სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ წარმოდგენილი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის დასკვნა „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტზე და მოხსენება „საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ“ მთავრობის ანგარიშზე

*005682/07* 11/10/2024 № 005682/07 საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარეს ბატონ შალვა პაპუაშვილს ბატონო შალვა, წარმოგიდგენთ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის დასკვნას „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტზე და მოხსენებას „საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ“ მთავრობის ანგარიშზე (თან ერთვის). დანართი: სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის დასკვნა – 43 ფურცელი; სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება – 36 ფურცელი. პატივისცემით, ცოტნე ყავლაშვილი გენერალური აუდიტორი

მოხსენება საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ მთავრობის ანგარიშზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახური შინაარსი ზოგადი შეფასება და შეფასების საფუძვლები ........................................................................................... 3 შემაჯამებელი მიმოხილვა ............................................................................................................................. 4 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ტენდენციები............................................................................ 6 2. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები და არაფინანსური აქტივების კლება.................................... 7 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები ............................................................................................. 12 3.1. საბიუჯეტო ორგანიზაციების ბიუჯეტის დაგეგმვა და შესრულება ....................................... 15 3.2. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელები ................................................ 16 4. სახელმწიფო და მთავრობის ვალი ......................................................................................................... 19 4.1. საგარეო წყაროებიდან მიღებული კრედიტები ........................................................................... 21 4.2. საშინაო წყაროებიდან მობილიზებული საკრედიტო რესურსი ............................................... 23 4.3. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები ...................................................... 24 დანართი 1. ბიუჯეტის დაგეგმვა და დაზუსტება - მაგალითები .......................................................... 27 დანართი 2. დაბალი ათვისების მქონე პროგრამები - მაგალითები ...................................................... 28 დანართი 3. კაპიტალური პროექტების ათვისების მდგომარეობა - მაგალითები .............................. 34 2 ზოგადი შეფასება და შეფასების საფუძვლები მოხსენების სამართლებრივი საფუძვლები მოხსენება მომზადებულია „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტის, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 136-ე მუხლის მე-5 პუნქტისა და საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის 39-ე მუხლის შესაბამისად. მოხსენების დოკუმენტური საფუძვლები მოხსენების მოსამზადებლად გამოყენებულია: ა) საქართველოს მთავრობის მოხსენება „2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ“; ბ) სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის თაობაზე სახელმწიფო ხაზინის მიერ მომზადებული ყოველთვიური, კვარტალური და წლიური ანგარიშები; გ) მხარჯავი დაწესებულებების (სამინისტროები, საჯარო სამართლის იურიდიული პირები და სხვ.) მიერ მომზადებული ფინანსური აღრიცხვისა და ანგარიშგების დოკუმენტები; დ) სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებული აუდიტების მასალები და დასკვნები; ე) სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ გამოქვეყნებული სტატისტიკური ინფორმაცია. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ ანგარიშის მომზადებაზე პასუხისმგებლობა სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულებასა და შესრულების მიმდინარების შესახებ ანგარიშის მომზადებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს მთავრობა. ანგარიშის საფუძვლად გამოყენებული სტატისტიკური ინფორმაციის მომზადებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსულობების, გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების აღრიცხვასა და კონტროლზე პასუხისმგებელნი არიან საქართველოს მთავრობა და მხარჯავი დაწესებულებები. სახელმწიფო ბიუჯეტით გათვალისწინებული სახსრების ხარჯვაზე, აღრიცხვასა და კონტროლზე პასუხისმგებელია შესაბამისი მხარჯავი დაწესებულება. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის პასუხისმგებლობა მოხსენების სამართლებრივი საფუძვლებით განსაზღვრულ ფარგლებში, სახელმწიფო აუდიტის სამსახური ამოწმებს საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსულობებისა და გადასახდელების შესრულების მიმდინარეობის შესახებ ინფორმაციის საქართველოს მთავრობის ანგარიშში ასახვის სიზუსტესა და სისრულეს, ასევე ხარჯების კანონიერებას. ზოგადი შეფასება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, მოხსენებაში მოცემული მნიშვნელოვანი საკითხების გარდა, „საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ“ მთავრობის ანგარიში მომზადებულია მოქმედი კანონმდებლობის დაცვით. 3 შემაჯამებელი მიმოხილვა 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, შემოსულობების მოცულობა 24.6 მლრდ ლარით, ხოლო გადასახდელების - 25 მლრდ ლარით განისაზღვრა. შესაბამისად, დაიგეგმა ბიუჯეტის ნაშთის გამოყენება 461 მლნ ლარის ოდენობით. 8 თვის მდგომარეობით, ფაქტობრივად მობილიზებულმა შემოსულობებმა 16.7 მლრდ ლარი, ხოლო გაწეულმა გადასახდელებმა 16.3 მლრდ ლარი შეადგინა. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით, საგადასახადო შემოსავლები მობილიზების მაღალი ტენდენციით ხასიათდება. კერძოდ, ამ პერიოდში მიღებულია საგადასახადო შემოსავლების წლიური გეგმური მაჩვენებლის 68.4%, მაშინ როდესაც 2022-2023 წლების ანალოგიური მაჩვენებლები, შესაბამისად, 59.8% და 64.1%-ია. წინა წლებთან შედარებით, მობილიზების მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება ყველა საგადასახადო შემოსავალი გარდა აქციზისა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, აღნიშნული ტენდენციის შენარჩუნების პირობებში, წლის ბოლოსთვის მოსალოდნელია საგადასახადო შემოსავლების გეგმურ მაჩვენებელზე გადაჭარბება. სხვა შემოსავლების კუთხით აღსანიშნავია საპროცენტო შემოსავლები, სადაც რვა თვეში მობილიზებულია 225 მლნ ლარი, რაც წლიური გეგმის 80.2%-ია. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული გეგმიდან ჩამორჩენით ხასიათდება არაფინანსური აქტივების კლებიდან მისაღები შემოსულობები. 8 თვის მონაცემებით, ამ კომპონენტში მობილიზებულია 97 მლნ ლარი, რაც წლიური გეგმის 49.8%-ია. რაც შეეხება ბიუჯეტის გადასახდელებს, 8 თვის ათვისების მაჩვენებელი წლიური გეგმის 65.0%ს (16.3 მლრდ ლარს) შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ გასულ წლებთან შედარებით, მიმდინარე წელს გადასახდელების თანაბარზომიერი ათვისების ტენდენცია გაუმჯობესებულია, რაც ძირითადად განაპირობა „ხარჯების“ მუხლის დინამიკამ. თუმცა „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის შემთხვევაში გრძელდება გასული წლების ტენდენცია. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, როგორც მხარჯავი დაწესებულებების ასევე მაკოორდინირებელი უწყების მხრიდან, ყურადღება მიექცეს გამოყოფილი რესურსის დროულ ათვისებას, რათა არ მოხდეს საბიუჯეტო თანხების დიდი ნაწილის წლის ბოლო თვეში დახარჯვა. საბიუჯეტო ორგანიზაციების ჭრილში, საყურადღებოა, ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში გამოვლენილი ნაკლოვანებები, რაც გამოიხატება საანგარიშგებო პერიოდის განმავლობაში განხორციელებულ ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებებსა და დაბალი ათვისების მქონე პროგრამების/ქვეპროგრამების არსებობაში. კერძოდ:  ზოგიერთი საბიუჯეტო მობილიზებას სათანადო ისეთი დაგეგმვის ორგანიზაციის შემთხვევაში ღონისძიებების/პროექტების შემთხვევაში, აქვს თანხების დასაფინანსებლად, რომელთა შესაძლებელი ადგილი იქნებოდა ასიგნებების გათვალისწინება ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე;  გარკვეულ შემთხვევებში ადგილი აქვს პროგრამების/ქვეპროგრამების ან ცალკეული საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში ჭარბი ოდენობით რესურსის 4 დაგეგმვას ან/და წლის განმავლობაში აუთვისებელი საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე;  გარკვეული პროგრამები/ქვეპროგრამები ათვისების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდება. კერძოდ, 8 თვის მდგომარეობით, 9 თვის დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით 80%-ზე დაბალი ათვისება აქვს 70 პროგრამასა (პროგრამების 45.2%) და 149 ქვეპროგრამას (ქვეპროგრამების 37.9%). 8 თვის მდგომარეობით, კაპიტალური პროექტების ათვისება 2.3 მლრდ ლარს გაუტოლდა, რაც წლიური გეგმის 59% (2023 წელს 52%), ხოლო 9 თვის დაზუსტებული გეგმის 91%-ია (2023 წელს 86%). 23 პროექტის შემთხვევაში ათვისებულია როგორც წლიური გეგმის, ასევე 9 თვის დაზუსტებული გეგმის 60%-ზე ნაკლები (2023 წელს - 25 პროექტი). მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამების/პროექტების განხორციელების შეფერხებები შესაძლოა გამოწვეული იყოს ობიექტური გარემოებებით, მნიშვნელოვანია, განმახორციელებელი ორგანიზაციების მხრიდან ყურადღება მიექცეს პროექტების მართვის პროცესში პოტენციური შემაფერხებელი ფაქტორების დროულ იდენტიფიცირებას და მათ გათვალისწინებას. 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, სახელმწიფო ვალის მოცულობა 30.6 მლრდ ლარს შეადგენს, რაც 2023 წლის ბოლოს არსებულ მაჩვენებელს 1.0 მლრდ ლარით (3.2%-ით) აღემატება. სახელმწიფო ვალის არსებული ნაშთი სახელმწიფო ბიუჯეტის მოქმედი კანონით დადგენილი ზღვრული მაჩვენებლის (33.7 მლრდ ლარი) 99.6%-ს შეადგენს. მთავრობის ვალის მოცულობა 8 თვის მდგომარეობით 32.5 მლრდ ლარს შეადგენს და 2023 წლის ბოლოს არსებულ მაჩვენებელთან შედარებით 1.1 მლრდ ლარითაა (3.4%-ით) გაზრდილი. მათ შორის, მთავრობის საშინაო ვალი 773 მლნ ლარით, ხოლო საგარეო ვალი 286 მლნ ლარით გაიზარდა. მთავრობის საგარეო ვალი ახალი კრედიტების აღების შედეგად 251 მლნ ლარით, ხოლო ეროვნული ვალუტის გაუფასურების შედეგად 35 მლნ ლარით გაიზარდა. საყურადღებოა, რომ მთავრობის ვალის მართვის მოქმედი სტრატეგიით, საგარეო ვალის პორტფელში ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე კრედიტების მოცულობა მინიმუმ 50%-ს უნდა შეადგენდეს. თუმცა 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, აღნიშნული ნიშნული დარღვეულია და ზემოხსენებული კრედიტების წილი მთლიანი პორტფელის 48.4%-ია. 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, საინვესტიციო პროექტების ფარგლებში განხორციელდა ჯამურად 871.9 მლნ ლარის ათვისება, რაც წლიური გეგმის 62.8%-ია. ათვისების აღნიშნული მაჩვენებელი 6.8 პ.პ.-ით მეტია წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. 5 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ტენდენციები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, შემოსულობები 24.6 მლრდ ლარით, ხოლო გადასახდელები 25 მლრდ ლარით განისაზღვრა. შესაბამისად, დაიგეგმა ბიუჯეტის ნაშთის გამოყენება 461 მლნ ლარის ოდენობით. 8 თვის მდგომარეობით, ფაქტობრივად მობილიზებულმა შემოსულობებმა 16.7 მლრდ ლარი (წლიური გეგმის 67.9%), ხოლო გაწეულმა გადასახდელებმა 16.3 მლრდ ლარი (წლიური გეგმის 65.0%) შეადგინა. ცხრილი 1. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსულობების, გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების მაჩვენებლები (მლნ ლარი). 2022 წლის 8 თვის ფაქტი 2023 წლის 8 თვის ფაქტი 2024 წლის წლიური გეგმა 2024 წლის 8 თვის ფაქტი 2024 წლის 8 თვის შესრულება (%) შემოსულობები 12,020 14,639 24,569 16,680 67.9% გადასახდელები 11,826 13,816 25,030 16,272 65.0% ნაშთის ცვლილება 194 823 -461 408 შემოსულობები გადაჭარბებით შესრულდა პირველი ორი კვარტლის განმავლობაში, მაშინ როდესაც გადასახდელები პირველ კვარტალში გეგმიდან ჩამორჩენით ხასიათდებოდა, მეორე კვარტალში კი გადაჭარბებით შესრულდა (იხ. დიაგრამა 1). კერძოდ, პირველ კვარტალში შემოსულობებმა გეგმას 4%-ით (250 მლნ ლარით), მეორე კვარტალში კი 9%-ით (487.9 მლნ ლარით) გადააჭარბა. გადასახდელების შემთხვევაში პირველ კვარტალში გეგმის 2%-იანი (109.5 მლნ ლარი) ჩამორჩენა, ხოლო მეორე კვარტალში 1%-იანი გადაჭარბებით (39.1 მლნ ლარი) შესრულება დაფიქსირდა. დიაგრამა 1. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით შემოსულობებისა და გადასახდელების შესრულება კვარტალური განწერით განსაზღვრულ გეგმებთან. 120% გეგმა 100% 80% 60% 104% 109% 98% 40% 101% 68% 68% 20% 0% I კვ. II კვ. შემოსულობები III კვ. გადასახდელები შემოსულობებისა და გადასახდელების შესრულების აღნიშნული ტენდენციების პირობებში, რვა თვის განმავლობაში სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაშთი 408.1 მლნ ლარით გაიზარდა და აგვისტოს ბოლოს 2 მლრდ ლარი შეადგინა. 6 დიაგრამა 2. შემოსულობების, გადასახდელებისა და ბიუჯეტის ნაშთის ცვლილების დინამიკა ყოველი თვის ბოლოს - 2024 წ. (მლნ ლარი) დიაგრამა 3. აუქციონის გზით კომერციულ ბანკებში განთავსებული ნაშთის მოცულობა - 2024 წ. (მლნ ლარი) 3,000 2,544 2,500 2,444 2,544 2,644 2,000 1,844 1,644 1,500 2,044 1,844 1,000 944 500 0 შემოსულობები მიმდინარე ნაშთი გადასახდელები სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაშთის ზრდასთან ერთად ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახურის მიერ კომერციულ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტების ნაშთის დინამიკა 2024 წლის რვა თვეში ძირითადად ზრდადი ტენდენციით ხასიათდებოდა და იანვარ-აგვისტოს პერიოდში 944 მლნ ლარიდან 2.6 მლრდ ლარამდე გაიზარდა. გარდა მოკლევადიანი დეპოზიტებისა, მთავრობის განკარგულების საფუძველზე1 ეკონომიკის გრძელვადიანი საკრედიტო რესურსით უზრუნველყოფის მიზნით, 2020 წლის ივნისსა და ივლისში, კომერციული ბანკების სადეპოზიტო სერთიფიკატებში განთავსდა 594.3 მლნ ლარი, რომლის ვადაც 2028 წლის იანვარში იწურება. 2. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები და არაფინანსური აქტივების კლება სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, შემოსავლების საპროგნოზო მაჩვენებელი 20.7 მლრდ ლარის დონეზე განისაზღვრა, რაც 2.0 მლრდ ლარით (10.8%-ით) აღემატება 2023 წლის ფაქტობრივ წლიურ მაჩვენებელს - 18.7 მლრდ ლარს. რვა თვის მდგომარეობით მიღებულმა შემოსავლებმა 14.3 მლრდ ლარი და წლიური გეგმის 69.0% შეადგინა (2023 წლის ანალოგიური მაჩვენებელია 66.7%). მათ შორის, საგადასახადო შემოსავლების სახით მობილიზებულ იქნა 13.1 მლრდ ლარი, რაც წლიური გეგმის 68.4%-ია. 1 მთავრობის 2020 წლის 22 მაისის N 845 განკარგულება. 7 ცხრილი 2. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების 8 თვის შესრულების მაჩვენებლები (მლნ ლარი). 2023 წლის 8 თვის ფაქტი (1) 2024 წლის წლიური გეგმა (2) 2024 წლის 9 თვის გეგმა (3) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (4) % (4) / (3) % (4) / (2) 10,901 19,115 14,128 13,084 92.6% 68.4% 198 266 177 195 110.0% 73.3% 1,068 1,350 1,138 1,023 89.9% 75.8% 12,166 20,731 15,443 14,302 92.6% 69.0% საგადასახადო შემოსავლები გრანტები სხვა შემოსავლები შემოსავლები დიაგრამა 4. სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზებული შემოსავლების სტრუქტურა 8 თვის მდგომარეობით. 2020 91% 2021 89% 2022 სულ: 6.8 მლრდ 7% 1% 7% 89% 2023 სულ: 7.9 მლრდ 4% 8% 90% 2024 სულ: 10.0 მლრდ 2% 9% 91% სულ: 12.1 მლრდ 2% სულ: 14.3 მლრდ 7% 1% საგადასახადო შემოსავლები სხვა შემოსავლები გრანტები ცხრილი 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის საგადასახადო შემოსავლების 8 თვის ფაქტობრივი მონაცემები (მლნ ლარი). 2023 წლის 8 თვის ფაქტი (1) 2024 წლის წლიური გეგმა (2) 2024 წლის 9 თვის გეგმა (3) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (4) % (4) / (3) % (4) / (2) საშემოსავლო გადასახადი 3,727 6,345 4,758 4,401 92.5% 69.4% მოგების გადასახადი 1,395 2,690 2,240 2,179 97.3% 81.0% დღგ 4,421 7,388 5,384 4,897 90.9% 66.3% აქციზი 1,405 2,375 1,678 1,604 95.6% 67.5% იმპორტის გადასახადი 100 150 111 92 83.1% 61.5% სხვა გადასახადები -148 167 -43 -89 207.9% 10,901 19,115 14,128 13,084 92.6% საგადასახადო შემოსავლები 68.4% 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით, საგადასახადო შემოსავლები მობილიზების მაღალი ტენდენციით ხასიათდება. კერძოდ, 8 თვეში მიღებულია საგადასახადო შემოსავლების წლიური 8 გეგმური მაჩვენებლის 68.4%, მაშინ როდესაც 2022-2023 წლების ანალოგიური მაჩვენებლები, შესაბამისად, 59.8% და 64.1%-ია. წინა წლებთან შედარებით, მობილიზების მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება ყველა საგადასახადო შემოსავალი გარდა აქციზისა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, აღნიშნული ტენდენციის შენარჩუნების პირობებში, წლის ბოლოსთვის მოსალოდნელია საგადასახადო შემოსავლების გეგმურ მაჩვენებელზე გადაჭარბება. დიაგრამა 5. სახელმწიფო ბიუჯეტში 8 თვეში მობილიზებული საგადასახადო შემოსავლების წილი წლის განმავლობაში ფაქტობრივად მობილიზებულ საგადასახადო შემოსავლებთან (2022-2023 წლებისთვის) და წლიურ გეგმასთან (2024 წლისთვის) მიმართებით. 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, „ზედმეტად ან შეცდომით გადახდილი გადასახადების“ დაბრუნების ქვეანგარიშზე დაგროვებულმა ნაშთმა 621 მლნ ლარი შეადგინა და 10 მლნ ლარით გაიზარდა წლის დასაწყისში არსებულ ოდენობასთან შედარებით. რვა თვეში ქვეანგარიშზე მიიმართა 1.63 მლრდ ლარი, ხოლო გადასახადის გადამხდელებს დაუბრუნდათ 1.62 მლრდ ლარი. დიაგრამა 6. დაბრუნების ქვეანგარიშზე გადატანილი, ქვეანგარიშიდან გასული თანხებისა და ყოველი თვის ბოლოს არსებული ნაშთის დინამიკა (მლნ ლარი). ჩარიცხული თანხა 1,200 დაბრუნებული თანხა 1,000 ნაშთი თვის ბოლოს 800 600 400 200 2021 წელი 2022 წელი 2023 წელი ივლისი მაისი მარტი იანვარი ნოემბერი სექტემბერი ივლისი მაისი მარტი იანვარი ნოემბერი სექტემბერი ივლისი მაისი მარტი იანვარი ნოემბერი სექტემბერი ივლისი მაისი მარტი იანვარი 0 2024 წელი 9 გრანტების სახით მობილიზებული შემოსავლების ფაქტობრივი მაჩვენებელი წლიური გეგმის 73.3%-ს შეადგენს. ამ კომპონენტში საყურადღებოა სსიპ/ა(ა)იპ-ებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში მიმართული გრანტების2 დინამიკა. კერძოდ, 6 თვის მდგომარეობით,3 სსიპ/ა(ა)იპ-ებიდან მობილიზებულმა რესურსმა 69.5 მლნ ლარი და წლიური გეგმის 60.5% შეადგინა. აღნიშნული ტენდენციის შენარჩუნების პირობებში მოსალოდნელია გრანტების ამ კომპონენტის გეგმურ მაჩვენებელზე გადაჭარბება. რაც შეეხება სხვა შემოსავლების შესრულების მდგომარეობას, 2024 წლის 8 თვეში დივიდენდების სახით სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზდა 353 მლნ ლარი (წლიური გეგმის 68.5%), საიდანაც 303 მლნ ლარი ეროვნული ბანკის მოგებიდან მიღებული დივიდენდია (წლიური გეგმის 65.1%). 2023 წლის 24 ნოემბერს გაიმართა „სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების წმინდა მოგების განაწილებისა და გამოყენების შესახებ წინადადებების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიმღები კომისიის“ სხდომა, რომელზეც მიღებული გადაწყვეტილებით შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიას“ დაევალა ბიუჯეტში 50 მლნ ლარის მიმართვა. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით, აღნიშნული თანხა მთლიანად მობილიზებულია სახელმწიფო ბიუჯეტში. საპროცენტო შემოსავლის სახით რვა თვეში მობილიზებულია 225 მლნ ლარი, რაც წლიური გეგმის 80.2%-ია. დიაგრამა 7. საპროცენტო შემოსავლები წყაროების მიხედვით, 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით (მლნ ლარი). ფულადი სახსრების მართვის ოპერაციებიდან მიღებული პროცენტები სახელმწიფო ბიუჯეტში 0.02 14.9 სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედ საწარმოებზე გაცემული სესხებიდან (კრედიტებიდან) მიღებული პროცენტი (სარგებელი) შემოსავალი დეპოზიტებზე და ანგარიშებზე დარიცხული პროცენტებიდან 59.4 81.1 სულ 225 მლნ ლარი ხელისუფლების სხვა დონის ორგანოებზე გაცემული სესხებიდან (კრედიტებიდან) მიღებული პროცენტი (სარგებელი) სხვა წყაროებიდან მიღებული საპროცენტო შემოსავალი 69.2 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, ფულადი სახსრების მართვის ოპერაციებიდან მიღებული საპროცენტო შემოსავლების სახით ბიუჯეტში მობილიზებულია 81.1 მლნ ლარი. ამავე პერიოდის სსიპ-ები, რომელთა წლიური შემოსავალი ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების გარდა აღემატება 1 მლნ ლარს, საკუთარი შემოსავლის არანაკლებ 10%-ს მიმართავენ სახელმწიფო ბიუჯეტში. 3 სსიპ-ების მიერ მიღებული შემოსავლის არანაკლებ 10%-ის მიმართვა სახელმწიფო ბიუჯეტში ძირითადად ხდება შესაბამისი კვარტლის დასრულებისას (2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის 35-ე მუხლის მე-2 პუნქტი). შესაბამისად, 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით აღნიშნულ კომპონენტში არაა ასახული მე-3 კვარტალში ამ კომპონენტში მობილიზებული თანხები. აღნიშნულის გათვალისწინებით, ამ მაჩვენებლის ტენდენციის ანალიზის მიზნებისთვის გამოყენებული იქნა 6 თვის გეგმური და ფაქტობრივი მაჩვენებლები. 2 10 ბოლოს განთავსებული დეპოზიტებიდან წლის ბოლომდე დამატებით მოსალოდნელია 12.6 მლნ ლარის მიღება. აღნიშნული შემოსავლის ოდენობა ძირითადად განისაზღვრება სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაშთის დინამიკით. იმის გათვალისწინებით, რომ საგადასახადო შემოსავლების მობილიზება, პოზიტიური ეკონომიკური ტენდენციებიდან გამომდინარე, პროგნოზირებულს მნიშვნელოვნად აჭარბებს, მომდევნო თვეებში მოსალოდნელია სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაშთის შემდგომი ზრდა, რაც არსებითად გაზრდის ფულადი სახსრების მართვის ოპერაციებიდან მისაღებული საპროცენტო შემოსავლების ოდენობას. საპროცენტო შემოსავლის მეორე მნიშვნელოვანი წყაროა საგარეო საკრედიტო და საბიუჯეტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხებიდან მიღებული პროცენტი,4 რომელთა ფარგლებშიც 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით მობილიზდა 84.1 მლნ ლარი. აღნიშნულ თანხაში ასახულია სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებულ ორ სახელმწიფო საწარმოზე5 საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემულ სესხებზე გადახდილი პროცენტი, 29.5 მლნ ლარის ოდენობით. მიუხედავად აღნიშნული საწარმოების არაკრედიტუნარიანობისა, 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით მათზე გადასესხებულია 1.3 მლრდ ლარი. ამ საწარმოებზე სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სისტემატურად მიიმართება თანხები „სუბსიდიების“ ან/და „სხვა ხარჯების“ მუხლებიდან, ფუნქციონირების ხარჯების ან/და აღებული სესხების მომსახურებისა და დაფარვისთვის. კერძოდ, შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიაზე“ 2022-2023 წლებში ფუნქციონირების ხარჯების დასაფინანსებლად სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სუბსიდიების სახით მიიმართა, შესაბამისად, 20 მლნ და 15 მლნ ლარი; შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიაზე“ ფუნქციონირების ხარჯებისა და საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე აღებული სესხების ძირი თანხისა და მომსახურებისთვის (პროცენტის დასაფარად) იმავე წლებში სუბსიდიების სახით მიიმართა, შესაბამისად, 80 მლნ და 20 მლნ ლარი. თავის მხრივ, აღნიშნული კომპანიების მიერ მიღებული რესურსის მნიშვნელოვანი ნაწილი უკან დაბრუნდა სახელმწიფო ბიუჯეტში ზემოხსენებული სესხების ძირისა და პროცენტის დაფარვის ფორმით, რომელიც სახელმწიფო ბიუჯეტის მიერ აღიარებულ იქნა ფინანსური აქტივების კლებიდან მიღებულ შემოსულობად და საპროცენტო შემოსავლად. არაკრედიტუნარიან საწარმოებზე გადასესხების პრაქტიკის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებით ყურადღება იქნა გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების მართვის“ ეფექტიანობის აუდიტის ანგარიშში,6 სადაც გაიცა შესაბამისი რეკომენდაცია. კერძოდ, მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს სესხის გაცემასთან დაკავშირებული რისკების შეფასების მეთოდოლოგია, განახორციელოს რისკების შეფასება და მოცემული შეფასების ანალიზის შედეგად განსაზღვროს აღნიშნული აერთიანებს ორ მუხლს: „სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედ საწარმოებზე გაცემული სესხებიდან (კრედიტებიდან) მიღებული პროცენტი (სარგებელი)“ და „ხელისუფლების სხვა დონის ორგანოებზე გაცემული სესხებიდან (კრედიტებიდან) მიღებული პროცენტი (სარგებელი)“. 