„2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე

ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი 2-15459/23 02-10-2023 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2022 წლის 02 ოქტომბრის სხდომაზე განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-4596; 31.03.2023). გიგზავნით კომიტეტის დასკვნას და საქართველოს პარლამენტის დადგენილების პროექტს აღნიშნული ანგარიშის თაობაზე. დანართი: - „132“ ფურცელზე პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე მიხეილ სარჯველაძე თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი 2-15454/23 02-10-2023 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილ ანგარიშზე „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-4596/23; 31.03.2023) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2023 წლის 02 ოქტომბრის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“. აღნიშნულ ანგარიშში მიმოხილულია და გაანალიზებულია ქვეყანაში არსებული ვითარება ადამიანის არაერთი უფლების რეალიზაციის მხრივ. გამახვილებულია ყურადღება ადამიანის უფლებათა დაცვის მიმართულებით არაერთი წინგადადგმულ ნაბიჯზე და ამავდროულად იდენტიფიცირებულია გამოწვევებიც, რომლებიც დაძლევას საჭიროებს. დადებითი ტენდენციების კუთხით ანგარიშში გამოკვეთილია რიგი მიმართულებები, კერძოდ: დადებითად აღინიშნება, რომ 2023 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაში ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტს დაემატა სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფა; თბილისი 0118, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge მისასალმებელია, რომ სტატისტიკური პროგრამის გამოყენებით დამუშავებული მონაცემების მიხედვით, 2022 წელს გაუმჯობესდა პირველი 24 საათის განმავლობაში ადვოკატის საქმეში ჩართვის მაჩვენებელი; დადებითად ფასდება საქართველოს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსში განხორციელებული ცვლილება, რომელიც ითვალისწინებს მოსამართლის უფლებამოსილებას რეაგირებისათვის მიმართოს შესაბამის გამოძიების ორგანოს, თუ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განხილვისას გაუჩნდა ეჭვი, რომ ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემული პირის მიმართ განხორციელდა წამება, დამამცირებელი ან/და არაადამიანური მოპყრობა, ან თუ ამის შესახებ თავად ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემულმა პირმა განუცხადა სასამართლოს; ასევე დადებითად ფასდება 2022 წელს განხორციელებული მნიშვნელოვანი ნორმატიული ცვლილება, რომლითაც უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილ პირთა მიერ შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენების ვადა 20-დან 15 წლამდე შემცირდა; პოზიტიურ ნაბიჯად ფასდება იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს არამოსამართლე წევრთა შერჩევის ღია კონკურსის საფუძველზე დაწყება; მისასალმებელია სავარაუდო მსხვერპლის აღჭურვა უფლებით, გაეცნოს სისხლის სამართლის საქმის მასალებს მიმდინარე გამოძიების ეტაპზე მაშინ, როდესაც იგი ჯერ დაზარალებულად ცნობილი არ არის; მისასალმებელია, რომ გენერალურ პროკურატურაში შეიქმნა საბჭო, რომლის კომპეტენციაში შედის, სიცოცხლის ხელყოფის სისხლის სამართლის საქმეებზე განიხილოს გამოძიების ეფექტიანობასთან დაკავშირებით დაზარალებულის საჩივარი და მოამზადოს გენერალური პროკურორისთვის სარეკომენდაციო გადაწყვეტილება; დადებითად ფასდება სიძულვილის მოტივით ჩადენილ დანაშაულთან ბრძოლის სახელმწიფო პოლიტიკის არსებითად გაუმჯობესების ტენდენცია, რაც ამ ტიპის დანაშაულთა მიმართ რეაგირების ხარისხის ასამაღლებლად გადადგმულ ნაბიჯებს მოჰყვა; 2032 წლის ჩათვლით გახანგრძლივდა გენდერული კვოტირების მოქმედების ვადა; დამტკიცდა და ამოქმედდა ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესი; საკანონმდებლო დონეზე განხორციელებული ცვლილებების შედეგად ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა ნაწილისთვის სისხლის სამართლის საქმეებზე შესაძლებელი გახდა უფასო იურიდიული მომსახურების გაწევა; აღსანიშნავია, რომ 2022 წელს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში განხორციელებული ცვლილების შედეგად გაფართოვდა მარტოხელა მშობლის სტატუსი, რაც, თავის მხრივ, აჩენს მარტოხელა დედების მიერ სახელმწიფო სერვისებზე მისაწვდომობის ზრდის შესაძლებლობას; დადებითად ფასდება, რომ საანგარიშო პერიოდში შემუშავდა საქართველოს სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკისა და ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის პროექტები, რომლებიც მოიცავს სახელმწიფოს ენერგეტიკულ პოლიტიკას 2030 წლამდე და სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ხედვას 2050 წლამდე; საანგარიშო პერიოდში დაიწყო ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მართვის გეგმების შემუშავება თბილისის აგლომერაციისთვის, ცენტრალური ზონისთვის (რომელიც მოიცავს რუსთავს) და შავი ზღვის ზონისთვის (რომელიც მოიცავს ბათუმს), რაც ჰაერის მართვის ევროპულ სტანდარტზე გადასვლის მიზნით გატარებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგია; მისასალმებელია, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში წამლის და ფარმაცევტული ბაზრის საქმიანობის სფეროს რეგულირების მიმართულებით სახელმწიფოს მიერ გადადგმული ნაბიჯები, რომლებიც ხელს უწყობს მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის, განფასების სისტემის დაფინანსების ფარმაცევტული გაუმჯობესებას, გაზრდას, სახელმწიფოს გენერიკული პროდუქტების მხრიდან მედიკამენტების რაციონალურ მედიკამენტების პოპულარიზაციას, გამოყენებაზე კონტროლის გაუმჯობესებას; წინა წლებთან შედარებით, საანგარიშო პერიოდში შემცირდა უმუშევრობის მაჩვენებელი; მისასალმებელია 2023-2030 წლების შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების და დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიისა და 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცება; ასევე მისასალმებელია 2022 წელს თბილისის ჩვილ ბავშვთა სახლის დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დასრულება; დადებითად ფასდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2023 წლის სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტის გაზრდა; აღსანიშნავია „ფსიქო-სოციალური მომსახურების ცენტრის“ (ბარნაჰუსის) არსებობა, მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში ბავშვზე მორგებული მიდგომის დანერგვის და სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაციის კუთხით არსებულ შესაძლებლობაზე; დადებითად ფასდება საანგარიშო პერიოდში საქართველოს მთავრობის განსახლებისათვის ბიუჯეტით ინიციატივით 800 სკოლის მშენებლობა და რეაბილიტაცია; პოზიტიურად აღინიშნება 2023 წლისათვის გათვალისწინებული ფინანსების გაზრდა; მისასალმებელია, რომ აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში გაიზარდა შესასყიდი საცხოვრებელი სახლისათვის ფინანსური ლიმიტი; აღსანიშნავია სამხედრო ნაწილებში სამედიცინო მომსახურების კუთხით ვითარების გაუმჯობესება და სამხედრო მოსამსახურეებისთვის ადეკვატური საცხოვრებელი და სამუშაო პირობების შექმნა; მისასალმებელია, რომ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გადაწყვეტილებით, საქართველოს თავდაცვის ძალებში ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების ყოველთვიური ანაზღაურება 50 ლარიდან 100 ლარამდე გაიზარდა; აღნიშნულია რეფერალური მომსახურების სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც საქართველოს მთავრობის ყველაზე წარმატებულ პროგრამად ითვლება. აღნიშნული პროგრამის ფარგლებში ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები პირები სრულიად უფასოდ მკურნალობენ საქართველოს სამედიცინო დაწესებულებებში; დადებითად ფასდება საქართველოს პარლამენტის მიერ 2022 წელს მიღებულ ამნისტიის კანონი, რომლითაც პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ პირებს, ახალი კორონავირუსის გავრცელების პრევენციის მიზნით დაწესებული კომპენსაციის მიზნით, შეუმცირდათ სასჯელი/პატიმრობის ვადა. შეზღუდვების აღნიშნული ანგარიშის გაანალიზების პროცესში შესწავლილი იქნა მასში არსებული რეკომენდაციების ადრესატი უწყებების წერილობითი მოსაზრებები ანგარიშის თაობაზე. აღსანიშნავია, რომ საკმაოდ ხშირად არის დასკვნის მიხედვით წარმოდგენილი გარემოებები შედავებული ადრესატი უწყებების მხრიდან. საკამათო ხდება არა მხოლოდ შეფასებები, რომელიც ასახულია ანგარიშში და მეტწილად ტენდენციურად არის შეფასებული, არამედ ასევე საყურადღებოა, რომ ფაქტობრივი თვალსაზრისითაც ხშირია სადავო გარემოებები. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სასურველია სამომავლოდ კონსულტაციების პროცესის გაუმჯობესება სახალხო დამცველსა და რელევანტურ საჯარო დაწესებულებას შორის, რათა გარემოებათა არაერთგვაროვანი აღქმა და უზუსტობები არ ქმნიდეს სირთულეებს. აქედან გამომდინარე, საკმაოდ ხშირად კომიტეტისთვის შეუძლებელია ფაქტობრივ მდგომარეობაზე დაზუსტებით მსჯელობა და ამის დადგენისთვის აუცილებელი ხდება დამოუკიდებლად მასალების მოძიება. სამწუხაროდ, მოცულობების გათვალისწინებით, სრულად მასალის თავმოყრა და გარემოებების სესწავლა-შეფასება შეუძლებელია პრაქტიკულად. ამდენად, კომიტეტს ხშირ შემთხვევაში უწევს მხოლოდ დაშვებებით რეკომენდაციებზე მუშაობა. ასევე იმსახურებს ყურადღებას ის გარემოება, რომ ხშირ შემთხვევებში, იდენტიფიცირებული პრობლემის გადაჭრის ერთ-ერთი, მაგრამ არა ერთადერთი, გზა არის რეკომენდირებული სახალხო დამცველის მხრიდან. მსგავს ვითარებაში აუცილებელია, რომ პრობლემის გადაჭრის ალტერნატიული მეთოდების არსებობისას დასაბუთდეს ასეთ შემთხვევაში შემოთავაზებული მეთოდის უპირატესობა. მეთოდის შერჩევისას მხედველობაშია მისაღები ადრესატი უწყების, ვისაც რეკომენდაციის შესრულებაზე მოუწევს მუშაობა, მათი პოზიცია ასეთი უპირატესობების თაობაზე. და ბოლოს, სასურველია აგრეთვე, რომ რეკომენდაციების ნაწილში უფრო მკაფიოდ იქნეს შემოთავაზებული ის საზომები, კრიტერიუმები ან/და ინდიკატორები, რომელთა მეშვეობითაც უნდა განისაზღვროს რეკომენდაციების შესრულების შედეგად მიღწეული პროგრესი. მხოლოდ შეფასებითი კატეგორიები ასეთი შეფასებებისთვის არ იქნება საკმარისი და სასარგებლო და ყოველთვის უმჯობესია, რომ შეთანხმდეს კონკრეტული ინდიკატორები, რომელთა მეშვეობითაც განხორციელდება პრობლემის გადაჭრის მიმართულებით მუშაობა. ეს უფრო მეტად შედეგზე ორიენტირებულს გახდის რეკომენდაციებზე მუშაობის პროცესს. ანგარიშის შესწავლისას გამოიკვეთა სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციები, რომლებსაც იზიარებს კომიტეტი (მიუხედავად ზემოაღნიშნული სირთულეებისა, რაც დაკავშირებულია ფაქტობრივი გარემოებების დასაბუთებულობის დაბალი ხარისხით) და მიიჩნევს, რომ ანგარიშში იდენტიფიცირებული გამოწვევების დასაძლევად, რელევანტური უწყებების მიმართ, საქართველოს პარლამენტის მიერ გაცემულ უნდა იქნეს შემდეგი დავალებები: საქართველოს მთავრობა: პატიმრების რაოდენობის შემცირების შესაძლებლობების განსაზღვრის მიზნით, მნიშვნელოვანია, სხვადასხვა რელევანტური უწყებების მონაწილეობით, წარმოდგენილ იქნეს რელევანტური ინფორმაცია. ამ პროცესში, აუცილებელია მხედველობაში იქნეს მიღებული საერთაშორისოდ აღიარებული მიდგომები.  საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან პატიმრების რაოდენობის შემცირების ისეთი ინსტრუმენტების შექმნის მიზნით, რომლებიც შეესაბამება როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის № R (99) 22 რეკომენდაციებს ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორატის მიერ მომზადებულ PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტს ციხის გადატვირთულობის შესახებ. ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უფლების განმტკიცების მიზნით, აუცილებელია გაგრძელდეს მუშაობა შესაბამის საკანონმდებლო აქტზე და, საჭიროებისამებრ, თანმდევ საკანონმდებლო ცვლილებათა პროექტებზე  გააგრძელოს მუშაობა ინფორმაციის თავისუფლების შესახებ კანონის პროექტსა და თანამდევ საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტებზე; დამცავი ორდერის მქონე მოძალადეებისთვის მნიშვნელოვანია შემუშავდეს ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამები, ამავდროულად, აუცილებელია აღნიშნული პროგრამები სავალდებულო იყოს მსჯავრდებულთათვის.  შეიმუშაოს ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამები იმ მოძალადეებისთვის, რომელთა მიმართაც გამოცემულია დამცავი ორდერი, პროგრამები სავალდებულო გახდეს მსჯავრდებულებისთვის. აუცილებელია სახელმწიფომ გააგრძელოს ქალთა მიმართ ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა მხარდაჭერა. ამდენად, აუცილებელია შემუშავდეს რეფერალური მექანიზმი.  დამტკიცდეს ქალთა მიმართ ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული რეფერირების პროცედურების დოკუმენტი (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი) სახელმწიფომ უნდა გააგრძელოს ნაბიჯების გადადგმა შშმ პირთა მხარდაჭერის მიმართულებით, ასევე, შშმ პირთა და ამ საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების მონაწილეობით მიზანშეწონილია შემუშავდეს შშმ პირთა მხრიდან ინფორმაციის, კომუნიკაციის საშუალებებზე წვდომის უზრუნველყოფის სტანდარტები.  დამტკიცდეს ან მოხდეს სხვა თემატურად დაკავშირებულ დოკუმენტში ინტეგრირება, მისაწვდომობის ეროვნული გეგმის და სტანდარტის შშმ პირთა ინფორმაციის, კომუნიკაციის საშუალებებზე, ვებგვერდებზე, მობილურ აპლიკაციებზე წვდომის უზრუნველსაყოფად. დოკუმენტების შემუშავებისას უზრუნველყოფილი იყოს შშმ პირთა/შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების არსებითი მონაწილეობა. მნიშვნელოვანია გაგრძელდეს გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციისა და „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის აღსრულების ხელშეწყობა და სამოქმედო გეგმის განსაზღვრა.  გააგრძელოს მუშაობა გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციისა და „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის აღსრულების სამოქმედო გეგმის ხელშემწყობი ერთიანი დასამტკიცენლად ან სტრატეგიისა მიახდინოს და სხვა შესაბამისი თემატურად დაკავშირებულ დოკუმენტში ინტეგრირება, რომლის პროცესშიც ჩაერთვებიან შშმ პირები/შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაციები. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო: წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი აღნიშნავს, რომ სრული შემოწმების დროს, პირს არ უნდა მოეთხოვებოდეს სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლება. ამგვარი პრაქტიკის არსებობა, პატიმრების მიმართ დამამცირებელ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას გაუტოლდება. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, ამ მიმართულებით მონიტორინგის გამკაცრება და პრევენციული ღონისძიებების გაძლიერება.  გაძლიერდეს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების იმ ნორმების აღსრულების მონიტორინგი, შემოწმებისას სხეულის რომლებიც სხვადასხვა არეგულირებენ ნაწილის პატიმრის ერთდროულად სრული გაშიშვლების საკითხს;  პენიტენციური კანონმდებლობის რეფორმის ფარგლებში, გაკეთდეს სპეციალური დათქმა, რაც უზრუნველყოფს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას მისი ღირსების შემლახავი მოპყრობის პრევენციას და პერიოდულად განხორციელდეს აღნიშნული წესის აღსრულების მონიტორინგი; ყურადღებას იმსახურებს დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში პატიმრების მოთავსების პრაქტიკა, როგორც მოთავსების ვადების, ასევე გარემოს უსაფრთხოების მხრივ. მონიტორინგის გზით უნდა მოხდეს პრობლემების იდენტიფიცირება, გამოვლენის შემთხვევაში, უნდა დაისახოს მათი აღმოფხვრის გზები და გატარდეს შესაბამისი ღონისძიებები.  დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსება განხორციელდეს ახალი პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად;  პერიოდულად განახორციელოს მონიტორინგი, დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას ახალი პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების სრულყოფილი იმპლემენტაციის მიზნით;  დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში შეიქმნას კიდევ უფრო უსაფრთხო გარემო, მათ შორის, კედლები და იატაკი მოპირკეთდეს რბილი მასალით;  სასჯელაღსრულებისა „საქართველოს და პრობაციის სამინისტროს №8 პენიტენციური დაწესებულების დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 27 აგვისტოს №117 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2023 წლის 27 აპრილის №905 ბრძანებით დადგენილი სტანდარტის იმპლემენტაციის პროცესში შეისწავლოს რამდენად არის უზრუნველყოფილი დეესკალაციის ოთახში პატიმრის გონივრული ვადით მოთავსება.  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სამსახურებრივი შემოწმების ჩატარებით: o უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმრების დეესკალაციის ოთხებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში ხანგრძლივად მოთავსების, ხელბორკილების გამოყენების და ფსიქიატრიული დახმარების მიუწოდებლობის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის პრევენციის მიზნით; o უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, დასჯის მიზნით პატიმრების გადაყვანის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის პრევენციის მიზნით. წარმოდგენილი ანგარიშის თანახმად, პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა პენიტენციური სისტემის ერთ-ერთი გამოწვევაა. პენიტენციურ დაწესებულებაში უსაფრთხოების, ასევე პატიმართა უფლებების დაცვის უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია პატიმართა და დაწესებულების თანამშრომელთა რაოდენობების გონივრული თანაფარდობის უზრუნველყოფა.  დადგინდეს პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლებისა და პატიმართა რაოდენობების თანაფარდობის სტანდარტი და აღნიშნული სტანდარტის შესაბამისად დაიგეგმოს პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობის პრობლემის დაძლევის ღონისძიებები; ზოგადად პენიტენციური დაწესებულება წარმოადგენს ადგილს, სადაც კონტინგენტის გათვალისწინებით მომეტებულია პატიმართა ერთი ჯგუფის მიერ სხვებზე ძალადობის განხორციელების ანდა გავლენის მოპოვების მცდელობის რისკები.  გაგრძელდეს პრევენციული ღონისძიებები პენიტენციურ დაწესებულებებში ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ საბრძოლველად; არასათანადო მოპყრობის თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანია, რომ ხარვეზების გარეშე მიმდინარეობდეს როგორც ამგვარი მოპყრობის გამოვლენის, ისე დოკუმენტირების პროცესი.  პენიტენციური კანონმდებლობის რეფორმის ფარგლებში, გათვალისწინებული იქნეს პენიტენციური დაწესებულების ექიმების ვალდებულება: o პატიმრის სხეულის დაზიანების ყველა შემთხვევაში, პატიმრის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის მიუხედავად, ექიმმა შესაბამის დოკუმენტში წერილობით მიუთითოს, არსებობს თუ არა ეჭვი შესაძლო ძალადობის შესახებ; o პატიმრის დაზიანების შეფასებისას მის მიმართ შესაძლო ძალადობის შესახებ ეჭვის შემთხვევაში, შეატყობინოს საგამოძიებო ორგანოს.  დაწესებულებებში „პენიტენციურ არაადამიანური ან შესაძლო წამების დამამცირებელი და სხვა მოპყრობის სასტიკი, შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებული წესის შესაბამისად, სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელ ყველა ექიმს ჩაუტარდეს ტრენინგი, პატიმრის დაზიანებათა სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ;  დაწესებულებებში „პენიტენციურ არაადამიანური ან შესაძლო წამების დამამცირებელი და სხვა მოპყრობის სასტიკი, შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებულ წესში შევიდეს ცვლილება, რომლითაც ბრალდებულის/მსჯავრდებულის პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან მისი გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ექიმის მიერ ძალადობაზე ეჭვის გაჩენის შემთხვევაში, ექიმს მიენიჭოს უფლებამოსილება განსაკუთრებულ შემთხვევაში მიმართოს სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს, ამის თაობაზე პატიმრის პოზიციის მიუხედავად;  „პენიტენციურ დაწესებულებებში არაადამიანური ან შესაძლო წამების დამამცირებელი და სხვა მოპყრობის სასტიკი, შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებული წესით განისაზღვროს ექიმის ვალდებულება, ისეთ შემთხვევებში, როდესაც დაწესებულებიდან პენიტენციურ მისი გაყვანისა დაწესებულებაში და მიღებისას დაბრუნების ან დროს, ბრალდებულის/მსჯავრდებული არ აცხადებს თანხმობას სამედიცინო შემოწმებაზე და მას სხეულის ხილულ ადგილებში დაზიანება არ აღენიშნება, პატიმარს განუმარტოს მომდევნო 24 საათში სამედიცინო შემოწმების ჩატარების უფლება; პენიტენციური სისტემაში ძალადობის შემთხვევების დოკუმენტირების მექანიზმის ეფექტიანობას ხელს უშლის არაკონფიდენციალურ გარემოში დაკავებულისა და ექიმის შეხვედრის დამკვიდრებული პრაქტიკა.  შევიდეს ცვლილება განისაზღვროს, პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის რომ დებულებებში პატიმრებთან და შეხვედრა შესაძლებელი იყოს მესამე პირის დასწრების გარეშე, თუ ექიმის ან პაციენტის უსაფრთხოების რეალური და იმწუთიერი რისკებიდან გამომდინარე, აუცილებელი არ არის დაწესებულების მოსამსახურის დასწრება, რაც უნდა დასაბუთდეს; ასეთ საგამონაკლისო შემთხვევაში, სამედიცინო მომსახურება უნდა ჩატარდეს არასამედიცინო პირების მიერ საუბრის მოსმენის გარეშე, მათ მიერ გონივრული დისტანციის დაცვით; როგორც პენიტენციურ სისტემაში, ისე ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, გამოწვევას წარმოადგენდა პერსონალის არასაკმარისი კვალიფიკაცია და რაოდენობა, რაც ამ დაწესებულებებში არასათანადო მოპყრობის რისკებს ქმნის.  უწყებათაშორის (საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი და სახალხო დამცველის აპარატი) ფორმატში გაიმართოს მსჯელობა შესაბამისი სტანდარტის დადგენის მიზნით და ასეთი სტანდარტის დადგენის შემთხვევაში, დაიგეგმოს დაწესებულებებში ექთნების რაოდენობის გაზრდის ღონისძიებები;  2023 წელს, პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების საშუალებით გადამზადდეს დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის არანაკლებ 20%;  გაიმართოს მსჯელობა №18 ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში დამხმარე პერსონალის რაოდენობის სტანდარტის დადგენის მიზნით და ასეთი სტანდარტის დადგენის შემთხვევაში, დაიგეგმოს დაწესებულებაში პერსონალის რაოდენობის გაზრდის ღონისძიებები;  2023 წელს პენიტენციური დაწესებულებების შესაბამისი პერსონალის არანაკლებ 50% გადამზადდეს ფსიქიატრიული კრიზისული შემთხვევის მართვის საკითხებში;  ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზაციისთვის: o პენიტენციურ სისტემაში დაინერგოს ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემა; o სამედიცინო პერსონალს, პენიტენციური სისტემის შესაბამისი დებულებებით, დაევალოს პაციენტების შესახებ ინფორმაციის ჯანმრთელობის შესახებ ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემაში ასახვა. პენიტენციურ დაწესებულებებში კვლავ საყურადღებოა და დამატებით რეგულირებას საჭიროებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმართა საჭიროებებთან დაკავშირებული საკითხები:  პენიტენციურ დაწესებულებებში შემუშავდეს და დაინერგოს პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტი, რომელიც გაითვალისწინებს ადამიანის უფლებების დაცვის პრინციპებს;  პენიტენციური დაწესებულებების კანონქვემდებარე ნორმატიულ თავისებურებებიდან დონეზე გაიწეროს გამომდინარე, ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობა, გუნდის თითოეული წევრის ფუნქციები და ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურა; ნორმატიულ დონეზე განისაზღვროს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის ვალდებულება: o შეაფასოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე იმ პაციენტთა საჭიროებები, რომელთაც არ ესაჭიროებათ სტაციონარული მკურნალობა; o შეფასების შედეგად გამოვლენილი საჭიროებების საფუძველზე შეიმუშაონ ბიოფსიქოსოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიონ შესაბამისი დახმარება.  პენიტენციურ დაწესებულებებში ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით უზრუნველყოს აგრანულოციტოზის, ნივთიერებათა ცვლის პროცესების და განსაკუთრებით, ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ-ლაბორატორიული დინამიკური შეფასება, ასევე ლეიკოციტების კონტროლი მედიკამენტების გვერდითი მოვლენების სამართავად; არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უმნიშვნელოვანესი გარანტიაა ეფექტიანი გასაჩივრების მექანიზმის არსებობა.  პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად, შენარჩუნდეს კონფიდენციალური საჩივრების კონვერტების განათავსების პრაქტიკა იმგვარად, რომ კონვერტის მიღება არ იყოს დაწესებულების თანამშრომელზე დამოკიდებული და გამოირიცხოს კონვერტის მიმღები პატიმრის ვინაობის დადგენის შესაძლებლობა. ამასთანავე, ყველა პატიმრისთვის შენარჩუნდეს უფასოდ მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებებზე (ფურცელი, კალამი, კონვერტი) ხელმისაწვდომობა;  შენარჩუნდეს საჩივრის ყუთების განთავსების პრაქტიკა იმგვარად, რომ საჩივრის ყუთები არ მოექცეს ვიდეომეთვალყურეობის არეალში და დაცული იყოს საჩივრის გამგზავნის ანონიმურობა;  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს №6 პენიტენციურ დაწესებულებაში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის წესის დარღვევის შემთხვევებისა და საჩივრების შეტანის გამო პატიმრების მიმართ ანგარიშსწორების სავარაუდო ფაქტების გამოვლენა და შესწავლა და უზრუნველყოს პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა; კვლავ პრობლემურია პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა, რაც საქართველოს პენიტენციური სისტემის წინაშე მდგარი ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გამოწვევაა. ამაზე მეტყველებს ევროპის საბჭოს სტატისტიკაც, რომლის მიხედვითაც, საქართველო ევროპის საბჭოს წევრ სახელმწიფოებს შორის მეორე ადგილზეა პატიმართა რაოდენობის მიხედვით. მნიშვნელოვანია დიდი პენიტენციური დაწესებულებები მცირე და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის მქონე დაწესებულებებად გარდაიქმნას. ფიზიკური გარემოს თვალსაზრისით, კვლავ პრობლემურია №17 პენიტენციური დაწესებულება, სადაც დღემდე არ გაუქმებულა ყველა ე.წ. „ბარაკული“ ტიპის საერთო საცხოვრებელი.  არსებული მდგომარეობისა და რესურსის გათვალისწინებით, შეიმუშაოს სისტემის შედარებით მცირე ინფრასტრუქტურის დაწესებულებებად დაყოფისა შექმნის და სტრატეგია და დაბალანსებული მომზადებული დოკუმენტი გაუზიაროს საქართველოს პარლამენტს და სახალხო დამცველის აპარატს;  №17 დაწესებულებაში გაუქმდეს ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლები;  მაქსიმალურად ინტენსიურად გაგრძელდეს მუშაობა პენიტენციურ დაწესებულებებში, თითოეული ბრალდებულის 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართობით უზრუნველყოფის მიზნით;  შეამოწმოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის პატიმრობის პირობების თავში პენიტენციური დაწესებულებების ფიზიკური გარემოს კუთხით მითითებული ხარვეზების ნამდვილობა და დადასტურების შემთხვევაში მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება;  მაქსიმალურად უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; პენიტენციურ დაწესებულებებში განსაკუთრებულ მიდგომას საჭიროებს არასრულწლოვან პატიმრებთან დაკავშირებული საკითხები. მნიშვნელოვანია, რომ პერიოდული მონიტორინგის და საჭიროების შემთხვევაში მკაცრი რეაგირების გზით მაქსიმალურად გამოირიცხოს არასრულწლოვან პატიმართა უფლებების დარღვევის, მათ შორის, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის შესაძლებლობა. ასევე უნდა გამოირიცხოს პრივილეგირებული პატიმრების არსებობა, რაც არასათანადო მოპყრობის სერიოზულ საფრთხეს წარმოშობს და ხშირად, პატიმრებს შორის ძალადობასა და ჩაგვრასაც განაპირობებს.  სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების გზით გამოავლინოს და აღმოფხვრას №8 და №11 პენიტენციურ დაწესებულებებში არასრულწლოვნების სრული შემოწმებისას, სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნის და ე.წ „ბუქნების გაკეთების“ მოთხოვნის პრაქტიკა და მოახდინოს თანმდევი რეაგირება;  სპეციალური პენიტენციური სისტემური შემოწმების სამსახურის გზით მონიტორინგის უზრუნველყოს №8 დეპარტამენტმა დაწესებულების არასრულწლოვანთა განყოფილებაში კრიმინალური ქცევის მცდელობის ფაქტების შესწავლა და სათანადო პრვენციული ზომების გატარება;  დაიწყოს მუშაობა არასრულწლოვნის ისეთი რეგულაციების შესამუშავებლად, მიმართ უსაფრთხოების ღონისძიების რომლებიც გამოყენებისას უზრუნველყოფს მისი ხანგრძლივობის განსაზღვრას, სოციალურ კავშირებს, მულტიდისციპლინური მუშაობის ფარგლებში ღონისძიებების გატარებასა და ქცევის კორექციისთვის აუცილებელი აქტივობების დაგეგმვას ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით; საგულისხმოა, რომ გასაჩივრების მექანიზმების ეფექტიანად გამოყენებისათვის მნიშვნელოვანია პატიმრების სათანადო ინფორმირება. მათ შორის, მნიშვნელოვანია, რომ უცხოენოვანი პატიმრები, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილნი იყვნენ თარჯიმნის მომსახურებით, ასევე მათთვის გასაგებ ენაზე მიეწოდებოდეთ ინფორმაცია, ზოგადად, დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ.  ყველა უცხოენოვანი პატიმარი, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, მათთვის გასაგებ ენაზე მიეწოდოთ ინფორმაცია დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ;  უზრუნველყოს ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ქართული ენის შემსწავლელი კურსების დანერგვა იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ სახელმწიფო ენას;  სოციალური მუშაობის შესახებ საქართველოს კანონის საფუძველზე დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად პენიტენციურ დაწესებულებებში გაიზარდოს სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობა;  ნორმატიულ დონეზე გაიწეროს სოციალური მუშაკის შემდეგი ვალდებულება: o უზრუნველყოს არასრულწლოვანთა ინფორმირება უფლება-მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმის თაობაზე, მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე; o არასრულწლოვანს უფლება-მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმის თაობაზე, ინფორმაცია მიაწოდოს მარტივ ენაზე შექმნილი ბროშურის სახით, ასევე ამ სახის ინფორმაცია გამოაკრას არასრულწლოვანთათვის ხელმისაწვდომ ადგილებში. ანგარიშში მითითებულია ასევე სხვადასხვა პრობლემურ საკითხებზე, რომლებიც საჭიროებენ გადაჭრას შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელების გზით.  ავტომანქანებით პატიმრების ტრანსპორტირებისას მათი უსაფრთხოების ზომების გასაუმჯობესებლად შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება და მოხდეს მისი პრაქტიკაში დანერგვა;  №8 პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული არასრულწლოვნებისთვის მოეწყოს სასეირნო ეზო, ან მოიძებნოს სხვა ალტერნატიული გზა, სადაც დღის განმავლობაში ყოფნის შესაძლებლობა ექნებათ;  არასრულწლოვნებისთვის ინდივიდუალური გეგმის შემუშავების პროცესში, ითანამშრომლონ სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოსთან და გაითვალისწინონ მიღებული ინფორმაცია. გასული წლების მსგავსად, დახურული ტიპის დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია წვდომა პირველადი ჯანდაცვის რგოლზე. პენიტენციური ჯანდაცვის კონტექსტში, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვის სისტემაში სრული ინტეგრაციის გეგმის შემუშავება.  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, სიღრმისეული კვლევის გზით საქართველოს ოკუპირებული შეისწავლონ პენიტენციური ტერიტორიებიდან ჯანდაცვის დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში ინტეგრაციის საჭიროების არსებობა, არსებული მდგომარეობის მოსალოდნელი გაუმჯობესების თვალსაზრისით; კვლავ გამოწვევას წარმოადგენს პატიმართა ფსიქიატრთან დროული რეფერირების საკითხი. ამ ნაწილში საგულისხმოა ბრალდებულთა ფსიქიატრიული ექსპერტიზის ჩატარებასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი საკითხები, რიგი რეგულაციები. როგორებიცაა სომატური მოსაწესრიგებელია ჯანდაცვა, ისეთი მკურნალობის უწყვეტობა და სხვა.  თანამშრომლობისა და ინფორმაციის გაცვლის გზით, პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყონ ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში გადაყვანილი გამოსაკვლევი პირის თანხმობით მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის თაობაზე ინფორმაციის გაცვლა, რათა უზრუნველყონ სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის პრობლემების გამო დანიშნული მკურნალობის უწყვეტობა. გადახედვას საჭიროებს მსჯავრდებულთა პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკა და ამ საკითხის მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზა. მიზანშეწონილია დაიხვეწოს ნორმატიული ბაზა და პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა თუ სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პროცესში უფრო მეტ კრიტერიუმს მიექცეს ყურადღება, მათ შორის, ისეთ ასპექტებს, რომლებიც მსჯავრდებულის სამომავლო გეგმებს, პერსპექტივებს, შესაძლებლობებსა და სხვა საკითხებს მიემართება.  „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს საქვეუწყებო დაწესებულების ადგილობრივი საბჭოების მიერ - სისტემაში სპეციალური სასჯელის შემავალი სახელმწიფო პენიტენციური სამსახურის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების განივრცოს; სასჯელის მოუხდელი მოხდისგან ნაწილის გადაწყვეტისას პირობით უფრო ვადამდე მსუბუქი გასათვალისწინებელ გათავისუფლების ან სასჯელის სახის სასჯელით შეცვლის საკითხის ერთ-ერთ გარემოებად უნდა მიიჩნეოდეს პატიმრების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში ჩართვის ფაქტი.  მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად, შეიქმნას და დაინერგოს ისეთი მექანიზმი, რომელიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე;  ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში დაინერგოს ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობები, ასევე გაიზარდოს რესოციალიზაციის ღონისძიებებისა და მათში ჩართული მსჯავრდებულების რაოდენობა არანაკლებ 50%-ით. დისტანციური სასამართლო პროცესების მიმდინარეობისას დაცვის უფლებით ეფექტიანი სარგებლობის უზრუნველსაყოფად აუცილებელია შესაბამისი ინფრასტრუქტურისა და საკმარისი ტექნიკის არსებობა.  შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დისტანციური წესით გასამართი სხდომებისთვის სპეციალური ოთახებისა და შესაბამისი კომპიუტერული ტექნიკის რაოდენობის გაზრდის საჭიროება და შედეგების შესახებ აცნობოს საქართველოს პარლამენტს და სახალხო დამცველის აპარატს; საზღვარგარეთ დარეკვა პატიმრებისთვის ფინანსურ ხარჯებთანაა დაკავშირებული. პრობლემის წინაშე დგანან ის პატიმრებიც, რომლებიც მოქალაქეობის არმქონე ან საქართველოს მოქალაქეები არიან და მათი ოჯახის წევრები საზღვარგარეთ ცხოვრობენ. საზღვარგარეთ დასარეკად კვლავ 2 დღეა გამოყოფილი კვირაში და იმ შემთხვევაში, თუ საკნისთვის დადგენილი სატელეფონო ზარის დღე არ ემთხვევა საერთაშორისო ზარის დღეს, პატიმარი საზღვარგარეთ მყოფ ოჯახის წევრებს საერთოდ ვერ უკავშირდება.  საქართველოს იმ მოქალაქეებისთვის, რომელთა ოჯახიც ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, უცხოელი პატიმრებისთვის და მოქალაქეობის არმქონე პირებისთვის, შეიქმნას საერთაშორისო ზარების განხორციელების შესაძლებლობა შემცირებულ და მეტად ხელმისაწვდომ ფასად;  შემოწმდეს, ხომ არ არის საერთაშორისო ზარის ყოველდღე განხორციელების შესაძლებლობა და ხარვეზების გამოვლენის შემთხვევაში, გადაიდგას ნაბიჯები აღნიშნულის აღმოფხვრისათვის; მნიშვნელოვანია, რომ გაიზარდოს პატიმრების მიერ ვიდეოპაემნით სარგებლობის შესაძლებლობა და დაიხვეწოს მასთან დაკავშირებული რეგულაციები, რასაც ითვალისწინეს ახალი პენიტენციური კოდექსი.  ახალი პენიტენციური კოდექსის იმპლემენტაციის პროცესში, იმავე კოდექსით დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად უზრუნველყოფილ იქნეს ვიდეოპაემნის გაუმჯობესებულად გამოყენების შესაძლებლობა;  №2, №3, №6, №12 და №18 პენიტენციური დაწესებულებები პრიორიტეტულად აღიჭურვოს ვიდეოპაემნის ორგანიზებისთვის აუცილებელი ინფრასტუქტურით; კვლავ პრობლემად რჩება დისციპლინური სახდელის სახით პატიმართა გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა. გარდა დისციპლინური სახდელის სახით გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვისა, პატიმრებს კონტაქტი ეზღუდებათ უსაფრთხოების ღონისძიებების გამოყენებისასაც, როგორიცაა დეესკალაციის ოთახში და სამარტოო საკანში მოთავსება.  პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში შევიდეს ცვლილება, რომლის თანახმადაც, უსაფრთხოების ღონისძიებების გამოყენების პერიოდში პატიმრებს გარე სამყაროსთან კონტაქტის უფლება შეეზღუდოს მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში; პრობლემურია ბრალდებულთათვის სატელეფონო ბარათების გაცემის ვადები. მათ დაწესებულებაში მოთავსებიდან დაახლოებით 2 კვირის განმავლობაში არ აქვთ შესაძლებლობა დაუკავშირდნენ თავიანთ ოჯახებს. ყველა ზომა უნდა იქნეს მიღებული, რომ გარე სამყაროსთან კომუნიკაციის უფლების ყველა დარღვევის აღმოსაფხვრელად და მათი პრევენციისთვის.  სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს ზომების მიღება ბრალდებულის სატელეფონო ბარათის მაქსიმალურად მცირე ვადაში დასამზადებლად; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა:  o პერიოდული შემოწმების გზით გამოავლინოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტები; o გამოვლენილი დარღვევების შესახებ აწარმოოს სტატისტიკა; o დაეკისროთ პასუხისმგებლობა პატიმრების მიმოწერის უფლების დამრღვევ პირებს. რიგი დაწესებულებების ინფრასტრუქტურა ისეა მოწყობილი, რომ ტელეფონის აპარატები განთავსებულია ან სამორიგეოში, ან კაბინაში, რომელსაც არ აქვს ხმის იზოლაცია და პატიმრების საუბარი კაბინის გარეთაც ისმის.  დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში მოეწყოს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, რომელიც უზრუნველყოფს პატიმრების სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალურ გარემოში მიმდინარეობას. მნიშვნელოვანია პატიმრების წერილობითი მიმოწერის უფლების სრულყოფილად რეალიზება. უნდა დაინერგოს რეგულაციები, რაც მაქსიმალურად გამორიცხავს ამ უფლების დარღვევის შესაძლებლობას.  ნორმატიულ დონეზე განისაზღვროს მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს, რომ სოციალური მუშაკის მიერ ღია წერილის მიღება/ჩაბარების დროს ორ ეგზემპლარად შედგეს დოკუმენტი, რომელიც დადასტურებული იქნება ბეჭდით და რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შევა შემდეგი ინფორმაცია: ა) წერილის ავტორის სახელი და გვარი; ბ) წერილის მიმღები სოციალური მუშაკის სახელი და გვარი; გ) წერილის ჩაბარების თარიღი; დ) წერილის ადრესატი; ე) ფურცლების რაოდენობა. ორივე ეგზემპლარზე ხელი უნდა მოაწერონ პატიმარმა და სოციალურმა მუშაკმა, შევსებული ერთი ეგზემპლარი გადაეცეს პატიმარს, ხოლო მეორე დარჩეს სოციალურ მუშაკს. უფრო მეტი ყურადღება უნდა მიექცეს სხვადასხვა რელიგიური კონფესიის წარმომადგენელთა საჭიროებებს მათთვის საკვების მომზადების პროცესში.  