საქართველოს პარლამენტის დადგენილების პროექტი „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის (№1-2574/25; 01.04.2025) თაობაზე“

2-7833/25 10-06-2025 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2025 წლის 6 ივნისის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-2574/25; 01.04.2025). გიგზავნით კომიტეტის დასკვნას და საქართველოს დადგენილების პროექტს აღნიშნული ანგარიშის თაობაზე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე რატი იონათამიშვილი თბილისი 0118, რუსთაველის გამზ. № 8 საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679, ელ-ფოსტა contact@parliament.ge პარლამენტის

2-7832/25 10-06-2025 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილ ანგარიშზე „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ (№1-2574/25; 01.04.2025) საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა 2025 წლის 6 ივნისის სხდომაზე მოისმინა და განიხილა საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ წარმოდგენილი ანგარიში „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“. აღნიშნულ ანგარიშში მიმოხილულია და გაანალიზებულია ქვეყანაში არსებული ვითარება ადამიანის უფლეებბის რეალიზაციის მხრივ. გამახვილებულია ყურადღება ადამიანის უფლებათა დაცვის მიმართულებით არაერთი წინგადადგმულ ნაბიჯზე და ამავდროულად იდენტიფიცირებულია გამოწვევებიც, რომლებიც დაძლევას საჭიროებს. დადებითი ტენდენციების კუთხით ანგარიშში გამოკვეთილია რიგი მიმართულებები, კერძოდ: მისასალმებელია „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილი ცვლილებები სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობის ნაწილში. თბილისი 0118, რუსთაველის გამზ. № 8 საქართველოს პარლამენტის სასახლე ტელეფონი: (995 32) 2281679, ელ-ფოსტა contact@parliament.ge ახალი რეგულაციით, აქტების ხელმისაწვდომობის სრულიად ახალი, ბევრად გამარტივებული მოდელი დადგინდა. ამავე დროს, კანონმდებლობის დონეზე გამარტივდა სასამართლოს გადაწყვეტილებების საჯარო ინფორმაციის სახით მიღება; მისასალმებელია 2024 წლის 29 მაისს „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონში შეტანილი ცვლილება, რომლითაც პოლიტიკური ნეიტრალიტეტის პრინციპის აშკარა დარღვევად არ მიიჩნევა სასამართლო რეფორმის შესახებ, მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესების თაობაზე ან/და სამართლის განვითარების სხვა საკითხზე მოსამართლის მეცნიერული ან/და ანალიტიკური მსჯელობა; პოზიტიური ნაბიჯი გადაიდგა 2024 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით, რის საფუძველზეც მოსამართლის თანხმობის გარეშე მივლინების საერთო ვადა 4 წლიდან შემცირდა 3 წლამდე; მისასალმებელია გენერალური პროკურატურის გადაწყვეტილება, რომლითაც სრულად გასაჯაროვდა „ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ შეტყობინების თაობაზე“ 2022 წლის 4 ნოემბრის ბრძანება; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პროკურატურა განაგრძობს შეუწყნარებლობის მოტივით და, მათ შორის, რელიგიური ნიშნით მოტივირებული დანაშაულებების თაობაზე მონაცემების გამოქვეყნებას; დადებითად ფასფება, რომ ჩატარდა შესაბამისი სამუშაოები რელიგიური უმცირესობების საკულტო ნაგებობების აღდგენა-რესტავრაციის მიმართულებით; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღებისას გაითვალისწინა საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიცია და ოჯახური დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირის მიმართ ამნისტიის გავრცელების საკითხის გადაწყვეტისას, მოსამართლეს დაზარალებულის პოზიციის გარკვევა დაევალა ზეპირი მოსმენით გამართულ სასამართლო სხდომაზე, ბრალდებულის, მსჯავრდებულის და მისი ადვოკატის დაუსწრებლად; დადებითად ფასდება გადაწყვეტილება, რომ 2024 წელს გაგრძელდა ციფრული სწავლების დანერგვა პენიტენციურ დაწესებულებებში; მისასალმებელია, რომ რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა უკვე მოეწყო და პატიმრებს ჰქონდათ შესაძლებლობა ესარგებლათ ვიდეოპაემნის უფლებით; დადებითად ფასდება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ, საანგარიშო პერიოდში, არასრულწლოვანი ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულებისთვის ადგილობრივი და საერთაშორისო ზარებისთვის სასაუბრო დროის დაფინანსება თვის განმავლობაში 60 წუთის ხანგრძლივობით; აღსანიშნავია, რომ პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკასთან მიმართებით შენარჩუნებულია გასული წლის დადებითი ტენდენცია და შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, ძირითადად, დასაბუთებულია და ამ მიმართულებით სისტემური ხარვეზები არ იკვეთება; ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, სადაც პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, უზრუნველყოფილი იყო ექიმი თერაპევტის მომსახურება; მისასალმებელია, რომ უვადო თავისუფლების აღკვეთისა და საშეღავათო მექანიზმების თაობაზე საქართველოში არსებული მარეგულირებელი ნორმები შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; გასული წლის მსგავსად, დადებითად ფასდება ის ფაქტი, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთათვის გამოყოფილ დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის ხელმისაწვდომია ტელეფონი და ინტერნეტი, ასევე შეუძლიათ მიიღონ მნახველი და ამანათი; მისასალმებელია, დადგენილებით, რომ ცენტრალურმა უზრუნველყო საარჩევნო ოკუპირებული კომისიამ, შესაბამისი ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებული პირების მონაცემების ერთიან საარჩევნო სიაში შეყვანა; 2024 წელს, გლობალური ინდექსის თანახმად, ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მაჩვენებლით, საქართველო 68-ე ადგილიდან 54-ე ადგილზე დაწინაურდა; მისასალმებელია, რომ ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების კუთხით, სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული ღონისძიებები ხორციელდება. აღსანიშნავია, რომ მიკრომეწარმეობის მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, 2024 წელს დადასტურებული სესხების რაოდენობის 60% და მოცულობის 59% ქალ მეწარმეებზე მოდის, ან ისეთ მეწარმე სუბიექტებზე, რომელთა 100% წილის მფლობელი ქალია; დადებითად ფასდება, რომ ქალთა მონაწილეობის გაძლიერების მიმართულებით მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში, ინსტიტუციურ დონეზე, მნიშვნელოვანი პროგრესი შეინიშნება; მისასალმებელია, რომ 2024 წელს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის დამატებითი თავშესაფარი და კრიზისული ცენტრები გაიხსნა; საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში ამოქმედებულია „მობილური იუსტიციის სახლი“, რომელიც მიზნად ისახავს კონფლიქტით დაზარალებული ქალებისა და გოგოების სოციალურ და ეკონომიკურ გაძლიერებას; 2024 წელს, საყოველთაო ღონისძიებები პირველადი მნიშვნელოვანი წვლილი ჯანდაცვის ჯანდაცვის შეიტანა პროგრამის სისტემის ჯანდაცვის ფარგლებში, გატარდა რეფორმირებისთვის, სისტემის რამაც გაუმჯობესებაში, განსაკუთრებით, მოსახლეობისთვის ხელმისაწვდომი მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლებაში; დადებითად უნდა პაციენტებისათვის შეფასდეს სამედიცინო სახელმწიფოს სერვისების უზრუნველყოფის ძალისხმევა. და მხრიდან ონკოლოგიური მედიკამენტებით ფინანსური მათ შორის, მნიშვნელოვანია ონკოლოგიური მედიკამენტების პაციენტისადმი მიწოდების სქემის დანერგვის ღონისძიებები. დადებითად ფასდება საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისი, რომლითაც სარგებლობენ როგორც ქალები, ისე კაცები; აღსანიშნავია, რომ ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების წინააღმდეგ გატარებული ღონისძიებების მიმართულებით მიღწეულია მნიშვნელოვანი პროგრესი; საანგარიშო წელს განახლდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგია, რაც გულისხმობს მეთოდოლოგიის მეტ შესატყვისობას თანამედროვე სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებთან. განახლებული მეთოდოლოგია მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას საარსებო შემწეობის პროგრამაში; დადებითად ფასდება საქართველოს მთავრობის ინიციატივა უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ; 2024 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 125 უსახლკარო ოჯახს უკვე გადაეცა საცხოვრებელი ბინა სარგებლობის უფლებით; შშმ პირთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობისა და მათთვის თანაბარი საარჩევნო გარემოს ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 26 ოქტომბრის საარჩევნო პროცესების შესახებ ინფორმაცია მისაწვდომი იყო სხვადასხვა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირისთვის. შშმ ამომრჩეველთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის ხელშეწყობის მიზნით, გადამზადება გაიარეს საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებმა. სიახლე იყო მხარდაჭერის მიმღები პირების საჭიროებების შესახებ საინფორმაციო-სასწავლო მოდულის შემუშავებაც; დადებითად ფასდება პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან გარკვეული ღონისძიებების გატარება შშმ პირთა უფლებების/ღირსების პატივისცემის საკითხებზე ცნობიერების ასამაღლებლად და შესაბამისი პირების გადასამზადებლად, რთული ქცევის მქონე 10-დან 18 წლამდე არასრულწლოვანთა რეფერირების პროგრამებში ჩასართავად და შშმ პირთა საჭიროებებზე მორგებული ტექნოლოგიური გადაწყვეტის შესამუშავებლად; გარკვეული ნაბიჯები მრავალპროფილური გადაიდგა კლინიკების ფსიქიკური მოდელის ფსიქიატრიული სერვისების/ფსიქოსოციალური გაძლიერებისა და პანსიონური ჯანმრთელობის სერვისების დანერგვის, სტაციონარგარე რეაბილიტაციის კომპონენტების მომსახურების სტანდარტის შემუშავების მიმართულებით; დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტომ სხვადასხვა პროექტის ფარგლებში 2024 წელს განახორციელა 94 სკოლის სრული და 200-მდე სკოლის ნაწილობრივი რეაბილიტაცია, დაასრულა 3 სკოლის სამშენებლო სამუშაოები და ასევე, დაიწყო 11 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების პროექტირება/მშენებლობა; 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება; ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (ე.წ. 1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის საჯარო სამსახურებში გათვალისწინებულია სტაჟირება. მისასალმებელია, რომ 2024 წლიდან საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით სტაჟირება ანაზღაურებადი გახდა; 2024 წელს დამტკიცდა ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების ახალი დოკუმენტი, რომელიც ქმნის სათანადო ნორმატიულ საფუძველს ადამიანის უფლებათა სწავლებისთვის; დადებითი სიახლეა საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს მიერ 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების ენებზე 35 საკანონმდებლო აქტის თარგმნა და ვებგვერდზე განთავსება; 2024 წელს გაორმაგდა ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ზოგადი უნარების ტესტების საფუძველზე ჩარიცხული სტუდენტების დაფინანსება. ამ დადებითი სიახლის შედეგად დაფინანსებული სტუდენტების რაოდენობა გაიზარდა; მისასალმებელია, რომ საზოგადოებრივი მაუწყებელი უზრუნველყოფს საინფორმაციო გამოშვებების აზერბაიჯანულ და სომხურ ენაზე თარგმნას და განთავსებას სხვადასხვა პლატფორმებზე, რაც ხელს უწყობს ინფორმაციის ფართო აუდიტორიამდე მიღწევას; აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში (კორპუსების სართულებზე, სატელეფონო საუბრების ოთახებში და ა.შ.) რამდენიმე ენაზე, მათ შორის, სომხურად და აზერბაიჯანულად არის გამოკრული ინფორმაცია პატიმრის უფლებებისა და მოვალეობების, ასევე, მომსახურების შესახებ. უზრუნველყოფილია ქვეყანაში მოქმედი სხვადასხვა დაწესებულების ცხელი ხაზის ნომრების მისაწვდომობა. ამასთან, სხვადასხვა დაწესებულებაში მზადდება მრავალენოვანი ბროშურები რეაბილიტაციისა და სამედიცინო სერვისების შესახებ. გარდა ამისა, მსჯავრდებულებისთვის მიმდინარეობს ქართული ენის სასწავლო კურსები; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია ზემდგომი ან სხვა სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან სამხედრო მოსამსახურის მიმართ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის შესახებ; მისასალმებელია, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. აღნიშნული ანგარიშის გაანალიზების პროცესში შესწავლილი იქნა მასში არსებული რეკომენდაციების ადრესატი უწყებების წერილობითი მოსაზრებები ანგარიშის თაობაზე. ანგარიშის შესწავლისას გამოიკვეთა სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რეკომენდაციები, რომლებსაც იზიარებს კომიტეტი და მიიჩნევს, რომ ანგარიშში იდენტიფიცირებული გამოწვევების დასაძლევად, რელევანტური უწყებების მიმართ, საქართველოს პარლამენტის მიერ გაცემულ უნდა იქნეს შემდეგი დავალებები: საქართველოს მთავრობა: სახალხო დამცველის ინფორმაციით, პრობლემად რჩება პენიტენციური დაწესებულებების გადატვირთულობა.  შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს პატიმრების რაოდენობის შემცირებას და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის N R (99) 22 რეკომენდაციები ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორის მიერ მომზადებული PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტი ციხის გადატვირთულობის შესახებ; ანგარიშის შესაბამისად, სახელმწიფო საშინაო ვალის პრობლემათა შემსწავლელ სახელმწიფო კომისიას სახელმწიფო საშინაო ვალის ანაზღაურების მექანიზმთან დაკავშირებით რეკომენდაციები და გადაწყვეტილებები არ მიუღია. ამასთან, წინა წლის მაჩვენებელთან შედარებით საქართველოს მუნიციპალიტეტებში კოოპერატიული ბინათმშენებლობით დაზარალებულ პირთა რიცხვი არ შეცვლილა.  შეიმუშაოს საქართველოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების წესი, მათ შორის, განსაზღვროს პირველ რიგში დასაკმაყოფილებელ პირთა რიგითობა და დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მექანიზმი; ანგარიში ეხება საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანის ანაზღაურების საკითხს.  შეისწავლოს საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის ეროვნული რეფერირების პროცედურების დოკუმენტის (ეროვნული რეფერალური მექანიზმი) ზოგადი ხასიათი თანასწორობის ნიშნით დაცვისათვის სახელმწიფო ვერ ჩადენილი უზრუნველყოფს ძალადობის უწყებების მიერ ქალთა პრევენციისა გადასადგმელ და და მამაკაცთა მსხვერპლთა კოორდინირებულ მოქმედებას.  ეროვნული რეფერირების მექანიზმის ქმედითობისა და ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად, კოორდინაცია გაუწიოს უწყებებს ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებებისთვის სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების (სოპ) შემუშავებისა და განახლების პროცესში; ანგარიშის მიხედვით, ქალთა მონაწილეობა გადაწყვეტილებების მიღებაში ადგილობრივ დონეზე კვლავ გამოწვევად რჩება. ამას ხშირად განაპირობებს ცნობიერების ნაკლებობა და ქალთა ჩართულობის მხარდამჭერი ინიციატივების სიმცირე.  უზრუნველყოს ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის მიმართულებით ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესის ინკლუზიურობა ყველა შესაბამისი დაინტერესებული მხარის ჩართულობითა და მათთვის სათანადო დროისა და რესურსების გამოყოფით და გათვალისწინებით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ სამოქმედო გეგმა ქალთა და მამაკაცთა თანასწორობის შესახებ ცნობიერების ამაღლებაზე ნაკლებად არის ორიენტირებული და მხოლოდ ერთ აქტივობას მოიცავს, მაშინ როდესაც მოსახლეობაში კვლავ ძლიერად გავრცელებულია ისეთი სტერეოტიპები, რომლებიც ხელს უწყობს ქალთა მიმართ ძალადობის გაღრმავებას.  უზრუნველყოს, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამომავლო სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებდეს საზოგადოებრივი ცნობიერების ასამაღლებელ კამპანიას, რომელიც მიმართული იქნება ქალთა მიმართ ძალადობის შესახებ ინფორმირებულობის გაზრდასა და სტერეოტიპების შემცირებაზე; ანგარიშის თანახმად, ეროვნული კანონმდებლობა წყალზე უფლებას მხოლოდ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ჭრილში განიხილავს და არა სრულფასოვანი უფლებრივი მიდგომით. სოფლად, მიუხედავად ინფრასტრუქტურის არსებობისა, წყალი მოსახლეობას ხშირად არ მიეწოდება. საქართველოს კანონები და არსებული წესები არ უზრუნველყოფს მოქალაქეთა ჩართულობას წყალთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილებებში.  წყალზე წვდომის უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად, „ხედვა 2030, საქართველოს განვითარების სტრატეგიით“ გათვალისწინებული მიზნების მისაღწევად გააგრძელოს სამოქმედო გეგმების დამტკიცების პროცესი და მოახდინოს მისი შესრულების მონიტორინგი; ანგარიშის მიხედვით, მიუხედავად განსხვავებული მდგომარეობისა სოფლებში და მუნიციპალიტეტებში, წყალმომარაგების სისტემასთან დაკავშირებული მრავალი პრობლემა საერთო ხასიათს ატარებს. წყლის მიწოდება ხშირ შემთხვევაში არ არის ცენტრალიზებული და სტაბილური. მცირე რაოდენობის სოფლებს ემსახურება ლიცენზიანტი კომპანიები, უმრავლესობას კი — არალიცენზიატები. წყლის სახლში შეყვანა ხშირად არ იძლევა მის სრულფასოვნად ხელმისაწვდომობის გარანტიას — ზოგ ადგილს, მიუხედავად დაქსელვისა, წყალი თვეების განმავლობაში არ მიეწოდება.  გააძლიეროს თვითმმართველობათა რესურსული შესაძლებლობები, მიზანმიმართულად და შედეგზე ორიენტირებულად, წყალზე უფლების რეალიზაციის ეფექტიანად და თანდათანობით გაუმჯობესებისათვის, ასევე, თანასწორობის უზრუნველსაყოფად; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 2024 წელსაც არ განახლებულა საქართველოს კატასტროფის რისკების შემცირების ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა, რომელიც 2017-2020 წლებისთვის იყო დამტკიცებული.  2025 წელს შეიმუშაოს და დაამტკიცოს საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების განახლებული ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა; ანგარიშის მიხედვით, გამოწვევას წარმოადგენს ის, რომ უწყებათაშორისი კომიტეტი არ აღრიცხავს, საკონსულტაციო საბჭოს წევრი ორგანიზაციები შშმ პირთა წარმომადგენლები არიან თუ არა, რის გამოც ვერ ხდება შეფასება, დაცულია თუ არა დებულებით განსაზღვრული პროპორცია და უზრუნველყოფილია თუ არა მათი მონაწილეობა გადაწყვეტილებების მიღებაში.  მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილების შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოში შემავალი შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების შესახებ ინფორმაციის აღრიცხვა; ანგარიშის თანახმად, 2024 წელს არ გამართულა საქართველოს მთავრობის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომა.  შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილებით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომების გამართვა. სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, არის შემთხვევები, როცა შესაძლო ძალადობის შესახებ ინფორმირების მიუხედავად, ქალის მკვლელობის თავიდან აცილება ვერ ხერხდება. სახალხო დამცველის მონიტორინგი აჩვენებს, რომ ფემიციდის საფუძველი ხშირად სტერეოტიპული შეხედულებებია ქალის როლზე; ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს განათლებისა და დასაქმების პრობლემა, რაც საკითხის კომპლექსურ ხასიათს უსვამს ხაზს და სახელმწიფო პოლიტიკის დაგეგმვისას გასათვალისწინებელია.  კრიტიკულად გააანალიზოს პრევენციის არსებული სისტემა ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის შეუწყნარებლობით მოტივირებული მკვლელობის და მკვლელობის მცდელობის საქმეებთან დაკავშირებით და საკვანძო უწყებების, მათ შორის, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, საქართველოს ჯანმრთელობისა განათლების, და სოციალური მეცნიერებისა და დაცვისა და ახალგაზრდობის სამინისტროების მონაწილეობით იმუშაოს პრევენციის სისტემის დახვეწაზე; საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო: №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში ბრალდებულების მსჯავრდებულებისგან სრულად იზოლირების შესაძლებლობა იქნება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამოქმედო გეგმის ფარგლებში დაგეგმილი ინფრასტრუქტურული ღონისძიებების განხორციელების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ერთსა და იმავე სისხლის სამართლის საქმეზე ბრალდებულები თავსდებიან ცალ-ცალკე, მუშაობა უნდა გაგრძელდეს ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან სრულად იზოლირების უზრუნველსაყოფად.  მაქსიმალურად უზრუნველყოს ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან N2 პენიტენციურ დაწესებულებაში იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; პენიტენციურ დაწესებულებათა სპეციფიკის გათვალისწინებით, სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში მიმდინარეობს რაოდენობის უზრუნველყოფის კონცეფციის თანამშრომელთა ოპტიმალური შემუშავება, გულისხმობს რაც ინდივიდუალურ მიდგომას თითოეული დაწესებულების ინფრასტრუქტურის, პენიტენციური ტიპისა და დაწესებულებისთვის, რეჟიმის გათვალისწინებით თანამშრომელთა მოზიდვისა და შესაბამისად, რაოდენობის ზრდის უზრუნველყოფას. უკანასკნელ წლებში შეიმჩნევა პენიტენციურ სამსახურში მოსამსახურეთა რაოდენობის მატების ტენდენცია, თუმცა კვლავ რჩება ახალი თანამშრომლების მოზიდვის საჭიროება. გააგრძელოს  მუშაობა, პენიტენციური დაწესებულებების სპეციფიკის გათვალისწინებით, პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა რაოდენობის გასაზრდელად; სამართლებრივი აქტებით მოწესრიგებულია როგორც დეესკალაციის ოთახში, ისე სამარტოო საკანში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მოთავსებასთან დაკავშირებული საკითხები და პენიტენციური დაწესებულებები სწორედ ამ სამართლებრივი აქტების შესაბამისად ახორციელებენ ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში განთავსებისთვის საჭირო პროცედურებს და შესაბამის მონიტორინგს. მნიშვნელოვანია, რომ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტი სისტემატურ რეჟიმში ახორციელებდეს პენიტენციურ დაწესებულებებში მიმდინარე სამუშაო პროცესის საკანონმდებლო მოთხოვნებთან შესაბამისობის კონტროლს, სამსახურებრივი შემოწმებებისა და სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში, რაც ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში მოთავსების პროცედურასთან აქტებით დადგენილი სტანდარტების (უსაფრთხო) მიმართებითაც უნდა განხორციელდეს.  შესაბამისი სამართლებრივი სრულყოფილად აღსასრულებლად, დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას პერიოდულად განახორციელოს შესაბამისი მონიტორინგი;  პერიოდულად განახორციელოს დეესკალაციის ოთახში პატიმრის მოთავსებისას სამედიცინო პერსონალის ჩართულობის მონიტორინგი; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში აქტიურად მიმდინარეობს მსჯელობა არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებების განსაზღვრისა და არსებული გამოწვევების დაძლევის გზებთან დაკავშირებით. შემუშავების პროცესშია არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე გათვლილი სპეციალური სარეაბილიტაციო დაწესებულების მნიშვნელოვანია, რომ ეს ინფრასტრუქტურული კონცეფცია მაქსიმალურად კონცეფცია. ითვალისწინებდეს არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებებს.  არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე სპეციალური სარეაბილიტაციო კონცეფციის შემუშავების გათვალისწინებული დაწესებულების პროცესში არასრულწლოვან გათვლილი ინფრასტრუქტურული მაქსიმალურად იქნეს ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებები;  გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება ბავშვზე მორგებული გარემოს და მასთან უწყვეტი უზრუნველყოფისთვის პენიტენციურ მულტიდისციპლინური სპეციალური დაწესებულებებში, სივრცეების სადაც მუშაობის შესაქმნელად არასრულწლოვანები იმ არიან მოთავსებული; კანონმდებლობის თანახმად, დეესკალაციის ოთახის ინფრასტრუქტურა უნდა უზრუნველყოფდეს უსაფრთხოებას. იქ მოთავსებული დეესკალაციის ოთახებში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უსაფრთხო გარემოს დახვეწის თვალსაზრისით, სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა მომავალშიც უნდა განაგრძობს საკითხის შესწავლა/ანალიზი და იმავდროულად, ყველა დაწესებულებაში მუდმივ რეჟიმში უნდა გააგრძელოს სათანადო სამუშაოები.  დეესკალაციის ოთახში შექმნას კიდევ უფრო უსაფრთხო გარემო; დეესკალაციის ოთახსა მოთავსებისას პენიტენციური მდგომარეობის გეგმური და სამარტოო კოდექსით სისტემური (უსაფრთხო) დადგენილი მონიტორინგი საკანში პატიმრის სტანდარტების ხორციელდება დაცვის წინასწარ დამტკიცებული წლიური გეგმის მიხედვით. ასევე სხვადასხვა დაწესებულებებში ჩატარებულია არაგეგმიური თემატური სისტემური მონიტორინგი, რის თაობაზეც მომზადდა და დამტკიცდა შესაბამისი ანგარიში. მნიშვნელოვანია, ზემოაღნიშნულ საკითხზე მონიტორინგის განხორციელება გაგრძელდეს საჭიროებისამებრ.  საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს მონიტორინგი დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო პენიტენციური (უსაფრთხო) კოდექსით საკანში დადგენილი პატიმრის მოთავსებისას სტანდარტების სრულყოფილი დებულებების მიხედვით იმპლემენტაციის მიზნით; პენიტენციური დაწესებულებების ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სხვა ბრალდებულთაგან/მსჯავრდებულთაგან განცალკევებით მოთავსების ვადა შეიძლება გახანგრძლივდეს თითოეული არაუმეტეს 90 დღისა. მოქმედი არაერთხელ, კანონმდებლობით, ბრალდებული/მსჯავრდებული განცალკევებით თავსდება საფრთხის აღმოფხვრამდე, იმდენი დღით რამდენი დღეც საჭირო იქნება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, დაწესებულების დირექტორი უფლებამოსილია ზემოაღნიშნული ვადის ამოწურვამდე მიიღოს გადაწყვეტილება გამოყენებული უსაფრთხოების ღონისძიების შეწყვეტის ან მისი ვადის გაგრძელების თაობაზე. ამდენად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის ბრალდებულთაგან/მსჯავრდებულთაგან განცალკევებით სხვა მოთავსების ვადა დამოკიდებულია იმაზე, თუ როდის აღმოიფხვრება ღონისძიების გამოყენების საფუძველი. ეს ვადა შესაძლოა იყოს 14 დღეზე ნაკლებიც. შესაბამისად, ვადა მორგებულია ყოველ ინდივიდუალურ მდგომარეობას.  უზრუნველყოს, რომ დაწესებულების ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დირექტორმა განცალკევებით დაკავშირებული უსაფრთხოების ღონისძიების გადაწყვეტილება მოთავსებასთან შეწყვეტის თაობაზე მიიღოს ამ ღონისძიების გამოყენების საფუძვლის აღმოფხვრისთანავე, დაუყოვნებლივ; სრული შემოწმებისას პატიმრის სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლება არ ხდება. მიუხედავად აღნიშნულისა, სახალხო დამცველი უკვე არაერთ ანგარიშში ითხოვს, რომ სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების მოთხოვნა უნდა აიკრძალოს. შესაბამისად, უნდა გაძლიერდეს ამ საკითხის მარეგულირებებლი დებულებების აღსრულების მონიტორინგი  საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების იმ ნორმების აღსრულების მონიტორინგი, რომლებიც პატიმრის სრული შემოწმებისას მისი სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების საკითხს არეგულირებს; სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე.წ. ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის შესწავლა და დარღვევის გამოვლენის საკითხი წარმოდგენილი იყო საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ სახალხო დამცველის 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2021, 2022 და 2023 წლების ანგარიშებშიც და ყველა შემთხვევაში იუსტიციის სამინისტრომ თოთოეულთან მიმართებით დააფიქსირა უწყების პოზიცია. აღნიშნული მოთხოვნა მეორდება სახალხო დამცველის 2024 წლის ანგარიშშიც.  საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე. წ. ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის მონიტორინგი და დარღვევის გამოვლენის შემთხვევაში მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ერთ-ერთ მთავარ გეგმას მცირე ზომის პენიტენციური დაწესებულებების მშენებლობა წარმოადგენს. საამისოდ სპეციალური პენიტენციური სამსახური აქტიურად ახორციელებს პენიტენციური სისტემის მცირე დაწესებულებებად დაყოფისთვის საჭირო სამუშაოებს. დაგეგმილია მცირე ზომის ახალი დაწესებულების მშენებლობისთვის საჭირო მოსამზადებელი სამუშაოების განხორციელება 2025 წელს.  გააგრძელოს ღონისძიებები პენიტენციური სისტემის შედარებით მცირე პენიტენციურ დაწესებულებებად დაყოფისა და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის შექმნის მიზნით; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პრიორიტეტია პენიტენციური სისტემის შემდგომი ინფრასტრუქტურული განვითარება და საუკეთესო ევროპული და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულებების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა. ამ მიზნით არაერთი ნაბიჯი გადაიდგა, თუმცა კვლავ გადაუჭრელია №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში ე. წ. ბარაკის ტიპის საცხოვრებლების სრულად გაუქმების საკითხი  გააგრძელოს ღონისძიებების დაწესებულებაში ე. წ. განხორციელება ბარაკის ტიპის პენიტენციურ №17 საცხოვრებლების სრულად გასაუქმებლად; პენიტენციური კოდექსით გათვალისწინებული ვალდებულება სრულდება ეტაპობრივად და ყველა პენიტენციური დაწესებულების ინფრასტრუქტურა მოეწყობა იმგვარად, რომ 2026 წლის პირველი იანვრიდან ერთ ბრალდებულზე საცხოვრებელი ფართობის ნორმა გაუთანაბრდეს მსჯავრდებულთა საცხოვრებელ ფართს – არანაკლებ 4 კვ.მ-ს. ამჟამად, ბრალდებულთა შემცირებული რაოდენობიდან გამომდინარე, პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებული ფაქტობრივად უზრუნველყოფილია 4 კვ.მ საცხოვრებელი ფართობით, თუმცა ეს შეიძლება იყოს დროებითი, ამიტომ ღონისძიებები უნდა გაგრძელდეს.  უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებულის 4 კვ. მ საცხოვრებელი ფართობით დაკმაყოფილება პენიტენციური კოდექსით განსაზღვრულ ვადაში; სპეციალური პენიტენციური სამსახური, პენიტენციურ დაწესებულებათა სპეციფიკის გათვალისწინებით, მუშაობს თანამშრომელთა ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის გეგმაზე. უკანასკნელ წლებში შეიმჩნევა პენიტენციურ სამსახურში ექთნების რაოდენობის ზრდის ტენდენცია, რაც უნდა შენარჩუნდეს.  პენიტენციურ დაწესებულებებში ექთნების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; ექიმ-სპეციალისტის (ამბულატორიულ) ამბულატორული კონსულტაცია ინტერვენციას. მომსახურება (მათ უპირატესად პენიტენციურ შორის, მიეკუთვნება გეგმურ სისტემაში გეგმური სპეციალისტის კონსულტაცია) ხორციელდება 1 თვის ვადაში. მნიშვნელოვანია, რომ საჭიროების შემთხვევაში, კონსულტაციის მოლოდინის დრო გონივრულ ვადას არ აღემატებოდეს.  უზრუნველყოს ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციების სიხშირის ისე განსაზღვრა, რომ პაციენტს შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება მიეწოდოს გონივრულ ვადაში; პენიტენციურ სისტემაში გეგმური სამედიცინო მომსახურება ხორციელდება 4 თვის ვადაში. გეგმური სამედიცინო რეფერალის ლოდინის დრო უნდა შეესაბამებოდეს სტანდარტში გაწერილ ვადებს.  უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო „პენიტენციურ დაწესებულებაში რეფერალის სამედიცინო განხორციელება მომსახურების გაწევის სტანდარტების, სპეციფიკური საჭიროებების მქონე პირთათვის სამედიცინო მომსახურების გაწევის დამატებითი სტანდარტების, პრევენციული მომსახურების პაკეტისა და სამედიცინო მომსახურებისთვის აუცილებელი საბაზისო მედიკამენტების ნუსხის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 15 თებერვლის №381 ბრძანებით განსაზღვრულ ვადებში; პენიტენციური სისტემის ბენეფიციარებისთვის ხელმისაწვდომია ჯანდაცვის სისტემაში არსებული სახელმწიფო პროგრამები. სამსახური მუდმივ რეჟიმში მუშაობს სხვა პროგრამების დანერგვაზე.აღსანიშნავია, რომ №5 პენიტენციურ დაწესებულებაში მსჯავრდადებულებს, ჯანდაცვის სამინისტროსა და თბილისის მერიის ორგანიზებით, გაეწიათ სხვადასხვა სახის არაგეგმური სამედიცინო მომსახურებები, როგორიცაა სკრინინგი და ექიმ-სპეციალისტების მომსახურება.სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება უნდა გაგრძელდეს უწყვეტ რეჟიმში.  გააგძელოს პენიტენციურ სახელმწიფო პროგრამით დაწესებულებებში განსაზღვრული ჯანმრთელობის ასაკობრივი დაცვის ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; სამედიცინო პერსონალსა და პატიმარს შორის შეხვედრები უნდა განხორციელდეს კონფიდენციალურ გარემოში, როგორც წესი, ვიზუალური ან/და ელექტრონული მეთვალყურეობის გარეშე. შემოწმებაზე მესამე პირის დასწრება დაუშვებელია, გარდა გამონაკლისი შემთხვევისა – თუ ექიმი, თავისი ან პაციენტის უსაფრთხოების მიზნებიდან გამომდინარე, საჭიროდ მიიჩნევს დაწესებულების მოსამსახურის დასწრებას და მაშინაც სამედიცინო შემოწმება უნდა ჩატარდეს დაწესებულების შესაბამისი მოსამსახურის მხოლოდ ვიზუალური მეთვალყურეობით, მოსმენის გარეშე. საკითხი დარეგულირებულია, თუმცა მისმა შემდგომმა შესწავლამ შესაძლოა გამოავლინოს არსებული სტანდარტის დახვეწის შესაძლებლობა. შეისწავლოს სამედიცინო პერსონალსა და პატიმარს შორის შეხვედრების  მაქსიმალურად კონფიდენციალურ უსაფრთხოების დაცვით გარემოში, გამართვის ექიმის საკითხი ან/და არსებული პაციენტის სტანდარტის დახვეწისა და ამაღლების უზრუნველსაყოფად; იუსტიციის სამინისტროს სსიპ „ციფრული მმართველობის სააგენტოსთან“ ერთად, სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში მიმდინარეობს სამედიცინო ელექტრონული მოდულის შესაქმნელად საჭირო ანალიტიკური სამუშაოები, რომლის შედეგადაც უნდა ინტეგრირდება შეიქმნას სამედიცინო ელექტრონული ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა პროგრამა, განახლებულ რომელიც საინფორმაციო ბაზაში (OIS).  გააგრძელოს მუშაობა, რათა ბრალდებულთა /მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზაციისთვის პენიტენციურ სისტემაში დანერგოს ჯანმრთელობის შესახებ ელექტრონული ჩანაწერების სისტემა; პატიმართა ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული საკითხები სრულად გათვალისწინებულია ფსიქიკური ჯანდაცვის ახალ სტანდარტში. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს მუშაობა შესაბამის სამოქმედო გეგმაზე, რომელთან ერთად უნდა დამტკიცდეს ფსიქიკური ჯანდაცვის ახალი სტანდარტიც და მონიტორინგის მექანიზმიც. მნიშვნელოვანია, რომ არსებული და ახალი სტანდარტის აღსრულების მონიტორინგი პერიოდულად ხორციელდებოდეს.  პერიოდულად განახორციელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტის ფუნქციონირების მონიტორინგი; სამართლებრივი აქტების ახალ პენიტენციურ კოდექსთან ჰარმონიზაციის პროცესში ფსიქიატრიულ მულტიდისციპლინურ გუნდთან დაკავშირებულ საკითხებზე შესაძლებელია, გაიმართოს დამატებითი მსჯელობა. ეს საკითხები სრულად გათვალისწინებულია ფსიქიკური ჯანდაცვის ახალ სტანდარტში.  უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანდაცვის სტანდარტის ამოქმედებისათვის საჭირო პროცედურები; მსჯავრდებულს დაწესებულებაში მოთავსებისთანავე უტარდება სამედიცინო შემოწმება, რომელიც, ასევე, მოიცავს ფსიქიკური ჯანმრთელობის შემოწმებას. ამბულატორიული ფსიქიატრიული საჭიროებების მქონე პირებს ფსიქიატრებთან ერთად, პაციენტის ინდივიდუალური საჭიროებიდან გამომდინარე, დახმარებას უწევენ სომატური პროფილის ექიმები, ექთნები, ფსიქოლოგები და სოციალური მუშაკები. სტაციონარული ფსიქიატრიული დახმარების საჭიროების გამოკვეთის შემთხვევაში, სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურს პაციენტი გადაჰყავს სამოქალაქო ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში ან №18 პენიტენციურ დაწესებულებაში, სადაც უკვე ექიმ-ფსიქიატრი უწევს მულტიდისციპლინური ზრუნვის პროცესს კოორდინაციას. მნიშვნელოვანია, რომ ყველა შემთხვევაში, მათ შორის დეესკალაციის ოთახში მოთავსების გახანგრძლივების საჭიროებისას, პაციენტის მოთავსების გარემო შეესაბამებოდეს მის საჭიროებებს.  დეესკალაციის ოთახში დაყოვნების ფსიქიკური პრობლემების რეკომენდაციის გახანგრძლივების აუცილებლობისას, მქონე შემთხვევაში, მსჯავრდებული, დაუყოვნებლივ გადაიყვანონ ფსიქიატრის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებებზე მორგებულ გარემოში; ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის სამედიცინო მომსახურების გაწევა ხორციელდება ჯანმრთელობის დაცვის სფეროში ქვეყანაში დადგენილი სამედიცინო მომსახურების მოთხოვნების შესაბამისად. ბრალდებული/მსჯავრდებული პენიტენციურ დაწესებულებაში მისვლისთანავე გადის სამედიცინო შემოწმებას. პაციენტს მკურნალობის დაწყებამდე, მკურნალობის პროცესში პერიოდულად და დინამიკაში უტარდება ყველა საჭირო კლინიკურ-ლაბორატორიული გამოკვლევა.  პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ჯანმრთელობის დასაცავად, საჭიროების შესაბამისად, შეუფერხებლად გააგრძელოს მათთვის სათანადო კლინიკურ-ლაბორატორიული კვლევების ჩატარება; პენიტენციურ კოდექსთან სამართლებრივი აქტების ჰარმონიზაციის პროცესში მიმდინარეობს, მათ შორის, „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დამამცირებელი დაზიანების მოპყრობის აღრიცხვის წესის შედეგად დამტკიცების შესახებ“ 2020 წლის 20 ნოემბრის №663 ბრძანებაში განსახორციელებელ ცვლილებებზე მუშაობა და პენიტენციურ კოდექსში განხორციელებული ცვლილებები აისახება ხსენებულ ბრძანებაშიც. პრიორიტეტულად  უზრუნველყოს „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №663 ბრძანების პენიტენციური კოდექსის 139-ე მუხლით სამედიცინო (ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის მომსახურების გაწევა და მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლი) დადგენილ სტანდარტებთან შესაბამისობა; სპეციალური პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობით დაწესებულებები სამსახური მომსახურებას. უზრუნველყოფილია ყოველწლიურად შესაბამისად, ყიდულობს პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობითი მომსახურებით. დაწესებულებაში მიღების დროს ბრალდებულს/მსჯავრდებულს დაუყოვნებლივ, (წერილობით) მიეწოდება ინფორმაცია უფლება-მოვალეობების შესახებ, მათთვის გასაგებ ენაზე, საჭიროების შემთხვევაში ხდება სათარჯიმნო მომსახურების პენიტენციურ გამოყენება. დაიბეჭდა ბროშურები, ყველა დაწესებულებაში საინფორმაციო დაფებზე გამოკრულია ინფორმაცია ბროშურების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით ქართულის გარდა 6 ენაზე, ასევე, ბროშურები განთავსებულია დაწესებულებების ბიბლიოთეკებში. დაწესებულებებში ხელმისაწვდომია ბროშურების აუდიო ვერსიები, ჩაწერილი CD (კომპაქტ) დისკზე, ქართულ და 5 უცხო ენაზე. პენიტენციურ დაწესებულებებში გახსნილი იუსტიციის სახლის მომსახურებებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის მიზნით ზემოაღნიშნულ 6 ენაზე ითარგმნა მომსახურებების ჩამონათვალი და ყველა თანმდევი ინფორმაცია. სერვისის მიღებისას მსჯავრდებულს სათარჯიმნო მომსახურებით უზრუნველყოფს სპეციალური პენიტენციური სამსახური.  გააგრძელოს საჭიროების შემთხვევაში ყველა უცხოენოვანი პატიმრის უზრუნველყოფა თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაციის მიწოდება პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და მარეგულირებელი ნორმების შესახებ; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტის თანამშრომლებისთვის შემუშავდა და ჩატარდა ტრენინგები სხვადასხვა თემაზე და გადამზადდა სამედიცინო პერსონალის დიდი ნაწილი. პერსონალის გადამზადება უნდა მიმდინარეობდეს მუდმივად.  გააგრძელოს პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით; სამსახურებრივი შემოწმებების ფარგლებში, მონიტორინგის დეპარტამენტი სისტემატურად ახორციელებს დაწესებულებებში მიმდინარე სამუშაო პროცესის საკანონმდებლო მოთხოვნებთან შესაბამისობის, მათ შორის, ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა გასეირნების უფლებით სარგებლობის კონტროლს. დასახელებული საკითხის მონიტორინგი დაგეგმილია და გონივრულ პერიოდში განხორციელდება.  გააგრძელოს პერიოდული სისტემური შემოწმების გზით N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში გასეირნების მოთავსებულ უფლებით ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სარგებლობის მონიტორინგი და მიერ საჭიროების შემთხვევაში მიიღოს შესაბამისი ზომები; პენიტენციურ სისტემაში აქტიურად მიმდინარეობს მუშაობა პენიტენციურ დაწესებულებაში ახალმოთავსებული ბრალდებულისთვის სატელეფონო ბარათის გადაცემამდე, მის მიერ მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობის კონკრეტულ გეგმაზე.  გონივრულ ვადაში შეიმუშაოს შესაბამისი გეგმა და უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებაში ახლად მოთავსებული ბრალდებულისთვის სატელეფონო ბარათის გადაცემამდე, მის მიერ მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობის მიცემა; სპეციალური სპეციფიკის პენიტენციური გათვალისწინებით, სამსახური, პენიტენციურ თანამშრომელთა დაწესებულებათა ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის გეგმაზე მუშაობს. სპეციალური პენიტენციური სამსახური თანამშრომელთა მოზიდვის მიზნით, აგრეთვე, სისტემატურად აცხადებს კონკურსებს ვაკანტური თანამდებობების დასაკავებლად. კონკურსები ცხადდება საჯარო სამართლის იურიდიული პირის – საჯარო სამსახურის ბიუროს ოფიციალურ ვებგვერდზე – www.hr.gov.ge. ასევე, აქტიურად მიმდინარეობს სამუშაო პირობებისა და გარემოს, აგრეთვე, სხვადასხვა სოციალური პაკეტის გაუმჯობესების მიზნით მუშაობა (მათ შორის, შრომის ანაზღაურების პროცენტული ზრდა. მიუხედავად ზემოაღნიშნული და სხვა გატარებული ღონისძიებებისა, სოციალური მუშაკებსა და ფსიქოლოგებთან ფაკავშირებით პრობლემა კვლავ აქტუალურია.  პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსა და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პრიორიტეტია პენიტენციური სისტემის შემდგომი ინფრასტრუქტურული განვითარება და საუკეთესო ევროპული და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი პენიტენციური დაწესებულებების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა, რისთვისაც მიმდინარეობს სამსახურის მუშაობა. ყველა დღეის მდგომარეობით, პენიტენციურ სპეციალური დაწესებულებაში (გარდა პენიტენციური №2 და №8 დაწესებულებებისა), ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა სასეირნო სივრცეები მოწყობილია პენიტენციური დაწესებულებების ეზოების ტერიტორიებზე, მიწის დონეზე. აღსანიშნავია, რომ ახალი დაწესებულებების დაპროექტებისა და მშენებლობის პროცესში გათვალისწინებულია ზემოხსენებული რეკომენდაცია და სასეირნო სივრცეების მოწყობა ხორციელდება დაწესებულების ტერიტორიაზე, მიწის დონეზე.  გააგრძელოს დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში სასეირნო ეზოების საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად მოწყობა; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტის თანამშრომლებისთვის შემუშავდა და ჩატარდა ტრენინგი თემაზე „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/ მსჯავრდებულთა დაზიანების დოკუმენტირება“. სსიპ „საქართვლოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრმა“ „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების დოკუმენტირების“ შესახებ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის სამედიცინო დეპარტამენტისთვის 2024 წლის ივლისში ჩაატარა ერთი ტრენინგი, რომელშიც მონაწილეობა მიიღო 13-მა პირმა.  გააგრძელოს სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელი ექიმებისთვის პატიმრის დაზიანებების სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ ტრენინგების ჩატარება, ამასთანავე, უზრუნველყოს, რომ შესაბამისმა სამსახურმა ზედამხედველობა გაუწიოს ექიმების მიერ ამ ტრენინგებით მიღებული უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენებას; პენიტენციური კოდექსის მიხედვით, დისციპლინური სახდელის მოქმედების (სატელეფონო საუბრის შეზღუდვა) პერიოდში, ასევე, სამარტოო საკანში მოთავსებულ ბრალდებულს/მსჯავრდებულს უნარჩუნდება სატელეფონო საუბრის უფლება საქართველოს სახალხო დამცველის და იუსტიციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის ცხელი ხაზის სატელეფონო ნომრებზე დასაკავშირებლად; საჭიროა მსჯელობის დაწყება აღნიშნული კატეგორიის პატიმრებისთვის ადვოკატთან დაკავშირების შესაძლებლობის მიცემაზე.  იმსჯელოს და წარმოადგინოს არგუმენტირებული პოზიცია პატიმრის მიმართ დისციპლინური სახდელისა და უსაფრთხოების ღონისძიების გამოყენების პერიოდში მის მიერ ტელეფონით ადვოკატთან დაკავშირების უფლების მინიჭების მიზანშეწონილობის შესახებ; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომელთა პროფესიული ზრდა და მომზადება, ასევე, პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე ზრუნვა იუსტიციის სამინისტროს ერთ-ერთი პრიორიტეტია, რის უზრუნველსაყოფადაც ხდება პენიტენციურ დაწესებულებათა პერსონალის საჭიროებისამებრ მომზადება და გადამზადება. შექმნილია სპეციალური უნივერსალური სასწავლო მოდულები, მათ შორის, კრიზისული სიტუაციების მართვასთან დაკავშირებით, რომლებსაც სსიპ „საქართველოს იუსტიციის სასწავლო ცენტრი“ ახორციელებს. გადამზადდა ასობით თანამშრომელი, რაც 2025 წლის პერიოდშიც გაგრძელდება.  გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებთან მომუშავე პენიტენციური კვალიფიკაციის დაწესებულებების ამაღლების მიზნით შესაბამისი შესაბამისი პერსონალის ტრენინგ-მოდულების შემუშავება და პერსონალის გადამზადება; აღნიშნულ საკითხებთან დაკავშირებით, სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტს 2023 წელს ჩატარებული აქვს არაგეგმური თემატური სისტემური მონიტორინგი. ამასთან, სისტემატურ რეჟიმში, მათ შორის, სამსახურებრივი შემოწმებების ჩატარების გზით, მონიტორინგის დეპარტამენტი სწავლობს მითითებულ საკითხებს და რეაგირებს სათანადოდ. ბრალდებულები/მსჯავრდებულები უზრუნველყოფილნი არიან ფურცლით, კალმითა და კონვერტით.  