5 შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“ და შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. 6 საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების მართვის ეფექტიანობის აუდიტი, 2016 წ. 4 11 დაფინანსების ფორმა (სესხი, გრანტი, გარანტია და სხვა) და პირობები, რომელშიც გათვალისწინებული იქნება დაფინანსებასთან დაკავშირებული ყველა რისკი. ამასთან, გადახედვას საჭიროებს პრაქტიკა, რომლითაც სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სახელმწიფო საწარმოზე ხარჯის სახით გადაცემული თანხა აღნიშნული საწარმოს მიერ სახელმწიფოდან აღებულ სესხზე პროცენტის გადახდისას გადაკლასიფიცირდება ბიუჯეტის საპროცენტო შემოსავლად. საპროცენტო შემოსავლებში 59.4 მლნ ლარი მობილიზდა დეპოზიტებზე და ანგარიშებზე დარიცხული პროცენტებიდან, რომლის უდიდესი ნაწილი სადეპოზიტო სერთიფიკატებში7 განთავსებული თანხებიდან მიღებული პროცენტია. საყურადღებოა, რომ 8 თვის მდგომარეობით გეგმიდან ჩამორჩენით ხასიათდება არაფინანსური აქტივების კლებიდან მისაღები შემოსულობები. კერძოდ, ამ კომპონენტში მობილიზებულია 97 მლნ ლარი, რაც წლიური გეგმის (200 მლნ ლარი) 49.8%-ია. 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების მოცულობამ 16.3 მლრდ ლარი და წლიური გეგმის 65.0% შეადგინა. 2022-2023 წლების ანალოგიური მაჩვენებლები, შესაბამისად, 58.6% და 61.9%-ია. ცხრილი 4. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების შესრულების მაჩვენებლები (მლნ ლარი). 2024 წლის წლიური გეგმა (I) 2024 წლის 9 თვის გეგმა (II) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (III) % (III) / (I) % (III) / (II) ხარჯები 19,121 14,507 12,775 67% 88% არაფინანსური აქტივების ზრდა 4,181 2,713 2,525 60% 93% 306 159 165 54% 104% 1,423 1,022 807 57% 79% 25,030 18,402 16,272 65% 88% ფინანსური აქტივების ზრდა ვალდებულებების კლება გადასახდელები გასულ წლებთან შედარებით, გადასახდელების ათვისების მაღალი მაჩვენებლის მიუხედავად (8 თვეში), ფისკალური წლის პირველ კვარტალში გადასახდელები მცირედი ჩამორჩენით ხასიათდებოდა ბიუჯეტის კვარტალური განწერით განსაზღვრულ გეგმასთან მიმართებით. კერძოდ, პირველ კვარტალში აუთვისებელმა თანხამ 109 მლნ ლარი (1.9%) შეადგინა. მთავრობის 2020 წლის 22 მაისის N 845 განკარგულების საფუძველზე, 2020 წლის ივნისსა და ივლისში, კომერციული ბანკების სადეპოზიტო სერთიფიკატებში განთავსდა 594.3 მლნ ლარი, რომლის ვადაც 2028 წლის იანვარში იწურება. 7 12  პირველ კვარტალში გადასახდელების გეგმიდან მცირე ჩამორჩენა ძირითადად „ხარჯების“ მუხლის გეგმიდან ჩამორჩენამ განაპირობა 5.6%-ით (267 მლნ ლარით), რაც დაბალანსდა არაფინანსური და ფინანსური აქტივების ზრდის გეგმაზე გადაჭარბებით, შესაბამისად, 22.4%-ითა (157.6 მლნ ლარით) და 177.1%-ით (39.5 მლნ ლარით);  მეორე კვარტალში ადგილი ჰქონდა გადასახდელების გეგმაზე მცირედ, 0.7%-იან გადაჭარბებას (39.1 მლნ ლარით), რაც „ხარჯების“, „არაფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლების გეგმების გადაჭარბებით შესრულებამ გამოიწვია, შესაბამისად, 0.8%-ით (38.8 მლნ ლარით), 1.4%-ითა (13.0 მლნ ლარით) და 40.0%-ით (14.7 მლნ ლარი);  მესამე კვარტლის გადასახდელებიდან ორი თვის მდგომარეობით ათვისებულია 68.5% (4.5 მლრდ ლარი) და გეგმური მაჩვენებლის შესასრულებლად კვარტლის ბოლო თვეში (სექტემბერში) ასათვისებელი თანხა 2.1 მლრდ ლარს შეადგენს. დიაგრამა 8. გადასახდელების კომპონენტების შესრულების მაჩვენებლები კვარტალურ გეგმებთან მიმართებით - 2024 წლის 8 თვე.8 300% 277% 250% 200% 150% 100% 140% 122% 98% 101% 101% 101% 94% 70% 68% გეგმა 67% 52% 50% 0% კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 გადასახდელები გასულ წლებთან კვ. 1 კვ. 2 ხარჯები შედარებით, კვ. 3 კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 არაფინანსური აქტივების ზრდა გადასახდელების ათვისების კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 ფინანსური აქტივების ზრდა თანაბარზომიერება გაუმჯობესებულია. კერძოდ, 2024 წლის 8 თვის მონაცემებით, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების საშუალოთვიური მაჩვენებელი 2.0 მლრდ ლარს შეადგენს და იმ შემთხვევაში, თუ სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის მოქმედი რედაქციით გათვალისწინებული გადასახდელების წლიური გეგმა შესრულდება, წლის ბოლო ოთხ თვეში გადასახდელების საშუალოთვიური მაჩვენებელი 2.2 მლრდ ლარს გაუტოლდება. აღნიშნული მაჩვენებელი პირველ კვარტალში, ფინანსური აქტივების გეგმაზე გადაჭარბება ძირითადად გამოწვეულია ეკონომიკის სამინისტროს პროგრამაში - „სასისტემო მნიშვნელობის ელექტროგადამცემი ქსელის განვითარება“ (24 14) და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს პროგრამაში „წყალმომარაგების ინფრასტრუქტურის აღდგენა-რეაბილიტაცია“ (25 04) საგარეო საკრედიტო რესურსების ხარჯზე გაცემული სესხების გეგმურ მაჩვენებლებზე გადაჭარბებით, შესაბამისად, 17.7 მლნ და 19.3 მლნ ლარით. ასევე, პირველ კვარტალში არაფინანსური აქტივების გეგმაზე გადაჭარბება ძირითადად გამოწვეულია ინფრასტრუქტურის სამინისტროს პროგრამაში „საგზაო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების ღონისძიებები“ (25 02) არაფინანსური აქტივების ზრდის გეგმურ მაჩვენებელზე გადაჭარბებით 67 მლნ ლარის ოდენობით. 8 13 ფისკალური წლის პირველი რვა თვის გადასახდელების ფაქტობრივ საშუალო მაჩვენებელს 7.6%ით გადააჭარბებს.9 დიაგრამა 9. გადასახდელებისა და მისი კომპონენტების ყოველთვიური დინამიკა - 2022-2024 წწ. (მლნ ლარი). ხარჯები გადასახდელები 3,500 2,500 3,000 2,000 2,500 1,597 2,190 2,034 2,000 1,500 1,500 1,000 1,586 1,000 500 500 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 არაფინანსური აქტივების ზრდა 800 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ფინანსური აქტივების ზრდა 300 250 600 414 400 200 150 316 100 200 35 21 50 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 10 11 12 ათვისების ტენდენციის 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2022 წელი 2023 წელი 2024 წელი 2024 წლის 8 თვის საშუალო 2024 წლის დარჩენილი თვეების საშუალო 2022 წელი 2023 წელი 2024 წელი 2024 წლის 8 თვის საშუალო 2024 წლის დარჩენილი თვეების საშუალო თანაბარზომიერი 2 გაუმჯობესებას წინა წლებთან შედარებით მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი „ხარჯების“ მუხლის დინამიკამ, რომლის წლის ბოლო ოთხ თვეში მოსალოდნელი საშუალოთვიური მაჩვენებელი პირველი რვა თვის საშუალოთვიურ მაჩვენებელს 0.7%-ით ჩამორჩება და მნიშვნელოვნადაა გაუმჯობესებული წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით (2023 წელს გადააჭარბა 13.8%-ით). მეორე მხრივ, გარკვეული გამოწვევა კვლავ შეინიშნება „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის დინამიკაში. კერძოდ, ამ მუხლში წლიური გეგმის შესრულების შემთხვევაში, წლის ბოლო ოთხ თვეში ასათვისებელი 9 2023 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 23.0%-ს, ხოლო 2022 წელს - 32.8%-ს შეადგენდა. 14 რესურსის საშუალოთვიური მაჩვენებელი, პირველ რვა თვეში დახარჯული რესურსის საშუალოთვიურ მაჩვენებელს 31.8%-ით გადააჭარბებს.10 3.1. საბიუჯეტო ორგანიზაციების ბიუჯეტის დაგეგმვა და შესრულება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებული ანალიზით, საბიუჯეტო ორგანიზაციების ჭრილში ვლინდება ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში არსებული ხარვეზები, რაც გამოიხატება საანგარიშგებო პერიოდის განმავლობაში განხორციელებულ ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებებისა და დაბალი ათვისების მქონე პროგრამებისა და ქვეპროგრამების არსებობაში.  ბიუჯეტის დაგეგმვა და დაზუსტება საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ, ბიუჯეტის შესრულების პროცესში ხშირად ხორციელდება სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული ასიგნებების გადანაწილება, განსაკუთრებით ქვეპროგრამებისა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების დონეზე. აღნიშნული წარმოშობს ცალკეული პროგრამის/ქვეპროგრამის ფარგლებში დაგეგმილი ღონისძიებების დაფინანსებისათვის საჭირო სახსრების დეფიციტისა და დასახული მიზნების მიღწევასთან დაკავშირებულ რისკებს (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 1-ში). კერძოდ:  რიგ შემთხვევებში, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ წლის განმავლობაში ადგილი აქვს რესურსების მობილიზებას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზევე გათვალისწინება;  ზოგიერთი საბიუჯეტო ორგანიზაციის შემთხვევაში, ადგილი აქვს პროგრამების/ ქვეპროგრამების ან ცალკეული საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში ჭარბი ოდენობით რესურსის დაგეგმვას ან/და წლის განმავლობაში აუთვისებელი საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე.  ბიუჯეტის შესრულება სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით გათვალისწინებული პროგრამების ფარგლებში გამოყოფილი ასიგნებების ათვისების საშუალო მაჩვენებელმა 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით 9 თვის დამტკიცებული გეგმის 87.6%, ხოლო დაზუსტებული გეგმის 78.9% შეადგინა.11 ქვეპროგრამების შემთხვევაში ანალოგიური მაჩვენებლები, შესაბამისად, 80.9%-სა და 77.0%-ს უტოლდება. 9 თვის დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით 80%-ზე დაბალი ათვისებით ხასიათდება 70 პროგრამა 2023 წლის აღნიშნული მაჩვენებლები 62.6%-ს შეადგენდა. მაჩვენებელი მხარჯავი დაწესებულებების ფარგლებში განსაზღვრული პროგრამების გარდა მოიცავს დონორების მიერ დაფინანსებულ საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელებს (56 13). გარდა ამისა, პროგრამების გადასახდელების ფაქტობრივი მაჩვენებლები არ მოიცავს მიზნობრივ გრანტებს, რადგან მათ არ გააჩნიათ გეგმური მაჩვენებელი და აისახებიან მხოლოდ ფაქტობრივად გაწეულ გადასახდელებში (საკასო ხარჯში). 10 11 15 (პროგრამების 45.2%) და 149 ქვეპროგრამა (ქვეპროგრამების 37.9%) (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 2-ში). დიაგრამა 10. პროგრამების/ქვეპროგრამების განაწილება 8 თვის ათვისების მაჩვენებლის მიხედვით 9 თვის დამტკიცებულ და დაზუსტებულ გეგმებთან მიმართებით - 2024 წ.12 პროგრამები ქვეპროგრამები 186 60 44 49 147 50 22 23 22 21 78 17 66 87 83 46 26 2 0-60% 60-80% 80-95% დამტკიცებული გეგმა 2024 წლის 95-100% >100% 0-60% დაზუსტებული გეგმა სახელმწიფო ბიუჯეტის 60-80% 80-95% დამტკიცებული გეგმა კანონით, კაპიტალური 48 12 95-100% >100% დაზუსტებული გეგმა პროექტების დანართში წარმოდგენილი პროექტების ჯამური ღირებულება 3.9 მლრდ ლარით განისაზღვრა. 8 თვის მდგომარეობით, ათვისებულია 2.3 მლრდ ლარი, რაც წლიური გეგმის 59%-ია (2023 წელს 52%), ხოლო 9 თვის დაზუსტებული გეგმის 91%-ია (2023 წელს 86%). ინდივიდუალურ დონეზე, 23 პროექტის შემთხვევაში, ათვისებულია როგორც წლიური გეგმის, ასევე 9 თვის დაზუსტებული გეგმის 60%-ზე ნაკლები (2023 წელს - 25 პროექტი). შესაბამისი განმახორციელებელი უწყებების განმარტებით, აღნიშნული შეფერხებები, მათ შორის, გამოწვეულია კონტრაქტორი ორგანიზაციების მხრიდან პროექტების შესრულების პროცესის შეფერხება/გაჭიანურებით, ნებართვების მიღების გაჭიანურებით ან/და წარმოდგენილი საპროექტო დოკუმენტაციის შეუსაბამობით ტექნიკურ მოთხოვნებთან; ასევე, გამოცხადებული ტენდერების უარყოფითი შედეგებით დასრულებით (დეტალური ინფორმაცია იხილეთ დანართ 3-ში). მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამების/პროექტების განხორციელების შეფერხებები შესაძლოა გამოწვეული იყოს ობიექტური გარემოებებით, მნიშვნელოვანია, განმახორციელებელი ორგანიზაციების მხრიდან ყურადღება მიექცეს პროექტების მართვის პროცესში პოტენციური შემაფერხებელი ფაქტორების დროულ იდენტიფიცირებას და მათ გათვალისწინებას. 3.2. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების გეგმური მაჩვენებელი 4.8 მლრდ ლარს გაუტოლდა, რაც 21%-ით (828 მლნ ლარით) მეტია გასული წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. აღნიშნული ზრდა ძირითადად განპირობებულია საგარეო და საშინაო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურებისა და პროგრამების საერთო სტატისტიკაში არაა ასახული ის პროგრამები, რომელთაც 9 თვის მდგომარეობით არ გააჩნდა არც დამტკიცებული და არც დაზუსტებული გეგმა. 12 16 დაფარვის გეგმური მაჩვენებლების ზრდით, შესაბამისად, 529 მლნ ლარითა და 115 მლნ ლარით, ასევე, საქართველოს რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდის გეგმის ზრდით, 80 მლნ ლარის ოდენობით. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების სამი ყველაზე მსხვილი კომპონენტია (მთლიანი მოცულობის 74%-ს) „საგარეო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურება და დაფარვა“ (56 01), „საშინაო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურება და დაფარვა“ (56 02) და „საქართველოს რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდი“ (56 07). 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით ათვისებულია საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების 73% (3.5 მლრდ), რაც 854 მლნ ლარით მეტია 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. დიაგრამა 11. საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ზოგიერთი კომპონენტის შესრულება 8 თვის მდგომარეობით წლიურ გეგმასთან მიმართებით - 2024 წ. რაც შეეხება საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ზოგიერთ კომპონენტს:  რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდის 8 თვეში გადარიცხულია 405 მლნ ლარი, რაც 9 თვის გეგმის 83%-ს13 (2023 წელს - 71%; 2022 წელს - 60%; 2021 წელს - 109%), ხოლო წლიური გეგმის 70%-ს შეადგენს (2023 წელს - 47%; 2022 წელს - 38%; 2021 წელს 47%). აღსანიშნავია, რომ შემცირების ტენდენციით ხასიათდება ბოლო ოთხ თვეში ასათვისებელი რესურსის მოცულობა. კერძოდ, 2021-2023 წლებში აღნიშნული თანხა საშუალოდ 251 მლნ ლარს შეადგენდა,14 ხოლო 2024 წლისთვის 175 მლნ ლარია; საქართველოს ფინანსთა მინისტრის 2024 წლის 18 სექტემბრის N 305 ბრძანება „საქართველოს 2024 წლის ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლების, არაფინანსური აქტივების კლების და ფინანსური აქტივების კლების და საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კვარტალური განწერის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს 2023 წლის 29 დეკემბრის N 518 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე". წყარო: ფინანსთა სამინისტრო. 14 2021 წელს - 219 მლნ ლარი; 2022 წელს - 268 მლნ ლარი; 2023 წელს - 266 მლნ ლარი. 13 17  მაღალმთიანი დასახლებების განვითარების მაჩვენებელი შემცირებულია გასულ ფონდის წელთან ათვისების შედარებით. პროცენტული კერძოდ, 8 თვის მდგომარეობით გადარიცხულია 6 მლნ ლარი (2023 წელს - 7 მლნ ლარი, 2022 წელს - 5 მლნ ლარი; 2021 წელს - 5 მლნ ლარი), რაც 9 თვის გეგმის 47% (2023 წელს - 54%; 2022 წელს 50%; 2021 წელს - 71%), ხოლო წლიური გეგმის 31%-ია (2023 წელს - 35%; 2022 წელს - 25%; 2021 წელს - 33%);  მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი თანხა 46 მლნ ლარია, საიდანაც გაწეული საკასო ხარჯი 32 მლნ ლარს უტოლდება (გეგმის 36%). საკასო ხარჯის ყველაზე დიდი ნაწილი (88%) კულტურული, სპორტული, საერთაშორისო, ტურიზმის ხელშეწყობისა და სხვა მსგავსი ხარჯების დაფინანსებაზე მიიმართა, ყველაზე მცირე კი (3%) იურიდიული, ფინანსური, საკონსულტაციო და სარეკლამო მომსახურებისა და საზოგადოებრივი აზრის კვლევის დაფინანსებას მოხმარდა. საკანონმდებლო დონეზე სარეზერვო ფონდების განმარტების ზოგადი ხასიათიდან გამომდინარე,15 გასული წლების მსგავსად, 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობითაც ადგილი ჰქონდა თანხების მიმართვას ისეთი გადასახდელების დასაფინანსებლად, რომლებიც სისტემატურ ხასიათს ატარებენ და სათანადოდ დაგეგმვის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნებოდა მათი გათვალისწინება შესაბამისი მხარჯავი დაწესებულებების ასიგნებებში ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე.16 აღნიშნული ტიპის ღონისძიებებზე მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით გაწეული ხარჯების ჯამურმა ოდენობამ 23 მლნ ლარი შეადგინა (მთლიანი ფაქტობრივი ხარჯის 72%). აღსანიშნავია, რომ სარეზერვო ფონდიდან თანხების მხოლოდ ისეთ აქტივობებზე მიმართვის შესაძლებლობაზე, რომელთა განჭვრეტაც შეუძლებელი იქნებოდა ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე, და ამის უზრუნველსაყოფად შესაბამისი კრიტერიუმების საჭიროებაზე, ყურადღება იქნა გამახვილებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების 2024 წლის ანგარიშშიც;17  მუნიციპალიტეტებში დაგეგმილი რეფორმების ფინანსური მხარდაჭერის პროგრამის გეგმა 20 მლნ ლარით განისაზღვრა. 8 თვის მდგომარებით პროგრამის ათვისების მაჩვენებელი 35%-ია (7 მლნ ლარი);  დონორების მიერ დაფინანსებული საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების გეგმური მაჩვენებელი 112 მლნ ლარით განისაზღვრა, რაც 41 მლნ ლარით მეტია 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. 8 თვის მდგომარეობით ათვისებულ საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მიხედვით, „საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს მთავრობის სარეზერვო ფონდებიდან სახსრები გამოიყოფა სახელმწიფო ბიუჯეტით გაუთვალისწინებელი გადასახდელების დასაფინანსებლად” (მუხლი 28, პუნქტი 2). 16 მაგალითად, 12 მლნ ლარი „2023 და 2024 წლების 2 - 5 მაისს აზიის განვითარების ბანკის (ADB) 56-ე (სამხრეთ კორეაში, 15 ქალაქ ინჩეონში) და 57-ე (საქართველო, ქალაქი თბილისი) ყოველწლიური შეხვედრის მაღალ დონეზე ჩატარებისა და მათთან დაკავშირებული ღონისძიებების“ შეუფერხებელი განხორციელების მიზნით იქნა დახარჯული. აღსანიშნავია, რომ ანალოგიური ღონისძიების დაფინანსებისათვის 2023 წელს 0.9 მლნ ლარი იქნა დახარჯული. ამასთან, 26 მაისისადმი მიძღვნილი ღონისძიებების დაფინანსებით მიზნით ათვისებული იქნა 6 მლნ ლარი, 2023 წელს კი 4.5 მლნ ლარი. 17 GEORGIA, Fiscal Transparency Evaluation, თებერვალი, 2024, გვ. 51 18 იქნა 31% (2023 წელს - 6%). აღსანიშნავია, რომ მოცემული პროგრამის დაბალი ათვისება მისი შემადგენელი ზოგიერთი კომპონენტის,18 კერძოდ კი ინფრასტრუქტურული პროექტების დაბალ ათვისებას უკავშირდება. 4. სახელმწიფო და მთავრობის ვალი 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით სახელმწიფო ვალის მოცულობამ 33.5 მლრდ ლარი შეადგინა, რაც 2023 წლის ბოლოს არსებულ მაჩვენებელს 1.0 მლრდ ლარით (3.2%-ით) აღემატება. სახელმწიფო საგარეო ვალის მოცულობა 236 მლნ ლარით გაიზარდა და 24.2 მლრდ ლარი შეადგინა (მთლიანი სახელმწიფო ვალის 72.2%), ხოლო საშინაო ვალი 810 მლნ ლარით გაიზარდა და 9.3 მლრდ ლარს გაუტოლდა (მთლიანი ვალის 27.8%). სახელმწიფო საგარეო ვალის ზრდაზე გავლენა იქონია ეროვნული ვალუტის გაუფასურებამ და ვალის წმინდა ზრდამ.19 აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, სახელმწიფო ვალის არსებული ნაშთი სახელმწიფო ბიუჯეტის მოქმედი კანონით დადგენილი ზღვრული მაჩვენებლის (33.7 მლრდ ლარი) 99.6%-ს შეადგენს. დიაგრამა 12. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული სახელმწიფო ვალის ზღვრული და ფაქტობრივი მაჩვენებლები (მლრდ ლარი). 40 35 30 25 8.5 9.3 22.5 24.0 24.2 2021 2022 2023 2024 (8 თვე) საგარეო ვალი საშინაო ვალი 6.1 5.8 24.7 25.4 2020 7.1 20 15 10 5 0 ზღვრული მაჩვენებელი დონორების მიერ დაფინანსებული საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების (56 13) ზოგიერთი კომპონენტი და მათი ათვისება 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით: აჭარის სოფლების წყალმომარაგებისა და წყალარინების პროგრამა, საქართველო (EU, KfW) (56 13 03) - ათვისება 24%; საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა (56 13 04) - ათვისება 13%; მდგრადი ურბანული მობილობა (KfW) (56 13 05) - ათვისება 6%; 18 საქართველოს მიკრო, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების დახმარებისა და აღდგენის პროექტი (საქართველოს ეროვნული ბანკის კომპონენტი) (WB) (56 13 06) - ათვისება 0%; ბიომრავალფეროვნება და მდგრადი ადგილობრივი განვითარება საქართველოში (აჭარის სატყეო სააგენტოს კომპონენტი) (KfW) (56 13 07) - ათვისება 5%; ბათუმის მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა (ფაზა V) (KfW) (56 13 08) - ათვისება 17%; თბილისის მეტროს მოდერნიზაციის პროექტი (EBRD) (56 13 09) - ათვისება 0%; თბილისის ავტობუსების პროექტი (ფაზა II) (EBRD) (56 13 10) - ათვისება 3%. ეროვნული ვალუტის გაუფასურების შედეგად სახელმწიფოს საგარეო ვალი 39.8 მლნ ლარით გაიზარდა, ხოლო ვალის წმინდა ზრდამ 196.6 მლნ ლარი შეადგინა. 19 19 რაც შეეხება მთავრობის ვალს,20 31 აგვისტოს მდგომარეობით მისი მოცულობა 32.5 მლრდ ლარს შეადგენს და 2023 წლის ბოლოს არსებულ მაჩვენებელთან შედარებით 1.1 მლრდ ლარითაა (3.4%ით) გაზრდილი. მათ შორის, მთავრობის საშინაო ვალი 773 მლნ ლარით, ხოლო საგარეო ვალი 286 მლნ ლარით გაიზარდა. მთავრობის საგარეო ვალი ახალი კრედიტების აღების შედეგად 251 მლნ ლარით, ხოლო ეროვნული ვალუტის გაუფასურების შედეგად 35 მლნ ლარით გაიზარდა. დიაგრამა 13. მთავრობის საგარეო ვალის მოცულობის ცვლილებაში ლარის გაცვლითი კურსისა და ახალი სესხების აღების ეფექტი ვალუტების მიხედვით - 2024 წლის 8 თვე (მლნ ლარი). 800 დიაგრამა 14. მთავრობის საგარეო ვალის მოცულობის ცვლილებაში ლარის გაცვლითი კურსისა და ახალი სესხების აღების ეფექტების დინამიკა (მლნ ლარი). 