საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის მოადგილის, ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს თავმჯდომარის დავით სერგეენკოს მიერ წარმოდგენილი, ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს 2022 წლის ანგარიში საქართველოში ბავშვის უფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ

2-2900/23 28-02-2023 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 771 მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, წარმოგიდგენთ ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს 2022 წლის ანგარიშს საქართველოში ბავშვის უფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ, რომელიც ასევე მოიცავს ინფორმაციას ბავშვის უფლებების დაცვის საკითხებზე საერთაშორისო დონეზე ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების მდგომარეობის შესახებ. ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს თავმჯდომარე დავით სერგეენკო

ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს ანგარიში საქართველოში ბავშვის უფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ 2022 1 სარჩევი შესავალი ............................................................................................................................................................3 1. ზოგადი ინფორმაცია საბჭოს შესახებ .......................................................................................................4 1.1 საბჭოს მისია ............................................................................................................................................4 1.2 საბჭოს შემადგენლობა და მუშაობის წესი ..........................................................................................4 2. სამართლებრივი აქტების გაუმჯობესების კუთხით განხორციელებული მნიშვნელოვანი ღონისძიებები ...................................................................................................................................................5 3. ბავშვის უფლებების დაცვის მიმართულებით განხორციელებული სხვა ღონისძიებები და არსებული გამოწვევები ...................................................................................................................................9 3.1 ზოგადი ღონისძიებები ..........................................................................................................................9 3.2 დეინსტიტუციონალიზაცია, ალტერნატიული ზრუნვის სისტემა და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამები .................................................................................................................................................10 3.2.1 დეინსტიტუციონალიზაცია.........................................................................................................10 3.2.2 ალტერნატიული ზრუნვის სისტემა ...........................................................................................12 3.2.3 რეინტეგრაცია ................................................................................................................................15 3.3 პრევენციული და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამები ...................................................................16 3.3.1 ძირითადი მიღწევები ...................................................................................................................16 3.3.2 მუნიციპალური პროგრამები .......................................................................................................17 (ა) შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მხარდამჭერი პროგრამები ........................18 (ბ) სოციალური რეაბილიტაციის, პრევენციული და ბავშვზე ზრუნვის პროგრამები ............20 3.4 ბავშვების და ბავშვიანი ოჯახების სიღარიბის აღმოფხვრის ხელშეწყობის ღონისძიებები .....23 3.4.1 სიღარიბის აბსოლუტურ ზღვარს ქვემოთ მცხოვრები ბავშვები............................................24 3.4.2 საარსებო შემწეობის მიმღები ბავშვიანი ოჯახების რაოდენობა ............................................24 3.5 ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციისა და ძალადობაზე რეაგირების ღონისძიებები........25 3.5.1 ძირითადი მიღწევები ...................................................................................................................25 3.5.2 ტრეფიკინგის მსხვერპლი ბავშვები ............................................................................................28 3.5.3 რეფერირების სისტემის ეფექტიანობის შეფასება ....................................................................30 3.6 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების უფლებების დაცვისა და განხორციელების ხელშემწყობი ღონისძიებები ....................................................................................................................34 3.6.1 ინკლუზიური განათლება ............................................................................................................34 3.6.2 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების შეფასების და სტატუსის დადგენის სისტემის რეფორმა .................................................................................................................................35 2 შესავალი წინამდებარე ანგარიში მომზადებულია საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 771 მუხლის მე4 პუნქტის საფუძველზე. დოკუმენტში წარმოდგენილია ინფორმაცია საქართველოში ბავშვის უფლებების დაცვის მიმართულებით 2022 წლის განმავლობაში სახელმწიფო უწყებების მიერ განხორციელებული ღონისძიებებისა და მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო ცვლილებების შესახებ. ანგარიშში ასახულია ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს მისიისა და უფლებამოსილებების ფარგლებში განხორციელებული საქმიანობა ბავშვის უფლებების დაცვის ხელშეწყობის მიმართულებით, ასევე მოცემულია საბჭოს მიერ ბავშვის უფლებების დაცვის მდგომარეობის შესახებ შესაბამის სახელმწიფო უწყებებთან კომუნიკაციის შედეგად მიღებული ინფორმაცია. დოკუმენტი ორიენტირებულია ბავშვის უფლებების დაცვის მიმართულებით სახელმწიფო უწყებების მიერ განხორციელებული ღონისძიებებისა და არსებული გამოწვევების წარმოჩენაზე სახელმწიფოს მიერ საერთაშორისო დონეზე და ეროვნული კანონმდებლობით ნაკისრი ვალდებულებების შესრულების თვალსაზრისით. 3 1. ზოგადი ინფორმაცია საბჭოს შესახებ 1.1 საბჭოს მისია ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭო შექმნილია ბავშვის უფლებათა კოდექსისა 1 და საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 2 საფუძველზე, რომლის ძირითადი მიზანია ბავშვის უფლებების დაცვის საკითხებზე სისტემური და კოორდინირებული მუშაობის უზრუნველყოფა, შესაბამისი კანონმდებლობის შემუშავებისა და ბავშვის უფლებებთან დაკავშირებულ საკითხებზე გადაწყვეტილებების აღსრულების ზედამხედველობა. 3 საბჭოს საქმიანობის სამართლებრივი საფუძვლებია: საქართველოს კონსტიტუცია, ბავშვის უფლებათა კოდექსი, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტი, საბჭოს დებულება და სხვა ნორმატიული აქტები. საბჭოს ძირითადი ფუნქციები მოიცავს საქართველოს კანონმდებლობის ანალიზს და მის საფუძველზე ბავშვის უფლებების დაცვის სფეროს მარეგულირებელ კანონმდებლობაში არსებული ხარვეზების აღმოფხვრის უზრუნველსაყოფად წინადადებების შემუშავებას, საკანონმდებლო ინიციტივით წარდგენილი საკანონმდებლო აქტების პროექტების ექსპერტიზას ბავშვის უფლებრივ მდგომარეობაზე ზეგავლენის შეფასების თვალსაზრისით, აგრეთვე საზედამხედველო საქმიანობას, რომლის ფარგლებში საბჭო უფლებამოსილია, შეიმუშაოს და დანერგოს ბავშვის უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად განხორციელებული ღონისძიებების მონიტორინგისა და შეფასების სისტემა. 4 1.2 საბჭოს შემადგენლობა და მუშაობის წესი საბჭოს წევრთა რაოდენობას და შემადგენლობას განსაზღვრავს პარლამენტის თავმჯდომარე საპარლამენტო ფრაქციებთან წინასწარი კონსულტაციების საფუძველზე 5. 2022 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, საბჭო შედგება 15 წევრისგან, რომელთაგან 9 საპარლამენტო უმრავლესობას წარმოადგენს, 6 - ოპოზიციას. 6 საბჭოს მუშაობის ორგანიზებისთვის იმართება საბჭოს სხდომები, როგორც წესი, საქართველოს პარლამენტის მორიგი სესიის განმავლობაში ორჯერ. საბჭოს ფუნქციებიდან გამომდინარე, საბჭოს თავმჯდომარემ შესაძლოა განსაზღვროს სხდომების განსხვავებული პერიოდულობა. 7 საბჭოს საქმიანობის ორგანიზაციულ, ანალიტიკურ და საინფორმაციო უზრუნველყოფას ახორციელებს საქართველოს პარლამენტის აპარატის სტრუქტურული ერთეული საქმისწარმოების დეპარტამენტის საპარლამენტო საბჭოების საქმიანობის ორგანიზაციული უზრუნველყოფის განყოფილება (ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს სამდივნო). საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტი, მუხლი 771 (1). ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 89 (3). 3 საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტი, მუხლი 771 (1). 4 საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტი, მუხლი 771 (3); ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს დებულება, მუხლი 3. ხელმისაწვდომია: https://parliament.ge/parliament/councils/51088/charter [ნანახია: 24/02/2023]. 5 ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს დებულება, მუხლი 6 (2). ხელმისაწვდომია: https://parliament.ge/parliament/councils/51088/charter [ნანახია: 24/02/2023]. 6 ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს შემადგენლობა. ხელმისაწვდომია: https://parliament.ge/parliament/councils/51088/deputies [ნანახია: 22/02/2023]. 7 ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს დებულება, მუხლი 7 (1). ხელმისაწვდომია: https://parliament.ge/parliament/councils/51088/charter [ნანახია: 24/02/2023]. 1 2 4 2. სამართლებრივი აქტების გაუმჯობესების კუთხით განხორციელებული მნიშვნელოვანი ღონისძიებები საანგარიშო პერიოდში ცვლილებები განხორციელდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 11911 მუხლში 8, რომლის მიზანია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 28 დეკემბრის გადაწყვეტილების 9 შინაარსის მუხლში ასახვა და კანონის საქართველოს კონსტიტუციასთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა. ცვლილებებით მარტოხელა მშობლის სტატუსი გაფართოვდა და ახლებურად განისაზღვრა: ა) პირი, რომელსაც ჰყავს 18 წლამდე ასაკის შვილი, თუ ბავშვის დაბადების აქტის ჩანაწერში არ არის შეტანილი ჩანაწერი ბავშვის მეორე მშობლის შესახებ; ბ) პირი, რომელსაც შვილად ჰყავს აყვანილი 18 წლამდე ასაკის ბავშვი, თუ ბავშვის დაბადების აქტის ჩანაწერში არ არის შეტანილი ჩანაწერი ბავშვის მეორე მშობლის შესახებ; გ) პირი, რომლის არასრულწლოვანი შვილის მეორე მშობელი გარდაცვლილია, გამოცხადებულია გარდაცვლილად ან აღიარებულია უგზო-უკვლოდ დაკარგულად; ან დ) პირი, რომლის არასრულწლოვანი შვილის მეორე მშობელს ჩამორთმეული აქვს მშობლის ყველა უფლება და მოვალეობა. ცვლილებებამდე არსებული ნორმით მშობლები, რომლებიც ერთპიროვნულად იღებენ ბავშვის აღზრდაში მონაწილეობას, მაგრამ იმის გამო, რომ ჰყავდათ ქორწინების გარეშე დაბადებული არასრულწლოვანი შვილი/იმყოფებოდნენ ქორწინებაში ან ბავშვის დაბადების აქტის ჩანაწერში არსებობდა ჩანაწერი მეორე მშობლის შესახებ, ვერ იღებდნენ მარტოხელა მშობლის სტატუსს. გარდა ამისა, ცვლილებები შევიდა საქართველოს საგადასახადო კოდექსშიც, რომლის თანახმად, მარტოხელა დედისთვის დადგენილი საგადასახადო შეღავათი, რომელიც მარტოხელა დედის კალენდარული წლის განმავლობაში მიღებული 3000 ლარამდე დასაბეგრი შემოსავლის საშემოსავლო გადახდისგან გათავისუფლებას ითვალისწინებდა, მარტოხელა მამაზეც გავრცელდა. 10 2022 წელს დაინიცირდა საკანონმდებლო პაკეტი, 11 რომლის მიზანს წარმოადგენს „ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ“ ევროპის საბჭოს კონვენციის მოთხოვნებთან საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის ნორმების შესაბამისობაში მოყვანა და აღნიშნული ქმედებებისთვის ადეკვატური პასუხისმგებლობის ზომების დაწესება. 12 ცვლილებების თანახმად, ცალკე გამოიყოფა არასრულწლოვნის გაუპატიურების შემადგენლობა და შეიცვლება ცნება. შედეგად, არასრულწლოვნის გაუპატიურებად ჩაითვლება: 1) დამნაშავისათვის წინასწარი შეცნობით 12 წლის ასაკს მიუღწეველი პირის სხეულში ნებისმიერი ფორმით სექსუალური ხასიათის შეღწევა სხეულის ნებისმიერი ნაწილის ან ნებისმიერი საგნის გამოყენებით; 2) დამნაშავისათვის წინასწარი შეცნობით თორმეტ წელს მიღწეული, თუმცა 18 წელს მიუღწეველი პირის სხეულში ნებისმიერი ფორმით სექსუალური ხასიათის შეღწევა სხეულის ნებისმიერი ნაწილის ან ნებისმიერი საგნის გამოყენებით, ჩადენილი ძალადობით, ძალადობის მუქარით ან დაზარალებულის უმწეობის გამოყენებით. N07-3/205, 04/05/2022. ხელმისაწვდომია: https://info.parliament.ge/#law-drafting/24126 [ნანახია: 21/02/2023]. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „ელგა მაისურაძე, ირმა გინტური და ლერი თოდაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, N1/6/1320, 28 დეკემბერი, 2021. ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5337664?publication=0 [ნანახია: 21/02/2023]. 10 N07-3/205, 04/05/2022. https://info.parliament.ge/#law-drafting/24126 [ნანახია: 21/02/2023]. 11 N07-3/251/22, 05.10.2022. https://info.parliament.ge/#law-drafting/24783 [ნანახია: 21/02/2023]. 12 შენიშვნა: ცვლილებები შეეხო საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსს, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსს, „იურიდიული დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონს, „სქესობრივი თავისუფლებისა და ხელშეუხებლობის წინააღმდეგ მიმართლ დანაშაულთან ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონს, საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსს. 8 9 5 კანონპროექტის საფუძველი შემდეგი გარემოებებია: მოქმედი რედაქცია გარკვეულ ასაკს მიუღწეველ პირთან სქესობრივი კავშირის დამყარებისას დამნაშავეს აძლევს შესაძლებლობას, რომ დაზარალებულის თანხმობაზე გააკეთოს აპელირება და მტკიცების შედეგად ქმედება მიჩნეულ იქნეს გაუპატიურებად, არამედ, მაგალითად, ნებაყოფლობით აქტად. ცვლილებებით დადგინდა კონკრეტული ასაკი - 12 წელი, რომლის ქვემოთაც გამორიცხული იქნება დაზარალებულის თანხმობაზე აპელირება და ასეთი ქმედება ავტომატურად ჩაითვლება გაუპატიურებად. 