პენიტენციურ დაწესებულებებში საკვების მომზადების დროს, ამ დაწესებულებათა დებულებების შესაბამისად, მხედველობაში იქნეს მიღებული სხვადასხვა რელიგიური კონფესიის წარმომადგენელთა საჭიროებები.  საქართველოს საქართველოს საქართველოს პარლამენტთან მთავრობასთან პატიმრების ერთად რაოდენობის ითანამშრომლოს შემცირების ისეთი ინსტრუმენტების შექმნის მიზნით, რომლებიც შეესაბამება როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის № R (99) 22 რეკომენდაციებს ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორატის მიერ მომზადებულ PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტს ციხის გადატვირთულობის შესახებ. საქართველოს პროკურატურა: წლებია საქართველოს გენერალური პროკურატურის გენერალურ ინსპექციაში მიმდინარეობს სამსახურებრივი შემოწმება ე. წ. ხორავას ქუჩის საქმეზე. სახალხო დამცველის მითითებით, შემოწმების გაჭიანურება ვერ გამართლდება გენერალური ინსპექციის გადატვირთულობით, რაზეც მეტყველებს ინსპექციის წარმოებაში არსებული საქმეების მცირე ოდენობა. აღნიშნული შემოწმების ეფექტიანობისა და დროულად დასრულების მიმართ არსებობს საჯარო ინტერესი.  ქალაქ თბილისში, ხორავას ქუჩაზე არასრულწლოვანთა მკვლელობის სისხლის სამართლის საქმის საერთო სასამართლოებში განხილვის დასრულების შემდეგ, გამოძიების პროცესში დადგენილი შესაძლო ხარვეზების თაობაზე განაგრძოს გენერალურ ინსპექციაში დაწყებული სამსახურებრივი შემოწმება და შემოწმების შედეგების საფუძველზე იმოქმედოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად. ამასთანავე, შემოწმების დასრულების შემდეგ, შემოწმების შედეგები აცნობოს საზოგადოებას, ხოლო შემოწმების მასალები კანონით განსაზღვრული წესით გააცნოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; 2022 წელს სიცოცხლის უფლების სავარაუდო დარღვევას თაობაზე წარმოებული ზოგიერთი გამოძიების ეფექტიანობა კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა. ასევე, საანგარიშო პერიოდში, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ცალკეულ გადაწყვეტილებებში სიცოცხლის უფლებიდან მომდინარე ვალდებულებების დარღვევა დაადგინა. შესაბამისად, თვალსაზრისით, საქართველოს საპარლამენტო მნიშვნელოვანია, პროკურატურის ზედამხედველობის გენერალურმა მიერ გაწეული გაძლიერების პროკურორმა პარლამენტისადმი საქმიანობის შესახებ ანგარიშის წარდგენისას წარადგინოს ინფორმაცია სიცოცხლის უფლების ხელყოფის მიმართულებით გატარებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე.  საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172-ე მუხლის შესაბამისად საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენილ საქართველოს პროკურატურის საქმიანობის ანგარიშში (ანგარიში არ შეიცავს კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმის გამოძიებასთან, სასამართლო განხილვასთან ან/და საქმის ცალკეულ გარემოებებთან დაკავშირებულ საკითხებს) განაგრძოს სიცოცხლის უფლების ხელყოფის აღკვეთის მიზნით წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე ინფორმაციის ასახვა; სახალხო დამცველის მიერ ფემიციდის მონიტორინგის ფარგლებში შესწავლილი საქმეებიდან ირკვევა, რომ პრობლემურია პროკურატურის მიერ მკვლელობის მცდელობისა და სხეულის განზრახ მძიმე დაზიანების დანაშაულის არასწორი გამიჯვნა, რის გამოც შემდგომში მსუბუქი სასჯელი ინიშნება.  პროკურატურის სისტემის პროკურორებისა და გამომძიებლების პროფესიული გადამზადების პროგრამაში მოახდინოს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 17 მაისის №680აპ განაჩენით დადგენილი კრიტერიუმების ინკორპორირება; 2021 წლის მსგავსად, მიმდინარე საანგარიშო პერიოდში, პირადი ცხოვრების სავარუდო ხელყოფის სხვადასხვა შემთხვევა გამოვლინდა, რომლებზეც დაწყებულია გამოძიება, თუმცა ხელშესახები პროგრესი არ არის. რიგი საქმეების მიმართ მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია მეტი ანგარიშვალდებულება, მათ შორის, საპარლამენტო ზედამხედველობის მექანიზმის გამოყენებით, რაც შესაძლებელს გახდის ობიექტურად შეფასდეს საგამოძიებო ორგანოს საქმიანობა ეფექტიანი რეაგირების პერსპექტივიდან.  არსებითად ახალი გარემოების აღმოჩენის შემთხვევაში საზოგადოებას აცნობოს მაღალი საზოგადოებრივი ხელშეუხებლობის ინტერესის დარღვევის საქმეებზე გამომწვევ პირადი ცხოვრების სისხლისსსამართლებრივი დევნის პროცესში განხორციელებული ცვლილებების შესახებ, თუ ამით არ დაზარალდება გამოძიების ინტერესები და საფრთხე არ შეექმნება მტკიცებულებათა მოპოვების პროცესს; მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორებთან სახალხო დამცველის მიერ ჩატარებული შეხვედრა ცხადყოფს, რომ პრობლემურია როგორც მათი დატვირთული სამუშაო გრაფიკი, ისე ოჯახში ძალადობის შემთხვევების გეოგრაფიული დაფარვა. მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორები, რომლებიც რეგიონებში მუშაობენ, ძირითადად, მხოლოდ რეგიონის ცენტრში მომხდარ შემთხვევებზე ახერხებენ ჩართულობასა და კონსულტაციის გაწევას. ასევე, შსს-ში დასაქმებულ მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორებთან შეხვედრისას ითქვა, რომ არსებობს შემთხვევები, როდესაც მათი ჩართულობა გამოძიების დაწყებისთანავე არ ხდება.  განაგრძოს მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების მუშაობის ეფექტიანობის თაობაზე ანგარიშის შემუშავება და მისი საჯაროდ მისაწვდომობა; სახალხო დამცველთან კომუნიკაციისას პროკურატურაში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორები აღნიშნავენ, რომ არაა გაწერილი შემთხვევები, როდის ჩაერთვება შსს-ს მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორი, და როდის გენერალური პროკურატურის.  შეფასდეს საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და შინაგან საქმეთა სამინისტროში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების უფლება-მოვალეობების გამიჯვნის პრაქტიკული მიზანშეწონილობა და საჭიროების შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათი უფლება-მოვალეობების გამიჯვნის მიზნით; გამოწვევაა, მათ შორის, გამომძიებლების არასათანადო ცოდნა შშმ პირებთან კომუნიკაციის კუთხით, დისკრიმინაციული მიდგომა შშმ ქალთა მიმართ სექსუალური დანაშაულის გამოძიებისას, დამხმარე სტატისტიკის არარსებობა და სხვა. სერვისების სიმცირე, სეგრეგირებული  განაგრძოს შშმ პირების, მათ შორის, შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი ძალადობისა და ყველა სხვა დანაშაულის შემთხვევების გამოძიებაში ჩართული თანამშრომლების განგრძობადი გადამზადება დასახელებულ პირთა საჭიროებებისა და მათთან კომუნიკაციის სტანდარტების შესახებ; გამოწვევაა, მათ შორის, მართლმსაჯულების, საგამოძიებო ორგანოების ფიზიკური მისაწვდომობა, მართლმსაჯულების სისტემაში მომუშავე პირების სტერეოტიპული და უარყოფითი დამოკიდებულება შშმ პირთა, მათ შორის, ქალთა და გოგონათა მიმართ.  კანონმდებლობის შესაბამისად, უზრუნველყოს უწყების შენობების ფიზიკური გარემოს მისაწვდომობა და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ფიზიკური ნიშნით, ისე სენსორული და ინტელექტუალური შეზღუდვის მქონე პირთა დამოუკიდებლად გადაადგილების საჭიროებები; საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო: სახალხო დამცველის ანგარიშში, ფემიციდის მონიტორინგის ფარგლებში შესწავლილ საქმეებზე დაყრდნობით, გამოწვევად არის დანახული მკვლელობის მცდელობისა და სხეულის განზრახ მძიმე დაზიანების დანაშაულების ერთმანეთისგან გამიჯვნის საკითხი, რაც შემდგომში შეიძლება გახდეს მსუბუქი სასჯელის დანიშვნის საფუძველი.  გამომძიებელთა მომზადებისა და გადამზადების პროცესში გაითვალისწინოს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 17 მაისის №680აპ განაჩენით დადგენილი კრიტერიუმები მკვლელობის მცდელობის და ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანების გასამიჯნად. ანგარიშის თანახმად, 2022 წელს დაკავებული პირები კვლავ საუბრობდნენ სამართალდამცავი ორგანოს წარმომადგენლების მხრიდან ძალის გადამეტებისა და ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევებზე. პრობლემად არის მითითებული დაკავებულებისთვის უფლებების განმარტება, ადვოკატის დროული ხელმისაწვდომობა, ოჯახის ინფორმირება და დაკავებულ პირთა შესახებ სრულყოფილი რეესტრის წარმოება.  შეისწავლოს ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირისთვის უფლებების განმარტების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად. ანგარიშის თანახმად, გამოწვევას წარმოადგენს დაკავებული პირის მიერ ადვოკატის მოთხოვნის ან დაკავშირების დროის აღრიცხვა. სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ დამუშავებული მონაცემების მიხედვით, 2022 წელს კანონმდებლობით დადგენილ 3-საათიან ვადაში ოჯახს დაუკავშირდნენ დამუშავებული სისხლის სამართლის საქმეების 82.7%-ში, რაც წინა წელთან შედარებით შემცირებულ მონაცემს წარმოადგენს. სახალხო დამცველს, გასული წლების მსგავსად, მნიშვნელოვნად მიაჩნია იმის კონტროლი თუ როგორ ხორციელდება ოჯახის წევრებთან, ახლობლებთან ან ადვოკატთან დაკავშირების და დაკავების შესახებ ინფორმაციის შეტყობინების უფლება.  ადამიანის უფლებათა დაცვისა და გამოძიების ხარისხის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით დაკავებული პირის მიერ ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადოდ დოკუმენტირების პრაქტიკაზე დაკვირვება. სახალხო დამცველის დაწესებულებებში შეფასებით, დაკავებულ პირთან კვლავ გამოწვევად კონფიდენციალურ რჩება პოლიციის გარემოში შეხვედრის უზრუნველყოფა.  შეისწავლოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებული პირისა და ადვოკატის კონფიდენციალური შეხვედრის პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. ანგარიშის თანახმად, 2022 წელს არ გაზრდილა იმ იზოლატორების რაოდენობა, სადაც არის სამედიცინო პუნქტი და რეგულარულად მორიგეობს ექიმი. 2022 წლის მდგომარეობით, სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებდა 21 იზოლატორში, საიდანაც სამედიცინო პერსონალი მუდმივად მხოლოდ 10 იზოლატორში მორიგეობს.  გაიზარდოს იმ იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც ფუნქციონირებს სამედიცინო პუნქტი. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ დამუშავებული „სტამბოლის პროტოკოლის“ მიხედვით დოკუმენტირებული 311 შემთხვევიდან ფოტო გადაღებული იყო 18 (5.8%) შემთხვევაში. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრების მიერ ნანახი ფოტოების ხარისხი არ იყო დამაკმაყოფილებელი, ფოტოები იყო ბუნდოვანი, არასაკმარისი ან ზედმეტად მკვეთრი განათების პირობებში გადაღებული. დროებითი მოთავსების იზოლატორებში კვლავ არ არის დადგენილი „სტამბოლის პროტოკოლის“ შესაბამისად გადაღებული ფოტოების შენახვის ერთიანი წესი.  შეისწავლოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის ექიმის მიერ დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების და მასალის შენახვის პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა.  გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებული ექიმებისთვის ტრენინგების ჩატარება იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ. ანგარიშში ხაზგასმულია პატრულ-ინსპექტორების მიერ მოქალაქესთან კომუნიკაციის პროცესის ვიდეოგადაღების მნიშვნელობა და მითითებულია, რომ 2022 წელს საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში კონსტიტუციური სარჩელი წარადგინა, უფლებამოსილების მინიჭების თანახმადაც, უკანასკნელს ამ სადაც პატრულ-პოლიციელისათვის არაკონსტიტუციურობაზე შეუძლია მიუთითა, საკუთარი იმ რომლის უფლებამოსილების განხორციელებისას მოქალაქეებთან ურთიერთობის დროს სამხრე ვიდეოკამერა არ გამოიყენოს.  განხორციელდეს პროგრამებში პატრულ-ინსპექტორთა მოქალაქეებთან მომზადებისა ურთიერთობის და პროცესის გადამზადების ვიდეოგადაღების კომპონენტის გათვალისწინება. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ პოლიციის დაწესებულებებში კვლავ არ მიმდინარეობს დაკავებულ პირთა გამოკითხვის პროცესის აუდიო-ვიდეო ჩაწერა.  შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა არასრულწლოვანი დაკავებული პირის გამოკითხვის პროცესის უწყვეტი აუდიო-ვიდეოგადაღების საკითხზე. გასული წლების მსგავსად, შენარჩუნებულია ტენდენცია, რომ პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრების მიერ შესწავლილი და დამუშავებული 419 შემთხვევის 20%-ში (82 შემთხვევა) (2021 წელი - 29.1%, 2020 წელი - 26.3%, 2019 წელი - 30.7%, 2018 წელი - 27.6%, 2017 წელი - 30.1%, 2016 წელი - 31.3%), დაკავების ოქმში არ არის მითითებული დაზიანება, რომელიც აღწერილია იზოლატორებში არსებულ სამედიცინო ჩანაწერებში.  შევიდეს ცვლილება 2014 წლის 15 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის №625-ე ბრძანებაში და №9 დანართით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმაში ჩაემატოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციის შესატანად: ოქმის შედგენის დრო; რა ვითარებაში მოხდა დაკავება; ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას; გამოიყენეს თუ არა იძულების ზომა და რა ფორმით. ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში, სახალხო დამცველის აპარატმა, წინა წლების მსგავსად, კვლავ გამოავლინა, რომ გრძელდება პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც, პირები, რომელთა მიმართაც ბრალდების წარდგენა იგეგმება, იძულებით გადაჰყავთ პოლიციის შენობაში, მათთან მოწმის სახით ატარებენ საგამოძიებო მოქმედებას და მხოლოდ ამის შემდეგ აფორმებენ ფორმალურად მათ დაკავებას. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ პირის ბრალდებულად დროული ცნობა მნიშვნელოვანია, ვინაიდან აღნიშნულთან არის დაკავშირებული პირის შესაბამისი საპროცესო უფლებებითა და გარანტიებით აღჭურვა.  შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით გააგრძელოს პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში მიყვანილი დაკავებული პირების შენობაში შეყვანისა და შენობიდან გამოყვანის ფაქტების დროის მითითებით აღრიცხვის შემოწმება. სახალხო დამცველის შეფასებით, პოლიციის ტერიტორიულ ორგანოებში კვლავ ხარვეზებით იწარმოება დაკავებულ პირთა შესახებ დოკუმენტაცია. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ მონახულებული 51 დაწესებულებიდან 16 დაწესებულებაში ჟურნალების შევსების ხარვეზები გამოვლინდა.  შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით შეამოწმოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 8 აგვისტოს №605 ბრძანებით დამტკიცებულ შინაგან საქმეთა ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნში მონაცემთა აღრიცხვის პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად. ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში დროებითი მოთავსების იზოლატორებში სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის გამომძიებლებთან შეხვედრა უმეტესად დისტანციურ რეჟიმში მიმდინარეობდა. იმავდროულად, სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ რადგანაც დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულს დისტანციური შეხვედრების ოთახში მარტოს არ ტოვებენ, აღნიშნული გავლენას ახდენს სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის გამომძიებელთან გულახდილად საუბარზე.  გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირსა და დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს გამომძიებელს შორის შეხვედრების (მათ შორის დისტანციური შეხვედრების) კონფიდენციალურ გარემოში ჩატარება. ანგარიშის თანახმად, არასათანადო მოპყრობის გამოვლენისა და დოკუმენტირების მხრივ გამოწვევები გამოვლინდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში. ცენტრის ექიმებს არ აქვთ ტექნიკური საშუალებები (ფოტოაპარატი) დაზიანების ფოტოგადაღებისთვის. ამასთანავე, არ არის შემუშავებული ფოტოგადაღების ტექნიკური ინსტრუქცია და ფოტომასალის შენახვის წესი. ექიმები არ გადამზადებულან ფოტოგადაღებაში.  უზრუნველყოს დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებული ექიმების აღჭურვა ფოტოაპარატით.  დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებული ექიმებისთვის შემუშავდეს და დამტკიცდეს ფოტოგადაღების ტექნიკური ინსტრუქცია, სადაც დეტალურად გაიწერება ის პროცედურები, რომლებიც უზრუნველყოფს ხარისხიანი ფოტოების გადაღებას.  შემუშავდეს დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებული ექიმების მიერ გადაღებული ფოტომასალის ერთიანი, სისტემატიზებული შენახვის წესი.  დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტარდეთ ტრენინგები ცენტრში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების ინსტრუქციისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის წესის შესახებ. სახალხო დამცველის შეფასებით, 2022 წელს კვლავ რჩებოდა პრობლემები დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული ფიზიკური გარემოს კუთხით. დროებითი მოთავსების იზოლატორების ორ ან მეტ ადგილიან საკნებში სრულად არ იყო უზრუნველყოფილი სანიტარული წერტილების იმ ფორმით მოწყობა, რაც გამორიცხავს ფიზიოლოგიური მოთხოვნების სხვა პირების თვალთახედვის არეში მოხვედრის გარეშე დაკმაყოფილებას. იზოლატორების საკნების საპირფარეშოებში ფიქსირდებოდა წყლის ჩამრეცხი მოწყობილობის არარსებობის პრობლემა.  უზრუნველყოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშში დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული ფიზიკური მდგომარეობის თავში აღწერილი პრობლემების ეტაპობრივი აღმოფხვრა და მიღებული ზომების შესახებ აცნობოს სახალხო დამცველს. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ არასათანადო მოპყრობის გამოვლენისა და დოკუმენტირების მხრივ გამოწვევები გამოვლინდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ვიზიტისას გაირკვა, რომ 2022 წელს, პირველადი სამედიცინო შემოწმების ფორმა მხოლოდ ერთ შემთხვევაში გაიგზავნა საგამოძიებო სამსახურში. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ექიმების მიერ გამოვლენილი სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაცია, უშუალოდ ექიმის მხრიდან, პირდაპირ და დაუყოვნებლივ უნდა ეგზავნებოდეს სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს.  შესაბამის ნორმატიულ აქტში ცვლილების შეტანით უზრუნველყოს, რომ დროებითი განთავსების ცენტრის ექიმების მიერ გამოვლენილი სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაცია უშუალოდ ექიმის მხრიდან პირდაპირ და დაუყოვნებლივ გაეგზავნოს დამოუკიდებელ საგამოძიებო ორგანოს. ანგარიშის თანახმად, მედიის წარმომადგენლებს 2022 წელს კვლავ საფრთხის შემცველ გარემოში უწევდათ საქმიანობა. მიუხედავად იმისა, რომ ჟურნალისტების მიმართ ჩადენილი ცალკეული დანაშაულების გამოძიება სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს დაექვემდებარა აპარატისთვის სრულად და მათ შესახებ ხელმისაწვდომი ინფორმაცია გახდა, სახალხო გამოწვევად დამცველის რჩება ერთიანი ყოვლისმომცველი სტატისტიკური სურათის დანახვის საკითხი, რადგან ჟურნალისტების წინააღმდეგ ჩადენილი სხვა ტიპის დანაშაულებრივი მოქმედებები ამ მონაცემებში არ ხვდება.  შეისწავლოს ჟურნალისტების წინააღმდეგ, მათ პროფესიულ საქმიანობასთან დაკავშირებით ჩადენილ დანაშაულებრივ ქმედებებზე, სტატისტიკის წარმოების მეთოდოლოგია, გარდა სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო ქვემდებარეობას მიკუთვნებული საქმეებისა. ანგარიშის თანახმად, კვლავ არ არის მიღებული გადაწყვეტილება საქართველოს იუსტიციის მინისტრისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის მიმართ გაცემულ რეკომენდაციასთან დაკავშირებით, რომელიც ეხებოდა ყოფილი მსჯავრდებულების საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს რაიონულ განყოფილებებში დაბარების საკითხის მარეგულირებელი სამართლებრივი აქტის განსაიდუმლოებას.  გააგრძელოს კონსულტაციები საქართველოს პარლამენტის შესაბამისი სტრუქტურებისა და სხვა სათანადო უწყებების მონაწილეობით, საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2009 წლის 1 ივლისის №02ს-№010 ერთობლივი საიდუმლო ბრძანების განსაიდუმლოების საკითხის შესასწავლად. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს არ აქვთ შემუშავებული სახელმძღვანელო ან/და პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელიც უფლებადამცველის ცნებას განსაზღვრავს და აღნიშნული სუბიექტების მიმართ, მათ საქმიანობასთან დაკავშირებით, ჩადენილი დანაშაულების აღრიცხვის შესაძლებლობას გააჩენს. სახალხო დამცველის შეფასებით, შესაბამისი სტატისტიკური მონაცემების არარსებობა, ხელს უშლის სისტემური გამოწვევების გადასაჭრელი სათანადო ღონისძიებების დაგეგმვა-გატარებას.  საერთაშორისო სტანდარტების, მათ შორის, უფლებადამცველების შესახებ გაეროს 1998 წლის დეკლარაციისა და ადამიანის უფლებათა დამცველების დაცვის შესახებ ეუთოს/დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის (OSCE/ODIHR) სახელმძღვანელო პრინციპების თანახმად, დაგეგმოს ზომები უფლებადამცველების მიმართ პროფესიულ საქმიანობასთან დაკავშირებით ჩადენილი დანაშაულების სტატისტიკის წარმოების დასაწყებად. ანგარიშის თანახმად, კვლავ მინიმალურია ისეთი შემთხვევების რაოდენობა, სადაც შემაკავებელი ორდერის გამოცემასთან ერთად, გამოიყენეს GPS მონიტორინგის სისტემა. სახალხო დამცველის შეფასებით, აღნიშნულის ერთ-ერთ მიზეზს, შესაძლებელია, მონიტორინგის ამგვარ მექანიზმზე საზოგადოებაში არსებული არასწორი და სტერეოტიპული შეხედულებები წარმოადგენდეს.  ჩატარდეს ცნობიერების ამაღლების შეხვედრები GPS მონიტორინგის სისტემასთან დაკავშირებით; ასევე, ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე რეაგირებისას მსხვერპლებს მიეწოდოთ სრულყოფილი ინფორმაცია GPS მონიტორინგის სისტემასთან დაკავშირებით. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ოჯახური დანაშაულების დროს, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ქალის მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების დროული ჩართულობა და მათი საქმიანობის ზუსტი განსაზღვრა. მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორებთან ჩატარებული შეხვედრის შედეგებზე დაყრდნობით, ანგარიშში პრობლემად არის დასახული როგორც მათი დატვირთული სამუშაო გრაფიკი, ისე ოჯახში ძალადობის შემთხვევების გეოგრაფიული დაფარვა.  ყოველწლიურად შემუშავდეს და საჯაროდ მისაწვდომი გახდეს ანგარიში მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების მუშაობის ეფექტიანობის თაობაზე. შსს-ში დასაქმებულ მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორებთან შეხვედრის შედეგებზე დაყრდნობით, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ არსებობს შემთხვევები, როდესაც მათი ჩართულობა მითითებულია, რომ გამოძიების დაწყებისთანავე არ ხდება. ანგარიშში ასევე პროკურატურაში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების განცხადებით მკაფიოდ არაა გაწერილი შემთხვევები, როდის უნდა ჩაერთოს საქმეში შსს-ს მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორი და როდის გენერალური პროკურატურის.  შეისწავლოს საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და შინაგან საქმეთა სამინისტროში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების სისხლის სამართლის პროცესში ჩართვისა და მათი უფლება-მოვალეობების გამიჯვნის საკითხი და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად. სახალხო დამცველი რამდენიმე წელია ყურადღებას ამახვილებს დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად ერთიანი სახელმძღვანელოს შემუშავების მნიშვნელობაზე, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროდან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, უწყებამ ამ რეკომენდაციის შესრულების მიზნით შეიმუშავა დოკუმენტი, რომლის დამტკიცება უახლოეს პერიოდში იგეგმება.  ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან სამედიცინო პერსონალისთვის დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად ერთიანი სახელმძღვანელოს შესამუშავებლად, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა. გასული წლების მსგავსად, შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მოთავსებულ მხოლოდ იმ პირებს მიუწვდებათ ხელი ჩანაცვლების თერაპიაზე, რომლებიც დაკავებამდე სარგებლობდნენ ამ მომსახურებით. იმ პირთა შემთხვევაში, რომლებიც არ იმყოფებოდნენ ჩანაცვლებით თერაპიაზე, აღკვეთის სინდრომისთვის დამახასიათებელი სიმპტომების სამართავად სამედიცინო პერსონალი სიმპტომურ მკურნალობას მიმართავს, რაც დამამშვიდებელი და ტკივილგამაყუჩებელი მედიკამენტების მიწოდებას გულისხმობს. 2022 წელს დოკუმენტაციის შესწავლით დადგინდა, რომ არის შემთხვევები, როდესაც მედიკამენტების ეფექტი ხანმოკლეა და ექიმს დღის განმავლობაში რამდენჯერმე უწევს ტკივილგამაყუჩებლისა და დამამშვიდებელი მედიკამენტის გაკეთება, რაც პაციენტს ტანჯვას აყენებს, თუმცა სტაციონარში არ გადაჰყავთ.  ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ნივთიერებებზე დამოკიდებული დაკავებული პირების სამედიცინო დაწესებულებაში დროული რეფერირების განსახორციელებლად. შშმ პირთა მიმართ ძალადობის კუთხით არსებული მდგომარეობა კვლავ რიგი გამოწვევებით ხასიათდება. მათ შორისაა: სამართალდამცავი ორგანოების მიერ გამოძიების ცალკეულ შემთხვევებში არ იკითხებიან შშმ პირები, სახალხო დამცველის სპეციალური ანგარიშის, „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ქალებისა და გოგოების საჭიროებებისა და მათი უფლებების დაცვის მდგომარეობის შეფასება საქართველოში“, მიხედვით, შშმ ქალებისა და გოგოებისთვის პრობლემურია ექსპერტიზის ჩატარების პროცესი, ხშირად მართლმსაჯულების, ხდება მათი საგამოძიებო მეორადი ვიქტიმიზაცია. ორგანოების პრობლემად ფიზიკური რჩება მისაწვდომობა, მართლმსაჯულების სისტემაში მომუშავე პირების სტერეოტიპული და უარყოფითი დამოკიდებულება შშმ პირთა, მათ შორის, ქალთა და გოგონათა მიმართ. გამომძიებლების არასათანადო ცოდნა შშმ პირებთან კომუნიკაციის კუთხით, დისკრიმინაციული მიდგომა შშმ ქალთა მიმართ სექსუალური დანაშაულის გამოძიებისას, დამხმარე სერვისების სიმცირე, სეგრეგირებული სტატისტიკის არარსებობა და სხვ.  უზრუნველყონ შშმ პირების, მათ შორის, შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი ძალადობისა და ყველა სხვა დანაშაულის შემთხვევების გამოძიებაში ჩართული თანამშრომლების განგრძობადი გადამზადება დასახელებულ პირთა საჭიროებებისა და მათთან კომუნიკაციის სტანდარტების შესახებ. ანგარიშის თანახმად, შშმ პირთა მიმართ ძალადობის კუთხით არსებული მდგომარეობა კვლავ რიგი გამოწვევებით ხასიათდება. პრობლემად რჩება მართლმსაჯულების, საგამოძიებო ორგანოების ფიზიკური მისაწვდომობა.  „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყონ უწყების შენობების ფიზიკური გარემოს მისაწვდომობა და ამ პროცესში გაითვალისწინონ როგორც ფიზიკური ნიშნით, ისე სენსორული და ინტელექტუალური შეზღუდვის მქონე პირთა დამოუკიდებლად გადაადგილების საჭიროებები. სახალხო დამცველის შეფასებით, ბავშვთა დაცვის სფეროში, ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გამოწვევას მიუსაფარი ბავშვების უფლებების ეფექტიანი დაცვა წარმოადგენს. იკვეთება არსებითი გამოწვევები ბავშვზე ორიენტირებული, სისტემური და კოორდინირებული მიდგომის გაძლიერების თვალსაზრისით. ანგარიშის თანახმად, კვლავ გამოწვევებთანაა დაკავშირებული ქუჩაში მცხოვრები ან/და მომუშავე ბავშვების მიერ ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებების პრევენცია და მათზე ეფექტიანი რეაგირება.  შეისწავლოს „არასრულწლოვანთა რეფერირების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 31 დეკემბრის №681 დადგენილებით გათვალისწინებული, რეფერირების სუბიექტების ვალდებულებების აღსრულების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყონ მათი აღმოფხვრა. ანგარიშის თანახმად, გამოიკვეთა არაფორმალური და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკაზე შემდგომი მონიტორინგის გაგრძელების მიზანშეწონილობა. ანგარიშში ასევე მითითებულია, რომ წინა წლებისგან განსხვავებით, საანგარიშო პერიოდში საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ფარგლებში სამხედო მოსამსახურეების კოლექტიური ან არაფორმალური დასჯის შემთხვევები არ გამოვლენილა.  გააგრძელოს ვადიანი სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მონიტორინგის შედეგებზე დაყრდნობით, ანგარიშში მითითებულია, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ქვეგანყოფილების ის საცხოვრებელი შენობა, სადაც განთავსებული იყვნენ ვადიანი სამხედო მოსამსახურეები და პირველადი სამხედრო მომზადების კურსზე მყოფი 18 წვევამდელი, არ იყო აღჭურვილი კვამლსაწინააღმდეგო დეტექტორებით. სახანძრო უსაფრთხოების დაფა არ იყო აღჭურვილი ხანძარსაწინააღმდეგო საშუალებებით.  შეისწავლოს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში სახანძრო უსაფრთხოების კუთხით არსებული მდგომარეობა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი ეტაპობრივად აღმოფხვრა. ანგარიშში, შსს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ცალკეული ქვედანაყოფების მონახულების შედეგებზე დაყრდნობით, ყურადღება გამახვილებულია სამხედრო მოსამსახურეებისთვის სათანადო საცხოვრებელი და სამუშაო პირობების უზრუნველყოფის აუცილებლობაზე, ასევე სპორტულ დარბაზებსა და განტვირთვის სივრცეებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის მნიშვნელობაზე. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ ჩატარებული მონიტორინგისას გამოიკვეთა, რომ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ქვეგანყოფილებაში წყლის დისპენსერებთან არ იყო განთავსებული ერთჯერადი ჭიქები და სამხედრო მოსამსახურეებს უწევდათ საერთო ჭიქით ესარგებლათ.  შეისწავლოს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში ჩარიცხული ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების მიერ ბაზაზე არსებულ სპორტულ დარბაზებზე საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად წვდომის საკითხი და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა.  ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ზემოაღნიშნულ ქვედანაყოფებში დროულად ჩატარდეს სარემონტო სამუშაოები და ინვენტარიზაცია; აღმოიფხვრას ინფრასტრუქტურული პრობლემები და გაუმჯობესდეს სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები. ანგარიშის თანახმად, ადრეულ და ბავშვობის ასაკში ქორწინების საზიანო პრაქტიკა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, 2022 წელს 815 არასრულწლოვანი ორსული დარეგისტრირდა, ხოლო არასრულწლოვანთა მშობიარობის რიცხვი 434-ს აღწევს. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში შესაძლო ადრეულ ასაკში ქორწინების 171 ფაქტზე დაიწყო გამოძიება. 2022 წელს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს მიერ შესწავლილი ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევების რაოდენობა (400 ფაქტი) მკვეთრად აღემატება გასულ წლებში შესწავლილი საქმეების რაოდენობას. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილი საქმეების შემთხვევაში პრობლემად იყო იდენტიფიცირებული ადრეულ ასაკში შესაძლო ქორწინების ან/და ნიშნობის ფაქტებზე ადმინისტრაციული წარმოების დაწყება. გაზრდილია სახალხო დამცველის აპარატისადმი მიმართვიანობა არასრულწლოვანთა შესაძლო ნიშნობის ფაქტებზე. სახალხო დამცველის შეფასებით, შესწავლილ საქმეებში უწყებები ვერ ახერხებდნენ სავარაუდო ქორწინების იძულების გამოკვეთას. მათ ასევე განსაკუთრებით უჭირთ ბავშვობის ასაკში ქორწინების ისეთ ფაქტებზე რეაგირება, რომლებიც არ ქმნის დანაშაულის შემადგენლობას. სახალხო პრობლემური დამცველი, იყო შესწავლილ ეფექტიანი საქმეებზე კოორდინაცია დაყრდნობით შესაბამის აცხადებს, რომ შორის, ასევე, უწყებებს რეფერირებაზე პასუხისმგებელი სუბიექტების მიერ კანონმდებლობით დაკისრებული ვალდებულებების შესრულება.  სხვა რელევანტურ უწყებებთან კოორდინაციით, გააგრძელოს მუშაობა ბავშვობის ასაკში ქორწინებისა და მისი თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასარიდებლად.  საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ოპერაციული პროცედურების შრომის, საქართველოს ჯანმრთელობისა და თანამშრომლობით შეიმუშაოს ერთიანი სახელმძღვანელო წესები ბავშვობის ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე რეაგირების მიზნით. სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური: ანგარიშის თანახმად, 2022 წელს და არც წინა წლებში, იზოლატორში ექიმების მხრიდან სპეციალური საგამოძიებო სამსახურისთვის/სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურისთვის შეტყობინების გაგზავნის გამოცდილება არ შეიმჩნევა. რაც შეეხება დაზიანებების ფოტოგადაღებას, ექიმებს აქვთ ფოტოაპარატი, თუმცა 2017 წლის შემდეგ ფოტოს გადაღების შემთხვევა არ ჰქონიათ. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრების მიერ ექიმთან გასაუბრების შედეგებზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველი საჭიროდ მიიჩნევს დროებითი მოთავსების ტრენინგების ჩატარებას იზოლატორში დასაქმებული ექიმებისთვის იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერის, ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ.  გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორში დასაქმებული ექიმებისთვის ტრენინგების ჩატარება იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერის, ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ. ანგარიშში სახალხო დამცველი ყურადღებას ამახვილებს დაკავებული პირის მიერ ადვოკატის მოთხოვნის ან მასთან დაკავშირების დროის აღრიცხვის მნიშვნელობაზე.  შეისწავლოს დაკავებული პირის მიერ ადვოკატისთვის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადოდ დოკუმენტირების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ძალადობის შემთხვევების დოკუმენტირების მექანიზმის ეფექტიანობა სახელმწიფო მოთავსების იზოლატორების უსაფრთხოების შემთხვევაშიც სამსახურის დამოკიდებულია დროებითი კონფიდენციალურ გარემოში დაკავებულისა და ექიმის შეხვედრის უზრუნველყოფაზე.  შეისწავლოს ექიმსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებულ პირს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვის მარეგულირებელი სამართლებრივი აქტების აღსრულების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. სპეციალური საგამოძიებო სამსახური საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს არ აქვთ შემუშავებული სახელმძღვანელო ან/და პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელიც უფლებადამცველის ცნებას განსაზღვრავს და აღნიშნული სუბიექტების მიმართ მათ საქმიანობასთან შესაძლებლობას გააჩენს. დაკავშირებით ჩადენილი დანაშაულების აღრიცხვის  საერთაშორისო სტანდარტების, მათ შორის, უფლებადამცველების შესახებ გაეროს 1998 წლის დეკლარაციისა და ადამიანის უფლებათა დამცველების დაცვის შესახებ ეუთოს/დემოკრატიული (OSCE/ODIHR) ინსტიტუტებისა სახელმძღვანელო და ადამიანის პრინციპების უფლებათა თანახმად, ოფისის განსაზღვრონ უფლებადამცველთა ცნება და აწარმოონ სტატისტიკა მათ მიმართ ჩადენილი ყველა იმ დანაშაულებრივი ქმედების თაობაზე, რომელიც მათ საქმიანობას უკავშირდება. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო: ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში კვლავ პრობლემას წარმოადგენდა სამხედრო მოსამსახურეების არაფორმალური და კოლექტიური დასჯის პრაქტიკა. საქართველოს თავდაცვის ძალების ცალკეულ ბატალიონებში დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში, ვადიან სამხედრო მოსამსახურეებს დამატებითი ფიზიკური აქტივობების შესრულება (სირბილი, აზიდვა, ბუქნები) და სამუშაო საათების დასრულების შემდეგ სამხედრო ნაწილში დარჩენა უწევდათ, ასევე ეზღუდებოდათ მობილური ტელეფონით სარგებლობა.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. წინა წლების მსგავსად, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის წევრებთან საუბრისას სამხედრო მოსამსახურეები აღნიშნავდნენ, რომ მათ მიმართ ადგილი ჰქონდა დისციპლინური სახდელის დაკისრებას ანდა მათ არაფორმალურ დასჯას, თუმცა გასაჩივრების მექანიზმი არ გამოუყენებიათ, რის მიზეზადაც, ძირითადად, საჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის არქონას და ამ მექანიზმის მიმართ უნდობლობას ასახელებდნენ.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს: o თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისთვის ადამიანის უფლებებისა და მოვალეობების და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე ინფორმაციის მიწოდება; o სამხედრო მოსამსახურეთა ინფორმირებულობის დონის ასამაღლებლად სათანადო პერიოდულობით ინდივიდუალური და ჯგუფური შეხვედრების ჩატარება, მათ შორის აღნიშნული ინფორმაციის სამხედრო მოსამსახურეებისათვის მარტივად გასაგებ ენაზე (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირებების გარეშე) შექმნილი ბროშურის სახით მიწოდება და ხელმისაწვდომ ადგილებში გამოკვრა. საანგარიშო პერიოდში მოსამსახურეებისთვის კვლავ სათანადო რჩებოდა პრობლემები საცხოვრებელი და სამხედრო სამუშაო პირობების უზრუნველყოფის მიმართულებით. ანგარიშში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა თავდაცვის ძალების ავიაციისა და საჰაერო თავდაცვის სარდლობის შერეული საავიაციო ესკადრილიის C მარნეულის საავიაციო რგოლში მყოფი ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების საყოფაცხოვრებო პირობებს.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ ინფრასტრუქტურული პრობლემების საბოლოოდ აღმოფხვრისა და სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების გაუმჯობესების მიზნით გააგრძელოს თავდაცვის ძალების საცხოვრებელ კორპუსებში შემოწმებისა და საჭიროების შემთხვევაში სარემონტო სამუშაოების ჩატარება, საცხოვრებელი კორპუსები სრულად აღჭურვოს მწერებისგან დამცავი ბადით. ანგარიშში ხაზგასმულია სამხედრო ნაწილებში განტვირთვის სივრცეებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის მნიშვნელობა, რაც წარმოადგენს სამხედრო სპორტულ დარბაზებსა და უზრუნველყოფის მოსამსახურეებისთვის ღირსეული საცხოვრებელი პირობების შექმნის აუცილებელ კომპონენტს.  საქართველოს თავდაცვის მოსამსახურეების მიერ სამინისტრომ სპორტულ გააგრძელოს დარბაზებზე ვადიანი სამხედრო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად წვდომის უზრუნველყოფა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, განახორციელოს მათი აღმოფხვრა. ანგარიშში აღნიშნულია სახანძრო უსაფრთხოების ნორმების დაცვის კუთხით არსებული გამოწვევები. საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში საგანგებო სიტუაციებზე პირველადი რეაგირებისა და მათი აღმოფხვრის მიზნით სახანძროსამაშველო ჯგუფის არსებობის მიუხედავად, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ ჩატარებული მონიტორინგისას დადგინდა, რომ სამხედრო მოსამსახურეების ნაწილი ინფორმირებული არ იყო სახანძრო უსაფრთხოების წესების შესახებ.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობის მიერ სახანძრო უსაფრთხოების დასაცავად და ხანძრის ჩასაქრობად აუცილებელი წესების შესწავლის უზრუნველყოფა. ანგარიშში სამხედრო მოსამსახურეების განცხადებებზე დაყრდნობით ხაზგასმულია ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების სამხედრო უნიფორმითა და სამხედრო ფეხსაცმლით საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად უზრუნველყოფის მნიშვნელობა.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების ეკიპირებით, მათ შორის, სამხედრო ფორმის ფეხსაცმლით, საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად უზრუნველყოფა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, განახორციელოს მათი აღმოფხვრა.