საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის მიერ წარმოდგენილი თემატურ მოკვლევაზე კომიტეტში შექმნილი თემატური მოკვლევის ჯგუფის დასკვნები: ა) მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე მათი სოციალური და ემოციური მდგომარეობის გავლენის შეფასება და არსებული მხარდამჭერი მექანიზმების ეფექტიანობა; ბ) პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირება და დაფინანსების მოდელის ანალიზი; გ) საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სანიტარიულ-ჰიგიენური და სკოლის ექიმების ნორმების დაცვის პრაქტიკა და არსებული გამოწვევები.

განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტი 2-3740/24 15-03-2024 საქართველოს პარლამენტის ბიუროს გაცნობებთ, რომ საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტში შექმნილმა თემატური მოკვლევის სამმა ჯგუფმა დაასრულა მუშაობა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 155-ე მუხლის მე-8 პუნქტის შესაბამისად, წარმოგიდგენთ შემდეგი თემატური მოკვლევის დასკვნებს:  მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე მათი სოციალური და ემოციური მდგომარეობის გავლენის შეფასება და არსებული მხარდამჭერი მექანიზმების ეფექტიანობა  პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირება და დაფინანსების მოდელის ანალიზი  საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სანიტარიულ-ჰიგიენური და სკოლის ექიმების ნორმების დაცვის პრაქტიკა და არსებული გამოწვევები. დანართი 207 გვერდი. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე გივი მიქანაძე თბილისი 0114, რუსთაველის გამზირი # 8, საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679. ელ. ფოსტა: contact@parliament.ge

საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თემატური მოკვლევის ანგარიში მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე მათი სოციალური და ემოციური მდგომარეობის გავლენის შეფასება და არსებული მხარდამჭერი მექანიზმების ეფექტიანობა თბილისი 2024 წელი თემატური მოკვლევის ჯგუფის წევრები: ბაია კვიციანი - საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე, თემატური მოკვლევის ჯგუფის მთავარი მომხსენებელი მარიამ ლაშხი - განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის წევრი ლადო კახაძე - განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის წევრი. თემატური მოკვლევის ანგარიშზე მუშაობდნენ: მანანა ომარაშვილი - მოწვეული ექსპერტი გიორგი არზიანი - განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის აპარატის მთავარი სპეციალისტი წინამდებარე ანგარიში მომზადდა ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) ფინანსური მხარდაჭერით და შესაძლოა, არ გამოხატავდეს USAID-ის და ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობის შეხედულებებს. სარჩევი შესავალი ................................................................................................................................................... 11 თავი 1 - თემატური მოკვლევის შესახებ ............................................................................................. 12 მეთოდოლოგია .................................................................................................................................... 12 თავი 2 - საკითხის აქტუალობა ............................................................................................................. 14 თავი 3 - ხელმისაწვდომი ფსიქოსოციალური სერვისები და სოციალურ-ემოციური განათლების დანერგვის პროცესი ........................................................................................................ 16 თავი 4 - ლიტერატურის მიმოხილვა ................................................................................................... 23 თავი 5 - საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა ............................................................................... 28 თავი 6 - საკითხის მიმოხილვა შემოსული მოსაზრებების საფუძველზე ..................................... 38 სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების საკითხები .................................................... 38 არაფორმალური განათლების როლი .............................................................................................. 40 მოსწავლეთა თვითმმართველობის როლი სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პროცესში.......................................................................................................................... 42 მასწავლებელთა მზაობა და რესურსები ......................................................................................... 42 სკოლის ფსიქოლოგის როლი ............................................................................................................ 44 სახელმძღვანელოების, სხვა რესურსებისა და სასკოლო გარემოს როლი სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვაში ............................................................................................... 46 მშობელთა ჩართულობის როლი ...................................................................................................... 47 საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის როლი .................................... 49 თავი 7 - ძირითადი მიგნებები............................................................................................................. 50 თავი 8 - ჩართულ პირთა რეკომენდაციები........................................................................................ 53 რეკომენდაციები ...................................................................................................................................... 58 ლიტერატურა .............................................................................................. Error! Bookmark not defined. ტერმინთა განმარტება ა) სკოლა - ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება/საჯარო ან კერძო სკოლა, რომელიც ახორციელებს ზოგადსაგანმანათლებლო საქმიანობას ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად და სრულად მოიცავს ზოგადი განათლების ერთ საფეხურს მაინც; ბ) რესურსსკოლა - სენსორული ან/და მძიმე/ღრმა ინტელექტუალური ან/და მრავლობითი დარღვევის მქონე ან მრავლობითი სენსორული დარღვევის მქონე (ყრუ და უსინათლო) ან ქცევითი და ემოციური აშლილობის მქონე მოსწავლეებისათვის განკუთვნილი სკოლა, რომელიც ახორციელებს ზოგადსაგანმანათლებლო საქმიანობას ეროვნული სასწავლო გეგმის შესაბამისად; გ) სოციალური და ემოციური განათლების პოლიტიკა – მოიცავს პოლიტიკის განსაზღვრას (საკანონმდებლო ჩარჩო, სტანდარტები, მშობელთა ჩართვის წესები, წესდება და ა. შ.), პროცესს და მეთოდებს, რომლებიც განაპირობებს სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლებას საგნმანათლებლო დაწესებულებაში; დ) სოციალური და ემოციური სწავლა – ხშირად გამოიყენება, როგორც სოციალურ-ემოციური განათლების სინონიმი. ეს არის იმ ცოდნის, უნარებისა და დამოკიდებულებების შეძენის პროცესი (იწყება დაბადებიდან და გრძელდება მთელი ცხოვრების განმავლობაში), რომელიც ეხმარება ინდივიდს ჯანსაღი იდენტობის, ემოციური რეგულაციის, მიზნების მიღწევის, ემპათიის, კონსტრუქციული ურთიერთობებისა და გააზრებული გადაწყვეტილებების მიღების კომპეტენციების ჩამოყალიბებაში; ე) სოციალური და ემოციური კომპეტენციები - ცოდნის, ღირებულებებისა და უნარების ერთიანობა, რომლის გამოყენებით ადამიანს შეუძლია ცხოვრების სოციალური და ემოციური ასპექტების გაგება, დამუშავება, მართვა და გამოხატვა; ვ) სოციალური და ემოციური უნარები - კონკრეტული და სპეციფიკური უნარები, რომელიც წარმოადგენს სოციალური და ემოციური კომპეტენციების ნაწილს; ზ) სოციალურ-ემოციური უნარების განვითარების კურიკულუმი - სასწავლო პროგრამა, მეთოდოლოგია, სახელმძღვანელო, კომპლექსური დავალებების ბანკი, აუდიო/ვიზუალური და ტექსტური რესურსები, სატრენინგო მოდული და სხვა; თ) სკოლის ფსიქოსოციალური სერვისი - სკოლის ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკისა და ფსიქოსოციალური სფეროს წარმომადგენელი სხვა სპეციალისტების მომსახურება, რომელიც ხელმისაწვდომია სკოლის თითოეული მოსწავლისთვის, მშობლებისთვის, მასწავლებლისა და ადმინისტრაციის წარმომადგენლისთვის პროფესიული სტანდარტებით დაკისრებული ფუნქცია-მოვალეობების გათვალისწინებით; ი) სკოლის ფსიქოლოგი - ფსიქოლოგი, რომელიც მოსწავლეს მომსახურებას უწევს სკოლაში, ხელს უწყობს მოსწავლეების სასწავლო პროცესში ეფექტურ ჩართულობასა და მასწავლებლების სწავლების უნარ-ჩვევების გაუმჯობესებას, თანამშრომლობს მშობლებთან, მასწავლებლებთან, სკოლის დირექციასა და სხვა პროფესიონალებთან; კ) ინკლუზიური განათლების მხარდაჭერის სერვისში ჩართული ფსიქოლოგი - ფსიქოლოგი, რომელიც მომსახურებას უწევს სკოლაში სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეებს და მშობლებს, კანონიერ წარმომადგენლებს, მასწავლებლებს, სკოლის დირექციას; ლ) სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის ფსიქოლოგი - ფსიქოლოგი, რომელიც ფსიქოცოციალური მომსახურების ცენტრში ფსიქოსაკონსულტაციო ან/და ფსიქოთერაპიულ მომსახურებას უწევს ქცევითი და ემოციური სირთულეების მქონე ტიპური განვითარების მქონე მოსწავლეებს და მშობლებს, კანონიერ წარმომადგენლებს, მასწავლებლებს შესაბამისი მიმართვის საფუძველზე; მ) სკოლის სოციალური მუშაკი - სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის სოციალური მუშაკი, რომელიც მომსახურებას (პრევენცია, შეფასება, ჩარევა, გადამისამართება, მონიტორინგი) უწევს მოსწავლეებს, მათ კანონიერ წარმომადგენლებს, მასწავლებლებსა და ადმინისტრაციას სკოლაში; ნ) სკოლის ფსიქოლოგის/სოციალური მუშაკის პროფესიული ზედამხედველობა - ზედამხედველის მიერ სკოლის ფსიქოლოგის/სოციალური მუშაკის საქმიანობის პროფესიულ სტანდარტთან შესაბამისობის მხარდაჭერა, შესრულების ვადებისა და პროცედურების დაცვის ზედამხედველობა, პროფესიული უნარების გაუმჯობესების, ეთიკური და სადავო საკითხების გადაწყვეტის ხელშეწყობა, პროფესიული რესურსების ხელმისაწვდომობის გაზრდა, პროფესიული გადაწვის პრევენციის მხარდაჭერა; ო) სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლე (სსსმ) - მოსწავლე, რომელიც სასწავლო პროცესში დამატებით მხარდაჭერას საჭიროებს, აქვს სწავლასთან ან/და სასწავლო გარემოს ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული სირთულეები ან/და ვერ აკმაყოფილებს ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებულ მოთხოვნებს მინიმალურ დონეზე; პ) ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნები - დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს ზოგადი განათლების სისტემის წინაშე დასახულ მიზნებს. კერძოდ, აქ აღწერილია, თუ როგორი მოქალაქე უნდა აღზარდოს საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემამ; ჟ) ეროვნული სასწავლო გეგმა – დოკუმენტი, რომელიც მოიცავს ზოგადი განათლების ყველა საფეხურისთვის სასწავლო მიზნებსა და მისაღწევ შედეგებს, სწავლების შინაარსს, საგნების საათობრივ განაწილებას, სასწავლო გარემოს ორგანიზების პირობებს, სასწავლო პროცესის კონცეპტუალურ პრინციპებსა და ადმინისტრაციულ საკითხებს; რ) სასკოლო სასწავლო გეგმა - სასწავლო გეგმა, რომელიც ეფუძნება ეროვნულ სასწავლო გეგმას და კონკრეტული ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებისთვის განსაზღვრავს შუალედურ სასწავლო მიზნებს, ძირითად და დამატებით საგანმანათლებლო რესურსებს, საათობრივ დატვირთვას, შეფასების ინსტრუმენტებს, ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებულ დამატებით საგანმანათლებლო მომსახურებას, ეროვნული სასწავლო გეგმით გაუთვალისწინებელ დამატებით საგანმანათლებლო მომსახურებასა და სააღმზრდელო მომსახურებას, ტრანზიციის მხარდამჭერ აქტივობასა და სასკოლო საგანმანათლებლო აქტივობას; ს) ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა - მოსწავლის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების გათვალისწინებით, ეროვნული სასწავლო გეგმის ადაპტაციით შექმნილი სასწავლო გეგმა, რომელიც სასკოლო სასწავლო გეგმის ნაწილია; ტ) ინკლუზიური განათლება − თანაბრად ხელმისაწვდომი საგანმანათლებლო პროცესი, რომლის ფარგლებშიც ყველა მოსწავლისთვის უზრუნველყოფილია განათლების ინდივიდუალური საგანმანათლებლო საჭიროებისა და შესაძლებლობის გათვალისწინებით მიღება; უ) ინკლუზიური განათლების მულტიდისციპლინური გუნდი - ტერიტორიულობის პრინციპის გათვალისწინებით შექმნილი სპეციალისტთა გუნდი, რომელიც სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების განსაზღვრის მიზნით აფასებს პირს და მისთვის განათლების საუკეთესო ფორმას არჩევს; ფ) სპეციალიზებული კლასი − ერთი ასაკის ან არაუმეტეს 3-წლიანი ასაკობრივი სხვაობის, ჰომოგენური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა კლასი; ქ) ინტეგრირებული კლასი − ჰომოგენური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე, სხვადასხვა კლასში ჩარიცხული, ერთი ასაკის ან არაუმეტეს 3-წლიანი ასაკობრივი სხვაობის მოსწავლეთა ერთობა; ღ) ალტერნატიული სასწავლო გეგმა - ეროვნული სასწავლო გეგმის ძირითად პრინციპებზე დაფუძნებული სასწავლო გეგმა, რომელიც განკუთვნილია მძიმე/ღრმა ინტელექტუალური ან/და მრავლობითი დარღვევის მქონე ან მრავლობითი სენსორული დარღვევის მქონე (ყრუ და უსინათლო) მოსწავლისათვის და ეროვნული სასწავლო გეგმის ნაწილია; ყ) ინკლუზიურ განათლებაში ჩართული სპეციალისტები – სპეციალური მასწავლებელი, ფსიქოლოგი, ოკუპაციური თერაპევტი, ენისა და მეტყველების სპეციალისტი, ჟესტური ენის თარჯიმანი, ჟესტური ენის სპეციალისტი, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირის ასისტენტი, მობილობისა და ორიენტაციის სპეციალისტი; შ) რესურს-ოთახი – ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის სივრცეში არსებული ოთახი, რომელიც აღჭურვილია მოსწავლეების სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების დაკმაყოფილების ყველა აუცილებელი მატერიალურ-ტექნიკური საშუალებებით; ჩ) საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატური − შესაბამისი განათლების მქონე, ნასამართლობის არმქონე საქართველოს ქმედუნარიანი მოქალაქე, რომელიც უზრუნველყოფს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში უსაფრთხოებისა და საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვას; ც) მცირეკონტინგენტიანი სკოლა − სკოლა, რომელშიც ადგილობრივი პირობების გამო სწავლობს მცირე რაოდენობის მოსწავლე; ძ) მოსწავლეთა თვითმმართველობა - სტრუქტურული ერთეული, რომელიც აქტიურ მონაწილეობას იღებს სასკოლო ცხოვრებაში, უფლება აქვს იმუშაოს სკოლის შინაგანაწესში შესატან ცვლილებებზე, ჰყავს თავისი წარმომადგენელი სამეურვეო საბჭოში, ქმნის სხვადასხვა ჯგუფს და კლუბს სკოლაში, ასევე შეუძლია მოპოვებული გრანტებისა და ფინანსების განკარგვაში მონაწილეობის მიღება. მოვლენათა სინოფსისი მოცემულ ნაწილში წარმოდგენილია სკოლის ფსიქოსოციალური სერვისების განვითარებასთან და სოციალურ-ემოციური განათლების დანერგვასთან დაკავშირებული მოვლენების სინოფსისი. 1918 წელი საქართველოში ფსიქოლოგიური მეცნიერების ფუძემდებელმა, დიმიტრი უზნაძემ, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში დააარსა ფსიქოლოგიის კათედრა და ექსპერიმეტული ფსიქოლოგიის ლაბორატორია. მისივე ხელმძღვანელობით 1933 წლიდან ქუთაისის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტი იწყებს ფსიქოლოგთა მომზადებას. 1936-1947 წლები დიმიტრი უზნაძე იწყებს მუშაობას სასკოლო ასაკის ბავშვის ფსიქოლოგიის სახელმძღვანელოს შექმნაზე, რომელიც დაიბეჭდა 1947 წელს და საფუძველი ჩაუყარა განათლების ფსიქოლოგიის განვითარებას საქართველოში. 1943 წელი დაფუძნდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფსიქოლოგიის ინსტიტუტი, რომელიც ატარებს დიმიტრი უზნაძის სახელს. 1980-იანი წლები თბილისის რამდენიმე სკოლაში იწყება სკოლის ფსიქოლოგიური სამსახურის პილოტირება. 1988 წელი ქვეყნის ყველა სასწავლო აღმზრდელობით დაწესებულებაში წესდება ფსიქოლოგის შტატი. ამ პერიოდიდან აქტიურად ვითარდება სკოლის ფსიქოლოგიური სამსახური, ფართოვდება ბავშვის ფსიქოლოგიის მოქმედების სფერო და მოიცავს სწავლებისა და აღზრდის სისტემას სკოლამდელი განათლებიდან (საბავშვო ბაღები, ბავშვთა სახლები) სკოლის, ლიცეუმის, გიმნაზიის, კოლეჯისა და მაშინდელი სკოლა-ინტერნატების ჩათვლით. საქართველოს დაახლოებით 200 სკოლას ჰყავდა იმ დროისთვის სკოლის ფსიქოლოგი. 2007 წელი სკოლაში დაინერგა საგანი „სამოქალაქო განათლება“. 2009 წლამდე სკოლის ფსიქოლოგებს პროფესიულ ზედამხედველობას უწევენ არა მარტო „გამოყენებითი ფსიქოლოგიის ცენტრის“ ფსიქოლოგები, არამედ, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოსოფია-ფსიქოლოგიის ფაკულტეტის პროფესორები. აქვე ყალიბდება სკოლის ფსიქოლოგთა გადამზადების 2 წლიანი პროგრამა (2000-2002 წწ.). 2010 წელი საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის ბრძანებით ყველა სკოლაში უქმდება სკოლის ფსიქოლოგის შტატი. 2012 წელი ინკლუზიური განათლება ყველა საჯარო სკოლისთვის სავალდებულო ხდება. ინკლუზიური განათლების დანერგვა-განხორციელების პროცესში ერთვებიან ფსიქოლოგები, რომელთა ვალდებულებაა სსსმ მოსაწავლეებისა და მათი მშობლების მოსახურება, პროცესში ჩართული სპეციალისტების კონსულტირება. 2013 წელი თბილისში ყალიბდება მანდატურის სამსახურის ფსიქოლოგიური მომსახურების ცენტრი, სადაც მუშაობას იწყებს 12 ფსიქოლოგი და მომსახურებას უწევს კრიზისში მყოფი ტიპური განვითარების მქონე მოსწავლეებს. ფსიქოლოგები მოსწავლეებს მომსახურებას უწევენ ფსიქოლოგიური მომსახურების ცენტრში. 2017 წელი სკოლაში დაინერგა საგანი „მე და საზოგადოება“. 2021 წელი • შემუშავდა სოციოემოციური კურიკულუმი; • შემუშავდა მოსწავლეთა სოციალურ-ემოციური კომპეტენციების განვითარების ორიენტირები და მექანიზმები; • შემუშავდა სოციოემოციური უსაფრთხოების სტანდარტი. 2019-2023 წლები 2019 წელს მანდატურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში საქმდებიან სოციალური მუშაკები და იწყებენ მოსწავლეების მომსახურებას სკოლებში. საპილოტე რეჟიმში ერთვება თბილისის, რუსთავის, ქუთაისი, ზუგდიდისა და გორის 11 საჯარო სკოლა. 2023 წლის მონაცემებით კი, ცენტრში დასაქმებულია 62 სოციალური მუშაკი (32 თბილისში და 30 რეგიონებში, მათ შორის, 6 სოციალური მუშაობის რაიონული კოორდინატორი), რომელიც ემსახურება 63 სკოლას და მათ პროფესიულ ზედამხედველობას უწევთ 4 პროფესიული ზედამხედველი. 2023 წლის მონაცემებით, მანდატურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში დასაქმებულია 51 ფსიქოლოგი (28 თბილისში, ხოლო 23-რეგიონებში) და 2 პროფესიული ზედამხედველი. შესავალი 21-ე საუკუნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მახასიათებელი ინტერნეტ-ტექნოლოგიების განვითარება და ცხოვრების რიტმის აჩქარებაა. აღნიშნულმა ადამიანები არაერთი გამოწვევის წინაშე დააყენა, მათი უმრავლესობა კი სოციალურ-ემოციურ მდგომარეობას უკავშირდება, კერძოდ, თავი იჩინა ახალმა პრობლემებმა და დღის წესრიგში დადგა ახალი მხარდამჭერი მექანიზმების გაჩენის აუცილებლობა. განსაკუთრებით ყურადსაღებია ბავშვთა განვითარებისა და სოციოემოციური მხარდაჭერის კომპონენტი, რომელზეც მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია COVID 19 პანდემიით გამოწვეულმა შეზღუდვებმა, სოციალური ურთიერთობების დეფიციტმა და სწავლის ფორმების ცვლილებამ. კერძოდ, შეზღუდვები შეეხო მსოფლიოში 1.6 მილიარდ ბავშვს, მოზარდსა და ახალგაზრდას. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ კომიტეტმა 2021 წელს ჩაატარა თემატური მოკვლევა COVID 19 პანდემიის ზოგად განათლებაზე გავლენის შესწავლის მიზნით, სადაც გამოვლენილ საკითხებს შორის განსაკუთრებით საყურადღებო იყო მოსწავლეთა სოციალურ-ემოციური მხარდაჭერის კომპონენტი. შესაბამისად, 2023 წელს კომიტეტმა დაიწყო ზემოხსენებული საკითხის შესწავლა. მოკვლევის ანგარიში მომზადდა ზოგადი და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების, საერთაშორისო და დარგობრივი ორგანიზაციების ჩართულობით, მიღებული წერილობითი მოსაზრებების, გამართული ზეპირი მოსმენების, სამაგიდე კვლევისა და საერთაშორისო პრაქტიკის შესწავლის საფუძველზე. ზემოხსენებული პროცესის შედეგად გამოიკვეთა მიგნებები და განისაზღვრა რეკომენდაციები აღმასრულებელი ხელისუფლების მისამართით. თემატური მოკვლევა განხორციელდა USAID-ის საჯარო მმართველობის პროგრამის მხარდაჭერით. თავი 1 - თემატური მოკვლევის შესახებ თემატური მოკვლევა საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტით გათვალისწინებული ინსტრუმენტია, რომლის დანიშნულებაა საკანონმდებლო ორგანოს საზედამხედველო ფუნქციების ეფექტიანი განხორციელება. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, მოკვლევის ჯგუფი შეისწავლის აქტუალური საკითხს, რომლის შედეგადაც მუშავდება ჩართულობასა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ანგარიში. მოკვლევის ანგარიშის მნიშვნელოვანი ნაწილია აღმასრულებელი ხელისუფლების მისამართით გაცემული რეკომენდაციები. მოკვლევის მიზნად განისაზღვრა: • მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერისა და ფსიქო-სოციალური სერვისების შესახებ არსებული მდგომარეობის შესწავლა; • სოციალური და ემოციური კომპეტენციებისა და მოსწავლეთა აკადემიური მიღწევების კავშირის შესახებ თემატურ მოკვლევაში ჩართულ პირთა მოსაზრებების შეჯერება; • არსებული გამოწვევების იდენტიფიცირება, მათი პრიორიტეტიზაცია და დაძლევის მიზნით რეკომენდაციების შემუშავება. მეთოდოლოგია კომიტეტმა მიმდინარე თემატური მოკვლევის „მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე მათი სოციალური და ემოციური მდგომარეობის გავლენის შეფასება და არსებული მხარდამჭერი მექანიზმების ეფექტიანობა“ დაწყების შესახებ გადაწყვეტილება მიიღო 2023 წლის 26 ივნისს გამართულ სხდომაზე, სადაც დამტკიცდა მოკვლევის საკითხი და მოკვლევის ჯგუფის შემადგენლობა. შემუშავდა თემატური მოკვლევის ტექნიკური მოთხოვნის დოკუმენტი (დანართი N1), რომელიც განთავსდა საქართველოს პარლამენტის ვებ-გვერდზე და დაინტერესებულ პირებს შესაძლებლობა დასაბუთებული წერილობითი მოსაზრებები. მიეცათ მის საფუძველზე წარმოედგინათ მოკვლევის პროცესში კომიტეტმა მიიღო 74 წერილობითი მოსაზრება, ავტორთა შორის იყვნენ საჯარო და კერძო ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების, საერთაშორისო და ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და საჯარო უწყებების, მათ შორის, საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურისა და სახალხო დამცველის აპარატის წარმომადგენლები. საკითხის შესწავლის მიზნით, განხორციელდა ვიზიტები საქართველოში არსებულ ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში, მათ შორის, თბილისის რესურსსკოლებში. საერთაშორისო პრაქტიკის გაცნობისთვის, მოკვლევის ჯგუფი ეწვია დანიასა და შვედეთს, კერძოდ: დანიის ბავშვთა და განათლების სამინისტროს, კოპენჰაგენის მუნიციპალიტეტის ბავშვთა და ახალგაზრდობის ადმინისტრაციას, დანიის პარლამენტის ბავშვთა და განათლების კომიტეტს, ასევე შვედეთის პარლამენტის განათლების კომიტეტს, შვედეთის განათლებისა და კვლევების სამინისტროსა და შვედეთის განათლების სააგენტოს. ამასთანავე, ზემოხსენებულ ქვეყნებში არსებულ რამდენიმე ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებას. შეხვედრების ფარგლებში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა მხარდაჭერის საკითხს. მოკვლევის ფარგლებში, წერილობითი მოსაზრებების ავტორთა და დარგის სპეციალისტთა (ფსიქოლოგები, სოციალური მუშაკები, განათლების სფეროს სპეციალისტები, სკოლის დირექტორები, სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების სახელმძღვანელოების ავტორები) მონაწილეობით გაიმართა ზეპირი მოსმენა, ხოლო სტრუქტურირებული კითხვარის გამოყენებით ინდივიდუალური ინტერვიუები ჩატარდა საქართველოს ინკლუზიური განათლების, სკოლის ფსიქოლოგიის, სკოლის სოციალური სამუშაოს და ევროკავშირის ქვეყნების სკოლის ფსიქოლოგიის ექსპერტებთან (Doris Schechtner - სკოლის ფსიქოლოგი, ავსტრია, Astra Schults - ესტონეთის სკოლის ფსიქოლოგთა ასოციაცია, Baiba Martinsone - ლატვიის სკოლის ფსიქოლოგთა ასოციაცია, ნათია ბერიძე - სოციალური პედაგოგი, გერმანია, Paul A. Bartolo - მალტის სკოლის ფსიქოლოგთა ასოციაცია). გარდა ამისა, საკითხის უკეთ შესწავლის მიზნით, სამაგიდე კვლევის ფარგლებში, მოკვლევის ჯგუფმა შეისწავლა თანამედროვე კვლევები და საკითხთან მიმართებით არსებული აქტუალური ლიტერატურა. საბოლოოდ, თემატური მოკვლევა ფოკუსირდა ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა სკოლის ფსიქოსოციალური სერვისები, სოციალურ-ემოციური განათლების გავლენა მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე, არსებული მხარდამჭერი მექანიზმების ეფექტიანობა, ასევე მიღწევები და გამოწვევები. თავი 2 - საკითხის აქტუალობა სკოლას განსაკუთრებული როლი აკისრია ბავშვთა კეთილდღეობაზე ზრუნვის თვალსაზრისით. რიგ შემთხვევებში, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება წარმოადგენს პირველი რიგის რგოლს, რომელიც ზრუნავს ისეთი სირთულეების წინაშე მყოფ მოსწავლეზე, როგორიცაა ოჯახური ძალადობა, სოციალური უთანასწორობა, ბულინგი, მშობლების ემიგრაცია და ა.შ. გარდა ზემოხსენებული გარემოებებისა, სკოლის მხარდაჭერას საჭიროებენ განსაკუთრებული იდენტიფიცირების, ნიჭის ასევე მქონე მოსწავლეებიც, შესაბამისი როგორც განვითარების მათი შესაძლებლობების ხელშეწყობის მექანიზმების უზრუნველყოფის კუთხით. დღეს საქართველოში არაერთი მოსწავლე იმყოფება ფსიქიკური ჯანმრთელობისა თუ სოციალური სირთულეების წინაშე, რაც უარყოფითად აისახება სწავლის პროცესსა და აკადემიურ მიღწევებზე, თუმცა მეორე მხრივ, თავად სწავლის პროცესი და სასკოლო გარემო, იქ არსებული ფსიქოსოციალური სერვისები და მთლიანად ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემა ახდენს გარკვეულ გავლენას აღნიშნულ მდგომარეობაზე. ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების ერთ-ერთი ფუნქცია, აკადემიური შედეგების გაუმჯობესებასთან ერთად, ზემოთ ხსენებული პრობლემების პრევენცია და სკოლის თითოეული მოსწავლის მხარდაჭერაა. ასევე, სტრატეგიების საფუძველზე პრობლემის ადრეული იდენტიფიცირება და პროგრესის შეფასება, რასაც ახორციელებს მასწავლებელი საკლასო ოთახის დონეზე ყველა მოსწავლესთან, სკოლის ადმინისტრაციის, ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკის, სწავლა-სწავლების პროცესში ჩართული სხვა სპეციალისტებისა და მოსწავლეთა მშობლების/მეურვეების მხარდაჭერით. ფსიქოსოციალური და აკადემიური სირთულეების პრევენციის პროცესში (პირველი დონე) სკოლის ყველა მოსწავლე უნდა იყოს ჩართული, რათა სკოლამ შეძლოს მხარდაჭერის საჭიროების მქონე მოსწავლის გამოვლენა, რომელიც დაახლოებით მოსწავლეთა 15%-ს შეადგენს (Cicek, 2012). მათ რთავენ ინტერვენციის სხვადასხვა პროგრამებში, მათ შორის „პოზიტიური კომუნიკაციის უნარების განვითარება“, „გაჯეტებზე/ონლაინ თამაშებზე დამოკიდებულების ჯგუფური პროგრამა“, „სოციალური შფოთვის დაძლევის“, „ემოციური ინტელექტის განმავითარებელი აქტივობები“ და სხვა. ამასთანავე, ხდება მათი ძლიერი მხარეებისა და საჭიროებების ინდივიდუალური შეფასება, ასევე ინდივიდუალური სტრატეგიების მორგება (მეორე დონე). ხოლო ინდივიდუალური სასწავლო გეგმის შედგენას, სპეციალიზირებულ მიდგომასა და სპეციფიკურ ინტერვენციას მოსწავლეთა დაახლოებით 25% საჭიროებს (Sansosti et al., 2010). აღნიშნულ მოსაზრებას ადასტურებს საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მიერ გაზიარებული სტატისტიკა, რომლის მიხედვითაც დღეს საჯარო სკოლების მოსწავლეთა 2%-ს შეადგენს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე მოსწავლეთა საერთო რაოდენობა, რომელიც წლიდან წლამდე იზრდება. მნიშვნელოვანია, რომ სკოლას ჰქონდეს ჩამოყალიბებული ხედვა, თუ რას აკეთებს პრევენციის მიზნით და როგორ გეგმავს პრევენციულ პროგრამებს სკოლის ფსიქოლოგისა და სოციალური მუშაკის მხარდაჭერით, რას აკეთებს ინდივიდუალური მიდგომის საჭიროების გამოვლენის შემთხვევაში და როგორ ანაწილებს სკოლის ფსიქოსოციალური სამსახურის რესურსს ასეთ შემთხვევაში. უმნიშვნელოვანესია, რომ ნებისმიერი საქმიანობა სკოლის კედლებში, განვიხილოთ როგორც გუნდის საქმიანობა და პასუხისმგებლობების გადანაწილება ერთი საერთო მიზნის მისაღწევად. აღნიშნული გამოწვევები არ არის უცხო თანამედროვე მსოფლიოსთვის და მათ შორის, არც განვითარებული ქვეყნებისთვის. სწორედ ამიტომ უდიდესი ყურადღება ეთმობა სკოლებში ფსიქოსოციალური სერვისების განვითარებას და სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვას არამხოლოდ სპეციალური საჭიროებების მქონე პირების, არამედ ტიპური განვითარების მოსწავლეებისთვისაც, რადგან სკოლის მოსწავლეთა ფსიქიკური ჯანმრთელობა და შესაბამისად, მაღალი ხარისხის ფსიქოსოციალური სერვისები ქვეყნის ჯანსაღი მომავლის წინაპირობაა. განათლების სისტემაში პოლიტიკის განმსაზღვრელები და პრაქტიკის დამნერგავი სუბიექტები სულ უფრო მეტად ერთიანდებიან იმ იდეის გარშემო, რომ სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვა ხელს უწყობს დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მომზადებული, განათლებული, სოციალური უნარებით აღჭურვილი, გაწონასწორებული, საკუთარი და სხვისი ემოციების გაგების, თანაგანცდის უნარის, ჯანსაღი ღირებულებების მქონე პასუხისმგებლიანი მოქალაქის აღზრდას, რომელსაც უყვარს თავისი სამშობლო და პატივს სცემს განსხვავებულ კულტურას. საუკეთესო სკოლები ხელს უწყობენ მოსაწავლეთა აკადემიური, სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებას სოციალურ-ემოციური განათლების დანერგვით, ფსიქოსოციალური სერვისების განვითარებით, არაფორმალური განათლების ხელშეწყობით, სკოლის კლიმატისა და კულტურის განვითარებით. თავი 3 - ხელმისაწვდომი ფსიქოსოციალური სერვისები და სოციალურ-ემოციური განათლების დანერგვის პროცესი დღეს, საქართველოში სკოლის ფსიქოსოციალურ სერვისში, ძირითადად, მოიაზრება სკოლის ფსიქოლოგის და სოციალური მუშაკის მომსახურება. ამჟამად, საჯარო სკოლებში დასაქმებულნი არიან ფსიქოლოგები ინკლუზიური განათლების მხარდაჭერის სერვისის ფარგლებში, რომლებსაც ევალებათ მხოლოდ სსსმ მოსწავლეების მომსახურება შრომითი ხელშეკრულებით გათვალისწინებული 10 სამუშაო საათის ფარგლებში, ხოლო კერძო სკოლებში დასაქმებული ფსიქოლოგები ემსახურებიან ყველა მოსწავლეს. დღეს საქართველოში, სულ 309 სკოლაშია დასაქმებული ფსიქოლოგი, ხოლო მათი რაოდენობა შეადგენს 362-ს. საჯარო სკოლებში დასაქმებული ფსიქოლოგების ვალდებულებებია სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა კოგნიტური, აკადემიური, სოციალური და ფუნქციური უნარების შეფასება, ინდივიდუალური სასწავლო გეგმის შედგენისა და განხორციელების პროცესში მონაწილეობა, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლის კანონიერი წარმომადგენლის, მასწავლებლისა და სხვა სპეციალისტების კონსულტირება სსსმ მოსწავლეთა სწავლების სტრატეგიებისა და ქცევის მართვის შესახებ 1. ტიპური განვითარების მქონე მოსწავლეთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროს ემსახურებიან მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის ფსიქოლოგები (სულ: 52), რომელთა ვალდებულებებია ფსიქოთერაპიის, მოსწავლესთან ხოლო მათი დაკავშირებულ მოსწავლეებისთვის ფსიქოკონსულტირებისა მშობლებისთვის/კანონიერი საკითხებზე ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის მშობლებს/კანონიერ წარმომადგენლებს წარმომადგენლებისთვის ფსიქოკონსულტირების ფსიქოლოგი ემსახურება ცენტრში, და უზრუნველყოფა. მოსწავლეებს და მათ სკოლაში ვიზიტი კი ხორციელდება მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში. 2 მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მიერ პარლამენტის განათლების კომიტეტისთვის გაზიარებული წერილობითი ინფორმაციის მიხედვით, სოციალური მუშაობის კომპონენტით წარმოდგენილ 63 საჯარო სკოლაში სსიპ მანდატურის სამსახურის მიერ მიმდინარეობს ინდივიდუალურად, ფსიქოსოციალური ასევე ჯგუფურად, მომსახურების ისეთი მიწოდება, მნიშვნელოვანი როგორც მიმართულებებით როგორიცაა: მოსწავლეთა საჭიროებების იდენტიფიცირება, ძალადობისგან თავისუფალი სასკოლო გარემოს ხელშეწყობა, ბულინგის პრევენცია, სარისკო ქცევების პრევენცია, მშობელთადა მოსწავლეთა ჩართულობის ხელშეწყობა და სხვა. ეს შესაძლებელს ხდის სკოლაში მოსწავლეზე ორიენტირებული, უსაფრთხო, ჩართულობითი (ინკლუზიური) გარემოს ჩამოყალიბებით, გაუმჯობესდეს მოსწავლის სწავლის ხარისხი. სოციალური მუშაობის კომპონენტით წარმოდგენილ სკოლებში მუშაობა ხორციელდება 2023 წლის მიმდინარე სემეტრში, ყოველსემესტრული გეგმების შესაბამისად, მოსწავლეთა საჭიროებების ამოცნობა და მასზე ჯეროვნად რეაგირება მოიცავს სკოლის პერსონალის კონუსლტირებას და მუშაობას შემდეგი ქვემიმართულებებით შესაბამისი მოდულებით, ტექნიკებითა და შემდეგი პროგრამებით: 1 2 საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის ბრძანება №16/ნ, 2018 სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში დასაქმებული ფსიქოლოგების პროფესიული სტანდარტი, დეკემბერი, 2023  დესტრუქციული და ძალადობრივი ქცევის ამოცნობა და პრევენცია;  მოწყვლადობის რისკის წინაშე მყოფი მოსწავლეების იდენტიფიკაცია/მონაცემების დამუშავება;  კრიზისული ინტერვენცია ცხოვრებისეულ კონტექტსში (LSCI) მიდგომის ფარგლებში გადმომისამართების დანერგვა მასწავლებლებთან;  კომუნიკაცია (უნარ-ჩვევების განვითარება), ბრაზის მართვა, გაჯეტდამოკიდებულება, პროფორიენტაცია, ქცევის მართვის სტრატეგიები;  ბავშვის უფლებები და დისკრიმინაცია, ადრეული ქორწინება;  თვითმმართველობის გაძლიერება;  პროაქტიული და აღდგენითი წრეები;  სსსმ მოსწავლეთა მშობლებთან კომუნიკაციის პროტოკოლის აღსრულების მხარდაჭერა/პროტოკოლის გაცნობა მასწავლებლებისთვის;  განახლებული მომსახურებების რუკის გაცნობა/მომსახურებებთან ხელმისაწვდომობის გაზრდა/უკუკავშირი;  აღზრდა და აღზრდის სტილები;  საინფორმაციო/საგანმანათლებლო შეხვედრები ბულინგის პრევენციის მიზნით;  დისციპლინირების ეფექტიანი მექანიზმის დანერგვის დისციპლინირების არსებული მექანიზმის დახვეწის ხელშეწყობა/მუშაობა პროცესში მხარდაჭერა აღდგენითი მიდგომის დანერგვა;  კრიზისული სიტუაციების პრევენცია, მათზე რეაგირება და მართვაში მხარდაჭერა. როგორც სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციიდან ირკვევა, სოციალური მუშაკები სკოლაში ახორციელებენ სარისკო ქცევის პრევენციაზე მიმართულ 2 პროგრამას: ა) 13 წლამდე მოსწავლეებისათვის - „ცოცხალი შესრულებით, ანუ ფონოგრამის გარეშე" (14 სკოლაში) და ბ) 13 წლის და უფროსი მოზარდებისთვის - „სარისკო ქცევების პრევენცია" (91 სკოლაში). მოსწავლეთა მშობლებთან მიმდინარეობს მუშაობა შემდეგი პროგრამებით:  სასკოლო ცხოვრებაში მოსწავლეთა მშობლების ჩართულობის ხელშეწყობის სტრატეგიაზე/პროტოკოლზე მუშაობა და მშობლების მონაწილეობის გაზრდის მხარდაჭერა;  მშობელთა გაერთიანებების /კლუბების / სივრცეების დაარსება და პროცესის მხარდაჭერა;  სსსმ და შშმ მოსწავლეთა მშობლებისთვის მხარდამჭერი ღონისძიებები;  საინფორმაციო შეხვედრების განხორციელება მშობლებისთვის / მათ შორის ფსიქოლოგის / ფსიქიატრის ჩართულობით. სკოლებში სოციალური მუშაობის დანერგვის, ეფექტიანი თანამშრომლობის, განხორციელებული ღონისძიებების შეჯამებისა და სამომავლო აქტივობების წარმატებით განხორციელების მიზნით, იმართება ინტენსიური შეხვედრები საგანმანათლებლო დაწესებულების დირექტორებთან, მათ მიერ მოწვეულ სუბიექტებთან და რესურსცენტრების ხელმძღვანელებთან, რომელთა სტრუქტურულ ერთეულშიც შედიან ის კონკრეტული სკოლები, სადაც მანდატურის სამსახურის სოციალური მუშაკები არიან წარმოდგენილები. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით:  „მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმა“ მნიშვნელოვან აქცენტს აკეთებს გამჭოლი კომპეტენციების სახით სოციოემოციური უნარების განვითარებაზე, კერძოდ, ახალი რედაქციით ეროვნული სასწავლო გეგმის სწავლის შედეგები მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს: ა) საგნობრივი ცოდნა, ბ) ფუნქციურ-კომპონენტური უნარები და გ) აღმზრდელობით-ღირებულებითი ასპექტი/ასპექტები. ორიენტაცია ფუნქციურ- კომპონენტურ უნარებზე ფარავს სოციალურ-ემოციურ კომპეტენციებს და სოციალურემციური სწავლის კონცეფციას;  სამინისტრომ გაეროს ბავშვთა ფონდის მხარდაჭერით შეიმუშავა ზოგადი განათლების საფეხურზე სოციალურ-ემოციური უნარების განვითარების კურიკულუმი (სასწავლო პროგრამა, მეთოდოლოგია, სახელმძღვანელო, კომპლექსური დავალებების ბანკი, აუდიო/ვიზუალური და ტექსტური რესურსები, სატრენინგო მოდული). ასევე განხორციელდა მოსწავლეთა სოციალურ-ემოციური უნარებისა და კეთილდღეობის კვლევა, რომლის მიზანი იყო, ერთი მხრივ, მოეგროვებინა მონაცემები არსებული სიტუაციის აღწერის მიზნით და მეორე მხრივ, შემუშავებულიყო ინსტრუმენტი, რომელიც შესაძლებელია სისტემურად ჩაშენდეს სკოლის ან ცენტრალიზებული თვითშეფასების ელექტრონულ პლატფორმაზე, უნივერსალური პრევენციული მექანიზმი. როგორც აღნიშნული სკოლის დონეზე დაეხმარება სკოლას გამოავლინოს გამოწვევები და მიზნობრივად დაარეგულიროს ისინი;  ინსტრუმენტის, კურიკულუმისა და სატრენინგო მოდულების პილოტირება განხორციელდა 4 რეგიონში: თბილისი, იმერეთი, კახეთი და ქვემო ქართლი. კვლევასა და პილოტირების პროცესში ჩართული იყოს საშუალო საფეხურის 483 მოსწავლე. აკადემიური კეთილდღეობის კვლევაში მონაწილეობა მიიღეს საქართველოს მასშტაბით 78 საჯარო სკოლის IX და XI კლასის მოსწავლეებმა (1420). კვლევების შედეგად გამოიყო მოსწავლის კეთილდღეობის განცდის განმსაზღვრელი ძირითადი ფაქტორები;  2022 წელს „ადრეული და სკოლამდელი განათლების სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტების გადამუშავებისას“ და 2023 წელს დამტკიცებულ რევიზირებულ სტანდარტებში განმარტებულია სოციალურ-ემოციური განვითარება. გარდა ამისა, სტანდარტები ახალი ინდიკატორებით შეივსო. კერძოდ, ემოციური უსაფრთხოების სტანდარტში (მიმართულება კეთილდღეობა) დაემატა ორი ინდიკატორი ბავშვების ბაღში უსაფრთხო ტრანზიციასთან დაკავშირებით. აქედან, ერთი ეხება იმ ბავშვებს, რომელთა მშობლიური ენა არ არის ქართული. ადგილობრივი და საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების მხარდაჭერით შეიქმნა სოციალურ-ემოციური უნარების განმავითარებელი სხვადასხვა პროგრამები, რომელთა პრაქტიკაში გამოცდა უკვე შეძლო რამდენიმე ათეულმა სკოლამ და მასწავლებლებმა:  კონსულტაციის და ტრენინგების ცენტრის, სკოლა-ლაბის პროგრამა „სკოლების გაძლიერების ინიციატივის ფარგლებში“, გერმანული ფონდის Bread for the World-ის (BfdW) ფინანსური თანადგომით, ახორციელებს ინიციატივას “სოციალური და ემოციური კომპეტენციების ზოგადსაგანმანათლებლო განვითარების დაწესებულებებში”. მხარდაჭერა შემუშავდა საბაზო საქართველოს საფეხურზე მოსწავლეების სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარების პრაქტიკული სახელმძღვანელო (CTC, 2022) და ონლაინ კურსი მასწავლებლებისთვის. სახელმძღვანელო და კურსი ხელმისაწვდომია სკოლა - ლაბის ვებ-გვერდზე: www.ctcskolalab.ge.  ორგანიზაცია ილიასმა ევროპის ფონდის მხარდაჭერით მოამზადა სოციალური და ემოციური უნარების სახელმძღვანელოები: - ,,სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლება,’’ სახელმძღვანელო სკოლის მასწავლებლებისთვის (მუმლაძე, საამიშვილი, 2021); - ,,სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლება,’’ სახელმძღვანელო საშუალო საფეხურის მოსწავლეებისათვის, მოსწავლის წიგნი (მუმლაძე, ნაკაიძე, 2022); - „სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლება“, სახელმძღვანელო საშუალო საფეხურის მოსწავლეებისათვის, მასწავლებლის წიგნი (მუმლაძე, ნაკაიძე, 2021); - სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლების სახელმძღვანელო სამივე საფეხურის სკოლის მოსწავლეებისათვის.  „სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლება“ საპილოტე რეჟიმში არჩევითი საგნის სახით ისწავლება თბილისის 8 საჯარო სკოლაში: თბილისის 21-ე, 29-ე, მე-5, 140-ე, 94ე, 108-ე და 202-ე საჯარო სკოლაში (რესურსსკოლა). ასევე, დამატებითი საგანმანათლებლო მომსახურების სახით ისწავლება თბილისის 198-ე საჯარო სკოლაში, რომელიც წარმოადგენს სპეცილიზებულ რესურსსკოლას მძიმე და ღრმა გონებრივი განვითარების დარღვევისა და ქცევითი და ემოციური აშლილობის მქონე მოსწავლეებისთვის.„შავი და ბალტიის ზღვის ალიანსი - საქართველო“ და მოძრაობა „ღია“ ჩეხეთის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ინსტიტუტთან თანამშრომლობით, 2021 წლიდან ახორციელებს სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების საპილოტე პროგრამას საქართველოს 20 სკოლაში მე-7 და მე-8 კლასელებისთვის. ის მოიცავს მასწავლებელთა ტრენინგ-პროგრამას, მასწავლებელთა სახელმძღვანელოს, მოსწავლეთა დღიურს, მოსწავლეებისათვის სახალისო ინფოგრაფიკებს (თინა ცომაია, საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტი);  საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია World Vision საქართველოს პროექტის, “გამოცდილებით სწავლა სახელმძღვანელო მოზარდებში“ - რეგიონული ტრენერებისათვის: (ხუნძაყიშვილი, ინტეგრირებულია ახორციელებს „სასიცოცხლო ფანჯიკიძე, „ტრანზიტული საქართველოს განათლება”, ფარგლებში უნარების შემუშავდა განვითარება 2015). აღნიშნულ პროგრამა საგანმანათლებლო პროგრამაში“, რომელსაც განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო ყველა დღის ცენტრსა და კრიზისულ თავშესაფარში. გარდა აღნიშნული პროგრამებისა, სკოლებში ხორციელდება მრავალი პროექტი, რომელიც ხელს უწყობს სოციალურ-ემოციური უნარების განვითარებას: ,,სკოლები, როგორც სოციალური მოდელი-გაუმჯობესებული წვდომა ყველა სკოლის მოსწავლისა და ახალგაზრდისთვის ინკლუზიურ და ხარისხიან განათლებაზე“ (საქართველოს დებატებისა და განათლების ინსტიტუტი);  „სამოქალაქო განათლების პროგრამა საქართველოში“ (PH International, USAID)-ის მიერ განხორციელდა პროგრამა „სასკოლო აქტივობების ხელშეწყობა“- სასკოლო კონკურსებისა და სასკოლო პროეტების განხორციელება სხვადასხვა მიმართულებით, სოციალური ინკლუზია - განსაკუთრებით მოწყვლადი ჯგუფებისთვის სასკოლო კლუბების ორგანიზება, ,,სასკოლო ინიციატივების წახალისების პროგრამა“, „სამეწარმეო განათლება, კარიერული დაგეგმვა და პროფესიული ორიენტაცია“. სხვა მხარდამჭერ ინსტრუმენტებთან ერთად, მოსწავლეთა სოციოემოციურ განათლებასა და სოციოემოციურ მდგომარეობაზე გავლენას ახდენს სასწავლო რესურსები, მათ შორის კი განსაკუთრებული ყურადღება საქართველოს განათლების, (ბრძანება N1409417) მახვილდება მეცნიერებისა დამტკიცებულია და სასკოლო სახელმძღვანელოებზე. ახალგაზრდობის მინისტრის ბრძანებით ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების სახელმძღვანელოს რეცენზირების შინაარსობრივი კრიტერიუმები. აღნიშნულის მეშვეობით გათვალისწინებულია ის მოთხოვნები, რითაც ხორციელდება სასკოლო სახელმძღვანელოების შეფასება (გრიფირება) მოსწავლის ასაკობრივ თავისებურებებთან შესაბამისობის, თანასწორობის დაცვის, დისკრიმინაციის და დისკრედიტაციული ელემენტების აკრძალვის, ძალადობისაკენ მოწოდების ან შუღლის გაღვივების აკრძალვის კუთხით, ასევე, საქართველოს კონსტიტუციასთან შესაბამისად, მათ შორის, ადამიანის უფლებების დაცვის ჭრილში. ასევე საგნობრივი სპეციფიკის გათვალისწინებით, ტექსტებსა და ილუსტრაციებში დაცული უნდა იყოს თანასწორობა ეროვნების, რელიგიის, სქესის, სოციალური კუთვნილების და სხვა ნიშნით. სამინისტროს მიერ პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტისთვის გაზიარებული წერილობითი ინფორმაციის თანახმად, სახელმძღვანელოების ავტორები გადიან მომზადებას და უზრუნველყოფილნი არიან ყოველკვირეული კონსულტირებით სახელმძღვანელოს წერის პროცესში. სახელმძღვანელოების მომზადების პროცესი ეფუძნება ეროვნულ სასწავლო გეგმას და სახელმძღვანელოების შეფასების კრიტერიუმებს, ხოლო ორივე ზემოხსენებული დოკუმენტი მნიშვნელოვან აქცენტს აკეთებს გამჭოლი სახით სოციოემოციური კომპეტენციების განვითარებაზე. სერვისებთან და რესურსებთან ერთად გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება სკოლების ინფრასტრუქტურას, მიმდინარეობს სამინისტროს მიერ გაზიარებული ინფორმაციის მიხედვით, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებათა შენობა-ნაგებობების მშენებლობის სტანდარტების დამტკიცება და ამავე მოთხოვნების შესაბამისად მიმდინარეობს სკოლების მშენებლობა და რეაბილიტაციაც. პროექტები ითვალისწინებს რეკრეაციულ და მულტიფუნქციურ სივრცეებს. თავი 4 - ლიტერატურის მიმოხილვა თემატური მოკვლევის მოცემული ნაწილის მიზანია სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვასთან დაკავშირებული კვლევების მიმოხილვა, იმ მტკიცებულებების გაანალიზება, რომელიც მსოფლიოში დაგროვდა ბოლო ათწლეულების განმავლობაში. ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების უმთავრესი ამოცანებია აკადემიური განათლების მიცემა, სწავლის მოტივაციის განვითარებისა და მთელი ცხოვრების განმავლობაში სწავლის მიმართ ერთგულების ჩამოყალიბება, მოსწავლეთა ინტერპერსონალური კომპეტენციების განვითარება, ისე რომ ისინი მზად შეხვდნენ დამოუკიდებელ ცხოვრებას სკოლის დასრულების შემდგომ. მოსწავლეს უნდა შეეძლოს საკუთარი უფლებების დაცვა, საკუთარი სურვილებისა და ემოციების გამოხატვა, თუმცა იმ ზღვრის აღქმაც, რომელიც არ უნდა გადაკვეთოს, რომ არ დაარღვიოს სხვა ადამიანის უფლებები. სკოლამ უნდა აღზარდოს ადამიანი, რომელიც ავლენს პასუხისმგებლობას და იცავს ეთიკის პრინციპებს თანატოლების, ოჯახის, სკოლის, საზოგადოების წინაშე (Weissberg & Cascarino, 2013). სამი ათწლეულია, რაც სამეცნიერო კვლევები გვიჩვენებს, რომ მაღალი ხარისხის სოციალურემოციური სწავლის შედეგია:  მოსწავლეთა აკადემიური მოსწრების გაუმჯობესება;  სოციალური და ემოციური უნარების განვითარება, ჯანსაღი თვითშეფასება, სკოლასთან მიკუთვნებულობის განცდა;  ქცევის სირთულეების, კერძოდ, აგრესიის, ბულინგის, დელინკვენტური ქცევის მნიშვნელოვანად შემცირება;  დეპრესიის, შფოთვის, სტრესის, სოციალური გარიყვის სიმპტომების შემცირება. სოციალურ-ემოციური უნარების განმავითარებელი პროგრამების შედეგების პირველი მეტაანალიზი გამოქვეყნდა 2011 წელს, როცა დურლაკმა და კოლეგებმა შეისწავლეს 2008 წლამდე გამოქვეყნებული კვლევები, რომელიც მოიცავდა 213 პროგრამასა და 270 000 მოსწავლის (I-დან XII კლასის ჩათვლით) მონაცემებს. მეტაანალიზი გვიჩვენებს, რომ საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით, პროგრამებში მონაწილე მოსწავლეებს 11%-ით გაუუმჯობესდათ აკადემიური მოსწრება (Durlak at al., 2011). 