13 ცვლილებები შეეხება ასევე იმგვარ შემთხვევებს, როდესაც 12 წლის ასაკს მიღწეული/გადაცილებული არასრულწლოვანი სიტყვიერ თანხმობას აცხადებს სექსუალური კონტაქტის დამყარებაზე, თუმცა ვერ აცნობიერებს ამ ქმედების შედეგებს. შემოთავაზებული ცვლილებები არ გამორიცხავს ასეთი ქმედების გაუპატიურებად კვალიფიკაციის შესაძლებლობას, თუმცა ამ შემთხვევაში უნდა დადასტურდეს არასრულწლოვნის თანხმობის არარელევანტურობა და მისი უმწეო მდგომარეობაში ყოფნის ფაქტი. გარდა ამისა, საკანონმდებლო პაკეტით გათვალისწინებულია შემდეგი ცვლილებები: - - - - 2 წლამდე არასრულწლოვნის სხეულში ნებისმიერი ფორმით სექსუალური ხასიათის შეღწევის შემთხვევაში, პირს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა დაეკისრება, თუ ის დაზარალებულზე სულ მცირე 3 წლით უფროსია; აბორტის იძულება სპეციალურ შემადგენლობად გამოიყოფა და დაწესდება უფრო მკაცრი სასჯელი; 140-ე მუხლს, რომელიც არეგულირებს სრულწლოვანის სექსუალური ხასიათის შეღწევას დამნაშავისათვის წინასწარი შეცნობით თექვსმეტი წლის ასაკს მიუღწევლის სხეულში, დამამძიმებელ გარემოებებად დაემატება: დამნაშავისთვის წინასწარი შეცნობით იმ პირის სხეულში, რომელსაც შეუსრულდა თორმეტი წელი, თუმცა არ შესრულებია 14 წელი და ჩადენილი დამნაშავის მზრუნველობის, მეურვეობის ან მეთვალყურეობის ქვეშ მყოფი პირის მიმართ. კოდექსს დაემატება მუხლი, რომლითაც დასჯადი გახდება სრულწლოვანი პირის მიერ პროსტიტუციაში ჩაბმული 16-დან 18 წლამდე არასრულწლოვნის მომსახურებით სარგებლობა; ქორწინების იძულების მომწესრიგებელ მუხლს დაემატება ახალი დებულება, რომელიც დანაშაულად გამოაცხადებს ქორწინებაზე იძულების მიზნით ქვეყანაში შესვლაზე პირის დაყოლიებას, თუ ამას მოყვება ქვეყანაში შემოსვლისკენ მიმართული კონკრეტული ქმედებები. საანგარიშო პერიოდში საქართველოს პარლამენტმა განიხილა „პატიმრობის კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ“ კანონის და „არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ“ კანონის პროექტები. 14 ცვლილების შედეგად, არასრულწლოვან ბრალდებულს, რომელსაც გამომძიებლის ან პროკურორის დადგენილებით ან მოსამართლის განჩინებით შეზღუდული აქვს სატელეფონო საუბრის უფლება, აგრეთვე არასრულწლოვან ბრალდებულს, რომელსაც სრულად აქვს გამოყენებული პატიმრობის კოდექსით გათვალისწინებული სატელეფონო საუბრის ლიმიტები (თვეში სამი ზარი), უფლება ექნება წერილობით მიმართოს პენიტენციურ დაწესებულებას და მოითხოვოს მისი ადვოკატის ინფორმირება მასთან შეხვედრის სურვილის თაობაზე. პენიტენციური დაწესებულება ვალდებული იქნება თავისი ხარჯით დაუყოვნებლივ, მაგრამ არა უგვიანეს მომდევნო სამუშაო დღის დასრულებამდე, უზრუნველყოს შენიშვნა: სასამართლო პრაქტიკისა და აშშ-ს კანონმდებლობის ანალიზის საფუძველზე, ასეთ ასაკობრივ ზღვრად მიჩნეულია 12 წელი. იხ. განმარტებითი ბარათი საქართველოს კანონის პროექტზე საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ. ხელმისაწვდომია: https://info.parliament.ge/file/1/BillReviewContent/307830? [ნანახია: 24/02/2023]. 14 N07-3/199; 21.04.2022. ხელმისაწვდომია: https://info.parliament.ge/#law-drafting/24075 [ნანახია: 24/02/2023]. 13 6 განცხადებაში მითითებული შეტყობინების გაგზავნა. ადვოკატისთვის შესაბამისი შინაარსის მოკლე ტექსტური ცვლილებები განხორციელდა „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში, 15 რომელიც ემსახურება სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეებისთვის ხარისხიანი განათლების უზრუნველყოფას, სპეციალური მასწავლებლის განათლების განვითარებისათვის საკმარისი საკანონმდებლო საფუძვლების გაჩენასა და სისტემაში ჩართული, გამოცდილი სხვადასხვა სპეციალობის მქონე პირების შენარჩუნებას. ცვლილებებით გაფართოვდა სპეციალური მასწავლებლის განათლებისადმი დადგენილი მოთხოვნები, რაც ზრდის სპეციალურ მასწავლებლად დასაქმებისა და კვალიფიციური კადრების მოზიდვის შესაძლებლობას. აგრეთვე, აღსანიშნავია „ზოგადი განათლების შესახებ“ კანონში განხორციელებული კიდევ ერთი ცვლილება, 16 რომლის შესაბამისად დაზუსტდა ზოგადი განათლების დაწყებით საფეხურზე სწავლის დაწყების ასაკი. ზოგადი განათლების დაწყებით საფეხურზე სწავლის დაწყების შესაძლებლობა მიეცათ პირებს, რომელთაც პირველ ოქტომბრამდე შეუსრულდებათ 6 წელი. საანგარიშო პერიოდში ცვლილებები შევიდა „მაუწყებლობის შესახებ“ საქართველოს კანონში, რომელიც გავლენას ახდენს, სხვა სუბიექტებთან ერთად, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა და არასრულწლოვანთა უფლებებზე. 17 ცვლილებები ემსახურებოდა საქართველოს კანონმდებლობის აუდიოვიზუალური მედია მომსახურებების შესახებ 2010/13/EU ევრო დირექტივასთან შესაბამისობაში მოყვანის ვალდებულების შესრულებას, რომელიც განსაზღვრულია ასოცირების ხელშეკრულებით. ცვლილებების თანახმად, აუდიოვიზუალური მედია მომსახურების მიმწოდებელი და მაუწყებლობის ტრანზიტზე ავტორიზებული პირი ვალდებულნი არიან უფრო ხელმისაწვდომი გახადონ საკუთარი მომსახურება შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთათვის პროპორციული ღონისძიებების გამოყენებით. გარდა ამისა, საკანონმდებლო ცვლილებებით დაუშვებელია არასრულწლოვნის პერსონალური მონაცემების კომერციული მიზნით გამოყენება. კერძოდ, აკრძალულია მედია მომსახურებისა და ვიდეო გაზიარების პლატფორმის მომსახურების მიმწოდებლის შეგროვებული ან მის მიერ სხვაგვარად შეგროვებული არასრულწლოვნის პერსონალური მონაცემის დამუშავება კომერციული მიზნით. საანგარიშო პერიოდში საქართველოში იუსტიციის სამინისტრომ შეიმუშავა „არასრულწლოვანთა რეფერირების შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტი, რომლის მიზანია არასრულწლოვანთა რეფერირების პრინციპებისა და პროცედურის განსაზღვრის გზით რთული ქცევის მქონე არასრულწლოვანთა რეაბილიტაციის, რესოციალიზაციისა და სოციალიზაციის, აგრეთვე, მათ მიერ დანაშაულის ჩადენის პრევენციის ხელშეწყობა. 18 პროექტით განისაზღვრება ცალკეული სახელმწიფო უწყების კომპეტენციაში შემავალი კატეგორიის არასრულწლოვანთა (კანონთან კონფლიქტში მყოფი არასრულწლოვნები, მიგრანტი არასრულწლოვნები, ქუჩაში მცხოვრები არასრულწლოვნები) რეფერირების ღონისძიებები და მოწესრიგდება რეფერირების პროცესთან დაკავშირებული საკითხები. კანონში გაერთიანდება რეფერირების პროცესის მარეგულირებელი დებულებები, რომლებიც ამჟამად საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე აქტებშია მოცემული. რეფერირების პროცესის ერთიანი, მაღალი იერარქიის მქონე ნორმატიული აქტით მოწესრიგება 07-2/166/10, 15/07/2022. ხელმისაწვდომია: https://info.parliament.ge/#law-drafting/24441 [ნანახია: 24/02/2022]. 07-3/188/10, 06/04/2022. https://info.parliament.ge/#law-drafting/23918 [ნანახია: 24/02/2022]. 17 07-3/236/10, 07/09/2022. ხელმისაწვდომია: https://info.parliament.ge/#law-drafting/24615 [ნანახია: 24/02/2023]. 18 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილი N991, 31/01/2023. 15 16 7 უზრუნველყოფს სტაბილური და საიმედო სამართლებრივი საფუძვლის არსებობას რეფერირების სისტემის შემდგომი განვითარებისთვის. 19 2022 წლის განმავლობაში იუსტიციის სამინისტროს მიერ შემუშავდა „საერთაშორისო კერძო სამართლის შესახებ“ და „სააღსრულებო წარმოებათა შესახებ“ საქართველოს კანონებში, აგრეთვე, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსში შესატან ცვლილებათა პროექტები. 20 კანონპროექტების შემუშავება ემსახურება „ბავშვის სასარგებლოდ ალიმენტის საერთაშორისო გადახდევინებისა და ოჯახური რჩენის სხვა ფორმების შესახებ“ ჰააგის 2007 წლის 23 ნოემბრის კონვენციის იმპლემენტაციას. 21 კონვენცია აფუძნებს ეფექტიან და ხელმისაწვდომ საერთაშორისო მექანიზმს ბავშვისა და ოჯახის რჩენის საკითხებთან დაკავშირებულ საერთაშორისო ხასიათის სამართლებრივ დავებზე. კონვენციის მთავარ მიზანს წარმოადგენს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დაცვა და ოჯახის წევრების რჩენის მიზნით ალიმენტის საერთაშორისო გადახდევინების ხელშეწყობა. საკანონმდებლო ცვლილებები უზრუნველყოფს საერთაშორისო კონვენციის სრულყოფილ იმპლემენტაციას, რაც, თავის მხრივ, ხელს შეუწყობს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დაცვას, ოჯახის რჩენის საკითხებთან დაკავშირებით უცხო ელემენტის მატარებელი საქმეების ეფექტურად წარმართვასა და ამ ტიპის საქმეებზე გამოტანილი გადაწყვეტილებების დროულ აღსრულებას, ასევე, სამოქალაქო საქმეებზე სამართლებრივი დახმარების სფეროში უცხო ქვეყნებთან თანამშრომლობის ჩამოყალიბებას ან/და გაღრმავებას. 22 საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვანი ცვლილებები განხორციელდა გარკვეული კანონქვემდებარე აქტების შემუშავების თავლსაზრისითაც. საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის, შესაბამისი სახელმწიფო უწყებებისა და გაეროს ბავშვთა ფოდნის კოორდინირებული თანამშრომლობით შემუშავებული იქნა საქართველოს მთავრობის დადგენილების პროექტი „ბავშვის დაცვისა და დახმარების სფეროში დასაქმებული პირების პროფესიული განვითარების სტანდარტების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე“. 23 დოკუმენტის მიზანია პროფეიონალთათვის ისეთი პიროვნული და პროფესიული საკვალიფიკაციო მოთხოვნების შემოღება, რომლებიც უზრუნველყოფს მათ მიერ ბავშვის უფლებათა მაქსიმალურ რეალიზებას ბავშვის უფლებათა კოდექსის, საქართველოს კონსტიტუციის, გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციისა და საქართველოს სხვა საერთაშორისო ვალდებულებების შესაბამისად. 24 გარდა ამისა, საქართველოს განათლებისა და მეცნირების მინისტრის ბრძანების საფუძველზე 25 უკაინელ ბავშებს, რომლებიც საომარი მოქმედებების გამო ვერ ახერხებდნენ უკრაინის ზოგადსაგანმანამთლებლო დაწესებულებებში ზოგადი განათლების მიღებას საქართველოში სწავლის გაგრძელების უფლება მიეცათ. შედეგად, უკრაინელ ბავშვებს გაუჩნდათ შესაძლებლობა ჩარიცხულიყვნენ შესაბამის კლასში, რომლებშიც ისინი სწავლობდნენ უკრაინის 26 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებაში. ასევე აღსანიშნავაია, რომ 2022 წელს საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის, შესაბამისი სახელმწიფო უწყებებისა და გაეროს ბავშვთა ფონდის კოორდინირებული თანამშრომლობით შემუშავდა საქართველოს მთავრობის დადგენილების პროექტი „ბავშვის უფლებათა კოდექსის 19 20 21 იქვე. იქვე. შენიშვნა: მისი სავალდებულოდ აღიარება წარმოადგენს საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ასოცირების დღის წესრიგით (2021-2027 წლებისათვის) გათვალისწინებულ ვალდებულებას. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილი N991, 31/01/2023. 23 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის წერილი N GOV 8 23 00002942, 31/01/2023. 24 იქვე. 25 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის ბრძანების პროექტი „საქართველოში გაცემული საგანმანათლებლო დოკუმენტების ნამდვილობის დადასტურებისა და უცხოეთში მიღებული განათლების აღიარების წესისა და საფასურების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2010 წლის 1 ოქტომბრის № 98/ნ ბრძანებაში ცვლილების შეტანის შესახებ“. 26 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილი N991, 31/01/2023. 22 8 საფუძველზე განსაზღვრული უწყებათაშორისი კოორდინაციის წესის დამტკიცების 27 შესახებ”. აღნიშნული წესის მიზანია ბავშვის კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად უწყებათაშორისი სისტემის გამართული, კოორდინირებული ფუნქციონირების ხელშეწყობა, ასევე, ცენტრალურ და ადგილობრივ ხელისუფლებას შორის კოორდინაციის გაღრმავება. 3. ბავშვის უფლებების დაცვის მიმართულებით განხორციელებული სხვა ღონისძიებები და არსებული გამოწვევები 3.1 ზოგადი ღონისძიებები ბავშვის უფლებათა კოდექსი ბავშვის უფლებების განხორციელების მიზნით სხვადასხვა უწყებას გარკვეულ უფლებამოსილებებსა და ვალდებულებებს ანიჭებს. სახელმწიფოს სხვა უწყებებთან ერთად, საქართველოს მთავრობას აქვს მნიშვნელოვანი როლი კოდექსის აღსრულების ხელშეწყობაში. ამ თვალსაზრისით, მთავრობის ვალდებულებები მოიცავს, მათ შორის, ბავშვის მიმართ და ბავშვთა შორის ძალადობის პრევენციისა და ძალადობაზე ეფექტიანი რეაგირების, აგრეთვე, დეინსტიტუციონალიზაციის ერთიანი სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავებას. 28 საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში მთავრობის ადმინისტრაციის კოორდინაციით შემუშავდა და დამტკიცდა რიგით მეორე ადამიანის უფლებათა დაცვის 2022-2030 წლების სტრატეგია. 29 სტრატეგიის მიზანია საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის სისტემური გარანტიების შემდგომი განმტკიცება, რომელიც ითვალისწინებს ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო და ევროპული დოკუმენტებიდან გამომდინარე ვალდებულებებს და თანხვედრაშია გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნებთან. 30 საანგარიშო პერიოდში სტრატეგია წარედგინა საქართველოს პარლამენტს დასამტკიცებლად. აღნიშნული დოკუმენტის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთმობა ბავშვის უფლებების დაცვასა და მისი კეთილდღეობის უზრუნველყოფას. ბავშვის უფლებათა კოდექსის მოთხოვნების შესაბამისად, სტრატეგიით გათვალისწინებულ ამოცანებს შორისაა ბავშვთა მიმართ ძალადობაზე სწრაფი და ეფექტიანი რეაგირებისა და პრევენციის მექანიზმების გაძლიერების, დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესისა და ბავშვის ოჯახისგან განცალკევების პრევენციის ხელშეწყობა. 31 გარდა ამისა, სტრატეგიაში ასახულია სხვა ამოცანებიც, რომლებიც მიემართება ბავშვის უფლებათა კოდექსით აღიარებული სხვა ძირითადი უფლებების დაცვის ხელშეწყობას. 32 ბავშვის უფლებათა კოდექსით დადგენილი ვალდებულებების შესრულების კვალდაკვალ, საანგარიშო პერიოდში მუშაობა დაიწყო ადამიანის უფლებათა დაცვის 2023-2025 სამოქმედო გეგმაზეც, რომელშიც დეტალურად გაიწერება ბავშვთა უფლებებთან დაკავშირებული სხვდასხვა საკითხი შესაბამისი ინდიკატორებით, ამოცანებით, პასუხისმგებელი უწყებებით, ბიუჯეტით და ა.შ. 33 საანგარიშო პერიოდი ნაყოფიერი აღმოჩნდა ქვეყნის მიერ საერთაშორისოდ ნაკისრი მნიშვნელოვანი ვალდებულებების შესრულების თვალსაზრისით. აღსანიშნავია მონაწილე სახელმწიფოთა ვალდებულება, გარკვეული პერიოდულობით, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტს წარუდგინონ მოხსენებები ბავშვის უფლებების შესახებ კონვენციით აღიარებული უფლებების განხორციელებისთვის მათ მიერ გატარებული ღონისძიებებისა და მიღწეული პროგრესის შესახებ. 34 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის წერილი N GOV 8 23 00002942, 31/01/2023. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 99 (2) „ა.გ“, „ბ“. 29 საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის წერილი N GOV 8 23 00002942, 31/01/2023. 30 იქვე. 31 იქვე. 32 იქვე. 33 იქვე. 34 გაეროს კონვენცია ბავშვის უფლებების შესახებ, მუხლი 44. 27 28 9 საქართველოს, როგორც კონვენციის მონაწილე სახელმწიფოს, 2023 წლის 15 ივნისამდე უწევს მე-5 და მე-6 გაერთიანებული ანგარიშის წარდგენა ბავშვის უფლებათა კომიტეტის წინაშე. ამ მიზნით 2022 წლის განმავლობაში საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს კოორდინაციით და ყველა შესაბამისი უწყების ჩართულობით მომზადდა ბავშვის უფლებების კონვენციის შესრულების თაობაზე საქართველოს მე-5 და მე-6 გაერთიანებული ანგარიშების პროექტი. კომიტეტის წინაშე წარდგენამდე, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 174-ე მუხლის შესაბამისად, ანგარიშების პროექტს საქართველოს მთავრობა წარუდგენს პარლამენტს დასამტკიცებლად. საანგარიშო პერიოდში ბავშვის უფლებათა დაცვის მუდმივმოქმედი საპარლამენტო საბჭოს საქმიანობაც, ძირითადად, ემსახურებოდა ქვეყნის მიერ საერთაშორისოდ ნაკისრი ვალდებულებებისა და გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნების შესრულების ხელშეწყობას. 