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს უახლესი საერთაშორისო გამოცდილების შესწავლა იმ სამხედრო მოსამსახურეების სამხედრო უნიფორმითა და ფეხსაცმლით სარგებლობის ვადებთან დაკავშირებით, რომელთაც უწევთ საველე წვრთნების და სამუშაოების შესრულება და გააგრძელოს ზრუნვა და მონიტორინგი ამ პრაქტიკასთან მაქსიმალური შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად. საანგარიშო პერიოდში დადებითი ტენდენციები გამოვლინდა და სამხედრო მოსამსახურეები არ გამოთქვამდნენ უკმაყოფილებას სამედიცინო მომსახურებასთან დაკავშირებით. თუმცა, დადებითი ტენდენციების მიუხედავად, გამოწვევად რჩება სამედიცინო პერსონალის გადინების პრობლემა.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ შეინარჩუნოს მიღწეული პროგრესი სამხედრო ნაწილის სამედიცინო პუნქტებსა და ლაზარეთებში დაკომპლექტების ზრდის თვალსაზრისით და ამავდროულად, გააგრძელოს ჯამურად ან ცალკე აღებულ ლაზარეთსა თუ სამედიცინო პუნქტში 50%-ის ან მეტი ოდენობის ვაკანსიების იმგვარად შევსება, რომ არც ცალკეულ პუნქტში და არც ჯამურად არ რჩებოდეს შეუვსებელი ვაკანსიების ნახევარი ან მეტი ოდენობა. ანგარიშის თანახმად, სამედიცინო პერსონალი მუდმივად დადის სამხედრო სწავლებებზე. ამავდროულად, ხაზგასმულია მათთვის პროფესიული ტრენინგების უწყვეტად ჩატარების მნიშვნელობა.  საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების საშუალებით სამხედრო ნაწილებში დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის გადამზადება. ანგარიშში, მონიტორინგის ფარგლებში სამხედრო მოსამსახურეებთან ჩატარებული გასაუბრების შედეგებზე დაყრდნობით მითითებულია, რომ მათი უმეტესი ნაწილი (საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები) არ არის უზრუნველყოფილი სამსახურებრივი დანიშნულების საცხოვრებელი ბინით, რის გამოც, პირადი შემადგენლობის გარკვეული ნაწილი იძულებულია საცხოვრებლად ბაზაზე დარჩეს. ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ ისინი ვერ სარგებლობენ შეღავათით ბინის ქირის და კომუნალური ხარჯების გადახდისას. სამხედრო მოსამსახურეებს კვლავ არ უნაზღაურდებათ ტრანსპორტირების ხარჯები.  საქართველოს თავდაცვის შემადგენლობისთვის ძალების შემადგენლობაში კანონმდებლობით ჩარიცხული გათვალისწინებული პირადი შეღავათების გავრცელების მიზნით, საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ გააგრძელოს სხვადასხვა უწყებებთან კონსულტაციები. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო: გასული წლების მსგავსად, 2022 წელს კვლავ პრობლემური იყო გარდაცვლილი პაციენტების შესახებ ერთიანი სტატისტიკის წარმოება. გარდაცვლილი პაციენტების ზუსტი აღრიცხვა მათ შორის, გარდაცვალების მიზეზებისა და გარდაცვალების ადგილის მითითებით, მნიშვნელოვანია ასეთ შემთხვევებზე სამინისტროს რეაგირებისა და მომავალში მათი თავიდან აცილებისთვის.  სამინისტროს შესაბამისმა უწყებამ გააუმჯობესოს სტატისტიკა საქართველოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარდაცვლილი პირების შესახებ, გარდაცვალების მიზეზისა და ადგილის მითითებით; გარდაცვლილი სისტემატიზების პაციენტების გარდა, შესახებ სტატისტიკური ინფორმაციის მნიშვნელოვანია, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ შეისწავლოს გარდაცვალების თითოეული შემთხვევა, დაადგინოს, თუ რამდენად დროულად მიიღო პაციენტმა სამედიცინო დახმარება და რა გახდა გარდაცვალების მიზეზი. ასევე, მნიშვნელოვანია აღნიშნული ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე სამინისტრომ გაატაროს სათანადო ღონისძიებები პაციენტთა გარდაცვალების მაქსიმალურად თავიდან ასაცილებლად.  შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი ყველა გარდაცვლილი პაციენტის შემთხვევა, დაადგინოს, რა გახდა გარდაცვალების მიზეზი და რამდენად დროულად მოათავსეს პაციენტი შესაბამის დაწესებულებაში. მიღებული შედეგების საფუძველზე, გაატაროს ღონისძიებები, პაციენტთა გარდაცვალების მაქსიმალურად თავიდან ასაცილებლად; მისასალმებელია, რომ 2023 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაში ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტს დაემატა სამედიცინო მომსახურებით და წამლის გვერდითი ეფექტების კონტროლის უზრუნველყოფის ვალდებულება და შესაბამისი ფინანსური რესურსიც გამოიყო. მნიშვნელოვანია, სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტომ, რომელიც ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის განმახორციელებელი უწყებაა, გააუჯობესოს დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკის შესწავლა, რაც აუცილებელია ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორად შერჩევისთვის.  სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს დაავალოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და მათი გამოყენების თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკის შესწავლის გაუმჯობესება; 2022 წელს კვლავ პრობლემური იყო პაციენტთა შორის კონფლიქტების, სიტყვიერი და ფიზიკური ძალადობის შემთხვევები. ძალადობის პრევენციის კონკრეტული სტრატეგიის არარსებობის პირობებში, ფსიქიატრიული დაწესებულებები სათანადოდ ვერ უმკლავდებიან ამ კუთხით არსებულ პრობლემებს. ამასთან, ძალადობის მსხვერპლი პაციენტები არ იღებენ ფსიქოთერაპიულ მხარდაჭერას და სამართლებრივ დახმარებას. ძალადობის შედეგად ფიზიკური დაზიანებების მიღების შემთხვევაში პაციენტების მიმართ ხორციელდება მხოლოდ სამედიცინო ინტერვენცია, რაც სხეულის დაზიანებების დამუშავებაში გამოიხატება. უსაფრთხო და თერაპიული გარემოს უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს და დაინერგოს დაწესებულებებში პაციენტებს შორის კონფლიქტების თავიდან არიდებისა და მათზე რეაგირების დოკუმენტი, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება.  სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების თავიდან არიდებისა და მათზე გათვალისწინებული რეაგირების ძალადობის სტრატეგია, მსხვერპლი სადაც ასევე პაციენტებისთვის იქნება შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ფსიქიატრიული დაწესებულებების პაციენტები არ არიან დაცულნი ძალადობის, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობისგან. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ არაერთი შეტყობინება იქნა მიღებული პაციენტებისგან ფსიქიატრიული დაწესებულების თანამშრომლების მიერ მათ მიმართ სისტემატიურად განხორციელებული ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის შემთხვევების შესახებ. პაციენტები ასევე მიუთითებდნენ მედიკამენტების დაფხვნილი სახით მიღების და ინექციების გაკეთების იძულებაზე, რაც მათი განცხადებით, დაწესებულებებში ჩვეულებრივ პრაქტიკას წარმოადგენს.  სამინისტრომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩაატაროს მონიტორინგი და გამოავლინოს და აღკვეთოს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტები, მათ შორის, ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთება და აცნობოს საგამოძიებო ორგანოს; ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ სპეციალისტების მხრიდან არ ხდება პაციენტებთან აქტიური კომუნიკაცია, მათი საჭიროებების გამოვლენა, ინდივიდუალური და ჯგუფური მუშაობების დაგეგმვა და პაციენტთა მოტივაციის ამაღლებაზე მუშაობა. პერსონალის უმრავლესობას არ აქვს სამუშაო აღწერილობა, ბუნდოვანია მათი წარმოდგენა მოვალეობებზე, არ ხდება მათი მუშაობის შეფასება და მონიტორინგი, რაც ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე უარყოფითად აისახება.  სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; გამოწვევას არასაკმარისი წარმოადგენს კვალიფიკაცია ფსიქიატრიულ და მათი დაწესებულებებში გადამზადების პერსონალის საკითხი. არსებული მდგომარეობით, დაწესებულებებში ფსიქიატრიული შემთხვევის მართვა და პაციენტზე ზრუნვა მხოლოდ პრაქტიკული გამოცდილების ხარჯზე, ხშირად ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების არცოდნითა და დარღვევით მიმდინარეობს. დაწესებულებები არ ზრუნავენ თანამშრომლების კვალიფიკაციის გაზრდაზე და გადამზადებაზე ისეთ საკითხებში, როგორიცაა მორგებული გეგმების შემუშავება, მულტიდისციპლინური უფლებები, დეესკალაციის თანამედროვე ფსიქიატრია. ტექნიკა, აღდგენაზე აღნიშნული ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მუშაობა, დაფუძნებული უარყოფითად აისახება პაციენტთა მიდგომა და ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე, ამასთან, არასათანადო მოპყრობის რისკებს ქმნის.  სამინისტრომ უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების ჩატარება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: მულტიდისციპლინური მუშაობა, დეესკალაციის ტექნიკა, პაციენტთა უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, აღდგენაზე დაფუძნებული განსაკუთრებული დახმარების ყურადღება მიდგომა და დაეთმოს პერსონალის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის თანამედროვე მიერ მნიშვნელობის ფსიქიატრია, ფსიქიატრიული გააზრებას და პრაქტიკაში დასანერგად საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას; ანგარიშის მიხედვით, „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და ბათუმის სამედიცინო ცენტრში გამოიყენება ისეთი სტატიკური უსაფრთხოების ზომა, როგორიც არის პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან დაწესებულებებში პაციენტის განცალკევება, არ არის სათანადო რაც იმაზე უზრუნველყოფილი მეთვალყურეობა. მიუთითებს, დინამიკური გაძლიერებული რომ აღნიშნულ უსაფრთხოება და ფარმაკოთერაპიის და არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის გარანტიების ნაკლებობის პირობებში მართვის მსგავსი მოდელი თავისუფლებაშეზღუდულ პაციენტებს კიდევ უფრო მოწყვლად მდგომარეობაში აყენებს.  შეისწავლოს და აღმოფხვრას „აკად. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და შპს „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკა; ფსიქიატრიულ დაწესებულებებს არ აქვთ კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და არაძალისმიერი (დეესკალაციის) მეთოდებით მართვის პოლიტიკა, რის გამოც, აგზნებული ან აგრესიული პაციენტის ქცევის სამართავად აქტიურად გამოიყენება ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვის მეთოდები. რიგ შემთხვევებში, კომბინირებულად გამოიყენება პაციენტის ფიზიკური და ქიმიური შეზღუდვა. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას დიდი ზომის ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში. მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების თავიდან არიდებისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რათა შემცირდეს და საბოლოო ჯამში აღმოიფხვრას სტაციონარში მოთავსებული პაციენტის მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების ზემოაღნიშნული პრაქტიკა.  შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმადე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები და შესაბამისად, საჭირო აღარ გახდეს უკიდურესი ზომების მიღება; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, „შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა, რომელიც გამოიყენება, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან სხვისი (გარშემომყოფთა) დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება პაციენტის სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია.“ ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში, აგზნებული ან აგრესიული პაციენტის ქცევის სამართავად აქტიურად გამოიყენება პაციენტის მექანიკური შეზღუდვა და სწრაფი ტრანკვილიზაცია (რომელიც თავისი არსით ქიმიურ შეზღუდვას წარმოადგენს), ისე, რომ სათანადოდ არ ხდება პროცესის დოკუმენტირება და პაციენტის მდგომარეობის მონიტორინგი. დაწესებულებებში წარმოებულ შეზღუდვის ჟურნალებში ან საერთოდ არ მიეთითება შეზღუდვის მიზეზი ან მოცემული ინფორმაცია მწირი და ერთმანეთის იდენტურია, რაც წარმოშობს ეჭვს იმის თაობაზე, რომ პერსონალი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდებს სათანადო დასაბუთების გარეშე იყენებს. გარდა ამისა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ შემოწმებულ დაწესებულებებში, ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების შემდგომ, კვლავ არ ტარდება კანონის შესაბამისად მათი სამართლებრივი სტატუსის გადასინჯვის პროცედურები.  სამინისტრომ მონიტორინგის გამოყენების კანონიერება ნებაყოფლობით გზით და მკურნალობაზე შეისწავლოს შეზღუდვის დასაბუთებულობა, ასევე, მყოფი მიმართ პაციენტების მეთოდების ფორმალურად შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; პრობლემურია, რომ ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციაში (საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2007 წლის 20 მარტის №92/ნ ბრძანება „ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტისათვის ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის დამტკიცების თაობაზე) არ არის ასახული „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონში 2020 წელს განხორციელებული ცვლილებები. დაწესებულებები არსებულ მოთხოვნებსაც უგულებელყოფენ, რაზეც სახელმწიფოს მხრიდან სათანადო რეაგირება არ ხდება. კანონის ნორმების პრაქტიკაში აღსრულებისა და პაციენტებისთვის შესაბამისი გარანტიების შექმნის მიზნით, მნიშვნელოვანია განახლდეს ზემოაღნიშნული ინსტრუქცია და მასში დეტალურად განისაზღვროს ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის მიმართ შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების დაწესებულებების მიერ სავალდებულოდ გასატარებელი ღონისძიებები. შემთხვევაში  სახალხო დამცველის აპარატთან კონსულტაციის გზით განახლდეს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქცია; პრობლემურია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტების დაზიანებების შესახებ დოკუმენტაციის წარმოება ქაოტურად ან საერთოდ არ ხდება. მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც გაიწერება ექიმის ვალდებულება, დეტალურად აღწეროს პაციენტის სხეულზე არსებული დაზიანებები, დაზიანებების მიღების გარემოებების მითითებით, დაადგინოს შესაბამისობა არსებულ დაზიანებასა და მისი მიღების გარემოებებს შორის და ძალადობის თაობაზე ეჭვის/ინფორმაციის არსებობის შემთხვევაში შეტყობინება გაუგზავნოს საგამოძიებო ორგანოს. ამასთან, პაციენტის სხეულზე აღმოჩენილი დაზიანებების დოკუმენტირება მნიშვნელოვანია, როგორც პაციენტის დაწესებულებაში მოთავსების შემდგომ, ასევე მოთავსებამდე პერიოდში მიღებული დაზიანებების შემთხვევაში, იმ გარემოების გათვალისწინებით, პაციენტი ძირითადად დაწესებულებაში თავსდება გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების და საპატრულო ეკიპაჟების ჩართულობით, შესაბამისად შესაძლებელია, რომ დაზიანება თავად პოლიციის თანამშრომლის მიერ იყოს მიყენებული. იგივე პრინციპით უნდა მოხდეს დაზიანებების დოკუმენტირება პაციენტის თვითდაზიანებების შემთხვევაშიც.  შემუშავდეს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული პაციენტთა სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის კანონის თანახმად, პაციენტის შეტყობინების წესები; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ ნებაყოფლობითი მკურნალობისათვის სტაციონარში მოთავსება ხდება მისი თხოვნით ან/და ინფორმირებული თანხმობით, რაც დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო დოკუმენტაციაში პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. ნებაყოფლობითი მკურნალობის არსი გულისხმობს იმასაც, რომ პაციენტს ნებისმიერ დროს უნდა შეეძლოს სტაციონირებაზე ინფორმირებული თანხმობის უკან გამოთხოვა და ფსიქიატრიული დაწესებულების დატოვება. სახალხო დამცველის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, ნებაყოფლობითი სტატუსის მქონე პაციენტები საკუთარი ნებით სტაციონარს ვერ ტოვებენ. მათი მოთხოვნა სტაციონარიდან წასვლის შესახებ უმრავლეს შემთხვევებში არც კი განიხილება. ყოველივე აღნიშნული მიუთითებს პაციენტის ნების უგულებელყოფაზე, ასევე, ფსიქიატრიული დაწესებულებების ინტერესზე, გვერდი აუარონ პაციენტის დაცვის სამართლებრივ გარანტიებს. მნიშვნელოვანია, რომ ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები ის პაციენტები, რომლებიც ითხოვენ გაწერას და რომელთა მიმართაც არ არსებობს გამოყენების არანებაყოფლობითი სამართლებრივი ფსიქიატრიული საფუძველი, დახმარების შეფერხების პროცედურის გარეშე გაეწერონ სტაციონარიდან.  შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაუყოვნებლივ გაიწერონ სტაციონარიდან ეს პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი; ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟების მიერ, სტაციონარში პაციენტების არანებაყოფლობით გადაყვანისას, მათი უფლებების დაცვის მიზნით მნიშვნელოვანია, 112-ის ბრიგადის ექიმებისთვის ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად გაითვალისწინებს დარწმუნების გზით შემუშავდეს პაციენტის პაციენტებთან ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრის, პაციენტისთვის თავისუფლების შეზღუდვის საფუძვლისა და მისი უფლებების განმარტების შესახებ საკითხებს.  შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან შეტყობინებებზე დახმარების შემოსული ფსიქიატრიული რეაგირებისთვის გაგზავნილი (112) ეკიპაჟებისთვის ფსიქიატრიულ შეიმუშაოს დახმარებაზე არანებაყოფლობით მოთავსების შემთხვევების გადაუდებელი დარწმუნების ფსიქიატრიულ საჭიროების განსაზღვრისა უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; სამედიცინო გზით დაყოლიების, თაობაზე პაციენტის სტაციონარში და პაციენტის „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, ფსიქიატრიული დახმარება გამონაკლისებისა. მოთავსება ხდება ნებაყოფლობითია,, პაციენტის მისი ნებაყოფლობითი თხოვნით ან/და გარდა სტაციონარული კანონით განსაზღვრული მკურნალობისათვის ინფორმირებული სტაციონარში თანხმობით, რაც დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო დოკუმენტაციაში პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. კანონის თანახმად, ინფორმირებული თანხმობა გულისხმობს პირის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის თანხმობას ფსიქიატრიული დახმარების მიღებაზე, მისთვის დაავადებისა და სამედიცინო ჩარევის შესახებ სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაციის მიწოდების შემდეგ. ანგარიშის მიხედვით, შემოწმებულ დაწესებულებებში ინფორმირებული თანხმობის ფორმაზე ხელმოწერას წინ არ უძღოდა პაციენტების სათანადო ინფორმირება. ასევე, პაციენტებს არ ეძლეოდათ ინფორმირებული თანხმობის გაცნობისა და მისი უკან გამოთხოვის შესაძლებლობა, იმ შემთხვევებში, როდესაც ჰქონდათ დაწესებულების დატოვების სურვილი.  შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმა, სადაც გასაგები ფორმით აღიწერება სრული, ზუსტი და დეტალური ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების არსისა და პაციენტთა უფლებების შესახებ; ამასთანავე, ბრძანებით განისაზღვროს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, გადასცეს პაციენტს ინფორმირებული თანხმობის ასლი, ისევე როგორც ინფორმაცია, ვის მიმართოს, თუ არ სურს სტაციონარში დარჩენა; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონით ინფორმირებული თანხმობა სტაციონარში მოთავსებისა და მკურნალობის შესახებ დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო დოკუმენტაციაში პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. “სამედიცინო ანგარიშში აღნიშნულია, რომ დაწესებულებები ხელმძღვანელობენ დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის შესახებ” საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანების N13 დანართით (ფორმა №IV300-12/ა) – „პაციენტის წერილობითი ინფორმირებული თანხმობა სამედიცინო მომსახურების გაწევაზე“. დაწესებულებები ზემოაღნიშნულ ფორმას მხოლოდ ერთხელ ავსებენ და არ ხდება პაციენტის თანხმობის მოპოვება მკურნალობაში შემდგომი ცვლილებების შეტანისას. მნიშვნელოვანია, მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მკურნალობის ფორმა, რომლის შევსება და პაციენტისგან თანხმობის მოპოვება სავალდებულო იქნება მკურნალობის როგორც დაწყების, ისე გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ეტაპებზე.  ცვლილებები შევიდეს მინისტრის ბრძანებაში, რათა პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე სავალდებულო გახდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული (№IV-300-12/ა) ფორმის შევსება; პაციენტების არასათანადო მოპყრობისაგან დასაცავად მნიშვნელოვანია მათი ინფორმირება უფლებების თაობაზე. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, არცერთ შემოწმებულ დაწესებულებაში პაციენტებისთვის არც წერილობით და არც ზეპირად არ განუმარტავთ მათი უფლებები, ასევე, არ მიუწოდებიათ ინფორმაცია სტაციონარის შინაგანაწესისა და პოლიტიკის შესახებ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში, ზოგიერთ განყოფილებაში, სტენდზე გამოკრულია კანონიდან ამონარიდები პაციენტის უფლებების შესახებ, თუმცა კანონიდან გადმოწერილი ტექსტი არ არის ადვილად აღსაქმელი პაციენტისთვის და საჭიროა მისი უფრო გასაგები ენით მიწოდება.  შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ, რეგულარულად უზრუნველყოს პაციენტის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე; საანგარიშო პერიოდში, წინა წლების მსგავსად, გამოწვევას წარმოადგენდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობა ითვალისწინებს პაციენტის უფლებას, შეიტანოს საჩივარი დაწესებულებებში, და განცხადება პაციენტის მიერ ამ სასამართლოსა და სხვა სახელმწიფო მექანიზმების გამოყენების პროცედურა ნორმატიულ დონეზე კვლავ არ არის გაწერილი. პაციენტები ძირითადად სატელეფონო ზარის საშუალებით უკავშირდებიან სახელმწიფო ორგანოებს, სახალხო დამცველს, არასამთავრობო ორგანიზაციებს თუ სხვ. თუმცა, ტელეფონთან დაკავშირებული პრობლემების, არაკონფიდენციალური გარემოს და ინფორმირებულობის ნაკლებობიდან გამომდინარე, ამ კუთხით პაციენტების აქტიურობა ძალზედ მცირეა. რაც შეეხება გასაჩივრების ჰოსპიტალშიდა მექანიზმებს, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის 2022 წლის ანგარიშის თანახმად, რიგ დაწესებულებებში განთავსებულია საჩივრის ყუთები. თუმცა, პაციენტებს არ მიეწოდებათ ინფორმაცია მათი დანიშნულებისა და გამოყენების თაობაზე. ასევე, დაწესებულებებში არ არის გაწერილი პროცედურა, რომლის საფუძველზეც დარეგულირდებოდა საჩივრის ყუთების გახსნის პერიოდულობა, რეაგირების მექანიზმი და სხვ. შესაბამისად, საჩივრის ყუთები კონფიდენციალური და ხელმისაწვდომი შიდა გასაჩივრების მექანიზმის მიზანს ვერ ემსახურება. არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის გარანტიის შექმნის მიზნით მნიშვნელოვანია, ნორმატიულ დონეზე გაიწეროს და დაინერგოს პაციენტის მიერ გასაჩივრების მექანიზმების გამოყენების პროცედურები.  შემუშავდეს და მინისტრის დაწესებულებებისთვის ხელმისაწვდომი, ბრძანებით სავალდებულო, მარტივი და დამტკიცდეს ფსიქიატრიული განცხადების/საჩივრის კონფიდენციალური გაგზავნის ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს ნებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია მნიშვნელოვანი სამართლებრივი გარანტიებით, მათ შორის უფლებით - ხანმოკლე ვადით დატოვოს სტაციონარი. კანონის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული უფლება შესაძლებელია შეიზღუდოს უკიდურესი აუცილებლობისას, უსაფრთხოების მიზნით, ექიმის მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, რაც უნდა აისახოს სამედიცინო დოკუმენტაციაში. სპეციალური პრევენციის ჯგუფის 2022 წლის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ შემოწმებულ დაწესებულებებში ნებაყოფლობით მკურნალობაზე გადაწყვეტილების გარეშე, მყოფ თვითნებურად პაციენტებს ჰქონდათ ექიმის შეზღუდული წერილობითი სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების უფლება. ამგვარი პრაქტიკის აღმოფხვრის მიზნით, მნიშვნელოვანია რომ პაციენტისთვის „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონით მინიჭებული ნებისმიერი უფლების შეზღუდვა ამავე კანონით გათვალისწინებული პროცედურის დაცვით მიმდინარეობდეს.  ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების შესაძლებლობა, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; ანგარიშის მიხედვით, წინა წლების მსგავსად ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია თერაპიული აქტივობებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურისა და პირობების არარსებობა. მნიშვნელოვანია, რომ სამინისტრომ შეისწავლოს და სისტემური მონიტორინგის გზით გააკონტროლოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან.  მიიღოს ყველა ზომა, რათა სისტემური მონიტორინგის გზით გაკონტროლდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს ნებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია მნიშვნელოვანი სამართლებრივი გარანტიებით, მათ შორის უფლებით - „მიიღოს სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია თავისი დაავადების და განზრახული ფსიქიატრიული დახმარების შესახებ“. ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგების შედეგად გაირკვა, რომ პაციენტების უმრავლესობა არ იყო სათანადოდ ჩართული ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდების პროცესში, მათ არ იცოდნენ დიაგნოზისა და დანიშნული მედიკამენტების დასახელება. ასევე, არ ჰქონდათ ინფორმაცია მკურნალობისა და სამკურნალო საშუალებების ძირითადი და მოსალოდნელი გვერდითი ეფექტების შესახებ.  შეისწავლოს, მიეწოდება თუ არა პაციენტებს მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია რეგულარულად, მათთვის გასაგებ ენაზე; სახალხო დამცველი არაერთ ანგარიშში უთითებს, რომ საყურადღებოა მედიკამენტ „ზოპინის“ (აქტიური ნივთიერება „კლოზაპინი“) გამოყენება, როგორც სხვა ანტიფსიქოზურ და განსხვავებული ჯგუფის ფსიქოტროპულ მედიკამენტებთან ერთად, ისე მონოთერაპიის სახით, რადგან შესაძლებელია განვითარდეს გვერდითი ეფექტები. წამების პრევენციის ევროპული კომიტეტი თავის ანგარიშში (2018 წლის 10-21 სექტემბერს საქართველოში განხორციელებული ვიზიტის შესახებ) მიუთითებს, რომ დაწესებულების თანამშრომლებს უნდა ჩაუტარდეთ სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში განხორციელებული ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ კვლავ პრობლემად რჩება სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოება, კერძოდ, სტაციონარული ბარათების ნაწილში არ დევს მკურნალი ექიმის ყოველდღიური ჩანაწერები, თერაპიული მედიკამენტების დანიშნულების ფურცელი, ზოგიერთ დანიშნულების ფურცელზე არ არის მითითებული თარიღი და გართულებულია იმის დადგენა, თუ რა პერიოდის დანიშნულებაა. სამედიცინო ბარათების არათანმიმდევრულობა და მკურნალობის შედეგების შესახებ ინფორმაციის არარსებობა ართულებს მკურნალობის ადეკვატურობის შეფასებას. მნიშვნელოვანია, რომ სამედიცინო ბარათები ნაწარმოები იყოს ქვეყანაში არსებული მოთხოვნების, კერძოდ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის შესაბამისად.  დაავალოს შესაბამის სამსახურს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სამედიცინო ბარათების რეგულარული შემოწმება, რათა სტაციონარული სამედიცინო ბარათები ნაწარმოები იყოს ქვეყანაში არსებული მოთხოვნების შესაბამისად; მისასალმებელია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2023 წლის სახელმწიფო პროგრამის სტაციონარული სერვისების კომპონენტში, სტაციონარულ დაწესებულებების ვალდებულებად განისაზღვრა სტომატოლოგიური, სომატური და ფსიქოსოციალური სერვისების მიწოდება. სამედიცინო დაწესებულებებს ამ მიზნებისთვის დაემატა ფინანსური რესურსიც. აღნიშნული სერვისების შეუფერხებლად მიწოდებისთვის მნიშვნელოვანია, რომ უმოკლეს ვადებში იქნეს უზრუნველყოფილი სამედიცინო მომსახურების, მათ შორის, სტომატოლოგიური მომსახურების მიწოდების სტანდარტის შემუშავება, სტანდარტის დანერგვის შემდეგ, ზედამხედველობა გაეწიოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მის შესრულებას. მონიტორინგის შედეგების შესახებ ინფორმაცია მიეწოდოს სახალხო დამცველის აპარატს.  უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოს სამედიცინო მომსახურების, მათ შორის, სტომატოლოგიური მომსახურების მიწოდების სტანდარტის შემუშავება, სტანდარტის დანერგვის შემდეგ, ზედამხედველობა გაუწიოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მის შესრულებას. მონიტორინგის შედეგების შესახებ ინფორმაცია მიაწოდოს სახალხო დამცველის აპარატს; ანგარიშში გამოკვეთილია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფის პაციენტებისთვის დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საჭიროება. (პროგრამა ითვალისწინებს საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული კიბოს სკრინინგს სკრინინგულ კვლევებს სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფებისთვის, რომელთა შორის იგულისხმება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირებიც).  უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოთავსებული პაციენტებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული მქონე თავშესაფრებსა სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; პრობლემურია ფსიქიკური დარღვევების პირთა და საცხოვრისებში არსებული ფიზიკური გარემო. განსაკუთრებით აღსანიშნავია რომ „აღმოსავლეთ საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში - ბედიანში“, ასევე, „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ თავშესაფარში არსებული საცხოვრებელი პირობები ბენეფიციართა სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის საფრთხეს შეიცავს. ორივე თავშესაფარი ზედმიწევნით გადატვირთულია, ბენეფიციარებს წლების მანძილზე უწევთ ცხოვრება გარე სამყაროსგან იზოლირებულად, იმგვარ პირობებში, სადაც არ აქვთ საკმარისი პირადი სივრცე და საყოფაცხოვრებო ინვენტარი. აღნიშნული პრობლემების მოსაგვარებლად, პირველ რიგში გასატარებელ ღონისძიებად მიჩნეულია დასახელებული თავშესაფრების დახურვა. თუმცა, აქვე აღსანიშნავია, რომ 24 ადგილიანი ინსტიტუციების აშენება ფსიქიკური პრობლემის მქონე ადამიანებისთვის არ არის გამოსავალი. მნიშვნელოვანია, რომ ბენეფიციარებისთვის ადეკვატური და ალტერნატიული საცხოვრისები იქნეს შეთავაზებული, სადაც არ იქნება დარღვეული მათი უფლებები. ასეთი მიდგომა შეესაბამება გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციის მოთხოვნებს, რომლის მე-19 მუხლი მოიაზრებს შშმ პირების თემში და არა სპეციალიზირებულ დაწესებულებაში ცხოვრების უფლებას.  შემუშავდეს ღონისძიებები, რათა გრძელვადიან პერსპექტივაში დაიხუროს „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ ქალთა და მამაკაცთა თავშესაფრები და საქართველოს „აღმოსავლეთ ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის“ ბედიანის თავშესაფარი, ბენეფიციარები გადაიყვანონ მცირე ზომის საოჯახო ტიპის საცხოვრებლებში; ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებში/საცხოვრისებში არსებული ფიზიკური გარემო, მათ მიმართ უკანონოდ და დაუსაბუთებლად შეზღუდვის მეთოდების გამოყენება, ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტებზე რეაგირების ნაკლებობა, ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის სიმწირე, შესაძლოა, თავისი შინაარსით არასათანადო მოპყრობას გაუტოლდეს. ამგვარი მოპყრობის ფაქტებზე ეფექტიანი რეაგირების მიზნით, მნიშვნელოვანია, ნორმატიულ დონეზე განხორციელდეს ცვლილებები და პრაქტიკაში დაინერგოს ღონისძიებები, რომელთა გატარება თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებებს მნიშვნელოვნად დაიცავდა.  თავშესაფრების დახურვამდე და სრულ დეინსტიტუციონალიზაციამდე, თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში: o ნორმატიულ დონეზე გაიწეროს და დაინერგოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა გარანტირებულ უფლებების უფლებათა კონვენციის მე-15 დარღვევის და მე-16 ფაქტების მუხლებით გამოვლენის, დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო უწყებაში შეტყობინების გაგზავნის სამართლებრივი მექანიზმი; o შემუშავდეს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; o ნორმატიულად განისაზღვროს ძალადობის მსხვერპლი ბენეფიციარებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; „ფსიქიკური შეზღუდვის ჯანმრთელობის მეთოდების შესახებ“ გამოყენება საქართველოს დასაშვებია მხოლოდ კანონის თანახმად, სტაციონარში მყოფი პაციენტის მიმართ. ანგარიშში მითითებულია, რომ შეზღუდვის მეთოდების უკანონო, თვითნებურ და დაუსაბუთებელ გამოყენებას ადგილი აქვს ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებში განთავსებული ბენეფიციარების მიმართაც. კერძოდ, „აკად ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ მამაკაცთა თავშესაფარში ბენეფიციართა ქცევის კონტროლის მიზნით გამოიყენება ინექციები, რომლებიც ბენეფიციარებს დანიშნულების მიღმა უკეთდებათ. ასევე, ქალთა თავშესაფარში წარმოებული ე.წ. „შეზღუდვის ჟურნალის“ მიხედვით, ფიქსირდებოდა მანუალური და ქიმიური შეზღუდვის არაერთი შემთხვევა, რომლის აუცილებლობაც სათანადოდ არ იყო დასაბუთებული. პერსონალის მიერ შეზღუდვის მეთოდების თვითნებურად გამოყენების პრევენციისთვის, მნიშვნელოვანია, რომ ყველა თავშესაფარსა და საცხოვრისში ჩატარდეს მონიტორინგი და გამოვლენილ ფაქტებს მოჰყვეს სათანადო რეაგირება.  დაწესებულების პერსონალის მხრიდან ბენეფიციარების მიმართ ბენეფიციარების ნების წინააღმდეგ ინექციებისა გაკეთებისა და მედიკამენტების ძალით მიწოდების ფაქტების გამოსავლენად, ყველა თავშესაფარსა და საცხოვრისში ჩატარდეს მონიტორინგი; მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილ ფაქტებს მოჰყვეს სათანადო რეაგირება და ინფორმაცია გატარებული ზომების შესახებ მიეწოდოს სახალხო დამცველის აპარატს; საანგარიშო პერიოდში გამოწვევას წარმოადგენდა ის გარემოება, რომ ფსიქიკური დარღვევების მქონე პირთა საცხოვრისებსა და თავშესაფრებში უზრუნველყოფილი არ იყო შიდა და გარე გასაჩივრების ეფექტიანი მექანიზმები. პრობლემური იყო ბენეფიციართა ინფორმირების საკითხიც გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე. არასათანადო მოპყრობისაგან დაცვის გარანტიის შექმნის მიზნით მნიშვნელოვანია, რომ ნორმატიულ დონეზე გაიწეროს და დაინერგოს თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების მიერ გასაჩივრების მექანიზმების გამოყენების პროცედურები.  შემუშავდეს და მინისტრის საცხოვრისებისათვის ბრძანებით სავალდებულო, დამტკიცდეს თავშესაფრებისა განცხადების/საჩივრის და გაგზავნის ხელმისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური პროცედურა; თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში მოთავსებული ბენეფიციარების უმრავლესობა ფსიქიატრიული დაწესებულებების ფარმაკოთერაპიას. შესაბამისად, დახმარების ხდებოდეს გაწევა ყოფილი პაციენტია, მნიშვნელოვანია ინფორმირებული რომლებიც მათთთვის თანხმობის აგრძელებენ ფსიქიატრიული საფუძველზე, რაც მოიაზრებს სამედიცინო ჩარევის შესახებ სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაციის მიწოდებას. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის საქმიანობის ანგარიშის მიხედვით, შემოწმებული საცხოვრებლების უმეტესობაში წარმოებულ სამედიცინო დოკუმენტაციაში, პაციენტის წერილობითი ინფორმირებული თანხმობა სამედიცინო მომსახურების გაწევაზე ფორმა N: IV-200-8/ა ყველა პაციენტის ამბულატორიულ სამედიცინო ბარათში ინახება, თუმცა მათი უმეტესობა შევსებულია პაციენტის სერვისში მიმართვის პირველ დღეს, ზოგჯერ 8-10 წლის წინ. მიზანშეწონილია, რომ ბენეფიციარებს ამომწურავი მკურნალობის ინფორმაცია ყოველგვარი სამედიცინო ცვლილებების მომსახურების გაწევის, წინ მიეწოდოთ მიზნის, მისი მიმდინარეობის, თავისებურებების და შესაძლო გართულებების. ასევე, მკურნალობის ალტერნატიული მეთოდების და მისი ღირებულებების შესახებ.  ბენეფიციარისთვის ამბულატორიული ფსიქიატრიული მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე, სავალდებულო გახდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2011 წლის 15 აგვისტოს №01 -41/ნ ბრძანებით დამტკიცებული ამბულატორიული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესით გათვალისწინებული №: IV-200-8/ა ფორმის შევსება და დაწესებულებებმა უზრუნველყონ მკურნალობის თაობაზე ინფორმაციის ბენეფიციარებისთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება; ანგარიშის მიხედვით, წინა წლების მსგავსად, კვლავ პრობლემურია თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში არსებული ფიზიკური გარემო. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ საანგარიშო პერიოდში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად დადგინდა, რომ საცხოვრისების საცხოვრებელი პირობები ცალსახად და ბევრად უკეთესია, ვიდრე თავშესაფრებისა. შემაშფოთებელია „აღმოსავლეთ საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ არსებული საცხოვრებელი პირობები და სანიტარულ- ჰიგიენური მდგომარეობა. ინფრასტრუქტურული კუთხით უკეთესი მდგომარეობაა „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ თავშესაფარში.. მნიშვნელოვანია, რომ შესწავლილი იქნეს თავშესაფრებში არსებული საცხოვრებელი პირობები და მათ დახურვამდე მიღებულ იქნეს ზომები ბენეფიციართა ღირსეულ და უსაფრთხო პირობებში განსათავსებლად;  შეისწავლოს თავშესაფრებში არსებული საცხოვრებელი პირობები და მათ დახურვამდე მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ბენეფიციართა ღირსეულ და უსაფრთხო პირობებში განსათავსებლად; მისასალმებელია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2023 წლის სახელმწიფო პროგრამის სტაციონარული სერვისების კომპონენტში, სტაციონარულ დაწესებულებების ვალდებულებად განისაზღვრა სტომატოლოგიური, სომატური და ფსიქოსოციალური სერვისების მიწოდება. სამედიცინო დაწესებულებებს ამ მიზნებისთვის დაემატა ფინანსური რესურსიც. სახელმწიფო პროგრამა არ ფარავს თავშესაფრების/საცხოვრისების ბენეფიციარების სომატური ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობას. ბენეფიციარები სარგებლობენ საყოველთაო დაზღვევით, რაც ამ ტიპის მკურნალობის დროს თანადაფინანსებას ითვალისწინებს. აღნიშნული ხარჯების გაწევა კი თავად ბენეფიციარს ან მის ოჯახს უწევს. მნიშვნელოვანია, რომ სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი შეიცვალოს, რათა თავშესაფრებში მოთავსებულ ბენეფიციარებსაც სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე;  სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი შეიცვალოს, რათა თავშესაფრებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე; ანგარიშში გამოკვეთილია თავშესაფარში მყოფი შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფის პაციენტებისთვის დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგ პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საჭიროება (პროგრამა გულისხმობს შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფებისთვის საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული და პროსტატის კიბოს სკრინინგს).  ყველა თავშესაფარში მყოფი ბენეფიციარებისთვის უზრუნველყოს ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; როგორც უკვე აღინიშნა, 2023 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაში ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტს დაემატა სამედიცინო მომსახურებით და წამლის გვერდითი ეფექტების კონტროლის უზრუნველყოფის ვალდებულება, რაც მოიცავს საჭირო ანალიზების და გამოკვლევების სათანადო სიხშირით ჩატარებას და საჭიროების შემთხვევაში, მკურნალობას. მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული სერვისების თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში უზრუნველყოფისთვის სახელმწიფო პროგრამაში ინიცირებულ იქნეს სათანადო ცვლილებები.  