85 კვლევის მეტა-ანალიზმა გამოკვეთა სოციალურ-ემოციური პროგრამების დანერგვის და განხორციელების ხარისხის გავლენა შედეგებზე. ინტერვენცია თუ ხორციელდება იმ ქვეყანაში, სადაც პროგრამა შეიქმნა, შედეგები გაცილებით უკეთესია, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ სხვა ქვეყნებში პროგრამების იმპლემენტაციისას, მნიშვნელოვანია მისი მორგება ახალ კონტექსტთან, ქვეყნის კუტურასა და ტრადიციებთან (Wiglesworth et al., 2016). 2008-დან 2015 წლამდე გამოქვეყნებული 37 კვლევის მეტაანალიზი გვიჩვენებს, რომ გაცილებით ძლიერია სოციალურ-ემოციური უნარების განმავითარებელი პროგრამების ეფექტი სკოლამდელი ასაკის და დაწყებითი კლასების მოსწავლეების შემთხვევაში, ვიდრე მოზრდილ ასაკში (Boncu at al., 2017). მასწავლებლებისა და ზოგადად, სკოლის პერსონალის გადამზადების კარგი პროგრამა და ადმინისტრაციული მხარდაჭერა აუცილებელია სოციალური და ემოციური განათლების ეფექტიანი დანერგვისთვის და სისტემური ცვლილებებისთვის. სამწუხაროდ, ხშირია სკოლების მიერ მასწავლებელთა სოციალურ-ემოციური გადამზადების, უნარების მუდმივი სწავლების მონიტორინგისა და პროგრამების მიღება მენტორინგის, ასევე ტექნიკური მხარდაჭერის გარეშე. ასევე მნიშვნელოვანია მასწავლებლების მიერ საკუთარი სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარება, როგორც ტრენინგების, ასევე თვითგანვითარების საშუალებით. კვლევათა შედეგების ოთხი მეტაანალიზი გვიჩვენებს, რომ ამ შემთხვევაში უმჯობესდება მასწავლებელთა კეთილდღეობისა და სწავლების ხარისხი, რაც დადებითად აისახება მოსწავლეთა სწავლის შედეგებზე (Greenberg, 2023). ჯერ კიდევ COVID 19-ის პანდემიამდე, საკმაოდ მაღალი იყო მოზარდებსა და ახალგაზრდებში დეპრესიის მაჩვენებელი, რაც პანდემიამ კიდევ უფრო საგანგაშო გახადა, ზიანი მიაყენა ბავშვების სოციალურ და ემოციურ კეთილდღეობას, გამოიწვია ბავშვებში ემოციური და ქცევითი სირთულეები, ფიზიკური და ვერბალური აგრესიის სიმპტომები, როგორც სკოლამდელ (Glynn et al., 2021), ასევე სასკოლო ასაკის ბავშვებში და მათ მშობლებში (Cellini et al., 2021). საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თემატური მოკლვლევის „COVID 19 პანდემიის გავლენა ზოგად განათლებაზე“ ანგარიშში (2021) აღნიშნულია, რომ განსაკუთრებულ გამოწვევას წარმოადგენს მოსწავლეების სოციალურ-ემოციური მდგომარეობა, რომელიც საქართველოს სკოლის დირექტორების ნაწილის შეფასებით, გამოიხატება ინდიფერენტულობაში, თვითიზოლაციასა და გარიყულობაში. როგორც საერთაშორისო, ასევე საქართველოს კონტექსტში განხორციელებული შეფასებები ცხადყოფს, რომ ახალი კორონავირუსის პანდემია უარყოფითად აისახა მოსწავლეთა სასწავლო დანაკარგებზე. გარდა იმისა, რომ მოსწავლეების საგნობრივი ცოდნა და აკადემიური მიღწევები გაუარესდა, ასევე პანდემიამ მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა მოსწავლეთა სოციალურ უნარებსა და ემოციურ კომპეტენციებს (კონსულტაციისა და ტრენინგის ცენტრი, 2022). ამასთანავე, ქვეყნის კეთილდღეობა დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ ვუჭერთ მხარს მომავალი თაობის ფსიქიკურ ჯანმრთელობას (U.S. Department of Health & Human Services, 2021). მნიშვნელოვანია იმის ხაზგასმა, რომ დადებითი კორელაცია გამოვლინდა სოციალურემოციური უნარების სწავლების პროგრამების დანერგვასა და ისეთ ცვლადებს შორის, როგორიცაა შფოთვა, დეპრესია, სუიციდის რისკი და ანტისოციალური ქცევა (Cefai et al., 2018), რადგან აღნიშნული პროგრამები ქმნიან ფსიქიკური ჯანმრთელობის დამცავ ფაქტორებს, ახალი კომპეტენციებისა და ძლიერი მხარეების განვითარების გზით. მოსწავლეები სწავლობენ აზრების, ემოციებისა და ქცევების ინტეგრირებას ყოველდღიურ პიროვნულ და სოციალურ გამოწვევებთან გასამკლავებლად (Jones & Bouffard, 2012). სოციალური და ემოციური განათლება დადებით გავლენას ახდენს ბავშვის ფსიქიკურ ჯანმრთელობასა და სოციალური უნარების განვითარებაზე ადრეული ბავშვობიდან ზრდასრულობამდე, მიუხედავად იმისა, თუ რომელ ეთნიკურ ჯგუფს მიეკუთვნება ბავშვი და რა სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსისა თუ კულტურული თავისებურებების მატარებელია ის. აღნიშნულ დადებით გავლენას ადასტურებს საწყისი ინტერვენციებიდან 6 თვიდან სამ წლამდე პერიოდში ჩატარებული კვლევები, ხოლო ლონგიტუდური კვლევების შედეგები გვიჩვენებს, რომ ზრდასრულობაში ვლინდება აღნიშნული პროგრამების დადებითი გავლენა ისეთ ცვლადებზე, როგორიცაა სკოლის შემდგომი განათლება, დასაქმება, ფსიქიკური ჯანმრთელობა, კანონთან კონფლიქტისა და ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე დამოკიდებულების დაბალი მაჩვენებელი (Cefai et al., 2018). ევროკომისიის დაკვეთით ევროკავშირის წევრი ქვეყნების უნივერსიტეტების პროფესორების (განათლების/სკოლის ფსიქოლოგები) მიერ ჩატარებული მოკვლევის საფუძველზე, 2018 წელს ევროპის კავშირის ქვეყნებისთვის შემუშავდა სოციალური და ემოციური განათლების ინტეგრაციის ჩარჩო, რომელიც მოიცავს 8 ძირითად კომპონენტს: 1) სასწავლო გეგმა: მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციები შეიძლება განვითარდეს თუ სასწავლო გეგმაში მიზნები კარგად არის განსაზღვრული და საკმარისი დრო ეთმობა. 2) კლიმატი: სასწავლო გეგმით განსაზღვრულ სოციალურ და ემოციურ განათლებას თან უნდა ახლდეს პოზიტიური საკლასო და სკოლის კლიმატი. 3) ადრეული ჩარევა: სოციალური და ემოციური განათლება მით უფრო ეფექტურია, რაც უფრო ადრეული ასაკიდან იწყება. 4) მიზნობრივი ინტერვენცია: სოციალურ და ემოციურ განათლებას თან უნდა ახლდეს მიზნობრივი ინტერვენციები რისკის ქვეშ მყოფი და სხვადასხვა კომპლექსური სირთულეების მქონე მოსწავლეებისთვის. 5) მოსწავლეთა მონაწილეობა: უნდა ისმოდეს მოსწავლეთა ხმა, - ისინი აქტიურად უნდა იყვნენ ჩართული სკოლის სასწავლო გეგმის, რესურსებისა და სხვადასხვა ინიციატივების დაგეგმვაში, განხორციელებასა და შედეგების შეფასებაში. 6) მასწავლებელთა კომპეტენცია და კეთილდღეობა: მასწავლებელთა და, ზოგადად, სკოლის პერსონალის სოციალური და ემოციური კომპეტენციები, ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა არის სოციალური და ემოციური განათლების ძირითადი სივრცე, რის გარეშეც ის ვერ იარსებებს. 7) მშობელთა თანამშრომლობა: მშობლების ჩართულობით განათლების სისტემის გაძლიერებას გადამწყვეტი როლი აკისრია სოციალური და ემოციური განათლების წარმატების მიღწევაში. 8) დანერგვის ხარისხი და ადაპტაცია: მასწავლებელთა ადეკვატური და უწყვეტი განათლება, როგორც საქმიანობის დაწყებამდე საქმიანობის განხორციელების პროცესში, მომზადების დონეზე, ასევე ეფექტური მართვა, ფინანსური და ადამიანური რესურსებით უზრუნველყოფა აუცილებელი პირობაა სოციალური და ემოციური განათლების ეფექტური განხორციელებისთვის (Cefai et al., 2018). პრაქტიკაზე დაფუძნებული კვლევა გვიჩვენებს, რომ სოციალური და ემოციური განათლების სისტემური დანერგვა მოიცავს შემდეგ ძირითად ღონისძიებებს: • სოციალური და ემოციური განათლების სტანდარტების ჩამოყალიბება, რომელიც წარმოადგენს სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლების თანმიმდევრობისა და პრინციპების სახელმძღვანელოს; • მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პროგრამების მიღება, რომელიც განავითარებს მოსწავლეთა სოციალურ და ემოციურ უნარებს, როგორც საკლასო ოთახებში, ასევე მთელ სკოლაში; • სტრატეგიების შემუშავება მშობლებთან დაამყარონ პარტნიორობა ეფექტიანი ბავშვების კომუნიკაციისთვის, სოციალური და რათა ემოციური კომპეტენციის/მდგომარეობისა და პოზიტიური ქცევის გასაუმჯობესებლად; • სკოლის ფსიქოლოგიურ და სოციალურ სამსახურთან, აგრეთვე ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისებთან კოორდინაცია, რათა შეიქმნას შესაბამისი მიდგომები სხვადასხვა კონტექსტში მოსწავლეთა უნარების განვითარებისა და ქცევის პერსონალს შორის მართვისთვის; • მოსწავლეთა შედეგების გასაუმჯობესებლად სკოლის კოორდინაცია სოციალური და ემოციური განათლების პრაქტიკის რეფლექსიის, მონაცემთა შეგროვებისა და გამოყენებისთვის; • მოსწავლეების, მასწავლებლებისა და მშობლების უკუკავშირების მუდმივი გათვალისწინება, სკოლისა და რეგიონის რესურსცენტრების მიერ ახალი პოლიტიკის დოკუმენტებისა და არსებული სამეცნიერო მიღწევების შესწავლის პროცესში (Greenberg, 2023). თავი 5 - საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა მიმდინარე თემატური მოკვლევის ფარგლებში საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვისა და ანალიზის მიზნით წარმოგიდგენთ ევროპის კავშირის 4 ქვეყანაში, კერძოდ, ავსტრიაში, მალტაში და ესტონეთში, აგრეთვე, ამერიკის შეერთებულ შტატებში (აშშ) სკოლის მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების მხარდაჭერის პრაქტიკასა და პროგრამებს, სკოლის ფსიქოლოგიური და სოციალური სერვისების ძირითად სამუშაო პრინციპებსა და სტრუქტურას. შესწავლილ ქვეყნებში საკანონმდებლო დონეზე სასკოლო განათლების სისტემის გაცხადებულ სტატეგიულ მიზანს წარმოადგენს მოსწავლეთა გონებრივი, ფიზიკური, სოციალური და ემოციური განვითარების ხელშეწყობა, დიფერენცირებული და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული სწავლების მეთოდების დანერგვით. ამასთან, საუკეთესო პრაქტიკად მიიჩნევა მოსწავლის ინდივიდუალური საჭიროებების გამოვლენა სწავლების საწყის ეტაპზევე, და სპეციალური უკეთეს შემთხვევაში კი - სკოლამდელი განათლების საფეხურზე (ავსტრია). მოსწავლის ფსიქოსოციალური მხარდაჭერის უზრუნველსაყოფად სკოლები დაკომპლექტებულია შესაბამისი პერსონალით, რომელთა შორისაა: სკოლის ფსიქოლოგი, სოციალური მუშაკი, სპეციალური მასწავლებელი, მეტყველების თერაპევტი, სკოლის ექთანი/ექიმი და სხვ. ამასთან, სკოლებში ფუნქციონირებს სპეციალური საკონსულტაციო ცენტრები/ოფისები, რომელთა ამოცანას წარმოადგენს, არამხოლოდ მოსწავლეთა და მშობელთა მხარდაჭერა, არამედ უშუალოდ მასწავლებელთა კონსულტირება. საგულისხმოა, რომ მასწავლებელთა და ინკლუზიური სკოლის განათლების პერსონალის უზრუნველყოფის უწყვეტი თვალსაზრისით (განგრძობითი) პროფესიული განვითარება უმნიშვნელოვანეს კომპონენტს წარმოადგენს. შესაბამისად, სკოლის პერსონალი და მასწავლებლები ვალდებულნი არიან იზრუნონ პროფესიული კვალიფიკაციის შენარჩუნება-ამაღლებაზე, რაც მხარდაჭერილია, როგორც ადგილობრივ (სკოლების) დონეზე, ასევე ცალკეული უწყებების, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და შესაბამისი პროფესიული ასოციაციების მიერ. შესწავლილ ქვეყნებში ეროვნული სასწავლო გეგმა უმთავრესად ფოკუსირებულია საგნობრივი კომპეტენციების გაუმჯობესებაზე. საინტერესოა ესტონეთის შემთხვევა, სადაც დანერგილია სოციალური სწავლების კურსი, რომელიც მოიცავს ჰუმანიტარულ და სოციალურ განათლებას. სასწავლო კურსის მიზანია ხელი შეუწყოს მოსწავლეს სოციალური და ემოციური უნარების განვითარებასა და საკუთარი თავის შეცნობაში, საზოგადოებასა და ადამიანის ცხოვრებაში ოჯახის როლის გაგებასა და გააზრებაში, ასევე მოსწავლის, როგორც ჯანსაღი, პატიოსანი, მზრუნველი, სამართლიანი და პასუხისმგებლიანი მოქალაქისა და პიროვნების ჩამოყალიბებას. ავსტრია მოსწავლის კონსულტირებისა და მხარდაჭერისთვის ავსტრიულ სკოლებში დანერგილია სხვადასხვა სახის სამედიცინო, სოციალური, ფსიქოლოგიური თუ კარიერული მხარდაჭერის სერვისები:  სკოლის ფსიქოლოგი (Schulpsycholog/innen) - განათლების, მეცნიერებისა და კვლევის ფედერალური სამინისტრო საინფორმაციო ცენტრს, სამინისტრო რომელიც 151 ავსტრიის მასშტაბით სკოლის ფსიქოლოგის მართავს 67 დახმარებით მოსწავლეებს, მშობლებსა და მასწავლებლებს სთავაზობს უფასო ფსიქოლოგიურ დახმარებას, თუ იკვეთება მოსწავლეთა სწავლისა და ქცევის სირთულეები, სკოლასთან და გამოცდებთან დაკავშირებული შფოთვა, ბულინგი, კარიერის დაგეგმვის საჭიროება, აგრეთვე, კრიზისული სიტუაციების შემთხვევაში, როცა ადამიანები დაზიანებით ემუქრებიან სხვებს ან საკუთარ თავს;  სკოლი ექიმის (Schulärzte/-ärztinnen) ვალდებულებაა მოსწავლეებისთვის სამედიცინო დახმარების გაწევა. ის გასცემს რეკომენდაციებს მოსწავლეების გაკვეთილებზე დასწრებასთან და საჭირო სამედიცინო შემოწმებასთან დაკავშირებით;  სკოლის სოციალური მუშაკის (Schulsozialarbeiter/innen) ამოცანაა ადრეულ ეტაპზევე სოციალური პრობლემების იდენტიფიცირება და მათზე რეაგირებაა;  ახალგაზრდების ქოუჩი (Jugendcoaches) კონსულტირებას უწევს 15-დან 19 წლამდე ასაკის მოსწავლეებს, რომლებიც იმყოფებიან სკოლის მიტოვების ან სხვა სახის რისკის ქვეშ. როგორც წესი, მათ აქვთ გამოცდილება სოციალური მუშაობის, თერაპიული პედაგოგიკის, სოციალური პედაგოგიკის, სოციალური მენეჯმენტის ან ფსიქოლოგიის დარგში;  კარიერის კონსულტანტი (Schüler- und Bildungsberater/innen) - საშუალო განათლების საფეხურზე მოსწავლეებსა და მათ მშობლებს შესაძლებლობა აქვთ კონსულტაცია მიიღონ კარიერის დაგეგმვასთან დაკავშირებით კონსულტანტისგან. ავსტრიის რესპუბლიკაში ყველა ტიპის სკოლისთვის ფსიქოლოგიური მომსახურების მიწოდებას უზრუნველყოფს განათლების, მეცნიერებისა და კვლევის ფედერალური სამინისტროს დეპარტამენტი „სკოლის ფსიქოლოგია-სკოლის სამედიცინო სამსახური“, ან „სკოლის ფსიქოლოგიური კონსულტაციის სამსახური“ - საკონსულტაციო რეგიონული ცენტრები, რომელიც ხელმისაწვდომია ყველა რეგიონში, სადაც განათლებას იღებს ბავშვი. ეს არის უწყება, რომელიც საჭიროების შემთხვევაში ეხმარება ფსიქოლოგიური პრობლემების მოგვარებაში სკოლებს. უფასო, ნებაყოფლობითი, კონფიდენციალური მომსახურება მოსწავლეებისა და მშობლებისთვის ხელმისაწვდომია მაშინაც, თუ სკოლა არ გამოკვეთს საჭიროებას, მაგრამ სურვილს გამოთქვამს მოსწავლე ან/და მშობელი (სკოლის ფსიქოსოციალური სერვისის გრაფიკული გამოსახულება იხილეთ დანართი #2-ში). თუ ბავშვს აქვს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროება, ან იკვეთება ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები, გადამისამრთება ხდება საჭიროებს სპეციალურ ფსიქოთერაპევტს სერვისში, სადაც ან ფსიქიატრს, დასაქმებულები მისი არიან ფსიქოთერაპევტები, ფსიქიატრები, ნეიროფსიქოლოგები, აღნიშნულს კი უზრუნველყოფს ადგილობრივი თვითმმართველობა. მკვეთრად გამოხატული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების შემთხვევაში, ბავშვს ამისამართებენ ადგილობრივ საავადმყოფოში, სადაც მას გაეწევა ფსიქიატრისა და ფსიქოთერაპევტის მომსახურება. ამერიკის შეერთებული შტატები მოსწავლეთა ფიზიკური და ფსიქიკური უსაფრთხოება წარმოადგენს სასკოლო განათლების სისტემის ერთ-ერთ უმთავრეს სტრატეგიულ მიზანს, რომლის მისაღწევადაც, მაგალითად კალიფორნიის განათლების კოდექსი ითვალისწინებს სკოლებში, როგორც მოსწავლეთა ჯანმრთელობის მდგომარეობის საგანმანათლებლო შეფასების სტანდარტიზებული მრჩევლის/კონსულტირების ოფისების ცენტრების, ფუნქციონირებას და ასევე მათ კომპლექტაციას შესაბამისი პერსონალით. სკოლის მრჩევლის/კონსულტანტი მოსწავლეებს უწევს ინდივიდუალურ ან ჯგუფურ კონსულტაციებს ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ქცევის, აკადემიური და შემდგომი საგანმანათლებლო სერვისების შესახებ. სკოლის კონსულტანტის ამოცანაა მოსწავლეთა ემოციური და სოციალური კომპეტენციების გაუმჯობესება, სამოქალაქო ჩართულობის გაძლიერება, წიგნიერებისა და მაღალი ხარისხის საგანმანათლებლოს პროგრამებში ჩართულობის ხარისხის ამაღლება. მოსწავლეთა ინკლუზიის გაძლიერების მიზნით, სკოლის კონსულტანტი უზრუნველყოფს მშობლის ჩართულობის ხარისხის ზრდას, მოსწავლის საჭიროებისამებრ შემუშავებული სასწავლო გეგმის განხორციელებას და სხვ. საგულისხმოა, რომ სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე მოსწავლეებისთვის არსებობს სპეციალური კლასები და ადაპტირებული სასწავლო პროგრამები, რომლებიც დიფერენცირებულია ერთმანეთისგან შესაძლებლობების შეზღუდვის ტიპისა და ხარისხის მიხედვით. ამასთან, სასკოლო განათლების სისტემა ითვალისწინებს სპეციალური მასწავლებლის პოზიციას, მოსწავლეთა სპეციალურ საჭიროებებთან გამკლავების მიზნით. ამერიკის შეერთებული შტატების სკოლის ფსიქოლოგიური სამსახურის მოდელი სკოლის ფსიქოლოგები აღჭურვილნი არიან ცოდნითა და გამოცდილებით ისეთ სფეროებში, როგორიცაა ფსიქიკური ჯანმრთელობა, სწავლა-სწავლება, ქცევაზე დაკვირვება, ქცევისა და ემოციების მართვა. აღნიშნული ექსპერტიზა სკოლის ფსიქოლოგს საშუალებას აძლევს დაეხმაროს ბავშვებსა და ახალგაზრდებს აკადემიურ და სოციალურ სფეროებში წარმატებების მიღწევაში, ქცევისა და ემოციების მართვის უნარების განვითარებაში. სკოლის ფსიქოლოგები თანამშრომლობენ ოჯახებთან, მასწავლებლებთან, სკოლის ადმინისტრაციასთან და სხვა პროფესიონალებთან, რათა შექმნან უსაფრთხო, ჯანსაღი და მხარდამჭერი სასწავლო გარემო, რომელიც აძლიერებს ოჯახს, სკოლასა და საზოგადოებას შორის ურთიერთკავშირს. სკოლის ფსიქოლოგის ფუნქციაა მოსწავლეების სწავლის და მასწავლებელთა სწავლების შესაძლებლობების განვითარების მხარდაჭერა. ამერიკის შეერთებულ შტატებში შეხვდებით ორი ტიპის სკოლის ფსიქოლოგს: ერთი, რომელიც მუშაობს სკოლაში და მეორე, რომელიც დასაქმებულია სხვა საგანმანათლებლო თუ კლინიკურ სერვისებში (აგრეთვე, შესაძლოა ჰქონდეს კერძო პრაქტიკა ან/და მუშაობდეს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში). მათი სამუშაო აღწერილობები ერთმანეთისგან დიდად არ განსხვავდება. განსხვავება მხოლოდ იმაში მდგომარეობს, თუ სად მდებარეობს სკოლის ფსიქოლოგის ოფისი. თუ არსებობს იმის ფუფუნება, რომ ერთი სკოლის ფსიქოლოგი მოემსახუროს ერთ სკოლას, მაშინ სკოლის ფსიქოლოგის ოფისი განთავსებულია სკოლის შენობაში, ხოლო თუ სკოლის ფსიქოლოგი ემსახურება რამდენიმე სკოლას (ძირითადად, 2-3 სკოლა), მაშინ მისი ოფისი მდებარეობს სკოლის გარეთ, მაგალითად, ფსიქიკური ჯანმრთელობის ადგილობრივ ცენტრში. რეკომენდირებულია 1 სკოლის ფსიქოლოგი ემსახურებოდეს 500-700 მოსწავლეს. სკოლის ფსიქოლოგის როლი და ფუნქციები: კონსულტირება შეფასება კვლევა ინტერვენცია მოსწავლეთა მხარდაჭერა ტრენინგები ესტონეთი მხარდაჭერის სპეციალისტებს შორის, კომპეტენციები განაწილებულია შემდეგნაირად: 1. სპეციალური მასწავლებელი:  განსაზღვრავს მოსწავლის განვითარებისა და სწავლის უნარების დონეს და არკვევს მის განვითარებაზე მოქმედი ფაქტორებსა და სწავლის საჭიროებებს;  ხელმძღვანელობს და კონსულტაციას უწევს მასწავლებლებს სწავლების დაგეგმვასა და წარმართვაში;  ამზადებს და წარმართავს დამხმარე ჯგუფურ ან ინდივიდუალურ გაკვეთილებს სასწავლო დაწესებულებაში. 2. მეტყველების თერაპევტი:  აფასებს მოსწავლის კომუნიკაციურ შესაძლებლობებს და ავლენს კომუნიკაციის დარღვევების მქონე მოსწავლეებს;  ხელს უწყობს მათი მეტყველებისა და წერის განვითარებას და შეიმუშავებს მათთვის შესაფერისი საკომუნიკაციო გარემოს შექმნის რეკომენდაციას;  მხარს უჭერს მასწავლებლებს მოსწავლეთა კომუნიკაციური შესაძლებლობების განვითარებასა და აღდგენაში. 3. ფსიქოლოგი:  აფასებს ისეთ ფაქტორებს (ფსიქიკური პროცესები, პიროვნული მახასიათებლები, ემოციური მდგომარეობა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები, კომუნიკაციისა და ქცევითი უნარები), რომლებიც გავლენას ახდენენ, ერთი მხრივ, მოსწავლის ფსიქოლოგიურ განვითარებაზე, ხოლო, მეორე მხრივ, ეხმარება მოსწავლეს სწავლის პროცესის დაძლევაში;  კონსულტაციას უწევს მოსწავლეებს სწავლასთან და ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე, შემეცნებითი პროცესების, ინტელექტუალური მუშაობის, ქცევითი და კომუნიკაციის უნარების განვითარებაზე, სწავლასა და კარიერული არჩევანის გაკეთებასთან დაკავშირებით;  კონსულტაციას უწევს მშობლებსა და სკოლის პერსონალს კრიზისული პერიოდების დაძლევის ორგანიზებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. 4. სოციალური აღმზრდელი:  აფასებს და აანალიზებს მოსწავლის სოციალურ უნარებს და იმ ფაქტორებს, რაც ხელს უშლის მოსწავლის ასაკის შესაბამის აქტივობებში ჩართვას და მოსწავლის კომუნიკაციის უნარებისა და სოციალური კომპეტენციების ჩამოყალიბებას;  აიდენტიფიცირებს სოციალურ და სკოლასთან დაკავშირებულ პრობლემებს, მათ შორის ძალადობისა და სოციალური გარიყულობის შემთხვევებს და შეიმუშავებს მისი პრევენციისა და გადაწყვეტის გზებს; საგულისხმოა, რომ სოციალური აღმზრდელის მომსახურება ორდონიანია: პირველ დონეზე სოციალური მომსახურება უზრუნველყოფილია უშუალოდ სასკოლო დაწესებულებებში, ხოლო, მეორე დონის შემთხვევაში - რეგიონალური მართვის ცენტრებში (Pathfinder). სოციალური მომსახურების ხარჯები იფარება მუნიციპალური ბიუჯეტიდან. ესტონეთში ფუნქციონირებს კერძო სამართლის იურიდიული პირი - სკოლის ფსიქოლოგთა ასოციაცია, რომლის ძირითადი მიზანიც სკოლის ფსიქოლოგიის, როგორც დარგის ზრდისა და განვითარების ხელშეწყობაა. ასოციაცია, ასევე, მიზნად ისახავს მხარი დაუჭიროს მოსწავლეთა მენტალურ კეთილდღეობას, წვლილი შეიტანოს საგანმანათლებლო სისტემაში ფსიქოლოგიასთან დაკავშირებული პრინციპების დანერგვასა და სკოლის ფსიქოლოგთა პროფესიულ განვითარებაში. ასოციაციაში ფუნქციონირებს ცხელი ხაზი, რაც ამსუბუქებს სკოლის ფსიქოლოგთა დეფიციტით გამოწვეულ ტვირთს. სოციალური განათლება მოიცავს ისტორიის, ჰუმანიტარული და სოციალური სწავლების მიმართულებებს. ჰუმანიტარული განათლების (human studies), როგორც სასწავლო კურსის მიზანია ხელი შეუწყოს მოსწავლეს სოციალური და ემოციური უნარების განვითარებასა და საკუთარი თავის შეცნობაში, საზოგადოებასა და ადამიანის ცხოვრებაში ოჯახის როლის გაგებასა და გააზრებაში, ასევე მოსწავლის, როგორც ჯანსაღი, პატიოსანი, მზრუნველი, სამართლიანი და პასუხისმგებლიანი მოქალაქისა და პიროვნების ჩამოყალიბებას. ჰუმანიტარული განათლების მიმართულებით ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილი ოჯახურ განათლებას (family education) ეთმობა, რომელიც ორიენტირებულია ოჯახთან დაკავშირებული ფსიქოლოგიური, სოციოლოგიური, ეთიკური და სამართლებრივი საკითხების ანალიზზე. მალტა მალტაში „განათლების ფსიქოსოციალური სამსახური“ მართავს სკოლის ფსიქოლოგიურ სამსახურს (SPS), ფსიქოთერაპიულ მომსახურებას, ახალგაზრდულ მუშაკთა პროფესიულ სერვისს, კარიერის დაგეგმვის, სოციალურ მუშაკთა თუ უსაფრთხოების სერვისებს (იხ.: დანართი #3) სკოლის ფსიქოლოგიური სამსახური (SPS) ხელს უწყობს სკოლებში ჯანსაღი ფსიქოსაგანმანათლებლო გარემოს შექმნას, რაც აუცილებელია სასკოლო ასაკის ბავშვების სწავლისა და განვითარებისთვის. ეს შესაძლებელია, როგორც პრევენციული ღონისძიებებით, ასევე ინტერვენციით. სკოლის ფსიქოლოგს შეუძლია ჩაერთოს სამ დონეზე: 1) კონსულტირება, 2) ტრენინგები და 3) ინდივიდუალური ინტერვენციები. ფსიქოთერაპიული მომსახურება თუ მოსწავლეს აღენიშნება შფოთვის ნიშნები, გუნება-განწყობის დაქვეითება, ემოციების ან ქცევის მართვის სირთულე, ის შესაძლოა გადამისამართდეს ფსიქოთერაპიულ სერვისში. ფსიქოთერაპიის სერვისის ხედვაა ხელი შეუწყოს კეთილდღეობის განცდას არა მხოლოდ ინდივიდუალური სტუდენტის დონეზე, არამედ კლასისა და მთელი სკოლის დონეზე. ახალგაზრდულ მუშაკთა პროფესიული მომსახურება ახალგაზრდული მუშაკები არიან პედაგოგები, რომლებიც მუშაობენ პიროვნულ, სოციალურ, ემოციურ და სკოლის პოლიტიკის საკითხებზე. ახალგაზრდული მუშაკების სერვისი მოწოდებულია განათლების ფსიქოსოციალური გუნდის სერვისის ფარგლებში. ისინი მომსახურებას უწევენ, ძირითადად, საბაზო და საშუალო საფეხურის მოსწავლეებს. ახალგაზრდული მუშაკები მოსწავლეებთან მუშაობენ არაფორმალური და ფორმალური განათლების კუთხით, უზრუნველყოფილია ძირითადად, დამრიგებლებთან პროექტების და საგნის ფარგლებში. სერვისები მასწავლებლებთან მჭიდრო თანამშრომლობით. ახალგაზრდული მუშაკების პროგრამები მიმართულია ქცევის ცვლილებაზე, უნარების გაუმჯობესებაზე, სოციალურ და ემოციურ განვითარებაზე. კარიერის დაგეგმვის სამსახური კარიერის დაგეგმვის სამსახური მიზნად ისახავს მოსწავლეთა ინფორმირებას და მომზადებას დასაქმებასთან დაკავშირებით. ის ასევე გულისხმობს მოსწავლეთა დახმარებას საგნების არჩევაში და აორგანიზებს სამუშაო ადგილებზე ერთკვირიან ვიზიტებს. აღნიშნული ღონისძიებები სხვა ინიციატივებთან ერთად იმართება არა მხოლოდ სასწავლო წლის განმავლობაში, არამედ საზაფხულო არდადეგების დროსაც. სოციალურ მუშაკთა მომსახურება სოციალური მუშაკი ერთვება, როდესაც მოსწავლეები აცდენენ სკოლას არასაპატიო მიზეზით, ოჯახს აქვს რთული პერიოდი და მშობლები ვერ ახერხებენ შვილების საგანმანათლებლო საჭიროებების დაკმაყოფილებას. ბულინგისგან დაცვის მომსახურება ბულინგისგან დაცვის მომსახურება წარმოადგენს უსაფრთხო სკოლების პროგრამის ნაწილს განათლების ფსიქოსოციალურ სამსახურში. ეს სერვისი მიზნად ისახავს სკოლის პერსონალის მხარდაჭერას ანტიბულინგის ამაღლებას/ტრენინგებს პოლიტიკის ბულინგთან განხორციელებაში, გამკლავებაში, მათი ბულინგის კვალიფიკაციის ინციდენტებთან დაკავშირებით სკოლების ინიციატივებისა და ძალისხმევის მხარდაჭერასა და კოორდინაციას, ბულინგის სხვადასხვა ფორმის იდენტიფიცირებას, შეფასებას. ინტერვენცია გულისხმობს ბულინგის ჩამდენი მოსწავლეების პროსოციალური უნარების განვითარების მხარდაჭერას, საკუთარ თავზე პასუხისმგებლობის აღების უზრუნველყოფას აღდგენითი მართლმსაჯულების პრაქტიკის საშუალებით, ბულინგის მსხვერპლების თვითშეფასების ამაღლების ტრენინგებს. გარდა ამისა, ტარდება თერაპიული სესიები, რათა დაეხმარონ ძალადობის ჩამდენ მოსწავლეებს ბრაზის მართვისა და თვითკონტროლის უნარების განვითარებაში. ბავშვთა დაცვის სერვისი სპეციალიზირებულია ბავშვზე ძალადობის საკითხებთან დაკავშირებით. გუნდი მუშაობს არა მარტო ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებთან, არამედ რისკის ქვეშ მყოფ ბავშვებთანაც. ეს არის შემთხვევები, როდესაც ბავშვები ცხოვრობენ მათი სიცოცხლისა და განვითარებისთვის სახიფათო გარემოში. აღნიშნული სერვისის თანამშრომლები ზრუნავენ ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების გადარჩენასა და მათი ღირსების დაცვაზე. ისინი მუშაობენ ცნობიერების ამაღლებაზეც იმის შესახებ თუ რა არის ძალადობა, როგორ შეიძლება მისი თავიდან აცილება და ვის უნდა მიმართონ ძალადობის შემთხვევაში. სესიებს აგრეთვე სთავაზობენ სკოლის პერსონალს, მშობლებს/მეურვეებს, ბავშვებთან მომუშავე პროფესიონალებს და ნებისმიერს, ვინც დაინტერესებულია ბავშვის მიმართ ძალადობის საკითხებით. განათლების ფსიქოლოგის როლი, ფუნქცია და მოვალეობები: მალტაში რამდენიმე სკოლას ჰყავს მულტიდისციპლინური გუნდი, რომელიც მუშაობს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების მქონე მოსწავლეებთან. გუნდის შემადგენლობაში არიან: განათლების ფსიქოლოგი, სკოლის ხელმძღვანელი, სკოლის მრჩეველი, სკოლის სოციალური მუშაკი, მეტყველების თერაპევტი და სკოლის სამედიცინო ოფიცერი. განათლების ფსიქოლოგების სერვისების უზრუნველყოფა. მთავარი ფუნქციაა შეფასება ფსიქოსაგანმანათლებლო ტარდება ან სწავლის შეფასების სირთულეების დიაგნოსტირებისთვის, ან მოსწავლისთვის საჭირო რესურსების იდენტიფიცირებისთვის. განათლების ფსიქოლოგის კვალიფიკაცია: განათლების ფსიქოლოგის ლიცენზიის მოსაპოვებლად ფსიქოლოგს სჭირდება მინიმუმ 10 წელი: 3 წელი ფსიქოლოგიის ბაკალავრის ხარისხის მისაღებად (წარჩინებით) დამატებით 1 წელი მასწავლებლის კვალიფიკაციის მისაღებად, ასევე 2 წელი სკოლაში სწავლების გამოცდილება, 2 წელი ფსიქოლოგის მაგისტრის ხარისხის მისაღებად, ხოლო 2 წლიანი პრაქტიკა სუპერვიზიით. თავი 6 - საკითხის მიმოხილვა შემოსული მოსაზრებების საფუძველზე სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების საკითხები შემოსულ მოსაზრებათა ავტორები ცალსახად უსვამენ ხაზს სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის უდიდეს მნიშვნელობას: „სკოლამ აკადემიურ მომზადებაზე უფრო მეტი უნდა შესთავაზოს მოსწავლეებს, რათა მათ ჰოლისტურ განვითარებას შეუწყოს ხელი. თუ მხედველობაში არ მივიღებთ ერთეულ ურბანულ ცენტრებს, საქართველოს უმეტეს დასახლებებში სკოლა ხშირად ერთადერთი სივრცეა მოსწავლეების სოციალიზაციისა და განვითარებისთვის. ამიტომ, კრიტიკულად მნიშვნელოვანია სკოლებში სოციალური და ემოციური კომპეტენციებისა და უნარების განვითარება“ (კონსულტაციისა და ტრენინგის ცენტრი, 2022). არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენელთა აზრით, მიუხედავად იმისა, რომ მესამე თაობის ეროვნული სასწავლო გეგმა მნიშვნელოვან აქცენტს აკეთებს სოციალურ-ემოციურ სწავლებაზე, აღნიშნული მიზნის პრაქტიკაში მიღწევა მეტ ძალისხმევას მოითხოვს, მათ შორის პოლიტიკის დოკუმენტების სრულყოფისა და მასწავლებელთა კომპეტენციის ზრდის თვალსაზრისით. მოკვლევის პროცესში ჩართული რამდენიმე სკოლა (4) ხაზს უსვამს იმ გარემოებას, რომ სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლება, როგორც საგანი, აირჩიეს და გამოსცადეს. მათი გამოცდილებით, სწავლების შედეგს მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს თავად მასწავლებლის სოციალური და ემოციური უნარები, მისი მომზადების დონე, პროგრამის ხარისხი, მხარდამჭერი გუნდი, მშობელთა ჩართულობა და ფიზიკური გარემო. რამდენიმე საჯარო სკოლის (8) მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, ემოციური და სოციალური უნარების განსავითარებლად იყენებენ სადამრიგებლო საათს. მოსაზრებათა ავტორები (როგორც საჯარო სკოლების, ასევე არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები) აღნიშნავენ, რომ სოციალური და ემოციური კომპეტენციების სწავლება მიმდინარეობს ფრაგმენტულად, ნაკლებად არის თანმიმდევრული და სისტემური. თითქმის ყველა ავტორის მოსაზრებაა შეჯამებული კონსულტაციისა და ტრენინგების ცენტრის (სკოლა ლაბი) მიერ წარმოდგენილ მოსაზრებაში: „ემოციური და სოციალური კომპეტენციების სწავლება უნდა მიმდინარებდეს არა ექსკლუზიურად ერთი ფორმით, არამედ ერთი ან რამდენიმე მიდგომის კომბინირებით: კურიკულუმთან ინტეგრირებულად, დამოუკიდებელი საგნის/საგნების ფარგლებში, სადამრიგებლო საათის ფარგლებში, სკოლაში სოციალური დაცვის სერვისების, სკოლის ფსიქოლოგის/სოციალური მუშაკის ხელმისაწვდომობით და ბოლოს, მნიშვნელოვანია უსაფრთხო, ინკლუზიური და წამახალისებელი სასწავლო გარემო და რესურსები“. ემოციური და სოციალური განათლების დანერგვის ხელისშემშლელ ფაქტორებს შორის იკვეთება არა მხოლოდ სკოლის ადმინისტრაციისა და მასწავლებელთა მზაობის ნაკლებობა და „პროფესიული გადაწვის“ მაღალი დონე, არამედ სკოლის ერთიანი მიდგომის დეფიციტი - მნიშვნელოვანია მუშაობა კათედრების დონეზე, სპორტისა და ფიზიკური ჯანმრთელობის საკითხების ხარისხიანი სწავლა, მთელი სკოლის უზრუნველყოფა ფსიქოლოგისა და სოციალური მუშაკის ხარისხიანი მომსახურებით. ამასთანავე, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევაა სასკოლო საზოგადოების, განსაკუთრებით მშობელთა დაბალი ცნობიერება მოსწავლეთა სოციოემოციურ საკითხებთან დაკავშირებით. არაფორმალური განათლების როლი მოსაზრებათა ავტორები განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებენ არაფორმალური განათლების როლზე სოციალური და ემოციური უნარების განვითარების პროცესში. მრავალი სკოლა გვიზიარებს საკუთარ მიღწევებს აღნიშნული მიმართულებით. მაგალითად, როგორც ქედის მუნიციპალიტეტის სოფელ დოლოგანის საჯარო სკოლის წარმომადგენელი აღნიშნავს, მათი მოსწავლეები „...მიეჩვივნენ დამოუკიდებლად აიღონ ინიციატივები, გამოთქვან ვარაუდები, უკეთ გამოავლინონ საკუთარი შესაძლებლობები, რასაც ისინი მხოლოდ საგაკვეთილო პროცესით ვერ შეძლებდნენ. ისინი არაფორმალური განათლების გამოყენებით არამარტო თავიანთი სკოლის ფარგლებში იქცნენ დამოუკიდებელ და ინიციატივიან მოსწავლეებად, არამედ სხვა სკოლის მოსწავლეებთანაც თანამშრომლობენ“. მარნეულის N5 საჯარო სკოლის წარმომადგენლების განცხადებით, არაფორმალური განათლება ხელს უწყობს სკოლისადმი მიკუთვნებულობის ზრდას: „ჩვენი სკოლის მაგალითზე შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მოსწავლეთა არაფორმალური განათლების აქტივობებში ჩართვამ, კლუბური საქმიანობის გაძლიერებამ, გაზარდა ჩართული მოსწავლეების მიკუთვნებულობის განცდა სკოლისადმი.“ სკოლის შემდგომი აქტივობები რომ ყველა მოსწავლისთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს და სკოლები მაქსიმალურად ცდილობენ აღნიშნული საჭიროების დაკმაყოფილებას, მოსაზრებათა თითქმის ყველა ავტორი თანხმდება, თუმცა აქვე ხაზს უსვამენ მოსწავლეთა ინტერესების შესაბამისი კლუბების ჩამოყალიბების და სკოლის შემდგომი სასწავლო პროგრამების ხარისხის კონტროლის მნიშვნელობას. თელავის N4 საჯარო სკოლის მიერ გაზიარებული ინფორმაციის მიხედვით, „არაფორმალური განათლება ხელს უწყობს მოსწავლეებში წიგნიერების, ციფრული უნარების, ცხოვრებისეული და სოციალურ-კულტურული უნარების განვითარებას. ამ უნარების დაუფლებით იგი დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის ემზადება და ხდება თავდაჯერებული. კლუბებში მუშაობის პროცესში მოსწავლე არ არის დაძაბული, სწავლა თვითკონტროლირებადია. მოსწავლე უფრო კრეატიული და თავისუფალი ხდება“. მოსაზრებათა ავტორები, კერძოდ კი განათლების ექსპერტები, აქცენტს აკეთებენ სკოლებში სოციალური პროექტების მნიშვნელობაზე. მათი განცხადებით, საბაზო და საშუალო საფეხურზე სასურველია სავალდებულო იყოს მინიმუმ ერთი სოციალური პროექტის განხორციელება, რომელიც მიმართული იქნება სკოლის, თემის საჭიროებაზე, ვინაიდან მსგავსი ტიპის პროექტები მოსწავლეებში ავითარებს თვითდისციპლინას, მიზანდასახულობას, ორგანიზებულობას, პერსპექტივის განსაზღვრის უნარს, ემპათიას, გუნდურობას, პრობლემების გადაჭრის უნარს. გამოწვევებს შორის სახელდება სკოლის ბიუჯეტის სიმწირე და განკარგვასთან დაკავშირებული შეზღუდვები. სკოლებს უჭირთ უზრუნველყონ მიღებული შედეგების მდგრადობა. სკოლებს ცალკეულად არ აქვთ ბიუჯეტში თანხა განსაზღვრული მოსწავლეთა წახალისების, შესაძლებლობების გამოვლენისა და ინტერესების დასაკმაყოფილებლად. გარდა ამისა, მოსაზრებების ავტორები (საჯარო სკოლების წარმომადგენლები) გამოწვევად ასახელებენ იმასაც, რომ სკოლაში არ არსებობს სპეციალურად გამოყოფილი პირი, რომელიც ცალსახად მოსწავლეთა კლუბებისა და ინიციატივების მუშაობას შეუწყობს ხელს. გაზიარებული ხედვაა, რომ არაფორმალური განათლება, სოციალური პროექტები, კლუბები ხელს უწყობს სოციალურ-ემოციური უნარების განვითარებას. კლუბების ჩამოყალიბებასა და რეალიზებაზე პასუხისმგებლობას უნდა იღებდეს თავად მოსწავლე. მოსწავლის ჩართულობა არაფორმალურ განათლებაში პასუხისმგებლობის განვითარებისა და სასკოლო საქმიანობისადმი მიკუთვნებულობის განცდის ჩამოყალიბების კარგი შესაძლებლობაა. თუმცა, მოცემულ ეტაპზე, მოსწავლეები საჭიროებენ სკოლის მხარდაჭერას კლუბების, სოციალური პროგრამებისა და სხვა არაფორმალური აქტივობების ფართოდ გასაშლელად. მოსწავლეთა თვითმმართველობის როლი სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პროცესში მოსაზრებათა ავტორების, კერძოდ კი საჯარო სკოლების წარმომადგენელთა ერთი ნაწილი აღნიშნავს, რომ მათ სკოლებში მოსწავლეთა ინიციატივები გათვალისწინებულია, რაც აისახება სკოლის ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. თუმცა, სკოლების წარმომადგენელთა მეორე ნაწილი და ექსპერტთა უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ მოსწავლეთა თვითმმართველობა მოცემულ ეტაპზე არ არის ეფექტიანი: „ისევე როგორც სამეურვეო საბჭოები, ეს უკანასკნელიც ფორმალური ხასიათისაა. მართალია, ბოლო წლებში შეიმჩნევა მოსწავლეთა თვითმმართველობების გააქტიურების ტენდენცია, თუმცა მოსწავლეები არაერთ ბარიერს აწყდებიან უკუკავშირისა და გაპროტესტებისას, მათ შორის, სასკოლო პერსონალის წინარწმენებისა თუ დამოკიდებულებების საფუძველზე. არადა სწორედ ამ რგოლების ეფექტიანი მუშაობა უწყობს ხელს მოსწავლეთა ჩართულობას გადაწყვეტილების მიღების პროცესში“. მასწავლებელთა მზაობა და რესურსები იმ მოსაზრებათა ავტორები, ვინც კმაყოფილებას და თავდაჯერებას გამოხატავენ მასწავლებელთა მზაობის მიმართ, უმცირესობაში არიან. მაგალითად, ლანჩხუთის N1 საჯარო სკოლის წარმომადგენელი აღნიშნავს, რომ „მასწავლებლებისთვის ხელმისაწვდომია მეთოდოლოგიური სახელმძღვანელოები. სკოლის ბიბლიოთეკაში მოიპოვება მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების ლიტერატურა. სკოლაში არის ორი კომპიუტერული ლაბორატორია, არის საკმარისი სიჩქარის ინტერნეტი. მასწავლებლებს საშუალება აქვთ გაეცნონ მასალებს მოსწავლეთა სოციალურ-ემოციური განვითარების შესახებ. სასკოლო სასწავლო გეგმაში გათვალისწინებულია პუნქტი მოსწავლეთა სოციალურემოციური განვითარების შესახებ. დროში გაწერილია საკითხები და საქმიანობები ამ მიმართულებით. გამომდინარე აქედან, მასწავლებლები საკმაოდ კარგად მექანიზმებს სოციალურ-ემოციური კომპეტენციების განვითარების შესახებ“. ფლობენ მოსაზრებათა ავტორების დიდი უმრავლესობა (არასამთავრობო ორგანიზაციების, აკადემიური სფეროს და საჯარო სკოლების წარმომადენლები) ხაზს უსვამს შემდეგ გამოწვევებს:  მასწავლებლების უმეტესობა არ არის მზად სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვისთვის, არ არიან საკმარისად ინფორმირებულნი და შესაბამისად, თავადაც საჭიროებენ სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებას;  მასწავლებლების ცენტრალიზებულად ორგანიზებული ტრენინგები ვერ წყვეტს ზემოხსენებულ პრობლემას, ვინაიდან ის არ არის მორგებული მასწავლებელთა საჭიროებებზე და ასევე არ შეიცავს პრაქტიკის კვლევისა და რეფლექსიის კომპონენტებს;  განსაკუთრებული სირთულეების წინაშე დგანან არაქართულენოვანი სკოლები. მარნეულის N1 საჯარო სკოლის წარმომადგენელი აღნიშნავს, რომ „თანამედროვე მეთოდური ლიტერატურა აზერბაიჯანულ ენაზე არის ძალიან მწირი. ამიტომ სკოლას ძალიან უჭირს ამ მიმართულებით პედაგოგების ადგილზე გადამზადება, რადგან არსებობს ენობრივი ბარიერი და სასურველი იქნება საჭიროების მიხედვით მათი გადამზადება მშობლიურ ენაზე“.  თავად მასწავლებლები აღნიშნავენ, რომ საუნივერსიტეტო განათლება და პროფესიული მომზადება-გადამზადება მათ არ აწვდის სათანადო ცოდნას სოციალურემოციური უნარების სწავლების მიმართულებით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მასწავლებელთა და ინკლუზიურ განათლებაში ჩართული სხვა სპეციალისტების გადამზადება/გაძლიერება, რადგან ხშირად რთულდება სსსმ მოსწავლის ინტეგრაცია კლასის, სკოლის და თავად სსსმ მოსწავლისა და მისი მშობლის არასათანადოდ შემზადების გარეშე, რასაც უნდა აკეთებდეს სპეციალისტთა გუნდი მაღალკვალიფიციურ დონეზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მულტიდისციპლინური გუნდების ადამიანური რესურსით გაძლიერება, რათა მათი მთავარი ფუნქცია იყოს არა მხოლოდ სპეციალური საგანმანათლებლო სპეციალისტთა მხარდაჭერაც. საჭიროებების იდენტიფიცირება, არამედ მასწავლებელთა გადამზადებისთვის მნიშვნელოვანია კონკურენტუნარიანი გარემოს შექმნა, რათა მასწავლებლებმა შეძლონ მაღალი ხარისხის მომსახურების მიღება და სხვადასხვა ალტერნატივებს შორის არჩევანის გაკეთება. მნიშვნელოვანია მასწავლებლების, სკოლის ადმინისტრაციისა და სკოლის პერსონალისთვის მიზნობრივი გადამზადების პროგრამების შემუშავება. შესაძლოა წარმადგენდეს, როგორც ცენტრალზიებულად სხვა აღნიშნული ორგანიზებულ ტრენინგ მოდულებსა და სკოლის ბაზაზე გადამზადების შესაძლელბობას, ასევე სკოლების მიერ გარე აკრედიტებული მხარდამჭერების მოძიებას. აგრეთვე, მნიშვნელოვანია, რომ მასწავლებლის პროფესიული განვითარების ეროვნულმა ცენტრა განახორციელოს არსებული სატრენინგო მოდულების სოციალურ- ემოციურ კომპეტენციების სწავლების კუთხით გადახედვა. სკოლის ფსიქოლოგის როლი როგორც დამოუკიდებელი ექსპერტები, ასევე აკადემიური სფეროს და საჯარო სკოლების წარმომადგენლები ერთხმად აღნიშნავენ, რომ სკოლის ფსიქოლოგთა მომსახურების გარეშე სკოლაში მოსწავლეთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის მხარდაჭერა და სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვა დიდ სირთულეებთან იქნება დაკავშირებული, მათი მოსაზრებით მანდატურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის ფსიქოლოგებსა და ინკლუზიური განათლების მხარდაჭერის სერვისში ჩართულ ფსიქოლოგებს მხოლოდ მოსწავლეთა 4-5%-თან უწევთ მუშაობა, დანარჩენებისთვის კი ფსიქოლოგის მომსახურება არ არის ხელმისაწვდომი. უმნიშვნელოვანესია სკოლის ფსიქოლოგის რგოლის გაჩენა ზოგადსაგანმანათლებლო სისტემაში: „სკოლის ფსიქოლოგებს უმნიშვნელოვანესი ფუნქციის შესრულება შეუძლიათ განვითარებასა და მოსწავლეთა უსაფრთხო სოციალური გარემოს და ემოციური უზრუნველყოფაში. ამ კომპეტენციების მიმართულებით მნიშვნელოვანია, რომ მეტ სკოლაში იყოს ხელმისაწვდომი ფსიქოლოგის რესურსი, ასევე, ბავშვებსა და მშობლებს ჰქონდეთ ინფორმაცია სკოლაში ფსიქოლოგის ფუნქციების და საჭიროების შემთხვევაში, მიმართვის გზების შესახებ.“ „სკოლის ფსიქოლოგის უპირატესი მოვალეობაა მოსწავლეთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სირთულეების პრევენციაზე და სწავლა-სწავლების პროცესის ეფექტურობაზე ზრუნვა, რაც ცნობიერების ასამაღლებელი ჯგუფური სამუშაოების ჩატარებას და სკოლის პოლიტიკის განმსაზღვრელი შესაბამისი დოკუმენტების შემუშავებაში მონაწილეობის მიღებას გულისხმობს.“ სკოლის ფსიქოლოგის უმნიშვნელოვანეს მოვალეობებს შორის შედის უფროსკლასელებისთვის პროფკონსულტირების გაწევა კარიერისა და შემდგომი განათლების შესახებ საუკეთესო გადაწყვეტილების მიღების მიზნით, აგრეთვე მოსწავლის სასკოლო მზაობის, ახალ სასკოლო გარემოსთან ადაპტაციისთვის საჭირო უნარების და მოგვიანებით, ადაპტაციასთან დაკავშირებული შესაძლო სირთულეების შეფასება. სკოლის მზაობის შეფასება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მზაობის არარსებობის შემთხვევაში, ხშირად მოსწავლე იღებს გამოუსწორებელ ფსიქოლოგიურ ზიანს, რაც კლასიდან კლასში გადასვლასთან ერთად ღრმავდება. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს პირველ კლასელთა დარეგისტრირების პრაქტიკა გამორიცხავს წინასწარ სკოლის ფსიქოლოგის მიერ მოსწავლის მზაობის შემოწმებას, ხშირი შემთხვევაა, როცა სწავლის დაწყებისთანავე იკვეთება ქცევითი, ემოციური თუ სოციალური უნარების სირთულეები. ასეთ შემთხვევებში, სკოლის ფსიქოლოგს შეუძლია გაუწიოს რეკომენდაცია მშობელს, თუ რა სირთულეებისგან დაიცავს ბავშვს 1 წლით გვიან შეყვანა სკოლაში და საჭიროების შემთხვევაში, როგორ უნდა მოამზადონ ბავშვი ამისთვის. მოსაზრებათა ავტორების, კერძოდ კი ექსპერტებისა და საჯარო სკოლების წარმომადგენელთა აზრით, იმის გამო, რომ დღეს საჯარო სკოლებში არ არსებობს სკოლის ფსიქოლოგის სერვისი, რომელიც ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ტიპური განვითარების მქონე მოსწავლეებისთვისაც, ხშირად მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრში დასაქმებულ ფსიქოლოგებს უწევთ სკოლის ფსიქოლოგის მოვალეობის შეთავსებაც, რადგან მათთან გადამისამართება ხდება იმ მოსწავლეებისაც, ვისაც წესით სკოლის და კლასის დონეზე უნდა გაეწიოს მომსახურება. ამიტომ მიმართვიანობა არის გაცილებით მაღალი, ვიდრე ამას უნდა უზრუნველყოფდეს მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრი მისი ფუნქციებიდან გამომდინარე. მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების მიღება რთულდება, ერთი მხრივ, ტრანსპორტირებასთან, მშობელთა დროისა თუ ფინანსურ რესურსებთან (ბავშვები ტარება რეგიონულ ცენტრებში) დაკავშირებული პრობლემების და მეორე მხრივ, სკოლის ფსიქოლოგის არარსებობით გამოწვეული გაზრდილი მიმართვანობის გამო. თემატური მოკვლევის ფარგლებში ნათლად გამოიკვეთა სკოლის ფსიქოლოგის სრული შტატის და აღნიშნული პროფესიის მარეგულირებელი ჩარჩო დოკუმენტების შემუშავების აუცილებლობა. რაც შეეხება, ინკლუზიური განათლების მხარდაჭერის სერვისში ჩართულ ფსიქოლოგებს, არსებულ სირთულეებზე ვკითხულობთ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში (2019): „ფსიქოლოგის შრომის რეკომენდებული ანაზღაურება საკმარისი არ არის და მის მიერ შესრულებული სამუშაოს სპეციფიკის გათვალისწინებით, ფსიქოლოგს, სპეციალურ მასწავლებელთან მიმართებით, არათანაბარ პირობებში აყენებს. შესაბამისად, მათი მხრიდან დასახელებული პოზიციისადმი ინტერესი დაბალია. მონიტორინგმა გამოავლინა, რომ ინკლუზიურ განათლებაში ჩართულ ფსიქოლოგთა რაოდენობა სამიზნე სკოლებში მკვეთრად ჩამოუვარდებოდა სპეციალურ მასწავლებელთა რაოდენობას, მიუხედავად დასახელებული კადრის საჭიროებისა“. სახელმძღვანელოების, სხვა რესურსებისა და სასკოლო გარემოს როლი სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვაში მოსაზრებათა ავტორები (აკადემიური სფეროს და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები) აღნიშნავენ, რომ „მიუხედავად ცალსახა პროგრესისა და იმ ფაქტისა, რომ არსებული სახელმძღვანელოების ნაწილში გარკვეული დოზით ასახულია სოციალური და ემოციური უნარების განვითარების პერსპექტივა, სამწუხაროდ, მათი უმეტესობა ნაკლებად არის ინკლუზიური, მრავალფეროვანი და განსხვავებული პერსექტივების გააზრებაზე ორიენტირებული, უფრო მეტად ორიენტირებულია არა სწავლების შინაარსზე, არამედ მსჯელობის წახალისებაზე, პროცედურით.“ რაც ხშირ შემთხევაში განპირობებულია გრიფირების შემოსულ მოსაზრებათა ავტორები (საჯარო სკოლებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები) განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებენ მასწავლებლების სახელმძღვანელოებსა და საგნობრივ გზამკვლევებზე და აღნიშნავენ, რომ ხშირ შემთხვევაში, არც არის ხელმისაწვდომი მსგავსი რესურსი, არსებულში კი სოციალური და ემოციური უნარების სწავლების პერსპექტივები არ არის სათანადოდ ასახული. „იმისათვის, რომ სახელმძღვანელოები პასუხობდეს სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის მიზნებს, ავტორებმა კარგად უნდა იცოდნენ, თუ რას გულისხმობს სოციალურემოციური კომპეტენციების განვითარების მეთოდები, უნდა იცნობდნენ შესაბამისი პოლიტიკის დოკუმენტებს, სამოქმედო გეგმასა და მონიტორინგის ინსტრუმენტებს.“ მოსაზრებათა ავტორები, აგრეთვე გამოკვეთენ სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლების სახელმძღვანელოებისა და პროგრამების წარდგენისა თუ გაცნობის პროცესში ფსიქოლოგის ჩართვის საჭიროებას. რაც შეეხება სასკოლო გარემოს როლს, თემატური მოკვლევის მონაწილე სპეციალისტები აქცენტს აკეთებენ სკოლის ფიზიკური გარემოს უდიდეს მნიშვნელობაზე სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარების პროცესში და აღნიშნავენ, რომ ამ თვალსაზრისით, სკოლებს სჭირდებათ, როგორც გამართული ინფრასტრუქტურა უშუალოდ კლასების დონეზე, ასევე სოციალური სივრცეები, რომელიც „მასწავლებლებსა და მოსწავლეებს მისცემს საშუალებას, რომ უფრო მშვიდ, ღია, სასიამოვნო გარემოში ისაუბრონ მათთვის მნიშვნელოვან საკითხებზე.“ მშობელთა ჩართულობის როლი მოსაზრებათა ავტორების სრული უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ მშობელთა ჩართულობას მოსწავლის სწავლის პროცესში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს, თუმცა სკოლისთვის ეს დიდ გამოწვევად რჩება. დუშეთის N1 საჯარო სკოლის გამოცდილების მიხედვით, ეფექტურია ჩართულობის შემდეგი ფორმების გამოყენება:  „კლასის დამრიგებელთა შეხვედრები მშობლებთან;  საკლასო ღონისძიებების დაგეგმვასა და მომზადებაში მონაწილეობა; მშობელთა  კონფერენციებზე, გამოფენებზე მიწვევა, სადაც მოსწავლეები წარმოადგენენ საკუთარ ნამუშევრებს;  მშობელთა შეხვედრები სკოლის დირექტორთან, მშობელთა მოწვევა სკოლის მიერ დაგეგმილ ღონიძიებებზე;  ინდივიდუალური შეხვედრები მშობლებთან, სადაც წარვუდგენთ ანგარიშს მოსწავლეთა აკადემიური მოსწრების შესახებ;  სკოლის მიერ დაგეგმილ კვლევებში მონაწილეობა;  ონლაინ შეხვედრები სკოლისთვის საჭირო სხვადასხვა თემატიკაზე;  სკოლის სტრატეგიული განვითარების და სამოქმედო გეგმის შემუშავებაში მშობელთა ჩართულობისთვის დაგეგმილი შეხვედრები და სხვა.