2022 წლის თებერვალში საბჭომ შეიმუშავა ბავშვთა კეთილდღეობის და ბავშვის უფლებათა კოდექსის აღსრულების მონიტორინგის გეგმა, რომელიც აისახა საბჭოს სამოქმედო გეგმის მე-4 ამოცანაში. საზედამხედველოდ განისაზღვრა რამდენიმე პრობლემატური სფერო/მიმართულება, რომლებზე მუშაობაც გამომდინარეობს ქვეყნის მიერ ნაკისრი საერთაშორისო ვალდებულებებიდან: დეინსტიტუციონალიზაციის დასრულება, ალტერნატიული ზრუნვის სისტემისა და პრევენციული/ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამების ეფექტიანობის უზრუნველყოფა, ბავშვთა სიღარიბისა და ბავშვთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრის, აგრეთვე, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების უფლებების დაცვისა და განხორციელების ხელშეწყობა. დასახელებული მე-4 ამოცანის შესრულების მიზნით განისაზღვრა ე.წ. შესრულების საკვანძო ინდიკატორები, რომელთა საშუალებით საბჭო გარკვეული პერიოდულობით (6 თვეში ერთხელ, წლიურად) მონიტორინგს უწევს თითოეულ მიმართულებას და, საჭიროების შემთხვევაში, შეიმუშავებს რეკომენდაციებს პროცესის ეფექტიანობის გაზრდისთვის. 2022 წლის ოქტომბერში საბჭომ დაასრულა მონიტორინგის პირველი ეტაპი. 3.2 დეინსტიტუციონალიზაცია, ალტერნატიული ზრუნვის სისტემა და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამები 3.2.1 დეინსტიტუციონალიზაცია როგორც ბავშვის უფლებების შესახებ გაეროს 1989 წლის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფო, ქვეყნის ვალდებულება მოიცავს სახელმწიფოს მხრიდან ყველა არსებული რესურსის გამოყენებას იმისთვის, რათა უზრუნველყოს ბავშვის ოჯახურ გარემოში აღზრდა. 35 ამ ვალდებულების შესრულებისთვის, მნიშვნელოვანია ბავშვზე ზრუნვის განხორციელების ლიცენზიის მქონე ან/და არმქონე დიდი ზომის დაწესებულებების გაუქმება და, უპირველესად, ბიოლოგიური ოჯახის გაერთიანება, ხოლო ასეთის შეუძლებლობის შემთხვევაში, ბავშვისთვის ალტერნატიული ოჯახური გარემოს უზრუნველყოფა. 36 დიდი ზომის ინსტიტუტებში ფაქტობრივად შეუძლებელია ოჯახური გაეროს კონვენცია ბავშვის უფლებების შესახებ, პრეამბულა, მუხლები 3, 7, 9. შენიშვნა: აღნიშნული გამომდინარეობს ალტერნატიული ზრუნვის განხორციელების საერთაშორისოდ აღიარებული პრინციპებიდან: ალტერნატიული ზრუნვა არის დამცავი ღონისძიება, რომელიც უზრუნველყოფს ბავშვის დროებით უსაფრთხოებას, რა დროსაც სახელმწიფომ უნდა გაატაროს ყველა შესაძლო ღონისძიება ოჯახის გაერთიანებისთვის; უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ალტერნატიული ოჯახური გარემო; მიზანშეწონილია ბავშვისთვის ზრუნვის გამწევი პირის/წარმომადგენლის დანიშვნა; გადაწყევტილების მიღების პროცესში უპირატესად გაითვალისწინება ბავშვის საუკეთესო ინტერესები და მისი შეხედულებები; ალტერნატიული ზრუნვის ყველა ეტაპზე დაცული უნდა იყოს ბავშვის სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები; ამ ვალდებულებათა შესასრულებლად სახელმწიფომ უნდა გამოიყენოს ყველა შესაბამისი საკანონმდებლო, ადმინისტრაციული ან სხვა სახის ღონისძიებები. იხ. მაგალითად, CoE, FRA, Handbook on European law relating to the rights of the child, 2022, გვ. 113-117. ხელმისაწვდომია:https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-coe-2022-handbook-child-rights_en.pdf [ნანახია 16/02/2023]. 35 36 10 გარემოს შეექმნა, სადაც ბავშვის ინდივიდუალური, ბაზისური საჭიროებები, მისი საუკეთესო ინტერესები, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები სრულყოფილად იქნება დაცული. რეინტეგრაციის შეუძლებლობის შემთხვევაში, ზრუნვის ალტერნატიული მისაღები ფორმებია მინდობით აღზრდა ან/და მცირე საოჯახო ტიპის სახლი. საქართველოს მეოთხე პერიოდული ანგარიშის შესახებ გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტის დასკვნით დაკვირვებებში მნიშვნელოვან გამოწვევათა შორის დასახელებულია დეინსტიტუციონალიზაცია და ალტერნატიული ზრუნვის სისტემის ეფექტიანობა. 37 აქედან გამომდინარე, სახელმწიფოს აქვს ვალდებულება, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტის წინაშე წარსადგენ მეხუთე და მეექვსე კომბინირებულ ანგარიშებში ასახოს დეინსტიტუციონალიზაციის მიმდინარეობისა და ალტერნატიული ზრუნვის სისტემის ქმედითობის შესახებ ინფორმაცია. 38 საბჭოს მიერ განხორციელებულმა დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის მონიტორინგმა მოიცვა 2021 წლის ნოემბრიდან 2022 წლის სექტემბრის ჩათვლით პერიოდი. ზედამხედველობის ფარგლებში გამოიკვეთა დეინსტიტუციონალიზაციის დინამიკა დიდი ზომის ლიცენზირებული ინსტიტუტების და მათში განთავსებული ბავშვების რაოდენობის, ამ ინსტიტუტებში ბავშვთა განთავსებისა და დაყოვნების მიზეზების, მათში დაყოვნების ხანგრძლივობის თვალსაზრისით. საანგარიშო პერიოდში ზრუნვის განმახორციელებელ დიდი ზომის ლიცენზირებულ დაწესებულებათა შორის ფუნქციონირებდა ფერიის წმინდა მატათა მოციქულის ფონდი, საქართველოს საპატრიარქოს წმ. ნინოს მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონი და ააიპ წმ. გიორგი მთაწმინდელის მონასტერთან არსებული ბედიანის ბავშვთა სარეაბილიტაციო ცენტრი. 39 2022 წლის აპრილიდან ფერიის ფონდს შეუწყდა ზრუნვის განხორციელების ლიცენზია, რის შემდგომაც დაიწყო მისი საგანმანათლებლო დაწესებულებად რეორგანიზაცია და, შესაბამისად ბავშვთა რეინტეგრაციის პროცესი. 40 დეინსტიტუციონალიზაციის მიმდინარეობის პარალელურად, მოკვლევის პერიოდში გამოიკვეთა საყურადღებო გარემოება, კერძოდ, 2021 წლის განმავლობაში ფერიის ცენტრში ოფიციალური რეგისტრაციის გარეშე ჩაირიცხა ხუთი ბენეფიციარი. 41 რაც შეეხება სხვა დაწესებულებებს, მონიტორინგის განხორციელების პერიოდში ბედიანის ცენტრში ერთი ბავშვი ირიცხებოდა, ხოლო ნინოწმინდის პანსიონში 2022 წლის სექტემბრის მდგომარეობით 13 ბენეფიციარი იყო რეგისტრირებული. 42 დადებითი კუთხით ხაზგასასმელია, რომ დასახელებული დაწესებულებებიდან გამოყვანილი ბავშვები დაბრუნდნენ ოჯახებში, რომელთა მონიტორინგს ახორციელებს სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტო. 43 აქვე აღსანიშნავია, რომ 2022 წლის აპრილიდან სექტემბრამდე პერიოდში ნინოწმინდის პანსიონს გამოაკლდა ერთი ბენეფიციარი სრულწლოვანების ასაკის მიღწევის გამო. ქვემოთ მოცემულ N1 გრაფიკში წარმოდგენილი CRC/C/GEO/CO/4, ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, დასკვნითი დაკვირვებები საქართველოს მეოთხე ანგარიშის შესახებ, 2017, §§ 26, 30. ხელმისაწვდომია: https://documents-ddsny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G17/054/68/PDF/G1705468.pdf?OpenElement [ნანახია: 24/02/2023]. 38 CRC/C/GEO/QPR/5-6, ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, CRC/C/GEO/QPR/5-6, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, საკითხთა ჩამონათვალი საქართველოს მეხუთე და მეექვსე კომბინირებული ანგარიშების წარმოდგენამდე, 2021. ხელმისაწვდომია: https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=6QkG1d%2FPPRiCAqhKb7yhsqYprcw2atLvQfUcOdO 2bWF4V8ugh%2F8%2BOMQVr0b6VN%2BZZuM%2BTr4UeJdst4Ji3LgrpTNrP5dwf1GfBnELLM6vMEy9MCj9ctVEQ wproQb87aF0 [ნანახია: 24/02/2023]. 39 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი N01/9820, 28/04/2022. 40 იქვე. 41 იქვე. 42 იქვე. 43 იქვე. 37 პერიოდული 11 ინფორმაცია ასახავს ნინოწმინდისა და ფერიის დაწესებულებებში მონიტორინგის პერიოდში რეგისტრირებულ ბავშვთა რაოდენობას და ბავშვთა გამოყვანის დინამიკას. გრაფიკი N1 წმ. ნინოს მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა პანსიონი 60 ბავშვი 50 ბავშვი 100 40 30 ფერიის წმინდა მატათა მოციქულის ფონდი 80 57 60 20 10 0 2021 წ. აპრილი 14 13 2022 წ. აპრილი 2022 წ. სექტემბერი 40 81 71 20 23 0 2021 წ. აპრილი 2022 წ. აპრილი 2022 წ. სექტემბერი ერთი მხრივ, თვალსაჩინოა დეინსტიტუციონალიზაციის დადებითი დინამიკა, განსაკუთრებთ, ფერიის დაწესებულების შემთხვევაში, რომელსაც შეუწყდა ზრუნვის ლიცენზია და აქტიურად მიმდინარეობს ოჯახის გაერთიანების/ზრუნვის ალტერნატიულ ფორმებში ბავშვთა განთავსების პროცესი. მეორე მხრივ, საყურადღებოა შეფერხებული რეინტეგრაციის ფაქტორი, რაც მეტად ცხადია ნინოწმინდის პანსიონის შემთხვევაში. ამ დაწესებულებაში დარჩენილი ბენეფიციარების რეინტეგრაცია შეუძლებელი აღმოჩნდა, შესაბამისად, მათთვის შეთავაზებული იყო ზრუნვის ალტერნატიული ფორმები, თუმცა ბავშვები რჩებიან პანსიონში მათი სურვილის საფუძველზე.44 აღსანიშნავია, რომ ბავშვის საუკეთესო ინტერესების შეფასების პროცესში, გარდა ბავშვის ნებისა, სხვა ფაქტორებიც უნდა მიიღებოდეს მხედველობაში. 45 ბავშვის უფლებათა კოდექსი თითოეული ადმინისტრაციული ორგანოსგან მოითხოვს კონკრეტული კრიტერიუმებით ბავშვის საუკეთესო ინტერესების შეფასებას, რომელშიც ბავშვის სურვილის/აზრის/ნების გარდა, საჭიროების შესაბამისად, გასათვალისწინებელია სხვა ინდივიდუალური გარემოებებიც. აქედან გამომდინარე, პანსიონში დარჩენილ ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების შეფასებისა და განსაზღვრისას მათი ნება არ უნდა იყოს გამოყენებული ერთადერთ კრიტერიუმად. 3.2.2 ალტერნატიული ზრუნვის სისტემა დეინსტიტუციონალიზაციის სრულყოფა მნიშვნელოვნად დაკავშირებულია ალტერნატიული ზრუნვის სისტემის გამართულ ფუნქციონირებასთან. საანგარიშო პერიოდში საბჭოს მიერ ალტერნატიული ზრუნვის სისტემის ეფექტიანობის შეფასებამ მოიცვა 2021 წლის ნოემბრიდან 2022 წლის აპრილის ჩათვლით პერიოდი. შეფასება ემსახურებოდა ზრუნვის ალტერნატიული ფორმების, მათი ხელმისაწვდომობის, მათში განთავსებული ბავშვების რაოდენობის, განთავსების მიზეზებისა და დაყოვნების ხანგრძლივობის დადგენას, აგრეთვე, რეინტეგრაციის ქმედითობის განსაზღვრას. როგორც აღინიშნა, ალტერნატიული ზრუნვის მიზნით ბავშვის განთავსება უკიდურესი ზომაა რა დროსაც მთავარი მიზანია ბავშვის ოჯახში დაბრუნების ხელშეწყობა. ალტერნატიული ზრუნვის 44 45 იქვე. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 81 (3). 12 საჭიროებისას უპირატესობა ენიჭება ბავშვის მინდობით აღზრდის მიზნით განთავსებას. 46 მისი უპირატესობა განპირობებულია იმით, რომ ეს არის სახელმწიფო ზრუნვის იმგვარი ფორმა, რომელიც მიახლოებულია ოჯახურ ზრუნვასთან და მიზნად ისახავს მინდობით აღსაზრდელის მოვლას, აღზრდას. 47 გარდა აღნიშნული რეგულარული ფორმის მინდობით აღზრდისა, მინდობით აღზრდა შესაძლოა იყოს: ნათესაური - ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით მისი ნათესავთან განთავსება; გადაუდებელი - ბავშვის საუკეთეს ინტერესებისა და გადაუდებელი საჭიროების გათვალისწინებით მინდობთ აღსაზრდელის მინდობით აღმზრდელთან განთავსება; ჩამნაცვლებელი - მინდობით აღზრდის მიზნით განთავსებული ბავშვის დროებით სხვა მინდობით აღმზრდელთან განთავსება; სპეციალიზებული მინდობით აღმზრდელი - პირი, რომელიც საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად რეგისტრირებულია მინდობით აღმზრდელად და გადამზადებულია განსხვავებული საჭიროებების მქონე ბავშვის მოვლისა და ზრუნვის საკითხებში. 48 წინამდებარე N2 გრაფიკში წარმოდგენილია საბჭოს მიერ მონიტორინგის განხორციელების პერიოდში მინდობით აღზრდის მიზნით განთავსებული ბავშვების რაოდენობა მინდობით აღზრდის ფორმების მიხედვით: 49 გრაფიკი N2 ბავშვი 500 400 417 300 180 200 95 100 43 0 რეგულარული ნათესაური გადაუდებელი სპეციალიზებული დამატებით აღსანიშნავია, რომ მონიტორინგის პერიოდში მინდობით აღზრდის მიზნით ჯამურად განთავსდა 179 ბავშვი. 50 საკითხი იმის თაობაზე, თუ რამდენად საკმარისი აღმოჩნდა მინდობით აღზრდა სახელმწიფო ზრუნვის ამ ფორმის საჭიროების მქონე ბავშვებისთვის, განხილულია ქვემოთ. რაც შეეხება მინდობით აღზრდის მიზნით ბავშვთა განთავსების მიზეზებს (იხ. გრაფიკი N3), ყველაზე გავრცელებულია ბავშვის მიმართ ძალადობა და უგულებელყოფა. 51 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 29 (5). „შვილად აყვანისა და მინდობთ აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 3 ,,ნ”. 48 იქვე, მუხლი 3 „ო“, „პ“, „ჟ“, „რ“. 49 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი N01/9820, 28/04/2022. 50 იქვე. 51 იქვე. 46 47 13 გრაფიკი N3 მიზეზი 100% 80% 80% 60% 40% 12.50% 20% 4.40% 3.10% მშობლისგან მიტოვება ჯანმრთელობის პრობლემები 0% ძალადობა და უგულებელყოფა ბავშვის ქცევა წარმოდგენილი ინფორმაცია მიუთითებს რამდენიმე მნიშვნელოვან გარემოებაზე. პირველ რიგში, მიზეზები წარმოაჩენს სახელმწიფოს მცდელობას, ალტერნატიული ზრუნვის მიზნით ბავშვის განთავსება უკიდურესი ღონისძიების სახით გამოიყენოს. საბჭოს მიერ მოპოვებული ინფორმაციით მონიტორინგის პერიოდში ბავშვის ოჯახისგან განცალკევება არ მომხდარა არასათანადო საცხოვრებელი პირობების ან არასაკმარისი ფინანსური სახსრების გამო, 52 რაც ბავშვის უფლებათა კოდექსის მოთხოვნის გათვალისწინებით დადებითად აღსანიშნავია. 53 ამ თვალსაზრისით დადებითი დინამიკა მით უფრო აღსანიშნავია თუ გავითვალისწინებთ წინა წლების გამოცდილებას, როდესაც ბავშვის ოჯახისგან განცალკევების ფართოდ გავრცელებული ერთადერთი მიზეზი სწორედ ცხოვრების არასათანადო პირობები იყო. კიდევ ერთი გარემოება, რასაც ზემოაღნიშნული მონაცემები წარმოაჩენს, უკავშირდება მინდობით აღზრდისთვის უპირატესობის მინიჭებას. როგორც აღინიშნა, ალტერნატიული ზრუნვის საჭიროებისას უპირატესობა უნდა მიენიჭოს მინდობით აღზრდას. ბავშვის მინდობით აღზრდის მიზნით ან შვილად აყვანის შეუძლებლობის შემთხვევაში უკიდურესი აუცილებლობის სახით გამოიყენება მცირე ოჯახური ტიპის რეზიდენტული ზრუნვა. 54 ამასთან, ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი სახელმწიფო სტანდარტები ემსახურება რეზიდენტული ზრუნვის საჭიროების შემცირებას. 55 საბჭოს მონიტორინგის პერიოდის დასასრულისთვის მინდობით აღზრდაში ირიცხებოდა 1451 ბავშვი, ხოლო მცირე საოჯახო ტიპის რეზიდენტულ ზრუნვაში - 282 ბავშვი. 56 მინდობით აღზრდისთვის უპირატესობის მინიჭების მიუხედავად, მაღალი მაჩვენებელია რეზიდენტულ ზრუნვაში მყოფი 282 ბენეფიციარი. გარდა ამისა, 2021 წლის ნოემბრიდან 2022 წლის აპრილის ჩათვლით პერიოდში, 135 ბავშვი რეზიდენტულ ზრუნვაში განთავსდა ნაცვლად მინდობით აღზრდისა 57. აღნიშნულის მიზეზებად სახელდება ბავშვსა და მინდობთ აღმზრდელს შორის თავსებადობის სირთულე და მინდობით აღზრდის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პრობლემა. საბჭოს მიერ მოპოვებული ინფორმაციდან ირკვევა, რომ ბავშვსა და მინდობით აღმზრდელს შორის თავსებადობის სირთულის განსაზღვრისას მხედველობაში მიიღება ბავშვის დამოკიდებულება იქვე. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 26 (5). შენიშვნა: საბჭოს მონიტორინგის განხორციელების მიზანი და მეთოდოლოგია არ იძლევა ზუსტი ინფორმაციის მოპოვების საშუალებას იმის თაობაზე, თუ რამდენად გათვალისწინებულია ალტერნატიული ზრუნვის განხორცილებისას ბავშვის უფლებათა კოდექსის 26-ე მუხლის მე-5 ნაწილის მოთხოვნა. 54 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 29 (6). 55 იქვე, მუხლი 31 (2). 56 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი N01/9820, 28/04/2022. 