 49,000 48,957 32 03 03 33 07 02 35 03 01 დასაცავ პირთა და ობიექტთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფა 40 01  ეროვნული უმცირესობების პროფესიული გადამზადება „კულტურის სფეროს ინფრასტრუქტურის განვითარება და ფინანსური მდგრადობა“ მოსახლეობის საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვა სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში ცვლილება 2018 წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში შევიდა ცვლილება, რის შედეგადაც პროგრამების მნიშვნელოვან ნაწილს დაუკორექტირდა გამოყოფილი ასიგნებების გეგმური მაჩვენებლები. კერძოდ, ასიგნებების დაკორექტირება მოხდა 25 პროგრამის ფარგლებში განსახორციელებელი 35 ქვეპროგრამისთვის, ცვლილების შედეგად გადანაწილებული ასიგნებების ჯამურმა ოდენობამ კი 523 მლნ ლარი შეადგინა. ასიგნებების მოცულობა გაეზარდა 13 პროგრამას/13 ქვეპროგრამას, ჯამურად 192 მლნ ლარით და შეუმცირდა 12 პროგრამას/22 ქვეპროგრამას - 330.5 მლნ ლარით. აღსანიშნავია, რომ წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში ცვლილებები გარკვეულწილად ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში არსებულ ხარვეზებზე მიუთითებს და ართულებს სრულფასოვანი ანგარიშგების პროცესს. ბიუჯეტის კანონში განხორციელებულ ცვლილებასთან დაკავშირებით ასევე საყურადღებოა შემდეგი საკითხები: 1. ცვლილების ფარგლებში ადგილი ჰქონდა დაბალი ათვისების მქონე პროგრამებისთვის/ ქვეპროგრამებისთვის ასიგნებების შემცირებას და რესურსების პროგრამებზე (დეტალური ინფორმაციისთვის იხ. დანართი 2). გადანაწილებას სხვადასხვა 33 ცხრილი 8. დაბალი ათვისების მაჩვენებლის მქონე პროგრამები/ქვეპროგრამები, რომელთაც ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით შეუმცირდათ ასიგნებები - 2018 წ. (ათასი ლარი) პროგ. კოდი 24 12 24 13 25 02 02 18 25 02 03 12 25 04 05 დასახელება საქართველოს ეროვნული ინოვაციების ეკოსისტემის პროექტი (IBRD) ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა-რეაბილიტაცია ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (Kuwait Fund) თბილისი-წითელი ხიდის (აზერბაიჯანის რესპუბლიკის საზღვარი) საავტომობილო გზის კმ22-კმ57 რუსთავი-წითელი ხიდის მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) ქუთაისის წყალარინების პროექტი (EIB, EPTATF) 31 05 07 აგროკრედიტი 31 07 04 ზემო სამგორის სარწყავი სისტემის რეაბილიტაცია (ORIO) 2. ბიუჯეტის კანონი თავდაპირველი (1) ბიუჯეტის კანონი ცვლილება (2) (2)-(1) ფაქტი47 10,000 4,600 -5,400 3,301 21,600 1,810 -19,790 1,810 30,000 13,550 -16,450 2,754 25,000 150 -24,850 36 3,000 50 -2,950 41 10,000 0 -10,000 0 6,760 1,260 -5,500 536 ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით მნიშვნელოვნად შეიცვალა ზოგიერთი მხარჯავი დაწესებულების ასიგნება და შესაბამისად, მათი პროგრამების/ქვეპროგრამების ფარგლებში მისაღწევი შედეგები. თუმცა, აღნიშნულის პარალელურად, არ მომხდარა პროგრამული ბიუჯეტის დოკუმენტისა და მასში წარმოდგენილი შედეგებისა და შედეგების გასაზომი ინდიკატორების განახლება, რაც ართულებს ზემოაღნიშნული პროგრამებისა და ქვეპროგრამების ფარგლებში მიღწეული შედეგების შეფასებას და ფინანსურ და არაფინანსურ ინფორმაციას შორის მიზეზშედეგობრივი კავშირის დადგენას48. კანონში ცვლილებების განხორციელების შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია, ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში, სრულად მოხდეს არსებული ცდომილებების შესახებ ანგარიშგება, შედეგების გაანალიზება, პროგრამების განხორციელებასთან დაკავშირებული სირთულეებისა და გადახრების მიზეზების იდენტიფიცირება. ასიგნებების გადანაწილებები საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ხშირად ხორციელდება ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული გეგმური ასიგნებების გადანაწილებები, განსაკუთრებით ქვეპროგრამებისა და საბიუჯეტო პროგრამების/ქვეპროგრამების ფარგლებში ათვისებული რესურსის განსაზღვრულ გეგმასთან შესადარისობის უზრუნველსაყოფად, წარმოდგენილი პროგრამების/ქვეპროგრამების ათვისების მდგომარეობის ანალიზისას გამოყენებული სტატისტიკური მაჩვენებლები არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების სახით გადახდილ სახსრებს, თუ სხვა რამ არ არის მითითებული. 48 საქართველოს აუდიტის სამსახურის მოხსენება „საქართველოს 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“- გვ. 35 47 34 კლასიფიკაციის მუხლების დონეზე. აღნიშნული ქმნის ცალკეული პროგრამის/ქვეპროგრამის ფარგლებში დაგეგმილი ღონისძიებების დაფინანსებისათვის საჭირო სახსრების დეფიციტის და დასახული მიზნების მიღწევის რისკს. მიუხედავად იმისა, რომ მხარჯავი უწყებები აკმაყოფილებენ საბიუჯეტო კოდექსით დადგენილ ლიმიტებს49, საყურადღებოა მათ მიერ წლის განმავლობაში პროგრამებს/ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებს შორის ასიგნებების გადანაწილების მასშტაბურობა და სიხშირე. კერძოდ, 2018 წლის განმავლობაში 5 სამინისტროს შემთხვევაში პროგრამებს, ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებს შორის გადანაწილებული თანხის მოცულობამ ჯამში 995 მლნ ლარი შეადგინა. დიაგრამა 27. სამინისტროების პროგრამებს, ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებს შორის ასიგნებების გადანაწილებების რაოდენობა და მოცულობა - 2018 წ. 700 600 350 314 584 მლნ 500 ჯამური გადანაწილებული თანხა (მლნ) 300 ცვლილებების რაოდენობა 250 400 200 300 200 76 209 მლნ 150 125 89 109 მლნ 100 48 მლნ 66 100 45 მლნ 50 0 0 რეგიონული განვითარების და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო განათლების კულტურისა და სპორტის სამინისტრო ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო თავდაცვის სამინისტრო ამასთან, მხარჯავი დაწესებულებების 127 პროგრამიდან ასიგნებების დაზუსტება განხორციელდა 96 შემთხვევაში (75.6%-ში), დაზუსტების ჯამურმა თანხამ კი 417 მლნ50 ლარი შეადგინა. აქედან, 16 პროგრამის შემთხვევაში, დაზუსტების მასშტაბი პროგრამისთვის ბიუჯეტის კანონით გამოყოფილი ასიგნების 30%-ს აღემატებოდა. დიაგრამა 28. პროგრამების რაოდენობის განაწილება დაზუსტებული გეგმის ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებული გეგმიდან გადახრის მიხედვით (სარეზერვო ფონდებისა და მიზნობრივი გრანტების სახით მიღებული სახსრების გამორიცხვით). საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსი, მუხლი 31, პუნქტი 3: „მხარჯავი დაწესებულების პროგრამებს შორის თანხების გადანაწილება არ უნდა აღემატებოდეს მხარჯავი დაწესებულებისათვის წლიური ბიუჯეტით გათვალისწინებული ასიგნებების 5%-ს“. 50 დაგეგმვის პროცესში არსებული ხარვეზების წმინდა ეფექტის გასამიჯნად, აღნიშნული მაჩვენებლები არ მოიცავს სარეზერვო ფონდებიდან მიღებული სახსრების გეგმურ/ფაქტობრივ ასიგნებებსა და მიზნობრივი გრანტების სახით მიღებულ სახსრებს. 49 35 34 6 8 <-30% -30% - -15% 31 31 10 7 -15% - 0% 0% 0%-15% 15%-30% >30% საბიუჯეტო ორგანიზაციებში ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებებთან მიმართებაში სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ იდენტიფიცირებულ იქნა 4 ძირითადი სახის სისტემური ხასიათის ნაკლოვანება: 1. რიგ შემთხვევებში, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ადგილი აქვს წლის განმავლობაში რესურსების მობილიზებას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე გათვალისწინება. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ მსგავსი გადანაწილებები ზოგჯერ ხორციელდება საბიუჯეტო წლის დასაწყისშივე, რაც დაგეგმვის პროცესში არსებულ ხარვეზებზე მიუთითებს (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 3-ში). დიაგრამა 29. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამას - „მოსახლეობის საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვა“ (35 03 01), 2018 წელს, 8 ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებით სამინისტროს 43 სხვა ქვეპროგრამიდან ჯამში 47.3 მლნ ლარი გადაუნაწილდა. 2. ზოგიერთი საბიუჯეტო ორგანიზაციის შემთხვევაში, ადგილი აქვს პროგრამების/ ქვეპროგრამებისა ან ცალკეულ საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში ჭარბი ოდენობით რესურსის დაგეგმვას ან/და წლის განმავლობაში აუთვისებელი საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე/საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 3-ში). 36 დიაგრამა 30. რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს ქვეპროგრამას "ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტთან (კოპიტნარი) სატრანსპორტო კვანძის მოწყობა" (25 02 02 14) 2018 წელს, დაფინანსება განესაზღვრა 10 მლნ ლარით, რომელიც 10 ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებით მთლიანად გადანაწილდა სხვა ქვეპროგრამებზე. აღსანიშნავია, რომ გადანაწილება დაიწყო ფისკალური წლის დასაწყისშივე. 3. გარკვეულ შემთხვევებში ადგილი აქვს თანხების გადანაწილებას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომლებიც საერთოდ არ იყო გათვალისწინებული ბიუჯეტის კანონით და მათი განხორციელება წლის განმავლობაში გადაწყდა (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 3-ში). დიაგრამა 31. დაუგეგმავი ღონისძიებებისთვის ასიგნებების გადანაწილება. (23 02) პროგრამ იდან 4. რიგ (23 01 01) ქვეპროგრამაზე დაუგეგმავი ღონისძიებების თვის 2.1 მლნ ლარი შემთხვევებში, საბიუჯეტო (26 03) პროგრამ იდან ორგანიზაციების 610 ათასი ლარი მიერ (26 10) პროგრამაზე დაუგეგმავი ღონისძიებების თვის ხორციელდება ასიგნებების გადანაწილების უკუპროცესი. კერძოდ, ადგილი აქვს იმ პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე თანხების უკან მობრუნებას, რომლებიდანაც წლის განმავლობაში ხდებოდა ასიგნებების გადატანა (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 3-ში). დიაგრამა 32. რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს ქვეპროგრამაზე - „ბაღდათიაბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია“ (25 02 02 09), ხარჯთაღრიცხვის 5 ცვლილების შედეგად თანხების გადანაწილება და უკუპროცესი. „ბაღდათიაბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქციარეაბილიტაცია“ (25 02 02 09) გეგმა: 25 მლნ ლარი 21 მლნ ლარი სხვა ქვეპროგრამები 6.1 მლნ ლარი 37 დაბალი ათვისების მქონე პროგრამები ბიუჯეტის კანონით გათვალისწინებული პროგრამების ფარგლებში ასიგნებების ათვისების საშუალო მაჩვენებელმა დამტკიცებული გეგმის 105.2%, ხოლო დაზუსტებული გეგმის 95.7% შეადგინა51. აგრეგატულ დონეზე ათვისების მაღალი მაჩვენებლის მიუხედავად, ცალკეული პროგრამების/ქვეპროგრამების დონეზე შეინიშნება დაბალი ათვისების ტენდენცია. კერძოდ, 16 პროგრამისა და 127 ქვეპროგრამის შემთხვევაში, ათვისებული იქნა ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრული გეგმის 80%-ზე ნაკლები. ჯამურად, პროგრამების ფარგლებში, ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული დაფინანსებიდან აუთვისებელმა თანხამ კი 247.5 მილიონი ლარი შეადგინა. დიაგრამა 33. პროგრამების/ქვეპროგრამების განაწილება ათვისების მაჩვენებლის მიხედვით დამტკიცებულ52 და დაზუსტებულ გეგმებთან მიმართებაში, მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების სახით გადახდილი სახსრების გამოკლებით - 2018 წ. პროგრამები 120 ქვეპროგრამები 800 108 706 700 100 600 80 500 60 41 400 46 21 14 20 2 200 16 3 2 250 300 40 0 0 65 100 28 62 96 17 139 51 0 0 0-50% 50-80% 80-95% დამტკიცებულ გეგმასთან 95-100% >100% დაზუსტებულ გეგმასთან 0-50% 50-80% 80-95% დამტკიცებულ გეგმასთან 95-100% >100% დაზუსტებულ გეგმასთან პროგრამების ანალიზის ფარგლებში გამოვლინდა დაბალი ათვისების ტენდენციები შემდეგი მიმართულებებით: 1. გარკვეული პროგრამები/ქვეპროგრამები ათვისების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდებიან როგორც ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ, ასევე დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებაში. ამასთან, მათი ნაწილის შემთხვევაში, ასიგნებები საერთოდ არ იქნა ათვისებული (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 4-ში). 2. ზოგიერთი პროგრამა/ქვეპროგრამა, რომელსაც დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებაში ათვისების საკმაოდ მაღალი მაჩვენებელი აქვს, ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებაში შესრულების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდება. აღნიშნული გამოწვეულია პროგრამების/ქვეპროგრამების ფარგლებში ათვისებული რესურსის განსაზღვრულ გეგმასთან შესადარისობის უზრუნველსაყოფად, წარმოდგენილი პროგრამების/ქვეპროგრამების ათვისების მდგომარეობის ანალიზისას გამოყენებული სტატისტიკური მაჩვენებლები არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტების სახით გადახდილ სახსრებს (თუ სხვა რამ არ არის მითითებული), რადგან მათ არ გააჩნიათ გეგმური მაჩვენებელი და აისახებიან მხოლოდ ფაქტობრივად გაწეულ გადასახდელებში (საკასო ხარჯში). 52 სხვაობა პროგრამების/ქვეპროგრამების ჯამურ რაოდენობაში დაზუსტებულთან შედარებით გამოწვეულია იმ ფაქტით, რომ ზოგიერთი პროგრამისთვის/ქვეპროგრამისთვის ბიუჯეტის კანონით წლიური გეგმა არ არის განსაზღვრული. 51 38 პროგრამებისთვის განკუთვნილი ასიგნებების გადანაწილებით სხვა პროგრამებსა და ქვეპროგრამებზე (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 4-ში). 4.2. საჯარო სამართლისა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირები სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში წარმოდგენილი სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაერთი ბალანსის53 ანალიზის შედეგად გამოვლინდა ინფორმაციის სისრულესა და სიზუსტესთან დაკავშირებული შემდეგი ნაკლოვანებები. კერძოდ:  ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში წარმოდგენილია ინფორმაცია ზოგადად ცენტრალური ბიუჯეტის პროგრამების ფარგლებში გაწეული ხარჯების და ინდივიდუალური სსიპ/ა(ა)იპების კანონმდებლობით ნებადართული საკუთარი შემოსავლების54 (და შესაბამისად გაწეული ხარჯების) შესახებ. საკუთარ შემოსავლებთან ერთად, მიზანშეწონილია, ნაერთი ბალანსის დოკუმენტში წარმოდგენილი იყოს ინდივიდუალური სსიპ/ა(ა)იპ-ის მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული და გახარჯული სახსრების შესახებ ინფორმაცია;  დოკუმენტში არ არის წარმოდგენილი ინფორმაცია საჯარო დაწესებულებებში ხელშეკრულებით დასაქმებული პირების ოდენობების შესახებ გამიჯნულად, საქმიანობის ტიპის მიხედვით. აღნიშნული მნიშვნელოვანია, რამდენადაც განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით, შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებულ სხვადასხვა ტიპის თანამშრომლებს რაოდენობის განსხვავებული ზღვრული ნორმა55 დაუწესდათ;  2017 წლის ბოლოს არსებული სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაშთის ჯამური მოცულობა56, 28.6 მლნ ლარით ჩამორჩება 2018 წლის დასაწყისში არსებულ ნაშთს57. შესაბამისად, 73 უწყების შემთხვევაში, სხვადასხვა წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში წარმოდგენილი ერთი და იმავე პერიოდის ფინანსური მაჩვენებლის ანგარიშგება არ შეესაბამება ერთმანეთს. მათ შორის, 10 უწყების შემთხვევაში, 2017 წლის ბოლოს და 2018 წლის დასაწყისში არსებულ ნაშთებს შორის განსხვავება აჭარბებს 1 მლნ ლარს. აღსანიშნავია, რომ 2019 წლიდან გათვალისწინებულია სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაცია და აღნიშნული ხარვეზი აღმოფხვრილია. საჯარო სამართლის იურიდიული პირებისა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების კანონმდებლობით ნებადართული სხვა (საკუთარი) შემოსავლების/გადასახდელების ნაერთი ბალანსი. 54 სსიპ/ა(ა)იპ-ების დაფინანსება ხდება ორი წყაროდან: საბიუჯეტო სახსრებიდან და კანონმდებლობით ნებადართული (საკუთარი) შემოსავლებიდან. 55 „საჯარო დაწესებულებაში შრომის ანაზღაურების შესახებ“ კანონით, საჯარო დაწესებულებაში ადმინისტრაციული ხელშეკრულებით დასაქმებულ პირთა რიცხოვნობა არ უნდა აღემატებოდეს საჯარო დაწესებულების მთლიანი საშტატო რიცხოვნობის 10%-ს, დამხმარე ამოცანების შესრულების მიზნით დასაქმებულ საჯარო მოსამსახურეთა რიცხოვნობა არ უნდა აღემატებოდეს მთლიანი საშტატო რიცხოვნობის 5%-ს, არამუდმივი ამოცანების შესრულების მიზნით დასაქმებულ პირთა ზღვრული რაოდენობა განისაზღვრება საქართველოს შესაბამისი წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ კანონით, 2018 წელს - 1%. 