ინიცირებული იქნას ცვლილებები ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2023 წლის პროგრამაში და გათვალისწინებულ იქნას მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით; სახალხო დამცველის აპარატის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დასაქმებულმა სოციალურმა მუშაკებმა არ იციან ქვეყანაში დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების შესახებ, რაც გააძლიერებდა პაციენტთა სოციალურ მხარდაჭერას. მათთვის ასევე უცნობია არსებული დღის ცენტრებისა ან/და სხვა შესაძლო პროგრამების შესახებ, რომლებშიც პაციენტების ჩართვა შეიძლება. შესაბამისად, ისინი არ მუშაობენ პაციენტების გარე სერვისებთან დაკავშირების, დასაქმებისა და რეაბილიტაციის კუთხით.  უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების როლის გაზრდა, რათა სოციალურ მუშაკებს ჰქონდეთ თემში არსებული პროგრამების მოძიებისა და პაციენტებისთვის გაცნობის ვალდებულება. პენიტენციურ დაწესებულებებში დროული და ხარისხიანი სომატური ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების უზრუნველყოფის და პატიმრების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, მნიშვნელოვანია, იუსტიციის სამინისტროსთან ურთიერთთანამშრომლობით, სიღრმისეული კვლევის გზით შესწავლილ იქნეს პენიტენციური ჯანდაცვის სამოქალაქო ჯანდაცვის სისტემაში ინტეგრაციის საჭიროების არსებობა.  საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, სიღრმისეული კვლევის გზით ოკუპირებული შეისწავლონ პენიტენციური ტერიტორიებიდან დევნილთა, ჯანდაცვის შრომის, საქართველოს ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში ინტეგრაციის საჭიროების არსებობა, არსებული მდგომარეობის მოსალოდნელი გაუმჯობესების თვალსაზრისით; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონი ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებს ანიჭებს ტელეფონით სარგებლობის უფლებას. კანონის თანახმად, ექიმი მხოლოდ უკიდურესი აუცილებლობის შემთხვევაში იღებს წერილობით გადაწყვეტილებას პაციენტისთვის ზემოაღნიშნული უფლების შეზღუდვის შესახებ. ანგარიშის თანახმად, გათვალისწინებული ტელეფონით რიგ წერილობითი სარგებლობის დაწესებულებებში დასაბუთების უფლება, მობილური ტელეფონები, ხოლო, გარეშე რამდენადაც პაციენტებს აქვთ კანონით შეზღუდული ჩამორთმეული აქვთ პირადი დაწესებულების ტელეფონებით სარგებლობა მათ შეუძლიათ ძირითადად დღის საათებში, არაკონფიდენციალურ გარემოში, ყოველი ზარის განხორციელების წინ უშუალოდ ექიმისგან მიღებული ნებართვის პირობებში. ამგვარი მიდგომა არ შეესაბამება კანონის მოთხოვნებს, რომლის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული უფლების შეზღუდვა ლეგიტიმურ მიზანს უნდა ემსახურებოდეს.  ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან ტელეფონებითა და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობა; დადებითად უნდა შეფასდეს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ამანათების მიღების შესაძლებლობის აღდგენა. თუმცა, პრობლემად რჩება აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში არსებული სიტუაცია, სადაც სკანირების არარსებობასა და უსაფრთხოების რისკებზე მითითებით, დაწესებულების გარეთ შეძენილი საკვები პროდუქტების ამანათით შეგზავნა აკრძალულია. გარეშე პირებს მხოლოდ დაწესებულების მაღაზიის პროდუქციის შეგზავნის შესაძლებლობა აქვთ პაციენტებთან. ამგვარი შეზღუდვა ვრცელდება სამოქალაქო განყოფილებაში ნებაყოფლობით მოთავსებული პაციენტების მიმართაც, რომელთაც ისედაც უნდა შეეძლოთ დაწესებულების ხანმოკლე დროით დატოვება და მათთვის სასურველ ადგილას, მათთვის სასურველი პროდუქტების შეძენა.  აღმოფხვრას აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტებისთვის ამანათების მიღების შემაფერხებელი გარემოებები; ანგარიშის თანახმად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მნახველების მისაღებად პაციენტებისთვის არ არის მოწყობილი სათანადო ინფრასტრუქტურა. კონფიდენციალური სივრცეების არარსებობის ფონზე, ძირითად შემთხვევებში მნახველი პაციენტს დერეფანში ან მედდის ოთახში ხვდება. ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში მონიტორინგის ვიზიტის დროს საერთოდ არ დაიშვებოდა პირისპირ შეხვედრა და მნახველი ვიდეოკავშირის საშუალებით, დაწესებულების ეზოდან ესაუბრებოდა პაციენტს. ხოლო, აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტებს, 2020 წლის 1 მარტიდან 2022 წლის 1 მარტამდე, სრულად ჰქონდათ შეზღუდული მნახველებთან შეხვედრის უფლება, რამაც უარყოფითი მდგომარეობის ზეგავლენა იქონია სტაბილურობაზე. მათი პაციენტთა ფსიქიკური პირადი და და ფსიქოლოგიური ოჯახური ცხოვრების თავისუფლების დაცვის მიზნით, მნიშნელოვანია, რომ მათ ჰქონდეთ შესაძლებლობა პირისპირ და კონფიდენციალურ გარემოში შეხვდნენ ოჯახის წევრებს და მეგობრებს.  მიიღოს ზომები, რათა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოეწყოს პაციენტის და მასთან მისული პირის შეხვედრისთვის კონფიდენციალური სივრცე. ანგარიშის მიხედვით, იეჰოვას მოწმეები, მნიშვნელოვან დაბრკოლებებს აწყდებიან სამედიცინო მომსახურების მიღებისას, რაც გამოწვეულია არსებული საკანონმდებლო რეგულაციებით. კერძოდ, იეჰოვას მოწმეთა რელიგიური მრწამსისთვის მიუღებელია ჰემოტრანსფუზიის (სისხლის გადასხმის) პროცედურის გამოყენება, ხოლო ჯანდაცვის მინისტრის №108/ნ 19/03/2009 ბრძანება („სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“), რომლითაც დადგენილია პაციენტის ინფორმირებისა და მისგან მკურნალობაზე თანხმობის მიღების სპეციალური ფორმა, არ იძლევა შესაძლებლობას ჰემოტრანსფუზიის მეთოდის ნაცვლად პაციენტმა სისხლის გადასხმის ალტერნატიული საშუალებები აირჩიოს, მათ შორის, აირჩიოს უსისხლო ოპერაცია ან/და სპეციალური მედიკამენტები, რომლებიც შედეგის თვალსაზრისით სისხლის გადასხმის პროცედურას ანაცვლებს. აღნიშნულის გამო, იეჰოვას მოწმეები იძულებულნი ხდებიან უარი თქვან მკურნალობაზე, ან დათანხმდნენ ჰემოტრანსფუზიას, რაც მათ არახელსაყრელ მდგომარეობაში აყენებს რელიგიის თავისუფლებისა და ჯანმრთელობის დაცვის უფლების რეალიზაციის კუთხით. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, ცვლილებები განხორციელდეს ნორმატიულ დონეზე, რომელთა მიხედვით, პაციენტს, გაუტკივარებაზე ინფორმირებული თანხმობის გაცხადებასთან ერთად, ჰემოტრანსფუზიაზე უარის თქმის შესაძლებლობაც მიეცემა.  „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანების №9 დანართში შეიტანოს ცვლილება, რომლის შედეგადაც, პაციენტს, გაუტკივარებაზე ინფორმირებული თანხმობის გაცხადებასთან ერთად, ჰემოტრანსფუზიაზე უარის თქმის შესაძლებლობაც მიეცემა; სისხლის გადასხმაზე უარის თქმა იეჰოვას მოწმეთა ნების თავისუფალი გამოვლენის შედეგია და ადამიანის უფლებათა დაცვის ევროპული კონვენციის მე-8 (პირადი ცხოვრების უფლება) და მე-9 (რელიგიის თავისუფლება) მუხლებით არის დაცული. ანგარიშის მიხედვით, ქვეყანაში დაშვებულია სისხლის გადასხმის ალტერნატიული მეთოდების გამოყენება, თუმცა საკითხის არასათანადოდ მოწესრიგება პრაქტიკაში ამ მეთოდების გამოყენებას აბრკოლებს. პრობლემას ქმნის ასევე ქვეყანაში ჰემოტრანსფუზიის ალტერნატიული მეთოდების შესახებ ინფორმირებული ექიმების სიმცირე. მნიშვნელოვანია, რომ მაქსიმალურად იქნეს უზრუნველყოფილი აღნიშნულ თემაზე სამედიცინო პერსონალის ინფორმირება, რათა პაციენტების ჯანმრთელობის დაცვის ინტერესები დაცული იყოს იმგვარად, რომ გამოირიცხოს რელიგიის დაწესებულებებისათვის შეიმუშაოს თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევა.  საქართველოში მოქმედი სამედიცინო სახელმძღვანელო მითითებები დაშვებისა ინსტრუქციის და იმ მეთოდების/პრეპარატების თაობაზე, რომლებითაც გამოყენების შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება. ადრეულ და ბავშვობის ასაკში ქორწინების საზიანო პრაქტიკა კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. ანგარიშის მიხედვით, 2022 წელს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს მიერ შესწავლილი ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევების რაოდენობა (400 ფაქტი) მკვეთრად აღემატება გასულ წლებში შესწავლილი საქმეების რაოდენობას. შესწავლილი საქმეების ფარგლებში პრობლემური იყო ეფექტიანი კოორდინაცია შესაბამის უწყებებს შორის, ასევე, რეფერირებაზე პასუხისმგებელი სუბიექტების მიერ კანონმდებლობით დაკისრებული ვალდებულებების შესრულება.  საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან ოპერაციული პროცედურების თანამშრომლობით სახელმძღვანელო შემუშავდეს წესები ერთიანი ბავშვობის ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე რეაგირების მიზნით; ანგარიშის მიხედვით, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით დამტკიცებული წესი (2022 წლის „ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამების დამტკიცების შესახებ“, საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 12 იანვრის №4 დადგენილებით განსაზღვრული დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამა) არ ითვალისწინებს ანტენატალური მეთვალყურეობის მომსახურების მისაღებად მე-13 კვირის შემდეგ მიმართვის საგამონაკლისო შესაძლებლობას, რაც ზღუდავს ორსულთა წვდომას ასეთ მომსახურებაზე. ასეთი ხისტი შეზღუდვა, ერთი მხრივ, ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ რისკებს ზრდის, ხოლო, მეორე მხრივ, ორსულებს სახელმწიფო პროგრამით სრულად სარგებლობის შესაძლებლობას უკარგავს.  შეიმუშაოს კონკრეტული კრიტერიუმები, რომელთა არსებობის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნება მიმართვისთვის დადგენილი ვადის გასვლის შემდგომ, საგამონაკლისოდ, ორსულთა და ახალშობილთა მეთვალყურეობის პროგრამაში ანტენატალური მეთვალყურეობის მომსახურების მოსარგებლედ პირის რეგისტრაცია და ანტენატალური მეთვალყურეობის მომსახურების მიღება; დედათა ჯანმრთელობის კუთხით 2022 წელს განხორციელებული პროგრესის მიუხედავად, კვლავ გამოწვევად პროგრამაში მშობიარობის მხარდაჭერის კომპონენტის რჩება დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო შემდგომი სამედიცინო ზრუნვისა და ფსიქოლოგიური ინტეგრირება. დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამა კვლავ მხოლოდ ფიზიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ასპექტებით შემოიფარგლება და არ მოიცავს ფსიქოლოგიური დახმარების სერვისს ორსულობის, მშობიარობისა და მშობიარობის შემდგომი პერიოდისთვის. აღნიშნული უარყოფითად აისახება ქალების სომატურ და ფსიქოემოციურ მდგომარეობაზე, .როგორც ორსულობისა და მშობიარობის, ისე მშობიარობის შემდგომ ეტაპზე. ასევე, აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფოს კვლავ არ გააჩნია სისტემური ხედვა ქალის მშობიარობის შემდგომი ზრუნვის სერვისების შესახებ.  მშობიარობის შემდგომი ზრუნვისა და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სერვისები ინტეგრირდეს დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამაში; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთათვის აბორტის სერვისის დროული მიღება. კერძოდ, „ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტის განხორციელების წესების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 7 ოქტომბრის №01-74/ნ ბრძანების №5 დანართი განსაზღვრავს 12 კვირაზე მეტი ხანგრძლივობის ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტის არასამედიცინო ჩვენებათა ჩამონათვალს. მითითებული ნორმის „ა“ პუნქტის თანახმად კი, 12 კვირაზე მეტი ხანგრძლივობის ორსულობის ხელოვნურად შეწყვეტის ერთ-ერთი არასამედიცინო ჩვენებაა „ორსულობა, სასამართლოს მიერ დადგენილი გაუპატიურების შედეგად“. საქმის განმხილველ საერთო სასამართლოებში სამართალწარმოების ხანგრძლივობა, როგორც წესი, აღემატება არა მხოლოდ აბორტის გაკეთებისთვის დასაშვებ, მინისტრის ბრძანებით განსაზღვრულ 22 კვირიან ვადას, არამედ ზოგჯერ ორსულობის მთლიან პერიოდსაც კი. შედეგად, უმრავლეს შემთხვევაში, გაუპატიურების მსხვერპლი ქალები ვერ სარგებლობენ მათთვის ნებადართული აბორტის უფლებით და უთანაბრდებიან სხვა ორსულ ქალებს, რომლებიც ძალადობის შედეგად არ დაორსულებულან და რომელთაც მხოლოდ 12 კვირამდე ვადაში შეუძლიათ ორსულობის შეწყვეტა.  შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთათვის აბორტის სერვისის მიწოდების შესახებ საანგარიშო პერიოდში „სოფლის ექიმის“ სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში მოსახლეობის პირველადი ჯანდაცვის მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის კუთხით გამოვლენილ მოძველებული პრობლემებს შორის ინფრასტრუქტურა ერთ-ერთ და მთავარ შესაბამისი გამოწვევას წარმოადგენს მოთხოვნების მინიმალური სტანდარტების დაცვა. სამინისტროს ინფორმაციით, ა(ა)იპ „საქართველოს სამედიცინო ჰოლდინგმა „განახორციელა სოფლის ამბულატორიული ქსელის ინფრასტრუქტურული მდგომარეობის ანალიზი საქართველოს ყველა რეგიონში. პრობლემების ინიცირების შემდგომ ჰოლდინგი გეგმავს 2023 წლიდან დაიწყოს, მათ შორის, კონფლიქტისპირა სოფლების, საკურორტო სტატუსის მქონე სოფლების და იმ ამბულატორიების რეაბილიტაცია/მშენებლობა, სადაც განთავსებულია ტელემედიცინის მოწყობილობები. მნიშვნელოვანია, ამ მიმართულებით შემუშავდეს მკაფიო და დროში გაწერილი სამოქმედო გეგმა, რომელიც მომსახურებების მიწოდების მიზნით, უზრუნველყოფს შენობების მშენებლობა/რეაბილიტაციის პროცესის დაჩქარებას და ოპტიმალურ მართვას.  შემუშავდეს მკაფიო და დროში გაწერილი სამოქმედო გეგმა, რომელიც, მომსახურებების მიწოდების მიზნით, უზრუნველყოფს პირველადი ჯანდაცვის ინფრასტრუქტურის მშენებლობა/რეაბილიტაციის პროცესის დაჩქარებას და ოპტიმალურ მართვას; საანგარიშო პერიოდში კვლავაც სახეზეა საექთნო საქმიანობის კუთხით არსებული პრობლემები, მათ შორის ექთნების მწვავე დეფიციტი, რომელთა რაოდენობა (100,000 მოსახლეზე) – 1.3-ჯერ ნაკლებია ევროპის საშუალო მაჩვენებელთან შედარებით. აღნიშნული დიდწილად გამოწვეულია საქართველოში საექთნო საქმის დაბალი პოპულარობით და სოციალური აღიარებით, არასათანადო განვითარებითა და შრომის ანაზღაურებით. ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობის გასაძლიერებლად, მნიშვნელოვანია, ექთნების პროფესიული სტატუსის გაძლიერება, სწავლებისა და გადამზადების შესაძლებლობებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდა, უწყვეტი პროფესიული განვითარებისა და პროფესიული რეგულირების მდგრადი სისტემის ჩამოყალიბება.  შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს დამხმარე სამედიცინო პერსონალის კომპეტენციებს, დიპლომისშემდგომი განათლების, უწყვეტი პროფესიული განათლების და განვითარების საკითხების მოწესრიგებას და მანდატორული (სავალდებულო) ელემენტების შემოტანას. ანგარიშის თანახმად, სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს მიერ განხორციელებული ცვლილებები ფორმალური ხასიათისაა და საჭიროა პროფესიული განვითარების საბჭოს საქმიანობის სახელმძღვანელო დოკუმენტების თვისობრივად გადახედვა, რაც უფრო გამჭვირვალეს და ეფექტიანს გახდის პროფესიული საბჭოს მიერ სამედიცინო პერსონალის საქმიანობასთან დაკავშირებული განცხადება საჩივრების შესწავლას და საქმისწარმოების პროცედურებს. ახალი პროცედურის/სტანდარტის დანერგვა მნიშვნელოვნად გაზრდის საბჭოს საქმიანობის ეფექტიანობას, რაც საგრძნობლად შეამცირებს საკითხების განხილვის ვადებს და აამაღლებს მოქალაქეთა ინსტიტუციურ ნდობას.  შეიმუშაოს საქმისწარმოების ნორმები/სტანდარტი, ხარისხის რომლითაც შესაფასებლად პროცედურის განისაზღვრება მომზადებული განმსაზღვრელი სამედიცინო სარეცენზიო ახალი მომსახურების დოკუმენტაციის პროფესიული განვითარების საბჭოსათვის განსახილველად მიწოდების დროული და სრულყოფილი წარდგენის ვალდებულება. ანგარიშის თანახმად, დამსაქმებლების მხრიდან შრომითი სამართლებრივი ნორმების დარღვევის ფაქტების სიხშირის მიუხედავად, მცირეა ამ მიმართულებით შრომის ინსპექციის სამსახურში დასაქმებულთა მიერ წარდგენილი საჩივრების ოდენობა. საკონსულტაციო სამსახურის განხორციელებული ზარებიც, ცხელ სრული ხაზზე ზარების დასაქმებულთა მხოლოდ 14 %-ს ინიციატივით შეადგენს. ამ მიმართულებით დასაქმებულთა პასიურობა, შესაძლოა, იმ ფაქტით იყოს გამოწვეული, რომ შრომითი პირობების გაუმჯობესების ან კანონშესაბამისობაში მოყვანის მოთხოვნის მიზნით დასაქმებულები, შესაძლოა დამსაქმებლების მხრიდან განსხვავებული მოპყრობის მსხვერპლნი გახდნენ. შრომის ინსპექციის სამსახურმა, ინსტიტუტისადმი მეტი სანდოობისა და დასაქმებულთა შრომითი უფლებების შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით, საჭიროა გააგრძელოს და გააძლიეროს აქტიური საინფორმაციო კამპანია.  შრომის უსაფრთხოების და შრომითი უფლებების საკითხებზე, ასევე, შრომის ინსპექციის მანდატის შესახებ დამსაქმებლების და დასაქმებულების ცნობიერების ამაღლების მიზნით, განაგრძოს საინფორმაციო კამპანიის წარმოება. ანგარიშის მიხედვით, უსახლკარო პირთა სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზაციის მიმართულებით გამოკვეთილი გამოწვევები კვლავ სახეზეა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროში საცხოვრისის პოლიტიკის საკითხებზე შექმნილია სამუშაო ჯგუფი, რომელსაც უკვე შემუშავებული აქვს კონცეპტუალური დოკუმენტი და მისი განხილვა იგეგმება უახლოეს მომავალში. თუმცა, პრობლემურია, რომ სამუშაო ჯგუფის საქმიანობაში არ ჩაურთავთ დაინტერესებული ჯგუფები, მათ შორის, უსახლკარო პირები, სამოქალაქო სექტორის და საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლები.  საცხოვრისის პოლიტიკის საკითხებზე სამუშაო ჯგუფის მუშაობის პროცესში უზრუნველყოს ყველა დაინტერესებული ჯგუფის ჩართულობა, მათ შორის, უსახლკარო პირების, სამოქალაქო სექტორის და საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლების მონაწილეობა. ანგარიშის მიხედვით, შეფერხებით მიმდინარეობს 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმის შესრულების პროცესი. საანგარიშო პერიოდში არ განხორციელებულა გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების უმეტესი გაზაფხულიდან ნაწილი. იგეგმება, რაც მათი შესრულება ფსიქიკური დაგვიანებით, ჯანმრთელობის 2023 წლის პრობლემების მქონე პაციენტთა უფლებების დარღვევის რისკებს ქმნის.  უზრუნველყოს 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმით 2022 წელს შეუსრულებელი ვალდებულებების განხორციელება. კერძოდ: o მოამზადოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა უფლებების დაცვასთან და დასაქმების ხელშეწყობასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო ცვლილებათა პაკეტები; o დაამტკიცოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სისტემაში უფლებებთან დაკავშირებული გასაჩივრების და მათზე რეაგირების მექანიზმი; o შეიმუშაოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა თავშესაფრის სტანდარტი და უზრუნველყოს დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესში სტანდარტის შესაბამის საცხოვრისებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა განთავსება; o შექმნას ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში პაციენტთა უფლებების დაცვისა და მომსახურების ხარისხის შეფასების მონიტორინგის ჯგუფი; o გადახედოს მედიკამენტების შესყიდვის მექანიზმს და შესაბამისი ცვლილება ასახოს სახელმწიფო პროგრამაში; ანგარიშში მითითებულია მხარდაჭერის მოდელის აღსრულების ხელშემშლელი ფაქტორების შესახებ, რომელთა აღმოფხვრა მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ფინანსური და ადამიანური რესურსების გაძლიერების გზით, მნიშვნელოვანი იქნება შესაბამისი საჭიროების მქონე ადამიანების უფლებრივი მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად.  მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო გაძლიერდეს ფინანსური და ადამიანური რესურსებით, მხარდაჭერის სისტემის ეფექტიანი ადმინისტრირებისა და ხარისხიანი მონიტორინგისა და ზედამხედველობის ჩასატარებლად. ანგარიშში დადებითადაა შეფასებული 2023-2030 წლების შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების და დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიისა და 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცება, თუმცა სამოქმედო გეგმის განხორციელების პროცესში მნიშვნელოვანია მისი შესრულების ეფექტიანი მონიტორინგი და გამოკვეთილი გამოწვევების გაანალიზება. პირველ რიგში მხედველობაშია მისაღები შშმ პირთა პანსიონატებსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებში ჩარიცხვის მომლოდინეთა რიცხოვნობა, დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი სერვისების შექმნისა და გაძლიერების საჭიროება, როგორც ცენტრალურ, ისე მუნიციპალურ დონეზე.  უზრუნველყოს შშმ პანსიონატებსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებში ჩარიცხვის მომლოდინე პირების ინდივიდუალური საჭიროებების შესწავლა და რეაგირება, მათი ინსტიტუციაში მოხვედრის თავიდან ასარიდებლად. ანგარიშის თანახმად, რიგი დაბრკოლებების გამო, გართულებული იყო ღია შრომის ბაზარზე შშმ პირთა დასაქმება. დაბრკოლებებს შორის დასახელებულია შშმ პირთათვის, არსებული სერვისების შესახებ ინფორმაციის მოუწვდომლობა. დამსაქმებელთა სტიგმა და მოუმზადებლობა გონივრული მისადაგების ზომების გამოყენებასთან დაკავშირებით. ანგარიშში, ასევე საუბარია შშმ პირთა მიერ ფორმალურ განათლებაზე წვდომის ბარიერებზე, უწყვეტი პროფესიული გადამზადების არარსებობაზე, მიუწვდომელ ინფრასტრუქტურაზე/დასაქმების ვებგვერდების მოუქნელ სამუშაო რეჟიმზე, საჭირო ინვენტარის, ტექნოლოგიებისა და მხარდამჭერი სერვისების ნაკლებობაზე. დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამების შესახებ ანგარიშში წარმოდგენილი მონაცემები ცხადყოფს, რომ საანგარიშო პერიოდში, სამუშაოს მაძიებელ პირთა რაოდენობა კვლავ აღემატებოდა რეალურად დასაქმებულთა მაჩვენებელს. არასაკმარისადაა მიჩნეული დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტოს სერვისცენტრების გეოგრაფიული დაფარვაც.  გააფართოოს დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტოს სერვისცენტრების გეოგრაფიული დაფარვა და ხელი შეუწყოს დასაქმების ვებგვერდებზე ყველა სახის შეზღუდვის მქონე პირთა წვდომას; ანგარიშის თანახმად, დაბრკოლებას წარმოადგენს დამსაქმებლების მხრიდან შშმ პირების მიმართ სტიგმის შემცველი დამოკიდებულება, რაც ხშირად მათი არაინფორმირებულობის შედეგია. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ საანგარიშო პერიოდში არ დამტკიცებულა მისაწვდომობის ეროვნული გეგმა და სტანდარტი შშმ პირთა წვდომის უზრუნველსაყოფად - კომუნიკაციის საშუალებებზე, ვებგვერდებზე, მობილურ აპლიკაციებზე. პრობლემას წარმოადგენს სხვადასხვა დონეზე, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა და მათი ორგანიზაციების არსებითი მონაწილეობა, მათ შორის, შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოების საქმიანობა.  დასაქმების ხელშეწყობის მოქმედი პროგრამების/კომპონენტების შესახებ ინფორმაცია გაავრცელოს მასშტაბურად, მისაწვდომი ფორმატების გამოყენებით; ანგარიშის თანახმად, პრობლემას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის შეზღუდული ფიზიკური შესაძლებლობის შესაძლებლობის ჩათვლით. გარემოზე მქონე ხელმისაწვდომობა, პირთა ანგარიშის ინტელექტუალური დამოუკიდებელი მიხედვით გადაადგილების არასაკმარისადაა მიჩნეული ჩატარებული ფოკუსირებული შეხვედრები მოსახლეობასთან, ბაღის მუშაკებთან და მინდობით აღსაზრდელთა მშობლებთან, ინკლუზიური განათლებისა და თანატოლებთან სოციალური ურთიერთობის საკითხებზე. ამდენად, საჭიროებას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა დასაქმებისა და სამუშაო ადგილზე მათი დაწინაურების შესახებ დამატებითი დოკუმენტების და გაიდლაინების შემუშავება და მეტი ყურადღების დათმობა უნივერსალური დიზაინის პრინციპებზე. შშმ პირთა დასაქმების კუთხით არსებული პრობლემების აღმოსაფხვრელად მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს გაიდლაინები/რეკომენდაციები, რომლებიც დაეხმარება დამსაქმებლებს შშმ პირთა უფლებებზე ცნობიერების ამაღლებაში, ინკლუზიური კოლექტივის შექმნაში, უნივერსალურ დიზაინის პრინციპების გააზრებასა და სამუშაო ადგილზე გონივრული მისადაგების უზრუნველყოფაში.  შეიმუშაოს დოკუმენტები (გაიდლაინი, შესაბამისი რეკომენდაციები) შშმ პირთა დასაქმების ხელშესაწყობად და სამუშაო ადგილებზე ამ პირთა მხარდასაჭერად, რომლებიც სხვა საკითხებთან ერთად ორიენტირებული იქნება: შშმ პირთა უფლებებზე დაფუძნებულ ხედვაზე, ეთიკურ ტერმინებსა და კომუნიკაციაზე, უნივერსალური დიზაინის პრინციპებზე, გონივრული მისადაგების პრაქტიკულ ასპექტებზე და თანამედროვე დამხმარე ტექნოლოგიების დანერგვაზე. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ბავშვთა მიმართ ძალადობის ფორმებს შორის ჭარბობს მათ მიმართ ოჯახში ჩადენილი ძალადობის ფაქტები, მათ შორის, ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის დავების წარმოებისას და აღსრულების პროცესში მშობლების მხრიდან ბავშვებზე განხორციელებული ფსიქოლოგიური ძალადობის, მანიპულირების ფაქტები და შედეგად, ბავშვებში ემოციური მდგომარეობის გაუარესების შემთხვევები. მნიშვნელოვანია, პროგრამებში ჩართულ ბენეფიციართა მშობლებისთვის შეიქმნას პოზიტიური მშობლობის, ბავშვთან კომუნიკაციის, წყვილთან და საოჯახო დავებზე ორიენტირებული ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სერვისი, რაც შესაძლებელს გახდის ბავშვის დაცვაზე ორიენტირებული ღონისძიებების ეფექტიან განხორციელებას.  პროგრამებში ჩართული ბენეფიციარის მშობლებისთვის შეიქმნას პოზიტიური მშობლობის, ბავშვთან კომუნიკაციის, წყვილთან და საოჯახო დავებზე ორიენტირებული ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სერვისი; ანგარიშის მიხედვით, 2022 წელს, ბავშვის უფლებების დაცვა კვლავ არაერთ გამოწვევასთან იყო დაკავშირებული. ქვეყანაში მოქმედი პროგრამები, მათ შორის, „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამა“ საკმარისი არ იყო სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად. იგი ვერ უზრუნველყოფდა მათ გრძელვადიან მხარდაჭერასა და სოციალური ფუნქციის ამაღლებას, მათი შემდგომი დამოუკიდებელი ცხოვრების მისაღწევად.  „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში, გაიზარდოს დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებით უზრუნველყოფის, ასევე, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის დაფინანსების მოცულობა და შემუშავდეს სერვისის, ეფექტიანობის შეფასებისა და ეტაპობრივად გაძლიერების გეგმა. ანგარიშში ყურადღება გამახვილბულია ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენციაზე და ამ მიმართულებით მუშაობის გაძლიერების საჭიროებაზე. მიუხედევად 2022 წელს, 2021 წელთან შედარებით, მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში სპეციალისტთა როადენობის გაზრდისა, სახალხო დამცველი ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად აღნიშნავს, რომ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, კვლავ მწვავე პრობლემას წარმოადგენს ბავშვების გართულებული ფსიქოემოციური მდგომარეობისა და ქცევის მართვა, ამ კუთხით აღმზრდელების გადამზადება და მხარდამჭერი სერვისებით გაძლიერება.  სერვისის მიმწოდებელ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით, აღსაზრდელთა რთული ქცევის, ემოციური გამწვავების პრევენციისა და მართვის, ასევე, თითოეულ სახლში, არასრულწლოვნებთან მუშაობისას გამოვლენილ სხვა სპეციფიკურ თემატიკაზე, გადამზადდნენ მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებში, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრებში დასაქმებული პირები; ანგარიშის თანახმად, ქვეყანაში, ქმედუნარიანობის სისტემის მხარდაჭერის მოდელით ჩანაცვლება მნიშვნელოვან ნაბიჯადაა მიჩნეული, შესაბამისი საჭიროების მქონე პირთა უფლებების დასაცავად, თუმცა პრაქტიკაში განხორციელების მიმართულებით გამოკვეთილია რიგი პრობლემები. რეფორმის ეფექტიანობის დამაბრკოლებელ გარემოებად ანგარიშში მითითებულია ადმინისტრირების, უწყებათაშორისი კოორდინაციის, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს ადამიანური და მატერიალური რესურსებით უზრუნველყოფის პრობლემები. მათ შორის, რაოდენობა, სოციალური რაც მუშაკების, ფაქტობრივად ფსიქოლოგების, გამორიცხავს იურისტების ხარისხიანი არასაკმარის მონიტორინგის შესაძლებლობას. საჭიროებას წარმოადგენს ზემოაღნიშნული მუშაკების მუშაობის ეფექტიანობის გაზრდაზე და შედეგზე ორიენტირებული საკითხებზე მათი გადამზადება. ღონისძიებების შემუშავება, თემატურ  შემუშავდეს სოციალური მუშაკების, იურისტებისა და ფსიქოლოგების საქმიანობის ეფექტიანობისა და შედეგზე ორიენტირებულობის ინდიკატორები, ამის საფუძველზე გადაიხედოს მათი სამუშაო დატვირთვა და გაიწეროს მუშაობის ეფექტიანობის გაზრდაზე ორიენტირებული ღონისძიებები;  ყოველწლიურად გაიწეროს და ფსიქოლოგების რაოდენობის სოციალური მინიმუმ მუშაკების, ნახევარი იურისტებისა გადამზადდეს და თემატურ საკითხებზე; ბავშვთა სოციალური უფლებების რეალიზების მიმართულებით, კვლავ გამოწვევად რჩება სიღარიბისა და ცხოვრების არასათანადო დონის შემცირება, ბავშვიანი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკურ გაძლიერებასა და დამოუკიდებელი ცხოვრების მიღწევაზე ორიენტირებული, მუნიციპალური მათი საჭიროებების სერვისების ეფექტიანი მიმართ მგრძნობიარე ფუნქციონირება და ცენტრალური დამატებით თუ საჭირო რესურსების უზრუნველყოფა. „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში" რეგისტრირებული ბავშვების, წინა წელთან შედარებით, 40%-ით მზარდი მაჩვენებლის პარალელურად, შესწავლილი საქმეებიდან ირკვევა, რომ ბავშვიანი ოჯახები ხშირად აწყდებიან ისეთ გარემოებებს, როგორიცაა სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო, სათანადო საცხოვრებლის, საკვებისა და ბაზისური საჭიროებების პირადი მოხმარების ნივთების არქონა. პრობლემად რჩება ბავშვებისა და მათი ოჯახებისთვის მუნიციპალიტეტების ორგანოებში შესაბამისი სამსახურების მიერ, მათ სამოქმედო ტერიტორიაზე გამოკვეთილი საჭიროებების შეფასების საფუძველზე, მუნიციპალური პროგრამების შემუშავება, მათი განხორციელების კოორდინაცია, პროცესის მონიტორინგი და შეფასება.  აქტიურად განხორციელდეს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებების იდენტიფიცირება, ოჯახებს მიეწოდოთ ინფორმაცია დამხმარე სოციალურ სერვისებში ჩართვასთან დაკავშირებით, ასევე, მოხდეს მუნიციპალიტეტებთან საჭირო კოორდინაცია; 2022 წელს „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, ქალაქ ბათუმში მომუშავე მობილური ჯგუფის რაოდენობის ორამდე გაზრდა დადებითადაა შეფასებული, თუმცა, აჭარაში მწვავე საჭიროების მიუხედავად, ჯერაც არ გახსნილა მიუსაფარი ბავშვებისთვის ქვეპროგრამით გათვალისწინებული სადღეღამისო თავშესაფარი.  „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში გაიხსნას 24-საათიანი მომსახურების თავშესაფარი. ანგარიშის მიხედვით, სახელმწიფოს მხრიდან ხანდაზმულთა ზოგიერთი ტიპის დაწესებულების მონიტორინგი „სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტების“ დადგენილ ნორმებთან შესაბამისობის დადგენის მიზნით საერთოდ არ ტარდება. საუბარია ხანდაზმულთა ისეთ დაწესებულებებზე, სადაც მომსახურების მენეჯმენტს ადგილობრივი თვითმმართველობები წარმართავენ. შესაბამისად, ასეთ დაწესებულებებში საერთაშორისო და ეროვნული რეგულაციებით განსაზღვრული მოთხოვნები, მათ შორის, დამტკიცებული მინიმალური სტანდარტები, არასათანადოდ ან საერთოდ არ სრულდება.  სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან ერთად, შეიმუშაოს კოორდინაციის მექანიზმი იმ დაწესებულებების პერიოდული მონიტორინგისა და ზედამხედველობის მიზნით, რომლებიც ფუნქციონირებს ადგილობრივი თვითმმართველობების დაფინანსებით/თანადაფინანსებით;  ხანდაზმულ პირთათვის ზრუნვის ორგანიზაციებს, სერვისის მიმწოდებლად სააგენტოს მიერ რეგისტრაციის პროცესში შეუმოწმოს „სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალურ სტანდარტებთან“ შესაბამისობა; საანგარიშო პერიოდში ხანდაზმულთა ხანგრძლივი მოვლის დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის შედეგად გამოიკვეთა პერსონალის არასაკმარისი კვალიფიკაცია და მისი გადამზადების საჭიროება ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა მომსახურების მიწოდებისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის მონიტორინგის საშუალებების, ძალადობისა და დისკრიმინაციისგან დაცვის საკითხები.  უზრუნველყოს ხანდაზმულთა დაწესებულებების პერსონალის პროფესიული კვალიფიკაციის ასამაღლებელი სატრენინგო სასწავლო–მეთოდური პროგრამების დამტკიცება, მომსახურების მიწოდებისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის მონიტორინგის საშუალებების, ძალადობისა და დისკრიმინაციისგან დაცვის საკითხებზე. სერიოზულ პრობლემადაა მიჩნეული სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოში,, ქვეყანაში სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტის რაოდენობაზე, ინფორმაციის არ ქონა. მნიშვნელოვანია სახელმწიფომ ამ მიმართულებით შეიმუშაოს გრძელვადიანი ხედვა, რათა მობინადრეთა სიცოცხლე და ჯანმრთელობა იყოს დაცული.  სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ყოფილი კოლექტიური განსახლების ობიექტებიდან, გრძელვადიანად განსახლდეს არანაკლებ 550 დევნილი ოჯახი; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ ობიეტებში მცხოვრებ დევნილ პირთა მაჩვენებელის გასულ წელთან შედარებით განახევრებისა, ობიექტების გამოთავისუფლებულად გამოცხადება არასწორია, რადგან არსებობს საფრთხის შემცველი ისეთი ობიექტები, რომელიც დახურულად არის გამოცხადებული, თუმცა იძულებით გადაადგილებული პირები იქ მაინც ცხოვრობენ. მიუხედავად მოქმედი კანონმდებლობისა, რომ ე.წ. ნგრევადი ობიექტის გამოთავისუფლებულად გამოცხადების შემდეგ, დადებითი გადაწყვეტილების მქონე ოჯახები ვალდებულები არიან 2 თვის ვადაში დატოვონ საცხოვრებელი ფართი, ხოლო ოჯახები, რომლებთანაც დაკავშირებით არ არსებობს დადებითი გადაწყვეტილება და სხვადასხვა მიზეზით ცხოვრობენ დახურულ ავარიულ ობიექტში, მათი გრძელვადიანი განსახლება აღარ განხორციელდება ვიდრე შენობას არ დატოვებენ. ეს შეზღუდვა არ არის საკმარისი და ცნობილია ისეთი ობიექტები, სადაც დევნილები დახურვის მიუხედავად განაგრძობენ ცხოვრებას და არის დაზიანებების შემთხვევები. საჭიროა კოორდინირებულად სააგენტომ გაატაროს შენობის ეფექტიანი მესაკუთრესთან ღონისძიებები, რათა ერთად დევნილებს შეეზღუდოთ წვდომა ასეთ შენობებზე.  შემუშავდეს გამოთავისუფლებული ე.წ. ნგრევადი ობიექტების დახურვის წესი, რომლითაც დევნილებს შეეზღუდებათ წვდომა ასეთ საშიშ გარემოზე. საანგარიშო პერიოდში ცვლილება შევიდა დევნილთა მიმართ სახელმწიფო სტრატეგიის შესრულების სამოქმედო გეგმასა და დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესში (საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2021 წლის 8 აპრილის №0130/ნ ბრძანება, №1 დანართი, 1-ლი მუხლი, მე-3 პუნქტი), რომელმაც დაადგინა, რომ შესაბამისი სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებულ ბოლო ეტაპზე განიხილება იმ დევნილი ოჯახების დახმარების შესაძლებლობები, რომლებიც არ საჭიროებენ გრძელვადიან განსახლებას, მათ შორის, იმ დევნილი ოჯახების, რომელთა ოჯახის წევრ(ებ)მა საკუთარი სახსრებით შეიძინეს საცხოვრებელი ფართი ან უარი განაცხადეს ამ წესით გათვალისწინებული კენჭისყრისას ან მის შემდგომ, შესაბამისი საორიენტაციო სტანდარტის გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფაზე. ცვლილებებამდე, კენჭისყრით ბინების განაწილების შემდეგ შეთავაზებაზე უარის უარის თქმის შემთხვევაში დევნილ ოჯახს 3 წლით ეზღუდებოდა განსახლების პროგრამაში მონაწილეობა. იმ პირობებში, როდესაც არ არსებობს დასაბუთება, გამოიღო თუ არა შედეგი 3 წლით განსახლების პროგრამაში მონაწილეობაზე შეზღუდვამ ან რამდენად ხშირია დევნილთა მხრიდან კენჭისყრის შედეგად განაწილებულ ბინებზე უარის თქმის შემთხვევები ან/და ადგილი ჰქონდა თუ არა 3-წლიანი შეზღუდვის შემდეგ განმეორებით უარის თქმას შეთავაზებაზე, მნიშვნელოვანია, რომ შესწავლილ იქნას მსგავსი შეზღუდვის დაწესების მიზანშეწონილება.  შეისწავლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2021 წლის 8 აპრილის №0130/ნ ბრძანების №1 დანართის 1-ლი მუხლის მე-3 პუნქტიდან და შესაბამისი პოლიტიკის განმსაზღვრელი დოკუმენტებიდან ჩანაწერის - „ან უარი განაცხადეს ამ წესით გათვალისწინებული საორიენტაციო კენჭისყრისას სტანდარტის ან გრძელვადიანი მის შემდგომ, შესაბამისი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფაზე“ ამოღების მიზანშეწონილობის საკითხი. ანგარიშის მიხედვით, მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრებ ოჯახებზე 2022 წელს, შესაბამისმა უწყებებმა, დასკვნა 644 ოჯახზე გასცეს. იმის გათვალისწინებით, რომ ბოლო პერიოდში გახშირებული ოჯახების რაოდენობა სტიქიური მოვლენების შედეგად დაზარალებული ყოველწლიურად იზრდება, მნიშვნელოვანია გაიზარდოს განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხებიც. აუცილებელია მეტი ფინანსური რესურსის მობილიზება.  სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან მიღებული გეოლოგიური დასკვნების გაანალიზების შედეგად გამოვლინდეს მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახები და განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხის მინიმუმ 40% მოხმარდეს ასეთი ოჯახების განსახლებას; ანგარიშის თანახმად ეკომიგრანტთა უფლებრივი მდგომარეობა მნიშვნელოვნად არ გაუმჯობესებულა. 2022 წლის ბოლოს მონაცემებით, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული 8 731 ეკომიგრანტი ოჯახიდან, საერთაშორისო ორგანიზაციებმა საცხოვრებლით უზრუნველყვეს 3 247 ოჯახი. წლებში განსახლებული კვლავ არ დასრულებულა 2004-2012 ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში განსახლებული 1062 ოჯახიდან 582 ოჯახს ჯერ კიდევ არ აქვს უძრავი ქონება საკუთრებაში გადაცემული.  2022 წელს დასრულდეს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. მნიშვნელოვანია სახელმწიფომ გააძლიეროს ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლების მხარდაჭერა. მიზანშეწონილია შესწავლილ იქნეს მათთვის კომპენსაციის გაცემასთან დაკავშირებული საკითხები და შემუშავდეს სათანადო წინადადებები.  შეისწავლოს და გამოკვეთილი შედეგებიდან გამომდინარე საქართველოს მთავრობას წარუდგინოს წინადადებები ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესის დახვეწის მიზნით. მნიშვნელოვანია უფასო სასადილოების მომსახურების გაუმჯობესებისა და არსებული მიდგომების დახვეწა, ასევე, შესაბამისი რეკომენდაციების შემუშავება, სადაც გათვალისწინებული იქნება როგორც მომსახურების, ისე კვების სტანდარტები.  შეიმუშაოს რეკომენდაციები უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტების დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება სერვისის მართვასთან, მენიუს კალორაჟთან, კვების ხარისხთან, უსაფრთხოებასთან, სანიტარიულ-ჰიგიენურ აღჭურვასთან, მოთხოვნებთან, ჰიგიენური ნორმების კვების დაცვასთან ბლოკების კეთილმოწყობა- დაკავშირებული და სხვა საკითხები. მნიშვნელოვანია შესწავლილ იქნეს და განისაზღვროს სათანადო საცხოვრებლის უფლების რეალიზაციის მდგომარეობა, ასევე, უსახლკარო ჯგუფის ინტერესების გათვალისწინების მაჩვენებელი. გარდა ამისა, მიზანშეწონილია შემუშავდეს სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტებიც.  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ, სათანადო საცხოვრებლის უფლების უზრუნველსაყოფად, ჩაატაროს კვლევა და წარუდგინოს ინფორმაცია საქართველოს მთავრობას, თუ როგორ ხდება უსახლკარო ჯგუფის ინტერესების გათვალისწინება.  შემუშავდეს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები. დამატებით კვლევას საჭიროებს ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირებთან დაკავშირებული საკითხი, კერძოდ, მათთვის პროფესიონალი მხარდამჭერების მხრიდან მომსახურების შესაძლებლობა.  