8,000 632 7,718 6,000 600 4,000 400 2,000 1,484 499 200 286 0 0 -2 -200 -2,000 -21 -41 -4,000 -282 -400 EUR KWD JPY USD -2,573 SDR -6,000 2020 2021 2022 2023 2024-8თვე სესხის მოცულობის წმინდა ზრდა სესხის მოცულობის წმინდა ზრდა კურსის ეფექტი კურსის ეფექტი ჯამური ეფექტი ჯამური ეფექტი ცხრილი 5. მთავრობის ვალის სტრუქტურა 31.08.2024-ის მდგომარეობით (მლნ ლარი). ვალის ნაშთი 31.12.2023-ის მდგომარეობით ვალის ნაშთის ზღვრული ნიშნული 31.12.2024-ისთვის ვალის ნაშთი 31.08.2024-ის მდგომარეობით 22,876 22,764 23,162 მრავალმხრივი კრედიტორები 17,194 17,181 17,513 ორმხრივი კრედიტორები 4,337 4,227 4,303 ევრო-ობლიგაციები 1,345 1,356 1,346 მთავრობის საშინაო ვალი 8,606 9,950 9,379 მთავრობის საგარეო ვალი ვალი/მშპ 21 25.8% 10.5% „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მიზნებისთვის, მთავრობის ვალი მოიცავს „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ სახელმწიფო ვალს, IMF-ის მიმართ ეროვნული ბანკის ვალის გამოკლებით და დამატებით მოიცავს მუნიციპალიტეტების, სსიპ-ებისა და სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების სესხების სახით არსებულ ვალდებულებებს. 21 მშპ-ს შემთხვევაში აღებულია 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტზე თანდართული BDD დოკუმენტით განსაზღვრული 2024 წლის ნომინალური მშპ-ს პროგნოზი. 20 20 სახაზინო ფასიანი ქაღალდები 8,292 9,735 9,124 233 193 211 82 22 45 31,482 32,714 32,541 სხვა სახელმწიფო ფასიანი ქაღალდები საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით არსებულ ვალი მთავრობის ვალი 36.3% 4.1. საგარეო წყაროებიდან მიღებული კრედიტები 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, მთავრობის საგარეო ვალის პორტფელი 5 სხვადასხვა ვალუტაში დენომინირებული სესხებისგან შედგება. აქედან ძირითადი ნაწილი ევროში (63%), დოლარსა (22%) და SDR-ში22 (13%) დენომინირებული სესხებია. 2023 წლის მაჩვენებელთან შედარებით, მთავრობის საგარეო ვალის ნაშთში ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილი 1.5 პ.პ-ით გაიზარდა და 51.6% შეადგინა. დიაგრამა 15. მთავრობის საგარეო ვალის სტრუქტურის დინამიკა სავალუტო ჭრილში. 3% 3% 2% 26% 21% 18% 26% 45% 2020 25% 24% 2% 15% 2% 13% 23% 22% 51% 56% 61% 63% 2021 2022 2023 2024 (8 თვე) EUR USD SDR სხვა დიაგრამა 16. მთავრობის საგარეო ვალის ნაშთი საპროცენტო განაკვეთის სახეების მიხედვით. 45.0% 48.0% 46.0% 48.0% 50.1% 51.6% 55.0% 52.0% 54.0% 52.0% 49.9% 48.4% 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (8 თვე) ფიქსირებული ცვლადი საყურადღებოა, რომ მთავრობის ვალის მართვის მოქმედი სტრატეგიით, საგარეო ვალის პორტფელში ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე კრედიტების მოცულობა მინიმუმ 50%ს უნდა შეადგენდეს. თუმცამ 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, აღნიშნული ნიშნული დარღვეულია და ზემოხსენებული კრედიტების წილი მთლიანი პორტფელის 48.4%-ია. SDR - წარმოადგენს საერთაშორისო სარეზერვო აქტივს, რომლის ღირებულებაც ემყარება 5 ვალუტას: აშშ დოლარს, ევროს, ჩინურ იუანს, იაპონურ იენს და დიდი ბრიტანეთის გირვანქა სტერლინგს. 22 21 აღსანიშნავია, რომ ამ საკითხზე არაერთხელ იქნა გამახვილებული ყურადღება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა ანგარიშებში. 2024 წლის 8 თვეში, საგარეო წყაროებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზდა 1.2 მლრდ ლარის ოდენობით საკრედიტო რესურსი, რაც წლიური გეგმის 64.6%-ია. მიღებული კრედიტების 72.4% (861 მლნ ლარი) საინვესტიციოა, ხოლო 27.6% (327 მლნ ლარი) - ბიუჯეტის მხარდამჭერი. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის მხარდამჭერ კრედიტებს, საინვესტიციო კრედიტებისგან განსხვავებით, წინასწარ განსაზღვრული მიზნობრიობა ძირითად შემთხვევაში არ გააჩნია და ბიუჯეტის მიმდინარე საჭიროებების დაფინანსებას ემსახურება. ცხრილი 6. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით საგარეო კრედიტების სახით მიღებული შემოსულობები (მლნ ლარი). 2024 წლის ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული წლიური გეგმა (1) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (2) შესრულება (%) (2)/(1) საგარეო კრედიტები 1,838 1,188 64.6% საინვესტიციო 1,388 861 62.0% 450 327 72.8% ბიუჯეტის მხარდამჭერი დიაგრამა 17. საინვესტიციო პროექტებზე გამოყოფილი დაფინანსების ათვისების ტენდენცია (მლნ ლარი). Thousands 80.0 % 70.0 % 2,00 0 60.0 % 50.0 % 1,50 0 40.0 % 30.0 % 1,00 0 20.0 % 500 1,033 804 693 1,591 1,542 1,377 1,388 892 745 10.0 % 872 0.0% -10 .0% 0 -20 .0% 2020 2021 წლიური გეგმა 2022 2023 8 თვის ფაქტი ათვისება 2024 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, 1.4 მლრდ ლარის მოცულობის საინვესტიციო კრედიტით დაიგეგმა 48 საინვესტიციო პროექტის დაფინანსება. 8 თვის მდგომარეობით, აღნიშნულ პროექტებზე დაიხარჯა 846.6 მლნ ლარი. გარდა გეგმით გათვალისწინებული პროექტებისა, ნულოვანი გეგმის მქონე 6 საინვესტიციო პროექტის ფარგლებში23 დაიხარჯა 25.2 ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (Kuwait Fund) (25 02 02 10); მდგრადი წყალმომარაგებისა და სანიტარული სექტორის განვითარების პროგრამა (ADB) (25 04 07); 500 კვ ეგხ-ის „ქსანი-სტეფანწმინდა“ მშენებლობა (EBRD, EU, KfW) (24 14 04 01); შიდასახელმწიფოებრივი გზების 23 22 მლნ ლარი. შესაბამისად, 31 აგვისტოს მდგომარეობით, საინვესტიციო პროექტებზე ჯამურად მიიმართა 871.9 მლნ ლარი, რაც წლიური გეგმის 62.8%-ია.24 ათვისების აღნიშნული მაჩვენებელი 6.8 პ.პ.-ით მეტია წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. 4.2. საშინაო წყაროებიდან მობილიზებული საკრედიტო რესურსი 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, მთავრობის საშინაო ვალში წინა წლების მსგავსად უმსხვილეს კომპონენტს ემიტირებული სახაზინო ფასიანი ქაღალდები წარმოადგენს. სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ნაშთში უდიდესი წილი (34.1%) 3-5 წლამდე ნარჩენი ვადიანობის მქონე სახაზინო ობლიგაციუბს უკავია. დიაგრამა 18. სახაზინო ფასიანი ქაღალდების პორტფელი ნარჩენი ვადიანობის მიხედვით პერიოდის ბოლოს (მლნ ლარი). 9,124 8,292 6,832 5,792 1,041 3,766 2,818 277 644 824 382 1,014 1,080 1,582 1,608 5,486 1,143 2,087 1,235 1,415 3,605 3,113 2,484 1,873 2,521 1,740 1,687 1,301 1,072 1,290 1,562 1,355 1,194 1,579 1,403 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 (8 თვე) 1 წლამდე ნარჩენი ვადიანობა 1-3 წლამდე ნარჩენი ვადიანობა 3-5 წლამდე ნარჩენი ვადიანობა 5+ წლიანი ნარჩენი ვადიანობა 2024 წლის 8 თვეში, სახაზინო ფასიანი ქაღალდების აუქციონის მეშვეობით განხორციელდა 2.45 მლრდ ლარის ნომინალური ღირებულების სახაზინო ვალდებულებებისა და ობლიგაციების ემისია. აქტივების მართვის პროექტი (WB) (25 02 02 09); შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ძირულა-ხარაგაულიმოლითი-ფონა-ჩუმათელეთის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხარაგაულის მონაკვეთის რეაბილიტაციარეკონსტრუქცია (ADB) (25 02 02 11); ბაკურიანის მუნიციპალური სერვისების გაუმჯობესების პროგრამა (EBRD) (25 03 06). 24 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით, საინვესტიციო პროექტების ფარგლებში უცხოელი კრედიტორების მიერ ჩამორიცხული თანხა 706 მლნ ლარს შეადგენს. შესაბამისად, საინვესტიციო პროექტების ნაწილი დაფინანსთა წინა წლის ნაშთით. 23 ცხრილი 7. სახაზინო ვალდებულებების/ობლიგაციების ემისია - 2024 წლის 8 თვე (მლნ ლარი).25 ფაქტობრივი შემოსულობა სახელმწიფო ბიუჯეტში (ძირი თანხა) ემისიის მოცულობა ნომინალური ღირებულებით დისკონტი 6-თვიანი სახაზინო ვალდებულებები 210 8 202 12-თვიანი სახაზინო ვალდებულებები 160 12 148 5-წლიანი სახაზინო ობლიგაციები 970 6 21 985 7-წლიანი სახაზინო ობლიგაციები 631 8 5 629 10-წლიანი სახაზინო ობლიგაციები 239 13 252 11-წლიანი სახაზინო ობლიგაციები 240 9 2,450 43 სულ ემისია პრემიუმი 231 39 2,446 4.3. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით, მთავრობის ვალის მომსახურებასა და დაფარვაზე მიიმართა 3.4 მლრდ ლარი (მათ შორის საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯი 47.3 მლნ ლარი), რაც წლიური გეგმის 66.4%-ია. ცხრილი 8. მთავრობოს ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები26 (მლნ ლარი). 2023 წლის ფაქტი მთავრობის საგარეო ვალის მომსახურება და დაფარვა ძირი პროცენტი მთავრობის საშინაო ვალის მომსახურება და დაფარვა ძირი პროცენტი სულ მთავრობის ვალის მომსახურება და დაფარვა 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი (1) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (2) შესრულება % (2)/(1) 1,565 2,125 1,252 58.9% 1,049 1,375 777 56.5% 517 750 475 63.4% 2,274 3,063 2,192 72.1% 1,603 2,250 1,539 68.4% 670 790 653 82.4% 3,839 5,165 3,444 66.7% სხვაობა (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) ჯამურ მაჩვენებელსა და მისი შემადგენელი კომპონენტების ჯამს შორის გამოწვეულია მათემატიკური დამრგვალებით. 26 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში მოცემული მაჩვენებლები წარმოდგენილია საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით არსებული ვალის მომსახურებისა და დაფარვის მაჩვენებლების გარეშე. ფაქტობრივი მაჩვენებლები მოიცავს საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ მათი ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებს. 25 24 დიაგრამა 19. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯების დინამიკა (მლნ ლარი) 4,365 საშინაო 2,653 2,472 2,652 2,504 902 2,316 1,049 971 1,188 795 765 1,570 ძირი 336 428 პროცენტი 2020 1,712 ძირი 753 284 512 1,533 პროცენტი ძირი 2021 საგარეო 236 517 პროცენტი 2022 1,539 518 1,603 ძირი 653 670 777 პროცენტი ძირი 2023 1,128 475 პროცენტი 2024 (8 თვე) 2024 წელს მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვისათვის გაწეული ხარჯების უდიდესი ნაწილი (72.1%) საშინაო ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებზე მოდის. კერძოდ, 8 თვის მდგომარეობით, საშინაო ვალის ძირი თანხის დაფარვის მაჩვენებელმა 1.5 მლრდ ლარი, ხოლო საპროცენტო ხარჯმა 653 მლნ ლარი შეადგინა. დიაგრამა 20. ცენტრალური ბანკების მონეტარული დიაგრამა 21. საშუალო შეწონილი საპროცენტო საპროცენტო განაკვეთების დინამიკა.27 განაკვეთი მთავრობის საგარეო ვალზე (%).28 6 5.375 5 5.0 4 3.4% 3.4% 2023 2024 (8 თვე) 4.25 3 2 2.2% 1 1.25 0 -1 1.3% -2 1.0% შვეიცარიის ცენტრალური ბანკი ინგლისის ცენტრალური ბანკი აშშ-ის ცენტრალური ბანკი ევროპის ცენტრალური ბანკი 2020 2021 2022 წყარო : Bank for International Settlements (BIS) აღსანიშნავია, რომ 2020 წლის ჩათვლით ვალის პორტფელში შედიოდა 2011 წელს გამოშვებული ევროობლიგაციები, რომლის კუპონის განაკვეთი 6.875%-ს შეადგენდა. 2021 წლის აპრილში აღნიშნული ევროობლიგაციების რეფინანსირება განხორციელდა ახალი, 2.75% კუპონის მქონე ევროობლიგაციებით. შედეგად, გლობალური საპროცენტო განაკვეთების უცვლელობის პირობებში მომდევნო წლებში უნდა შემცირებულიყო ვალის პორტფელის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი. 27 28 25 საყურადღებოა, რომ 2022 წლის დასაწყისიდან გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პირობებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მთავრობის საგარეო ვალის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი და 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით 3.39%-ს შეადგენს. იმის გათვალისწინებით, რომ საგარეო ვალის პორტფელის 51.6% ცვლად საპროცენტო განაკვეთშია, გასულ წლებთან შედარებით მნიშვნელოვნადაა გაზრდილი საგარეო ვალის საპროცენტო ხარჯები. მეორე მხრივ, საშინაო წყაროებიდან მობილიზებული რესურსი საგარეოსთან შედარებით მაღალი საპროცენტო ხარჯებით ხასიათდება. შედეგად, მთავრობის ვალის პორტფელში საშინაო ვალის წილის ზრდა მნიშვნელოვნად ზრდის საშინაო ვალდებულებებზე გადახდილი საპროცენტო ხარჯის მოცულობას. ზემოაღნიშნული ორი მოვლენის ერთდროული ზემოქმედება (გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება და საშინაო ვალის წილის ზრდა) მნიშვნელოვან ფისკალურ წნეხს ქმნის სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის (დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტზე“). 26 დანართი 1. ბიუჯეტის დაგეგმვა და დაზუსტება - მაგალითები 1. წლის განმავლობაში, ასიგნებებში განხორციელებული ცვლილებების შედეგად, ადგილი აქვს თანხების მიმართვას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზევე გათვალისწინება.  ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ქვეპროგრამას „საქართველოში ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების განვითარების ხელშეწყობა“ (24 08 02) 2024 წლის გეგმა დაუმტკიცდა 24.7 მლნ ლარის ოდენობით. ქვეპროგრამაზე წლის განმავლობაში დამატებით გადანაწილდა 7.1 მლნ ლარი. სამინისტროს ინფორმაციით, გადანაწილების გამომწვევი ერთ-ერთი მიზეზია ვენჩურულ საინვესტიციო ფონდში - „500 GEORGIA, L.P“ მოთხოვნილი შენატანისთვის თანხის მობილიზება, რომლის გათვალისწინებაც ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე არ მომხდარა, მიუხედავად იმისა, რომ მონაწილეობასთან დაკავშირებული საკითხები გათვალისწინებულია მთავრობის განკარგულებით; 29  რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს ქვეპროგრამაზე „წინა წლებში შესრულებული საგზაო სამუშაოების აუნაზღაურებელი ნაწილის გადახდა“ (25 02 02 04) წლის განმავლობაში გადანაწილდა 7.3 მლნ ლარი (ქვეპროგრამის წლიური დამტკიცებული გეგმის 24.3%). სამინისტროს ინფორმაციით, გადანაწილების საჭიროება წარმოიშვა წინა წლებში შესრულებული საგზაო სამუშაოებზე საგარანტიო პერიოდის გასვლის შემდეგ მათი გადახდის საჭიროებამ. აღნიშნული მასშტაბით თანხის გადანაწილების საჭიროება დაგეგმვის ნაკლოვანებაზე მიუთითებს. აღსანიშნავია, რომ ქვეპროგრამაზე რესურსის გადანაწილებას ადგილი ქონდა გასულ წლებშიც;  თავდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამის „თავდაცვის ძალების ლოჯისტიკური უზრუნველყოფა“ (29 08 01 01) „არაფინანსური აქტივების“ მუხლის დამტკიცებული გეგმა შეადგენდა 2 მლნ ლარს. პირველივე კვარტალში საჭირო გახდა აღნიშნულ მუხლში დამატებით 7.5 მლნ ლარის მობილიზება შეიარაღების შესყიდვის და ლოჯისტიკური ხარჯების ანაზღაურების მიზნით. გარდა ამისა, აგვისტოში „არაფინანსური აქტივების“ მუხლი კიდევ გაიზარდა 1.3 მლნ ლარით ტექნიკისა და სამზარეულოს ინვენტარის შეძენის მიზნით;  შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქვეპროგრამის „სსიპ - სახელმწიფო რეზერვებისა და სამოქალაქო უსაფრთხოების სერვისების სააგენტო“ (30 06 02) ფარგლებში ბიუჯეტი დამტკიცდა საბიუჯეტო განაცხადით მოთხოვნილი 1.5 მლნ ლარის ოდენობით (სამინისტროს მიერ ჭერს ზემოთ მოთხოვნილი იყო 1.1 მლნ ლარი, ძირითადად „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში). წლის განმავლობაში ქვეპროგრამაზე გადანაწილდა 13.6 მლნ ლარამდე, მათ შორის, 11.9 მლნ ლარი მობილიზდა „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში სახანძრო ავტოსატრანსპორტო საშუალებების შესყიდვის დასაფინანსებლად, რაც საბიუჯეტო განაცხადით მოთხოვნილი არ ყოფილა. ანალოგიურ შემთხვევას ადგილი ჰქონდა 2023 წელსაც. 2. ზოგიერთი საბიუჯეტო ორგანიზაციის შემთხვევაში, ადგილი აქვს პროგრამების/ქვეპროგრამების ან ცალკეული საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში ჭარბი ოდენობით რესურსის დაგეგმვას ან/და წლის განმავლობაში აუთვისებელი საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე.  შინაგან საქმეთა სამინისტროს ქვეპროგრამიდან „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცენტრალური აპარატი“ (31 01 01) 8 თვის განმავლობაში 57.6 მლნ ლარი გადანაწილდა სამინისტროს საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 26 დეკემბრის №2420 განკარგულება „სსიპ - საქართველოს ინოვაციების და ტექნოლოგიების სააგენტოს 500 GEORGIA, L.P. ვენჩურულ საინვესტიციო ფონდში მონაწილეობასთან დაკავშირებული ღონისძიებების გატარების თაობაზე“. 29 27 სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე. წინა წლების მსგავსად, აღნიშნული ქვეპროგრამიდან თანხების გადანაწილებას სისტემატური ხასიათი გააჩნია, რაც ჭარბი ოდენობით რესურსის დაგეგმვაზე მიუთითებს;  ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ქვეპროგრამიდან „ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები“ (24 01 02) წლის განმავლობაში სხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე გადანაწილდა 129 ათასი ლარი. თანხის არაარსებითი ხასიათის მიუხედავად, უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ქვეპროგრამიდან წინა წლებშიც ფიქსირდება თანხების გადანაწილება სხვა პროგრამებსა და ქვეპროგრამებზე, რაც დაგეგმვაში არსებულ ხარვეზებზე მიუთითებს. დანართი 2. დაბალი ათვისების მქონე პროგრამები - მაგალითები სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ წლიურ და ცხრა თვის გეგმასთან მიმართებით დაბალი ათვისების მქონე ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის მაჩვენებლები - 2024 წ. (მლნ ლარი; %).30 ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებული წლიური გეგმა (I) პროგრამის დასახლება 9 თვის დამტკიცებული გეგმა (II) 8 თვის ფაქტი (III) (III)/(II) % (III)/(I) % 6.1 43.3% 24.3% საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შემოსავლების მობილიზება და გადამხდელთა მომსახურების გაუმჯობესება (23 02) 25.0 14.0 საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო 30 ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები (24 01 02) 0.5 0.5 0.0 9.1% 9.1% ელექტრონული კომუნიკაციების, საინფორმაციო ტექნოლოგიებისა და საფოსტო კავშირის განვითარება (24 01 03) 0.5 0.3 0.0 6.8% 3.4% მარკეტინგული და იურიდიული კონსულტაციების ხარჯი (24 01 04) 3.4 2.6 0.2 7.4% 5.5% შრომის ბაზრის ანალიზი (24 01 05) 0.5 0.2 0.0 3.5% 1.0% თბილისის ახალი საერთაშორისო აეროპორტის მშენებლობისათვის საჭირო კვლევების დაფინანსება (24 06 05 02) 20.0 15.0 2.0 13.3% 10.0% მეწარმეობის პროგრამები (24 07 02 01 01) 200.0 150.5 83.6 55.6% 41.8% საქართველოს მიკრო, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების დახმარებისა და აღდგენის პროექტი (24 07 02 03 01) 70.0 40.7 22.1 54.4% 31.6% Log-in Georgia (WB) (24 08 03 01) 38.0 35.4 17.1 48.4% 45.1% ბოჭკოვანი ქსელი საქართველოს სოფლებისთვის (EIB) (24 08 03 02) 15.0 15.0 5.6 37.3% 37.3% ფაქტობრივი დანახარჯები არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტების კომპონენტში გაწეულ დანახარჯებს. 28 ტრანსპორტის სფეროში საერთაშორისო ხელშეკრულებებით ნაკისრი ვალდებულებების დაფარვა და ტრანსპორტირების ხარჯების სუბსიდირება (24 10) საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა - სივრცითი და ქალაქმშენებლობითი განვითარების სააგენტოს კომპონენტი (ADB) (24 12) 22.0 18.5 8.1 43.8% 36.8% 5.0 3.4 0.2 5.3% 3.6% 120.0 92.7 53.0 57.1% 44.1% შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი ხაზის პროექტი (WB) (24 14 02) 5.0 5.0 - 0.0% 0.0% მოსახლეობის ელექტროენერგიითა და ბუნებრივი აირით მომარაგების გაუმჯობესება (24 15) 3.6 0.7 0.4 52.7% 10.0% ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის განვითარება (24 17) 3.4 2.7 1.4 53.1% 42.2% სივრცითი და ქალაქთმშენებლობითი განვითარება (24 20) 9.1 7.5 3.4 44.9% 36.9% კურორტების განვითარების ხელშეწყობა (24 21) 5.8 4.3 2.1 47.8% 35.4% რეგიონალური ელექტროგადაცემის გაუმჯობესების პროექტი (24 14 01) საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო ენერგოეფექტურობა საჯარო შენობებში (25 07 01 04) 4.0 1.1 0.5 47.2% 13.1% საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო მიწის რეგისტრაციის ხელშეწყობა და საჯარო რეესტრის მომსახურებათა განვითარება/ხელმისაწვდომობა (26 08) საქართველოს მდგრადი სოფლის მეურნეობის, ირიგაციისა და მიწის პროექტი (საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს კომპონენტი) (WB) (26 09) 30.0 28.4 18.2 64.0% 60.6% 4.7 3.7 1.9 51.2% 40.5% საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვა (27 01 08) 1.7 1.3 0.5 36.0% 27.2% ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების მართვა (27 01 09) 5.7 4.1 1.9 47.0% 34.0% 3.0 3.0 - 0.0% 0.0% 25.0 15.0 0.1 0.4% 0.2% 2.9 2.5 1.4 56.1% 48.4% ადამიანური კაპიტალის განვითარების პროგრამის მხარდაჭერა (AFD) (27 01 10 02) უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა (27 02 02 09) დაავადებათა ადრეული გამოვლენა და სკრინინგი (27 03 02 01) 29 საქართველოში აივ/შიდსისა და ტუბერკულოზის პრევენციის, მკურნალობის, მოვლისა და მხარდაჭერის ეროვნული სისტემების გაძლიერება ტუბერკულოზის კომპონენტი (27 03 02 06 03) 3.0 1.6 0.2 9.9% 5.3% ჯანმრთელობის ხელშეწყობა (27 03 02 10) 2.0 1.5 0.3 22.4% 16.8% დიპლომისშემდგომი სამედიცინო განათლება (27 03 04) 0.5 0.4 0.1 18.1% 14.6% 10.8 10.8 2.2 20.0% 20.0% 36.7 25.6 15.4 60.4% 42.1% სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლება (27 05 03) 5.3 3.9 2.0 52.0% 38.5% საზოგადოებრივ სამუშაოებზე დასაქმების ხელშეწყობის მართვა (27 05 04 01) 6.7 5.2 2.7 52.5% 40.6% სარეინტეგრაციო დახმარება საქართველოში დაბრუნებული მიგრანტებისათვის (27 06 01) 1.0 0.7 0.2 22.8% 15.1% საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის პროგრამა (27 06 05) 1.4 1.0 0.3 31.7% 23.7% საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მხარდაჭერის მიზნით განსახორციელებელი ღონისძიებები (27 04 02) საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მხარდაჭერა (GUMIP რეპროგრამირება) (EIB) (27 04 03) საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო მოქალაქეთა ჩართულობა სამხედრო საქმის შესწავლასა და პოპულარიზაციაში (29 02 06) 2.8 2.1 0.0 2.0% 1.5% კავშირგაბმულობა და საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება (29 04 02) 8.5 7.6 4.5 58.9% 52.8% საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და ელექტრონული სისტემების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა (31 01 03) 7.1 3.5 0.9 26.7% 13.1% მცენარეთა დაცვა და ფიტოსანიტარიული კეთილსაიმედოობა (31 02 04) 2.8 2.5 0.9 35.4% 31.9% რთველის ხელშეწყობის ღონისძიებები (31 03 05 01) 35.0 2.9 0.2 6.1% 0.5% ქართული ჩაი (31 05 05) 0.5 0.5 - 0.0% 0.0% იმერეთის აგროზონა (31 05 12) 1.0 1.0 - 0.0% 0.0% ბიოწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა (31 05 13) 1.0 0.7 0.1 12.1% 8.5% მერძევეობის დარგის მოდერნიზაციის და ბაზარზე წვდომის პროგრამის საგრანტო კომპონენტი (DiMMA) (IFAD) (31 05 15 01 02) 5.0 3.0 0.5 16.0% 9.6% ლიდერპროგრამა (31 05 17) 1.0 0.3 - 0.0% 0.0% 30 ირიგაციისა და დრენაჟის სისტემების გაუმჯობესება (WB) (31 06 03) 1.8 0.4 0.2 43.9% 9.9% 14.0 8.9 2.3 26.1% 16.7% 1.0 0.7 - 0.0% 0.0% დაცული ტერიტორიების დაცვა და რესურსების მართვა (31 08 02) 1.0 0.7 0.1 14.1% 9.9% დაცული ტერიტორიების განვითარება (CNF) (31 08 04) 2.7 2.0 1.0 47.6% 35.7% ტყითსარგებლობის ღონისძიებები (31 09 03) 14.3 10.1 4.0 39.8% 28.1% რადიოაქტიური და დარიშხანშემცველი ნარჩენების მართვის ღონისძიებები (31 12 02) 2.3 2.2 0.6 24.9% 24.1% ჰიდრომეტეოროლოგიის მონიტორინგი (31 13 02) 10.0 4.3 2.0 45.2% 19.6% გეოლოგიური მონიტორინგი (31 13 03) 5.3 1.6 0.3 19.8% 5.9% გარემოს დაბინძურების მონიტორინგი (31 13 04) 3.5 2.1 0.5 25.0% 14.7% საქართველოს მდგრადი სოფლის მეურნეობის, ირიგაციისა და მიწის პროექტი (WB) (31 06 04) საქართველოში სარწყავი სოფლის მეურნეობის განვითარების ხელშეწყობის პროგრამა (31 06 05) საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო ეროვნული სასწავლო გეგმისა და სასკოლო სახელმძღვანელოების განვითარება (32 02 09) 10.0 7.5 3.1 41.5% 31.1% მასწავლებლის ეროვნული პრემია (32 02 13) 1.0 1.0 0.1 8.8% 8.8% პროგრამა „ცოდნის კარი“ (32 04 02 07) 1.0 0.5 0.3 61.1% 31.8% ვისწავლოთ საქართველოში (32 04 02 08) 5.0 3.2 1.6 51.2% 32.8% 25.0 17.6 7.1 40.6% 28.5% 6.0 4.2 1.5 35.0% 24.6% 15.0 10.3 2.3 22.1% 15.3% 8.0 6.1 1.7 28.2% 21.4% ახალგაზრდობის სფეროში ადმინისტრირება და მართვა (32 08 01) 2.0 1.5 0.9 58.9% 44.3% პროფესიული განათლება I (KfW) (32 10) 22.4 15.2 1.2 7.7% 5.2% პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების ინფრასტრუქტურის განვითარება (32 07 02) სამინისტროს და მის სისტემაში შემავალი საჯარო სამართლის იურიდიული პირებისა და ტერიტორიული ორგანოების ინფრასტრუქტურის განვითარება (32 07 03) უმაღლესი საგანმანათლებლო და სამეცნიერო დაწესებულებების ინფრასტრუქტურის განვითარება (32 07 04) საჯარო სკოლების ოპერირებისა და მოვლა-პატრონობის სისტემის განვითარება (32 07 05) 31 თანამედროვე უნარები უკეთესი დასაქმების სექტორის განვითარების პროგრამისთვის - პროექტი (ADB) (32 11) 15.0 4.8 1.2 26.2% 8.3% საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო კულტურაში ინვესტიციებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების მხარდაჭერა - საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო (33 03 01 01) სსიპ – საქართველოს ოლიმპიური რეზერვების მზადების ეროვნული ცენტრი (33 04 02 01) 30.0 18.0 10.3 57.4% 34.4% 2.1 1.4 0.7 51.7% 34.3% სსიპ – საქართველოს კინემატოგრაფიის ეროვნული ცენტრი (33 05 01 13) 8.1 6.1 3.2 51.9% 39.3% ქვეყნის ტერიტორიაზე საერთაშორისო სპორტული ღონისძიებების სახელმწიფო მხარდაჭერა (33 07 06) 7.0 6.0 3.7 62.0% 53.2% სხვა პროგრამები თბილისის მყარი ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD) (56 13 02 01) 12.0 7.0 3.2 45.6% 26.6% საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა (56 13 04) 22.0 8.5 2.8 32.7% 12.6% საქართველოს მიკრო, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების დახმარებისა და აღდგენის პროექტი (ეროვნული ბანკის კომპონენტი) (WB) (56 13 06) 2.0 0.5 - 0.0% 0.0% გარკვეული პროგრამები/ქვეპროგრამები ათვისების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდებიან 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებით.  