56 საქართველოს 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში. 57 საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში. 53 39 მონაცემებთან დაკავშირებული ზემოხსენებული შეზღუდვებიდან გამომდინარე, ვერ მოხერხდა სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული და ათვისებული რესურსების ანალიზი. შესაბამისად, ქვემოთ მოცემულ დიაგრამაზე წარმოდგენილია ინფორმაცია უწყებების მიერ კანონმდებლობით ნებადართული საკუთარი შემოსავლებისა და გაწეული ხარჯების შესახებ. კერძოდ, ჯამურად სსიპ/ა(ა)იპ-ების საკუთარმა შემოსავლებმა 1,712 მლნ ლარი შეადგინა და 2 მლნ ლარით გაიზარდა გასული წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით. ხარჯები კი 116 მლნ ლარით გაიზარდა და 1,556 მლნ ლარს გაუტოლდა. დიაგრამა 34. სსიპ/ა(ა)იპ-ების კანონმდებლობით ნებადართული საკუთარი შემოსავლები (მარცხენა დიაგრამა) და ხარჯები (მარჯვენა დიაგრამა) (მლნ ლარი) 1,800 1,710 1,600 1,712 1,700 1,500 1,600 1,500 1,556 1,450 1,497 1,400 1,440 1,330 1,342 2015 2016 1,300 1,400 2015 2016 2017 2018 2017 2018 რაც შეეხება ინდივიდუალურ დონეზე სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ საკუთარი შემოსავლებისა და ხარჯების დაგეგმვის საკითხს58, 17 უწყების მიერ არ იგეგმებოდა შემოსავლების მიღება, თუმცა წლის ბოლოს ჯამში აკუმულირდა 9.97 მლნ ლარი. ანალოგიურად, 12 უწყების შემთხვევაში საკუთარი სახსრებით გაწეული ხარჯები 0 ლარის დონეზე დაიგეგმა, თუმცა, ფაქტობრივი მაჩვენებელი 3.4 მლნ ლარს გაუტოლდა. უწყებების განაწილება ფაქტობრივ და გეგმურ მაჩვენებლებს შორის არსებული გადახრების მიხედვით წარმოდგენილია ქვემოთ მოცემულ დიაგრამაზე. დიაგრამა 35. სსიპ/ა(ა)იპ-ების განაწილება საკუთარი შემოსავლებისა და ხარჯების ფაქტობრივ და გეგმურ მაჩვენებლებს შორის %-ული გადახრების მიხედვით. დიაპაზონი აჩვენებს ფაქტობრივ და გეგმურ მაჩვენებლებს შორის არსებულ %-ულ სხვაობას, ხოლო რიცხვები - შესაბამისი უწყებების ოდენობას - 2018 წ. 60 50 40 30 20 10 0 52 39 31 33 25 23 12 12 [-100% -50%] 16 13 11 [-50%-20%] [-20% -10%] 36 36 [-10% 10%] [10% 20%] შემოსავლები ხარჯები 24 15 [20% 50%] 10 [50% 100%] [100%<] მონაცემები არ მოიცავს რესურსცენტრების ტერიტორიებზე არსებულ საჯარო სკოლებსა და საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში არსებულ უწყებებს. 58 40 2018 წელს სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტში მიმართული თანხების59 ოდენობამ 64.6 მლნ ლარი შეადგინა და შესაბამისად, 29%-ითა და 2.5%-ით გადააჭარბა თავდაპირველი და საბოლოო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრულ გეგმებს. აკუმულირებული რესურსი 3.9 მლნ ლარით გაიზარდა 2017 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით. 2018 წელს ბიუჯეტში თანხა მიმართა 39-მა სსიპ/ა(ა)იპ-მა. დიაგრამა 36. სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ მიღებული საკუთარი შემოსავლებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში მიმართული რესურსების გეგმური და ფაქტობრივი მაჩვენებლები (მლნ ლარი) 75 50 55 45 65 63 61 65 50 40 35 2017 გეგმა - თავდაპირველი კანონი 2018 გეგმა - საბოლოო კანონი ფაქტი სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ მობილიზებული საკუთარი შემოსავლებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში სავალდებულოდ მისამართი თანხების მიუხედავად, მათ მფლობელობაში რჩება ჭარბი ოდენობის ფულადი რესურსი, რომელიც ნაშთის სახით განთავსებულია კომერციული ბანკების დეპოზიტებზე. 316 მლნ ლარი. მათ შორის, ვადიანი დეპოზიტების მოცულობა 106 მლნ ლარია. კერძოდ, 1 წლით ან/და ნაკლები ვადით განთავსებულია 70 მლნ ლარი, ხოლო დანარჩენი 36 მლნ ლარი სსიპ „მუნიციპალური განვითარების ფონდის“ მიერ 2 წლიან (8.5 მლნ ლარი), 3 წლიან (17.5 მლნ ლარი) და 5 წლიან (10 მლნ ლარი) დეპოზიტებზეა განთავსებული. ამასთან, 2018 წლის ბოლო კვარტალში სსიპ „მუნიციპალური განვითარების სულ 316 მლნ ლარი შესწავლილი 52 ორგანიზაციიდან, 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით კომერციულ ბანკებში მიმდინარე და სადეპოზიტო ანგარიშებზე განთავსებული იყო მიმდინარე ანგარიში 95 მლნ ლარი მოთხოვნამდე დეპოზიტი 115 მლნ ლარი ვადიანი დეპოზიტი 106 მლნ ლარი ფონდმა“ ვადიან დეპოზიტებზე განათავსა 42 მლნ ლარი, საიდანაც 21 მლნ ლარი შეტანილი იქნა 21 და 26 დეკემბერს, 90 დღიანი ვადით. რაც შეეხება მთლიანად სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაშთების მოცულობას აგრეგატულ დონეზე, მაჩვენებელი ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება. 2017 წლიდან, სსიპ-ებს, რომელთა წლიური შემოსავალი, ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების გარდა აღემატება 1 მლნ ლარს, დაევალათ საკუთარი შემოსავლის არანაკლებ 10%-ის მიმართვა სახელმწიფო ბიუჯეტში. 59 41 დიაგრამა 37. სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ კომერციულ ბანკებსა და ხაზინის ერთიან ანგარიშზე განთავსებული ნაშთები (მლნ ლარი) 500 395 384 400 200 271 235 300 181 178 153 126 83 93 იანვარი 2016 იანვარი 2017 100 269 203 - კომერციულ ბანკებში იანვარი 2018 ხაზინის ერთიან ანგარიშზე იანვარი 2019 სულ ნაშთი წყარო: საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახელმწიფო ხაზინა საჯარო უწყებების მიერ კომერციული ბანკების დეპოზიტებზე განთავსებული თავისუფალი ფულადი სახსრების მოცულობიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია გამოუყენებელი ფულადი სახსრები დროულად იქნეს გამოყენებული სახელმწიფო პროდუქტების/სერვისების შექმნის ან/და გაუმჯობესების მიმართულებით60. რეკომენდაციები: ფინანსთა სამინისტროს:  მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშის სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაერთი ბალანსის დოკუმენტში წარმოდგენილი იყოს ინფორმაცია ინდივიდუალური სსიპ/ა(ა)იპ-ის მიერ მიღებული შემოსავლებისა და გაწეული ხარჯების შესახებ, მათი ფორმირების წყაროების მიხედვით;  შესაბამის უწყებებთან კოორდინაციის საფუძველზე, ფინანსთა სამინისტრომ უზრუნველყოს სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაერთი ბალანსის დოკუმენტში ხელშეკრულებით დასაქმებული პირების ოდენობების შესახებ დასაქმების ტიპების მიხედვით ინფორმაციის წარმოდგენა, რაც შესაძლებელს გახდის სხვადასხვა ფუნქციის მქონე თანამშრომლების რაოდენობების კანონმდებლობით განსაზღვრულ ლიმიტებთან შესაბამისობის ანგარიშგებას. 4.3. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელები 2018 წლის ბიუჯეტის კანონით საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ჯამური მოცულობა 2,585 მლნ ლარის დონეზე განისაზღვრა, რაც 16.6%-ით (367 მლნ ლარით) სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ, გვ. 52 60 42 აღემატება 2017 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. წლის ბოლოს ბიუჯეტის კანონში განხორცილებული ცვლილებით, მისი მოცულობა 166 მლნ ლარით (6.4%) გაიზარდა, ხოლო ფაქტობრივმა შესრულებამ 2,657 მლნ ლარი (გეგმის 96.6%) შეადგინა. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ყველაზე მსხვილ კომპონენტებს წარმოადგენს ავტონომიური რესპუბლიკებისა ტრანსფერები და (1,242 ადგილობრივი მლნ ლარი), თვითმმართველი საგარეო (984 მლნ ერთეულებისათვის ლარი) და გადასაცემი საშინაო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურება და დაფარვა (279 მლნ ლარი) და საქართველოს რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდი (306 მლნ ლარი). საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელებთან დაკავშირებით საყურადღებოა შემდეგი საკითხები:  წინა წლების მსგავსად, დაბალი ათვისებით ხასიათდება მაღალმთიანი დასახლებების განვითარების ფონდი, რომლის წლიურ გეგმასთან შესრულების მაჩვენებელმა 65.9% შეადგინა. აღნიშნული გარკვეულწილად განპირობებულია იმ ფაქტით, რომ დროულად არ ხდება დასაფინანსებელი კონკრეტული უწყებების განსაზღვრა, რაც აფერხებს შესაბამისი პროექტების დაგეგმვასა და განხორციელებას . 61 ცხრილი 9. მაღალმთიანი დასახლებების განვითარების ფონდის ათვისება მიზნობრიობების მიხედვით (ათასი ლარი) 2018 წლის გეგმა 2018 წლის ფაქტი შესრულება % 9,900 9,793 98.9% 8,659 3,141 36.3% დანერგე მომავალი62 300 0 0.0% საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ ფშავ-ხევსურეთისა და გუდამაყრის ხეობაში ინტერნეტქსელისა და ოპერირებისათვის ა(ა)იპ მთის სათემო ქსელის ეტაპობრივი დაფინანსება 247 247 100.0% სასწრაფო სამედიცინო გადაუდებელი დახმარება და სამედიცინო ტრანსპორტირება 23 9 40.4% მიზნობრიობა მაღალმთიან რეგიონებში განსახორციელებელი ინფრასტრუქტურული პროექტები (ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულებისათვის გადასაცემი ტრანსფერები) მაღალმთიან რეგიონებში სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული სათიბ-საძოვრების რაციონალურად გამოყენების სახელმწიფო პროგრამა ინფრასტრუქტურული პროექტების ეფექტიანი განხორციელების მიზნით, უმჯობესია, მთავრობის მიერ ფონდიდან ასიგნებების კონკრეტული უწყებებისათვის მინიჭების შესახებ გადაწყვეტილების მიღება და პროექტების დაწყება მოხდეს დროულად, რათა თავიდან იქნეს აცილებული სეზონური კლიმატური პირობების ცვლილების გამო (რადგან პროექტები ხორციელდება მაღალმთიან რეგიონებში) მათი განხორციელების პროცესის შეფერხება. 61 62 მოხსენება საქართველოს 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ მთავრობის ანგარიშზე. განმახორციელებელი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. 43  არათანაბარზომიერი ათვისებით ხასიათდება რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდი, რომლის ფარგლებშიც წლის განმავლობაში გამოყოფილი სახსრების 68% მეოთხე კვარტალში იქნა ათვისებული. ფონდის თავდაპირველი გეგმა 260 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა, თუმცა კანონის ცვლილების შედეგად 300 მლნ ლარამდე გაიზარდა. საკასო შესრულებამ 306 მლნ ლარი შეადგინა. დიაგრამა 38. რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდის ათვისება კვარტალურ გეგმასთან მიმართებაში (მლნ ლარი) 250 200% 210 200 150% 121% 124% 150 50 0 100% 69% 100 29% 24 69 II კვარტალი III კვარტალი 50% 3 0% I კვარტალი ფაქტი IV კვარტალი პროცენტული ათვისება კვარტლის გეგმასთან ფონდიდან რესურსების არათანაბარზომიერი ხარჯვა ქმნის ფისკალური წლის ბოლოს სახსრების დაჩქარებულ რეჟიმში ათვისების რისკს, რაც თავის მხრივ, ზრდის რესურსების არაეფექტიანად და არაეკონომიურად განკარგვის ალბათობას. სარეზერვო ფონდების მართვა პრეზიდენტის სარეზერვო ფონდის ასიგნებები 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით გასული წლების მსგავსად 5 მლნ ლარის დონეზე განისაზღვრა. ფონდიდან ფაქტობრივად ათვისებული თანხის მოცულობამ 4.9 მლნ ლარი და წლიური გეგმის 97.1% შეადგინა. უწყებების მიხედვით, პრეზიდენტის სარეზერვო ფონდიდან სახსრები ძირითადად გამოყოფილია პრეზიდენტის ადმინისტრაციასა და განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროზე, შესაბამისად, 3.9 მლნ და 565 ათასი ლარის ოდენობით. 44 დიაგრამა 39. 2018 წელს პრეზიდენტის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი სახსრების განაწილება მიზნობრიობის მიხედვით. 150,192 3% 80,105 2% მხარჯავი დაწესებულებების შეუფერხებელი ფუნქციონირებისა და მიმდინარე საჭიროებების დაფინანსება 594,358 12% ინფრასტრუქტურული და სოციალური ტიპის დანახარჯების დაფინანსება კულტურული, სპორტული, საერთაშორისო, ტურიზმის ხელშეწყობისა და სხვა მსგავსი ხარჯების დაფინანსება იურიდიული, ფინანსური და სხვა საკონსულტაციო ხარჯების დაფინანსება 4,108,357 83% სხვა სპეციფიკური ხარჯების დაფინანსება მთავრობის სარეზერვო ფონდის მოცულობა 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით 50 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა, წლის ბოლოს განხორციელებული ცვლილებით კი 60 მლნ ლარამდე (20%-ით) გაიზარდა. საბოლოოდ, წლის მანძილზე ფონდიდან გამოყოფილი თანხის ოდენობამ 62.8 მლნ ლარი, ხოლო გადარიცხული (საკასო) თანხის მოცულობამ 61.5 მლნ ლარი შეადგინა და 23%-ით გადააჭარბა თავდაპირველ გეგმას. აღსანიშნავია, რომ ნაწილობრივ გათვალისწინებული იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გაცემული რეკომენდაცია და 2019 წლიდან საბიუჯეტო კოდექსში შეიცვალა მთავრობის სარეზერვო ფონდის რეგულირების საკითხი. კერძოდ, განისაზღვრა წლის განმავლობაში ფონდის ზრდის მაქსიმალური ზედა ზღვარი, 20%-ის ოდენობით. აღნიშნული ცვლილება დადებითად უნდა შეფასდეს, რადგან ზღუდავს გასულ წლებში არსებული ფონდის მასშტაბური ზრდის პრაქტიკას. დიაგრამა 40. მთავრობის სარეზერვო ფონდის დინამიკა (მლნ ლარი) 200 178 173 170 168 150 105 98 100 50 91 83 50 81 74 50 50 50 40 50 63 62 0 2013 2014 2015 ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრული გეგმა მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი 2016 2017 2018 დაზუსტებული გეგმა საკასო ხარჯი თანხების მიზნობრიობის ანალიზით დგინდება, რომ გასულ წელთან შედარებით ზრდის ტენდენციით ხასიათდება იურიდიული, 45 ფინანსური და სხვა საკონსულტაციო ხარჯების დაფინანსების მიზნით ფონდიდან გამოყოფილი სახსრების მოცულობა. დიაგრამა 41. 2018 წელს მთავრობის სარეზერვო ფონდებიდან გამოყოფილი სახსრების განაწილება მიზნობრიობის მიხედვით. საიდუმლო 12,122,232 19% 5,412,507 9% მხარჯავი დაწესებულებების შეუფერხებელი ფუნქციონირებისა და მიმდინარე საჭიროებების დაფინანსება ინფრასტრუქტურული და სოციალური ტიპის დანახარჯების დაფინანსება 8,784,845 14% კულტურული, სპორტული, საერთაშორისო, ტურიზმის ხელშეწყობისა და სხვა მსგავსი ხარჯების დაფინანსება 8,854,384 14% 22,138,216 35% იურიდიული, ფინანსური და სხვა საკონსულტაციო ხარჯების დაფინანსება 5,483,321 9% სხვა სპეციფიკური ხარჯების დაფინანსება საკანონმდებლო დონეზე63 სარეზერვო ფონდების განმარტების ზოგადი ხასიათიდან გამომდინარე, გასული წლების მსგავსად, 2018 წლის განმავლობაშიც ადგილი ჰქონდა სახსრების მიმართვას ისეთი გადასახდელების დასაფინანსებლად, რომლებიც სისტემატურ ხასიათს ატარებენ და სათანადოდ დაგეგმვის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნებოდა მათი გათვალისწინება შესაბამისი მხარჯავი დაწესებულებების ასიგნებებში ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე. აღნიშნული ტიპის ღონისძიებებზე მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გაწეული ხარჯების ჯამურმა ოდენობამ 2018 წლის განმავლობაში 7.7 მლნ ლარი (მთლიანი ფაქტიური ხარჯის 12.6%) შეადგინა. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში წარმოდგენილია ის ღონისძიებები, რომელთა დასაფინანსებლადაც მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოიყო თანხები, როგორც 2018, ასევე გასული წლების განმავლობაშიც. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, თანხების გამოყოფა ხდებოდა სისტემატურად - ყოველწლიურად, ბოლო 5 წლის განმავლობაში. ცხრილი 10. მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან 2014-2018 წლების განმავლობაში სისტემატურად დაფინანსებული ღონისძიებები (ათასი ლარი) მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი თანხების მიზნობრიობა 2014 2015 საქართველოს ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის პროცესის შეუფერხებელი და თანმიმდევრული განხორციელების მიზნით, საკონსულტაციო მომსახურების შესყიდვასთან დაკავშირებული ხარჯების დასაფინანსებლად 5,061 2,840 2016 3,724 2017 2018 683 1,345 საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მიხედვით, „საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს მთავრობის სარეზერვო ფონდებიდან სახსრები გამოიყოფა სახელმწიფო ბიუჯეტით გაუთვალისწინებელი გადასახდელების დასაფინანსებლად“ (მუხლი 28, პუნქტი 2). 