ჩაატაროს კვლევა და წარმოადგინოს ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირებისათვის პროფესიონალი მხარდამჭერების მომსახურების მიღების შესაძლებლობის უზრუნველყოფის გეგმა. მნიშვნელოვანია მხარდაჭერა, მათთვის ეროვნული უმცირესობის დასაქმების სხვადასხვა წარმომადგენელთა პროგრამების ინტეგრაციის შექმნის გზით. ამავდროულად, ეროვნული უმცირესობების მხარდასაჭერად აუცილებელია დაიწყოს მსჯელობა საქართველოს პარლამენტში შესაბამისი საკონსულტაციო ფორმატის შექმნის თაობაზე.  საქართველოს მთავრობასთან კოორდინაციით შეიმუშაოს ახალი დასაქმების პროგრამები, ეროვნული მაჩვენებლის გასაზრდელად. უმცირესობების წარმომადგენელთა დასაქმების საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო: ანგარიშის მიხედვით, ადრეულ და ბავშვობის ასაკში ქორწინების საზიანო პრაქტიკა კვლავ გამოწვევად რჩება. 2022 წელს სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოს მიერ შესწავლილი ადრეულ ასაკში ქორწინების შემთხვევების რაოდენობა (400 ფაქტი) მკვეთრად აღემატება გასულ წლებში შესწავლილი საქმეების რაოდენობას. ამასთანავე, კვლავ პრობლემურია ბავშვობის ასაკში ქორწინების გამო, არასრულწლოვანი გოგოების მხრიდან განათლების მიღების შეწყვეტა. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ შესწავლილ საქმეებში უწყებები ვერ ახერხებდნენ სავარაუდო ქორწინების იძულების გამოკვეთას. მათ ასევე განსაკუთრებით უჭირთ ბავშვობის ასაკში ქორწინების ისეთ ფაქტებზე რეაგირება, რომლებიც არ ქმნის დანაშაულის შემადგენლობას. შესწავლილი საქმეების ფარგლებში პრობლემური იყო ეფექტიანი კოორდინაცია შესაბამის უწყებებს შორის, ასევე, რეფერირებაზე პასუხისმგებელი სუბიექტების მიერ კანონმდებლობით დაკისრებული ვალდებულებების შესრულება.  მომზადდეს სკოლის ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისათვის ერთიანი ოპერაციული პროცედურების სახელმძღვანელო წესები, ბავშვთა ქორწინების შემთხვევების გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების (რეფერირების) შესახებ;  სისტემატურად გადამზადდნენ სკოლის ადმინისტრაციის თანამშრომლები, მათ შორის, სკოლის დირექტორები და მასწავლებლები ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებთან, ასევე, რეფერირების პროცედურებთან და განათლების სისტემაში დასაქმებულ პირთათვის კანონით განსაზღვრულ ვალდებულებებთან დაკავშირებით.  საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან პროცედურების თანამშრომლობით სახელმძღვანელო შემუშავდეს წესები ერთიანი ბავშვობის ასაკში ოპერაციული ქორწინების შემთხვევებზე რეაგირების მიზნით. რეგიონებში მწვავედ დგას ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების დეფიციტი და ბაგა-ბაღების ინფრასტრუქტურაზე სხვადასხვა სახის შეზღუდვის მქონე ბავშვთა წვდომა. პრობლემად რჩება სკოლამდელი აღზრდის მიღმა დარჩენილ შშმ ბავშვთა გამოვლენა. მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში სათანადოდ არ ხორციელდება ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მონიტორინგი. 2022 წელს, ინკლუზიური განათლების მიმართულებით ტრენინგები ჩატარდა 27 თვითმმართველ ერთეულში, შშმ აღსაზრდელების საჭიროებების კვლევა კი მხოლოდ 10-ში.  უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან თანამშრომლობით, დანერგოს ინკლუზიური სკოლამდელი განათლების საბაკალავრო პროგრამები და მათში ჩართოს ადრეული ინკლუზიური განათლების კომპონენტები;  "სკოლამდელი შეიმუშაოს განათლების სახელმძღვანელო მუნიციპალიტეტებს ხელშეწყობის პროგრამის" ფარგლებში დოკუმენტები, რომლებიც ხელს შეუწყობს ბაღის დარჩენილი შშმ ბავშვების საბავშვო მიღმა გამოვლენაში და სკოლამდელ განათლებაში ჩართვაში; უზრუნველყოს ამ დოკუმენტების მუნიციპალიტეტებისთვის მიწოდება.“ საქართველოს მასშტაბით მოქმედი 2301 საჯარო და კერძო სკოლიდან, სსსმ (შშმ) მოსწავლეები ირიცხებიან მხოლოდ 1595-ში. აღსანიშნავია, რომ წინა სასწავლო წლების მსგავსად, ზოგად განათლებაში ჩართულ სსსმ (შშმ) გოგონათა რაოდენობა ბევრად ნაკლებია ბიჭებისაზე. 2021/2022 სასწავლო წელს გამოვლინდა სწავლის მიტოვების შემთხვევები. გამოწვევაა სასკოლო ასაკის ყველა შშმ ბავშვის ჩართვა საგანმანათლებლო პროცესში. პრობლემად რჩება სკოლის პერსონალისა და მშობლების ინფორმირებულობა ინკლუზიურ განათლებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ მშობლების მხრიდან შვილის ინკლუზიურ განათლებაზე წვდომის უგულებელყოფის შემთხვევებში, სკოლები განხორციელებული სოციალურ აქტივობების რგოლს მიუხედავად, არ მიმართავენ. გამოწვევად 2022 რჩება წელს წვდომა ინფრასტრუქტურასა და სასწავლო რესურსებზე, ასევე, ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების რაოდენობა რეგიონებში.  ინფრასტრუქტურულ ჭრილში, პრიორიტეტი მიენიჭოს არსებული სკოლების მისაწვდომობას (პანდუსების, ლიფტების, ადაპტირებული სანიტარული კვანძებისა და ტაქტილური ბილიკების მოწყობას). შეძლებისდაგვარად სწრაფად დაიგეგმოს საჭირო სამუშაოები, მათ შორის, გამოცხადდეს შესაბამისი ტენდერები;  ამაღლდეს სკოლის პერსონალისა და მშობლების ცნობიერება: ინკლუზიური განათლების მნიშვნელობაზე, შშმ ბავშვებისადმი ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებულ მიდგომებზე/სწორ კომუნიკაციაზე, სწავლა-სწავლების პროცესში გონივრული მისადაგების ზომებზე, რთული ქცევის მართვის ტექნიკებსა და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების გამოვლენა/შეფასებასთან დაკავშირებით კანონმდებლობით გათვალისწინებულ პროცედურებზე;  სკოლებს მიეცეთ მშობლების საგანმანათლებლო სათანადოდ საჭიროებების ინფორმირების უგულებელყოფის მითითება, შემთხვევებში კანონმდებლობით დადგენილ პროცედურულ/რეფერირების ღონისძიებებზე. ასევე, არასრულწლოვნის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაცვის უზრუნველსაყოფად, გაძლიერდეს მეურვეობისა და მზურველობის ორგანოსთან თანამშრომლობის მექანიზმები, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1198¹ მუხლის მე-2 ნაწილით გათვალისწინებული ვალდებულების აღსასრულებლად. 2022 წელს, პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებს ახორციელებდა 75 დაწესებულება. ამავე წლის მიღების ფარგლებში პროფესიულ პროგრამებზე ჩაირიცხა 263 სსსმ პირი. პროფესიული განათლების რეგიონული ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით მიღებული ზომების მიუხედავად, საჭიროა გაიზარდოს გეოგრაფიული დაფარვა. განსაკუთრებულ გამოწვევას წარმოადგენს საბაზო ზოგადი განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტის არქონის გამო შშმ პირთა პროფესიულ პროგრამებში ჩართვა და მათთვის იმ პროფესიების დასაუფლებლად, რომლებზეც დიდია მოთხოვნა შრომით ბაზარზე, მრავალფეროვანი არჩევანის შეთავაზება. სსსმ/შშმ სტუდენტთა მხარდამჭერი სპეციალისტები დასაქმებულნი არიან 38 პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში.  პროფესიული უნარების სააგენტოსთან და მუნიციპალიტეტებთან თანამშრომლობით, ხელი შეეწყოს პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობის გაზრდას რეგიონულ და სექტორულ ჭრილში.  განხორციელდეს შესაბამისი აქტივობები, არაფორმალური განათლების აღიარების გამარტივების ხელშესაწყობად, იმ შშმ პირთა ინტერესების დასაცავად, ვინც ზოგადი განათლების არქონის გამო ვერ ახერხებს პროფესიულ პროგრამებზე რეგისტრაციას; 2022 წელს უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სწავლის გაგრძელების უფლება მოიპოვა 162 შშმ აბიტურიენტმა. აღსანიშნავია, რომ საანგარიშო პერიოდში განახლდა აკრედიტაციის სტანდარტები, თუმცა მნიშვნელოვანია მათი პრაქტიკაში სათანადოდ დანერგვა. საუნივერსიტეტო დონეზე დღის წესრიგში დგას: შშმ სტუდენტთა ინფრასტრუქტურაზე წვდომის გაუმჯობესების, სწავლების/საგამოცდო პროცესში გონივრული მისადაგების ზომების გამოყენების, თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვის, უნივერსიტეტების ვებგვერდების ადაპტირებისა და სასწავლო რესურსების გაციფრულების საჭიროება.  უზრუნველყოს შშმ სტუდენტებისათვის მრავალფეროვანი და მოთხოვნადი პროფესიული პროგრამების შეთავაზება, ინოვაციური სწავლების მხარდაჭერა და კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად საჭირო უნარ-ჩვევების უწყვეტ რეჟიმში განვითარება;  განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრისა და უნივერსიტეტების ჩართულობით, განათლების ხელი შეუწყოს გაძლიერებას, საუნივერსიტეტო შესაბამისი დონეზე ინკლუზიური პროფილური/მეთოდური სასწავლო პროგრამების დანერგვას და უმაღლესი განათლების საფეხურზე შშმ სტუდენტთა დამოუკიდებლობის ხარისხის გაუმჯობესებას (დამხმარე ტექნოლოგიების დანერგვისა და მისაწვდომობის ყველა ასპექტის გათვალისწინებით). მართალია, გასულ წლებთან შედარებით, 2022 წელს მაღალია მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის მაჩვენებელი და აქედან ყველაზე მაღალი ნიშნული თბილისზე (4 834), ქვემო ქართლსა (2 301) და აჭარაზე (1 231) მოდის, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ამ მოსწავლეთა შორის, 1831 უცხო ქვეყნის მოქალაქე იყო, ხოლო 1163-მა მოსწავლემ სკოლებში სწავლა პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში სწავლის გაგრძელების საფუძვლით მიატოვა. კვლავ დასახვეწია მოსწავლის სტატუსის შეჩერების/შეწყვეტის სტატისტიკა, რომელიც, რიგ შემთხვევებში, გასული წლების მსგავსად, არ იძლევა სწავლის შეწყვეტის რეალური მიზეზის შესახებ სრულყოფილ ინფორმაციას, ისეთი საფუძვლების მითითებისას, როგორიცაა „მშობლის განცხადება“ და „გაცდენების ზღვრული რაოდენობა“. ირკვევა, რომ სამინისტროს სტატისტიკაში გამოყოფილი საფუძვლების გარდა, სწავლის მიტოვების მიზეზად ხშირად გვევლინება ოჯახური მდგომარეობა, საშუალო საფეხურზე სწავლის გაგრძელების სურვილის არქონა, საცხოვრებელი ადგილის შეცვლა. ამასთანავე, ბევრია ისეთი განცხადება, რომელშიც მითითებული არ არის სწავლის შეწყვეტის საფუძველი. გარდა ამისა, ემიგრაციასთან დაკავშირებით, გამოიკვეთა ისეთი გარემოებებიც, როგორიცაა ეკონომიკური მდგომარეობა, სამკურნალოდ გამგზავრება და საზღვარგარეთ განათლების მიღების გაგრძელება. დამატებით, გამოიკვეთა პირველკლასელი ბავშვების მშობლების მიერ მოსწავლის სტატუსის შეჩერების შესახებ განცხადებების წარდგენის ტენდენცია, რომლის მიხედვით, მათ შვილებს არ ჰქონდათ სასკოლო მზაობა.  მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სწავლის მიტოვების პრევენციის პოლიტიკის გასატარებლად, სამინისტროს დაიხვეწოს მიერ საქართველოს წარმოებული განათლებისა სწავლის და შეწყვეტის მეცნიერების სტატისტიკა და სისტემატიზებულად აღირიცხოს მოსწავლის სტატუსის შეჩერების რეალური მიზეზები, მშობლის/კანონიერი წარმომადგენლის მიერ წარმოდგენილი განცხადებებისა და ზედიზედ გაცდენების ზღვრული რაოდენობის საფუძველზე სწავლის მიტოვების შემთხვევებშიც;  სიღრმისეულად შეფასდეს მოსწავლეთა სტატუსის შეჩერების მზარდი მაჩვენებლის გამომწვევი მიზეზები და როგორც ცენტრალური ხელისუფლების, ისე ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებთან თანამშრომლობით, შემუშავდეს სამომავლო სტრატეგია მოსწავლეთა მიერ სწავლის შეწყვეტის რისკების შესამცირებლად; ბავშვთა მიმართ ძალადობის პრევენცია, შემთხვევებზე დროული და ბავშვზე მორგებული მიდგომით რეაგირება კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება, რასაც ემატება უწყებებს შორის კოორდინაციისა და დროული მიმართვიანობის პრობლემა. შესწავლის შედეგები ცხადყოფს, რომ, როგორც ბავშვთა მიმართ, ასევე, მათ შორის ძალადობის თავიდან არიდება და სპეციალისტების მხრიდან შემთხვევებზე რეფერირების პროცედურების დაკავშირებული. შესაბამისად ამ მხრივ, რეაგირება, კვლავაც არაერთ გამოწვევასთან არის ერთ-ერთ ყველაზე მწვავე პრობლემად რჩება საგანმანათლებლო დაწესებულებებში ძალადობის, ფიზიკური დასჯის აკრძალვა და შემთხვევებზე ეფექტიანი რეაგირება. საყურადღებოა, რომ სპეციალისტების ბავშვთა მიმართ ძალადობის საკითხებზე გადამზადება არ მოიცავს მათი ინფორმირებულობისა და უნარ-ჩვევების პროგრესის შემოწმებას. გარდა ამისა, უწყებებში ბავშვთა მიმართ ძალადობის შემთხვევების სტატისტიკის წარმოება კვლავ არასრულყოფილია და ვერ უზრუნველყოფს შემთხვევათა ძალადობის ფორმების მიხედვით, სეგრეგირებულ აღრიცხვას, რაც ართულებს ამ მხრივ ქვეყანაში არსებული მდგომარეობის შეფასებას. ამასთანავე, ისევ მწირია საერთო სასამართლოებსა და უწყებებში ბავშვზე მორგებული სივრცეების რაოდენობა, არასაკმარისია არასრულწლოვნებთან მომუშავე სპეციალისტები, რეაბილიტაციასა და მხარდაჭერაზე ორიენტირებული სერვისები, რაც ვერ აკმაყოფილებს გეოგრაფიული მისაწვდომობის აუცილებლობას.  გაგრძელდეს საჯარო სკოლების მასწავლებელთა გადამზადება, ხოლო მოსწავლეებისთვის საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის, ბულინგის, სექსუალური ძალადობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის თემაზე და რეფერირების ვალდებულების შესახებ. ამასთანავე, დაინერგოს ამ ღონისძიებების ზეგავლენის შეფასების მექანიზმი; უცვლელია ბავშვებზე ოჯახში ძალადობის დანაშაულების გამოვლენის გამოწვევები, რაც სახელმწიფო უწყებების ჩართულობასთან ერთად, უკავშირდება ბავშვებისა და მათი ოჯახის წევრების არაინფორმირებულობას ძალადობის ფორმებისა და მისგან დაცვის მექანიზმების შესახებ. განსაკუთრებით საგანგაშოა, ბავშვის ორივე მშობელთან ურთიერთობის დავების წარმოებისას და აღსრულების პროცესში თავად მშობლების მხრიდან ბავშვებზე განხორციელებული ფსიქოლოგიური ძალადობის, მანიპულირებისა და შედეგად, ბავშვებში ემოციური მდგომარეობის გაუარესების შემთხვევები. სახელმწიფოს, მათ შორის, სერვისებისა და კადრების სიმწირის გათვალისწინებით, არ აქვს ეფექტიანი მექანიზმი, რომლითაც შეძლებდა მსგავსი გარემოებების თავიდან არიდებას, დროულ გამოვლენასა და მშობელთან, ინდივიდუალური მიდგომით, ეფექტიან მუშაობას. ქვეყანაში არ არსებობს პოზიტიური მშობლობის, მშობლის უნარების, ქცევის კორექციის სერვისები. ამასთანავე, ბავშვზე ფსიქოლოგიური ზეგავლენის ეჭვის შემთხვევაში, გვიან ხდება საჭირო სპეციალისტების ჩართვა და ბავშვის დაცვაზე ორიენტირებული ღონისძიებების განხორციელება, რაც რეაგირებას ფაქტობრივად უშედეგოს ხდის.  გაგრძელდეს და გაფართოვდეს ბავშვთა მიმართ ძალადობის, სექსუალური ძალადობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის, ბულინგის თემაზე არასრულწლოვნების მშობლებთან საინფორმაციო შეხვედრები და დაფარვის არეალი, შეიქმნას ახალი ტრენინგ მოდულები და ფართო საზოგადოებისთვის მისაწვდომი საინფორმაციო მასალები. წინა წლების მსგავსად, კვლავ გამოწვევა იყო ერთიანი კონცეპტუალური მიდგომისა და ხედვის არარსებობა, ორენოვანი პედაგოგების მომზადება, დაწესებულებების უზრუნველყოფა შესაბამისი სასწავლო-მეთოდოლოგიური პროგრამებით, დამხმარე სახელმძღვანელოებითა და საჭირო მატერიალურ-ტექნიკური რესურსებით.  იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობის ენაზე: დაინერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი, შემუშავდეს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო რესურსები; მომზადდნენ/გადამზადდნენ ორენოვანი მასწავლებლები. სახალხო დამცველი, წლებია, აღნიშნავს, რომ ეროვნულ უმცირესობათა სრულფასოვანი სამოქალაქო ინტეგრაციის აუცილებელი საფუძველია ბილინგვური განათლება. მისასალმებელია, რომ 2022-2023 სასწავლო წელს პროგრამაში, „სახელმწიფო სტანდარტების დანერგვა ეროვნული უმცირესობების სკოლამდელ და სასკოლო დაწესებულებებში“, ჩართულია 41 სკოლა, რომელთაგან 16 უშუალოდ 2022-2023 სასწავლო წელს ჩაერთო. ასევე მისასალმებელია, რომ 2022-2023 სასწავლო წლისთვის არაქართულენოვანი სკოლების/სექტორების I-IX კლასები სრულად უზრუნველყოფილნი არიან შესაბამის ენაზე ნათარგმნი განახლებული გრიფირებული სახელმძღვანელოებით.  მოქმედი წესის საფუძველზე, გაგრძელდეს საქართველოს ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად გამოცემული სასკოლო სახელმძღვანელოების ეროვნული უმცირესობების ენებზე გონივრულ ვადაში თარგმნა, გამოცემა და სკოლებისათვის მიწოდება. ანგარიშის თანახმად, 2022 წელს, კვლავ პრობლემური იყო საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველყოფის საკითხი. საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის  მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად, გატარდეს ქმედითი ღონისძიებები. მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების მშობლიური ენა 2015 წლიდან ისწავლება. მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო გრიფირებული სახელმძღვანელოების შექმნა და შესაბამისი ენების პედაგოგების მომზადება, კვლავ სისტემური პრობლემაა. ასევე საგულისხმოა, რომ მოთხოვნის მიუხედავად, ჯერჯერობით გადაწყვეტილი არ არის ქურთული/ყურმანჯი ენის სწავლის საკითხი. დამატებით, ნიშანდობლივია, რომ ებრაელთა მშობლიური ენის - ივრითის შემსწავლელი კურსები რეგიონებში ხელმისაწვდომი არ არის, ონლაინ კურსები კი ებრაული თემის წარმომადგენლებისთვის მნიშვნელოვან ფინანსურ ტვირთს უკავშირდება.  უზრუნველყოს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სახელმძღვანელოების მომზადება და გამოცემა, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადება; გამოწვევას წარმოადგენს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობის ხელშეწყობა და აღდგენა, ისევე როგორც სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის შეუსრულებელია მიზნით განხორციელებული რეკომენდაცია ღონისძიებების კონფლიქტის სიმწირე. გამოცდილების ასევე, მქონე მუნიციპალიტეტებში ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად და თემთა შორის დიალოგის გასაძლიერებლად გრძელვადიანი გეგმის შემუშავებასთან დაკავშირებით.  საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში ხელი შეუწყოს როგორც მულტიკულტურული პროგრამების, ისე სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით, საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარებას;  საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში, ხელი შეუწყოს სტუდენტურ და მოსწავლეთა გაცვლით პროგრამებს ქვეყნის ფარგლებს შიგნით, როგორც მულტიკულტურული პროგრამების, ისე სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების შესაბამისი მუნიციპალიტეტის მოთხოვნის პოპულარიზაციის მიზნით.  ეროვნული უმცირესობებით მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში, შემთხვევაში, საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლოსაგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. 2022 წელს, ერთიანი ეროვნული გამოცდების შედეგების თანახმად, სწავლის გაგრძელების უფლება სომხურენოვანი, აზერბაიჯანულენოვანი და ოსური ენის ტესტის საფუძველზე, ჯამში 1202-მა აბიტურიენტმა მოიპოვა.მართალია, 2020 და 2021 წლის მონაცემებთან შედარებით, ეს მაჩვენებელი გაზრდილია, თუმცა სტატისტიკური მონაცემები კვლავ ადასტურებს, რომ, გასული წლების მსგავსად, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი სტუდენტების დიდი ნაწილი დაფინანსების გარეშე რჩება. დაფინანსების სრული მოცულობა არც 2022-2023 სასწავლო წლისთვის გაზრდილა. შეიცვალა მხოლოდ ოსური ენის ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხული სტუდენტების დაფინანსების წესი. საბაკალავრო პროგრამებზე სწავლის გაგრძელებისას გამოიკვეთა უთანასწორობები, რაც ნორმატიული შეზღუდვით არის განპირობებული. ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაში ჩარიცხული სტუდენტები, რომლებსაც სურთ სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ პროგრამებზე სწავლის გაგრძელება, იხდიან სწავლის საფასურს. კერძოდ, ნორმატიული შეზღუდვის თანახმად, ისინი დასახელებული პროგრამის დასრულების შემდეგ, სახელმწიფოსგან დაფინანსებას ვეღარ მიიღებენ იმ აკრედიტებულ საგანმანათლებლო პროგრამაზე ჩარიცხვის შემთხვევაში, რომელზეც, ზოგადი წესის თანახმად, პროგრამულ მიმართულებებს სახელმწიფო აფინანსებს. საგულისხმოა, რომ ამ პრობლემაზე მითითებულია საქართველოს პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის მიერ ეროვნული უმცირესობების ხარისხიან განათლებაზე ხელმისაწვდომობის შესწავლის მიზნით ჩატარებული თემატური მოკვლევის ანგარიშშიც.  აკადემიური საგანმანათლებლო პროგრამების დაფინანსების ახალი მოდელის შემუშავებისას მაქსიმალურად გაითვალისწინოს უმაღლეს განათლებაზე მისაწვდომობის კუთხით ეროვნული უმცირესობების საჭიროებები;  საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან თანამშრომლობით, შეიმუშაოს და საქართველოს მთავრობას დასამტკიცებლად წარუდგინოს 2024-2025 სასწავლო წლისთვის ერთიანი ეროვნული გამოცდების მხოლოდ ზოგადი უნარების აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ტესტების, ასევე ოსური ენის ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის დოკუმენტი. საგულისხმოა, რომ სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლა სახელმწიფო დაფინანსებით ახორციელებს ქართული ენის სასწავლო პროგრამებს ზრდასრული მოქალაქეებისთვის. ენის სწავლა ხელმისაწვდომია როგორც სკოლის 12 რეგიონულ ცენტრში, ასევე, საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, მობილური ჯგუფების საშუალებით ან დისტანციურად ჰიბრიდულ რეჟიმში. აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამით სწავლება მობილური ჯგუფების გამოყენებით მიმდინარეობს 3 რეგიონის 10 მუნიციპალიტეტის 24 სოფელში - ჯამში 44 მობილური ჯგუფის გამოყენებით. Ⴑამწუხაროა, რომ დმანისის მუნიციპალიტეტში, რომლის მოსახლეობის 66.9%-იც ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელია, სწავლება მობილური ჯგუფების საშუალებით არ ხორციელდება. მნიშვნელოვანია, გაიზარდოს მობილური ჯგუფების საქმიანობის გეოგრაფიული არეალი.  გააფართოოს სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის მობილური ჯგუფების გეოგრაფიული არეალი, მობილური ჯგუფების ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა მუნიციპალიტეტში უზრუნველყოფის გზით;  ხელი შეუწყოს ეროვნულ უმცირესობებში სახელმწიფო ენის სწავლების პოპულარიზებას, მათ შორის, მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების გზით. სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი 2009 წლიდან დღემდე ახორციელებს „არაქართულენოვანი სკოლების მხარდამჭერ პროგრამას.“ 2022 წელს პროგრამის ფარგლებში სამცხე-ჯავახეთის, ქვემო ქართლის და კახეთის რეგიონებში მივლენილი იყო ჯამში 239 კონსულტანტი და დამხმარე მასწავლებელი. მივლენილ კონსულტანტ და დამხმარე მასწავლებელთა რაოდენობა ბოლო წლების განმავლობაში არსებითად არ შეცვლილა, პირიქით 2018 წლიდან 2021 წლის ჩათვლით კლების ტენდენციაც შეინიშნება. წლების განმავლობაში უცვლელია რეგიონების მასწავლებლების რაოდენობრივ მაჩვენებელთა მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების მიხედვით დინამიკა და, ეროვნული მივლინებული ზოგადად, სსიპ ცენტრის საქმიანობის რეგიონებში მივლენილი განხორციელების გეოგრაფიული არეალიც. კახეთის, ქვემო მასწავლებლების ქართლისა რაოდენობა, და ისევე სამცხე-ჯავახეთის როგორც, ზოგადად, სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის საქმიანობის არეალი, თანაფარდობაში არ არის ამ რეგიონებში არსებულ არაქართულენოვან ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებთან. დამატებით, საგულისხმოა, რომ 2022 წელს სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილი ქართული ენის კურსის ფარგლებში, ქვემო ქართლის, კახეთისა და სამცხე-ჯავახეთის 9 მუნიციპალიტეტში, ჯამში გადამზადდა არაქართულენოვანი ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების 641 მასწავლებელი. სამწუხაროდ, ქართული ენის კურსის ფარგლებში, 2022 წელს, წინა წლების მსგავსად, არ გადამზადებულან ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის არაქართულენოვანი ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების მასწავლებლები.  სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის საქმიანობის გეოგრაფიული არეალისა და ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილი პროგრამების ფარგლებში გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა პოლიტიკის კუთხით, მუნიციპალიტეტში. ეთნიკური უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის ქვეყანაში მოქმედებს სოციალური მომსახურების სააგენტოს დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამები, ასევე გათვალისწინებულია სტაჟირება საჯარო სამსახურებში ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის, თუმცა, სამწუხაროდ, დასახელებული პროგრამები სახელმწიფოს თანმიმდევრული პოლიტიკის ნაწილი არ არის და პრობლემის გამოსწორებისთვის ფრაგმენტული ჩარევა უფროა. საგულისხმოა, რომ 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანობა შეზღუდულია, ვინაიდან იგი ვერ უზრუნველყოფს პროგრამის კურსდამთავრებულთა შემდგომ დასაქმებას საჯარო სამსახურში, რაც ამ პროგრამის ერთ-ერთი მიზანია. საგულისხმოა, რომ საჯარო უწყებები ხშირ შემთხვევაში სათანადოდ ვერ იყენებენ ორენოვანი ახალგაზრდების რესურსს. შედეგად, სტაჟიორები ვერ ახერხებენ საჭირო უნარების განვითარებას. ასევე, მნიშვნელოვანია მკაფიოდ განისაზღვროს 1+4 სტაჟირების პროგრამის მოთხოვნები მოსალოდნელი შედეგები მიმღები დაწესებულების მონაწილეებისთვის, მიმართ ასევე, და სტაჟირების დაინერგოს შეფასების ინსტრუმენტები  თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ითანამშრომლოს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატთან 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანად განხორციელების მიზნებისთვის; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ საქართველოს განათლების მინისტრის ბრძანების საფუძველზე, ერთიანი ეროვნული გამოცდების ჩაუბარებლად, საქართველოს უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამებზე, 2022 წელს ოკუპირებული რეგიონებიდან 231 პირი ჩაირიცხა, პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებზე კი - 19 პირი. მნიშვნელოვანია აღიარების ოკუპირებულ საკითხი - ტერიტორიებზე ოკუპირებული მიღებული ახალგორიდან ზოგადი განათლების წარდგენილი სასკოლო დოკუმენტების განხილვის შედეგად, 2022 წელს 7 მოსწავლის, ხოლო ოკუპირებული გალიდან - 282 მოსწავლის მიერ მიღებული სრული განათლება აღიარეს.  გააძლიეროს მხარდამჭერი სერვისები სტუდენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან, რათა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ჩარიცხვის შემთხვევაში, მათ ჰქონდეთ უნივერსიტეტში სწავლის გაგრძელების სათანადო პირობები. 2022 წელს დამტკიცდა განათლებისა და მეცნიერების ახალი ერთიანი ეროვნული სტრატეგია სამოქმედო გეგმებთან ერთად. ამ დოკუმენტების პროექტებში ადამიანის უფლებათა და დემოკრატიული მოქალაქეობის შესახებ განათლების ინტეგრირების დონე სახალხო დამცველმა 2021 წელსაც შეაფასა და გამოკვეთა ძირითადი ხარვეზები. ამ დრომდე არ განხორციელებულა ადამიანის უფლებების სწავლების გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული ცვლილებები. აღსანიშნავია ისიც, რომ ხსენებულ თემებს არც ადამიანის უფლებათა დაცვის ახალი ეროვნული სტრატეგიის პროექტი მოიცავს. ამ კონტექსტში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ადამიანის უფლებათა სწავლების ეროვნული ადამიანის უფლებათა სწავლების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის არსებობა.  პოლიტიკის დოკუმენტებში აისახოს კომპონენტები.  საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამოქმედო გეგმებში, ფორმალური განათლების ყოველი საფეხურისთვის განისაზღვროს დემოკრატიული მოქალაქეობისა და ადამიანის უფლებათა შესახებ სწავლების ხელშეწყობაზე მიმართული ამოცანები/აქტივობები და შესაბამისი ინდიკატორები, რომლებიც ექვემდებარება გაზომვას; გრიფირების წესის თანახმად, სახელმძღვანელოს შინაარსობრივი განახლების თაობაზე ნებისმიერი ინიციატივა დასაბუთებული უნდა იყოს და სამინისტროს თანხმობის გარეშე დაუშვებელია მასალაში შინაარსობრივი ცვლილების შეტანა. საკითხის შესწავლისას გაირკვა, რომ წესი არ ადგენს ინიციატივის დასაბუთებულობის შემოწმების სისტემას, რომელსაც, სათანადო შემთხვევაში დაეფუძნება სამინისტროს თანხმობა. მოქმედი მოწესრიგება სასკოლო სახელმძღვანელოში ცვლილების ინიცირებისა და სამინისტროს მიერ მასზე თანხმობის ან უარყოფის გასაცემად არ ადგენს მხოლოდ წერილობითი ფორმის გამოყენების აუცილებლობას. ამგვარი რეგულირება მასალის შინაარსობრივი განახლების ზეპირად, სამუშაო ფორმატში ინიცირების შესაძლებლობასაც ქმნის. შესაბამისად, სახალხო დამცველმა სამინისტროს გრიფირების წესში ცვლილებების შეტანის რეკომენდაციით მიმართა. კერძოდ, გრიფმინიჭებული მასალის განახლების ინიციატივა წარდგენილი უნდა იყოს მხოლოდ წერილობითი ფორმით, მისი დასაბუთებულობის შესამოწმებლად უნდა შეიქმნას ექსპერტთა ჯგუფი, რომლის შემადგენლობაშიც ადამიანის უფლებათა ექსპერტიც იქნება, ხოლო ცვლილებაზე სამინისტროს თანხმობა უნდა გაიცეს წერილობითი ფორმით, სამუშაო ჯგუფის დადებითი დასკვნის საფუძველზე. სამინისტრომ რეკომენდაცია არ გაიზიარა. სახალხო დამცველი კი, უწყების პოზიციის სათანადოდ დასაბუთების გარანტიის შესაქმნელად და გრიფმინიჭებული მასალების შინაარსის ადამიანის უფლებებთან თავსებადობის უზრუნველსაყოფად, კვლავ საგანგებოდ მიუთითებს მასალის შინაარსობრივი ცვლილების ინიცირებასა და განახლებაზე სამინისტროს თანხმობის გასაცემად მხოლოდ წერილობითი ფორმის დადგენის აუცილებლობაზე.  გადახედოს „ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების სახელმძღვანელოს/სერიის გრიფირების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2017 წლის 16 თებერვლის 28/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ წესს და მოკვლევის საფუძველზე, შევიდეს შესაბამისი ცვლილებები ბრძანებაში გრიფირების პროცედურების დახვეწისა და გაუმჯობესების მიზნით.  გადახედოს სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების არსებულ პროცედურას და გამოვლენილი საჭიროების შესაბამისად, უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა ექსპერტის ჩართულობა ყველა ეტაპზე.  სასკოლო სახელმძღვანელოების მაკეტების შინაარსობრივი რეცენზირების პროცესში, უზრუნველყოს საჩივრების განხილვის მიზნით შექმნილი სააპელაციო კომისიის მიერ გადაწყვეტილებების დასაბუთება, რაც, მათ შორის, მოიაზრებს კომისიის მიერ სხდომაზე მოწვეული პირის, ან პირების პოზიციის გადაწყვეტილებაში აღწერასა და მათზე დასკვნების დასაბუთებასაც.  საქართველოს მთავრობასთან კოორდინაციით, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და სსიპ საჯარო სამსახურის ბიუროსთან ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა დასაქმების მაჩვენებლის გაზრდის მიზნით, ახალი დასაქმების პროგრამების შემუშავების პროცესში. საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო:  საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან და ადგილობრივ ხელისუფლებებთან თანამშრომლობით, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ხელი შეუწყოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო- საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო: სოციალური უფლებების განმტკიცების მიზნით, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფომ განიხილოს ნაბიჯები ამ უფლებების დაცვის საერთაშორისო მექანიზმების გასაძლიერებლად.  დარგობრივ სამინისტროებთან ერთად განიხილოს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ 2008 წლის ფაკულტატიური ოქმის და 1996 წლის ევროპის სოციალური ქარტიის (შესწორებული) 31-ე მუხლის რატიფიცირების მიზანშეწონილობის საკითხი. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არსებული მდგომარეობის გათვალისწინებით, აუცილებელია გაგრძელდეს საერთაშორისო პლატფორმის ეფექტური გამოყენება ისეთი უფლების რეალიზაციისთვის როგორიც არის მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება. ასევე, ოკუპირებულ ტერიტორიებზე აუცილებელია მაქსიმალურად განხორციელდეს საერთაშორისო მონიტორინგი მოლაპარაკებები ყველა და მათი წვდომა შესაბამის საერთაშორისო ფორმატის ტერიტორიებზე.  განაგრძოს შესაძლო გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე. წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით დაიცვან მოსახლეობის შესაძლო საერთაშორისო გადაადგილების თავისუფლება;  განაგრძოს მოლაპარაკებები, ყველა ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო: ზედამხედველობის ბერკეტების გაძლიერება საჭიროა სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების სფეროშიც, ვინაიდან, მოპოვებით საქმიანობა გარემოს მრავალ ასპექტზე ზემოქმედებს. ზედამხედველობის პროცესში, მნიშვნელოვანია როგორც სალიცენზიო პირობების შესრულების შემოწმება, ისე გარემოსდაცვითი დარღვევების გამოვლენა. ამ თემაზე ჩატარებული ერთ-ერთი კვლევის თანახმად, არაერთ გამოწვევასთან ერთად, განსაკუთრებულ აუცილებლობას წარმოადგენს გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტისა და მინერალური უფლებამოსილების მკაფიო გამიჯვნა, რესურსების როგორც ეროვნული საკანონმდებლო სააგენტოს დონეზე, ისე პრაქტიკაში, რათა ღიად არ დარჩეს ამ საქმიანობის ფარგლებში გარემოსდაცვითი მოთხოვნების დაცვაზე სახელმწიფო ზედამხედველობა.  შეისწავლონ მოპოვებითი საქმიანობის ფარგლებში არსებული გამოწვევები, დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები ამ სფეროში გარემოსდაცვითი ინტერესების რეალიზაციის გასაუმჯობესებლად და ეფექტიანი საზედამხედველო ფუნქციების შესასრულებლად. საყურადღებოა ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ითხვისში მცხოვრები დაზარალებული მოსახლეობისთვის დამდგარი ზიანის კომპენსაციის საკითხი, ასევე, ამ სოფელში მაცხოვრებლების უსაფრთხო გარემოში ცხოვრების უფლების უზრუნველყოფა.  თავისი კომპეტენციის ფარგლებში გამოიყენოს მის ხელთ არსებული შესაძლებლობები, რათა ხელი შეეწყოს მედიაციას ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ითხვისში მცხოვრები დაზარალებული მოსახლეობისთვის დამდგარი ზიანის ოდენობის დადგენისა და პასუხისმგებელი პირების მიერ მისი ანაზღაურების უზრუნველყოფის მიზნით;  თავისი კომპეტენციის ფარგლებში გააგრძელოს კომპლექსური ნაბიჯების დაგეგმვა ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ითხვისის მცხოვრებლების უსაფრთხო გარემოში ცხოვრების უფლების რეალიზაციისთვის, მათ შორის, უწყებათაშორისი კომისიის დასკვნაში ასახული მონიტორინგის, გრძელვადიანი განსახლების უზრუნველსაყოფად პასუხისმგებელი უწყებებისა და ვადების განსაზღვრის მიმართულებით. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ანგარიშში პოზიტიურადაა შეფასებული 2022 წელს გადადგმული ნაბიჯები გზშ-ს სისტემის სრულყოფის მიზნით, რაც, გარემოზე ზემოქმედებისა და სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების სახელმძღვანელოების განახლებას გულისხმობს. თუმცა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ისინი ზოგადი ხასიათისაა და არ მოიცავს დეტალურ კრიტერიუმებს გადაწყვეტილების მისაღებად და სრულად არ არის მისადაგებული კოდექსთან.  დასრულდეს გარემოზე ზემოქმედების შეფასებისა და სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების სახელმძღვანელოების განახლება და პრაქტიკაში დანერგვა. ანგარიშში, წინა წლების მსგავსად, კვლავაც საუბარია არაერთ მუნიციპალიტეტში სამეწარმეო საქმიანობით გამოწვეული ეკოლოგიური პრობლემებზე. კერძოდ, სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების სფეროში. საჭიროებას წარმოადგენს გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტისა და მინერალური რესურსების ეროვნული სააგენტოს უფლებამოსილების მკაფიო გამიჯვნა, როგორც საკანონმდებლო დონეზე, ისე პრაქტიკაში, რათა ღიად არ დარჩეს ამ საქმიანობის ფარგლებში გარემოსდაცვითი მოთხოვნების დაცვაზე სახელმწიფო ზედამხედველობა. ზედამხედველობის ბერკეტების ეფექტიანობის გაუმჯობესების აუცილებელ პირობად, ანგარიშში დაწესებული სანქციების გამკაცრება და უფლებამოსილებების გამიჯვნაა დასახელებული, რაც ამ სფეროში სამართალდარღვევის მაქსიმალურად თავის არიდებას და აღკვეთას მოემსახურება.  შეისწავლონ მოპოვებითი საქმიანობის ფარგლებში არსებული გამოწვევები, დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები ამ სფეროში გარემოსდაცვითი ინტერესების რეალიზაციის გასაუმჯობესებლად და ეფექტიანი საზედამხედველო ფუნქციების შესასრულებლად. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატი: ეთნიკური უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობის პოლიტიკის კუთხით, ქვეყანაში მოქმედებს სოციალური მომსახურების სააგენტოს დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამები, ასევე გათვალისწინებულია სტაჟირება საჯარო სამსახურებში ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის, თუმცა, სამწუხაროდ, დასახელებული პროგრამები სახელმწიფოს თანმიმდევრული პოლიტიკის ნაწილი არ არის და პრობლემის გამოსწორებისთვის ფრაგმენტული ჩარევა უფროა. საგულისხმოა, რომ 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანობა შეზღუდულია, ვინაიდან იგი ვერ უზრუნველყოფს პროგრამის კურსდამთავრებულთა შემდგომ დასაქმებას საჯარო სამსახურში, რაც ამ პროგრამის ერთ-ერთი მიზანია. საგულისხმოა, რომ საჯარო უწყებები ხშირ შემთხვევაში სათანადოდ ვერ იყენებენ ორენოვანი ახალგაზრდების რესურსს. შედეგად, სტაჟიორები ვერ ახერხებენ საჭირო უნარების განვითარებას. ასევე, მნიშვნელოვანია მკაფიოდ განისაზღვროს 1+4 სტაჟირების პროგრამის მოთხოვნები მოსალოდნელი შედეგები მიმღები დაწესებულების მონაწილეებისთვის, მიმართ ასევე, და სტაჟირების დაინერგოს შეფასების ინსტრუმენტები  შესწავლილი იქნეს და შესწავლის შედეგად იდენტიფიცირებული საჭიროებების მიხედვით გადაიხედოს 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანად განხორციელების გაუმჯობესებული ინსტრუმენტები, ასევე იდენტიფიცირებულ საჭიროებისამებრ დაიგეგმოს ამ პროგრამის მიზნებისა და ამოცანების შესრულებისა და მისი ეფექტიანობის გაზრდის გზები (მათ შორის, შესაძლებელია დაკონკრეტდეს პროგრამის მოთხოვნები, მოსალოდნელი შედეგები, პროგრამის მონაწილეებისათვის დაინერგოს შეფასების უფრო სტაჟირების მეტად ცხადი ინსტრუმენტები და ახალგაზრდების უნარების განვითარებაზე ორიენტირებული ღონისძიებები ან/და სხვა). ეროვნული უმცირესობების მხარდასაჭერად აუცილებელია დაიწყოს მსჯელობა საქართველოს პარლამენტში შესაბამისი საკონსულტაციო ფორმატის შექმნის თაობაზე.  ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან ეროვნული უმცირესობებისთვის საკონსულტაციო მექანიზმების საქართველოს პარლამენტში შექმნის საკითხზე. საზოგადოებაში ეროვნული უმცირესობების ინტეგრაციისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სახელმწიფო ენის სწავლებას და მის პოპულარიზებას. ასევე, მნიშვნელოვანია ეთნიკური უმცირესობების მხარდაჭერა გაგრძელდეს ინტერეთნიკური და ინტერკულტუტული დიალოგის სახით, შესაბამისი აქტოვობების ეფექტიანი აღსრულების გზით.  ხელი შეუწყოს ეროვნულ უმცირესობებში სახელმწიფო ენის სწავლების პოპულარიზებას, მათ შორის, მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების გზით.  გააგრძელოს მუშაობა სამოქალაქო ინტეგრაციისა და თანასწორობის 2023-2024 წლების სამოქმედო გეგმის ფარგლებში დაგეგმილი ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებით მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონებში ინტერეთნიკური და ინტერკულტურული დიალოგის გაძლიერებაზე ორიენტირებული აქტივობების იმპლემენტაციაზე და უზრუნველყოს მათი ეფექტური აღსრულება თემთა შორის უკონფლიქტო ურთიერთობების განვითარების მიზნით. მუნიციპალიტეტის ორგანოები: უმრავლეს მუნიციპალიტეტში პრობლემურია სექსუალური შევიწროების პრევენციის შიდა მექანიზმების არარსებობა. შინ შრომისა და ზრუნვის ტვირთის, ქალების მიმართ დამკვიდრებული სტერეოტიპული და დისკრიმინაციული დამოკიდებულების გამო, ცალკეულ მუნიციპალიტეტებში ასევე პრობლემურია ქალთა გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე ყოფნა. რაც, ძირითად შემთხვევებში, ქალების დაბალი რანგის პოზიციებზე დასაქმებასა და მათ მიერ მხოლოდ ტექნიკური სამუშაოს შესრულებაში გამოიხატება.  