57 იქვე. 52 53 14 აღმზრდელის მიმართ და მისი სურვილი. ბავშვთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღებისას აუცილებელია მისი მონაწილეობა, თუმცა, გასათვალისწინებელია, რომ ალტერნატიული ზრუნვის საჭიროების წინაშე მყოფი ბავშვი განსაკუთრებით მოწყვლადია. ოჯახებისგან განცალკევების მიზეზებისა და ამ პროცესის თანმდევი სტრესის მხედველობაში მიღებით, ბავშვების სპეციალური საჭიროებების დაკმაყოფილება შესაძლებელია მხოლოდ კვალიფიციური, სათანადოდ გადამზადებული აღმზრდელების და სხვა სპეციალისტების მიერ, რომელთა ჩართულობით ბავშვის დამოკიდებულების, მისი ნების ცვლილება შესაძლებელი იქნება. ამდენად, ბავშვსა და აღმზრდელს შორის თავსებადობის პრობლემა, რაც შემდგომ ბავშვის რეზიდენტულ ზრუნვაში გადაყვანის საფუძველია, შესაძლოა უკავშირდებოდეს, სხვა საკითხებთან ერთად, აღმზრდელების არასათანადო გადამზადებას. მინდობით აღზრდის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის პრობლემასთან მიმართებით გასათვალისწინებელია ბავშვის მუდმივი, სისტემატური ურთიერთობა ოჯახის წევრებთან. ბავშვსა და ოჯახის წევრებს შორის რეგულარული ურთიერთობის შენარჩუნება ალტერნატიული ზრუნვის საერთაშორისოდ აღიარებულ პრინციპთაგან ერთ-ერთია 58, რაც, ამავე დროს, ხელს უწყობს და აჩქარებს რეინტეგრაციის პროცესს. სახელმწიფოს მიერ დადგენილი ზრუნვის ერთიანი სტანდარტები, სხვა საკითხებთან ერთად, უნდა ითვალისწინებდეს ბავშვის მხარდაჭერას ურთიერთობის შენარჩუნებაში ოჯახის წევრებთან, ნათესავებსა და მეგობრებთან, თუ ეს არ ეწინააღმდეგება ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს. 59 შესაბამისად, ბავშვის მინდობით აღზრდის მიზნით განთავსება იმგვარად, რომ გართულდება ოჯახის წევრებსა და ბავშვს შორის რეგულარული კონტაქტი, ეწინააღმდეგება ბავშვის საუკეთესო ინტერესებს. თუმცა, ამ უკანასკნელი არგუმენტის საფუძველზე მინდობთ აღზრდის რეზიდენტული ზრუნვით ჩანაცვლება ვერ ჩაითვლება გამართლებად. რეზიდენტულ ზრუნვასთან შედარებით მინდობით აღზრდის უპირატესობის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია მინდობით აღზრდის გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. მშბოლებსა და ბავშვს შორის რეგულარული ურთიერთობის შენარჩუნების თვალსაზრისით საინტერესოა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, 60 ჩატარებული მონიტორინგისაქართველოში ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის თაობაზე მართლმსაჯულების განხორციელების შეფასების მიზნით. 61 კვლევის მიზნებიდან გამომდინარე, შესწავლილი იქნა, თუ რამდენად ატარებენ მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში ჩართული პირები სათანადო ღონისძიებებს ბავშვის საუკეთესო ინტერესების დასაცავად და მისი აზრის გასათვალისწინებლად და თუ რამდენად დროულად და ეფექტურად ხორციელდება სასამართლო გადაწყვეტილებების აღსრულება. 62 შედეგად, შემუშავდა სპეციალური ანგარიში „მართლმსაჯულების განხორციელება ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის უფლების შესახებ“, სადაც ასახულია სახალხო დამცველის რეკომენდაციები ბავშვის მშობელთან ურთიერთობის კუთხით არსებული კანონმდებლობის, პოლიტიკის და პრაქტიკის გასაუმჯობესებლად. 63 3.2.3 რეინტეგრაცია ალტერნატიული სახელმწიფოსგან ზრუნვის მიზნით ბავშვის განთავსება, სხვა მოითხოვს რეინტეგრაციის უზრუნველყოფას - საკითხებთან ერთად, ბავშვის მხარდაჭერას იხ. მაგალითად, CoE, FRA, Handbook on European law relating to the rights of the child, 2022, გვ. 113-117. https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-coe-2022-handbook-child-rights_en.pdf [ნანახია 20/02/2023]. 59 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 30 (2) „გ“. 60 იხ. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლები: 83 (2), 97. 61 საქართველოს სახალხო დამცველის წერილი N10/1144, 02/02/2023. 62 იქვე. 63 იქვე. 58 15 ბიოლოგიურ ოჯახში/მზრუნველთან დაბრუნების მიზნით. 64 მონიტორინგის მოპოვებული ინფორმაციის თანახმად, წლის განმავლობაში საშუალოდ: ფარგლებში - 300 ბავშვი ემატება ალტერნატიული ზრუნვის სისტემას; - 150 ბავშვი ბრუნდება ოჯახში. 65 ალტერნატიული ზრუნვის სისტემაში ბავშვთა დაყოვნების ხანგრძლივობა საშუალოდ 4-5 წელია. 66 დაყოვნების ეს მაჩვენებელი განპირობებულია რეინტეგრაციის ხელისშემშლელი ფაქტორებით, როგორიცაა: 67 • ოჯახის დისფუნქცია; • ძალადობა, უგულებელყოფა, მიტოვება; • მშობლის პენიტენციურ დაწესებულებაში ყოფნა; • გასაშვილებელი სტატუსის მინიჭება; • შშმ მშობელი; • მშობლის გარდაცვალება; • საზღვარგარეთ მყოფი მშობელი; • მშობლის ალკოჰოლზე დამოკიდებულება; • სათანადო ზრუნვითი უნარ-ჩვევების არქონა; • მუდმივი საცხოვრებლის არქონა. რამდენადაც ალტერნატიული ზრუნვის მიზნით ბავშვის განთავსება დროებითი დამცავი ღონისძიებაა და მისი საბოლოო მიზანი მაქსიმალურად მოკლე დროში ოჯახის გაერთიანებაა, ალტერნატიული ზრუნვის სისტემაში დაყოვნების ხანგრძლივობის ეს მაჩვენებელი მეტისმეტად მაღალია, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, თუ ოჯახის გაერთიანება შესაძლებელია მისი მხარდაჭერით. ბავშვის უფლებების დაცვისა და განხორციელების ხელშეწყობისთვის სახელმწიფოს მიერ ყველა არსებული რესურსის გამოყენების საერთაშორისო ვალდებულებიდან 68 გამომდინარე, რესურსების ნაკლებობა/არქონა ვერ ჩაითვლება ბავშვის სახელმწიფო ზრუნვაში დაყოვნების გამამართლებელ მიზეზად 69. ამ თვალსაზრისით, რეინტეგრაციის ღონისძიებების ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამების არსებობაზე, ხელმისაწვდომობასა და სათანადო ფუნქციონირებაზე, რაზეც მიუთითებს გაეროს ბავშვის უფლებთა კომიტეტიც. 70 3.3 პრევენციული და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამები 3.3.1 ძირითადი მიღწევები ბავშვის უფლებათა კოდექსის 28-ე მუხლის თანახმად, უფლებამოსილი სახელმწიფო ორგანო ქმნის ბავშვის აღზრდისთვის პასუხისმგებელი პირის მხარდაჭერის პროგრამებს მატერიალური და არამატერიალური დახმარების გაწევის მიზნით, რომლის შინაარსი, მოცულობა და ხანგრძლივობა იხ. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 26 (8); „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 3 „ჩ“. 65 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი N01/9820, 28/04/2022. 66 იქვე. 67 იქვე. 68 გაეროს კონვენცია ბავშვის უფლებების შესახებ, მუხლი 4. 69 იხ. მაგალითად, CoE, FRA, Handbook on European law relating to the rights of the child, 2022, გვ. 111-122. ხელმისაწვდომია: https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-coe-2022-handbook-child-rights_en.pdf [ნანახია 20/02/2023]. 70 CRC/C/GEO/CO/4, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, დასკვნითი დაკვირვებები საქართველოს მეოთხე პერიოდული ანგარიშის შესახებ, 2017, §§ 26, 27. ხელმისაწვდომია: https://documents-ddsny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G17/054/68/PDF/G1705468.pdf?OpenElement [ნანახია: 24/02/2023]. 64 16 განისაზღვრება ბავშვისა და მისი აღზრდისთვის პასუხისმგებელი პირის ინდივიდუალური საჭიროებების, ფაქტობრივი გარემოებების შესაბამისად. 71 ამ პროგრამათა შემუშავების და განხორციელების ვალდებულება, სხვა უწყებების გარდა, აკისრია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს. 72 საქართველოს მთავრობის დადგენილებით ყოველწლიურად მტკიცდება „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამა’’, რომელიც მოიცავს ორ დანართს: "სოციალური რეაბილიტაციის სახელმწიფო პროგრამასა" და "ბავშვზე ზრუნვისა და ახალგაზრდების მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამას". საანგარიშო პერიოდში პროგრამის ფარგლებში განხორციელდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ღონისძიება. 2022 წლიდან აღნიშნულ პროგრამას დაემატა „ხანგრძლივი პედიატრიული მოვლის სამედიცინოსოციალური ცენტრის მომსახურების ქვეპროგრამა“, რომლის მიზანია დაკმაყოფილდეს იმ ბავშვების კომპლექსური მოთხოვნილებები, რომლებიც საჭიროებენ სპეციალიზებულ, ხანგრძლივ, კომპლექსურ სამედიცინო მოვლას და სოციალურ მხარდაჭერას. 73 საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, აღნიშნული სერვისი განკუთვნილი იყო მხოლოდ 24 საათიან მზრუნველობაში მყოფი ბავშვებისთვის, რომლებიც ირიცხებიან სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს ფილიალის თბილისის ჩვილ ბავშვთა სახლში. 74 აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში თბილისის ჩვილ ბავშვთა სახლის ბენეფიციარებისთვის შეიქმნა მცირე ზომის მომსახურებები და ბენეფიციარები გადაყვანილი არიან მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში. 75 გარდა ამისა, 2022 წლიდან „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში "დღის ცენტრებში მომსახურებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამას" დაემატა ახალი კომპონენტი ანტისოციალური და რთული ქცევის მქონე 12-18 წლის მოზარდებისთვის, რომლის შესაბამისადაც, ბენეფიციარებს კვირაში სამჯერ მიეწოდებათ დღის ცენტრის მომსახურება და მომსახურების მიმწოდებელი უზრუნველყოფს არასრულწლოვნის ქცევითი დარღვევების შეფასებასა და მართვას, სოციალური პედაგოგის, ფსიქოკონსულტანტის ან ფსიქოთერაპევტის მომსახურებას, სხვადასხვა სახის ხელოვნებით და/ან შრომით თერაპიას, სასიცოცხლო და სახელობო-პროფესიული უნარ-ჩვევების განვითარების ხელშეწყობას, სოციალური უნარების გაძლიერებაში მხარდაჭერას და ა.შ. 76 3.3.2 მუნიციპალური პროგრამები ოჯახის მხარდაჭერის, ისევე როგორც ბავშვის მიტოვების ან ოჯახისგან განცალკევების პრევენციული პროგრამების შემუშავება და განხორციელება მუნიციპალიტეტების უფლებამოსილებებსაც განეკუთვნება. 77 ადგილობრივ დონეზე არსებული პრევენციული და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამების ეფექტიანობის შეფასებისთვის საბჭომ გააანალიზა 2022 წლის გეგმითა და ბიუჯეტით განსაზღვრული მუნიციპალური პროგრამები. შეფასება ემსახურებოდა მუნიციპალური პროგრამების ხელმისაწვდომობისა და მათი სიმძლავრის, მათ შორის, ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 28 (1). იქვე, მუხლი 28 (6). 73 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი N MOH 8 23 00148785, 09/02/2023. 74 იქვე. 75 იქვე. 76 იქვე. 77 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლები: 27 (2), 28 (7). 71 72 17 პროგრამების/მომსახურებების არსებობისა და ხელმისაწვდომობის, თითოეული მომსახურების საჭიროების კვლევის ჩატარების, მათი ეფექტიანობის მონიტორინგისა და ფინანსური მხარდაჭერის ხელმისაწვდომობის განსაზღვრას. ქვემოთმოცემულ 2.3.1 და 2.3.2 ქვეთავებში წარმოდგენილი ინფორმაციის ანალიზისთვის გამოყენებულია 38 მუნიციპალიტეტიდან საბჭოსთვის მოწოდებული ინფორმაცია. 78 (ა) შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მხარდამჭერი პროგრამები 2014 წლიდან, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის 79 რატიფიცირების შემდეგ, საქართველომ ეროვნული კანონმდებლობის კონვენციით გათვალისწინებულ სტანდარტებთან შესაბამისობის უზრუნველყოფის ვალდებულება იკისრა. კონვენციით გაწერილი უფლებების რეალიზების მექანიზმები ასახულია ბავშვის უფლებათა კოდექსში, თუმცა ქვეყანაში მთავარ გამოწვევას კოდექსის ეფექტიანი აღსრულება წარმოადგენს, მათ შორის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ან/და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე ბავშვების უფლებების რეალიზების თავლსაზრისით. ბავშვის უფლებების დაცვისა და მხარდაჭერის პროგრამებს, რომლებიც ემსახურება ბავშვთა გაძლიერებასა და დაცვას პრევენციული და რეაგირების ღონისძიებებით, სხვა უწყებების გარდა, ახორციელებენ მუნიციპალიტეტების ორგანოები. 80 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის შემთხვევაში განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს განათლების, ჯანმრთელობის დაცვისა და რეაბილიტაციის მომსახურებების უწყვეტ და ეფექტიან ხელმისაწვდომობას ბავშვის სრულყოფილი განვითარებისა და სოციალური ინკლუზიის მიზნით. 81 აღნიშნული გულისხმობს, რომ ოჯახის მხარდაჭერის პროგრამა ერთჯერადი არ უნდა იყოს. ასეთი პროგრამა უნდა ემსახურებოდეს ბავშვისა და მისი ოჯახის გაძლიერებას მათი ინდივიდუალური საჭიროებების მდგრადი უზრუნველყოფით. 82 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონი მუნიციპალიტეტის ორგანოებს/დაწესებულებებს აკისრებს ვალდებულებას, თავიანთი კომპეტენციის ფარგლებში, შეიმუშაონ და დანერგონ დამოუკიდებელი ცხოვრების მხარდაჭერისა და სოციალური ინკლუზიის პროგრამების შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა, მათ შორის, ბავშვთა მონაწილეობით და მათი ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით. 83 გარდა ამისა, ბავშვის უფლებათა კოდექსი უზრუნველყოფს ბავშვის მიერ ჯანმრთელობის დაცვის უმაღლესი სტანდარტით სარგებლობის უფლებას, რომლის ფარგლებში სახელმწიფომ უნდა განახორციელოს ყველა საჭირო ადმინისტრაციული, სოციალური და საგანმანათლებლო ღონისძიება, თითოეული ბავშვისთვის, მათ შორის, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვისთვის ამ უფლების უზრუნველსაყოფად. 84 დასახელებული ვალდებულებების მიუხედავად, მუნიციპალიტეტთა აბსოლუტურ უმრავლესობაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისა და მათი ოჯახებისთვის გათვალისწინებულია ერთჯერადი ფულადი დახმარება წელიწადში ერთხელ, რომელიც მერყეობს ინფორმაცია მოწოდებულია შემდეგი მუნიციპალიტეტებისაგან: აბაშა, ადიგენი, ასპინძა, ახალქალაქი, ახალციხე, ახმეტა, ბათუმი, ბოლნისი, ბორჯომი, გარდაბანი, გურჯაანი, დუშეთი, ვანი, ზუგდიდი, თეთრიწყარო, თელავი, თერჯოლა, კასპი, ლენტეხი, მცხეთა, ონი, რუსთავი, საგარეჯო, საჩხერე, სენაკი, სიღნაღი, ტყიბული, ქარელი, ქობულეთი, ქუთაისი, ყვარელი, ჩოხატაური, ცაგერი, წყალტუბო, ხარაგაული, ხაშური, ხობი, ხონი. 79 გაეროს კონვენცია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ, 2006. 80 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 3 „ზ“. 81 იქვე, მუხლი 27 (3). 82 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 28 (2). 83 „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 35 (1). 84 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 41 (2). 78 18 200-დან 500 ლარამდე. ამასთან, ხაზგასასმელია, რომ მუნიციპალიტეტთა სოციალური და ჯანდაცვის პროგრამების ბიუჯეტის მხოლოდ 10-20% გამოიყოფა ბავშვისა და ოჯახის მხარდაჭერის პროგრამებზე. აღნიშნულს ემატება ისიც, რომ სოციალური მომსახურება საქართველოს ყველა რეგიონში არ არის ხელმისაწვდომი, ხოლო სადაც ხელმისაწვდომია, ძირითადად, მომსახურების ეფექტიანობის მონიტორინგი არ ხორციელდება. გარდა ამისა, მუნიციპალიტეტები ბავშვის ოჯახის მხარდაჭერის პროგრამებს ახორციელებენ დელეგირებული უფლებამოსილების ფარგლებში, რომელსაც ზედამხედველობას უწევს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. 85 აქედან გამომდინარე, გასათავლისწინებელია ორი გარემოება ბავშვის უფლებათა კოდექსის სათანადო იმპლემენტაციის მნიშვნელობა და დელეგირებული უფლებამოსილების არსი, რომლიც გულისხმობს, რომ უფლებამოსილების დელეგირებისას კონკრეტული საკითხი სახელმწიფო მნიშვნელობის საკითხად რჩება. ოჯახის მხარდაჭერის პროგრამა, დამატებით, გულისხმობს ბავშვის აღზრდისთვის პასუხისმგებელი პირის მხარდაჭერას მატერიალური და არამატერიალური დახმარების გაწევის მიზნით. 86 თუმცა, ძირითადად, მუნიციპალიტეტებში ერთჯერადი ფულადი დახმარების პროგრამა მოქმედებს და არამატერიალური მხარდაჭერის მომსახურებები იშვიათ შემთხვევებშია გათვალისწინებული. 