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ქვეპროგრამები „ქართული ჩაი“ (31 05 05) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 0%), „იმერეთის აგროზონა“ (31 05 12) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 0%), „ბიო წარმოების ხელშეწყობის პროგრამა“ (31 05 13) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 12.1%) და „ლიდერპროგრამა“ (31 05 17) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 0%) გასულ წლებშიც დაბალი ათვისებით მაჩვენებლებით ხასიათდებოდა. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ამ პროექტებზე იგივე ოდენობის დაფინანსებაა გათვალისწინებული 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტით; გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ქვეპროგრამების „ჰიდრომეტეოროლოგიის მონიტორინგი“ (31 13 02) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 45.2%), „გეოლოგიური მონიტორინგი“ (31 13 03) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 19.8%) და „გარემოს დაბინძურების მონიტორინგი“ (31 13 04) (ათვისება 9 თვის დამტკიცებულ გეგმასთან 25.0%) შემთხვევაში მხედველობაში არ იქნა მიღებული ახალი პროექტების დანერგვასთან დაკავშირებული სირთულეები. შედეგად, ამ ქვეპროგრამებში წლის ბოლომდე ნაკლებად მოსალოდნელია დამტკიცებული ბიუჯეტის სრულად ათვისება;  ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს პროგრამის „საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა - სივრცითი და ქალაქმშენებლობითი განვითარების სააგენტოს 32 კომპონენტი (ADB)“ (24 12) ცხრა თვის გეგმა 3.4 მლნ ლარია (წლიური გეგმა 5.0 მლნ ლარი), საიდანაც რვა თვეში ათვისებულ იქნა მხოლოდ 5.3%. სამინისტროს ინფორმაციით, დაბალი ათვისება გამოწვეულია 2024 წლის აპრილში, მანამდე არსებული შესყიდვების გეგმის ცვლილებით, რამაც გამოიწვია პროექტების ცვლილება. ფისკალური წლის განმავლობაში მსგავსი ტიპის ცვლილება, პროგრამის დაგეგმვის/განხორციელების ნაკლოვანებაზე მიუთითებს. სამინისტროს ქვეპროგრამის „შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი ხაზის პროექტი (WB)“ (24 14 02) ცხრა თვის გეგმა 5.0 მლნ ლარია (წლიური გეგმა ასევე 5.0 მლნ ლარი). რვა თვეში ქვეპროგრამის ფარგლებში თანხის ათვისება არ მომხდარა. სამინისტროს ინფორმაციით, აქტივობების (გეოტექნიკური და გეოფიზიკური კვლევები) დაწყება დაგეგმილია 2025 წელს და არსებულ ეტაპზე არც გადასესხების ხელშეკრულება არსებობს. ასევე, სამინისტროს ქვეპროგრამის „მეწარმეობის პროგრამები“ (24 07 02 01 01) ცხრა თვის გეგმა 150.5 მლნ ლარია (წლიური გეგმა 200.0 მლნ ლარი), საიდანაც რვა თვეში ათვისებული იქნა 55.6%. სამინისტროს ინფორმაციით, დაბალი ათვისება მნიშვნელოვანწილად განაპირობა ბოლო წლებში დაფიქსირებული მაღალი ეკონომიკური ზრდისა და ინფლაციის შემცირების ფონზე, ეროვნული ბანკის მიერ რეფინანსირების განაკვეთის ეტაპობრივმა შემცირებამ. შედეგად, სააგენტოს მიერ განსახორციელებელ სახელმწიფო პროგრამებში ბენეფიციარებისათვის გამოსაყოფ სახსრებზე (სუბსიდიები) საფინანსო ინსტიტუტების მხრიდან შემცირებულმა მოთხოვნამ წარმოშვა ეკონომიები;31  ჯანდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამებში „დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვა“ (27 01 08) (9 თვის გეგმა 1.3 მლნ ლარი; 8 თვეში ათვისება 36.0%) და „ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების მართვა“ (27 01 09) (9 თვის გეგმა 4.1 მლნ ლარი; 8 თვეში ათვისება 47.0%) სამინისტროს მიერ დაბალი ათვისების ერთ-ერთ ძირითად მიზეზად სახელდება მნიშვნელოვანი ოდენობის თავისუფალი შტატების არსებობა. აღნიშნულმა შესაძლოა საფრთხე შეუქმნას შესაბამისი სერვისების დროულ და ეფექტიან მიწოდებას; სამინისტროს ქვეპროგრამის „საზოგადოებრივ სამუშაოებზე დასაქმების ხელშეწყობის მართვა“ (27 05 04 01) ცხრა თვის გეგმა 5.2 მლნ ლარია, საიდანაც 8 თვეში ათვისებულ იქნა 52.5%. სამინისტროს ინფორმაციით, დაბალი ათვისების ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზია ის გარემოება, რომ არ მომხდარა პროგრამაში ჩართულ პირთა ჩანაცვლება, რის გამოც დღის წესრიგში აღარ დადგა არსებულ ბენეფიციარებზე დამატებითი ინვენტარის შესყიდვის/გაცემის საჭიროება. აღნიშნული თავის მხრივ პროგრამის მართვის პროცესში არსებულ ნაკლოვანებებზე მიუთითებს;  თავდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამის „მოქალაქეთა ჩართულობა სამხედრო საქმის შესწავლასა და პოპულარიზაციაში“ (29 02 06) ცხრა თვის დამტკიცებული გეგმა 2.1 მლნ ლარია, საიდანაც რვა თვეში ათვისებულ იქნა მხოლოდ 2.0%. სამინისტროს ინფორმაციით, ქვეპროგრამის განმახორციელებელი სსიპ-ი ჯერ სრულად არ არის დაკომპლექტებული და შესაბამისად, თანხების ათვისება განხორციელდა მხოლოდ ნაწილობრივ. თავის შინაარსიდან გამომდინარე, აღნიშნული საკითხის გათვალისწინება და ასიგნების შესაბამისი ოდენობით დაგეგმვა შესაძლებელი იყო ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე. „აწარმოე საქართველოში“ უნივერსალური ინდუსტრიული ნაწილი (საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 30 მაისის N 365 დადგენილება); „სუბსიდირებული იპოთეკური სესხი“ (საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 02 აგვისტოს N 388 დადგენილება). 31 33 დანართი 3. კაპიტალური პროექტების ათვისების მდგომარეობა - მაგალითები სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით 9 თვის დამტკიცებულ (18.09.2024-ის განწერით განსაზღვრულ) და 9 თვის დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით 8 თვის მდგომარეობით დაბალი ათვისების მქონე კაპიტალური პროექტები - 2024 წ. (ათასი ლარი; %). ათვისება წლიურ დამტკიცებ ულ გეგმასთან ათვისება 9 თვის დაზუსტებ ულ გეგმასთან - 0% 0% 40,000 20,000 40% 50% 40,000 29,996 15,271 38% 51% 15,000 11,975 4,715 31% 39% 20,000 16,830 7,252 36% 43% ხელედულა-ლაჯანური-ონი (KfW) (24 14 01 06) 15,000 11,750 4,010 27% 34% ვარდნილისა და ენგურის ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციის პროექტი (EBRD, EIB, EU) (24 19) 5,000 1,120 - 0% 0% ბაღდათი-აბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია (25 02 02 08) 50,000 24,200 8,225 16% 34% 61,000 40,665 19,958 33% 49% 170,000 120,100 66,852 39% 56% 65,000 28,895 188 0% 1% 500 300 - 0% 0% იმერეთის და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტებში კომუნალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება (KfW) (25 04 02) 75,000 43,043 1,136 2% 3% ქუთაისის წყალარინების პროექტი (EIB, EPTATF) (25 04 04) 42,000 9,328 1,039 2% 11% 2024 წლის დამტკიცებუ ლი გეგმა 9 თვის დაზუსტებ ული გეგმა დავით აღმაშენებლის სახელობის ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტის ასაფრენდასაფრენი ბილიკის მშენებლობა (24 06 05 01) 47,000 25,000 ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის მშენებლობა (24 06 06) 50,000 500 კვ ეგხ „წყალტუბო-ახალციხე-თორთუმი“ (EU-NIF, KfW) (24 14 01 01) დასახელება ჩრდილოეთის რგოლი (EBRD), ნამახვანი წყალტუბო - ლაჯანური (EBRD, EU-NIF, KfW) (24 14 01 02) გურიის ელგადაცემის ხაზების ინფრასტრუქტურის გაძლიერება (EUNIF,KfW) (24 14 01 04) ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (Kuwait Fund) (25 02 02 10) თბილისი-ბაკურციხე-ლაგოდეხის საავტომობილო გზის ლოჭინი-საგარეჯოს მონაკვეთის მშენებლობა (25 02 03 12) მცხეთა-სტეფანწმინდა-ლარსის საავტომობილო გზის ხანდო-ფასანაურის შემოსავლელი და არშა-სტეფანწმინდაგველეთის მონაკვეთების მშენებლობა (25 02 03 14) ურბანული ტრანსპორტის განვითარების პროგრამა (EBRD) (25 03 08) 8 თვის ფაქტი 34 ქვემო ქართლის ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD, SIDA) (25 05 02) 10,000 4,020 2,372 24% 59% შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი (EBRD) (25 07 01 04 01) 1,000 860 - 0% 0% საქართველოს მთიან რეგიონებში საჯარო სკოლების რეაბილიტაცია და ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება (E5P, NEFCO) (25 07 01 05) 7,000 1,737 406 6% 23% სამედიცინო დაწესებულებათა რეაბილიტაცია და აღჭურვა (27 04 01) 40,000 18,053 8,716 22% 48% კლიმატგონივრული ირიგაციის სექტორის განვითარების პროექტი (ADB) (31 06 05 01) 500 376 - 0% 0% საქართველო-ზემო სამგორის ირიგაციის პროექტი (EIB) (31 06 05 02) 500 374 - 0% 0% საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროექტი თანაბარი განვითარებისთვის - ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია (ADB) (56 13 04 01 02) 17,500 6,050 67 0% 1% მდგრადი ურბანული მობილობა (KfW) (56 13 03) 11,000 1,180 683 6% 58% თბილისის მეტროს მოდერნიზაციის პროექტი (EBRD) (56 13 09) 6,000 6,000 - 0% 0% ცალკეული კაპიტალური პროექტები ათვისების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდებიან 9 თვის დამტკიცებულ/დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით.  რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს პროექტების „ბაღდათიაბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია“ (25 02 02 08) (9 თვის დამტკიცებული გეგმა 33.0 მლნ ლარი; 8 თვეში ათვისებულია 24.9%), „ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (Kuwait Fund)“ (25 02 02 10) (9 თვის დამტკიცებული გეგმა 41.0 მლნ ლარი; 8 თვეში ათვისებულია 48.7%) და „თბილისი-ბაკურციხე-ლაგოდეხის საავტომობილო გზის ლოჭინი-საგარეჯოს მონაკვეთის მშენებლობა“ (25 02 03 12) (9 თვის დამტკიცებული გეგმა 135.0 მლნ ლარი; 8 თვეში ათვისებულია 49.5%) დაბალი ათვისების მიზეზებად სახელდება კონტრაქტორის მის სამშენებლო სამუშაოების არასათანადო ტემპებით წარმოება საჭირო მანქანა-დანადგარებისა და პერსონალის არადროული მობილიზების შედეგად. მსგავსი მასშტაბის პროექტების განხორციელებისას, მიზანშეწონილია, დამატებითი ყურადღება დაეთმოს პრეტენდენტი კონტრაქტორის შეფასებას პროექტის განხორციელებისთვის საჭირო რესურსული უზრუნველყოფის თვალსაზრისით;  ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს პროექტის „ჩრდილოეთის რგოლი (EBRD), ნამახვანი - წყალტუბო - ლაჯანური (EBRD, EU-NIF, KfW)“ (24 14 01 02) ცხრა თვის დაზუსტებული გეგმა 12.0 მლნ ლარია, საიდანაც რვა თვეში ათვისებულ იქნა 39.4%. სამინისტროს ინფორმაციით, დაბალი ათვისების მიზეზია დიზაინის ტექნიკურ დეტალებზე შეთანხმების პროცესის გახანგძლივება, რის გამოც დაგვიანდა მასალების შეკვეთა-დამზადების და მოწოდების პროცესი. გარდა ამისა, ვერ მოესწრო მშენებლობის ნებართვის მიღება კონტრაქტით გათვალისწინებულ ვადაში 35 და ვერ მოხერხდა კონტრაქტორის სამშენებლო ტერიტორიაზე დაშვება. აღნიშნული შეფერხებები მნიშვნელოვანწილად პროექტის დაგეგმვისა და განხორციელების პროცესში არსებულ ხარვეზებზე მიუთითებს. სამინისტროს პროგრამის „ვარდნილისა და ენგურის ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციის პროექტი (EBRD, EIB, EU)“ (24 19) ფარგლებში რვა თვის მდგომარეობით ხარჯის გაწევა არ მომხდარა. სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნულის მიზეზია სესხის ეფექტურად გამოცხადების დაგვიანება, რომლითაც იგეგმებოდა პროექტის დაფინანსება (სესხი ეფექტურად გამოცხადდა 25.06.2024-ში). 36

დასკვნა ,,საქართველოს 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ’’ საქართველოს კანონის პროექტზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახური შინაარსი დასკვნა .......................................................................................................................................................... 5 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის ზოგადი მიმოხილვა .............................................. 9 2. მაკროეკონომიკური დაშვებები და ფისკალური დისციპლინა .................................................. 11 2.1. მაკროეკონომიკური დაშვებები და კავშირი ფისკალურ პარამეტრებთან .......................... 11 2.2. ფისკალური წესები ........................................................................................................................ 15 2.3. მაკროეკონომიკური და ფისკალური რისკების ანალიზი ...................................................... 20 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები ........................................................................................... 27 4. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები ..................................................................................... 29 4.1. კაპიტალური პროექტები .............................................................................................................. 33 5. სახელმწიფო ვალი და მთავრობის ვალი ....................................................................................... 35 5.1. სახელმწიფო ვალი ......................................................................................................................... 35 5.2. მთავრობის ვალი ............................................................................................................................ 36 5.3. მთავრობის ვალის ფარგლებში მისაღები და დასაფარი ვალდებულებები ........................ 38 6. სახელმწიფო ბიუჯეტის პროგრამული ფორმატი ........................................................................ 42 2 დასკვნა „საქართველოს 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტზე საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის 39-ე მუხლისა და „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა მოამზადა დასკვნა „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტით გათვალისწინებული შემოსულობებისა და გადასახდელების საფუძვლიანობისა და კანონიერების შესახებ. საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის 38-ე მუხლით განსაზღვრულია ის ინფორმაცია, რომელსაც სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ კანონის პროექტი უნდა მოიცავდეს. ამავე მუხლის შესაბამისად, სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტს თან ერთვის ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი, ასევე თანდართული მასალები მოიცავს:  სახელმწიფო ბიუჯეტის პროექტის განმარტებით ბარათს, რომელიც შეიცავს შემდეგ ინფორმაციას: ძირითადი მაკროეკონომიკური ინდიკატორებისა და ფისკალური მაჩვენებლების პროგნოზებსა და მათ აღწერას; ფისკალური მაჩვენებლების პროგნოზებს და მათ აღწერას; ინფორმაციას სახელმწიფო ბიუჯეტით დაფინანსებული ძირითადი ღონისძიებებისა და პროგრამების შესახებ;  მიმდინარე წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მოკლე მიმოხილვას;  წლიური საბიუჯეტო კანონის ამოქმედებისათვის საჭირო საკანონმდებლო ცვლილებების პაკეტს;  დამატებით ინფორმაციას ბიუჯეტით განსაზღვრული პროგრამების/ქვეპროგრამების, მათი მოსალოდნელი შედეგებისა და შესრულების შეფასების ინდიკატორების შესახებ;  ინფორმაციას სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ საქართველოს კანონმდებლობით ნებადართული ნებისმიერი წყაროდან მისაღები შემოსულობების, გასაწევი გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების შესახებ;  ინფორმაციას სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების მიერ საქართველოს კანონმდებლობით ნებადართული ნებისმიერი წყაროდან მისაღები შემოსულობების, გასაწევი გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების შესახებ;  ინფორმაციას ფისკალური რისკების შესახებ;  ინფორმაციას საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვის მეთოდოლოგიით განსაზღვრული კრიტერიუმების შესაბამისად შერჩეული და შეფასებული იმ საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების შესახებ, რომელთა დასაწყებად ასიგნებები გათვალისწინებულია დასაგეგმი წლის ბიუჯეტში ან/და დასაგეგმისშემდგომი სამი წლის ფისკალურ მაჩვენებლებში;  ინფორმაციას საგადასახადო დანახარჯების შესახებ. მთავრობის პასუხისმგებლობა „2025 წლის სახელმწიფო საქართველოს კანონის პროექტთან დაკავშირებით ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის 38-ე მუხლის შესაბამისად, საქართველოს მთავრობა პასუხისმგებელია „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტის, მისი თანდართული მასალებისა და ქვეყნის ძირითადი მიმართულებებისა და მონაცემების დოკუმენტის მომზადებასა და სამართლიან წარდგენაზე საქართველოს 3 საბიუჯეტო კოდექსის 38-ე მუხლით გათვალისწინებული მოთხოვნების შესაბამისად, მათ შორის იმ დაშვებების განსაზღვრასა და განმარტებაზე, რომლებსაც „სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტით წარმოდგენილი ფინანსური ინფორმაცია ეყრდნობა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის პასუხისმგებლობა სახელმწიფო აუდიტის სამსახური პასუხისმგებელია მოამზადოს დასკვნა „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის გათვალისწინებული კანონის შესახებ“ შემოსულობებისა და საქართველოს გადასახდელების კანონის პროექტით საფუძვლიანობისა და კანონიერების შესახებ. დასკვნის მომზადება ემყარება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებულ შემოწმების პროცედურებს, რომლებიც წარიმართება მარწმუნებელი გარიგებების საერთაშორისო სტანდარტის 3400 „პერსპექტიული ფინანსური ინფორმაციის შემოწმება“ (ISAE 3400) შესაბამისად. აღნიშნული სტანდარტი ითვალისწინებს შემოწმების დაგეგმვასა და წარმართვას იმგვარად, რომ მიღებულ იქნეს საკმარისი და შესაფერისი მტკიცებულებები იმის შესახებ:  უზრუნველყოფენ თუ არა ის მნიშვნელოვანი მაკროეკონომიკური და სხვა დაშვებები, რომლებსაც ბიუჯეტის კანონპროექტით წარმოდგენილი ფინანსური ინფორმაცია ეყრდნობა, აღნიშნული ინფორმაციის სათანადო საფუძველს;  არის თუ არა ბიუჯეტის კანონპროექტით წარმოდგენილი ფინანსური ინფორმაცია სათანადოდ მომზადებული არსებული დაშვებების საფუძველზე და კანონიერი მოქმედი კანონმდებლობის გათვალისწინებით;  არის თუ არა ბიუჯეტის კანონპროექტით წარმოდგენილი ინფორმაცია ფინანსური ანგარიშგების არსებული პრინციპების შესაბამისად წარდგენილი, ხოლო ყველა არსებითი დაშვება ადეკვატურად განმარტებული თანდართულ მასალებში. ჩატარებული შემოწმების პროცედურები შეირჩევა აუდიტორის პროფესიულ განსჯაზე დაყრდნობით. საყურადღებოა, ითვალისწინებს სახელმწიფო რომ სახელმწიფო ბიუჯეტის აუდიტის კანონის სამსახურის პროექტით დასკვნა არ გათვალისწინებული გადასახდელების განაწილების შესახებ მთავრობის დისკრეციული გადაწყვეტილებების შეფასებას. 4 დასკვნა 2024 წლის განმავლობაში გაგრძელებული დადებითი ეკონომიკური ტენდენციების შედეგად 8 თვის საშუალო ეკონომიკურმა ზრდამ 10.0% შეადგინა. 2025 წლის რეალური მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) ზრდის საპროგნოზო მაჩვენებელი კი 5.5%-ის დონეზეა განსაზღვრული. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტით შემოსულობები 26.9 მლრდ ლარს, ხოლო გადასახდელები 27 მლრდ ლარს შეადგენს და 2024 წლის გეგმასთან შედარებით ორივე იზრდება, შესაბამისად, 2.3 მლრდ და 2.0 მლრდ ლარით. შემოსულობების ზრდა ძირითადად განპირობებულია „შემოსავლების“ მუხლის 2.0 მლრდ ლარით ზრდით, ხოლო გადასახდელების - „ხარჯების“ მუხლის 2.3 მლრდ ლარით ზრდით. რეგიონში არსებული გეოპოლიტიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია ქვეყანაში ფისკალური დისციპლინის მდგრადობა და ფისკალური პოლიტიკის პასუხების სწორად განსაზღვრა. აქედან გამომდინარე, 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტის შემდგომი განხილვის პროცესში, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებულ იქნეს შემდეგი საკითხები:  2025 წლისთვის განსაზღვრული ეკონომიკური ზრდის საპროგნოზო მაჩვენებელი (5.5%) საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებისა და სარეიტინგო სააგენტოების პროგნოზებთან შედარებით მცირედით ოპტიმისტურია;  მიზანშეწონილია, გაგრძელდეს მუშაობა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაციის შესაბამისად და „მაკროეკონომიკური სცენარების ანალიზის“ დოკუმენტში აისახოს ინფორმაცია იდენტიფიცირებული რისკების სხვადასხვა ხარისხითა და კომბინაციით მატერიალიზაციის ეფექტების შესახებ, რაოდენობრივ ჭრილში;  ასევე, მნიშვნელოვანია, კანონპროექტს ახლდეს ინფორმაცია სხვადასხვა ეკონომიკური სცენარის რეალიზების შემთხვევაში ფისკალური პოლიტიკის შესაბამისი პასუხების შესახებ;  2025 წლის ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 2.5%-ის დონეზეა პროგნოზირებული და „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით დადგენილი 3.0%-იანი ლიმიტის ფარგლებშია;  კანონპროექტით წარმოდგენილი პროგნოზებით ადგილი აქვს არაფინანსური აქტივების წმინდა ზრდის ნომინალური მაჩვენებლის სტაბილიზაციას, რაც შემდგომ წლებში ერთიანი ბიუჯეტის გადასახდელებში კაპიტალური დანახარჯების წილს შეამცირებს;  2022-2023 წლებთან შედარებით, მომდევნო წლებში მზარდი სხვაობით ხასიათდება ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტისა და პირველადი ბალანსის მაჩვენებლები, რაც ერთიანი ბიუჯეტის საპროცენტო ხარჯების მზარდი დინამიკითაა გამოწვეული;  ბიუჯეტის კანონპროექტს არ ახლავს სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების მიერ მისაღები შემოსულობების, გასაწევი გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების შესახებ ინფორმაციის დანართი, რაც საბიუჯეტო კოდექსის მოთხოვნაა;  ფისკალურ პარამეტრებზე პოტენციური გავლენის მასშტაბის გათვალისწინებითა და კანონმდებლობით განსაზღვრული მნიშვნელოვანია, სამთავრობო მოთხოვნების სექტორს ჯეროვანი მიკუთვნებული შესრულებისათვის, საწარმოების მიერ 5 დამატებითი ყურადღება გამახვილდეს ფინანსთა სამინისტროსთვის წარსადგენი ინფორმაციის სისრულისა და სიზუსტის გაუმჯობესების საკითხებზე საბიუჯეტო პროცესის ყველა ეტაპზე;  ორგანული კანონით განსაზღვრული 60%-იანი ნიშნულის ფარგლებშია პროგნოზირებული ვალის წესის მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებელიც, რომელიც 36.8%-ს უტოლდება;  ვალის წესის მაჩვენებელში გათვალისწინებულია სამთავრობო სექტორის საწარმოების ვალდებულებები. ამავდროულად, მთავრობის ვალის მდგრადობის უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული საწარმოების მიერ ვალის აღების შესაძლებლობები დარეგულირდეს საკანონმდებლო დონეზე;  ფისკალური რისკების ძირითადი წყაროებია სახელმწიფოს საწარმოები, კვაზიფისკალური აქტივობები, ელექტროენერგიის შესყიდვასთან დაკავშირებული კონტრაქტები და PPP პროექტები;  2023 წელს სახელმწიფო საწარმოთა ჯამურმა ზარალმა 206 მლნ ლარი შეადგინა. გასული წლებისგან განსხვავებით, გაცვლით კურსს არ ჰქონია არსებითი გავლენა საწარმოების ფინანსურ შედეგებზე;  საყურადღებოა, რომ სახელმწიფო საწარმოთა აქტივების მნიშვნელოვანი ნაწილის დაფინანსების წყარო ვალდებულებებია, რაც სახელმწიფოს წინაშე არსებული ფისკალური რისკების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყაროა;  კანონპროექტზე თანდართულ „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაცია სახელმწიფო საწარმოების მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების შესახებ არ მოიცავს „სხვა ხარჯების“ მუხლიდან მიღებული დაფინანსების შესახებ მონაცემებს;  ასევე, სახელმწიფო მმართველობის სექტორად დაკლასიფიცირებული საწარმოები და სახელმწიფო კორპორაციები განსხვავებული ფორმით წარმოქმნიან ფისკალურ რისკებს. აქედან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში ერთმანეთისგან გამიჯნულად იქნეს გაანალიზებული საწარმოთა ამ ორი ჯგუფის ფინანსური მაჩვენებლები;  „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში განხილულია ელექტროენერგიის შესყიდვის კონტრაქტებთან დაკავშირებული პოტენციური რისკები და დანახარჯები, თუმცა აღნიშნული ინფორმაცია საჭიროებს შემდგომ ხარისხობრივ გაუმჯობესებას და დეტალიზებას;  „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტის წარმოდგენილ ვერსიაში არ არის ასახული  ინფორმაცია სასამართლო დავებიდან მომდინარე რისკებისა და გრძელვადიანი ფისკალური რისკების შესახებ; მნიშვნელოვანი ფისკალური რისკები იჩენს თავს ქვეყანაში მოქმედ დეპოზიტების დაზღვევის სისტემაში. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტს დაემატოს ინფორმაცია დეპოზიტების დაზღვევის სისტემიდან მომდინარე პოტენციური რისკების შესახებ;  რაც შეეხება სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელებს, მხარჯავი დაწესებულებების პროგრამების/ქვეპროგრამების ბიუჯეტების განსაზღვრის პროცესში მიზანშეწონილია, გათვალისწინებულ იქნეს გასული და მიმდინარე წლების შესრულების ტენდენციებიც, 6 რათა დასაგეგმი საბიუჯეტო წლისთვის უზრუნველყოფილ იქნეს საბიუჯეტო სახსრების ეფექტიანი გამოყენება და დაგეგმილი ასიგნებების სრულად ათვისება;  2022 წლიდან მიმდინარე ხარჯები ძირითადად ზრდადი, კაპიტალური ხარჯები კი კლებადი ტენდენციით ხასიათდება. კერძოდ, კანონპროექტით წარმოდგენილი პროგნოზით, კაპიტალური ხარჯების მოცულობა მშპ-სთან მიმართებით 2028 წლისთვის 6.2%-მდე მცირდება;  ქვეყანაში ოპტიმალური ფისკალური სივრცის არსებობის პარალელურად, მნიშვნელოვანია, კაპიტალური დანახარჯების სტაბილური დონის განსაზღვრა და შენარჩუნება, რასაც არსებითი გავლენა აქვს ქვეყნის ეკონომიკურ პოტენციალზე;  საბიუჯეტო კოდექსის მიხედვით, 2028 წლიდან საქართველოს ნაერთი ბიუჯეტის ფუნქციონალური კლასიფიკაციით განსაზღვრული განათლების სფეროს დაფინანსების მოცულობა უნდა იყოს დასაგეგმი წლისთვის პროგნოზირებული ნომინალური მშპ-ს მინიმუმ 6%. მოცემული მიზნის 2028 წელს მიღწევისთვის განათლების სფეროს დაფინანსების წლიური ზრდის ტემპი 2025-2028 წლებში საშუალოდ 22.5%-ს უნდა შეადგენდეს, რაც გამოწვევაა;  2025 წლისთვის მთავრობის ვალის საპროგნოზო ზღვრული მოცულობა 35.8 მლრდ ლარის დონეზეა განსაზღვრული (მშპ-ს 36.8%), რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 3.1 მლრდ ლარით (9.5%-ით) აღემატება;  „მთავრობის ვალის მართვის“ სტრატეგიით განსაზღვრული ნიშნულების საბიუჯეტო პროცესში უკეთ ინტეგრირებისთვის, მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის საბოლოო ვარიანტის წარდგენამდე განაახლოს სტრატეგიის დოკუმენტი;  2022 წლიდან გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პირობებში, ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება მთავრობის საგარეო ვალის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი, რომელიც 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით 3.4%-ს შეადგენს და ბოლო ათწლიანი პერიოდის ისტორიულ მაქსიმუმზე იმყოფება;  საყურადღებოა, რომ ბოლო წლებში ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილი მთავრობის საგარეო ვალში მზარდი ტენდენციით ხასიათდება და 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით 51.6%-ს შეადგენს. ვალის პორტფელში აღნიშნული ტიპის სესხების მაღალი წილი, მონეტარული პოლიტიკის გლობალური გამკაცრების პირობებში, ვალის მომსახურების (პროცენტის) ხარჯის ზრდას იწვევს;  კანონპროექტზე თანდართული პროგნოზებით, მთავრობის ვალის საპროცენტო ხარჯების ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლებთან ფარდობის მაჩვენებელი 2025 წლისთვის 6.5%-ია, რაც ისტორიულ მაქსიმუმს აღწევს და საშუალოვადიან პერიოდშიც მაღალ ნიშნულზე ნარჩუნდება;  მთავრობის ვალის მომსახურების ხარჯების მზარდი ტენდენციის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია, მთავრობის ვალის მართვის განახლებულ სტრატეგიაში აისახოს ვალის მომსახურების ხარჯების შეფასების ინდიკატორ(ებ)ი და სტრატეგიით განსაზღვრული მიზნობრივი მაჩვენებლების პოტენციური გავლენის შეფასება ამ ინდიკატორ(ებ)ზე;  მთავრობის ვალთან დაკავშირებული სხვადასხვა რისკ-ფაქტორების სრულფასოვანი ანალიზის მიზნით, მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ „მთავრობის ვალის 7 მდგრადობის ანალიზი“ მოამზადოს IMF-ისა და WB-ის განახლებულ მეთოდოლოგიაზე დაყრდნობით;  მიუხედავად პროგრესისა, პროგრამული ბიუჯეტი ჯერ კიდევ არ წარმოადგენს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ნაწილს და სისტემური ხარვეზებით ხასიათდება. ამ კუთხით საყურადღებოა, პროგრამების/ქვეპროგრამების ფარგლებში მოსალოდნელი შედეგების გამართულობა, შედეგების შეფასების ინდიკატორების ხარისხი, მათ შორის ცხადი სამიზნე მაჩვენებლების არსებობა და ცდომილების ალბათობისა და შესაძლო რისკების განსაზღვრა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, გარდა დასკვნაში მოცემული შენიშვნებისა, „2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტი სათანადოდ არის მომზადებული არსებული დაშვებების საფუძველზე, შესაძლებელია შეფასდეს საფუძვლიანად და კანონიერად მოქმედი ნორმატიული ბაზის გათვალისწინებით. 8 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის ზოგადი მიმოხილვა 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ საქართველოს კანონის პროექტი (პირველადი ვარიანტი) მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) რეალური ზრდის 5.5%-იან (ნომინალურ გამოსახულებაში 97.4 მლრდ ლარი) პროგნოზზე არის დაგეგმილი. კანონპროექტით 2025 წლის შემოსულობების პროგნოზი 26.9 მლრდ ლარის, ხოლო გადასახდელების გეგმა 27 მლრდ ლარის დონეზეა განსაზღვრული. 2024 წელთან შედარებით ორივე მაჩვენებელი იზრდება, შესაბამისად, 2.3 მლრდ და 2 მლრდ ლარის ოდენობით. შემოსულობების ზრდა ძირითადად განპირობებულია „შემოსავლების“ მუხლის 2 მლრდ ლარით ზრდით, ხოლო გადასახდელების - „ხარჯების“ მუხლის 2.3 მლრდ ლარით ზრდით. შემოსულობები 26.9 მლრდ ლარი ზრდა - 2.3 მლრდ ლარი (9.3%) შემოსავლები - 22.7 მლრდ ლარი ზრდა - 2 მლრდ ლარი (9.7%) ვალდებულებები გადასახდელები 27.0 მლრდ ლარი ზრდა - 2 მლრდ ლარი (8.1%) ხარჯები - 21.4 მლრდ ლარი ზრდა - 2.3 მლრდ ლარი (11.9%) ვალდებულებების ზრდა - 3.6 მლრდ ლარი ზრდა - 247 მლნ ლარი (7.4%) ფინანსური აქტივები ვალდებულებების კლება - 1.4 მლრდ ლარი კლება - 27 მლნ ლარი (-1.9%) ფინ. აქტივების ზრდა - 451 მლნ ლარი ზრდა - 146 მლნ ლარი (47.7%) არაფინანსური აქტივები ფინ. აქტივების კლება - 330 მლნ ლარი ზრდა - 30 მლნ ლარი (10.0%) არაფინ. აქტივების ზრდა - 3.8 მლრდ ლარი კლება - 381 მლნ ლარი (-9.1%) არაფინ. აქტივების კლება - 200 მლნ ლარი ცვლილება - 0 მლნ ლარი ბიუჯეტის ნაშთი ნაშთი 2025 წლის ბოლოს - 920 მლნ ლარი კლება - 196 მლნ ლარი (17.6%) ბიუჯეტის დეფიციტი ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი - 2.5% ცვლილება - 0 პ.პ. ვალის წესი ვალის წესი - 36.8% ზრდა - 0.2 პ.პ. * დიაგრამაზე მოცემული კლების/ზრდის მაჩვენებლები წარმოადგენს 2025 წლის პარამეტრების შედარებას 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებლებთან. 2025 წლის შემოსულობების გეგმური მაჩვენებელი გადასახდელებს 196 მლნ ლარით ჩამორჩება. შესაბამისად, იგეგმება ბიუჯეტის ნაშთის შემცირება 920.3 მლნ ლარამდე. აღნიშნული 9 თანხიდან 594.3 მლნ ლარი ეკონომიკის გრძელვადიანი რესურსით სტიმულირებისათვის1 განთავსებულია კომერციული ბანკების სადეპოზიტო სერთიფიკატებში. შესაბამისად, 2025 წლის ბოლოს ბიუჯეტის თავისუფალი ნაშთის მოცულობა 326 მლნ ლარს გაუტოლდება. უნდა აღინიშნოს, რომ განახლებული პროგნოზით გაზრდილია 2024 წლის ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლები. შესაბამისად, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის მოქმედი რედაქციის პირობებში, აღნიშნული პროგნოზის რეალიზება, 2024 წლის ბოლოს პროგნოზირებულზე მეტი ოდენობით ნაშთის დაგროვებას გულისხმობს, რაც თავის მხრივ, 2025 წლის ბოლოსთვის მოსალოდნელზე მეტი ოდენობის ნაშთის დაგროვებაში აისახება. 2025 წლის ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 2.4 მლრდ ლარის და მშპ-ს 2.5%-ის ნიშნულზეა პროგნოზირებული. ბიუჯეტის დეფიციტი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით განსაზღვრული 3.0%-იანი ლიმიტის ფარგლებშია. კანონპროექტზე თანდართული „ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების“ დოკუმენტის საბაზო სცენარის მიხედვით, დეფიციტის მაჩვენებელი 2025-2027 წლებშიც ზღვრული პარამეტრის ფარგლებშია მოქცეული. ვალის წესის მაჩვენებელი 2025 წლის ბოლოსთვის მშპ-ს 36.8%-ის დონეზეა პროგნოზირებული და ორგანული კანონით განსაზღვრული 60%-იანი ნიშნულის ფარგლებშია. რაც შეეხება ბიუჯეტის გადასახდელების კომპოზიციას მიმდინარე და კაპიტალური ხარჯების ჭრილში, ნომინალურ მშპ-სთან მიმართებით, 2022 წლიდან მიმდინარე ხარჯები ძირითადად ზრდადი, კაპიტალური ხარჯები კი კლებადი ტენდენციით ხასიათდება. კერძოდ, 2025 წელს ხარჯების მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებელი უცვლელია 2024 წელთან შედარებით (23.1%) და 23%-ზე მაღალ ნიშნულზე ნარჩუნდება საშუალოვადიან პერიოდში. 2024 წლის გეგმურ მაჩვენებელთან შედარებით 0.9 პროცენტული პუნქტით მცირდება ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯების2 მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებელი და 7.4%-ს უტოლდება, რომელიც საშუალოვადიან პერიოდში კლებად ტენდენციას ინარჩუნებს. დიაგრამა 1. საშუალოვადიან პერიოდში ნაერთი ბიუჯეტის „ხარჯების“ მუხლის, „არაფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლების %-ული წილი მშპ-სთან. 30.0 % 26.3% 24.3% 21.4% 23.6% 23.1% 23.1% 22.3% 25.0 % 23.5% 23.4% 20.0 % 15.0 % 9.0% 10.0 % 7.9% 8.8% 8.5% 8.3% 7.4% 6.6% 6.4% 6.2% 5.0% 0.0% 2020 2021 ხარჯები/მშპ 2022 2023 2024* 2025* 2026* 2027* 2028* არაფინანსური და ფინანსური აქტივების ზრდის ჯამი/მშპ * 2024-2028 წლებისათვის მოცემულია „ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების“ დოკუმენტის საბაზო სცენარში წარმოდგენილი პროგნოზები. მთავრობის 2020 წლის 22 მაისის N 845 განკარგულების საფუძველზე ეკონომიკის გრძელვადიანი საკრედიტო რესურსით უზრუნველყოფის მიზნით, 2020 წლის ივნისსა და ივლისში, კომერციული ბანკების სადეპოზიტო სერთიფიკატებში განთავსდა 594.3 მლნ ლარი, რომლის ვადაც 2028 წლის იანვარში იწურება. 2 ფინანსთა სამინისტროს განმარტებით, კაპიტალური ხარჯები გაანგარიშებულია „ფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლების ჯამით. 1 10 2. მაკროეკონომიკური დაშვებები და ფისკალური დისციპლინა 2.1. მაკროეკონომიკური დაშვებები და კავშირი ფისკალურ პარამეტრებთან ქვეყნის საშუალოვადიანი ფისკალური გეგმა და სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ კანონის ძირითადი პარამეტრები ემყარება ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტში (შემდგომში - BDD დოკუმენტი) წარმოდგენილ მაკროეკონომიკურ პროგნოზებს. შესაბამისად, საპროგნოზო მაჩვენებლების რეალისტურობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფისკალური ჩარჩოს ფორმირებისა და წლიური ბიუჯეტის დაგეგმვის/შესრულების პროცესში. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტზე თანდართულ 2025-2028 წლების BDD დოკუმენტში წარმოდგენილი ძირითადი მაკროეკონომიკური პროგნოზები (განახლებული პროგნოზები) 2025 წლისთვის უმნიშვნელოდ განსხვავდება 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული პროგნოზებისგან 2025 და შემდგომი წლებისთვის. ძირითადი სხვაობა ფიქსირდება 2025 წლის ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებელში, რომელიც განახლებული პროგნოზით 5.5%-ის დონეზეა განსაზღვრული (წინა პროგნოზი 5.0%). განახლებული პროგნოზებით 2025 წლის პერიოდის საშუალო ინფლაციისა და პერიოდის ბოლოს ინფლაციის მაჩვენებლები 3.2%-ს შეადგენს (წინა პროგნოზი ორივე მაჩვენებლისთვის 3.0%-ია), ხოლო მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის პროგნოზი 4.6%-ია (შენარჩუნებულია უცვლელად). 2025 წლის პროგნოზებისგან განსხვავებით, არსებითადაა შეცვლილი 2024 წლის საპროგნოზო მაჩვენებლები. კერძოდ, ეკონომიკური ზრდის პროგნოზი გაზრდილია 3 პ.პ.-ით და 8.2%-ს შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის პირველი რვა თვის საშუალო ეკონომიკური ზრდა 10.0%-ს გაუტოლდა. კლების მიმართულებით გადაიხედა პერიოდის საშუალო (1.5%, შემცირებულია 1.3 პ.პ.-ით) და პერიოდის ბოლო ინფლაციის (1.9%, შემცირებულია 1.1 პ.პ.-ით) მაჩვენებლები. 2024 წლის 9 თვის მდგომარეობით, ფაქტობრივმა საშუალო ინფლაციამ 1.1% შეადგინა. რაც შეეხება მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტს, 0.2 პ.პ.-ითაა გაზრდილი და 4.9%-ის დონეზეა პროგნოზირებული. დიაგრამა 2. BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვერსიაში წარმოდგენილი პროგნოზების შედარება 2024-2025 წლებისათვის. 8.2% 5.0% 5.5% 5.2% 3.0% 3.2% 2.8% 1.5% -4.6% -4.6% -4.7% -4.9% რეალური მშპ-ს ზრდა ინფლაცია მიმდინარე ანგარიში/მშპ 2024 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი რეალური მშპ-ს ზრდა ინფლაცია მიმდინარე ანგარიში/მშპ 2025 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტი 11 საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებისა და სარეიტინგო სააგენტოების მიერ შეფასებული ეკონომიკური ზრდის საპროგნოზო მაჩვენებელი 2025 წლისთვის ერთმანეთისგან მცირე განსხვავებებით ხასიათდება, თუმცა თითქმის ყველა შემთხვევაში ნაკლებია ფინანსთა სამინისტროს პროგნოზზე. კერძოდ, აზიის განვითარების ბანკის (ADB) პროგნოზი კანონპროექტზე თანდართული პროგნოზის ანალოგიურია და 5.5%-ს შეადგენს, S&P-ის პროგნოზი 5.4%-ია, ხოლო Fitch-ის - 5.1%. შედარებით კონსერვატული პროგნოზები აქვთ მსოფლიო ბანკსა (WB) და საქართველოს ეროვნულ ბანკს (NBG) 5.0%-ის ოდენობით და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს (EBRD) 4.6%-ის ოდენობით. 2025 წლის მაჩვენებლებისგან განსხვავებით, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებისა და სარეიტინგო სააგენტოების ეკონომიკური ზრდის პროგნოზები 2024 წლისთვის საგრძნობლად ჩამორჩება ფინანსთა სამინისტროს პროგნოზს (8.2%) და 5.0%-7.0%-ის ფარგლებშია მოქცეული. დიაგრამა 3. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებისა და სარეიტინგო სააგენტოების ეკონომიკური ზრდის პროგნოზები საქართველოსთვის.3 8.2% 7.0% 6.6% 6.8% 6.5% 5.8% 5.2% 5.5% 5.0% 5.5% 2024 BDD 2025-2028 4.6% 5.1% 5.4% 5.0% 2025 WB ADB EBRD Fitch S&P NBG საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებსა და სარეიტინგო სააგენტოებს შორის ინფლაციას ყველაზე დაბალ ნიშნულზე პროგნოზირებს S&P (3.3%), აზიის განვითარების ბანკის (ADB) პროგნოზი 3.5%-ია, Fitch-ის - 4.0%, ხოლო საქართველოს ეროვნული ბანკის (NBG) საპროგნოზო მაჩვენებელი 4.2%-ია. რაც შეეხება 2024 წელს, ყველა ინსტიტუტის/სააგენტოს საპროგნოზო მაჩვენებელი აჭარბებს ფინანსთა სამინისტროს პროგნოზს. WB, Global Economic Prospects, ივნისი, 2024 ADB, Asian Development Outlook, სექტემბერი, 2024 EBRD, Regional Economic Prospects, სექტემბერი, 2024 Fitch, Georgia – Rating Action Report, ივნისი, 2024 S&P, Georgia 'BB/B' Ratings Affirmed; Outlook Stable, აგვისტო, 2024 NBG, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, ივლისი, 2024 3 12 დიაგრამა 4. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებისა და სარეიტინგო სააგენტოების ინფლაციის პროგნოზები საქართველოსთვის.4 4.2% 4.0% 3.5% 3.2% 3.3% 2.6% 2.5% 2.1% 1.9% 1.5% 2024 2025 BDD 2025-2028 ADB Fitch S&P NBG კანონპროექტზე თანდართული პროგნოზით, 2025-2028 წლებში ნომინალური მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) საშუალოდ 8.4%-ით გაიზრდება. აღნიშნული განპირობებულია მოხმარების ზრდით (საშუალოდ 6.7%-ით), მნიშვნელოვანწილად რომლის მაჩვენებელი შემადგენელი კომპონენტების სტაბილურად აღემატება სხვა კომპონენტების ზრდის პროგნოზს. დიაგრამა 5. ნომინალური მშპ-ს კონტრიბუციების ტენდენცია.5 ზრდისა და ზრდაში მისი 30.0 % 23.3% 20.0% 20.0 % 10.4% 10.1% 11.7% 8.7% 8.1% 8.4% 8.5% 10.0 % 0.0% 15.5% 0.0% 1.6% 9.8% 20.7% -10 .0% 5.7% 7.3% 8.2% 22.5% 10.2% 11.4% -0.2% -1.4% 7.2% 1.7% 4.5% 5.5% -1.6% -9.3% 3.4% 9.4% -20 .0% 4.7% 2.4% 4.3% 1.8% 4.5% 2.1% 4.5% 2.2% 6.6% 6.8% 6.7% 6.8% -30 .0% -40 .0% -6.9% -5.1% -4.7% -5.0% -5.1% -50 .0% -17.2% -16.3% -16.1% -60 .0% -70 .0% 2019 2020 2021 სამომხმარებლო ხარჯები იმპორტი * აღნიშნავს პროგნოზს 2022 2023 2024* 2025* ინვესტიციები ნომინალური მშპ-ს ზრდა 2026* 2027* 2028* ექსპორტი ADB, Asian Development Outlook, სექტემბერი, 2024 Fitch, Georgia – Rating Action Report, ივნისი, 2024 S&P, Georgia 'BB/B' Ratings Affirmed; Outlook Stable, აგვისტო, 2024 NBG, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, ივლისი, 2024 5 საპროგნოზო მონაცემები ეყრდნობა 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტზე თანდართულ პროგნოზებს. 4 13 ექსპორტის საპროგნოზო მოცულობა 2025 წლისთვის 17.9 მლრდ აშშ დოლარია, რაც 1.5 მლრდ აშშ დოლარით (9.0%-ით) აღემატება 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. რაც შეეხება იმპორტს, მისი საპროგნოზო მოცულობა 1.6 მლრდ აშშ დოლარით (8.3%%-ით) იზრდება მიმდინარე წელთან შედარებით და 20.9 მლრდ აშშ დოლარს შეადგენს. შესაბამისად, სავაჭრო ბრუნვა პროგნოზირებულია 38.8 მლრდ აშშ დოლარის დონეზე და 3.1 მლრდ აშშ დოლარით (8.6%-ით) აჭარბებს 2024 წლის საპროგნოზო მაჩვენებელს. სავაჭრო სალდო განსაზღვრულია -3.0 მლრდ აშშ დოლარის დონეზე და 123 მლნ აშშ დოლარით (4.2%-ით) ჩამორჩება 2024 წლის საპროგნოზო მაჩვენებელს. დიაგრამა 6. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვერსიაში მოცემული ექსპორტ-იმპორტის საპროგნოზო მაჩვენებლების შედარება 2024-2025 წლებისთვის (მლრდ აშშ დოლარი). 19.7 16.6 19.3 18.0 16.4 ექსპორტი იმპორტი 21.3 20.9 17.9 ექსპორტი 2024 იმპორტი 2025 2024 წლის კანონი 2025 წლის კანონპროექტი რაც შეეხება მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტს, წარმოდგენილი კანონპროექტით 2025 წლის პროგნოზი 1.6 მლრდ აშშ დოლარს და მშპ-ს 4.6%-ს შეადგენს. იგი მიმდინარე წლის პროგნოზთან შედარებით 23 მლნ დოლარით (1.4%-ით) იზრდება. საშუალოვადიან პერიოდში პროგნოზირებულია მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის ნომინალური მოცულობის მცირედით ზრდა, თუმცა მშპ-სთან მიმართებით ნარჩუნდება შემცირების ტენდენცია. დიაგრამა 7. მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი მშპ-სთან მიმართებით და მის ფორმირებაზე მოქმედი ფაქტორები ნომინალურ გამოსახულებაში (მლრდ ლარი). 1.4 2.2 -3.8 -0.8 3.1 1.8 0.1 -3.2 -0.8 2020 3.5 3.7 3.9 4.1 5.4 2.3 0.7 2.7 3.3 3.8 4.2 4.6 5.0 -3.8 -5.1 -6.1 -6.7 -7.2 -7.7 -8.3 -9.0 -2.1 -2.2 -2.2 -2.3 -2.3 2026* 2027* 2028* -1.2 -1.7 2019 3.3 3.4 2021 2022 საქონელი შემოსავალი მიმდინარე ანგარიში მშპ-სთან * აღნიშნავს პროგნოზს -2.3 2023 2024* 2025* მომსახურება მიმდინარე ტრანსფერტები 14 2.2. ფისკალური წესები გრძელვადიან პერიოდში ფისკალური პოლიტიკის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად შემუშავებულია ფისკალური წესები. საქართველოში მოქმედი ფისკალური წესები6 განსაზღვრულია ,,ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ’’ საქართველოს ორგანული კანონით (შემდგომში - ორგანული კანონი). ფისკალური პოლიტიკის მიმართულებებსა და მიზნებს, ასევე, საშუალოვადიანი საბიუჯეტო პარამეტრების საპროგნოზო მაჩვენებლებს განსაზღვრავს BDD დოკუმენტი.  ბიუჯეტის ბალანსის წესი (ბიუჯეტის დეფიციტი) 2025 წლის ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის (შემდგომში დეფიციტი) ნომინალური მაჩვენებელი 175 მლნ ლარით იზრდება 2024 წელთან შედარებით. თუმცა, ნომინალური მშპ-ს პროგნოზის ზრდის ხარჯზე, მშპ-სთან მიმართებით, დეფიციტი უცვლელად ნარჩუნდება 2.5%-ის დონეზე და ორგანული კანონით დადგენილი ლიმიტის ფარგლებშია. ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის ზრდა ხარჯების ზრდითაა (2.2 მლრდ ლარით) განპირობებული, რაც აჭარბებს შემოსავლების ზრდისა (1.7 მლრდ ლარით) და არაფინანსური აქტივების ცვლილების შემცირების (355 მლნ ლარით) კომპონენტებს. აღსანიშნავია, რომ 2025 წლისგან განსხვავებით, 2019-2024 წლებში არაფინანსური აქტივების ცვლილების კომპონენტი მუდმივად მზარდი ტენდენციით ხასიათდებოდა (საშუალოდ 764 მლნ ლარით). დიაგრამა 8. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტით განსაზღვრული ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის ფაქტობრივი და საპროგნოზო მაჩვენებლები ნომინალურ გამოხატულებასა (მლნ ლარი) და მშპ-სთან მიმართებით (%). 3,60 0 2.5% 3,10 0 2.2% 2.5% 2.6% 2.6% 2.6% 2.2% 3.0 % 2.5 % 2,60 0 2.0 % 2,10 0 1.5 % 1,60 0 1,10 0 1,601 1,782 2,265 2,440 2,735 3,015 3,230 1.0 % 0.5 % 600 100 0.0 % 2022 2023 2024* 2025* ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 2026* 2027* 2028* დეფიციტი/მშპ * აღნიშნავს პროგნოზს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული პროგნოზებით, საშუალოვადიან პერიოდში (2024-2027 წლებში) დეფიციტი კლებადი ტენდენციით ხასიათდებოდა და 2027 წლისათვის მისი შემცირება 2.2%-მდე იყო პროგნოზირებული. თუმცა, 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტით წარმოდგენილი განახლებული პროგნოზებით, საშუალოვადიან პერიოდში დეფიციტი 2.6%-მდე იზრდება. ბიუჯეტის ბალანსის წესი - ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი არ უნდა აღემატებოდეს მშპ-ს 3.0%-ს. ვალის წესი - საქართველოს მთავრობის ვალის ფარდობა მშპ-სთან არ უნდა აღემატებოდეს 60.0%-ს. შემოსავლების წესი - ორგანული კანონი, აქციზის გარდა, ზღუდავს ნებისმიერი გადასახადის განაკვეთის გაზრდას 6 რეფერენდუმის გარეშე. 