63 46 საქართველოს დამოუკიდებლობის დღის - 26 მაისისადმი მიძღვნილი ღონისძიებების ორგანიზებისათვის 921 1,411 1,489 1,028 2,457 597 1,071 650 1,117 926 186 177 255 238 200 სოციალურად დაუცველი მოსახლეობის მიერ მოხმარებული ელექტროენერგიის ღირებულების ნაწილობრივი სუბსიდირების მიზნით 1,157 3,808 2,789 2,688 არაქართულენოვანი გაზეთების „ვრასტანისა“ და „გურჯისტანის“ ფუნქციონირების ხელშეწყობის მიზნით64 120 60 120 120 საქართველოს პროკურატურის საქმიანობის ეფექტურად წარმართვის მიზნით, იურიდიული კომპანიებისა და სისხლის სამართლის დარგის სპეციალისტებისაგან იურიდიული მომსახურების შესყიდვის, სათანადო ცოდნის მქონე ექსპერტების მიერ საქართველოსა და უცხო სახელმწიფოს საექსპერტო დაწესებულებებში შესაბამისი კვლევების ჩატარების, მათ ვიზიტთან დაკავშირებული ხარჯებისა და საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შესაბამისი გადასახადების დასაფინანსებლად ქ. ბათუმში დაგეგმილი საერთაშორისო კონფერენციის „საქართველოს ევროპული გზა“ მაღალ დონეზე ჩატარებასთან დაკავშირებული ხარჯების დაფინანსების მიზნით ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია საკანონმდებლო დონეზე კონკრეტული კრიტერიუმების გაწერა, რომელთა საფუძველზეც მოხდება სარეზერვო ფონდიდან დასაფინანსებელი ღონისძიებების შერჩევა. 5. სახელმწიფო ფინანსური აქტივების მართვა 2018 წელს წინა წელთან შედარებით შემცირდა როგორც ფინანსური აქტივების ზრდის (421 მლნ ლარით - 47%-ით), ასევე კლების მუხლი (146 მლნ ლარით - 55%-ით), ხოლო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრულ თავდაპირველ გეგმასთან შედარებით გადაჭარბებით შესრულდა ორივე მუხლის მაჩვენებლები. აღსანიშნავია, რომ 2018 წლის როგორც თავდაპირველი, ასევე, კანონის ცვლილებით დაგეგმილი იყო ნაშთის შემცირება, თუმცა, წლის ბოლოს ფინანსური აქტივების ვალუტა და დეპოზიტების კომპონენტი შემცირების ნაცვლად 103 მლნ ლარით გაიზარდა. არაქართულენოვანი გაზეთების „ვრასტანისა“ და „გურჯისტანის“ ფუნქციონირების ხელშეწყობა შედის „სამოქალაქო თანასწორობისა და ინტეგრაციის სახელმწიფო სტრატეგიისა და 2015-2020 წწ. სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 17 აგვისტოს N1740 განკარგულებით განსაზღვრული ღონისძიებების ფარგლებში. 64 47 ცხრილი 11. ფინანსური აქტივების შესახებ მონაცემები (ათასი ლარი). 2018 2017 წ. ფაქტი ბიუჯეტის კანონი ცვლილება (3) 905,602 349,995 333,735 484,339 138% 0 0 0 103,241 არ იყო დაგეგმილი სესხები 309,673 266,800 219,290 237,642 89% -23% აქციები და სხვა კაპიტალი 595,930 83,195 114,445 143,456 172% -76% ფინანსური აქტივების კლება 265,297 98,502 123,232 119,150 121% -55% ვალუტა და დეპოზიტები 146,170 18,502 23,232 0 0% სესხები 96,105 80,000 90,000 94,132 118% -2% აქციები და სხვა კაპიტალი 23,018 0 10,000 25,014 - 9% 4 0 0 5 - 20% 640,305 251,493 210,503 365,189 145% -43% (1) ფინანსური აქტივების ზრდა ვალუტა და დეპოზიტები სხვა დებიტორული დავალიანებები ფინანსური აქტივების ცვლილება ფაქტი (4)-(1) ცვლილება % ბიუჯეტის კანონი თავდაპირველი (2) (4)/(2) % (4) -47% 5.1. აქციები და სხვა კაპიტალი 2018 წლის ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით ფინანსური აქტივების კლების „აქციებისა და სხვა კაპიტალის“ მუხლით არ იყო განსაზღვრული შემოსულობის მიღება. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად, მუხლის მოცულობა 10 მლნ ლარით განისაზღვრა, მაშინ როდესაც 4 საწარმოს65 პრივატიზებიდან ბიუჯეტში უკვე მობილიზებული იყო 25 მლნ ლარი. შედეგად, წლის ბოლოს ფაქტობრივად მიღებულმა შემოსულობამ 150%-ით გადააჭარბა დაკორექტირებულ გეგმას. რაც შეეხება სახელმწიფო საწარმოებში კაპიტალის ზრდას, 2017 წელთან შედარებით აღნიშნული მუხლი 453 მლნ ლარით (76%-ით) შემცირდა, რაც ძირითად გამოწვეულია საწარმოებში კაპიტალის ზრდის კრიტერიუმების ცვლილებით66. თუმცა, კაპიტალის გასაზრდელად მიმართულმა საბიუჯეტო სახსრებმა, გასული წლების მსგავსად, ისევ გადააჭარბა (60 მლნ ლარით - 72%-ით) ბიუჯეტის თავდაპირველი გეგმით განსაზღვრულ მაჩვენებელს და 143 მლნ ლარი შეადგინა. აქედან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზევე დეტალურად განისაზღვროს წლის განმავლობაში სახელმწიფო საწარმოების მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებების/პროექტების ჩამონათვალი და მათ შესასრულებლად საჭირო ფინანსური რესურსის მოცულობა. შპს „ბორი ოილი“ – 40% წილი; სს „აკადემიკოს ე. ფიფიას სახელობის სახალხო კლინიკა“ – 100% წილი; სს „კურორტი ახტალა“ - 99.5% წილი; შპს „გრუზვინპრომი" – 100% წილი. 66 2017 წლის 28 დეკემბრის მთავრობის N 2737 განკარგულება - „საქართველოს სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის რესპუბლიკური და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტიდან მეწარმე იურიდიული პირების დაფინანსების წესისა და პრინციპების განსაზღვრის შესახებ“. 65 48 დიაგრამა 42. „აქციები და სხვა კაპიტალის“ მუხლით გაწეული გადასახდელების შესრულების დინამიკა ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ გეგმასთან მიმართებაში (მლნ ლარი) 700 350% 596 323% 600 500 300% 250% 416 400 200% 264 300 109% 159 200 100 166 162 150% 210 72% 43% 79 37 184 83 14% 63% 143 100% 50% 0 0% 2013 წელი 2014 წელი 2015 წელი თავდაპირველი გეგმა 2016 წელი ფაქტი 2017 წელი 2018 წელი % ზრდა გეგმასთან მიმართებაში გასული საბიუჯეტო წლის მსგავსად, 2018 წელს „აქციები და სხვა კაპიტალის“ მუხლით საბიუჯეტო სახსრების ხარჯვა არათანაბარზომიერებით ხასიათდებოდა და ძირითადად კონცენტრირებული იყო წლის ბოლო თვეებზე. კერძოდ, ბოლო კვარტალში ამ მიმართულებით ათვისებული რესურსის ოდენობამ მთლიანი მუხლის წლიური საკასო ხარჯის 73% შეადგინა. ამასთან, მხოლოდ დეკემბერში, სახელმწიფო საწარმოებში კაპიტალის გასაზრდელად მიიმართა 65.3 მლნ ლარი, რაც ამ მუხლის მთლიანი ხარჯის 46%-ია. დიაგრამა 43. „აქციები და სხვა კაპიტალის“ მუხლის დიაგრამა 44. „აქციები და სხვა კაპიტალი“ მუხლის ყოველთვიური შესრულება - 2018 წ. (მლნ ლარი) განაწილება მხარჯავი დაწესებულებების მიხედვით 2018 წ. (მლნ ლარი) 70 65 გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო 60 50 32.9 , 23% 36.7 , 26% 38 40 30 ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო თავდაცვის სამინისტრო 0.3 , 0% 20 7 10 - 7 1 3 3 3 I II III IV 9 8 3 V VI აქციები და სხვა კაპიტალი 2 2 VII VIII IX X 20.1 , 14% XI XII 11 თვის საშუალო 53.5 , 37% განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტრო რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო მხარჯავი დაწესებულებების მიხედვით, ფინანსური აქტივების ზრდის „აქციებისა და სხვა კაპიტალის“ მუხლით გაწეული გადასახდელების უდიდესი წილი 37% (53.5 მლნ ლარი) მოდის 49 ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროზე, რომელმაც კაპიტალი გაზარდა 2 საწარმოში, ძირითადად, ინფრასტრუქტურული პროექტების განსახორციელებლად. 5.2. სესხები 2018 წელს სხვადასხვა საინვესტიციო პროექტების განსახორციელებლად საგარეო წყაროებიდან აღებული საკრედიტო რესურსიდან გადასესხდა 237.6 მლნ ლარი, რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 72 მლნ ლარით ჩამორჩება. გადასესხებული თანხების ძირითადი ნაწილი (61%) მიიმართა მუნიციპალიტეტებში, წყლის პროექტების განსახორციელებლად. დიაგრამა 45. საგარეო წყაროებიდან გადასესხებული კრედიტების მიზნობრიობა - 2018 წ. (მლნ ლარი) ენერგეტიკა 34.1, 14% 6.6, 3% 144.7, 61% 36.0, 15% მყარი ნარჩენების პროექტები რეგიონული ინფრასტრუქტურის განვითარება სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარება 16.2, 7% წყლის პროექტები როგორც საბიუჯეტო რესურსიდან, ასევე საგარეო წყაროებიდან მიღებული დაფინანსების ხარჯზე გაცემული სესხებიდან ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით დაგეგმილი იყო ჯამში 80 მლნ ლარის შემოსულობის მობილიზება. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული გეგმის მოცულობა ნაკლებია ქვესასესხო ხელშეკრულებებით ბიუჯეტში მოსამართ ძირ თანხაზე67. კერძოდ, ქვესასესხო ხელშეკრულებების საფუძველზე გადასესხებული კრედიტებიდან 2018 წელს მოსალოდნელი იყო 100.8 მლნ ლარის ოდენობის ძირი თანხის მობილიზება. 2018 წელს განხორციელდა გეგმის კორექტირება, რომლითაც ბიუჯეტში მოსამართი ძირი თანხა შემცირდა 1.8 მლნ ევროსა და 3.9 მლნ ლარის ოდენობით და 92.668 მლნ ლარი შეადგინა. კერძოდ, ცვლილებები შეეხო შემდეგ მსესხებლებს:  შპს „ენგურჰესს“ მთავრობის გადაწყვეტილებით 3 წლით გადაუვადდა 2018 წელს გადასახდელი 3.9 მლნ ლარისა და 1.7 მლნ ევროს ოდენობის ძირი თანხა;  აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროსა და შპს „ქობულეთის წყალს“ კი შეუმცირდათ ბიუჯეტში მოსამართი ძირი თანხა, ჯამში 90.8 ათასი ევროს მოცულობით. 2018 წელს ჯამურად საბიუჯეტო რესურსიდან და საგარეო წყაროებიდან მიღებული დაფინანსების ხარჯზე გაცემული სესხებიდან მობილიზებულმა შემოსულობამ 94.1 მლნ ლარი შეადგინა. წინა 67 68 წყარო - ფინანსთა სამინისტროს სახელმწიფო ვალის მართვის დეპარტამენტი. 27.8 მლნ ევრო, 190.6 მლნ იაპონური იენი და 3.9 მლნ აშშ დოლარი. 50 წლების მსგავსად, შემოსული თანხების უდიდესი ნაწილით - 95%-ით (89 მლნ ლარი) დაიფარა საგარეო წყაროებიდან გადასესხებული კრედიტები. ფინანსთა სამინისტროს სახელმწიფო ვალისა და საგარეო დაფინანსების დეპარტამენტის ინფორმაციაზე დაყრდნობით, შპს „ენერგოტრანსმა“ ვერ შეძლო ქვესასესხო ხელშეკრულების ფარგლებში აღებული სესხის ძირი თანხის სრული დაფარვა, რის შედეგადაც ბიუჯეტში არ იქნა მომართული, ჯამურად 9.1 მლნ ლარი69:  შპს „ენერგოტრანსმა“ 2017 წლის მსგავსად ვერ დაფარა 3 მლნ ევროს ოდენობის სესხის ძირი თანხა და ყოველ ვადაგადაცილებულ დღეზე ემატება პირგასამტეხლო 0.07%-ის ოდენობით. რაც შეეხება სახელმწიფო ბიუჯეტის შიდა რესურსებიდან გაცემულ სესხებს, სახელმწიფო სესხების დინამიკის ანალიზით ვლინდება სესხების გაცემისას გადამხდელის კრედიტუნარიანობის შეფასებასთან და ასევე, სესხების მართვის ეფექტიანობასთან დაკავშირებული ხარვეზები70. 2018 წლის ბოლოს არსებული მდგომარეობით, შიდა საბიუჯეტო სესხების (მოქმედი სესხები) სახით სულ გაცემულია 241.3 მლნ ლარი, რომლებზეც 2018 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით რიცხული სრული დავალიანება 283.9 მლნ ლარს შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ ვადაგადაცილებაშია 94 სესხი, რომლებზეც რიცხული დავალიანების 49% პირგასამტეხლოა, ხოლო 47% სესხის ძირი თანხა. სესხის გამცემი საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიხედვით, საყურადღებოა, რომ ფინანსთა სამინისტროსა და სსიპ „მუნიციპალური განვითარების ფონდის“ მიერ გაცემული სესხების 100% ვადაგადაცილებაშია. დიაგრამა 46. საბიუჯეტო რესურსიდან სულ გაცემული და დიაგრამა 47. 2018 წლის 31 დეკემბრის მათ შორის ვადაგადაცილებული სესხების რაოდენობა მდგომარეობით ვადაგადაცილებულ საბიუჯეტო სესხის გამცემი უწყებების მიხედვით71 - 2018 წ. სესხებზე არსებული დავალიანების სახეები (მლნ ლარი) 86 სესხების რაოდენობა სულ გაცემული სესხები დავალიანების მქონე სესხები 61 61 138.7 134.1 27 27 2 5 4 ოკუპირებული ფინანსთა სამინისტრო სსიპ მუნიციპალური სხვა სამინისტროები ტერიტორიებიდან განვითარების ფონდი დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო 11.1 ძირი პროცენტი პირგასამტეხლო ევროში არსებული თანხების კონვერტაციისთვის აღებულია 2018 წლის 31 დეკემბრის ოფიციალური გაცვლითი კურსი 3.07. 70 აღნიშნული სტატისტიკა ეყრდნობა საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ მოწოდებულ სახელმწიფო სესხების ერთიანი რეესტრის მონაცემებს. 71 სხვა სამინისტროებში გაერთიანებულია გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (3 სესხი) და სპორტისა და ახალგაზრდობის საქმეთა სამინისტრო (2 სესხი). 69 51 6. სახელმწიფო ვალი 6.1. სახელმწიფო ვალის ნაშთი სახელმწიფო ვალის ნაშთი მზარდი ტენდენციით ხასიათდება და 2018 წლის ბოლოს ნომინალურ გამოსახურებაში 18,468 მლნ ლარს შეადგენს, თუმცა აღსანიშნავია, რომ 2015 წლის შემდეგ ვალის წლიური ზრდის ტემპი შემცირებულია. კერძოდ, ვალის ნაშთი 2017 წლის მაჩვენებელს 8.9%-ით აჭარბებს, მაშინ როდესაც ბოლო 4 წლის ვალის ნაშთის საშუალო ზრდის ტემპი 15.7%-ია. აღსანიშნავია, რომ 2015 წელს ვალის ნაშთის 26.9%-ით ზრდა ძირითადად განპირობებული იყო ეროვნული ვალუტის გაუფასურებით (2015 წელს ლარი აშშ დოლართან მიმართებაში გაუფასურდა 29%-ით). საყურადღებოა, რომ 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში წარმოდგენილი სახელმწიფო საგარეო ვალის ნაშთი (14,544.9 მლნ ლარი) არ მოიცავს 3 საინვესტიციო სესხის72 ფარგლებში ჩამორიცხულ თანხას, ჯამურად 1.8 მლნ ლარის ოდენობით. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნული სხვაობა განაპირობა იმ ფაქტმა, რომ პროექტის განმახორციელებლისათვის 2018 წლის განმავლობაში ჩამორიცხული სესხის თანხების შესახებ ინფორმაცია ფინანსთა სამინისტროსთვის ცნობილი გახდა 2019 წლის იანვარში. მნიშვნელოვანია, რომ ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშის მომზადების ეტაპზე, სახელმწიფო ვალის ნაშთის სრულყოფილად წარმოდგენის მიზნით, წლის განმავლობაში ჩამორიცხული სესხების შესახებ ინფორმაცია სრულად აისახოს ვალის ნაშთში. 2018 წელს, წინა წლების მსგავსად, სახელმწიფო ვალის ფაქტობრივმა ნაშთმა 536.3 მლნ ლარით გადააჭარბა თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ ზღვრულ მაჩვენებელს, ხოლო 174.9 მლნ ლარით კანონის ცვლილებით წარმოდგენილს. ზღვრის დარღვევა განპირობებულია საგარეო ვალის ნაშთის დაგეგმილზე მეტად ზრდით, რაც ძირითადად გამოწვეულია ეროვნული ვალუტის გაუფასურებით. ამგვარად, სავალუტო რისკი წინა წლების მსგავსად ისევ რჩება სახელმწიფო ვალის პორტფელის მთავარ რისკ-ფაქტორად. თბილისის ავტობუსების პროექტი (EBRD), საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელის გაფართოების ღია პროგრამა (KfW), ბათუმში კომუნალური ინფრასტრუქტურის დაწესებულებათა რეაბილიტაცია (III ფაზა) (KfW). 72 52 დიაგრამა 48. რეალური მშპ-ის ზრდის ტემპის, დიაგრამა 49. სახელმწიფო ბიუჯეტის სახელმწიფო ვალის მოცულობისა (მლრდ ლარი) და თავდაპირველი და საბოლოო კანონით ვალის ზრდის ტემპის დინამიკა. განსაზღვრული სახელმწიფო ვალის ზღვრები და მათი შედარება ფაქტიურ მაჩვენებლებთან (მლრდ ლარი) 20.0 18.5 26.9% 17.0 18.0 12.0 9.1 8.0 14.6 14.6 15.1 3.0 13.2 14.0 3.2 3.2 15.9 16.3 3.6 3.5 17.0 3.5 17.9 18.3 18.5 3.9 3.9 3.9 20.0% 14.9% 10.4 9.3 11.5% 15.0% 12.1% 8.9% 6.4% 11.6 11.4 12.0 12.3 12.8 13.4 14.0 14.4 14.5 10.0% 2016 2017 2018 0.0% სახელმწიფო ვალი სახელმწიფო ვალის %-ული ზრდა მშპ-ის ზრდის ტემპი 2016 2017 საგარეო ვალი საშინაო ვალი ფაქტი 2015 4.7% კანონი 2014 4.8% ფაქტი 2.8% ცვლილება 2013 2.9% ცვლილება 2012 4.6% კანონი 3.4% 0.0 ფაქტი 5.0% 2.0 2.5% ცვლილება 2.1% 4.0 კანონი 6.0 25.0% 15.1 16.0 10.0 30.0% 2018 სულ სავალუტო რისკის გარდა, 2019 წლის დასაწყისში ფინანსთა სამინისტროს მიერ დამტკიცებულ მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიაში 2019-2021 წლებისთვის, გაანალიზებულია საპროცენტო და რეფინანსირების რისკები მთავრობის ვალის პორტფელისათვის. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მხრიდან, დადებითად უნდა შეფასდეს მთავრობის ვალის სტრატეგიის მომზადება და დამტკიცება, რომლითაც შესრულდა აუდიტის სამსახურის მიერ გაცემული რეკომენდაცია73. სტრატეგიაში განხილულია მთავრობის ვალის პორტფელის ფორმირების 4 განსხვავებული სცენარი74, რომელთაგან საუკეთესო ვარიანტად შეფასდა მე-3 სცენარი, რაც გულისხმობს მთავრობის მთლიანი ფინანსური საჭიროების საშინაო წყაროებიდან დაფინანსებას. თუმცა, საქართველოში კაპიტალის ბაზრის დაბალი განვითარების დონიდან გამომდინარე, 2021 წლამდე ფინანსთა სამინისტრო გეგმავს როგორც საშინაო, ასევე საგარეო წყაროებიდან მიღებული სახსრებით მთლიანი ფინანსური საჭიროების დაკმაყოფილებას. 