“ მშობელთა ჩართულობის ერთ-ერთ ბარიერად იკვეთება ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა მიერ სახელმწიფო ენის ფლობასთან დაკავშირებული სირთულეები და აგრეთვე, რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობის ყოველდღიურ შრომასთან (ფერმერთა საველე სამუშაოები) დაკავშირებული დროის დეფიციტი. აღნიშნულზე საუბრობს მარნეულის საჯარო სკოლის წარმომადგენელი: „სკოლაში ფუნქციონირებს დედების კლუბი, სადაც ვცდილობთ სოციალურ-ემოციურ და სხვა საკითხებზე ავუმაღლოთ ცნობიერება მშობლებს და თემის წარმომადგენლებს, თუმცა ეს არაა საკმარისი. მშობლების უმეტესობას არ აქვს დრო ამ კლუბის აქტივობებზე დასწრების, რაც ხელისშემშლელი ფაქტორია, თუმცა მაინც ვახერხებთ გარკვეულწილად იფუნქციონიროს კლუბმა, რადგან მიგვაჩნია, რომ ეს არის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ადგილობრივი თემისთვის. თუმცა აქაც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა არის ენობრივი ბარიერი“. თემატურ მოკვლევაში მონაწილე საჯარო სკოლების წარმომადგენლები აღნიშნავენ, რომ სკოლის მოსწავლეთა მშობლების დიდ ნაწილს არა აქვს ცოდნა და გამოცდილება, რათა დამოუკიდებლად გაუმკლავდეს შვილების ფსიქოემოციურ საჭიროებებს. ამიტომ, ხშირად ითხოვენ მშობლები დახმარებას შვილების ქცევის მართვის სირთულეების გამო, ისინი საჭიროებენ სისტემურ წარმომადგენელი მხარდაჭერას. გვიზიარებს, როგორც სახალხო დამცველის აპარატის „ხშირად, ობიექტური გარემოებებიდან გამომდინარე, მშობლები იმდენად დაშორებულები არიან საკუთარ შვილებს და არ იცნობენ მათ საჭიროებებს, რომ მნიშვნელოვანია მათი მხარდაჭერა და შვილებთან დაახლოების ხელშეწყობა. ისინიც უნდა იქცნენ სკოლის თემის მნიშვნელოვან წევრებად, რადგან ხშირად, ბავშვების სოციალური და ემოციური მხარდაჭერა, შესაძლოა, დაკავშირებული იყოს მშობელთან მუშაობის საჭიროებასთან“. საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის როლი მოსაზრებათა ავტორების დიდი უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ მანდატურის სამსახურის მუშაობა ეფექტურია მათი დაფარვისა და მანდატის ფარგლებში, რაზეც მიანიშნებს მათ მომსახურებებზე მიმართვიანობის ზრდა. ქობულეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლეღვას #1 საჯარო სკოლის მიერ გაზიარებული მოსაზრებით, „მანდატურის სამსახურის მუშაობა მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური უსაფრთხოების უზრუნველყოფის კუთხით ეფექტურია, რადგან მათი ყოველდღიური ჩართულობა სასკოლო ცხოვრებაში, პირადი ინდივიდუალური ურთიერთობები პოზიტიურ გარემოს ქმნის, მაღალია ბავშვის მიმართ ძალადობის ამოცნობის, რეაგირებისა და მართვის მექანიზმები, რაც ამცირებს ძალადობრივი პრობლემების რისკებს და ხელს უწყობს პრევენციული ღონისძიებების დანერგვას“. მოსაზრებათა ავტორები, აგრეთვე, აქცენტს აკეთებენ სკოლებში სოციალური მუშაკის გამოჩენის დადებით მხარეებზე, კერძოდ სოციალური მომსახურება ხელს უწყობს მოსწავლეებს დაძლიონ და გადალახონ ცხოვრებისეული სირთულეები: „ჩვენი სკოლის სოციალური მუშაკი ბევრჯერ დაგვეხმარა დაგვენახა ბავშვის საჭიროება და დაგვეგეგმა სწორი ნაბიჯები. სკოლაში განხორციელებულმა სოციალური ინტეგრაციის მხარდამჭერმა პროექტებმა ხელი შეუწყო სასკოლოს საზოგადოებას ცნობიერების ამაღლებაში“. მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის მუშაობას ეხმიანება სახალხო დამცველის აპარატიც: „ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრის მუშაობა მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური უსაფრთხოების სფეროში მნიშვნელოვნად აისახება ბავშვთა ინდივიდუალური საჭიროებების უზრუნველყოფაზე, ახდენს მათი ფსიქოემოციური მდგომარეობის, მედეგობის გაძლიერებას. თუმცა, მნიშვნელოვანია, მანდატურის სამსახურის გაძლიერება ადამიანური რესურსებით, განსაკუთრებით რეგიონებში“. თავი 7 - ძირითადი მიგნებები სოციალური და ემოციური განათლების პოლიტიკის შემუშავება და დანერგვა - სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის ერთიანი, ყოვლისმომცველი დოკუმენტი არ არსებობს. საჭიროა, უწყებათაშორის ფორმატში შემუშავებული, სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პოლიტიკის განმსაზღვრელი საერთო, ქოლგა დოკუმენტი, რომელიც გახდება მნიშვნელოვანი გზამკვლევი ყველა იმ სამთავრობო ორგანიზაციისთვის, რომელსაც მუშაობა უწევს ბავშვებთან, მოზარდებთან და ახალგაზრდებთან. ზემოხსენებული დოკუმენტებისა და მათგან გამომავალი მექანიზმების განვითარებაში უმნიშვნელოვანესია, არამხოლოდ აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ორგანოების, არამედ სკოლამდელი, ზოგადი და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების წარმომადგენლების ჩართვა. შესაბამისად, საკითხისადმი ჰოლისტური მიდგომის განვითარება. სოციალური და ემოციური უნარების სწავლება - მესამე თაობის ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გამჭოლი კომპეტენციების კუთხით სოციალური და ემოციური განათლების საკითხები გათვალისწინებულია, თუმცა გამოწვევად რჩება მასწავლებელთა მიერ ეროვნული სასწავლო გეგმის პრაქტიკაში გამოყენება. აღსანიშნავია, რომ ეროვნულ განვითარება ინტეგრირებულია სასწავლო გეგმაში სწავლა-სწვალების სოციალურ-ემოციური უნარების მეთოდოლოგიაში, შექმნილია სოციალური და ემოციური უნარების განმავითარებელი რამდენიმე პროგრამა, თუმცა მათი პრაქტიკაში გამოცდა რამდენიმე ათეულმა სკოლამ და მასწავლებელმა შეძლო. მასწავლებლებისა და ადმინისტრაციის მზაობა - სოციალურ-ემოციური უნარების სწავლების შედეგებს მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს თავად მასწავლებლის უნარები, მისი მომზადების დონე, პროგრამის ხარისხი, მხარდამჭერი გუნდი და ადმინისტრაციის მზაობა. შემოსული მოსაზრებებისა და ჩატარებული ინტერვიუების მიხედვით, მასწავლებლების უმეტესობა არ არის მზად სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვისთვის, არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია ზემოხსენებულ საკითხებზე და მეტიც, თავადაც საჭიროებს სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებას. სკოლაში უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფა და სოციალურ-ემოციური განათლების დანერგვა სკოლის ადმინისტრაციის პასუხისმგებლობაა. თუმცა ადმინისტრაციის წარმომადგენლების გადამზადების მიზნით საკმარისი რაოდენობით არ ხორციელდება მიზნობრივი პროგრამები, რომელსაც არსებულ რეალობაზე გარკვეული გავლენის მოხდენას შეძლებდა. სასკოლო სახელმძღვანელოები - მიუხედავად იმისა, რომ გრიფირების პროცესში სასკოლო სახელმძღვანელოთა რეცენზირების კრიტერიუმები ითვალისწინინებს მთელ რიგ საკითხებს, რაც მიმართულია მოსწავლეთა სოციოემოციური მხარდაჭერისა და მდგრადობისკენ, სასკოლო სახელმძღვანელოების ავტორებს საკმარისი ინფორმაცია არ აქვთ სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის საკითხებზე. არაფორმალური განათლების როლი - მიუხედავად იმისა, რომ მნიშვნელოვანია სკოლებში არაფორმალური განათლების დანერგვა. მათ შორის, კლუბების ფუნქციონირების გააქტიურება, გამოწვევაა, რომ არაფორმალური განათლების ინიციატივების მხარდასაჭერად სკოლებს არ აქვს საკმარისი ადამიანური და ფინანსური რესურსი. კლუბები ხელს უწყობს მოსწავლეებში დამოუკიდებელი ინიციატივების გაჩენასა და თანამშრომლობითი სასკოლო გარემოს ჩამოყალიბებას. აღნიშნული ზრდის მათში სკოლისადმი მიკუთვნებულობის განცდას. ასევე, არაფორმალური განათლება მოსწავლეებს ეხმარება წიგნიერების, ციფრული, დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო და სოციალურკულტურული უნარების განვითარებაში. აღნიშნულის დაუფლებით მოსწავლე ხდება თავდაჯერებული, რაც დადებითად აისახება მის სოციალურ-ემოციურ მდგომარეობაზე. სოციალური პროექტების მნიშვნელოვანია მოსწავლეებს განხორციელება სკოლებში უვითარებს სოციალური სკოლებში პროექტების სოციალურ-ემოციური და - მიუხედავად იმისა, განხორციელება, დემოკრატიული რომ ვინაიდან კულტურის კომპეტენციებს, სკოლების ნაწილს არ აქვს მოტივაცია ან შესაბამისი მხარდაჭერა ზემოხსენებული კატეგორიის, ხარისხიანი პროექტების განხორციელებისთვის. მოსწავლეთა თვითმმართველობის როლი - არაფორმალური განათლების კონტექსტში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მოსწავლეთა თვითმმართველობას, ვინაიდან ის წარმომადგენს კოლეგიალურ ორგანოს, რომლის როლიც დიდია, როგორც კლუბების დაფუძნების, ასევე მათი ფუნქციონირების პროცესში. რიგ შემთხვევებში ხსენებული ორგანო ფორმალური ხასიათისაა. მართალია, ბოლო წლებში შეიმჩნევა თვითმმართველობების გააქტიურების ტენდენცია, თუმცა მოსწავლეები არაერთ ბარიერს აწყდებიან უწყობს მოსწავლეთა თვითორგანიზებული პროექტების განხორციელების მხრივ. მოსწავლეთა თვითმმართველობის ეფექტიანი მუშაობა ხელს ჩართულობას გადაწყვეტილების მიღების პროცესში. შესაბამისად, მათში სხვადასხვა კომპეტენციების განვითარებას. მიღწეული განათლების, შედეგების მდგრადობა მეცნიერებისა და - არაფორმალური ახალგაზრდობის განათლების სამინისტრო მიმართულებით და საერთაშორისო ორგანიზაციები არაერთ პროექტს აფინანსებენ. თუმცა პროექტების დასრულების შემდეგ სკოლებს უჭირთ მიღებული შედეგების შენარჩუნება. ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებს არ აქვთ მოსწავლეთა წახალისების, შესაძლებლობების გამოვლენისა და ინტერესების დასაკმაყოფილებლად საჭირო მექანიზმები და განხორციელებისთვის საკმარისი ფინანსური რესურსები. გარე აქტორების მიერ მხარდაჭერილ ინიციატივებს აკლია სისტემურობისა და მდგრადობის კომპონენტი. სკოლის ფსიქოლოგის როლი - სკოლის ფსიქოლოგების არსებობა მნიშვნელოვანი ფაქტორია სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პროცესში. თუმცა, გამოწვევაა, რომ არ არსებობს სკოლის ფსოქოლოგის ინსტიტუტის დანერგვის ერთიანი ხედვა და მოდელი. ასევე, გამოწვევას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ სკოლის ფსიქოლოგთა გარკვეული ნაწილი იცვლის პროფესიას და იწყებს მუშაობას სპეციალური მასწავლებლის პოზიციაზე, რაც კიდევ უფრო ამცირებს სკოლის ფსიქოლოგების რაოდენობას. საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის ფსიქოსოციალური მომსახურების ცენტრი - სოციალური მუშაობის კომპონენტის გაძლიერება და სოციალური მუშაკების როლის ფუნქციონირებისათვის მანდატურის გაზრდა ემსახურება ხელშემშლელი სამსახურის მოსწავლეთა ფაქტორების ფსიქოსოციალური ეფექტიანი შემცირებასა მომსახურების სოციალური და აღმოფხვრას. ცენტრის ფსიქოლოგები მომსახურებას უწევენ სკოლის მოსწავლეებს კრიზისულ სიტუაციებში, როგორც თბილისის ოფისში, ასევე რეგიონულ ცენტრებში. ცენტრში ხელმისაწვდომია ფსიქიატრის მომსახურებაც. თუმცა, მნიშვნენელოვანია, რომ მანდატურის სამსახურს საკმარისი რაოდენობის ადამიანური რესურსი არ ჰყავს, განსაკუთრებით - რეგიონებში. მშობელთა ჩართულობა სასკოლო ცხოვრებაში - მოსწავლეთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის, აკადემიური მიღწევების, სოციალური და ემოციური კომპეტენციების ჩამოყალიბების უმნიშვნელოვანესი ფაქტორია მშობელთა აქტიური მონაწილეობა სწავლის პროცესსა და სასკოლო ცხოვრებაში. არაერთ სკოლაში არსებობს მშობელთა ჩართულობის შესაბამისი პლატფორმა, თუმცა რიგ შემთხვევებში არაეფექტიანია, რასაც განაპირობებს ერთი მხრივ, მშობელთა არასაკმარისი მოტივაცია და დროის სიმცირე, ხოლო მეორე მხრივ, სკოლის არასისტემური მიდგომა მშობელთა ჩართულობის ბარიერების დაძლევის თვალსაზრისით. სასკოლო ინფრასტრუქტურა - ფიზიკურ გარემოს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებისთვის. ამ კუთხით კი სკოლებს სჭირდებათ როგორც გამართული ინფრასტრუქტურა უშუალოდ კლასების დონეზე, ასევე სოციალური სივრცეები, რომელიც მასწავლებლებსა და მოსწავლეებს მისცემს საშუალებას უფრო მშვიდ, ღია, ხელშემწყობ გარემოში ისაუბრონ მათთვის მნიშვნელოვან საკითხებზე. აღსანიშნავია, რომ სკოლების მშენებლობა-რეაბილიტაციის პროცესში განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება სკოლებში მულტიფუნქციური სივრცეების მოწყობაზე. რესურსსკოლების არაადაპტირებული შესაძლებლობები - რესურსსკოლები სახელმძღვანელოებითა და ძირითადად რესურსებით. ასევე, სარგებლობენ გამოწვევაა ზემოხსენებული სკოლების თანამშრომელთა კვალიფიკაციის ამაღლების მიმართულებით არსებული პროგრამების სიმცირე. თავი 8 - ჩართულ პირთა შემოთავაზებები შემოსული წერილობითი მოსაზრებების, გამართული ზეპირი მოსმენების და სამუშაო შეხვედრების საფუძველზე, გამოიკვეთა თემატურ მოკვლევაში ჩართულ პირთა შემდეგი რეკომენდაციები: ბლოკი 1: მოსწავლეების სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის ერთიანი, ყოვლისმომცელი და თანმიმდევრული პოლიტიკის შემუშავება: - სასურველია ყველა დაინტერესებული მხარის ჩართულობით შედგეს სამუშაო ჯგუფი, რომელიც შეიმუშავებს სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პოლიტიკის დოკუმენტს, განსაზღვრავს, როგორც მოკლევადიან, ასევე გრძელვადიან კონკრეტულ და გაზომვად მიზნებს. - საქართველოში სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პოლიტიკა უნდა მოიცავდეს არამხოლოდ განათლების სამინისტროს მანდატის ფარგლებში განსახორციელებელ აქტივობებს, არამედ უზრუნველყოფდეს მოსწავლეებისთვის განათლების სისტემის მიღმა არსებული ისეთი სერვისების მიღების ხელმისაწვდომობასაც, რომელსაც ახორციელებს დღის ცენტრები, ახალგაზრდული და სათემო ცენტრები, სპორტის, ხელოვნებისა და სხვა არაფორმალური განათლების ორგანიზაციები; - მკაფიოდ გამოიყოს მოსწავლის მხარდამჭერი გარემოს ფორმირებაზე პასუხიმგებელი უწყება ცენტრალურ დონეზე. იმ შემთხვევაში, თუ ეს იქნება სსიპ საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახური, აუცილებელია ღია და მონაწილეობითი პროცესის გზით უწყების რებრენდინგი და ახალი ფუნქციური/სტრატეგიული/ ოპერაციული დაგეგმვა, მათ შორის უწყების ფარგლებში პრიორტეტული საქმიანობების გამოყოფა და მანდატურის სამსახურის, როგორც წამყვანი რგოლის (სახელი, ორგანიზაციული იდენტობის დონეზე) იდენტიფიცირება.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სსიპ „საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურისათვის“ სახელის შეცვლა, რადგან ეს სამსახური მოიცავს გაცილებით მეტ მომსახურებას, ხოლო მის სახელწოდებაში ასახულია მხოლოდ ერთი რგოლი, კერძოდ - მანდატურის მომსახურება, რაც დიდი ხანია იწვევს გაურკვევლობას და კრიტიკის საგანს წარმოადგენს. მე-2 ბლოკი: სკოლის ბაზაზე მოსწავლეების სოციალური და ემოციური სწავლის მხარდაჭერა: - მნიშვნელოვანია სკოლის ბაზაზე მოსწავლეთა მხარდაჭერის, სასკოლო კლიმატისა და სერვისების განვითარება (როგორც ძირითადი პრევენციისა და დაცვის მექანიზმი) და ამ მიზნით სკოლების შესაბამისი მხარდაჭერა; სასკოლო საზოგადოებას უჭირს ეროვნული სასწავლო გეგმიდან სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებაზე რეკომენდაციებისა მიმართული და მეთოდოლოგიის იდენტიფიცირება, სწავლა-სწავლების პროცესში ამ კომპეტენციების განვითარების ეფექტიანად დაგეგმვა და შედეგების შეფასება. ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრული სოციალური და ემოციური კომპეტენციების სწავლების პრაქტიკაში დანერგვის ეფექტიანი გეგმის შემუშავებისთვის საჭიროა სკოლებში ჩამოყალიბდეს მხარდამჭერი გუნდი, რომლის წევრი იქნება სკოლის ფსიქოლოგიც. გუნდს შეუძლია შეაფასოს ეროვნული სასწავლო გეგმით განსაზღვრული კომპეტენციები მიღწეულ იქნა თუ არა. - სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პროცესში უმნიშვნელოვანესია ტერმინების დაზუსტება და სწორად გამოყენება (მაგალითად: სოციალური და ემოციური განათლება, სოციალური და ემოციური განათლების დანერგვის პოლიტიკა, სოციალურ-ემოციური კომპეტენციები, სოციალურ-ემოციური უნარები.); - მნიშვნელოვანია გაეროს ბავშვთა ფონდის მხარდაჭერით, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მიერ შემუშავებული სოციალურემოციური უნარების კურიკულუმისა და შეფასების ინსტრუმენტის პილოტირების (ზოგადი განათლების საფეხურზე) შედეგების ანალიზი, მონაწილეთა უკუკავშირების გათვალისწინება და ასახვა შესაბამის დოკუმენტებში; - სახელმძღვანელოები, როგორც ერთ-ერთი წამყვანი რესურსი უნდა ითვალისწინებდნენ სოციო-ემოციური უნარების განვითარებაზე ორიენტირებული დავალებებსა და აქტივობებს. ამისთვის, სახელმძღვანელოების გრიფირების პროცესში განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს მასწავლებლის სახელმძღვანელოების კონცეფციის ცვლილებას და ამ გზით მასწავლებლების მიერ სოციალური და ემოციური სწავლების საკითხების ინტეგრირებულად სწავლებას. მნიშვნელოვანია გრიფირების გუნდის კვალიფიკაციის ამაღლება; - აუციებელია გადაიხედოს დამრიგებლის როლი და ფუნქციები და დამრიგებლის ერთერთ მთავარ ფუნქციად განისაზღვროს კლასში მხდარდამჭერი და უსაფრთხო კლიმატის ფორმირება, ასევე მოსწავლეების სოციალური და ემოციური განვითარების მხარდაჭერა. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია დამრიგებელთა გადამზადება და მათი ანაზღაურების გაზრდა; - მნიშვნელოვანია მასწავლებლების, სკოლის ადმინისტრაციისა და სკოლის სხვა პერსონალისთვის მიზნობრივი გადამზადების პროგრამების შემუშავება: სოციალური და ემოციური სწავლების და უსაფრთხო მზრუვნელი გარემოს ფორმირების საკითხების ირგვლივ. აღნიშნული შესაძლოა წარმოადგენდეს, როგორც ცენტრალზიებულად ორგანიზებულ ტრენინგ მოდულებსა და სკოლის ბაზაზე გადამზადების შესაძლებლობას, ასევე სკოლების მიერ გარე აკრედიტებული მხარდამჭერების მოძიებას; - მნიშვნელოვანია სკოლის დაფინანსების გაზრდა არაფორმალური განათლებისა და მოსწავლეთა-მასწავლებელთა სოციალიზაციის უზრუვნელსაყოფად, მათ შორის მოსწავლეთა, მასწავლებელთა და მშობელთა ინიციატივების შესაბამისი მხარდაჭერისა და დაფინანსებისთვის. მე-3 ბლოკი: მიზნობრივი და ინტენსიური მხარდაჭერის სერვისების მისაწვდომობისა და ხარისხის გაზრდა - სოციალური და ემოციური უნარების განვითარება მნიშვნელოვნად ეფუძნება ფსიქოლოგიას, ამიტომ სკოლის ფსიქოლოგის სერვისი ხელმისაწვდომი უნდა იყოს სკოლის ნებისმიერი მოსწავლისთვის. საჭიროება განსაკუთრებით თავს იჩენს მას შემდეგ, რაც მოსწავლე მიიღებს გარკვეულ ცოდნას, რომელიც შემდეგ ქმედებებში, უნარებსა და დამოკიდებულებებში უნდა გამოვლინდეს; - ფსიქოლოგები, რომლებიც მუშაობენ კვირაში 10 საათის განმავლობაში და ემსახურებიან 6-ზე მეტ სპეციალური საჭიროების მქონე მოსწავლეს, საჭიროებენ კვირაში მინიმუმ 20 საათიანი ხელშეკრულების გაფორმებას; - მნიშვნელოვანია ინკლუზიური განათლების მულტიდისციპლინური გუნდებისა და ყველა ჩართული სპეციალისტის რესურსებისა და კვალიფიკაციის ამაღლება. მულტიდისციპლინური გუნდების რესურსი უნდა გაიზარდოს იმდენად, რომ მათ შეძლონ არამარტო სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებების იდენტიფიცირება, არამედ, სპეციალისტთა მხარდაჭერაც; - ისეთ რეგიონებში, სადაც სკოლებს არ შეუძლიათ ქცევითი და ემოციური სირთულეების მქონე მოსწავლეებისთვის სერვისის მიწოდება, სპეციალისტების არარსებობის გამო, სასურველია, რომ არსებობდეს სპეციალისტთა მულტიფუნქციური გუნდი მანდატურის სამსახურის რეგიონული ოფისის ან რესურსცენტრის დონეზე (ფსიქოლოგი, ქცევითი თერაპევტი, ნევროლოგი, მეტყველების თერაპევტი). რეკომენდაციები რეკომენდაცია რეკომენდაციის შესრულების ადრესატი უწყება ვადა ინდიკატორი 1 შემუშავდეს სოციალური და ემოციური • განათლებისა და კომპეტენციების პოლიტიკის დოკუმენტი საქართველოს პარლამენტი შემუშავებულია 2025 წელი დანერგვის პოლიტიკა 2 ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების ზოგადი განათლების საქართველოს განათლების, 2024 გადამუშავების პროცესში განსაკუთრებული ეროვნული მიზნების მეცნიერებისა და წელი აქცენტი დოკუმენტში სოციოემოციური ახალგაზრდობის სამინისტრო გაკეთდეს • მოსწავლეთა სოციოემოციური კომპეტენციების განვითარებასთან დაკავშირებულ საკითხები ასახულია საკითხებზე 3 მომზადდეს მასწავლებლების სოციო- • ემოციური სწავლების ტრენინგ-მოდული და გადამზადდნენ კომპეტენციების მიმართულებით ისინი აღნიშნული • გამოყენების ტრენინგ-მოდული საქართველოს განათლების, რეგულა შემუშავებულია; მეცნიერებისა და რულად მასწავლებელთა გზამკვლევი ახალგაზრდობის სამინისტრო შემუშავებულია; • მასწავლებელები გადამზადებულია 4 მომზადდეს სკოლის წარმომადგენლები სწავლების ადმინისტრაციის სოციო-ემოციური ტრენინგ-მოდული გადამზადდნენ • ისინი და • აღნიშნული კომპეტენციების გამოყენების ტრენინგ-მოდული საქართველოს განათლების, რეგულა შემუშავებულია; მეცნიერებისა და რულად გზამკვლევი ახალგაზრდობის სამინისტრო შესაბამისი შემუშავებულია; • მიმართულებით სკოლის ადმინისტრაციის წარმომადგენლები გადამზადებულია 5 შეფასდეს სახელმძღვანელოთა გრიფირების კრიტერიუმები და • პროცედურები სოციოემოციური კომპეტენციების განვითარების ჭრილში 6 საქართველოს განათლების, 2025 შედეგები გაეცნო მიზნობრივ მეცნიერებისა და წელი ჯგუფებს, მათ შორის ახალგაზრდობის სამინისტრო კომიტეტს სახელმძღვანელოს შემფასებლები შეფასება ჩატარებულია და ავტორები, და • გამომცემლები გადამზადდნენ სოციოემოციური კომპეტენციების განვითარებასთან • ტრენინგ-მოდული საქართველოს განათლების, 2025 შემუშავებულია; მეცნიერებისა და წელი სახელმძღვანელოს ავტორები, ახალგაზრდობის სამინისტრო შემფასებლები დაკავშირებულ საკითხებზე და გამომცემლები გადამზადებულია. 6 შემუშავდეს კლასის დამრიგებლის • კონცეფცია და მასში აისახოს მოსწავლეთა სოციოემციური მხარდაჭერის კომპონენტი. კომპეტენციების • კლასის დამრიგებლის საქართველოს განათლების, 2025 კონცეფცია შემუშავებულია; მეცნიერებისა და წელი სამუშაო პროგრამა და ახალგაზრდობის სამინისტრო აღწერილობა მომზადებულია. 7 მასწავლებლის მოსამზადებელ აკადემიურ უნივერსიტეტებისთვის საქართველოს განათლების, 2026 მოსწავლეთა განსაზღვრული მეცნიერებისა და წელი სოციო-ემოციური მხარდაჭერისა და მათი სარეკომენდაციო დოკუმენტი ახალგაზრდობის სამინისტრო საჭიროების შემუშავებულია; პროგრამებში დაინერგოს • იდენტიფიცირებისკენ მიმართული საკითხები • კლასტერული აკრედიტაციის პროცესში ხსენებული საკითხების შეფასების კრიტერიუმები შემუშავებულია. 8 9 შემუშავდეს კონცეფცია და გეგმა საქართველოს განათლების, 2025 სამსახურის კონცეფცია/ხედვა და სკოლების შემუშავებული და მეცნიერებისა და წელი ფსიქოლოგებით უზრუნველყოფის გეგმა გაზიარებულია; ახალგაზრდობის სამინისტრო სკოლებისთვის გზამკვლევი საქართველოს განათლების, 2024 არაფორმალური განათლების მხარდამჭერი შემუშავებულია და მეცნიერებისა და წელი და გაზიარებულია ახალგაზრდობის სამინისტრო მოსწავლეთა ინიციტივების საქართველოს განათლების, 2026 წელი სკოლებს სკოლის მიეცეთ მოსწავლეთა ფსიქოლოგიური რეკომენდაცია • • მონაწილეობის გაზრდასთან დაკავშირებული აქტივობების განხორციელებასთან დაკავშირებით 10 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მოდელში მოსწავლეთა • დაფინანსების ახალ მხარდამჭერი ფინანსური მეცნიერებისა და გათვალისწინებული იქნას რესურსების გამოყოფის ახალგაზრდობის სამინისტრო ინიციატივების მიზანშეწონილობის/შესაძლებ მხარდაჭერისთვის ფინანსურის განსაზღვრული რესურსების ლობის ანალიზი ჩატარებულია გამოყოფის და გაზიარებულია შესაძლებლობა 11 კომიტეტთან. რესურსსკოლებისთვის შემუშავდეს • ინკლუზიური განათლების გზამკვლევები გზამკვლევი შემუშავებულია საქართველოს განათლების, 2025 და სკოლებთან გაზიარებულია მეცნიერებისა და წელი ახალგაზრდობის სამინისტრო 12 შემუშავდეს რესურსსკოლების თანამშრომელთა განვითარების პროგრამები პროფესიული • პროფესიული განვითარების საქართველოს განათლების, 2025 პროგრამები შემუშავებულია მეცნიერებისა და წელი ახალგაზრდობის სამინისტრო დანართები 11.1 ტექნიკური მოთხოვნის დოკუმენტი განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტი თემატური მოკვლევის შესახებ მოკვლევის თემა მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე მათი სოციალური და ემოციური მდგომარეობის გავლენის შეფასება და არსებული მხარდამჭერი მექანიზმების ეფექტიანობა თემატური მთავარი მომხსენებელი: ბაია კვიციანი მოკვლევის ჯგუფის წევრი: მარიამ ლაშხი ჯგუფის წევრები ჯგუფის წევრი: ვლადიმერ კახაძე თემატური მოკვლევის თემატური მოკვლევის მიზანია: • მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის შესახებ არსებული მდგომარეობის შესწავლა; მიზანი • სოციალური და ემოციური კომპეტენციების როლის დადგენა მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებთან მიმართებაში; • სოციალური და ემოციური კომპეტენციების მნიშვნელობისა და მათი განვითარების შესახებ დისკუსიის წამოჭრა, ყველა დაინტერესებული პირის მონაწილეობით და ერთიანი ხედვის განსაზღვრა; • სოციალური და ემოციური კომპეტენციების მნიშვნელობის შესახებ სასკოლო საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების მიზნით საჭირო მექანიზმების შემუშავება; • სოციალური და ემოციური სწავლების ხელშეწყობა, ამ მიზნით საგანმანათლებლო რესურსებისა და პროფესიული პროგრამების განვითარება; მასწავლებელთა • სასკოლო გარემოსა განსაზღვრა და ინფრასტრუქტურის მოსწავლეთა სოციალურ მნიშვნელობის და ემოციურ უსაფრთხოებაზე. საკითხის შესახებ მოსწავლეთა სოციალურ და ემოციურ კომპეტენციებს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს მათი კოგნიტური განვითარების პროცესზე. ის ხელს უწყობს მოსწავლეთა სოციალიზაციასა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის მზაობას. აღნიშნული კომპეტენციების განუყოფელი ნაწილია სოციალური და ემოციური სწავლება, რომელიც ეფუძნება თანასწორობის პრინციპებს, მიღწევის დაფასებასა და აღიარებას, ამასთანავე უზრუნველყოფს თანამშრომლობას ინდივიდებს შორის. სოციალურ და ემოციურ კომპეტენციებს გადამწყვეტი გავლენა აქვს მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებსა და კეთილდღეობაზე, რაც სამომავლო პერსპექტივაში აისახება ინდივიდთა შესაძლებლობების რეალიზებაში, ასევე უნარებისა და კომპეტენციების შესაბამის დასაქმებაში. საკითხმა განსაკუთრებული აქტუალობა შეიძინა COVID 19-ით გამოწვეული პანდემიის პირობებში, რაც განპირობებული იყო არსებული რეგულაციებითა და ახალ გარემოში ცხოვრებით, რამაც მნიშვნელოვნად შეცვალა ადამიანების, მათ შორის მოსწავლეთა ცხოვრების წესი და ყოველდღიურობა. 2023 წელს საქართველოს პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტმა ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საკითხად სწორედ მოსწავლეთა სოციალურ და ემოციურ მდგომარეობაზე მოქმედი ფაქტორების და მათი გავლენის გზების შესწავლა განსაზღვრა. შესაბამისად, გადაწყდა თემატური მოკვლევის ინსტრუმენტის გამოყენება. თემატური მოკვლევა არის საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტით გათვალისწინებული ინსტრუმენტი, რომელიც საკანონმდებლო ორგანოს საზედამხედველო ფუნქციების განხორციელებაში ეხმარება. თემატურ მოკვლევას კომიტეტი იყენებს აქტუალური საკითხის შესწავლისა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილების მიღების მიზნით. მოკვლევის შედეგად მოხდება: • დაინტერესებული პირებისგან, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული წერილობითი ინფორმაციის მიღება მოსწავლეთა სოციალურ-ემოციური კომპეტენციებისა და მხარდამჭერი მექანიზმების შესახებ; • ზეპირი მოსმენების წარმართვა დასაბუთებული მოსაზრებების ავტორთა მონაწილეობით; • მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, ზოგადსაგანმანათლებლო მდგომარეობის შესწავლა დაწესებულებებში და მათი არსებული საჭიროებების იდენტიფიცირება; • გამოწვევების დაძლევის მიზნით მხარდაჭერის მექანიზმების შემუშავება; • რეკომენდაციების შემუშავება, მათი შესრულების ვადებისა და პასუხისმგებელი უწყებების განსაზღვრა; • თემატური მოკვლევის დასკვნის მომზადება, რომელიც ხელს შეუწყობს გამოვლენილი გამოწვევების საპასუხოდ ქმედითი ნაბიჯების გადადგმას. აღსანიშნავია, რომ კომიტეტი პერმანენტულ რეჟიმში გაუწევს ზედამხედველობას გაცემული რეკომენდაციების შესრულებას. თემატური მოკვლევის პროცესში ყველა დაინტერესებულ პირს შეუძლია გამოაგზავნოს თავისი პოზიცია თანდართული ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტის შესაბამისად, მითითებული ვადების დაცვით. ვადები:  მოსაზრებებისა და შესაბამისი დოკუმენტაციის წარმოდგენა 30 ივნისი - 30 ივლისი, 2023 წელი თემატური მოკვლევის სამოქმედო გეგმა  მიღებული ინფორმაციის ანალიზი და სამაგიდე კვლევა 1-30 აგვისტო, 2023 წელი  ზეპირი მოსმენები 15-30 სექტემბერი, 2023 წელი  დასკვნის მომზადება 15 ნოემბერი, 2023 წელი ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტი წერილობითი მოსაზრებების წარმოდგენა შეგიძლიათ ქვემოთ მოცემულიდან მხოლოდ თქვენთვის საინტერესო/თქვენს კომპეტენციას განკუთვნილ საკითხებთან დაკავშირებით საქართველოს პარლამენტის განათლებისა და მეცნიერების კომიტეტის მიერ ინიცირებულ თემატურ მოკვლევაში მონაწილეობის მისაღებად, გთხოვთ, წარმოადგინოთ თქვენი მოსაზრებები, ხედვები და თქვენს ხელთ არსებული მტკიცებულებები შემდეგ საკითხებთან მიმართებით: სოციალური და ემოციური კომპეტენციების მნიშვნელობა O რა გავლენას ახდენს მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციები მათ აკადემიურ მიღწევებზე? O რას უნდა მოიცავდეს და ეფუძნებოდეს მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდამჭერი მექანიზმები და სერვისები? O როგორ უნდა შემუშავდეს მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარების პოლიტიკა და რა საკითხებს უნდა მოიცავდეს ის? სოციალური და ემოციური სწავლება O რა ფორმით უნდა მიმდინარეობდეს სოციალური და ემოციური სწავლება, კერძოდ, რამდენად საჭიროა არსებობდეს ცალკე საგანი, ან ხორციელდებოდეს სადამრიგებლო საათების ფარგლებში, ამასთანავე, რა ფორმით უნდათ იყოს ასახული ეროვნულ სასწავლო გეგმაში? O როგორ შეიძლება შეუწყოს ხელი ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებამ მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებას, სწავლების გზით? O რა ფაქტორები მოქმედებს სკოლებში სოციალური და ემოციური სწავლების წარმართვაზე და რა რესურსი ესაჭიროებათ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს? O რამდენად გამოიყენება სწავლა-სწავლების პროცესში მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდამჭერი მეთოდები და მიდგომები (დისკუსიები, ჯგუფური მუშაობები, შემოქმედებითი სამუშაოები, კონსტრუქციული უკუკავშირი)? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ თქვენი რეკომენდაციები, მოსწავლეთა სოციალურ და ემოციურ სწავლებასთან დაკავშირებით. სოციალური და ემოციური საკითხები სახელმძღვანელოებსა და სხვა საგანმანათლებლო რესურსებში O რამდენად უწყობს არსებული სახელმძღვანელოები, სხვა სასწავლო რესურსები და სასწავლო მეთოდოლოგია ხელს მოსწავლეებში სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებას? O როგორ შეიძლება გაიზარდოს სახელმძღვანელოების და სხვა საგანმანათლებლო რესურსების ეფექტიანობა და როლი მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარების პროცესში? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ თქვენი რეკომენდაციები, მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, სახელმძღვანელოების და სხვა რესურსების განვითარებასთან დაკავშირებით. სასკოლო გარემო O როგორ შეაფასებდით სკოლაში მოსწავლეთა წახალისების არსებულ ფორმებს და მათ შესაბამისობას მოზარდთა ფიზიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ თავისებურებასთან? O რამდენად აქვთ მოსწავლეებს ალტერნატივებს შორის არჩევანის გაკეთების შესაძლებლობა სკოლებში, რა ფორმით არიან ჩართულები გადაწყვეტილების მიღების პროცესში და რა გამოწვევები არსებობს ამ კუთხით? O რამდენად აქვთ მოსწავლეებს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ჩართვის შესაძლებლობა და რა გავლენას ახდენს აღნიშნული მათ სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებაზე? O რამდენად ეფექტიანია მოსწავლეთა ინტერესების კვლევისა და მასთან სასკოლო გარემოში მიმდინარე პროცესების შესაბამისობის მექანიზმები? რა უნდა გაკეთდეს არსებული გამოწვევების საპასუხოდ? O რა როლი აქვს არაფორმალურ განათლებას/სკოლაში არსებულ კლუბებს მოსწავლეთა მხარდაჭერის პროცესში და როგორ შეიძლება სასკოლო კლუბების განვითარების პოლიტიკის დაგეგმვა/განხორციელება? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ თქვენი რეკომენდაციები, მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, სასკოლო გარემოს უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით. მასწავლებელთა კომპეტენცია O რამდენად რესურსებითა უზრუნველყოფილია და პროფესიული მასწავლებლები განვითარების მეთოდოლოგიური იმგვარი პროგრამებით, რომლებიც ხელს უწყობს ყველა მოსწავლის ინტერესებზე მორგებული ინტერაქციული მეთოდების გამოყენებას? O რამდენად ინფორმირებულები არიან მასწავლებლები სოციალური და ემოციური კომპეტენციების, მისი თავისებურებების შესახებ და რამდენად ფლობენ ინფორმაციას გამოსაყენებელ მექანიზმებზე? O რამდენად საკმარისია სასკოლო თემის სხვა წარმომადგენელთა ცნობიერება მოზარდთა ფიზიოლოგიური და ფსიქოლოგიური თავისებურებებისა და მათთან ურთიერთობის ფორმების შესახებ? O რა უნდა გაკეთდეს მოსწავლეებთან ურთიერთობის კონსტრუქციული ფორმების უზრუნველსაყოფად? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ თქვენი რეკომენდაციები, მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, მასწავლებელთა პროფესიული დაწესებულების მანდატურის განვითარების შესახებ. სერვისები O რამდენად ეფექტიანია საგანმანათლებლო სამსახურის მუშაობა მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური უსაფრთხოების უზრუნველყოფის კუთხით? O რამდენად ეფექტიანია ქცევითი და ემოციური სირთულეების მქონე მოსწავლეებისთვის განსაზღვრული სოციალური მომსახურების მიწოდება და სოციალური ინტეგრაციის მხარდამჭერი პროექტები? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ თქვენი რეკომენდაციები, მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, სერვისებით უზრუნველყოფის საკითხთან დაკავშირებით. სასკოლო საზოგადოება O როგორ შეაფასებდით სკოლის ფსიქოლოგთა როლს მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებასა და უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფაში? O როგორ შეაფასებდით სკოლის ადმინისტრაციის როლს მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარებასა და უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფაში? O როგორია მშობელთა ჩართულობის ფორმები სასკოლო ცხოვრებაში და რა გავლენა აქვს მას მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის პროცესზე? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ თქვენი რეკომენდაციები, მოსწავლეთა სოციალური და ემოციური მხარდაჭერის მიზნით, სასკოლო საზოგადოებისა გადამზადებასა და მათთვის ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებით. სსსმ მოსწავლეები O რა სირთულეების წინაშე დგანან სსსმ მოსწავლეები სოციალური და ემოციური კომპეტენციების განვითარების კუთხით? O რა სახის მხარდამჭერი მექანიზმები და რესურსები სჭირდებათ სსსმ მოსწავლეებს სოციალური და ემოციური უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით? O გთხოვთ, შემოგვთავაზეთ სოციალური და თქვენი ემოციური რეკომენდაციები, მხარდაჭერის მიზნით სსსმ მოსწავლეთა განსახორციელებელ აქტივობებზე. ზოგადი საკითხები O გთხოვთ, მოგვაწოდოთ მოსაზრებები მოსწავლეთა სოციალურ და ემოციურ მხარდაჭერასთან დაკავშირებულ იმ საკითხებზე, რომელიც არ არის წარმოდგენილი წინამდებარე შეკითხვებში; O გთხოვთ, გაგვიზიაროთ საკითხთან დაკავშირებული, თქვენს ხელთ არსებული, კვლევები, ანგარიშები, საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა და სხვა რელევანტური რესურსები, რომელიც შესაძლოა გამოდგეს საკითხის შესწავლის პროცესში; O გთხოვთ, გაგვიზიაროთ საკითხთან დაკავშირებული დამატებითი გამოწვევები და რეკომენდაციები. ინფორმაციის გამოგზავნის ბოლო ვადა 2023 წლის 30 ივლისი მასალის • ჩაბარების პირობები ტექსტი აკრეფილი უნდა იყოს A4 ზომის სტანდარტულ ფურცელზე Word ფორმატში; • ტექსტის შრიფტის სახე – Sylfaen; • ტექსტის შრიფტის ზომა – 11; • სტრიქონებს შორის მანძილი – 1,5 ინტერვალი; • დოკუმენტურ მასალაში მოცემული უნდა იყოს ფაქტობრივი მონაცემებით გამყარებული მოსაზრებები, რომელიც სამუშაო ჯგუფს მისცემს სწორი ანალიზის გაკეთების საშუალებას; • დოკუმენტში ასახული უნდა იყოს მომხსენებლის ვინაობა და საკონტაქტო ინფორმაცია (მობილურის ნომერი და ელექტრონული ფოსტა), მასალის გამოქვეყნებისას დაცული იქნება აღნიშნული ინფორმაციის კონფიდენციალურობა; • განმცხადებელს შეუძლია დოკუმენტის შემუშავებისას პასუხი გასცეს არა ყველა ზემოთ ჩამოთვლილ შეკითხვას, არამედ კითხვებს მხოლოდ თავის კომპეტენციისა და ინტერესის გათვალისწინებით. საკონტაქტო გთხოვთ, თქვენთვის საინტერესო/თქვენს კომპეტენციას მიკუთვნებულ ზემოთ ინფორმაცია მოყვანილ საკითხებთან დაკავშირებით წერილობითი მოსაზრებები და შესაბამისი დოკუმენტაცია წარმოადგინოთ შემდეგ ელექტრონულ ფოსტაზე: garziani@parliament.ge სათაურის ველში მიუთითეთ: თემატური მოკვლევა - სოციალური და ემოციური საკითხები დამატებითი ინფორმაციისთვის დაგვიკავშირდით ტელეფონის ნომერზე: 0322 281646 დამატებითი დაინტერესებული პირების მიერ მოწოდებული მასალები საჯაროა და ინფორმაცია გამოქვეყნდება საქართველოს პარლამენტის ოფიციალურ ვებგვერდზე. 11.2 სკოლის ფსიქოსოციალური სერვისის სტრუქტურა ავსტრიაში: ავსტრიის განათლების, მეცნიერებისა და კვლევის ფედერალური სამინისტრო დეპარტამენტი: „სკოლის ფსიქოლოგია-სკოლის სამედიცინო სამსახური“სრულად აფინანსებს სკოლის ფსიქოლოგიურ მომსახურებას სკოლის ფსიქოლოგიური კონსულტაციის სამსახურისაკონსულტაციო რეგიონული ცენტრები (თითოეულ ცენტრში დასაქმებულია 3-5 სკოლის ფსიქოლოგი), ადგილობრივი თვითმმართველობასოციალური სერვისი, „სპეციალური ფსიქოლოგები“ (განვითარების დარღვევების მცოდნე), ფსიქოთერაპევტები და ფსიქიატრები. სკოლა გადაამისამართებს სსსმ მოსწავლეებს. ნებისმიერი ტიპის სკოლა ფსიქოსოციალური გუნდი: სკოლის სოციალური მუშაკები და სკოლის სოციალური პედაგოგები სწავლის და ქცევის სირთულეები, სასკოლო მზაობა, სკოლასთან და გამოცდებთან დაკავშირებული შფოთვა, კრიზისული სიტუაციების (სხვების დაზიანება, თვითდაზიანება) მართვაში სკოლის დახმარება, ბულინგი, კარიერის დაგეგმვა მასწავლებლების კომპეტენციის ამაღლებაში წვლილის შეტანა, საინფორმაციო აქტივობა მასწავლებლებისა და მშობლებისთვის, განათლების საბჭოს პედაგოგიურ სამსახურთან, სკოლის ადმინისტრაციასთან და სკოლის ყველა პარტნიორთან თანამშრომლობა როგორც კონკრეტულ სკოლაში, ასევე მთელს სასკოლო სისტემაში ადგილობრივი საავადმყოფო მკვეთრად გამოხატული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების შემთხვევაში 11.3 მალტის განათლების ფსიქოსოციალური სამსახური სკოლის ფსიქოლოგიური სამსახური: 1) კონსულტირება, 2) ტრენინგები, 3) ინდივიდუალური ინტერვენციები ფსიქოთერაპიული მომსახურება: მოსწავლის ფსიქოთერაპია, მშობლის ფსიქოთერაპია, საკლასო ოთახში ფსიქოთერაპია. ახალგაზრდულ მუშაკთა პროფესიული მომსახურება: სკოლის დისციპლინის არაფორმალური და ფორმალური განათლება, პოზიტიური ქცევის ცვლილება, სოციალური უნარების გაუმჯობესება, პიროვნული განვითარება. მხარდაჭერა, პრეფექტი: დისციპლინის თვითკონტროლისა და თანამშრომლობის უნარის განვითარება განათლების ფსიქოსოციალური სამსახური კონსულტირების სერვისი: მოსწავლის ჰოლისტური ბულინგის მართვის (ინტელექტუალური, კარიერის დაგეგმვის სოციალურ მუშაკთა სოციალური, ემოციური, სამსახური: მომსახურება: პროფესიული რთული ოჯახური კონსულტირება, მდგომარეობა, დასაქმებისთვის საგანმანათლებლო ბულინგის მსხვერპლ მომზადება. საჭიროებების და ბულინგის ჩამდენ დაუკმაყოფილებლო მოსწავლეებთან ბა მუშაობა, სკოლების სულიერი) განვითარების მხარდაჭერა, სუიციდის რისკი, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სირთულეები მომსახურება: სკოლის პერსონალის გადამზადება, ინიციატივების კოორდინაცია. ბავშვის უსაფრთხოების სერვისი (CSS): ძალადობის მსხვერპლი ბავშვების გადარჩენა და მათი ღირსების დაცვა, სკოლის საზოგადოების ცნობიერების ამაღლება,

საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თემატური მოკვლევის ანგარიში პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირება და დაფინანსების მოდელის ანალიზი 2024 თემატური მოკვლევა: პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირება და დაფინანსების მოდელის ანალიზი თემატური მოკვლევი ჯგუფის წევრები: მარიამ ლაშხი - საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის წევრი, თემატური მოკვლევის მთავარი მომხსენებელი ბაია კვიციანი - საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე, თემატური მოკვლევის ჯგუფის წევრი თემატური მოკვლევის ანგარიშზე მუშაობდა: რატი ფრუიძე - საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის აპარატის მთავარი სპეციალისტი სარჩევი წინასიტყვაობა ..................................................................................................................................... 4 თავი 1 - თემატური მოკვლევის შესახებ ......................................................................................... 5 თავი 2 - პროფესიული განათლების მიმართულებით არსებული მდგომარება ..................... 8 თავი 3 - პროფესიული განათლების დაფინანსება ..................................................................... 12 თავი 4 - პრიორიტეტული პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები .......................... 31 თავი 5 - კერძო სექტორის ჩართულობა პროფესიულ განათლებაში....................................... 37 თავი 6 - ინკლუზიური პროფესიული განათლება ..................................................................... 52 თავი 7 - პროფესიული განათლების პოპულარიზაცია .............................................................. 64 თავი 8 - რეკომენდაციები ....................................................................Error! Bookmark not defined. გამოყენებული ლიტერატურა ........................................................................................................ 69 დანართები.......................................................................................................................................... 71 წინასიტყვაობა წინამდებარე ანგარიში მომზადებულია საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თემატური მოკვლევის საფუძველზე. მოკვლევის მიზანს წარმოადგენს პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირებისა და დაფინანსების მოდელის ანალიზთან დაკავშირებული საკითხების შესწავლა, დაინტერესებული მხარეების გამოკვლევა, მოსაზრებების შეკრება, გაანალიზება და აღმასრულებელი ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოებისათვის რეკომენდაციების მომზადება და წარდგენა. მოკვლევის ფარგლებში მოსაზრებები და წინადადებები წარმოადგინა 40-ზე მეტმა სხვადასხვა სუბიექტმა, მათ შორის, სამთავრობო უწყებებმა, საერთაშორისო ორგანიზაციებმა, არასამთავრობო სექტორისა და პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების წარმომადგენლებმა. ზემოხსენებული საკითხებთან დაკავშირებით კომიტეტმა დამატებით შეისწავლა საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკა ამასთანავე, ჩატარებული სამაგიდე კვლევისა და მოკვლევის ფარგლებში მიღებული მოსაზრებების განხილვისა და ანალიზის შედეგად შემუშავდა რეკომენდაციები. ანგარიში შედგება 8 თავისგან. პირველ თავში ახსნილია თემატური მოკვლევის ინსტრუმენტი და მოცემულია მოკვლევის მეთოდოლოგია. მეორე თავში აღწერილია პროფესიული განათლების მიმართულებით არსებული მდგომარეობა და მიმოხილულია აღნიშნული საკითხი. მესამე-მეშვიდე თავებში გაანალიზებულია მოკვლევის შედეგად მიღებული მოსაზრებები და ძირითადი მიგნებები. ბოლო თავი კი ეხება რეკომენდაციებს, რომლებიც განკუთვნილია პროფესიული განათლების პოლიტიკის ფორმირებასა და განხორციელებაზე პასუხისმგებელი უწყებებისა და ჩართული ორგანოებისათვის. თავი 1 - თემატური მოკვლევის შესახებ საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტმა 2023 წლის სამოქმედო გეგმაში ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად განსაზღვრა შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირებისა და დაფინანსების მოდელის ანალიზის საკითხი. აღნიშნული მიზნის მისაღწევად შეირჩა თემატური მოკვლევის ინსტრუმენტი. თემატური მოკვლევა გათვალისწინებული არის საქართველოს მექანიზმი, რომელიც პარლამენტის რეგლამენტით საკანონმდებლო ორგანოს საზედამხედველო ფუნქციების განხორციელებაში ეხმარება და ხელს უწყობს ამ ფუნქციათა ქმედით შესრულებას. თემატურ მოკვლევას კომიტეტი იყენებს აქტუალური საკითხის შესწავლისა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული დასკვნის შემუშავებისათვის. მოკვლევა წარიმართა საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 155-ე მუხლის შესაბამისად. კომიტეტმა მოკვლევის დაწყების შესახებ გადაწყვეტილება მიიღო 2023 წლის 23 ივნისის სხდომაზე და დაამტკიცა მოკვლევის ჯგუფი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ: მთავარი მომხსენებელი - მარიამ ლაშხი, ჯგუფის წევრი - ბაია კვიციანი. ჯგუფის წევრების გარდა, მოკვლევის პროცესში აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს პარლამენტის საპროცედურო საკითხთა და წესების კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე, ირაკლი შატაკიშვილი. კომიტეტის გადაწყვეტილება შესაბამისი პროცედურის დაცვით წარედგინა საქართველოს პარლამენტის ბიუროს. თემატური მოკვლევის შესახებ პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირებისა და დაფინანსების მოდელის ანალიზისთვის დაწყებული თემატური მოკვლევის ძირითად მიზნად განისაზღვრა სისტემაში არსებული გამოწვევების იდენტიფიცირება, ასევე, მათ საპასუხოდ აღმასრულებელი ხელისუფლების შესაბამისი ორგანოებისათვის რეკომენდაციების მომზადება. ამასთანავე, მოკვლევის მიზანია: • პროფესიული განათლების დაფინანსების მოდელთან დაკავშირებით არსებული გამოწვევების გამოკვეთა და მათი ანალიზი; • პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამების განსაზღვრის მნიშვნელობა და შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან მათი შესაბამისობის დადგენა; • ინკლუზიური პროფესიული განათლების მიმართულებით არსებული გამოწვევების გამოკვეთა და მათი ანალიზი; • პროფესიულ განათლებაში კერძო სექტორის აქტიური ჩართულობის კუთხით არსებული გამოწვევების შეფასება. თემატური მოკვლევის მიზნების განსაზღვრის შემდგომ, მოკვლევის ჯგუფმა შეიმუშავა ტექნიკური დაინტერესებულ მოთხოვნების მხარეებს დოკუმენტი, შესაძლებლობა რომლის ჰქონდათ მიხედვითაც გამოეგზავნათ დასაბუთებული მოსაზრებები. შემდეგ ეტაპზე ჩამოყალიბდა კონკრეტული შეკითხვები, რომელთა მეშვეობითაც მოკვლევის თემა კიდევ უფრო ინფორმაციული, მტკიცებულებებსა ჩართულობაზე დაფუძნებული, დავიწროვდა, და რამაც სამუშაო დაინტერესებული ობიექტური ანგარიშის ჯგუფს მხარეების შემუშავების შესაძლებლობა მისცა. საქართველოს პარლამენტის ოფიციალურ ვებ-გვერდზე, ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტის განთავსების შემდგომ, მოკვლევის ჯგუფმა ინფორმაცია მიიღო 7 სუბიექტისგან, რომელიც, მათ შორის, აერთიანებდა 35 კერძო პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების, საჯარო პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და დარგობრივი ასოციაციების პოზიციას. განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტში შექმნილი სამუშაო ჯგუფის მიერ თემატური მოკვლევისთვის შემუშავებული ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტი მოცემულია დანართი N1 სახით. მოკვლევის ფარგლებში, სამუშაო ჯგუფმა დაინტერესებულ პირებთან ჩაატარა 3 ზეპირი მოსმენა. ახალგაზრდულ წევრებთან, შეხვედრები საქმეთა ასევე გაიმართა კომიტეტთან საქართველოში განათლების, არსებული არსებული მეცნიერებისა საკონსულტაციო კოლეჯების, და საბჭოს დამსაქმებელთა ასოციაციების, დარგობრივი ასოციაციებისა და პროფესიული განათლების მიმართულებით მომუშავე ადგილობრივი და საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან. მოკვლევის ჯგუფმა განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროდან გამოითხოვა ის სტატისტიკური მონაცემები, რომელიც არსებული მდგომარეობის ანალიზში გამოიყენა. მოკვლევის ანგარიშზე მუშაობისას, პირველადი მონაცემების ანალიზთან ერთად, ჯგუფმა შეარჩია, დაამუშავა და რეფერირებისთვის გამოიყენა არსებული ლიტერატურა, მათ შორის, კვლევის ანგარიშები, საერთაშორისო ლიტერატურა და პოლიტიკის დოკუმენტები. დოკუმენტში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს საერთაშორისო გამოცდილების ანალიზს. მოკვლევის ფარგლებში საქართველოს პარლამენტის კვლევითი ცენტრისა და მოკვლევის ჯგუფის გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში სასწავლო ვიზიტის განხორციელების შედეგად, გამოვლინდა ის საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკა, რომელიც პროფესიულ განათლებაში დღესდღეობით არსებობს. მოკვლევის ფარგლებში შესწავლილ იქნა გერმანიაში, ნორვეგიაში, ავსტრიაში, დანიასა და ამერიკის შეერთებული შტატებში პროფესიული განათლების დაფინანსების, კერძო სექტორის ჩართულობის, პოპულარიზაციისა და ინკლუზიურობის მიმართულებით არსებული პრაქტიკა. შემოსული მოსაზრებების ანალიზისა და ჩატარებული კვლევების სინთეზის შედეგად გამოიკვეთა რეკომენდაციები. ძირითადი მიგნებები და შემუშავდა შესაბამისი თავი 2 - პროფესიული არსებული მდგომარება განათლების მიმართულებით პროფესიული განათლება ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებაში უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. განათლების ეს საფეხური პირდაპირ კავშირშია ქვეყნის ეკონომიკურ და სოციალურ სიძლიერესთან. სწორედ პროფესიული განათლების ხელშეწყობითაა შესაძლებელი შრომის ბაზრისათვის შესაბამისი კვალიფიციური კადრების მიწოდება. ეროვნული ადამიანური სტრატეგიების კაპიტალის მიხედვით, განვითარება, ქვეყნის საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ერთ-ერთი ქვაკუთხედია. პროფესიული განათლება დასაქმების ერთ-ერთი ეფექტიანი გზაა და სტუდენტებს მოკლე დროში სთავაზობს პროფესიის დაუფლების შესაძლებლობას. შესაბამისად, საქართველოში პროფესიული განათლება განიხილება ქვეყანაში არსებული უმუშევრობის, ადამიანური კაპიტალის დაბალი პროდუქტიულობის დაძლევისა და სოციალური ინტეგრაციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მექანიზმად. 1 ბოლო წლების განმავლობაში პროფესიული განათლების მიმართულებით არაერთი სისტემური რეფორმა განხორციელდა, რაც გამოიხატებოდა, როგორც საკანონმდებლო ჩარჩოს ცვლილებაში, ისე აღმასრულებელი ხელისუფლების ორგანოებში ფუნქციათა გადანაწილებაში. 2024 წლის თებერვლის მონაცემებით, საქართველოს მასშტაბით, ფუნქციონირებს პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განმახორციელებელი 76 ავტორიზებული საგანმანათლებლო დაწესებულება. მათ შორის, 32 საჯარო, 41 კერძო და 3 კერძო-საჯარო პარტნიორობით დაფუძნებული კოლეჯი. პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებს ახორციელებს, ასევე 12 უმაღლესი და 2 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება. https://parliament.leavingstone.club/storage/files/shares/tematurimokvleva/ganatleba/regioni/Education_GEO_WEB.pdf 1 დაწესებულების ტიპი საჯარო კერძო კოლეჯი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება 23 8 36 4 კერძო-საჯარო პარტნიორობით დაფუძნებული 3 0 1 1 0 დაწესებულებები წარმოდგენილია საქართველოს ყველა რეგიონში (რეგიონული განაწილება წარმოდგენილია ცხრილის სახით). აღსანიშნავია, რომ პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განმახორციელებელი საჯარო დაწესებულებების მიერ გეოგრაფიული დაფარვა უზრუნველყოფილია დამატებითი ლოკაციებითაც 19 მუნიციპალიტეტში. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ უკვე დაფუძნებულია 2 საჯარო კოლეჯი ხაშურსა და წყალტუბოში, რომელიც ემზადება ავტორიზაციის პროცესის გასავლელად. ამ ეტაპზე, ავტორიზებულია 809 პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამა, რომელთაგან 88 პროგრამაში ინტეგრირებულია ზოგადი განათლების სწავლის შედეგები (ე. წ. ინტეგრირებული პროგრამები). პროგრამების განაწილება სწავლების მოდელის მიხედვით შემდეგნაირია: დუალური - 60; კოოპერაციული 54; იმიტირებული - 6; მოდულური - 689. ავტორიზებული საგანმანათლებლო პროგრამების რიცხვი ბოლო წლებში საგრძნობლად გაზრდილია, მაგალითისათვის 2020 წელს ხორციელდებოდა 661 საგანმანათლებლო პროგრამა. კოლეჯი თბილისი აჭარა გურია იმერეთი კახეთი მცხეთამთიანეთი რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი საჯარო კერძო 8 18 2 6 1 0 2 2 2 1 2 0 1 0 უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება საჯარო კერძო 2 1 2 1 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება საჯარო 0 0 0 0 0 0 0 კერძო 0 1 0 0 0 0 0 სამეგრელო-ზემო სვანეთი ქვემო ქართლი შიდა ქართლი სამცხე-ჯავახეთი გარდა 3 2 1 0 0 0 1 3 1 6 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 0 0 0 0 პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამებისა, პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების პროგრამებს ახორციელებს 89 ორგანიზაცია. მათ შორის, 58 საგანმანათლებლო ტიპის, ხოლო 31 არასაგანმანათლებლო ტიპის დაწესებულება. 2024 წლის თებერვლის მდგომარეობით, სისტემაში დანერგილია 389 პროფესიული მომზადების და 109 პროფესიული გადამზადების პროგრამა. 2019-2023 წლებში, პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებზე ჩაირიცხა 62 656 პროფესიული სტუდენტი. აღნიშნული რიცხვი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ამავე წლების მონაცემებით, საშუალოდ სამჯერ ჩამორჩება უმაღლესი განათლების საბაკალავრო საფეხურზე არსებულ ანალოგიურ მაჩვენებელს. პროფესიულ განათლებაში ჩართული სტუდენტების შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფის წილი მნიშვნელოვნად ჩამორჩება ევროკავშირის ანალოგიურ მაჩვენებელსაც. 2 დეტალური მონაცემები, ბოლო 5 წლის განმავლობაში პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში ჩარიცხული პირების შესახებ, შეგიძლიათ იხილოთ ცხრილის სახით. წელი 2019 2020 2021 2022 2023 ჩარიცხული სტუდენტების რაოდენობა 11969 9588 11410 14152 15537 მნიშვნელოვანია, რომ წლიდან წლამდე იზრდება პროფესიული განათლების, როგორც საბიუჯეტო დაფინანსება, ისე პროფესიულ განათლებაში კონკრეტული https://parliament.leavingstone.club/storage/files/shares/tematurimokvleva/ganatleba/regioni/Education_GEO_WEB.pdf 2 მიზნობრივი პროექტების განხორციელებისათვის საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციების მიერ გამოყოფილი სახსრები. მნიშვნელოვანი საკითხია პროფესიული განათლების კურსდამთავრებულთა დასაქმების საკითხიც, ბოლო წლებში განუხრელად იზრდება როგორც ზოგადად დასაქმების ისე პროფესიით დასაქმების მაჩვენებელი. 2021 წლის მონაცემებით, პროფესიული პროგრამების კურსდამთავრებულთა 74% დასაქმებულია. ცხრილის სახით შეგიძლიათ იხილოთ ბოლო 5 წლის მანძილზე პროფესიული და უმაღლესი განათლების საფეხურების საბიუჯეტო დაფინანსება. მლნ ₾ 2019 53.1 2020 65.5 2021 79.1 2022 96.2 2023 120.0 2024 138.0 % 3.2 4.3 5.2 5.7 5.8 5.5 უმაღლესი განათლება მლნ ₾ 178.3 147.0 170.3 157.1 161.5 181.3 % 10.8 9.6 11.2 9.2 7.8 7.2 განათლების საერთო ბიუჯეტი მლნ ₾ 1.644.7 1.538.8 1.527.2 1.697.4 2.081.2 2.508.0 პროფესიული განათლება მოცემული მონაცემებით დასტურდება, რომ ბოლო 5 წლის განმავლობაში პროფესიული განათლების დაფინანსება 2.5-ჯერ გაიზარდა, თუმცა დაფინანსების ზრდა არ ისახება პროფესიულ განათლებაში ჩართულ პირთა რაოდენობაზე. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ორ ცვლადს შორის პირდაპირი კორელაცია საერთაშორისო კვლევებში არ დასტურდება. მიუხედავად გაზრდილი დაფინანსებისა და პროფესიულ განათლებაში არსებული სხვა დადებითი დინამიკისა, რჩება რიგი გამოწვევები. თემატური მოკვლევის შედეგად იკვეთება, რომ ძირითადი მიმართულებები, რომლებიც სამუშაო ჯგუფმა ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტის შემუშავებისას განსაზღვრა, დაინტერესებული ჯგუფებისთვის გარკვეულ გამოწვევას წარმოადგენს. მომდევნო თავებში განხილულია, ამ მიმართულებით კონკრეტული საკითხები. თავი 3 - პროფესიული განათლების დაფინანსება „პროფესიული განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონი პროფესიული განათლების სფეროს ძირითადი მარეგულირებელი საკანონმდებლო დოკუმენტია, რომელიც საქართველოს პარლამენტმა 2018 წელს მიიღო. აღნიშნულმა კანონმა ჩაანაცვლა 2007 წლიდან მოქმედი საკანონმდებლო აქტი. ახალი კანონის მიღების შედეგად სამინისტროს ერთ-ერთ ვალდებულებად განისაზღვრა პროფესიული განათლების მოკლე ციკლის საგანმანათლებლო პროგრამისა და სახელმწიფო ენაში მომზადების პროგრამის დაფინანსების ახალი წესის მომზადება და დამტკიცება. თუმცა ამ დრომდე დოკუმენტი არ არის დამტკიცებული. 2018 წელს მიღებულმა საგანმანათლებლო ახალმა კანონმა დაწესებულებების გააჩინა დაფინანსების კერძო პროფესიული შესაძლებლობა, რაც მოკვლევის ფარგლებში მიღებული ინფორმაციის ანალიზის შედეგად დადებითად ფასდება. აღნიშნულმა ცვლილებებმა გამოიწვია პროგრამებისა და ლოკაციების სპექტრის ზრდა. ასევე, ხელი შეუწყო პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების ხარისხის უზრუნველყოფას და შეიქმნა საჯარო კოლეჯებთან კონკურენტული გარემო. თუმცა, სახელდება ის გამოწვევებიც, რომლებსაც პროგრამების განმახორციელებელი ინსტიტუციები, მოქმედი დაფინასების მოდელის პირობებში აწყდებიან. პროფესიული განათლების დაფინანსება რეგულირდება „პროფესიული განათლების დაფინანსების წესისა და პირობების განსაზღვრისა და პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების დაწესებულებებისათვის განმახორციელებელი სახელმწიფოს მიერ საგანმანათლებლო დასაფინანსებელი სწავლის საფასურის მაქსიმალური ოდენობის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის №244 დადგენილებით, რომელიც ითვალისწინებს დაფინანსების 3 სახეს, ესენია: • ვაუჩერული - მოდულებისგან შემდგარი პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შემადგენელი მოდულის ვაუჩერული დაფინანსება; • პროგრამული დაფინანსება; • მიზნობრივი პროგრამული დაფინანსება. მოდულებისგან შემდგარი შემადგენელი მოდულის წარმართვის აუცილებელი დაფუძნებული პროფესიული ვაუჩერულ საგანმანათლებლო დაფინანსებას, ხარჯებისათვის 3, პროფესიული იღებენ პროგრამების სასწავლო პროცესის სახელმწიფოს საგანმანათლებლო მიერ პროგრამების განმახორციელებლები და ის კერძო დაწესებულებები, რომლებიც ახორციელებენ სახელმწიფოს მიერ ე.წ პრიორიტეტულად განსაზღვრულ საგანმანათლებლო პროგრამებს. პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განმახორციელებელი დაწესებულებებისათვის დადგენილი კრიტერიუმები მოიცავს: სტუდენტთა რაოდენობას, საცხოვრებელ ადგილს, მათ სტატუსს და ა.შ. პერსონალის ანაზღაურებისა და დაწესებულებების ფუნქციონირების საჭირო ხარჯებისათვის პროგრამულ საგანმანათლებლო დაფინანსებას დაწესებულებები, მათ იღებენ პროფესიული შორის, სახელმწიფოს მიერ/მონაწილეობით არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის ფორმით დაფუძნებული პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებები. დაფინანსების საფუძველია დაწესებულების მიერ წინა წლის დასრულებამდე სამინისტროში წარდგენილი დასაბუთებული მიმართვა. მიზნობრივი პროგრამული დაფინანსება განკუთვნილია, როგორც საჯარო, ასევე კერძო პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და პროფესიული მომზადება/გადამზადების პროგრამების განმახორციელებელი ინსტიტუციებისთვის. საქართველოს პროფესიული განათლების 2021-2025 სტრატეგიასა და 2021-2023 წლების სამოქმედო გეგმაში განსაზღვრული ვადების მიხედვით, პროფესიული 3 სასწავლო მასალის შეძენისათვის, პროფესიული განათლების მასწავლებლის შრომის ასანაზღაურებლად და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების ან/და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე სწავლების ხელშეწყობისათვის განათლების დაფინანსების დაგეგმილი იყო განხორციელება ახალი მოდელის შესაბამისად 2022 წლისთვის, თუმცა ამ ეტაპამდე არ მომხდარა წესის დამტკიცება. სამინისტროსგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) მხარდაჭერით შეირჩა ორგანიზაცია, რომელმაც შეიმუშავა დაფინანსების ახალი მოდელის კონცეფცია. მოდელი 2023 წლის მარტში წარედგინა პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს უკუკავშირის მიღების მიზნით და დაინტერესებული მხარეების პოზიციების შეჯერების შემდგომ გაგრძელდება რეგულაციაზე მუშაობა. განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თემატური მოკვლევის ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტში პროფესიული განათლების დაფინანსებასთან დაკავშირებით, ჩამოყალიბდა ის შეკითხვები, რომელზე პასუხის მიღებაც სამუშაო ჯგუფისთვის მნიშვნელოვანია, ქვემოთ მოცემულია განათლების დაფინანსების კონკრეტული შეკითხვები: • რამდენად უწყობს ხელს პროფესიული არსებული მოდელი ხარისხისა და ხელმისაწვდომობის ზრდას? • რა გამოწვევების წინაშე დგანან პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებები არსებული დაფინანსების მოდელის პირობებში? • რამდენად უზრუნველყოფს დაფინანსების არსებული მოდელი პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და სტუდენტთა საჭიროებების (სპეციალური, აკადემიური, სოციალური და ა.შ.) დაკმაყოფილებას? • რამდენად საკმარისია არსებული ფინანსური მექანიზმები თანამედროვე სწავლას-წავლების საგანმანათლებლო მეთოდების ასევე ადამიანური გამოსაყენებლად, რესურსით როგორც უზრუნველყოფის თვალსაზრისით? • რა კუთხით არის შესაძლებელი პროფესიული განათლების დაფინანსების პოლიტიკის გაუმჯობესება? მოკვლევის ფარგლებში შემოსული დასაბუთებული მოსაზრებებით ირკვევა, რომ არსებული მოდელი ნაკლებად ითვალისწინებს სტუდენტის ინდივიდუალურ საჭიროებებს, მაგალითად, მობილობით გადმოსული სტუდენტისათვის განსხვავებული მოდულების, ასევე სწავლის შედეგების აღიარების შემთხვევაში ვაუჩერის კორექტირების, არაფორმალური განათლების აღიარების, დაფინანსების ან სხვა ინდივიდუალურ მიდგომებს. მოსაზრებების ავტორები განმარტავენ, რომ არსებული მოდელის პირობებში არ ხდება ვაუჩერის ოდენობის გადახედვა სახარჯი მასალების ფასების ცვლილების პირობებში. ასევე, ვაუჩერი არ ითვალისწინებს მასწავლებლის ანაზღაურებას ისეთი არასაკლასო აქტივობებისათვის, როგორიცაა პროგრამის ხელმძღვანელობა, შეფასების ინსტრუმენტების მომზადება, ვალიდაცია, ნაშრომების გასწორება, უკუკავშირის მიცემა და სხვა. ასევე სახელდება, რომ არსებული დაფინანსება არ არის საკმარისი ისეთი ადამიანური რესურსის მოსაზიდად, როგორიცაა მასწავლებლები და ექსპერტები, რომლებიც უზრუნველყოფენ თანამედროვე სწავლა-სწავლების მეთოდების დანერგვასა და განვითარებას. ზემოთ მოცემული მოსაზრებების პარალელურად, ავტორთა გარკვეული ნაწილი მიიჩნევს, რომ პროფესიული განათლების დაფინანსების მოდელი საშუალებას აძლევს მსურველს მიიღოს შესაბამისი პროფესიული განათლება და დასაქმდეს მოკლე დროში. განათლების ხელმისაწვდომობა უზრუნველყოფილია, თუმცა ხარისხის მაჩვენებელი ნაკლებად შეესაბამება მოსალოდნელ შედეგებს, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სტუდენტების შენარჩუნების მექანიზმების შემუშავება. ასევე, სახელდება გამოწვევები როგორებიცაა: მასწავლებლის დაბალი ანაზღაურება, მცირე რაოდენობის პროფორიენტაციის პროგრამები, რომლის საშუალებითაც მოხდება შესაძლებლობების სტუდენტობის მორგება კონკრეტულ მსურველთა ინტერესებისა და პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამასთან, აგრეთვე პრობლემურია სტატუსშეჩერებული სტუდენტების ჭარბი რაოდენობა. საგანმანათლებლო დაწესებულებების წარმომადგენლები განმარტავენ, რომ პროფესიული განათლების დაფინანსების არსებული მოდელის ხარისხისა და ხელმისაწვდომობის შეფასება და მტკიცებულებაზე დამყარებული გადაწყვეტილების მიღება ნაკლებად ხდება. ასევე, ნაკლებად არის წახალისებული დაწესებულებების/პროგრამის მიერ საუკეთესო შესრულება და საჯარო-კერძო პარტნიორობა. დაფინანსების მოდელი ნაკლებადაა მორგებული სტუდენტთა მიღწევებზე, მათ საჭიროებებზე, გენდერზე, ასაკსა და შესაძლებლობებზე. მოსაზრებების ავტორები საუბრობენ იმ კრიტერიუმებზე, რომელიც გასათვალისწინებელია ხარჯების გაანგარიშებისას, ესენია: • პროგრამის ხანგრძლივობა; • პროგრამაში მონაწილე პირთა კომპეტენციების დონე; • საჭირო ინფრასტრუქტურა და საგანმანათლებლო რესურსები; • ბალანსი პრაქტიკულ და საკლასო სწავლებას შორის; • სამუშაოზე დაფუძნებული სწავლების ხელმისაწვდომობა და დამსაქმებლებთან ხარჯების გაზიარება; • ხარჯების ანაზღაურება მოსწავლეთა მიერ წარმოებული პროდუქტებიდან/მომსახურებიდან შემოსავლის გამომუშავებით; • სტუდენტთა მიტოვების მაჩვენებელი და წარმატებით დამთავრების პროპორცია. თემატური მოკვლევის მონაწილეები საუბრობენ, რომ დაფინანსების ახალი მოდელის კრიტერიუმები უნდა იყოს მკაფიო და ეფუძნებოდეს ფართო კონსულტაციებსა და განხილვებს. საგულისხმოა, რომ კოლეჯებისათვის მოსაზრებების საბაზო ავტორები დაფინანსების მნიშვნელოვნად შესაძლებლობას, მიიჩნევენ რომელიც უნდა დაეფუძნოს სწავლების ხარისხს, კურსდამთავრებულთა კვალიფიკაციას, სწავლის მიტოვების მაჩვენებელს, დასწრების მაჩვენებელს, საერთაშორისო და ადგილობრივი პარტნიორების რაოდენობას. მნიშვნელოვანია, რომ შეფასდეს პროცესი და არა მხოლოდ საბოლოო შედეგი. მოკვლევის ფარგლებში ჩატარებული ზეპირი მოსმენებისას, დაინტერესებული პირები საუბრობდნენ თუ რა კრიტერიუმებს არ უნდა ეფუძნებოდეს ახალი დაფინანსების მოდელი. მათ შორის მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინებაა, რომ კოლეჯების სრული უმრავლესობა თანხმდება, რომ პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების დაფინანსება არ უნდა იყოს მიბმული კურსდამთავრებულთა დასაქმების მაჩვენებელზე. კურსდამთავრებულთა დასაქმება არ უნდა იყოს კოლეჯის „ტვირთი“ და კოლეჯები ფასდებოდეს სტუდენტის კვალიფიკაციით. მნიშვნელოვანია ისიც, არასრულწლოვანი გამოწვევებთან რომ პირები არის თვითდასაქმებულთა კოლეჯების არიან, რომელთა დაკავშირებული. რიცხვი, კურსდამთავრებულები დასაქმება აგრეთვე მაგალითად ხშირად განსხვავებულ გასათვალისწინებელია აგრარულ სექტორში კურსდამთავრებულთა უმრავლესობა თვითდასაქმებულია შესაბამისად, არსებობს ცდომილების შესაძლებლობაც. პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების ნაწილი საუბრობს იმაზე, რომ დაფინანსების მოდელი, ასევე არ უნდა იყოს მიბმული კურსდამთავრებულთა რაოდენობაზე, რადგან სტუდენტთა უმრავლესობას, მაგალითად ინფორმაციისა და ტექნოლოგიების მიმართულებით, არ აქვს მოტივაცია დაასრულოს სწავლა და მიიღოს დიპლომი, რადგან მათზე მოთხოვნა ბაზარზე საკმაოდ მაღალია. აგრეთვე გასათვალისწინებელია, რომ კოლეჯები განსხვავდებიან ადგილმდებარეობის, ეთნიკური შემადგენლის, პროფილისა და სტუდენტთა კონტიგენტის მიხედვით, შესაბამისად კონკრეტული პროგრამის დაფინანსება უნდა მოხდეს კოლეჯის ინდივიდუალური საჭიროებების საფუძველზე. მოკვლევაში ჩართულ პირთა მოსაზრებით, დაფინანსების მოდელი უნდა ითვალისწინებდეს ჯგუფის ხელმძღვანელის (ე.წ დამრიგებლის) ანაზღაურებასა და კოლეჯის სხვა ადმინისტრაციულ ხარჯებს, რათა არ მოხდეს სტუდენტის ვაუჩერზე ეკონომიის გაკეთება მიმართულებით გადატანა. და დაზოგილი თანხების აღნიშნული 2020 წელს, საქართველოს ახალგაზრდულ საქმეთა პარლამენტის კომიტეტის მიერ განათლების, მეცნიერებისა განხორციელებული და თემატური მოკვლევით დასტურდება მიმდინარე მოკვლევის მიგნებებიც. მოკვლევით დგინდება, რომ დადებითად ფასდება სამინისტროს მიერ სტუდენტებისთვის პროფესიული განათლების საფასურის სრული დაფინანსება. განსაკუთრებით ხაზი გაესვა, რომ 2019 წლიდან ვაუჩერულ დაფინანსებას კერძო პროფესიული სასწავლებლებიც იღებენ, რაც პროფესიულ სტუდენტს არჩევანის საშუალებას აძლევს საგანმანათლებლო პროგრამა კერძო ან საჯარო დაწესებულებაში გაიაროს. თუმცა, დაფინანსების არსებული მოდელი ფარავს მხოლოდ სწავლის გადასახადს, მათ შორის, სპეციალურ საგანმანათლებლო საჭიროებებს, საჯარო პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების ადმინისტრაციულ და პროგრამების განვითარების ხარჯებს, ხოლო გამონაკლის შემთხვევებში, ცხოვრებისა და ტრანსპორტის ხარჯებს. განათლებასთან დაკავშირებული დამატებითი ხარჯები განსაკუთრებით მძიმეა სოფლად მცხოვრები ახალგაზრდებისთვის, რადგან პროფესიული დაწესებულებები სწორედ ურბანულ ცენტრებში მდებარეობს. შესაბამისად, მათ სწავლაში დროითი რესურსის გარდა 4 მატერიალური რესურსის ჩადებაც უწევთ, კერძოდ, კვების, ცხოვრების, მგზავრობის ხარჯების. შესაბამისად, რეგიონში მცხოვრები ახალგაზრდებისთვის, განსაკუთრებით, სოციალურად მოწყვლადი ჯგუფებისთვის, ამჟამად პროფესიული განათლების ხელმისაწვდომობის დონე დაბალია. პროფესიულ სტუდენტებზე ის სოციალური პაკეტებიც არ ვრცელდება, რასაც ზოგიერთი მუნიციპალიტეტი უმაღლესი განათლების სტუდენტებს სთავაზობს. 5 როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა, განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო, გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) პროფესიული სტუდენტისთვის სწავლაში დროითი რესურსის ჩადება ხშირად შეუძლებელს ხდის ანაზღაურებადი ან ოჯახში არა ანაზღაურებადი, თუმცა მნიშვნელოვანი სამუშაოს არასრულწლოვანის მოვლა, საოჯახო მეურნეობაში დახმარება) პარალელურ შესრულებას, რაც შესაძლებელია, ამ პირისთვის საარსებო წყაროს დაკარგვას ნიშნავდეს. შესაბამისად, ამ არაპირდაპირი ხარჯების – სოციალური სტიპენდიების არარსებობის გამო პროფესიული განათლების ხელმისაწვდომობა გარკვეული კატეგორიის სტუდენტებისთვის მცირდება. 5https://parliament.leavingstone.club/storage/files/shares/tematurimokvleva/ganatleba/regioni/Education_GEO_WEB.pdf 4 მხარდაჭერით, მუშაობს პროფესიული განათლების დაფინანსების ახალ მოდელზე, რომელიც წინასწარ გაჟღერებული პოზიციის თანახმად, არსებითად შეცვლის დღეს არსებულ სისტემას. პროფესიული განათლების 2021-2025 წლების სტრატეგიის მიხედვით განსაკუთრებული საგანმანათლებლო მნიშვნელობა დაწესებულებების ენიჭება მხრიდან პროფესიული განათლების ხარისხზე პასუხისმგებლობის გააზრებას, რაც დოკუმენტის მიხედვით კორელაციაშია შესრულებაზე დაფუძნებული დაფინანსების მექანიზმების შემუშავებასა და სისტემის დონეზე ანგარიშვალდებულების მექანიზმების გაძლიერებასთან. 6 სტრატეგიაში, ასევე საუბარია, რომ დაფინანსების სისტემის გაუმჯობესების პროცესში გათვალისწინებული იქნება კარგი მმართველობის ფონდის (GGF) მიერ შემუშავებული მიდგომები და რეკომენდაციები, რომელიც ითვალისწინებს შესრულებაზე დაფუძნებული დაფინანსების მექანიზმების შემუშავებას, სოციალური ვაუჩერის თუ სხვა დანამატების შეთავაზებას და სისტემის დონეზე ანგარიშვალდებულების მექანიზმების გაძლიერებას. 7 აღსანიშნავია, რომ კარგი მმართველობის ფონდის მხარდაჭერით, ჯერ კიდევ 2019 წელს, ჩატარდა კვლევა, რომლის მიხედვითაც პროფესიული განათლების დაფინანსების არსებული სისტემა ზუსტად ვერ ასახავს ხარჯებს და ვერ უზრუნველყოფს კონკურენტული გარემოს შექმნას, რომელიც წაახალისებს პროფესიული განათლების მიწოდების ეფექტურობას. ასევე, ეკონომიკის საერთაშორისო სკოლამ (ISET) 2022 წელს ჩაატარა პროფესიული განათლებისა და მომზადების პროგრამების დაფინანსების დივერსიფიცირებული მექანიზმების კრიტიკული ანალიზი, რომელშიც საუბარია არსებული დაფინანსების მოდელის დადებით და უარყოფით მხარეებზე: დადებით მხარეებში გამოიკვეთა შემდეგი საკითხები: 6 7 https://mes.gov.ge/uploads/files/2021.5.11%20VET%20strategy%20draft.pdf https://mes.gov.ge/uploads/files/2021.5.11%20VET%20strategy%20draft.pdf • დაფინანსების არსებული მოდელი საშუალებას აძლევს საჯარო პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს დაფარონ პროფესიული განათლების მიწოდების ხარჯები; • მოთხოვნის საფუძველზე პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის სახელმწიფო დაფინანსების მიღება მარტივია; • სახელმწიფო დაფინანსების ბიუჯეტის განსაზღვრის ვადები და მისი მიღება მოქნილია და მორგებულია საგანმანათლებლო დაწესებულებებზე; • არსებული მოდელი ითვალისწინებს გენდერული თანასწორობისა და ინკლუზიურობის საკითხებსა და დაკავშირებულ ხარჯებს, განსაკუთრებით, სპეციალური საჭიროებების კატეგორიაში. ხოლო უარყოფით მხარეებად სახელდება ის, რომ: • პროფესიული განათლების დაფინანსების მოდელი არ ქმნის კონკურენტულ გარემოს; • საგანმანათლებო დაწესებულებებს არ ექმნებათ მოტივაცია, რომ გააუმჯობესონ თავიანთი შედეგები; • პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს აქვთ ნაკლები შესაძლებლობა ან/და მოტივაცია ეფექტიანად დაგეგმონ და დახარჯონ ბიუჯეტი; • რიგ შემთხვევებში არსებული ბიუჯეტი არაზუსტია; • ბიუჯეტის განსაზღვრა (ხარჯთაღრიცხვა) ხდება კოლეჯების მიერ ბაზრის გამარტივებული კვლევების საშუალებით და ზოგ შემთხვევაში არის გარკვეული შეცდომები; • პროფესიული განათლების მიწოდების ყველა ხარჯი არ არის ინტეგრირებული და ასახული პროფესიული განათლების არსებული მოდელით გათვალისწინებულ ხარჯებში; • პროფესიული განათლების კანონით ნაგულისხმევი ახალი ფუნქციები არ არის ინტეგრირებული ხარჯებში; • პროფესიული განათლების დაფინანსების არსებული მოდელი არ ქმნის სტიმულებს დუალური პროფესიული განათლების პროცესში ჩართული მხარეებისთვის; • პროფესიული განათლების დაფინანსების არსებული მოდელის ფარგლებში შეუძლებელია ბიუჯეტის გრძელვადიანი დაგეგმვა; • არსებული მოდელის ფარგლებში არსებობს შესყიდვის მკაცრი წესები; • არსებული მოდელი არ მოიცავს მოკლე ციკლის საგანმანათლებლო პროგრამებსა და ტრენინგებს; • არსებული სისტემა არ ითვალისწინებს მათ, ვისაც ყველაზე მეტად სჭირდებათ პროფესიული განათლება და იზიდავს მათ, ვისთვისაც პროფესიული განათლება მეორე არჩევანია, რაც ზრდის იმის რისკს, რომ სტუდენტი მიატოვებს სწავლას ან მოხდება მისი გარიცხვა. შესაძლებელია ითქვას, რომ აღნიშნული საკითხები, ძირითად შემთხვევაში, თანხვედრაშია თემატური მოკვლევის მიგნებებთან. 2018 წელს მიღებული კანონის სიახლეა ასევე სახელმწიფოს მიერ ან მისი მონაწილეობით დაფუძნებული საგანმანათლებლო დაწესებულებისთვის უფლებამოსილების მინიჭება განახორციელოს ეკონომიკური საქმიანობა, მათ შორის, სასწავლო პროცესში შექმნილი პროდუქციის რეალიზაცია, ანაზღაურებადი მომსახურების გაწევა, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით ნებადართული ფინანსური სახსრების მოზიდვა. აღნიშნული ემსახურება საგანმანათლებლო დაწესებულების მიზნების მიღწევას და მისი ფუნქციების შესრულებას. თემატური მოკვლევის ფარგლებში ჟღერდება, რომ სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული კოლეჯები ხშირ შემთხვევაში ვერ იყენებენ აღნიშნულ შესაძლებლობას, რადგან ის დაკავშირებულია „სახელმწიფო ქონების შესახებ“ საქართველოს კანონთან და პროდუქციის ელექტრონული აუქციონის წესით რეალიზაციასთან, რაც კოლეჯებს არაკონკურენტულ გარემოში აყენებს, შესაბამისად აღნიშნული ხდება მათი ეკონომიკური საქმიანობის შემაფერხებელი გარემოება. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილების მიღების პროცესში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა როგორც არსებული კონტექსტის გააზრებას, ისე წარმატებული საერთაშორისო პრაქტიკის გაცნობას. ნორვეგია ნორვეგიაში პროფესიული განათლების პრიორიტეტულობას მოწმობს სახელმწიფო დაფინანსების შესაძლებლობები და სახელმწიფოს მიერ პროფესიულ განათლებაზე გაწეული ხარჯები. პროფესიული განათლებისა და მომზადების (VET) პროგრამებს უმთავრესად აფინანსებს და ადმინისტრირებას უწევს სახელმწიფო. პროფესიული განათლების პროგრამების დაფინანსება ხშირად გულისხმობს პარტნიორობას ცენტრალურ მთავრობას, რეგიონულ ხელისუფლებასა და ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებს შორის. 8 სახელმწიფო ბიუჯეტიდან განათლების სფეროსთვის გამოყოფილი თანხები გადაეცემა რეგიონულ ადმინისტრაციებს (საგრაფოებს) და მუნიციპალიტეტებს, რომლებიც თავიანთი გეგმებისა და პრიორიტეტების შესაბამისად ახორციელებენ დაფინანსების გადანაწილებას საგანმანათლებლო დაწესებულებებს შორის. უნდა აღინიშნოს, რომ სასწავლებლებზე, სახელმწიფო დაფინანსება, რომლებიც ახორციელებენ ასევე ვრცელდება პროფესიული კერძო განათლების პროგრამებს. სახელმწიფო დაფინანსება ფარავს უნივერსიტეტებისა და კოლეჯების საოპერაციო ხარჯებს, ფაკულტეტების ხელფასებს, ინფრასტრუქტურის მოვლა-პატრონობას და სხვა აუცილებელ ხარჯებს. სახელმწიფო დაფინანსების ეს მოდელი არის მთავარი მიზეზი იმისა, ძირითადად რომ პროფესიული უფასოა, როგორც განათლება საჯარო ნორვეგიელი, ისე დაწესებულებებში საერთაშორისო სტუდენტებისთვის. სახელმწიფო, ასევე აფინანსებს შეგირდობის პროგრამებს. კერძოდ, შეგირდობის პროგრამაში მონაწილე საწარმოები საშუალოდ ერთ პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი, „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში“, თავი 8, პროფესიული განათლების დაფინანსების მექანიზმები https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/norway-u2 8 სტუდენტზე სახელმწიფოსგან გრანტის სახით წელიწადში 6000 ევრომდე დაფინანსებას იღებენ. 9 ამასთანავე, სტუდენტებს, სწავლასთან დაკავშირებული ხარჯების დასაფარად შეუძლიათ ისარგებლონ გრანტებით, სუბსიდიებითა და სესხებით, რომელიც გაიცემა ნორვეგიის განათლების სახელმწიფო ფონდიდან. ევროსტატის მონაცემებით, ნორვეგიაში სახელმწიფოს მიერ განათლებაზე გაწეული ჯამური ხარჯები 2021 წლისთვის მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ-ს) 5%ს შეადგენს, რაც მცირედით აღემატება ევროკავშირის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელს. 10 პროფესიული განათლებაზე გაწეული ხარჯები, 2020 წლის მონაცემებით, ჯამური სახელმწიფო ხარჯების 1.4%-ს შეადგენს. 11 ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) მიერ მომზადებული მიმოხილვის თანახმად, პროფესიული პროგრამების მიმართულებით ერთ სტუდენტზე გაწეული საშუალო დანახარჯი 20 353 აშშ დოლარია, 12 რაც 54%-ით მეტია OECD-ის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელზე. 13 დანია დანიაში პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები ფინანსდება ცენტრალური მთავრობისა და ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების ბიუჯეტიდან. ამასთანავე, კერძო კოლეჯებს ზრდასრულთა განათლებისა და განგრძობითი სწავლების 9 იქვე Eurostat, General Government Expenditure https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/gov_10a_exp/default/table?lang=en 10 by Function - OECD, განათლების სექტორის მიმოხილვა, თავი C, C4 ინდიკატორები, ცხრილი C4.1, 2023 წელი https://www.oecd-ilibrary.org/sites/e13bef63-en/1/3/4/4/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=book#annex-d1e2545444d21304a4 12 გათანაბრებული მსყიდველობითუნარიანობის მიხედვით. 13 OECD, განათლების სექტორის მიმოხილვა, თავი C, C1 ინდიკატორები, ცხრილი C1.1, 2023 წელი https://www.oecd-ilibrary.org/sites/e13bef63en/1/3/4/1/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=book 11 განმახორციელებელ სასწავლებლებს შეუძლიათ დააწესონ სასწავლო პროგრამის საფასური. 14 სასწავლო დაწესებულებების შემოსავლები ძირითადად მოიცავს სახელმწიფო გრანტებსა და სასწავლო პროგრამების საფასურიდან მიღებულ შემოსავალს. საშუალოდ, სახელმწიფო დაფინანსება სასწავლო დაწესებულებების შემოსავლების 80%-ს შეადგენს. სახელმწიფო დაფინანსება სასწავლო დაწესებულებებზე ნაწილდება „ტაქსიმეტრის“ სისტემით. ტაქსიმეტრის სისტემა წარმოადგენს სახელმწიფო ფინანსების პირდაპირი განაწილების მოდელს, რომელიც ითვალისწინებს საგანმანათლებლო ინსტიტუტების დაფინანსებას სტუდენტების რაოდენობის გათვალისწინებით. გარდა სახელმწიფო დაფინანსებისა, ასევე განსაზღვრულია სტუდენტებისთვის, სხვადასხვა ფინანსური სასწავლო ფორმით. 15„ტაქსიმეტრით“ დახმარების გრანტებისა განსაზღვრული თანხის მექანიზმები და სუბსიდიების გარდა, პროფესიული განათლების სასწავლებლები, ასევე იღებენ წლიურ ფიქსირებულ გრანტს (Block grants) შენობების მოვლა-პატრონობისთვის, ხელფასებისათვის და ა.შ.. 16 სახელმწიფო დაფინანსება ვრცელდება ზრდასრულთა განათლების პროგრამებზეც (AMU), რომელთა უმეტესი ნაწილი ხორციელდება სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული სასწავლებლებისა და ზრდასრულთა განათლების ცენტრების მიერ. 17 პროფესიული სწავლება ეფუძნება დუალურ მოდელს, სადაც სწავლება თავის მხრივ მიმდინარეობს კოლეჯსა და საწარმოში. სახელმწიფო აფინანსებს სწავლებას კოლეჯებში, ხოლო საწარმოში სწავლებას აფინანსებს თავად საწარმო. კომპანიაში ყოფნისას სტუდენტები იღებენ კოლექტიური ხელშეკრულებებით გათვალისწინებულ ხელფასს. კომპანიებში სწავლებისათვის ყველა დამსაქმებელი იხდის თანხას ფონდში, რომელსაც ჰქვია „დამსაქმებლის ანაზღაურების სქემა“, 14 ევროკომისია, საგანმანათლებო სისტემების მიმოხილვა, დანია, თავი 3, განათლების დაფინანსება https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/denmark/funding-education 15 იქვე 16 იქვე 17 იქვე მიუხედავად იმისა, ხორციელდება თუ არა პროფესიული სწავლება მათ საწარმოში. ეს ფონდი აფინანსებს როგორც ახალგაზრდების, ასევე ზრდასრულების პროფესიულ განათლებას. 2018 წლიდან, ყველა დამსაქმებელი ვალდებულია გადაიხადოს წლიური გადასახადი 362 ევროს ოდენობით თითოეულ სრულ განაკვეთზე დასაქმებულ პირზე. 18 OECD-ს მონაცემებით, 2020 წელს დანიის მიერ განათლებაზე გაწეული ხარჯები ქვეყნის მშპ-ს 5,8%-ს შეადგენდა, საიდანაც მოკლევადიან პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებზე გაწეული დანახარჯები, მთლიანი ხარჯების 2%ს შეადგენს. 19 კერძო სექტორის დაფინანსება განათლებაზე გაწეული ჯამური ხარჯის 5%-ს შეადგენს, ხოლო პროფესიული პროგრამებისთვის კერძო სექტორის მიერ გაწეული დაფინანსება ჯამური ხარჯების 1%-ია. 20 ავსტრია პროფესიული განათლების პროგრამებზე მასწავლებელთა ანაზღაურებას და მათ ტრენინგებს, ასევე დაწესებულებების ექსპლუატაციისთვის საჭირო პირობებით უზრუნველყოფას წარმოადგენს ახორციელებს ჯანდაცვის სფეროს განათლების სამინისტრო. პროფესიული გამონაკლისს პროგრამები, რომელთა მასწავლებლები ანაზღაურებას იღებენ შესაბამისი ფედერალური მიწებისგან. ამასთან, სოფლის მეურნეობისა და მეტყევეობის სკოლაზე დაფუძნებულ 5 წლიან პროფესიულ პროგრამებზე მასწავლებლების ანაზღაურებას უზრუნველყოფს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, ხოლო იმავე სფეროს სხვა პროფესიულ პროგრამებზე აღნიშნულ ხარჯს ინაწილებენ ფედერალური მიწები და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. შეგირდობის პროგრამების იმ ნაწილს, რომელიც კოლეჯში მიმდინარეობს აფინანსებს განათლების სამინისტრო, ხოლო პროგრამის იმ პერიოდს, რომელიც იქვე, თავი 13-14 Education at a Glance 2023: OECD Indicators, Denmark, Financial Resources Invested in Education https://www.oecd-ilibrary.org/sites/3429cce8-en/index.html?itemId=/content/component/3429cce8-en 20 იქვე 18 19 ხორციელდება კომპანიაში - თავად კომპანია. თუმცა, ამავდროულად შეგირდობის პროგრამების ფარგლებში კომპანიებისთვის არსებობს სახელმწიფო სუბსიდიების მიღების შესაძლებლობაც. უწყვეტი პროფესიული განათლების პროგრამების (Continuing Vocational Education and Training (CVET)) დაფინანსება დამოკიდებულია მის ტიპზე. უმეტეს შემთხვევაში აღნიშნული პროგრამების ხარჯს გასწევენ თავად მისი მონაწილეები და/ან კომპანიები. თუმცა, გრანტებისა და საგადასახადო შეღავათების სახით არსებობს უწყვეტი პროფესიული განათლების პროგრამების სუბსიდირების საშუალებები, რომლებიც ნაწილობრივ ფარავენ გაწეულ ხარჯებს. დაფინანსების აღნიშნული ინიციატივების მიზანია შექმნას უწყვეტი პროფესიული განათლების პროგრამებში მონაწილეობის სტიმულები, რაც თავის მხრივ ხელს შეუწყობს კომპანიების ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებას და პროგრამის მონაწილეთა პოზიციების გამყარებას შრომის ბაზარზე. 21 ევროსტატის მონაცემებით, ავსტრიაში სახელმწიფოს მიერ განათლებაზე გაწეული ჯამური ხარჯები 2021 წლისთვის მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ-ს) 4.9 %-ს შეადგენდა, რაც მცირედით აღემატება ევროკავშირის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელს (4.8%).. 22 პროფესიულ განათლებაზე გაწეული ხარჯები, 2020 წლის მონაცემებით, ჯამური სახელმწიფო ხარჯების 1.1%-ს შეადგენს. 23 ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) მიერ მომზადებული მიმოხილვის თანახმად, პროფესიული პროგრამების მიმართულებით, ერთ სტუდენტზე გაწეული საშუალო პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი; ვაჭრობასა და მრეწველობაში ტრენინგების კვლევის ავსტრიის ინსტიტუტი (ibw Austria), „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში - ავსტრია: სისტემის აღწერა“ გვ. 23, 2022 - https://www.cedefop.europa.eu/en/print/pdf/node/144692 22 OECD, განათლების სექტორის მიმოხილვა, თავი C, C4 ინდიკატორები, ცხრილი C4.1, 2023 - https://www.oecdilibrary.org/sites/e13bef63-en/1/3/4/4/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=book#annex-d1e2545444d21304a4 23 OECD, განათლების სექტორის მიმოხილვა, თავი C, C4 ინდიკატორები, ცხრილი C4.1, 2023 - https://www.oecdilibrary.org/sites/e13bef63-en/1/3/4/4/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=book#annex-d1e2545444d21304a4 21 დანახარჯი 19 469 აშშ დოლარია, 24 რაც 47.3 %-ით მეტია OECD-ის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელზე (13 216 აშშ დოლარი). 25 გერმანია გერმანიაში პროფესიული განათლების სისტემის დაფინანსება დამოკიდებულია განათლების დონესა და სწავლების ადგილზე. შესაბამისად, აღნიშნულის გათვალისწინებით სწავლება შეიძლება დაფინანსდეს, როგორც სახელმწიფოს, ასევე კერძო სექტორისა და სტუდენტების მიერ. უკანასკნელი მონაცემებით პროფესიული განათლების დაფინანსება სახელმწიფოს მხრიდან განათლებაზე გაწეული საერთო ხარჯების (7.9%) დაახლოებით 13%-ს შეადგენდა. კერძოდ, პროფესიული განათლების სისტემის დაფინანსება საერთო სახელმწიფო დანახარჯების 0.9%, რაც ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) საშუალო მაჩვენებელს (1.1%) 0.2%-ით ჩამორჩება. 26 პროფესიული განათლების სასწავლებლის კომპონენტი ფინანსდება საჯარო ფინანსებით (სრულად ან ნაწილობრივ), სწავლების პრაქტიკული კომპონენტი კი ინდივიდუალური კომპანიის/საწარმოს მიერ: საწარმო თავად წყვეტს უზრუნველყოფს თუ არა სწავლების ჩატარებას, რომელ პროფესიებში მოხდება სწავლება, რამდენ შეგირდს მიიღებს და რა თანხას დახარჯავს სწავლებაზე. საწარმოს დამსაქმებელი აფორმებს ხელშეკრულებას შეგირდთან და უხდის მას ყოველთვიურ ანაზღაურებას, რაც რეგულირდება კოლექტიური ხელშეკრულებით და იზრდება სწავლების ყოველ მომდევნო წელს. გერმანიაში შეგირდის საშუალო ანაზღაურება კვალიფიციური მუშაკის საწყისი ანაზღაურების დაახლოებით მესამედია. დამსაქმებელი, რომელსაც არ აქვს აღებული კოლექტიური გათანაბრებული მსყიდველობითუნარიანობის მიხედვით OECD, განათლების სექტორის მიმოხილვა, თავი C, C1 ინდიკატორები, ცხრილი C1.1, 2023 - https://www.oecdilibrary.org/sites/e13bef63-en/1/3/4/1/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=book 26 OECD, განათლების სექტორის მიმოხილვა, თავი C, C4 ინდიკატორები, ცხრილი C4.1, 2023 წელი https://www.oecd-ilibrary.org/sites/e13bef63-en/1/3/4/4/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=book#annex-d1e2545444d21304a4 24 25 ხელშეკრულებების ვალდებულება (არ არის დამსაქმებელთა ასოციაციის წევრი), დამოუკიდებლად განსაზღვრავს ანაზღაურების რაოდენობას. 27 დუალური პროფესიული განათლების სასწავლებლის ელემენტი ფინანსდება ფედერალური მხარეების ბაზაზე და სწავლების ადგილობრივი ხელისუფლების სახელმწიფო ფონდებიდან. მათგან, ფედერალური მხარის დონეზე ფინანსდება ადმინისტრაციული ხარჯები (დაწესებულებების ზედამხედველობა, სასწავლო გეგმების შედგენა, მასწავლებელთა გადამზადება, მასწავლებელთა ანაზღაურება), ხოლო ადგილობრივი ხელისუფლება პასუხისმგებელია მათი ინფრასტრუქტურული ხარჯების დაფარვაზე (შენობების მშენებლობა, მოვლა და განახლება, სასწავლო რესურსების შესყიდვა და მართვა). 28 უწყვეტი პროფესიული განათლების დაფინანსებას უზრუნველყოფენ კომპანიები, სახელმწიფო სტრუქტურები და თავად სტუდენტები. ცენტრალური მთავრობა ხელს უწყობს უწყვეტი სწავლების დაფინანსებას სხვადასხვა სამინისტროს საბიუჯეტო პროგრამების მეშვეობით. ფედერალური მხარეები მონაწილეობენ უწყვეტი პროფესიული სწავლების დაფინანსებაში ანალოგიურად, ადგილობრივ ხელისუფლებასთან და ზოგიერთ შემთხვევაში, მუნიციპალურ ასოციაციებთან ერთად. ისინი უზრუნველყოფენ ზრდასრულთა განათლების ცენტრების, მასწავლებელთა გადამზადების ინსტიტუტებისა და სხვა უწყვეტი პროფესიული მომზადების სასწავლებლების დაფინანსებას. 29 დასაქმების ფედერალური სააგენტოს მიერ გაღებული ხარჯები ფოკუსირებულია უწყვეტი პროფესიული განათლების საქმიანობაზე, ასევე პროფესიულ რეინტეგრაციაზე ან მოსალოდნელი უმუშევრობის პრევენციაზე. ამრიგად, მოზრდილების მიერ პროფესიული კვალიფიკაციის შემდგომი შეძენა ან შესახებ, 2021 წლის ანგარიში - შესახებ, 2021 წლის ანგარიში - გადამზადება მხარდაჭერილია სააგენტოს მიერ. 30 27 მონაცემები გერმანიის პროფესიული განათლების https://www.bibb.de/dokumente/pdf/bibb-datenreport-2021.pdf 28 იქვე 29 მონაცემები გერმანიის პროფესიული განათლების https://www.bibb.de/dokumente/pdf/bibb-datenreport-2021.pdf 30 იქვე ამერიკის შეერთებული შტატები აშშ-ის პროფესიული განათლება ფინანსდება ხელისუფლების სამივე - ფედერალური, შტატის და ადგილობრივი დონეებიდან. ფედერალური მთავრობა გამოყოფს სახსრებს შტატების და ადგილობრივ ხელისუფლებებს პროფესიული განათლების მხარდასაჭერად. დაფინანსებას უზრუნველყოფენ სხვადასხვა ფედერალური თუ ადგილობრივი ორგანოები, სააგენტოები, ოფისები, აგრეთვე კერძო და კომერციული ორგანიზაციები. დახმარება ადგილობრივ დონეზე: აშშ-ის „21-ე საუკუნის კარიერისა და ტექნიკური განათლების გაძლიერების კანონში“ გაწერილია პროფესიული განათლებისთვის განკუთვნილი ადგილობრივი მიხედვით, სახსრები ბიუჯეტებში და სახსრების გაიცემა გამოყენების ფედერალური გამოიყენება მექანიზმები. აქტის ფონდებიდან ადგილობრივ განათლების სისტემების პროფესიული განვითარებისთვის ადგილობრივი ხელისუფლების მიერ. კერძოდ, სახსრები მიმართულია პროფესიული განათლების პროგრამების და აქტივობების განვითარების, ხარისხის ეფექტიანობის გაუმჯობესების, კოორდინაციასა და განხორციელებისთვის. პროფესიული განათლების სისტემის ფედერალური დაფინანსების ერთ-ერთ მოდელს წარმოადგენს სტუდენტების ფინანსური მხარდაჭერა, რომელიც მოიცავს: სტიპენდიებს, საგრანტო პროგრამებს, შეღავათიან სტუდენტურ სესხებს, სამუშაო სასწავლო პროგრამებს. სტიპენდიები, განკუთვნილია ტექნიკური სასწავლებლების სხვადასხვა პროფილის ბაკალავრიატის პროფესიული და და მაგისტრატურის სტუდენტებისთვის და გაიცემა ფედერალური და შტატების მთავრობებისგან. პროფესიული სტუდენტებისთვის სტიპენდიებს გასცემენ პროფესიული სასწავლებლები, კერძო ფონდები, არაკომერციული ორგანიზაციები. საგრანტო პროგრამები-პროფესიული სასწავლებლის სტუდენტების ფედერალური ფინანსური დახმარება მოიცავს გრანტებს და სპეციალურ პროგრამებს. ფედერალური სტუდენტური დახმარების პროგრამა (FSA – Federal Student Aid) სტუდენტების ფინანსური დახმარების უდიდესი მიმწოდებელია ქვეყანაში. პროგრამა აფინანსებს პროფესიული სკოლის ან კოლეჯის 15 მილიონზე მეტ ამერიკელ სტუდენტს ყოველწლიურად, 120 მილიარდ დოლარზე მეტი ფედერალური გრანტების, სესხების და სამუშაო სასწავლო ფონდების მიწოდებით. შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ განხილულ ქვეყნებში წარმოდგენილი დაფინანსების მოდელები მსგავსია და პროფესიულ განათლებაში სახელმწიფოს ფინანსური კონტრიბუცია საკმაოდ - მაღალი. ამასთანავე, ქვეყნების დიდ ნაწილში ფინანსური სახსრები გადანაწილებულია ცენტრალურ და ადგილობრივ ხელისუფლებას შორის. სრულად ფინანსდება მომზადება-გადამზადების პროგრამები, ასევე ყველა ქვეყნისთვის საერთოა ისიც, რომ სახელმწიფო სტუდენტებისთვის გამოყოფს სუბსიდიებს, სტიპენდიებს, უზრუნველყოფს სტუდენტურ სესხებს და აწარმოებს სხვა საშეღავათო პოლიტიკას. ასევე, საინტერესოა, რომ ზოგიერთ ქვეყანაში ადგილობრივი ბიუჯეტიდან თანხები გამოიყოფა მხოლოდ იმ კონკრეტული პროგრამების დასაფინანსებლად, რომელიც ამ რეგიონისთვის პრიორიტეტულად მიიჩნევა. აქვე, არსებობს შემთხვევები, როდესაც პროგრამების დაფინანსება დივერსიფიცირებულია სექტორული პრინციპებით, რაც გულისხმობს კონკრეტული დარგობრივი უწყების მიერ მის გამგებლობაში არსებული მიმართულების დაფინანსებას. მნიშვნელოვანია კერძო კომპანიების ჩართულობა პროფესიული პროგრამების დაფინანსების ნაწილში, რადგან ძირითად შემთხვევაში, პრაქტიკულ სწავლებას სრულად აფინანსებს დამსაქმებელი, მათ შორის ხელფასს უხდის სტუდენტს, ასევე არსებობს დამსაქმებელთა გაერთიანებები, რომელთაც კომპანია უხდის ე.