87 გარკვეულ მუნიციპალიტეტებში უზრუნველყოფილია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისა და მათი ოჯახების მხარდაჭერის დამატებითი მომსახურებები. მაგალითად, ქუთაისში გათვალისწინებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების, მათ შორის, ბავშვების მხარდაჭერაზე ორიენტირებული პროექტების დაფინანსება/თანადაფინანსება, რომელიც მიზნად ისახავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საზოგადოებაში ინტეგრაციის ხელშეწყობას. აღსანიშნავია, რომ რამდენიმე მუნიციპალიტეტში ასევე ფუნქციონირებს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა საკურორტო დასვენების მომსახურება, 88 მუნიციპალიტეტთა ნაწილში კი გათვალისწინებულია ინდივიდუალური დამხმარე საშუალებების თანადაფინანსება ან შეძენა; 89 ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში დამატებით გათვალისწინებულია იმ შშმ ბავშვთა ყოველთვიური დახმარება, რომლებიც საჭიროებენ მომვლელს. ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს შშმ სტატუსის მქონე პირთა ოჯახებისთვის კომუნალური გადასახადების დაფარვის მომსახურება, აგრეთვე, მაგალითად, ტყიბულის მუნიციპალიტეტში მოქმედებს შშმ სტატუსის მქონე პირებისთვის უფასო სასადილოს და სოციალური სამრეცხაოს მომსახურება. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა დახმარების პროგრამა ითვალისწინებს დღის ცენტრების დაფინანსებას. 90 მუნიციპალიტეტებში მოქმედი განსხვავებული პროგრამები შესაძლოა გამართლებული იყოს იმ შემთხვევაში, თუ თითოეულ მუნიციპალიტეტში რეგულარულად ხორციელდება საჭიროებების კვლევა და მომსახურება ეფუძნება კვლევის შედეგებს. როგორც აღინიშნა, ოჯახის მხარდაჭერის პროგრამის შინაარსი, ფორმა და ხანგრძლივობა განისაზღვრება ბავშვის საუკეთესო ინტერესებისა და ოჯახის მდგომარეობის შეფასების მიხედვით და, სხვა საკითხებთან ერთად, მოიცავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვის ადრეული იდენტიფიკაციის, ინდივიდუალური იხ. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 28 (7); ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი, მუხლი 17. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 18 (1). 87 ახალციხის, ბათუმის, თეთრიწყაროს, თერჯოლის, მცხეთის, რუსთავის, საგარეჯოს, ტყიბულის, ყვარლის, ხარაგაულის, ხონის მუნიციპალიტეტებში არსებობს სპეციალური საჭიროებების მქონე, ასევე განვითარების შეფერხების მქონე ბავშვების სარეაბილიტაციო მომსახურება. 88 ბათუმის, კასპის, ხონის მუნიციპალიტეტებში. 89 გურჯაანის, კასპის, საჩხერის, ხარაგაულის, ხონის მუნიციპალიტეტებში და ქუთაისის თვითმმართველ ქალაქში. 90 ვანის, სენაკის, ხობის, ხონის მუნიციპალიტეტებში. 85 86 19 შეფასებისა და სათანადო მხარდაჭერის პროგრამებს, მათ შორის, ბავშვის უნარების განვითარების პროგრამებს. თუმცა მოწოდებული ინფორმაციიდან ირკვევა, რომ მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში არ ტარდება საჭიროებების კვლევა. აღსანიშნავია რამდენიმე მუნიციპალიტეტი, რომლებმაც ჩაატარეს საჭიროებების კვლევა ან დაგეგმილი აქვთ კვლევის განხორციელება. მაგალითად, ზუგდიდის მუნიციპალიტეტს საჭიროებათა მცირემასშტაბიანი კვლევების გამოცდილება აქვს. მონიტორინგის პერიოდში, ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში იგეგმებოდა ფართომასშტაბიანი კვლევა ბავშვიანი ოჯახების მხარდამჭერი პროგრამების შემუშავების მიზნით. ბორჯომის მუნიციპალიტეტი ახორციელებს ოჯახების მოკვლევას მუნიციპალიტეტში შემავალი ადმინისტრაციული ერთეულების წარმომადგენლების მეშვეობით სხვადასხვა ორგანიზაციასთან, მათ შორის, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით. გარდაბნის მუნიციპალიტეტში ასევე ჩატარდა კვლევა პრევენციული და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამების დაგეგმარების მიზნით სოციალურად დაუცველი ოჯახების რაოდენობის შესახებ. გარდა ამისა, მუნიციპალიტეტში მიმდინარეობს ბავშვების შეზღუდული შესაძლებლობებისა და საჭიროებების შესახებ კვლევა და მონაცემების მოძიება კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ოჯახების შესახებ. ამასთან, მაგალითად, ქუთაისში საჭიროებების კვლევა უშუალოდ მუნიციპალიტეტის მიერ არ ჩატარებულა, თუმცა არსებული პროგრამა მოიცავს შშმ ბავშვთა და მიუსაფარ ბავშვთა საჭიროებებზე მომუშავე ორგანიზაციების ფუნქციონირების ხელშეწყობას. განსხვავებული მომსახურებები ართულებს მათ ხელმისაწვდომობას გეოგრაფიული თვალსაზრისით. რამდენადაც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ან/და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე ბავშვებისთვის ძირითად შემთხვევებში მთავარ გამოწვევას მათი ინტეგრაცია წარმოადგენს, მნიშვნელოვანია, ყველა მუნიციპალიტეტში უწყვეტად და ეფექტიანად ხელმისაწვდომი იყოს მინიმალური საჭიროებების დამაკმაყოფილებელი მომსახურებები, როგორიცაა, განათლების, ჯანმრთელობის დაცვისა და რეაბილიტაციის პროგრამები. მომსახურებათა შეზღუდული ხელმისაწვდომობა ოჯახების საცხოვრებელი ადგილის შეცვლის და, ზოგ შემთხვევაში, სხვა რეგიონში დასახლების მიზეზი ხდება, როდესაც კონკრეტულ მუნიციპალიტეტში, სადაც ოჯახი ცხოვრობს, არ არის ხელმისაწვდომი ბავშვის საჭიროებებზე მორგებული სერვისები. მუნიციპალიტეტთა კიდევ ერთ უფლებამოსილებას, რომელიც გამომდინარეობს საერთაშორისო სტანდარტებთან ეროვნული კანონმდებლობის ჰარმონიზაციის ვალდებულებიდან, წარმოადგენს პერსონალური ასისტენტის მომსახურების უზრუნველყოფა.91 პერსონალური ასისტენტი პასუხისმგებელია ისეთი სერვისის გაწევაზე, რომელიც ემსახურება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის, მათ შორის, ბავშვის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას. 92 მომსახურების მიწოდება მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ 2025 წლის იანვრიდან, თუმცა ამ თარიღამდე უნდა განხორცილდეს პერსონალური ასისტენტის სერვისის პროგრამული გაწერა, სერვისის მოცულობის განსაზღვრა და მისი მიწოდების წესების შემუშავება. 93 საბჭოს მიერ მონიტორინგის განხორციელების პერიოდში, ამ მიმართულებით მუნიციპალიტეტებში (იგულისხმება ზემოთხსენებული 38 მუნიციპალიტეტი) მუშაობა არ დაწყებულა. (ბ) სოციალური რეაბილიტაციის, პრევენციული და ბავშვზე ზრუნვის პროგრამები მუნიციპალიტეტებში არსებული პრევენციული და ოჯახის მხარდაჭერის პროგრამებია: “შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველო კანონი, მუხლები: 20, 37 (5). იქვე, მუხლი 20. 93 იქვე, მუხლი 37 (5). 91 92 20 • • • • • • დედ-მამით ობოლი ბავშვისთვის ან ერთ-ერთი მშობლის გარდაცვალების შემთხვევაში ოჯახისთვის მატერიალური დახმარება/მარჩენალდაკარგულთა დახმარების პროგრამა; ახალშობილთა დახმარების პროგრამა; მრავალშვილიანი ოჯახების დახმარების პროგრამა; მრავალშვილიანი ოჯახების დახმარების პროგრამა სოციალური სარეიტინგო ქულის საფუძველზე; მარტოხელა მშობლის დახმარების პროგრამა; მზრუნველობამოკლებულ ბავშვთა კვებით უზრუნველყოფის პროგრამა. დასახელებული პროგრამები არ არის ხელმისაწვდომი ყველა მუნიციპალიტეტში. ამასთან, ამ პროგრამების ფარგლებში დედ-მამით ობოლი ბავშვების და მრავალშვილიანი ოჯახების დახმარების მიზნით, ძირითადად, წელიწადში ერთხელ გაიცემა ფინანსური დახმარება. მხოლოდ რამდენიმე მუნიციპალიტეტში ამ პროგრამების ფარგლებში გათვალისწინებულია ყოველთვიური ფინანსური დახმარება ყოველთვიურად. 94 არაერთგვაროვანი სურათია მარტოხელა მშობლის დახმარების პროგრამის არსებობის თვალსაზრისითაც. ეს პროგრამა რამდენიმე მუნიციპალიტეტში მოქმედებს, ძირითადად, წელიწადში ერთხელ ფინანსური დახმარების გაცემის სახით. 95 აღსანიშნავია, რომ მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში ხელმისაწვდომია სოციალურ სარეიტინგო ქულაზე მიბმული ოჯახების, მათ შორის, ბავშვიანი ოჯახების დახმარების პროგრამები, როგორიცაა: • • • • უფასო სასადილო; სადღესასწაულო დღეებში სასურსათო დახმარება; 1 წლამდე ასაკის ბავშვების ხელოვნური კვების, ჰიგიენური მოვლის საშუალებების დაფინანსება; ერთჯერადი ფინანსური დახმარება. გარკვეულ მუნიციპალიტეტებში დამატებითი პროგრამები მოქმედებს: • • • • უსახლკაროთა და მიუსაფართა საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის პროგრამა, რომლის ფარგლებში კონკრეტული მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე რეგისტრირებულ ოჯახები, რომლებსაც არ აქვთ მუდმივი, განსაზღვრული საცხოვრებელი ადგილი, უზრუნველყოფილნი იქნებიან დროებითი საცხოვრებელი ფართით ან ქირით. 96 სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებულ ოჯახთა მხარდაჭერის პროგრამა (ერთჯერადი ფინანსური დახმარება); 97 ვეტერანთა ოჯახების დახმარების პროგრამა (ერთჯერადი ფინანსური დახმარება) 98; დევნილთა, იძულებით გადაადგილებულ პირთა ფინანსური დახმარების პროგრამა (ერთჯერადი ფინანსური დახმარება); 99 ბათუმის, ვანის, ქუთაისის, თეთრიწყაროს, თელავის, ლენტეხის, რუსთავის, სენაკის, ტყიბულის, ქობულეთის, ცაგერის, ხარაგაულისა და ხაშურის მუნიციპალიტეტებში მრავალშვილიანი ოჯახებისა და უდედმამო ბავშვებისთვის გათვალისწინებულია ყოველთვიური დახმარება 100-150 ლარის ფარგლებში; 95 აბაშის, გარდაბნის, თელავის, კასპის, ლაგოდეხის, საგარეჯოს, საჩხერის, ყვარლის და წყალტუბოს მუნიციპალიტეტებში. ზუგდიდის, თერჯოლის, ტყიბულისა და ქობულეთის მუნიციპალიტეტებში პროგრამის ფარგლებში გათვალისწინებულია ყოველთვიური მინიმალური ფინანსური დახმარება. 96 ახალციხის, ბოლნისის, გარდაბნის, გურჯაანის, ვანის, ზუგდიდის, თელავის, თერჯოლის, ონის, საგარეჯოს, საჩხერის, სიღნაღის, ტყიბულის, ქობულეთის, ყვარელის, ცაგერის, ხაშურის მუნიციპალიტეტებში. 97 გურჯაანის, მცხეთის, ონის, საჩხერის, ქარელის, ქობულეთის, ჩოხატაურის, ხარაგაულის, ხაშურის, ხობის მუნიციპალიტეტებში. 98 ასპინძის, ზუგდიდის, თელავის, მცხეთის, ონის, რუსთავის, ტყიბულის, ქარელის, ქობულეთის, ხარაგაულის, ხაშურის მუნიციპალიტეტები. 99 ასპინძის, ახალციხის, გარდაბნის, ზუგდიდის, ონის, ხონის მუნიციპალიტეტებში. 94 21 • კომუნალური ხარჯების დაფინანსების/თანადაფინანსების პროგრამა. 100 სახელმწიფო ვალდებულება ასევე მოიცავს ბავშვის მიტოვების ან ოჯახისგან განცალკევების პრევენციის მიზნით სათანადო ზომების მიღებას, რათა უზრუნველყოს ადეკვატური საცხოვრებელი პირობების, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სერვისების, ინკლუზიური განათლების, უთანასწორო მოპყრობისა და ძალადობისგან დაცვის ეფექტიანი მექანიზმებისა და ყველა სხვა უფლების დაცვის გარანტიების ყველა ბავშვისთვის თანაბარი ხელმისაწვდომობა. 101 ამ მიზნის მიღწევის თვალსაზრისით აღსანიშნავია: გურჯაანის მუნიციპალიტეტში მოქმედი კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი დახმარების პროგრამა, რომლის მიზანია ბავშვის მიტოვების ან ოჯახისგან განცალკევების პრევენცია, სიღატაკეში ან/და კრიზისში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების პირველადი საჭიროებების დაკმაყოფილება და ბავშვის ოჯახურ გარემოში აღზრდის ხელშეწყობა; ზუგდიდი, სადაც მოქმედებს სოციალური საფრთხის წინაშე მყოფი ბავშვის მატერიალური დახმარების პროგრამა, რომლიც ითვალისწინებს სოციალური საფრთხის წინაშე მყოფი მრავლობითი საჭიროებების მქონე ბავშვიანი ოჯახების ყოველთვიურ ფულად დახმარებას, ასევე კანონთან კონფლიქტში მყოფ არასრულწლოვანთა მხარდაჭერას ოთხთვიან დასაქმების ხელშეწყობას მუნიციპალიტეტის დაწესებულებებში; რუსთავი, სადაც ბავშვიანი ოჯახების ხელშეწყობის პროგრამით გათვალისწინებულია მძიმე საბინაო პირობებში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გამოვლენა, შეფასება, საყოფაცხოვრებო პირობების გაუმჯობესება საყოფაცხოვრებო ნივთების შეძენა და საცხოვრებელ ფართში სარემონტო სამუშაოების განხორციელება; ტყიბულის მუნიციპალიტეტში მოქმედი ბავშვთა მხარდაჭერის პროგრამა, რომელიც უზრუნველყოფს ბავშვისა და ოჯახის სოციალური მუშაკის შეფასების დოკუმენტის ინტერდისციპლინარული განხილვის საფუძველზე შედგენილი სამოქმედო გეგმის შესაბამისად ბავშვის საჭიროებების დაკმაყოფილებას. პრევენციული და ოჯახის მხარდამჭერი პროგრამები დამატებით უნდა მოიცავდეს ბავშვის მიმართ ძალადობის პრევენციულ ღონისძიებებს, მათ შორის, მშობლისა და ბავშვის აღზრდისთვის პასუხისმგებელი სხვა პირის მხარდაჭერას, ბავშვის მიმართ ძალადობის რისკების შემცირებას, არასამთავრობო ორგანიზაციების მხარდაჭერას, მათ მიერ ბავშვის მიმართ ძალადობის პრევენციისა და ბავშვის უფლებების დაცვის პროგრამების განხორციელების მიზნით და სხვ.102 მიუხედავად ამისა, მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში არ მოქმედებს ძალადობის მსხვერპლთა დახმარების პროგრამა, 103 რომლითაც, ძირითადად, გათვალისწინებულია ოჯახში ძალადობის მსხვერპლის სტატუსის მქონე პირთა ერთჯერადი ფინანსური დახმარება. პრევენციული და ოჯახის გაძლიერების პროგრამების მნიშვნელოვან ასპექტს ასევე სახელმწიფო ზრუნვაში განთავსებულ ბენეფიციართა და რეინტეგრირებულ ბავშვთა მხარდაჭერა წარმოადგენს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეინტეგრირებულ ბავშვთა ბიოლოგიური ოჯახების დახმარება სახელმწიფო ზრუნვაში ბავშვის ხელახალი მოხვედრის პრევენციისა და მისი საჭიროებების სათანადოდ დაკმაყოფილების მიზნით. როგორც სხვა შემთხვევებში, ამ პროგრამათა სიმწირეც გეოგრაფიული არეალის თვალსაზრისით ერთ-ერთი გამოწვევაა. 104 გარდა ამისა, თავად არსებულ პროგრამათა ეფექტიანობა კითხვის ნიშნებს ბადებს, რადგან მათ ფარგლებში გათვალისწინებულია, მაგალითად, ბიოლოგიური ოჯახების ერთჯერადი ფინანსურის დახმარება (წლის განმავლობაში ერთჯერადად 300 ლარიდან 1500 ლარამდე), ან კომუნალური გადასახადების დაფარვა, ძირითად გურჯაანის, თელავის, რუსთავის, ტყიბულის, ქუთაისის, ხონის მუნიციპალიტეტებში. ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 27 (1). 102 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 60. 103 მუნიციპალიტეტები, რომლებშიც მოქმედებს აღნიშნული პროგრამა: ახმეტის, ვანის, კასპის, რუსთავის, ქუთაისის, ხაშურის, ხობის და ხონის მუნიციპალიტეტები. ხონის მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს ოჯახში ძალადობის სტატუსის მქონე პირის ბინის ქირით უზრუნველყოფის პროგრამა, 6 თვის ვადით თვეში არაუმეტეს 120 ლარის დახმარების სახით. 104 შენიშვნა: ეს პროგრამები მოქმედებს შემდეგ მუნიციპალიტეტებში: ადიგენი, ასპინძა, ახმეტა, გარდაბანი, თეთრიწყარო, თელავი, რუსთავი, საგარეჯო, სიღნაღი, ქუთაისი, ხაშური, ხონი. 100 101 22 შემთხვევებში, მინიმალური თანადაფინანსებით ან ერთჯერადად. დადებითი კუთხით აღსანიშნავია დღის ცენტრების მომსახურებებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამები, თუმცა, ამ შემთხვევაშიც სერვისის ხელმისაწვდომობის გეოგრაფიული დაფარვა ქვეყნის მასშტაბით ძალიან მცირეა. 105 შეჯამების სახით შესაძლოა ითქვას, რომ სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის ზემოაღნიშნული პროგრამები სრულყოფილად ვერ პასუხობს ბავშვის რეალურ საჭიროებებს და ვერ აღწევს ძირითად მიზნებს - ბავშვზე ზრუნვას, რეაბილიტაციას, რომელიც მოიცავს ბავშვის მიტოვების პრევენციას, ოჯახურ გარემოში ბავშვის აღზრდის ხელშეწყობას, ადეკვატური საცხოვრებელი პირობებით უზრუნველყოფას, სოციალურ ინკლუზიას და მისი საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად მოქმედებას. პრევენციული და ოჯახის მხარდამჭერ მუნიციპალურ პროგრამებთან დაკავშირებული ძირითადი გამოწვევების მოკლედ ჩამოყალიბება შესაძლებელია შემდეგნაირად: • • • • • პროგრამების უმრავლესობა ერთჯერადი მინიმალური ფინანსური დახმარების სახით ფუნქციონირებს; მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში არ ტარდება საჭიროებების კვლევა, რის საფუძველზეც უნდა განისაზღვროს შესაბამისი სერვისები; მუნიციპალიტეტთა აბსოლუტურ უმრავლესობაში არ ტარდება მომსახურებათა ეფექტიანობის მონიტორინგი, რის მიხედვითაც უნდა დაიგეგმოს ბიუჯეტი; მუნიციპალიტეტებში არსებული პროგრამების არაერთგვაროვნება/გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის სირთულე; კოორდინირებული მუშაობის სირთულე. 