15 ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის შემადგენელი კომპონენტების პროგნოზების ანალიზი აჩვენებს, რომ შემდგომ წლებში დეფიციტის ზრდის ძირითადი მიზეზი „ხარჯების“ მუხლის ზრდაა, ვინაიდან 2025-2027 წლებისათვის იგი აჭარბებს შემოსავლების ზრდას და ასევე მნიშვნელოვნად აღემატება არაფინანსური აქტივების წმინდა ზრდის მაჩვენებელს. დიაგრამა 9. ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის მშპ-სთან ფარდობის პროგნოზებისა და მისი შემადგენელი კომპონენტების ნომინალური ცვლილება 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტსა და 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული პროგნოზების მიხედვით. 4,00 0 2.5% 2.5% 2.3% 2.6% 2.5% 2.2% 2.6% 2.2% 3,50 0 42 3,00 0 1,804 2,50 0 98 1,904 54 2,00 0 1,50 0 405 1,202 698 1,00 0 1,015 973 500 - 88 2024 2024 2025 2026 2027 2024 წ. ბიუჯეტის კანონი 2025 წ. ბიუჯეტის კანონის პროექტი 282 2025 1,278 1,383 568 619 2026 2027 არაფინანსური აქტივების წმინდა ზრდის ცვლილება ხარჯების ცვლილება შემოსავლების ცვლილება დეფიციტის ცვლილება როგორც ფაქტობრივი, ასევე მომდევნო წლების პროგნოზირებული მაჩვენებლების ჭრილში, ერთიანი ბიუჯეტის შემოსავლები და ხარჯები ზრდის დინამიკით ხასიათდება და ძირითად შემთხვევებში, არაფინანსური აქტივების ცვლილებაც. ამასთან, ხარჯების ზრდის დინამიკა გაცილებით ახლოსაა შემოსავლების ზრდის ტენდენციასთან, რაც 2022-2028 წლებისათვის საოპერაციო სალდოს მეტწილად სტაბილურ დონეს უზრუნველყოფს 4-5 მლრდ ლარის დონეზე. ამასთანავე, საყურადღებოა, რომ წარმოდგენილი პროგნოზებით ადგილი აქვს არაფინანსური აქტივების წმინდა ზრდის ნომინალური მაჩვენებლის მნიშვნელოვან სტაბილიზაციას, რაც შემდგომ წლებში ერთიანი ბიუჯეტის გადასახდელებში კაპიტალური დანახარჯების წილს შეამცირებს. 2022-2023 წლებთან შედარებით, მომდევნო წლებში მზარდი სხვაობით ხასიათდება ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტისა და პირველადი ბალანსის მაჩვენებლები,7 რაც ერთიანი ბიუჯეტის საპროცენტო ხარჯების მზარდი დინამიკითაა გამოწვეული. წარმოდგენილი კანონპროექტით, 2025 წელს საპროცენტო ხარჯების კონტრიბუცია დეფიციტის ფორმირებაში დაახლოებით 72%ია, მაშინ როდესაც ერთიანი ბიუჯეტის შემოსავლებსა და პროგრამულ ხარჯებს8 შორის სხვაობის კონტრიბუცია მხოლოდ 28%-ს შეადგენს. მოცემული პროგნოზებით, საპროცენტო ხარჯების კონტრიბუცია მომდევნო წლებში მცირდება, რაც მეტწილად დეფიციტის საპროგნოზო მაჩვენებლის ზრდას უკავშირდება (საპროცენტო ხარჯებთან დაკავშირებული ინფორმაცია დეტალურადაა წარმოდგენილი ქვეთავში „სახელმწიფო და მთავრობის ვალი“). პირველადი ბალანსი გაიანგარიშება როგორც ბიუჯეტის დეფიციტი, რომელიც არ მოიცავს საპროცენტო ხარჯს. შესაბამისად, გამოითვლება როგორც შემოსავლებს - ხარჯები - არაფინანსური აქტივების ცვლილება + საპროცენტო ხარჯი. 8 ხარჯებისა და არაფინანსური აქტივების ცვლილების ის ნაწილი, რომლებიც კონკრეტული პროგრამების/პროექტების განხორციელებას ემსახურება. 7 16 დიაგრამა 10. ერთიანი ბიუჯეტის ანალიტიკური მაჩვენებლები (2024-2028 წლებისთვის წარმოდგენილია საპროგნოზო მაჩვენებლები).9 4.9 22.2 25.5 29.0 30.7 -17.8 -20.7 -23.9 -26.2 -6.0 -6.6 2022 2023 -7.3 32.9 -28.8 2025* -31.1 -33.6 -6.8 -7.2 -7.5 2026* 2027* 2028* 2022 არაფინანსური აქტივების ცვლილება ხარჯები შემოსავლები 2022 2023 2024* 2025* 2026* 2027* 2022 2028* 0.0 % -0.5 -0.5% -0.8 -0.6 -1.6 4.5 1.8 1.6 2023 4.1 4.1 4.3 1.9 2.0 2.1 2024* 2025* 2026* 2027* 2028* 2024* საპროცენტო ხარჯი 2025* 2026* 2027* 2028* 80% 69% -1.1% 68% 72% 69% 70% 66% 64% 60% -0.7 -0.7 -0.8 -1.0% -1.0 -1.2 -1.5 -2.0 2023 5.1 საოპერაციო სალდო 0.0 -1.0 1.2 0.8 -7.0 2024* 37.9 35.2 მლრდ ლარი მლრდ ლარი 4.4 48% -0.7% -0.8% -0.7% -0.8% -0.9% -0.9% 50% -1.5% 40% 30% -1.8 -2.0% 20% -2.3 -2.5 -2.2% -2.2% -2.5% -2.4 10% -2.7 -3.0 -3.0% -3.0 -3.2 -3.5 ბიუჯეტის ბალანსი (დეფიციტი) (მლრდ ლარი) ბიუჯეტის პირველადი ბალანსი (პირველადი დეფიციტი) (მლრდ ლარი) გასათვალისწინებელია, მიხედვით,10 2024 რომ -2.5% -2.5% -2.6% -2.6% -2.6% „ხედვა წლისათვის 2030 ბიუჯეტის 0% ბიუჯეტის ბალანსი (დეფიციტი) (%) ბიუჯეტის პირველადი ბალანსი (პირველადი დეფიციტი)(%) საპროცენტო ხარჯი/ბიუჯეტის ბალანსი (დეფიციტი) საქართველოს დეფიციტის განვითარების მშპ-სთან სტრატეგიის“ ფარდობის სამიზნე მაჩვენებლად განსაზღვრულია 2.3%, 2027 წლისთვის კი 1.8%. რაც შეეხება IMF-თან არსებული პროგრამის ფარგლებში განსაზღვრული მოდიფიცირებული დეფიციტის მაჩვენებელს,11 იგი 2025 წელს, ისევე როგორც 2024 წელს, მშპ-ს 2.5%-ის დონეზეა პროგნოზირებული. აღსანიშნავია, რომ ერთიანი ბიუჯეტის მსგავსად, მოდიფიცირებული დეფიციტის პროგნოზებიც, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ პროგნოზებთან შედარებით, ასევე ზრდის მიმართულებით გადაიხედა. მონაცემები ეყრდნობა 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტზე თანდართული „ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების“ პროგნოზების საბაზო სცენარს. 10 საქართველოს მთავრობის დადგენილება № 517, 2022 წლის 3 ნოემბერი. https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5604706?publication=0 11 აღნიშნული მაჩვენებელი GFSM 2014 კლასიფიკაციისგან განსხვავებით დეფიციტის გაანგარიშებისას ფინანსური აქტივებით განხორციელებულ ოპერაციებსა და დაბრუნების ქვეანგარიშზე არსებულ რესურსებსაც ითვალისწინებს. 9 17 დიაგრამა 11. IMF-თან არსებული პროგრამის ფარგლებში განსაზღვრული მოდიფიცირებული დეფიციტის დინამიკა საშუალოვადიან პერიოდში 2024 წლის ბიუჯეტის კანონსა და 2025 წლის ბიუჯეტის კანონის პროექტის მიხედვით. 3.0% 2.8% 3.0% 2.5% 2.5% 2.5% 2.4% 2.3% 2.5% 2.3% 2022 2023 2024* 2025* 2.2% 2.2% 2026* 2027* მოდიფიცირებული დეფიციტი - 2024 წლის კანონი მოდიფიცირებული დეფიციტი - 2025 წლის კანონის პროექტი * აღნიშნავს პროგნოზს საყურადღებოა, რომ საბიუჯეტო კოდექსის 38-ე მუხლის მე-4 ნაწილის ე1 ქვეპუნქტის მიხედვით, სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტს თან უნდა ახლდეს ინფორმაცია სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების მიერ საქართველოს კანონმდებლობით ნებადართული ნებისმიერი წყაროდან მისაღები შემოსულობების, გასაწევი გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების შესახებ. გარდა ამისა, კოდექსის მე-6 მუხლის მიხედვით, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების ბიუჯეტის მაჩვენებლები გათვალისწინებული უნდა იქნას სახელმწიფო მმართველობის შესაბამისი დონის კონსოლიდირებული ბიუჯეტის ფორმირებისას. შესაბამისად, მათი ფინანსური პარამეტრები უნდა მონაწილეობდეს ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის მაჩვენებლის გამოთვლაში. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების ბიუჯეტის მაჩვენებლები, აგრეგატულ დონეზე ასახულია 2025 წლის ერთიანი ბიუჯეტის პარამეტრებში. მიუხედავად ამისა, აღნიშნული საწარმოების მიერ მისაღები შემოსულობების, გასაწევი გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების შესახებ ინფორმაცია კანონპროექტს თან არ ახლავს, მსგავსად 2024 წლისა. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნულის მიზეზია ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე საწარმოების მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციის სისრულის, სიზუსტისა და ხარისხის კუთხით არსებული ნაკლოვანებები. აღსანიშნავია, რომ ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპის მსგავსად, არსებითი ხარვეზებია ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშგების ეტაპზე სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების მიერ წარმოდგენილი მონაცემების სისრულის, ხარისხისა და სიზუსტის კუთხით, რაზეც ყურადღება იქნა გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში 2023 წლის ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშთან დაკავშირებით.12 აქედან გამომდინარე, ფისკალურ პარამეტრებზე პოტენციური გავლენის მასშტაბის გათვალისწინებითა და კანონმდებლობით განსაზღვრული მოთხოვნების მიკუთვნებული ჯეროვანი შესრულებისათვის, საწარმოების მიერ მნიშვნელოვანია, დამატებითი ყურადღება სამთავრობო სექტორს გამახვილდეს ფინანსთა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება „საქართველოს 2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“. გვ. 83. 12 18 სამინისტროსთვის წარსადგენი ინფორმაციის სისრულისა და სიზუსტის გაუმჯობესების საკითხებზე საბიუჯეტო პროცესის ყველა შესაბამის ეტაპზე. სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების მონაცემების საბიუჯეტო დოკუმენტაციაში წარმოდგენის საჭიროებაზე ასევე ყურადღება იქნა გამახვილებული IMF-ის ფისკალური გამჭვირვალობის 2024 წლის ანგარიშში.13  ვალის წესი ორგანული კანონით ვალის წესის მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებელი განსაზღვრულია როგორც მთავრობის ვალისა14 და „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების ჯამის ფარდობა მშპ-სთან, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს 60%-ს. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტით, 2025 წლის ბოლოს მთავრობის ვალის ზღვრული მოცულობა 35.8 მლრდ ლარის დონეზეა განსაზღვრული, რაც მშპ-ს 36.8%-ია. იმავე პერიოდში „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების საორიენტაციო მოცულობა 29 მლნ ლარსა და მშპ-ს 0.03%-ს შეადგენს. აღნიშნული მონაცემების გათვალისწინებით, ვალის წესის საპროგნოზო მაჩვენებელი 2025 წლის ბოლოსთვის 36.8%-ს უტოლდება და 60%-იანი ნიშნულის ფარგლებშია მოქცეული. წარმოდგენილი პროგნოზებით, მაჩვენებელი საშუალოვადიან პერიოდში კლების ტენდენციით ხასიათდება და 2028 წლისთვის 34.6%-მდე მცირდება. დიაგრამა 12. ვალის წესის მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებელი და მისი მიმართება „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით დადგენილ 60%-იან ზღვართან.15 60%-იანი ზღვარი 60.4% 49.7% 40.8% 2019 2020 2021 39.3% 39.4% 36.6% 36.8% 35.7% 35.2% 34.6% 2022 2023 2024* 2025* 2026* 2027* 2028* ვალის წესის მაჩვენებელი ორგანული კანონით განსაზღვრული წესი * აღნიშნავს პროგნოზს IMF, Fiscal Transparency Evaluation, თებერვალი, 2024. გვ. 15 ორგანული კანონის მიზნებისთვის, მთავრობის ვალი „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული სახელმწიფო ვალისგან განსხვავებით არ მოიცავს ეროვნული ბანკის ვალს IMF-ის მიმართ და დამატებით მოიცავს საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით არსებულ ვალს (მუნიციპალიტეტების, სახელმწიფოს ერთეულის მიერ შექმნილი სსიპ/ა(ა)იპ-ებისა და სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული სახელმწიფო საწარმოების ვალდებულებებს). 15 2023 წლის ფაქტობრივი მონაცემი მოიცავს სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული 5 სახელმწიფო საწარმოს ვალდებულებას 39 მლნ ლარის ოდენობით, რომელიც არ არის აღრიცხული მთავრობის ვალის სტატისტიკაში. 13 14 19 ვალის წესის მაჩვენებელთან დაკავშირებით, საყურადღებოა, რომ 2022 წელს საბიუჯეტო კოდექსში განხორციელებული ცვლილებით,16 სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების ვალდებულებები დაკლასიფიცირდა მთავრობის ვალის შემადგენელ ნაწილად. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ ამ საწარმოების მიერ სესხის აღებასთან დაკავშირებული უფლებამოსილებისა და პასუხისმგებლობის საკითხები ცხადი სახით კანონმდებლობით განსაზღვრული არ არის. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში „2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშის შესახებ“ იდენტიფიცირებული იქნა დამატებით 5 სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმო, რომელთაც 2023 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით გააჩნდათ სასესხო ვალდებულებები, ჯამურად 39 მლნ ლარის ოდენობით. აღნიშნული თანხა არ იყო ასახული მთავრობის ვალის სტატისტიკაში.17 იმის გათვალისწინებით, რომ ცენტრალური, ავტონომიური და მუნიციპალური ხელისუფლების ორგანოებისა და მათ მიერ დაფუძნებული სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ სესხების აღების/გაცემის პროცედურებს ადგენს საბიუჯეტო კოდექსი და „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ კანონი, ქვეყანაში მთავრობის ვალის მდგრადობის უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული საწარმოების მიერ ვალის აღების შესაძლებლობები დარეგულირდეს საკანონმდებლო დონეზე. აღნიშნულ საკითხზე ყურადღება გამახვილდა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის 2022 და 2023 წლების „სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მოხსენებებში. 2.3. მაკროეკონომიკური და ფისკალური რისკების ანალიზი საჯარო ფინანსების ეფექტიანი მართვისა და მაკროეკონომიკური სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია მაკროეკონომიკური და ფისკალური რისკების ანალიზი, რაც მათი წარმატებული მართვის წინაპირობაა.  მაკროეკონომიკური რისკების ანალიზი „მაკროეკონომიკური სცენარების ანალიზის“ დოკუმენტში განხილულია 4 პოტენციური ნეგატიური რისკი.18 დოკუმენტში ასახულია ხარისხობრივი ინფორმაცია იდენტიფიცირებული „რისკების მოხდენის და გავლენის ალბათობების“ შესახებ. მიზანშეწონილია, აღნიშნული მიმართულებით გაგრძელდეს მუშაობა და დოკუმენტს დაემატოს ანალიზი იდენტიფიცირებული რისკების სხვადასხვა ხარისხითა და კომბინაციით მატერიალიზაციის ეკონომიკურ პარამეტრებზე პოტენციური გავლენის მასშტაბის შესახებ, რაოდენობრივ ჭრილში. საქართველოს კანონი საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ, N 2384-IXმს-Xმპ, 15.12.2022 17 მოხსენება „საქართველოს 2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“, გვ. 33. 18 აღნიშნული რისკებია: 1. ფულადი შემოდინების შემცირება; 2. რეგიონული რისკების გაგრძელება; 3. გამკაცრებული მონეტარული პოლიტიკის შენარჩუნება; 4. გლობალური ეკონომიკური აქტივობისა და სავაჭრო ბრუნვის შემცირება. 16 20 ცხრილი 1. 2025 წლისთვის განსაზღვრული პროგნოზები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე (საბაზო სცენარი) და 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტზე თანდართული პროგნოზების მიხედვით (საბაზო, ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარები). 2024 წ. კანონი საბაზისო 2025 წ. კანონის პროექტი საბაზისო 2025 წ. კანონის პროექტი ოპტიმისტური 2025 წ. კანონის პროექტი პესიმისტური რეალური მშპ-ს ზრდა 5.0% 5.5% 6.9% 2.7% მშპ ერთ სულ მოსახლეზე (USD) 9,243 9,625 9,964 9,112 ინფლაცია (საშუალო პერიოდის) 3.0% 3.2% 4.3% 2.1% ინფლაცია (პერიოდის ბოლოს) 3.0% 3.2% 4.3% 2.1% მიმდინარე ანგარიში/მშპ -4.6% -4.6% -5.0% -4.2% მიმდინარე ანგარიში (მლნ USD) -1,565 -1,638 -1,860 -1,439 ექსპორტი (მლნ USD) 17,997 17,898 18,565 16,791 იმპორტი (მლნ USD) 21,275 20,920 21,965 19,382 ბიუჯეტის დეფიციტი/მშპ 2.3% 2.5% 2.0% 2.6% მთავრობის ვალი/მშპ 37.8% 36.8% 35.5% 38.9% ინდიკატორი უნდა აღინიშნოს, რომ 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტს არ ახლავს დეტალური ინფორმაცია სხვადასხვა ეკონომიკური სცენარის რეალიზების შემთხვევაში ფისკალური პოლიტიკის შესაბამისი მოსალოდნელი პასუხების შესახებ. IMF-ის მიხედვითაც, რისკების იდენტიფიცირების შემდეგ, მნიშვნელოვანია შემუშავდეს მათი მართვის სტრატეგია, სადაც განხილული იქნება ფისკალური პოლიტიკის სხვადასხვა პასუხები რისკების ზეგავლენის შესამცირებლად.19  ფისკალური რისკების ანალიზი კანონპროექტზე თანდართულ „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში გაანალიზებულია სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოებიდან (შემდგომში - სახელმწიფო საწარმო), კვაზი-ფისკალური აქტივობებიდან, ელექტროენერგიის შესყიდვასთან დაკავშირებული კონტრაქტებიდან და PPP პროექტებიდან20 მომდინარე ფისკალური რისკები. სახელმწიფო საწარმოების კუთხით დოკუმენტში განხილულია 200 საწარმოს ნაერთი ფინანსური მაჩვენებლები. დოკუმენტის მიხედვით, 2023 წელი საწარმოებმა 206 მლნ ლარიანი ზარალით დაასრულეს.21 აღსანიშნავია, რომ გასული წლებისგან განსხვავებით საწარმოების ფინანსურ შედეგებზე გაცვლით კურსს არსებითი გავლენა არ ჰქონია. IMF, Fiscal Transparency Handbook, 2018, გვ. 97 PPP პროექტებიდან მომდინარე ვალდებულებებთან დაკავშირებით ინფორმაცია წარმოდგენილია ანგარიშის ქვეთავში - ფისკალური წესები. 21 მონაცემი წარმოდგენილია მარაბდა-კარწახის რკინიგზის გარეშე, ხოლო მისი ჩათვლით ზარალი 235 მლნ ლარია. 19 20 21 დიაგრამა 13. სახელმწიფო საწარმოების მოგების (დაბეგვრამდე) და კურსთაშორისი ცვლილების გამორიცხვით მოგების (დაბეგვრამდე) დინამიკა (მლნ ლარი).22 1,014 376 251 122 -53 -90 -123 -148 -199 -180 -328 -742 2016 -659 2017 -710 -645 2018 მოგება დაბეგვრამდე -756 2019 2020 2021 2022 2023 მოგება დაბეგვრამდე კურსის ეფექტის გამორიცხვით საყურადღებოა, რომ სახელმწიფო საწარმოთა აქტივების მნიშვნელოვანი ნაწილის დაფინანსების წყარო ვალდებულებებია, რაც სახელმწიფოს წინაშე არსებული ფისკალური რისკების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წყაროა. დიაგრამა 14. სახელმწიფო საწარმოების ნაერთი ვალდებულებები (მლნ ლარი) და ვალდებულებების წილი აქტივებში (%). 8,00 0 70% 59.0% 6,00 0 48.1% 49.3% 52.7% 53.2% 52.1% 47.7% 48.3% 60% 50% 40% 4,00 0 5,171 5,247 5,524 5,871 6,916 6,573 6,473 6,816 30% 20% 2,00 0 10% 0 0% 2016 2017 2018 2019 ვალდებულებები 2020 2021 2022 2023 ვალდებულებები/აქტივები აღსანიშნავია, რომ „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაცია არ იძლევა საშუალებას ერთმანეთისგან გამიჯნულად იქნეს გაანალიზებული სახელმწიფო მმართველობის სექტორად და სახელმწიფო კორპორაციების სექტორად დაკლასიფიცირებული საწარმოების ფინანსური მაჩვენებლები. საწარმოთა ზემოხსენებული ჯგუფები ფისკალურ რისკებს წარმოქმნის განსხვავებული ფორმით. კერძოდ, GFSM 2014-ის მიხედვით,23 დიაგრამა 12-სა და დიაგრამა 13-ზე წარმოდგენილი მონაცემები არ ითვალისწინებს მარაბდა-კარწახის რკინიგზის ფინანსურ მაჩვენებლებს, რადგან ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, სახელმწიფო საწარმოთა სექტორიზაციის ეტაპზე კომპანია არ მიეკუთვნა არც სახელმწიფო კორპორაციების და არც სამთავრობო სექტორს. მარაბდა-კარწახის რკინიგზის ვალდებულებების მოცულობამ 2023 წლის ბოლოს 2.8 მლრდ ლარი შეადგინა, აქტივებმა 2.0 მლრდ ლარი, ხოლო 2023 წლის ზარალმა 29 მლნ ლარი. დიაგრამაზე წარმოდგენილ მონაცემებში კურსთაშორისი სხვაობით გამოწვეული მოგება დაბეგვრამდე მაჩვენებლის გამოსათვლელად შესაბამისი წლის მოგებას დაბეგვრამდე ემატება კურსთაშორისი სხვაობით გამოწვეული ზარალი და აკლდება კურსთაშორისო სხვაობით გამოწვეული მოგება. 23 GFSM 2014, პარაგრაფები 2.31-2.35; 2.64-2.75 22 22 სახელმწიფო მმართველობის სექტორში შემავალი საწარმოების ვალი მთავრობის ვალის ნაწილია, ხოლო სახელმწიფო კორპორაციების სექტორში შემავალი საწარმოების ვალი პირობითი ვალდებულებების წყაროა. აღნიშნული საკითხის მოწესრიგებისთვის, 2022 წლის 15 დეკემბერს საბიუჯეტო კოდექსში განხორციელებული ცვლილებით,24 სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული საწარმოების ვალდებულებები 2023 წლიდან აღირიცხება მთავრობის ვალის სტატისტიკაში. აქედან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში ერთმანეთისგან გამიჯნულად იქნეს გაანალიზებული საწარმოთა ამ ორი ჯგუფის ფინანსური მაჩვენებლები. მსგავსი ტიპის ანალიზი დაინტერესებულ მხარეებს საშუალებას მისცემს შეაფასონ აღნიშნული წყაროდან მომდინარე ფისკალური რისკები სექტორიზაციის ჭრილში. ამ საკითხის შესახებ აღინიშნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა ანგარიშებშიც.25 „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილია ინფორმაცია სახელმწიფო საწარმოების მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების შესახებ სხვადასხვა საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების მიხედვით. მათ შორის, დოკუმენტში მოცემულია ინფორმაცია საწარმოების მიერ სუბსიდიების და სესხების სახით მიღებული დაფინანსების შესახებ, თუმცა არაა ასახული „სხვა ხარჯების“26 მუხლიდან საწარმოებზე გადაცემული თანხების შესახებ ინფორმაცია. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ანალიზით, 2023 წელს ხუთი სამინისტროს27 კონტროლს ქვეშ მყოფმა საწარმოებმა სახელმწიფო ბიუჯეტის „ხარჯების“ მუხლიდან ჯამურად 500 მლნ ლარი მიიღეს. აღნიშნული თანხიდან 407 მლნ ლარი კაპიტალური პროექტების დაფინანსებას მოხმარდა. თანხის დარჩენილი ნაწილი კი ცალკეული აქტივობების სუბსიდირებაზე, კომპანიების ფუნქციონირების ხარჯების ან/და მათ ბალანსზე რიცხული ვალდებულებების მომსახურებაზე/დაფარვაზე მიიმართა.28 აღნიშნული მუხლიდან საწარმოების დაფინანსებას ადგილი ჰქონდა წინა წლებშიც. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილი მონაცემები მოიცავდეს სრულფასოვან ინფორმაციას სახელმწიფო საწარმოების მიერ ბიუჯეტიდან მიღებული სრული დაფინანსების შესახებ. ამ საკითხზე ყურადღება იქნა გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა ანგარიშებშიც. აღნიშნული ინფორმაციის წარმოდგენის რეკომენდაციას იძლევა ღია ბიუჯეტის ინდექსის 2021 წლის შეფასებაც.29 საქართველოს კანონი საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ, N 2384-IXმს-Xმპ, 15.12.2022 25 მაგ. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება „2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“. 26 სხვა მიმდინარე ტრანსფერები და სხვა კაპიტალური ტრანსფერები. 27 რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო; ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო; გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; იუსტიციის სამინისტრო; ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. 28 მაგალითად, ფუნქციონირების ხარჯების დაფარვისთვის თანხა გადაერიცხათ შპს „საქართველოს მელიორაციას“ და შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიას“. ფუნქციონირების ხარჯებისა და ვალდებულებების დაფარვისთვის კი - შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიას“. ჯამურად 2023 წელს, ფუნქციონირების ხარჯების დასაფინანსებლად, „სხვა ხარჯების“ მუხლიდან, საწარმოებს გადაერიცხათ 64.3 მლნ ლარი. 29 IBP, Open Budget Survey 2021, გვ. 5 24 23 დიაგრამა 15. სახელმწიფო საწარმოებისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გადარიცხული თანხები დაფინანსების სახის მიხედვით (მლნ ლარი). კაპიტალური ტრანსფერები 1,219 მიმდინარე ტრანსფერები 193 სუბსიდიები 235 485 791 სამთავრობო სექტორი 51 399 სახელმწიფო კორპორაციები სამთავრობო სექტორი 15 2022 სახელმწიფო კორპორაციები 2023 დიაგრამა 16. სახელმწიფო საწარმოებისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გადარიცხული თანხები მაკონტროლებელი უწყებების მიხედვით (მლნ ლარი).30 კაპიტალური ტრანსფერები 786 მიმდინარე ტრანსფერები სუბსიდიები 359 2022 97 43 2 გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ინფრასტრუქტურის სამინისტრო სხვა გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ინფრასტრუქტურის სამინისტრო ეკონომიკის სამინისტრო 2 ეკონომიკის სამინისტრო 124 სხვა 358 2023 „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში ასევე განხილულია ელექტროენერგიის შესყიდვის კონტრაქტებთან დაკავშირებული პოტენციური რისკები და დანახარჯები, თუმცა აღნიშნული ინფორმაცია საჭიროებს შემდგომ ხარისხობრივ გაუმჯობესებასა და დეტალიზებას. დოკუმენტის მოცემულ ვერსიაში არ არის წარმოდგენილი ინფორმაცია სასამართლო დავებიდან მომდინარე რისკებისა და გრძელვადიანი ფისკალური რისკების შესახებ. ფინანსთა სამინისტროს განმარტებით, აღნიშნული მონაცემები დაემატება ბიუჯეტის კანონპროექტის გადამუშავებულ ვერსიას, საჭირო ინფორმაციის სრულფასოვნად მიღებისა და ანალიზის შემდეგ. სხვა სამინისტროები აერთიანებს იუსტიციის სამინისტროსა და ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს. 30 24 ქვეყნის ფისკალური რისკების მნიშვნელოვანი წყაროა პირობითი ვალდებულებები. შესაბამისად, მათ სრულფასოვნად იდენტიფიცირებას და საჯარო ფინანსების მართვის პროცესში ინტეგრირებას გრძელვადიან პერიოდში ფისკალური მდგრადობის შენარჩუნებისთვის კრიტიკული მნიშვნელობა გააჩნია. 