წ. საწევრო გადასახადს, მიუხედავად იმისა, ახორციელებს თუ არა ის სწავლებას. აღნიშნული თანხები მიმართულია პროფესიული განათლების განვითარებისკენ. არსებობს შემთხვევები, როდესაც პროფესიული სწავლების განხორციელებისთვის სახელმწიფოსგან იღებენ საგადასახადო შეღავათებსაც. თავი 4 - პრიორიტეტული პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონის 30-ე მუხლის თანახმად სახელმწიფო, საქართველოს მთავრობის მიერ დადგენილი წესით, უზრუნველყოფს პროფესიული განათლების, მოკლე ციკლის საგანმანათლებლო პროგრამისა და სახელმწიფო ენაში მომზადების პროგრამის დაფინანსებას სახელმწიფოს მიერ ან მისი მონაწილეობით დაფუძნებულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, აგრეთვე კერძო სამართლის იურიდიულ პირისთვის − საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, სახელმწიფო პოლიტიკისა და პრიორიტეტების შესაბამისად. პრიორიტეტულ მიმართულებებზე კერძო სამართლის იურიდიული პირის ფორმით დაფუძნებულ დაფინანსება საგანმანათლებლო ხორციელდება ახალგაზრდობის მინისტრის დაწესებულებებში სტუდენტის საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ბრძანებით "პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამაზე ჩარიცხვის წესისა და პირობების დამტკიცების შესახებ" დადგენილი წესით. ეს ნიშნავს, რომ სტუდენტს პროფესიული განათლება უფინანსდება მისთვის სასურველ პროფესიულ კოლეჯში, მისი იურიდიული სტატუსის მიუხედავად. 2019 წელს პრიორიტეტულ მიმართულებებად განისაზღვრა: ხელოვნება/Arts; ინფორმაციის და კომუნიკაციის ტექნოლოგიები/ Information and Communication Technologies (ICTs); ინჟინერია და საინჟინრო საქმე / Engineering and Engineering Trades; წარმოება და გადამუშავება / Manufacturing and Processing; არქიტექტურა და მშენებლობა / Architecture and Construction; სოფლის მეურნეობა / Agriculture; მეტყევეობა / Forestry; მეთევზეობა / Fisheries; ვეტერინარია / Veterinary; ინტერდისციპლინური/ Inter-disciplinary; ჯანდაცვა / Health; პერსონალური მომსახურებები / Personal Services; ტრანსპორტის მომსახურებები / Transport Services. ხოლო 2023 წლის მდგომარეობით დამატებულია: ლოგისტიკა/Logistics; სკოლამდელი აღზრდა/Preschool Education; საბუღალტრო აღრიცხვა და დაბეგვრა/Accounting and taxation; ფინანსები, საბანკო საქმე და დაზღვევა/Finance, banking and insurance; ადამიანებისა და საკუთრების დაცვა/Protection of Persons and Property. განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის თემატური მოკვლევის ჯგუფმა მიზნად დაისახა შეესწავლა პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამების საკითხი. ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტის შემუშავებისას ჯგუფმა ჩამოაყალიბა შემდეგი შეკითხვები: • რამდენად ეფექტიანია პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების პრიორიტეტიზაციის მექანიზმები? • რამდენად მიზანშეწონილია პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამების სახელმწიფოს მხრიდან განსაზღვრა? • რამდენად ეფექტიანია პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამების ადმინისტრირების/მხარდაჭერის მექანიზმები? • რამდენად თანმიმდევრული და გამჭვირვალეა პროცესები, კრიტერიუმები და პრინციპები, რომლის საფუძველზეც პროგრამა პრიორიტეტულად განისაზღვრება? • რამდენად შეესაბამება სახელმწიფოს მიერ პრიორიტეტულად გამოცხადებული პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები შრომის ბაზრის მოთხოვნებს? • რამდენად თავსებადია პრიორიტეტული პროგრამები საქართველოს რეგიონების სპეციფიკასა და საჭიროებებთან? • რა კუთხით არის შესაძლებელი არსებული მდგომაროების გაუმჯობესება? განათლების მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროდან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, პროფესიული საგანმანათლებლო და პროფესიული მომზადება-გადამზადების პროგრამების დაფინანსების მიზნით, პრიორიტეტების განსაზღვრა ეფუძნება სახელმწიფო პოლიტიკას/პრიორიტეტებს, შრომის ბაზარზე არსებულ მოთხოვნებსა და განხორციელებულ კვლევებს - პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების კურსდამთავრებულთა კვლევა (tracer study), საქართველოს შრომის ბაზრის ანალიზი, პროგრამის "აწარმოე საქართველოში" ფარგლებში პრიორიტეტულად დასახელებული დარგები, უნარებზე საწარმოთა მოთხოვნის კვლევა და ა.შ. პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების პროგრამების დაფინანსების პრიორიტეტების განსაზღვრის პროცესში, ასევე, გათვალისწინებულია ბიზნეს ორგანიზაციებთან და დარგობრივი უნარების ორგანიზაციების საინიციატივო ჯგუფებთან კონსულტაციები. აღსანიშნავია, რომ 2023 წელს სამინისტრომ პროფესიული განათლების ახალი ხედვის წარდგენისას გამოყო 8 პრიორიტეტული სექტორი, ესენია: მშენებლობა, ტურიზმი და მასპინძლობა, ინფორმაცია და კომუნიკაცია, სატრანსპორტო საშუალებების შეკეთება, ჯანდაცვა, ენერგეტიკა, სოფლის მეურნეობა და გარემოს დაცვა, კომპიუტერული, ელექტრონული სისტემების შეკეთება/წარმოება. აღნიშნული პრიორიტეტები ეყრდნობოდა ინფორმაციის სამ ძირითად წყაროს: • სექტორების დაინტერესება უნარების ეკოსისტემაში ჩართულობით უნარების სააგენტოს კონსულტაციის შედეგები ბიზნეს ორგანიზაციებთან და დარგობრივი უნარების ორგანიზაციების საინიციატივო ჯგუფებთან; • სექტორები საინვესტიციო პოტენციალის მიხედვით - „აწარმოე საქართველოში“ - სფეროები გამოვლენილია საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის მეთოდოლოგიის შესაბამისად და მიმზიდველობის და მიზანშეწონილობის ფაქტორებს; ითვალისწინებს • სექტორები მაკროეკონომიკური ინდიკატორების მიხედვით - სააგენტოს საკონსულტაციო საბჭოს მიერ რეკომენდებული ინდიკატორების მიხედვით რანჟირებულ სიას (ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, სსიპ „აწარმოე საქართველოში"). თემატური მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებების ანალიზის პროცესში გამოიკვეთა, რომ პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების უმრავლესობა არ იცნობს იმ კრიტერიუმებსა და პრინციპებს, რომლის მიხედვითაც ხდება გარკვეული პროგრამების მიმართულების დაფინანსება. პრიორიტეტიზაცია მიღებული მოსაზრებების და შესაბამისად ავტორთა სრული უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ გადაწყვეტილების მიღებამდე საჭიროა ჩატარდეს ვალიდური კვლევები რეგიონულ ჭრილში და გამოიკვეთოს რეალური საჭიროებები, რასაც შემდგომში დაეფუძნება სახელმწიფოს პრიორიტეტები. ასევე, საუბარია, რომ დღევანდელი მდგომარეობით, ნაკლებად ხდება რეგიონულ დონეზე ისეთი გარემოებების გათვალისწინება, როგორიცაა ინვესტიციები, საწარმოთა შესრულება, დასაქმება, უმუშევრობა, დემოგრაფიული და სოციალური საკითხები. 2020 წელს, რეგიონის საჭიროებებზე მორგებულ ხარისხიან პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობის შესწავლის მიზნით ჩატარებული თემატური მოკვლევის ფარგლებში გამოკვეთილი მიგნებებით დასტურდება, რომ შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემა არ მოიცავს ინფორმაციას რეგიონულ ჭრილში. პროფესიული განათლების ადგილობრივ საჭიროებებზე მორგებას, კი სწორედ ამ ტიპის ინფორმაცია სჭირდება. ყველაზე დიდ გამოწვევად რჩება შრომის ბაზრის საინფორმაციო სისტემაში არსებული მონაცემების გამოყენების შესაძლებლობა და ინტერფეისის დაბალი ხარისხი. ამ საინფორმაციო სისტემის სამიზნე ჯგუფები – პროფესიული განათლების დამსაქმებლები, კვალიფიციური მიმწოდებლები, კადრები, თვითმმართველობები, პოლიტიკის ფორმირებაზე პასუხისმგებელი პირები – საჭირო ინფორმაციას ადვილად ვერ მოიძიებენ. სისტემის ინტერფეისი არც მონაცემების კლასიფიცირებისა და დამუშავების საშუალებას იძლევა. 31 კოლეჯები მაქსიმალურად უნდა მიესადაგებოდეს იმ რეგიონს, სადაც უწევთ ფუნქციონირება, უნდა განისაზღვროს რეგიონში არსებული კერძო სექტორის მოთხოვნები და შესაბამისი პროგრამების დანერგვა ეტაპობრივად უნდა განხორციელდეს, განსაკუთრებით სოფლის მეურნეობისა და ტურიზმის მიმართულებით. ასეთი პროგრამების დანერგვა და ხელშეწყობა მნიშვნელოვან სარგებელს მოუტანს რეგიონებში მცხოვრებ მოსახლეობას. პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტორიზაციის სტანდარტის მიხედვით პროგრამის შეფასების მექანიზმი ითვალისწინებს შრომის ბაზრის მოთხოვნებს, უკუკავშირს დაინტერესებული მხარეებისგან, საუკეთესო ადგილობრივ ან/და საერთაშორისო პრაქტიკას და სხვა. კოლეჯმა პროგრამის წარდგენისას უნდა დაასაბუთოს მის მიერ არჩეული პროგრამის შესაბამისობა შრომის ბაზართან. მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებების მიხედვით, ავტორიზაციის პროცესი აჩვენებს, რომ ეს რგოლი არც თუ ისე ძლიერია კოლეჯებისათვის. სწორედ ამიტომ, განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი მუშაობს ავტორიზაციის მტკიცებულებების გზამკვლევსა და შრომის ბაზართან პროგრამის შესაბამისობის დოკუმენტზე კოლეჯებისათვის. მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებების ავტორთა უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ პრიორიტეტული მიმართულებების განსაზღვრა უნდა მოხდეს კერძო სექტორის მხრიდან, ხოლო რეგულირებად სფეროებში შესაძლებელია სახელმწიფომ იტვირთოს აღნიშნული ფუნქცია. მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფომ ხელი შეუწყოს, ე.წ. მილევად რეჟიმში არსებული პროგრამების მხარდაჭერასა და მომავლის პროფესიების განსაზღვრას. მაგალითად, სახელმწიფოს მხრიდან, კერძო სექტორის ჩართულობის გარეშე, გადაწყდა ტუროპერატორის და გიდის პროფესიების ამოღება პროფესიული საგანმანათლებლო პრიორიტეტებიდან, რამაც ბაზარზე ამ კვალიფიკაციის მქონე პირების ნაკლებობა ტურიზმის გამოიწვია. ასოციაციის მხრიდან აღნიშნული დასტურდება საქართველოს ჩატარებულ კვლევებით. ასევე, https://parliament.leavingstone.club/storage/files/shares/tematurimokvleva/ganatleba/regioni/Education_GEO_WEB.pdf 31 ზეპირ მოსმენებზე გაჟღერებული პოზიციის თანახმად, მიუხედავად იმისა, რომ საბიბლიოთეკო საქმე სახელმწიფოსთვის პრიორიტეტულია მომავალი სასწავლო წლიდან მისი დაფინანსება აღარ მოხდება, რადგან ამ სფეროში დასაქმების მაჩვენებელი დაბალია, რაც სამომავლოდ გამოიწვევს კონკრეტულ სპეციალობებში კადრების დეფიციტს. თემატური მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებების ავტორთა მცირე ნაწილი საუბრობს პრიორიტეტული პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების არსებობის მიზანშეწონილობაზე. კოლეჯების წარმომადგენლების პოზიციით, სახელმწიფოს მხრიდან უნდა იყოს კერძო და საჯარო პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების მიმართ თანაბარი მიდგომა. მოსაზრებათა ავტორების ნაწილს მიაჩნია, რომ კერძო და საჯარო კოლეჯებში უნდა ფინანსდებოდეს მხოლოდ პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამები. მათი აზრით, მიუხედავად არაპრიორიტეტულად იმისა, რომ მიიჩნევს, სახელმწიფო მაინც ხდება გარკვეულ საჯარო პროგრამებს კოლეჯებში მათი დაფინანსება, რაც არ არის გამართლებული. მოკვლევის ფარგლებში იკვეთება, რომ პრიორიტეტული პროგრამების განსაზღვრის ეტაპზე მნიშვნელოვანია, გარდა პროფესიული განათლების სისტემის ეროვნული პრიორიტეტებისა (პროფესიული განათლების ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა და მთავრობის დეკლარირებული ეკონომიკური პრიორიტეტები) გათვალისიწინებული იყოს ისეთი საკითხები, როგორიცაა: • ეკონომიკური კონკურენტუნარიანობის ზრდა; • ტექნოლოგიური ცვლილებების გამოწვევებზე რეაგირება; • სოციალური პოლიტიკის საკითხები; • პროგრამის პოტენციური სამიზნე ჯგუფის ზომა და მოთხოვნის სავარაუდო დონე, მისი პოტენციურ სოციალური და ეკონომიკური გავლენა ეროვნულ, სექტორულ თუ რეგიონულ დონეზე; • ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზი. თავი 5 - კერძო განათლებაში სექტორის ჩართულობა პროფესიულ პროფესიული განათლების ხელშეწყობისა და ხარისხის განვითარებისთვის კერძო სექტორის აქტიურ ჩართულობას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს. პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან და საჭიროებებთან შესაბამისობის კუთხით კერძო სექტორის ჩართულობა გულისხმობს ბიზნესის წვდომას უნარებსა და კომპეტენციებზე. აღნიშნული თანამშრომლობა უზრუნველყოფს მომზადებული კადრების განათლებისა და კვალიფიკაციის მზაობას შრომის ბაზართან. კერძო სექტორს შეუძლია მიაწოდოს პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განმახორციელებლებს ღირებული შეხედულებები შრომის ბაზარზე საჭირო უნარებისა და კომპეტენციების შესახებ. მნიშვნელოვანი სექტორის საკითხია მონაწილეობაც. პროგრამების შინაარსის კურიკულუმის განვითარებაში შემუშავება კერძო კერძო სექტორის ჩართულობის კონტექსტში გულისხმობს საგანმანათლებლო პროგრამების შექმნას, რომელიც პასუხობს ინდუსტრიის დინამიურ საჭიროებებსა და ტენდენციებს. კერძო სექტორთან თანამშრომლობა საგანმანათლებლო დაწესებულებას საშუალებას აძლევს გამოიყენოს კერძო სექტორის სპეციფიკური ცოდნა და განვითარებადი ტექნოლოგიები, რაც თავის მხრივ პროგრამის ხარისხისა და კურსდამთავრებულთა ცოდნის მაქსიმიზაციის წინაპირობაა. სწავლების მნიშვნელოვანი კომპონენტია რეალურ სამუშაო გარემოში სწავლის შესაძლებლობების უზრუნველყოფა, რაც გულისხმობს თეორიული და პრაქტიკული გამოცდილების ინტეგრირებას, კერძო სექტორთან თანამშრომლობა, კი ამ კომპონენტის რეალიზების საუკეთესო საშუალებაა. კერძო სექტორის ჩართულობა თავისთავად გულისხმობს ფინანსური რესურსების მობილიზების ობიექტების შესაძლებლობას, ინფრასტრუქტურის რაც კორელაციაშია გაუმჯობესებასთან. საგანმანათლებლო აღნიშნული მოიცავს წვდომას თანამედროვე აღჭურვილობაზე, ტექნოლოგიებსა და სახელოსნოებზე. მხარდაჭერა შეიძლება დაწესებულებების გამოიხატოს სტუდენტების ინფრასტრუქტურის სტიპენდიებსა და აღნიშნული, კი განვითარებაში, გადამწყვეტ როლს თამაშობს პროფესიული განათლების პროგრამების საერთო ხარისხის გაუმჯობესებაში. მნიშვნელოვანი საკითხია, ინდუსტრიებს შორის ასევე კავშირების საგანმანათლებლო დაწესებულებებსა დამყარება, მოიცავს რაც ამ და სფეროში სტუდენტებისთვის პოტენციურ დამსაქმებლებთან დაკავშირების გზებისა და კარიერული წინსვლის შესაძლებლობების გაფართოებას. აღნიშნული ხელს უწყობს პროფესიული განათლების კურსდამთავრებულებისთვის განათლებიდან დასაქმებაზე შეუფერხებელ ტრანზიციას. კერძო სექტორთან თანამშრომლობა თავის მხრივ გულისხმობს პროფესიულ სტუდენტებს შორის სამეწარმეო სექტორის ჩართულობა ჰოლისტურ მიდგომას, უნარებისა და აზროვნების განვითარებასაც. შეჯამების სახით პროფესიული შეიძლება განათლების ითქვას, სფეროში რომ კერძო მოიცავს ექსპერტიზის, პრაქტიკული გამოცდილების, ფინანსური მხარდაჭერისა და განათლების ხარისხის უზრუნველყოფის მიმართულებით. აღსანიშნავია, რომ საქართველოში პროფესიული განათლების განვითარების პროცესში კერძო სექტორის ჩართულობის საკითხი მნიშვნელოვნად აღიქმება. ეს დასტურდება 2013-2020 წლების პროფესიული განათლების რეფორმის სტრატეგიისა და პროფესიული განათლების 2021-2025 წლების სტრატეგიის დოკუმენტებით, სადაც აღნიშნულია კონკრეტული მიმართულებები, თუ რა მხრივ ხედავს სახელმწიფო თანამშრომლობის შესაძლებლობას. თუმცა 2021-2025 წლების სტრატეგიაში საუბარია იმ ფაქტზე, რომ კერძო სექტორის დაინტერესებულ მხარეებთან კონსულტაცია ნაკლებად ხდება პოლიტიკის განსაზღვრისა თუ დანერგვის პროცესში, ნაკლებია თანამშრომლობის ტრადიციები თუ ნდობა სოციალური პარტნიორების მხრიდან. 32 32 პროფესიული განათლების სტრატეგია 2021-2025 წწ https://mes.gov.ge/uploads/files/2021.5.11%20VET%20strategy%20draft.pdf პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს ახალმა კანონმა გზა გაუხსნა საჯარო-კერძო პარტნიორობას და კერძო სექტორის მეტ თანამონაწილეობასა და ჩართულობას პროფესიული განათლების სფეროში. აღნიშნული გამოიხატა საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს კერძო სექტორთან თანამონაწილეობით კერძო სამართლის იურიდიული პირის ფორმით კოლეჯის პროფესიულ დაფუძნების განათლებაში შესაძლებლობაში, ჩართულობის რაც ზრდისათვის კერძო წინ სექტორის გადადგმული ნაბიჯია. 33 ასევე, თანამშრომლობის შესაძლებლობების გაფართოების მიზნით, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროსა და საჯარო სამართლის კორპორაცია - საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველოს პალატის მიერ შეიქმნა არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი - პროფესიული უნარების სააგენტო. განვითარების სააგენტოს მიზანია ხელშეწყობა საჯარო და ქვეყნის ადამიანური კაპიტალის კერძო ერთობლივი სექტორების ძალისხმევითა და პასუხისმგებლობების გაზიარების გზით. 34 მსოფლიო ბანკმა 2022 წელს მოამზადა საქართველოში ადამიანური კაპიტალის მიმოხილვის დოკუმენტი, სადაც პროფესიული უნარების სააგენტოს შექმნა კერძო სექტორის ჩართულობის შესაძლებლობის ზრდის, სტუდენტების შეფასებისა მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების, და კოლეჯების ინსტიტუციური პროფესიული შესაძლებლობების განვითარების კუთხით დადებითად შეფასდა. 35 თუმცა, დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ მიუხედავად პროფესიული განათლების სფეროში მიღწეული პროგრესისა, რაც გამოიხატებოდა პროფესიული განათლების ჩარჩოს ევროკავშირის სტანდარტებთან ჰარმონიზაციაში, განათლების ხარისხი და შესაბამისობა კვლავ გამოწვევად რჩება, ასევე შეზღუდული და ფორმალურია კერძო სექტორის მონაწილეობაც. კერძო სექტორს სჭირდება სტიმულირება 33 პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონი https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4334842?publication=8 34 ა(ა)იპ პროფესიული უნარების სააგენტოს წესდება 35 ადამიანური კაპიტალის მიმოხილვა საქართველოში, 2022 https://cdniq.us1.myspdn.com/atsdpid1d6u5cmy4j61kro6gh/wp-content/uploads/2022/10/World-Bank-Human-CapitalReport-on-Georgia.pdf სამუშაო ადგილზე სწავლების შესაძლებლობებისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობის კუთხით. 36 პროფესიული უნარების სააგენტოს ერთ-ერთ პრიორიტეტად განსაზღვრული აქვს სექტორებში არსებული ასოციაციების მეშვეობით დარგობრივი უნარების ორგანიზაციების ჩამოყალიბება, რაც პროფესიული განათლების პოლიტიკის განხორციელების ყველა ეტაპზე მათ ჩართულობას გულისხმობს. 2024 წლის თებერვლის მდგომარეობით, საინიციატივო ჯგუფები მშენებლობა და მომსახურებები, დარგობრივი ჩამოყალიბებულია ინჟინერია, არტიზანი, ტურიზმი, ენერგეტიკა, უნარების 10 ორგანიზაციის ეკონომიკურ ჯანდაცვა სოფლის და სექტორში: პერსონალური მეურნეობა, მეღვინეობა, ინფორმაციული ტექნოლოგიები, სპორტი, ტანსაცმელი და მოდა. კომიტეტის თემატური მოკვლევის ერთ-ერთ პრიორიტეტად განისაზღვრა სწორედ პროფესიულ განათლებაში კერძო სექტორის ჩართულობასთან დაკავშირებული საქმიანობის შეფასება. ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტში ჩამოყალიბდა ქვემოთ მოცემული შეკითხვები, რომელზე პასუხის მიღებაც სამუშაო ჯგუფისთვის მნიშვნელოვანი იყო: • რამდენად ეფექტიანია დამსაქმებელთა ჩართულობა პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავების პროცესში? • რამდენად ეფექტიანია კერძო სექტორის ჩართულობა პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებაში? • რამდენად ეფექტიანია პროფესიული სასწავლებლებისა და კერძო სექტორის თანამშრომლობის არსებული პრაქტიკა (გთხოვთ, არსებობის შემთხვევაში, განსაზღვრეთ დამაბრკოლებელი და ხელშემწყობი ფაქტორები)? • რამდენად ეფექტიანია სტუდენტებისთვის კერძო შრომის სექტორის ბაზართან ჩართულობა თავსებადი განვითარებისა და მათი დასაქმების კუთხით? 36 იქვე პროფესიული კომპეტენციების • როგორ შეიძლება გაიზარდოს მცირე ბიზნეს ოპერატორების ჩართულობა პროფესიულ განათლებაში? • კომუნიკაციის რა მექანიზმებია საჭირო კერძო სექტორის გასააქტიურებლად? • რა უნდა გაკეთდეს პროფესიული სტუდენტების მაღალანაზღაურებად პოზიციებზე დასაქმების ხელშეწყობისთვის/საჭირო კომპეტენციების განვითარებისთვის? • რა ნაბიჯების გადადგმა არის საჭირო კერძო სექტორის პროფესიულ განათლებაში ჩართულობის გასაზრდელად? თემატურმა მოკვლევამ გამოავლინა, რომ პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის მნიშვნელოვანია კერძო სექტორთან თანამშრომლობა, მათ შორის, სტუდენტთა კომპეტენციების განვითარებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავების პროცესში, თუმცა საუბრობენ ჩართულობის გამოწვევებზე. თანამშრომლობის დამაბრკოლებელ ფაქტორებად სახელდება: ინტერესის ნაკლებობა, სანდოობა, განათლების ამ საფეხურის მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულება. აღნიშნული ფაქტორების დასაძლევად მოსაზრებათა ავტორები საუბრობენ კერძო სექტორთან საინფორმაციო შეხვედრების მნიშვნელობაზე, სადაც ყურადღება გამახვილდება კერძო სექტორსა და საგანმანათლებლო დაწესებულებას შორის ურთიერთთანამშრომლობის საკითხებზე და სამომავლოდ მისაღწევ შედეგებზე. ასევე მნიშვნელოვანია შეხვედრები დარგობრივ გაერთიანებებთან, სადაც მიწოდებული იქნება სიღრმისეული ინფორმაცია პროფესიული განათლების შესაძლებლობებისა და პროფესიულ განათლებაში ჩართულობის სარგებლის შესახებ. დასაბუთებულ მოსაზრებებში საუბარია პროფესიული სტუდენტის დასაქმების საკითხზეც. შემოთავაზების მიხედვით, სტუდენტები, პროფესიული დასაქმების შემთხვევაში უნდა სარგებლობდნენ საგადასახადო შეღავათებით. კერძოდ, სტუდენტებისთვის უნდა არსებობდეს გარკვეული სოციალური შეღავათები, ასევე, ხელფასის დაბეგვრის განსხვავებული სისტემა, ნაკლები საშემოსავლო გადასახადი და სტაჟირების/შეგირდობის პროცესი აღნიშნული წაახალისებს კერძო უნდა სექტორის ჩაითვალოს შრომის სტაჟში. ჩართულობას პროფესიულ განათლებაში. მოსაზრებათა ავტორები საუბრობენ იმ გარემოებაზე, რომ დამსაქმებელთა ჩართულობა პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამებისა და პროფესიების სტანდარტების შემუშავებისა და განხორციელების თუმცა, განსხვავება სახელდება არსებობს ინსტრუქტორების სექტორების ჩართვა პროცესში უმჯობესდება, მიხედვით. პრაქტიკის ასევე, გამოწვევად პროცესში. სამუშაოზე დაფუძნებული განათლების ხარისხი ნაკლებადაა სტანდარტიზებული და ხარისხი ხშირად მკვეთრად განსხვავებულია დაწესებულებების მიხედვით, რაც გავლენას ახდენს კადრების კომპეტენციებზე. მოსაზრებების ავტორები, ასევე განმარტავენ, რომ პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებსა და კერძო სექტორს შორის თანამშრომლობა უნდა მოიცავდეს შემდეგ საკითხებს: • მონაწილეობა პროგრამების შემუშავებაში, სწავლის ახალ შესაძლებლობებსა და უნარების განვითარებაში; • პროფესიული სტუდენტებისათვის პრაქტიკის სასწავლო პროცესის უზრუნველყოფა; • შუალედურ და საკვალიფიკაციო გამოცდებში თანამონაწილეობა და შეფასების უფლება; • კომპანიის ინსტრუქტორებისა და პროფესიული მასწავლებლების თანამშრომლობა; • სტუდენტის დასაქმებისა და კარიერის ძიების შესაძლებლობების უზრუნველყოფა; • საგანმანათლებლო გარემოს ინფრასტრუქტურისა ტექნიკური ბაზის გაუმჯობესებაში მხარდაჭერა; და მატერიალურ- • შრომის ბაზრისა და ინდუსტრიის საჭიროებების დაკმაყოფილებაში ხელშეწყობა. მოკვლევის ფარგლებში შემოსულ მოსაზრებებში განსაკურებული ყურადღება ეთმობა პროფესიულ განათლებაში მცირე და საშუალო ბიზნესის ჩართულობასა და თანამშრომლობის ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით სახელმწიფოს მხრიდან ნაბიჯების გადადგმის აუცილებლობას. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, გარდა ქვეყანაში არსებული მდგომარეობისა შესწავლილ იქნა საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკა. შესაბამისად, შერჩეულ იქნა ის სისტემები და ქვეყნები, რომელთაც პროფესიულ განათლებაში კერძო სექტორის ჩართულობის დიდი და წარმატებული გამოცდილება აქვთ. ნორვეგია პროფესიული განათლების განვითარება ხორციელდება კერძო სექტორსა და სხვადასხვა სოციალურ პარტნიორებთან აქტიური თანამშრომლობის ფარგლებში, რაც უზრუნველყოფს სტუდენტების მომზადებას შრომის ბაზრის მოთხოვნების შესაბამისად. სხვადსხვა პარტნიორებთან თანამშრომლობა ინსტიტუციონალიზებულია როგორც ეროვნულ, ასევე რეგიონული ადმინისტრაციების დონეზე შექმნილი საკონსულტაციო საბჭოების ფორმატში. საკონსულტაციო ორგანოების წევრთა უმრავლესობას დასაქმებულები, იკავებენ სოციალური სტუდენტთა და პარტნიორების (დამსაქმებლები, საგანმანათლებლო ინსტიტუტების) წარმომადგენლები, რაც ასევე განსაზღვრულია შესაბამისი კანონმდებლობით. 37 პროფესიული განათლებისა და სწავლების ეროვნული საბჭო წარმოადგენს ეროვნულ დონეზე მოქმედ საკონსულტაციო ორგანოს. საბჭოს წევრებს შორის, განათლების სამინისტროსა და ადგილობრივი განვითარების სამინისტროსთან ერთად (Ministry of Local Governance and Modernization) არიან კერძო სექტორის, დამსაქმებლების, საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და სტუდენტური 37 პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი, „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში“, თავი 7, 2021 - https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/norway-u2 გაერთიანებების წარმომადგენლები. 38 საბჭო კონსულტაციებს და რჩევებს აძლევს სამინისტროს პროფესიული პროგრამების განახლებისა და შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან მორგების მიმართულებით. ამასთანავე, რეგიონული ადმინისტრაციების დონეზე შექმნილია ათი პროფესიული სწავლების საბჭო, (vocational training councils (Faglige råd)) და პროფესიული მომზადების საბჭოები (Yrkesopplæringsnemnda/County Vocational Training Boards), რომლებიც რჩევებს იძლევიან კონკრეტული ჯგუფების მომზადების, ადგილობრივი შრომის ბაზრის პროგრამების კარიერული საჭიროებებზე ფარგლებში განვითარებისა მორგებული და უნარების განვითარების საკითხებზე. 39 ასევე, კერძო სექტორი აქტიურად არის ჩართული შეგირდობის პროგრამების განხორციელებაში. კერძო კომპანიებსა და ორგანიზაციებს, შეუძლიათ უზრუნველყონ შეგირდობისა და პროფესიული სწავლების პროგრამები, ხშირად მთავრობასთან მომზადება პარტნიორობით. კონკრეტული ამ პროგრამების პროფესიებისთვის. მიზანია მთავრობა სტუდენტების არეგულირებს და აკონტროლებს ამ პროგრამების ხარისხს, რათა უზრუნველყოს ხარისხის ეროვნულ სტანდარტებთან შესაბამისობა. კერძო კომპანიებს ასევე შეუძლიათ ითანამშრომლონ ნორვეგიის უნივერსიტეტებთან და კვლევით დაწესებულებებთან კვლევის ჩასატარებლად, შესთავაზონ საკონსულტაციო მომსახურება ან განავითარონ კონკრეტულ ინდუსტრიებზე მორგებული სასწავლო პროგრამები. მათ შეუძლიათ ხელი შეუწყონ ცოდნისა და გამოცდილების გაცვლას აკადემიასა და კერძო სექტორს შორის. კერძო სექტორთან თანამშრომლობის მრავალფეროვანი მექანიზმები ხელს უწყობს შრომის ბაზრის პროფესიული პროგრამების განვითარებას მომზადებას. აღნიშნულს მოწმობს კურსდამთავრებულთა დასაქმების და საჭიროებებზე მორგებული კვალიფიციური პროფესიული მაჩვენებლებიც. კადრების სასწავლებლების 2019-2022 წლების ევროკომისია, დასაქმება, სოციალური საკითხები და ინკლუზია, ევროპის შეგირდობის ალიანსი - https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1149&langId=en&idDataTable=88 39 პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი, „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში“, თავი 7, 2021 - https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/norway-u2 38 განმავლობაში, პროფესიული სასწავლებლების კურსდამთავრებულთა დასაქმების მაჩვენებელი 84.9%-დან 87.6%-მდე გაიზარდა. დანია დანიაში სოციალურ პარტნიორებს განსაკუთრებული ადგილი უკავიათ პროფესიული განათლების ყველა დონეზე საბაზისო პროფესიული განათლების საბჭო შეიმუშავებს რეკომენდაციებს და რჩევებს აძლევს განათლების სამინისტროს პროფესიული განათლების მთავარ საკითხებსა და ამოცანებზე, საბჭოს წევრები არიან: დანიის დამსაქმებელთა გაერთიანების, ფინანსური სექტორის დამსაქმებელთა ასოციაციის, დანიის რეგიონების, მუნიციპალიტეტების ეროვნულ ასოციაციის, თანამდებობის პირთა და მოხელეთა გაერთიანების, სტუდენტთა ორგანიზაციის, სკოლების ხელმძღვანელთა ორგანიზაციებისა და მასწავლებელთა ორგანიზაციების წარმომადგენლები. საბაზისო პროფესიული განათლების საბჭოს შემდეგ პროფესიული განათლების განვითარებაში განსაკუთრებული ადგილი უკავიათ პროფესიულ კომიტეტებსა და ადგილობრივი განათლების კომიტეტებს, რომელთა წევრებიც აგრეთვე, სოციალური პარტნიორები არიან. პროფესიული კომიტეტები, განათლების სამინისტროსთან ერთად განსაზღვრავენ მიზნებს და შეიმუშავებენ განათლების ჩარჩო დოკუმენტს, უზრუნველყოფენ შრომის ბაზარზე კონკრეტული საჭიროებების გამოვლენას და შემდეგ მათ გაუმჯობესებას. კერძო მეწარმეებიც აქტიურად არიან ჩართულნი პროფესიული განათლების სისტემაში. როდესაც მოსწავლეები გადიან სტაჟირებას და სწავლებას კერძო საწარმოებში/კომპანიებში, ხელშეკრულებას და კომპანიები უხდიან მათთან ხელფასს. ხშირ აფორმებენ კოლექტიურ შემთხვევაში კომპანიები უზრუნველყოფენ კურსდამთავრებული მოსწავლეების შემდგომ დასაქმებას. დანიაში, არსებობს სხვადასხვა წამახალისებელი მექანიზმები, რომლებიც უზრუნველყოფენ კერძო კომპანიების ჩართვას შეგირდობის პროგრამებში. შეგირდობა და პრაქტიკული სწავლება წარმოადგენს როგორც დაწყებითი (IVET), ასევე განგრძობითი პროფესიული (CVET) პროგრამების განუყოფელ ნაწილს. ეროვნულ დონეზე, შეგირდობის პროგრამების განხორციელება კოორდინაციაზე პასუხისმგებელია განათლების სამინისტრო, ხოლო ადგილობრივ დონეზე მუნიციპალური დასაქმების ცენტრები არიან პასუხისმგებელნი დამსაქმებელსა და შეგირდებთან გაფორმებული კონტრაქტების ადმინისტრირებასა და კოორდინაციაზე. 40 ავსტრია ავსტრიაში პროფესიული განათლების გარკვეული პროგრამის მონაწილეთათვის (მაგ. შეგირდობის კომპონენტია. პროგრამები) შესაბამისად, კერძო კომპანიებში სექტორი მუშაობა სავალდებულო აქტიურად თანამშრომლობს პროფესიულ სასწავლებლებთან. ამ კუთხით, განსაკუთრებით გამოირჩევიან მცირე და საშუალო საწარმოები (SME). აღნიშნული განპირობებულია იმ ფაქტით რომ ქვეყანაში არსებული კომპანიების 99.6% სწორედ SME-ებზე მოდის. 2019 წელს ქვეყანაში დასაქმებულთა 67% (2.1 მილიონი ადამიანი) სწორედ SMEებზე მოდიოდა. ამავე წელს SME-ებს ჰყავდათ 53200-მდე შეგირდი (trained 53 200 apprentices), რამაც მთლიანი შეგირდების 63% შეადგინა. SME-ებისთვის, განსაკუთრებით კი მიკრო და მცირე საწარმოებისთვის მრავალფეროვანი, ამავდროულად მიმდინარე და სამომავლო მოთხოვნებს მორგებული პროფესიული განათლება, ძალზედ მნიშვნელოვანია, ვინაიდან როგორც წესი აღნიშნულ კომპანიებს არ გააჩნიათ ადამიანური რესურსების განვითარებისა და კვლევის საკუთარი დეპარტამენტები. 41 ამასთან, კერძო კომპანიები, შესაბამის სახელმწიფო უწყებებთან ერთად მონაწილეობენ პროფესიული განათლების პროგრამების შემუშავება/განახლების სამუშაო პროცესებში. გარდა ამისა, კომპანიებს შესაძლებლობა აქვთ წარადგინონ საკუთარი ინიციატივა ახალი პროფესიული პროგრამის შემუშავების შესახებ. აღნიშნული პროცესი შესაბამისი ანალიზის საფუძველზე კომპანიებისგან ევროკომისია, Youthwiki, დასაქმება და სწავლება, შეგირდობა და ტრენინგები, თავი 3.5 - https://nationalpolicies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki/chapters/denmark/35-traineeships-and-apprenticeships 41 პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი; ვაჭრობასა და მრეწველობაში ტრენინგების კვლევის ავსტრიის ინსტიტუტი (ibw Austria), „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში - ავსტრია: სისტემის აღწერა“ გვ. 22, 2022 - https://www.cedefop.europa.eu/en/print/pdf/node/144692 40 მოითხოვს დასტურს, რომ ინიცირებული პროგრამის შესაბამის სფეროში სამუშაო ძალაზე არსებობს მოთხოვნა და შემუშავებული პროგრამა იქნება სასურველი მისი პოტენციური მონაწილეებისთვის. 42 გერმანია პროფესიული განათლების ფედერალური ინსტიტუტი არის ძირითადი დაწესებულება, რომელიც უზრუნველყოფს პროფესიულ განათლებაში ჩართულ მხარეთა შორის შეთანხმების მიღწევას. მისი ოთხპარტიული საბჭო (Board) კონსულტაციას უწევს მთავრობას პროფესიული სწავლების ფუნდამენტურ საკითხებზე და მონაწილეობს სწავლების რეგულაციების დადგენასა და შემუშავებაში. ინსტიტუტი ატარებს კვლევებს და განსაზღვრავს პროფესიული განათლების სამომავლო ამოცანებს, ხელს უწყობს ინოვაციებს და შეიმუშავებს ახალ, პრაქტიკაზე დაფუძნებულ წინადადებებს გადასაწყვეტად. ასევე, ასრულებს საკონსულტაციო როლს პროფესიული განათლების პოლიტიკაში. გერმანიის პროფესიული განათლება (VET) ძირითადად დაფუძნებულია დუალური სწავლების სისტემაზე (შეგირდობა). იგი მიმართულია შრომის ბაზრის მოთხოვნებზე მორგებული და მაღალი ხარისხის პროფესიული კვალიფიკაციის მქონე კადრების მომზადებისკენ. ეს მოდელი იძლევა პროფესიული განათლებიდან შრომის ბაზარზე გადასვლის საკმაოდ მოქნილ შესაძლებლობას. სასწავლო პროგრამების დუალური სისტემა მოიცავს 325 მიმართულებას. პროგრამები, ჩვეულებრივ გრძელდება 3 წელი და აერთიანებს ორ სასწავლო ადგილს კომპანიებს და პროფესიულ კოლეჯებს: პრაქტიკაზე დაფუძნებული სწავლების წილი დაახლოებით 75%-ია. საწარმოები იღებენ კომპანიაზე დაფუძნებული ტრენინგის ხარჯებს და შეგირდებს უხდიან ანაზღაურებას. (ანაზღაურება რეგულირდება კოლექტიური ხელშეკრულებით და იზრდება ყოველწლიურ სწავლებასთან ერთად, რაც საშუალოდ შეადგენს კვალიფიციური მუშაკის საწყისი ანაზღაურების დაახლოებით მესამედს). 42 იქვე ეროვნული სტანდარტები და სწავლების რეგულაციები (საწარმოსა და სკოლაზე დაფუძნებული კომპონენტების სასწავლო გეგმა) უზრუნველყოფს დუალური სწავლების პროგრამების ხარისხს. კომპანიები შეგირდობის პროგრამებს ახორციელებენ სწავლების წესების შესაბამისად, რომელიც შემუშავებულია ოთხი დაინტერესებული მხარის მიერ. • ფედერალური მთავრობა; Federal Government • ადგილობრივი (მიწები) მთავრობა - State Government • კომპანიები/საწარმოები - companies • სავაჭრო გაერთიანებები (პროფკავშირები) – trade union სოციალური პარტნიორების წვლილი მნიშვნელოვანია სხვადასხვა დონეზე. ვინაიდან პროფესიული სწავლება უნდა პასუხობდეს შრომის ბაზრის მოთხოვნებს, დამსაქმებელ ორგანიზაციებს და სავაჭრო გაერთიანებებს (პროფკავშირებს) აქვთ დიდი გავლენა IVET და CVET-ის შინაარსსა და ფორმაზე. ეროვნულ დონეზე ისინი წარმოდგენილნი არიან პროფესიული განათლების ფედერალური ინსტიტუტის (BIBB) ხელმძღვანელობაში (board) და მონაწილეობენ მის კომიტეტებში (Vocational Training Committees). რეგიონულ დონეზე, პროფესიული განათლების სფეროში პალატები თამაშობენ გადამწყვეტ როლს, მათ შორის საგამოცდო პროცესებზე. აღსანიშნავია, რომ ახალი პროფესიული პროფილების (Occupational Profiles) განახლების ან განვითარების ინიციატივა ძირითადად მოდის სოციალური პარტნიორებისგან. გერმანიის კონსტიტუციის თანახმად განათლებაზე პასუხისმგებლობა ეკისრება ფედერალურ მიწებს (Federal States). ფედერალური მთავრობა პასუხისმგებელია რეგულაციების იმ ნაწილზე, რომელიც ეხება პროფესიული განათლების, საწარმოში სწავლების ნაწილს, ასევე უწყვეტ განათლებასა და მომზადებას. ფედერალური მთავრობა პასუხისმგებელია დუალური პროფესიული განათლების შინაარსის შემუშავებაზე. მისი პასუხისმგებლობა, ასევე მოიცავს დუალური პროფესიული განათლების ხელშეწყობას. ეს ღონისძიებები მოიცავს პროგრამების მუდმივ მხარდაჭერას, ასევე სპეციალური დაფინანსების პროგრამებს, რომელიც მიზნად ისახავს შექმნას დამატებითი ადგილები შეგირდებისთვის, ნაკლებად პოპულარულ რეგიონებში ან კონკრეტული/სპეციფიკური დაფინანსებას გაჭირვებულებისათვის. ფედერალური პროგრამების მთავრობა ჩართულია პროგრამებისა და სტრატეგიების შემუშავებაში, რათა გაძლიერდეს CVET და ასევე, უზრუნველყოფს სპეციალური კვლევითი პროექტების დაფინანსებას, რათა უზრუნველყოს პროფესიული განათლების მუდმივი განვითარება. ფედერალურ მიწებს აქვთ პროფესიული სწავლების კომიტეტები, დამსაქმებლების, თანამშრომლებისა და სახელმწიფო ხელისუფლების თანაბარი წარმომადგენლებით. ისინი რჩევებს აძლევენ ფედერალური მიწების(შტატების) მთავრობებს სკოლებში პროფესიული სწავლების საკითხებთან დაკავშირებით და ასევე, ხელს უწყობენ სქემების შემუშავებას, რომლებიც ეხმარება შეჭირვებულ (disadvantage) ახალგაზრდებს და უზრუნველყოფენ შესაძლებლობების გაძლიერებას კვალიფიკაციის ასამაღლებლად სკოლაზე დაფუძნებული სწავლების დროს. დამსაქმებელ ორგანიზაციებსა და სავაჭრო გაერთიანებებს აქვთ მნიშვნელოვანი გავლენა პროფესიული განათლების შინაარსსა და ფორმაზე, რათა უზრუნველყოს მათი მოთხოვნებისა და ინტერესების გათვალისწინება. მათი წარმომადგენლები არიან პროფესიული განათლების ფედერალური ინსტიტუტის მთავარი საბჭოს წევრები, მონაწილეობენ პროფესიული სწავლების კომიტეტებში ფედერალური მიწების დონეზე. სოციალური პარტნიორები ცენტრალურ როლს თამაშობენ ინიციატივების წარდგენაში, რომელიც შეეხება ცვლილებებს, ვინაიდან პროფესიული სწავლების სტრუქტურა უნდა აკმაყოფილებდეს ინდუსტრიის/ეკონომიკის და სტუდენტის მოთხოვნებს. ისინი ჩართულნი არიან პროფესიული სტანდარტების მოთხოვნების ან ახალი სასწავლო რეგულაციების შემუშავებაში. კომპეტენტური ორგანოები გადამწყვეტ როლს თამაშობენ გერმანიაში. ყველაზე დიდ ჯგუფს პროფესიული პალატები წარმოადგენს. მათი ამოცანებია სწავლების მონიტორინგი, სწავლების ხარისხის უზრუნველყოფა, საგამოცდო სისტემის ორგანიზება და დასკვნითი გამოცდების ჩატარება. 43 სოციალური პარტნიორები • მუშაობს წინადადებების შემუშავებაზე ახალი სასწავლო ოკუპაციის (მიმართულების) შესაქმნელად ან არსებულის დასახვეწად; • ნიშნავს ექსპერტებს, სასწავლო წესებისა და გეგმების მოსამზადებლად; • აწესებს რეგულაციებს კოლექტიურ სახელფასო ხელშეკრულებებში, რომელიც ეხება training allowances -ის ოდენობას. პალატები • კონსულტაციას უწევს კომპანიასა და მოსწავლეებს/სტუდენტებს; • ახორციელებს მონიტორინგს სწავლებაზე; • ადგენს შესაბამისობას კომპანიებსა და ტრენერებს შორისო; • არეგისტრირებენ სასწავლო კონტრაქტებს; • ატარებს გამოცდებს; • ქმნის პროფესიული განათლების კომიტეტებს. შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ განხილულ ქვეყნებში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს კერძო სექტორის, კერძოდ ბიზნესის, ინდუსტრიებისა და სოციალური პარტნიორების ჩართულობას პროფესიული განათლების განვითარების, მათ შორის, პროგრამების შემუშავებისა და განხორციელების პროცესში. თანამშრომლობა ეფუძნება სოციალური პასუხისმგებლობის განაწილებას სახელმწიფოსა და კერძო სექტორს შორის, რაც უზრუნველყოფს ქვეყნაში ადამიანური კაპიტალის განვითარებასა და მათი უნარების შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან შესაბამისობას. თუმცა, განხილულ ქვეყნებში ჩანს ბალანსი კერძო სექტორის მიერ ბიზნესების მომგებიანად წარმართვასა და სოციალური პასუხისმგებლობების აღებას შორის. 43 Vocational education and training in Europe | Germany | CEDEFOP (europa.eu) მნიშვნელოვანია ისიც, რომ აღნიშნული თანამშრომლობა ხშირ შემთხვევაში ფორმალიზებული და ინსტიტუციონალიზებულია. ამასთანავე, საერთაშორისო პრაქტიკასთან ერთად, მოსაზრებების ავტორებისა და სხვადასხვა წყაროების ანალიზის საფუძველზე, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ კერძო სექტორის ჩართულობის კუთხით, ბოლო წლების განმავლობაში მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა საქართველოშიც, თუმცა, რჩება მთელი რიგი გამოწვევები, რაც უკავშირდება მათ ეფექტიან აღსრულებას. თავი 6 - ინკლუზიური პროფესიული განათლება პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონში განსაზღვრულია ინკლუზიურიობის კომპონენტი, რაც გულისხმობს თანაბრად ხელმისაწვდომ საგანმანათლებლო პროცესს, რომლის ფარგლებშიც ყველა პროფესიული სტუდენტისა და მსმენელისათვის უზრუნველყოფილია განათლების მიღება ინდივიდუალური საგანმანათლებლო საჭიროებისა და შესაძლებლობის გათვალისწინებით. ამავე კანონის მიხედვით, განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო შეიმუშავებს პირის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების იდენტიფიკაციისა და ინკლუზიური პროფესიული განათლების განხორციელების წესსა და პირობებს, თუმცა სამინისტროდან მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, აღნიშნული ამ დრომდე არ არის დამტკიცებული, დოკუმენტი ინიცირებულია და მიმდინარეობს განხილვისა და შეთანხმების პროცესი. 44 პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მიხედვით, კოლეჯი ვალდებულია შექმნას ინკლუზიური პროფესიული განათლების განხორციელების პირობები, საჭიროების შემთხვევაში, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პროფესიული სტუდენტისა და მსმენელისათვის შეიმუშაოს ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა, რომლის შესაბამისადაც განხორციელდება პროფესიული სტუდენტისა და მსმენელის სწავლება, სოციალური ადაპტაცია და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ინტეგრაცია. აგრეთვე სავალდებულოა საგანმანათლებლო დაწესებულების სასწავლო გარემოს ხელმისაწვდომობა. 45 უნდა აღინიშნოს, რომ კოლეჯების მშენებლობა ეფუძნება ზოგადი რეგულირების საგანს, რაც „შენობა-ნაგებობის უსაფრთხოების წესების“ ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის №41 დადგენილებას ეხმიანება, აღნიშნული გულისხმობს, რომ ის კოლეჯები, რომლებიც დადგენილების მიღების 44 45 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4334842?publication=8 იქვე შემდგომ შენდება, სრულად მორგებულია შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების საჭიროებებზე. პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამაზე ჩარიცხვის წესისა და პირობების დამტკიცების შესახებ ახალგაზრდობის საქართველოს მინისტრის მეცნიერებისა და ბრძანების მიხედვით სპეციალური მქონე პირთა ჩარიცხვა ხორციელდება დადგენილი წესით, პრაქტიკული საგანმანათლებლო საჭიროების დაწესებულებების მიერ №42/ნ განათლების, მოსინჯვის საფუძველზე. პრაქტიკული მოსინჯვა გულისხმობს პირის მიერ პროგრამისთვის ყველაზე დამახასიათებელი აქტივობის/აქტივობების პრაქტიკულ შესრულებას მის ინდივიდუალურ საჭიროებებსა და შესაძლებლობებზე მორგებულ პირობებში, რომელსაც თან ახლავს რეფლექსიის პროცესი და რომელიც ემსახურება აპლიკანტის მიერ საკუთარ შესაძლებლობებსა და პროფესიულ ინტერესებში უკეთ გარკვევას, ისევე, როგორც პრაქტიკულ მოსინჯვაზე დამკვირვებლების მიერ კონკრეტულ პროფესიასთან/პროგრამასთან მიმართებით პირის ძლიერი და სუსტი მხარეების განსაზღვრას. სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირთა ჩარიცხვის მიზნით, მულტიდისციპლინური გუნდი უზრუნველყოფს სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირის სტატუსით რეგისტრირებული აპლიკანტის შეფასებას, ამ აპლიკანტის შეფასების დასკვნის მომზადებას და სარეგისტრაციო სისტემაში დასკვნის განთავსებას, რომლითაც დასტურდება აპლიკანტის სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროება. 46 შესაბამისად, კოლეჯებს საქმიანობისას გათვალისწინებული აქვს შშმ და სსსმ პირების რეგისტრაციისა და ჩარიცხვის განსხვავებული წესი, ასევე სწავლისთვის განსახორციელებელი აქტივობები, ინდივიდუალური სასწავლო გეგმა, ინკლუზიური პროფესიული განათლების სპეციალისტებისა და სსსმ პირის ასისტენტის მიერ განსახორციელებელი აქტივობები. სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების ან/და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე 46 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5206732?publication=6 პროფესიული სტუდენტის სწავლების ხელშეწყობისათვის არსებულ ვაუჩერულ დაფინანსების პირველად და კვარტალურ ოდენობას ემატება 1000 ლარი. 47 აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფოს მხრიდან ინკლუზიური პროფესიული განათლების საკითხი მნიშვნელოვნად არის აღქმული, რაც დასტურდება, ასევე საქართველოს პარლამენტის 2022 წელს მიღებული გადაწყვეტილებით, რომლის მიხედვითაც პროფესიული ფარგლებში დააწესა განათლების ეროვნული ჯილდოს კონკურსის სპეციალური ჯილდო კატეგორიაში - ინკლუზიური პროფესიული განათლების საუკეთესო პრაქტიკა. საუკეთესო პრაქტიკაში იგულისხმება მოწყვლადი ჯგუფების სწავლის პროცესში ჩართულობის ხარისხი, პროგრამის შემუშავების პროცესში მოწყვლადი ჯგუფების საჭიროებების კვლევა და შეფასება, პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების და ინფრასტრუქტურის ადაპტირება და პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამის შესახებ ცნობადობის გაზრდა მოწყვლად ჯგუფებში. აღნიშნული ხაზს უსვამს ქვეყნის უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს მხრიდან, ერთი მხრივ პროფესიული განათლების, ხოლო მეორე მხრივ განათლების ამ საფეხურში ყველა სახის მოწყვლადი ჯგუფის ჩართულობის მნიშვნელობას. თემატური მოკვლევის ჯგუფმა შესწავლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საკითხად განსაზღვრა სწორედ პროფესიული განათლების საფეხურზე ინკლუზიურობის კომპონენტის შეფასება. ამ მიმართულებით ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტში ჩამოყალიბდა შემდეგი შეკითხვები: • რა გამოწვევების ინფრასტრუქტურის წინაშე დგას პროფესიული ადაპტირების, ისე განათლება, პროგრამების სსსმ როგორც პირების საჭიროებებზე მორგების კუთხით? • რამდენად ხდება პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებისას სტუდენტთა სპეციალური საჭიროებების კვლევა და მათი გათვალისწინება? 