3.4 ბავშვების და ბავშვიანი ოჯახების სიღარიბის აღმოფხვრის ხელშეწყობის ღონისძიებები სახელმწიფოს ვალდებულება თითოეული ბავშვისთვის უზრუნველყოს ცხოვრების ღირსეული პირობები და სათანადო დონე, რომელიც ბავშვს ფიზიკური, გონებრივი, სულიერი, ზნეობრივი და სოციალური განვითარების საშუალებას მისცემს გამომდინარეობს როგორც საერთაშორისო, 106 გაეროს მდგარდი განვითარების მიზნებიდან 107, ისე ეროვნული კანონმდებლობით აღიარებული ვალდებულებებიდან. 108 ამასთან, ბავშვის ცხოვრების დონის გაუმჯობესებისთვის საჭირო ღონისძიებები, სხვა ზომებთან ერთად, მოიცავს ბავშვთა სიღარიბეზე მუდმივი მონიტორინგის განხორციელებას. 109 აღნიშნული ვალდებულებების შესრულების ხელშეწყობის თავლსაზრისით, ბავშვების და ბავშვიანი ოჯახების სიღარიბის მაჩვენებელზე დინამიკაში დაკვირვების მიზნით, საანგარიშო პერიოდში საბჭომ შეისწავლა 2021 წლის სრული და 2022 წლის იანვრიდან აპრილის ჩათვლით პერიოდი. საბჭომ ასევე გააანალიზა საარსებო შემწეობის სოციალური პროგრამაში დამატებულ იმ ბავშვიანი შენიშვნა: ქვეპროგრამა მოქმედებს შემდეგ მუნიციპალიტეტებში: გარდაბანი, თელავი, რუსთავი, ქუთაისი. გაეროს კონვენცია ბავშვის უფლებების შესახებ, მუხლი 27. 107 იხ. გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნები: 1, 10. ხელმისაწვდომია: https://www.unicef.org/georgia/ka/%E1%83%9B%E1%83%93%E1%83%92%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%93% E1%83%98%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83 %94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%96%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98 [ნანახია: 24/02/2023]. 108 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 47. 109 CRC/C/GEO/CO/4, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, დასკვნითი დაკვირვებები საქართველოს მეოთხე პერიოდული ანგარიშის შესახებ, 2017, § 35. ხელმისაწვდომია: https://documents-ddsny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G17/054/68/PDF/G1705468.pdf?OpenElement [ნანახია: 24/02/2023]. 105 106 23 ოჯახების რაოდენობრივი მაჩვენებლის დინამიკა, რომლებიც შეფასდნენ მიზნობრივი სოციალური პროგრამის ფარგლებში 30,001-ზე ნაკლები ქულით. 3.4.1 სიღარიბის აბსოლუტურ ზღვარს ქვემოთ მცხოვრები ბავშვები საანგარიშო პერიოდში საბჭოს მიერ განხორციელებული მონიტორინგის ფარგლებში მოპოვებული ინფორმაციით, წლიდან წლამდე ბავშვთა სიღარიბის აბსოლუტური მაჩვენებლის შემცირების მიუხედავად, სიღარიბის თავლსაზრისით ბავშვები საზოგადოების ყველაზე მოწყვლადი წევრები არიან საქართველოს მოსახლეობის სხვა სოციალურ ჯგუფებთან შედარებით. 2021 წლის მონაცემებით: • • • საქართველოში სიღარიბის აბსოლუტურ ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის წილი 2020 წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით 3.8%-ით შემცირდა და შეადგინა 17.5%; 18 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში სიღარიბის აბსოლუტური მაჩვენებელი შეადგენს 22.7%-ს, რაც გულისხმობს ამავე ასაკობრივ ჯგუფში 2020 წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით მაჩვენებლის 3.7%-ით შემცირებას; სიღარიბის აბსოლუტური მაჩვენებელი 2020 წელთან შედარებით ყველა ასაკობრივ ჯგუფში შემცირდა, კერძოდ, 18-64 წლის ჯგუფში შემცირდა 3.9%-ით, ხოლო 65 წლის და უფროსი ასაკის ჯგუფში - 3.5%-ით. 110 დადებითი დინამიკის მიუხედავად, 2021 წლის მონაცემებით 18 წლამდე ასაკობრივ ჯგუფში სიღარიბის აბსოლუტური მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია სხვა ასაკობრივ ჯგუფებთან შედარებით 111 (იხ. გრაფიკი N4). გრაფიკი N4 2021 წ. 25.00% 22.70% 17.30% 20.00% 15.00% 11.90% 10.00% 5.00% 0.00% 0-17 ასაკობრივი ჯგუფი 18-64 ასაკობრივი ჯგუფი 65+ ასაკობრივი ჯგუფი 3.4.2 საარსებო შემწეობის მიმღები ბავშვიანი ოჯახების რაოდენობა N5 გრაფიკი ასახავს საქართველოში საარსებო შემწეობის სოციალურ პროგრამაში ახალი შემოსული/დამატებული ოჯახების რაოდენობას, რომლებიც შეფასდნენ მიზნობრივი სოციალური პროგრამის ფარგლებში და რომელთა ქულა განისაზღვრა 30,000-ით ან 30,000-მდე. 112 საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, აბსოლუტური სიღარიბის მაჩვენებელი, 2021. ხელმისაწვდომია: https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/192/tskhovrebis-done [ნანახია: 30.05.2022]. 111 იქვე. 112 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს წერილი N01/10346, 13/05/2022. 110 24 გრაფიკი N5 2021 წ. 2022 წ. (იანვრიდან აპრილის ჩათვლით) 4000 3419 3000 2000 1632 1000 0 16 წლამდე ასაკის ბავშვიანი ოჯახების რაოდენობა 16 წლამდე ასაკის ბავშვების რაოდენობა ასეთ ოჯახებში მონაცემები მიუთითებს სისტემაში დამატებული იმ ახალი ოჯახების რაოდენობაზე, რომელთა სარეიტინგო ქულა 30,001-ზე ნაკლებია, თუმცა აღსანიშნავია, რომ სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გადამოწმებაზე პანდემიის გამო დაწესებული იყო მორატორიუმი. მორატორიუმი დასრულდა 2022 წლის 1 მაისს, რის შემდგომაც ოჯახების გადამოწმება ეტაპობრივად აღდგება. იმის გათვალისწინებით, რომ საბჭოს მონიტორინგი მოიცავს 2021 წლის იანვრიდან 2022 წლის აპრილის ჩათვლით მონაცემებს, მორატორიუმის შედეგად შემწეობის მიმღებთა რიცხვი მზარდია. დაწესებული მორატორიუმის პირობებში ოჯახებს უნარჩუნდებოდათ სარეიტინგო ქულა და უწყვეტად უგრძელდებოდათ სოციალური დახმარება. შედეგად, მიზნობრივი სოციალური დახმარების პროგრამას ეტაპობრივად ახალი ბენეფიციარები ემატებოდნენ. აქედან გამომდინარე, 2021 წლიდან გაიზარდა საარსებო შემწეობის მიმღებთა რაოდენობა და მან რეკორდულ მაჩვენებელს მიაღწია, რადგან მორატორიუმის გამო სისტემიდან უკვე არსებული ოჯახების გადინება შეჩერებული იყო. 2022 წლის 1 მაისიდან ამოქმედებული მექანიზმი გულისხმობს სოციალური აგენტის მიერ ოჯახების ეკონომიკური მდგომარეობის შემოწმებას და ოჯახების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის სიზუსტის გადამოწმებას, რის შემდეგაც განისაზღვრება ქულა. 3.5 ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციისა და ძალადობაზე რეაგირების ღონისძიებები 3.5.1 ძირითადი მიღწევები ძალადობისგან ბავშვის დაცვის უფლების უზრუნველყოფის თვალსაზრისით სახელმწიფოს მიერ საერთაშორისო დონეზე ნაკისრი ვალდებულებები გულისხმობს ქვეყნაში არსებული ყველა საჭირო საკანონმდებლო, ადმინისტრაციული, სოციალური თუ სხვა რესურსების გამოყენებას ბავშვის ნებისმიერი ფორმის ძალადობისგან დაცვისთვის, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში, ეფექტიანი პროცედურების გატარებას ძალადობის მსხვერპლი ბავშვის მხარდასაჭერად. 113 ეს ვალდებულება სახელმწიფოსგან მოითხოვს, ერთი მხრივ, ქმედითი პრევენციული მექანიზმების გატარებას, როგორც საკანონმდებლო დონეზე, ისე აღსრულების თვალსაზრისით, ხოლო, მეორე მხრივ, ძალადობაზე რეაგირების მექანიზმის შემუშავებას. ბავშვის უფლებათა კოდექსი ძალადობისგან ბავშვთა დაცვის უზრუნველყოფის მიზნით უფლებამოსილებებს, სხვა უწყებებთან ერთად, საქათველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ანიჭებს. 114 საანგარიშო პერიოდში, ამ უფლებამოსილებების ფარგლებში სამინისტროს კონტროლს დაქვემდებარებულმა სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების 113 114 გაეროს კონვენცია ბავშვის უფლებების შესახებ, მუხლი 19. ბავშვის უფლებთა კოდექსი, მუხლი 92 (1). 25 სააგენტომ შეიმუშავა „ბავშვზე განხორციელებული სექსუალური ძალადობის შემთხვევებზე რეაგირების სტანდარტი“, 115 რომლის საფუძველზე გადამზადდნენ ბავშვზე ძალადობის საკითხებზე მომუშავე სოციალური მუშაკები, ფსიქოლოგები, იურისტები, ყველა რეგიონის განყოფილების უფროსი და უფროსი სოციალური მუშაკი, პროფესიული ზედამხედველები. 116 გარდა ამისა, საანგარიშო პერიოდში სააგენტომ შეიმუშავა „ბავშვთა სუიციდის შემთხვევებზე რეაგირების სტანდარტი, 117 რომლის ფარგლებში ასევე გადამზადდნენ ბავშვზე ძალადობის საკითხებზე მომუშავე სოციალური მუშაკები, ფსიქოლოგები, იურისტები, ყველა რეგიონის განყოფილების უფროსი და უფროსი სოციალური მუშაკი, პროფესიული ზედამხედველები. 118 ამასთან, სააგენტოს მიერ შეიქმნა „სოციალური მუშაკის მხრიდან ოჯახის გაძლიერებისთვის განსახორციელებელი პროცედურები“, რომელიც მოიცავს, მათ შორის, ბავშვზე განხორციელებული ძალადობისა და უგულებელყოფის, ოჯახთან და მზრუნველობასთან დაკავშირებული ზიანის რისკის მე-2 და მე-3 დონის შემთხვევებზე რეაგირების სტანდარტს. 119 პროცედურების ფარგლებში გადამზადდა ბავშვზე ძალადობის საკითხებზე მომუშავე სოციალური მუშაკები, ყველა რეგიონის/განყოფილების უფროსი და უფროსი სოციალური მუშაკი და პროფესიული 120 ზედამხედველები. 2022 წელი გამორჩეული იყო საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარების თვალსაზრისით. სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს დირექტორის 2022 წლის 1 მარტის ბრძანებით დამტკიცდა „არასრულწლოვანის მიმართ განხორციელებული სექსუალური ძალადობის ფაქტებზე ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისთვის ფსიქოლოგიურ-სოციალური მომსახურების ცენტრის სტანდარტული ოპერაციული 121 პროცედურები“. 2022 წლის 4 მარტიდან 2023 წლის 1 მარტამდე პერიოდი განისაზღვრა სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების დანერგვისთვის საპილოტე პერიოდად. 122 შედეგად, სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების განხორციელება დაევალა სააგენტოს სტრუქტურული ერთეულის „თბილისის ძალადობის მსხვერპლთა მომსახურების დაწესებულების“ სექსუალური ძალადობის მსხვერპლ ბავშვთა ინტეგრირებული მომსახურების ცენტრს, რომლის მიზანია სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეტრავმირებისგან დაცვა და საგამოძიებო და სარეაბილიტაციო მოქმედებების ერთ სივრცეში თავმოყრა. 123 ევროპაში ეს მოდელი ცნობილია შენიშვნა: სტანდარტი შემუშავდა გაეროს ბავშვთა ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით და ა(ა)იპ საქართველოს სოციალურ მუშაკთა ასოციაციასთან თანამშრომლობით. 116 სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს წერილი N1000318 3 23 00103616, 31/01/2023. 117 შენიშვნა: სტანდარტი შემუშავდა გაეროს ბავშვთა ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით და ა(ა)იპ საქართველოს სოციალურ მუშაკთა ასოციაციასთან თანამშრომლობით. 118 სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს წერილი N1000318 3 23 00103616, 31/01/2023. 119 შენიშვნა: პროცედურები შეიქმნა World Vision-ის მხარდაჭერით. 120 სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს წერილი N1000318 3 23 00103616, 31/01/2023. 121 იქვე. შენიშვნა: პროცედურები დამტკიცდა „ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისთვის ფსიქოლოგიურ-სოციალური მომსახურების ცენტრის კონცეფციის მოწონების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2020 წლის 17 სექტემბრის №1825 განკარგულების გათვალისწინებით. 122 იქვე. 123 შენიშვნა: ცენტრი შეიქმნა სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს, გაეროს ბავშვთა ფონდისა და ესტონეთის მთავრობის პარტნიორობით, პროცესში ასევე ჩართული იყო საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაცია, შინაგან საქმეთა სამინისტრო, საქართველოს პროკურატურა, იურიდიული დახმარების სამსახური და ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ბიურო. 115 26 „ბარნაჰუსის“ (Banahus) სახელით (სახლი ბავშვებისთვის) 124 და რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში სკანდინავიის ქვეყნებში წარმატებით მუშაობს და ევროპის 40 ქვეყანაში ინერგება; საქართველოს მოდელი კი ესტონეთის პრაქტიკას ეფუძნება. 125 აღიშნული ცენტრის მნიშვნელობა სხვადასხვა ფაქტორით არის განპირობებული. ბავშვის მიმართ განხორციელებული ძალადობის გამოძიებისას, ძირითად შემთხვევებში, ერთდროულად ერთვება რამდენიმე სტრუქტურა; ბავშვს უწევს არაერთ უწყებასთან შეხება, რაც, კვლევებისა და კლინიკური გამოცდილების თანახმად, იწვევს ბავშვის რეტრავმატიზებას. 126 ამის თავიდან აცილების პარალელურად, ცენტრის მიზანია ისეთი სისტემის შექმნა, რომელიც პასუხობს სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების სპეციფიკურ საჭიროებებს. 127 სექსუალური ძალადობის „ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისთვის ფსიქოლოგიურ-სოციალური მომსახურების ცენტრის კონცეფციის მოწონების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2020 წლის 17 სექტემბრის №1825 განკარგულება. 125 გაეროს ბავშვთა ფონდი, პრეს-რელიზი, 11/07/2022. ხელმისაწვდომია: https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:w1Ra5xHD1VEJ:https://www.unicef.org/georgia/ka/%25E1 %2583%259E%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2594%25E1%2583%25A1%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2594%25E1%2583%259A%25E1%2583%2598%25E1%2583%2596%25E1%2583 %2594%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598/%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2590%25E1%2583%25A5%25E1 %2583%2590%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2597%25E1%2583%2595%25E1%2583%2594%25E1%2583%259A %25E1%2583%259D%25E1%2583%25A8%25E1%2583%2598%25E1%2583%25AB%25E1%2583%2590%25E1%2583%259A%25E1%2583%2590%25E1%2583%2593%25E1%2583 %259D%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A1%25E1%2583%259B%25E1%2583%25A1%25E1%2583%25AE%25E1%2583%2595%25E1%2583%2594%25E1%2583 %25A0%25E1%2583%259E%25E1%2583%259A%25E1%2583%2598%25E1%2583%2591%25E1%2583%2590%25E1%2583%2595%25E1%2583%25A8%25E1%2583%2595%25E1%2583 %2594%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2597%25E1%2583%2595%25E1 %2583%2598%25E1%2583%25A1%25E1%2583%25A4%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A5%25E1%2583%259D%25E1%258 3%259A%25E1%2583%259D%25E1%2583%2592%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A3%25E1%2583%25A0%25E1%2583%25A1%25E1%2583%259D%25E1%2583%25AA%25E1%2583%2598%25E1%2583%2590%25E1%258 3%259A%25E1%2583%25A3%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2598%25E1%2583%259B%25E1%2583%259D%25E1%2583%259B%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2590%25E1%2583 %25AE%25E1%2583%25A3%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2594%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598%25E1 %2583%25A1&cd=2&hl=ka&ct=clnk&gl=ge [ნანახია: 22/02/2023]. 126 იხ. საქართველოს მთავრობის განკარგულება N1825, „ძალადობის მსხვერპლი ბავშვებისთვის ფსიქოლოგიურ-სოციალური მომსახურების ცენტრის კონცეფციის მოწონების შესახებ“, 17/09/2020. 