ბიუჯეტის შემუშავებამდე უზრუნველყონ ადგილობრივ დონეზე ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ კვლევების ჩატარება და მის შედეგებზე დაყრდნობით შემუშავდეს სხვადასხვა ტიპის სერვისები ყველა მოწყვლადი ჯგუფის წარმომადგენლების საჭიროებების გათვალისწინებით. პრობლემას წარმოადგენს ქალთა მონაწილეობა ადგილობრივი თვითმმართველობის შეხვედრებში, განსაკუთრებით, შშმ და ეთნიკური უმცირესობის წარმომადგენელი ქალებისთვის. საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის მიერ ჩატარებული კვლევის შედეგებმა ცხადყო, რომ ქალებისთვის შეხვედრებსა და ღონისძიებებში მონაწილეობის ბარიერს ქმნის, მათ შორის, ტრანსპორტზე შეზღუდული წვდომა.  უზრუნველყოს ტრანსპორტზე ადეკვატური წვდომა, მათ შორის, არასამუშაო დღეებში/საათებში და გადაადგილებასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურის (გარე განათების, საფეხმავლო გზების, დასასვენებელი ადგილების, გაჩერებების და სხვ.) მოწყობისას, გათვალისწინებული იყოს სპეციალური საჭიროებების მქონე ქალთა საჭიროებები. აპარატმა, 2022 წლის თებერვალსა და მარტში, შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით, საქართველოს 25 მუნიციპალიტეტში მოქმედი 59 უფასო სასადილო მოინახულა. მონიტორინგის შედეგებმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა გამოწვევები, რომელთაც სახალხო დამცველის აპარატი წლების განმავლობაში განიხილავდა, ასევე გამოვლინდა პროგრამის სხვა მნიშვნელოვანი ხარვეზებიც.  2023 წელს, საკუთარი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შეისწავლონ მცხოვრებთა საჭიროებები, შეაგროვონ სტატისტიკური მონაცემები და ამის გათვალისწინებით, საჭიროების შესაბამისად, საკვებზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, მოიძიონ დამატებითი სახსრები და გაზარდონ მუნიციპალიტეტის მიმდინარე და მომავალი წლების ბიუჯეტი. ქუთაისში, ნიკეას დასახლებაში სოციალური საცხოვრისის შენობა ყოფილი კავშირგაბმულობის დაწესებულება იყო, ოზურგეთის სოციალური საცხოვრისი ყოფილი სამშობიაროს შენობაშია განთავსებული, გორის საცხოვრისი - ყოფილი ნარკოლოგიური კლინიკის შენობაა, რუსთავის საცხოვრისი - ყოფილი პროფესიული სასწავლებელია, ხოლო ორხევის - ყოფილი საწყობი. ნიშანდობლივია, რომ რუსთავის გარდა ვერცერთი ზემოთ დასახელებული ადეკვატურობასთან ოზურგეთის, საცხოვრისი დაკავშირებით ქუთაისის და ვერ დადგენილ თბილისის აკმაყოფილებს საცხოვრებლის საერთაშორისო სტანდარტებს. სოციალურ საცხოვრისებში არსებული არასათანადო საცხოვრებელი პირობები აღწერილია წინა წლის საპარლამენტო ანგარიშში და წინამდებარე მოხსენებაში მათ დეტალურად აღარ მიმოვიხილავთ.  გორის, თბილისის, ქუთაისის და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მერიებმა სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით . სახალხო გამოითხოვა დამცველის აპარატმა ინფორმაცია, რომლებსაც ყველა იმ მუნიციპალიტეტიდან დამტკიცებული აქვთ (სულ უსახლკარო 22) პირად რეგისტრაციისა და დროებითი საცხოვრებლით დაკმაყოფილების წესი. მოწოდებული ინფორმაციით ირკვევა, რომ უსახლკარო პირის გრძელვადიანი განსახლებისთვის განკუთვნილ სოციალურ მუნიციპალიტეტს საცხოვრისში თავისუფალი გააჩნია. დანარჩენ ფართი მუნიციპალიტეტებში მხოლოდ ადიგენის უსახლკარობისთვის განკუთვნილი პროგრამა შემოიფარგლება ბინის ქირით, რომელიც ინიშნება ერთი საბიუჯეტო წლით და გრძელვადიან პერსპექტივაში არ შეუძლია უსახლკარობის აღმოფხვრა.  ხონის, ხარაგაულის, ჩოხატაურის, სენაკის, სამტრედიის, საგარეჯოს, რუსთავის, ოზურგეთის, მესტიის, მარტვილის, თეთრიწყაროს, ზუგდიდის, ვანის, დუშეთის, დმანისის, გორის, ბოლნისის, ამბროლაურისა და ქუთაისის მუნიციპალიტეტის მერიებმა სათანადო საცხოვრებლის უზრუნველსაყოფად, პრიორიტეტი მიანიჭონ გრძელვადიან საცხოვრებლებს და შექმნან საბინაო ფონდი. რეგიონებში მწვავედ დგას ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების დეფიციტი და ბაგა-ბაღების ინფრასტრუქტურაზე სხვადასხვა სახის შეზღუდვის მქონე ბავშვთა წვდომა. პრობლემად რჩება სკოლამდელი აღზრდის მიღმა დარჩენილ შშმ ბავშვთა გამოვლენა. მუნიციპალიტეტთა უმრავლესობაში სათანადოდ არ ხორციელდება ინკლუზიური სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების მონიტორინგი. 2022 წელს, ინკლუზიური განათლების მიმართულებით ტრენინგები ჩატარდა 27 თვითმმართველ ერთეულში, შშმ აღსაზრდელების საჭიროებების კვლევა კი მხოლოდ 10-ში.  უზრუნველყონ ორიენტირებული ბაგა-ბაღების მისაწვდომობა შეხვედრების ჩატარება და ცნობიერების (ინკლუზიური ამაღლებაზე განათლების სპეციალისტების ჩართულობით) მოსახლეობასთან, ბაღების პერსონალთან და აღსაზრდელების მშობლებთან: ინკლუზიური განათლების პრინციპებზე, შშმ ბავშვების უფლებრივ გარანტიებზე, სწორ მიდგომებზე/ტერმინებზე, ადრეული ინტერვენციის, სკოლამდელი აღზრდის, თანატოლებთან სოციალური ინტერაქციის მნიშვნელობაზე, ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების როლსა და რთული ქცევის პოზიტიურ მართვაზე. პრობლემას წარმოადგენს სხვადასხვა დონეზე, გადაწყვეტილების მიღების პროცესში შშმ პირთა/შშმ პირთა ორგანიზაციების არსებითი მონაწილეობა. მათ შორის, შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოების საქმიანობა. გასული წლების მსგავსად კვლავ უცვლელია ვითარება მუნიციპალიტეტებთან არსებული სათათბირო ორგანოების სათანადოდ ამოქმედებასთან/ფუნქციონირებასთან დაკავშირებით.  უზრუნველყონ შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოების სხდომების ჩატარება დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. ხარისხიანი ადრეული და სკოლამდელი განათლების მიღებასთან დაკავშირებული გამოწვევები, ტერიტორიული მისაწვდომობა, ბილინგვური განათლების სიმცირე და შესაბამისი კადრების ნაკლებობა განსაკუთრებით უმცირესობების წარმომადგენელი ბავშვებისთვის. უმცირესობებით დასახლებული სოფლების მაგალითისათვის: ბოლნისის მუნიციპალიტეტის საყურადღებოა ამაზე ნაწილში ეროვნული მიანიშნებს ეთნიკური ბაღების არარსებობა. ეთნიკური უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ არცერთ თემში, გარდა დაბა თამარისისა, არ ფუნქციონირებს საბავშვო ბაღი. დაწესებულებები, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში მხოლოდ დასახლებაშია, 10 სკოლამდელი დანარჩენ 21 განათლების დასახლებაში კი გართულებულია წვდომა სკოლამდელ განათლებაზე. აქვე უნდა აღინიშნოს მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფლების უმრავლესობა, სადაც ასევე არ მიუწვდებათ ხელი სკოლამდელ განათლებაზე.  საბავშვო ბაღების სკოლამდელი მშენებლობა/რეაბილიტაციის აღზრდის დაწესებულებების პროგრამის ფარგლებში, მშენებლობა/რეაბილიტაცია პრიორიტეტულად გაითვალისწინონ ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში. პრობლემად რჩება ბავშვებისა და მათი ოჯახებისთვის მუნიციპალიტეტების ორგანოებში შესაბამისი სამსახურების მიერ მათ სამოქმედო ტერიტორიაზე გამოკვეთილი საჭიროებების შეფასების საფუძველზე, მუნიციპალური პროგრამების შემუშავება, მათი განხორციელების კოორდინაცია, პროცესის მონიტორინგი და შეფასება, რაც ადგილობრივი რესურსების სიმწირითაც არის გამოწვეული.  მუნიციპალური სერვისების ფარგლებში, განხორციელდეს აქტიური მუშაობა სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების ადრეული გამოვლენის, მათი საჭიროებების იდენტიფიცირებისა და მოქნილი ადგილობრივი პროგრამების შეთავაზების მეშვეობით, მათი ოჯახების დამოუკიდებელი ცხოვრების მიღწევისთვის. სახალხო დამცველი წლებია საუბრობს, რომ ადგილობრივი თვითმმართველობები ხანდაზმულ პირებს ვერ სთავაზობენ შესაბამის პროგრამებს მათი ღირსეული დაბერებისთვის. მუნიციპალიტეტები არ ეწევიან თავიანთ ტერიტორიაზე სოციალურ მუშაობას, რაც გულისხმობს, მათ შორის, ხანდაზმული პირების საჭიროებების განსაზღვრასა და შეფასებას, პრობლემების წარმოჩენას, შესაბამისი პროგრამების დანერგვას და შემდგომ განხორციელებას.  მუდმივად შეაგროვონ მონაცემები მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ხანდაზმული პირების საჭიროებების შესაფასებლად (ხანდაზმულთა საჭიროებების შეფასების დოკუმენტი). ამ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, შეიმუშაონ ხანდაზმულთა მიმართ მიზნობრივი პროგრამები, ასახონ ბიუჯეტში, საჭიროების შემთხვევაში, გაზარდონ ბიუჯეტი და მოიძიონ დამატებითი სახსრები. გამოწვევას წარმოადგენს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი მოზარდებისათვის ხარისხიანი ადრეული და სკოლამდელი განათლების მიღების შესაძლებლობის უზრუნველყოფა. განსაკუთრებით პრობლემურია ბილინგვური განათლების სიმცირე და მოზარდთა საჭიროებების შესაბამისი კადრების სიმცირე.  საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, მუნიციპალიტეტებმა ხარისხისა და ახალციხის, სკოლამდელი საქმიანობის ახალქალაქისა აღზრდის ეფექტიანობის და ნინოწმინდის დაწესებულებებში ასამაღლებლად, სწავლების უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება. ეროვნული უმცირესობებით ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული მუნიციპალიტეტებიდან მხოლოდ დმანისისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის ვებგვერდი ითარგმნება ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე.  საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე. პრობლემურია მუნიციპალური პროგრამების თაობაზე სათანადო ინფორმირების ნაკლებობა მაშინაც, როცა ეს პროგრამები სწორედ ბენეფიციართა ჯანმრთელობისა და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას ემსახურება.  საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, მუნიციპალიტეტებმა ახალციხის, უზრუნველყონ ახალქალაქისა და მუნიციპალიტეტების ნინოწმინდის მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენებზე. მნიშვნელოვანია ადგილობრივი თვითმმართველობები ორიენტირებულები იყვნენ ეკომიგრაციის პრევენციაზე და არა შედეგების ლიკვიდაციაზე. ამ კუთხით ხელშემწყობი პრევენციული ღონისძიებებისათვის საჭიროა საორიენტაციო თანხების დაანგარიშება, მათი შემდგომი მობილიზებისთვის. პრევენციული ღონისძიებების აქტიურად გატარება, შესაძლებელს ხდის, ერთი მხრივ, ეკომიგრაციით გამოწვეული ზიანის და ოჯახების განსახლების აუცილებლობის თავიდან არიდებას, ხოლო, მეორე მხრივ, ფინანსური რესურსების დაზოგვას.  დაანგარიშდეს გასატარებელი ეკომიგრაციის პრევენციული ღონისძიებების სავარაუდო ღირებულება. ზოგიერთი მუნიციპალიტეტი არსებული ფინანსური რესურსის ფარგლებში, მართალია, ახორციელებს გარკვეულ პრევენციულ ღონისძიებებს, თუმცა ჩატარებული სამუშაოების თაობაზე ინფორმაციას რეკომენდაციის გამცემ ორგანოს არ აწვდის. რის გამოც, არ ხერხდება ინფორმაციის თავმოყრა იმ უწყებაში, რომელიც ასეთ დასკვნებს გასცემს.  სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს მიეწოდოს ინფორმაცია გატარებული ინფორმაცია პრევენციული ეკომიგრაციის პრევენციული ღონისძიებების შესახებ. მუნიციპალიტეტების უმრავლესობას არ აქვს ღონისძიებების გასატარებლად საჭირო საორიენტაციო ხარჯების შესახებ, ასევე, ნაწილი მუნიციპალიტეტების ბიუჯეტი არ ითვალისწინებს სახსრებს პრევენციის მიმართულებით.  აბაშის, ლანჩხუთის, ნინოწმინდის, თერჯოლის, ბაღდათის, ლენტეხისა და ხონის მუნიციპალიტეტების მერებმა ბიუჯეტის ფორმირებისას, გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ პრევენციული გამოვლენილ ღონისძიებების გეოლოგიურად გატარების აქტიურ მიზნით, ტერიტორიებზე მობილიზება გაუკეთონ შესაბამის ფინანსებს აღსანიშნავია, რომ 2021 წლის მსგავსად, ცალკეულ მუნიციპალიტეტებს კვლავ არ შეუმუშავებიათ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონით მისაღები ნორმატიული აქტები.  დედოფლისწყაროს, ზესტაფონის, სიღნაღის, ტყიბულის, ჭიათურისა და ხონის მუნიციპალიტეტების მერიებმა და საკრებულოებმა შეიმუშაონ და დაამტკიცონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ” საქართველოს კანონის 28-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „დ” და „ე” ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტები .  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ შემუშავებული რეკომენდაციების მიხედვით დაამტკიცონ მინიმალური სტანდარტი, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება სერვისის მართვასთან, მენიუს კალორაჟთან, კვების ხარისხთან, უსაფრთხოებასთან, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნებთან, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვასთან, ჰიგიენური ნორმების დაცვასთან დაკავშირებული და სხვა საკითხები.  საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან და საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით ხელი შეუწყონ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას განხორციელებას. და სასწავლო-საგანმანათლებლო პროგრამების საზოგადოებრივი მაუწყებელი: საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მნიშვნელოვანი აქტივობების განხორციელების მიუხედავად, კვლავ პრობლემურია ეროვნული უმცირესობების ენებზე ინფორმაციის ძირითადად ონლაინ პლატფორმის მეშვეობით გავრცელების პრაქტიკა. ამისი ნათელი მაგალითია თავად საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მოწოდებული სტატისტიკა. რომლის თანახმადაც, 2022 წლის პირველი იანვრიდან 2022 წლის პირველ ოქტომბრამდე „მოამბის“ სინქრონული თარგმანის ნახვა ონლაინ პლატფორმებზე აზერბაიჯანულ ენაზე შეადგენდა დაახლოებით 115 000 ნახვას, ხოლო სომხურ ენაზე - 108 000 ნახვას, რაც ყოველდღიურად აზერბაიჯანული ენის შემთხვევაში წარმოადგენს დაახლოებით 420 ნახვას დღიურად, ხოლო სომხური ენის შემთხვევაში - დაახლოებით 394 ნახვას. ნახვების სიმცირესთან ერთად, ასევე საყურადღებოა, რომ, 2021 წელთან შედარებით, ამ მხრივ გაუმჯობესება არ შეინიშნება, მოწოდებული ონლაინ ვინაიდან, პლატფორმების საზოგადოებრივი სტატისტიკის მაუწყებლის თანახმად, 2021 მიერ წელს სინქრონულად თარგმნილი „მოამბის“ ყოველდღიური მაჩვენებელი 500-1500 ნახვას უტოლდებოდა.  ინტენსიურად გააგრძელოს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური სატელევიზიო გამოშვებების პოპულარიზება აუდიტორიის გაზრდის მიზნით. სამწუხაროა, რომ 2021 წლისგან განსხვავებით, როდესაც საქართველოს პირველმა არხმა ქვემო ქართლსა მედიასაშუალებასთან და სამცხე-ჯავახეთში გააფორმა მოქმედ თანამშრომლობის რამდენიმე მემორანდუმი, რეგიონულ 2022 წელს დამატებით სხვა რეგიონებში მსგავსი თანამშრომლობის მემორანდუმების გაფორმების პრაქტიკა არ ტრანსლირების გაგრძელებულა. შესაძლებლობა მნიშვნელოვანია, ეროვნული გამოშვებების უმცირესობებით სატელევიზიო დასახლებულ ყველა რეგიონში იყოს უზრუნველყოფილი.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედია პროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედია პროდუქტების) ხელმისაწვდომობას არსებული ტრანსლირების ყველა საშუალებით, ასევე მოხდეს აღნიშნული მედია პროდუქტების პოპულარიზაცია. სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო რიგ საქმეებში აღსრულების ეროვნული ბიუროს მიდგომაა, რომ მოპასუხე დამსაქმებლებს მხოლოდ მას შემდეგ წარმოეშობათ იძულებით განაცდური თანხის გადახდის ვალდებულება, რაც უკანონოდ გათავისუფლებული პირი (კრედიტორი) სასამართლოს მიერ მითითებულ თანამდებობაზე აღდგება. სახალხო დამცველის შეფასებით, აღსრულების ეროვნული ბიუროს ეს მიდგომა არ არის დასაბუთებული. არ არსებობს ფაქტობრივი და სამართლებრივი საფუძველი, რაც აღსრულების ეროვნულ ბიუროს სამსახურიდან უკანონოდ გათავისუფლებული პირის სამსახურში აღდგენამდე პერიოდში მოვალისგან იძულებითი განაცდურის თანხის ამოღებასთან დაკავშირებით სააღსრულებო წარმოების დაწყების უფლებამოსილებას უზღუდავს.  წარმოადგინოს წინადადებები, რომლის მიზანიც იქნება შრომითი ურთიერთობის აღდგენასთან ერთად იძულებითი განაცდური თანხის გადახდის დაკისრების მოთხოვნის აღსრულების დაუყოვნებლივ დაწყება; აღსრულების მფლობელობიდან ეროვნული უძრავი ბიუროს ნივთის წარმოებაში გამოთხოვასთან არსებული უკანონო დაკავშირებული საქმეების აღსრულება ჭიანურდება.  წარმოადგინოს წინადადებები უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის (გამოსახლების) საქმეებთან დაკავშირებული საქმეთა ნაკადის სამართლიანად მართვის დარეგულირების მიზნით, მესაკუთრეთა უფლებების დაკმაყოფილების გაუმართლებელი დაყოვნების პრევენციის მიზნით. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო: ლევან სამხარაულის ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში სახალხო დამცველის მიერ ჩატარებული ვიზიტისას გაირკვა, რომ ბრალდებულის სხეულზე არსებული დაზიანებების სრულყოფილი დოკუმენტირება დაწესებულებაში დანერგილი არ არის. ექთნის ჟურნალების გაცნობით დგინდება, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, დაწესებულებაში შემოსვლისას ექიმს აღწერილი აქვს დაზიანება, თუმცა არ არის დანერგილი „სტამბოლის პროტოკოლის“ მიხედვით დაზიანების აღწერის მეთოდი, სადაც მიეთითებოდა დაზიანების წარმომავლობა, ექიმი დაადგენდა შესაბამისობას დაზიანებასა და მისი მიღების მეთოდს შორის და შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე ეჭვის არსებობის შემთხვევაში შეტყობინებას გაუგზავნიდა სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს.  დაიწყოს მუშაობა დაზიანების დოკუმენტირების ისეთი ფორმის შემუშავებაზე, რომელსაც შეავსებს შესაბამისი სამედიცინო პერსონალი, თუ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ თავად პაციენტი განაცხადებს ან სამედიცინო პერსონალს წარმოეშობა ეჭვი ასეთი მოპყრობის შესახებ; იმავდროულად, განსაზღვროს ექიმის მიერ შესაბამისი საგამოძიებო ორგანოს ინფორმირების წესი; საანგარიშო სამხარაულის პერიოდში პრევენციის ეროვნული მექანიზმის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ ლევან ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში ჩატარებული ვიზიტისას მიღებული ინფორმაციით, მნიშვნელოვანია, სპეციალური პენიტენციური სამსახურისა და ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მჭიდრო თანამშრომლობით წარმოებდეს გამოსაკვლევი პირის თანხმობით მისი ფიზიკური ჯანმრთელობის მედიკამენტების მიწოდება, შესახებ რათა, ინფორმაციის საჭიროების გაცვლა და შემთხვევაში, დანიშნული ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში ყოფნის პერიოდში პირმა უწყვეტად მიიღოს დანიშნული მკურნალობა.  ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში გადაყვანილი გამოსაკვლევი პირის სომატური მკურნალობის უწყვეტობის საკითხის უკეთ დარეგულირების მიზნით, ითანამშრომლოს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტთან, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს ამ პირის ჯანმრთელობის მდგომარეობის თაობაზე ინფორმაციის გაცვლა, მისივე თანხმობით. მნიშვნელოვანია სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტის თანამშრომელთა მეტი მხარდაჭერა და გაძლიერება, ამავდროულად, მათთვის ცნობიერების ამაღლების შესაძლებლობათა უზრუნველყოფა.  ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტის ბიუჯეტის გაზრდის გზით უზრუნველყოს თანამშრომელთა ხელფასების და რაოდენობის გაზრდა, ასევე გამოყოს ფინანსური რესურსი, რათა უზრუნველყოს დეპარტამენტის თანამშრომელთათვის უწყვეტი განათლების და საერთაშორისო გამოცდილებების გაზიარების შესაძლებლობა. სსიპ საჯარო სამსახურის ბიურო:  საქართველოს მთავრობასთან კოორდინაციით შეიმუშაოს ახალი დასაქმების პროგრამები, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა დასაქმების მაჩვენებლის გასაზრდელად. თანამდებობის პირები: მიზანშეწონილია თანამდებობრივი უფლებამოსილების გამოყენების დროს, თანამდებობის პირების მიერ მისი რეალიზება განხორციელდეს იმგვარად, რომ დაცული იყოს უფლებადამცველთა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები და სამოქალაქო საზოგადოებრის წევრთა უფლებები.  კანონმდებლობით მონიჭებული უფლებამოსილების განხორციელების დროს, დაიცვან უფლებადამცველთა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები. მათ შორის, თავი შეიკავონ უფლებადამცველთა დისკრედიტაციის კამპანიაში ჩართვისგან და ხელი შეუწყონ მათ საქმიანობას. ამასთან, უზრუნველყონ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში სამოქალაქო საზოგადოების არსებითი ჩართულობა და თავიდან აიცილონ შესაბამის ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა იმის მიხედვით, თუ რამდენად მისაღებია მათ მიერ გამოხატული პოზიციები. ფსიქიატრიული დაწესებულებები: საანგარიშო პერიოდში „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში,“ „ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ეროვნულ ცენტრში,“ ასევე, ბათუმის სამედიცინო ცენტრში კვლავ მწვავედ იდგა პალატების გადატვირთულობის პრობლემა. აღნიშნულ დაწესებულებებში პაციენტები სრულად არ იყვნენ უზრუნველყოფილნი სტანდარტით (საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის №385 დადგენილებით დამტკიცებული „სტაციონარული დაწესებულების სანებართვო პირობები“) დადგენილი 8 კვ.მ საცხოვრებელი ფართობით. მათ საშუალოდ 45 კვადრატული მეტრის ფართობში უწევდათ ცხოვრება.  „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“, ბათუმის სამედიცინო ცენტრსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში თითოეული პაციენტი უზრუნველყონ სტანდარტით დადგენილი 8 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართობით; პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის მიხედვით, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში განხორციელებული მონიტორინგების ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ არსებული ინფრასტრუქტურა, საყოფაცხოვრებო პირობები და სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობა ვერ უზრუნველყოფს პაციენტთა მკურნალობას უსაფრთხო, თერაპიულ და მათი ღირსების დაცვის პირობებში. ანგარიშში, მათ შორის, ხაზგასმულია, რომ შემოწმებულ დაწესებულებათა უმრავლესობაში გადაუჭრელია პაციენტის მინიმალური საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფის საკითხი.  უზრუნველყონ პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშში არსებული უსაფრთხო და თერაპიული გარემოს თავში აღწერილი პრობლემების აღმოფხვრა და მიღებული ზომების შესახებ აცნობონ სახალხო დამცველს. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რიგი რეკომენდაციები არ აისახა კომიტეტის დასკვნაში, რადგან მათ ნაწილს დღეის მდგომარეობით დაკარგული აქვს აქტუალობა, ხოლო რეკომენდაციების ნაწილის გაზიარება არ იქნა მიჩნეული დამცველის ზოგიერთი მიზანშეწონილად ობიექტურ მიზეზთა გამო. ამასთანავე, კომიტეტმა მიიჩნია, რომ სახალხო რეკომენდაცია არ წარმოადგენს ანგარიშში იდენტიფიცირებული გამოწვევების დაძლევის საუკეთესო გზას და მიზანშეწონილად ჩათვალა ამ პრობლემების გადაჭრის მიზნით დავალებების გაცემა შეცვლილი ფორმულირებით. ზემოთ აღნიშნული დავალებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია/ანგარიში ადამიანის უფლებათა დაცვისა და წარედგინოს 2024 წლის 1 მარტამდე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე მიხეილ სარჯველაძე სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს უნდა

პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში ადამიანის უფლებათა ფართო სპექტრს მიმოიხილავს. ამ ანგარიშის საფუძვლიანმა ანალიზმა გამოააშკარავა როგორც ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით წინ გადადგმული ნაბიჯები, ისე გარკვეული გამოწვევები. ანგარიშში ხაზგასმით ტენდენციები: არის აღნიშნული საანგარიშო პერიოდში გამოკვეთილი დადებითი დადებითად აღინიშნება, რომ 2023 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაში ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტს დაემატა სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფა; მისასალმებელია, რომ სტატისტიკური პროგრამის გამოყენებით დამუშავებული მონაცემების მიხედვით, 2022 წელს გაუმჯობესდა პირველი 24 საათის განმავლობაში ადვოკატის საქმეში ჩართვის მაჩვენებელი; დადებითად ფასდება საქართველოს ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსში განხორციელებული ცვლილება, რომელიც ითვალისწინებს მოსამართლის უფლებამოსილებას რეაგირებისათვის მიმართოს შესაბამის გამოძიების ორგანოს, თუ ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმის განხილვისას გაუჩნდა ეჭვი, რომ ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემული პირის მიმართ განხორციელდა წამება, დამამცირებელი ან/და არაადამიანური მოპყრობა, ან თუ ამის შესახებ თავად ადმინისტრაციულ პასუხისგებაში მიცემულმა პირმა განუცხადა სასამართლოს; ასევე დადებითად ფასდება 2022 წელს განხორციელებული მნიშვნელოვანი ნორმატიული ცვლილება, რომლითაც უვადოდ თავისუფლებააღკვეთილ პირთა მიერ შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენების ვადა 20‐დან 15 წლამდე შემცირდა; პოზიტიურ ნაბიჯად ფასდება იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს არამოსამართლე წევრთა შერჩევის ღია კონკურსის საფუძველზე დაწყება; მისასალმებელია სავარაუდო მსხვერპლის აღჭურვა უფლებით, გაეცნოს სისხლის სამართლის საქმის მასალებს მიმდინარე გამოძიების ეტაპზე მაშინ, როდესაც იგი ჯერ დაზარალებულად ცნობილი არ არის; მისასალმებელია, რომ გენერალურ პროკურატურაში შეიქმნა საბჭო, რომლის კომპეტენციაში შედის, სიცოცხლის ხელყოფის სისხლის სამართლის საქმეებზე განიხილოს გამოძიების ეფექტიანობასთან დაკავშირებით დაზარალებულის საჩივარი და მოამზადოს გენერალური პროკურორისთვის სარეკომენდაციო გადაწყვეტილება; დადებითად ფასდება სიძულვილის მოტივით ჩადენილ დანაშაულთან ბრძოლის სახელმწიფო პოლიტიკის არსებითად გაუმჯობესების ტენდენცია, რაც ამ ტიპის დანაშაულთა მიმართ რეაგირების ხარისხის ასამაღლებლად გადადგმულ ნაბიჯებს მოჰყვა; 2032 წლის ჩათვლით გახანგრძლივდა გენდერული კვოტირების მოქმედების ვადა; დამტკიცდა და ამოქმედდა ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესი; საკანონმდებლო დონეზე განხორციელებული ცვლილებების შედეგად ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა ნაწილისთვის სისხლის სამართლის საქმეებზე შესაძლებელი გახდა უფასო იურიდიული მომსახურების გაწევა; აღსანიშნავია, რომ 2022 წელს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსში განხორციელებული ცვლილების შედეგად გაფართოვდა მარტოხელა მშობლის სტატუსი, რაც, თავის მხრივ, აჩენს მარტოხელა დედების მიერ სახელმწიფო სერვისებზე მისაწვდომობის ზრდის შესაძლებლობას; დადებითად ფასდება, რომ საანგარიშო პერიოდში შემუშავდა საქართველოს სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკისა და ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის პროექტები, რომლებიც მოიცავს სახელმწიფოს ენერგეტიკულ პოლიტიკას 2030 წლამდე და სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ხედვას 2050 წლამდე; საანგარიშო პერიოდში დაიწყო ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის მართვის გეგმების შემუშავება თბილისის აგლომერაციისთვის, ცენტრალური ზონისთვის (რომელიც მოიცავს რუსთავს) და შავი ზღვის ზონისთვის (რომელიც მოიცავს ბათუმს), რაც ჰაერის მართვის ევროპულ სტანდარტზე გადასვლის მიზნით გატარებული საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგია; მისასალმებელია, საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში წამლის და ფარმაცევტული ბაზრის საქმიანობის სფეროს რეგულირების მიმართულებით სახელმწიფოს მიერ გადადგმული ნაბიჯები, რომლებიც ხელს უწყობს მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის, განფასების სისტემის გაუმჯობესებას, სახელმწიფოს მხრიდან მედიკამენტების დაფინანსების გაზრდას, გენერიკული მედიკამენტების პოპულარიზაციას, ფარმაცევტული პროდუქტების რაციონალურ გამოყენებაზე კონტროლის გაუმჯობესებას; წინა წლებთან შედარებით, საანგარიშო პერიოდში შემცირდა უმუშევრობის მაჩვენებელი; მისასალმებელია 2023‐2030 წლების შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების დეინსტიტუციონალიზაციის სტრატეგიისა და 2023‐2025 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცება; და ასევე მისასალმებელია 2022 წელს თბილისის ჩვილ ბავშვთა სახლის დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დასრულება; დადებითად ფასდება ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2023 წლის სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტის გაზრდა; აღსანიშნავია „ფსიქო‐სოციალური მომსახურების ცენტრის“ (ბარნაჰუსის) არსებობა, მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში ბავშვზე მორგებული მიდგომის დანერგვის და სექსუალური ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების რეაბილიტაციის კუთხით არსებულ შესაძლებლობაზე; დადებითად ფასდება საანგარიშო პერიოდში საქართველოს მთავრობის ინიციატივით 800 სკოლის მშენებლობა და რეაბილიტაცია; პოზიტიურად აღინიშნება 2023 წლისათვის განსახლებისათვის ბიუჯეტით გათვალისწინებული ფინანსების გაზრდა; მისასალმებელია, რომ აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში გაიზარდა შესასყიდი საცხოვრებელი სახლისათვის ფინანსური ლიმიტი; აღსანიშნავია სამხედრო ნაწილებში სამედიცინო მომსახურების კუთხით ვითარების გაუმჯობესება და სამხედრო მოსამსახურეებისთვის ადეკვატური საცხოვრებელი და სამუშაო პირობების შექმნა; მისასალმებელია, რომ საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გადაწყვეტილებით, საქართველოს თავდაცვის ძალებში ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების ყოველთვიური ანაზღაურება 50 ლარიდან 100 ლარამდე გაიზარდა; აღნიშნულია რეფერალური მომსახურების სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც საქართველოს მთავრობის ყველაზე წარმატებულ პროგრამად ითვლება. აღნიშნული პროგრამის ფარგლებში ოკუპირებულ ტერიტორიაზე მცხოვრები პირები სრულიად უფასოდ მკურნალობენ საქართველოს სამედიცინო დაწესებულებებში; დადებითად ფასდება საქართველოს პარლამენტის მიერ 2022 წელს მიღებულ ამნისტიის კანონი, რომლითაც პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ პირებს, ახალი კორონავირუსის გავრცელების პრევენციის მიზნით დაწესებული შეზღუდვების კომპენსაციის მიზნით, შეუმცირდათ სასჯელი/პატიმრობის ვადა. ზემოთ აღნიშნულ დადებით ტენდენციებთან ერთად, საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია არსებულ პრობლემებზე. საქართველოს პარლამენტი რეკომენდაციებს და ადგენს: იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის შესაბამის 1. საქართველოს მთავრობამ: ა) საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან პატიმრების რაოდენობის შემცირების ისეთი ინსტრუმენტების შექმნის მიზნით, რომლებიც შეესაბამება როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის № R (99) 22 რეკომენდაციებს ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორატის მიერ მომზადებულ PC‐CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტს ციხის გადატვირთულობის შესახებ; ბ) გააგრძელოს მუშაობა ინფორმაციის თავისუფლების შესახებ კანონის პროექტსა და თანამდევ საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტებზე; გ) შეიმუშაოს ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამები იმ მოძალადეებისთვის, რომელთა მიმართაც გამოცემულია დამცავი ორდერი. პროგრამები სავალდებულო გახადოს მსჯავრდებულებისთვის; დ) დაამტკიცოს ქალთა მიმართ ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული რეფერირების პროცედურების დოკუმენტი (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი); ე) დაამტკიცოს ან მოახდინოს სხვა თემატურად დაკავშირებულ დოკუმენტში ინტეგრირება, მისაწვდომობის ეროვნული გეგმის და სტანდარტის შშმ პირთა ინფორმაციის, კომუნიკაციის საშუალებებზე, ვებგვერდებზე, მობილურ აპლიკაციებზე წვდომის უზრუნველსაყოფად. დოკუმენტების შემუშავებისას უზრუნველყოს შშმ პირთა/შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციების არსებითი მონაწილეობა; ვ) გააგრძელოს მუშაობა გაეროს შშმ პირთა უფლებების კონვენციისა და „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის აღსრულების ხელშემწყობი ერთიანი სტრატეგიისა და შესაბამისი სამოქმედო გეგმის დასამტკიცებლად ან მიახდინოს სხვა თემატურად დაკავშირებულ დოკუმენტში ინტეგრირება, რომლის პროცესშიც ჩაერთვებიან შშმ პირები/შშმ პირთა უფლებებზე მომუშავე ორგანიზაციები. 2. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ: ა) გააძლიეეროს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების იმ ნორმების აღსრულების მონიტორინგი, რომლებიც არეგულირებენ პატიმრის სრული შემოწმებისას სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების საკითხს; ბ) პენიტენციური კანონმდებლობის რეფორმის ფარგლებში, გააკეთოს სპეციალური დათქმა, რაც უზრუნველყოფს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას მისი ღირსების შემლახავი მოპყრობის პრევენციას და პერიოდულად განხორციელდეს აღნიშნული წესის აღსრულების მონიტორინგი; გ) დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსება განახორციელოს ახალი პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად; დ) პერიოდულად განახორციელოს მონიტორინგი, დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას ახალი პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების სრულყოფილი იმპლემენტაციის მიზნით; ე) დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში შექმნას კიდევ უფრო უსაფრთხო გარემო, მათ შორის, კედლები და იატაკი მოაპირკეთოს რბილი მასალით; ვ) „საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №8 პენიტენციური დაწესებულების დებულების დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2015 წლის 27 აგვისტოს №117 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2023 წლის 27 აპრილის №905 ბრძანებით დადგენილი სტანდარტის იმპლემენტაციის პროცესში შეისწავლოს რამდენად არის უზრუნველყოფილი დეესკალაციის ოთახში პატიმრის გონივრული ვადით მოთავსება; ზ) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სამსახურებრივი შემოწმების ჩატარებით: ზ.ა) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმრების დეესკალაციის ოთხებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში ხანგრძლივად მოთავსების, ხელბორკილების გამოყენების და ფსიქიატრიული დახმარების მიუწოდებლობის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის პრევენციის მიზნით; ზ.ბ) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახებსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკნებში სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე, დასჯის მიზნით პატიმრების გადაყვანის პრაქტიკის შესწავლა და თანმდევი რეაგირება, პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის პრევენციის მიზნით. თ) დაადგინოს პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე რეჟიმის თანამშრომლებისა და პატიმართა რაოდენობების თანაფარდობის სტანდარტი და აღნიშნული სტანდარტის შესაბამისად დაგეგმოს პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობის პრობლემის დაძლევის ღონისძიებები; ი) გააგრძელოს პრევენციული ღონისძიებები პენიტენციურ დაწესებულებებში ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ საბრძოლველად; კ) პენიტენციური კანონმდებლობის რეფორმის ფარგლებში, გაითვალისწინოს პენიტენციური დაწესებულების ექიმების ვალდებულება: კ.ა) პატიმრის სხეულის დაზიანების ყველა შემთხვევაში, პატიმრის მიერ მიწოდებული ინფორმაციის მიუხედავად, ექიმმა შესაბამის დოკუმენტში წერილობით მიუთითოს, არსებობს თუ არა ეჭვი შესაძლო ძალადობის შესახებ; კ.ბ) პატიმრის დაზიანების შეფასებისას მის მიმართ შესაძლო ძალადობის შესახებ ეჭვის შემთხვევაში, შეატყობინოს საგამოძიებო ორგანოს; ლ) „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებული წესის შესაბამისად, სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელ ყველა ექიმს ჩაუტაროს ტრენინგი, პატიმრის დაზიანებათა სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ; მ)„პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებულ წესში შეიტანოს ცვლილება, რომლითაც ბრალდებულის/მსჯავრდებულის პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან მისი გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ექიმის მიერ ძალადობაზე ეჭვის გაჩენის შემთხვევაში, ექიმს მიენიჭება უფლებამოსილება განსაკუთრებულ შემთხვევაში მიმართოს სპეციალურ საგამოძიებო სამსახურს, ამის თაობაზე პატიმრის პოზიციის მიუხედავად; ნ) „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №633 ბრძანებით დამტკიცებული წესით განსაზღვროს ექიმის ვალდებულება, ისეთ შემთხვევებში, როდესაც პენიტენციურ დაწესებულებაში მიღებისას ან დაწესებულებიდან მისი გაყვანისა და დაბრუნების დროს, ბრალდებულის/მსჯავრდებული არ აცხადებს თანხმობას სამედიცინო შემოწმებაზე და მას სხეულის ხილულ ადგილებში დაზიანება არ აღენიშნება, პატიმარს განუმარტოს მომდევნო 24 საათში სამედიცინო შემოწმების ჩატარების უფლება; ო) შეიტანოს ცვლილება პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში და განსაზღვროს, რომ სამედიცინო პერსონალის პატიმრებთან შეხვედრა შესაძლებელი იყოს მესამე პირის დასწრების გარეშე, თუ ექიმის ან პაციენტის უსაფრთხოების რეალური და იმწუთიერი რისკებიდან გამომდინარე, აუცილებელი არ არის დაწესებულების მოსამსახურის დასწრება, რაც უნდა დასაბუთდეს; ასეთ საგამონაკლისო შემთხვევაში, სამედიცინო მომსახურება ჩაატაროს არასამედიცინო პირების მიერ საუბრის მოსმენის გარეშე, მათ მიერ გონივრული დისტანციის დაცვით; პ) უწყებათაშორის (საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტი და სახალხო დამცველის აპარატი) ფორმატში გამართოს მსჯელობა შესაბამისი სტანდარტის დადგენის მიზნით და ასეთი სტანდარტის დადგენის შემთხვევაში, დაგეგმოს დაწესებულებებში ექთნების რაოდენობის გაზრდის ღონისძიებები; ჟ) 2023 წელს, პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის არანაკლებ 20%; საშუალებით გადაამზადოს რ) გამართოს მსჯელობა №18 ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სამკურნალო დაწესებულებაში დამხმარე პერსონალის რაოდენობის სტანდარტის დადგენის მიზნით და ასეთი სტანდარტის დადგენის შემთხვევაში, დაგეგმოს დაწესებულებაში პერსონალის რაოდენობის გაზრდის ღონისძიებები; ს) 2023 წელს პენიტენციური დაწესებულებების შესაბამისი პერსონალის არანაკლებ 50% გადაამზადოს ფსიქიატრიული კრიზისული შემთხვევის მართვის საკითხებში; ტ) ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზაციისთვის: ტ.ა) პენიტენციურ სისტემაში დანერგოს ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემა; ტ.ბ) სამედიცინო პერსონალს, პენიტენციური სისტემის შესაბამისი დებულებებით, დაავალოს პაციენტების შესახებ ინფორმაციის ჯანმრთელობის შესახებ ელექტრონული ჩანაწერების (EHR) სისტემაში ასახვა. უ) შეიმუშაოს და პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგოს პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტი, რომელიც გაითვალისწინებს ადამიანის უფლებების დაცვის პრინციპებს; ფ) პენიტენციური დაწესებულებების თავისებურებებიდან გამომდინარე, კანონქვემდებარე ნორმატიულ დონეზე გაწეროს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის შემადგენლობა, გუნდის თითოეული წევრის ფუნქციები და ფსიქიატრიული დახმარების ორგანიზებისა და მიწოდების პროცედურა; ნორმატიულ დონეზე განსაზღვროს ფსიქიატრიული მულტიდისციპლინური გუნდის ვალდებულება: ფ.