უზრუნველყოს საჩივრების პენიტენციურ დაწესებულებებში კონფიდენციალურად პერიოდულად შეისწავლოს გაგზავნა აღნიშნული და პატიმრების მიერ მონიტორინგის გზით უფლების რეალიზაციის მდგომარეობა; ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში მოთავსება, ისევე როგორც დეესკალაციის ოთახში მოთავსება, წარმოადგენს უსაფრთხოების ღონისძიების ერთ-ერთ სახეს. სამართლებრივი აქტებით მოწესრიგებულია როგორც დეესკალაციის ოთახში, ისე სამარტოო საკანში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მოთავსებასთან დაკავშირებული საკითხები და პენიტენციური დაწესებულებები სწორედ ამ სამართლებრივი აქტების შესაბამისად ახორციელებენ ბრალდებულის/მსჯავრდებულის დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო საკანში განთავსებისთვის საჭირო პროცედურებსა და შესაბამის მონიტორინგს.  გააგრძელოს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას სათანადო გადაწყვეტილებების მიღება პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად; სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში აქტიურად მიმდინარეობს მსჯელობა არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებების განსაზღვრისა და არსებული გამოწვევების დაძლევის გზებთან დაკავშირებით. მიმდინარეობს მუშაობა არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე გათვლილი სპეციალური სარეაბილიტაციო დაწესებულების ინფრასტრუქტურულ კონცეფციაზე. აღნიშნული ინფრასტრუქტურული პროექტის მიზანია, არასრულწლოვანთა საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით, გაუმჯობესდეს და კიდევ უფრო გაიზარდოს რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციისთვის საჭირო აქტივობები, განათლების მიღების, სხვადასხვა პროფესიის დაუფლებისა და შემდგომი დასაქმების შესაძლებლობები.  გააგრძელოს მუშაობა, ბრალდებული რათა და სრულწლოვანებისგან უზრუნველყოფილ მსჯავრდებული განცალკევებული, იქნეს თითოეული არასრულწლოვნისთვის მათზე მორგებული გარემო, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; პენიტენციური ჯანდაცვა მეთოდოლოგიურად ინტეგრირებულია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ჯანდაცვის სისტემაში. ყველა ის სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის დადგენილებით და რომელსაც კურირებს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო (C ჰეპატიტის ელიმინაციის პროგრამა, აივ ინფექცია/შიდსის პროგრამა, ტუბერკულოზის სახელმწიფო პროგრამა და ა.შ.), პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემაში ხორციელდება სამოქალაქო სექტორის საავადმყოფოების იდენტურად. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, სპეციალური პენიტენციური სამსახური გამოთქვამს მზადყოფნას, კიდევ უფრო ინტენსიურად ითანამშრომლოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან. აღსანიშნავია, რომ პენიტენციური სამსახური იცავს ყველა რეგულაციას, რომელიც სამოქალაქო სექტორის სამედიცინო მიმართულებითაა შემუშავებული. ამასთან, სამსახური ყოველდღიურად თანამშრომლობს სასწრაფო დახმარების ბრიგადასთან სამოქალაქო სექტორის მსგავსად სთავაზობს ყველა სერვისს და პენიტენციური ჯანდაცვის სისტემაში ჩართულ პირებს.  გააგრძელოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა თანამშრომლობა და სოციალური დაცვის პენიტენციური ჯანდაცვის მის სამინისტროსთან სისტემაში შემდგომი შესაძლო ინტეგრაციის მიზნით; მსჯავრდებულთა შეფასება ხორციელდება იუსტიციის მინისტრის №320 ბრძანების მე-13 პუნქტით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმებით. შესაძლებელია გაიმართოს დამატებითი მსჯელობა კრიტერიუმების გაფართოების თაობაზეც.  გააგრძელოს მუშაობა „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო პენიტენციური საქვეუწყებო სამსახურის დაწესებულების ადგილობრივი − საბჭოების სპეციალური მიერ სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების გასაფართოებლად; პენიტენციურ სისტემაში ყოველწლიურად უფრო პოპულარული ხდება უმაღლესი განათლების მიღება სასჯელის მოხდის პერიოდში. ახალი პენიტენციური კოდექსის მიხედვით, უმაღლეს განათლებაზე ხელმისაწვდომობის უფლება მიენიჭა ყველა ტიპის დაწესებულებაში განთავსებულ მსჯავრდებულს, მათ შორის, ციფრულ სწავლებაზე (გარდა საშიშროების მაღალი რისკის მსჯავრდებულისა). დაგეგმილია პენიტენციურ დაწესებულებებში ციფრული სწავლების ეტაპობრივად დანერგვა.  გააგრძელოს ციფრული სწავლების პენიტენციურ დაწესებულებაში, ეტაპობრივად გარდა დანერგვა ყველა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებისა; სარეაბილიტაციო პროგრამებში ჩართულობის მოტივაციის ასამაღლებლად პენიტენციურ სისტემაში დანერგილია სხვადასხვა ღონისძიებები. ამ საკითხისადმი პატიმრის დამოკიდებულება წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინფორმაციას პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოს წევრებისთვის ან მსჯავრდებულ პირთა შეწყალების საკითხის განხილვისას. სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში აქტიურად მიმდინარეობს საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შესწავლა სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში მსჯავრებულთა ჩართვის მოტივაციის შექმნის მექანიზმებთან დაკავშირებით, მისი ქართული პენიტენციურის სისტემის სპეციფიკაზე მორგების მიზნით.  გააგრძელოს მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად ისეთი მექანიზმების მოძიება, დახვეწა და გაძლიერება, რომლებიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; მსჯავრდებულთა სისტემაში რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის მიმდინარე პერიოდისთვის მიზნით დანერგილია 21 პენიტენციურ ფსიქო-სოციალური სარეაბილიტაციო პროგრამა, ასევე, დანერგილია ფსიქო-სოციალური ტრენინგები. 2024 წელს №2 და №8 პენიტენციურ დაწესებულებებში გაიხსნა ახალი სარეაბილიტაციო სივრცეები, რომლებიც მსჯავრდებულებს თავისუფალი დროის ნაყოფიერად გატარების და სხვადასხვა მიმართულებით ცოდნის გაღრმავების შესაძლებლობას აძლევთ. სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩართულ პატიმართა რაოდენობა ყოველწლიურად იზრდება.  გააგრძელოს ინტენსიური მუშაობა მომზადება-გადამზადების კურსების, დასაქმების პროექტებისა და მათში ჩართულ პირთა რაოდენობის გასაზრდელად; პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკები მუშაობენ შემთხვევის მართვის მეთოდით, რომელიც ხორციელდება სახელმწიფო ენაზე. იმ შემთხვევაში, თუ ქართული ენის არმცოდნე მსჯავრდებული გამოთქვამს სურვილს, ჩაერთოს შემთხვევის მართვაში, რისკისა და საჭიროების შეფასების ეტაპზე შეფასება შესაძლოა, განხორციელდეს თარჯიმნის დახმარებით. შეფასების შედეგად, ქართული ენის საჭიროების გამოკვეთის „მსჯავრდებულთა შემთხვევაში, პროფესიული ხდება მომზადებისა და გადამისამართება გადამზადების სსიპ ცენტრთან“, რომელიც პენიტენციურ სისტემაში ქართული ენის სერვისის მომწოდებელია. №16 პენიტენციურ სახელმწიფო დაწესებულებაში ენის მყოფი შემსწავლელი კურსი უცხოელი გაიხსნა. მსჯავრდებულებისთვის კურსის ფარგლებში ისინი შეისწავლიან ქართულად წერა-კითხვას. სსიპ „მსჯავრდებულთა პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების ცენტრი“ ინტენსიურად მუშაობს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგვის მიზნით.  გააგრძელოს უცხოენოვანი მსჯავრდებულების სარეაბილიტაციო ღონისძიებებში ჩასართავად შესაბამისი შემთხვევის მართვის პროცესში შეფასების ეტაპზე მათთვის თარჯიმნის დახმარება და უზრუნველყოს ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგვა მსჯავრდებულთა სურვილის შემთხვევაში ქართული ენის სწავლების ხელშეწყობის მიზნით; სპეციალური პენიტენციური სამსახური ახორციელებს სხვადასხვა ღონისძიებას პატიმარი საქართველოს მოქალაქის მიერ, აგრეთვე უცხოელისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ საერთაშორისო ზარის განხორციელების ფასის შესამცირებლად. აღსანიშნავია, რომ ყველა არასრულწლოვან ბრალდებულს/მსჯავრდებულს 2024 წლის პირველი აპრილიდან ყოველი თვის განმავლობაში აქვს 1-საათიანი უფასო ლიმიტი როგორც საერთაშორისო, ისე ადგილობრივი მიმართულებით განხორციელებულ ზარებზე.  გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება პატიმარი საქართველოს მოქალაქის მიერ, რომლის ოჯახიც ქვეყნის ფარგლების გარეთ ცხოვრობს, აგრეთვე უცხოელისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ საერთაშორისო ზარის განხორციელების ფასის შესამცირებლად; პენიტენციურ განხორციელება სისტემაში შესაძლებელია პატიმართა მიერ ყოველდღიურად. საერთაშორისო მნიშვნელოვანია ზარების აღნიშნული შესაძლებლობის მუდმივად გაგრძელების უზრუნველყოფა  გააგრძელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში საერთაშორისო ზარის ყოველდღე განხორციელების უზრუნველყოფა; 2024 წლის პირველი იანვრიდან პენიტენციური კოდექსით განისაზღვრა მსჯავრდებულის მიერ ვიდეოპაემნის უფლებით სარგებლობის უფლება და რაოდენობა. პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულს შეიძლება მიეცეს ვიდეოპაემნით ორგანიზებას სარგებლობის მისი პენიტენციური უფლება. წერილობითი დაწესებულება. მსჯავრდებულთან თანხმობის რაც შეეხება ვიდეოპაემნის საფუძველზე უზრუნველყოფს ვიდეოპაემნების საზღვარგარეთ განხორციელების შესაძლებლობას, ეს დაკავშირებულია ადამიანურ და მატერიალურტექნიკურ რესურსებთან. ზემოაღნიშნულის აუცილებლობაზე იმსჯელებს სპეციალური პენიტენციური სამსახური.  გააგრძელოს მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნით სარგებლობის წესის დახვეწის შესაძლებლობის შესწავლა, ვიდეოპაემნის უფრო აქტიურად და ხშირად განხორციელების შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად; ყველა პენიტენციური დაწესებულება, მათ შორის, №3, №6 და №12 პენიტენციური დაწესებულებები, აღჭურვილია ვიდეოპაემნის ორგანიზებისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურით და ხორციელდება ვიდეოპაემნები.  განახორციელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნის უფლებით სარგებლობის მონიტორინგი; მონიტორინგის დეპარტამენტის მიერ ინტენსიურ რეჟიმში გრძელდება პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიმოწერის უფლების რეალიზაციის მდგომარეობის შემოწმება/კონტროლი, ხოლო სამსახურებრივი შემოწმების გზით გადაცდომის დადასტურების დისციპლინური შემთხვევაში, პასუხისმგებლობის დადგება საკითხი. კონკრეტული პირ(ებ)ის ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნის უფლება უზრუნველყოფილია საჩივრის ყუთების მეშვეობით, რომლებშიც ისინი თვითონვე ათავსებენ საჩივრებს. დაცულია გამგზავნი პირის კონფიდენციალურობა.  უზრუნველყოს, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს: o პერიოდული შემოწმების გზით პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტების გამოვლენა; o სტატისტიკის წარმოება პატიმართა მიმოწერის უფლების კუთხით დამრღვევი პირების მიმართ გამოვლენილი დარღვევების შესახებ; o პატიმართა მიმოწერის უფლების პასუხისმგებლობის დაკისრება; ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სატელეფონო საუბრების კონფიდენციალურობის გაუმჯობესების მიზნით 2025 წლიდან დაგეგმილია სათანადო ღონისძიებების გატარება, შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობის მიზნით. ამ ეტაპზე, №5 დაწესებულებაში განხორციელდა სატელეფონო კაბინების მონტაჟი. ასევე, რიგ დაწესებულებებში ამ ეტაპზე დამონტაჟებულია შესაბამისი კაბინები. პენიტენციური სამსახურის ინფრასტრუქტურული განვითარების გეგმა ითვალისწინებს ეტაპობრივად ყველა დაწესებულების აღჭურვას მსგავსი კაბინებით.  ეტაპობრივად აღჭურვა პატიმართა უზრუნველყოს შესაბამისი ყველა პენიტენციური ინფრასტრუქტურით, სატელეფონო საუბრების რომელიც დაწესებულების უზრუნველყოფს კონფიდენციალურ გარემოში მიმდინარეობას; სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ შემუშავებულია „საქმისწარმოების ინსტრუქციის“ პროექტი. აღნიშნული პროექტის მე-7 მუხლის თანახმად, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სახელზე შემოსული პირადი წერილის პირველად დამუშავებას უზრუნველყოფს საქმისმწარმოებელი, რაც გულისხმობს საფოსტო-საკურიერო სამსახურის მიერ ჩაბარებას, კონვერტის დარეგისტრირებას ელექტრონული დოკუმენტბრუნვის სისტემაში და სამსახურის მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის დეპარტამენტის შესაბამისი მოსამსახურისათვის გადაცემას, რაც დასტურდება ჟურნალში ხელმოწერით, ხოლო სამსახურის მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია-რეაბილიტაციის დეპარტამენტის თანამშრომელი უზრუნველყოფს მიღებული პირადი კორესპონდენციის ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის ჩაბარებას, რაც დასტურდება მიღების ბარათზე ხელმოწერით. გარდა აღნიშნულისა, მნიშვნელოვანია, რომ ნორმატიულ დონეზე დარეგულირდეს პატიმრის მიერ ღია წერილის გაგზავნის პროცედურებიც.  ნორმატიულ დონეზე განსაზღვროს მექანიზმი, რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნება პატიმრის მიერ ღია წერილის გაგზავნის ფაქტების აღრიცხვა შემდეგი პროცედურების დაცვით: o შემთხვევის ადმინისტრატორის მიერ ღია წერილის მიღების/ჩაბარების დროს 2 ეგზემპლარად შედგება და ბეჭდით დადასტურდება დოკუმენტი, რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შეიტანება შემდეგი ინფორმაცია: წერილის ავტორის სახელი და გვარი; წერილის მიმღები შემთხვევის ადმინისტრატორის სახელი და გვარი; წერილის ჩაბარების თარიღი; წერილის ადრესატი; ფურცლების რაოდენობა; o დოკუმენტის ორივე ეგზემპლარს ხელს მოაწერენ პატიმარი და შემთხვევის ადმინისტრატორი; o შევსებული დოკუმენტის ერთი ეგზემპლარი პატიმარს გადაეცემა, ხოლო მეორე ეგზემპლარი შემთხვევის ადმინისტრატორთან დარჩება; მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანმოკლე პაემანი, როგორც წესი, ხორციელდება სპეციალურ ოთახებში, მინის გამყოფი ბარიერის მეშვეობით. ამასთან, უნდა აღინიშნოს, რომ სამსახურის მიერ დაგეგმილია ხანმოკლე პაემნებში არსებული მინის ბარიერით მოწყობილი ინფრასტრუქტურა გადაკეთდეს ისე, რომ ყველა მსგავს დაწესებულებაში შეიქმნას ორივე სახის ხანმოკლე პაემნის სივრცეები, როგორც მინის ბარიერით, ისე მის გარეშე. ამჟამად მინის ბარიერის გარეშე ხანმოკლე პაემანი ხორციელდება №5, №11 და №16 პენიტენციურ დაწესებულებებში. დახურული ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებთან მიმართებით, მათი სპეციფიკის გათვალისწინებით (წარმოადგენს დახურული ტიპის დაწესებულებას, რომელშიც განთავსებული არიან მომეტებული რისკის მსჯავრდებულები), მსჯავრდებულთა და ხანმოკლე პაემანზე შემსვლელ პირთა ფუნქციონირების უსაფრთხოების დაცვისა უზრუნველსაყოფად და დაწესებულების მიზანშეწონილია ნორმალური ხანმოკლე პაემნების განხორციელება მინის ბარიერის მეშვეობით.  გააგრძელოს ღონისძიებები, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანმოკლე პაემნის მინის ბარიერის გარეშე, ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების ნორმების დაცვით განხორციელება; მსჯავრდებული, როგორც წესი, სასჯელს იხდის მის ან მისი ახლო ნათესავის საცხოვრებელ ადგილთან ყველაზე ახლოს მდებარე, შესაბამისი ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში, გარდა პენიტენციური კოდექსის 52-ე მუხლის მე-4 ნაწილით გათვალისწინებული შემთხვევებისა.  მაქსიმალურად უზრუნველყოს პატიმრის იმ პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსება, რომელიც მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარეობს; დღეისთვის საქართველოს პენიტენციურ სისტემაში ფუნქციონირებს ერთი №5 ქალთა სპეციალური დაწესებულება, რომლის რესურსი სრულად უზრუნველყოფს ქალ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა განთავსებას და ამ მხრივ დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობის საჭიროება არ არსებობს. თუმცა, მიზანშეწონილია საკითხის შესწავლა პატიმრის ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში მისს მოთავსების კონტექსტში.  შეისწავლოს დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობის მიზანშეწონილობის საკითხი, რაც შესაძლებელს გახდის პატიმარი ქალის მოთავსებას მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში; პენიტენციურ დაწესებულებაში ამანათის შეგზავნასთან დაკავშირებით არსებულ რეგულაციებში ნებისმიერი ცვლილება პენიტენციური სამსახურის მიერ დროულად ეცნობება ბრალდებულებს/მსჯავრდებულებს და მათი ოჯახის წევრებს. იმავდროულად, მნიშვნელოვანია, ასეთი მიდგომა გაგრძელდეს, ამასთან შეტყობინება განხორციელდეს გონივრული ვადით ადრე, როდესაც ადგილი აქვს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნას.  უზრუნველყოს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებმა გონივრული ვადით ადრე მიაწოდონ ინფორმაცია პატიმრებს და მათი ოჯახის წევრებს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნასთან დაკავშირებით; სსიპ - აღსრულების ხელშეკრულების ეროვნულ რეგისტრაციის“ ბიუროში პროექტი მომზადებულია და „სასყიდლიანი საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად მიმდინარეობს მუშაობა ცალკეული დებულების საბოლოოდ დახვეწისა და შემდგომი მოქმედებების განხორციელების მიზნით.  უზრუნველყოს „სასყიდლიანი ხელშეკრულების რეგისტრაციის“ პროექტის გონივრულ ვადებში დასრულება და კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემდგომი პროცედურების განხორციელება; გაერო-ს ქალთა ორგანიზაციას 2025 ფარგლებში დაგეგმილი აქვს თანამშრომლობა ძალადობრივი წელს მიმდინარე პენიტენციურ ქცევის კორექციის პროექტის სისტემასთან პროგრამის (PRIA) გასაუმჯობესებლად. სამუშაო მოიაზრებს პროგრამის განახლება/გაუმჯობესებას, შეფასების დანერგვასა სისტემის განთავსებულ და მეუღლეზე/პარტნიორზე პილოტირებას. პენიტენციურ მოძალადე სისტემაში მსჯავრდებულებისთვის ფსიქოლოგის ან სოციალური მუშაკის მიერ ხდება ქცევის კორექციის პროგრამის შეთავაზება, რომლის დროსაც ფორმდება პროგრამაში ჩართულობის თანხმობის/უარის ოქმი. ყველა დახასიათებაში, რომელიც მსჯავრდებულის საშეღავათო საკითხს ეხება, აღინიშნება მსჯავრდებულის მზაობა ქცევის პროგრამაში ჩართულობაზე მიღწეული შედეგებით ან უარი შეთავაზებაზე, რაც თავისთავად მსჯავრდებულის ცვლილების მოტივაციის მაჩვენებელია და მნიშვნელოვანი ინფორმაციაა ადგილობრივი საბჭოს წევრებისთვის ან შეწყალების საკითხის განხილვისას. დახასიათებაში ინფორმაციის ასახვის გარდა, პრაქტიკაში დაინერგა ქცევის პროგრამის კურსდამთავრებულების წახალისებაზე წარდგინება, მოქმედი კანონმდებლობით დადგენილი წახალისების ერთ-ერთი ფორმით.  განაგრძოს ქმედითი ნაბიჯები ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამების გასაუმჯობესებლად და მოძალადე მსჯავრდებულთა ჩართულობის გასაზრდელად, მათ შორის, ეფექტიანი წახალისების სისტემის დანერგვით; პენიტენციურ დაწესებულებაში გინეკოლოგიური/რეპროდუქციული სერვისის მყოფი ქალებისთვის სხვა მსგავსად, სამედიცინო ჩვენებით ჩასატარებელი აბორტი ფინანსდება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ.  უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს სამედიცინო ჩვენებით ჩასატარებელი აბორტის დაფინანსება, პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ქალებისთვის სხვა გინეკოლოგიური სერვისის მსგავსად; უკანონო მფლობელობიდან/სარგებლობიდან უძრავი ნივთის გამოთხოვის (გამოსახლების) საქმეებთან დაკავშირებით წარმოების რიგითობის განსაზღვრისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს ყველა შესაძლო შემთხვევა, რაც წარმოების მიმდინარეობისას შესაძლოა, ქმნიდეს საქმეთა პრიორიტეტულად აღსრულების საფუძველს.  „სხვისი მფლობელობიდან ან/და სარგებლობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის შესახებ სააღსრულებო საქმეების აღსრულების რიგითობის განსაზღვრისას გაითვალისწინოს მხარეთა უფლებრივი, სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა, მესაკუთრის უფლების აღდგენის გაუმართლებელი დაყოვნების გამორიცხვით; სსიპ იუსტიციის „საქართველოს შესაძლებლობის მქონე პირთა სასწავლო უფლებების ცენტრმა“ შესახებ შეზღუდული საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისა და მასწავლებლებისთვის 2024 წელს ჩაატარა 36 ტრენინგი, რომლებშიც მონაწილება მიიღო 677-მა პირმა.  გააგრძელოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წამომადგენლებისა და მასწავლებლებისთვის; სპეციალური პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობით დაწესებულებები სამსახური მომსახურებას. უზრუნველყოფილია ყოველწლიურად შესაბამისად, ყიდულობს პენიტენციური სათარჯიმნო/მთარგმნელობითი მომსახურებით. სამსახურსა და მთარგმნელობით კომპანიას შორის გაფორმებული სათარჯიმნო/მთარგმნელობითი მიხედვით, მომსახურების დაწესებულებას. მომსახურების გაწევის მნიშვნელოვანია ადგილი შესყიდვის მოიცავს ხელშეკრულების ყველა არაქართულენოვანი პენიტენციურ პატიმრებისთვის ინფორმაციის მიწოდება ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ, ასევე მათი უფლება-მოვალეობების, მათდამი მოპყრობის წესებისა და სხვა რეგულაციების თაობაზე.  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ ინფორმაციის მათთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება ინდივიდუალურად ბუკლეტების გადაცემით, ასევე ამგვარი შესაძლებლობის შესახებ ინფორმაცია მათთვის გასაგებ ენებზე გამოაკრას პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელი კორპუსების კედლებზე;  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის, პატიმრის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის, დისციპლინური სამართალწარმოების წესების, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლებისა და სახეების, ასევე რეაბილიტაციარესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ინფორმაციის თარგმნა და განთავსება პენიტენციური დაწესებულებების ბიბლიოთეკაში, დაწესებულების კორპუსის სართულებზე, გასეირნების სივრცეებთან, სატელეფონო საუბრების ოთახებში;  უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ/სათანადოდ არ ფლობენ ქართულ ენას, მათთვის გასაგებ ენაზე ბუკლეტების მომზადება პატიმრის უფლებამოვალეობების შესახებ და გადაცემა; პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრებს შორის ინტერეთნიკური კონფლიქტები არ დაფიქსირებულა, თუმცა, ასეთის პრევენციისთვის მიზანშეწონილია საკითხის საფუძვლიანად შესწავლა.  შეისწავლოს პატიმრებს შორის ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად გრძელვადიანი გეგმის შემუშავების საჭიროების საკითხი; მნიშვნელოვანია ინდივიდუალურ ბავშვებთან საჭიროებებზე ინტერდისციპლინური, ორიენტირებული განგრძობითი ინტერვენციის და სერვისი მიმართული იყოს როგორც ყველა ასაკის ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე.  გააგრძელოს ბავშვებთან ინტერდისციპლინური, განგრძობითი და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული ინტერვენციის სერვისი, რომელიც მიმართული იქნება როგორც ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე, როგორც 14 წლამდე, ასევე, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ასაკს მიღწეული ბავშვებისთვის. საქართველოს პროკურატურა: ანგარიშის თანახმად, საანგარიშო პერიოდში, რუსეთის ფედერაციის მიერ 2023 წელს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე საქართველოს მოქალაქის - თამაზ გინტურის მკვლელობის გამოძიების მიმართულებით ხელშესახები პროგრესი არ დგინდება.  