47 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2021412?publication=25 • რამდენად უწყობს ხელს არსებული პოპულარიზაციის მექანიზმები პროფესიული მოწყვლადი პროგრამები ჯგუფების და ჩართვას პროფესიულ განათლებაში? • რა მექანიზმებს უნდა იყენებდეს სახელმწიფო პროფესიული განათლების ინკლუზიურობის ზრდისთვის, მათ შორის პროფესიულ განათლებაში შშმ და სსსმ პირთა ჩართულობის გასაზრდელად? აღსანიშნავია, რომ ამ მიმართულებით თემატური მოკვლევის ფარგლებში შემოსული დასაბუთებული მოსაზრებების უმრავლესობაში ნაკლები ყურადღება მახვილდებოდა. თუმცა, მოსაზრებების საფუძველზე ირკვევა, რომ კოლეჯების გარკვეულ ნაწილში ფიქსირდება ადაპტირების პრობლემები, ასევე პროფესიული საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის შშმ პირთათვის ავტორები საუბრობენ შემუშავებისას სტუდენტთა მოსაზრებების პროგრამების სპეციალური საჭიროებების კვლევისა და მათი გათვალისწინების სიმცირეზე. მოწყვლადი ჯგუფების პროფესიულ განათლებაში ჩართვისათვის მნიშვნელოვანი ნაბიჯები იდგმება, როგორც სახელმწიფოს, ისე პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებების მხრიდან, თუმცა, ეს არ არის საკმარისი. კოლეჯების მხრიდან დადებითად ფასდება არსებული საკანონმდებლო ჩარჩო და რეგულაციები. თუმცა, პრობლემად რჩება სწავლების ეტაპზე შშმ და სსსმ პირებზე მორგებული სერვისების მიწოდების საკითხი და კურსდამთავრებულების დასაქმების შესაძლებლობები. ჩართულ პირთა უმრავლესობა საუბრობს, რომ ნაკლებია დამსაქმებლებისა და ზოგადად, საზოგადოების მხრიდან მზაობა შშმ და სსსმ პირების საზოგადოებაში სრულ ინტეგრაციასთან დაკავშირებით. აღნიშნულისგან განსხვავებულია 2021-2022 წლების კურსდამთავრებულთა კვლევის შედეგები. კვლევაში ჩართული სსსმ პირების 69% დასაქმებულია და ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად - 8%-ით გაიზარდა 2023 წელს და 77% შეადგინა. განათლების მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროდან გამოთხოვილი ინფორმაციის საფუძველზე ირკვევა, რომ ბოლო 5 წლის მანძილზე, საქართველოში არსებულ პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სპეციალური საგანმანათლებლო სტუდენტთან საჭიროებების სრული მქონე რაოდენობის 1431 სტუდენტი დაახლოებით 2 ჩაირიცხა, პროცენტს რაც შეადგენს. კურსდამთავრებულთა რიცხვი კი 55 პროცენტია. მსგავსად სხვა საკითხებისა, თემატური მოკვლევის ანგარიშში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს პროფესიული განათლების ინკლუზიურობის თვალსაზრისით საერთაშორისო პრაქტიკის ანალიზს, ამ შემთხვევაში შეირჩა საქართველოსთან ყველაზე თავსებადი და ამავდროულად წარმატებული სისტემები. ნორვეგია ნორვეგიამ მნიშვნელოვანი ძალისხმევა გაატარა პროფესიული განათლების სისტემაში ინკლუზიურობის ხელშეწყობისთვის, განათლების თანაბრად ხელმისაწვდომობის შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად. ნორვეგიის პროფესიული განათლების სისტემა უზრუნველყოფს სხვადასხვა მექანიზმებს, რომლებიც ხელს უწყობენ პროფესიულ განათლებაში ნორვეგიაში პროფესიულ ინკლუზიურობის მაღალ ხარისხს ნორვეგიაში: • დაშვების თანაბარი შესაძლებლობები: საგანმანათლებლო პროგრამებზე მიღების პროცესი ძირითადად ეფუძნება აკადემიურ დამსახურებას და კვალიფიკაციას. დაშვების დისკრიმინაციული პრაქტიკა აქტიურად იკრძალება და დაწესებულებების მიზანია ყველა განმცხადებლისთვის თანაბარი პირობების უზრუნველყოფა; • სწავლების მოქნილი ფორმები: ნორვეგიის საგანმანათლებლო სისტემა სთავაზობს სწავლების სხვადასხვა მოქნილ ფორმებს, მათ შორის პროგრამებს ნახევარ განაკვეთზე და ონლაინ კურსებს, რომლებსაც შეუძლიათ სხვადასხვა საჭიროებებისა და გრაფიკის მქონე სტუდენტების მიღება; • ინკლუზიური პოლიტიკა: ნორვეგიის ინსტიტუტებმა განახორციელეს ინკლუზიური პოლიტიკა და პრაქტიკა, რომელიც მიზნად ისახავს მრავალფეროვნების ხელშეწყობას და ბარიერების შემცირებას. ეს პოლიტიკა მოიცავს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე სტუდენტების მხარდაჭერის სერვისებს, გენდერული თანასწორობის ინიციატივებს და პროგრამებს ნაკლებად წარმოდგენილი ჯგუფების მოსაზიდად და მხარდასაჭერად; • მხარდაჭერის სერვისები: ნორვეგიის უნივერსიტეტები და კოლეჯები უზრუნველყოფენ ყოვლისმომცველ მხარდაჭერას, მათ შორის აკადემიურ კონსულტაციას, ფსიქიკური ჯანმრთელობის მხარდამჭერ სერვისებსა და კარიერულ განვითარებას; • მრავალფეროვანი პროგრამები და პერსონალი: სახელმწიფომ გაიღო დიდი ძალისხმევა ნორვეგიის ინსტიტუტების პროგრამებისა და პერსონალის დივერსიფიკაციისთვის, უფრო ინკლუზიური სასწავლო გარემოს შექმნისა და სხვადასხვა მისაბაძი მოდელების ხელშეწყობისთვის; • ანტიდისკრიმინაციული კანონები: ნორვეგიას აქვს ანტიდისკრიმინაციული კანონები, რომლებიც განათლების სექტორზეც ვრცელდება. ეს კანონები იცავს სტუდენტებს დისკრიმინაციისგან ისეთი ფაქტორებით, როგორიცაა რასა, სქესი, სექსუალური ორიენტაცია და შეზღუდული შესაძლებლობები. • ინკლუზიური კვლევები და ინიციატივები: ნორვეგიის ინსტიტუტები ჩართულნი არიან კვლევებში და ინიციატივებში, რომლებიც ფოკუსირებულია განათლებაში ინკლუზიურობასა და თანასწორობაზე. ისინი აქტიურად ეძებენ გზებს გააუმჯობესონ თავიანთი პრაქტიკა, რათა უზრუნველყონ კიდევ უფრო ინკლუზიური გარემო. დანია დანიაში მოქმედებს სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები: 48 მათ შორის, ლტოლვილთა ინტეგრაციის ძირითადი საბაზო პროგრამა (IGU), დისლექსიის ფიზიკური მქონე და ზრდასრულთა ფსიქოლოგიური განათლება, შეზღუდული სპეციალური განათლება შესაძლებლობების მქონე პირთათვის. Eurydice – Adult Education and Training, თავი 8.4 - https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-educationsystems/denmark/main-types-provision 48 ლტოლვილთა ინტეგრაციის საბაზო ტრენინგ პროგრამა (IGU) უზრუნველყოფს იმ ლტოლვილთა კვალიფიკაციის ამაღლებას, რომლებიც ვერ აკმაყოფილებენ დანიის შრომის ბაზარზე არსებულ მოთხოვნებს. პროგრამა განკუთვნილია 18-დან 40 წლამდე ასაკის ლტოლვილებისთვის, რომლებიც 10 წელზე ნაკლებია რაც დანიაში ცხოვრობენ. პროგრამა ორწლიანია და მოიცავს თეორიულ და პრაქტიკულ კურსს. პროგრამა არ ითვალისწინებს მიღებისათვის სპეციალურ მოთხოვნებს და არის უფასო. 49 დისლექსიის მქონე ზრდასრულთა განათლება - ზრდასრულთა განათლების ცენტრები (VUC) სთავაზობენ დისლექსიის მქონე ზრდასრულ პირებს განათლების სპეციალურ პროგრამას, რომლის მონაწილეებს წერა-კითხვის მიზანია სიძნელეები. დაეხმაროს კლასში და მაქსიმუმ გაუადვილოს 2-დან 6-მდე მონაწილეა, შესაძლებელია ინდივიდუალური ლექციების ჩატარებაც. პროგრამა განკუთვნილია 25 წლის და ზემოთ ასაკის პირთათვის, თუმცა შესაძლებელია 25 წლამდე ასაკის პირთა მონაწილეობაც გარკვეულ შემთხვევებში. პროგრამაში მონაწილეობის მისაღებად საჭიროა ტესტირების და ინტერვიუს გავლა, რათა შეფასდეს თუ რამდენად რელევანტურია ეს პროგრამა მონაწილეთათვის. სწავლება, სასწავლო მასალები და მასწავლებლის მომსახურება უფასოა. 50 სპეციალური განათლება ფიზიკური და ფსიქოლოგიური შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთათვის - სთავაზობს ფიზიკური ან ფსიქოლოგიური შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებს შშმ პირთათვის განკუთვნილ სპეციალურ საგანმანათლებლო პროგრამას, რომლის მიზანია შეზღუდული შესაძლებლობების შემსუბუქება და შემცირება. სწავლებისას მონაწილეები ეცნობიან სხვადასხვა სტრატეგიებსა და მეთოდებს, რაც ხელს უწყობს მათ სოციუმში ინტეგრაციას და ცხოვრებას შეზღუდული შესაძლებლობების არმქონე პირთა მსგავსად. სწავლება, სასწავლო მასალები და მასწავლებლის მომსახურება უფასოა. 51 იქვე იქვე 51 იქვე 49 50 ავსტრია ავსტრიაში სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეებისთვის პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამის მოსამზადებელი წელი (Pre- Vocational Year) მიმდინარეობს სპეციალურ (Special Schools) ან შესაბამის ინკლუზიურ სკოლებში. აღნიშნული პროგრამა წარმოადგენს სავალდებულო განათლების ნაწილს და მისი მიზანია ხელი შეუწყოს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე და სხვა მოწყვლადი ახალგაზრდების შესაძლებლობების გაძლიერებას შრომის ბაზარზე. გარდა ამისა, აღნიშნული ჯგუფის პირებისთვის შემუშავებულია (Individual ინდივიდუალური Vocational Training), პროფესიული რომელიც განათლების ხორციელდება პროგრამა განგრძობითი შეგირდობის პროგრამის (Extended Apprenticeship) ან არასრული კვალიფიკაციის (Partial Qualification) პროგრამის ფორმით. პირველი მათგანი შესაძლებლობას აძლევს მონაწილეებს შედარებით მეტი დრო დაუთმონ სასურველი კვალიფიკაციის მიღებას, ხოლო მეორე მათგანი გულისხმობს სხვადასხვა სპეციალობების გარკვეული ელემენტების შესწავლას, პროგრამის მონაწილეთა უნარებსა და საჭიროებების შესაბამისად. ამასთან, ინდივიდუალური პროფესიული განათლების პროგრამის კურსდამთავრებულს საშუალება ეძლევა დაიწყოს მუშაობა სპეციალისტად, ან გააგრძელოს სწავლა სხვა საგანმანათლებლო პროგრამებზე. 52 გერმანია ინკლუზიურობის ასპექტი გერმანიის პროფესიული განათლების სისტემაში განხილული იქნება გენდერული განაწილებისა და შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა მონაწილეობის ხელშეწყობის ჭრილში. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პროფესიულ განათლებაში ჩართულობის ხელშეწყობა ხორციელდება სხვადასხვა ნორმატიული აქტის საფუძველზე, სხვადასხვა დონეზე და სხვადასხვა სასწავლო დაწესებულებებში. Austrian Euroguidance Center, “ავსტრიის განათლების სისტემა” - https://bildungssystem.at/en/school-uppersecondary/pre-vocational-year-and-individual-vocational-training 52 ინკლუზიურობის უზრუნველყოფის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი ძალაუფლება გააჩნია გერმანიის შეზღუდულ შესაძლებლობების მქონე პირთა სახელმწიფო კომისარიატს. აღნიშნული ინსტიტუტი ხელს უწყობს შშმ პირთა ინკლუზიას, როგორც განათლების სისტემაში, ასევე ზოგადად, სოციუმში. 53 ეროვნულ დონეზე პროფესიული განათლების და სწავლების პროგრამები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის უზრუნველყოფილია შემდეგი სამი ცენტრალური ასპექტის გათვალისწინებით: 1. დუალური პროფესიული განათლება და სწავლება; 2. შშმ პირთა მხარდაჭერილი დასაქმება; 3. პროფესიული განათლება და სწავლება შშმ პირებისთვის განკუთვნილ ადგილებში. 54 გერმანიაში პროფესიული განათლებისა და სწავლების პროცესში ინკლუზიის ხელშეწყობა ხორციელდება სპეციალური ნორმატიული ჩარჩოს მეშვეობით, რომელიც აერთიანებს კანონს "პროფესიული სწავლების შესახებ" „ხელოსნობის მარეგულირებელ’’ კანონსა და სოციალური უზრუნველყოფის კოდექსის სხვადასხვა ნაწილებს. პროფესიული სწავლების შესახებ კანონი, აგრეთვე, ხელოსნობის მარეგულირებელი კანონი ითვალისწინებს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონკრეტულ გარემოებებს. შშმ პირებმა უნდა გაიარონ პროფესიული მომზადება აღიარებულ სასწავლო პროფესიებში, დაცული უნდა იყოს სწავლების ქრონოლოგიური და ფაქტობრივი სტრუქტურა, გასათვალისწინებელია საგამოცდო პერიოდების ხანგრძლივობა, დამატებითი საშუალებების დამტკიცება და მესამე მხარის დახმარების გამოყენება, მაგალითად, როგორიცაა ჟესტების თარჯიმნები სმენადაქვეითებული ადამიანებისთვის.. 55 53 შეზღუდულ შესაძლებლობების მქონე პირთა სახელმწიფო კომისარიატი, გერმანია https://www.behindertenbeauftragter.de/Languages/EN/english-node.html 54 გერმანიის პროფესიული განათლებისა და მომზადების ფედერალური ინსტიტუტი, პროფესიული განათლება და მომზადება შშმ პირებისთვის - https://www.bibb.de/en/1551.php 55 გერმანიის კანონი ხელოსნობის შესახებ, პროფესიული განათლება შშმ პირებისთვის, თავები 42p-42q https://www.gesetze-im-internet.de/hwo/BJNR014110953.html#BJNR014110953BJNG001205116 ენის ხშირად, სწავლება აღიარებულ სასწავლო პროფესიაში არ არის შესაძლებელი შშმ პირის შეზღუდული შესაძლებლობების ხასიათისა და სიმძიმის გამო. ასეთ შემთხვევაში, პასუხისმგებელი ორგანოები, შშმ პირების ან მათი კანონიერი წარმომადგენლების მოთხოვნით, ვალდებულნი არიან შეადგინონ ადაპტირებული სასწავლო პროგრამა პროფესიული მომზადების ფედერალური ინსტიტუტის მთავარი კომიტეტის რეკომენდაციების შესაბამისად. პროგრამის შინაარსი უნდა შემუშავდეს აღიარებული სასწავლო პროფესიების არსიდან გამომდინარე, შრომის ბაზრის ზოგადი მდგომარეობისა და განვითარების შესაბამისად, შშმ პირის მდგომარეობისა და სიმძიმის გათვალისწინებით. 56 რაც შეეხება, შშმ პირთა სწავლის დაფინანსებას, სოციალური უზრუნველყოფის კოდექსის მიხედვით, სასწავლო შემწეობისთვის შშმ პირთათვის გაიცემა გრანტები. კერძოდ, დამსაქმებლებს შეუძლიათ დახმარება გაუწიონ შშმ პირთა საწარმოში სწავლებას ან შემდგომ განათლებას სწავლების ანაზღაურების სუბსიდირების გზით, თუ ასეთი სწავლება სხვაგვარად შეუძლებელია. 57 დამსაქმებლების ჩართულობა ინკლუზიის ხელშეწყობის პროცესში წახალისებულია ფინანსური მექანიზმებით. კერძოდ, დამსაქმებელს შეუძლია მიიღოს სუბსიდია შშმ პირების შესაფერისი პროფესიული მომზადების ან სამუშაო ადგილის ორგანიზებისთვის. დამსაქმებელს უფლება აქვს დროებით, სამ თვემდე გამოსაცდელი ვადით დაასაქმოს შეზღუდული, მძიმე შეზღუდული შესაძლებლობის და/ან შეზღუდულობის სხვა სტატუსის მქონე პირი და სახელმწიფოსგან მიიღოს გაწეული ხარჯების ანაზღაურება. 58 ამერიკის შეერთებული შტატები კარიერული და ტექნიკური განათლების ინკლუზიურობა წარმოადგენს ერთგვარ ძალისხმევას იმის უზრუნველსაყოფად, რომ ყველა სტუდენტი და ახალგაზრდა გერმანიის კანონი ხელოსნობის შესახებ, პროფესიული განათლება შშმ პირებისთვის, თავები 42p,42q, 42u https://www.gesetze-im-internet.de/hwo/BJNR014110953.html#BJNR014110953BJNG001205116 57 გერმანიის სოციალური უზრუნველყოფის კოდექსი, 73-ე მუხლი - https://www.sozialgesetzbuchsgb.de/sgbiii/73.html 58 გერმანიის სოციალური უზრუნველყოფის კოდექსი, 46-ე მუხლი - https://www.sozialgesetzbuchsgb.de/sgbiii/46.html 56 შშმ პირების ჩათვლით აღიჭურვოს პროფესიული უნარებითა და ცოდნით, რათა მიაღწიოს კარიერულ მიზნებს. კარიერული ინკლუზიურობის სამართლებრივ საფუძველს ქმნის ის საკანონმდებლო აქტები, რომლებიც უკავშირდება შშმ პირების კარიერულ მომსახურებას. „21-ე საუკუნის კარიერისა და ტექნიკური განათლების გაძლიერების კანონის“ ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენს უმუშევარი მოსახლეობისთვის, მათ შორის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის დასაქმების შესაძლებლობების გაზრდა, მათი აღმზრდელებისთვის კარიერულ და ტექნიკურ საგანმანათლებლო პროგრამების ან ცოდნისა და უნარების შესწავლის პროგრამების უზრუნველყოფა, რათა ამ უკანასკნელებმა შეძლონ მენტალური და აკადემიური მხარდაჭერის მიზნით შშმ პირთათვის შესაბამისი ინსტრუქციებისა და სერვისების მიწოდება. ამავე კანონის მიხედვით, საგანმანათლებლო გეგმის შედგენისას გათვალისწინებული უნდა იყოს შშმ პირების საჭიროებები პროფესიულ განათლებასთან მიმართებით. შტატის ხელმძღვანელობამ უნდა განახორციელოს საქმიანობა პროფესიული განათლების გასაუმჯობესებლად, რაც მოიცავს შტატის ისეთი საგანმანათლებლო დაწესებულებების მხარდაჭერას, რომლებიც ემსახურებიან შშმ პირებს. შეჯამების სახით შესაძლებელია ითქვას, რომ საქართველოში პროფესიულ განათლებაში ჩართული პირები, სხვა საკითხებთან შედარებით, ყველაზე ნაკლებ ყურადღებას ამახვილებენ ინკლუზიურ განათლებასა და სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე პირთა ინტეგრირების საკითხებზე. როგორც სხვა შემთხვევებში, საკანონმდებლო ბაზები და შესაბამისი პოლიტიკის დოკუმენტები ქმნის ხელსაყრელ მიმართებით, თუმცა რიგი გარემოს გამოწვევებია ზემოხსენებულ პრაქტიკაში საკითხთან აღსრულებასთან დაკავშირებით. კერძოდ, შშმ პირები განსაკუთრებულ პრობლემას აწყდებიან დასაქმების ნაწილში, ამავდროულად გარემო, მათ შორის სახელოსნოები არ არის ადაპტირებული მათ საჭიროებებზე, ამავდროულად მოსაზრებების ავტორები ყურადღებას ამახვილებენ იმ კვლევების სიმცირეზე, რომელთაც შშმ პირთა მიმართულებით არსებული პოლიტიკა უნდა ეფუძნებოდეს. საერთაშორისო პრაქტიკის შესწავლის საფუძველზე დგინდება, რომ სსსმ და შშმ პირთა ჩართულობას წარმატებულ სისტემებში განიხილავენ სხვადასხვა კონტექსტსა და ჭრილში, განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ინდივიდუალური სასწავლო გეგმების შემუშავებასა და დამსაქმებლებთან აქტიურ კომუნიკაციას, მათ შორის ფინანსური მექანიზმების შემუშავებას. თავი 7 - პროფესიული განათლების პოპულარიზაცია პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მიხედვით, განათლების მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო უფლებამოსილია პროფესიული განათლების პოპულარიზაციისა და განვითარებისათვის მიზნობრივი პროგრამების ფარგლებში კერძო, საჯარო და სამოქალაქო სექტორებისათვის გამოყოს დაფინანსება. 59 2021-2025 წლების პროფესიული განათლების სტრატეგიაში საუბარია, რომ მნიშვნელოვანია პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის კამპანიის გააქტიურება, განსაკუთრებით სკოლებში და არა მხოლოდ დაინტერესებული პირების, არამედ სხვა ფართო ჯგუფების ინფორმირება. 60 სტრატეგიაში აგრეთვე საუბარია, რომ მიუხედავად პროფესიული განათლების მიმართ საზოგადოების დამოკიდებულების დადებითად ცვლილებისა, პროცესი ნელია, მოსახლეობის 27%-ს უარყოფითი დამოკიდებულება აქვს განათლების ამ საფეხურის მიმართ. აგრეთვე, საუბარია მოსწავლეების მხრიდან პროფესიული განათლების მიმართ ნაკლებ ინტერესზე. პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონის მიხედვით სამინისტრო ვალდებული იყო 2021 წლის ივლისამდე დაემტკიცებინა ფორმალურ განათლებაში პროფესიული ორიენტაციის, კონსულტირებისა და კარიერის დაგეგმვის სტრატეგია, თუმცა ამ დრომდე აღნიშნული დოკუმენტი არ არის დამტკიცებული. სამინისტროსგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, სტრატეგიის პროექტი მომზადდა ევროკავშირის ტექნიკური მხარდაჭერით, გადამუშავებული დოკუმენტი ინიცირებულია, მიმდინარეობს შიდაუწყებრივი განხილვისა და შეთანხმების პროცესი. 61 აღსანიშნავია ის დოკუმენტები, რომელიც ზემოხსენებულ საკითხთან დაკავშირებით არსებობს, კერძოდ ევროკავშირის ფინანსური დახმარებით, შეიქმნა პროფესიული განათლების საკომუნიკაციო სტრატეგია. ასევე, ათასწლეულის https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4334842?publication=8 https://mes.gov.ge/uploads/files/2021.5.11%20VET%20strategy%20draft.pdf 61 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4334842?publication=8 59 60 გამოწვევის ფონდის – საქართველოს (MCA Georgia) მხარდაჭერით შემუშავდა სტრატეგიის სამოქმედო სატელევიზიო გეგმა. სივრცეში აღნიშნულის სისტემის შესაბამისად, ხორციელდება პოპულარიზაციისკენ მიმართული გადაცემები/სიუჟეტები, საგანმანათლებლო დაწესებულებები ქმნიან საიმიჯო და კარიერული დაგეგმვის მხარდამჭერ ვიდეორგოლებს. საზოგადოებაში ცნობიერების ამაღლების მიზნით ხორციელდება მრავალფეროვანი აქტივობები: გამოფენები, საიმიჯო რგოლები სოციალურ მედიაში და ა.შ. გარდა ამისა, სამიზნე ჯგუფებში პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის მიზნით, პროფესიული უნარების სააგენტოს მიერ ხორციელდება საინფორმაციო კამპანია, რომელიც მოიცავს პროფესიული კოლეჯების, სხვადასხვა პროფესიული საგანმანათლებლო, მათ შორის ინტეგრირებული და დუალური პროგრამების, წარმატებული სტუდენტებისა და კურსდამთავრებულების პოპულარიზებას. ასევე ბიზნესის სექტორის როლისა და ჩართულობის გამოკვეთას, როგორც საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარებას. პროფესიული განათლების პრესტიჟსა და მიმზიდველობაზე არაერთი ფაქტორი ახდენს ზეგავლენას, ინფორმირებულობა მათ მისი შორის, არსებული შესაძლებლობების სტერეოტიპები, შესახებ, ნაკლები ხელმისაწვდომობის ბარიერები, დაბალ სოციალურ სტატუსთან და ნაკლებ აკადემიურ მიღწევებთან მისი ასოცირება და ა.შ. სწორედ ქვეყანაში არსებული გამოწვევების გაანალიზების მიზნით, თემატური მოკვლევის ჯგუფმა მნიშვნელოვნად მიიჩნია პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის მიმართულებით არსებული მდგომარეობის შეფასება. ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტში გამოიყო ის ძირითადი მიმართულებები, რომელზე პასუხის გაცემაც მოკვლევის ჯგუფისათვის მნიშვნელოვანი იყო: • რამდენად ეფექტიანია არსებული მექანიზმები? პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის • რამდენად ხელმისაწვდომია კომუნიკაციის არსებული არხები მიზნობრივი, მათ შორის მოწყვლადი, ჯგუფებისთვის და სოფლის ტიპის დასახლებებში მცხოვრები პირებისთვის? • როგორ უნდა გაიზარდოს პოპულარიზაციის მექანიზმების ეფექტიანობა და ხელმისაწვდომობა? მოკვლევის ფარგლებში შემოსული დასაბუთებული მოსაზრებების საფუძველზე დგინდება, რომ კოლეჯები სისტემატიურად ახორციელებენ სკოლებში პროფორიენტაციის პროგრამებს ასევე, ეწყობა მოსწავლეების ექსკურსიები, ინდივიდუალური კონსულტაციები, ღია კარის დღეები, რეგიონალური ღონისძიებები, გამოფენები და საზაფხულო ბანაკები, თუმცა პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის სისტემური მექანიზმები არასაკმარისია და საჭიროებს დახვეწას. ასევე, ნაკლებადაა წარმოდგენილი სხვადასხვა ღონისძიების, მათ შორის სახელმწიფო ორგანოების მიერ განხორციელებულის, ეფექტიანობის შეფასების მონაცემები, რაც ართულებს ამ კუთხით დადებითი გავლენის მქონე აქტივობების გამოკვეთას. მოსაზრებების ავტორები საუბრობენ, რომ აბიტურიენტთა უდიდესი ნაწილი სწავლის გაგრძელებისას უპირატესობას უმაღლეს განათლებას ანიჭებს, არჩევანი კეთდება ისეთ სფეროებზე, რომელიც ნაკლებად მოთხოვნადია შრომის ბაზარზე, შესაბამისად, ეს იწვევს დასაქმების მაძიებელთა და შრომის ბაზარს შორის დისბალანსს. აღნიშნული დასტურდება ზემოხსენებული სტატისტიკითაც. თემატური მოკვლევის ფარგლებში დგინდება, რომ პროფესიული განათლებით დაინტერესებული ახალგაზრდებისთვის ნაკლებია ინფორმირების ისეთი სისტემა, რომელიც დაეხმარება მათ საჭირო და საინტერესო პროფესიის არჩევაში, განსაკუთრებით მათ საცხოვრებელთან ახლოს მდებარე კოლეჯებში. გარდა ამისა, პროფესიული განათლება არის სამიზნე ისეთი ზრდასრულებისათვის, რომელთაც ნაკლებად მიუწვდებათ ხელი ინფორმაციულ-საკომინიკაციო საშუალებებზე და შრომის ბაზრის მიღმა რჩებიან. მნიშვნელოვანია მოწყვლადი ჯგუფების, სოფლის ტიპის დასახლებებში მცხოვრები პირების და განათლების, ტრენინგისა და დასაქმების მიღმა მყოფი პირების (NEETs) პროფესიულ განათლებაში მოზიდვისთვის საჭირო სისტემური მექანიზმების შექმნა. მოკვლევის ფარგლებში, ორგანიზაციების შექმნის დადებითად საკითხი, ფასდება რომელიც დარგობრივი გულისხმობს უნარების ინტენსიურ კომუნიკაციას კერძო-საჯარო სექტორს შორის. აღნიშნული, ასევე დადებით გავლენას მოახდენს პროფესიული განათლების პოპულარიზაციასა და პრესტიჟის ამაღლებაზე. მნიშვნელოვანია, რომ რეგიონის საჭიროებებზე მორგებულ ხარისხიან პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობის შესწავლის მიზნით, საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტმა 2020 წელს ჩატარებულ თემატური მოკვლევის ფარგლებში გასცა რეკომენდაცია, რომელიც ეხებოდა პროფესიული განთლების შესახებ სამიზნე ჯგუფებთან კომუნიკაციისა და პოპულარიზაციის სტრატეგიის შემუშავებას, პროფესიული განათლების პრესტიჟის ამაღლების მიზნით. ამ მხრივ პრობლემურად სახელდება თანამედროვე მექანიზმების გამოყენებით მდგრადი სისტემის ჩამოყალიბება. მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებების ავტორები საუბრობენ იმ კონკრეტულ ღონისძიებებზე, რომელიც უნდა გატარდეს პროფესიული განათლების პოპულარიზების მიზნით. • კომუნიკაციისა და პოპულარიზაციის სტრატეგიის განხორციელება; • პროფესიული ორიენტაციისა და კარიერის დაგეგმვის მექანიზმების ეფექტიანობის გაუმჯობესება; • დაწყებითი და საბაზო საფეხურის მოსწავლეთა ინფორმირების ზრდა პროფესიული პროგრამების შესახებ; • საინფორმაციო და მხარდამჭერი მიზნობრივი ღონისძიებების დაგეგმვისათვის პროფესიული განათლებით დაინტერესებულ შესაძლო პირთა იდენტიფიცირება და კატეგორიზაცია; • კურსდამთავრებულების ღირსეული დასაქმების ხელშეწყობა, როგორც კერძო, ისე საჯარო დაწესებულებებში; • გამოცხადებულ ვაკანტურ პოზიციებზე პროფესიული კვალიფიკაციით დასაქმების შესაძლებლობების იდენტიფიცირება; • ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული კონსულტირების სისტემის დანერგვა, რომელიც გაუადვილებს ახალგაზრდებსა და ზრდასრულებს პროფესიულ განათლებაში ორიენტირებას და სასურველი პროფესიის შერჩევას; • მოწყვლადი ჯგუფების ინტერესებსა და საჭიროებებზე მორგებული პოპულარიზების მექანიზმების შემუშავება; • პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების კურსდამთავრებულთა წარმატების ისტორიების გამოყენება; • პროფესიული განათლების თანასწორობის ხელშეწყობა უმაღლეს განათლებასთან კავშირების გაუმჯობესებით; • პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების მიმზიდველობის გაუმჯობესება, მისი ხარისხის სტანდარტებისა და პროფესიული სწავლების ხარისხის გაუმჯობესებით; • ცნობიერების ამაღლების ხელშეწყობა, რაც პროფესიულ კვალიფიკაციებს უფრო მიმზიდველს გახდის სკოლის მოსწავლეებისთვის, მშობლებისთვის და ზოგადად მოსახლეობისთვის. მათი გამოყენებული ლიტერატურა 1. ა(ა)იპ პროფესიული უნარების სააგენტოს წესდება 2. ადამიანური კაპიტალის მიმოხილვა საქართველოში, 2022, ხელმისაწვდომია: https://cdniq.us1.myspdn.com/atsdpid1d6u5cmy4j61kro6gh/wpcontent/uploads/2022/10/World-Bank-Human-Capital-Report-on-Georgia.pdf 3. განათლების სექტორის მიმოხილვა, OECD, ხელმისაწვდომია: https://www.oecdilibrary.org/sites/e13bef63-en/1/3/4/4/index.html?itemId=/content/publication/e13bef63en&_csp_=a4f4b3d408c9dd70d167f10de61b8717&itemIGO=oecd&itemContentType=boo k#annex-d1e25454-44d21304a4 4. გერმანიის პროფესიული განათლებისა და მომზადების ფედერალური ინსტიტუტი, პროფესიული განათლება და მომზადება შშმ პირებისთვის, ხელმისაწვდომია: https://www.bibb.de/en/1551.php 5. გერმანიის კანონი ხელოსნობის შესახებ, პროფესიული განათლება შშმ https://www.gesetze-imპირებისთვის, ხელმისაწვდომია: internet.de/hwo/BJNR014110953.html#BJNR014110953BJNG001205116 6. გერმანიის სოციალური უზრუნველყოფის https://www.sozialgesetzbuch-sgb.de/sgbiii/73.html კოდექსი, ხელმისაწვდომია: 7. ევროკომისია, საგანმანათლებო სისტემების მიმოხილვა, დანია, განათლების https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/nationalდაფინანსება, ხელმისაწვდომია: education-systems/denmark/funding-education 8. ევროკომისია, დასაქმება, სოციალური საკითხები და ინკლუზია, ევროპის შეგირდობის ალიანსი, ხელმისაწვდომია: https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1149&langId=en&idDataTable=88 9. ევროკომისია, Youthwiki, დასაქმება და სწავლება, შეგირდობა და ტრენინგები, https://nationalხელმისაწვდომია: policies.eacea.ec.europa.eu/youthwiki/chapters/denmark/35-traineeships-andapprenticeships 10. თემატური მოკვლევა - რეგიონის საჭიროებებზე მორგებულ ხარისხიან პროფესიულ განათლებაზე ხელმისაწვდომობა, ხელმისაწვდომია: https://parliament.leavingstone.club/storage/files/shares/tematurimokvleva/ganatleba/regioni/Education_GEO_WEB.pdf 11. მონაცემები გერმანიის პროფესიული განათლების შესახებ, 2021 წლის ანგარიში, ხელმისაწვდომია: https://www.bibb.de/dokumente/pdf/bibb-datenreport-2021.pdf 12. პროფესიული განათლების სტრატეგია 2021-2025 წლები, ხელმისაწვდომია: https://mes.gov.ge/uploads/files/2021.5.11%20VET%20strategy%20draft.pdf 13. პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი; ვაჭრობასა და მრეწველობაში ტრენინგების კვლევის ავსტრიის ინსტიტუტი (ibw Austria), „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში, ავსტრია, ხელმისაწვდომია: https://www.cedefop.europa.eu/en/print/pdf/node/144692 14. პროფესიული განათლების შესახებ საქართველოს კანონი, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4334842?publication=8 15. პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი, „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში“, 2021, ხელმისაწვდომია: https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/norway-u2 16. პროფესიული პროგრამების განვითარების ევროპული ცენტრი; ვაჭრობასა და მრეწველობაში ტრენინგების კვლევის ავსტრიის ინსტიტუტი (ibw Austria), „პროფესიული განათლება და ტრენინგები ევროპაში - ავსტრია: სისტემის აღწერა“ 2022, ხელმისაწვდომია: https://www.cedefop.europa.eu/en/print/pdf/node/144692 17. პროფესიული განათლების დაფინანსების წესისა და პირობების განსაზღვრისა და პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განმახორციელებელი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის სახელმწიფოს მიერ დასაფინანსებელი სწავლის საფასურის მაქსიმალური ოდენობის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილება №244, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2021412?publication=25 18. შეზღუდულ შესაძლებლობების მქონე პირთა სახელმწიფო კომისარიატი, გერმანია, https://www.behindertenbeauftragter.de/Languages/EN/englishხელმისაწვდომია: node.html 19. Austrian Euroguidance Center, “ავსტრიის განათლების სისტემა”, ხელმისაწვდომია: https://bildungssystem.at/en/school-upper-secondary/pre-vocational-year-and-individualvocational-training 20. Eurydice – Adult Education and Training, ხელმისაწვდომია: https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/denmark/main-typesprovision 21. Vocational education and training in Europe, ხელმისაწვდომია: https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/norway-u2 22. Eurostat, General Government Expenditure by Function, ხელმისაწვდომია: https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/gov_10a_exp/default/table?lang=en 23. Education at a Glance 2023: OECD Indicators, Denmark, Financial Resources Invested in https://www.oecd-ilibrary.org/sites/3429cce8Education, ხელმისაწვდომია: en/index.html?itemId=/content/component/3429cce8-en 24. Vocational education and training in Europe | Germany | CEDEFOP, ხელმისაწვდომია: https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/vet-in-europe/systems/germany-u2 დანართები დანართი N1 - თემატური მოკვლევის ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტი განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტი თემატური მოკვლევის შესახებ მოკვლევის თემა პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირება და დაფინანსების მოდელის ანალიზი მოკვლევის ჯგუფის წევრები მთავარი მომხსენებელი: მარიამ ლაშხი ჯგუფის წევრი: ბაია კვიციანი თემატური მოკვლევის მიზანია: • • • • თემატური მოკვლევის მიზანი • • პროფესიული განათლების დაფინანსების მოდელთან დაკავშირებით არსებული გამოწვევების გამოკვეთა და მათი ანალიზი; პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამების განსაზღვრის მნიშვნელობა და შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან მათი შესაბამისობის დადგენა; ინკლუზიური პროფესიული განათლების მიმართულებით არსებული გამოწვევების გამოკვეთა და მათი ანალიზი; პროფესიულ განათლებაში კერძო სექტორის აქტიური ჩართულობის კუთხით არსებული გამოწვევების შეფასება; მოკვლევის პერიოდში მიღებული ინფორმაციის ანალიზისა და ზეპირი მოსმენების ფარგლებში წარმართული დისკუსიის საფუძველზე დასაბუთებული დასკვნის მომზადება; გამოვლენილი გამოწვევების საპასუხო ქმედითი ნაბიჯების გადადგმის მიზნით, შესაბამისი რეკომენდაციების შემუშავება, აღმასრულებელი ხელისუფლების მისამართით. თემატური მოკვლევა არის საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტით გათვალისწინებული ინსტრუმენტი, რომელიც საკანონმდებლო ორგანოს საზედამხედველო ფუნქციების განხორციელებაში ეხმარება. თემატურ მოკვლევას კომიტეტი იყენებს აქტუალური საკითხის შესწავლისა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილების მიღების მიზნით. საკითხის შესახებ მიმდინარე წელს, საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტი გეგმავს ზემოხსენებული ინსტრუმენტის დახმარებით შეისწავლოს პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტებისა და დაფინანსების მოდელის საკითხები, რომლის ფარგლებში მოხდება: • • • • • • დაინტერესებული პირებისგან, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული წერილობითი ინფორმაციის მიღება შრომის ბაზრის მოთხოვნებთან შესაბამისი პრიორიტეტული პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამებისა და დაფინანსების მოდელის შესახებ; ზეპირი მოსმენების წარმართვა, დასაბუთებული მოსაზრებების ავტორთა მონაწილეობით; საკითხის გარშემო არსებული ადგილობრივი და საერთაშორისო კვლევების მიმოხილვა; საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შესწავლა; თემატური მოკვლევის დასკვნის მომზადება, რომელიც ხელს შეუწყობს გამოვლენილი გამოწვევების საპასუხოდ ქმედითი ნაბიჯების გადადგმას; რეკომენდაციების შემუშავება, მათი შესრულების ვადებისა და პასუხისმგებელი უწყებების განსაზღვრა. აღსანიშნავია, რომ კომიტეტი პერმანენტულ რეჟიმში ზედამხედველობას გაცემული რეკომენდაციების შესრულებას. გაუწევს თემატური მოკვლევის პროცესში ყველა დაინტერესებულ პირს შეუძლია გამოაგზავნოს თავისი პოზიცია თანდართული ტექნიკური მოთხოვნების შესაბამისად, მითითებული ვადების დაცვით. კითხვარი წერილობითი მოსაზრებების წარმოდგენა შეგიძლიათ ქვემოთ მოცემულიდან მხოლოდ თქვენთვის საინტერესო/თქვენს კომპეტენციას განკუთვნილ საკითხებთან დაკავშირებით საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის მიერ ინიცირებულ თემატურ მოკვლევაში მონაწილეობის მისაღებად, გთხოვთ, წარმოადგინოთ თქვენი მოსაზრებები, ხედვები და თქვენს ხელთ არსებული მტკიცებულებები შემდეგ საკითხებთან მიმართებით: პროფესიული განათლების დაფინანსება • რამდენად უწყობს ხელს პროფესიული განათლების დაფინანსების არსებული მოდელი ხარისხისა და ხელმისაწვდომობის ზრდას? • რა გამოწვევების წინაშე დგანან პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებები არსებული დაფინანსების მოდელის პირობებში? • რამდენად უზრუნველყოფს დაფინანსების არსებული მოდელი პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებებისა და სტუდენტთა საჭიროებების (სპეციალური, აკადემიური, სოციალური და ა.შ.) დაკმაყოფილებას? • რამდენად საკმარისია არსებული ფინანსური მექანიზმები თანამედროვე სწავლასწავლების მეთოდების გამოსაყენებლად, როგორც საგანმანათლებლო ასევე ადამიანური რესურსით უზრუნველყოფის თვალსაზრისით? • რა კუთხით არის შესაძლებელი პროფესიული განათლების დაფინანსების პოლიტიკის გაუმჯობესება? პრიორიტეტული საგანმანათლებლო პროგრამები • რამდენად ეფექტიანია პროფესიული პრიორიტეტიზაციის მექანიზმები? საგანმანათლებლო პროგრამების • რამდენად მიზანშეწონილია პრიორიტეტული სახელმწიფოს მხრიდან განსაზღვრა? საგანმანათლებლო პროგრამების • რამდენად ეფექტიანია პრიორიტეტული ადმინისტრირების/მხარდაჭერის მექანიზმები? საგანმანათლებლო პროგრამების • რამდენად თანმიმდევრული და გამჭვირვალეა პროცესები, კრიტერიუმები პრინციპები, რომლის საფუძველზეც პროგრამა პრიორიტეტულად განისაზღვრება? • რამდენად შეესაბამება სახელმწიფოს მიერ პრიორიტეტულად გამოცხადებული პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამები შრომის ბაზრის მოთხოვნებს? • რამდენად თავსებადია პრიორიტეტული პროგრამები საქართველოს რეგიონების სპეციფიკასა და საჭიროებებთან? • რა კუთხით არის შესაძლებელი არსებული მდგომაროების გაუმჯობესება? და ინკლუზიური პროფესიული განათლება • რა გამოწვევების წინაშე დგას პროფესიული განათლება, როგორც ინფრასტრუქტურის ადაპტირების, ისე პროგრამების სსსმ პირების საჭიროებებზე მორგების კუთხით? • რამდენად ხდება პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებისას სტუდენტთა სპეციალური საჭიროებების კვლევა და მათი გათვალისწინება? • რამდენად უწყობს ხელს არსებული პროფესიული პროგრამები და პოპულარიზაციის მექანიზმები მოწყვლადი ჯგუფების ჩართვას პროფესიულ განათლებაში? • რა მექანიზმებს უნდა იყენებდეს სახელმწიფო პროფესიული განათლების ინკლუზიურობის ზრდისთვის, მათ შორის პროფესიულ განათლებაში შშმ და სსსმ პირთა ჩართულობის გასაზრდელად? კერძო სექტორის ჩართულობა პროფესიულ განათლებაში • რამდენად ეფექტიანია დამსაქმებელთა ჩართულობა პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავების პროცესში? • რამდენად ეფექტიანია კერძო სექტორის ჩართულობა პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამების განხორციელებაში? • რამდენად ეფექტიანია პროფესიული სასწავლებლებისა და კერძო სექტორის თანამშრომლობის არსებული პრაქტიკა (გთხოვთ, არსებობის შემთხვევაში, განსაზღვრეთ დამაბრკოლებელი და ხელშემწყობი ფაქტორები)? • რამდენად ეფექტიანია კერძო სექტორის ჩართულობა პროფესიული სტუდენტებისთვის შრომის ბაზართან თავსებადი კომპეტენციების განვითარებისა და მათი დასაქმების კუთხით? • როგორ შეიძლება გაიზარდოს მცირე ბიზნეს ოპერატორების ჩართულობა პროფესიულ განათლებაში? • კომუნიკაციის რა მექანიზმებია საჭირო კერძო სექტორის გასააქტიურებლად? • რა უნდა გაკეთდეს პროფესიული სტუდენტების მაღალანაზღაურებად პოზიციებზე დასაქმების ხელშეწყობისთვის/საჭირო კომპეტენციების განვითარებისთვის? • რა ნაბიჯების გადადგმა არის საჭირო კერძო სექტორის პროფესიულ განათლებაში ჩართულობის გასაზრდელად? პოპულარიზაცია • რამდენად ეფექტიანია პროფესიული განათლების პოპულარიზაციის არსებული მექანიზმები? • რამდენად ხელმისაწვდომია კომუნიკაციის არსებული არხები მიზნობრივი, მათ შორის მოწყვლადი, ჯგუფებისთვის და სოფლის ტიპის დასახლებებში მცხოვრები პირებისთვის? • როგორ უნდა გაიზარდოს ხელმისაწვდომობა? პოპულარიზაციის მექანიზმების ეფექტიანობა და ზოგადი საკითხები  გთხოვთ, მოგვაწოდოთ პროფესიულ განათლებაში პრიორიტეტული მიმართულებების განსაზღვრის, დაფინანსების მოდელისა და კერძო სექტორის ჩართულობის კუთხით თქვენს ხელთ არსებული საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკისა და ადგილობრივ დონეზე ჩატარებული კვლევების შესახებ ინფორმაცია.  გთხოვთ, მოგვაწოდოთ დამატებითი მოსაზრებები და რეკომენდაციები პროფესიულ განათლებაში შრომის ბაზართან თავსებადი პრიორიტეტების იდენტიფიცირებას, დაფინანსების მოდელსა და კერძო სექტორის ჩართულობასთან დაკავშირებულ იმ საკითხებზე, რომელსაც არ ფარავს ზემოთ მოცემული შეკითხვები. ინფორმაციის გამოგზავნის ბოლო ვადა 2023 წლის 11 აგვისტო ტექნიკური მოთხოვნები თემატური მოკვლევის სამოქმედო გეგმა მასალის ჩაბარების პირობები საკონტაქტო ინფორმაცია  მოსაზრებებისა და შესაბამისი დოკუმენტაციის წარმოდგენა 30 ივნისი - 11 აგვისტო, 2023 წელი  მიღებული ინფორმაციის ანალიზი 11 -31 აგვისტო, 2023 წელი  ზეპირი მოსმენები 4 -15 სექტემბერი, 2023 წელი  დასკვნის მომზადება 30 სექტემბერი, 2023 წელი • ტექსტი აკრეფილი უნდა იყოს A4 ზომის სტანდარტულ ფურცელზე Word ფორმატში; • ტექსტის შრიფტის სახე – Sylfaen; • ტექსტის შრიფტის ზომა – 11; • სტრიქონებს შორის მანძილი – 1,5 ინტერვალი; • დოკუმენტურ მასალაში მოცემული უნდა იყოს ფაქტობრივი მონაცემებით გამყარებული მოსაზრებები, რომელიც სამუშაო ჯგუფს მისცემს სწორი ანალიზის გაკეთების საშუალებას; • დოკუმენტში ასახული უნდა იყოს მომხსენებლის ვინაობა და საკონტაქტო ინფორმაცია (მობილურის ნომერი და ელექტრონული ფოსტა), მასალის გამოქვეყნებისას დაცული იქნება აღნიშნული ინფორმაციის კონფიდენციალურობა; • განმცხადებელს შეუძლია დოკუმენტის შემუშავებისას პასუხი გასცეს არა ყველა ზემოთ ჩამოთვლილ შეკითხვას, არამედ კითხვებს მხოლოდ თავის კომპეტენციისა და ინტერესის გათვალისწინებით. გთხოვთ, თქვენთვის საინტერესო/თქვენს კომპეტენციას მიკუთვნებულ ზემოთ მოყვანილ საკითხებთან დაკავშირებით წერილობითი მოსაზრებები და შესაბამისი დოკუმენტაცია წარმოადგინოთ შემდეგ ელექტრონულ ფოსტაზე: edu@parliament.ge სათაურის ველში მიუთითეთ: თემატური მოკვლევა - პროფესიული განათლება დამატებითი ინფორმაცია დამატებითი ინფორმაციისთვის დაგვიკავშირდით ტელეფონის ნომერზე: 0322 281646 დაინტერესებული პირების მიერ მოწოდებული მასალები საჯაროა და გამოქვეყნდება საქართველოს პარლამენტის ოფიციალურ ვებგვერდზე. დანართი N2 - თემატურ მოკვლევაში ჩართული პირები 1. 2. 3. 4. 5. სსიპ კოლეჯი აისი საქართველოს ბიზნესის აკადემია საზოგადოებრივი კოლეჯი „პანაცეა“ სსიპ ილია წინამძღვრიშვილის სახელობის კოლეჯი სსიპ „ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მედიისა და ტელეხელოვნების კოლეჯი“ 6. სსიპ კოლეჯი "გლდანის პროფესიული მომზადების ცენტრი" 7. სსიპ კოლეჯი „ინფორმაციული ტექნოლოგიების აკადემია“ 8. აა(ი)პ კოლეჯი „იკაროსი" 9. სსიპ კოლეჯი "მერმისი” 10. სსიპ კოლეჯი "მოდუსი” 11. სსიპ კოლეჯი "ბლექსი” 12. სსიპ კოლეჯი "ოპიზარი" 13. საქართველოს კერძო კოლეჯების ასოციაცია 14. სსიპ ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 15. სსიპ საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი 16. სსიპ შოთა მესხიას ზუგდიდის სახელმწიფო სასწავლო უნივერსიტეტი 17. ინფრასტრუქტურის მშენებელთა ასოციაცია 18. შპს "რუსთავის ფოლადი " 19. სს "აზოტი" 20. შპს "ჰაიდელბერგცემენტ ჯორჯია" 21. შპს. Constraction service 22. შპს „ქართლი ტექსტილი“ 23. ჯორჯიან ვოთერ ენდ ფაუერი - GWP 24. Energo pro Georgia 25. სს. სახელმწიფო ელექტრო სისტემა - GSE 26. Rich Metals Group – RMG 27. შპს „დიო“ 28. ანასტასია ქიტიაშვილი - პროფესიული განათლების ექსპერტი 29. ქეთევან ნატრიაშვილი - პროფესიული განათლების ექსპერტი 30. ნინო ელბაქიძე - პროფესიული განათლების ექსპერტი 31. მარიკა ზაქარეიშვილი - პროფესიული განათლების ექსპერტი 32. თეა გულუა - პროფესიული განათლების ექსპერტი 33. თამარ დვალი - თანამედროვე უნარები უკეთესი, დასაქმების სექტორის განვითარების პროგრამა

საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტი თემატური მოკვლევის ანგარიში საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სანიტარიულჰიგიენური და სკოლის ექიმების ნორმების დაცვის პრაქტიკა და არსებული გამოწვევები 2024 1 თემატური მოკვლევის ჯგუფის წევრები: მთავარი მომხსენებელი: ვლადიმერ კახაძე - საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის წევრი ჯგუფის წევრი: ზაალ მიქელაძე - საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე ჯგუფის წევრი: რამინა ბერაძე - საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის წევრი ჯგუფის წევრი: ირმა ზავრადაშვილი - საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის წევრი თემატურ მოკვლევაზე მუშაობდნენ: რევაზ კობახიძე - გ.ნათაძის სახელობის სანიტარიის, ჰიგიენის და სამედიცინო ეკოლოგიის სამეცნიერო–კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი ქეთევან დადიანი - გ.ნათაძის სახელობის სანიტარიის, ჰიგიენის და სამედიცინო ეკოლოგიის სამეცნიერო–კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე მანანა გრძელიშვილი - გ.ნათაძის სახელობის სანიტარიის, ჰიგიენის და სამედიცინო ეკოლოგიის სამეცნიერო–კვლევითი ინსტიტუტის სამედიცინო ეკოლოგიისა და რისკის შეფასების დეპარტამენტის ხელმძღვანელი ლიანა სირაძე - „ალიანსი ჯანსაღი და უსაფრთხო სკოლა” დამფუძნებელი, პედიატრი თეონა აბულაძე - განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტის აპარატი 2 სარჩევი შესავალი ............................................................................................................................................... 4 მოკვლევის შესახებ .............................................................................................................................. 6 მეთოდოლოგია ................................................................................................................................ 7 საკითხის მიმოხილვა .......................................................................................................................... 8 მიღებული მოსაზრებების ანალიზი ............................................................................................... 11 სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმები ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში............. 11 სკოლებში სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების შესრულებაზე კონტროლი და არსებული მექანიზმების/რესურსების საკმარისობა .............................................................. 11 თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი უსაფრთხო სველი წერტილებით სკოლების უზრუნველყოფა ............................................................................................................................ 16 დალაგების წესის, გამოსაყენებელი ხსნარების, ნარჩენების მართვისა და სხვა არსებულ ნორმებთან დაკავშირებულ საკითხებზე დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პერსონალის ინფორმირებულობა.............................................................................................. 22 ცხოველებისა და მწერების მიზეზით განპირობებული დაავადებების პრევენციისთვის სკოლებში არსებული ინფრასტრუქტურა ................................................................................ 24 წყალი ............................................................................................................................................... 28 ჰაერი ................................................................................................................................................ 36 სკოლის ექიმი ................................................................................................................................. 40 მიგნებები ............................................................................................................................................ 45 სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმები ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში......... 45 წყალი ............................................................................................................................................... 47 ჰაერი ................................................................................................................................................ 48 სკოლის ექიმი ................................................................................................................................. 49 რეკომენდაციები ................................................................................................................................ 50 გამოყენებული ლიტერატურა ......................................................................................................... 54 დანართი .............................................................................................................................................. 57 3 შესავალი საქართველოს ხელისუფლების უმნიშვნელოვანეს პრიორიტეტს განათლების სფერო წარმოადგენს, რაზეც მოწმობს გაზრდილი საბიუჯეტო დაფინანსება. განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ბიუჯეტმა 2024 წელს 2.5 მილიარდ ლარს გადააჭარბა, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი მიმართულია უსაფრთხო სასკოლო გარემოს უზრუნველყოფის, სკოლების მშენებლობა-რეაბილიტაციის, მასწავლებელთა პროფესიული განვითარებისა და საგანმანათლებლო დაწესებულებების მხარდაჭერისკენ. საქართველოს პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტისთვის სკოლებში უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფა ერთერთ პრიორიტეტულ მიმართულებას წარმოადგენს, რის გამოც კომიტეტმა გასულ წლებში მხარი დაუჭირა საკანონმდებლო ინიციატივას ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში სამედიცინო პუნქტის/კაბინეტის ამოქმედებასთან დაკავშირებით. სკოლებში სანიტარულ-ჰიგიენური და სკოლის ექიმების ნორმების დაცვის საკითხმა განსაკუთრებული აქტუალობა შეიძინა COVID 19-ით გამოწვეული პანდემიის დროს. შესაბამისად, კომიტეტმა 2023 წლის საგაზაფხულო სესიაზე მიზნად დაისახა ამ მიმართულებით არსებული გამოწვევების შესწავლა და საპასუხო, ქმედითი ნაბიჯების გადადგმა. აღნიშნულის მისაღწევად შეირჩა საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 155-ე მუხლით გათვალისწინებული თემატური მოკვლევის ინსტრუმენტი, რომელიც ეხმარება საკანონმდებლო ორგანოს საზედამხედველო ფუნქციების განხორციელებაში. თემატური მოკვლევა - საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სანიტარიულჰიგიენური და სკოლის ექიმების ნორმების დაცვის პრაქტიკა და არსებული გამოწვევები მომზადდა ადმინისტრაციის, მასწავლებლების, საგანმანათლებლო მშობლების, სკოლების რესურსცენტრების, დარგის სპეციალისტებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების ჩართულობით, მათი 4 წერილობითი მოსაზრებების, საჯარო განხილვებისა და ამ მიმართულებით ჩატარებული კვლევების საფუძველზე. კომიტეტის მიერ თემატური მოკვლევისთვის შემუშავდა ტექნიკური მოთხოვნის დოკუმენტი (იხ. დანართი), რომელიც მოიცავდა კითხვებს, აღნიშნულზე პასუხები დაინტერესებულმა მხარეებმა წერილობით წარმოადგინეს. კომიტეტმა მიიღო 86 საჯარო სკოლისგან ინფორმაცია, ჩატარდა ერთი ზეპირი მოსმენა, 2 გასვლითი და 4 სამუშაო შეხვედრა. ზემოხსენებული პროცესის შედეგად მიღებული მოსაზრებების ანალიზის საფუძველზე გამოიკვეთა მიგნებები და შემუშავდა შესაბამისი რეკომენდაციები. თემატური მოკვლევა მიმდინარეობდა 2023 წლის ივნისიდან 2024 წლის მარტის ჩათვლით. 5 მოკვლევის შესახებ თემატური მოკვლევა საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტით გათვალისწინებული ინსტრუმენტია, რომლის დანიშნულებაა საკანონმდებლო ორგანოს საზედამხედველო ფუნქციების ეფექტიანი განხორციელება. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, მოკვლევის ჯგუფი ახორციელებს აქტუალური საკითხის შესწავლას, რომლის შედეგადაც მუშავდება ჩართულობასა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ანგარიში. მოკვლევის ანგარიშის მნიშვნელოვანი ნაწილია აღმასრულებელი ხელისუფლების მისამართით გაცემული რეკომენდაციები. მოკვლევის მიზნად განისაზღვრა: • ზოგადსაგანმანათლებლო პუნქტების/კაბინეტებისა დაწესებულებებში და პერსონალის მუშაობის სამედიცინო ეფექტიანობის შესწავლა; • სკოლების თანაბარი ხელმისაწვდომობის შეფასება სუფთა წყალზე; • სკოლაში სანიტარულ - ჰიგიენური ნორმების დაცვის პრაქტიკა; • სუფთა წყალსა და სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვის პროცესში სკოლის ექიმის როლის გამოკვეთა; • ჯანმრთელობის, სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვისა და სუფთა წყალზე ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით, სასკოლო საზოგადოების წარმომადგენელთა ცნობიერების ამაღლების მიმართულებით საჭირო ინტერვენციების განსაზღვრა; • სკოლების მიერ სანიტარიულ-ჰიგიენური სტანდარტების დაცვასთან, ექიმის ფუნქციონირებასთან და სუფთა წყალზე ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული მხარდამჭერი მექანიზმების შეფასება. 6 მეთოდოლოგია კომიტეტმა თემატური მოკვლევის-„საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სანიტარიულ-ჰიგიენური და სკოლის ექიმების ნორმების დაცვის პრაქტიკა და არსებული გამოწვევები“, დაწყების შესახებ გადაწყვეტილება 2023 წლის 26 ივნისს გამართულ სხდომაზე მიიღო, სადაც დამტკიცდა მოკვლევის საკითხი და მოკვლევის ჯგუფის შემადგენლობა. შემუშავდა თემატური მოკვლევის ტექნიკური მოთხოვნის დოკუმენტი (დანართი N1), რომელიც განთავსდა საქართველოს პარლამენტის ვებგვერდზე და დაინტერესებულ პირებს შესაძლებლობა მიეცათ მის საფუძველზე წარმოედგინათ დასაბუთებული წერილობითი მოსაზრებები. მოკვლევის პროცესში კომიტეტმა მიიღო 90 წერილობითი მოსაზრება, ავტორთა შორის იყვნენ საერთაშორისო, საჯარო ზოგადსაგანმანათლებლო ადგილობრივი ორგანიზაციებისა და დაწესებულებების, საჯარო უწყებების წარმომადგენლები. აღსანიშნავია, რომ საკითხის შესწავლის მიზნით, განხორციელდა 2 ვიზიტი მცხეთა-მთიანეთსა და კახეთში დაწესებულებებში, ამასთანავე, მდებარე ზოგადსაგანმანათლებლო მოკვლევის ჯგუფმა მიიღო წერილობითი მოსაზრებები მთელი საქართველოს მასშტაბით მდებარე სკოლებიდან. მოკვლევის ფარგლებში, წერილობითი მოსაზრებების ავტორთა და დარგის სპეციალისტთა მონაწილეობით ჩატარდა ზეპირი მოსმენა. გარდა ამისა, საკითხის უკეთ შესწავლის მიზნით, მოკვლევის ჯგუფმა შეისწავლა კვლევები და საკითხთან მიმართებით არსებული ლიტერატურა. შემოსული მოსაზრებების, ჩატარებული კვლევების, ზეპირი მოსმენების, ინტერვიუებისა და საერთაშორისო გამოცდილების შესწავლის საფუძველზე გამოიკვეთა მიგნებები და შემუშავდა მათი საპასუხო რეკომენდაციები. 7 საკითხის მიმოხილვა 2022 წლის 21 მარტს გამოიცა საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების/სკოლების სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის სტანდარტისა და საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში სამედიცინო მომსახურების სივრცის ფუნქციონირების წესი, რითაც განისაზღვრა სკოლაში დასაქმებული ექიმის/ექთნის უფლებამოსილება და ვალდებულებები, სამედიცინო კაბინეტის/პუნქტის განაწილების სტანდარტები პრინციპი, ზედამხედველობაში და და სკოლის სამედიცინო პერსონალის ჩართულობა მოსწავლეთა პირადი პერსონალის სანიტარიულ-ჰიგიენურ ჰიგიენის უნარ-ჩვევების ჩამოყალიბებაში. გარემო პირობების გავლენა მოსწავლეთა ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე კომპლექსურია და მჭიდროდ უკავშირდება სკოლებში სანიტარიულ-ჰიგიენური ფაქტორების ეფექტურ მართვას. 2013 წელს საქართველოს საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის სააგენტოსა და გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ მომზადებული კვლევის თანახმად, სკოლაში სტანდარტებთან შეუსაბამო სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები უარყოფით გავლენას ახდენს მოსწავლეთა ჯანმრთელობაზე, სწავლის მოტივაციაზე, სკოლაში დასწრების მაჩვენებლებსა და მოსწრებაზე. 1 საქართველოს სკოლებში წყლის, სანიტარიისა და ჰიგიენის საკითხების (WASH in Schools) მონიტორინგის კომპლექსურად შეაფასებს რუტინული სისტემის ამოქმედებას, არსებულ მდგომარეობასა და რომელიც წლიდან-წლამდე მიღწეულ პროგრესს, განსაკუთრებული მნიშვნელობა გააჩნია. მსგავსი სისტემები მრავალ ქვეყანაშია დანერგილი და რეკომენდებულია ისეთი ავტორიტეტული საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ, როგორიცაა გაეროს ბავშვთა ფონდი (UNICEF) და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO). 1 საქართველოს საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის სააგენტო, გაეროს ბავშვთა ფონდი „წყლის, სანიტარიული და ჰიგიენური პირობების კვლევა საჯარო სკოლებში“, 2013 წელი 8 მოსწავლეების ჯანმრთელობის ხელმისაწვდომობა ვერ იქნება დაცვა და მიღწეული ხარისხიან თუ განათლებაზე ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში არ იქნება დაცული სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობები და ხარისხიანი სასმელი წყალი (იხ. ცხრილი N1) 2 ცხრილი N1 საფრთხეები, რომლებიც თავისი ბუნებიდან გამომდინარე წარმოადგენენ ფიზიკურ, ქიმიურ და ბიოლოგიურ ფაქტორებს, შესაძლოა პოტენციურ რისკს უქმნიდნენ მოსწავლეთა ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს, როგორც ახლო, ასევე, შორეულ პერსპექტივაში. საფრთხით განპირობებული რისკების შესაფასებლად აუცილებელია განხორციელდეს საფრთხის გამოვლენის ალბათობისა და ზემოქმედების სიმძიმის შეფასება. 2 ევროპის ფონდის ახალგაზრდული ინტეგრაციის პროგრამის ფარგლებში 2019 წელს გ.ნათაძის სახელობის სანიტარიის, ჰიგიენის და სამედიცინო ეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის მიერ მომზადებული სახელმძღვანელო „ძირთადი მოთხოვნები სკოლის ტუალეტების უსაფრთხო მოხმარებისადმი“. 9 სასკოლო გარემოს თითოეული კომპონენტის მართვის საკითხები მჭიდროდ უკავშირდება სკოლებში ჰიგიენური პირობების სათანადო მართვას, რომლის ეფექტური განხორციელება შეუძლებელია საფრთხეების ანალიზისა და რისკების შეფასების გარეშე. სასკოლო გარემოს ჰიგიენური მდგომარეობის შესწავლა და მის საფუძველზე შესაბამისი რეკომენდაციების შემუშავება კი საბოლოო ჯამში ხელს შეუწყობს მოსწავლეთა ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის დაცვას. 3 ამასთანავე, განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, ჯანმრთელობასა და ჰიგიენასთან დაკავშირებული საკითხები უწყვეტად ისწავლება I-XII კლასებში და წარმოდგენილია რამდენიმე საგნობრივ ჯგუფში: ბუნებისმეტყველება, საზოგადოებრივი მეცნიერებები და სპორტი. Zomerplaag J, Mooijman A (2005). Child-friendly hygiene and sanitation facilities in schools: indispensable to effective hygiene education. Technical paper series No. 47. IRC International Water and Sanitation Centre, Delft and United Nations Children’s Fund, New York. Available at http://www.irc.nl 3 10 მიღებული მოსაზრებების ანალიზი სანიტარიულ-ჰიგიენური დაწესებულებებში ნორმები ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებში სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების შესრულებაზე კონტროლი და არსებული მექანიზმების/რესურსების საკმარისობა თემატური მოკვლევის ფარგლებში ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ წარმოდგენილი მოსაზრებების უმრავლესობაში აღნიშნულია, რომ ავტორები სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების დაცვას მაღალ დონეზე ახორციელებენ. ტექნიკური პერსონალი, როგორიცაა დამლაგებელი, მეეზოვე, მატერიალურტექნიკური უზრუნველყოფის კოორდინატორი, სისტემატიურად ახორციელებს სკოლის შიდა და გარე ტერიტორიის დასუფთავებას საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2020 წლის 6 თებერვლის №01-40/ო ბრძანებით დამტკიცებული გაიდლაინის „წყალი, სანიტარია და ჰიგიენა სკოლაში“ რეკომენდაციების მიხედვით. კერძოდ, ბუნებრივი გზით ნიავდება საკლასო ოთახები, სველი წესით წესრიგდება ზედაპირები და იატაკი, სველ წერტილებში მოწყობილია გამწოვი ვენტილაცია. სკოლები აღნიშნავენ, რომ ამ პროცესების ოპტიმალურად მართვასა და ზედამხედველობაში აქტიურად არის ჩართული სკოლის ადმინისტრაცია, რადგან სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების დაცვა მათთვის პრიორიტეტულია. სკოლის დირექტორების მიერ გამოცემული ბრძანებებისა თუ ადმინისტრაციულსამართლებრივი აქტების საფუძველზე უმეტეს შემთხვევაში განსაზღვრული არიან სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების შესრულებაზე პასუხისმგებელი პირები. მაგრამ, არ არის დაკონკრეტებული ამ პირთა თანამდებობა სკოლაში (დამლაგებელი, ადმინისტრაციული ნაწილის პერსონალი, მნე თუ სამედიცინო განათლების მქონე პირი). საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრისა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ერთობლივ 11 ბრძანებაში №41/ნ/01-23/ნ განსაზღვრულია, რომ სკოლის ექიმის კომპეტენციაა განახორციელოს სკოლის სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების შესრულებაზე ზედამხედველობა. მიაწოდოს სკოლის ინფორმაცია დასუფთავების რეჟიმის, დასუფთავებაზე დალაგების წესის, ნარჩენების მართვისა პასუხისმგებელ პერსონალს გამოსაყენებელი ხსნარების, და სხვა დაკავშირებული დეტალების შესახებ. ზოგადსაგანმანათლებლო სანიტარიულ-ჰიგიენური დაწესებულებების ნორმების დაცვა ნაწილი აღნიშნავს, რომ კონტროლდება შიდა გარე მონიტორინგის საფუძველზე. შიდა ადმინისტრაცია, ხოლო მონიტორინგს გარე მონიტორინგში და ჩართულია ახორციელებენ სკოლის „შესაბამისი სამსახურები“. უმრავლეს შემთხვევაში „შესაბამისი სამსახურები“ არ არის განმარტებული, თუმცა ზოგიერთი სკოლა აკონკრეტებს და უთითებს, რომ ეს შეიძლება იყოს საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ადგილობრივი რესურსცენტრი. ასევე, დასახელებულია რაიონული ჯანდაცვის ჩართულობაც. ზემოხსენებულთან დაკავშირებით, სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიმართულებით თანახმად, მონიტორინგს, უწყება კერძოდ ახორციელებს რეგიონალური სამმართველოს ფუნქციას დაემატა საჯარო სკოლის აღნიშნული კოორდინაციის სასწავლო გარემოს მონიტორინგის ვალდებულება, შესაბამისად სამმართველოს თანამშრომლები ინტენსიურად ამოწმებდნენ სკოლებს პანდემიის დროს და შემდეგაც, ასევე იგეგმება მონიტორიგის გაძლიერება. აქვე, გარემოს მონიტორინგის პროცესში განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლები განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ სკოლის სანიტარიულჰიგიენურ მდგომარეობასთან დაკავშირებულ ისეთ საკითხებს, როგორიცაა: სველი წერტილი, დერეფანი, საკლასო ოთახი, წყლის და ჰიგიენური საშუალებების არსებობა სკოლაში. სკოლები აღნიშნავენ, რომ სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების დასაცავად გააჩნიათ მრავალფეროვანი რესურსი, რომელიც გამოიყენება დანიშნულებისამებრ. 12 რამდენიმე სკოლის განმარტებით, მათ შიდა ტერიტორიაზე გამოკრულია საინფორმაციო სახის დაფა სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვის შესახებ. ზოგიერთი ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება აკონკრეტებს, რომ სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების დასაცავად საჭირო რესურსის შეძენა ხდება სკოლის ბიუჯეტიდან გამოყოფილი სახსრებით. საჭიროებებიდან გამომდინარე, მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის კოორდინატორის რეკომენდაციით, შესაძლოა განხორციელდეს სკოლის ბიუჯეტის გადახედვა და სადეზინფექციო თუ სხვა საჭირო ინვენტარი დამატებით შესყიდვა. კვლევაში მონაწილე სკოლების უმეტესობა ახერხებს სადეზინფექციო საშუალებების შეძენას, თუმცა რამდენიმე მათგანი აღნიშნავს, რომ მათთვის რთულია ბიუჯეტის იმგვარი გადანაწილება, რომ დააკმაყოფილონ სკოლის საჭიროებები. აღნიშნულის საპასუხოდ, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს წარმომადგენლები განმარტავენ, რომ იმ შემთხვევაში თუ სკოლისათვის გამოყოფილი ბიუჯეტი არ არის საკმარისი გარკვეული საჭიროების უზრუნველსაყოფად, უწყების მიერ ხდება დამატებითი დაფინანსება დაჩქარებული პროცესით. რამდენიმე სკოლა უთითებს დასუფთავების თანამედროვე ინვენტარის შეძენის საჭიროებაზე. ისინი გამოთქვამენ სურვილს ჰქონდეთ მტვერსასრუტი და იატაკის მექანიკური საწმენდები, რათა გამარტივდეს სკოლის შენობის ტერიტორიაზე დასუფთავების პროცედურები. მსგავსი რესურსის დამატებით მატერიალურ ხარჯებთან, რაც ბევრი ქონა დაკავშირებულია სკოლისთვის არ არის ხელმისაწვდომი. 2001 წლის N308/ნ ბრძანების მიხედვით „სკოლამდელი და ზოგადასაგანმანათლებლო დაწესებულებების მოწყობის, აღჭურვისა და სამუშაო რეჟიმის სანიტარიული წესებისა და ნორმების დამტკიცების შესახებ“, განსაზღვრულია ჰიგიენური მოთხოვნები თანამედროვე ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში, სხვებთან ერთად მასში მოცემულია სკოლების აღჭურვის სტანდარტები, ამასთანავე, სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, თუ სკოლას აქვს რაიმე საჭიროება აღნიშნული სტანდარტების დასაკმაყოფილებლად და უწყებას წარუდგენს დასაბუთებულ პოზიციას, 13 სამინისტრო პრიორიტეტულად განიხილავს ხსენებული საჭიროებების დაკმაყოფილების საკითხს. კვლევის ფარგლებში, სკოლების მიერ მოწოდებული ინფორმაციიდან გამოვლინდა, რომ მათი უმეტესობა სირთულეებს აწყდება სანიტარიულჰიგიენური ნორმების დაცვაზე პასუხისმგებელი პერსონალისთვის კადრების მოძიებაში- „ადამიანური რესურსი საკმარისი არ არის“ და „ჭირს კვალიფიციური კადრის მოძიება“. ასევე დაფიქსირებულია, რომ დასაქმებულ პერსონალს აქვს დაბალი შრომითი ანაზღაურება, რაც არ შეესაბამება მათ მიერ ნაკისრ პასუხისმგებლობას და გაწეულ შრომას. მსგავსი შეფასება გაკეთდა სკოლების ხელმძღვანელ პირებთან და ექიმებთან შეხვედრის დროსაც. აღნიშნული პრობლემის არსებობა ასევე ფიქსირდება მშობელთა გამოკითხვის შედეგებში 4, რომელიც არასამთავრობო ორგანიზაციის - „მშობლები განათლებისთვის პროექტის „მშობელთა ორგანიზებული ჩართულობა სკოლაში“ ფარგლებში განხორციელდა 2023 წელს და რომელშიც 1030-მა მშობელმა მათ შორის, თბილისში, სხვა დიდ ქალაქებსა და სოფლებში მცხოვრებმა პირებმა მიიღეს მონაწილეობა. რამდენიმე სკოლამ ადამიანური რესურსის სიმწირე სოციალური დასაქმების პროგრამით აყვანილი კადრებით გადაჭრა. დასაქმებული პირები მუშაობენ დამლაგებლებად და გარე სივრცის ზედამხედველებად სკოლის ტერიტორიაზე გარეშე პირთა შესვლა/გადაადგილების გასაკონტროლებლად. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ მოწოდებულია შეფასება, რომელშიც აღნიშნულია, რომ სკოლებში სანიტარიულჰიგიენური ნორმების დაცვა არ რეგულირდება რომელიმე კონკრეტული ნორმატიული აქტით. ორგანიზაციის შეფასებით, ამ პროცესის მომწესრიგებელი ასპექტები გაბნეულია სხვადასხვა გაიდლაინებსა და ნორმატიულ დოკუმენტებში. 4 გამოკითხვა ჩაატარა არასამთავრობო ორგანიზაციამ „მშობლები განათლებისთვის“, პროექტის „მშობელთა ორგანიზებული ჩართულობა სკოლაში“ ფარგლებში, რომელიც მიმდინარეობს USAID-ის სამოქალაქო საზოგადოების ჩართულობის პროგრამის მხარდაჭერით, ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) დაფინანსებით. 14 სკოლების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე ირკვევა, რომ არ არსებობს ტექნიკური რეგლამენტი და ერთიანი სამოქმედო ჩარჩო სანიტარიულჰიგიენური ნორმების დაცვაში. მათ მიერ განხორციელებული ღონისძიებები, მეტწილად ეფუძნება COVID 19 პანდემიის დროს შემოღებულ ღონისძიებებს. აღნიშნულის საპირისპიროდ, განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო განმარტავს, რომ სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმები სკოლაში დარეგულირებულია 2 მნიშვნელოვანი დოკუმენტით 2001 წლის ბრძანება სკოლამდელი აღჭურვისა და და ზოგადასაგანმანათლებლო სამუშაო რეჟიმის დაწესებულებების სანიტარიული წესებისა და მოწყობის, ნორმების დამტკიცების შესახებ, ასევე 2020 წლის ბრძანებით სანიტარია და ჰიგიენა სკოლაში - საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული რეკომენდაცია. მათ მიერვე მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით უკანასკნელი წლების განმავლობაში სკოლებში მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა სანიტარიულ-ჰიგიენური მდგომარეობა, რასაც ხელი შეუძწყო COVID 19 პანდემიის დროს გამკაცრებულმა რეგულაციებმა და რისკების მაღალმა საფრთხემ. 2019-2020 სასწავლო წლის ბოლოს პანდემიის გამო დახურული სკოლის შენობების გახსნა განხორციელდა შრომის ინსპექციის სამსახურის ზედამხედველობით. აღსანიშნავია, რომ მოწოდებული მოსაზრებების საფუძველზე გამოიკვეთა განსხვავებული ტენდენცია ახალგარემონტებულ სკოლებსა და მოძველებულ შენობებში განთავსებულ სკოლებს შორის. სკოლები, რომლის რეაბილიტაციაც მოხდა უახლოეს წარსულში, აღნიშნავენ, რომ მათთან სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმები უახლეს განთავსებული ნორმების სტანდარტებს სკოლები დაცვა კი აკმაყოფილებს. აკონკრეტებენ, გართულებულია და რომ მოძველებულ შენობებში სანიტარიულ-ჰიგიენური გარკვეულ გამოწვევებთან არის დაკავშირებული. ეს ტენდენცია არ არის გასაკვირი, რადგან ჰიგიენური ნორმების დაცვა და ზედამხედველობა გამარტივებულია განახლებული ინფრასტრუქტურის პირობებში, სადაც კედლები, იატაკი, სველი წერტილები და საკლასო ოთახების მოწყობა შეესაბამება უახლეს სტანდარტებს. მოძველებული შენობები კი 15 დამატებით შრომასა და ძალისხმევას საჭიროებს, რათა დაკმაყოფილდეს სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმები. აქვე, აღსანიშნავია საქართველოს მთავრობის ინიციატივა 800 საჯარო სკოლის მშენებლობა-რეაბილიტაციის თაობაზე, რომლისთვისაც განსაზღვრულია მილიარდ ლარზე მეტი, ზემოხსენებული პროცესის დასრულება, კი 2026 წლისთვის იგეგმება. ამასთანავე, მუნიციპალური განვითრების ფონდის მიერ იგეგმება: • 200-მდე სკოლის სრული რეაბილიტაცია (KFW/EBRD ) პროექტის ფარგლებში; • 20-მდე სკოლის მშენებლობა-რეაბილიტაცია ევროპის ცენტრალური ბანკის პროექტის ფარგლებში; • 14 ახალი სკოლის მშენებლობა და 24-ის სრული რეაბილიტაცია მსოფლიო ბანკის პროექტის ფარგლებში. ასევე, ბოლო 5 წლის განმავლობაში მუნიციპალური განვითრების ფონდის მიერ აშენდა 80-ზე მეტი ახალი სკოლა და სრული რეაბილტიაცია ჩაუტარდა 70-ზე მეტ შენობას, ესიდას მიერ ბოლო 10 წლის განმავლობაში აშენდა 70-ზე მეტი ახალი და სრული რეაბილიტაცია ჩაუტარდა 70-ზე მეტ სკოლას და 2020 -2021 (პანდემიის) წლებში ადგილობრივი მონუციპალიტეტების მიერ მოქმედი რეგულაციების დაცვით რეაბილიტირდა ან აშენდა სკოლის სანკვანძები. მიმდინარე პროცესი უაღრესად მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენს სკოლებში სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვასთან დაკავშირებით. თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი უსაფრთხო სველი წერტილებით სკოლების უზრუნველყოფა სკოლებში ჯანსაღი გარემოს უზრუნველყოფა თითოეული მოსწავლისათვის არის პარმის 2010 წლის დეკლარაციის - „გარემოსა და ჯანმრთელობის დაცვა“ 16 ძირითადი, ფუნდამენტური პრინციპი 5, ამასთანავე, აღნიშნულ საკითხს ეხმიანება გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნები, რომლის თანახმადაც, 2030 წლისთვის ყველა ადამიანს უნდა ჰქონდეს საყოველთაო და თანაბარი ხელმისაწვდომობა უსაფრთხო სასმელ წყალზე. ამავდროულად, საქართველოს ნაციონალიზებული აქვს მდგრადი განვითარების არაერთი მიზანი, მათ შორის 6.1 და 6.2, რომელიც გულისხმობს 2030 წლისთვის ყველა ადამიანის უსაფრთხო და ხელმისაწვდომი სასმელი წყლით თანაბარ უზრუნველყოფას, ასევე ადეკვატურ და თანაბარ სანიტარიულ და ჰიგიენურ პირობებზეზე წვდომას. ამასთანავე, ევროპის ქვეყნების ნაწილმა აიღო ვალდებულება ბავშვთა მოვლის ცენტრები, საბავშვო ბაღები და სკოლები უზრუნველყონ უვნებელი სასმელი წყლით და სანიტარიული მდგომარეობისათვის აუცილებელი საშუალებებით და ააღორძინონ ჰიგიენური წესების დაცვის სანიმუშო პრაქტიკა. სახელმწიფო ვალდებულია სკოლები უზრუნველყოს როგორც ხარისხიანი სასმელი წყლით, ასევე კეთილსაიმედო სანიტარიული მდგომარეობით სათანადო სველ წერტილებზე ხელმისაწვდომობის გზით. უსაფრთხო სანიტარიული სისტემების არ არსებობა ზრდის ინფექციური დაავადებების გავრცელების რისკს. სველი წერტილით სარგებლობისაგან თავის შეკავებამ შეიძლება გამოიწვიოს შარდის ბუშტის ფუნქციის დარღვევა (მაგ. შეუკავებლობა), საშარდე გზების ინფექციები და სხვა, შეამციროს სითხეზე მოთხოვნილება, რაც ხელს უწყობს მოსწავლეების ორგანიზმის გაუწყლოებას. აღსანიშნავია, რომ სველ წერტილებში არსებული მიკრობების მხოლოდ 19% ბინადრობს უნიტაზში, მათი დიდი ნაწილი გვხვდება ხელსაბანებსა და იატაკზე, კედლებზე, კარების სახელურებზე და ჩასარეცხ ღილაკზე. მოსწავლეთა არასწორი ჰიგიენური ქცევები (უნიტაზზე ფეხით დადგომა, დაუბანელი ხელები და სხვ.) ხელს უწყობს მიკრობების გავრცელებას და ზრდის სხვადასხვა ნაწლავური, საშარდე გზების და რესპირატორული ინფექციების გავრცელების რისკს. 6. WHO. Regional Office for Europe. Copenhagen. Parma Declaration on Environment and Health. Fifth Ministerial Conference on Environment and Health – “Protecting Children’s Health in a Changing Environment”, Parma, Italy,10-12 March 2010. EUR/55934/5.1 Rev.2 100604 17 სანიტარიული კვანძი შეიძლება განთავსებული იყოს სკოლის შენობაში ან შენობის გარეთ ისე, რომ საფრთხეებთან მისი (მაგ, გამოყენება გაუმართავი არ იყოს დაკავშირებული ინფრასტრუქტურა ფიზიკურ შენობის შიგნით, საპირფარეშომდე მისასვლელი გზის არ არსებობა შენობის გარეთ, ბუნებრივი და ხელოვნური განათების, ასევე დაცულობის, პრივატულობის მხრივ არსებული პრობლემები, ხელსაბანების არარსებობა, არასასურველი კლიმატური პირობები და სხვ.). სკოლის ადმინისტრაციამ აქტიურად უნდა შეუწყოს ხელი მოსწავლეების ჰიგიენური ქცევის გაუმჯობესებას. პირადი ჰიგიენისა და უსაფრთხო პრაქტიკის სწავლებით, მოსწავლე სკოლის კედლებს მიღმა ავრცელებს სასარგებლო ქცევას თუ მესიჯებს და ხელს უწყობს საკუთარი, ოჯახის და უფრო ფართო საზოგადოების ჯანმრთელობას და კეთილდღეობას. სანიტარიული-ჰიგიენის საკითხებზე განათლება, თავის მხრივ, ხელს უწყობს ეფექტურ სწავლებას, რადგან მოსწავლეები უკეთეს შედეგებს აღწევენ სუფთა და ჯანმრთელ გარემოში. სანიტარიულჰიგიენური პირობების და განათლების კომბინაცია ხელს უწყობს სკოლებში გენდერული თანასწორობას და უზრუნველყოფს მოსწავლეების, განსაკუთრებით გოგონების, დასწრების ზრდას. სკოლაში არსებული სველი წერტილები უნდა იყოს: • სუფთა და მოქმედი; • ხელმისაწვდომი მოსწავლეებისა და პერსონალისათვის, მათ შორის უნდა იყოს ადაპტირებული შშმ პირებისათვის; • პრივატული, იძლეოდეს განმარტოების შესაძლებლობას; • სათანადოდ დაცული; • მოხერხებული და უსაფრთხო გამოსაყენებლად; • სათანადოდ აღჭურვილი ჰიგიენური საშუალებებით (ქაღალდი, ქაღალდის ხელსახოცი, საპონი, წყალი და ა.შ.). 18 სუფთა, სათანადოდ დაცული, პრივატული, რეგულარულად დალაგებული სველი წერტილები მიმზიდველი ხდება მოსწავლეებისათვის, მცირდება იმ მოსწავლეების რიცხვი, რომლებიც თავს იკავებენ სველი წერტილით სარგებლობისაგან. შევსებულ კითხვარში სკოლების ნაწილი აკონკრეტებს, რომ სკოლაში არსებული სველი წერტილები აღჭურვილია პრივატული, უსაფრთხო, მოსახერხებელი ინვენტარით, სანიტარიულ კვანძებს აქვთ, როგორც ბუნებრივი, ასევე ხელოვნური განათება და ვენტილაცია, გამოყოფილია გოგონებისთვის და ბიჭებისთვის იზოლირებული სველი წერტილები, პერსონალისთვის არსებობს დამოუკიდებელი სარგებლობის სველი წერტილი. ზოგიერთ სკოლაში არსებობს ასაკობრივი შესაბამისობით მოწყობილი სველი წერტილები - დაწყებითი, საშუალო და საბაზო სკოლის მოსწავლეებისთვის. სველი ყოველდღიურად, სველი წესით. წერტილების დასუფთავება ხდება ხელის დასაბანად მისაწვდომ ადგილზე განთავსებულია საპნის დისპენსერი, ხელსახოცი, მუდმივი მიწოდების ცხელი და ცივი წყალი. არსებული პოზიტიური მდგომარეობის მიუხედავად, სკოლები აღწერენ სხვადასხვა გამოწვევებს, რაც ხელს უშლის ჰქონდეთ გამართულად მომუშავე თანამედროვე სტანდარტის შესაბამისი სველი წერტილები. სკოლების ნაწილი აღნიშნავს, რომ არსებული სველი წერტილები რაოდენობრივად ვერ აკმაყოფილებს სკოლის კონტინგენტს. მაგალითად, მოყვანილია მონაცემები, რომ სკოლაში მყოფი 1000 მოსწავლისთვის გამოყოფილია სულ 8 სველი წერტილი, რაც არ არის საკმარისი. აღნიშნული წარმოქმნის რიგს სველ წერტილებთან, მოსწავლეები ვერ ახერხებენ დასვენებისთვის განკუთვნილ შეზღუდულ დროში ისარგებლონ სველი წერტილებით. ეს საკითხი უფრო მეტი სიმწვავით დგას ქალაქად არსებული სკოლებისთვის. სოფლად არსებულ სკოლებში სველი წერტილები მოწყობილია როგორც სკოლის შიდა ტერიტორიაზე (შენობაში), ასევე გარეთაც. წლის ცივ სეზონებზე გარეთ არსებულ სველი წერტილების გამოყენება დამატებით გამოწვევას ქმნის როგორც 19 სკოლის მოსწავლეებისა და პერსონალისთვის, ასევე დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პირებისთვისაც. გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ მოწოდებულ ინფორმაციაში მიმოხილულია კვლევები საქართველოს სკოლებში სველი წერტილების ზოგად მდგომარეობასთან დაკავშირებით. 2013 წელს საქართველოს საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის სააგენტოსა და გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ მომზადებული კვლევის თანახმად, სკოლების თითქმის მეოთხედი სანიტარიული კვანძების მხოლოდ „არაგაუმჯობესებულ“ ტიპებს იყენებდა, ზოგიერთ სოფლის და ქალაქის ცალკეულ სკოლებში კვლავ გამოიყენებოდა „სათლი“. „სკოლის შიგნით ჯიხურები სკოლების მხოლოდ 35 %-ს ჰქონდა, სოფლად კი სანიტარიული კვანძები მხოლოდ ყოველ მეხუთე სკოლაში გვხვდებოდა. ასევე დიდი იყო შენობიდან სველი წერტილის დაშორება, რომელიც 10-200 მეტრის ფარგლებში მერყეობდა“. გარდა ამისა, აღნიშნულია, რომ 2013 წლამდე „არასაკმარისი იყო სანიტარიული კვანძების რაოდენობა მოსწავლეების რაოდენობასთან მიმართებაში (საშუალოდ 1 ჯიხური 54 მოსწავლეზე)“. ამ ფაქტს ადასტურებდა ქალაქად არსებული ზოგიერთი სკოლა, მათ მიერ მოწოდებულ ინფორმაციაში. 6 უსაფრთხო და ადაპტირებული სველი წერტილების ხელმისაწვდომობის კუთხით მდგომარეობა სხვადასხვა ტიპის დასახლებებში განსხვავებულია, ეს პრობლემა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა სოფლად. სოფლებში არსებული ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების უმრავლესობას არ გააჩნია სათანადო სველი წერტილები. მსგავსი მოსაზრება ფიქსირდება გაეროს ბავშვთა ფონდის მიერ წარმოდგენილ ინფორმაციაშიც. ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების ნაწილი აღნიშნავს, რომ სკოლის სველი წერტილების ხელმისაწვდომობა მაგალითად, სიღნაღისა ინფორმაციის თანახმად, და პასუხობს თანამედროვე თბილისის ერთ-ერთი სკოლაში სველი სკოლიდან წერტილები მოთხოვნებს. მიღებული უსაფრთხოა და საქართველოს საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის სააგენტო, გაეროს ბავშვთა ფონდი „წყლის, სანიტარიული და ჰიგიენური პირობების კვლევა საჯარო სკოლებში“, 2013 წელი 6 20 ხელმისაწვდომია სკოლის მოსწავლეებისა და პერსონალისთვის. სკოლის სველი წერტილები შეესაბამება თანამედროვე სტანდარტებს. წყლის მიწოდების სისტემა ცენტრალიზებულია და საკანალიზაციო სისტემის მშენებლობაც შესაბამისი სტანდარტების მოთხოვნათა დაცვით განხორციელდა. გაეროს ბავშვთა ფონდი 2013 წლის კვლევაში ასევე აღნიშნავს, რომ სკოლების უმრავლესობაში არ ფუნქციონირებდა ცალკე სველი წერტილი გოგონებისა და ბიჭებისათვის. რაც შეეხება ჰიგიენას, კვლევის მიხედვით მხოლოდ ყოველ მეათე საჯარო სკოლაში ფუნქციონირებდა ხელსაბანი. ამ კუთხით მძიმე მდგომარეობა იყო სოფლის სკოლებში. ხოლო, სკოლების გარკვეულ ნაწილში არ იყო საპონი, პირსახოცი, ხელსახოცი და სკოლების დაახლოებით მესამედში ხელსაბანი ტუალეტის ჯიხურთან ან მის ახლოს არ იყო წარმოდგენილი. ამით შესაძლოა აიხსნას გაეროს ბავშვთა ფონდის დაკვირვება, რომ „სკოლების მოსწავლეების ნახევარი ხელს არ იბანდა ტუალეტიდან გამოსვლის შემდეგ.“ ეს სურათი შეიცვალა COVID 19 პანდემიის დროს, რადგან ქვეყანაში გაძლიერდა ხელის დაბანის მნიშვნელობის და სწორი მეთოდების სწავლება ასევე, გამკაცრდა აღსრულების კონტროლი, თუმცა კვლევით დადასტურებული ამჟამინდელი მონაცემები არ მოიძებნება. თემატურ მოკვლევაში მონაწილე სკოლების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, 86 საჯარო სკოლიდან 9 სკოლას არ აქვს ადაპტირებული სველი წერტილი და ამავე დროს უმეტესობა აღნიშნავს, რომ არ ყავთ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე (შშმ) მოსწავლეები. სკოლების უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ სველი წერტილები სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროებისა (სსსმ) და შშმ მოსწავლეთა საჭიროებებზეა მორგებული. სათანადოდ აღჭურვილია, მოხერხებულია, სრულიადაა განცალკევებული გენდერული სეგრეგაციის ნიშნით, ტუალეტის ჯიხურები პრივატულია და დაცული, უნიტაზები გათვლილია მოსწავლეთა ასაკობრივ მოხმარებისთვის და ჯგუფებზე, ადვილი სველი წერტილები დასასუფთავებლად. ჰიგიენურია ტუალეტებთან ახლოს მოწყობილია მოხერხებული ხელსაბანები. ტუალეტების სისუფთავე და ტექნიკური 21 გამართულობის შემოწმება რუტინულად ხორციელდება და მუდმივად ხელმისაწვდომია მოსწავლეთათვის. სკოლაში თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი ორი ადაპტირებული ტუალეტია გათვლილი შშმ მოსწავლეთა საჭიროებებზე. დალაგების წესის, გამოსაყენებელი ხსნარების, ნარჩენების მართვისა და სხვა არსებულ ნორმებთან დაკავშირებულ საკითხებზე დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პერსონალის ინფორმირებულობა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2020 წლის N01-40/ო ბრძანებით დამტკიცებული გაიდლაინი „წყალი, სანიტარია და ჰიგიენა სკოლაში“ მოიცავს რამდენიმე რეკომენდაციული ხასიათის ჩანაწერს სკოლის ტერიტორიის დასუფთავებასა და ნარჩენების მართვის შესახებ. კერძოდ, გაიდლაინში მოწოდებულია სკოლის ტერიტორიის ყოველდღიური დასუფთავება და ნაგვის განთავსება თავსახურიან ნაგავშემკრებ კონტეინერებში. სასურველია ნაგვის კონტეინერების დაცლა განხორციელდეს მათი ¾-ით გავსებისთანავე, რათა არ გადაივსოს და არ მოხდეს ლპობის პროცესის ინიცირება (განსაკუთრებით წლის თბილ სეზონზე), ასევე რეკომენდირებულია ნაგვის კონტეინერების ყოველდღიური რეცხვა-დეზინფექცია. მოკვლევის ფარგლებში მოწოდებული ინფორმაციით დგინდება, რომ სკოლის დალაგება-დასუფთავების პროცესში ჩართული მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფის არიან დამლაგებლები, კოორდინატორი, სკოლის ადმინისტრაცია და ცალკეულ შემთხვევებში სამედიცინო პერსონალი (სკოლის ექიმი/ექთანი). დამლაგებლები უშუალოდ ახორციელებენ წმენდა-დასუფთავების პროცესებს, იყენებენ სხვადასხვა ხსნარებსა და სადეზინფექციო საშუალებებს. ამ საშუალებების გამოყენების შესახებ მათ ინფორმაციას აწვდის მატერიალურტექნიკური უზრუნველყოფის კოორდინატორი და ზოგჯერ სამედიცინო პერსონალი, იშვიათად ადმინისტრაციული პერსონალი. ზოგიერთი სკოლა 22 აღნიშნავს, რომ მიწოდებული ხსნარების გამოყენების შესახებ დალაგებაზე პასუხისმგებელ პირებს ინფორმაციას აწვდის მიმწოდებელი. სკოლების აბსოლუტური უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ სკოლის დალაგებაზე პასუხისმგებელი პირები ინფორმირებულები არიან დალაგების წესის, გამოსაყენებელი ხსნარებისა და ნარჩენების მართვის წესებზე. ნაწილი აღნიშნავს, რომ ეს პროცესი სკოლებში გამართულად მიმდინარეობს. გაეროს ბავშვთა ფონდის დაკვირვებით აღნიშნული საკითხი გაუმჯობესდა COVID 19 პერიოდში, როდესაც სკოლის პერსონალს უტარდებოდა ტრენინგები და საინფორმაციო შეხვედრები სადეზინფექციო ხსნარების გამოყენებასთან დაკავშირებით. მიუხედავად დამაკმაყოფილებელი ზოგადი სურათისა, რაც მიღებული ინფორმაციით გამოიკვეთა, რამდენიმე სკოლა აღნიშნავს, რომ არ არიან დარწმუნებული დალაგებაზე პასუხისმგებელი პირების ინფორმირებულობის ხარისხში და ამატებენ, რომ კარგი იქნებოდა დამატებითი ინფორმაციის მიწოდება, მაგალითად, რომელი ხსნარის გამოყენებაა უმჯობესი დალაგების პროცესში. ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტის კითხვარიდან ასევე გამოიკვეთა, რომ სკოლის დალაგება-დასუფთავების პროცესში ჩართული პირების უფლებამოვალეობები გაწერილია დასაქმებულთა ხელშეკრულებებში. რამდენიმე სკოლამ აღნიშნა, რომ აქვთ წინასწარ გაწერილი გეგმა-გრაფიკი შიდა და გარე ტერიტორიის დასუფთავებისთვის, რომლის გაწერისას ზოგიერთი ითვალისწინებდა N01-40/ო ბრძანებით დადგენილ გაიდლაინს, ან რეკომენდაციებს ჯანდაცვის ადგილობრივი ცენტრიდან. რამდენიმე სკოლის მიერ გათვითცნობიერებული წარდგენილ იყვნენ პასუხებში ცალსახად დალაგება-დასუფთავების, ჩანდა, რომ გამოსაყენებელი ხსნარებისა და ინვენტარის გამოყენების წესებისა და ნარჩენების გატანის პროცედურების შესახებ. მათი პასუხები ზუსტად ეხმიანებოდა N01-40/ო გაიდლაინით მოწოდებულ რეკომენდაციებს. რამდენიმე დიდკონტიგენტიან სკოლას, რომელთა დალაგებაზე პასუხისმგებელი იყო 3-5 დამლაგებელი, 23 სექციებად ჰქონდათ დაყოფილი სკოლის ტერიტორია და თითოეული პირი პასუხისმგებელი იყო მისი სექციის სისუფთავესა და ნარჩენების გატანაზე. მოკვლევის ფარგლებში შემოსული ინფორმაციით არ დგინდება, თუ როგორ ხდება გამოყენებული წყლის მოცილება/არინება სარგებლობენ ცენტრალიზებული იმ სკოლებში, წყალმომარაგებისა და რომლებიც არ საკანალიზაციო სისტემით. თუმცა ასევე საფიქრელია, რომ სკოლებს შესაძლოა არ ჰქონდეთ საკმარისი რესურსი ან საჭირო დაგეგმარება გამოყენებული წყლის მოცილებასა და მისი უსაფრთხოდ გადატანის თაობაზე. ცხოველებისა და მწერების მიზეზით განპირობებული პრევენციისთვის სკოლებში არსებული ინფრასტრუქტურა დაავადებების ჯანმრთელი სასკოლო გარემოს ერთ-ერთ კომპონენტს მიეკუთვნება - დაცვა ბიოლოგიური საფრთხეებისგან, მღრღნელებისგან, შხამიანი შესაძლოა იყვნენ რომელთა შორისაა დაცვა მწერებისგან, ქვეწარმავლებისგან, ცხოველებისგან, რომლებიც სხვადასხვა დაავადებების გავრცელების ხელშემწყობი ფაქტორები. აგრეთვე, საფრთხის შემცველია ცხოველის ბეწვი, თმა, ექსკრემენტები, ფრინველის ბუმბული, ბუდის ნაწილები, მწერების კვერცხები, ლარვები და თავად სხვადასხვა მავნებლების სხეულის ნაწილებიც კი, რომლებიც შესაძლოა გახდეს ბავშვთა მიერ გამოყენებული ნივთების, სურსათის და სხვა ობიექტების დაბინძურების საფუძველი. სკოლამ უნდა უზრუნველყოს ადეკვატურ ღონისძიებათა განხორციელება მავნებლების გაკონტროლების მიზნით, რომელთა შორის, მნიშვნელოვანია სკოლებში არსებული ინფრასტრუქტურა. მავნებლებისა და მწერების პრევენციის მიზნით, არსებობს პროფილაქტიკის ორი ძირითადი გზა: • შეღწევადობის შეზღუდვა; • მავნებლებისთვის საკვებზე ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა. 24 ინფრასტრუქტურული ინდიკატორები, რომელზეც ასეთ შემთხვევაში ყურადღება უნდა გამახვილდეს, მოიცავს: • ტერიტორიის დაცულობას, რომელიც უნდა უზრუნველყოფდეს ზოგიერთი მავნებლის შეღწევის დაბლოკვას; • ტერიტორიის შენარჩუნებას სათანადო დონეზე (მაგ. მაღალი ბალახისგან მათ გაწმენდას); • შენობის მდგომარეობას და დაცულობას (ფანჯრების ან კარების მდგომარეობას, მავნებლებისთვის ხელმისაწვდომი სხვა ღიობების და ხვრელების არსებობის აღკვეთას); • ნარჩენების მართვისთვის შესაბამის სტაციონარულ ობიექტებს და მართვის სანიმუშო პრაქტიკას; • მავნებლების საწინააღმდეგო საშუალებებისთვის სპეციალური სათავსების არსებობას. 7 გარდა ინფრასტრუქტურული ინდიკატორებისა, მნიშვნელოვანია ასევე: • ობიექტზე, მავნებლების მართვის პროგრამების ან გეგმების არსებობა; • მავნებლების გავრცელებაზე მონიტორინგი და ზედამხედველობა; • მავნებლების განადგურებისთვის, შემცირებისთვის ან პრევენციისთვის პროფესიული დეზინსექციისა და დერატიზაციის მომსახურეობის მიღების შესაძლებლობები ამ სფეროში ფუნქციონირებადი ბიზნესოპერატორებისგან. 8 ყველა ზემოთ მითითებული ინდიკატორის უზრუნველმყოფი ღონისძიება უნდა განხორციელდეს იმ სახით, რომ არ შეექმნას საფრთხე სასკოლო ნივთების, ზედაპირების, სურსათის და აღჭურვილობის სათანადო დონეზე სანიტარიულ მართვას და თანამშრომლების უსაფრთხოებას. 7 8 EPA/735-F-17-004 | May 2017/ PEST CONTROL IN THE SCHOOL ENVIRONMENT; Codex Alimentarius/ CXC 1-1969/ „სურსათის ჰიგიენის ზოგადი პრინციპები“. 25 საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში არსებული სკოლებიდან მიღებულ იქნა ინფორმაცია, რომელიც იძლევა საშუალებას შეფასდეს საქართველოს სკოლებში ტექნიკური მოთხოვნების დოკუმენტში დასმული საკითხის მხრივ არსებული მდგომარეობა. ტერიტორიის დაცულობაზე, რომელიც უნდა უზრუნველყოფდეს ზოგიერთი მავნებლის შეღწევის შეზღუდვას და ტერიტორიის სათანადო დონეზე შენარჩუნებაზე (მაგ. მაღალი ბალახისგან მათ გაწმენდა) აქცენტი გააკეთა თემატურ მოკვლევაში მონაწილე სკოლების მცირე ნაწილმა. თუმცა, ერთ შემთხვევაში სკოლა ითხოვდა დახმარებას ეზოს მიმდებარე, გარე დაჭაობებული პერიმეტრის მოწესრიგებისთვის. გატარებული მიუხედავად ტერიტორიის მოვლისთვის მათ მიერ ღონისძიებებისა, იგი საფრთხის შემცველია მოსწავლეებისა და მომუშავე პერსონალისთვის. გარე კონტეინერებისა და მათ დროულ გატანაზე სწორი აქცენტები გაკეთდა გამოკითხული სკოლების 6%-ის მიერ, ხოლო ზოგიერთმა სკოლამ, ყურადღება გაამახვილა მხოლოდ შენობის შიგნით არსებული ურნების დროულ დაცლასა და მათი სისუფთავისთვის განხორციელებულ ღონისძიებებზე (გამოკითხული სკოლების 4%). რაც შეეხება შენობის დაცულობას, ამ მხრივ მიღებული პასუხებიდან, ძირითადი აქცენტები გადატანილი იყო არა ინფრასტრუქტურულ შესაძლებლობებზე, არამედ სხვა ღონისძიებებზე. კერძოდ, სკოლების მცირე რაოდენობისგან იქნა ინფორმაცია მიღებული, ფანჯრებზე ბადეების არსებობაზე, რაც არის შენობაში მწერების, ფრინველებისა და მავნებლების შეღწევის პრევენციის ერთ-ერთი საშუალება. აგრეთვე, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების მხრიდან ხორციელდება მავნებლებზე ვიზუალური მონიტორინგი, რაც მეტად მნიშვნელოვანი პირობაა მათგან მომდინარე საფრთხეების მართვის თვალსაზრისით. დანარჩენ შემთხვევაში ძირითადი აქცენტები გაკეთდა: • სისუფთავეზე, სველი წესით დასუფთავებაზე (6%); • დალაგების წესების არსებობაზე (3%) ან დამლაგებლის ინსტრუქტაჟზე (1%); 26 • საკლასო ოთახების განიავებაზე (3%). სკოლების ნაწილმა აღნიშნა, რომ მათ განხორციელებული პერიოდულად ახორციელებენ ან/და საჭიროების შემთხვევაში, აქვთ ან/და შეუძლიათ განახორციელონ გარე პროვაიდერთან ხელშეკრულების საფუძველზე სკოლებში დერატიზაცია-დეზინსექციის სამუშაოები. სკოლები გამოთქვამენ შეშფოთებას მიუსაფარ შინაურ ცხოველებთან დაკავშრებით - „გვაშფოთებს უპატრონო და მიუსაფარი ძაღლების თემა, რადგან უპასუხისმგებლო ადამიანები სოფლის ცენტრში და სკოლის წინ ხშირად უპატრონოდ ტოვებენ ძაღლებს, ლეკვებს, კნუტებს, რაც მოსწავლეთა ემოციებზე ახდენს გავლენას“ 9, „ცხოველები ადვილად აღწევენ სკოლის ეზოში, რაც, თავისთავად, საფრთხის შემცველია“, „მშობლებთან კომუნიკაციის გზით და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ცენტრთან კომუნიკაციით“ ისინი ცდილობენ აირიდონ მიუსაფარ ცხოველებთან დაკავშირებული საფრთხეები. რა თქმა უნდა არსებული პრობლემების გადაწყვეტა საჭიროებს სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეების მჭიდრო ჩართულობას. ასევე, უნდა აღინიშნოს ცხოველებისა და მწერების მიზეზით განპირობებული დაავადებების პრევენციისთვის სკოლებში არსებული ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული პასუხების მხრივ შეუსაბამობები და პრობლემები. კერძოდ: • აღსანიშნავია, რომ ამ კითხვაზე პასუხისგან თავი შეიკავა გამოკითხული სკოლების 36%-მა, რაც ბადებს ვარაუდის საფუძველს, რომ მათთვის შესაძლოა არ იყო ცნობილი ის ინდიკატორები, რომელიც საშუალებას მისცემდათ წარმოედგინათ არგუმენტირებული პასუხები; • სკოლების 16%-გან მიღებული იქნა მხოლოდ ზოგადი, არაარგუმენტირებული ინფორმაცია სკოლებში არსებული სანიტარიული ინფრასტრუქტურის შესაბამისობაზე ან შეუსაბამობაზე, 2%-გან - გამოცდილების უქონლობაზე, რაც ასევე ბადებს ზოგადი ეჭვის საფუძველს, სსიპ- აკაკი სურგულაძის სახელობის ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შემოქმედის საჯარო სკოლა 9 27 რომ ისინი არ ფლობენ სათანადო ინფორმაციას ცხოველებისა და მწერების მიერ გავრცელებადი დაავადებების მართვისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის ან სხვა ღონისძიებების თაობაზე; • კრიტერიუმების არცოდნას ასევე მიუთითებდა ის ფაქტი, რომ დერატიზაცია/დეზინსექციის ნაცვლად, სკოლიდან შემოსული ინფორმაცია მოიცავდა დეზინფექციის პროცედურებზე აპელირებას (13%-ში), ხოლო ინფორმაციის მომწოდებელთა 3% -აღნიშნული კითხვის პასუხად, აღწერდა სასმელ წყალთან დაკავშირებულ მდგომარეობას. წყალი წყალზე ადამიანის უფლება აღიარებულია არაერთი ეროვნული და საერთაშორისო ხელშეკრულებებით. ყველაზე დეტალური და ყოვლისმომცველი განმარტება წარმოდგენილია გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე, 1966 წელს მიღებული „ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის მე-15 ზოგად კომენტარში, რომლის თანახმად, „ყოველ ადამიანს აქვს უფლება მიიღოს საკმარისი ოდენობის, უსაფრთხო, ფიზიკურად და ფინანსურად ხელმისაწვდომი წყალი, როგორც პირადი, ისე საყოფაცხოვრებო მოხმარებისათვის“. წყალზე ადამიანის უფლების რეალიზების ფორმა უნდა იყოს მდგრადი და ქმნიდეს არსებული და მომავალი თაობების უფლების რეალიზების შესაძლებლობას. მიუხედავად იმისა, რომ სხვადასხვა სიტუაციაში არსებული გარემოებების გათვალისწინებით, წყალის ადეკვატური მოხმარება შესაძლებელია განსხვავებული იყოს, ყველა შემთხვევაში გასათვალისწინებელია შემდეგი ფაქტორები: წყლის არსებობა - წყალმომარაგება უნდა იყოს უწყვეტი და მოხმარებული წყლის რაოდენობა პირადი და საყოფაცხოვრებო მიზნებისათვის საკმარისი; ხარისხი-თითოეული ადამიანის მიერ მოხმარებული წყალი უნდა იყოს უსაფრთხო; 28 ხელმისაწვდომობა - წყალი და წყალმომარაგების სისტემები ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ყველასათვის ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე. ხელმისაწვდომობა მოიცავს შემდეგ ოთხ ასპექტს: 1. ფიზიკური ხელმისაწვდომობა; 2. ეკონომიკური ხელმისაწვდომობა; 3. არადისკრიმინაციულობა; 4. ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობა. პაქტის ამ განმარტების თანახმად, წყალი, უპირველეს ყოვლისა, განსახილველია, როგორც სოციალური და კულტურული სიკეთე და არა როგორც ეკონომიკური სარგებლის წყარო. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (WHO) მონაცემებით, ევროპის რეგიონში სოფლად მცხოვრები მოსახლეობის უმეტესი ნაწილის სასმელი წყლით უზრუნველყოფა მცირე წყალმომარაგების სისტემების საშუალებით ხდება. აღნიშნული სისტემებით უვნებელი და ხარისხიანი წყლის მიწოდება რთული ამოცანაა, რამდენადაც ეს სისტემები ნაკლებად დაცულია დიდ, ცენტრალიზებულ სისტემებთან შედარებით. შესაბამისად, მაღალია დიარეული დაავადებებისა და წყლის ფაქტორით განპირობებული არაგადამდები დაავადებების აღმოცენებისა და გავრცელების რისკი. ამიტომაც, ნებისმიერ ქვეყანაში, მცირემასშტაბიანი წყალმომარაგების სისტემების ადმინისტრირება, მართვის ასპექტები და არსებული რეზერვების ეფექტურად გამოყენება, განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს. მსოფლიოში დაავადებათა მნიშვნელოვანი გლობალური ტვირთის სიდიდით მეორე და ნაწილი დიარეით მიმდინარე დაავადებებია, რომელთა 88% წყალმომარაგების სისტემების ეფექტური ფუნქციონირების დროს, თავიდან აცილებადია. ამ მიზნით, 2004 წელს WHO-მ შეიმუშავა უვნებელი სასმელი წყლის მიწოდების უზრუნველყოფის ეფექტური მიდგომები, სახელმძღვანელო მასალების „წყლის უსაფრთხოების გეგმის (წუგ)“ სახით. იგი წყალმომარაგების პროცესზე ორიენტირებული დაკვირვების პროცესია და მიზნად ისახავს წყალმომარაგების 29 ყველა ეტაპზე, „წყალაღებიდან მომხმარებლამდე”, შესაძლო რისკების გამოვლენას, შეფასებასა და შესაბამისი ღონისძიებების დასახვით, ამ რისკების შემცირებასა და თავიდან აცილებას. სასმელი წყლის ხელმისაწვდომობას საჯარო სკოლებში უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება. წყლის საბაზისო რაოდენობები მოცემულია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2020 წლის 6 თებერვლის №01-40/ო ბრძანებით დამტკიცებულ „წყალი, სანიტარია და ჰიგიენა სკოლაში“ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული რეკომენდაციაში (გაიდლაინი, 2020 წ.), სადაც აღნიშნულია, რომ უნდა იყოს მუდმივი ხელმისაწვდომობა საკმარისი რაოდენობის წყალზე სასმელად, პირადი ჰიგიენისათვის, საკვების მოსამზადებლად, დასუფთავებისა და რეცხვისათვის. წყლის რეკომედებული რაოდენობა განისაზღვრება შემდეგი მაჩვენებლებით: • სასმელი წყალი - 5 ლიტრი დღეში ერთ პირზე გადაანგარიშებით (ყველა ბავშვი და დაწესებულების სრული პერსონალი); • სამეურნეო დანიშნულების წყალი ტუალეტებისათვის (რომელიც მიერთებულია ცენტრალური წყალმომარაგების სისტემასთან ან წყლის ავზთან) - 10-20 ლიტრი დღეში ერთ პირზე გადაანგარიშებით; • სამეურნეო დანიშნულების წყალი ტუალეტებისათვის არაავტომატურად ირეცხება თავად მომხმარებლის მიერ) (რომელიც - 3-5 ლიტრი დღეში ერთ პირზე გადაანგარიშებით. საჭიროებისამებრ რეკომენდებულია თითოეულ მოსწავლეს მიეცეს საკუთარი, სუფთა და მარკირებული (სახელი, გვარი) წყლის ბოთლი სკოლაში ტარების მიზნით. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ სკოლამ უნდა უზრუნველყოს დღის განმავლობაში მოსწავლის მიერ ბოთლის ხარისხიანი სასმელი წყლით შევსების შესაძლებლობა - ონკანიდან, ჭიდან, სასმელი წყლის ავზიდან ან დისპენსერიდან. სასმელი წყლის უსაფრთხოებისა და უვნებლობის უზრუნველყოფის მიზნით, 30 დიდი მნიშვნელობა წყალმოხმარების ენიჭება ტექნიკურ ხელმისაწვდომობას როგორც საშუალებებზე, რაც წყალზე, გულისხმობს ასევე სკოლის უზრუნველყოფას საკმარისი რაოდენობის სასმელი წყლის წერტილებით და წყალმოხმარების სხვა საშუალებებით. სათანადოდ აღჭურვილი წყალმოხმარების წერტილები, თხევადი საპონით და ხელის გასამშრალებელი ერთჯერადი ხელსახოცებით ხელმისაწვდომი უნდა იყოს სასწავლო დაწესებულების ყველა სველ წერტილსა და სამზარეულოში. უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება იმას, რომ სათანადოდ აღჭურვილი სასმელი წყლის წერტილები ხელმისაწვდომი უნდა იყოს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთათვისაც. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მოთხოვნების მიხედვით, ადამიანს უნდა მიეწოდებოდეს ხარისხიანი, უწყვეტად. თუ ამ საკმარისი რაოდენობით სასმელი წყალი, მოთხოვნებიდან ერთ-ერთი კომპონენტი ამოვარდა, შესაძლებელია გაიზარდოს ადამიანის ჯანმრთელობაზე წყლის ფაქტორით გამოწვეული სხვადასხვა რისკები. სასმელი წყალი უნდა აკმაყოფილებდეს შესაბამისი კატეგორიის წყლისათვის დადგენილ სტანდარტებს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ბავშვებისა და მოზარდებისათვის უსაფრთხო, უვნებელი სასმელი წყლის მიწოდებას. სასმელ წყალს წაეყენება შემდეგი ჰიგიენური მოთხოვნები: ორგანოლეპტიკური მაჩვენებლების მიხედვით უნდა იყოს კეთილხარისხოვანი, კერძოდ, უფერო, უსუნო, ყოველგვარი უცხო გემოს გარეშე, ჰქონდეს გამაგრილებელი ტემპერატურა. მასში არ უნდა აღინიშნებოდეს თვალით შესამჩნევი ქვიშის, თიხის ნაწილაკები ან ფიფქები. ზედაპირზე არ უნდა იკეთებდეს აპკს და ფსკერზე არ უნდა გამოილექოს ნალექი. ამ მაჩვენებლებმა არ უნდა გამოიწვიოს უარის თქმა სასმელი წყლის მოხმარებაზე. 10 10 „სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №58 დადგენილება 31 თემატური მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებებში იკვეთება, რომ მოსწავლეები უზრუნველყოფილნი არიან სუფთა, უსაფრთხო, საკმარისი რაოდენობის სასმელი წყლით. მოკვლევაში მონაწილე პირები ეყრდნობიან ემპირიულ მოსაზრებებს და აღნიშნავენ, რომ განთავსებული აქვთ დისპენსერები. ზოგიერთი სკოლა, სადაც არ არის ცენტრალიზებული წყალმომარაგება, განიცდის წყლის დეფიციტს, რაც კომპენსირდება ჭების წყლით და აღნიშნულის თაობაზე ინფორმირებულები არიან მოსწავლეები/მათი მშობლები. ამასთანავე, სკოლის მხრიდან გაცემულია რეკომენდაცია მარკირებული ბოთლებით სახლიდან მოტანილი სასმელი წყლით სარგებლობასთან დაკავშირებით. განსაკუთრებით ყურადსაღებია, რომ მაღალმთიან ზონაში მდებარე ზოგიერთ სკოლაში, გარე პერიმეტრზეა მოწყობილი მოძველებული წყლის სისტემები. ზამთარში პერიოდულად ხდება მილებში წყლის გაყინვა. ასეთ შემთხვევაში, ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებები სარგებლობენ სამარაგო ავზების წყლით, რომელიც სასმელად არ არის რეკომენდებული. სკოლების გარკვეული ნაწილი აღნიშნავს, რომ ისინი სარგებლობენ სოფლის წყალსადენით, რომელიც ხშირ შემთხვევაში არ აკმაყოფილებს დადგენილ სტანდარტებს. ასევე აღნიშნავენ, რომ სოფელი მარაგდება მთებიდან გამოყვანილი სასმელი წყლით, რომელიც სუფთა და უსაფრთხოა, რასაც ხსნიან იმ ფაქტით, რომ წლების განმავლობაში არ ყოფილა წყლისგან დაინფიცირების შემთხვევა. მთელ რიგ საჯარო სკოლებს, სასმელი წყლის უვნებლობის უზრუნველყოფის მიზნით, აქვთ სამარაგო რეზერვუარები. ისინი აღნიშნავენ, რომ აწარმოებენ რეზერვუარების რეცხვას, ხოლო რეცხვა-დეზინფექციის დამადასტურებელი დოკუმენტები მითითებული არ აქვთ. განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს იმ სკოლების სასმელი წყლების უვნებლობის საკითხები, რომლებიც სარგებლობენ ჭების წყლებით. ისინი მიუთითებენ, რომ ხარისხი მოწმდება, მაგრამ ვარაუდობენ, რომ შეიძლება ეს მექანიზმი საკმარისი არ არის ჭის წყლისათვის, რადგან მათი აზრით შეიძლება მარტივად მოხდეს დაბინძურება. 32 თემატური მოკვლევის ფარგლებში გამოიკვეთა ზოგადი განსხვავება ქალაქსა და სოფლებში უსაფრთხო სასმელ წყალზე ხელმისაწვდომობის კუთხით. ზოგიერთი საჯარო სკოლა აღნიშნავს, რომ დიდ ქალაქებში და ქალაქის ტიპის დასახლებებში არსებული სკოლებისათვის სასმელ წყალზე ხელმისაწვდომობა უფრო კარგად არის ორგანიზებული, რადგან მარაგდებიან ცენტრალიზებული წყალმომარაგების სისტემით (წყალსადენებით), შედარებით გამართულია საკომუნიკაციო ქსელები, მოწესრიგებულია ინფრასტრუქტურა, სისტემატიურად ხდება წყლის გაუსნებოვნება (დაქლორვა და სხვა მეთოდები) და წყლის ხარისხის კონტროლი სოფლებთან შედარებით, რომლებიც სარგებლობენ მცირემასშტაბიანი წყალმომარაგების სისტემებით. სასმელი წყლის ინფრასტრუქტურისა და სანიტარიის საშუალებები და მათ მოვლა პატრონობაზე გამოყოფილი რესურსები, საშუალებას აძლევს სკოლის პერსონალსა და მოსწავლეებს, გამოიმუშაონ ის პრაქტიკული ჰიგიენური უნარ-ჩვევები, რომლებიც ხელს შეუწყობს გადამდები დაავადებების თავიდან აცილებას მარტივი და მოხერხებული გზით. გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია, ასევე დიდი ქალაქების კომპანიები უზრუნველყოფს წყლის უვნებლობის შემოწმებასა და მონიტორიგნს, ასევე საკუთარი აბონენტების ინფორმირებას. სკოლისათვის მიწოდებული სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლი ხორციელდება „სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №58 შესაბამისად, დადგენილებით სასმელი უზრუნველყოფის განსაზღვრული წყლის მიზნით, წესით. მიკრობიოლოგიური სკოლის ადმინისტრაციის დადგენილების უსაფრთხოების მიერ უნდა ხორციელდებოდეს იმ სასმელი წყლის გაუვნებელყოფა, რომელიც დაუცველი წყაროდან მოეწოდება. სკოლის ინფრასტრუქტურა გამოყენებული უნდა იქნეს ინტერაქტიური სწავლების ბაზად წყლის, სანიტარიისა და ჰიგიენის საკითხებზე უნარების გამომუშავებაზე ორიენტირებული განათლების მისაწოდებლად, რაც უაღრესად ეფექტურ 33 ინსტრუმენტს წარმოადგენს. სკოლის მოსწავლეებს უნდა გააჩნდეთ ცოდნა წყლის ინფრასტრუქტურაში შემავალი სათავსების სწორად მოხმარების წესების შესახებ. კვლევაში ჩართული ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებები სასმელი წყლის ინფრასტრუქტურაში ძირითადად მოიაზრებენ ცენტრალიზებული წყალმომარაგების სისტემებს, სკოლაში განთავსებულ დისპენსერებს და სასმელი წყლის წერტილებს (ონკანებს), ჭაბურღილებს, ჭებს. ამასთანავე, კვლევის ფარგლებში განხორციელებულ შეხვედრებზე აღინიშნა, რომ იმ სკოლების ინფრასტრუქტურა, რომლებიც წყლით მარაგდებიან ცენტრალიზებული წყალსადენის სისტემით, გამართულია. სკოლების უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ მათ აქვთ გამართული ინფრასტრუქტურა: წყალგაყვანილობა, დისპენსერები, სამარაგო ავზები, სასმელი წყლის წერტილები და სხვა. იმ ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებისგან მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე სადაც სარგებლობენ ჭის წყლით, არ დგინდება ჭების ინფრასტრუქტურისა და მოვლა-პატრონობის ხარისხი, გამოყენების წესები შეესაბამება თუ არა ნორმატიული აქტით - გარემოს ხარისხობრივი მდგომარეობის შესახებ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2001 წლის 16 აგვისტოს ბრძანება №297/ნ-ით დამტკიცებულ წესებს და ტექნიკური რეგლამენტით „წყალი, სანიტარია და ჰიგიენა სკოლებში“ დადგენილ წესებს. სასკოლო თემის წარმომადგენლების ინფორმირებას სასმელი წყლის მიღებასა და აღნიშნულ ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობას უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში. თემატური მოკვლევის ფარგლებში შემოსული მოსაზრებების ანალიზის საფუძველზე ირკვევა, რომ მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში სასმელი წყლის მიღების მნიშვნელობაზე საქართველოს საჯარო სკოლებში სხვადასხვა მეთოდებით ხდება სასკოლო თემის ინფორმირება. 34 კვლევის პროცესში გამოიკვეთა, რომ ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების ნაწილში ფუნქციონირებს სხვადასხვა მიმართულების „კლუბები“. განსაკუთრებული ყურადღება მახვილდება „ეკოკლუბებზე”, რომლებიც სხვადასხვა საგნობრივ კურიკულუმებთან (საბუნებისმეტყველო საგნები) ერთად, ინფორმაციას აწვდის სასკოლო საზოგადოებას მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში სუფთა სასმელი წყლის მიღების მნიშვნელობაზე. ამ მიმართულებით „კლუბები“ ახორციელებენ ეკოპროექტებს, აწყობენ შეხვედრებს, გამოკითხვებს, პრეზენტაციებს, ამზადებენ კედლის გაზეთებს და სხვადასხვა საინტერესო აქტივობას. მაგალითისათვის, ერთ-ერთ საჯარო სკოლას გაფორმებული აქვს მემორანდუმი ურთიერთთანამშრომლობის შესახებ იმერეთის მხარის მეცნიერთა კავშირ „სპექტრთან“ და წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის მერიასთან სახელწოდებით „თანამშრომლობა სუფთა გარემოსთვის“. ამ თანამშრომლობის ფარგლებში ხორციელდება მრავალი აქტივობა (საუბრები, პოსტერების დარიგება მოსწავლეებისა და მოსახლეობისთვის, ნახატების კონკურსი და სხვა). მოკვლევის საფუძველზე აღმოჩნდა, რომ ზოგიერთი საჯარო სკოლა აღნიშნულ თემებზე განიცდის ინფორმაციის ნაკლებობას, ხოლო სკოლათა ნაწილში მიმდინარეობს ზოგადი საუბრები ფორმალურ ან/და არაფორმალურ გარემოში. მნიშვნელოვანია, რომ ზემოხსენებულ ჩართულები სკოლის ექიმები/ექთნები. სხვადასხვა საგნების, მოქმედებებში აქტიურად ისინი დამრიგებლებთან, განსაკუთრებით კლასის საბუნებისმეტყველო არიან საგნების, მასწავლებლებთან, სკოლის მოსწავლეებთან და სასკოლო საზოგადოების სხვა წარმომადგენლებთან ერთად, ახორციელებენ პროექტებს და აწვდიან ინფორმაციას სასკოლო თემს სასმელი წყლის როლსა და დანიშნულებაზე, უვნებლობაზე, ეკონომიურ ხარჯვასა და სხვა საკითხებთან დაკავშირებით. მოკვლევის შედეგების გაანალიზების საფუძველზე გამოიკვეთა, რომ საჯარო სკოლების უმრავლესობა ინფორმირებულია ზემოაღნიშნულ საკითხებთან 35 დაკავშირებით. თუმცა, მათი წარმომადგენლები არ აკონკრეტებენ რა გზებით, ვისი მონაწილეობით უზრუნველყოფენ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობას და როგორია სასკოლო თემის გავრცელებაში. როლი ამ საკითხებზე საინტერესოა, ინფორმირებაში, ერთ-ერთი ინფორმაციის ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელიც აღნიშნავს, რომ სკოლაში სასმელი წყლის გამოყენებასა და მის ნორმირებულ მიღებასთან დაკავშირებული რაიმე ჩამოყალიბებული წესით არ საგებლობენ. ზოგიერთი სკოლის პერსონალი და მოსწავლეები აღნიშნულ საკითხებზე ინფორმირების მიზნით უყურებენ ტელევიზიის სხვადასხვა არხებზე სამედიცინო თემატიკაზე არსებულ გადაცემებს და ამ გზით იღებენ ინფორმაციას, ხოლო სასკოლო საზოგადოების წარმომადგენლების ინფორმირებისთვის გამოიყენება სპორტისა ან/და ბიოლოგიის გაკვეთილები. შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ წარმოდგენილი ინფორმაცია ხშირად არის ზოგადი, ფრაგმენტული, მწირი, არ არის განმარტებული ინფორმაციის მოპოვების წყარო ან არაზუსტია ინფორმაციის გავრცელების და მასზე ხელმისაწვდომობის გზები. აღნიშნული არ იძლევა სრულყოფილ და საფუძვლიან ცოდნას მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში სასმელი წყლის მნიშვნელობაზე სხვადასხვა ასპექტებით, სასმელი წყლის მიღების წესზე და იმ რისკებზე, რაც დაკავშირებულია არა მარტო არასათანადო რაოდენობისა და უხარისხო სასმელი წყლის მიღებასთან დაკავშირებით, არამედ ინფორმაციის ნაკლებ ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებითაც. მოკვლევამ ცხადყო, რომ წარმომადგენლები არ ფლობენ ინფორმაციას და არ ხდება ინფორმაციის ურთიერთგაზიარება. ჰაერი დაბინძურებული ჰაერი სიკვდილიანობის გამომწვევი ყველაზე დიდი გარემოსდაცვითი რისკია. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ამ პრობლემას „საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სფეროში საგანგებო სიტუაციას” („Public Health 36 Emergency”) უწოდებს 11. ჰაერის დაბინძურებამ ადამიანის ჯანმრთელობაზე შეიძლება მწვავე ან/და ქრონიკული ეფექტი იქონიოს. როგორც წესი, მწვავე ეფექტი ვლინდება მაშინვე და, ხშირ შემთხვევაში, შექცევადი პროცესია მას შემდეგ, რაც დამაბინძურებლის მოქმედება შეწყდება. ქრონიკული ეფექტები, უმეტესად, დაუყოვნებლივ არ ვლინდება და ხშირად დამაბინძურებლების ზემოქმედების დასრულების შემდეგ შექცევადი არ არის. 12 ჰაერის ტოქსიკური დამაბინძურებლების გრძელვადიანი ზემოქმედების შედეგად თავს იჩენს ქრონიკული ეფექტი, რისი მაგალითიცაა ფილტვის მოცულობის შემცირება და ფილტვის კიბო. ჰაერის დაბინძურების ჯანმრთელობაზე ზეგავლენის შეფასების სამეცნიერო ტექნიკა მოიცავს ჰაერის დაბინძურების მონიტორინგს, დამაბინძურებლის მოქმედების შეფასებას, დოზიმეტრიას, ტოქსიკოლოგიას და ეპიდემიოლოგიას. დაბინძურებული ჰაერი გავლენას ახდენს კანზე, თვალებსა და სხვა სისტემებზე, თუმცა, განსაკუთრებით მავნე ზემოქმედებას ახდენს სასუნთქ სისტემაზე. 13 მოკვლევის პროცესში მიღებული ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე ირკვევა, რომ ზოგადსაგანმანათლებლო სისუფთავის დაცვისთვის დაწესებულებების საჭირო უმრავლესობაში ინფრასტრუქტურა ჰაერის უზრუნველყოფილია. კვლევაში მონაწილე სკოლები აღნიშნავენ, რომ მშენებლობა/რეაბილიტაციის სამუშაოები იგეგმება ზაფხულში არდადეგებზე. თუმცა ეს არ იძლევა საერთო სურათის დანახვის გარკვეული ნაწილი შესაძლებლობას. მიღებული აღნიშნავს, შენობა რომ მოსაზრებების აღჭურვილია ავტორთა თანამედროვე ვენტილაციის სისტემით, რომელიც უზრუნველყოფს სუფთა ჰაერის მუდმივ მოწოდებას. ისინი ასევე ახორციელებენ ინფრასტრუქტურის რეგულარულ შემოწმებას, მისი ეფექტურობის და უსაფრთხოების შემოწმების მიზნით. გარდა 11 The Guardian, Shock figures to reveal deadly toll of global air pollution, 16 January 2016, მოძიებულია 28 მარტი 2019 ბმულიდან https://bit.ly/29iYBPS 12 ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის პორტალი, მოძიებულია 29 მარტი 2019 ბმულიდან http://air.gov.ge/pages/13/13 13 საქართველოს პარლამენტის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების კომიტეტის თემატური მოკვლევის ანგარიში/ თემატური მოკვლევა #ECI-19/01/გვ.31 37 ამისა, სკოლა აკმაყოფილებს ჰაერის ხარისხის ყველა შესაბამის რეგულაციას და ჯანდაცვის სამინისტროს მიერ დადგენილ მოთხოვნებს. წარმოდგენილი ინფორმაციის საფუძველზე არ არის იდენტიფიცირებადი თუ რამდენად ხდება სკოლებში სითბურ-საჰაერო რეჟიმის კონტროლი, მ.შ. ფარდობითი ტენიანობის კონტროლი, აერაციის რეჟიმის დაცვა წლის სხვადასხვა დროს, შიდა სათავსების ტემპერატირული რეჟიმების დაცვა გათბობის სხვადასხვა ტიპის სისტემების არსებობისას და ა.შ. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია სკოლის შენობაში ჰაერის დაბინძურების პრევენციული ღონისძიებების გამოყენება. აღნიშნულ საკითხზე პასუხი მიღებულია 61 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებიდან, რაც გამოკითხული სკოლების საერთო რაოდენობის 68%-ს შეადგენს. სკოლების უმრავლესობა პრევენციულ ღონისძიებად მიიჩნევს საკლასო ოთახების და დერეფნების ბუნებრივ ვენტილაციას, რომელიც დღის განმავლობაში რამდენჯერმე ტარდება, ასევე, საკლასო ოთახების სველი წესით დასუფთავებას და ნარჩენების დროულ გატანას. ხოლო, ქიმიური საშუალებებით დასუფთავება ხდება მაშინ როდესაც მოსწავლეები სკოლის შენობაში არ იმყოფებიან. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, სკოლების დიდი ნაწილი აღნიშნავს, რომ მოსწავლეები არიან ინფორმირებულები სუფთა ჰაერის მნიშვნელობაზე, მოზარდთა განვითარებასა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ. სკოლებს აქვთ ჩამოყალიბებული სხვადასხვა მიმართულების კლუბები, სადაც ეწყობა აქტივობები იმ მიზნით, რომ მოხდეს სუფთა ჰაერის მნიშვნელობაზე, სასკოლო საზოგადოების ინფორმირება მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში. სუფთა ჰაერის მნიშვნელობაზე მოსწავლეების ინფორმირება ხდება ბუნებისმეტყველების, ბიოლოგიის თუ სხვა საგნის პედაგოგების, ასევე სკოლის ექიმის მიერ. სკოლის შენობაში გამოკრულია საინფორმაციო პოსტერები, აქვთ შეხვედრები ბუნების დაცვის ორგანიზაციის წარმომადგენლებთან. ასევე, რამდენიმე სკოლის პერსონალმა გაიარა ტრენინგი „გარემოს დაცვითი და აგრარული განათლება სკოლაში“, სადაც მათ მიიღეს 38 ინფორმაცია ჰაერის დაბინძურების გამომწვევ ფაქტორებზე და მათ გავლენაზე მოზარდთა ჯანმრთელობაზე. მაღალმთიან რეგიონებში მდებარე სკოლები აღნიშნავენ მაღალი მთის სუფთა ჰაერის მნიშვნელობას, რაც განპირობებულია, რომ მათ სოფლებში არ არის ქარხანა, კარიერი, ნაგავსაყრელი ან/და სხვა ტიპის ისეთი დაწესებულებები/საწარმოები, რომელიც გამოიწვევს ჰაერის მასშტაბურ დაბინძურებას. თუმცა სკოლების მცირე ნაწილი ჰაერის დაბინძურების მიზეზად ახლოს მდებარე ქარხნებს და უხარისხო შენობებს ასახელებენ, რაც შესაძლებელია დაავადებების მატების მიზეზი გახდეს. პანდემიიდან გამომდინარე, სკოლის პერსონალი და მოსწავლეები კარგად იცნობენ ჰაერ-წვეთოვანი გზით გადამდები დაავადების თავიდან არიდების მექანიზმებს. პანდემიის დასრულების შემდგომაც ექიმები/ექთნები აგრძელებენ ჰაერ-წვეთოვანი გზით გადამდებ დაავადებებზე სხვადასხვა თემატური სავარჯიშოების სწავლებას, კერძოდ, კლასებში შეაქვთ მცირე ვიდეო აღნიშნული დაავადებების თავიდან არიდების თაობაზე, მასწავლებლებთან ასევე, ახორციელებენ ინფორმირების მიზნით შეხვედრებს მშობლებთან და რეკომენდაციებს გასცემენ და ინფექციური დაავადებების წინააღმდეგ ღონისძიებების მართვის შესახებ. თემატური კვლევის ფარგლებში დადგინდა, რომ სკოლის დირექცია, კლასის დამრიგებლები, პედაგოგები, სპეციალური მასწავლებლები, სსსმ მოსწავლის ასისტენტები, სკოლის ექიმი, უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი პირი, მოსწავლის მშობლები/კანონიერი წარმომადგენლები ინფორმირებულები არიან ჰაერ- წვეთოვანი გზით გადამდები დაავადებების შესახებ და მუდმივად ახორციელებენ პრევენციულ ღონისძიებებს დაავადების თავიდან არიდების და რისკების თავიდან აცილების მიზნით. მოსწავლეებსა და მათ მშობლებს, ჰაერ-წვეთოვანი გზით გადამდები დაავადებების შესახებ ინფორმაცია მიეწოდება შეხვედრების, პრეზენტაციების, სასკოლო პროექტების, კლასის საათების და სკოლის ექიმის რეკომენდაციების სახით. ამგვარად, სკოლაში აუცილებელია დაინერგოს შენობის შიდა ან/და ატმოსფერული ჰაერის დამაბინურებელი ნივთიერებებისა და ორგანიზმების 39 (მაგალითად როგორიცაა დაავადების გამომწვევი ბაქტერიები და ვირუსები, ობი და სოკო, საშენი მასალების ნაწილაკები, პესტიციდები, დასუფთავებისათვის გამოყენებული საყოფაცხოვრებო ქიმიური პროდუქციის, სასკოლო ავეჯისა და თვალსაჩინოებანის შემადგენლობაში შემავალი და ფოტოკოპორების დანადგარების მუშაობის თანმხლები აქროლადი ქიმიური ნივთიერებები და შენობაში გარედან შემოღწეული ატმოსფერული ჰაერის დამაბინძურებლები და სხვა) პრევენციული ღონისძიებები. სკოლის ექიმი „ზოგადი განათლების შესახებ “ საქართველოს კანონში 2021 წელს შეტანილი ცვლილების შესაბამისად, განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო, ზოგადი განათლების სფეროში საქართველოს კანონმდებლობის საფუძველზე, იღებს ზომებს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში სამედიცინო მომსახურების სივრცის (კაბინეტი/პუნქტი) ფუნქციონირებისთვის, მოსწავლეთა ჯანმრთელობის დაცვისა და მათი სრულყოფილი განვითარებისათვის უზრუნველყოს შესაბამისი პირობების შექმნა. ზემოხსენებულის შესაბამისად, დამტკიცდა საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრისა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ერთობლივი ბრძანება №41/ნ/01-23/ნ „საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების/სკოლების სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის სტანდარტისა დაწესებულებებში/სკოლებში და საქართველოს სამედიცინო ზოგადსაგანმანათლებლო მომსახურების სივრცის (კაბინეტი/პუნქტი) ფუნქციონირების წესის შესახებ“. სკოლის სამედიცინო მოსწავლეთა პერსონალის რაოდენობისა და განაწილების სასწავლო პრინციპი შენობების განისაზღვრება მიხედვით. 40 დიდკონტიგენტიან სავალდებულოა, სკოლებში ხოლო სამედიცინო სკოლებში, სადაც პერსონალის არსებობა მოსწავლეთა რაოდენობა განსაკუთრებით მცირეა, მაგალითად, მაღალმთიან სოფლებში, დასაშვებია სამედიცინო მომსახურების, სანიტარია-ჰიგიენიისა და ჯანმრთელობითი განათლების სერვისების მიწოდების ალტერნატიული გზები, როგორიც არის სოფლის ექიმის მომსახურება, ხოლო აღნიშნულის შეუძლებლობის შემთხვევაში, ტერიტორიული სიახლოვის პრინციპით, შესაძლებელია შეირჩეს ორი სკოლა, სადაც თითოეულში მოსწავლეთა რაოდენობა 50-ზე ნაკლებია და აღნიშნული სკოლების გაერთიანებას მოემსახუროს ერთი ექთანი/ექიმი, რომელიც დადგენილი პერიოდულობით (მორიგეობით) განახორციელებს ნაკისრი ვალდებულების შესრულებას კვირის დღეების მიხედვით შედგენილი გრაფიკის ან სკოლებში არსებული საჭიროებების შესაბამისად. სკოლის ექიმი: • იცავს სკოლაში მოსწავლის ჯანმრთელობას; • ახდენს დაკვირვებას მოსწავლის ზრდა განვითარებაზე ასაკის შესაბამისი რისკების გათვალისწინებით და საჭიროების შემთხვევაში რეფერირებას სპეციალისტთან; • ატარებს დაავადებების საწინააღმდეგო პრევენციულ ღონისძიებებს; • აწარმოებს მოსწავლეების ქრონიკული დაავადებების მართვას სკოლაში; • ახორციელებს პირველადი დახმარების ღონისძიებებს მოსწავლეების და სკოლის პერსონალისთვის სასწრაფო სამედიცინო დახმარების მოსვლამდე. • სკოლის ადმინისტრაციასთან ერთად მონიტორინგს უწევს წყალს, სანიტარია/ჰიგიენას და კვების ბლოკის ფუნქციონირებას კანონის და რეგულაციების მოთხოვნების შესაბამისად. • ახორციელებს საგანმანათლებლო საქმიანობას. თემატურ მოკვლევაში მონაწილეობდა 86 საჯარო სკოლა. აქედან 78 სკოლაში (90.6%) არის სამედიცინო პერსონალი, ხოლო 8 სკოლაში - 9.3 % არ არის სამედიცინო პერსონალი. 41 78 სკოლის სამედიცინო პერსონალს მნიშვნელოვნად მიაჩნია და ჩართულია მოსწავლეების და სკოლის ჰიგიენური ნორმების დაცვაში. პერიოდულად ტარდება გაკვეთილები და საუბრები მოსწავლეებში სანიტარიულ ჰიგიენურ ნორმების დაცვასთან დაკავშირებით. ყველა სკოლა, სადაც არის სამედიცინო პერსონალი, აღნიშნავს, რომ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების საჭიროების დროს რეაგირებს მყისიერად, სამედიცინო პერსონალის კომპეტენციის ფარგლებში. საჭიროების შემთხვევაში კი იძახებს სასწრაფო დახმარებას და უკავშირდება მშობლებს. ამჟამად, 1807 (2024 წლის მარტის მონაცემები) საჯარო სკოლაში დასაქმებულია სამედიცინო პერსონალი, ექიმი ან/და ექთანი და ყველა კერძო სკოლას აქვს სამედიცინო მომსახურება. საერთო ჯამში, სკოლების 87%-ში არის სკოლის ექიმი და სამედიცინო კაბინეტი. თუმცა, სკოლებში ახალი ვაკანსიების გაჩენამ (ექიმი/ ექთანი) გამოიწვია კადრების დეფიციტი, რადგან ექიმების უმეტესობა არაერთ ადგილზეა დასაქმებული. როდესაც სკოლა საჭირო კადრს ვერ პოულობს, იძულებულია, მიიღოს აპლიკანტი, რომელიც უკვე დასაქმებულია და სურვილი აქვს, შეთავსებით იმუშაოს, იმის მიუხედავად, რომ სკოლაში ექიმის/ექთნის ყოფნა მოსწავლის გამოცხადებიდან მის სახლში წასვლამდე აუცილებელია. 2023 წლის ნოემბერის მონაცემებით 326 საჯარო სკოლაში ვაკანსია იყო გამოცხადებული (უმეტეს შემთხვევაში დეფიციტი არის მაღალმთიან დასახლებებში, სოფლებისა და დაბების საჯარო სკოლებში). მოსაზრებების ავტორები აღნიშნავენ, რომ საჯარო სკოლების უმრავლესობა აღჭურვილია სუფთა და ნათელი, კარგად გარემონტებული სამედიცინო ოთახით, რომელიც სრულადაა აღჭურვილი შესაბამისი მატერიალური რესურსებით, სამედიცინო ინვენტარითა და მედიკამენტებით. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს მხარდაჭერით, პროგრამის ფარგლებში, სკოლაში მოეწყო ექიმის კაბინეტი, რომელიც აღჭურვილია თანამედროვე სტანდარტის შესაბამისი რესურსებით. რამდენიმე სკოლა აღნიშნავს, რომ მიმდინარეობს პერსონალის შერჩევის პროცესი და ახალი სასწავლო წლიდან 42 მოსწავლეებსა და სკოლის პერსონალს მოემსახურება სკოლის ექიმი, ყოველივე ეს კი ხელს შეუწყობს დაცული ზოგადსაგანმანათლებლო და უსაფრთხო დაწესებულებებში. სკოლის გარემოს ექიმი შექმნას სამედიცინო შემოწმებას ახორციელებს პერიოდულად, კერძოდ, სასწავლო წლის მანძილზე 2 ჯერ ან მეტჯერ. სკოლების დიდი ნაწილი აღნიშნავს, რომ ინფექციური დაავადებების გავრცელების პრევენციულ ღონისძიებებში აქტიურადაა ჩართული სკოლის ექიმი, კლასის დამრიგებელთან და სკოლის პერსონალთან ერთად. ასევე, ხდება მოსწავლეების ყოველდღიური მონიტორინგი და მათი ცნობიერების ამაღლება ინფექციური დაავადებების გავრცელების და საფრთხეების შესახებ. აგრეთვე, მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია კომუნიკაციას მშობლებთან. თემატური მოკვლევის ფარგლებში, შემოსულ მოსაზრებებში აღნიშნულია ინფორმაცია სავალდებულო ვაქცინაციისა და გოგონებში პაპილომა ვირუსის საწინააღმდეგო აცრის ჩატარების თაობაზე. მოსწავლის სამედიცინო ბარათში ჩანაწერების არსებობის საფუძველზე და ამბულატორიის ექიმთან თანამშრომლობით ხდება მოსწავლის მშობლის ან კანონიერი წარმომადგენლის ინფორმირება გამოტოვებული ან უახლოეს პერიოდში აცრების ეროვნული კალენდრით გათვალისწინებული ვაქცინაციის ჩატარების აუცილებლობის შესახებ. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ინფორმაციის მიწოდების პროფესიული დონე ინფექციურ დაავადებებთან და იმუნიზაციასთან დაკავშირებით. აღნიშნული, ინფექციური დაავადებების გავრცელების პრევენციისთვის საჭირო ღონისძიებებში სკოლის ექიმის აქტიური ჩართულობით არის განპირობებული. ასევე, მოსაზრებების ავტორები ასახელებენ, რომ სასურველია უშუალოდ, სასკოლო გარემოში, ექიმის საჭიროებების უწყვეტი განვითარებისთვის რეგულარულად ტარდებოდეს სასწავლო კურსები, რაც კიდევ უფრო დაეხმარება მათ დაკისრებული ვალდებულებების წარმატებით განხორციელებაში. სკოლების უმრავლესობა თანამშრომლობის საუბრობს პრობლემებზე, რაც ფარმაცევტულ შესყიდვის კომპანიებთან განხორციელების 43 პროცედურების სირთულეში გამოიხატება. გამოწვევაა მედიკამენტების შეძენის ფორმები, ვადები და არსებული ბიუროკრატული ბარიერები. ასევე, გამოწვევად სახელდება, სამედიცინო კაბინეტების საჭირო რესურსებით აღჭურვის საკითხი. დასკვნის სახით აღსანიშნავია, რომ თემატურ მოკვლევაში ჩართული 86 საჯარო სკოლა მოქმედებს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრისა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ერთობლივი 2022 წლის 21 მარტის ბრძანება N 41/ნ/01-23/ნ შესაბამისად. 44 მიგნებები სანიტარიულ-ჰიგიენური დაწესებულებებში ნორმები ზოგადსაგანმანათლებლო 1. სკოლებში სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების შესრულების ვალდებულება გადანაწილებულია რამდენიმე დამლაგებლები, რომელთა აკმაყოფილებს საჭიროებებს ადამიანზე. რაოდენობა და უმეტესად ხშირ აღნიშნულის ესენი არიან შემთხვევაში ვერ ძირითად მიზეზად სახელდება მათი ანაზღაურების სიმცირე; 2. სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების შესრულებაზე მეთვალყურეობა ხორციელდება შიდა და გარე მონიტორინგის გზით. შიდა მონიტორინგში ჩართულია სკოლის დირექცია, ზოგჯერ ექიმი/ექთანი. გარე მონიტორინგის პროცესში კი უმეტესად სახელდება რაიონული რესურსცენტრი, თუმცა სკოლების ნაწილს ზემოხსენებულ საკითხთან დაკავშირებით ინფორმაცია არ აქვს; 3. სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების დაცვა განსაკუთრებით გაუმჯობესდა COVID 19 პანდემიის შემდეგ; 4. მოკვლევაში ჩართული სკოლების ნაწილი გამოწვევად ასახელებს მცირე რაოდენობის ინვენტარს სკოლებში სანიტარულ-ჰიგიენური მდგომარეობის უზრუნველსაყოფად; 5. ჰიგიენური ნორმების დაცვა და ზედამხედველობა გამარტივებულია განახლებული ინფრასტრუქტურის პირობებში, სადაც კედლები, იატაკი, სველი წერტილები და საკლასო ოთახების მოწყობა შესაბამისობაშია უახლეს სტანდარტებთან; 6. ზოგადსაგანმანათლებლო სირთულეებს აწყდება დაწესებულებების სველი წერტილების გარკვეული ნაწილი სანიტარულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვისას, ამის განმაპირობებელი მიზეზები კომპლექსურია და მოიცავს: ინფრასტრუქტურულ გაუმართაობას, პასუხისმგებლობების 45 გადანაწილების მხრივ ხარვეზებს, სველი წერტილების მოწესრიგებაში ჩართული ადამიანური რესურსების ნაკლებობას, მოსწავლეთა არასათანადო ჰიგიენურ ქცევას და სხვა; 7. გამოწვევად რჩება მოსწავლეთა ჰიგიენური ქცევის საკითხი, რაც პირველ რიგში გამოიხატება პირადი ჰიგიენისა და უსაფრთხო პრაქტიკის სწავლებით, მოსწავლეთა მოტივირებით გაავრცელონ სასარგებლო ქცევითი მესიჯები სკოლის კედლებს გარეთ; 8. სკოლებში სანიტარიულ-ჰიგიენური მდგომარეობის გაუმჯობესების მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენს როგორც ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაციის ღონისძიებები, ასევე ჰიგიენის სწავლების საკითხის გადახედვა და გაძლიერება. 9. არასაკმარისია ადამიანური რესურსი სკოლის და მისი მიმდებარე ტერიტორიის დალაგებისთვის. 10. სკოლები, რომლებიც ვერ სარგებლობენ ცენტრალიზებული საკანალიზაციო სისტემით, არ არიან საკმარისად ინფორმირებული გამოყენებული წყლების მოცილების წესებთან დაკავშირებით; 11. სკოლების უმეტესობა იცნობს N01-40/ო ბრძანებით დამტკიცებულ გაიდლაინს „წყალი, სანიტარია და ჰიგიენა სკოლაში“, თუმცა მათი ცოდნა დალაგების წესის, გამოსაყენებელი ხსნარების, ნარჩენების მართვისა და დასუფთავების სხვა არსებულ ნორმებთან დაკავშირებულ საკითხებზე ძალიან ზოგადია; 12. სკოლებს არ აქვთ საკმარისი ინფორმაცია მავნებლების მართვის გეგმებისა და პროგრამების მავნებლებზე შესახებ, აქვე სკოლების მცირე დაკვირვებას, ისიც დადგენილი ნაწილი ატარებს პერიოდულობით და შესაბამისი ჩანაწერების წარმართვის გარეშე; 13. სკოლების ნაწილის მიერ ვერ ხერხდება მავნებლებთან დაკავშირებული საფრთხეების ზუსტი იდენტიფიცირება და მათი საწინააღმდეგო პრევენციული ღონისძიებების წარმოება; 46 14. 2024 წლის მდგომარეობით სკოლების უმრავლესობაში სველი წერტილები სსსმ და შშმ მოსწავლეთა საჭიროებებზეა მორგებული; წყალი 1. საჯარო სკოლების სასწავლო გეგმებში შეტანილია ცხოვრების ჯანსაღ წესთან დაკავშირებული სწავლება, შედგენილია კურიკულუმები, სადაც მოცემულია საკითხები წყალზე, სანიტარიასა და ჰიგიენაზე, სასმელი წყლის მნიშვნელობაზე; 2. სასკოლო საზოგადოებაში წყალზე, სანიტარია-ჰიგიენასა და სასმელი წყლის მნიშვნელობის შესახებ ინფორმაციის დონე დაბალია; 3. საჯარო სკოლების უმრავლესობას არ გააჩნია სასმელი წყლის უვნებლობის დამადასტურებელი დოკუმენტი (გამოცდის ოქმები, ჰიგიენური შეფასება); 4. სკოლების უმრავლესობას არ აქვთ სრულყოფილი წარმოდგენა რომელი ორგანიზაცია არის უფლებამოსილი აკონტროლოს სასმელი წყლის უვნებლობა, როგორი ჯერადობით და როგორია ანგარიშგების ფორმა, ასევე სასმელი წყლის ხარისხის შეუსაბამობის შემთხვევაში ვინ აწვდით ინფორმაციას, რა სახით, ვინ შეიმუშავებს რეკომენდაციებს, როგორ ხდება მათ შესრულებაზე მონიტორინგი; 5. სკოლებს უსაფრთხო სასმელი წყლის უზრუნველმყოფ ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებით ძირითადად მოაზრებული აქვთ შენობებში განთავსებული დისპენსერები, სამარაგო ავზები, წყლის წერტილები (ონკანები), არ აქვთ განმარტებული არის თუ არა აღნიშნული საკმარისი მათი კონტინგენტისათვის; 6. დიდ ქალაქებს, რომლებსაც სასმელი ცენტრალიზებული წყალმომარაგების სისტემით, თვალსაზრისით უფრო სახარბიელო წყალი მიეწოდებათ ხელმისაწვდომობის მდგომარეობა აქვთ სოფლად უსაფრთხო სასმელ წყალზე ხელმისაწვდომობასთან შედარებით, რომლებიც 47 მარაგდებიან მცირე წყალმომარაგების სისტემებით (ჭა, სოფლის წყალსადენი, ჭაბურღილი, წყარო); 7. სკოლებში სასმელი წყლის ხარისხსა და მიწოდებასთან დაკავშირებულ პრობლემებზე არ არის დადგენილი სახელმწიფო კონტროლის განმახორციელებელი უწყება, გარდა იმ შემთხვევებისა თუ სკოლას აქვს კვების ბლოკი, როდესაც სახელმწიფო კონტროლს საჯარო სკოლებში ახორციელებს სურსათის ეროვნული სააგენტო; 8. სკოლების ნაწილში განთავსებული დისპენსერების რაოდენობა ყველგან არ არის სკოლის მოსწავლეთა რაოდენობასთან შესაბამისი, რის გამოც არსებობს რისკი, რომ მოსწავლე იღებს იმაზე ნაკლებ წყალს, ვიდრე სჭირდება მის ორგანიზმს, ზოგიერთი კი წყალს საერთოდ არ სვამს, ან სვამს სველ წერტილებთან ახლოს ან უშუალოდ სველი წერტილიდან. ჰაერი 1. მასწავლებლები საჭიროებენ ტრენინგს/სწავლებას სუფთა ჰაერის მნიშვნელობაზე, მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის უზრუნველსაყოფად; 2. სკოლების მხრიდან ძირითადი აქცენტი იქნა გადატანილი ჰაერის დაბინძურების ხარისხის შეფასებაზე ორგანოლეპტიკურად (ვიზუალურად, სუნით), რაც ლაბორატორიული კვლევების ჩატარების ან/და ჰაერის ხარისხზე მონიტორინგის გარეშე, შესაძლოა, იყოს სუბიექტური; 3. სახელმწიფო უწყებების ძირითადი რეკომენდაციები ეფუძნება COVID 19 მართვასთან დაკავშირებულ საკითხებს, თუმცა არ იკვეთება ინფორმაცია, თუ რა რეკომენდაციები გაიცემა ჰაერის ჰიგიენასთან დაკავშირებულ ზოგად საკითხებზე. 48 სკოლის ექიმი 1. სკოლების 93%-ში სამედიცინო კაბინეტი მოწყობილია ბრძანების შესაბამისად: აღჭურვილია ავეჯით, სამედიცინო ინვენტარით, ტექნიკით, მედიკამენტებით და სახარჯი მასალით; 2. ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებს აქვთ სირთულეები შესყიდვის განხორციელების პროცედურებთან დაკავშირებით; 3. ზოგადსაგანმანათლებლო გათვითცნობიერებული დაწესებულებების აქვს სკოლის სამედიცინო უმრავლესობას პერსონალისთვის სპეციფიკური პროფესიული განათლების საჭიროება და სურს დამატებითი სასწავლო კურსები და ტრენინგები. 49 რეკომენდაციები საქართველოს სკოლებში ჯანსაღ სასკოლო გარემოსთან დაკავშირებული საფრთხეების პრევენციის, კონტროლის, აღმოფხვრის, შემცირების, არსებული ხარვეზების გამოსწორებისა და კომუნიკაციის სტრატეგიების დაგეგმვის მიზნით, შემოსული მოსაზრებებისა და კვლევების საფუძველზე იდენტიფიცირებულ იქნა ძირითადი გამომწვევები და შესაძლებლობები, რის საფუძველზე შემუშავდა შემდეგი რეკომენდაციები: N 1. რეკომენდაცია რეკომენდაციის ადრესატი სკოლებში სანიტარიულ- ჰიგიენური მდგომარეობის, წყლისა და ჰაერის • საქართველოს ოკუპირებული 2025 წელი ტერიტორიებიდან დევნილთა, ხარისხის შრომის, ჯანმრთელობისა და საყოველთაო შეფასება, რომელიც სოციალური ასევე მოიცავს მართვის არასწორ სამინისტრო პრაქტიკასთან ვადა დაკავშირებული • პოტენციური საფრთხეებისა და • რისკების გამოვლენას. დაცვის საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო • საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგარდობის სამინისტრო 2. სკოლებში სანიტარიულ- ჰიგიენური მდგომარეობის ტერიტორიებიდან დევნილთა, სათანადო მართვის შრომის, ჯანმრთელობისა და უზრუნველსაყოფად ერთიანი სოციალური სავალდებულო ტექნიკური სამინისტრო რეგლამენტის შემუშავება, • საქართველოს ოკუპირებული 2025 წელი დაცვის რომელიც მოიცავს სანიტარიულ50 ჰიგიენური, სანიტარიულ- ეპიდსაწინააღმდეგო, წყლის, • სასმელი სკოლების საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და მოწყობის, ახალგაზრდობის სამინისტრო აღჭურვისა და ფუნქციონირების ნორმებს, წესებსა და პირობებს. მნიშვნელოვანია დოკუმენტი მოიცავდეს სსსმ და შშმ პირთა საჭიროებებსაც. 3. სკოლებში ჰიგიენური სანიტარიულნორმების პასუხიმგებელი საქართველოს განათლების, 2026 წელი დაცვაზე მეცნიერებისა და პირების ახალგაზრდობის სამინისტრო რაოდენობის და მათი სახელფასო • • პოლიტიკის გადახედვა. 4. 5. სკოლებში საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მღრღნელების, • საქართველოს ოკუპირებული 2025 წელი მავნებლებისა და დაავადებების ტერიტორიებიდან დევნილთა, გადამტანი შრომის, ჯანმრთელობისა და მწერებისგან თავდაცვის, მონიტორინგისა და სოციალური მართვის სისტემის შემუშავება. სამინისტრო სკოლებში სასმელი ხარისხზე წყლის • განხორციელდეს სისტემური კონტროლი განისაზღვროს სასმელი საქართველოს ოკუპირებული 2025 წელი ტერიტორიებიდან დევნილთა, და შრომის, ჯანმრთელობისა და წყლის სოციალური უვნებლობის კონტროლზე სამინისტრო პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყება. დაცვის • დაცვის საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო 51 • საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო 6. სკოლის ექიმისთვის/ექთნისთვის საჭირო 7. • საქართველოს ოკუპირებული 2026 წელი სპეციფიკური, ტერიტორიებიდან დევნილთა, პროფესიული უნარების შრომის, ჯანმრთელობისა და გაძლიერების მიზნით სოციალური შემუშავდეს, სპეციალური სამინისტრო უწყვეტი პროფესიული დაცვის საქართველოს განათლების, განათლების პროგრამა და მოხდეს მეცნიერებისა და მათი ეტაპობრივი გადამზადება. ახალგაზრდობის სამინისტრო გაფართოვდეს სკოლის ექიმის • • საქართველოს ოკუპირებული 2026 განათლებისა და გამოცდილების ტერიტორიებიდან დევნილთა, სავალდებულო შრომის, ჯანმრთელობისა და ჩამონათვალი სკოლის მოთხოვნების და ექიმის შეფასდეს სოციალური სახელფასო სამინისტრო პოლიტიკა. • დაცვის საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო • საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო 8. ეროვნული სასწავლო გეგმის • საქართველოს განათლების, რეგულარულად რევიზიის პროცესში გადაიხედოს მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო საჭიროების გაძლიერდეს შემთხვევაში ჰიგიენასა და • საქართველოს და ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, 52 ჯანმრთელობასთან შრომის, ჯანმრთელობისა და დაკავშირებული სწავლება. სოციალური დაცვის სამინისტრო 53 გამოყენებული ლიტერატურა • ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის პორტალი, მოძიებულია 29 მარტი 2019 ბმულიდან http://air.gov.ge/pages/13/13; • ახალგაზრდებისა და მოზარდების რეპროდუქციული ჯანმრთელობა, ჯანსაღი ცხოვრების წესის ხელშეწყობა და პირველადი დახმარება’ ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და ლოზანას უნივერსიტეტის, შვეიცარია (EUTEACH European Training in Effective Adolescent Care and Health) და გაერთიანებული ერების მოსახლეობის ფონდის (UNFPA) თანამშრომლობის შედეგად; • გაეროს ბავშვთა ფონდი, 2023 წელი „ბავშვთა კეთილდღეობის გამოკვლევა“ • გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე 1966 წელს მიღებული „ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ“ საერთაშორისო პაქტის მე15 ზოგადი კომენტარი • ევროპის ფონდის ახალგაზრდული ინტეგრაციის პროგრამის ფარგლებში 2019 წელს გ.ნათაძის სახელობის სანიტარიის, ჰიგიენის და სამედიცინო ეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის მიერ მომზადებული სახელმძღვანელო „ძირთადი მოთხოვნები სკოლის ტუალეტების უსაფრთხო მოხმარებისადმი“ • მშობლების გამოკითხვა „სკოლის დასუფთავება“ მშობლები განათლებისთვის“, პროექტის „მშობელთა ორგანიზებული ჩართულობა სკოლაში“ ფარგლებში, USAID-ის სამოქალაქო საზოგადოების ჩართულობის პროგრამის მხარდაჭერით, 2023წ. • „საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების/სკოლების სამედიცინო პერსონალის საქმიანობის სტანდარტისა და საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო მომსახურების სივრცის დაწესებულებებში/სკოლებში (კაბინეტი/პუნქტი) სამედიცინო ფუნქციონირების წესის 54 დამტკიცების შესახებ“ მინისტრისა და საქართველოს განათლებისა საქართველოს ოკუპირებული და მეცნიერების ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2022 წლის 21 მარტის №41/ნ/01-23/ნ ერთობლივი ბრძანება • საქართველოს კანონი“ ზოგადი განათლების შესახებ“ • საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და ლოზანას უნივერსიტეტის, შვეიცარია (EUTEACH European Training in Effective Adolescent Care and Health) და გაერთიანებული ერების მოსახლეობის ფონდის (UNFPA) სახელმძღვანელო თანამშრომლობის სკოლის შედეგად. ექიმებისთვის: მომზადებული „ახალგაზრდებისა და მოზარდების რეპროდუქციული ჯანმრთელობა, ჯანსაღი ცხოვრების წესის ხელშეწყობა და პირველი დახმარება“ • საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 15 იანვრის №58 დადგენილება „სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის“ მოთხოვნები • საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2020 წლის 6 თებერვლის №01-40/ო ბრძანებით დამტკიცებულ ჰიგიენა სკოლაში“ საზოგადოებრივი „წყალი, სანიტარია და ჯანმრთელობის ეროვნული რეკომენდაციაში (გაიდლაინი, 2020 წ.) • საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2001 წლის 16 აგვისტოს ბრძანება №297/ნ-ით დამტკიცებულ სანიტარიული წესების და ნორმების სანწდან 2.1.4. 000 – 00 „ჰიგიენური მოთხოვნები არაცენტრალიზებული წყალმომარაგების წყლის ხარისხისადმი. წყაროების სანიტარიული დაცვა“ და ტექნიკური რეგლამენტით „წყალი, სანიტარია და ჰიგიენა სკოლებში“ დადგენილი წესები • საქართველოს პარლამენტის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების კომიტეტის თემატური მოკვლევის ანგარიში/ თემატური მოკვლევა • 2004 წელს ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ შემუშავებული უვნებელი სასმელი წყლის მიწოდების უზრუნველყოფის ეფექტური 55 მიდგომები, სახელმძღვანელო მასალების „წყლის უსაფრთხოების გეგმის (წუგ)“ სახით • Codex Alimentarius/ CXC 1-1969/ „სურსათის ჰიგიენის ზოგადი პრინციპები“ • Durán-Narucki V. School building condition, school attendance, and academic achievement in New York City public schools: A mediation model. J. Environ. Psychol. 2008 • EPA/735-F-17-004 | May 2017/ PEST CONTROL IN THE SCHOOL ENVIRONMENT • The Guardian, Shock figures to reveal deadly toll of global air pollution, 16 January 2016, https://bit.ly/29iYBPS • United Nations (UN) United Nations; New York, NY, USA: 2011. The Millennium Development Goals Report 2011; Mathekgana • WHO. Regional Office for Europe. Copenhagen. Parma Declaration on Environment and Health. Fifth Ministerial Conference on Environment and Health – “Protecting Children’s Health in a Changing Environment”, Parma, Italy,10-12 March 2010. EUR/55934/5.1 Rev.2 100604 • Zomerplaag J, Mooijman A (2005). Child-friendly hygiene and sanitation facilities in schools: indispensable to effective hygiene education. Technical paper series No. 47. IRC International Water and Sanitation Centre, Delft and United Nations Children’s Fund, New York. Available at http://www.irc.nl 56 დანართი სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმები ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში • როგორ კონტროლდება სკოლებში სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების შესრულება და რამდენად საკმარისია არსებული მექანიზმები/რესურსები? • რამდენად უზრუნველყოფილია სკოლები თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი, უსაფრთხო სველი წერტილებით? • რამდენად არიან ინფორმირებულები დასუფთავებაზე პასუხისმგებელი პერსონალი დალაგების წესის, გამოსაყენებელი ხსნარების, ნარჩენების მართვისა და სხვა არსებულ ნორმებთან დაკავშირებულ საკითხებზე? • რამდენად უზრუნველყოფს სკოლებში არსებული სანიტარიული ინფრასტრუქტურა იმგვარი დაავადებების პრევენციას, რომელსაც იწვევს ცხოველები და მწერები? რა განსხვავებაა უსაფრთხო სველი წერტილების ხელმისაწვდომობის კუთხით, სხვადასხვა ტიპის დასახლებებში (დიდი ქალაქი, სოფელი და ა.შ.)? წყალი • რამდენად არიან სასკოლო თემის წარმომადგენლები ინფორმირებულები სასმელი წყალის მიღების მნიშვნელობაზე, მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში, ამასთანავე, რამდენად წყლისა და სურსათის საკმარისია არსებული მიუწვდებათ ინფორმაცია მისი გამოყენების წესზე? • როგორ კონტროლდება უვნებლობის სკოლაში სასმელი და რამდენად საკითხები მექანიზმები/რესურსები? • რამდენად არიან მოსწავლეები უზრუნველყოფილი სუფთა და უსაფრთხო სასმელი წყლით? • რამდენად გამართულია სუფთა სასმელი წყლით უზრუნველყოფისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურა? 57 • რა განსხვავებაა უსაფრთხო სასმელი წყლის ხელმისაწვდომობაზე სხვადასხვა ტიპის დასახლებებში (დიდი ქალაქი, სოფელი და ა.შ.)? • გთხოვთ, გაგვიზიაროთ უსაფრთხო სასმელი წყლის გამოყენებასთან დაკავშირებით არსებული გამოწვევები და მათი საპასუხო კონკრეტული რეკომენდაციები. ჰაერი • რამდენად არიან სკოლები ინფორმირებულები სუფთა ჰაერის მნიშვნელობაზე, მოზარდთა განვითარებისა და მათი ჯანმრთელობის დაცვის პროცესში? • რამდენად გამოიყენება სკოლის შენობაში ჰაერის დაბინძურების პრევენციული ღონისძიებები? • რამდენად არის გათვალისწინებული სკოლებში, მათ შორის იქ, სადაც მიმდინარეობს რეაბილიტაცია და მშენებლობა, სუფთა ჰაერის დაცვისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა? • რამდენად არიან ინფორმირებულები მოსწავლეები და სკოლის პერსონალი ჰაერ-წვეთოვანი გზით გადამდები დაავადებისა და მათგან თავის არიდების მექანიზმების შესახებ? სსსმ და შშმ მოსწავლეები • რამდენად არის სველი წერტილები სსსმ და შშმ მოსწავლეთა საჭიროებებზე მორგებული? • რამდენად არის გათვალისწინებული სსსმ და შშმ მოსწავლეთა საჭიროებები სანიტარიული და ჰიგიენური ნორმების დაცვისას? სკოლის ექიმი • როგორ შეაფასებდით სკოლის ექიმის როლს მოსწავლეებში სანიტარიულ ჰიგიენური ნორმების დაცვისა და სასკოლო თემის წარმომადგენლებში ცნობიერების ამაღლების პროცესში? 58 • როგორ შეაფასებდით, სკოლის ექიმის მიერ მოსწავლის ან სკოლის პერსონალის ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ გადაუდებელ მდგომარეობაზე რეაგირების ფორმებს? • რამდენად ახორციელებს სკოლის ექიმი სამედიცინო შემოწმების პერიოდულ ღონისძიებებს? • როგორ არის ჩართული სკოლის ექიმი ინფექციური დაავადებების გავრცელების რამდენად პრევენციისთვის უწევს საჭირო ზედამხედველობას ღონისძიებებში, მოსწავლეთა ამასთანავე, იმუნიზაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს? ზოგადი საკითხები • რამდენად არის სამედიცინო კაბინეტები/პუნქტები აღჭურვილი შესაბამისი მატერიალური რესურსებით? • რამდენად უზრუნველყოფილია სკოლის სამედიცინო პერსონალისთვის პროფესიული განვითარების მექანიზმები? • გთხოვთ, მოგვაწოდოთ მოსაზრებები სკოლებში სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმების დაცვისა და ექიმებთან დაკავშირებულ იმ საკითხებზე, რომელიც არ არის წარმოდგენილი წინამდებარე შეკითხვებში; • გთხოვთ, გაგვიზიაროთ საკითხთან დაკავშირებული, თქვენს ხელთ არსებული, კვლევები, ანგარიშები, საერთაშორისო პრაქტიკის მიმოხილვა და სხვა რელევანტური რესურსები, რომელიც შესაძლოა გამოდგეს საკითხის შესწავლის პროცესში; • გთხოვთ, გაგვიზიაროთ საკითხთან დაკავშირებული დამატებითი გამოწვევები და რეკომენდაციები. 59