31 ამ თვალსაზრისით საყურადღებოა, საქართველოში არსებული დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა, საიდანაც მომდინარე რისკების ასახვა „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში არ ხდება. აღნიშნული სისტემა 2017 წლიდან ფუნქციონირებს და 2023 წლის 32 ბოლომდე უზრუნველყოფდა როგორც ფიზიკური, ასევე იურიდიული პირების დეპოზიტების დაზღვევას 15,000 ლარამდე ოდენობით. 2024 წლიდან კი დაზღვევის ლიმიტი 30,000 ლარამდე გაიზარდა. 2023 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სისტემის მიერ დაზღვეული დეპოზიტების მოცულობა 6.9 მლრდ ლარს, ხოლო სადაზღვევო ფონდის33 ოდენობა, 193 მლნ ლარს შეადგენდა, საიდანაც 187 მლნ ლარი განთავსებული იყო სახაზინო ფასიან ქაღალდებში.34 საყურადღებოა, რომ დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ საქართველოს კანონით, სადაზღვევო ფონდში აკუმულირებულმა თანხებმა უნდა მიაღწიოს ფონდის მიზნობრივ ოდენობას, რომელიც დაზღვეული დეპოზიტების მთლიანი მოცულობის 6%-ს შეადგენს.35 2024 წლიდან სადაზღვევო ლიმიტების გაზრდა განხორციელდა აღნიშნული ლიმიტის მიუღწევლობის მიუხედავად.36 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, ყველა ბანკში სისტემის მიერ ჯამურად დაზღვეული დეპოზიტების მოცულობა 3 მლრდ ლარზე მეტით გაიზარდა და 10.1 მლრდ ლარს გაუტოლდა. დიაგრამა 17. დაზღვეული დეპოზიტების ჯამური მოცულობა (მლნ ლარი). ფიზიკური პირები იურიდიული პირები 990 607 555 9,125 1,750 2,017 2018 2019 აღსანიშნავია, რომ სტატისტიკისა (GFSM 5,362 6,257 4,042 4,556 2020 2021 2022 2023 სავალუტო ფონდის სახელმწიფო საერთაშორისო 2014) და სახელმწიფო ვალის სტატისტიკის 31.08.2024 ფინანსების (PSDS 2013) სახელმძღვანელოების მიხედვით, დეპოზიტების დაზღვევის სქემა წარმოადგენს სავალო IMF, Fiscal Transparancy Handbook, 2018 გვ. 95 საქართველოს კანონი დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ. 33 აქტივების ჯამური მოცულობა, რომელიც გამოიყენება სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას დეპოზიტორებისთვის დაზღვეული დეპოზიტების ასანაზღაურებლად. 34 2024 წლის 24 სექტემბრის მდგომარეობით, სადაზღვევო ფონდიდან სახაზინო ფასიან ქაღალდებში ინვესტირებული თანხა 233.9 მლნ ლარია. 35 დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ კანონის მე-11 მუხლის მე-4 პუნქტი. 36 2023 წლის ბოლოს ლიმიტის მისაღწევად საჭირო იყო ფონდში 412 მლნ ლარის აკუმულირება, თუმცა რეალურად აკუმულირებული იყო აღნიშნული თანხის მხოლოდ 41%. 31 32 25 ვალდებულებების ერთ-ერთ ინსტრუმენტს.37 GFSM 2014-ის მიხედვით, აღნიშნული სქემა თავისი შინაარსიდან გამომდინარე, გარკვეულ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით, შესაძლოა დაკლასიფიცირდეს კორპორაციად სამთავრობო (სახელმწიფოს სექტორის სადაზღვეო ნაწილად ან სახელმწიფო კორპორაციად). 38 ორივე ფინანსურ შემთხვევაში, დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა წარმოქმნის ფისკალურ რისკს პირდაპირი ან პირობითი ვალდებულების ფორმით. საყურადღებოა ისიც, რომ მზარდია უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული დაზღვეული დეპოზიტების მოცულობა, რომელიც 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით მთლიანი დაზღვეული დეპოზიტების 46%-ს შეადგენდა. იმის გათვალისწინებით, რომ მიმდინარე ეტაპზე სსიპ - დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტო არ ახორციელებს პოტენციურ ვალდებულებებთან დაკავშირებული სავალუტო რისკების ჰეჯირებას (სადაზღვევო ფონდის ნაწილის ვალდებულებების შესაბამის ვალუტაში დენომინირებულ აქტივებში განთავსების გზით),39 გაცვლითი კურსის მერყეობა აღნიშნული სისტემიდან დამატებით რისკებს წარმოქმნის. დიაგრამა 18. დაზღვეული დეპოზიტების წილი ვალუტების მიხედვით (%). 38% 36% 62% 64% 2018 2019 45% 46% 46% 42% 46% 55% 54% 54% 58% 54% 2020 2021 2022 2023 31.08.2024 დეპოზიტები ლარში აღნიშნულიდან გამომდინარე, დეპოზიტები უცხოურ ვალუტაში მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილი იქნეს ინფორმაცია საქართველოში მოქმედი დეპოზიტების დაზღვევის სისტემიდან მომდინარე პოტენციური რისკების შესახებ. ამ საკითხზე ყურადღება გამახვილდა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაშიც „2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“. ფინანსური სექტორიდან, მათ შორის ამ სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (GFSM 2014) პარაგრაფები: 2.132-2.135; 7.201 სახელმწიფო ვალის სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (PSDS 2013) პარაგრაფები: 3.17; 3.62; 3.62 38 სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (GFSM 2014) პარაგრაფი: 2.135 39 სადაზღვეო ფონდის თითქმის სრული ოდენობა, 2023 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით განთავსებული იყო ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებულ, ლარში დენომინირებულ სახაზინო ფასიან ქაღალდებში, მაშინ როდესაც დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ საქართველოს კანონით ინვესტირება შეიძლება განხორციელდეს შემდეგ დაბალრისკიან აქტივებში (კანონის მე-15 მუხლი): ა) საქართველოს მთავრობის, საქართველოს ეროვნული ბანკის, საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციის მიერ გამოშვებული, ლარით დენომინირებული სავალო ფასიანი ქაღალდები; ბ) საქართველოს ეროვნული ბანკის დეპოზიტები; გ) ევროპის ცენტრალური ბანკის, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის, ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების, ევროკავშირის სუპრანაციონალური სააგენტოების მიერ გამოშვებული, ფიქსირებული შემოსავლის მქონე ფასიანი ქაღალდები და სავალო ინსტრუმენტები. 37 26 სქემიდან მომდინარე ფისკალური რისკების ანალიზის მნიშვნელობაზე ასევე აღინიშნა IMF-ის ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების 2024 წლის ანგარიშშიც.40 გარდა ზემოაღნიშნულისა, IMF-ის ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების 2024 წლის ანგარიშში ფისკალური რისკების შესახებ ანგარიშგების შემდგომი გაუმჯობესების მიზნით წარმოდგენილია რეკომენდაციები, რომელიც მოიცავს შემდეგ საკითხებს:  მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტი მოიცავდეს ინფორმაციას მუნიციპალიტეტებიდან მომდინარე ფისკალური რისკებისა და მათი ფინანსური მდგრადობის შესახებ;  საჭიროა მომზადდეს საპენსიო დანახარჯებიდან მომდინარე პოტენციურ ფისკალურ რისკებთან დაკავშირებული უფრო სიღრმისეული ანალიზი. საჯარო ფინანსების სტატისტიკის წარმოების მიზნებისათვის საქართველოს კანონმდებლობაში პირობითი ვალდებულებების ცნება განმარტებული არ არის. შესაბამისად, საბიუჯეტო დოკუმენტებში სრულყოფილად არ ხდება პირობითი ვალდებულებების მოცულობის გაანგარიშება და წარმოდგენა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, გათვალისწინებული იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ამ მიმართულებით გაცემული რეკომენდაცია.41 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების საპროგნოზო მოცულობა 22.7 მლრდ ლარითაა განსაზღვრული, რაც 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 9.7%-ით (2.0 მლრდ ლარით) აღემატება. აღნიშნული ზრდა ძირითადად გამოწვეულია საგადასახადო შემოსავლების 2.1 მლრდ ლარით (10.8%-ით) მატებით. გრანტების კომპონენტის პროგნოზი 66 მლნ ლარითაა (24.7%-ით) შემცირებული 2024 წელთან შედარებით და 200 მლნ ლარს შეადგენს, ხოლო სხვა შემოსავლების საპროგნოზო მოცულობა უცვლელადაა შენარჩუნებული 1.4 მლრდ ლარის დონეზე. ცხრილი 2. შემოსავლები კომპონენტების მიხედვით (მლნ ლარი). 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი (1) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (2) შესრულება % (2)/(1) 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტი (3) 2024-2025 წწ. ცვლილება % (3)/(1) 19,115 13,084 68.4% 21,185 10.8% 266 195 73.3% 200 -24.7% სხვა შემოსავლები 1,350 1,023 75.8% 1,350 0.0% შემოსავლები 20,731 14,302 69.0% 22,735 9.7% საგადასახადო შემოსავლები გრანტები საგადასახადო შემოსავლების საპროგნოზო მაჩვენებელი 2025 წლისთვის 21.2 მლრდ ლარს შეადგენს. 40 41 მიმდინარე წლის მაჩვენებლებთან შედარებით იზრდება საგადასახადო Georgia: IMF Technical Assistance Report - Fiscal Transparency Evaluation სახელმწიფო ვალის მართვის შემდგომი რეაგირების ეფექტიანობის აუდიტი 27 შემოსავლების ყველა კომპონენტი, გარდა იმპორტის გადასახადისა. საშემოსავლო გადასახადი იზრდება 830 მლნ ლარით (13.1%-ით), დამატებული ღირებულების გადასახადი (დღგ) - 671 მლნ ლარით (9.1%-ით), სხვა გადასახადები - 213 მლნ ლარით (128.1%-ით), მოგების გადასახადი - 210 მლნ ლარით (7.8%-ით) და აქციზი - 145 მლნ ლარით (6.1%-ით). მოცემული ზრდა ძირითადად გამოწვეულია მიმდინარე წელს დაფიქსირებული პოზიტიური ეკონომიკური ტენდენციებით, რამაც შესაბამისი ასახვა ჰპოვა მომავალი წლის პროგნოზებში. ცხრილი 3. საგადასახადო შემოსავლები კომპონენტების მიხედვით (მლნ ლარი). 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი (1) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (2) შესრულება % (2)/(1) 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტი (3) 2024-2025 წწ. ცვლილება % (3)/(1) საშემოსავლო გადასახადი 6,345 4,401 69.4% 7,176 13.1% მოგების გადასახადი 2,690 2,179 81.0% 2,900 7.8% დღგ 7,388 4,897 66.3% 8,060 9.1% აქციზი 2,375 1,604 67.5% 2,520 6.1% იმპორტის გადასახადი 150 92 61.5% 150 0.0% სხვა გადასახადები 167 -89 -53.7% 380 128.1% 19,115 13,084 68.4% 21,185 10.8% საგადასახადო შემოსავლები „გრანტების“ მუხლში საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან მისაღები გრანტების მაჩვენებელი მცირდება 88.5 მლნ ლარით (68.2%-ით) და 41.3 მლნ ლარის დონეზეა განსაზღვრული, ხოლო ცენტრალური სსიპ/ა(ა)იპ-ებიდან მიღებული გრანტების კომპონენტი 25 მლნ ლარით (21.7%ით) იზრდება და 140 მლნ ლარს უტოლდება. „სხვა შემოსავლების“ მუხლის 2025 წლის საპროგნოზო მაჩვენებელი უცვლელად, 1.4 მლრდ ლარის დონეზეა განსაზღვრული. აღნიშნული მუხლის ყველაზე მსხვილ კომპონენტებს დივიდენდებიდან და პროცენტებიდან მისაღები შემოსავლები წარმოადგენს. 2024 წელთან შედარებით დივიდენდების პროგნოზი 216 მლნ ლარით (41.9%-ით) მცირდება42 და 300 მლნ ლარის დონეზეა განსაზღვრული, ხოლო საპროცენტო შემოსავლების პროგნოზი 20 მლნ ლარით (7.1%-ით) იზრდება და 300 მლნ ლარს უტოლდება. ცხრილი 4. სხვა შემოსავლები კომპონენტების მიხედვით (მლნ ლარი). 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი (1) 2024 წლის 8 თვის ფაქტი (2) შესრულება % (2)/(1) 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტი (3) 2024-2025 წწ. ცვლილება % (3)/(1) შემოსავლები საკუთრებიდან 826 598 72.4% 630 -23.7% პროცენტები 280 225 80.2% 300 7.1% დივიდენდები 516 353 68.4% 300 -41.9% რენტა 30 20 67.7% 30 0.0% ცვლილება გამოწვეულია საქართველოს ეროვნული ბანკიდან მისაღები დივიდენდების 165 მლნ ლარით (35.5%ით) და სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების მოგებიდან მისაღები დივიდენდების 51 მლნ ლარით შემცირებით. 42 28 საქონლის და მომსახურების რეალიზაცია სანქციები (ჯარიმები და საურავები) ტრანსფერები, რომლებიც არ არის კლასიფიცირებული სხვა შემოსავლები 94 98 104.8% 130 38.6% 150 120 79.7% 205 36.7% 280 207 74.0% 385 37.5% 1,350 1,023 75.8% 1,350 0.0% 2024 წლის 29 მაისსა და 29 ივლისს გაიმართა „სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოების წმინდა მოგების განაწილებისა და გამოყენების შესახებ წინადადებების განხილვისა და გადაწყვეტილების მიმღები კომისიის“ სხდომა, სადაც განხილული იქნა შპს „საქაერონავიგაციისა“ და შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიის“ ბალანსზე რიცხული გაუნაწილებელი მოგების საკითხი. კომისიის გადაწყვეტილებით, გაუნაწილებელი მოგების სრულად დარჩა კომპანიებს რეინვესტირებისთვის. 4. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები წარმოდგენილი კანონპროექტით 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების წლიური გეგმა 27 მლრდ ლარის დონეზეა განსაზღვრული და 8.1%-ით იზრდება 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით. დაგეგმილია „ხარჯებისა“ და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლების დაფინანსების ზრდა, შესაბამისად, 11.9%-ითა (2.3 მლრდ ლარით) და 47.7%ით (146 მლნ ლარით), ხოლო „არაფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „ვალდებულებების კლების“ მუხლების დაფინანსების შემცირება, შესაბამისად, 9.1%-ითა (381 მლნ ლარით) და 1.9%-ით (27 მლნ ლარით). ცხრილი 5. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები (მლნ ლარი). ხარჯები არაფინანსური აქტივების ზრდა ფინანსური აქტივების ზრდა (ნაშთის გამოკლებით) ვალდებულებების კლება გადასახდელები 2023 წლის ფაქტი 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი 2024 წლის 8 თვის ფაქტი 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტი 2024-2025 წწ. ცვლილება 2024-2025 წწ. ცვლილება (%) 16,929 19,121 12,775 21,398 2,277 11.9% 3,973 4,181 2,525 3,800 -381 -9.1% 356 306 165 451 146 47.7% 1,093 1,423 807 1,397 -27 -1.9% 22,350 25,030 16,272 27,047 2,016 8.1% „ხარჯების“ მუხლის ზრდა ძირითადად გამოწვეულია „სოციალური უზრუნველყოფის“ (893 მლნ ლარით), „სხვა ხარჯებისა“ (645 მლნ ლარით) და „შრომის ანაზღაურების“ (336 მლნ ლარით) 29 მუხლების დაფინანსების ზრდით. 2024 წელთან შედარებით მცირდება მხოლოდ „სუბსიდიების“ მუხლის დაფინანსება (47 მლნ ლარით). დიაგრამა 19. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტით განსაზღვრული „ხარჯების“ მუხლის სტრუქტურა (მლნ ლარი). შრომის ანაზღაურება - ზრდა 13% 2,913 3,388 საქონელი და მომსახურება - ზრდა 9.5% პროცენტი - ზრდა 12.7% 2,444 სუბსიდიები - კლება 4.5% 1,735 გრანტები - ზრდა 2.9% 8,363 სოციალური უზრუნველყოფა - ზრდა 12% 998 1,557 სხვა ხარჯები - ზრდა 23.5% 2023 წლის 15 ცვლილებით, 43 დეკემბერს 2028 სუბსიდია საქართველოს წლიდან საბიუჯეტო საქართველოს ნაერთი 2023 ფაქტი 2024 გეგმა 2025 პროექტი გრანტები 13.0% 10.1% 11.0% 12.5% პროცენტი 2022 ფაქტი 6.3% 6.4% 6.0% 5.8% საქონელი და მომსახურება 5.0% 4.2% 4.2% 3.7% შრომის ანაზღაურება 3.7% 5.3% 6.2% 6.4% 9.3% 9.6% 8.9% 9.0% სოციალური უზრუნველყოფა 8.9% 9.7% 10.3% 10.8% 30.0% 30.5% 29.8% 30.9% დიაგრამა 20. სახელმწიფო ბიუჯეტის მთლიან გადასახდელებში „ხარჯების“ მუხლის თითოეული კომპონენტების წილის დინამიკა. სხვა ხარჯები კოდექსში განხორციელებული ბიუჯეტის ფუნქციონალური კლასიფიკაციის მიხედვით განსაზღვრული განათლების სფეროს დაფინანსების მოცულობა უნდა იყოს დასაგეგმი წლისთვის პროგნოზირებული ნომინალური მშპ-ს მინიმუმ 6%. კანონპროექტის განმარტებითი ბარათით, განათლების სფეროს დაფინანსება 2024 წელს 3.3 მლრდ ლარს გადააჭარბებს, რაც მიმდინარე წლის ნომინალური მშპ-ს საპროგნოზო მაჩვენებლის 3.7%-ია. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტზე თანდართული პროგნოზით, 2025-2028 წლებში ნომინალური მშპ-ს საშუალო ზრდის ტემპი 8.4%-ია. ზრდის ამ ტენდენციის შენარჩუნების პირობებში 2028 წელს ნომინალური მშპ 123.8 მლრდ ლარს გაუტოლდება. აღნიშნული მაჩვენებლის 6 პროცენტი 7.4 მლრდ ლარია. მოცემული მიზნის 2028 წელს მიღწევისთვის განათლების სფეროს დაფინანსების წლიური ზრდის ტემპი საშუალოდ 22.5%-ს უნდა შეადგენდეს, რაც გამოწვევაა. საქართველოს კანონი საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსში ცვლილების შეტანის შესახებ, N 3975-XIIIმს-Xმპ, 15.12.2023 43 30 აღსანიშნავია, რომ 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტში ცხადი სახით არ არის წარმოდგენილი ინფორმაცია ნაერთი ბიუჯეტის ფუნქციონალური კლასიფიკაციის მიხედვით განსაზღვრული განათლების სფეროსთვის დაფინანსების შესახებ 2025 წლისთვის, რაც ანგარიშგების თვალსაზრისით ნაკლოვანებას წარმოადგენს. დიაგრამა 21. განათლების სფეროს დაფინანსებაზე გაწეული დანახარჯები და მისი წილი მშპ-სთან მიმართებით ნაერთი ბიუჯეტიდან ამ სფეროს დაფინანსების ზრდის 22.5%-იანი ტემპის პირობებში (მლრდ ლარი; %). 6.0% 5.3% 4.7% 4.2% 3.7% 5.0 3.3 4.0 2024 2025 7.4 6.1 2026 2027 2028 განათლების სფეროს დაფინანსების მოცულობა განათლების სფეროს დაფინანსების წილი მშპ-ში კანონპროექტით განსაზღვრული ცალკეული პროგრამების/ქვეპროგრამების შემთხვევაში, სხვაობა მიმდინარე წლის ათვისების ტენდენციასა და მომავალი წლის დაფინანსების მოცულობას შორის შესაძლებელია დაკავშირებული იყოს მთავრობის პრიორიტეტების ან/და სტრუქტურულ ცვლილებებსა და დისკრეციულ გადაწყვეტილებებთან. თუმცა, სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების დაგეგმვისას, სხვა მიზეზებთან ერთად, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებულ იქნეს გასული და მიმდინარე წლების შესრულების ტენდენციებიც, რათა დასაგეგმი საბიუჯეტო წლისთვის უზრუნველყოფილ იქნეს საბიუჯეტო სახსრების ეფექტიანი გამოყენება და დაგეგმილი ასიგნებების სრულად ათვისება. ცხრილი 6. 2024 წლის 8 თვის მდგომარეობით ცხრა თვის დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით 70%-ზე დაბალი ათვისების მქონე ზოგიერთი პროგრამა/ქვეპროგრამა, რომელთა ასიგნებებიც იზრდება ან იგივე დონეზე ნარჩუნდება 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტით44 (ათასი ლარი). პროგრამის/ქვეპროგრამის დასახელება 2024 წლის გეგმა 2024 წლის 8 თვის ფაქტი / წლიურ გეგმასთან (%) 2024 წლის 9 თვის დაზუსტებუ ლი გეგმა 2024 წლის 8 თვის ფაქტი / 9 2025 წლის 2024-2025 თვის ბიუჯეტის ცვლილება დაზუსტებულ პროექტი (%) გეგმასთან (%) საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შემოსავლების მობილიზება და გადამხდელთა მომსახურების გაუმჯობესება (23 02) 25,000 24.3% 10,665 56.9% 25,000 0.0% საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო 44 ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები (24 01 02) 500 9.1% 371 12.2% 3,000 500.0% შრომის ბაზრის ანალიზი (24 01 05) 500 1.0% 150 3.5% 500 0.0% ცხრილში მონაცემები მოცემულია მიზნობრივი გრანტების სახით ათვისებული სახსრების გამოკლებით. 31 მეწარმეობის განვითარების ხელშეწყობის პროგრამები (24 07 02 01) ბოჭკოვანი ქსელი საქართველოს სოფლებისთვის (EIB) (24 08 03 02) საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა - სივრცითი და ქალაქმშენებლობითი განვითარების სააგენტოს კომპონენტი (ADB) (24 12) რეგიონალური ელექტროგადაცემის გაუმჯობესების პროექტი (24 14 01) 200,000 41.8% 147,350 56.7% 202,000 1.0% 15,000 37.3% 15,000 37.3% 34,000 126.7% 5,000 3.6% 3,685 4.9% 10,000 100.0% 120,000 44.1% 92,701 57.1% 124,000 3.3% 5,000 0.0% 5,000 0.0% 25,000 400.0% 3,550 10.0% 670 52.7% 53,700 1,412.7% 3,400 42.2% 2,704 53.1% 4,000 17.6% სივრცითი და ქალაქთმშენებლობითი განვითარება (24 20) 9,100 36.9% 7,185 46.7% 9,500 4.4% კურორტების განვითარების ხელშეწყობა (24 21) 5,800 35.4% 4,296 47.8% 6,000 3.4% 51.2% 9,200 96.4% შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი ხაზის პროექტი (WB) (24 14 02) მოსახლეობის ელექტროენერგიითა და ბუნებრივი აირით მომარაგების გაუმჯობესება (24 15) ანაკლიის ღრმაწყლოვანი ნავსადგურის განვითარება (24 17) საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო საქართველოს მდგრადი სოფლის მეურნეობის, ირიგაციისა და მიწის პროექტი (საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს კომპონენტი) (WB) (26 08) 4,685 40.5% 3,707 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვა (27 01 08) 1,700 27.2% 1,283 36.0% 1,825 7.4% უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა (27 02 02 09) 25,000 0.2% 7,400 0.8% 25,000 0.0% დაავადებათა ადრეული გამოვლენა და სკრინინგი (27 03 02 01) 2,900 48.4% 2,500 56.1% 3,200 10.3% დიპლომისშემდგომი სამედიცინო განათლება (27 03 04) 500 14.6% 405 18.1% 500 0.0% 5,300 38.5% 3,926 52.0% 5,500 3.8% სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლება (27 05 03) 32 სარეინტეგრაციო დახმარება საქართველოში დაბრუნებული მიგრანტებისათვის (27 06 01) საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის პროგრამა (27 06 05) 1,000 15.1% 663 22.8% 1,500 50.0% 1,360 23.7% 1,015 31.7% 2,000 47.1% საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და ელექტრონული სისტემების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა (31 01 03) 7,100 13.1% 2,701 34.6% 7,500 5.6% 500 0.0% 450 0.0% 500 0.0% იმერეთის აგროზონა (31 05 12) 1,000 0.0% 500 0.0% 1,000 0.0% ბიოწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა (31 05 13) 1,000 8.5% 680 12.4% 1,000 0.0% ლიდერპროგრამა (31 05 17) 1,000 0.0% 340 0.0% 1,000 0.0% 14,000 16.7% 8,889 26.3% 46,700 233.6% 1,000 0.0% 750 0.0% 20,000 1900.0% 1,000 9.9% 674 14.6% 1,000 0.0% 2,300 24.1% 2,230 24.9% 5,250 128.3% 3,500 14.7% 1,910 26.9% 4,950 41.4% ქართული ჩაი (31 05 05) საქართველოს მდგრადი სოფლის მეურნეობის, ირიგაციისა და მიწის პროექტი (WB) (31 06 03) საქართველოში სარწყავი სოფლის მეურნეობის განვითარების ხელშეწყობის პროგრამა (31 06 04) დაცული ტერიტორიების დაცვა და რესურსების მართვა (31 08 02) რადიოაქტიური და დარიშხანშემცველი ნარჩენების მართვის ღონისძიებები (31 12 02) გარემოს დაბინძურების მონიტორინგი (31 13 04) საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო პროფესიული უნარების განვითარება (32 03 02) 13,500 31.3% 6,814 62.0% 14,000 3.7% თანამედროვე უნარები უკეთესი დასაქმების სექტორის განვითარების პროგრამისთვის - პროექტი (ADB) (32 11) 15,000 8.3% 4,079 30.5% 20,000 33.3% 4.1. კაპიტალური პროექტები 2025 წლისათვის ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯების45 პროგნოზი 211 მლნ ლარით მცირდება 2024 წლის გეგმასთან შედარებით და 7.2 მლრდ ლარს შეადგენს, რაც მშპ-ს საპროგნოზო მაჩვენებლის 7.4%-ია. ერთიანი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯების მოცულობა კი ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, მთავრობის მიერ განხორციელებული კაპიტალური ხარჯების მოცულობა გაიანგარიშება როგორც ნაერთი ბიუჯეტის ფინანსური და არაფინანსური აქტივების ზრდის ჯამი. 45 33 7.6 მლრდ ლარს უტოლდება (მშპ-ს 7.8%-ს), რაც 337 მლნ ლარით ნაკლებია 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. აღსანიშნავია, რომ წარმოდგენილ კანონპროექტზე თანდართული პროგნოზებით, საშუალოვადიან პერიოდში კაპიტალური ხარჯების მოცულობა მშპ-სთან მიმართებით შემცირების ტენდენციით ხასიათდება და 2028 წლისთვის 6.2%-ს უტოლდება. დიაგრამა 22. ნაერთი და ერთიანი ბიუჯეტების კაპიტალური ხარჯების დინამიკა ნომინალურ გამოსახულებასა და მშპ-სთან მიმართებით - 2020-2028 წწ. (მლრდ ლარი; %). 