უზრუნველყოს თამაზ გინტურისა და ლევან დოთიაშვილის თავისუფლების უკანონო აღკვეთის, თამაზ გინტურის განზრახ მკვლელობისა და ცეცხლსასროლი იარაღის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარების ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; 2023 წელს, კურორტ შოვში განვითარებული სტიქიური მოვლენების თაობაზე გამოძიება მიმდინარეა და მოპოვებული ინფორმაციისა და მტკიცებულებების შესაბამისად, შესაძლებელია, დღის წესრიგში დადგეს სისხლის სამართლის საქმეზე კვალიფიკაციის შეცვლის საკითხი.  უზრუნველყოს 2023 წელს კურორტ შოვში განვითარებულ სტიქიურ მოვლენაზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და მტკიცებულებების შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმეზე კვალიფიკაციის შესაძლო დაზუსტება; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მხრიდან ი.წ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით.  უზრუნველყოს მოქალაქე ი.წ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის აპრილიმაისის პერიოდის საპროტესტო აქციის მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ბ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. უზრუნველყოს 2024 წლის აპრილი-მაისის პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო  აქციების მონაწილეთა ძალადობით მიმართ გადამეტების სამსახურებრივი შესაძლო ფაქტზე უფლებამოსილების მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის ნოემბრიდან 2025 წლის მარტამდე პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო აქციების მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებისა და ძალადობის მუქარით, ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის შესაძლო ფაქტებზე.  უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის ნოემბრიდან 2025 წლის მარტამდე პერიოდში მიმდინარე სამსახურებრივი საპროტესტო აქციების უფლებამოსილების მონაწილეთა ძალადობით მიმართ გადამეტებისა და ძალადობის მუქარით, ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის შესაძლო ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; სახალხო დამცველის დაკვირვების საფუძველზე, არსებობს წუხილი საგამოძიებო ორგანოების მიერ საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 156-ე მუხლის (დევნა) არაერთგვაროვნად გამოყენების თაობაზე.  შესაბამისი ღონისძიებ(ებ)ის გატარების გზით ხელი შეუწყოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის მუხლის (დევნა) გამოყენების სამართლის საქმეზე, 2024 156-ე ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; მიმდინარეობს გამოძიება სისხლის წლის საპარლამენტო არჩევნების შესაძლო გაყალბების ფაქტზე, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1643 მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის ნიშნებით. გამოძიების ფარგლებში ჩატარებულია 800-მდე საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედება, გამოკითხულია 400-მდე პირი. გარდა ამისა, წინასაარჩევნო პერიოდში და არჩევნების დღეს ჩადენილ შესაძლო დანაშაულებზე, ამ ეტაპზე, სისხლისსამართლებრივი დევნა დაწყებულია 5 პირის მიმართ, დაზარალებულად ცნობილია 12 ფიზიკური და 1 იურიდიული პირი.  უზრუნველყოს 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებთან (წინასაარჩევნო პერიოდსა და არჩევნების დღეს ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებები) დაკავშირებულ სისხლის სამართლის საქმეებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და სავარაუდო დაზარალებულთა საპროცესო უფლებების დაცვა; ანგარიშის თანახმად, სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიების მიმართულებით, გასული წლის მსგავსად, კვლავ იკვეთება პრობლემები სავარაუდო შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილი დანაშაულების გამოძიებისა და სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების პროცესში.  გააგრძელოს თანამშრომელთა გადამზადება მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებისთვის შეუწყნარებლობით მათი კვალიფიკაციის ასამაღლებლად. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო: სახალხო დამცველი, წინა წლების მსგავსად, კვლავ ამახვილებს ყურადღებას პოლიციის მიერ პირის ინფორმირებაზე მისი უფლებების შესახებ. ანგარიშის თანახმად, სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ ჩატარებული ინტერვიუების შედეგებზე დაყრდნობით, სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ არსებობს გარკვეული გამოწვევები დაკავებულ პირებისთვის უფლებების განმარტების კუთხით.  გააგრძელოს ადმინისტრაციული უფლებების განმარტების წესით პრაქტიკის დაკავებული პირისთვის შესწავლა ნაკლოვანებების და მისი გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია ადვოკატთან დაკავშირების მოთხოვნის დოკუმენტირების კუთხით არსებულ მდგომარეობაზე და აღნიშნულია, ადვოკატებს ხშირად დაკავებულების ოჯახის წევრები უკავშირდებიან. რომ ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ ერთეული შემთხვევების გარდა, სისხლის სამართლის წესით დაკავების შემთხვევაში, ოჯახი ინფორმირებულია დაკავების თაობაზე. უზრუნველყოს,  რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა გააგრძელოს დაკავებული პირის მიერ თავისი ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის მისი დაკავების დოკუმენტირების შესახებ შეტყობინების პრაქტიკაზე მოთხოვნის სათანადოდ შერჩევის პრინციპით შემთხვევითი დაკვირვება; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია პოლიციის დაწესებულებებში ადვოკატთან კონფიდენციალური გასაუბრების საკითხზე და აღნიშნულია, რომ დაკავებულები ადვოკატს ძირითადად ღია, სამუშაო სივრცეში ხვდებიან, სადაც პოლიციის თანამშრომლები იმყოფებიან და ამდენად, დაკავებულ პირსა და ადვოკატს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვა სირთულეებთან არის დაკავშირებული.  გააგრძელოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებულ პირსა და ადვოკატს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვის პრაქტიკაზე დაკვირვება და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ანგარიშის თანახმად, 2024 წლის მდგომარეობით სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებდა დროებითი მოთავსების 23 იზოლატორში, თუმცა სამედიცინო პერსონალი 24 საათის განმავლობაში მხოლოდ 16 იზოლატორში მორიგეობდა. 7 დროებითი მოთავსების იზოლატორში კვლავ არ იყო სამედიცინო პუნქტი და დაზიანებების დოკუმენტირებას ახდენდნენ სასწრაფო დახმარების ექიმები.  გაზარდოს იმ დროებითი მოთავსების იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს; ანგარიშის თანახმად, 2024 წელს პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ შესწავლილი საქმეების ნაწილში გამოიკვეთა დროებითი მოთავსების იზოლატორების ექიმების მიერ დაზიანებების არასრულყოფილად აღწერის შემთხვევები. ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ პრევენციული ჯგუფის წევრების მიერ ნანახი ფოტოების ხარისხი არ იყო დამაკმაყოფილებელი, კერძოდ, ფოტოები იყო ბუნდოვანი, არასაკმარისი ან ზედმეტი განათების პირობებში გადაღებული. სახალხო დამცველის შეფასებით, სირთულეები გამოიკვეთა გადაღებული და კომპიუტერებში შენახული ფოტომასალის მარტივად მოძიების კუთხითაც.  უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ახლად დასაქმებული ექიმების გადამზადება დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ; სახალხო დამცველი ვიდეოჩანაწერებთან დაკავშირებით, წლებია გასცემს რეკომენდაციებს ნორმატიული აქტით დასარეგულირებელ ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა, მოქალაქეებთან ურთიერთობისას სამხრე კამერებით და პოლიციის ავტომანქანაში დაკავებულის ყოფნისას ვიდეოგადაღების ვალდებულება და გონივრული ვადით მასალის შენახვა. 2024 წელს, ნორმატიულ დონეზე ამ მხრივ ცვლილება არ განხორციელებულა. ანგარიშის თანახმად, პრაქტიკაში კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტისა თანამშრომლები მოქალაქეებთან პატრულ და ინსპექტორები/ცენტრალური ტერიტორიული ურთიერთობისას ორგანოების ვიდეოგადაღებას იშვიათად იყენებენ.  თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა ტერიტორიული ორგანოებისა და კრიმინალური პოლიციის თანამშრომლების სამხრე კამერებით აღჭურვის საკითხზე;  პატრულ-ინსპექტორთა განხორციელებისას მომზადებისა გააგრძელოს მათი და გადამზადების მოქალაქეებთან პროგრამების ურთიერთობის პროცესის ვიდეოგადაღების კომპონენტის სწავლება;  თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა პოლიციის ავტომანქანების შიდა და ვიდეომეთვალყურეობის სისტემით აღჭურვის საკითხზე; გარე პერიმეტრის  თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა დაკავებული პირის პოლიციის ავტომანქანაში ყოფნის პერიოდის უწყვეტი ვიდეოგადაღების საკითხზე; ანგარიშის თანახმად, გარკვეული ხარვეზები გამოვლინდა ადმინისტრაციული დაკავების ოქმების შევსებისას მათში ისეთი სახის ინფორმაციის მითითების კუთხით, როგორიცაა: ადგილი ჰქონდა თუ არა დაკავების დროს დაკავებულის მხრიდან წინააღმდეგობის გაწევას; მიმართეს თუ არა იძულების ზომას და რა ფორმით.  უზრუნველყოს, შეისწავლოს რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა სამართალდარღვევის „ადმინისტრაციული საქმეებთან დაკავშირებით სამინისტროს უფლებამოსილი პირების მიერ შესადგენი დოკუმენტების ფორმების დამტკიცებისა და შევსება-წარმოების წესის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 15 აგვისტოს №625 ბრძანებით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის შევსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ანგარიშის თანახმად, მნიშვნელოვანია დაკავებულ პირთა აღრიცხვის ჟურნალების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში გადასაყვან პირთა აღრიცხვის გამართული წარმოება, ისევე როგორც შინაგან საქმეთა სამინისტროს ყველა პოლიციის დეპარტამენტისთვის, სამმართველოსა და განყოფილებისთვის ერთიანი ჟურნალის ფორმის შემუშავება, სადაც აღინუსხება მოქალაქეთა შენობაში შესვლისა და შენობის დატოვების თარიღი და დრო, ასევე შესვლის მიზანი.  გააგრძელოს დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესაყვან პირთა აღრიცხვის წარმოების პრაქტიკის შესწავლა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლების რეგულარული სწავლების მნიშვნელობაზე ადამიანის უფლებებსა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების დაკავშირებულ საკითხებზე. ეფექტიანად განხორციელებასთან  გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლების სწავლება ადამიანის უფლებებსა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების ეფექტიანად განხორციელებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე; საანგარიშო პერიოდში სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ განხორციელებული მონიტორინგის ვიზიტების დროს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს განთავსებული მიგრაციის პირებიდან დეპარტამენტის 11 იყო დროებითი არასრულწლოვანი. განთავსების სახალხო ცენტრში დამცველის შეფასებით, მათ არ აქვთ შეთავაზებული მრავალფეროვანი აქტივობები და მხოლოდ ტელევიზორის ყურება შეუძლიათ. სახალხო დამცველი ასევე ყურადღებას ამახვილებს ცენტრში სოციალური მუშაკისა და ფსიქოლოგის მუდმივი ხელმისაწვდომობის აუცილებლობაზე, ასევე, ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოსა და ბავშვებისთვის მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდების აუცილებლობაზე.  მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გააგრძელოს არასრულწლოვანთა და მცირეწლოვან ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოს შექმნაზე ორიენტირებული ღონისძიებების განხორციელება;  უზრუნველყოს, რომ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში არასრულწლოვანის მოთავსების შემთხვევაში ცენტრში მუდმივად იმყოფებოდეს ფსიქოლოგი და მას ჰქონდეთ არასრულწლოვანთან პირადი კონტაქტის შესაძლებლობა, აგრეთვე, უზრუნველყოს, რომ არასრულწლოვნის მიმართ ადმინისტრაციული საქმისწარმოების ფარგლებში ყველა მოქმედება ხორციელდებოდეს სოციალური მუშაკის ჩართულობით;  მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გაიზარდოს არასრულწლოვანთა სუფთა ჰაერზე გასეირნების დრო და არასრულწლოვნებს შეეთავაზოთ მათზე მორგებული აქტივობები, მათ შორის, საგანმანათლებლო აქტივობები;  მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსებული არასრულწლოვნებისთვის უზრუნველყოს მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება; ანგარიშის თანახმად, მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის ადმინისტრაცია დაწესებულებისთვის გამოწვევებთან დამახასიათებელი გამკლავებას ღონისძიებების პენიტენციური გატარებით ცდილობს, კერძოდ, განთავსებული პირების განცალკევებით მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში, სადაც საცხოვრებელ ფლიგელთან შედარებით ბევრად მძიმე პირობებია.  გააგრძელოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის თანამშრომელთა სწავლება კონფლიქტების პრევენციისა და მართვის საკითხებზე;  უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლის საფუძველზე მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსება გამოიყენებოდეს უკიდურესი ღონისძიების სახით და იმავდროულად, უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა შეისწავლოს მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; სახალხო დამცველი ყურადღებას ამახვილებს შესაძლო დანაშაულის ფაქტების გამოძიების განმახორციელებელ სხვა საგამოძიებო უწყებასთან საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან თანამშრომლობის მნიშვნელობაზე გამოძიების ეფექტიანად წარმართვისთვის.  საქართველოს სისხლის გათვალისწინებული წესით სამართლის ითანამშრომლოს საპროცესო კოდექსით შესაბამის საგამოძიებო სამსახურთან; სახალხო დამცველის მრავალწლიანი რეკომენდაციაა პოლიციელებისთვის სავალდებულო იყოს საპოლიციო ღონისძიებისას სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენება. 2022 წელს სახალხო დამცველმა ამ მიზნით კონსტიტუციური სარჩელითაც მიმართა საკონსტიტუციო სასამართლოს.  შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა საპოლიციო ღონისძიებების განხორციელებისას სამხრე ვიდეოკამერების გამოყენების საკითხზე; ანგარიშის თანახმად, 2024 წლის გაზაფხულის საპროტესტო აქციების თანადროულად საპროტესტო აქციების მონაწილეებსა და აქტივისტებს უცნობი ნომრებიდან მასობრივად ურეკავდნენ, რასაც თან ახლდა სიტყვიერი შეურაცხყოფა და მუქარა. აღნიშნულ ფაქტებთან დაკავშირებით დაწყებულია გამოძიება.  გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება გაზაფხულის აქციების პარალელურად განხორციელებული ე.წ. სატელეფონო მუქარების საქმეზე; ანგარიშის თანახმად, ზამთრის და გაზაფხულის აქციების პერიოდში დაფიქსირდა აქტივისტებზე და პოლიტიკოსებზე ფიზიკური ძალადობის ფაქტები, რომლებზეც დაიწყო გამოძიება.  გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება მოქალაქეებსა და პოლიტიკოსებზე თავდასხმის ფაქტებზე. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ გასული წლების მსგავსად, კვლავ შეუსრულებელია სახალხო დამცველის რეკომენდაცია და ნორმატიულად არ განსაზღვრულა სპეციალურ ოპერაციაში მონაწილე სამართალდამცავთა მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენების ვალდებულება და სპეციალური ოპერაციისას სამხრე კამერის გამოყენების წესი. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო: საქართველოს სახალხო დამცველი ანგარიშში კვლავ ამახვილებს ყურადღებას საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში არაფორმალური და კოლექტიური სასჯელების გამოყენების პრევენციის აუცილებლობაზე. სახალხო დამცველი, წინა წლების მსგავსად, აუცილებლად მიიჩნევს სამხედრო პოლიციის დეპარტამენტის მხრიდან აღნიშნული მიმართულებით შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების განხორციელებას.  გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა. ანგარიშის თანახმად, კვლავ გამოწვევადაა დასახელებული თავდაცვის ძალებში ჩარიცხული პირადი შემადგენლობის ინფორმირების საკითხი მათი უფლებების, მოვალეობებისა და გასაჩივრების მექანიზმების თაობაზე. გააგრძელოს  საქართველოს შემადგენლობისათვის თავდაცვის ადამიანის ძალების უფლებებისა და პირადი მოვალეობების და გასაჩივრების მექანიზმების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება, მათ შორის, მარტივად გასაგები ენით (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირებების გარეშე) დაწერილი ბროშურის გავრცელებისა და ამ ინფორმაციის მათთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში გამოკვრის გზით. საქართველოს სახალხო დამცველი მიესალმება იმ ფაქტს, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. იმავდროულად, ანგარიშში ყურადღება გამახვილებულია ცალკეული ინფრასტრუქტურული პრობლემის გამოსწორებისა და რიგ საცხოვრებელ საკნებში სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების გაუმჯობესების აუცილებლობაზე. ანგარიშში ასევე ყურადღება გამახვილებულია სამხედრო მოსამსახურეების ინვენტარით უზრუნველყოფის აუცილებლობაზე. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში ინფრასტრუქტურის განვითარების  გეგმების შესაბამისად, სარემონტო/სამშენებლო გააგრძელოს სამუშაოები, პირადი შენობა-ნაგებობების შემადგენლობისათვის სანიტარიულ-ჰიგიენური კვანძების მოწყობა და სამხედრო მოსამსახურეების ინვენტარით უზრუნველყოფა. ანგარიშის თანახმად, ზოგიერთ სამხედრო ნაწილში ვიზიტების დროს არ იყო წყლის დისპენსერი და სამხედრო მოსამსახურეებს სასმელი წყლის ავსება ონკანებიდან ერთჯერადი ბოთლებით უწევდათ.  გააგრძელოს საჭიროებიდან საქართველოს გამომდინარე, თავდაცვის წყლის ძალების ქვედანაყოფების დისპანსერების შესყიდვის ღონისძიებები. ანგარიშში, სამხედრო ნაწილებში განხორციელებული ვიზიტების დროს, სამხედრო მოსამსახურეებთან ჩატარებული გასაუბრებების შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურეების ნაწილთან მიმართებით კვლავ არსებობს სახანძრო უსაფრთხოების სწავლების აუცილებლობა არსებული სტანდარტის მოთხოვნათა შესაბამისად.  გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისთვის სახანძრო უსაფრთხოების სწავლება არსებული სტანდარტების შესაბამისად. ანგარიშის თანახმად, წინა წლების მგავსად, 2024 წელსაც კვლავ დღის წესრიგში იდგა სამხედრო ნაწილების სამედიცინო პუნქტებსა და ლაზარეთებში სამედიცინო პერსონალისთვის განკუთვნილი ვაკანსიების შევსების საკითხი.  შეიუნარჩუნოს სამედიცინო პერსონალის ზრდის ტენდენცია. ამასთან, გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში ვაკანტური თანამდებობების დაკომპლექტებისთვის სამედიცინო პერსონალის მოძიების/შერჩევის/დანიშვნის პროცესი. საქართველოს სამხედრო სახალხო ნაწილებში დამცველი დასაქმებული ანგარიშში სამედიცინო ყურადღებას ამახვილებს პერსონალის უწყვეტი გადამზადებისა და მათთვის პროფესიული ტრენინგების განგრძობადად ორგანიზების მნიშვნელობაზე.  გააგრძელოს სამხედრო ნაწილების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურეებს კვლავ არ უნაზღაურდებათ 50 პროცენტით ტრანსპორტირების და კომუნალური ხარჯები, როგორც ეს გათვალისწინებულია საქართველოს კანონმდებლობით.  გააგრძელოს შესაბამის უწყებებთან თავდაცვის ძალების პირად კონსულტაციები შემადგენლობაზე საქართველოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შეღავათების გასავრცელებლად. სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ვადიანი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის, ზოგადად უზრუნველყოფილი იყო საინფორმაციო საშუალებებზე ხელმისაწვდომობა. იმავდროულად, ანგარიშში, უფროსი სერჟანტი ზაზა ფერაძის სახელობის საწყისი საბრძოლო მომზადების ცენტრის წვევამდელებთან განხორციელებული გასაუბრების შედეგებზე დაყრდნობით აღნიშნულია, რომ სამხედრო მოსამსახურეებს ექმნებოდათ გარკვეული სირთულეები გარე სამყაროსთან კონტაქტისა და საინფორმაციო საშუალებებზე წვდომის კუთხით.  გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურეების საკომუნიკაციო და საინფორმაციო საშუალებებთან ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა სამხედრო სამსახურის გავლის თავისებურების გათვალისწინებით არასამუშაო საათებში. საქართველოს უსაფრთხოების სამსახური:  საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო: 2024 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტი მოიცავს იმ პაციენტების სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფას, რომლებიც გადიან სტაციონარულ მომსახურებას. საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით განსაზღვრულია გადაუდებელი სამედიცინო მომსახურება, გეგმური სამედიცინო მომსახურება კი თანადაფინანსებას ითვალისწინებს, რაც ისედაც ფინანსური რესურსის არმქონე პაციენტებისთვის დამატებითი ხარჯია.  შეისწავლოს სამედიცინო ფსიქიატრიულ მომსახურების სტაციონარში მოთავსებული თანაგადახდისა და პაციენტების სერვისებზე ხელმისაწვდომობის საკითხი. მისასალმებელია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამაში გათვალისწინებულია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მყოფ პირთა გადაუდებელი ქირურგიული და თერაპიული სტომატოლოგიური, ასევე გეგმიური სამედიცინო მომსახურებით უზრუნველყოფის საკითხი. აღნიშნული სერვისების შეუფერხებლად მიწოდებისთვის მნიშვნელოვანია, შესწავლილ იქნეს „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილებით დამტკიცებული „ზოგადი ანესთეზიით სტომატოლოგიური საქმიანობის/მომსახურების სანებართვო პირობების“ დაცვით სტომატოლოგიური მომსახურების უზრუნველყოფის საკითხი ფსიქიტრიულ დაწესებულებებში.  შეისწავლოს „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილებით დამტკიცებული „ზოგადი ანესთეზიით სტომატოლოგიური დაცვით საქმიანობის/მომსახურების სტომატოლოგიური მომსახურების სანებართვო პირობების“ უზრუნველყოფის საკითხი ფსიქიტრიულ დაწესებულებებში. ანგარიშში გამოკვეთილია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული შესაბამისი გამოვლენისა ასაკობრივი და ჯგუფის სკრინინგის პაციენტებისთვის სახელმწიფო დაავადებათა პროგრამით ადრეული გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საჭიროება. (პროგრამა ითვალისწინებს საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული კიბოს სკრინინგს სკრინინგულ კვლევებს სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფებისთვის, რომელთა შორის იგულისხმება ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირებიც). პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ბედიანის შშმ პირთა პანსიონსატის ვიზიტის შემდგომ ანგარიშში (2024 წ.) აღნიშნულია, რომ 2024 წელს რამდენიმე ბენეფიციარს ჩაუტარდა სკრინინგული გამოკვლევა, თუმცა მნიშვნელოვანია, რომ ყველა ბენეფიციარს შესთავაზონ და ჩაუტარონ სკრინინგული გამოკვლევები.  