2021 წლისათვის ფორმირებული მთავრობის ვალის პორტფელის მდგრადობის უზრუნველსაყოფად კი სტრატეგიით განსაზღვრულია შემდეგი მიზნები: 2015 წლის „სახელმწიფო ვალის მართვის ეფექტიანობის აუდიტის ანგარიში“ https://sao.ge/files/auditi/efeqtianobis-angarishi/2015/valis-martva.pdf 74 მთლიანი ფინანსური საჭიროების მრავალმხრივი და ორმხრივი კრედიტორებისგან მიღებული სესხებით დაფინანსება (სც.1); მთლიანი ფინანსური საჭიროების ევრობონდების გამოშვებით დაფინანსება (სც.2); მთლიანი ფინანსური საჭიროების საშინაო წყაროებიდან დაფინანსება (სც.3); მთლიანი ფინანსური საჭიროების როგორც მრავალმხრივი და ორმხრივი კრედიტორებისგან, ისე საშინაო წყაროებიდან დაფინანსება (სც.4). 73 53 ცხრილი 12. მთავრობის ვალის სტრატეგიის მიზნები 2019-2021 წლებისათვის. ინდიკატორები 2018 წლის მონაცემები 2021 წლის მიზნობრივი ზღვრები 1 წელიწადში დასაფარი ძირითადი თანხა (%-ად მთლიანთან), მთავრობის მთლიანი ვალისთვის 11.5% მაქს. 20.0% ATM75 მთავრობის მთლიანი ვალისთვის 7.3 მინ. 5.5 ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე მთავრობის ვალის წილი მთავრობის მთლიან ვალში 60.7% მინ. 40.0% ATR76 მთავრობის მთლიანი ვალისთვის 3.7 მინ. 2.0 1 წლის განმავლობაში, მთავრობის მთლიან ვალზე პროცენტის ხელმეორედ დაფიქსირების პროცენტული მაჩვენებელი 42.3% მაქს. 70.0% საშინაო ვალის წილი მთავრობის მთლიან ვალში 18.7% მინ. 20.0% რისკის სახეები რეფინანსირების რისკი საპროცენტო განაკვეთის რისკი სავალუტო რისკი კაპიტალის ბაზრის განვითარების ხელშეწყობისათვის 2016 წლის აპრილში მომზადდა77 „საქართველოს კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგია“, რომელშიც განისაზღვრა სახელმწიფო ობლიგაციების ბაზრის განვითარებისათვის გასატარებელი ღონისძიებები (სამოქმედო გეგმა) და მისაღწევი შედეგების გაზომვის ინდიკატორები როგორც მოკლევადიანი (2018), ასევე საშუალოვადიანი (2025) პერიოდისათვის. „საქართველოს კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგიის“ მიხედვით, ვალის მართვის სტრატეგიის გამოქვეყნების გარდა, სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდების კუთხით, 2018 წლისათვის დაგეგმილი იყო შემდეგი მიზნების მიღწევა:  მთავრობის ფასიანი ქაღალდების78 პორტფელის ფარდობა მშპ-სთან - 8%;  არარეზიდენტი ინვესტორების წილი მთავრობის ფასიანი ქაღალდების პორტფელში - 10%. Average Time to Maturity - საშუალო შეწონილი ვადიანობა. Average Time to Refixing - პროცენტის ხელმეორედ დაფიქსირების საშუალო ვადიანობა. 77 საქართველოს ეროვნული ბანკის, ფინანსთა სამინისტროსა და ეკონომიკური და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ. 78 მთავრობის ფასიან ქაღალდებში შედის: სახაზინო ვალდებულებები და ობლიგაციები, ობლიგაცია სებ-სთვის, ობლიგაციები ღია ბაზრის ოპერაციებისთვის. 75 76 54 დიაგრამა 50. კაპიტალის ბაზრის განვითარების სტრატეგიით დასახული ზოგიერთი მიზნის შესრულების მდგომარეობა. 12% 25% 10% 20% 10% 8% 20% 8% 15% 6% 4% 10% 6.8% 7.3% 7.6% 7.9% 10% 5% 2% 0% 7.4% 7.6% 2.3% 1.9% 0% 2015 2016 2017 2018 2015 2016 2017 2018 მთავრობის ფასიანი ქაღალდების პორტფელის ფარდობა მშპსთან 2018 წლის სამიზნე მაჩვენებელი არარეზიდენტი ინვესტორების წილი მთავრობის ფასიანი ქაღალდების პორტფელში 2018 წლის სამიზნე მაჩვენებელი 2025 წლის სამიზნე მაჩვენებელი 2025 წლის სამიზნე მაჩვენებელი 2018 წლის განმავლობაში კლების ტენდენციით ხასიათდებოდა მთავრობის ფასიანი ქაღალდების მფლობელებში არარეზიდენტი ინვესტორების წილი, რაც 1.9%-ს შეადგენს. ამასთან, 2018 წელს მთავრობის ფასიანი ქაღალდების პორტფელისა და მშპ-ის ფარდობა 7.9%-ს უტოლდება და უახლოვდება სტრატეგიით განსაზღვრულ მიზნობრივ მაჩვენებელს. 6.2. მთავრობის ვალის პორტფელის სავალუტო რისკი 2018 წელს მთავრობის ვალი წინა წელთან შედარებით 899 მლნ ლარით გაიზარდა, ხოლო 2016 წელთან შედარებით 2,161 მლნ ლარით. აღნიშნული ზრდა გამოწვეული იყო როგორც დამატებითი სესხების აღებით, ასევე ლარის გაცვლითი კურსის79 ცვლილებით. 2018 წელს, 2016 წელთან შედარებით, ვალის ნაშთის ზრდაში კურსის ეფექტი 30%-ს, ხოლო ახალი სესხების აღების ეფექტი 70%-ს შეადგენს, მაშინ როდესაც 2017 წელთან შედარებით ნაშთის მატებაზე კურსის ეფექტი 20%-ია. კურსის ეფექტის დადგენისათვის 2018 წლის ვალის მოცულობას გამოვსახავთ 2016 და 2017 წლებში წლის ბოლოს დაფიქსირებული გაცვლითი კურსებით. 79 55 დიაგრამა 51. მთავრობის ვალის მოცულობის დიაგრამა 52. მთავრობის ვალის მოცულობის ცვლილებაში ლარის გაცვლითი კურსისა და ახალი ცვლილებაში ლარის გაცვლითი კურსისა და ახალი სესხების აღების ეფექტი - 2017-2018 წწ. (მლნ ლარი) სესხების ეფექტი - 2016-2018 წწ. (მლნ ლარი) 1,000 898.8 824.3 800 2,161 1,757 2,000 600 1,500 328.7 400 200 2,500 516 1,000 29.9 -1.3 500 -3.5 0 0 -200 -500 -279.3 -400 CNY EUR JPY KWD კურსის ეფექტი ჯამური ეფექტი SDR 70 -2 -172 -9 -1,000 USD CNY სულ EUR JPY KWD ახალი სესხების ეფექტი ჯამური ეფექტი ახალი სესხების ეფექტი SDR USD სულ კურსის ეფექტი აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა ევროში დენომინირებული სესხების ოდენობა, რაც შეესაბამება 2019-2021 წლების მთავრობის ვალის სტრატეგიით გაცხადებულ მიზანს80. დიაგრამა 53. მთავრობის საგარეო სტრუქტურა ვალუტების81 მიხედვით. ვალის დიაგრამა 54. 2017 და 2018 წლების ბოლოს ლარის გაცვლითი კურსები და მათი %-ული ცვლილება. 4.00 4% 4% 5% 3.50 3.00 34% 36% 34% 3.72 3.69 3.3% 3.07 3.10 3.0% 2.68 2.59 2.0% 2.50 2.00 0.8% 1.50 35% 40% 43% 17% 22% 27% 2016 2017 2018 EUR SDR USD სხვა 4.0% 1.0% 0.0% 1.00 -1.0% -1.1% 0.50 0.00 -2.0% USD/GEL 31.12.2018 EUR/GEL 31.12.2017 SDR/GEL %-ული ცვლილება მთავრობის ვალის ნაშთზე ლარის გაუფასურების ეფექტი გაცილებით დიდია ვიდრე ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებზე. აღნიშნული გამოწვეულია წლის განმავლობაში ლარის გაცვლითი კურსის მერყეობით. კერძოდ, მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯების ოდენობა დამოკიდებულია დაფარვის მომენტისთვის არსებულ კურსზე და არა წლის ბოლოს დაფიქსირებულ გაცვლით კურსზე. ბოლო წლების კურსების ანალიზით კი ვლინდება, რომ წლის ბოლოს ლარის სავალუტო რისკი შემცირების მიზნით, ფინანსთა სამინისტრო გეგმავს ევროში დენომინირებული სესხების მოცულობის ზრდას. 81 SDR - ნასესხობის სპეციალური უფლება 80 56 გაცვლითი კურსი საშუალო წლიურ გაცვლით კურსებთან შედარებით უფრო მეტად უფასურდება. თუმცა, საყურადღებოა, რომ 2018 წელს ვალის დაფარვისას გამოყენებული კურსების საშუალო აჭარბებს 2017 და 2016 წლების ანალოგიურ მაჩვენებლებს. ცხრილი 13. ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯების გადახდისას დაფიქსირებული ვალუტის გაცვლითი კურსების ანალიზი და კურსის ეფექტი ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებზე (მლნ ლარი) ვალუტა 2016 2017 2018 ვალის დაფარვის ხარჯების გადახდისას დაფიქსირებული კურსების საშუალო 2018-2016 წწ.-ში დაფიქსირებ ულ კურსებს შორის %ული ცვლილება 2018-2017წწ.ში დაფიქსირებ ულ კურსებს შორის %ული ცვლილება 2016 წლის კურსით დათვლილი (1) 2017 წლის კურსით დათვლილი (2) 2018 წლის კურსით დათვლილი (3) (3)-(1) (3)-(2) 2018 წელს გადახდილი მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები EUR 2.63 2.86 2.97 12.7% 3.9% 183 199 207 23 8 JPY 0.02 0.02 0.02 4.5% 0.6% 10 11 11 0 0 KWD 8.03 8.29 8.39 4.4% 1.2% 5 6 6 0 0 USD 2.37 2.49 2.53 6.7% 1.3% 268 282 287 19 5 SDR 3.31 3.46 3.58 8.4% 3.5% 436 456 472 36 16 CNY 0.34 0.35 0.38 9.5% 6.3% 1 1 1 0 0 904 955 984 79 29 სულ 6.3. მთავრობის ვალის პორტფელის საპროცენტო რისკი მთავრობის ვალის პორტფელისათვის მზარდია საპროცენტო რისკი, რაც გამოიხატება ცვალებადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილის ზრდით პორტფელში. აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში გაფორმებული სასესხო ხელშეკრულებების უდიდესი ნაწილი ცვალებად საპროცენტო განაკვეთშია, რაც ზრდის საგარეო ვალის მომსახურების ხარჯების მერყეობის რისკს. დიაგრამა 55. მთავრობის საგარეო ვალის ნაშთი დიაგრამა 56. 2013-2018 წლებში გაფორმებული საპროცენტი განაკვეთის სახეების მიხედვით. სასესხო ხელშეკრულებებით განსაზღვრული საგარეო ვალის ნაშთი საპროცენტი განაკვეთის სახეების მიხედვით. 27% 27% 29% 30% 35% 39% 49% 74% 57% 71% 93% 73% 73% 71% 70% 66% 61% 51% 26% 29% 2014 2015 43% 7% 2013 2014 2015 ფიქსირებული 2016 2017 ცვლადი 2018 97% 2013 2016 ფიქსირებული 3% 2017 2018 ცვლადი 57 6.4. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები მთავრობის ვალის პორტფელის ზრდის, ლარის გაუფასურებისა და საპროცენტო განაკვეთების ცვლილების შედეგად 2017 წელთან შედარებით, ჯამურად 491.6 მლნ ლარით გაიზარდა სახელმწიფო ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები როგორც საგარეო, ასევე საშინაო სესხებზე და 2,479 მლნ ლარი შეადგინა. ცხრილი 14. მთავრობის ვალის მომსახურება და დაფარვა (მლნ ლარი). 2017 ფაქტი (1) 2018 წ. ბიუჯეტის კანონი თავდაპირველი (2) 2018 წ. ბიუჯეტის კანონი ცვლილება (3) 2018 ფაქტი (4) სახელმწიფო ვალის მომსახურება და დაფარვა 1,987 2,525 2,485 2,479 25% 98% საგარეო ვალის მომსახურება და დაფარვა 665 1,015 990 984 48% 97% 427 237 725 290 714 276 715 269 67% 13% 99% 93% 1,323 1,510 1,495 1,496 13% 99% 1,084 1,250 1,250 1,251 15% 100% 35 35 35 35 0% 100% 1,049 1,215 1,215 1,216 16% 100% 239 260 245 244 2% 94% 43 43 37 37 -15% 86% 196 217 208 207 6% 96% ძირითადი თანხა პროცენტის გადახდა საშინაო ვალის მომსახურება და დაფარვა ძირითადი თანხა საქართველოს მთავრობის საქართველოს ეროვნული ბანკისადმი ვალი სახაზინო ვალდებულებები და სახაზინო ობლიგაციები პროცენტის გადახდა საქართველოს მთავრობის საქართველოს ეროვნული ბანკისადმი ვალი სახაზინო ვალდებულებები და სახაზინო ობლიგაციები (4)/(1) % (4)/(2) % აღსანიშნავია, რომ 2017 წლის მსგავსად, 2018 წელს სახელმწიფო ვალის მომსახურების ხარჯების ნამატის უდიდესი ნაწილი (60%) მოდის საშინაო ვალის მომსახურებაზე, რაც გამოწვეულია 6 და 12 თვიანი სახაზინო ვალდებულებების დაფარვით. დიაგრამა 57. სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მომსახურებისა და დაფარვის დინამიკა ვადიანობის მიხედვით (მლნ ლარი) 800 600 400 200 0 2015 2016 2017 2018 2015 2016 2017 2018 2015 2016 2017 2018 2015 2016 2017 2018 2015 2016 2017 2018 6 თვიანი 12 თვიანი 2 წლიანი ძირი 5 წლიანი 10 წლიანი პროცენტი 58 6.5. საგარეო წყაროებიდან მიღებული კრედიტები ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული საინვეტიციო პროექტების მნიშვნელოვან ნაწილს, ათვისების დაბალი მაჩვენებელი აქვს, რაც საინვესტიციო პროექტების შეფერხებებით განხორციელებაზე მიუთითებს. 2018 წელს საინვესტიციო კრედიტების სახით საგარეო წყაროებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზდა 997 მლნ ლარი, რაც თავდაპირველი გეგმის 81%-ს შეადგენს და წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს (104%) 23 პროცენტული პუნქტით ჩამორჩება. აღნიშნულის გამომწვევი მიზეზია საინვესტიციო კრედიტების მნიშვნელოვნად დაბალი ათვისება წლიურ გეგმასთან მიმართებაში. წინა წლების მსგავსად, მზარდია საგარეო კრედიტებიდან მიღებული შემოსავლები. იზრდება როგორც ბიუჯეტის მხარდამჭერი, ასევე საინვესტიციო კრედიტების მოცულობა. თუმცა, ბიუჯეტის მხარდამჭერი სესხებით მიღებული შემოსავლების ზრდის ტემპი აჭარბებს საინვესტიციო კრედიტების შემოდინების ტემპს. კერძოდ, 2018 წელს ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტების მოცულობა გაიზარდა 56%-ით (458 მლნ ლარი), მაშინ როდესაც საინვესტიციო კრედიტების რაოდენობა - 4%-ით (997 მლნ ლარი). დიაგრამა 58. საგარეო კრედიტების სახით მისაღები შემოსულობების შესრულების მაჩვენებლები (მლნ ლარი) 1,587 1,393 1,075 395 1,081 1,076 470 258 255 1,380 1,216 1,252 295 294 921 958 ცვლილება ფაქტი 1,455 350 455 458 1,237 680 კანონი 821 822 923 ცვლილება ფაქტი კანონი 2016 2017 საინვესტიციო ბიუჯეტის მხარდამჭერი კანონი 925 997 ცვლილება ფაქტი 2018 სულ 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრული 1,237 მლნ ლარის მოცულობის შეღავათიანი საინვესტიციო კრედიტით დაიგეგმა 51 საინვესტიციო პროექტის დაფინანსება. წლის ბოლოს ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, ჯამურად მათი დაფინანსება 312 მლნ ლარით შემცირდა, რის შედეგადაც ბიუჯეტიდან ამოღებულ იქნა 183 მლნ ლარის ღირებულების 11 ისეთი საინვესტიციო პროექტი82, რომელთაც 10 თვის მდგომარეობით საკრედიტო რესურსი საერთოდ არ ჰქონდათ ათვისებული. ხოლო 26 პროექტის ბიუჯეტის დაკორექტირების შედეგად საგარეო წყაროებიდან მისაღები რესურსი შემცირდა 129 მლნ ლარით. საინვესტიციო პროექტების ათვისების ცხრილში აღნიშნულ პროექტების კანონის ცვლილებით დაფინანსება არ აქვთ განსაზღვრული. 82 59 აღსანიშნავია, რომ 2018 წლის განმავლობაში განხორციელდა 283 ისეთი საინვესტიციო პროექტი, რომლებიც გათვალისწინებული არ იყო არც თავდაპირველი ბიუჯეტის კანონით და არც კანონში განხორციელებული ცვლილებით. დაუგეგმავი პროექტების ფარგლებში, წლის ბოლოს საკრედიტო რესურსის ათვისებამ 1.1 მლნ ლარი შეადგინა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, მიზანშეწონილია, საინვესტიციო პროექტებისათვის არ ხდებოდეს ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული წლიური გეგმების შემცირება მათზე გამოყოფილი საკრედიტო რესურსის დაბალი ათვისების ტენდენციიდან გამომდინარე, რათა ანგარიშგების ეტაპზე მოხდეს აუთვისებლობის გამომწვევი მიზეზების წარმოდგენა და ანალიზი, რისი საშუალებითაც შესაძლებელი იქნება მომავალი პერიოდის ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში წარსული გამოცდილების გათვალისწინება. 2018 წელს 15 საინვესტიციო პროექტის შემთხვევაში, საკრედიტო სახსრების ათვისება საერთოდ არ მომხდარა. აღნიშნულ პროექტებში ჯამურად იგეგმებოდა 229 მლნ ლარის ოდენობის რესურსის მიმართვა. ასევე, თავდაპირველ გეგმასთან მიმართებაში 70%-ზე დაბალი ათვისება აქვს 12 პროექტს (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 5-ში). დიაგრამა 59. საინვესტიციო პროექტების განაწილება დიაგრამა 60. საინვესტიციო პროექტების ათვისების 2018 წლის თავდაპირველ გეგმასთან მიმართებაში მდგომარეობა სამინისტროების მიხედვით. ათვისებული თანხების მიხედვით84. 70%-ზე მაღალი ათვისების პროექტები 4 0% 4 5 6 0%-25% 25%-50% 50%-75% 75%-100% >100% პროცენტული ათვისება წლიურ თავდაპირველ გეგმასთან შედარებით პროექტების რაოდენობა პროექტების რაოდენობა 17 15 70%-ზე დაბალი ათვისების პროექტები 16 20 1 3 1 3 3 1 2 1 რეგიონული ეკონომიკისა და განვითარებისა და მდგრადი ინფრასტრუქტურის განვითარების სამინისტრო სამინისტრო აჭარის გარემოს დაცვისა დასხვა სამინისტროები ავტონომიური სოფლის რესპუბლიკა და მეურნეობის თბილისი სამინისტრო პროექტების განმახორციელებლების ინფორმაციით, ძირითადად პროექტების შემაფერხებელი მიზეზებია: სესხის ხელშეკრულების გაფორმების დაგვიანება85, პროექტის ცვლილებები და განსახლების პრობლემები86, სატენდერო პროცედურების გაჭიანურება87, კონტრაქტორის მხრიდან წარმოქმნილი პრობლემები88, პროექტის დაგეგმვასთან დაკავშირებული ხარვეზები89, სესხის საქართველოში მყარი ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD); თბილისის ავტობუსების პროექტი (EBRD, E5P). არ მოიცავს იმ საინვესტიციო პროექტებს, რომელთა განხორციელება არ იგეგმებოდა 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით (2 პროექტი). 85 24 13 01 86 25 03 09; 25 05 02; 25 02 03 04; 25 03 04; 24 14 02 87 25 02 02 19; 25 02 03 10; 25 02 03 14; 25 04 01; 25 02 03 07; 25 02 02 20; 25 02 03 11; 25 03 05; 31 07 02; 24 13 01; 31 07 02 88 25 02 03 02; 25 02 03 12; 25 02 03 13; 25 02 03 06; 24 14 02 89 24 12; 56 13 03; 32 10 83 84 60 გაუქმება მთავრობის პრიორიტეტების ცვლილების გამო90, დონორებთან სხვადასხვა საკითზე მოლაპარაკებების გაჭიანურება91. 2018 წელს 70%-ზე დაბალი ათვისების 14 საინვესტიციო კრედიტის ფარგლებში სულ გადახდილი ვალდებულების გადასახადი (Commitment Fee) 3.1 მლნ ლარს შეადგენს (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 5-ში). ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია პროექტის განმახორციელებელმა უწყებებმა უზრუნველყონ გამოყოფილი სესხების დროული და ეფექტიანი ათვისება და ასევე, გაითვალისწინონ პროექტების მიმდინარე შესრულების მდგომარეობა არსებული პროექტების ფარგლებში დამატებითი სესხების მოზიდვის საჭიროებასთან დაკავშირებით, რათა თავიდან იქნეს აცილებული სესხზე ვალდებულების გადასახადით გაწეული დამატებითი ხარჯებისა და დროში გაჭიანურებული ან/და დაუსრულებელი პროექტების რაოდენობის ზრდა. 7. სახელმწიფო ბიუჯეტის პროგრამული ფორმატი სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონსა და შესრულების ანგარიშს თან ერთვის „პროგრამული ბიუჯეტის დანართი“, რომელიც მოიცავს ინფორმაციას პრიორიტეტების ფარგლებში განსაზღვრული პროგრამების მოსალოდნელი/მიღწეული შედეგების და შედეგების შეფასების ინდიკატორების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამული ბიუჯეტის მომზადება 2012 წლიდან დაიწყო, იგი ჯერ კიდევ არ მტკიცდება ბიუჯეტის კანონით და მხოლოდ დანართის ხასიათს ატარებს. ამასთან, ბიუჯეტის პროგრამული ფორმატით წარმოდგენილი ინფორმაცია საჭიროებს დამატებითი გაუმჯობესებას. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის პროგრამული ფორმატით მომზადების პროცესში სისტემური ხასიათის ხარვეზები შეინიშნება როგორც დაგეგმვის, ასევე ანგარიშგების ეტაპებზე. დაგეგმვის პროცესში ნაკლოვანებები გამოვლინდა შემდეგი ძირითადი მიმართულებებით92:  სამინისტროების საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესი და მასში წარმოდგენილი ინფორმაცია ხარისხობრივ გაუმჯობესებას საჭიროებს, რადგან სრულად არ ხდება:  - პროგრამების/ქვეპროგრამების დეტალურ ღონისძიებებად ჩაშლა; - ღონისძიებების განმახორციელებლების კომპეტენციების გამიჯვნა; ღონისძიებების საბაზისო და სამიზნე მაჩვენებლების განსაზღვრა; - ინდიკატორების გასაზომი მონაცემთა წყაროს მითითება; - დამატებითი დაფინანსების საჭიროების განსაზღვრა და შესაბამისი სცენარის განხილვა. ხარვეზებით ხასითდება პროგრამის/ქვეპროგრამის ფარგლებში მოსალოდნელი შედეგების ფორმირების პროცესი: 31 05 07 25 02 03 15; 25 02 03 16; 25 03 08; 25 04 05; 25 02 02 18 92 https://sao.ge/files/auditi/daskvna-2018-clis-sax-biujetis-kanonis-proeqtis-shesaxeb.pdf 90 91 61 - პროგრამების მოსალოდნელი შედეგების წარმოდგენა ხშირ შემთხვევაში ხდება აგრეგირებულად და არ ითვალისწინებს მათ დეტალიზაციას ქვეპროგრამებად; - 2018 წლის პროგრამულ დანართში წარმოდგენილი 133 პროგრამიდან მხოლოდ 15 პროგრამა (11%) არის ჩაშლილი ქვეპროგრამებად. ქვეპროგრამები წარმოდგენილი არ აქვს 13-დან 6 სამინისტროს93;  საბოლოო/შუალედური შედეგების ნაწილს არ გააჩნია მიზნობრივი მაჩვენებლები. პროგრამების/ქვეპროგრამების შედეგების შეფასების ინდიკატორების ფორმირებაში გამოვლინდა სისუსტეები: - შეფასების ინდიკატორების ნაწილი ვერ უზრუნველყოფს მიღწეული შედეგების გაზომვას და პროგრამის ეფექტიანობის შეფასებას; - პროგრამებისა და ქვეპროგრამების ნაწილი შეფასებისათვის საჭიროებს დამატებით ინდიკატორს; - არასრულად ხდება ცდომილების ალბათობისა და შესაძლო რისკების მაჩვენებლების განსაზღვრა. რაც შეეხება პროგრამების ფარგლებში მიღწეული შედეგების შესახებ ანგარიშგებას, 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშის პროგრამული დანართის ანალიზისას გამოვლინდა შემდეგი სისტემური ხასიათის ხარვეზები (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 6-ში):  შესრულების შესახებ პროგრამის/ქვეპროგრამის ანგარიშგება სრულად არ მოიცავს შესახებ, რომლისთვისაც დაგეგმვის ინფორმაციას ეტაპზე ყველა განისაზღვრა მოსალოდნელი შედეგები და შედეგების შეფასების ინდიკატორები;  გარკვეული პროგრამების შემთხვევებში სრულად არ ხდება მიღწეული შედეგების შესახებ ანგარიშგება ან შედეგების შეფასება წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებთან მიმართებაში:  ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის შემთხვევაში მიღწეული შედეგების წარმოდგენა ხორციელდება დაგეგმვის ეტაპზე განსაზღვრულ მაჩვენებლებთან შეუსაბამოდ, განსხვავებული სახით/ფორმატით, რაც ართულებს ან შეუძლებელს ხდის დაგეგმილი და მიღწეული შედეგების ერთმანეთთან შედარებას:  გარკვეული პროგრამების შემთხვევაში არ არის წარმოდგენილი განმარტება დაგეგმილ და მიღწეულ შედეგებს შორის არსებულ განსხვავებებზე, ან მოცემული განმარტება ზოგადი ხასიათისაა და შეუძლებელია დადგინდეს თუ რა იყო გადახრის გამომწვევი მიზეზი. ამასთან, წლის განმავლობაში პრიორიტეტების ცვლილების შემთხვევაში არ არის მითითებული ინფორმაცია აღნიშნული ცვლილების სანაცვლოდ განხორციელებული ღონისძიებებისა და მიღწეული შედეგების შესახებ. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშზე თანდართული ინფორმაციით, ფინანსთა სამინისტრომ გაითვალისწინა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გასული წლის მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაცია და 2019 წლის ბოლომდე გეგმავს პროგრამული ბიუჯეტირების დანერგვასთან დაკავშირებით სამოქმედო გეგმის შემუშავებას. ასევე, მნიშვნელოვანია სამსახურის ფინანსთა სამინისტრო, თავდაცვის სამინისტრო, შსს, იუსტიციის სამინისტრო, კულტურისა და სპორტის სამინისტრო, ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო. 93 62 ანგარიშებში არაფინანსური ინფორმაციის ხარისხობრივი გაუმჯობესების მიმართულებით გაცემული სხვა რეკომენდაციების ეტაპობრივი შესრულება. 8. „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „საქართველოს 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის“ შესახებ მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა საქართველოს მთავრობის 2018 წლის 31 ოქტომბრის №2051 განკარგულებით, წარმოდგენილ იქნა მთავრობის სამოქმედო გეგმა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ „საქართველოს 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მომზადებულ მოხსენებაში მოცემული შენიშვნებისა და რეკომენდაციების გათვალისწინებასთან დაკავშირებით. 2017 წლის ბიუჯეტის შესრულების პროცესში იდენტიფირებულ სისტემური ხასიათის ხარვეზებისა და ნაკლოვანებების აღმოსაფხვრელად, სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გაიცა 11 რეკომენდაცია. წარმოდგენილ ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშს თან ახლავს ინფორმაცია აღნიშნული რეკომენდაციის შესრულების მდგომარეობის შესახებ. ანგარიშის ფარგლებში არ მოხდა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ წინა პერიოდში94 გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარების შესახებ განახლებული ინფორმაციის წარმოდგენა. 2017 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშზე მომზადებული მოხსენების ფარგლებში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების სტატუსი მიმდინარე მდგომარეობით შემდეგია (თითოეული რეკომენდაციის შესრულების შესახებ დეტალური ინფორმაცია იხილეთ დანართ 7-ში): დიაგრამა 61. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის 2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა. 3 3 შესრულებული მიმდინარე შეუსრულებელი 5 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში რამდენიმე რეკომენდაციასთან დაკავშირებით წარმოდგენილია ზოგადი ინფორმაცია, რაც ართულებს მათ შესრულებასთან დაკავშირებით მონიტორინგის განხორციელებასა და შესრულების შესაბამისი სტატუსების იდენტიფიცირებას. 94 მაგ. 2016 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ მოხსენებაში. 63 მნიშვნელოვანია, რეკომენდაციების შესრულების სამოქმედო გეგმაში აისახოს თითოეული რეკომენდაციის შესრულების კონკრეტული ვადა, შესრულების მდგომარეობის შეფასების ინდიკატორი შესაბამისი მიზნობრივი მაჩვენებლებით და შესრულების მდგომარეობა. აღნიშნული ხელს შეუწყობს თითოეული რეკომენდაციის შესრულების შესახებ ეფექტური მონიტორინგის განხორციელებას. რეკომენდაციები: ფინანსთა სამინისტროს:  მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშზე თანდართული დოკუმენტი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაციების შესრულების შესახებ, ასევე მოიცავდეს განახლებულ ინფორმაციას გასულ პერიოდებში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობის შესახებ. 64 დანართი დანართი 1. საბიუჯეტო განაცხადებისა და ბიუჯეტის კანონის მომზადება - მაგალითები გარკვეულ შემთხვევებში, უწყებების მიერ საბიუჯეტო განაცხადით მოთხოვნილ იქნა ჭერს ზევით სახსრები, პროგრამების ფარგლებში კონკრეტული ღონისძიებების დასაფინანსებლად, თუმცა ეს მოთხოვნა ნაწილობრივ ან საერთოდ არ იქნა გათვალისწინებული ბიუჯეტის კანონში. ამასთან, გარკვეულ პროგრამებზე არ მოხდა უწყებების მიერ ჭერის ფარგლებში მოთხოვნილი თანხის დამტკიცება. მიუხედავად ამისა, წლის განმავლობაში სხვა პროგრამებიდან ან სარეზერვო ფონდებიდან თანხების გადმონაწილების შედეგად, აღნიშნული პროგრამების ფაქტობრივი ხარჯი ჭერს ზევით მოთხოვნილ თანხებს გაუთანაბრდა/დაუახლოვდა:  „მოსახლეობის საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის“ პროგრამისთვის (35 03 01) შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ საბიუჯეტო განაცხადით ჭერის ფარგლებში მოთხოვნილი 650 მლნ ლარის გარდა დამატებით, ჭერს ზევით მოითხოვა 70 მლნ ლარი (სულ 720 მლნ ლარი), ბიუჯეტის კანონში კი მოხდა დამატებით მოთხოვნილი დაფინანსების ნაწილობრივი გათვალისწინება და პროგრამას დაუმტკიცდა 704 მლნ ლარი. წლის განმავლობაში სხვა პროგრამებიდან აღნიშნულ პროგრამაზე დამატებით კიდევ იქნა გადმოტანილი სახსრები 47.3 მლნ ლარის ოდენობით;  იუსტიციის სამინისტროს აპარატის (26 01) მიერ საბიუჯეტო განაცხადით ჭერს ზემოთ მოთხოვნილ იქნა 5.9 მლნ ლარი, რაც გამიზნული იყო 2016-2017 წლებში ფინანსთა სამინისტროს სსიპ „საფინანსოანალიტიკური სამსახურისგან“ „Windows”-ის ლიცენზიების მოწოდებისთვის წარმოქმნილი დავალიანების დასაფარად. თუმცა, აღნიშნული თანხის ბიუჯეტში გათვალისწინება არ მომხდარა. 2018 წლის დეკემბერში კი აღნიშნული მიზნობრიობით პროგრამაში თანხის ნაწილი (1.5 მლნ ლარი) გადმოტანილ იქნა სხვა პროგრამებიდან და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებიდან;  სსიპ „სახელმწიფო სამხედრო სამეცნიერო-ტექნიკური ცენტრი "დელტა"-ს (29 07 01) მიერ საბიუჯეტო განაცხადით ჭერს ზევით დამატებით მოთხოვნილია 3 მლნ ლარი, რომლის გათვალისწინებაც ბიუჯეტის კანონში არ მომხდარა. თუმცა, იმავე ღონისძიების დაფინანსების მიზნით 2018 წლის მაისიივნისის თვეში მობილიზდა დამატებით 2.1 მლნ ლარი. დანართი 2. ბიუჯეტის კანონის ცვლილება - მაგალითები ბიუჯეტის კანონის ცვლილების ფარგლებში ადგილი ჰქონდა დაბალი ათვისების პროგრამებისთვის/ ქვეპროგრამებისთვის ასიგნებების შემცირებას და რესურსების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე, რაც დაგეგმვის პროცესში არსებულ ხარვეზებზე მიუთითებს:   პროგრამაზე „საქართველოს ეროვნული ინოვაციების ეკოსისტემის პროექტი (IBRD)“ (24 12) გამოყოფილი ასიგნებების მოცულობა ბიუჯეტის კანონით განისაზღვრა 10 მლნ ლარით. წლის განმავლობაში პროგრამის ფარგლებში გამოყოფილი თანხების აუთვისებლობის გამო ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით გეგმა შემცირდა 5.4 მლნ ლარით, რაც თავდაპირველად დამტკიცებული ასიგნებების 54%-ს შეადგენს. პროგრამის ფაქტობრივი ხარჯი 3.3 მლნ ლარს გაუტოლდა; „ნარჩენებისა და ქიმიური ნივთიერებების მართვის ღონისძიებების“ (31 01 07) ქვეპროგრამისთვის ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული იყო 1.5 მლნ ლარი, ხოლო ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით აღნიშნულ ქვეპროგრამაზე გამოყოფილი ასიგნებების მოცულობა 1.3 მლნ ლარით (87%-ით) შემცირდა. ქვეპროგრამის აუთვისებლობა გამოიწვია საპროექტო დოკუმენტაციის არსებულ რეალობასთან შეუსაბამობამ (შედგენილი იქნა 4 წლის წინ). შესაბამისად, აუცილებელი იყო დაგეგმვის ეტაპზევე მომხდარიყო პროექტთან დაკავშირებული სირთულეებისა და სხვადასხვა გარემოებების გათვალისწინება და დაფინანსების განსაზღვრა. 65 დანართი 3. ასიგნებების გადანაწილებები - მაგალითები 1. რიგ შემთხვევებში საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ადგილი აქვს წლის განმავლობაში რესურსების მობილიზებას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე გათვალისწინება.  განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ქვეპროგრამას - „პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების ინფრასტრუქტურის განვითარება“ (32 07 02 02) ბიუჯეტის კანონით განესაზღვრა დაფინანსება 5 მლნ ლარის ოდენობით. წლის განმავლობაში კი აღნიშნულ პროგრამაზე გადანაწილდა 8.4 მლნ ლარი. გადანაწილების მიზეზს წარმოადგენს პროფესიული სასწავლებლების სხვადასხვა სახის გადაუდებელი სარეაბილიტაციო და სამშენებლო სამუშაოების განხორციელება. თავისი შინაარსიდან გამომდინარე აღნიშნული ღონისძიებების უზრუნველსაყოფად საჭირო რესურსის გათვალისწინება შესაძლებელი იყო ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე.  „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემისა და საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მოსამსახურეთა ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურებით უზრუნველყოფის“ პროგრამის (30 04) „საქონელი და მომსახურების“ მუხლში დამტკიცებულმა ასიგნებამ 2.9 მლნ ლარი შეადგინა. წლის განმავლობაში აღნიშნულ მუხლში საჭირო გახდა სხვა პროგრამებიდან დამატებით 770 ათასი ლარის მობილიზება. სამინისტროს ინფორმაციით, დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებაში ხარჯის მეტობა გამოწვეულია თანამშრომელთა მკურნალობისათვის საჭირო თანხების დაფინანსებით, რომლის წინასწარ განსაზღვრა შეუძლებელია. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული პროგრამის „საქონელი და მომსახურების“ მუხლით 2016-2017 წლებში გაწეულია 4.8 მლნ და 4.4 მლნ ლარის ხარჯი. შესაბამისად, 2018 წლისათვის აღნიშნული მუხლის დაგეგმვა 2.930 მლნ ლარის დონეზე არაგონივრულია. 2. ზოგიერთი საბიუჯეტო ორგანიზაციის შემთხვევაში, ადგილი აქვს პროგრამების/ქვეპროგრამებისა ან ცალკეულ საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში ჭარბი ოდენობით რესურსის დაგეგმვას ან/და წლის განმავლობაში აუთვისებელი საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე/საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე.  ფინანსთა სამინისტროს აპარატის (23 01 01) „არაფინანსურ აქტივების ზრდის“ მუხლში ასიგნება განისაზღვრა 2.8  მლნ ლარით, საიდანაც 2.6 მლნ ლარი გათვალისწინებული იყო არასაცხოვრებელი შენობების ზრდის მუხლში. წლის განმავლობაში, აღნიშნული თანხიდან 1.2 მლნ ლარი გადანაწილდა „საქონელი და მომსახურების“ მუხლში. აღნიშნული თანხა გათვალისწინებული იყო საგამოძიებო სამსახურის ადმინისტრაციული შენობის რემონტისათვის, რისი საჭიროებაც წლის განმავლობაში დღის წესრიგიდან მოიხსნა. თავდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამის - „ჯანდაცვა და სამედიცინო მხარდაჭერა“ (29 03 03), „სხვა ხარჯები“-ს მუხლში დამტკიცებული ასიგნება 20 მლნ ლარით განისაზღვრა. საკასო ხარჯმა კი 16.6 მლნ ლარი შეადგინა. დანარჩენი რესურსი (3.3 მლნ ლარი) მეოთხე კვარტალში გადანაწილებულ იქნა სხვადასხვა პროგრამებისა და ქვეპროგრამების დასაფინანსებლად. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული ქვეპროგრამის ფარგლებში 2017 წელსაც 20 მლნ ლარი იყო დამტკიცებული, ხოლო ფაქტობრივმა ხარჯმა 16.4 მლნ ლარი შეადგინა. 3. გარკვეულ შემთხვევებში, ადგილი აქვს თანხების გადანაწილებას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომლებიც საერთოდ არ იყო გათვალისწინებული ბიუჯეტის კანონით და მათი განხორციელება წლის განმავლობაში გადაწყდა:   ფინანსთა სამინისტროს პროგრამიდან „შემოსავლების მობილიზება და გადამხდელთა მომსახურების გაუმჯობესება“ (23 02), შემოსავლების სამსახურის დაფინანსების შემცირების ხარჯზე, ფინანსთა სამინისტროს აპარატის (23 01 01) პროგრამულ კოდზე გადმოტანილ95 იქნა 2.1 მლნ ლარი, სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურისთვის ავტოპარკის განახლების მიზნით. აღნიშნული ცვლილება ეფუძნება 2018 წლის 13 თებერვლის მოხსენებით ბარათს, რომლითაც საგამოძიებო სამსახური ითხოვდა მოძველებული ავტოპარკის განახლებას; იუსტიციის სამინისტროს პროგრამაზე - „სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს მომსახურებათა განვითარება და ხელმისაწვდომობა“ (26 10) 2018 წლის ბიუჯეტის კანონით ასიგნება გამოყოფილი არ ყოფილა. აღნიშნულ პროგრამას, წლის განმავლობაში 26 03 პროგრამიდან96 გადაუნაწილდა 610 ათასი ლარი კიბერუსაფრთხოების და რესურსების უზრუნველყოფის მიზნით „Microsoft”-ის პროგრამული უზრუნველყოფის განახლების უფლებისა და ახალი ლიცენზიების შეძენისთვის. 