127 გაეროს ბავშვთა ფონდი, პრეს-რელიზი, 11/07/2022. ხელმისაწვდომია: https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:w1Ra5xHD1VEJ:https://www.unicef.org/georgia/ka/%25E1 %2583%259E%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2594%25E1%2583%25A1%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2594%25E1%2583%259A%25E1%2583%2598%25E1%2583%2596%25E1%2583 %2594%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598/%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2590%25E1%2583%25A5%25E1 %2583%2590%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2597%25E1%2583%2595%25E1%2583%2594%25E1%2583%259A %25E1%2583%259D%25E1%2583%25A8%25E1%2583%2598%25E1%2583%25AB%25E1%2583%2590%25E1%2583%259A%25E1%2583%2590%25E1%2583%2593%25E1%2583 %259D%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A1%25E1%2583%259B%25E1%2583%25A1%25E1%2583%25AE%25E1%2583%2595%25E1%2583%2594%25E1%2583 %25A0%25E1%2583%259E%25E1%2583%259A%25E1%2583%2598%25E1%2583%2591%25E1%2583%2590%25E1%2583%2595%25E1%2583%25A8%25E1%2583%2595%25E1%2583 %2594%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2597%25E1%2583%2595%25E1 %2583%2598%25E1%2583%25A1%25E1%2583%25A4%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A5%25E1%2583%259D%25E1%258 3%259A%25E1%2583%259D%25E1%2583%2592%25E1%2583%2598%25E1%2583%25A3%25E1%2583%25A0%25E1%2583%25A1%25E1%2583%259D%25E1%2583%25AA%25E1%2583%2598%25E1%2583%2590%25E1%258 3%259A%25E1%2583%25A3%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2598124 27 მსხვერპლ ბავშვთა ინტეგრირებული მომსახურების ცენტრი უზრუნველყოფს კოორდინირებულ რეაგირებას იმისათვის, რომ გამოძიების პროცესში არ მოხდეს ბავშვის მეორეული/ხელახალი ვიქტიმიზაცია, ხელი შეუწყოს ეფექტიანი გამოძიების ჩატარებას, შექმნას ბავშვზე მორგებული, მულტიდისციპლინური და მულტისექტორული მიდგომა, რომელიც „ერთი ფანჯრის“ პრინციპით უზრუნველყოფს ბავშვზე მორგებულ მართლმსაჯულების პროცესს. 128 გარდა ამისა, აღსანიშნავია საქართველოს სახალხო დამცველის მონაწილეობით განხოციელებული მნიშვნელოვანი ღონისძიებები. კერძოდ, სახალხო დამცველის აპარატის ჩართულობით შეფასდა სახელმწიფო უწყებების პოლიტიკა ადრეული/ბავშვთა ქორწინების პრევენციის, აღმოფხვრისა და რეაგირების პროცესში, ასევე ბავშვთა ქორწინების რეალური მასშტაბები, გამოყენებული დაცვისა და დახმარების ღონისძიებებისა და ბავშვთა ქორწინების მოტივით ჩადენილ დანაშაულებზე მართლმსაჯულების განხორციელების ეფექტიანობა. 129 მართლმსაჯულების სფეროსა და შესაბამისი უწყებების საქმიანობაში არსებული გამოწვევების შესწავლის საფუძველზე მომზადდა სპეციალური ანგარიში „ადრეული/ბავშვობის ასაკში ქორწინების საზიანო პრაქტიკა საქართველოში - არსებული გამოწვევები და გადაჭრის გზები“ და შესაბამისი რეკომენდაციები, რამაც შესაძლებელი გახადა საქართველოში ბავშვთა ქორწინების წინააღმდეგ ბრძოლის პრევენციული და ეფექტიანი რეაგირების პოლიტიკის მხარდაჭერა და გამოვლენილი ტენდენციების თაობაზე სახელმწიფო უწყებებისა და საზოგადოების ინფორმირება. 130 3.5.2 ტრეფიკინგის მსხვერპლი ბავშვები ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციული ღონისძიებების გატარების ხელშეწყობისთვის, საბჭომ შეაფასა ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციისა და ძალადობაზე რეაგირების კუთხით სახელმწიფო პოლიტიკის ფორმირების პროგრესი, ძალადობის სხვადასხვა ფორმის გავრცელების მაჩვენებელი და რეფერირების სისტემის ეფექტიანობა. მონიტორინგმა მოიცვა 2021 წლის სრული და 2022 წლის იანვრიდან ივნისის ჩათვლით პერიოდი. ტრეფიკინგის მსხვერპლი ბავშვების მდგომარეობის თვალსაზრისით, მონიტორინგის ძირითადი მიგნებები შემდეგია: • 2021 წელს არ მომხდარა ტრეფიკინგის მსხვერპლის, მათ შორის, არასრულწლოვანი მსხვერპლის იდენტიფიცირება; %25E1%2583%259B%25E1%2583%259D%25E1%2583%259B%25E1%2583%25A1%25E1%2583%2590%25E1%2583 %25AE%25E1%2583%25A3%25E1%2583%25A0%25E1%2583%2594%25E1%2583%2591%25E1%2583%2598%25E1 %2583%25A1&cd=2&hl=ka&ct=clnk&gl=ge [ნანახია: 22/02/2023]. 128 სსიპ - სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს წერილი N1000318 3 23 00103616, 31/01/2023. 129 საქართველოს სახალხო დამცველის წერილი N10/1144, 02/02/2023. 130 იქვე. შენიშვნა: ანგარიში ხელმისაწვდომია: https://georgia.unfpa.org/ka/publications/%E1%83%90%E1%83%93%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%A3%E1%83 %9A%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1 %83%A1-%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%99%E1%83%A8%E1%83%98%E1%83%A5%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%AC%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%8 3%98%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%9D%E1%83%9E%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83 %9A%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A1%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83 %94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%93%E1%83%90 [ნანახია: 24/02/2023]. 28 • 2021 წელს ტრეფიკინგის დაზარალებულის სტატუსი მიენიჭა 3 არასრულწლოვან პირს 2 საქმეში:  12 წლის საქართველოს მოქალაქე ბიჭს მიენიჭა დაზარალებულის სტატუსი მის მიმართ განხორციელებული შრომითი ექსპლუატაციის ფაქტზე (მათხოვრობაში ჩაბმა);  საქართველოს მოქალაქე 11 წლის ბიჭსა და 13 წლის გოგოს მიენიჭათ დაზარალებულის სტატუსი მათ მიმართ განხორციელებული შრომითი ექსპლუატაციის (მათხოვრობაში ჩაბმა) ფაქტზე. 131 ტრეფიკინგის მსხვერპლი არასრულწლოვნის იდენტიფიცირება ადამიანით ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და აღმოფხვრის მთავარი საფუძველია. დადებითად აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული ინდიკატორის შესრულების თვალსაზრისით, საქართველოში ბევრი სამუშაო არის გაწეული, რადგან ქვეყანა აწარმოებს ტრეფიკინგის დეტალურ სტატისტიკას. ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ მიმართული ღონისძიებების განმახორციელებელი უწყებათაშორისი საკოორდინაციო საბჭო აწარმოებს ტრეფიკინგის ერთიან მონაცემთა ბაზას, რომელიც მუდმივად განახლების პროცესშია. 132 სხვა მონაცემებთან ერთად, ბაზა შეიცავს ინფორმაციას ტრეფიკინგის დაზარალებულთა და მსხვერპლთა რაოდენობის, მოქალაქეობის, სქესის, ასაკის, ექსპლუატაციის ფორმის შესახებ. 133 გარდა ამისა, უწყებათშორისი საბჭო ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ შეიმუშავებს ტრეფიკინგის წინააღმდეგ ბრძოლის სამოქმედო გეგმას. მიუხედავად ამისა, ტრეფიკინგის მსხვერპლის, მით უფრო ტრეფიკინგის არასრულწლოვანი მსხვერპლის, იდენტიფიცირება ქვეყანაში ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს. იმის გათვალისწინებით, რომ, ძირითად შემთხვევებში, ტრეფიკიორი მალავს და რეგულარულად აკონტროლებს მსხვერპლს, ტრეფიკინგის მსხვერპლთა იდენტიფიცირება რთულია. საქართველოს კანონმდებლობა ადამიანის ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) დანაშაულთან დაკავშირებით იცნობს ორ სტატუსს: ტრეფიკინგის მსხვერპლსა და დაზარალებულს. 134 განსხვავება მდგომარეობს მხოლოდ სტატუსის მინიჭების სამართლებრივ გზებში, ხოლო რეაბილიტაციისა და სერვისების ხელმისაწვდომობა ორივე შემთხვევაში იდენტურია. 135 ბავშვთა ტრეფიკინგისა და ექსპლუატაციის ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული ფორმაა მოწყალების თხოვნა და ანტისაზოგადოებრივ საქმიანობაში ჩართვა - ბავშვების დაქირავება ქუჩაში ნივთების გასაყიდად და მოწყალების თხოვნის მიზნით. ტრეფიკინგის მაღალ რისკ-ჯგუფს სწორედ ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე/მიუსაფარი ბავშვები წარმოადგენენ, რასაც ემატება ისიც, რომ მათი აღრიცხვის/იდენტიფიცირების მექანიზმი ფაქტობრივად არ არსებობს. 136 მიუსაფარი ბავშვებთან დაკავშირებით არსებულ პრობლემაზე მიუთითებენ ასევე საქართველოს სამინისტროები, მათ შორის, შინაგან საქმეთა სამინისტრო, რომლის თანახმად, მიუსაფარ ბავშვთა საკითხი კრიმინალის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი გამოწვევაა. აღნიშნულს თან ერთვის ის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილი N 5673, 06/მაისი/2022 საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს წერილი N 5673, 06/მაისი/2022 წ. 133 იქვე. 134 „ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ“ საქართველოს კანონი, მუხლი 3 „კ“, „პ“. 135 იქვე, იხ. მუხლები: 11, 14, 17. 136 იხ. მაგ., გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ 2018 წელს ჩატარებული კვლევა „ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე ბავშვები საქართველოში“. ხელმისაწვდომია: https://www.unicef.org/georgia/media/1251/file/%E1%83%A5%E1%83%A3%E1%83%A9%E1%83%90%E1%83%A8 %E1%83%98%20%E1%83%9B%E1%83%AA%E1%83%AE%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%94%E 1%83%91%E1%83%98%20%E1%83%93%E1%83%90%20%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%A3%E 1%83%A8%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%94%20%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%A8%E1%83 %95%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98.pdf [ნანახია: 23.05.2022]. 131 132 29 გარემოება, რომ მიუსაფარ ბავშვთა უმრავლესობას 14 წლის ასაკში უკვე კრიმინალური გამოცილება აქვთ 137, რაც მათ ტრეფიკინგის საფრთხის მიმართ ძალიან მოწყვლადს ხდის. აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის მიერ გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში საქართველო, 27 ქვეყანასთან ერთად, უმაღლეს, პირველ კატეგორიაშია დასახელებული, რაც იმას ნიშნავს, რომ ქვეყანა სრულად აკმაყოფილებს ტრეფიკინგთან ბრძოლისთვის დადგენილ მინიმალურ სტანდარტებს. 138 თუმცა, ანგარიში ასევე მიუთითებს სახელმწიფოს მხრიდან ტრეფიკინგის მსხვერპლთა იდენტიფიცირების პრობლემაზე. 139 საქართველოს პროფესიული კავშირების გაერთიანების განმარტებით, 2021 წელს ტრეფიკინგის მსხვერპლის, მათ შორის, არასრულწლოვანი მსხვერპლის იდენტიფიცირების შეუძლებლობის გამომწვევი მიზეზი მდგომარეობს შრომის ინსპექტორების ნაკლებობაში. 2021 წლის ივნისის მონაცემებით 110 პოზიციიდან მხოლოდ 56 ინსპექტორის პოზიცია იქნა დაკავებული. 140 ვინაიდან შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი უფლებამოსილია, წინასწარი გაფრთხილების გარეშე შეამოწმოს ნებისმიერი დამსაქმებელი, რომლის მიმართ არსებობს იძულებითი შრომის განხორციელების ან ადამიანით ვაჭრობის ეჭვი, ტრეფიკინგის მსხვერპლთა იდენტიფიცირებისთვის, სხვა საკითხებთან ერთად, მნიშვნელოვანია შრომის ინსპექტორების საკმარისი რესურსის არსებობა. 3.5.3 რეფერირების სისტემის ეფექტიანობის შეფასება რეფერირების სისტემის ეფექტიანობის შეფასებასთან მიმართებით საბჭომ გააანალიზა 2021 წლის სრული და 2022 წლის 6 თვის (იანვრიდან ივნისის ჩათვლით) მონაცემები. ბავშვთა მიმართ ძალადობის შესახებ შეტყობინებული შემთხვევებიდან იკვეთება, რომ ძალადობის ფორმის მიხედვით ყველაზე გავრცელებულია ბავშვთა მიმართ ფსიქოლოგიური, უგულებელყოფისა და მიტოვების, ფიზიკური და ოჯახში ძალადობის შემთხვევები (იხ. გრაფიკი N6). გრაფიკი N6. შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობა ძალადობის ფორმის მიხედვით 2021 წელი 500 400 300 200 100 0 382 171 452 201 2022 წელი 430 260 101 153 44 250 56 44 35 17 72 10 13 5 7 1 9 3 ამასთან, ძალადობის მიმართ ყველაზე მოწყვლადები 7 წლიდან, განსკუთრებით კი 11-დან 18 წლამდე ასაკის ბავშვები არიან (იხ. გაფიკი N7). თუმცა, ასაკის მიუხედავად, განსაკუთრებით მოწყვლად კატეგორიას განეკუთვნებიან არასრულწლოვანი გოგონები, რომელთა მიმართ შინაგან საქმეთა სამინისტრო, ხელმისაწვდომია: https://police.ge/ge/shinagan-saqmeta-saministro-sakhelmtsifoutskebebis-mkhridan-arasrultslovanta-danashaulis-preventsiuli-ghonisdziebebis-gaaqtiurebis-initsiativitgamodis/12526 [ნანახია: 22/02/2023]. 138 აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი, ხელმისაწვდომია: https://www.state.gov/reports/2021-trafficking-inpersons-report/georgia/ [ნანახია: 23.05.2022]. 139 იქვე. 140 იქვე. 137 30 ძალადობის შემთხვევები ორჯერ ან, ზოგ შემთხვევაში, მეტჯერ აღემატება არასრულწლოვანი ბიჭების მიმართ განხორციელებულ ძალადობის შემთხვევებს (იხ. გრაფიკი N8). გრაფიკი N7. შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობა ასაკის მიხედვით 2021 წ. 2022 წ. 250 200 150 100 52 50 41 31 2717 29 24 22 18 12 10 50 69 35 111 117 113 121 40 47 44 47 159 117 72 217 191 56 145 143 55 59 171 85 82 87 0 <1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი წელი გრაფიკი N8. შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობა სქესის მიხედვით 2021 წელი 2022 წელი 1904 2000 1500 1000 500 1138 812 766 346 466 0 მამრობითი მდედრობითი ჯამური რაოდეობა 2021 წლის განმავლობაში ყველაზე მეტი რეფერირება ოჯახში ძალადობის შემთხვევების შესახებ მოხდა, კერძოდ, 1003 შემთხვევა (იხ. გრაფიკი N9). თუმცა, მოწოდებული ინფორმაციით რთულია, განისაზღვროს, თუ რამდენად მიუთითებს ეს მაჩვენებელი რეფერირების სისტემის ეფექტიან მუშაობაზე. 2021 წელს ჩატარებული კვლევით 141 დასტურდება, რომ, მაგალითად, ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა მხოლოდ ნახევარი მიმართავს პოლიციას დახმარებისთვის. 142 კვლევის, 141 შენიშვნა: კვლევა მოიცავს 2020 წლის მარტი-ივნისის პერიოდის მონაცემებს. საფარი, UNDP, UKaid, British Embassy Tbilisi, „ოჯახში ძალადობის მსხვერპლ ქალთათვის შინაგან საქმეთა სამინისტროს სერვისების მიწოდებისას არსებული გამოწვევები კოვიდ-19-ის პანდემიის დროს“, 2021. ხელმისაწვდომია: https://www.undp.org/ka/georgia/publications/%E1%83%9D%E1%83%AF%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%A8% E1%83%98%E1%83%AB%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%93%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83 %A1-%E1%83%9B%E1%83%A1%E1%83%AE%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9E%E1%83%9A%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%98%E1%83 %A1-%E1%83%A8%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83 %A0%E1%83%9D%E1%83%A1%E1%83%A1%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%94%E1%83%91%E1%83 %98%E1%83%A1%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%AC%E1%83%9D%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83 %A1%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A1%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83 142 31 თანახმად, ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა 44%-მა მიმართა პოლიციას, ხოლო დამატებით, მსხვერპლთა 10%-მა ფიზიკურად მიმართა პოლიციის განყოფილებებს. 143 დაბალი მიმართვიანობის გამომწვევ სხვა მიზეზებთან ერთად, როგორიცაა უნდობლობა, სერვისის მისაღებად ლოდინი დიდი ხნის განმავლობაში144, არის ინფორმაციის ნაკლებობა - ძალადობის მსხვერპლებს არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია დახმარების არსებული მომსახურებების შესახებ.145 გრაფიკი N9. შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობა ადგილის/სივრცის მიხედვით 2021 წელი 1200 1000 800 600 400 200 0 2022 წელი 1003 627 411 267 8 სკოლა ოჯახი 29 სახელმწიფო ზრუნვის სერვისი 226 42 სოციალური ქსელი 63 40 სხვ. სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ გამოქვეყნებული მონაცემების თანახმად, 2021 წლის განმავლობაში მხოლოდ თბილისში ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა რაოდენობამ 3563 შეადგინა, ხოლო ჯამში ქვეყნის მასშტაბით - 8338. 