შეისწავლოს პაციენტებისთვის ფსიქიატრიულ ჯანმრთელობის დაწესებულებებში დაცვის მოთავსებული სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საკითხი. ფსიქიატრიული დაწესებულებები არ აღრიცხავენ იმ პაციენტთა გარდაცვალებას, რომლებიც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო გადაყვანილები იყვნენ სხვა საავადმყოფოში. ამის მიზეზად კვლავ სახელდება ის, რომ პაციენტის გაწერის შემდეგ, დაწესებულებას აღარ აქვს პაციენტის მდგომარეობის მონიტორინგის ვალდებულება. სამედიცინო დოკუმენტაციის შესწავლის შედეგად გამოიკვეთა, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია ასევე, პაციენტთა გარდაცვალების ზუსტი მიზეზების დადგენა, რადგან არ ტარდება ექსპერტიზა. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დაცული ჩანაწერები, ამ თვალსაზრისით, არაინფორმატიულია და მითითებულია სიკვდილის სხვა დაუზუსტებელი და არაზუსტად განსაზღვრული მიზეზები.  განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი პაციენტის გარდაცვალების კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, პაციენტთათვის გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხის კუთხით. 2024 წლის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამის ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების კომპონენტი მოიცავს წამლის გვერდითი ეფექტების კონტროლის უზრუნველყოფას იმ პაციენტებისთვის, რომლებიც გადიან სტაციონარულ მომსახურებას. თუმცა, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ გამოწვევაა ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვა. მნიშვნელოვანია, სსიპ სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტომ, რომელიც ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მონიტორინგის განმახორციელებელი უწყებაა, შეისწავლოს დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა, რაც აუცილებელია ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორად შერჩევისთვის. საანგარიშო პერიოდში მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, მიმდინარეობს პროტოკოლების გადახედვა გვერდითი მოვლენების გამოსავლენად და მათ სამართავად საჭირო კვლევების გამოსაკვეთად. ამის შემდეგ, სსიპ - სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტო შეძლებს შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელებას.  დაავალოს სამედიცინო და ფარმაცევტული საქმიანობის რეგულირების სააგენტოს, შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა ანგარიშის თანახმად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტები არ არიან სრულად დაცულნი პერსონალის მხრიდან არასათანადო მოპყრობისგან. მნიშვნელოვანია, რომ პერსონალის საქმიანობის ხარისხის შეფასების მიზნით, დაწესებულებებში განხორციელდეს მონიტორინგი, რომელიც გამოავლენს და აღკვეთს დაწესებულებებში პერსონალის მიერ პაციენტების მიმართ ძალადობის, მათ შორის ინექციებისა და მედიკამენტების ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთების ფაქტებს.  საჭიროების შემთხვევაში, პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის კონკრეტულ შემთხვევებზე განხორციელოს შესაბამისი რეაგირება. ანგარიშის მიხედვით, სპეციალური პრევენციის ჯგუფის მიერ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ჩატარებული მონიტორინგის ვიზიტებისას გამოიკვეთა, რომ სპეციალისტების მხრიდან არ პაციენტების მიუთითებდნენ ხდება პაციენტებთან აქტიური კომუნიკაცია. პერსონალის გულგრილობაზე მათ მიმართ. ასევე, აღნიშნავდნენ, რომ როდესაც რაიმე საჭიროება აქვთ, მათ არ უსმენენ და ინექციით ემუქრებიან. ის გარემოება, რომ ამ დრომდე არ არის შემუშავებული და დანერგილი ფსიქიატრიულ დეტალური დაწესებულებები ინსტრუქცია, პერსონალის უარყოფითად პაციენტებთან აისახება ურთიერთობის ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე.  სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს. 2024 წელს კვლავ პრობლემური იყო პაციენტთა შორის კონფლიქტების, სიტყვიერი და კონკრეტული ფიზიკური ძალადობის სტრატეგიის შემთხვევები. არარსებობის ძალადობის პირობებში, პრევენციის ფსიქიატრიული დაწესებულებები სათანადოდ ვერ უმკლავდებიან ამ კუთხით არსებულ პრობლემებს. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არ ხდება დაპირისპირებების გამომწვევი მიზეზების შესწავლა და პრევენცია, არც უკვე განხორციელებულ კონფლიქტებს მოჰყვება სათანადო რეაგირება. ამასთან, ძალადობის მსხვერპლი პაციენტები არ იღებენ ფსიქოთერაპიულ მხარდაჭერას და სამართლებრივ დახმარებას.  სამინისტრომ შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების ქმედითი მექანიზმი, სადაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; უწყების მიმართ გაცემული არაერთი რეკომენდაციის მიუხედავად დღემდე არ არის შემუშავებული სავალდებულო, და დანერგილი კრიზისული ფსიქიატრიული შემთხვევების დაწესებულებებისთვის პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი დაწესებულებების მიერ სიტუაციის ესკალაციის რისკების მინიმუმამდე შესამცირებლად, რათა საჭირო აღარ გახდეს უკიდურესი ზომების მიღება.  შემუშავდეს და დაინერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმადე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტისათვის ფიზიკური პროცედურების შესახებ შემუშავდეს შეზღუდვის ინსტრუქცია, ფსიქიკური მეთოდების სადაც აშლილობის გამოყენების დეტალურად მქონე წესისა და განისაზღვრება ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტის მიმართ შეზღუდვის მეთოდის გამოყენების შემთხვევაში დაწესებულებების მიერ სავალდებულოდ გასატარებელი ღონისძიებები.  განიხილოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის შემუშავების საკითხი. ანგარიშის მიხედვით, 2023 წლისგან განსხვავებით, 2024 წლის განმავლობაში სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია პაციენტთა იზოლირების შესახებ. თუმცა, 2023 წლის ანგარიშში მითითებული პრობლემა, რომელიც ბათუმის სამედიცინო ცენტრსა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში პაციენტების სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკას ეხებოდა, სამინისტროს ჯერ კიდევ არ შეუსწავლია და, შესაბამისად, არც ზომები მიუღია მის აღმოსაფხვრელად.  განახორციელოს პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკის შესწავლა და საჭიროების შემთხვევაში, აღმოფხვრას განცალკევების პრაქტიკა. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ პაციენტთა ჩაკეტილ პალატებში ხანგრძლივად განთავსება უკიდურესად შემზღუდველია და შეუსაბამო ადამიანის უფლებებზე ორიენტირებულ უსაფრთხო და თერაპიულ ფსიქიატრიულ სტაციონარულ მომსახურებასთან.  განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახების შექმნის ვალდებულების მონიტორინგი, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟების მიერ, სტაციონარში პაციენტების არანებაყოფლობით გადაყვანისას, მათი უფლებების დაცვის მიზნით მნიშვნელოვანია, 112-ის ბრიგადის ექიმებისთვის შემუშავდეს პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად გაითვალისწინებს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრის, პაციენტისთვის თავისუფლების შეზღუდვის საფუძვლისა და მისი უფლებების განმარტების შესახებ საკითხებს.  შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შემოსული ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟებისთვის შეიმუშაოს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრისა და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, პაციენტის ნებაყოფლობითი მკურნალობისათვის სტაციონარში მოთავსება ხდება მისი თხოვნით ან/და ინფორმირებული თანხმობით, რაც დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო დოკუმენტაციაში პაციენტის ან მისი კანონიერი წარმომადგენლის ხელმოწერით. ნებაყოფლობითი მკურნალობის არსი გულისხმობს იმასაც, რომ პაციენტს ნებისმიერ დროს უნდა შეეძლოს სტაციონირებაზე ინფორმირებული თანხმობის უკან გამოთხოვა და ფსიქიატრიული დაწესებულების დატოვება. ფსიქიატრიული დაწესებულებები არანებაყოფლობითი სტაციონარული დახმარებისთვის აუცილებელი სამართლებრივი პროცედურების ამოქმედებას თავს არიდებენ. მათგან თავის არიდების მიზნით, დაწესებულებები პაციენტებს ფორმალურად, ნამდვილი ნების გამოვლენის გარეშე აწერინებენ ხელს ინფორმირებულ თანხმობაზე და დე ფაქტო უზღუდავენ თავისუფლებას. პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ დაწესებულებაში, ერთი პირიც კი არ ყოფილა არანებაყოფლობითი მკურნალობის სამართლებრივი სტატუსით, მაშინ როდესაც არაერთი პაციენტი ღიად გამოთქვამდა დაწესებულების დატოვების სურვილს. ყოველივე აღნიშნული მიუთითებს პაციენტის ნების უგულებელყოფაზე, ასევე, ფსიქიატრიული დაწესებულებების ინტერესზე, გვერდი აუარონ პაციენტის დაცვის სამართლებრივ გარანტიებს. განახორციელოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების  მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, რის შესაბამისადაც, შემხვედრი საჭიროების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევების ინსტრუქცია. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს კანონით ინფორმირებული თანხმობა სტაციონარში მოთავსებისა და მკურნალობის შესახებ დადასტურებული უნდა იქნეს სამედიცინო წარმომადგენლის მოთავსებაზე დოკუმენტაციაში ხელმოწერით. პაციენტის ანგარიშში თანხმობა კვლავ პაციენტის ან მისი კანონიერი აღნიშნულია, რომ სტაციონში გაიგივებულია თანხმობასთან, რაც სამართლებრივად გაუმართლებელია მკურნალობაზე და გამორიცხავს იმის შესაძლებლობას, რომ პაციენტმა თანხმობა განაცხადოს სტაციონირებაზე, მაგრამ არ ეთანხმებოდეს შეთავაზებულ მკურნალობას ან კონკრეტული მკურნალობის მეთოდებს. მონიტორინგის შედეგების მიხედვით, უმეტეს შემთხვევაში, პაციენტები მონაწილეობას არ იღებენ საკუთარი მკურნალობის დაგეგმვასა და შეფასებაში. მათი უმეტესი ნაწილისთვის უცნობია მკურნალობის სქემა, მედიკამენტების სახელწოდებები და მათი გვერდითი ეფექტები. პაციენტისგან ინფორმირებული წერილობითი თანხმობის მიღება მნიშვნელოვანია მკურნალობის როგორც დაწყების, ისე გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ეტაპებზე.  გადახედოს „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესს“, პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე № IV-300-12/ა ფორმის შევსების აუცილებლობის შესწავლის თვალსაზრისით. ანგარიშში კვლავ აღნიშნულია ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმის შემუშავებისა და დამტკიცების საჭიროების შესახებ.  შეისწავლოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმის ცვლილების საჭიროება. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების გაწევა მიიღწევა ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის უზრუნველყოფით, რაც ქმნის ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირების საჭიროებას.  გადახედოს ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ფორმის ცვლილების საჭიროებას, ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირების ჭრილში. ფსიქიატრიული დახმარების ბიო-ფსიქო-სოციალური მიდგომით ფსიქიატრიული დახმარებისა გაწევისას მნიშვნელოვანია, სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, სტაციონარმა პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური კომპონენტებზე და თითოეულ კომპონენტზე მიიღოს პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა. გადაიხედოს  არსებული ფსიქიატრიული მარეგულირებელი დაწესებულების გარემო, რომელიც ვალდებულებას, შეეხება სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული კომპონენტებზე და დახმარების ბიოფსიქოსოციალურ კომპონენტზე მიიღოს თითოეულ პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ სახეზეა პერსონალის მხრიდან პაციენტების მიმართ მათი ნების საწინააღმდეგოდ ინექციების გაკეთებისა და მედიკამენტების ძალით მიწოდების პრაქტიკა. შეისწავლოს  ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთების კონკრეტული შემთხვევები და გააუმჯობესოს მათი პრევენციის და მონიტორინგის მექანიზმები. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ საქართველოს ნებაყოფლობითი სტაციონარული ფსიქიატრიული კანონის დახმარებისას, მიხედვით, სტაციონარში მოთავსებული პაციენტი აღჭურვილია მნიშვნელოვანი სამართლებრივი გარანტიებით, მათ შორის უფლებით - ხანმოკლე ვადით დატოვოს სტაციონარი. კანონის თანახმად, პაციენტის ზემოაღნიშნული აუცილებლობისას, უფლება უსაფრთხოების შესაძლებელია მიზნით, შეიზღუდოს ექიმის უკიდურესი მიერ მიღებული გადაწყვეტილების საფუძველზე, რაც უნდა აისახოს სამედიცინო დოკუმენტაციაში. ანგარიშის მიხედვით სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ შპს „აღმოსავლეთ საქართველოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ განხორციელებული ვიზიტებისას გამოვლინდა, რომ ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფ პაციენტებს ყოველგვარი წერილობითი დასაბუთების გარეშე ეზღუდებათ სტაციონარიდან გაწერის ვადით დატოვების გარეშე, სტაციონარის ხანმოკლე შესაძლებლობა, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით.  შეისწავლოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების არსებული პრაქტიკა და მექანიზმები, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით. ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები ის პაციენტები, რომლებიც ითხოვენ გაწერას და რომელთა მიმართაც არ არსებობს არანებაყოფლობითი სამართლებრივი ფსიქიატრიული საფუძველი, დახმარების დაუყოვნებლივ პროცედურის უნდა გაწერონ გამოყენების სტაციონარიდან. მიუხედავად ამისა, 2024 წელს სპეციალური პრევენციული ჯგუფის მიერ შპს საქართველოს „აღმოსავლეთ ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრში“ განხორციელებული ვიზიტებისას გამოვლინდა, ყველა პაციენტი ფორმალურად ნებაყოფლობით იმყოფებოდა დაწესებულებაში, თუმცა როგორც გასაუბრებისას, ასევე სამედიცინო ჩანაწერებით დასტურდებოდა, რომ არაერთი პაციენტი უშედეგოდ ითხოვდა გაწერას. 2024 წელს დაფიქსირდა 2 პაციენტის დაწესებულებიდან გაქცევის მცდელობაც, რომელიც შემდგომ უკან დააბრუნეს. უზრუნველყოს სტაციონარში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების  საჭიროებებისა და მათი დაწესებულებიდან გაწერისა და სათემო სერვისებზე გადამისამართების შესაძლებლობის შეფასება. არასათანადო მოპყრობისაგან დასაცავად მნიშვნელოვანია უზრუნველყოფილ იქნეს პაციენტების ინფორმირებულობა სტაციონარის შინაგანაწესისა და მათი უფლებების შესახებ, მათ შორის, პაციენტებისთვის მისაწვდომ ადგილებში საინფორმაციო დოკუმენტების განთავსებისა და ამ ინფორმაციის პაციენტებისთვის გასაგები ენით განმარტების გზით.  შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და საჭიროების შემთხვევაში, შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, უზრუნველყონ სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ რეგულარულად პაციენტის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე. საანგარიშო პერიოდში, წინა წლების მსგავსად, გამოწვევას წარმოადგენდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობა ითვალისწინებს პაციენტის უფლებას, შეიტანოს საჩივარი და განცხადება სასამართლოსა და სხვა სახელმწიფო დაწესებულებებში, პაციენტის მიერ ამ მექანიზმების გამოყენების პროცედურა ნორმატიულ დონეზე კვლავ არ არის გაწერილი.  შემუშავდეს და მინისტრის ბრძანებით დამტკიცდეს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, „შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა, რომელიც გამოიყენება, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან სხვისი (გარშემომყოფთა) დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება პაციენტის სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია.“ ანგარიშის მიხედვით, პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების აქტიურად გამოყენების მიუხედავად, ყველა ეს შემთხვევა არ დოკუმენტირდება. შემოწმებულ დაწესებულებში ასევე პრობლემურია გამოყენებული შეზღუდვის მეთოდების დასაბუთება, რაც ზრდის თვითნებობის რისკს. არც 2024 წელს და არც გასულ წლებში, სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს პრევენციული ვიზიტების დროს, არასდროს უნახავს სამედიცინო ბარათში განთავსებული დოკუმენტირებული და დასაბუთებული გადაწყვეტილება პაციენტის უფლების შეზღუდვის შესახებ.  სამინისტრომ მონიტორინგის გზით შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; „ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ“ კანონის თანახმად, „შეზღუდვა არის უკიდურესი, გამონაკლისი ზომა, რომელიც გამოიყენება, როდესაც პაციენტის მიერ საკუთარი თავის ან სხვისი (გარშემომყოფთა) დაზიანების საფრთხე გარდაუვალია და მისი თავიდან აცილება პაციენტის სიტყვიერი დამშვიდებით ან მედიკამენტებით მკურნალობით შეუძლებელია.“ ანგარიშის მიხედვით, პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების აქტიურად გამოყენების მიუხედავად, ყველა ეს შემთხვევა არ დოკუმენტირდება. შემოწმებულ დაწესებულებში ასევე პრობლემურია გამოყენებული შეზღუდვის მეთოდების დასაბუთება, რაც ზრდის თვითნებობის რისკს.  კონკრეტული საჭიროების არსებობისას, სამინისტრომ, მონიტორინგის გზით, შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ არ არის დანერგილი პაციენტის მიმართ ჩადენილი შესაძლო ძალადობის დოკუმენტირებისა და საგამოძიებო უწყებაში შეტყობინების გაგზავნის სამართლებრივი მექანიზმი. დაზიანებების შესახებ დოკუმენტაცია ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ქაოსურად ან საერთოდ არ იწარმოება.  შეისწავლოს და საჭიროების შემთხვევაში, გააუმჯობესოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც გათვალისწინებული იქნება პაციენტთა სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების წესები ანგარიშში, წინა წლების მსგავსად შეფასებულია ფსიქიკური ჯანდაცვის სფეროში პაციენტთა უფლებების დაცვისა და მომსახურების ხარისხის შეფასების მონიტორინგის მნიშვნელობა უზრუნველყოფის და ხაზგასმულია, ჰოსპიტალგარე ფსიქიატრიული სახელმწიფო დახმარების ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმის შექმნის საჭიროება.  გადახედოს ჰოსპიტალგარე ფსიქიატრიული სახელმწიფო მომსახურების ხარისხისა ზედამხედველობის და უფლებების და დაცვის მონიტორინგის არსებულ მექანიზმებს, შეაფასოს მათი ეფექტურობა და, საჭიროების შემთხვევაში, დაიწყოს მუშაობა ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმის მომზადებაზე სახალხო დამცველი არაერთ ანგარიშში უთითებს, რომ საყურადღებოა მედიკამენტ „ზოპინის“ (აქტიური ნივთიერება „კლოზაპინი“) გამოყენება, როგორც სხვა ანტიფსიქოზურ და განსხვავებული ჯგუფის ფსიქოტროპულ მედიკამენტებთან ერთად, ისე მონოთერაპიის სახით, რადგან შესაძლებელია განვითარდეს გვერდითი ეფექტები. მნიშვნელოვანია, დაწესებულების თანამშრომლებს ჩაუტარდეთ სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომელთაც შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ.  უზრუნველყოს დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ გვერდითი „კლოზაპინის“ ეფექტები, რომლებმაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; 2024 წელს, წინა წლების მსგავსად, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში გამოწვევას წარმოადგენდა პერსონალის არასაკმარისი კვალიფიკაცია და მათი გადამზადების საკითხი რაც უარყოფითად აისახება ფსიქიატრიული დახმარების ხარისხზე, ამასთან, არასათანადო მოპყრობის რისკებს ქმნის.  უზრუნველყოს სანებართვო პირობების მონიტორინგი ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების/ტრენინგების კუთხით, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: დეესკალაციის ტექნიკები, ფსიქიკურ აშლილობათა მართვა, პაციენტის უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, განსაკუთრებით, ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრების და პრაქტიკაში განსახორციელებლად საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავების მიმართულებით. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მიერ საანგარიშო წელს მონახულებულ ინსტიტუციებში გამოიკვეთა, რომ ადგილი აქვს საყოფაცხოვრებო ნიადაგზე ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტებს და ძალადობას. კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგიის არარსებობის პირობებში პერსონალი მათგან მომდინარე საფრთხეების გამოვლენას ვერ ახერხებს.  შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებისთვის შემუშავდეს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; ანგარიშის მიხედვით, საცხოვრისების უმეტეს ნაწილში, სადაც პრევენციული ვიზიტები განხორციელდა, საყოფაცხოვრებო პირობები და ზოგადი სანიტარიულჰიგიენური მდგომარეობა მეტნაკლებად დამაკმაყოფილებელია, თუმცა ზოგიერთ საცხოვრისში არსებული პირობები ვერ უზრუნველყოფს ბენეფიციართათვის კეთილმოწყობილ, სუფთა და, რიგ შემთხვევებში, უსაფრთხო გარემოს. შესაბამისად, ადეკვატური სერვისის უზრუნველყოფას.  შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის თავშესაფარში, ასევე, ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა პანსიონატებში ბენეფიციართა საცხოვრებელი პირობები, დეინსტიტუციონალიზაციის მათ შორის, შესაძლებლობა და ბენეფიციართა მიიღოს შესაბამისი კვლავ გამოვლინდა გადაწყვეტილება საანგარიშო პერიოდში, წინა წლების მსგავსად ბენეფიციართა ნების საწინააღმდეგოდ საცხოვრისებში მოთავსების შემთხვევების შესწავლის საჭიროება.  გადაიხედოს შშმ პირთა საცხოვრის სერვისებში ბენეფიციარების განთავსების რეგულაციებს და გაიზარდოს პერიოდული რეაგირების სიხშირე არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის უმნიშვნელოვანესი გარანტიაა გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა. ანგარიშის მიხედვით, 2024 წელს კვლავ გამოწვევა იყო ფსიქიატრიულ დაწესებულებებსა და შშმ პირთა საცხოვრისებში არსებული გასაჩივრების მექანიზმის ეფექტიანობა.  შესწავლილ იქნეს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებრივი მდგომარეობა, გასაჩივრების არსებული პრაქტიკის კუთხით. ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ თავშესაფრების და საცხოვრისების ბენეფიციარები სარგებლობენ საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამით, რაც სომატური ჯანმრთელობის პრობლემების მკურნალობის დროს თანადაფინანსებას ითვალისწინებს. აღნიშნული ხარჯების გაწევა კი თავად ბენეფიციარს ან მის ოჯახს უწევს. მნიშვნელოვანია, გადაიდგას ქმედითი ნაბიჯები, რათა თავშესაფრებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე.  შეისწავლოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ქმედითი ნაბიჯები, რათა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე. ანგარიშში გამოკვეთილია თავშესაფარსა და საცხოვრისში მყოფი ბენეფიციარებისთვის დაავადებათა ადრეული გამოვლენისა და სკრინინგ პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საჭიროება (პროგრამა გულისხმობს შესაბამისი ასაკობრივი ჯგუფებისთვის საშვილოსნოს ყელის კიბოს, ძუძუს კიბოს, კოლორექტული და პროსტატის კიბოს სკრინინგს). შეისწავლოს ბენეფიციარებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო  პროგრამით განსაზღვრული გამოკვლევების ჩატარების ასაკობრივი საკითხი ჯგუფებისთვის და სკრინინგული საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი პროგრამაში ჩართვის ხელშეწყობა ანგარიშში ხაზგასმულია ანტიფსიქოზური მედიკამენტების მონიტორინგის მნიშვნელობა ანტიფსიქოზური მკურნალობის სტრატეგიის სწორად შერჩევისთვის და აღნიშნულია, ფსიქოტროპული მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვის მიზნით თავშესაფრებისა და საცხოვრისების ბენეფიციარებს რეგულარულად უნდა უტარდებოდეთ ლაბორიატორიული კვლევები. შეისწავლოს საცხოვრისის სერვისებში მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების  მართვის პრაქტიკა, საჭიროების შემთხვევაში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები ანგარიშში ხაზგასმულია, ბენეფიციარებისთვის დამატებით რომ თავშესაფრების ხარჯებთანაა და საცხოვრისების დაკავშირებული დანიშნული მედიკამენტების შეძენა, რადგან დაწესებულებების უმრავლესობაში ადგილზე აქვთ მხოლოდ გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტები, მიუხედავად იმისა, რომ საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის სტანდარტით არ არის განსაზღვრული ვალდებულება, სერვისში იქონიოს გადაუდებელი თერაპიული მედიკამენტების მარაგი. დაწესებულებების ნაწილის განმარტებით, გადაუდებელი მედიკამენტების შეძენა დაწესებულების ბიუჯეტიდან ხდება, ნაწილი კი განმარტავს, რომ დაწესებულების მენეჯმენტი მედიკამენტებს საკუთარი ფინანსური სახსრებით ყიდულობს. ზოგჯერ მართვის მენეჯერები ბენეფიციარების პენსიიდან ყიდულობენ გადაუდებელ მედიკამენტებს. მედიკამენტის საკმარისი მარაგის უზრუნველსაყოფად, მნიშვნელოვანია, გაანალიზებული იქნას განვლილი პერიოდის მედიკამენტების ხარჯვის მონაცემები და შედეგები გათვალისწინებული იქნას მედიკამენტების შესყიდვისას და დაწესებულების მომარაგებისას.  ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის განისაზღვროს ვალდებულება ადგილზე იქონიონ გადაუდებელი მედიკამენტების მარაგი, ბენეფიციართა საჭიროების შესაბამისად ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებების დაცვის მექანიზმები ხარვეზიანია. პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მონიტორინგიდან ირკვევა, რომ ამ დაწესებულებების ბენეფიციარებს არ აქვთ ინფორმაცია არც საკუთარი უფლებების და არც უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ. შედარებით უკეთესი მდგომარეობაა საოჯახო ტიპის სახლებში და შშმ პირთა სათემო სახლებში, სადაც ბენეფიციარები მეტნაკლებად ფლობენ ინფორმაციას სერვისის შესახებ და გამოკრულია სახალხო დამცველის ცხელი ხაზის და სახელმწიფო ზრუნვის სააგენტოს ნომრები, თუმცა დარღვეული უფლების გასაჩივრების გზები მათთვისაც უცნობია.  დაავალდებულოს საცხოვრისის სერვისის სერვისებში მიმწოდებლები მყოფ მოახდინონ ბენეფიციართა შშმ პირთა ინფორმირება მათი უფლებების და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ; გასაჩივრების მექნიზმების ეფექტიანად გამოყენებისთვის მნიშვნელოვანია ბენეფიციარების სათანადოდ ინფორმირება. ანგარიშის მიხედვით, პრევენციის ეროვნული მექანიზმის მონიტორინგიდან ირკვევა, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარებს არ აქვთ ინფორმაცია არც საკუთარი უფლებების და არც უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ.  განაგრძოს საცხოვრისის ზედამხედველობის სერვისების პროცესის მიმწოდებლების გაძლიერება, მხრიდან, შშმ პირთა ბენეფიციართა უფლებებისა და ამ უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ ინფორმირების პრაქტიკის გაუმჯობესების მიზნით. ანგარიშის მიხედვით, წინა წლების მსგავსად ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში კვლავ პრობლემურია თერაპიული აქტივობებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურისა და პირობების არარსებობა. მნიშვნელოვანია, სამინისტრომ სისტემური მონიტორინგის გზით გააკონტროლოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობა სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან, რომელიც 2023 წელს განახლდა და ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის გაიწერა დამატებითი მოთხოვნები.  გააგრძელოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობის კონტროლი სამედიცინო დაწესებულების საქმიანობის ნებართვის ლიცენზიისა გაცემის შესახებ და სტაციონარული დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან. ანგარიშში გამოიკვეთა ქმედითი ნაბიჯების გადადგმის საჭიროება პენიტენციურ დაწესებულებებში დროული და ხარისხიანი სომატური ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების უზრუნველყოფის და პატიმრების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობის გაუმჯობესების მიმართულებით  იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად, მოახდინოს იმ შესაძლო რისკების დაზღვევის საკითხის განხილვა, რაც შესაძლოა უკავშირდებოდეს პენტენციური ჯანდაცვის დამოუკიდებლად ფუნქციონირებას. ანგარიში აფასებს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პირადი და ოჯახური ცხოვრების თავისუფლების დაცვის კუთხით, მათ შორის, გარე სამყაროსთან კონტაქტის თვალსაზრისით არსებულ მდგომარეობას და აღნიშნავს, რომ კვლავ არის ფსიქიატრიული დაწესებულებები, სადაც პაციენტების მნახველების მისაღებად არ არის ხელმისაწვდომი სათანადო ინფრასტრუქტურა. მნიშვნელოვანია, რომ ყველა დაწესებულებაში უზრუნველყოფილი იქნეს პაციენტის და მასთან მისული პირის შეხვედრისთვის კონფიდენციალური სივრცე.  განახორციელოს კონფიდენციალური ფსიქიატრიულ სივრცის დაწესებულებებში შექმნის ვალდებულების კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში შეხვედრების მონიტორინგი, ანგარიშის მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში სრულად შენარჩუნდა ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში/ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში გარე სამყაროსთან კონტაქტის კუთხით არსებული ყველა გამოწვევა. მათ შორის, კვლავ პრობლემურია პაციენტების/ ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის კუთხით არსებული მდგომარეობა. აღნიშნული ხელს უშლის როგორც გარე სამყაროსთან კონტაქტის გაუმჯობესებას, ასევე მათ ფსიქოსოციალურ რეაბილიტაციას. შეისწავლოს  ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში, ასევე, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტების/ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის მიმართულებით არსებული მდგომარეობა და პრობლემის არსებობის შემთხვევაში მის აღმოსაფხვრელად გადადგას ქმედითი ნაბიჯები. ანგარიშის მიხედვით, გამოიკვეთა საჭიროება ქმედითი ნაბიჯების გადადგმისა იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვების უზრუნველსაყოფად, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება, რათა დაცული იყოს პაციენტების ჯანმრთელობის დაცვის ინტერესები და გამოირიცხოს რელიგიის თავისუფლებაში გაუმართლებელი ჩარევა. შეისწავლოს  არსებული მარეგულირებელი გარემო და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ნაბიჯები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვების უზრუნველსაყოფად, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ფიზიკურ გარემოზე, ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებზე, სამედიცინო და სხვადასხვა სერვისზე წვდომა. ასევე პრობლემურია, სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული კადრების გადამზადების საკითხი, რაც არა მარტო ღირსეული და კონფიდენციალური სერვისის მიღებას გამორიცხავს, არამედ, ხშირ შემთხვევაში, საჭირო სამედიცინო მომსახურებაზე უარის თქმის მიზეზიც ხდება.  ჩაატაროს კვლევა სამედიცინო დაწესებულებებსა და სერვისებზე შშმ პირთა მისაწვდომობის საჭიროებების შესწავლის მიზნით. ასევე, უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული პირების მნიშვნელოვანი ნაწილის გადამზადება შშმ პირებთან კომუნიკაციის საკითხებში, მათთვის ღირსებაზე დამყარებული კონფიდენციალური სერვისის მისაწოდებლად. გასული წლების მსგავსად, 2024 წელს კვლავ პრობლემური იყო დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის ინფორმაციის ნაკლებობა სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ;  გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის გეოგრაფიულად გააფართოოს საინფორმაციო კამპანიები ფარგლებში, დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ. კვლავ გამოწვევაა საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული ჯანმრთელობისა და უფლების ეფექტიანი განხორციელება და ფსიქოლოგიურ სერვისებზე წვდომა.  გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის ფარგლებში, გააუმჯობესოს საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის პროგრამები. მისასალმებელია, საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისის უზრუნველყოფა, რომლითაც სარგებლობა კაცებსაც შეუძლიათ. მიუხედავად იმისა, რომ ჯანდაცვის უწყებამ იმუშავა საინფორმაციო კამპანიის კუთხით, ვაქცინაციის შესახებ ინფორმირებულობა მოსახლეობაში კვლავ დაბალია. კვლავ იკვეთება ვაქცინაციასთან დაკავშირებით ექიმებშიც. მცდარი შესაბამისად, შეხედულებები, როგორც მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობაში, მათ სახელმწიფომ გააფართოოს საინფორმაციო შეხვედრების რაოდენობა გეოგრაფიული დაფარვის გზით. შორის, რეგულარულად აწარმოოს რეგიონებში ცნობიერების ამაღლების შეხვედრები  პაპილომა ვირუსის აცრისა და სკრინინგ პროგრამების შესახებ. 2024 წელს, „სოფლის ექიმის“ სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, პირველადი ჯანდაცვის მომსახურებაზე მოსახლეობის ხელმისაწვდომობაზე ჩატარებული მონიტორინგის მიხედვით გამოიკვეთა, რომ ცალკეული სოფლის სამედიცინო დაწესებულებები არასაკმარისად არის აღჭურვილი, ვერ აკმაყოფილებს უსაფრთხო და მაღალი ხარისხის ჯანდაცვის უზრუნველსაყოფად საჭირო მინიმალურ სტანდარტებს. აღნიშნული აფერხებს მომსახურების მიწოდების ეფექტიანობას და უსაფრთხოებას, ასევე, ამძაფრებს ჯანმრთელობის მოსახლეობისთვის, რომელიც, უთანასწორობას, ჯანდაცვის განსაკუთრებით, სერვისებზე სოფლის ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით, ისედაც არახელსაყრელ მდგომარეობაში იმყოფება.  უზრუნველყოს პირველადი ჯანდაცვის სერვისების განვითარების მკაფიო, დროში გაწერილი, შესრულების ინდიკატორების და მონიტორინგის მექანიზმის მქონე ერთიანი გეგმის დანერგვის ეტაპობრივი მონიტორინგი, რომელიც ხელს აღმოფხვრას შეუწყობს როგორც ხელმისაწვდომობისა და რეგიონალური უთანასწორობის მომსახურების ხარისხში, ისე სერვისების დაფინანსების ეფექტიანობის გაუმჯობესებას, პროფესიული კადრების მოზიდვასა და მათი კვალიფიკაციის ამაღლებას, რაც საბოლოოდ, გაზრდის სისტემის ეფექტიანობას და პაციენტებზე ორიენტირებულობას 2023 წელს, „დიაბეტის მქონე ბავშვთა უფლებების ხელშეწყობა" პროექტის ფარგლებში ჩატარებული კვლევების საფუძველზე გამოიკვეთა დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის სისტემატური მონიტორინგის ფარგლებში, მკაფიო შესრულების ინდიკატორების მომზადების საკითხი. გაკეთდა სათანადო დასკვნები და მომზადდა რეკომენდაციები საქართველოში ჯანდაცვის პოლიტიკაზე გადაწყვეტილებების მიმღებთათვის. კვლევის დროს გამოკვეთილი პრობლემური საკითხები დღემდე სახეზეა და გადაჭრას საჭიროებს.  მომზადდეს დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის მონიტორინგის ინსტრუმენტები (პაციენტთა გავლენის, რეგისტრაციის, შედეგისა გლუკოზის და პროცესის ინდიკატორებით კონტროლის, გართულებების პრევენციისა და კმაყოფილების მაჩვენებლები), უზრუნველყოს შედეგების რეგულარული გამოქვეყნება და გამჭვირვალობა, ჯანდაცვის პერსონალს ჩაუტაროს ტრენინგები და გაზარდოს პაციენტთა ჩართულობა პაციენტებისათვის სამედიცინო ინფორმირებულობის კამპანიების საშუალებით სახელმწიფოს მხრიდან ონკოლოგიური სერვისების და მედიკამენტებით ფინანსური უზრუნველყოფის კუთხით გაწეული ძალისხმევის მიუხედავად, კიბოთი დაავადებული პაციენტების წინაშე კვლავ დგას პრობლემა აუცილებელ მედიკამენტებზე მათი თანაბრად ხელმისაწვდომობის შესახებ. აღსანიშნავია, რომ დღეს მოქმედი სახელმწიფო პროგრამების მიღმა რჩება გვერდითი მოვლენების მართვის და ფსიქოლოგიური სერვისების დაფინანსების საკითხიც. კიბოს ყოვლისმომცველი მოვლა უნდა მოიცავდეს არა მხოლოდ ფიზიკურ მკურნალობას, არამედ ფსიქოლოგიურ და ემოციურ მხარდაჭერასაც პაციენტების ცხოვრების საერთო ინკლუზიური ხარისხის მიდგომის გასაუმჯობესებლად. შემუშავება, რომელიც აუცილებელია გააერთიანებს ამ უფრო კრიტიკულ ასპექტებს ონკოლოგიური დახმარების ერთიან სტრუქტურულ ჩარჩოში. მკურნალობასა  და მედიკამენტებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, განახორციელოს მონიტორინგი ონკოლოგიური პაციენტების ყოვლისმომცველი სერვისების მხარდასაჭერად (გვერდითი ეფექტების მკურნალობისა და ფსიქოლოგიური დახმარების ჩათვლით), ასევე, გაზარდოს მკურნალობის ინოვაციური მეთოდების დაფინანსება. ანგარიშის მიხედვით, სოციალური დაცვის სისტემის გამოწვევები კვლავ სახეზეა. 2022 წელს დამტკიცდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების ახალი სატესტო მეთოდოლოგია. მოწოდებული ინფორმაციით, უწყებამ დაიწყო მუშაობა ახალი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის პროექტზე; 2023 წელს - არსებული ფორმულის კრიტერიუმების გადახედვასა და მოდელირებაზე სხვადასხვა პარამეტრით, რათა სისტემას უკეთ დაენახა შემთხვევების ჩართვა; შესატყვისება საჭიროებები და თავიდან აერიდებინა არასაჭირო განახლდა ცვლადების მეთოდოლოგია, რომელიც მეტად თანამედროვე სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებს და მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას პროგრამაში. თუმცა, ამ ეტაპზე, ახალი მეთოდოლოგიით ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებას კვლავ სატესტო სახე აქვს. შესაბამის  კვლევებზე დაყრდნობით და მოსახლეობის სოციალურ- ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, მიიღოს ზომები ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ეტაპობრივი გადახედვისა და განახლებისათვის საანგარიშო წელს კვლავ სახეზეა უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად სათანადო რეკომენდაციების შემუშავების საჭიროება. შესაბამის კომპეტენტურ სამსახურებთან ერთად, შეიმუშაოს რეკომენდაციები  უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება ამ მომსახურების მენიუს კალორაჟი, კვების ხარისხი, უსაფრთხოება, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნები, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვა, ჰიგიენური ნორმების დაცვა და სხვა საკითხები. გამოწვევაა შშმ პირებისთვის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი ღონისძიებების სიმწირე, მათთვის აუცილებელი აბილიტაცია/რეაბილიტაციის სერვისების მისაწვდომობა, რაც განპირობებულია მომსახურებების გეოგრაფიული დაფარვის, არასაკმარისი დაფინანსების ან/და კვალიფიციური სპეციალისტებით უზრუნველყოფის კუთხით არსებული პრობლემებით. კვლავ არ არსებობს საჭირო რეაბილიტაციის პროგრამები ზრდასრული შშმ პირებისათვის, მათ შორის, აუტიზმის მქონე ადამიანებისთვის უზრუნველყოს  ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების იმგვარი ცვლილება, რაც შესაძლებელს გახდის როგორც ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების, ისე მომსახურებაში ჩართული ბენეფიციარების რიცხვის საჭიროებისამებრ გეგმაზომიერ ზრდას. ქვეყანაში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამის ბიუჯეტის ყოველწლიური ზრდის მიუხედავად, სფეროში არსებული სისტემური პრობლემები კვლავ მოუგვარებელი რჩება. ფსიქიატრიულ სტაციონარულ დაწესებულებებში კვლავ მწვავედ დგას საწოლფონდის დეფიციტის პრობლემა. უკიდურესად გადატვირთული პალატები არ იძლევა პირადი სივრცის დაცვისა პაციენტთა მკურნალობის შესაძლებლობას მათი ღირსების დაცვის პირობებში.  ფსიქიატრიული პროცესში, სტაციონარული სხვადასხვა საწოლების მეთოდების განხილული იქნეს მულტიპროფილურ განყოფილებების გახსნის გზა), დეფიციტის მეშვეობით (მ.შ. აღმოფხვრის შესაძლებელია საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრას. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია, რომ 2022-2030 წლების ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმა კვლავ შეფერხებით სრულდება.  გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების დროული განხორციელება, მათ შორის, 2024 წელს განსახორციელებელ და შეუსრულებელ აქტივობებზე მიდევნება და მათი დროული შესრულება. კვლავ პრობლემურია „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების ადაპტირების საკითხი შშპ პირებისთვის.  შეისწავლოს „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების შშპ პირებისთვის ადაპტირების საკითხი, უზრუნველყოს მონიტორინგი და საჭიროების შემთხვევაში, კანონდმებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებების გატარება. დღის წესრიგში კვლავ დგას სამედიცინო დაწესებულებების შშმ პირთათვის ადაპტირებისა და სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების საკითხი.  უზრუნველყოს სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების მონიტორინგი შშმ პირთა სპეციფიკის გათვალისწინებით გამოწვევად რჩება „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლებისა და სკოლა-პანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულების საკითხი.  უზრუნველყოს „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლება და სკოლა-პანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულება; 2023 წლიდან ქვეყანაში ხორციელდება შშმ პირის სტატუსის დადგენის ბიოფსიქოსოციალური (ბფს) მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებული ღონისძიებები, თუმცა, ამ მიზნით შექმნილი სამოქმედო გეგმის ანალიზი ცხადყოფს, რომ ეს პროცესი დროში ჭიანურდება. სამოქმედო დოკუმენტით გათვალისწინებული აქტივობების დიდი ნაწილის შესრულება დაგვიანებით დაიწყო და მათი დასრულება გეგმით განსაზღვრულ ვადებში ვერ ხერხდება. რიგი აქტივობები, რომლებიც 2023-2024 წლებში უნდა დასრულებულიყო, ჯერ კიდევ არ დაწყებულა  შშმ პირთა შეზღუდვის აქტიური ჩართულობით, სტატუსის დადგენის უზრუნველყოს მექანიზმის შესაძლებლობის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დადგენილ ვადებში შესრულება. საანგარიშო პერიოდში გამოიკვეთა განსხვავებული მიდგომა პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის არსებული სტატუსის აღიარებასთან დაკავშირებით, რაც მოქალაქეთა ნაწილს აბრკოლებს სხვა უფლების რეალიზების პროცესში. კერძოდ, საქმე ეხება სსიპ საპენსიო სააგენტოსათვის მიმართვისას წარმოქმნილ პრობლემას, რომელიც შესაძლებლობის შეზღუდვის საფუძვლით პენსიის ერთიანი გადახდით დანიშვნის გამო, დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან გასვლის მოთხოვნისას წარმოიქმნება. ამ მიზნით პირმა უნდა წარადგინოს შესაბამისი სამედიცინო დაწესებულების მიერ გაცემული სტატუსის დამადასტურებელი დოკუმენტი, მიუხედავად იმისა, რომ ამ პირებს სტატუსი უვადოდ აქვთ განსაზღვრული 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ. მსგავსი პრობლემების მქონე მოქალაქეები, სქემიდან გასვლის მიზნებისთვის, იძულებულნი ხდებიან შემოწმება თავიდან გაიარონ, რისთვისაც დამატებითი რესურსი (დრო, ფინანსური ხარჯი) უნდა გასწიონ, ან უარი თქვან კანონით გარანტირებული უფლების რეალიზებაზე.  შეისწავლოს იმ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების საკითხი, რომელთაც სტატუსი 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ უვადოდ აქვთ დადგენილი, უზრუნველყოს დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან მათი გასვლის ოპტიმალური გზების გამონახვა, რათა ბენეფიციართა უფლების რეალიზაცია მოხდეს ნაკლები ბიუროკრატიული პროცედურით. ანგარიშის მიხედვით, ბავშვთა დაწესებულებების მომსახურების გამოწვევები შორის, (მათ რეზიდენტული ეფექტიანობის რთული ქცევისა და და მხარდამჭერი შემოწმებისას ფსიქიკური გამოიკვეთა ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე ბავშვებზე ორიენტირებული მხარდამჭერი სარეაბილიტაციო სერვისების სიმწირის და მათი გეოგრაფიული მისაწვდომობის კუთხით არსებული გამოწვევები), რომლებიც ნათლად აჩვენებს არსებული სერვისების გაძლიერების, საჭიროებას, რაც მნიშვნელოვანი ხელმშემწყობი ფაქტორია ბავშვის განვითარებისა და საუკეთესო ინტერესების რეალიზებისთვის.  დაიწყოს მუშაობა ბავშვებისთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ადიქციის დაძლევის და სარეაბილიტაციო მომსახურებების გაძლიერების კუთხით, რათა შეიქმნას ბავშვზე მორგებული, რეგიონული და თემზე დაფუძნებული სერვისები, მათ შორის, კრიზისული ინტერვენციის, ადიქციის მართვის, პრევენციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები, რაც იქნება მისაწვდომი, კონფიდენციალური და კულტურულად მგრძნობიარე, ბავშვთა საჭიროებებზე სათანადოდ გადამზადებული სპეციალისტებით. პრობლემურია, რომ აჭარის რეგიონში მწვავე საჭიროების მიუხედავად, მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში გათვალისწინებული სადღეღამისო თავშესაფარი ჯერაც არ გახსნილა, აღარც დღის ცენტრი ფუნქციონირებს  მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, აჭარის რეგიონში ამოქმედდეს 24-საათიანი თავშესაფარი და დღის ცენტრი. ხანდაზმულთა უფლებების ჭრილში ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ საანგარიშო წელს ხანდაზმულთა სადღეღამისო კერძო დაწესებულებებში არ ხორციელდებოდა სახელმწიფო ზედამხედველობა, რის შედეგადაც, მსგავსი ტიპის დაწესებულებებში, მაღალი იყო უფლებების დარღვევის რისკი. ასევე პრობლემურია, რომ არ არსებობს მათი საქმიანობის მარეგულირებელი სამართლებრივი აქტი და არც სახელმწიფოს მიერ დადგენილი მინიმალური სტანდარტების (სადღეღამისო სპეციალიზებულ დაწესებულებებში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა და ხანდაზმულთა მომსახურების მინიმალური სტანდარტების დამტკიცების შესახებ, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2014 წლის 23 ივლისის №01-54/ნ ბრძანება) შესრულებაა მათთვის სავალდებულო, რაც განაპირობებს ასეთ დაწესებულებებში ხანდაზმულთა ზრუნვის თვითნებურად და არსებული რესურსების ფარგლებში წარმართვას.  იდენტიფიცირებული საჭიროების გამოკვეთის საფუძველზე, შეისწავლოს ხანდაზმულთა 24-საათიანი დაწესებულებისთვის მომსახურების მომსახურების განმახორციელებელი მინიმალური სტანდარტების ეფექტიანობა და საჭიროების შემთხვევაში, განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე, ასევე საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამაზე ინფორმირების კუთხით არსებული ბარიერები მნიშვნელოვნად არის დაკავშირებული ენის ბარიერთან, ვინაიდან, ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებთან დაკავშირებული ინფორმაცია, სამედიცინო პერსონალისა თუ მოსახლეობისთვის მიწოდებული საინფორმაციო ხასიათის ბუკლეტები, ჩატარებული საინფორმაციო შეხვედრები თუ ტრენინგები, ძირითადად მხოლოდ ქართულ ენაზეა ხელმისაწვდომი. ანგარიშის მიხედვით, იმ მუნიციპალიტეტების შემთხვევაშიც კი, რომლებსაც აქვთ აღნიშნულ საკითხებზე გარკვეული საინფორმაციო ხასიათის შეხვედრების ჩატარების გამოცდილება, პრობლემურია მათი არარეგულარული ხასიათი, მოსახლეობის მხოლოდ მცირე ნაწილის მოცვა და ასევე ვიწრო გეოგრაფიული არეალი. ინფორმირების ნაკლებობა, მათ შორის, ვლინდება, ერთი მხრივ, ზოგადად მისაწვდომი ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების შესახებ ინფორმაციის არქონაში, ხოლო, მეორე მხრივ, იმაზე ინფორმირების ნაკლებობაშიც, თუ ჯანმრთელობის დაცვის რომელი სერვისი ფინანსდება სახელმწიფო ან მუნიციპალურ დონეზე და სხვ.