13.0 9.3% 9.4% 8.6% 9.1% 8.8% 9.0 % 12.0 9.0% 8.8% 11.0 7.8% 8.5% 7.9% 10.0 8.0 % 6.9% 8.3% 6.6% 7.4% 9.0 8.0 6.4 7.0 6.8 6.9 7.3 7.4 6.6% 7.9 7.2 7.6 7.0 7.3 6.4% 7.6 7.3 6.4% 7.0 % 6.2% 7.9 7.7 6.0 % 5.0 % 4.0 % 6.0 5.0 4.4 4.6 4.8 5.2 3.0 % 2.0 % 4.0 3.0 1.0 % 2020 2021 2022 2023 2024* 2025* 2026* 2027* 2028* ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯი (მლრდ ₾) ერთიანი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯი (მლრდ ₾) ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯი (მშპ-ს %) ერთიანი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯი (მშპ-ს %) * აღნიშნავს პროგნოზს ქვეყანაში ოპტიმალური ფისკალური სივრცის არსებობის პარალელურად, მნიშვნელოვანია, კაპიტალური დანახარჯების სტაბილური დონის განსაზღვრა და შენარჩუნება, რასაც არსებითი გავლენა აქვს ქვეყნის ეკონომიკურ პოტენციალზე. გასული წლების მსგავსად, კაპიტალური ხარჯების ძირითადი ნაწილი სახელმწიფო ბიუჯეტშია კონცენტრირებული46 და 2025 წლის პროგნოზით 6.6 მლრდ ლარს შეადგენს (მშპ-ს 6.8%). აღსანიშნავია, რომ 2024 წელთან შედარებით 2025 წელს მაჩვენებელი 90 მლნ ლარით იზრდება, თუმცა 2025 წლის მშპ-ს საპროგნოზო მაჩვენებლის ზრდიდან გამომდინარე, მშპ-სთან შეფარდება მცირდება 0.5 პ.პ.-ით. კანონპროექტზე თანდართულ კაპიტალური პროექტების დანართში წარმოდგენილი პროექტების გეგმების ჯამური ღირებულება 4.1 მლრდ ლარია, რაც 175 მლნ ლარით მეტია 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. პროექტების დარგობრივი კლასიფიკაციის ანალიზით ვლინდება, რომ დაგეგმილი პროექტების ყველაზე მსხვილ კომპონენტებს საგზაო (39%) და მუნიციპალური ინფრასტრუქტურის განვითარების (20%) მიმართულებით დაგეგმილი პროექტები წარმოადგენს. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემთხვევაში კაპიტალურ ხარჯებში არაფინანსური და ფინანსური აქტივების ზრდის მუხლებთან ერთად შედის კაპიტალური გრანტებისა და სხვა ხარჯების კაპიტალური ტრანსფერების მუხლები, ვინაიდან აღნიშნული მუხლებიდან განხორციელებული ტრანსფერები საბოლოო ჯამში წარმოადგენს კაპიტალურ ხარჯებს. 46 34 დიაგრამა 23. კაპიტალური პროექტების დანართში წარმოდგენილი პროექტების პროგნოზების დარგობრივი კლასიფიკაცია, თითოეული დარგის მოცულობა ნომინალურ ღირებულებაში (მლნ ლარი) და %-ული წილი - 2025 წ. 1.6 მლრდ ლარი (წილი - 39%) 718 მლნ ლარი (წილი - 17%) საგზაო ინფრასტრუქტურა განათლება 837 მლნ ლარი (წილი - 20%) 225 მლნ ლარი (წილი - 5%) მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა ენერგეტიკა 153 მლნ ლარი (წილი - 4%) წყალმომარაგება და წყალარინება 575 მლნ ლარი (წილი - 14%) დანარჩენი სექტორები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონთან შედარებით, საგზაო ინფრასტრუქტურის გარდა, ყველა დარგის გეგმები იზრდება. აღსანიშნავია დანარჩენი სექტორების ზრდა 137 მლნ ლარით, რაც მათ შორის უკავშირდება ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის მშენებლობის (24 06 06) (2025 წლის გეგმა - 150 მლნ ლარი; 2024 წლის გეგმა - 50 მლნ ლარი), დავით აღმაშენებლის სახელობის ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტის ასაფრენ-დასაფრენი ბილიკის მშენებლობისა (24 06 05 01) (2025 წლის გეგმა - 70 მლნ ლარი; 2024 წლის გეგმა - 47 მლნ ლარი) და თბილისის ახალი საერთაშორისო აეროპორტის მშენებლობის (24 06 05 02) (2025 წლის გეგმა - 20 მლნ ლარი; 2024 წლის გეგმა - 0 ლარი) პროექტებს. 5. სახელმწიფო ვალი და მთავრობის ვალი 5.1. სახელმწიფო ვალი 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტით სახელმწიფო ვალის საპროგნოზო ზღვრული მოცულობა 36.6 მლრდ ლარის ოდენობით განისაზღვრა (მშპ-ს 37.6%), რაც 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 3.0 მლრდ ლარით (8.8%-ით) აღემატება. სახელმწიფო ვალის ზრდა გამოწვეულია, როგორც საშინაო, ასევე საგარეო ვალის მატებით. კერძოდ, საშინაო ვალი იზრდება 1.6 მლრდ ლარით (16.2%-ით), ხოლო საგარეო ვალი - 1.4 მლრდ ლარით (5.7%-ით). საშინაო ვალის ზრდის შედეგად, საგარეო ვალის წილი მთლიან სახელმწიფო ვალის პორტფელის 68.5%-მდე მცირდება (25.1 მლრდ ლარი). 35 დიაგრამა 24. სახელმწიფო საგარეო და საშინაო ვალის ნაშთის დინამიკა წლების მიხედვით (მლრდ ლარი; % - წილი სახელმწიფო ვალში). 36,640 30,835 31,216 6,145 20% 5,799 19% 24,690 80% 25,417 81% 2020 2021 20,623 4,159 20% 16,464 80% 2019 33,665 32,481 29,655 11,540 31% 8,525 26% 9,928 29% 22,550 76% 23,957 74% 23,737 71% 25,100 69% 2022 2023 2024* 2025* 7,105 24% საგარეო ვალი საშინაო ვალი * აღნიშნავს პროგნოზს 5.2. მთავრობის ვალი კანონპროექტით 2025 წლისთვის მთავრობის ვალის საპროგნოზო ზღვრული მოცულობა 35.8 მლრდ ლარის დონეზეა განსაზღვრული (მშპ-ს 36.8%), რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 3.1 მლრდ ლარით (9.5%-ით) აღემატება. მთავრობის ვალის ზრდაში საგარეო ვალის წილი 4.6%ია, ხოლო საშინაო ვალის - 4.9%. დიაგრამა 25. მთავრობის ვალის ნაშთის მოცულობა და მისი ფარდობა შესაბამისი წლის მშპ-სთან (მლრდ ლარი; %). 80.0 60.0 % 59.6% 70.0 49.1% 50.0 % 60.0 40.1% 39.2% 39.3% 36.5% 36.8% 31.5 32.7 35.8 40.0 % 50.0 40.0 29.7 29.8 28.6 6.2 5.8 7.2 8.6 10.0 23.5 24.0 21.4 22.9 22.8 30.0 19.9 30.0 % 11.6 20.0 % 20.0 4.2 10.0 15.7 24.3 0.0 10.0 % 0.0% 2019 2020 მთავრობის საგარეო ვალი 2021 2022 2023 მთავრობის საშინაო ვალი 2024* 2025* მთავრობის ვალი / მშპ * აღნიშნავს პროგნოზს; 2023 წლის მშპ დაზუსტდება 2024 წლის 15 ნოემბერს კანონპროექტით, მთავრობის ვალის მშპ-სთან ფარდობის საპროგნოზო მაჩვენებელი 2025 წლისთვის არსებითად შესაბამისობაშია 2024-2027 წლების „მთავრობის ვალის მართვის 36 სტრატეგიით“ განსაზღვრულ მიზნობრივ ნიშნულთან. კერძოდ, მთავრობის ვალის მშპ-სთან ფარდობის საპროგნოზო მაჩვენებელი (36.8%) 0.6 პ.პ.-ით ნაკლებია სტრატეგიის მიზნობრივ ნიშნულთან შედარებით. 2025 წლისთვის საგარეო ვალის მშპ-სთან ფარდობა 24.9%-ს შეადგენს და ასევე შესაბამისობაშია „მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიით“ განსაზღვრულ ლიმიტთან.47 განსხვავება ფიქსირდება ბიუჯეტის კანონპროექტითა და სტრატეგიით განსაზღვრულ მთავრობის ვალის და ნომინალური მშპ-ს საპროგნოზო მაჩვენებლებს შორის, შესაბამისად, 677 მლნ ლარისა და 3.3 მლრდ ლარის ოდენობით. ცხრილი 7. „მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიით“ და 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტით განსაზღვრული ზოგიერთი მიზნობრივი ნიშნულების შედარება 2025 წლისთვის.48 სტრატეგიის ნიშნული 2025 წლის ბოლოსთვის 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტის პროგნოზი სხვაობა მთავრობის ვალი (მლნ ლარი) 35,179 35,856 677 მთავრობის ვალი მშპ-სთან (%) 37.4% 36.8% -0.6 პ.პ. საგარეო ვალი მშპ-სთან (%) 25.2% -0.3 პ.პ. საგარეო ვალის წილი მთლიან ვალში (%) 67.3% 24.9% % 67.8% ნომინალური მშპ (მლნ ლარი) 94,038 97,372 3,334 სახელმწიფო ბიუჯეტის ინდიკატორი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, 2025 წლის 0.5 პ.პ. კანონპროექტში, „მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიით“ განსაზღვრული ნიშნულების უკეთ ინტეგრირებისთვის, მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ, 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის საბოლოო ვარიანტის წარდგენამდე განაახლოს სტრატეგიის დოკუმენტი. კანონპროექტზე თანდართულია მთავრობის „ვალის მდგრადობის ანალიზის“ დოკუმენტი, რომელშიც განხილულია მთავრობის ვალის დინამიკაზე რეალური მშპ-ს ზრდის, რეალური საპროცენტო განაკვეთის, სახელმწიფო ბიუჯეტის პირველადი ბალანსის, ნომინალური გაცვლითი კურსის, კომბინირებული49 და პირობითი ვალდებულებების შოკების ეფექტები. დოკუმენტში წარმოდგენილი ანალიზის მიხედვით, ვალის მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებელი საშუალოვადიან პერიოდში ყველა შოკის შემთხვევაში ორგანული კანონით დადგენილი 60%იანი ნიშნულის ფარგლებშია მოქცეული. მიუხედავად ამისა, ვალის მოცულობა განსაკუთრებით მოწყვლადია ვალუტის გაცვლითი კურსის ცვლილების მიმართ. კერძოდ, დოკუმენტში წარმოდგენილი სტრეს-ტესტის მიხედვით, ლარის ნომინალური გაცვლითი მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის მიზნობრივ მაჩვენებლებად განსაზღვრულია: ა) უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული ვალის მშპ-სთან შეფარდების 30%-მდე შენარჩუნება და ბ) მთლიანი ვალის პორტფელში უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული ვალის წილის 65%-ზე დაბალ ნიშნულამდე შემცირება. 48 მთავრობის ვალის მოცულობა მოიცავს PPP ვალდებულებებს, რომელიც 2025 წლის ბოლოსთვის 29 მლნ ლარის ოდენობით არის განსაზღვრული. 49 2025 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტის პირველადი ბალანსის, რეალური მშპ-ს ზრდის ტემპის და რეალური საპროცენტო განაკვეთის საბაზისო სცენარიდან გადახრა 1 სტანდარტული გადახრით. 47 37 კურსის შოკის50 შემთხვევაში მთავრობის ვალის მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებელი 47.2%-ს აღწევს, მაშინ როდესაც საბაზისო სცენარით მაჩვენებელი 36.8%-ის დონეზეა პროგნოზირებული. შედეგად, სავალუტო რისკი მთავრობის ვალის პორტფელისთვის ძირითად გამოწვევად რჩება. აღსანიშნავია, რომ ფინანსთა სამინისტროს მიერ წარმოდგენილი ვალის მდგრადობის ანალიზი ეფუძნება IMF-ისა და WB-ის მიერ 2005 წელს ერთობლივად შემუშავებულ მეთოდოლოგიას, რომლის განახლება განხორციელდა 2014 და 2021 წლებში.51 განახლებული მეთოდოლოგიით გაფართოვდა ვალის დაფარვის მაჩვენებელი, გაუმჯობესდა სუვერენული რისკების შეფასების ინსტრუმენტები, გაიზარდა პროგნოზირების ჰორიზონტი და მეთოდოლოგია თანხვედრაში მოვიდა IMF-ის დაკრედიტების ჩარჩოსთან.52 სახელმწიფო ვალის მდგრადობის ანალიზის გაუმჯობესების მიზნით, მნიშვნელოვანია, „მთავრობის ვალის მდგრადობის ანალიზი“ განხორციელდეს IMF-ისა და WB-ის განახლებულ მეთოდოლოგიაზე დაყრდნობით. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ყურადღება გამახვილებულ იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებებში 2022 და 2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ. 5.3. მთავრობის ვალის ფარგლებში მისაღები და დასაფარი ვალდებულებები 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტით, საგარეო წყაროებიდან მისაღები ფინანსური რესურსის უმეტესი ნაწილი - 69.8% (1.4 მლრდ ლარი) მიმართული იქნება საინვესტიციო პროექტების დასაფინანსებლად, რაც 5.7 პ.პ.-ით (3.3 მლნ ლარით) ნაკლებია 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. რაც შეეხება ბიუჯეტის მხარდამჭერ კრედიტებს, მათი მოცულობა 600 მლნ ლარით53 განისაზღვრა, რაც საგარეო წყაროებიდან მისაღები ფინანსური რესურსის 30.2%-ია. ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტების გეგმა მიმდინარე წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით 150 მლნ ლარით (33.3%-ით) არის გაზრდილი. დიაგრამა 26. საგარეო წყაროებიდან მოზიდული კრედიტები მიზნობრიობის მიხედვით (მლნ ლარი). 5,264 5,558 საინვესტიციო ბიუჯეტის მხარდამჭერი 3,846 4,180 2,386 1,387 817 298 409 978 2019 2,010 1,838 1,985 450 600 1,419 1,378 1,569 1,711 1,388 1,385 2020 2021 2022 2023 2024* 2025* * აღნიშნავს პროგნოზს ლარის აშშ დოლართან ნომინალური გაცვლითი კურსის ერთჯერადი გაუფასურება 30%-ით. მეთოდოლოგია წარმოდგენილია შემდეგ ბმულზე: https://www.imf.org/external/np/pp/eng/2005/070105.pdf 52 Review of the debt sustainability framework for market access countries, IMF, გვ. 3 53 „მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგია“ აღნიშნული ტიპის სესხებზე აწესებს მაქსიმალურ ლიმიტს წელიწადში 250 მლნ აშშ დოლარის ოდენობით. 50 51 38 მთავრობის ვალის54 მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯების საპროგნოზო მოცულობა 4.9 მლრდ ლარს შეადგენს და 290 მლნ ლარით (5.6%-ით) ნაკლებია 2024 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. აღნიშნული ცვლილება გამოწვეულია მთავრობის ვალის ძირი თანხის დაფარვის 485 მლნ ლარით (13.4%-ით) შემცირებით და პროცენტის თანხის 195 მლნ ლარით (12.7%-ით) ზრდით. ცხრილი 8. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები (მლნ ლარი).55 2023 წლის ფაქტი მთავრობის ვალის მომსახურება და დაფარვა 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი 2025 წლის ბიუჯეტის კანონპროექტი ცვლილება 2025-2024 3,856 5,165 4,875 -290 1,565 2,125 2,185 60 ძირი თანხა 1,049 1,375 1,350 -25 პროცენტი 517 750 835 85 2,294 3,040 2,690 -350 ძირი თანხა 1,621 2,250 1,790 -460 პროცენტი 672 790 900 110 საგარეო ვალის მომსახურება და დაფარვა საშინაო ვალის მომსახურება და დაფარვა 2022 წლიდან გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პირობებში, ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება მთავრობის საგარეო ვალის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი, რომელიც 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით 3.4%-ს შეადგენს და ბოლო ათ წლიანი პერიოდის ისტორიულ მაქსიმუმზე იმყოფება. აღნიშნული მაჩვენებლის ზრდა ძირითადად განაპირობა მთავრობის საგარეო ვალის პორტფელში ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილის ზრდამ. საყურადღებოა, რომ მთავრობის ვალი მართვის მოქმედი სტრატეგიით, საგარეო ვალის პორტფელში ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე კრედიტების მოცულობა მინიმუმ 50%-ს უნდა შეადგენდეს, თუმცა 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით ეს ნიშნული დარღვეულია და მათი წილი მთლიანი პორტფელის 48.4%-ია. ამ საკითხზე ყურადღება იქნა გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა ანგარიშებში. გარდა საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით არსებული ვალისა. საშინაო ვალის მომსახურებისა და დაფარვის მაჩვენებლები 2024-2025 წლებისთვის არ მოიცავს საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით არსებული ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებს. გარდა ამისა, 2023 წლის ფაქტობრივი მონაცემი მოიცავს სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული იმ სახელმწიფო საწარმოთა ვალდებულებების მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებს (შესაბამისად 1.7 მლნ და 18 მლნ ლარის ოდენობით), რომელიც არ არის აღრიცხული მთავრობის ვალის სტატისტიკაში. 54 55 39 დიაგრამა 27. ცენტრალური ბანკების მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთების დინამიკა (01.09.2024-ის მდგომარეობით).56 6 შვეიცარიის ცენტრალური ბანკი 5 ინგლისის ცენტრალური ბანკი 5.375 5.0 აშშ-ის ცენტრალური ბანკი 4.25 4 ევროპის ცენტრალური ბანკი 3 2 1.25 1 0 -1 -2 დიაგრამა 28. მთავრობის საგარეო ვალის ნაშთი საპროცენტო განაკვეთის სახეების მიხედვით. 48.0% 46.0% 48.0% 48.9% დიაგრამა 29. საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი მთავრობის საგარეო ვალზე (%). 3.4% 3.4% 2023 2024* 51.6% 2.2% 1.3% 1.0% 52.0% 54.0% 52.0% 51.1% 48.4% 2020 2021 2022 2023 2024* ფიქსირებული 2020 2021 2022 ცვალდი * 2024-ის მონაცემი წარმოდგენილია 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით. აღსანიშნავია ისიც, რომ უკანასკნელ წლებში, საშინაო წყაროებიდან მობილიზებული რესურსის მოცულობა მკვეთრად ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება, რომელსაც საგარეო წყაროებიდან მიღებულ რესურსთან შედარებით მაღალი საპროცენტო ხარჯები აქვს (მაგ. 2024 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, სახაზინო ფასიანი ქაღალდების პორტფელის საშუალო შეწონილი სარგებლიანობა სიმწიფემდე (Yield to Maturity) შეადგენს 8.9%-ს). ზემოაღნიშნული ორი მოვლენის ერთდროული ზემოქმედება (გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრება და საშინაო ვალის წილის ზრდა) უკანასკნელ წლებში მზარდ საპროცენტო ხარჯებში ჰპოვებს ასახვას, რაც მნიშვნელოვან ფისკალურ წნეხს ქმნის სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის. ამ თვალსაზრისით, ტენდენცია ნარჩუნდება 2025 წელსაც. კერძოდ, წარმოდგენილი პროგნოზებით, მთავრობის ვალის მომსახურების ხარჯი (პროცენტის 56 წყარო : Bank for International Settlements (BIS) 40 ხარჯი) 2025 წელს, 2024 წელთან შედარებით 195 მლნ ლარით იზრდება. მათ შორის, საშინაო ვალის მომსახურების ხარჯი იზრდება 13.9%-ით (110 მლნ ლარით), ხოლო საგარეო ვალის მომსახურების ხარჯი იზრდება 11.3%-ით (85 მლნ ლარით). ამასთანავე, 2025 წლისთვის, მთავრობის ვალის საპროცენტო ხარჯების ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლებთან ფარდობის მაჩვენებელი 6.5%-ს აღწევს და ისტორიულ მაქსიმუმზე იმყოფება. საყურადღებოა, რომ აღნიშნული მაჩვენებელი საშუალოვადიან პერიოდშიც მაღალ ნიშნულზე ნარჩუნდება (აღნიშნულ საკითხზე დამატებით ასევე იხილეთ ქვეთავში „ფისკალური წესები“).57 დიაგრამა 30. მთავრობის ვალის მომსახურების (პროცენტის) ხარჯები (მლნ ლარი) და მისი ფარდობა ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლებთან (%).58 6.2% 3,00 0 6.1% 3.9% 1,540 1,735 605 281 324 765 428 336 6.7% 795 753 284 236 512 517 1,885 1,970 885 930 2,070 4.7% 3.7% 1189 1,50 0 1,00 0 6.2% 5.7% 4.7% 2,00 0 500 6.4% 6.6% 5.4% 5.3% 2,50 0 6.5% 835 750 970 2.7% 517 672 1.7% 900 790 1,000 1,040 1,100 0.7% 0 -0.3 % 2019 2020 2021 საშინაო 2022 2023 საგარეო 2024* 2025* 2026* 2027* 2028* პროცენტის შეფარდება შემოსავლებთან * აღნიშნავს პროგნოზს მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის მე-4 მიმართულებად განსაზღვრულია მთავრობის ვალის პორტფელის ხარჯისა და რისკის ოპტიმიზაცია. სტრატეგიის დოკუმენტში მოცემულია პორტფელის რისკის შეფასების ინდიკატორები და დადგენილია შესაბამისი ზღვრები, თუმცა ვალის პორტფელთან დაკავშირებული ხარჯის ინდიკატორი სრულფასოვნად წარმოდგენილი არ არის. თავის მხრივ, ვალის დანახარჯების მინიმიზაცია ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია ვალის მართვის ოპტიმალური მიდგომების შემუშავების პროცესში. აღნიშნული ფაქტორების გათვალისწინებით, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებული იქნას სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაცია და მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის დოკუმენტში აისახოს ვალის ხარჯების შეფასების ინდიკატორ(ებ)ი და სტრატეგიით გასათვალისწინებელია ის ფაქტიც, რომ 2021 წელს ევროობლიგაციების დაფარვისა და ახალი ევროობლიგაციების ემისიის შედეგად მნიშვნელოვნად იქნა შემცირებული აღნიშნულ ვალდებულებაზე მომსახურების ხარჯები. კერძოდ, 2011 წელს ემიტირებული ევროობლიგაციების ყოველწლიური მომსახურების ხარჯი 34.4 მლნ დოლარს შეადგენდა, ახალი ევროობლიგაციების ყოველწლიური მომსახურების ხარჯი კი 13.8 მლნ დოლარია. 2020-2021 წლებში, საპროცენტო ხარჯების ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლებთან ფარდობის შედარებით მაღალი მაჩვენებელი ძირითადად გამოწვეულია ამ წლებში ანტიკრიზისული ღონისძიებების გამო საგადასახადო შეღავათების დაწესებით, რის შედეგადაც შემცირდა შესაბამისი წლების ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლები. 58 2026-2028 წლების საპროგნოზო მონაცემები ეყრდნობა 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტზე თანდართულ 2025-2028 წლების ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების საბაზო სცენარით ნაერთი ბიუჯეტისთვის განსაზღვრულ მაჩვენებლებს. 2023 წლის ფაქტობრივი მონაცემი ასევე მოიცავს სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული იმ სახელმწიფო საწარმოთა ვალდებულებების მომსახურების ხარჯებს (1.7 მლნ ლარის ოდენობით), რომელიც არ არის აღრიცხული მთავრობის ვალის სტატისტიკაში. 57 41 განსაზღვრული მიზნობრივი მაჩვენებლების პოტენციური გავლენა ამ ინდიკატორ(ებ)ზე. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ყურადღება გამახვილებული იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებებში „2022 და 2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის წლიური შესრულების ანგარიშებზე“. 6. სახელმწიფო ბიუჯეტის პროგრამული ფორმატი სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტზე თანდართული „პროგრამული ბიუჯეტის დანართი“ მოიცავს ინფორმაციას პრიორიტეტების ფარგლებში დაგეგმილი პროგრამების/ქვეპროგრამების მოსალოდნელი შედეგებისა და შედეგების შეფასების ინდიკატორების შესახებ. პროგრამული ბიუჯეტის მომზადება 2012 წლიდან დაიწყო, თუმცა ჯერ კიდევ არ მტკიცდება კანონით და მხოლოდ დანართის ხასიათს ატარებს. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო წლებში გაუმჯობესდა პროგრამების/ქვეპროგრამების, მათი მოსალოდნელი შედეგებისა და შედეგების შეფასების ინდიკატორების შესახებ დანართში წარმოდგენილი ინფორმაციის ხარისხი, იგი ჯერ კიდევ საჭიროებს შემდგომ სრულყოფასა და დამატებით გაუმჯობესებას. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონპროექტის პროგრამული ბიუჯეტის დანართის ანალიზისას გამოვლინდა პროგრამების შემუშავების პროცესში არსებული შემდეგი სისტემური ხასიათის ნაკლოვანებები:  პროგრამის/ქვეპროგრამის ფარგლებში მოსალოდნელი შედეგების ფორმირების პროცესი - დანართში წარმოდგენილი 116 პროგრამიდან 95 პროგრამა (82.0%) არ არის ჩაშლილი ქვეპროგრამებად. ამასთანავე, იმ პროგრამების 88.4%-ში (84 პროგრამა), რომელიც არაა წარმოდგენილი ქვეპროგრამების დონეზე, ერთმანეთისგან არ არის გამიჯნული მიმდინარე და მომდევნო წლების მიზნობრივი მაჩვენებლები, რაც ხელს უშლის ამ პროგრამების შუალედურ და საბოლოო შედეგებს შორის ურთიერთკავშირის დადგენას. აღნიშნული საკითხი ანგარიშგების ეტაპზე გაართულებს მიღწეული შედეგების შეფასებას მიზნობრივ მაჩვენებლებთან მიმართებით. მსგავსი პროგრამების ასიგნებების ჯამური მოცულობა 7.9 მლრდ ლარს (ჯამური გადასახდელების 28.1%) შეადგენს;  შუალედური და საბოლოო შედეგების შეფასების ინდიკატორების შემუშავება პროგრამების/ქვეპროგრამების მოსალოდნელი შუალედური/საბოლოო შედეგების ნაწილს არ გააჩნია კონკრეტული მისაღწევი მიზანი, რაც ანგარიშგების ეტაპზე გაართულებს აღნიშნული პროგრამის/ქვეპროგრამის ეფექტიანობის შეფასებას;  ცდომილების ალბათობისა და შესაძლო რისკების განსაზღვრა - პროგრამული ბიუჯეტის დანართში მოცემული ინდიკატორების 8.8%-ის შემთხვევაში არაა წარმოდგენილი ცდომილების ალბათობა, ხოლო ინდიკატორთა 13.6%-ის შემთხვევაში არაა წარმოდგენილი შესაძლო რისკების შესახებ ინფორმაცია. ამასთან, ინდიკატორების 22.1%-ში, რომელთათვისაც განსაზღვრულია ცდომილების ალბათობა და შესაძლო რისკები, ცდომილების ალბათობის მაჩვენებელი აღემატება 20%-ს; ცდომილობის ალბათობად მითითებულია „დაბალი ალბათობა“; ან ცდომილობის ალბათობის ნაცვლად წარმოდგენილია ინფორმაცია შესაძლო რისკებზე. პროგრამული ბიუჯეტირების კუთხით არსებული ნაკლოვანებების ეტაპობრივი გამოსწორებისა და ამ მიმართულებით საბიუჯეტო ორგანიზაციების ანგარიშვალდებულების ამაღლების 42 მიზნით, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებულ იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაცია და ფორმალურად განისაზღვროს ქვეყნაში პროგრამული ბიუჯეტის დანერგვის სამოქმედო გეგმა, სადაც გაწერილი იქნება რეფორმის ფარგლებში განსახორციელებელი კონკრეტული აქტივობები, შესაბამისი ვადებითა და პასუხისმგებელი უწყებებით. 43