146 რაც შეეხება 2022 წლის პერიოდს, წლის I კვარტალი ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა რაოდენობა 2000-ია. 147 გარდა ამისა, 2021 წელს სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოში, ბავშვთა მიმართ ძალადობის შემთხვევაზე, წინა წელთან შედარებით, 84ით მეტი, ჯამში 1904 მიმართვა შევიდა, თუმცა, ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრების მომსახურებით, წინა წელთან შედარებით, 11-ით ნაკლებმა, კერძოდ, 406-მა ბენეფიციარმა ისარგებლა, საიდანაც 53 არასრულწლოვანი იყო. 148 %94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%99%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%98%E1%83%93-19%E1%83%98%E1%83%A1 [ნანახია 27/07/2022]. 143 იქვე. 144 იქვე. 145 CRRC-Georgia, „საქართველოში COVID-19-ით გამოწვეული სიტუაციის სწრაფი გენდერული შეფასება“, გამოკითხვის მეორე ტალღა, 2021. ხელმისაწვდომია: https://www.undp.org/ka/georgia/publications/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0% E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%98-covid-19%E1%83%98%E1%83%97%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%AC%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A3%E1%83 %9A%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%98%E1%8 3%A1-%E1%83%A1%E1%83%AC%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%92%E1%83%94%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83 %98-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A4%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%A2%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%A6%E1%83%90-2021 [ნანახია: 27/07/2022]. 146 საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, „ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა და მოძალადეთა რაოდენობა რეგიონების მიხედვით“, 2022. ხელმისაწვდომია: https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/186/administratsiuli-samartaldarghvevebi [ნანახია: 27/07/2022]. 147 იქვე. 148 საქართველოს სახალხო დამცველი, ანგარიში სქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომერეობის შესახებ, 2021 წელი, გვ. 268. ხელმისაწვდომია: https://www.ombudsman.ge/res/docs/2022040413242699860.pdf [ნანახია: 27/07/2022]. 32 წარმოდგენილი ინფორმაცია მიუთითებს ოჯახში ძალადობის რეალურ შეთმხვევათა და შეტყობინებულ შემთხვევათა დიდ განსხვავებაზე. ოჯახში ძალადობისგან ბავშვთა დაცვაში, გარდა სამართალდამცავი ორგანოებისა, მნიშვნელოვან როლს საგანმანათლებლო დაწესებულებები - ბაღები და სკოლები - თამაშობს. რეფერირების დოკუმენტის თანახმად, ასეთი დაწესებულებები ვალდებულნი არიან დაუყოვნებლივ შეატყობინონ შესაბამის სახელმწიფო უწყებებს ბავშვთა მიმართ ძალადობის თაობაზე მცირედი ეჭვის არსებობის შემთხვევაშიც კი. ამ მიზნით სკოლის ადმინისტრაციამ, მასწავლებლებმა და სკოლის თანამშრომლებმა უპირველესად უნდა შეძლონ ძალადობის მსხვერპლი ბავშვის იდენტიფიცირება. 2021 წლის მონაცემებით სკოლებში ბავშვთა მიმართ ძალადობის შეტყობინებული შემთხვევები 627-ია (იხ. გრაფიკი N9), მაშინ, როდესაც წლის განმავლობაში მანდატურის სამსახურის/სკოლის მხრიდან შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობა 126-ია (იხ. გრაფიკი N10). 2022 წლის 6 თვის მონაცემებითაც დასტურდება, რომ სკოლებში მომხდარი ძალადობის შემთხვევების რაოდენობა ორჯერ აღემატება სკოლების მხრიდან შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობას. გრაფიკი N10. შემთხვევების რაოდენობა იმ დაწესებულების მიხედვით, რომელმაც გააკეთა რეფერირება 2021 წელი 1500 2022 წელი 1425 1000 500 108 126 217 26 101 0 105 233 20 10 55 37 21 1 16 12 8 29 102 64 2021-2022 წლის მონაცემებით, შეტყობინებული შემთხვევების ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი ფიქსირდება თბილისში, რომელსაც მოსდევს ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი და აჭარა (იხ. გრაფიკი N11). უნდა აღინიშნოს, რომ, მაგალითად, თბილისში დაფიქსირებული ძალადობის მაღალი მაჩვენებელი, ცხადია, ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ძალადობა ყველაზე მეტად დედაქალაქშია გავრცელებული. მაღალი მიმართვიანობის მიზეზებზე მსჯელობისას, გარდა იმისა, რომ გასათვალისიწნებელია თბილისში მცხოვრები მოსახლეობის რაოდენობა, ასევე მხედველობაშია მისაღები მიმართვიანობის შესახებ ცნობიერების დონე. გრაფიკი N11. შეტყობინებული შემთხვევების რაოდენობა რეგიონის მიხედვით 2021 წელი 500 400 300 200 100 0 2022 წელი 423 208 313 213 68 170 63 139 62 99 204 120 78 25 60 18 5 4 76 36 223 109 33 რეფერირების სისტემის ეფექტიანად მუშაობის ერთ-ერთი ძირითადი ხელშემწყობი ფაქტორი საზოგადოების მეტი ინფორმირებაა რეფერირების განროციელების მნიშვნელობასა და საშუალებებზე, მათ შორის, ანონიმურად შეტყობინების გაკეთების შესახებ. 149 ამ თვალსაზრისით, ცნობიერების ამაღლების ღონისძიებების ეფექტიანი შედეგის მიღწევისთვის მნიშვნელოვანია როგორც ბავშვებთან, ისე მშობლებსა და საგანმანათლებლო დაწესებულებების თანამშრომლებთან, მათ შორის, მასწავლებლებთან პარალელურად მუშაობა. 3.6 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების უფლებების დაცვისა და განხორციელების ხელშემწყობი ღონისძიებები 3.6.1 ინკლუზიური განათლება განათლების ინკლუზიური სისტემის უზრუნველყოფის თვალსაზრისით, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს უფლებამოსილებები მოიცავს ერთიანი სახელწმიფო პოლიტიკის შესაბამისად სათანადო პროგრამებისა და ღონისძიებების განხორციელებას, ინკლუზიური განათლების ყველა ბავშვისთვის თანაბარი ხელმისაწვდომობის მიღწევის მიზნით. 150 2022 წლის განმავლობაში განხორციელებულ ღონისძიებათა შორის აღსანიშნავია სამინისტროს მიერ დასამტკიცებლად მომზადებული პროექტები: ალტერნატიული სასწავლო გეგმა მძიმე და მრავლობითი გონებრივი განვითარების დარღვევების მქონე მოსწავლეებისთვის, სენსორული სასწავლო გეგმა და გაფართოებული სასწავლო გეგმა. 151 საანგარიშო პერიოდში მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა ინფრასტრუტურის განვითარების კუთხით. კერძოდ, სსიპ - საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტოს მიერ ზოგადი განათლების საფეხურზე შშმ პირთათვის ადაპტირებული გარემოს მოწყობის მიმართულებით განხორციელდა შემდეგი სამუშაოები: 152 • დასრულდა 2 ახალი, სრულად ადაპტირებული სკოლის მშენებლობა და მიმდინარეობს 8 სრულად ადაპტირებული სკოლის მშენებლობა; • სრულად რეაბილიტირდა 3 საჯარო სკოლა; • მიმდინარეობს ქალაქ თბილისის №202 საჯარო სკოლის რესტავრაცია/სრული რეაბილიტაცია, რომელიც განკუთვნილია უსინათლო და მცირედმხედველი მოსწავლეებისთვის; • №18 სკოლაში განხორციელდა სხვადასხვა საჭიროების ადაპტაცია (პანდუსის მოწყობა, ამწე ლიფტი, ადაპტირებული სან. კვანძი); • სანგარიშო პერიოდის ბოლოს საქართველოს მასშტაბით ფუნქციონირებს 36 სრულად ადაპტირებული ავტორიზებული პროფესიული პროგრამების განმახორციელებელი საჯარო დაწესებულება, რომელთაგან 5 არის უნივერსალური დიზაინის პრინციპით (ნორვეგიული სტანდარტი NS 11001 - 1.E: 2009) მოწყობილი; • გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით, 2022 წელს დასრულდა წყალტუბოში, ხაშურსა და ლანჩხუთში სამი ახალი უნივერსალური სტანდარტის პრინციპით მოწყობილი კოლეჯის მშენებლობა; • სსიპ - საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტოს მიერ, სკოლების საჭიროებიდან გამომდინარე, ხორციელდება ბრაილის შენიშვნა: ცხელი ხაზი 111, 112-ისგან განსხვავებით, საშუალებას აძლევს პირს, ძალადობის შემთხვევის შესახებ შეტყობინება გააკეთოს ანონიმურად. ამ შემთხვევაში, პირს რეფერირებისას არ დააბრკოლებს შეტყობინებისგან თავის შეკავების დამატებითი ფაქტორი - იდენტიფიცირება და ამის შიში. 150 ბავშვის უფლებათა კოდექსი, მუხლი 93. 151 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს წერილი NMES 0 23 0000111665, 01/02/2023. 152 იქვე. 149 34 • სახელმძღვანელოების ბეჭდვა და დამხმარე ტექნიკური საშუალებების შეძენა, მომზადდა მე9 კლასის გრიფირებული სახელმძღვანელოების აუდიოვერსიები მხედველობის დარღვევის მქონე მოსწავლეებისათვის; უსინათლო მოსწავლეების/სტუდენტების განათლების მისაწვდომობის ხელშეწყობის მიზნით, სამინისტროს ინიციატივითა და გაეროს განვითარების ფონდის ფინანსური მხარდაჭერით ორგანიზაცია „მარიანის“ მიერ შეიქმნა ქართული ბრაილის შრიფტის ელექტრონული მხარდაჭერა. შედეგად, უსინათლო ადამიანებს შეუძლიათ ბრაილის ელექტრონული ეკრანის გამოყენებით წაიკითხონ კომპიუტერის ეკრანზე გამოსახული ინფორმაცია. ასევე, შესაძლებელი გახდა, ბრაილის კლავიატურის გამოყენებით ტექსტის აკრეფა, რაც საშუალებას აძლევს უსინათლო ადამიანებს, სრულყოფილად ისარგებლონ კომპიუტერით, როგორც სასწავლო და სამუშაო გარემოში, ასევე ყოველდღიურ ცხოვრებაში. სკოლის მიღმა დარჩენილი ბავშვების გამოწვევის დაძლევის მიმართულებით მუშაობის თვალსაზრისით საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ გარკვეული ღონისძიებები გაატარა. „სკოლის მიღმა დარჩენილი ბავშვების მონიტორინგის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში, 2022 წლის აგვისტოს მდგომარეობით იდენტიფიცირებულია 611 შშმ ბავშვი, რომელიც მოპოვებული ინფორმაციით ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობის გამო განთავსებულია ან პალიატიური ზრუნვის სერვისებში, ან უმძიმესი და მრავლობითი დარღვევების გამო ოჯახსა და მუნიციპალური სამსახურების წარმომადგენლებს შეუძლებლად მიაჩნიათ ზოგადი განათლების მომსახურებებში, ზოგ შემთხვევაში კი სხვა არსებულ მომსახურებებში ჩართვაც კი. 153 ოჯახები სარგებლობენ ბინაზე მოვლის სერვისით. თითოეულ ოჯახს მიეწოდა ინფორმაცია, რომ, იმ შემთხვევაში, თუ ბავშვის განვითარების დინამიკა შესაძლებელს გახდის თუნდაც შინ სწავლების ფორმით ჩაერთოს ზოგად განათლებაში, მშობლის ვალდებულებაა ბავშვი დაარეგისტრიროს სკოლაში, რასაც მეთვალყურეობას უწევენ შესაბამისი მუნიციპალიტეტის სოციალური მუშაკები. 154 135 შშმ სტატუსის მქონე ბავშვის მოძიება მითითებულ საცხოვრებელ მისამართზე ვერ მოხერხდა შესაბამისი მუნიციპალიტეტის სოციალური მუშაკების მიერ. 155 2023 წელს ამოქმედდება სსიპ განათლების მართვის საინფორმაციო სისტემასა და სსიპ - სოციალური მომსახურების სააგენტოს შორის ინფორმაციის გაცვლის სისტემა, რაც შესაძლებელს გახდის ნებისმიერი სოციალური პაკეტის დანიშვნამდე, თუ გამოვლინდება განათლების უფლების დარღვევის ფაქტი, შემთხვევა რეფერირდეს დადგენილი წესით. 156 3.6.2 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების შეფასების და სტატუსის დადგენის სისტემის რეფორმა განსაკურებით მოწყვლად მდგომარეობაში მყოფი ბავშვების, მათ შორის, შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე ბავშვების მიმართ ყველა ფორმის უთანასწორო მოპყრობის შემცირება სახელმწიფოს საერთაშორისო ვალდებულებათაგან ერთ-ერთს მიეკუთვნება. 157 ამ იქვე. იქვე. 155 იქვე. 156 იქვე. 157 იხ. CRC/C/GEO/CO/4/, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, დასკვნითი დაკვირვებები საქართველოს მეოთხე პერიოდული ანგარიშის შესახებ, 2017, §§29, 30; CRC/C/GEO/QPR/5-6, გაეროს ბავშვის უფლებათა კომიტეტი, საკითხთა ჩამონათვალი საქართველოს მეხუთე და მეექვსე კომბინირებული ანგარიშების წარმოდგენამდე, 2021. ხელმისაწვდომია: https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G17/054/68/PDF/G1705468.pdf?OpenElement https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=6QkG1d%2FPPRiCAqhKb7yhsqYprcw2atLvQfUcOdO 2bWF4V8ugh%2F8%2BOMQVr0b6VN%2BZZuM%2BTr4UeJdst4Ji3LgrpTNrP5dwf1GfBnELLM6vMEy9MCj9ctVEQ wproQb87aF0 [ნანახია: 24/02/2023]. 153 154 35 მიმართულებით უთანასწორო მოპყრობის შემცირება მნიშვნელოვნად დაკავშირებულია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების შეფასების და სტატუსის დადგენის სისტემის რეფორმის სრულყოფასთან. რეფორმა მოიცავს ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვის ღონისძიებათა გეგმის დამტკიცებას, შესაბამისი სამართლებრივი აქტების შემუშავებას და სპეციალისტთა გადამზადებას. აღნიშნული მოდელის ინსტიტუციური მოწყობის კონცეფციის შემუშავების და ხარისხის გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნით, საბჭომ საანგარიშო პერიოდში მონიტორინგი გაუწია მიმდინარე პროცესს, რის შედეგადაც გამოიკვეთა კონკრეტული მიღწევები და გამოწვევები. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და პარტნიორი საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლების მიერ „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის 37-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მოთხოვნათა საფუძველზე შემუშავებული იქნა „შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენის მექანიზმის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების სამოქმედო გეგმის“ პროექტი, რომლის მიზანია შეზღუდული შესაძლებლობის შეფასების და სტატუსის მინიჭების სისტემის რეფორმის მხარდაჭერა და შშმ პირთა უფლებების დაცვის სისტემური გარანტიების გაძლიერება. 158 აღნიშნული სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებს ისეთ ამოცანებსა და აქტივობებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ და ხელს შეუწყობენ შშმ პირებთან დაკავშირებული საკითხებისა და ღონისძიებების განხორციელებას, მათ შორის: ბიოფსიქოსოციალური მოდელის ინსტიტუციური მოწყობის კონცეფციის შემუშავებას, ხარისხის უზრუნველყოფას, ფუნქციური შეფასების პროცესში 0-18 წლის ასაკის პირის (ბავშვის) მონაწილეობის კონცეფციისა და პროცედურების ფორმულირებას, სისტემის მენეჯემენტისა და ხარისხისკონტროლის მექანიზმის შემუშავებას, ბიოფსიქოსოციალური მოდელის მონიტორინგის კონცეფციის, მონიტორინგის ინსტრუმენტებისა და სხვა შესაბამისი სახელმძღვანელოების, ასევე, გასაჩივრების განახლებული მექანიზმის კონცეფციის შემუშავებას, პროფესიული კადრების მომზადება/გადამზადებას, სერტიფიცირების კურსის დიზაინის მომზადებას ექიმების, შემთხვევის მენეჯერებისა და ფუნქციონირების შეფასების სპეციალისტებისთვის და ა.შ.159 ბიოფსიქოსოციალური მოდელის საბოლოო ჩამოყალიბების შემდეგ იგეგმება საკანონმდებლო ცვლილებათა პაკეტის მომზადება. საანგარიშო პერიოდში მიმდინარეობდა სამოქმედო გეგმის პროექტის შეთანხმების პროცედურები დაინტერესებულ მხარეებთან, ასევე, გეგმის პროექტი განიხილებოდა „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის აღსრულებისკენ მიმართულ ღონისძიებათა ერთიანი საკოორდინაციო საბჭოს ფორმატში. 160 საქართველოში შესაძლებლობის შეზღუდვის შეფასებისა და სტატუსის დადგენის სისტემა ჯერ კიდევ დაფუძნებულია სამედიცინო მოდელზე, რომელიც თავისი არსით არ პასუხობს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის მოთხოვნებს და აქვს მთელი რიგი გამოწვევები. გამომდინარე იქედან, რომ სტატუსის დადგენა როგორც ზრდასრული პირისთვის, ისე ბავშვებისთვის არის მნიშვნელოვანი ეტაპი, რომელიც ხშირ შემთხვევაში განსაზღვრავს კიდეც მათ მომავლს, მნიშვნელოვანია, სამედიცინო მოდელის ჩანაცვლება ბიოფსიქოსოციალური მოდელით და პროცესის მრავალმხრივ ხედვაზე დაფუძნება. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 2022 წლის 13 მაისის წერილი N01/10346. 159 იქვე. 160 იქვე. 158 36