2018 წლის 5 მაისის N311 ხარჯთაღრიცხვის ცვლილების ცნობა. ეროვნული საარქივო ფონდის დაცულობის, მომსახურების თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვისა და დოკუმენტების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. 95 96 66 4. გარკვეულ შემთხვევებში, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ხორციელდება ასიგნებების გადანაწილების უკუპროცესი. კერძოდ, ადგილი აქვს იმ პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე თანხების უკან მობრუნებას, რომლებიდანაც წლის განმავლობაში ხდებოდა ასიგნებების გადატანა.   რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს ქვეპროგრამიდან - „ბაღდათი-აბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია“ (25 02 02 09) წლის განმავლობაში ბიუჯეტით გათვალისწინებული 25 მლნ ლარიდან სხვა ქვეპროგრამებზე გადანაწილდა 21 მლნ ლარი. 26 და 27 დეკემბერს სხვა ქვეპროგრამებიდან აღნიშნულ ქვეპროგრამაზე, კონტრაქტორი ორგანიზაციების მიერ შესრულებული და შესასრულებელი სამუშაოების ანაზღაურების მიზნით მობრუნებულ იქნა 6.1 მლნ ლარი. ანალოგიურად, სამინისტროს ქვეპროგრამას „შიდასახელმწიფოებრივი გზების აქტივების მართვის პროექტი (WB)“ (25 02 02 17), ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით ასიგნება განესაზღვრა 35 მლნ ლარის ოდენობით, რომელიც ბიუჯეტის კანონში 2018 წლის 13 დეკემბერს შესული ცვლილებით 23 მლნ ლარამდე შემცირდა. ცვლილებიდან წლის ბოლომდე არსებული დროის მოკლე პერიოდის მიუხედავად, ქვეპროგრამაში დარჩენილი ასიგნება არ აღმოჩნდა საკმარისი, რის გამოც, სამინისტრომ, 2018 წლის 26 დეკემბერს, სხვა ქვეპროგრამებიდან აღნიშნულ ქვეპროგრამაზე გადაანაწილა 4 მლნ ლარი; თავდაცვის სამინისტროს პროგრამის - „ლოგისტიკური მხარდაჭერა“ (29 09 02 01) „საქონელი და მომსახურების მუხლში, წლის განმავლობაში გადაუნაწილდა 4.6 მლნ ლარი. ქვეპროგრამის იმავე მუხლიდან სხვა ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე გადანაწილებულმა თანხამ კი ჯამში 2.3 მლნ ლარი შეადგინა. დანართი 4. დაბალი ათვისების მქონე პროგრამები - მაგალითები ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ წლიურ გეგმასა და დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებაში დაბალი/ნულოვანი ათვისების მქონე ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის მაჩვენებლები - 2018 წ. (ათასი ლარი). მონაცემები დალაგებულია პროგრამული კოდების მიხედვით. პროგ. კოდი 24 01 08 24 16 25 02 02 13 პროგრამის დასახელება სივრცითი დაგეგმარება და ურბანული განვითარება ბაქო - თბილისი - ყარსის სარკინიგზო მაგისტრალის მშენებლობისათვის მარაბდა ახალქალაქი - კარწახის მონაკვეთზე კერძო საკუთრებაში არსებული მიწების გამოსყიდვაკომპენსაცია ანაკლიის პორტთან მისასვლელი საავტომობილო გზის და რკინიგზის მშენებლობა ბიუჯეტის კანონი (1) დაზუსტებული გეგმა (2) ფაქტი (3) (3)/(1) % (3)/(2) % 0 1,675 976 - 58.3% 0 248 86 - 34.7% 11,000 0 0 0 - 10,000 0 0 0 - 25 02 02 14 ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტთან (კოპიტნარი) სატრანსპორტო კვანძის მოწყობა 31 06 02 მეფუტკრეობის სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების მხარდაჭერა 200 19 0 0 0 31 06 03 კოოპერატივებში საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვა და წარმოებული პროდუქციის პოპულარიზაცია 210 100 56 26.7% 56.1% 31 06 06 კოოპერატივების მეპაიეთა კვალიფიკაციის ამაღლებისა და ტრეინინგის პროგრამა 200 0 0 0 - 31 07 04 ზემო სამგორის სარწყავი სისტემის რეაბილიტაცია (ORIO) 1,260 1,260 536 42.5% 42.5% 31 09 04 დაცული ტერიტორიების განვითარება (CNF) 1,323 1,323 899 68.0% 68.0% 31 09 05 დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროგრამა კავკასიაში-საქართველოს (ეკორეგიონალური პროგრამა საქართველო, (KfW) 8,220 8,220 3,077 37.4% 37.4% 31 10 04 ტყის აღრიცხვა-ინვენტარიზაციის ღონისძიებები 145 0 0 0 - 32 02 15 სკოლამდელი განათლების ხელშეწყობა 140 3 1 0.5% 28.0% 67 32 03 02 01 მსჯავრდებული პირებისათვის და ყოფილი პატიმრებისათვის პროფესიული განათლების მიღების ხელმისაწვდომობა - საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს განკარგვა 32 04 05 12 ა(ა)იპ - ქუთაისის საუნივერსიტეტო კომპლექსი 1,018 32 09 02 პროგრამის ადმინისტრირება (MCC) 10,495 32 10 თბილისის საჯარო სკოლების რეაბილიტაციისა და ენერგოეფექტურობის გაზრდის პროექტი 200 საერთაშორისო დაცვის მქონე პირთა და თავშესაფრის მაძიებელთა შენახვის ხარჯები 34 01 03 01 38 00 სსიპ – საქართველოს ფინანსური მონიტორინგის სამსახური 54 00 კერძო და საჯარო თანამშრომლობის ორგანო 185 0 0 0 - 152 117 11.5% 77.0% 10,018 7,876 75.0% 78.6% 0 0 0 - 550 540 351 63.8% 64.9% 2,150 2,150 1,623 75.5% 75.5% 500 500 0 0 0 ბიუჯეტის საბოლოო კანონით დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებაში დაბალი ათვისების მქონე ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის ათვისების მაჩვენებელი, რომელთაც დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებაში მაღალი ათვისება აქვთ - 2018 წ. (ათასი ლარი). მონაცემები დალაგებულია პროგრამული კოდის მიხედვით. პროგ. კოდი პროგრამის დასახელება ბიუჯეტის კანონი (1) დაზუსტებული გეგმა (2) ფაქტი (3) (3)/(1) % (3)/(2) % 06 02 03 საარჩევნო სუბიექტების სატელევიზიო რეკლამის განთავსების ხარჯი 2,243 1,216 1,211 54.0% 99.6% 24 01 02 ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები 1,900 21 19 1.0% 90.5% 25 01 03 ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის განვითარება 2,500 649 603 24.1% 92.9% 25,000 10,140 10,139 40.6% 100.0% 20,000 5,013 5,010 25.1% 99.9% 25,000 5,087 5,087 20.3% 100.0% 32,500 10,093 9,998 30.8% 99.1% 7,450 4,993 4,853 65.1% 97.2% 590 321 320 54.2% 99.7% 25 02 02 09 25 02 02 10 25 02 02 11 25 03 11 26 03 26 06 ბაღდათი-აბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია სნო-ჯუთა-როშკა-შატილი-ომალო-ხადორის ხეობა-ბაწარა-ახმეტის მიმართულებით საავტომობილო გზის რეკონსტრუქციამშენებლობა ზემო იმერეთი (საჩხერე) - რაჭის დამაკავშირებელი საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-მშენებლობა სახელმწიფო და საზოგადოებრივი მნიშვნელობის ობიექტების მშენებლობარეაბილიტაცია ეროვნული საარქივო ფონდის დაცულობის, მომსახურების თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვის და დოკუმენტების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა ერთიანი სახელმწიფო საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება 28 01 04 დიასპორული პოლიტიკა 1,400 751 748 53.5% 99.6% 31 03 05 რთველის ხელშეწყობის ღონისძიებები 9,950 336 335 3.4% 99.9% 31 05 03 აგროდაზღვევის უზრუნველყოფის ღონისძიებები 9,000 4,789 4,787 53.2% 100.0% 31 10 02 ტყის მოვლა-აღდგენის ღონისძიებები 1,500 379 371 24.7% 97.9% 32 02 02 03 ათასწლეულის გამოწვევის ფონდი საქართველოს მხარდაჭერით ინიცირებული 800 389 388 48.6% 99.7% 68 მასწავლებელთა და სკოლის დირექტორთა პროფესიული განვითარების პროგრამა 32 02 07 32 02 14 01 32 03 01 01 დავისვენოთ და ვისწავლოთ ერთად ელექტრონული სწავლება (eLearning) საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს განკარგვა პროფესიული განათლების განვითარების ხელშეწყობა - საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს განკარგვა 2,800 1,338 1,318 47.1% 98.5% 2,000 90 90 4.5% 99.9% 38,190 16,853 16,124 42.2% 95.7% 32 04 02 08 01 ვისწავლოთ საქართველოში - საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს განკარგვა 2,800 265 250 8.9% 94.4% 32 08 02 01 სსიპ – საქართველოს ბავშვთა და ახალგაზრდობის განვითარების ფონდი 1,120 373 364 32.5% 97.6% 33 02 03 ხელოვნების განვითარების ხელშეწყობა 4,470 1,588 1,549 34.7% 97.6% 33 02 06 ფრანქფურტის საერთაშორისო წიგნის ბაზრობაზე საქართველოს წარდგენა 16,985 239 239 1.4% 100.0% 33 03 01 18 სსიპ - საქართველოს ოლიმპიური რეზერვების მზადების ეროვნული ცენტრი 2,350 1,640 1,451 61.7% 88.5% 33 03 02 სახელოვნებო განათლების ხელშეწყობა 750 310 305 40.6% 98.5% 16,300 4,593 4,564 28.0% 99.4% 7,300 4,452 4,451 61.0% 100.0% 1,900 1,293 1,290 67.9% 99.7% 1,423 1,042 968 68.0% 92.9% 1,867 1,060 1,058 56.7% 99.8% 33 07 01 35 02 04 03 35 03 02 01 35 03 02 07 02 35 03 02 07 03 35 03 02 12 01 სპორტის ინფრასტრუქტურის, რეაბილიტაციისა და სპორტული ინვენტარის განახლება სოციალური შეღავათები მაღალმთიან დასახლებაში-სხვა დანარჩენი კატეგორიებისთვის დაავადებათა ადრეული გამოვლენა და სკრინინგი ტუბერკულოზის მართვა (სსიპ – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი) ყველა ფორმის ტუბერკულოზის ხარისხიან დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაზე უნივერსალური ხელმისაწვდომობის პროგრამა 15,400 4,744 4,741 30.8% 99.9% 35 03 04 დიპლომისშემდგომი სამედიცინო განათლება 800 173 171 21.4% 98.6% 35 05 02 დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა განვითარება 700 512 479 68.5% 93.6% C ჰეპატიტის მართვა 1. გარკვეული პროგრამები/ქვეპროგრამები ათვისების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდებიან როგორც ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ, ასევე დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებაში. ამასთან, მათი ნაწილის შემთხვევაში, ასიგნებები საერთოდ არ იქნა ათვისებული.   რეგიონული განვითარების და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს ქვეპროგრამას - „ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტთან (კოპიტნარი) სატრანსპორტო კვანძის მოწყობა“ (25 02 02 14) ბიუჯეტის კანონით დაფინანსება განესაზღვრა 10 მლნ ლარის ოდენობით, თუმცა აღნიშნული ქვეპროგრამის ფარგლებში ხარჯის გაწევა არ მომხდარა, რის მიზეზსაც პროექტის კონცეფციაზე შეთანხმების გაჭიანურება წარმოადგენს. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ქვეპროგრამას - „დაცული ტერიტორიების მხარდაჭერის პროგრამა კავკასიაში-საქართველოს (ეკორეგიონალური პროგრამა საქართველო), (KfW)“ (31 09 05) ასიგნება განესაზღვრა 8.2 მლნ ლარის ოდენობით. წლის ბოლოს ათვისების მაჩვენებელმა შეადგინა 37.4%. იმავე სამინისტროს ქვეპროგრამას - „დაცული ტერიტორიების განვითარება (CNF)“ (31 09 04) დაფინანსება განესაზღვრა 1.3 მლნ ლარის ოდენობით. ათვისების მაჩვენებელმა შეადგინა 68.0%. აღნიშნული ქვეპროგრამები დაბალი ათვისების მაჩვენებლით ხასიათდებოდა გასული წლების განმავლობაშიც. 69 2. ზოგიერთი პროგრამა/ქვეპროგრამა რომელსაც დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებაში ათვისების საკმაოდ მაღალი მაჩვენებელი აქვს, ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებაში შესრულების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდება.     ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამის - „C ჰეპატიტის მართვა“ (35 03 02 12 01), ასიგნებები ბიუჯეტის კანონით 15.4 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა. თუმცა ათვისებულ იქნა მხოლოდ 4.7 მლნ ლარი, 10.7 მლნ ლარი კი გადანაწილდა სხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე. სამინისტროს მხრიდან წარმოდგენილი განმარტებით, დაბალი ათვისების მაჩვენებელი გამოწვეულია პაციენტთა რაოდენობის კლებით. აღსანიშნავია, რომ ეს ქვეპროგრამა ბოლო წლების განმავლობაში მუდმივად დაბალი ათვისების მაჩვენებლით ხასიათდება97; ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ქვეპროგრამის - „ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები“ (24 01 02) დამტკიცებულმა გეგმამ 1.9 მლნ ლარი, ხოლო ფაქტობრივად გაწეულმა ხარჯმა კი 19 ათასი ლარი შეადგინა. სამინისტროს ინფორმაციით, ათვისების დაბალი მაჩვენებელი გამოწვეულია ქვეპროგრამის ფარგლებში გათვალისწინებული აბრეშუმის გზის ფორუმის ჩაუტარებლობით. აუთვისებელი თანხა გადანაწილდა სამინისტროს სხვა პროგრამებსა და ქვეპროგრამებზე. თავდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამაში - „ლოგისტიკური მხარდაჭერა“ (29 09 02 01), „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრულმა მოცულობამ 2.4 მლნ ლარი შეადგინა. სამინისტროს განმარტებით და წარმოდგენილი დოკუმენტაციით, დაგეგმილი იყო სხვადასხვა ტიპის ავტოტექნიკის, მათ შორის სასწრაფო დახმარების სატრანსპორტო საშუალებების შესყიდვა. წლის განმავლობაში სატრანსპორტო საშუალებების შესყიდვა განხორციელდა უწყების მიერ. დამტკიცებული ასიგნებიდან ათვისებული იქნა მხოლოდ 804 ათასი ლარი (34%), დანარჩენი თანხა კი მთლიანად გადანაწილდა სხვა ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე. აღნიშნული უკავშირდება იმ ფაქტს, რომ იმავე სასწრაფო დახმარების სატრანსპორტო საშუალებების შეძენა ასევე დაგეგმილი იყო პროგრამის - „ჯანდაცვა და სამედიცინო მხარდაჭერა“ (29 03 03) არაფინანსური აქტივების ზრდის მუხლში, თუმცა გაურკვეველია თუ რატომ მოხდა ერთი და იმავე მიზნისთვის სხვადასხვა პროგრამებში თახნების გათვალისწინება; რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს პროგრამებში/ქვეპროგრამებში - „სნო-ჯუთაროშკა-შატილი-ომალო-ხადორის ხეობა-ბაწარა-ახმეტის მიმართულებით საავტომობილო გზის რეკონსტრუქციამშენებლობა“ (25 02 02 10); „ზემო იმერეთი (საჩხერე) - რაჭის დამაკავშირებელი საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-მშენებლობა“ (25 02 02 11); „სახელმწიფო და საზოგადოებრივი მნიშვნელობის ობიექტების მშენებლობა-რეაბილიტაცია“ (25 03 11) დაბალი ათვისების მაჩვენებლით ხასიათდება. პროექტების განმახორციელებლებისგან მიღებული ინფორმაციით, ძირითადად პროგრამების შეუსრულებლობის მიზეზებია: სატენდერო პროცედურების გაჭიანურება, პროექტის ცვლილება, კონტრაქტორის მხრიდან წარმოქმნილი პრობლემები, დონორებთან სხვადასხვა საკითზე მოლაპარაკებების გაჭიანურება. დანართი 5. საინვესტიციო პროექტების შესრულება საინვესტიციო კრედიტების ათვისების მდგომარეობა თავდაპირველი და საბოლოო ბიუჯეტის კანონებით განსაზღვრულ გეგმებთან მიმართებაში - 2018 წ. (ათასი ლარი) პროგ. კოდი 25 02 02 19 25 02 03 10 25 02 03 12 პროექტის დასახელება მდინარე დებედაზე ხიდის მშენებლობა (EBRD) თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ძირულა არგვეთას მონაკვეთის რეკონსტრუქცია-მშენებლობა (JICA) თბილისი-წითელი ხიდის (აზერბაიჯანის რესპუბლიკის საზღვარი) საავტომობილო გზის კმ22-კმ57 რუსთავი-წითელი ხიდის მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) ბიუჯეტის თავდაპირვე ლი კანონი (1) ბიუჯეტის კანონის ცვლილება (2) ფაქტი 4,200 - 52,450 17,350 (3)/(1) % (3)/(2) % - 0% 0% - - 0% 0% - - 0% 0% (3) ქვეპროგრამისთვის 2016 წელს დამტკიცებული 22 მლნ ლარიდან მხოლოდ 33.9% იქნა ათვისებული; 2017 წელს დამტკიცებული 15 მლნ ლარიდან კი - 63.4%. 