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარების გზით, რეგულარულად, სამედიცინო პერსონალის მაქსიმალური ჩართულობით უზრუნველყოს მათი ინფორმირება სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის თითოეული სერვისის შესახებ;  განახორციელოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ დაცვის ერთეულებში სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის სერვისების შესახებ ინფორმირების გაზრდა, კომუნიკაციის სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებით. 2024 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ ეკომიგრანტი ოჯახების რაოდენობა, რომლებსაც სტიქიით დაზარალების გამო სახელმწიფომ საცხოვრებელი შეუსყიდა. კერძოდ, საანგარიშო წელს 531 ეკომიგრანტ ოჯახს შეუსყიდეს საცხოვრებელი სახლი, 2023 წ. 376 ოჯახს, რაც დადებით ტენდენციად უნდა ჩაითვალოს. თუმცა, პრობლემურია, რომ არც 2024 წელს გაზრდილა თითოეული დაზარალებული ოჯახისათვის საცხოვრებლის შესასყიდად გათვალისწინებული ფინანსების ლიმიტი.  არსებული საბაზრო ფასების განიხილოს ეკომიგრანტთა მხედველობაში საცხოვრებელი მიღების სახლების საფუძველზე, შესყიდვისთვის დაწესებული ლიმიტის გაზრდის საკითხი სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად იკვეთება სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის დაწესებულების ტერიტორიაზე მოქმედ კერძო საწარმოში დასაქმებული მსჯავრდებულების შრომითი უფლებების შესწავლილი საჩივრების საფუძველზე, სახალხო დარღვევის ფაქტები. დამცველი მიუთითებს პენიტენციური სამსახურის ტერიტორიაზე სამეურნეო სამუშაოებზე დასაქმებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა სამუშაო დროის კანონმდებლობის შესაბამისად არ აღრიცხვის შესახებ.  სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების ტერიტორიებზე როგორც სამეურნეო სამუშაოებზე, ისე იმავე ტერიტორიებზე კერძო საწარმოებში დასაქმებულ პირთა შრომითი უფლებების დაცვის შემოწმების მიზნით, ყოველწლიურად ჩატარდეს გეგმიური ინსპექტირება. ანგარიშის თანახმად, ინდივიდუალური საქმეების შესწავლის შედეგად ადგილი აქვს სოციალურ მუშაკთა მხრიდან ბავშვთა ქორწინების/ნიშნობის შემთხვევების მიმართ არაეფექტიან რეაგირებას. სისტემატურად გადამზადდნენ სოციალური მუშაკები ბავშვთა ქორწინებისა  და მათ მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებების შესახებ. სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, ქყევანაში არ იწარმოება არჩევნებში მონაწილე შშმ პირთა შესახებ სრული სტატისტიკა, რაც აფერხებს შშმ პირთა არჩევნებში მონაწილეობას და აქტიური/პასიური საარჩევნო უფლების რეალიზებას. ანგარიშის მიხედვით, პრობლემას წარმოადგენდა უსინათლო პირებისთვის შეთავაზებული საარჩევნო ბიულეტენის შესავსები ჩარჩო/ფორმის დამოუკიდებლად გამოყენების საკითხი, ასევე სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი პირების რეგისტრაციის მისამართი, რომელიც არ შეესაბამებოდა ანგარიშის მიხედვით, ასევე ფაქტობრივ საცხოვრებელ ადგილს. გამოვლინდა, სახელმწიფო ზრუნვაში მყოფი ბენეფიციარების დიდ ნაწილისთვის არჩევნებში მონაწილეობის უფლების შესახებ ინფორმაციის არ ქონა. გააძლიეროს და გააუმჯობესოს არსებული ზომები, რათა უზრუნველყოს  სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი საარჩევნო უფლების მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების აქტიური, ინფორმირებული და დამოუკიდებელი მონაწილეობა არჩევნებში. ანგარიშის თანახმად არასაკმარისია სათემო ინტერესების გათვალისწინებით, ფსიქოსოციალური, სერვისებში მცხოვრებთა პროფესიული ორიენტაციის, დასაქმების მხარდამჭერ სერვისებში ჩართვისა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების მიხედვით გაძლიერებისკენ პრობლემურია ზრუნვის მიმართული ძალისხმევა. ანგარიშის სააგენტოს მხრიდან პოზიტიურ თანამშრომლობაზე ორიენტირებული დამოკიდებულებით სათანადო საინფორმაციო მხარდაჭერის გაწევა სერვისის მიმწოდებლებისთვის.  გააძლიეროს უკვე არსებული თანამშრომლობა სათემო სერვისების მიმწოდებლებთან და განავითაროს საინფორმაციო მხარდაჭერის პრაქტიკა ისე, რომ უფრო სრულად პასუხობდეს მათი საქმიანობის სპეციფიკას და ბენეფიციართა საჭიროებებს. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ რომ შშმ პირთა დაწესებულებებში სათანადოდ არ არის დაცული კონფიდენციალურობის სტანდარტი. მიუხედავად თანამშრომლებისთვის კონფიდენციალობის დაცვის ვალდებულება იმისა, რომ გაწერილია ხელშეკრულებებში, ისინი არ ფლობენ სრულყოფილ ინფორმაციას. ანგარიშის თანახმად, სათემო სერვისების საცხოვრისებში ძირითადად ადგილზეა სტანდარტით გათვალისწინებული დოკუმენტები (ჟურნალები), თუმცა ჟურნალები რიგ შემთხვევებში ცარიელია --ან ფრაგმენტულად იწარმოება. ანგარიშის მიხედვით, ასევე პრობლემურია ბენეფიციარების პირადი საქმეების წარმოების პრაქტიკა. სერვისების მოსარგებლეები არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულები საკუთარი უფლებების თაობაზე და თითქმის არ სარგებლობენ ანონიმური უკუკავშირის საშუალებებით.  განაგრძოს სათემო სერვისების მომწოდებლებისთვის, მონიტორინგისა და ზედამხედველობის მიდგომით. პრაქტიკა, ასევე, მიმწოდებლების თანამშრომლობაზე გააუმჯობესოს მიერ მოქმედი ორიენტირებული ზედამხედველობა სტანდარტით სერვისების განსაზღვრული დოკუმენტაციის დეტალურად წარმოების წესის დაცვის უზრუნველსაყოფად და ხელი შეუწყოს ანონიმური უკუკავშირის მექანიზმის გამართულ და ეფექტურ ფუნქციონირებას ანგარიშის თანახმად, არასაკმარისია სერვისებში მცხოვრებთა ინტერესების გათვალისწინებით, ფსიქოსოციალური, პროფესიული ორიენტაციის, დასაქმების მხარდამჭერ სერვისებში ჩართვისა და დამოუკიდებელი ცხოვრებისთვის საჭირო უნარ-ჩვევების გაძლიერებისკენ მიმართული ძალისხმევა. ანგარიშის მიხედვით, გასაძლიერებელია მუშაობა სერვისში განთავსებულ შშმ პირთა პოლიტიკურ, სპორტულ და კულტურულ ცხოვრებაში ჩასართავად. ასევე, პრობლემურია შშმ პირთა შრომის უფლების რეალიზების საკითხი, გამოწვევას წარმოადგენს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა და მათი ღია შრომის ბაზარზე დასაქმება.  გააძლიეროს ხელშეწყობა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრები ბენეფიციარების სოციალური ინკლუზიის, ინდივიდუალური განვითარების და დამოუკიდებელი ცხოვრების მომზადების მიმართულებით, განსაკუთრებით კი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის, პროფესიული და უმაღლესი განათლების პროგრამებში ჩართვისა და შრომით ბაზარზე მათი შესაძლებლობების განვითარების მხარდაჭერის ინდივიდუალური საჭიროებებისა და გაძლიერებით, არსებული მათი სირთულეების გათვალისწინებით სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, სათანადოდ არ არის დაცული შშმ პირთა დაწესებულებებში კონფიდენციალობის სტანდარტი. რიგ დაწესებულებებში არ არსებობს კონფიდენციალური ინფორმაციის გავრცელებასთან დაკავშირებით წერილობითი ფორმები პერსონალისა და ბენეფიციარებისთვის. ანგარიშში აღნიშნულია, კონფიდენციალობის რომ მიუხედავად დაცვის იმისა, ვალდებულება რომ თანამშრომლებისთვის ძირითადად გაწერილია ხელშეკრულებებში, ისინი არ ფლობენ ამ საკითხზე სრულყოფილ ინფორმაციას.  გადახედოს კონფიდენციალური ინფორმაციის გაცემის შესახებ არსებულ ბენეფიციართა თანხმობის ფორმებს და საჭიროებისამებრ, უზრუნველყოს სერვისის მიმწოდებლებისთვის ამ საკითხზე კონსულტაციებისა და სუპერვიზიის ინტენსივობის ზრდა. სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, რიგ შემთხვევებში, შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირთა დაწესებულებების მდებარეობა და არსებული რეჟიმი, არ იძლევა თემში სათანადოდ ინტეგრაციისა და ინდივიდუალური მიდგომების შესაძლებლობებს. ანგარიშის თანახმად, შემოწმებული დაწესებულებების უმეტესობაში ინსტიტუციური ბუნებისთვის დამახასიათებელი დღის რეჟიმის არსებობა ვერ უზრუნველყოფს ინდივიდუალური ავტონომიის პატივისცემას და მცხოვრებთა დიფერენცირებული საჭიროებების დაკმაყოფილებას.  ბენეფიციართა მდგომარეობის გათვალისწინებით, უზრუნველყოს მხარდაჭერის შემდგომი გაძლიერება, შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირებთან ინდივიდუალური მუშაობის მიმართულებით, განსაკუთრებით, მომსახურების ინდივიდუალური გეგმების მომზადების პროცესში, შესაბამისი კონსულტაციების უზრუნველყოფის გზით სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, შემოწმებულ დაწესებულებებში შეინიშნება კადრების ნაკლებობა და ფუნქციური გადატვირთვა. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია იქ, სადაც თავად პერსონალია დანიშნული სათემო სერვისებში მცხოვრებლების მხარდამჭერად. ანგარიშის თანახმად, რეგიონებში შეინიშნება კვალიფიციური კადრების მოძიების პრობლემა და ისეთი საკვანძო კადრების დეფიციტი, როგორებიცაა მომვლელი, ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი.  გააძლიეროს მხარდაჭერა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში შესაბამისი სპეციალისტების ჩართვის გზით (განსაკუთრებით მომვლელის, ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკისა და თერაპევტების) და უზრუნველყოს დასაქმებული კადრების „პროფესიული გადაწვის“ პრევენციის მექანიზმების განვითარება, რაც ხელს შეუწყობს მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის გამოიკვეთა პერსონალის მნიშვნელოვნად ზრდას სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, გადამზადების საჭიროება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, ვერბალური დეესკალაციის ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბად მოხმარების პრევენციის, მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და მისი პრაქტიკული გადამზადება, შეზღუდული რეალიზების საკითხებზე.  გააძლიეროს პერსონალის სისტემატური შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, დეესკალაციის ვერბალური ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბი მოხმარების პრევენციის, ინფორმაციის კონფიდენციალურობის დაცვის და მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და პრაქტიკული რეალიზების მიმართულებით. სახალხო დამცველი ანგარიშში სათემო სერვისებში არსებულ მდგომარეობაზე საუბრისას, აღნიშნავს, რომ სერვისებით მოსარგებლეები არ არიან სათანადოდ ინფორმირებულები საკუთარი უფლებების და უფლებების დაცვის მექანიზმების თაობაზე. შესაბამისად, ეს უარყოფითად აისახება მათ კეთილდღეობაზე.  გადაიხედოს არსებული მექანიმზები და გააძლიეროს სერვისებით მოსარგებლეთა ცნობიერების ამაღლება, მათი უფლებებისა და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ, ინფორმირების გაზრდისა და უფლებების აქტიური რეალიზების ხელშეწყობის მიზნით სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, შემოწმებულ მეურვეობა- მზრუნველობის დაწესებულებებში შეინიშნება კადრების ნაკლებობა და ფუნქციური გადატვირთვა. ეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია იქ, სადაც თავად პერსონალია დანიშნული მცხოვრებლების მხარდამჭერად. რეგიონებში შეინიშნება კვალიფიციური კადრების მოძიების პრობლემა და ისეთი საკვანძო კადრების დეფიციტი, როგორებიცაა მომვლელი, ფსიქოლოგი და სოციალური მუშაკი.  გაგრძელდეს მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის ზრდის პოზიტიური დინამიკა და თანმიმდევრულად დაინერგოს პროფესიონალთა გადინების პრევენციის მექანიზმი. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ბავშვები დაწესებულებაში თავს უსაფრთხოდ გრძნობენ, თუმცა იკვეთება ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის საჭიროება. ანგარიშის მიხედვით ბავშვები ბოლო წლებში უზრუნველყოფილი არიან საბაზო საჭიროებებით, აქვთ დასვენების მეტი შესაძლებლობა, პირადი სივრცე, დამოუკიდებელი ცხოვრებისათვის მომზადების პროცესი, თუმცა, დაწესებულების ფიზიკური გარემო, კვლავ ვერ ქმნის და არ შეესაბამება ოჯახური გარემოს მსგავს პირობებს.  მეტად გაუმჯობესდეს ნინოწმინდის პანსიონში მცხოვრები ბავშვებისთვის ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებული საცხოვრებელი პირობები სახალხო დამცველის ანგარიშით თანახმად, ეკომიგრანტთა უფლებრივ მდგომარეობაზე საუბრისას, კვლავ ყურადღება გამახვილებულია იმ გარემოებაზე, რომ არც 2024 წელს დასრულებულა 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი სახლების კერძო საკუთრებაში გადაცემის პროცესი. სახახლო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია, გადაწყვეტილების დროულად მიღება და 2025 წელს პროცესის დასრულება.  განაგრძოს, 2004-2012 წლებში, განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი ანგარიშის მიხედვით სახალხო დამცველი კვლავ გამოწვევად მიიჩნევს შშმ პირთა შრომის უფლების რეალიზებას, მათი კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობას და ღია შრომის ბაზარზე დასაქმებას. ანგარიშის თანახმად შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დასაცავად, სახელმწიფოს მიერ, ბოლო წლების განმავლობაში გატარებული გარკვეული პოზიტიური ღონისძიებების მიუხედავად, კვლავაც რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების სოციალური ინკლუზიისა და თანასწორობის უზრუნველყოფის მიმართულებით. პრობლემაა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ფიზიკურ გარემოზე, ინფორმაციაზე, კომუნიკაციის საშუალებებზე, სამედიცინო და სხვადასხვა სერვისზე წვდომა.  გააძლიეროს მუშაობა დამსაქმებელთა ცნობიერების ამაღლების, მათ შორის, გონივრული სამუშაო მისადაგების ადგილებზე ინდივიდუალური პრინციპის გამოყენებასთან დაკავშირებით; შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მხარდაჭერის სერვისების/თანამედროვე პირთა დამხმარე ტექნოლოგების დანერგვისა და დროებითი წამახალისებელი მექანიზმების შემუშავების მიმართულებით. საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირები და ლტოლვილის ან ჰუმანიტარული სტატუსის მქონე პირები და საქართველოში კანონიერ საფუძველზე მყოფი უცხო ქვეყნის მოქალაქეები, როგორც სპეციალური სტატუსის მქონე ბენეფიციარები, მხოლოდ სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოსათვის მიმართვის შემთხვევაში რეგისტრირდებიან სისტემაში. ამდენად დარეგისტრირების შემდგომ, მნიშვნელოვანია ბენეფიციარებმა დასაქმების შესახებ ინფორმაცია worknet.gov.ge -ზე მიიღონ მათთვის გასაგებ ენაზე, რათა ხელი მიუწვდებოდეთ ადგილობრივ დონეზე მუნიციპალურ სერვისებზე, რაც საიტზე ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელებითაა შესაძლებელი.  უზრუნველყოს შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე worknet.gov.ge ეროვნული უმცირესობებისთვის ხელმისაწვდომობის გაზრდა, სხვადასხვა მექანიზმების მეშვეობით, მათ შორის, ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელების გზით ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სააგენტო არ აწარმოებს სტატისტიკას იმის შესახებ, თუ სამუშაოს მაძიებლად რეგისტრირებული პირებიდან რამდენია ლტოლვილის ან ჰუმანიტარულის სტატუსის, თავშესაფრის მაძიებელი ან საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირი. სააგენტოს არც ამ პროგრამის მეშვეობით დასაქმებულ უცხოელ პირთა შესახებ აქვს სტატისტიკური მონაცემები. ამდენად, უცნობია, როგორია დაინტერესება და რამდენად მაღალია დასაქმების მაჩვენებელი ამ პირებში. ინტეგრაციის, კერძოდ კი დასაქმების მაჩვენებლის შესაფასებლად, საქართველოს სახალხო დამცველს მნიშვნელოვნად მიაჩნია ამ ტიპის სტატისტიკური მონაცემების დამუშავება.  დაამუშაოს სტატისტიკური საინფორმაციო სისტემაზე მონაცემები - შრომის ბაზრის მართვის რეგისტრირებული/ worknet.gov.ge დასაქმებული/დასაქმების შეთავაზების მქონე პირების მოქალაქეობისა და საქართველოში მათი სტატუსის (ჰუმანიტარული სტატუსის/ ლტოლვილის სტატუსის/თავშესაფრის მაძიებლის/ საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირის) მიხედვით. სახალხო დამცველი ანგარიშში აღნიშნავს, რომ სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოს მიერ სახალხო დამცველის აპარატისათვის მოწოდებული ინფორმაციით, 2025 წელს მხოლოდ ქუთაისში იქნება შესაძლებელი დევნილთა გრძელვადიანი განსახლება ახალაშენებულ ან/და რეაბილიტირებულ შენობებში. დანარჩენ ქალაქებში კი, გრძელვადიანი განსახლების პროცესი 2026 წელს განხორციელდება. სახალხო დამცველს მნიშვნელოვანად მიაჩნია, რომ ისედაც გაჭიანურებული გრძელვადიანი განსახლების პირობებში სააგენტომ ყველა შესაძლებლობა გამოიყენოს მშენებლობის დროულად დასასრულებლად, ამავე დროს, კვარტალურად მოახდინოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება მიმდინარე მშენებლობებთან და დასრულების სავარაუდო თარიღებთან დაკავშირებით.  უზრუნველყოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება, შესაბამის ვებგვერდზე ინფორმაციის განახლებით, ან სხვა ფორმით, მიმდინარე მშენებლობისა და მშენებლობის პროცესის მიმდინარეობის შესახებ. სახახლო გაჭიანურებული დამცველის მოსაზრებით გრძელვადიანი მნიშვნელოვანია, განსახლების პირობებში რომ ისედაც სააგენტომ ყველა შესაძლებლობა გამოიყენოს თბილისში, ზუგდიდში, რუსთავსა და ბორჯომში სამშენებლო სამუშაოების დროულად დასასრულებლად და შემდგომში დევნილთა განსასახლებლად;  განაგრძოს მიმდინარე დასასრულებლად და სამშენებლო შემდგომში სამუშაოების დევნილთა დროულად გრძელვადიანად განსასახლებლად განსახორცილებელი ღონისძიებები წარმოდგენილი ანგარიშით მიხედვით, პრობლემურია ე.წ. ნგრევადი ობიექტების დახურვის საკითხი. სახალხო დამცველი მიუთითებს, რომ საანგარიშო წლის მონაცემებით არცერთი ე.წ. „ნგრევადი ობიექტი“ არ დახურულა და არცერთი ე.წ. ნგრევად ობიექტში მცხოვრები ოჯახი არ ყოფილა განსახლებული და უზრუნველყოფილი უსაფრთხო საცხოვრებლით.  გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში, ე.წ. ნგრევად ობიექტებში მცხოვრები დევნილები უზრუნველყოს უსაფრთხო საცხოვრებლით. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2024 წელს იმიგრანტთა ინტეგრაციის პროგრამებს რამდენიმე ახალი მიმართულება დაემატა. თუმცა, სახალხო დამცველი თვლის, რომ ბენეფიციარებისათვის ინფორმაციის მიწოდება და სერვისებით სარგებლობა, სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტომ უნდა მოახდინოს ვებგვერდზე ინფორმაციის ბენეფიციართათვის გასაგებ ენაზე თარგმნით.  ინფორმაცია იმიგრანტთა ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე, გაავრცელოს სოციალური ქსელისა და ვებგვერდის საშუალებით, რამდენიმე ენაზე. სახალხო დამცველის ანგარიშის პროგრამების გაფართოება უდავოდ მნიშვნელოვანია თანახმად იმიგრანტთა წინგადადგმული ბენეფიციარებისათვის ინფორმაციის ნაბიჯია, საინტეგრაციო თუმცა, მიწოდება ასევე სხვადასხვა პლატფორმიდან. საქართველოს სახალხო დამცველი მნიშვნელოვნად მიიჩნევს საკომუნიკაციო პლატფორმის დროულად ამუშავებას, რათა ხელი ინტეგრაციის პროცესს.  ამუშავდეს იმიგრანტთა ინტეგრაციის საკომუნიკაციო პლატფორმა შეეწყოს ფსიქიატრიული დაწესებულებები, განსაკუთრებით დიდი ზომის, კვლავ გადატვირთულია. ფსიქიკური პრობლემების მქონე პატიმართა რაოდენობის ზრდის ფონზე, აუცილებელია სტაციონარული მომსახურების გაფართოება და დროული, ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების უზრუნველყოფა, რადგან მოთხოვნა ამ მომსახურებაზე მუდმივად იზრდება. დღემდე არ დამტკიცებულა ამბულატორიული ფსიქიატრიული სერვისების სტანდარტები (ზოგადად) და სათანადოდ არ კონტროლდება მიწოდებული სერვისების მოცულობა და ხარისხი. გააკეთოს სისტემური ანალიზი სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების  სფეროში მომდევნო 10 წლის განმავლობაში, ფსიქიატრიულ სტაციონარულ საწოლებზე სავარაუდო მოთხოვნის თაობაზე და შეიმუშაოს კონკრეტული გეგმა, რომელიც ორიენტირებული იქნება სხვადასხვა ლოკაციაზე სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდებაზე, მათ შორის, ამბულატორიული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესაძლებლობაზე; პრაქტიკაში პრობლემად გამოიკვეთა კომპენსაციის გაცემის სპეციალური რეგულაციების არარსებობა მოძალადის გარდაცვალების ან შეურაცხადობის შემთხვევაში. ამ პროცედურების არარსებობა ცალკეულ შემთხვევებში შეუძლებელს ხდის მსხვერპლთა მიერ სახელმწიფოს მხრიდან კომპენსაციის მიღებას. ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის  გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესში შეისწავლოს არსებული ნაკლოვანებები და მიღებული შედეგების მიხედვით დაგეგმოს მათი აღმოფხვრის გზები; ქვეყანაში არსებულ სოციალურ საცხოვრისებში ვითარება კვლავ რთულია — არ ხდება ბენეფიციართა ალტერნატიული საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, საცხოვრებელი პირობები სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის საფრთხის შემცველია. ზოგიერთი შენობა უკანონოდაა დაკავებული და ფაქტობრივად სოციალური გამოცდილების შესაბამისი საცხოვრისის ფუნქციას ასრულებს.  შეიმუშაოს საუკეთესო საერთაშორისო სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების დასაქმების ხელშეწყობისთვის სპეციფიკური პროგრამები არ განხორციელებულა. არსებული სახელმწიფო პროგრამა, რომელიც სამუშაოს ორიენტირებული, მაძიებელთა არ პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლებაზეა ეროვნული უმცირესობების სპეციფიკურ აქცენტირებს საჭიროებებზე, მათ შორის ენობრივი ბარიერების დაძლევაზე. ამის შედეგად, ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენლების შრომით ბაზარზე კონკურენტუნარიანობა არ გაუმჯობესებულა. 2024 წელს, გარკვეული აქტივობები განხორციელდა, თუმცა მათი რაოდენობა და გეოგრაფიული გავრცელება არ იყო საკმარისი.  ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი სამუშაოს მაძიებლების კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად განახორციელოს მათ სპეციფიკურ საჭიროებებზე მორგებული აქტივობები. სახალხო დამცველის ანგარიშის შესაბამისად, შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ პაციენტების მიმართ თანამშრომლების მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტების გამოძიების ეფექტიანობას ამრუდებს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემის დაარქივება/შენახვის ფუნქციის არქონა.  საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის გათვალისწინებით, განსაზღვროს ფსიქიატრიულ სტაციონარულ დაწესებულებებში ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადა; პაციენტებისათვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა უნდა ხორციელდებოდეს საქართველოში აღიარებული დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევების, აგრეთვე, პაციენტის მკურნალობისა და რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმის შესაბამისად.  