ა) შეაფასოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე იმ პაციენტთა საჭიროებები, რომელთაც არ ესაჭიროებათ სტაციონარული მკურნალობა; ფ.ბ) შეფასების შედეგად გამოვლენილი საჭიროებების საფუძველზე შეიმუშაოს ბიოფსიქოსოციალური დახმარების ინდივიდუალური გეგმა და გაუწიოს შესაბამისი დახმარება. ქ) პენიტენციურ დაწესებულებებში ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით უზრუნველყოს აგრანულოციტოზის, ნივთიერებათა ცვლის პროცესების და განსაკუთრებით, ჰიპერგლიკემიის განვითარების რისკის კლინიკურ‐ლაბორატორიული დინამიკური შეფასება, ასევე ლეიკოციტების კონტროლი მედიკამენტების გვერდითი მოვლენების სამართავად; ღ) პენიტენციურ დაწესებულებებში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად, შეინარჩუნოს კონფიდენციალური საჩივრების კონვერტების განათავსების პრაქტიკა იმგვარად, რომ კონვერტის მიღება არ იყოს დაწესებულების თანამშრომელზე დამოკიდებული და გამორიცხოს კონვერტის მიმღები პატიმრის ვინაობის დადგენის შესაძლებლობა. ამასთანავე, ყველა პატიმრისთვის შეინარჩუნოს უფასოდ მატერიალურ‐ტექნიკური საშუალებებზე (ფურცელი, კალამი, კონვერტი) ხელმისაწვდომობა; ყ) შეინარჩუნოს საჩივრის ყუთების განთავსების პრაქტიკა იმგვარად, რომ საჩივრის ყუთები არ მოექცეს ვიდეომეთვალყურეობის არეალში და დაცული იყოს საჩივრის გამგზავნის ანონიმურობა; შ) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს №6 პენიტენციურ დაწესებულებაში საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის წესის დარღვევის შემთხვევებისა და საჩივრების შეტანის გამო პატიმრების მიმართ ანგარიშსწორების სავარაუდო ფაქტების გამოვლენა და შესწავლა და უზრუნველყოს პასუხისმგებელ პირთა სათანადო დასჯა; ჩ) არსებული მდგომარეობისა და რესურსის გათვალისწინებით, შეიმუშაოს სისტემის შედარებით მცირე დაწესებულებებად დაყოფისა და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის შექმნის სტრატეგია და მომზადებული დოკუმენტი გაუზიაროს საქართველოს პარლამენტს და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; ც) №17 დაწესებულებაში გააუქმოს ე.წ. „ბარაკის“ ტიპის საცხოვრებლები; ძ) მაქსიმალურად ინტენსიურად გააგრძელოს მუშაობა პენიტენციურ დაწესებულებებში, თითოეული ბრალდებულის 4 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართობით უზრუნველყოფის მიზნით; წ) შეამოწმოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშის პატიმრობის პირობების თავში პენიტენციური დაწესებულებების ფიზიკური გარემოს კუთხით მითითებული ხარვეზების ნამდვილობა და დადასტურების შემთხვევაში მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; ჭ) მაქსიმალურად უზრუნველყოს №2 და №8 დაწესებულებებში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; ხ) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების გზით გამოავლინოს და აღმოფხვრას №8 და №11 პენიტენციურ დაწესებულებებში არასრულწლოვნების სრული შემოწმებისას, სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნის და ე.წ „ბუქნების გაკეთების“ მოთხოვნის პრაქტიკა და მოახდინოს თანმდევი რეაგირება; ჯ) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა სისტემური შემოწმების გზით უზრუნველყოს №8 დაწესებულების არასრულწლოვანთა განყოფილებაში კრიმინალური ქცევის მცდელობის ფაქტების შესწავლა და სათანადო პრვენციული ზომების გატარება; ჰ) დაიწყოს მუშაობა ისეთი რეგულაციების შესამუშავებლად, რომლებიც არასრულწლოვნის მიმართ უსაფრთხოების ღონისძიების გამოყენებისას უზრუნველყოფს მისი ხანგრძლივობის განსაზღვრას, სოციალურ კავშირებს, მულტიდისციპლინური მუშაობის ფარგლებში ღონისძიებების გატარებასა და ქცევის კორექციისთვის აუცილებელი აქტივობების დაგეგმვას, ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით; ჰ1) ყველა უცხოენოვანი პატიმარი, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, მათთვის გასაგებ ენაზე მიაწოდოს ინფორმაცია დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და რეგულაციების შესახებ; ჰ2) უზრუნველყოს ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში ქართული ენის შემსწავლელი კურსების დანერგვა იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ სახელმწიფო ენას; ჰ3) სოციალური მუშაობის შესახებ საქართველოს კანონის საფუძველზე დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად პენიტენციურ დაწესებულებებში გაზარდოს სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობა; ჰ4) ნორმატიულ დონეზე გაწეროს სოციალური მუშაკის შემდეგი ვალდებულება: ჰ4.ა) უზრუნველყოს არასრულწლოვანთა ინფორმირება უფლება‐მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმის თაობაზე, მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე; ჰ4.ბ) არასრულწლოვანს უფლება‐მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმის თაობაზე ინფორმაცია მიაწოდოს მარტივ ენაზე შექმნილი ბროშურის სახით, ასევე ამ სახის ინფორმაცია გამოაკრას არასრულწლოვანთათვის ხელმისაწვდომ ადგილებში; ჰ5) ავტომანქანებით პატიმრების ტრანსპორტირებისას მათი უსაფრთხოების ზომების გასაუმჯობესებლად შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება და მაოხდინოს მისი პრაქტიკაში დანერგვა; ჰ6) №8 პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებული არასრულწლოვნებისთვის მოაწყოს სასეირნო ეზო, ან მოძებნოს სხვა ალტერნატიული გზა, სადაც დღის განმავლობაში ყოფნის შესაძლებლობა ექნებათ; ჰ7) არასრულწლოვნებისთვის ინდივიდუალური გეგმის შემუშავების პროცესში, ითანამშრომლოს სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოსთან და გაითვალისწინოსმიღებული ინფორმაცია; ჰ8) საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, სიღრმისეული კვლევის გზით შეისწავლოს პენიტენციური ჯანდაცვის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში ინტეგრაციის საჭიროების არსებობა, არსებული მდგომარეობის მოსალოდნელი გაუმჯობესების თვალსაზრისით; ჰ9) თანამშრომლობისა და ინფორმაციის გაცვლის გზით, პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში გადაყვანილი გამოსაკვლევი პირის თანხმობით მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის თაობაზე ინფორმაციის გაცვლა, რათა უზრუნველყონ სომატური (ფიზიკური) ჯანმრთელობის პრობლემების გამო დანიშნული მკურნალობის უწყვეტობა; ჰ10) განავრცოს „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების ‐ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოების მიერ სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმები; ჰ11) მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო აქტივობაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად, შექმნას და დანერგოს ისეთი მექანიზმი, რომელიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; ჰ12) ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში დანერგოს ახალი და მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობები, ასევე გაზარდოს რესოციალიზაციის ღონისძიებებისა და მათში ჩართული მსჯავრდებულების რაოდენობა არანაკლებ 50%‐ით; ჰ13) შეისწავლოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დისტანციური წესით გასამართი სხდომებისთვის სპეციალური ოთახებისა და შესაბამისი კომპიუტერული ტექნიკის რაოდენობის გაზრდის საჭიროება და შედეგების შესახებ აცნობოს საქართველოს პარლამენტს და საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; ჰ14) საქართველოს იმ მოქალაქეებისთვის, რომელთა ოჯახიც ქვეყნის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს, უცხოელი პატიმრებისთვის და მოქალაქეობის არმქონე პირებისთვის, შექმნას საერთაშორისო ზარების განხორციელების შესაძლებლობა შემცირებულ და მეტად ხელმისაწვდომ ფასად; ჰ15) შეამოწმოს, ხომ არის საერთაშორისო ზარის ყოველდღე განხორციელების შესაძლებლობა და ხარვეზების გამოვლენის შემთხვევაში, გადადგას ნაბიჯები აღნიშნულის აღმოფხვრისთვის; ჰ16) ახალი პენიტენციური კოდექსის იმპლემენტაციის პროცესში, იმავე კოდექსით დადგენილი სტანდარტის შესაბამისად უზრუნველყოს ვიდეოპაემნის გაუმჯობესებულად გამოყენების შესაძლებლობა; ჰ17) №2, №3, №6, №12 და №18 პენიტენციური დაწესებულებები პრიორიტეტულად აღჭურვოს ვიდეოპაემნის ორგანიზებისთვის აუცილებელი ინფრასტუქტურით; ჰ18) პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებში შეიტანოს ცვლილება, რომლის თანახმადაც, უსაფრთხოების ღონისძიებების გამოყენების პერიოდში პატიმრებს გარე სამყაროსთან კონტაქტის უფლება შეეზღუდება მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში; ჰ19) კერძოდ, სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს ზომების მიღება ბრალდებულის სატელეფონო ბარათის მაქსიმალურად მცირე ვადაში დასამზადებლად; ჰ20) კერძოდ, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა: ჰ20.ა) პერიოდული შემოწმების გზით გამოავლინოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტები; ჰ20.ბ) გამოვლენილი დარღვევების შესახებ აწარმოოს სტატისტიკა; ჰ20.გ) დააკისროს პასუხისმგებლობა პატიმრების მიმოწერის უფლების დამრღვევ პირებს; ჰ21) დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში მოაწყოს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, რომელიც უზრუნველყოფს პატიმრების სატელეფონო საუბრის კონფიდენციალურ გარემოში მიმდინარეობას; ჰ22) ნორმატიულ დონეზე განსაზღვროს მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს შემდეგს: ჰ22.ა) სოციალური მუშაკის მიერ ღია წერილის მიღება/ჩაბარების დროს შედგება დოკუმენტი ორ ეგზემპლარად, რომელიც დადასტურებული იქნება ბეჭდით და რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შევა შემდეგი ინფორმაცია: წერილის ავტორის სახელი და გვარი; წერილის მიმღები სოციალური მუშაკის სახელი და გვარი; წერილის ჩაბარების თარიღი; წერილის ადრესატი; ფურცლების რაოდენობა; ჰ22.ბ) ორივე ეგზემპლარზე ხელს მოაწერს პატიმარი და სოციალური მუშაკი; ჰ22.გ) შევსებული ერთი ეგზემპლარი გადაეცენა პატიმარს, ხოლო მეორე დარჩება სოციალურ მუშაკთან; ჰ23) პენიტენციურ დაწესებულებებში საკვების მომზადების დროს, ამ დაწესებულებათა დებულებების შესაბამისად, მხედველობაში მიიღოს სხვადასხვა რელიგიური კონფესიის წარმომადგენელთა საჭიროებები; ჰ24) საქართველოს მთავრობასთან ერთად ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან პატიმრების რაოდენობის შემცირების ისეთი ინსტრუმენტების შექმნის მიზნით, რომლებიც შეესაბამება როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის № R (99) 22 რეკომენდაციებს ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორატის მიერ მომზადებულ PC‐CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტს ციხის გადატვირთულობის შესახებ. 3. საქართველოს პროკურატურამ: ა) ქალაქ თბილისში, ხორავას ქუჩაზე არასრულწლოვანთა მკვლელობის სისხლის სამართლის საქმის საერთო სასამართლოებში განხილვის დასრულების შემდეგ, გამოძიების პროცესში დადგენილი შესაძლო ხარვეზების თაობაზე განაგრძოს გენერალურ ინსპექციაში დაწყებული სამსახურებრივი შემოწმება და შემოწმების შედეგების საფუძველზე იმოქმედოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად. ამასთანავე, შემოწმების დასრულების შემდეგ, შემოწმების შედეგები აცნობოს საზოგადოებას, ხოლო შემოწმების მასალები კანონით განსაზღვრული წესით გააცნოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; ბ) საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 172‐ე მუხლის შესაბამისად საქართველოს პარლამენტისთვის წარდგენილ საქართველოს პროკურატურის საქმიანობის ანგარიშში (ანგარიში არ შეიცავს კონკრეტული სისხლის სამართლის საქმის გამოძიებასთან, სასამართლო განხილვასთან ან/და საქმის ცალკეულ გარემოებებთან დაკავშირებულ საკითხებს) განაგრძოს სიცოცხლის უფლების ხელყოფის აღკვეთის მიზნით წარმოებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის თაობაზე ინფორმაციის ასახვა; გ) პროკურატურის სისტემის პროკურორებისა და გამომძიებლების პროფესიული გადამზადების პროგრამაში მოახდინოს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 17 მაისის №680აპ განაჩენით დადგენილი კრიტერიუმების ინკორპორირება; დ) არსებითად ახალი გარემოების აღმოჩენის შემთხვევაში საზოგადოებას აცნობოს მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესის გამომწვევ პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობის დარღვევის საქმეებზე სისხლისსსამართლებრივი დევნის პროცესში განხორციელებული ცვლილებების შესახებ, თუ ამით არ დაზარალდება გამოძიების ინტერესები და საფრთხე არ შეექმნება მტკიცებულებათა მოპოვების პროცესს; ე) განაგრძოს მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების მუშაობის ეფექტიანობის თაობაზე ანგარიშის შემუშავება და მისი საჯაროდ მისაწვდომობა; ვ) შეაფასოს საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების უფლება‐ მოვალეობების გამიჯვნის პრაქტიკული მიზანშეწონილობა და საჭიროების შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათი უფლება‐მოვალეობების გამიჯვნის მიზნით; ზ) განაგრძოს შშმ პირების, მათ შორის, შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი ძალადობისა და ყველა სხვა დანაშაულის შემთხვევების გამოძიებაში ჩართული თანამშრომლების განგრძობადი გადამზადება დასახელებულ პირთა საჭიროებებისა და მათთან კომუნიკაციის სტანდარტების შესახებ; თ) კანონმდებლობის შესაბამისად, უზრუნველყოს უწყების შენობების ფიზიკური გარემოს მისაწვდომობა და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ფიზიკური ნიშნით, ისე სენსორული და ინტელექტუალური შეზღუდვის მქონე პირთა დამოუკიდებლად გადაადგილების საჭიროებები; 4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინიტრომ: ა) გამომძიებელთა მომზადებისა და გადამზადების პროცესში გაითვალისწინოს საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2018 წლის 17 მაისის №680აპ განაჩენით დადგენილი კრიტერიუმები მკვლელობის მცდელობის და ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანების გასამიჯნად; ბ) შეისწავლოს ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირისთვის უფლებების განმარტების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; გ) კერძოდ, ადამიანის უფლებათა დაცვისა და გამოძიების ხარისხის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით დაკავებული პირის მიერ ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადოდ დოკუმენტირების პრაქტიკაზე დაკვირვება; დ) შეისწავლოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებული პირისა და ადვოკატის კონფიდენციალური შეხვედრის პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ე) გაზარდოს იმ იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც ფუნქციონირებს სამედიცინო პუნქტი; ვ) შეისწავლოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის ექიმის მიერ დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების და მასალის შენახვის პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ზ) გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასაქმებული ექიმებისთვის ტრენინგების ჩატარება იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ; თ) განახორციელოს პატრულ‐ინსპექტორთა მომზადებისა და გადამზადების პროგრამებში მოქალაქეებთან ურთიერთობის პროცესის ვიდეოგადაღების კომპონენტის გათვალისწინება; ი) შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა არასრულწლოვანი დაკავებული პირის გამოკითხვის პროცესის უწყვეტი აუდიო‐ვიდეოგადაღების საკითხზე; კ) შეიტანოს ცვლილება საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 15 აგვისტოს №625‐ე ბრძანებაში და №9 დანართით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის ფორმაში ჩაამატოს გრაფები შემდეგი ინფორმაციის შესატანად: ოქმის შედგენის დრო; რა ვითარებაში მოხდა დაკავება; ადგილი ჰქონდა თუ არა წინააღმდეგობის გაწევას; გამოიყენეს თუ არა იძულების ზომა და რა ფორმით; ლ) შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით გააგრძელოს პოლიციის დეპარტამენტებში, სამმართველოებსა და განყოფილებებში მიყვანილი დაკავებული პირების შენობაში შეყვანისა და შენობიდან გამოყვანის ფაქტების დროის მითითებით აღრიცხვის შემოწმება; მ) შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით შეამოწმოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 8 აგვისტოს №605 ბრძანებით დამტკიცებულ შინაგან საქმეთა ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნში მონაცემთა აღრიცხვის პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ნ) გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დაკავებულ პირსა და დამოუკიდებელი საგამოძიებო ორგანოს გამომძიებელს შორის შეხვედრების (მათ შორის დისტანციური შეხვედრების) კონფიდენციალურ გარემოში ჩატარება; ო) უზრუნველყოს ფოტოაპარატით; დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებული ექიმების აღჭურვა პ) დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებული ექიმებისთვის შეიმუშაოს და დაამტკიცოს ფოტოგადაღების ტექნიკური ინსტრუქცია, სადაც დეტალურად გაიწერება ის პროცედურები, რომლებიც უზრუნველყოფს ხარისხიანი ფოტოების გადაღებას; ჟ) შეიმუშაოს დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებული ექიმების მიერ გადაღებული ფოტომასალის ერთიანი, სისტემატიზებული შენახვის წესი; რ) დროებითი განთავსების ცენტრში დასაქმებულ ექიმებს ჩაუტაროს ტრენინგები ცენტრში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღების ინსტრუქციისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის წესის შესახებ; ს) უზრუნველყოს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშში დროებითი მოთავსების იზოლატორებში არსებული ფიზიკური მდგომარეობის თავში აღწერილი პრობლემების ეტაპობრივი აღმოფხვრა და მიღებული ზომების შესახებ აცნობოს საქართველოს სახალხო დამცველს; ტ) შესაბამის ნორმატიულ აქტში ცვლილების შეტანით უზრუნველყოს, რომ დროებითი განთავსების ცენტრის ექიმების მიერ გამოვლენილი სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაცია უშუალოდ ექიმის მხრიდან პირდაპირ და დაუყოვნებლივ გაეგზავნოს დამოუკიდებელ საგამოძიებო ორგანოს; უ) შეისწავლოს ჟურნალისტების წინააღმდეგ, მათ პროფესიულ საქმიანობასთან დაკავშირებით ჩადენილ დანაშაულებრივ ქმედებებზე, სტატისტიკის წარმოების მეთოდოლოგია, გარდა სპეციალური საგამოძიებო სამსახურის საგამოძიებო ქვემდებარეობას მიკუთვნებული საქმეებისა; ფ) გააგრძელოს კონსულტაციები საქართველოს პარლამენტის შესაბამისი სტრუქტურებისა და სხვა სათანადო უწყებების მონაწილეობით, საქართველოს სასჯელაღსრულების, პრობაციისა და იურიდიული დახმარების საკითხთა მინისტრისა და საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2009 წლის 1 ივლისის №02ს‐№010 ერთობლივი საიდუმლო ბრძანების განსაიდუმლოების საკითხის შესასწავლად; ქ) საერთაშორისო სტანდარტების, მათ შორის, უფლებადამცველების შესახებ გაეროს 1998 წლის დეკლარაციისა და ადამიანის უფლებათა დამცველების დაცვის შესახებ ეუთოს/დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის (OSCE/ODIHR) სახელმძღვანელო პრინციპების თანახმად, დაგეგმოს ზომები უფლებადამცველების მიმართ პროფესიულ საქმიანობასთან დაკავშირებით ჩადენილი დანაშაულების სტატისტიკის წარმოების დასაწყებად; ღ) ჩაატაროს ცნობიერების ამაღლების შეხვედრები GPS მონიტორინგის სისტემასთან დაკავშირებით; ასევე, ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე რეაგირებისას მსხვერპლებს მიაწოდოს სრულყოფილი ინფორმაცია GPS მონიტორინგის სისტემასთან დაკავშირებით; ყ) ყოველწლიურად შეიმუშაოს და საჯაროდ მისაწვდომი გახადოს ანგარიში მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების მუშაობის ეფექტიანობის თაობაზე; შ) შეისწავლოს საქართველოს გენერალურ პროკურატურასა და შინაგან საქმეთა სამინისტროში დასაქმებული მოწმისა და დაზარალებულის კოორდინატორების სისხლის სამართლის პროცესში ჩართვისა და მათი უფლება‐მოვალეობების გამიჯვნის საკითხი და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ჩ) ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან სამედიცინო პერსონალისთვის დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად ერთიანი სახელმძღვანელოს შესამუშავებლად, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დროებითი მოთავსების იზოლატორში დახმარების მოცულობა; ც) ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ნივთიერებებზე დამოკიდებული დაკავებული პირების სამედიცინო დაწესებულებაში დროული რეფერირების განსახორციელებლად; ძ) უზრუნველყოს შშმ პირების, მათ შორის, შშმ ქალებისა და გოგოების მიმართ ჩადენილი ძალადობისა და ყველა სხვა დანაშაულის შემთხვევების გამოძიებაში ჩართული თანამშრომლების განგრძობადი გადამზადება დასახელებულ პირთა საჭიროებებისა და მათთან კომუნიკაციის სტანდარტების შესახებ; წ) „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს უწყების შენობების ფიზიკური გარემოს მისაწვდომობა და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ფიზიკური ნიშნით, ისე სენსორული და ინტელექტუალური შეზღუდვის მქონე პირთა დამოუკიდებლად გადაადგილების საჭიროებები; ჭ) შეისწავლოს „არასრულწლოვანთა რეფერირების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 31 დეკემბრის №681 დადგენილებით გათვალისწინებული რეფერირების სუბიექტების ვალდებულებების აღსრულების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყონ მათი აღმოფხვრა; ხ) გააგრძელოს ვადიანი სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ჯ) შეისწავლოს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში სახანძრო უსაფრთხოების კუთხით არსებული მდგომარეობა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი ეტაპობრივად აღმოფხვრა; ჰ) შეისწავლოს ობიექტების დაცვის დეპარტამენტში ჩარიცხული ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების მიერ ბაზაზე არსებულ სპორტულ დარბაზებზე საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად წვდომის საკითხი და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ჰ1) ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის ზემოაღნიშნულ ქვედანაყოფებში დროულად ჩაატაროს სარემონტო სამუშაოები და ინვენტარიზაცია; აღმოფხვრას ინფრასტრუქტურული პრობლემები და გააუმჯობესოს სანიტარიულ‐ჰიგიენური პირობები; ჰ2) სხვა რელევანტურ უწყებებთან კოორდინაციით, გააგრძელოს მუშაობა ბავშვობის ასაკში ქორწინებისა და მისი თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასარიდებლად; ჰ3) საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობით შეიმუშაოს ერთიანი ოპერაციული პროცედურების სახელმძღვანელო წესები ბავშვობის ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე რეაგირების მიზნით. 5. საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა: ა) გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორში დასაქმებული ექიმებისთვის ტრენინგების ჩატარება იზოლატორში მოთავსებულ პირთა სხეულზე არსებული დაზიანებების აღწერის, ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ; ბ) შეისწავლოს დაკავებული პირის მიერ ადვოკატისთვის შეტყობინების მოთხოვნის სათანადოდ დოკუმენტირების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; გ) შეისწავლოს ექიმსა და დროებითი მოთავსების იზოლატორში მოთავსებულ პირს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვის მარეგულირებელი სამართლებრივი აქტების აღსრულების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. 6. სპეციალურმა საგამოძიებო სამსახურმა, საერთაშორისო სტანდარტების, მათ შორის, უფლებადამცველების შესახებ გაეროს 1998 წლის დეკლარაციისა და ადამიანის უფლებათა დამცველების დაცვის შესახებ ეუთოს/დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებათა ოფისის (OSCE/ODIHR) სახელმძღვანელო პრინციპების თანახმად, განსაზღვროს უფლებადამცველთა ცნება და აწარმოოს სტატისტიკა მათ მიმართ ჩადენილი ყველა იმ დანაშაულებრივი ქმედების თაობაზე, რომელიც მათ საქმიანობას უკავშირდება. 7. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ბ) გააგრძელოს: ბ.ა) თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისთვის ადამიანის უფლებებისა და მოვალეობების და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე ინფორმაციის მიწოდება; ბ.ბ) სამხედრო მოსამსახურეთა ინფორმირებულობის დონის ასამაღლებლად სათანადო პერიოდულობით ინდივიდუალური და ჯგუფური შეხვედრების ჩატარება, მათ შორის აღნიშნული ინფორმაციის სამხედრო მოსამსახურეებისათვის მარტივად გასაგებ ენაზე (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირებების გარეშე) შექმნილი ბროშურის სახით მიწოდება და ხელმისაწვდომ ადგილებში გამოკვრა; გ) ინფრასტრუქტურული პრობლემების საბოლოოდ აღმოფხვრისა და სანიტარიულ‐ჰიგიენური პირობების გაუმჯობესების მიზნით გააგრძელოს თავდაცვის ძალების საცხოვრებელ კორპუსებში შემოწმებისა და საჭიროების შემთხვევაში სარემონტო სამუშაოების ჩატარება. საცხოვრებელი კორპუსები სრულად აღჭურვოს მწერებისგან დამცავი ბადით; დ) გააგრძელოს ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების მიერ სპორტულ დარბაზებზე საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად წვდომის უზრუნველყოფა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, განახორციელოს მათი აღმოფხვრა; ე) გააგრძელოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობის მიერ სახანძრო უსაფრთხოების დასაცავად და ხანძრის ჩასაქრობად აუცილებელი წესების შესწავლის უზრუნველყოფა; ვ) გააგრძელოს ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეების ეკიპირებით, მათ შორის, სამხედრო ფორმის ფეხსაცმლით, საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეების თანაბრად უზრუნველყოფა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში, განახორციელოს მათი აღმოფხვრა; ზ) გააგრძელოს უახლესი საერთაშორისო გამოცდილების შესწავლა იმ სამხედრო მოსამსახურეების სამხედრო უნიფორმითა და ფეხსაცმლით სარგებლობის ვადებთან დაკავშირებით, რომელთაც უწევთ საველე წვრთნების და სამუშაოების შესრულება და გააგრძელოს ზრუნვა და მონიტორინგი ამ პრაქტიკასთან მაქსიმალური შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად; თ) შეინარჩუნოს მიღწეული პროგრესი სამხედრო ნაწილის სამედიცინო პუნქტებსა და ლაზარეთებში დაკომპლექტების ზრდის თვალსაზრისით და იმავდროულად, გააგრძელოს ჯამურად ან ცალკე აღებულ ლაზარეთსა თუ სამედიცინო პუნქტში 50%‐ის ან მეტი ოდენობის ვაკანსიების იმგვარად შევსება, რომ არც ცალკეულ პუნქტში და არც ჯამურად, არ რჩებოდეს შეუვსებელი ვაკანსიების ნახევარი ან მეტი ოდენობა; ი) გააგრძელოს პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლებების საშუალებით სამხედრო ნაწილებში დასაქმებული სამედიცინო პერსონალის გადამზადება; კ) გააგრძელოს სხვადასხვა უწყებებთან კონსულტაციები, საქართველოს თავდაცვის ძალების შემადგენლობაში ჩარიცხული პირადი შემადგენლობისთვის კანონმდებლობით გათვალისწინებული შეღავათების გავრცელების მიზნით. 8. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ: ა) კერძოდ, სამინისტროს შესაბამისმა უწყებამ, გააუმჯობესოს სტატისტიკის წარმოება საქართველოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გარდაცვლილი პირების შესახებ, გარდაცვალების მიზეზისა და ადგილის მითითებით; ბ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი ყველა გარდაცვლილი პაციენტის შემთხვევა, დაადგინოს, რა გახდა გარდაცვალების მიზეზი და რამდენად დროულად მოათავსეს პაციენტი შესაბამის დაწესებულებაში. მიღებული შედეგების საფუძველზე, გაატაროს ღონისძიებები, პაციენტთა გარდაცვალების მაქსიმალურად თავიდან ასაცილებლად; გ) სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს დაავალოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და მათი გამოყენების თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკის შესწავლის გაუმჯობესება; დ) შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების თავიდან არიდებისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ე) ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩაატაროს მონიტორინგი და გამოავლინოს და აღკვეთოს პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის ფაქტები, მათ შორის, ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთება და აცნობოს საგამოძიებო ორგანოს; ვ) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; ზ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების ჩატარება, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: მულტიდისციპლინური მუშაობა, დეესკალაციის ტექნიკა, პაციენტთა უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, აღდგენაზე დაფუძნებული მიდგომა და თანამედროვე ფსიქიატრია. განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმოს პერსონალის მიერ ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრებას და პრაქტიკაში დასანერგად საჭირო უნარ‐ჩვევების გამომუშავებას; თ) შეისწავლოს და აღმოფხვრას „აკად. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრსა“ და შპს „ბათუმის სამედიცინო ცენტრში“ პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკა; ი) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმადე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები და შესაბამისად, საჭირო აღარ გახდეს უკიდურესი ზომების მიღება; კ) მონიტორინგის გზით შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა, ასევე, ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; ლ) სახალხო დამცველის აპარატთან კონსულტაციის გზით განაახლოს ფიზიკური შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქცია; მ) შეიმუშაოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული პაციენტთა სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების წესები; ნ) შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევები და მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, რათა დაუყოვნებლივ გაიწერონ სტაციონარიდან ეს პაციენტები, რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების პროცედურის გამოყენების სამართლებრივი საფუძველი; ო) შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შემოსული ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟებისთვის შეიმუშაოს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრისა და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; პ) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმა, სადაც გასაგები ფორმით აღიწერება სრული, ზუსტი და დეტალური ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების არსისა და პაციენტთა უფლებების შესახებ. ამასთანავე, ბრძანებით განსაზღვროს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, გადასცეს პაციენტს ინფორმირებული თანხმობის ასლი, ისევე როგორც ინფორმაცია, ვის მიმართოს, თუ არ სურს სტაციონარში დარჩენა; ჟ) ცვლილებები შეიტანოს მინისტრის ბრძანებაში, რათა პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე სავალდებულო გახდეს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებული (№IV‐300‐12/ა) ფორმის შევსება; რ) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ, რეგულარულად უზრუნველყოს პაციენტის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე; ს) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის ხელმისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; ტ) ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების შესაძლებლობა, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; უ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა სისტემური მონიტორინგის გზით გაკონტროლდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; ფ) შეისწავლოს, მიეწოდება თუ არა პაციენტებს მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია რეგულარულად, მათთვის გასაგებ ენაზე; ქ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; ღ) დაავალოს შესაბამის სამსახურს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სამედიცინო ბარათების რეგულარული შემოწმება, რათა სტაციონარული სამედიცინო ბარათები ნაწარმოები იყოს ქვეყანაში არსებული მოთხოვნების შესაბამისად; ყ) უმოკლეს ვადებში უზრუნველყოს სამედიცინო მომსახურების, მათ შორის, სტომატოლოგიური მომსახურების მიწოდების სტანდარტის შემუშავება, სტანდარტის დანერგვის შემდეგ, ზედამხედველობა გაუწიოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მის შესრულებას. მონიტორინგის შედეგების შესახებ ინფორმაცია მიაწოდოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; შ) უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოთავსებული პაციენტებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; ჩ) შეიმუშაოს ღონისძიებები, რათა გრძელვადიან პერსპექტივაში დაიხუროს „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახ. ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ ქალთა და მამაკაცთა თავშესაფრები და „აღმოსავლეთ საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის“ ბედიანის თავშესაფარი. ბენეფიციარები გადაიყვანოს მცირე ზომის საოჯახო ტიპის საცხოვრებლებში; ც) თავშესაფრების დახურვამდე და სრულ დეინსტიტუციონალიზაციამდე, თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში: ც.ა) ნორმატიულ დონეზე გაწეროს და დანერგოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის მე‐15 და მე‐16 მუხლებით გარანტირებულ უფლებათა დარღვევის ფაქტების გამოვლენის, დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო უწყებაში შეტყობინების გაგზავნის სამართლებრივი მექანიზმი; ც.ბ) შეიმუშაოს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; ც.გ) ნორმატიულად განსაზღვროს ძალადობის მსხვერპლი ბენეფიციარებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ძ) დაწესებულების პერსონალის მხრიდან ბენეფიციარების მიმართ ბენეფიციარების ნების წინააღმდეგ ინექციებისა გაკეთებისა და მედიკამენტების ძალით მიწოდების ფაქტების გამოსავლენად, ყველა თავშესაფარსა და საცხოვრისში ჩაატაროს მონიტორინგი. მონიტორინგის შედეგად გამოვლენილ ფაქტებზე მოახდინოს სათანადო რეაგირება და ინფორმაცია გატარებული ზომების შესახებ მიაწოდოს საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატს; წ) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს თავშესაფრებისა და საცხოვრისებისათვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის ხელმისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური პროცედურა; ჭ) ბენეფიციარისთვის ამბულატორიული ფსიქიატრიული მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე, სავალდებულო გახადოს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2011 წლის 15 აგვისტოს №01 ‐41/ნ ბრძანებით დამტკიცებული ამბულატორიული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესით გათვალისწინებული №: IV‐200‐8/ა ფორმის შევსება და უზრუნველყოს დაწესებულებების მიერ მკურნალობის თაობაზე ინფორმაციის ბენეფიციარებისთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება; ხ) შეისწავლოს თავშესაფრებში არსებული საცხოვრებელი პირობები და მათ დახურვამდე მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ბენეფიციართა ღირსეულ და უსაფრთხო პირობებში განსათავსებლად; ჯ) სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი შეცვალოს, რათა თავშესაფრებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე; ჰ) ყველა თავშესაფარში მყოფი ბენეფიციარებისთვის უზრუნველყოს ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; ჰ1) დააინიციიროს ცვლილებები ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2023 წლის პროგრამაში და გაითვალისწინოს მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა შესაბამისი გამოკვლევებისა და კონსულტაციების გზით; ჰ2) უზრუნველყოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დასაქმებული სოციალური მუშაკების როლის გაზრდა, რათა სოციალურ მუშაკებს ჰქონდეთ თემში არსებული პროგრამების მოძიებისა და პაციენტებისთვის გაცნობის ვალდებულება; ჰ3) საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, სიღრმისეული კვლევის გზით შეისწავლოს პენიტენციური ჯანდაცვის საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს სისტემაში ინტეგრაციის საჭიროების არსებობა, არსებული მდგომარეობის მოსალოდნელი გაუმჯობესების თვალსაზრისით; ჰ4) ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, უზრუნველყოს პაციენტების მხრიდან ტელეფონებითა და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობა; ჰ5) აღმოფხვრას აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტებისთვის ამანათების მიღების შემაფერხებელი გარემოებები; ჰ6) მიიღოს ზომები, რათა ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოეწყოს პაციენტის და მასთან მისული პირის შეხვედრისთვის კონფიდენციალური სივრცე; ჰ7) „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანების №9 დანართში შეიტანოს ცვლილება, რის შედეგადაც, პაციენტს, გაუტკივარებაზე ინფორმირებული თანხმობის გაცხადებასთან ერთად, ჰემოტრანსფუზიაზე უარის თქმის შესაძლებლობაც მიეცემა; ჰ8) საქართველოში მოქმედი სამედიცინო დაწესებულებებისათვის შეიმუშაოს სახელმძღვანელო მითითებები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვებისა და ინსტრუქციის თაობაზე, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება; ჰ9) საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან თანამშრომლობით შეიმუშაოს ერთიანი ოპერაციული პროცედურების სახელმძღვანელო წესები ბავშვობის ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე რეაგირების მიზნით; ჰ10) შეიმუშაოს კონკრეტული კრიტერიუმები, რომელთა არსებობის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნება მიმართვისთვის დადგენილი ვადის გასვლის შემდგომ, საგამონაკლისოდ, ორსულთა და ახალშობილთა მეთვალყურეობის პროგრამაში ანტენატალური მეთვალყურეობის მომსახურების მოსარგებლედ პირის რეგისტრაცია და ანტენატალური მეთვალყურეობის მომსახურების მიღება; ჰ11) მოახდინოს მშობიარობის შემდგომი ზრუნვისა და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სერვისების ინტეგრირება დედათა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამაში; ჰ12) შეისწავლოს საერთაშორისო გამოცდილება სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთათვის აბორტის სერვისის მიწოდების შესახებ; ჰ13) შეიმუშაოს მკაფიო და დროში გაწერილი სამოქმედო გეგმა, რომელიც, მომსახურებების მიწოდების მიზნით, უზრუნველყოფს პირველადი ჯანდაცვის ინფრასტრუქტურის მშენებლობა/რეაბილიტაციის პროცესის დაჩქარებას და ოპტიმალურ მართვას; ჰ14) შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს დამხმარე სამედიცინო პერსონალის კომპეტენციებს, დიპლომისშემდგომი განათლების, უწყვეტი პროფესიული განათლების და განვითარების საკითხების მოწესრიგებას და მანდატორული (სავალდებულო) ელემენტების შემოტანას; ჰ15) შეიმუშაოს საქმისწარმოების პროცედურის განმსაზღვრელი ახალი ნორმები/სტანდარტი, რომლითაც განისაზღვრება სამედიცინო მომსახურების ხარისხის შესაფასებლად მომზადებული სარეცენზიო დოკუმენტაციის პროფესიული განვითარების საბჭოსათვის განსახილველად მიწოდების დროული და სრულყოფილი წარდგენის ვალდებულება; ჰ16) განაგრძოს საინფორმაციო კამპანიის წარმოება შრომის უსაფრთხოების და შრომითი უფლებების საკითხებზე, ასევე, შრომის ინსპექციის მანდატის შესახებ დამსაქმებლების და დასაქმებულების ცნობიერების ამაღლების მიზნით; ჰ17) საცხოვრისის პოლიტიკის საკითხებზე სამუშაო ჯგუფის მუშაობის პროცესში უზრუნველყოს ყველა დაინტერესებული ჯგუფის ჩართულობა, მათ შორის, უსახლკარო პირების, სამოქალაქო სექტორის და საქართველოს სახალხო დამცველის წარმომადგენლების მონაწილეობა; ჰ18) უზრუნველყოს 2022‐2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022‐2024 წლების სამოქმედო გეგმით 2022 წელს შეუსრულებელი ვალდებულებების განხორციელება, კერძოდ: ჰ18.