97 70 25 02 03 13 25 02 03 14 25 02 03 15 25 02 03 16 25 05 02 31 05 07 32 10 56 13 03 25 03 08 25 03 09 25 04 01 25 02 03 07 25 04 05 25 02 02 18 24 13 01 25 02 02 20 25 02 03 06 24 12 25 02 03 04 25 03 04 24 14 02 25 02 03 11 ალგეთი-სადახლოს საავტომობილო გზის მშენებლობა-მოდერნიზაცია (EIB) მცხეთა-სტეფანწმინდა-ლარსის საავტომობილო გზის ქვეშეთი-კობის მონაკვეთზე საავტომობილო გზის და გვირაბის მშენებლობა (ADB) საქართველოს სატრანსპორტო კომუნიკაცია ბ (EIB) თბილისი-ბაკურციხე-ლაგოდეხის საავტომობილო გზის კმ20-კმ50 ლოჭინისაგარეჯოს მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) ქვემო ქართლის ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD, SIDA) აგროკრედიტი (EIB) 17,350 - - 0% 0% 43,175 - - 0% 0% 7,600 - - 0% 0% 16,400 - - 0% 0% 550 - - 0% 0% 10,000 - - 0% 0% 10,000 - - 0% 0% 4,000 - - 0% 0% 800 800 - 0% 0% 1,000 1,000 - 0% 0% 2,500 1,500 - 0% 0% 41,600 130 126 0% 97% 2,400 40 35 1% 88% 23,700 7,250 746 3% 10% 12,150 1,810 2,588 21% 143% 35,500 1,250 8,905 25% 712% აღმოსავლეთ-დასავლეთის ჩქაროსნული ავტომაგისტრალის მოდერნიზაცია-მშენებლობა სამტრედია-გრიგოლეთის მონაკვეთზე (EIB, EU) 111,550 56,100 34,740 31% 62% საქართველოს ეროვნული ინოვაციების ეკოსისტემის პროექტი ბ (IBRD) 10,000 4,600 3,301 33% 72% ქ. ბათუმის ახალი შემოვლითი გზა (ADB, AIIB) 56,000 22,500 23,121 41% 103% 10,000 7,330 4,551 46% 62% 32,000 20,690 16,482 52% 80% 36,250 20,800 20,357 56% 98% თბილისის საჯარო სკოლების რეაბილიტაცია და ენერგო ეფექტურობის გაზრდის პროექტი (E5P, CEB) აჭარის მყარი ნარჩენების პროექტი (EBRD) საქართველოს მუნიციპალური ინფრასტრუქტურის განახლების პროექტი (EIB) ჭიათურის საბაგირო გზების რეკონსტრუქციარეაბილიტაციის პროექტი (Government of France) ქობულეთის წყალარინების პროექტი (EBRD, ORET) თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხევის მონაკვეთის რეკონსტრუქცია-მშენებლობა (WB, EIB) ქუთაისის წყალარინების პროექტი (EIB, EPTATF) ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (Kuwait Fund) ვარდნილისა და ენგურის ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციის პროექტი (EIB, EU) შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ძირულა-ხარაგაული-მოლითი-ფონაჩუმათელეთის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხარაგაულის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (ADB) რეგიონალური განვითარების პროექტი II (იმერეთი) (WB) საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელის გაფართოების ღია პროგრამა (WB, EBRD, KfW) სენაკი-ფოთი-სარფის საავტომობილო გზის კმ48კმ64 გრიგოლეთი-ჩოლოქის მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) 71 31 07 02 25 03 05 ირიგაციისა და მიწის ბაზრის განვითარების პროექტი (WB) რეგიონალური განვითარების პროექტი III (მცხეთა-მთიანეთი და სამცხე-ჯავახეთი) (WB) 23,250 14,350 13,888 60% 97% 24,000 20,950 16,603 69% 79% 2018 წლის განმავლობაში დაბალი ათვისების მქონე პროექტებზე გადახდილი ვალდებულების გადასახადი (Commitment fee) - (ათასი ლარი) პროგ. კოდი პროექტის დასახელება 25 02 02 19 მდინარე დებედაზე ხიდის მშენებლობა (EBRD) 25 04 01 ქობულეთის წყალარინების პროექტი (EBRD, ORET) ქვემო ქართლის ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD, SIDA) აჭარის მყარი ნარჩენების პროექტი (EBRD) 25 05 02 56 13 03 25 02 03 07 24 13 01 24 12 25 03 04 24 14 02 25 03 05 25 02 03 02 25 05 04 02 თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხევის მონაკვეთის რეკონსტრუქციამშენებლობა (WB, EIB) ვარდნილისა და ენგურის ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციის პროექტი (EIB, EU) საქართველოს ეროვნული ინოვაციების ეკოსისტემის პროექტი ბ (IBRD) რეგიონალური განვითარების პროექტი II (იმერეთი) (WB) საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელის გაფართოების ღია პროგრამა (WB, EBRD, KfW) რეგიონალური განვითარების პროექტი III (მცხეთამთიანეთი და სამცხე-ჯავახეთი) (WB) აღმოსავლეთ-დასავლეთის ჩქაროსნული ავტომაგისტრალის დერეფნის გაუმჯობესების პროექტი (ზემო ოსიაური-რიკოთი) (EIB, WB) საქართველოში მყარი ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD) 2018 წელს გადახდილი ვალდებულების გადასახადი 74 ათვისება 2018 წლის ბიუჯეტის თავდაპირველ გეგმასთან მიმართებით 0% 18 0% 64 0% 46 0% 96 0% 302 21% 238 33% 57 46% 1,011 52% 326 69% 716 70% 1 56 13 05 თბილისის ავტობუსების პროექტი (EBRD, E5P) 2 25 05 0498 „მყარი ნარჩენების ინტეგრირებული მართვის პროგრამა II“ (KFW) 181 სულ: 3,132 2018 წლის ბიუჯეტის კანონით არ იყო დაგეგმილი, თუმცა კრედიტის ფარგლებში მოხდა თანხის ათვისება საკრედიტო რესურსის სახით მობილიზებული სახსრების დროული ათვისება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი ტიპის სესხებისათვის, რომლებიც ითვალისწინებს ვალდებულების გადასახადის (Commitment fee) გადახდას კრედიტის აუთვისებელ ნაწილზე, რადგან პროექტის დაგვიანებით განხორციელება იწვევს კრედიტის მომსახურების ხარჯების ზრდას. მაგალითად: 2018 წლის ბიუჯეტით გათვალისწინებული არ იყო კრედიტის ფარგლებში თანხების ათვისება, პროგრამის ფარგლებში დაიხარჯა მხოლოდ საბიუჯეტო და გრანტის თანხები. 98 72    „მყარი ნარჩენების ინტეგრირებული მართვის პროგრამა II“-ის სასესხო ხელშეკრულებას ხელი მოეწერა 2017 წლის ოქტომბერში. ბიუჯეტით 2018 წლის განმავლობაში აღნიშნული სესხის ფარგლებში არ იყო დაგეგმილი თანხის ათვისება. თუმცა, 2018 წელს სესხზე სულ გადახდილია 181 ათასი ლარის ოდენობის ვალდებულების გადასახადი. აღნიშნული სესხის ათვისება გათვალისწინებულია 2019 წლის ბიუჯეტით 1 მლნ ლარის ოდენობით, თუმცა, როგორც სასესხო ხელშეკრულების ანალიზით ირკვევა 2019 წლის ბოლომდე შესაძლებელი იყო 10 მლნ ევროს ჩამორიცხვა. „აჭარის მყარი ნარჩენების პროექტის“ საკრედიტო ხელშეკრულებას ხელი მოეწერა 2010 წელს, თუმცა დღემდე პროექტის განხორციელება არ დაწყებულა და არც სესხის თანხის ათვისება მომხდარა. შედეგად, ყოველწლიურად სესხის აუთვისებელ ნაწილზე - 2.97 მლნ ევროზე, ხორციელდება ვალდებულების გადასახადის გადახდა (0.5%). 2018 წლის ბოლოსათვის, სულ გადახდილია 127 ათასი ევრო (315 ათასი ლარი). ჯამურად აღნიშნული სესხის ფარგლებში გაწეულია 142 ათასი ევროს მოცულობის ხარჯი, მაშინ როდესაც, პროექტის განსახორციელებლად საკრედიტო რესურსიდან თანხების მიმართვას ჯერ ადგილი არ ჰქონია. „საქართველოს ეროვნული ინოვაციების ეკოსისტემის“ პროექტის ფარგლებში გამოყოფილი საკრედიტო რესურსი დაბალი ათვისებით ხასიათდება ბოლო ორი წლის განმავლობაში. კერძოდ, 2017 წელს დაგეგმილის მხოლოდ 20%-ის ათვისება მოხდა, ხოლო 2018 წელს 33%-ის. განმახორციელებლის განმარტებით, დაბალი ათვისების გამომწვევი მიზეზია იმ შენობების კონსტრუქციული არამდგრადობა, სადაც უნდა განთავსებულიყო ინოვაციების ცენტრები. შესაბამისად, საჭირო გახდა პროექტის რედიზაინი, რომელიც იგეგმება 2018 წლის ბოლოს. საყურადღებოა, რომ აღნიშნული პრობლემა ცნობილი იყო 2018 წლის დასაწყისშიც, თუმცა, ამ დრომდე განმახორციელებელმა ვერ უზრუნველყო მისი აღმოფხვრა. აღნიშნულის გათვალისწინებით, მსოფლიო ბანკთან მოლაპარაკებების შედეგად, გაუქმდა როგორც სესხის თანხა (16.5 მლნ ლარით), ასევე, შემცირდა ინოვაციების ცენტრებისა და ჰაბების რაოდენობა. აღსანიშნავია, რომ 2018 წლის მდგომარეობით, სესხის აუთვისებელ ნაწილზე გადახდილი ვალდებულების გადასახადი 238 ათას ლარს შეადგენს. დანართი 6. პროგრამული ბიუჯეტირება - მაგალითები 1. შესრულების შესახებ ანგარიშგება სრულად არ მოიცავს ინფორმაციას ყველა პროგრამის/ქვეპროგრამის შესახებ, რომლისთვისაც დაგეგმვის ეტაპზე განისაზღვრა მოსალოდნელი შედეგები და შედეგების შეფასების ინდიკატორები:  „უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ხელშეწყობის“ (32 04 05) ქვეპროგრამის მოსალოდნელი   შუალედური შედეგი და მისი შეფასების ინდიკატორები განსაზღვრულია ბიუჯეტის კანონის პროგრამული დანართით, რომლის მიხედვითაც აღნიშნული ქვეპროგრამის ფარგლებში უნდა განხორციელებულიყო უმაღლესი განათლების ხარისხის განვითარების ხელშეწყობა და შემუშავებულიყო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების/დაწესებულებების მართვის გაუმჯობესების მიზნით რეკომენდაციები და სამოქმედო გეგმა. მიუხედავად ამისა, 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში არაა წარმოდგენილი ინფორმაცია აღნიშნული ქვეპროგრამის ფარგლებში მიღწეული შუალედური შედეგების შესახებ; სსიპ „საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიას“ (48 00) სახელმწიფო ბიუჯეტის პროგრამულ დანართში განსაზღვრული აქვს როგორც მოსალოდნელი შუალედური შედეგი, ასევე აღნიშნული შედეგის შეფასების ინდიკატორები, საბაზისო და სამიზნე მაჩვენებლების მითითებით, თუმცა ბიუჯეტის შესრულების ანგარიში არ მოიცავს ინფორმაციას მიღწეული შედეგის შესახებ; სსიპ „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს“ (46 00) პროგრამის ფარგლებში, მიღწეული შედეგების შესახებ ანგარიშგება საერთოდ არ არის წარმოდგენილი შესრულების ანგარიშში, მაშინ როდესაც ბიუჯეტის კანონის პროგრამული დანართით საბოლოო შედეგი და შეფასების ინდიკატორი განსაზღვრული იყო. შესაბამისად, პროგრამის ფარგლებში მიღწეული შედეგების შეფასება წინასწარ განსაზღვრული ინდიკატორით „სერვისების სანდოობის მაღალი ხარისხის შენარჩუნება“ ვერ ხერხდება. 2. გარკვეული პროგრამების შემთხვევებში სრულად არ ხდება მიღწეული შედეგების შესახებ ანგარიშგება ან შედეგების შეფასება წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებთან მიმართებაში:  „ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა-რეაბილიტაციის“ (24 13) პროგრამის მოსალოდნელი მიზნობრივი მაჩვენებლის მიხედვით, იგეგმებოდა ელექტროენერგიის საშუალო წლიური გამოშვების 8%-ით გაზრდა, ხოლო მიღწეული საბოლოო შედეგის შეფასების ინდიკატორი - „საერთაშორისო საინჟინრო საკონსულტაციო ფირმასთან „Lahmeyer International GmbH“ ერთად დაიწყო სატენდერო დოკუმენტაციის მომზადება და გამოცხადდა ტენდერები”, არ მოიცავს ინფორმაციას დაგეგმილი მიზნობრივი მაჩვენებლის მიღწევის შესახებ; 73  „მოსახლეობისათვის სამედიცინო მომსახურების მიწოდება პრიორიტეტულ სფეროებში“ (35 03 03) ქვეპროგრამის ერთერთი ინდიკატორია „ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე მოსახლეობის სპეციალიზებული დახმარებით უზრუნველყოფის მოცვის 10%-ით გაზრდა“, ხოლო მიღწეულ მაჩვენებლად წარმოდგენილია „ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობის პრევალენტობა და ინციდენტობა 100,000 მოსახლეზე 2016-2017 წლებისთვის“. 2018 წელს მიღწეული მაჩვენებლის შესახებ ინფორმაცია წარმოდგენილი არ არის. 3. ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის შემთხვევაში მიღწეული შედეგების წარმოდგენა ხორციელდება დაგეგმვის ეტაპზე განსაზღვრულ მაჩვენებლებთან შეუსაბამოდ, განსხვავებული სახით/ფორმატით, რაც ართულებს ან შეუძლებელს ხდის დაგეგმილი და მიღწეული შედეგების ერთმანეთთან შედარებას:  „სოციალური შეღავათები მაღალმთიან დასახლებაში“ (35 02 04) ქვეპროგრამის მიზნობრივ მაჩვენებლებს წარმოადგენს   „დახმარების დროულად გაცემის მაჩვენებლის შენარჩუნება“, მაშინ როცა ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში მიღწეული შედეგების მაჩვენებელი წარმოდგენილია შეღავათების მიმღებ ბენეფიციართა რაოდენობით99. ანალოგიური სიტუაციაა „სახელმწიფო ზრუნვის, ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა დაცვისა და დახმარების უზრუნველყოფის“ (35 02 05) ქვეპროგრამის შეთხვევაში , რომლის სამიზნე მაჩვენებლად განსაზღვრულია „საბაზო მაჩვენებლის შენარჩუნება“, რომელიც თავის მხრივ მსხვერპლთა მიმართვიანობის 30%-ით გაზრდას გულისხმობს, ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში კი მიღწეული შედეგი წარმოდგენილია ნომინალურ მაჩვენებლებში,100 რაც შეუძლებელს ხდის დაგეგმილი და მიღწეული შედეგის შედარებას; შინაგან საქმეთა სამინიტროს პროგრამის - „საზოგადოებრივი წესრიგი, სახელმწიფო საზღვრის დაცვა და საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარება/გაღრმავება“ (30 01) მოსალოდენელი შედეგის შესაფასებლად წარმოდგენილი ინდიკატორებიდან ერთ-ერთია „დამატებით აშენებული და გარემონტებული პოლიციის შენობების საერთო რაოდენობის 15%;“, თუმცა შესრულების ანგარიშში მითითებულია მხოლოდ წლის განმავლობაში აშენებული/გარემონტებული შენობების ჩამონათვალი101. შესაბამისად, ვერ ხერხდება საერთო ჯამში საბიუჯეტო წელს აშენებული და გარემონტებული პოლიციის შენობების პროცენტული წილის დადგენა და დაგეგმილ ინდიკატორთან შედარება; „ბრალდებული და მსჯავრდებული პირებისათვის ზოგადი განათლების მიღების ხელმისაწვდომობის” (32 02 09) ქვეპროგრამის სამიზნე მაჩვენებელს წარმოადგენს საბაზისო მაჩვენებლის შენარჩუნება, რომელიც თავის მხრივ გულისხმობს სასჯელაღსრულების დაწესებულებებში მყოფი არასრულწლოვანი ბრალდებული/მსჯავრდებული მოსწავლეების უწყვეტი ზოგადი განათლების მიღების შესაძლებლის 100%-ით უზრუნველყოფას, რაც შეეხება ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში წარმოდგენილ მიღწეული შუალედური შედეგის შეფასების ინდიკატორს, წარმოდგენილია ნომინალური მაჩვენებლით102 და ვერ უზრუნველყოს დაგეგმილ და მიღწეულ შედეგების შედარებას. 4. გარკვეული პროგრამების შემთხვევაში არ არის წარმოდგენილი განმარტება დაგეგმილ და მიღწეულ შედეგებს შორის არსებულ განსხვავებებზე, ან მოცემული განმარტება ზოგადი ხასიათისაა და შეუძლებელია დადგინდეს თუ რა იყო გადახრის გამომწვევი მიზეზი. ამასთან, წლის განმავლობაში პრიორიტეტების ცვლილების შემთხვევაში არ არის მითითებული ინფორმაცია აღნიშნული ცვლილების სანაცვლოდ განხორციელებული ღონისძიებებისა და მიღწეული შედეგების შესახებ.  „საგზაო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების ღონისძიებების“ (25 02) პროგრამის სამიზნე მაჩვენებელი და მიღწეული  შედეგის შეფასების ინდიკატორი ერთმანეთისგან განსხვავებულია, ხოლო აღნიშნულ განსხვავებაზე განმარტების მიხედვით, „ცდომილება გამოწვეულია სხვა გაუთვალისწინებელი მოვლენებით და დამატებითი სამუშაოებით“; “კულტურასა და სპორტში ინვესტიციებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების მხარდაჭერის” (33 07) პროგრამის ფარგლებში 2018 წელს დაგეგმილი იყო ჭიდაობის სახლისა და სპორტული მედიცინის რეაბილიტაციის ცენტრის მშენებლობა, რაც წლის განმავლობაში არ განხორციელებულა, ბიუჯეტის შესრულების პროგრამული დანართის მიხედვით აღნიშნული „ვერ განხორციელდა ტექნიკური მიზეზების გამო“; მიღწეული მაჩვენებელი - სახელმწიფო პენსიის დანამატი მიიღო დაახლოებით 67,000-ზე მეტმა პენსიონერმა, სოციალური პაკეტის დანამატი მიიღო 13,000-ზე მეტმა პირმა, ელექტროენერგიის შეღავათით უზრუნველყოფილი იქნა 74,000-მდე ოჯახი. 100 ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) და ოჯახში ძალადობის შემთხვევასთან დაკავშირებით მომართვიანობის მაჩვენებელმა შეადგინა - 2,693 ერთეული. 101 მაგ. განხორციელდა ქ. თბილისში, გულუას ქუჩა N6-სა და N8-ს შორის მდებარე შსს ბალანსზე რიცხულ მიწის ნაკვეთზე მშენებარე ადმინისტრაციული შენობის სამშენებლო სამუშაოების მეორე ფაზა; განხორციელდა ქ. თბილისში, ნოე რამიშვილის ქ. N38-ში განთავსებულ ადმინისტრაციულ შენობაში საპატრულო პოლიციის მოქალაქეთა მომსახურების ცენტრის მოწყობის სამუშაოები და ა.შ. 102 45 ბრალდებული/მსჯავრდებული მოსწავლისათვის უზრუნველყოფილია უწყვეტი ზოგადი განათლების მიღების შესაძლებლობა. 99 74  „ფიზიკურ და იურიდიულ პირთა (მათ შორის, ქონების), დიპლომატიური წარმომადგენლობების, ეროვნული საგანძურის დაცვის და უსაფრთხოების დონის ამაღლების” (30 02) პროგრამის ფარგლებში გათვალიწინებული ერთერთი ინდიკატორი - „10%-ით გაზრდილი არსებული მაჩვენებელი“, რაც თავის მხრივ დასაცავ ობიექტთა რაოდენობას გულისხმობს, დასაცავი ობიექტების რაოდენობა გაზრდილია მხოლოდ 5%-ით. განმარტების მიხედვით, კი აღნიშნული გამოწვეული იყო შემდეგი მიზეზით: „გაზრდილია დასაცავი ობიექტები, ვინაიდან გაიზარდა მოთხოვნა დაცვის პოლიციის მომსახურეობაზე“. 75 დანართი 7. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „2017 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ მოხსენებაში“ გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა N რეკომენდაცია 1 მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში მოიცავდეს ინფორმაციას საქართველოს ორგანული კანონით „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ განსაზღვრული ყველა ფისკალური წესის შესრულების, დადგენილ ლიმიტთან შესაბამისობისა და გადაჭარბების არსებობის შემთხვევაში, შესაბამისი გამომწვევი მიზეზების შესახებ 2 მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში ცვლილებების განხორციელების შემთხვევაში, საბიუჯეტო ორგანიზაციებისათვის ასიგნებების ცვლილების პარალელურად, მომზადდეს განახლებული პროგრამული ბიუჯეტის დანართი, სადაც მოხდება მოსალოდნელი შედეგებისა და განხორც იელების ვადები პასუხისმგ ებელი უწყება 20182019 წლები საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ო 2019 წელი მხარჯავი დაწესებუ ლებები საქართვე ლოს ფინანსთა ინდიკატორი სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში მოიცავს ინფორმაციას საქართველოს ორგანული კანონით „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ განსაზღვრული ფისკალური წესების შესრულების, დადგენილ ლიმიტთან შესაბამისობისა და გადაჭარბების არსებობის შემთხვევაში, შესაბამისი გამომწვევი მიზეზების შესახებ სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში ცვლილებების განხორციელების შემთხვევაში საქართველოს პარლამენტს წარედგინება ინფორმაცია შესრულების მდგომარეობა შესრულებულია გაუმჯობესდა ფისკალური წესები. “ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ საქართველოს ორგანულ კანონში 2018 წლის დეკემბერში შეტანილი იქნა ცვლილებები, რომელმაც დააკონკრეტა და დააზუსტა ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ” საქართველოს ორგანული კანონით განსაზღვრული ფისკალური წესები, მათი დაცვის ვალდებულება საბიუჯეტო პროცესის ყველა ეტაპზე, ამავე კანონით განსაზღვრა ის პირობებში, რომელთა არსებობის შემთხვევაში შესაძლებელია შეზღუდვებიდან გადახვევა და ქმედებები, რაც ასეთ დროს უნდა განახორციელოს საქართველოს მთავრობამ ფისკალური წესებით დადგენილ ზღვრებში დაბრუნების მიზნით. სტატუსი შესრულე ბული 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ყველა პარამეტრი შეესაბამენა კანონით დადგენილ ზღვრებს. აღნიშნული ინფორმაცია წარმოდგენილია 2018 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მე-4 თავსა და თანდართულ ინფორმაციაში. პროგრამული ბიუჯეტის დანართზე მუშაობა მუდმივ რეჟიმში გრძელდება. საქართველოს მთავრობა მუშაობს ამ მიმართულებათ და ეტაპობრივად შესაძლებელი იქნება პროგრამული ბიუჯეტირების მექანიზმის იმგვარად აწყობა, რომ წლიური ბიუჯეტის კანონში ცვლილებების განხორციელებისას, რომელიც გავლენას ახდენს პროგრამული ბიუჯეტის დანართით მიმდინარ ე სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის კომენტარი სამიზნე მაჩვენებლების შესაბამისი დაკორექტირება. 3 მიზანშეწონილია, ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში სსიპ/ა(ა)იპების შესახებ ფინანსური ინფორმაციის ანგარიშგებისას, ყველა საბიუჯეტო ორგანიზაციისათვის გამოყენებულ იქნეს აღრიცხვის ერთნაირი პრინციპი და ნაერთი ბალანსის დოკუმენტი მოიცავდეს სსიპ/ა(ა)იპების მიერ ბიუჯეტის კანონით გათვალისწინებულ პროგრამებზე გაწეულ გადასახდელებსაც სამინისტრ ო ბიუჯეტით განსაზღვრული პროგრამების მოსალოდნელი შედეგებისა და ინდიკატორების შესახებ, იმ პროგრამებზე, რომელთა პროგრამული ბიუჯეტის დანართით წარმოდგენილ ინფორმაციაზე გავლენას მოახდენს წლიური ბიუჯეტის კანონში შეტანილი ცვლილება. წარმოდგენილ ინფორმაციაზე შემუშავდეს სათანადო ინფორმაცია. შესრულებულია ნაწილობრივ სსიპ/ა(ა)იპ-ების შესახებ ფინანსური ინფორმაციის აღრიცხვა ხორციელდება ერთიანი მიდგომით, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული სახსრები და კანონმდებლობით ნებადართული სხვა (საკუთარი) შემოსავლები შესაბამის ბიუჯეტებში. სრული ინფორმაცია მათ შორის, როგორც სსიპ/ა(ა)იპ-ების, ასევე მათ მიერ განხორციელებული პროგრამების/ პროექტების შესახებ ასახულია ბიუჯეტის შესრულების VII თავში. შეუსრულ ებელი 2018 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიში არ მოიცავს სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიხედვით, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული შემოსავლებისა და მათი ხარჯვის ფაქტობრივი ოდენობების შესახებ ინფორმაციას 77 4 5 მნიშვნელოვანია, დაკორექტირდეს სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაშთების აღრიცხვის პრინციპი, რათა პერიოდის ბოლოს და მომდევნო პერიოდის დასაწყისში არსებული ნაშთების მოცულობები შესაბამისობაში მოვიდეს ერთმანეთთან. მიზანშეწონილია, შემუშავდეს სამოქმედო გეგმა პროგრამული ბიუჯეტირების დანერგვასთან დაკავშირებით, სადაც გაწერილი იქნება რეფორმის ფარგლებში განსახორციელებელი კონკრეტული აქტივობები შესაბამისი ვადებითა და პასუხისმგებელი უწყებებით. რეფორმის გაცხადებული მიზნობრივი ნიშნულების არსებობა გაზრდის ამ პროცესში ჩართული საჯარო უწყებების პასუხისმგებლობის ხარისხს და ამასთან, ხელს შეუწყობს რეფორმის მიმდინარეობის მონიტორინგს. მიმდინა რე საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ო 20182020 წლები საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ო GIZ საჯარო ფინანსების მართვის ელექტრონულ სისტემაში არსებული ხარვეზები პრაქტიკულად აღმოიფხვრა. საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახური აგრძელებს ამ მიმართულებით მუშაობას და 2019 წლის ანგარიშის მომზადების პერიოდისთვის ინფორმაცია სრულად იქნება შესაბამისობაში ერთმანეთთან. პროგრამული ბიუჯეტირების გაუმჯობესება საჯარო ფინანსების რეფორმის ფარგლებში მიმდინარე მნიშვნელოვან რეფორმას წარმოადგენს. აღნიშნული საჯარო ფინანსების მართვის, საჯარო ადმინისტრირების რეფორმისა და სხვა სამოქმედო გეგმების ნაწილია და საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მუშაობს ამ მიმართულებით, მათ შორის დონორების მხარდაჭერით. 2018 წელს განახლდა პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგია. სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაწილში მეთოდოლოგიაში ყურადღება გამახვილდა მხარჯავი დაწესებულებების მიერ საბიუჯეტო დოკუმენტაციის მომზადების პროცესში შიდა ფინანსური მართვისა და კონტროლის რეფორმის მნიშვნელობაზე და როლზე, როგორც დაწესებულებების შიგნით პროგრამული ბიუჯეტისა და საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმების მომზადების პროცესის სწორად და ეფექტიანად წარმართვის მექანიზმზე; მნიშვნელოვნად განახლდა პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგია ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულებისთვის. შესრულე ბული მიმდინარ ე პროგრამული ბიუჯეტირების გაუმჯობესების მიზნით GIZ-ის მხარდაჭერით საქართველოს ფინანსთა სამინისტროში 2018 წელს დაიწყო 3 წლიანი პროექტი, რომელიც ითვალისწინებს, როგორც ტრენერების ტრენინგს, ასევე ტრენინგებს სხვადასხვა მიზნობრივი ჯგუფებისთვის, (სამინისტროების საფინანსოეკონომიკური სამსახურები და პოლიტიკის განმახორციელებელი დეპარტამენტები, პარლამენტი, აუდიტი), ასევე გათვალისწინებულია სხვა ქვეყნების საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარება, რაც საბოლოო ჯამში 78 ხელს შეუწყობს რეფორმის თანმიმდევრულ დანერგვას და უკეთესი შედეგის მიღწევას. 6 მიზანშეწონილია, დივიდენდების გამანაწილებელი კომისიის სხდომაზე განიხილებოდეს გასულ სხდომებზე მიღებული გადაწყვეტილებებისა და შეთანხმებების შეუსრულებლობის შემთხვევები და ხდებოდეს ამ მიმართულებით ქმედითი ღონისძიებების გატარება. საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ოს და საქართვე ლოს ეკონომიკი სა და მდგრადი განვითარე ბის სამინისტრ ოს რეფორმის ფარგლებში, 2019 წლის ბოლომდე მომზადდება სამოქმედო გეგმა პროგრამული ბიუჯეტირების დანერგვასთან დაკავშირებით საშუალოვადიანი პერიოდისთვის. სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების წმინდა მოგების განაწილებისა და გამოყენების შესახებ წინადადებების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიმღები კომისია მოქმედებს იმ უფლებამოსილებით, რომელიც განსაზღვრულია საქართველოს მთავრობის 2011 წლის 12 აპრილის №174 დადგენილებით და რომლის მიხედვით კომისიის კომპეტენციაში შედის მხოლოდ სახელმწიფო წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების წმინდა მოგების განაწილებისა და გამოყენების საკითხის განხილვა. შეუსრულ ებელი კომისიას არ აქვს დივიდენდის იძულებით გადახდევინების უფლებამოსილება. შესაბამისად, კომისიის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შეუსრულებლობის შემთხვევაში საკითხის ხელახალი განხილვა ვერ დააჩქარებს დივიდენდის გადახდევინებას. მეორეს მხრივ, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსა და შესაბამის სამინისტროებს შორის გაფორმებული შეთანხმებების თანახმად, საწარმოს მიერ დივიდენდის გადახდაზე ზედამხედველობა უნდა განახორციელდეს იმ სამინისტროს მიერ ვის მართვაშიც იმყოფება სახელმწიფო საწარმო. ამგვარად კომისიის მიერ საკითხის ხელახალი განხილვა ეწინააღმდეგება როგორც მოქმედ რეგულაციებს, ასევე ვერ უზრუნველყოფს დივიდენდის დროულ მობილიზებას და არ არის დივიდენდის გადახდევინების გარანტი, რადგან ეს საბოლოოდ მაინც უნდა განახორციელდეს იმ სამინისტროს მიერ, რომლის მართვაშის იმყოფება საწარმო. შესაძლებელია სახელმწიფო აუდიტის ჩართულობით შემუშავდეს ინიციატივები არსებული 79 რეგულაციების შეცვლის და მიღებული გადაწყვეტილებების აღსრულების კუთხით. 7 საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმის შეფასების პროცესში რეალური გეგმური მაჩვენებლების მიმართ ანგარიშგების უზრუნველსაყოფად, მიზანშეწონილია, სამინისტროებმა განაახლონ თავიანთი სამოქმედო გეგმები სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის დამტკიცების შემდეგ, რათა სამოქმედო გეგმაში წარმოდგენილი მონაცემები შეესაბამებოდეს მოქმედ ბიუჯეტის კანონს. 2019 წლიდან საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ოს და მხარჯავ დაწესებუ ლებებს შესრულებულია-პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგიის მიხედვით სამინისტროების საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმები უნდა შეესაბამებოდეს ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულების (BDD) დოკუმენტს და წლიური ბიუჯეტის კანონს. ამასთან აღსანიშნავია, რომ საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმების განახლების აუცილებლობა დაზუსტდა „პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგიის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს ფინანსთა მინისტრის 2011 წლის 8 ივლისის N385 ბრძანებაში 2018 წლის 27 ივლისის N283 ბრძანებით შეტანილი ცვლილებით. გარდა ამისა, 2019 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტთან ერთად მომზადდა ცვლილება საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსში, სადაც მითითებულია, რომ საქართველოს სამინისტროები უზრუნველყოფენ საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმების ქვეყნის ძირითადი მონაცემების და მიმართულებების დოკუმენტთან და წლიური ბიუჯეტის კანონთან შესაბამისობას. შესრულე ბული 8 მიზანშეწონილია, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ საბიუჯეტო განაცხადით ჭერს ზემოთ მოთხოვნილი თანხების დასაბუთებების წარმოდგენა ბიუჯეტის მართვის ელექტრონულ სისტემაში (ebudget) ატარებდეს სავალდებულო ხასიათს. აღნიშნული ხელს შეუწყობს ორგანიზაციების მხრიდან დამატებითი სახსრების რეალისტური ოდენობით მოთხოვნას და მაკოორდინირებელი უწყებისათვის გაამარტივებს გადაწყვეტილების მიღების პროცესს დამატებითი რესურსების ეფექტიან ალოკაციასთან დაკავშირებით. 20192020 წლები საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ოს საფინანსო ანალიტიკ ური სამსახური საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის 35-ე მუხლის შესაბამისად მხარჯავი დაწესებულებები საქართველოს ფინანსთა სამინისტროში ელექტრონულად წარადგენენ ინფორმაციას მომავალი წლების ბიუჯეტების შესახებ. ბიუჯეტის მართვის ელექტრონულ სისტემაში (ebudget.ge) შესაძლებელია დასაბუთებების მითითება. ამასთან, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საფინანსო-ანალიტიკური სამსახურის მხარდაჭერით დაგეგმილია აღნიშნული ფუნქციის დახვეწა, რათა გამარტივდეს, როგორც მხარჯავი დაწესებულებების, ისე ფინანსთა სამინისტროს მიერ ამ ფუნქციონალის სათანადოდ გამოყენება. მიმდინარ ე ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ გარდა ელექტრონული სისტემით წარმოდგენილი ინფორმაციისა, ბიუჯეტის პროექტის შემუშავებისას, ინფორმაციის გაცვლა ხორციელდება საბიუჯეტო პროცესის ფარგლებში (შეხვედრები მხარჯავ 80 9 10 მხარჯავი დაწესებუ ლებები დაწესებულებებთან სხვადასხვა დონეზე, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საბიუჯეტო დეპარტამენტის თანამშრომლების მიერ ინფორმაციის გამოთხოვა და სხვა). მნიშვნელოვანია, სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ საპროცენტო შემოსავლის მიღების მიზნით კომერციული ბანკების დეპოზიტებზე განთავსებული გამოუყენებელი ფულადი სახსრები, მიიმართოს სახელმწიფო პროდუქტების/ სერვისების შექმნის ან/და გაუმჯობესების მიმართულებით, იმგვარად, რომ რისკის ქვეშ არ დადგეს საბიუჯეტო ორგანიზაციების ქმედითუნარიანობა და სტაბილურად ფუნქციონირება. საქართვე ლოს ფინანსთა სამინისტრ ოს და საბიუჯეტ ო ორგანიზა ციებს ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში სსიპ(ებ)ის/ა(ა)იპ-ების საკუთარი შემოსავლების ანალიზის საფუძველზე ხდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მათთვის შესაბამისი ასიგნების გამოყოფა. ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ „საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის მე-4 პუნქტით გათვალისწინებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირები მათ მიერ მობილიზებული, საქართველოს კანონმდებლობით ნებადართული (საკუთარი) შემოსავლების არანაკლებ 10%-ს მიმართავენ საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტში. განხორციელდეს შიდა საბიუჯეტო რესურსიდან გაცემული სესხების მიმდინარე პორტფელის მდგომარეობის შეფასება და ანალიზის შედეგად მიღებულ იქნეს ქმედითი ღონისძიებები ვადაგადაცილებული სესხების მოცულობისა და შესაბამისად, მსესხებელთა ბიუჯეტის წინაშე არსებული დავალიანების შემცირების მიზნით გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობ ის სამინისტრ ოს, ფინანსთა სამინისტრ ოს, სსიპ „მუნიციპა ლური განვითარე ბის ფონდს“, განათლებ ის, წლიური ანგარიში მოიცავს ცენტრალური ბიუჯეტის ოპერაციებს სრულყოფილად. ამასთან გასათვალისწინებელია, რომ დეპოზიტების ქონის საჭიროება არსებობს, არა მხოლოდ სსიპ/ა(ა)იპ-ებში, არამედ მუნიციპალიტეტებსა და სხვა საბიუჯეტო ორგანიზაციებში. სახაზინო სამსახური რეგულარულად ახორციელებს მონიტორინგს შიდა საბიუჯეტო რესურსებიდან სესხის მიმღები სუბიექტების მიერ სასესხო ვალდებულებების შესრულებას და დამრღვევთა მიმართ ახორციელებს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ღონისძიებებს. შეუსრულ ებელი მიმდინარ ე აქედან გამომდინარე, რეკომენდაციას არ ვიზიარებთ. მიგვაჩნია, რომ სახაზინო სამსახური კომპეტენციის ფარგლებში ახორციელებს ღონისძიებებს ვადაგადაცილებული სესხების დავალიანების შესამცირებლად. შეფასებები და ანალიზი ხორციელდება სსიპ საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდის მიერ და ქმედითი ნაბიჯების გადადგმის შემდგომ მუნიციპალიტეტების მხრიდან სრულდება ვალდებულებების დაფარვა, ასევე, "სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაცემული სესხების რეესტრის წარმოების 81 11 საკრედიტო რესურსით მიღებული თანხების მაქსიმალურად ეფექტიანად (მინიმალური ხარჯების გაწევით) გამოყენებისა და სესხზე არამიზნობრივი ხარჯების გაწევის თავიდან აცილების მიზნით, მიზანშეწონილია, პროექტის განმახორციელებელმა უწყებებმა დროულად უზრუნველყონ პროექტების შესრულების ხელისშემშლელი ფაქტორების იდენტიფიცირება და შესაბამისი ქმედითი ღონისძიებების გატარებით, ხელი შეუწყონ მოზიდული რესურსების დროულ და ეფექტიან გამოყენებას. მეცნიერებ ის, კულტური სა და სპორტის სამინისტრ ოს წესისა და რეესტრის ფორმის დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს ფინანსთა მინისტრის 18.06.2015 წლის N180 ბრძანებისა და სახაზინო სამსახურის 24.07.2015 წლის N18/77688 წერილის შესაბამისად, სახელმწიფო პროგრამა “იაფი კრედიტის” ფარგლებში სსიპ საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდის მიერ გაცემული სესხების რეესტრი ფინანსთა სამინისტროში იგზავნება ყოველთვიურად, როგორც მატერიალიზებული ასევე ელექტრონული ფორმით. საინვესტი ციო პროექტებ ის განმახორც იელებელ უწყებებს პროექტის მიმდინარეობის დროს შესაძლებელია მოხდეს გარკვეული შეფერხება/დაყოვნება პროექტის განხორციელებასთან მიმართებაში. აღნიშნულის დარეგულირების მიზნით საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო პერიოდულად მართავს შეხვედრებს დონორ ორგანიზაციებთან პროექტების განმახორციელებელი უწყებების/ორგანიზაციების მონაწილეობით, სადაც იხილება პროექტის მიმდინარეობის არსებული მდგომარეობა/დეტალები მიმდინარ ე 82