ა) მოამზადოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა უფლებების დაცვასთან და დასაქმების ხელშეწყობასთან დაკავშირებული საკანონმდებლო ცვლილებათა პაკეტები; ჰ18.ბ) დაამტკიცოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის გასაჩივრების და მათზე რეაგირების მექანიზმი; სისტემაში უფლებებთან დაკავშირებული ჰ18.გ) შეიმუშაოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა თავშესაფრის სტანდარტი და უზრუნველყოს დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესში სტანდარტის შესაბამის საცხოვრისებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა განთავსება; ჰ18.დ) შექმნას ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში პაციენტთა უფლებების დაცვისა და მომსახურების ხარისხის შეფასების მონიტორინგის ჯგუფი; ჰ18.ე) გადახედოს მედიკამენტების შესყიდვის მექანიზმს და შესაბამისი ცვლილება ასახოს სახელმწიფო პროგრამაში; ჰ19) მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო გააძლიეროს ფინანსური და ადამიანური რესურსებით, მხარდაჭერის სისტემის ეფექტიანი ადმინისტრირებისა და ხარისხიანი მონიტორინგისა და ზედამხედველობის ჩასატარებლად; ჰ20) უზრუნველყოს შშმ პანსიონატებსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებში ჩარიცხვის მომლოდინე პირების ინდივიდუალური საჭიროებების შესწავლა და რეაგირება, მათი ინსტიტუციაში მოხვედრის თავიდან ასარიდებლად; ჰ21) გააფართოოს დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტოს სერვისცენტრების გეოგრაფიული დაფარვა და ხელი შეუწყოს დასაქმების ვებგვერდებზე ყველა სახის შეზღუდვის მქონე პირთა წვდომას; ჰ22) დასაქმების ხელშეწყობის მოქმედი პროგრამების/კომპონენტების გაავრცელოს მასშტაბურად, მისაწვდომი ფორმატების გამოყენებით; შესახებ ინფორმაცია ჰ23) შეიმუშაოს დოკუმენტები (გაიდლაინი, შესაბამისი რეკომენდაციები) შშმ პირთა დასაქმების ხელშესაწყობად და სამუშაო ადგილებზე ამ პირთა მხარდასაჭერად, რომლებიც სხვა საკითხებთან ერთად ორიენტირებული იქნება: შშმ პირთა უფლებებზე დაფუძნებულ ხედვაზე, ეთიკურ ტერმინებსა და კომუნიკაციაზე, უნივერსალური დიზაინის პრინციპებზე, გონივრული მისადაგების პრაქტიკულ ასპექტებზე და თანამედროვე დამხმარე ტექნოლოგიების დანერგვაზე; ჰ24) პროგრამებში ჩართული ბენეფიციარის მშობლებისთვის შექმნას პოზიტიური მშობლობის, ბავშვთან კომუნიკაციის, წყვილთან და საოჯახო დავებზე ორიენტირებული ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის სერვისი; ჰ25) „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში, გაზარდოს დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებით უზრუნველყოფის, ასევე, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის დაფინანსების მოცულობა და შეიმუშაოს სერვისის, ეფექტიანობის შეფასებისა და ეტაპობრივად გაძლიერების გეგმა; ჰ26) სერვისის მიმწოდებელ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით, მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში, დედათა და ბავშვთა თავშესაფრებშსა და მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრებში დასაქმებული პირები გადაამზადოს აღსაზრდელთა რთული ქცევის, ემოციური გამწვავების პრევენციისა და მართვის, ასევე, თითოეულ სახლში, არასრულწლოვნებთან მუშაობისას გამოვლენილ სხვა სპეციფიკურ თემატიკაზე; ჰ27) შეიმუშაოს სოციალური მუშაკების, იურისტებისა და ფსიქოლოგების საქმიანობის ეფექტიანობისა და შედეგზე ორიენტირებულობის ინდიკატორები. ამის საფუძველზე გადახედოს მათი სამუშაო დატვირთვა და გაწეროს მუშაობის ეფექტიანობის გაზრდაზე ორიენტირებული ღონისძიებები; ჰ28) ყოველწლიურად გაწეროს თემატური საკითხები და სოციალური მუშაკების, იურისტებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის მინიმუმ ნახევარი გადაამზადოს ამ საკითხებზე; ჰ29) აქტიურად განახორციელოს სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებების იდენტიფიცირება, ოჯახებს მიაწოდოს ინფორმაცია დამხმარე სოციალურ სერვისებში ჩართვასთან დაკავშირებით, ასევე, მოახდინოს მუნიციპალიტეტებთან საჭირო კოორდინაცია; ჰ30) „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში გახსნას 24‐საათიანი მომსახურების თავშესაფარი; ჰ31) სსიპ სახელმწიფო ზრუნვისა და ტრეფიკინგის მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დახმარების სააგენტოსთან ერთად, შეიმუშაოს კოორდინაციის მექანიზმი იმ დაწესებულებების პერიოდული მონიტორინგისა და ზედამხედველობის მიზნით, რომლებიც ფუნქციონირებს ადგილობრივი თვითმმართველობების დაფინანსებით/თანადაფინანსებით; ჰ32) ხანდაზმულ პირთათვის ზრუნვის ორგანიზაციებს, სერვისის მიმწოდებლად სააგენტოს მიერ რეგისტრაციის პროცესში შეუმოწმოს „სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალურ სტანდარტებთან“ შესაბამისობა; ჰ33) უზრუნველყოს ხანდაზმულთა დაწესებულებების პერსონალის პროფესიული კვალიფიკაციის ასამაღლებელი სატრენინგო სასწავლო–მეთოდური პროგრამების დამტკიცება, მომსახურების მიწოდებისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის მონიტორინგის საშუალებების, ძალადობისა და დისკრიმინაციისგან დაცვის საკითხებზე; ჰ34) სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ყოფილი კოლექტიური განსახლების ობიექტებიდან, გრძელვადიანად განასახლოს არანაკლებ 550 დევნილი ოჯახი; ჰ35) შეიმუშაოს გამოთავისუფლებული ე.წ. ნგრევადი ობიექტების დახურვის წესი, რომლითაც დევნილებს შეეზღუდებათ წვდომა ასეთ საშიშ გარემოზე; ჰ36) შეისწავლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2021 წლის 8 აპრილის №01‐30/ნ ბრძანების №1 დანართის 1‐ლი მუხლის მე‐3 პუნქტიდან და შესაბამისი პოლიტიკის განმსაზღვრელი დოკუმენტებიდან ჩანაწერის ‐ „ან უარი განაცხადეს ამ წესით გათვალისწინებული კენჭისყრისას ან მის შემდგომ, შესაბამისი საორიენტაციო სტანდარტის გრძელვადიანი საცხოვრებელი ფართით უზრუნველყოფაზე“ ამოღების მიზანშეწონილობის საკითხი; ჰ37) სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოდან მიღებული გეოლოგიური დასკვნების გაანალიზების შედეგად გამოავლინოს მაღალი რისკის ქვეშ მცხოვრები ოჯახები და განსახლებისათვის გამოყოფილი თანხის მინიმუმ 40% მოახმაროს ასეთი ოჯახების განსახლებას; ჰ38) დაასრულოს 2004‐2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი; ჰ39) შეისწავლოს და გამოკვეთილი შედეგებიდან გამომდინარე საქართველოს მთავრობას წარუდგინოს წინადადებები ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესის დახვეწის მიზნით; ჰ40) შეიმუშაოს რეკომენდაციები უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტების დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება სერვისის მართვასთან, მენიუს კალორაჟთან, კვების ხარისხთან, უსაფრთხოებასთან, სანიტარიულ‐ჰიგიენურ მოთხოვნებთან, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა‐აღჭურვასთან, ჰიგიენური ნორმების დაცვასთან დაკავშირებული და სხვა საკითხები; ჰ41) სათანადო საცხოვრებლის უფლების უზრუნველსაყოფად, ჩაატაროს კვლევა და წარუდგინოს ინფორმაცია საქართველოს მთავრობას, თუ როგორ ხდება უსახლკარო ჯგუფის ინტერესების გათვალისწინება; ჰ42) შეიმუშაოს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; ჰ43) ჩაატაროს კვლევა და წარმოადგინოს ფსიქოსოციალური საჭიროების მქონე პირებისათვის პროფესიონალი მხარდამჭერების მომსახურების მიღების შესაძლებლობის უზრუნველყოფის გეგმა; ჰ44) საქართველოს მთავრობასთან კოორდინაციით შეიმუშაოს ახალი დასაქმების პროგრამები, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა დასაქმების მაჩვენებლის გასაზრდელად. 9. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ: ა) მოამზადოს სკოლის ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისათვის ერთიანი ოპერაციული პროცედურების სახელმძღვანელო წესები, ბავშვთა ქორწინების შემთხვევების გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების (რეფერირების) შესახებ; ბ) სისტემატურად გადაამზადოს სკოლის ადმინისტრაციის თანამშრომლები, მათ შორის, სკოლის დირექტორები და მასწავლებლები ადრეულ ასაკში ქორწინების საკითხებთან, ასევე, რეფერირების პროცედურებთან და განათლების სისტემაში დასაქმებულ პირთათვის კანონით განსაზღვრულ ვალდებულებებთან დაკავშირებით; გ) უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან თანამშრომლობით, დანერგოს ინკლუზიური სკოლამდელი განათლების საბაკალავრო პროგრამები და მათში ჩართოს ადრეული ინკლუზიური განათლების კომპონენტები; დ) "სკოლამდელი განათლების ხელშეწყობის პროგრამის" ფარგლებში შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტები, რომლებიც ხელს შეუწყობს მუნიციპალიტეტებს საბავშვო ბაღის მიღმა დარჩენილი შშმ ბავშვების გამოვლენაში და სკოლამდელ განათლებაში ჩართვაში; უზრუნველყოს ამ დოკუმენტების მუნიციპალიტეტებისთვის მიწოდება. ე) ინფრასტრუქტურულ ჭრილში პრიორიტეტი მიანიჭოს არსებული სკოლების მისაწვდომობას (პანდუსების, ლიფტების, ადაპტირებული სანიტარული კვანძებისა და ტაქტილური ბილიკების მოწყობას). შეძლებისდაგვარად სწრაფად დაგეგმოს საჭირო სამუშაოები, მათ შორის, გამოაცხადოს შესაბამისი ტენდერები; ვ) აამაღლოს სკოლის პერსონალისა და მშობლების ცნობიერება: ინკლუზიური განათლების მნიშვნელობაზე, შშმ ბავშვებისადმი ადამიანის უფლებებზე დაფუძნებულ მიდგომებზე/სწორ კომუნიკაციაზე, სწავლა‐სწავლების პროცესში გონივრული მისადაგების ზომებზე, რთული ქცევის მართვის ტექნიკებსა და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების გამოვლენა/შეფასებასთან დაკავშირებით კანონმდებლობით გათვალისწინებულ პროცედურებზე; ზ) სკოლებს მისცეს მშობლების სათანადოდ ინფორმირების მითითება, საგანმანათლებლო საჭიროებების უგულებელყოფის შემთხვევებში კანონმდებლობით დადგენილ პროცედურულ/რეფერირების ღონისძიებებზე. ასევე, არასრულწლოვნის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაცვის უზრუნველსაყოფად, გააძლიეროს მეურვეობისა და მზურველობის ორგანოსთან თანამშრომლობის მექანიზმები, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1198¹ მუხლის მე‐2 ნაწილით გათვალისწინებული ვალდებულების აღსასრულებლად; თ) პროფესიული უნარების სააგენტოსთან და მუნიციპალიტეტებთან თანამშრომლობით ხელი შეუწყოს პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობის გაზრდას რეგიონულ და სექტორულ ჭრილში; თ) განახორციელოს შესაბამისი აქტივობები არაფორმალური განათლების აღიარების გამარტივების ხელშესაწყობად, იმ შშმ პირთა ინტერესების დასაცავად, ვინც ზოგადი განათლების არქონის გამო ვერ ახერხებს პროფესიულ პროგრამებზე რეგისტრაციას; ი) უზრუნველყოს შშმ სტუდენტებისათვის მრავალფეროვანი და მოთხოვნადი პროფესიული პროგრამების შეთავაზება, ინოვაციური სწავლების მხარდაჭერა და კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად საჭირო უნარ‐ჩვევების უწყვეტ რეჟიმში განვითარება; კ) განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრისა და უნივერსიტეტების ჩართულობით, ხელი შეუწყოს საუნივერსიტეტო დონეზე ინკლუზიური განათლების გაძლიერებას, შესაბამისი პროფილური/მეთოდური სასწავლო პროგრამების დანერგვას და უმაღლესი განათლების საფეხურზე შშმ სტუდენტთა დამოუკიდებლობის ხარისხის გაუმჯობესებას (დამხმარე ტექნოლოგიების დანერგვისა და მისაწვდომობის ყველა ასპექტის გათვალისწინებით); ლ) მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სწავლის მიტოვების პრევენციის პოლიტიკის გასატარებლად დახვეწოს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ წარმოებული სწავლის შეწყვეტის სტატისტიკა და სისტემატიზებულად აღრიცხოს მოსწავლის სტატუსის შეჩერების რეალური მიზეზები, მშობლის/კანონიერი წარმომადგენლის მიერ წარმოდგენილი განცხადებებისა და ზედიზედ გაცდენების ზღვრული რაოდენობის საფუძველზე სწავლის მიტოვების შემთხვევებშიც; მ) სიღრმისეულად შეაფასოს მოსწავლეთა სტატუსის შეჩერების მზარდი მაჩვენებლის გამომწვევი მიზეზები და როგორც ცენტრალური ხელისუფლების, ისე ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებთან თანამშრომლობით, შეიმუშაოს სამომავლო სტრატეგია მოსწავლეთა მიერ სწავლის შეწყვეტის რისკების შესამცირებლად; ნ) გააგრძელოს საჯარო სკოლების მასწავლებელთა გადამზადება, ხოლო მოსწავლეებისთვის საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება ბავშვთა მიმართ ძალადობის, მათ შორის, ბულინგის, სექსუალური ძალადობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის თემაზე და რეფერირების ვალდებულების შესახებ. ამასთანავე, დანერგოს ამ ღონისძიებების ზეგავლენის შეფასების მექანიზმი; ო) გააგრძელოს და გააფართოოს ბავშვთა მიმართ ძალადობის, სექსუალური ძალადობის, დისკრიმინაციის აკრძალვის, ბულინგის თემაზე არასრულწლოვნების მშობლებთან საინფორმაციო შეხვედრები და დაფარვის არეალი, შექმნას ახალი ტრენინგ მოდულები და ფართო საზოგადოებისთვის მისაწვდომი საინფორმაციო მასალები; პ) იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობის ენაზე, დანერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი, შეიმუშაოს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო რესურსები, მოამზადოს/გადაამზადოს ორენოვანი მასწავლებლები; ჟ) მოქმედი წესის საფუძველზე, გააგრძელოს საქართველოს ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად გამოცემული სასკოლო სახელმძღვანელოების ეროვნული უმცირესობების ენებზე გონივრულ ვადაში თარგმნა, გამოცემა და სკოლებისათვის მიწოდება; რ) საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად, გაატაროს ქმედითი ღონისძიებები; ს) უზრუნველყოს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სახელმძღვანელოების მომზადება და გამოცემა, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადება; ტ) საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში ხელი შეუწყოს როგორც მულტიკულტურული პროგრამების, ისე სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარებას; უ) საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში ხელი შეუწყოს სტუდენტურ და მოსწავლეთა გაცვლით პროგრამებს ქვეყნის ფარგლებს შიგნით, როგორც მულტიკულტურული პროგრამების, ისე სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით; ფ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში, შესაბამისი მუნიციპალიტეტის მოთხოვნის შემთხვევაში, საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ხელი შეუწყოს კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო‐საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას; ქ) აკადემიური საგანმანათლებლო პროგრამების დაფინანსების ახალი მოდელის შემუშავებისას მაქსიმალურად გაითვალისწინოს უმაღლეს განათლებაზე მისაწვდომობის კუთხით ეროვნული უმცირესობების საჭიროებები; ღ) გააფართოოს სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის მობილური ჯგუფების გეოგრაფიული არეალი, მობილური ჯგუფების ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა მუნიციპალიტეტში უზრუნველყოფის გზით; ყ) სსიპ მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრის საქმიანობის გეოგრაფიული არეალისა და ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილი პროგრამების ფარგლებში გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა მუნიციპალიტეტში; შ) გააძლიეროს მხარდამჭერი სერვისები სტუდენტებისათვის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან, რათა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ჩარიცხვის შემთხვევაში, მათ ჰქონდეთ უნივერსიტეტში სწავლის გაგრძელების სათანადო პირობები; ჩ) პოლიტიკის დოკუმენტებში ასახოს ადამიანის უფლებათა სწავლების კომპონენტები; ც) საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამოქმედო გეგმებში ფორმალური განათლების ყოველი საფეხურისთვის განსაზღვროს დემოკრატიული მოქალაქეობისა და ადამიანის უფლებათა შესახებ სწავლების ხელშეწყობაზე მიმართული ამოცანები/აქტივობები და შესაბამისი ინდიკატორები, რომლებიც ექვემდებარება გაზომვას; ძ) გადახედოს „ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების სახელმძღვანელოს/სერიის გრიფირების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2017 წლის 16 თებერვლის 28/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ წესს და მოკვლევის საფუძველზე, შევიდეს შესაბამისი ცვლილებები ბრძანებაში გრიფირების პროცედურების დახვეწისა და გაუმჯობესების მიზნით; წ) გადახედოს სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების არსებულ პროცედურას და გამოვლენილი საჭიროების შესაბამისად უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა ექსპერტის ჩართულობა ყველა ეტაპზე; ჭ) სასკოლო სახელმძღვანელოების მაკეტების შინაარსობრივი რეცენზირების პროცესში უზრუნველყოს საჩივრების განხილვის მიზნით შექმნილი სააპელაციო კომისიის მიერ გადაწყვეტილებების დასაბუთება, რაც, მათ შორის, მოიაზრებს კომისიის მიერ სხდომაზე მოწვეული პირის, ან პირების პოზიციის გადაწყვეტილებაში აღწერასა და მათზე დასკვნების დასაბუთებასაც; ხ) თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ითანამშრომლოს შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატთან 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანად განხორციელების მიზნებისთვის; ჯ) საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობით შეიმუშაოს ერთიანი ოპერაციული პროცედურების სახელმძღვანელო წესები ბავშვობის ასაკში ქორწინების შემთხვევებზე რეაგირების მიზნით; ჰ) საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან თანამშრომლობით, შეიმუშაოს და საქართველოს მთავრობას დასამტკიცებლად წარუდგინოს 2024‐2025 სასწავლო წლისთვის ერთიანი ეროვნული გამოცდების მხოლოდ ზოგადი უნარების აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ტესტების, ასევე ოსური ენის ტესტის შედეგების საფუძველზე ჩარიცხულ სტუდენტთა სახელმწიფო სასწავლო გრანტით დასაფინანსებლად გამოყოფილი თანხის გაზრდის დოკუმენტი; ჰ1) ხელი შეუწყოს ეროვნულ უმცირესობებში სახელმწიფო ენის სწავლების პოპულარიზებას, მათ შორის, მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების გზით; ჰ2) საქართველოს მთავრობასთან კოორდინაციით, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსა და სსიპ საჯარო სამსახურის ბიუროსთან ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა დასაქმების მაჩვენებლის გაზრდის მიზნით, ახალი დასაქმების პროგრამების შემუშავების პროცესში. 10. საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტრომ, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან და ადგილობრივ ხელისუფლებებთან თანამშრომლობით, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, ხელი შეუწყოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო‐ საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. 11. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ: ა) დარგობრივ სამინისტროებთან ერთად განიხილოს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ 2008 წლის ფაკულტატიური ოქმის და 1996 წლის ევროპის სოციალური ქარტიის (შესწორებული) 31‐ე მუხლის რატიფიცირების მიზანშეწონილობის საკითხი; ბ) განაგრძოს მოლაპარაკებები ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე. წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; გ) განაგრძოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე. 12. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ: ა) შეისწავლოს მოპოვებითი საქმიანობის ფარგლებში არსებული გამოწვევები, დაგეგმოს და გადადგას ქმედითი ნაბიჯები ამ სფეროში გარემოსდაცვითი ინტერესების რეალიზაციის გასაუმჯობესებლად და ეფექტიანი საზედამხედველო ფუნქციების შესასრულებლად; ბ) თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, გამოიყენოს მის ხელთ არსებული შესაძლებლობები, რათა ხელი შეეწყოს მედიაციას ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ითხვისში მცხოვრები დაზარალებული მოსახლეობისთვის დამდგარი ზიანის ოდენობის დადგენისა და პასუხისმგებელი პირების მიერ მისი ანაზღაურების უზრუნველყოფის მიზნით; გ) თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, გააგრძელოს კომპლექსური ნაბიჯების დაგეგმვა ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ითხვისის მცხოვრებლების უსაფრთხო გარემოში ცხოვრების უფლების რეალიზაციისთვის, მათ შორის, უწყებათაშორისი კომისიის დასკვნაში ასახული მონიტორინგის, გრძელვადიანი განსახლების უზრუნველსაყოფად პასუხისმგებელი უწყებებისა და ვადების განსაზღვრის მიმართულებით. 13. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ: ა) დაასრულოს გარემოზე ზემოქმედების შეფასებისა და სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების სახელმძღვანელოების განახლება და პრაქტიკაში დანერგვა; ბ) შეისწავლოს მოპოვებითი საქმიანობის ფარგლებში არსებული გამოწვევები, დაგეგმოს და გადადგას ქმედითი ნაბიჯები ამ სფეროში გარემოსდაცვითი ინტერესების რეალიზაციის გასაუმჯობესებლად და ეფექტიანი საზედამხედველო ფუნქციების შესასრულებლად. 14. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა: ა) შეისწავლოს და შესწავლის შედეგად იდენტიფიცირებული საჭიროებების მიხედვით გადახედოს 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანად განხორციელების გაუმჯობესებული ინსტრუმენტებს, ასევე იდენტიფიცირებულ საჭიროებისამებრ დაგეგმოს ამ პროგრამის მიზნებისა და ამოცანების შესრულებისა და მისი ეფექტიანობის გაზრდის გზები (მათ შორის, შესაძლებელია დაკონკრეტდეს პროგრამის მოთხოვნები, პროგრამის მონაწილეებისათვის სტაჟირების მოსალოდნელი შედეგები, დაინერგოს შეფასების უფრო მეტად ცხადი ინსტრუმენტები და ახალგაზრდების უნარების განვითარებაზე ორიენტირებული ღონისძიებები ან/და სხვა); ბ) ითანამშრომლოს საქართველოს პარლამენტთან ეროვნული უმცირესობებისთვის საკონსულტაციო მექანიზმების საქართველოს პარლამენტში შექმნის საკითხზე. გ) ხელი შეუწყოს ეროვნულ უმცირესობებში სახელმწიფო ენის სწავლების პოპულარიზებას, მათ შორის, მიზნობრივი პროგრამების შემუშავების გზით. დ) გააგრძელოს მუშაობა სამოქალაქო ინტეგრაციისა და თანასწორობის 2023‐2024 წლების სამოქმედო გეგმის ფარგლებში დაგეგმილი ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებით მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონებში ინტერეთნიკური და ინტერკულტურული დიალოგის გაძლიერებაზე ორიენტირებული აქტივობების იმპლემენტაციაზე და უზრუნველყოს მათი ეფექტური აღსრულება თემთა შორის უკონფლიქტო ურთიერთობების განვითარების მიზნით. 15. მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა: ა) ბიუჯეტის შემუშავებამდე უზრუნველყონ ადგილობრივ დონეზე ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის შესახებ კვლევების ჩატარება და მის შედეგებზე დაყრდნობით შეიმუშაონ სხვადასხვა ტიპის სერვისები ყველა მოწყვლადი ჯგუფის წარმომადგენლების საჭიროებების გათვალისწინებით; ბ) უზრუნველყონ ტრანსპორტზე ადეკვატური წვდომა, მათ შორის, არასამუშაო დღეებში/საათებში და გადაადგილებასთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურის (გარე განათების, საფეხმავლო გზების, დასასვენებელი ადგილების, გაჩერებების და სხვ.) მოწყობისას, გაითვალისწინონ სპეციალური საჭიროებების მქონე ქალთა საჭიროებები; გ) საკუთარი მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე შეისწავლონ მცხოვრებთა საჭიროებები, შეაგროვონ სტატისტიკური მონაცემები და ამის გათვალისწინებით, საჭიროების შესაბამისად, საკვებზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, მოიძიონ დამატებითი სახსრები და გაზარდონ მუნიციპალიტეტის მიმდინარე და მომავალი წლების ბიუჯეტი; დ) უზრუნველყონ, რომ გორის, თბილისის, ქუთაისის და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის მერიებმა სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით; ე) უზრუნველყონ, რომ ხონის, ხარაგაულის, ჩოხატაურის, სენაკის, სამტრედიის, საგარეჯოს, რუსთავის, ოზურგეთის, მესტიის, მარტვილის, თეთრიწყაროს, ზუგდიდის, ვანის, დუშეთის, დმანისის, გორის, ბოლნისის, ამბროლაურის და ქუთაისის მუნიციპალიტეტის მერიებმა სათანადო საცხოვრებლის უზრუნველსაყოფად პრიორიტეტი მიანიჭონ გრძელვადიან საცხოვრებლებს და შექმნან საბინაო ფონდი; ვ) უზრუნველყონ ბაგა‐ბაღების მისაწვდომობა და ცნობიერების ამაღლებაზე ორიენტირებული შეხვედრების ჩატარება (ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების ჩართულობით) მოსახლეობასთან, ბაღების პერსონალთან და აღსაზრდელების მშობლებთან ინკლუზიური განათლების პრინციპებზე, შშმ ბავშვების უფლებრივ გარანტიებზე, სწორ მიდგომებზე/ტერმინებზე, ადრეული ინტერვენციის, სკოლამდელი აღზრდის, თანატოლებთან სოციალური ინტერაქციის მნიშვნელობაზე, ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების როლსა და რთული ქცევის პოზიტიურ მართვაზე; ზ) უზრუნველყონ შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე ადგილობრივი საბჭოების სხდომების ჩატარება დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით; თ) საბავშვო ბაღების მშენებლობა/რეაბილიტაციის პროგრამის ფარგლებში, სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებების მშენებლობა/რეაბილიტაცია პრიორიტეტულად გაითვალისწინონ ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში; ი) მუნიციპალური სერვისების ფარგლებში განახორციელონ აქტიური მუშაობა სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვიანი ოჯახების ადრეული გამოვლენის, მათი საჭიროებების იდენტიფიცირებისა და მოქნილი ადგილობრივი პროგრამების შეთავაზების მეშვეობით, მათი ოჯახების დამოუკიდებელი ცხოვრების მიღწევისთვის; კ) მუდმივად შეაგროვონ მონაცემები მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ხანდაზმული პირების საჭიროებების შესაფასებლად (ხანდაზმულთა საჭიროებების შეფასების დოკუმენტი). ამ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, შეიმუშაონ ხანდაზმულთა მიმართ მიზნობრივი პროგრამები, ასახონ ბიუჯეტში, საჭიროების შემთხვევაში, გაზარდონ ბიუჯეტი და მოიძიონ დამატებითი სახსრები; ლ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხისა და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; მ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; ნ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქია და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენებზე; ო) დაიანგარიშონ ღირებულება; გასატარებელი ეკომიგრაციის პრევენციული ღონისძიებების სავარაუდო პ) სსიპ გარემოს ეროვნულ სააგენტოს მიაწოდონ ინფორმაცია გატარებული ეკომიგრაციის პრევენციული ღონისძიებების შესახებ; ჟ) უზრუნველყონ, რომ აბაშის, ლანჩხუთის, ნინოწმინდის, თერჯოლის, ბაღდათის, ლენტეხისა და ხონის მუნიციპალიტეტის მერიებმა ბიუჯეტის ფორმირებისას, გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ გამოვლენილ გეოლოგიურად აქტიურ ტერიტორიებზე პრევენციული ღონისძიებების გატარების მიზნით, მობილიზება გაუკეთონ შესაბამის ფინანსებს; რ) უზრუნველყონ, რომ დედოფლისწყაროს, ზესტაფონის, სიღნაღის, ტყიბულის, ჭიათურისა და ხონის მუნიციპალიტეტების მერიებმა და საკრებულოებმა შეიმუშაონ და დაამტკიცონ „ადრეული და სკოლამდელი აღზრდისა და განათლების შესახებ” საქართველოს კანონის 28‐ე მუხლის მე‐4 პუნქტის „დ” და „ე” ქვეპუნქტებით გათვალისწინებული ნორმატიული აქტები; ს) საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მიერ შემუშავებული რეკომენდაციების მიხედვით დაამტკიცონ მინიმალური სტანდარტი, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება სერვისის მართვასთან, მენიუს კალორაჟთან, კვების ხარისხთან, უსაფრთხოებასთან, სანიტარიულ‐ჰიგიენურ მოთხოვნებთან, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა‐აღჭურვასთან, ჰიგიენური ნორმების დაცვასთან დაკავშირებული და სხვა საკითხები. ტ) საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან და საქართველოს კულტურის, სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსთან თანამშრომლობით ხელი შეუწყონ ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობას და სასწავლო‐საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებას. 16. საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა: ა) ინტენსიურად გააგრძელოს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური სატელევიზიო გამოშვებების პოპულარიზება აუდიტორიის გაზრდის მიზნით; ბ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედია პროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედია პროდუქტების) ხელმისაწვდომობას არსებული ტრანსლირების ყველა საშუალებით, ასევე მოახდინოს აღნიშნული მედია პროდუქტების პოპულარიზაცია. 17. სსიპ აღსრულების ეროვნულმა ბიურომ: ა) წარმოადგინოს წინადადებები, რომლის მიზანიც იქნება შრომითი ურთიერთობის აღდგენასთან ერთად იძულებითი განაცდური თანხის გადახდის დაკისრების მოთხოვნის აღსრულების დაუყოვნებლივ დაწყება; ბ) წარმოადგინოს წინადადებები უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის (გამოსახლების) საქმეებთან დაკავშირებული საქმეთა ნაკადის სამართლიანად მართვის დარეგულირების მიზნით, მესაკუთრეთა უფლებების დაკმაყოფილების გაუმართლებელი დაყოვნების პრევენციის მიზნით. 18. სსიპ ლევან სამხარაულის სახელობის ექსპერტიზის ეროვნულმა ბიურომ: ა) დაიწყოს მუშაობა დაზიანების დოკუმენტირების ისეთი ფორმის შემუშავებაზე, რომელსაც შეავსებს შესაბამისი სამედიცინო პერსონალი, თუ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ თავად პაციენტი განაცხადებს ან სამედიცინო პერსონალს წარმოეშობა ეჭვი ასეთი მოპყრობის შესახებ; იმავდროულად, განსაზღვროს ექიმის მიერ შესაბამისი საგამოძიებო ორგანოს ინფორმირების წესი; ბ) ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტში გადაყვანილი გამოსაკვლევი პირის სომატური მკურნალობის უწყვეტობის საკითხის უკეთ დარეგულირების მიზნით, ითანამშრომლოს სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტთან, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს ამ პირის ჯანმრთელობის მდგომარეობის თაობაზე ინფორმაციის გაცვლა, მისივე თანხმობით; გ) ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს ფსიქიატრიული ექსპერტიზის დეპარტამენტის ბიუჯეტის გაზრდის გზით უზრუნველყოს თანამშრომელთა ხელფასების და რაოდენობის გაზრდა, ასევე გამოყოს ფინანსური რესურსი, რათა უზრუნველყოს დეპარტამენტის თანამშრომელთათვის უწყვეტი განათლების და საერთაშორისო გამოცდილებების გაზიარების შესაძლებლობა. 19. სსიპ საჯარო სამსახურის ბიურომ საქართველოს მთავრობასთან კოორდინაციით შეიმუშაოს ახალი დასაქმების პროგრამები, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა დასაქმების მაჩვენებლის გასაზრდელად. 20. თანამდებობის პირებმა კანონმდებლობით მონიჭებული უფლებამოსილების განხორციელების დროს, დაიცვან უფლებადამცველთა საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტები. მათ შორის, თავი შეიკავონ უფლებადამცველთა დისკრედიტაციის კამპანიაში ჩართვისგან და ხელი შეუწყონ მათ საქმიანობას. ამასთან, უზრუნველყონ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში სამოქალაქო საზოგადოების არსებითი ჩართულობა და თავიდან აიცილონ შესაბამის ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა იმის მიხედვით, თუ რამდენად მისაღებია მათ მიერ გამოხატული პოზიციები. 21. ფსიქიატრიულმა დაწესებულებებმა: ა) „აკად. ბ. ნანეიშვილის სახელობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“, ბათუმის სამედიცინო ცენტრსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის და ნარკომანიის პრევენციის ცენტრში თითოეული პაციენტი უზრუნველყონ სტანდარტით დადგენილი 8 კვ.მ. საცხოვრებელი ფართობით; ბ) უზრუნველყონ პრევენციის ეროვნული მექანიზმის 2022 წლის ანგარიშში არსებული უსაფრთხო და თერაპიული გარემოს თავში აღწერილი პრობლემების აღმოფხვრა და მიღებული ზომების შესახებ აცნობონ საქართველოს სახალხო დამცველს. 22. იმ პასუხისმგებელმა უწყებებმა, რომლებმაც საანგარიშო პერიოდში ვერ უზრუნველყვეს „2021 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2022 წლის 18 ოქტომბრის №1910‐IXმს‐Xმპ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების სრულყოფილად შესრულება, განახორციელონ ყველა შესაძლო ღონისძიება აღნიშნული დავალებების შესასრულებლად. 23. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა პერიოდულად გაუწიოს მონიტორინგი „2022 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში მითითებული ფაქტების თავიდან აცილებისა და ამ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების შესრულებისკენ მიმართული ღონისძიებების განხორციელებას. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს აღნიშნული დავალებების შესრულების შესახებ ანგარიშები წარედგინოს 2024 წლის 1 მარტამდე. 24. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილი

ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 01.11.2023 ʹʨʱʰʯˆʰʹʫʨʹʨˆʬʲʬʩʨ „2022 ˄ʬʲʹʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵˀʰʨʫʨʳʰʨʴʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨʯʨʭʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨ˂ʭʰʹʳʫʪʵʳʨʸʬʵʩʰʹˀʬʹʨˆʬʩ“ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʹʨˆʨʲˆʵʫʨʳ˂ʭʬʲʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰʹʯʨʵʩʨʮʬ ʹʨʱʰʯˆʰʹʨʾ˄ʬʸʨ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹʫʨʫʪʬʴʰʲʬʩʰʹʶʸʵʬʽʺʰ„2022 ˄ʬʲʹʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵˀʰʨʫʨʳʰʨʴʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨ ʯʨʭʰʹʻʼʲʬʩʨʯʨʫʨ˂ʭʰʹʳʫʪʵʳʨʸʬʵʩʰʹˀʬʹʨˆʬʩ“ ʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʹʨˆʨʲˆʵʫʨʳ˂ʭʬʲʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰʹʯʨʵʩʨʮʬʹˆʫʵʳʨʮʬ ʪʨʴʹʨˆʰʲʭʬʲʰʶʸʵʬʽʺʰ ȹ˟  ʹˆʫʵʳʰʹʯʨʭʳˇʫʵʳʨʸʬ ʶʨʶʻʨˀʭʰʲʰˀʨʲʭʨ ʰʴʼʵʸʳʨ˂ʰʨʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʹʨˆʬʩ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʫʨ˄ʿʬʩʰʹʫʸʵ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʫʨʳʯʨʭʸʬʩʰʹʫʸʵ ʱʭʵʸʻʳʰʹʨʾ˄ʬʸʨ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʸʬʷʰʳʰ ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰ 01/11/2023 13:04:35 ʳʵʳˆʸʬ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʱʭʵʸʻʳʰ 82 01/11/2023 13:04:51 ʫʨʳʻʳʸʨʸʨʴʨʱʹʸ ʾʰʨʱʬʴ˅ʰʹʿʸʨ ʹʨʱʰʯˆʰʪʨʫʨ˄ʿʭʬʺʰʲʰʨ 0 57 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰʼʸʨʽ˂ʰʬʩʰʯ ʼʸʨʽ˂ʰʰʹʫʨʹʨˆʬʲʬʩʨ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʨʸ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵ ʩʫʨ ʬʸʵʭʴʻʲʰʫʨʫʬʳʵʱʸʨʺʰʻʲʰʹʨˆʬʲʳ˄ʰʼʵʹʯʭʰʹ 2 0 2 ʴʨ˂ʰʵʴʳʵ˃ʸʨʵʩʨ˟˃ʨʲʨʬʸʯʵʵʩʨˀʰʨ 5 15 5 ʶʵʲʰʺˇʪʬʭʸʵʶʬʲʰʹʵ˂ʰʨʲʰʹʺʬʩʰ 3 1 ʶʵʲʰʺˇʪʲʬʲʵ˟ʶʨʸʺʴʰʵʸʵʩʨʹʨʽ˟ʯʭʰʹ 0 2 0 ʶʵʲʰʺˇʪʸʬʼʵʸʳʬʩʰʹˇʪʻʼʰ 4 1 4 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰʬʭʸʵʵʶʺʰʳʰʹʺʬʩʰ 2 0 2 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰʯʨʭʰʹʻʼʲʬʩʨ 2 0 2 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰʹʨʽʨʸʯʭʬʲʵʹʯʭʰʹ 3 2 ʶʵʲʰʺˇʪʻʼʰˆʨʲˆʰʹ˃ʨʲʨ 9 0 ʶʵʲʰʺʰʱʻʸʰˇʪʻʼʰʪʰʸˁʰ 4 0 ʶʵʲʰʺʰʱʻʸʰˇʪʻʼʰʳʵʽʨʲʨʽʬʬʩʰ 0 2 ʼʸʨʽ˂ʰʰʹʪʨʸʬˀʬ 6 2 1 ʽʨʸʯʻʲʰʵ˂ʴʬʩʨ 72 4 71 112 29 82 ʹʨʩʵʲʵʵˀʬʫʬʪʰ ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ 1 2 3 9 0 4 0 5 1 0 30 ʪʭʬʸʫʰof 4 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 01.11.2023 ʰʴʫʰʭʰʫʻʨʲʻʸʰʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹˀʬʫʬʪʰ ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ ʨʽʻʩʨʸʫʰʨʯʬʵʴʨ X X ʨˆʭʲʬʫʰʨʴʰʨʸʳʨʮ X X ʩʨʽʸʨ˃ʬʫʨʭʰʯ ʩʬʴʨˀʭʰʲʰʪʰʨ X ʩʬʷʨˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ X ʩʬʸʨʰʨʰʸʨʱʲʰ X X ʩʬʸʨʰʨʰʸʨʱʲʰ ʫʨˁʰ  X X ʩʬʸʨ˃ʬʸʨʳʰʴʨ X X ʩʰʯʨ˃ʬʳʨʰʨ X X ʩʵʱʻˁʨʭʨʯʰʴʨʯʰʴ ʩʵʲʽʭʨ˃ʬʨʴʮʵʸ X X ʩʵʲʽʭʨ˃ʬʬʲʰʹʵ X X ʩʵʺʱʵʭʬʲʰʪʰʵʸʪʰ X ʩʵ˅ʵʸʰˀʭʰʲʰʳʨʱʨ ʩʻˁʻʱʻʸʰʨʴʨ ʪʵʫʨʩʸʬʲʰ˃ʬʪʰʵʸʪʰ X ʪʵ˂ʰʸʰ˃ʬʬʲʪʻˇʨ X ʪʵ˂ʰʸʰ˃ʬʸʵʳʨʴ X ʫʨʭʰʯʻʲʰʨʴʰʩʬʽʨ X X ʫʨʲʨʽʰˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʫʨʸʪʨʲʰʮʨʻʸ X X ʫʨʹʬʴʰʰʹʱʵ X X ʫʨʻˀʭʰʲʰʳʰˆʬʰʲ X X ʫʬʱʨʴʵʰ˃ʬˆʨʺʰʨ X X ʫʻʪʲʨ˃ʬʮʨʨʲ X ʬʲʰʹʨˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ ʬʴʻʽʰ˃ʬʨʭʯʨʴʫʰʲ X ʬʴʻʽʰ˃ʬʪʵˁʨ X ʭʨˀʨ˃ʬʪʰʵʸʪʰ ʭʨˀʨ˃ʬʪʸʰʪʵʲ X ʭʵʲʹʱʰʪʰʵʸʪʰ X X ʮʨʭʸʨʫʨˀʭʰʲʰʰʸʳʨ X X ʮʨʸʽʻʨʰʸʨʱʲʰ X X ʮʰʲʼʰʳʰʨʴʰʫʨʭʰʯ ʯʨʲʨʱʭʨ˃ʬʨʸˁʰʲ X X ʯʵʲʵʸʨʰʨʬʫʰˀʬʸ X X ʯʻʸʨʮʨˀʭʰʲʰʽʬʯʬʭʨʴ ʰʴˇʰʨʼʸʰʫʵʴ X ʰʵʴʨʯʨʳʰˀʭʰʲʰʸʨʺʰ X X ʰʹʳʨʰʲʵʭʰʨʩʫʻʲʨ ʱʨ˅ʨʸʨʭʨʫʨʭʰʯ X X ʱʨˆʨ˃ʬʭʲʨʫʰʳʬʸ X X ʱʨˆʰʨʴʰʪʰʵʸʪʰ X X ʱʨˆʰˀʭʰʲʰʱʨˆʨ X X ʱʬʸʬʹʬʲʰ˃ʬˀʨʲʭʨ X ʱʭʰʷʰʴʨ˃ʬʶʨʨʺʨ X X ʱʭʰʸʱʬʲʰʨʳʨʴʻˁʨʸ ʱʭʰ˂ʰʨʴʰʩʨʰʨ X X ʱʰʸʱʰʺʨ˃ʬʫʨʭʰʯ ʱʰʸ˂ˆʨʲʰʨʰʸʨʱʲʰ X X ʱʰʻʸʬʾʰʨʴʰʹʻʳʩʨʺ X X ʱʵʩʨˆʰ˃ʬʰʸʨʱʲʰ X X ʱʵʩʰʨˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ X X ʱʵʴ˂ʬʲʰ˃ʬʸʬʹʨʴ X X ʱʵʸ˃ʨʰʨʯʨʳʨʸ X X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ X X X X X X X X X X X X ʪʭʬʸʫʰof 4 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 01.11.2023 ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ʲʨˀˆʰʳʨʸʰʨʳ X X ʲʰʲʻʨˀʭʰʲʰʩʬʽʨ ʲʵʳʰʴʨ˃ʬʮʨʮʨ X X ʳʨʯʰʱʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ X X ʳʨʴʻʱʰʨʴʰʹʨʳʭʬʲ X X ʳʨʴˇʪʨʲʨ˃ʬʶʨʨʺʨ X ʳʨ˅ʨʸʨˀʭʰʲʰʪʻʸʨʳ X ʳʨ˅ʻʺʨ˃ʬʴʰʱʨ X ʳʪʨʲʵʩʲʰˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ X ʳʫʰʴʨʸʨ˃ʬʳʨʳʻʱʨ X ʳʬʪʸʬʲʰˀʭʰʲʰʭʨˆʺʨʴʪ X ʳʬʮʻʸʴʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ ʳʬˀʭʬʲʰʨʴʰʪʵʪʰ X X ʳʬ˃ʳʨʸʰʨˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʳʰʴʨˀʭʰʲʰʨʱʨʱʰ ʳʰʸʮʵʬʭʰʹʨʭʨʲʨʴ X X ʳʰʽʨʴʨ˃ʬʪʰʭʰ X X ʳʰʽʨ˃ʬʪʬʲʨ X X ʳʰʽʬʲʨ˃ʬʮʨʨʲ X X ʳʵ˄ʬʸʬʲʰʨʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʴʨʱʨʰ˃ʬʺʨʸʰʬʲ X X ʴʨʿʵʼʰʨʱʵʩʨ ʴʨ˂ʭʲʰˀʭʰʲʰʨʴʨ ʴʰʱʵʲʨʰˀʭʰʲʰʸʨʳʨʮ ʵʩʵʲʨˀʭʰʲʰʨʴʺʵʴ ʵʫʰˀʨʸʰʨʩʬʽʨ X X ʵʽʸʰʨˀʭʰʲʰʱʨˆʨʩʬʸ ʵˆʨʴʨˀʭʰʲʰʨʴʸʰ X X ʶʨʶʻʨˀʭʰʲʰˀʨʲʭʨ X X ʸʨʽʭʰʨˀʭʰʲʰʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʹʨʩʵˈʬʸʳʨʴ X X ʹʨʳʨʫʨˀʭʰʲʰʹʨʲʵʳʬ X X ʹʨʳʴʰ˃ʬˆʨʯʻʴʨ X ʹʨʳˆʨʸʨʻʲʰʪʬʲʨ X X ʹʨʳˆʨʸʨ˃ʬʫʰʳʰʺʸʰ X X ʹʨʳˆʨʸʨ˃ʬʴʰʱʵʲʵʮ X X ʹʨʴʰʱʰ˃ʬʪʻʩʨʮ X ʹʨʴʰʱʰ˃ʬʭʰʽʺʵʸ X X ʹʨʸˇʭʬʲʨ˃ʬʳʰˆʬʰʲ X X ʹʬʸʪʬʬʴʱʵʫʨʭʰʯ ʹʬʼʨˀʭʰʲʰʬʱʨ X X ʹʰʩʨˀʭʰʲʰʹʻʲˆʨʴ ʹʵʴʾʻʲʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ X X ʹʵʹʰʨˀʭʰʲʰʪʰʵʸʪʰ X X ʹʻʩʨʸʰʹʵʮʨʸ X X ʺʨʩʨʺʨ˃ʬʨʲʬʽʹʨʴʫʸʬ X X ʺʻʸ˃ʬʲʨ˃ʬʴʵʫʨʸ X X ʻʹʻʼʨˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ ʽʨʫʨʪʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ʽʨʸʫʨʭʨʩʨˁʻʱʰ X ʽʨʸʻʳʰ˃ʬʲʬʭʨʴ X X ʽʭʨʸʨʰʨʳʬʸʨʩ X X ʽʻʸʨʹʩʬʫʰʨʴʰʹʨʲʵʳʬ X X ʾʻʫʻˀʨʻʸʰʨʲʻʫʨ X X ʿʨʭʬʲʨˀʭʰʲʰʳʰˆʬʰʲ X X ˀʨʭʪʻʲʰ˃ʬˀʨʲʭʨ X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X X X X X X X X X X ʪʭʬʸʫʰof 4 ʱʬʴ˅ʰʹʿʸʰʹʨʴʪʨʸʰˀʰ ʶʲʬʴʨʸʻʲʰʹˆʫʵʳʨ 01.11.2023 ʶʨʸʲʨʳʬʴʺʰʹ˄ʬʭʸʰʹʪʭʨʸʰʫʨʹʨˆʬʲʰ ʬʹ˄ʸʬʩʵʫʨ ʳʵʳˆʸʬ ˀʨʸʳʨʴʨˀʭʰʲʰʯʬʴʪʰʮ X X ˀʨʺʨʱʰˀʭʰʲʰʰʸʨʱʲʰ X X ˁʨʱʭʬʺʨ˃ʬʪʰʵʸʪʰ X X ˁʨʴʽʹʬʲʰʨʴʰʪʵʫʬʸ˃ʰ X X ˁʨʸʱʭʰʨʴʰʯʨʳʨʸ X ˁʨʸʱʭʰʨʴʰʽʬʯʬʭʨʴ X X ˁʰʪʵʪʰ˃ʬʭʨʹʰʲ X X ˁʰʽʵʭʨʴʰʰʸʨʱʲʰ X X ˁʵˁʬʲʰ˂ʬʮʨʸ ˁˆʬʰ˃ʬʴʨʺʵ X ˁˆʬʰ˃ʬʸʵʹʺʵʳ X ˂ʨʪʨʸʬʰˀʭʰʲʰʪʰʵʸʪʰ X X ˄ʨʽʨ˃ʬʩʬʷʨʴ X X ˄ʰʯʲʰ˃ʬʨʴʨ X ˄ʰʲʵʹʨʴʰʴʰʴʵ X X ˄ʰʲʵʹʨʴʰˆʨʺʰʨ X X ˄ʰ˄ʨʭʨʪʸʬʺʨ X X ˅ʨʴʱʵʺʨ˃ʬʫʬʭʰ ˅ʰ˅ʰʴʨ˃ʬʪʰʭʰ X X ˆʨʩʨʸʬʲʰˀʵʯʨ X X ˆʨʩʬʰˀʭʰʲʰʲʬʭʨʴ ˆʨʩʻʲʰʨʴʰʫʰʲʨʸ ˆʨˆʻʩʰʨʪʰʵʸʪʰ X X ˆʨˇʰˀʭʰʲʰʫʨʭʰʯ ˆʬʸˆʬʻʲʰ˃ʬʬʱʨʺʬʸʰʴʬ ˆʭʰˁʰʨʰʨʪʵ X ˆʻʴʫʨ˃ʬʫʰʳʰʺʸʰ X X ˇʨʴʨˀʰʨʯʬʰʳʻʸʨʮ ˇʨʼʨʸʰ˃ʬʭʰʽʺʵʸ X X ˇʰʴˇʵʲʨʭʨʹʨʲʵʳʬ X X ʫʨʩʬ˅ʫʰʲʰʨ ˄ʰʴʨʨʾʳʫʬʪʰ ʨʸ ʳʵʴʨ˄ʰʲʬʵʩʫʨ X X X X X ʪʭʬʸʫʰof 4