შეისწავლოს სედაციური ფსიქოტროპული მედიკამენტების მოხმარება და მოახდინოს მკურნალობის ტაქტიკის პროტოკოლებთან შესაბამისობის შეფასება; საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო: ანგარიშის მიხედვით, წლიდან წლამდე იკლებს მოსწავლეების რაოდენობა ოკუპირებულ რეგიონებში. მშობლიურ ენაზე განათლების ხელმისაწვდომობა კვლავ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოწვევად რჩება. ოკუპირებული გალისა და ახალგორის ყველა სკოლაში დაწყებით კლასებში სრულად აიკრძალა ქართულ ენაზე სწავლება და მშობლიური ენა, უცხო ენისა და ლიტერატურის საგნად გადაკეთდა. გააგრძელოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ  ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებულ ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2024 წელს ქორწინების მიზეზით 43 მოსწავლეს (38 გოგო 5 ბიჭი) შეუწყდა ან შეუჩერდა მოსწავლის სტატუსი. თუმცა სტატისტიკური მონაცემი, შესაძლოა, რეალურ სურათს არ ასახავდეს, რადგან სწავლის მიტოვების საფუძვლები ამომწურავად არ მიეთითება. განსაკუთრებით საყურადღებოა „მშობლის განცხადების“ საფუძველზე მოსწავლის სტატუსის შეწყვეტა, რომლის უკან, რიგ შემთხვევაში, სწორედ ბავშვთა ქორწინების მოტივი დგას. მინისტრის  ბრძანებით წარმომადგენლებისთვის პროცედურები (სოპ) დააამტკიცოს ერთიანი ბავშვთა სკოლის ადმინისტრაციის სტანდარტული ქორწინების შემთხვევების ოპერაციული გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების შესახებ; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ინკლუზიური განათლების უზრუნველყოფის მიზნით, ინკლუზიური განათლების გაძლიერების, მანდატურის სამსახურში ინკლუზიური განათლების კომპონენტის ტრანზიციის, სკოლამდელი და ზოგადი განათლების დაწესებულებების თანამშრომლებისთვის შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარების მიუხედავად, გამოწვევები რჩება პროფესიული განათლების საფეხურზე დამატებითი საჭიროებების მქონე პირების საჭიროებების გამოსავლენი მექანიზმების შემუშავებისა და ამ პირების შეფასების მექანიზმების ყველა საჯარო პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დანერგვის მიმართულებით.  უზრუნველყოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების (5 ტრენინგი) ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციისა და მასწავლებლებისთვის (არანაკლებ 50 პირის მონაწილეობით); ანგარიშში აღნიშნულია ბავშვთა მიმართ სკოლაში სხვადასხვა ფორმით ძალადობის, ფიზიკური, ემოციური და ინტელექტუალური დასჯის გამოვლენილი შემთხვევები. ბავშვის უფლებათა დეპარტამენტის საქმისწარმოების შედეგები ცხადყოფს დროში გაჭიანურებულ რეაგირებას, ეს არა მხოლოდ დაცვის მექანიზმის არაეფექტიანობაზე, არამედ, ბავშვის მიერ დაცვის უფლების სათანადო რეალიზების შეუძლებლობაზეც მიუთითებს. ამასთანავე, დისციპლინური წარმოების პროცესში ბავშვთა ინფორმირებული მონაწილეობა, კონფიდენციალობის უზრუნველყოფა, გაკიცხვისგან დაცვა, ემოციურად უსაფრთხო გარემოს შექმნა და არასრულწლოვანთა უფლებების ეფექტიანი რეალიზება გამოწვევად რჩება.  გადაამზადოს საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები და მასწავლებლები ბავშვთა გამოხატვის თავისუფლებისა და მისი რეალიზების თაობაზე, ასევე, ამ პროცესში ბავშვთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მხრივ საგანმანათლებლო დაწესებულებათა როლის შესახებ; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ბილინგვური განათლება ეროვნულ უმცირესობათა სრულფასოვანი სამოქალაქო ინტეგრაციის აუცილებელი საფუძველია. 1-ლი ნოემბრის მდგომარეობით, არაქართულენოვანი ჯგუფებით დაკომპლექტებული 2024 წლის დაწესებულება, რომელთაგან ბილინგვური საქართველოში პროგრამა საჯარო არის 65 სკოლამდელი მხოლოდ 34 ბაღში ხორციელდება. არაერთგვაროვანია სკოლამდელი დაწესებულებების პრაქტიკა, რაც, მათ შორის, შესაბამისი კადრების დეფიციტითაც არის გამოწვეული. ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში ასევე გამოწვევაა შესაბამისი დაწესებულებების ტერიტორიული მისაწვდომობა. ამაზე მიანიშნებს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა.  ეროვნული ტერიტორიულ უმცირესობებით ერთეულში კომპაქტურად გააფართოოს დასახლებულ სკოლამდელი ყველა ბილინგვური პროგრამების დაფარვის არეალი; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2023 წელს მნიშვნელოვნად გაიზარდა იმ სასწავლო დაწესებულებების რიცხვი, სადაც დანერგილია ბილინგვური სწავლება. კერძოდ, 2023-2024 სასწავლო წლისთვის პროგრამაში ჩართული იყო 184 საჯარო სკოლა, მაშინ, როცა 2022-2023 სასწავლო წელს ამ პროგრამაში ჩართული სკოლების რიცხვი 41-ს შეადგენდა. თუმცა 2024-2025 სასწავლო წელს დადებითი დინამიკა არ შენარჩუნებულა. კერძოდ, 2024-2025 სასწავლო წელს ბილინგვური განათლების მოდელში ჩართულია 169 საჯარო სკოლა. სტატისტიკური მონაცემებით, საქართველოში ჯამში 290 არაქართულენოვანი სკოლა/სექტორია. არაერთგვაროვანია ბილინგვური სწავლების პრაქტიკა სკოლებში, რაც, მათ შორის, შესაბამისი კადრების დეფიციტით არის გამოწვეული. სკოლების მიხედვით განსხვავებულია კონსულტანტი მასწავლებლებისა და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების დასაქმების პრაქტიკა. გამოწვევად რჩება წვდომა მასწავლებლის და მოსწავლის ორენოვან სახელმძღვანელოებზე, ორენოვანი დამხმარე რესურსების შემუშავება და სხვ.  იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობების ენაზე, დანერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი; შეიმუშაოს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები; მოამზადოს/გადაამზადოს ორენოვანი პედაგოგები; ანგარიშის აზერბაიჯანული ლიტერატურის მიხედვით, და კვლავ რუსულენოვანი სახელმძღვანელოების გამოწვევაა საქართველოს სკოლებისთვის მშობლიური შედგენის, გამოცემისა და სომხური, ამ ენისა და საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით წარმართვის საკითხი. აზერბაიჯანული ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები საქართველოს აზერბაიჯანისგან გადმოეცემა საჩუქრად, ხოლო სომხური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოები - სომხეთისგან. ხშირ შემთხვევაში, სახელმძღვანელოები ან მოძველებულია, ან არ არის მორგებული ქართულ სასწავლო სისტემაზე.  განახორციელოს ქმედითი ღონისძიებები საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად; ანგარიშის მიხედვით, მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირსობების მშობლიური ენა 2015 წლიდან ისწავლება. მცირერიცხოვანი ეთნიკური უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო გრიფირებული სახელმძღვანელოების შექმნა და შესაბამისი ენების პედაგოგების მომზადება, გასული წლების მსგავსად, კვლავ გამოწვევაა.  ხელი შეუწყოს სათემო ორგანიზაციებს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სასწავლო რესურსების ხელმისაწვდომობისა და, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადებისთვის; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2023 წლის მსგავსად, მოსახლეობის ნაწილს ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე ჩარიცხვის გზებთან დაკავშირებით არასწორი ინფორმაცია აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ ქართულ ენაში მომზადების პროგრამაზე ჩასარიცხად აუცილებელი და სავალდებულო არ არის აბიტურიენტებს დამთავრებული ჰქონდეთ სომხურენოვანი სკოლა/სექტორი, საზოგადოების დაკავშირებით მცდარი ინფორმაცია აქვს. აზერბაიჯანულენოვანი მათი ან ნაწილს ამ საკითხთან აზრით, ქართულენოვან სკოლაში/სექტორში სწავლის შემთხვევაში, აბიტურიენტები ამ პროგრამაზე ჩარიცხვას ვერ შეძლებენ.ეს, როგორც აზერბაიჯანულენოვან, ისე სომხურენოვან თემში, ამ პროგრამის შესახებ ცნობიერების ამაღლებისკენ მიმართული მუშაობის გააქტიურების საჭიროებაზე მიუთითებს.  ბილინგვური პროგრამების პოპულარიზაციის მიზნით, განახორციელოს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; სახალხო დამცველი მიიჩნევს, რომ ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში გამოწვევაა მისაწვდომობა. ამაზე შესაბამისი მიანიშნებს დაწესებულებების ეროვნული ტერიტორიული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა. მაგალითად, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელსა და ეთნიკური დაბაში უმცირესობის მხოლოდ 1 მოსახლეობით სკოლამდელი დასახლებულ აღზრდის 39 დაწესებულება ფუნქციონირებს. თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები არ არის. წალკის მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში მხოლოდ ერთი საბავშვო ბაღი და ორი შერეული ბაღი ფუნქციონირებს. რაც შეეხება კახეთის რეგიონს, საანგარიშო პერიოდში ეთნიკურად დასახლებულ პუნქტებში ჯამში მხოლოდ 18 საბავშვო ბაღი ფუნქციონირებდა, რაც კახეთის რეგიონში ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული ტერიტორიული ერთეულების რაოდენობას არ შეესაბამება. უზრუნველყონ  სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში. ანგარიშის მიხედვით, სახელმძღვანელოების წელს არ გამოცხადებულა სასკოლო კონკურსი და შესაბამისად, შემდგარა 2024 გრიფირების არ რეცენზირების პროცესი. საგანი „მე და საზოგადოება“ მოძველებული, 2018 წელს გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოებით ისწავლება, რაც აფერხებს ზოგადი განათლების სახელმწიფო პოლიტიკის მიზნების რეალიზებას. მართალია, მასწავლებლებს უფლება აქვთ ზემოხსენებული საგნის თემების სწავლებისას გამოიყენონ ნებისმიერი დამხმარე რესურსი, მათ შორის, გზამკვლევები თუმცა გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოების როლი სასწავლო პროცესში უმნიშვნელოვანესია.  უზრუნველყოს გრიფირების გამოცხადება საგნისთვის, „მე და საზოგადოება“, სახელმძღვანელოს შესარჩევად, ან უზრუნველყოს მისი შეთანხმება დადგენილი წესით; სახალხო დამცველის მითითებით, გრიფირებული მასალების პარალელურად, ან მათ ნაცვლად, სკოლა ვალდებულია სამინისტროსთან შეთანხმებული სახელმძღვანელოებით ასწავლოს. სასკოლო სახელმძღვანელოების შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის წევრებისთვის შემუშავებული არ არის განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგ-პროგრამა ადამიანის უფლებებში. ამავე დროს, შესაფასებელ მასალაზე ჯგუფის წევრთა კომენტარები ელექტრონული ფოსტის მეშვეობით ზიარდებოდა და არა ერთიანი სხდომის ფარგლებში. შესაბამისად, არც შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის სხდომის აუდიო-ვიდეო ოქმი იწარმოებოდა. სასკოლო  სახელმძღვანელოს შეთანხმების პროცესში უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა საკითხებზე განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგპროგრამების შემუშავება და ჩატარება შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის ყველა წევრისთვის; ანგარიშის მიხედვით, საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების დარგობრივი მახასიათებლის ცოდნისა და გაცნობიერების კომპონენტში ადამიანის უფლებათა ნაწილი ისეა ინტეგრირებული, რომ პროგრამის განმახორციელებელ დაწესებულებას არ დაეკისროს სტუდენტის მიერ, მაგალითად, ბავშვის უფლებათა ცოდნის ფაქტობრივი ასპექტის შემოწმების ვალდებულება. სასწავლო პროცესის შეფასების ნაწილში არ არის ინტეგრირებული კურსდამთავრებულში ადამიანის უფლებათა ჭრილით სწავლის შედეგის შეფასების ცოდნა. ასევე, პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში არ არის მითითებული, რომ იგი აღიარებს ადამიანის უფლებათა პატივისცემის მნიშვნელობას პოზიტიური და უსაფრთხო სასწავლო გარემოს ფორმირებაში. მსგავსი გამოწვევების წინაშე დგას მასწავლებლის მომზადების პროგრამისა და დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების პროგრამის დარგობრივი მახასიათებლები. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, დოკუმენტის ცოდნისა და გაცნობიერების კომპონენტში კურსდამთავრებული აღწერს საჭიროა და მსჯელობს დაემატოს ადამიანის მითითება, რომ უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე. ამავე დროს, სასწავლო პროცესის დაგეგმვის, წარმართვისა და შეფასების ნაწილში დაემატოს ადამიანის უფლებათა კომპონენტი იმგვარად, რომ კურსდამთავრებულმა ადამიანის უფლებათა პრინციპების გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში. ამასთანავე, პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში.  შეიტანოს ცვლილებები: o „ზოგადი განათლების განათლების საბაზო-საშუალო უმაღლესი განათლების საფეხურის მასწავლებლის დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 19 დეკემბრის MES 5 24 0001633146 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; o „ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; o „მასწავლებლის მომზადების მახასიათებლის დამტკიცების უმაღლესი შესახებ“ განათლების სსიპ - დარგობრივი განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ცვლილებათა შედეგად განისაზღვროს შემდეგი: o ცოდნის გაცნობიერების კომპონენტში დაემატოს მითითება, რომ კურსდამთავრებული აღწერს და მსჯელობს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე; o სასწავლო დაემატოს პროცესის დაგეგმვის, ადამიანის კურსდამთავრებულმა წარმართვისა უფლებათა ადამიანის და კომპონენტი უფლებათა შეფასების ნაწილს იმგვარად, პრინციპების რომ გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში; o პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში. სახალხო დამცველის ინფორმაციით, ინკლუზიური განათლების უზრუნველყოფის მიზნით, ინკლუზიური განათლების გაძლიერების, მანდატურის სამსახურში ინკლუზიური განათლების კომპონენტის ტრანზიციის, სკოლამდელი და ზოგადი განათლების დაწესებულებების თანამშრომლებისთვის შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარების მიუხედავად, გამოწვევები რჩება პროფესიული განათლების საფეხურზე დამატებითი საჭიროებების მქონე პირების საჭიროებების გამოსავლენი მექანიზმების შემუშავებისა და ამ პირების შეფასების მექანიზმების ყველა საჯარო პროფესიულ საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დანერგვის მიმართულებით. უზრუნველყოს დამატებითი საჭიროებების მქონე ჯგუფების საჭიროებების  შეფასების სისტემის დანერგვა პროფესიული განათლების საფეხურზე; ანგარიშის მიხედვით, არაქართულენოვან სკოლებში/ სექტორებში ქართული ენის სწავლების საქმიანობასთან ხელშესაწყობად, ერთად, ბილინგვური განსაკუთრებით განათლების სპეციალისტების მნიშვნელოვანია კონსულტანტი მასწავლებლების როლიც. წინა წლების მსგავსად, კახეთის, ქვემო ქართლისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში მივლენილი მასწავლებლების რაოდენობრივ მაჩვენებელთა დინამიკა თანაფარდობაში არ არის ამ რეგიონების არაქართულენოვან სკოლებთან/ სექტორებთან. 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება სპეციალისტების გადამზადება. თუმცა, და ბილინგვური ეროვნული განათლების უმცირესობების წარმომადგენელთა სრული სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ენის სწავლება გაძლიერდეს როგორც სკოლამდელი განათლების, ისე ზოგადი განათლების ეტაპზე. ასევე, აუცილებელია გაიზარდოს ბილინგვური განათლების დანერგვის გეოგრაფიული არეალი, შემუშავდეს საჭირო ორენოვანი სახელმძღვანელოები და სხვ.  ცენტრის საქმიანობის უზრუნველყოფილი გეოგრაფიული არეალისა პროგრამების ფარგლებში და ცენტრის მიერ გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; სახალხო დამცველი მიესალმება იმ ფაქტს, რომ 2023 წელთან შედარებით, 2024 წელს სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის მობილური ჯგუფი 36 ახალ ლოკაციაზე დაემატა. მიუხედავად ამისა, მობილური ჯგუფების გეოგრაფიული არეალი ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ ერთეულებს სრულად კვლავ არ მოიცავს. მართალია, მობილური ჯგუფები ბენეფიციართა მოთხოვნით იქმნება, მაგრამ საამისოდ, მათი მოქმედების გეოგრაფიული არეალის გასაზრდელად, მნიშვნელოვანია საზოგადოებას სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლის საქმიანობის შესახებ ინფორმაცია აქტიურად და ინტენსიურად მიეწოდებოდეს.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში უზრუნველყოს სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის პოპულარიზაცია და გააფართოოს ამ პროგრამის განხორციელების, მათ შორის, მობილური ჯგუფების საქმიანობის გეოგრაფიული არეალი. საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო: სახალხო დამცველის ინფორმაციით, საანგარიშო პერიოდში, სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ არაერთი ღონისძიება გაატარა რელიგიურ უმცირესობათა რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის მიზნებისათვის. აღნიშნული მცდელობების მიუხედავად, კვლავაც რჩება არაერთი ეკლესია თუ მეჩეთი, რომელსაც მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი, სავალალო მდგომარეობაშია და საჭიროებს რეაბილიტაციას.  სარესტავრაციო რელიგიურ ძეგლების უმცირესობათა მდგომარეობის რელიგიური შესაბამისად, გააგრძელოს დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის პროცესი; სახალხო დამცველის გათვალისწინებით, ინფორმაციით, კულტურული საერთაშორისო მემკვიდრეობის შეთანხმებების დარგში არსებული კანონმდებლობის ჰარმონიზაციისა და ყველა შესაბამისი თემის ადეკვატურად ასახვის მიზნით, კულტურული მემკვიდრეობის კოდექსის შემუშავების აუცილებლობაზე მიუთითებს კულტურის სტრატეგია 2025. გასული წლების მსგავსად, არც საანგარიშო წელს წარდგენია საქართველოს პარლამენტს ხსენებული კოდექსის პროექტი. საქართველოს კულტურის სამინისტროს განმარტებით, უწყება მუშაობს კანონის პროექტებზე კულტურის სფეროს სხვადასხვა მიმართულებით.  უზრუნველყოს კულტურის სფეროს მარეგულირებელ სამართლებრივ აქტებზე მუშაობის პროცესის გამჭვირვალობა; ანგარიშის მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში არ შექმნილა სამინისტროს ოფიციალური ვებგვერდი. სახალხო კულტურული მემკვიდრეობის მართვის დამცველი ამახვილებს გამჭვირვალობისა და ყურადღებას ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის მიზნით, ოფიციალური ვებგვერდის შექმნისა და ყველა საჭირო ინფორმაციის/ დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობის საჭიროებაზე. იმავე მიზნებიდან გამომდინარე, საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს ვებგვერდი კვლავ საჭიროებს განახლებას.  უზრუნველყოს ადმინისტრაციული ორგანოების ოფიციალური ვებგვერდების შექმნა/განახლება და ონლაინ პლატფორმებზე უწყებების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციისა და დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ ეროვნული უმცირესობების სრულყოფილი სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია მათი კულტურის დაცვა და პოპულარიზაცია. თუმცა, სპეციფიკურად ეროვნული უმცირესობების კულტურის პოპულარიზაციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების რიცხვი კვლავ დაბალია. ასევე, კვლავ პრობლემურია ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მნიშვნელობის შენობა-ნაგებობების მდგომარეობა, რომლებიც მრავალი წელია საჭიროებენ გამაგრებით და სარეაბილიტაციო სამუშაოებს. მათ შორის, საგულისხმოა აზერბაიჯანული დრამატული თეატრი, რომლის რეაბილიტაცია, არც 2024 წელს განხორციელებულა. თუმცა, ამ ნაწილში დადებითად უნდა აღინიშნოს თბილისის პეტროს ადამიანის სახელობის სომხური პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრის სამშენებლო სამუშაოების დასრულება.  სამინისტროს/სსიპ შემოქმედებითი საქართველოს პროგრამ(ებ)ის ფარგლებში გაითვალისწინოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობის, კულტურული ღონისძიებების განხორციელების ხელშემწყობი მიმართულებები;  გააძლიეროს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაცია და გააგრძელოს ამ ძეგლების კონსერვაცია ან/და რესტავრაცია; საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო: სახალხო დამცველის აღნიშნავს, რომ რუსეთის სასაზღვრო ძალების მიერ დაწესებული ფორმალური რეჟიმი ადგილობრივი მოსახლეობის გადაადგილებას ზღუდავს და გამშვები პუნქტები ხშირად გაუფრთხილებლად იკეტება.  აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; ანგარიშის მიხედვით, საოკუპაციო რეჟიმი კვლავ განაგრძობს ე.წ. საზღვრის უკანონო კვეთისთვის პირთა დაკავებების უკანონო პრაქტიკას. სახალხო დამცველი აღნიშნულ ფაქტს მოსახლეობის უფლებების უხეშ დარღვევად აფასებს და საერთაშორისო სადამკვირვებლო მისიების ოკუპირებულ ტერიტორიებზე დაშვების აუცილებლობაზე ამახვილებს ყურადღებას.  აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე;  საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად ინფორმაციული შეხვედრებისა და სხვადასხვა მხარის მონაწილეობისა, კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალები აცხადებენ, რომ ქალთა ჩართულობა სამშვიდობო პროცესებში კვლავ გამოწვევაა.  გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო: სახალხო დამცველის მოსაზრებით, ეკონომიკური მონაწილეობა განსაკუთრებით პრობლემურია სოფლად მცხოვრები, დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისთვის. ქალები მრავალგზის აღნიშნავდნენ სოციალური და ეკონომიკური დაიკმაყოფილონ სერვისების ნაკლებობას, საჭიროებები. ქალების რაც უზღუდავთ შესაძლებლობას თქმით, ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში ქალებისთვის პროფესიული გადამზადების ტრენინგებს არ აქვს სტაბილური და გრძელვადიანი ხასიათი.  გაზარდოს სოფლად მცხოვრებ ქალებთან, როგორც დამწყებ, ისე გამოცდილ მეწარმეებთან, მეწარმეობის შესახებ საინფორმაციო შეხვედრებისა და ტრენინგების რაოდენობა, მათ შორის, გეოგრაფიული დაფარვის გზით. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო: ანგარიშის მიხედვით, 2014 წელს დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტი მიღების შემდეგ არ განახლებულა, რაც ეწინააღმდეგება საერთაშორისო სტანდარტების პროგრესულად გაუმჯობესების მოთხოვნას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია პერიოდულად აახლებს რეკომენდაციებს სასმელი წყლის ხარისხზე, მათ შორის ქიმიური და ბიოლოგიური ნივთიერებების ლიმიტებზე. ბოლო, 2022 ნივთიერებების ჩამონათვალიც გააფართოვა. წლის ცვლილებებმა ქიმიური  შეისწავლოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №58 დადგენილებით დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისობა ჯანმოს უახლეს (2022 წლის) სახელმძღვანელო მითითებებთან სასმელი წყლის ხარისხის შესახებ და უზრუნველყოს შესაბამისი ნორმატიული აქტის შემუშავება და მიღება. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატი: სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად ინფორმაციული შეხვედრებისა და სხვადასხვა მხარის მონაწილეობისა, კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალები აცხადებენ, რომ ქალთა ჩართულობა სამშვიდობო პროცესებში კვლავ გამოწვევაა.  გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ 1+4 სტაჟირების პროგრამის ეფექტიანობა შეზღუდულია, ვინაიდან სტაჟირების მოთხოვნები მიმღები დაწესებულებების მიმართ მკაფიოდ არ არის ჩამოყალიბებული. მონაწილეებისთვის ასევე არ არის განსაზღვრული სტაჟირების მოსალოდნელი შედეგები. დანერგილი არ არის შეფასების ინსტრუმენტები. ამასთან, მიუხედავად იმისა, რომ 2023 წელს დაიწყო ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებული შედეგებისა რეგიონების და ახალგაზრდებისთვის ზეგავლენის შესწავლა საშეღავათო ბენეფიციართა პოლიტიკის შესაძლებლობების განვითარების თვალსაზრისით, აღნიშნული კვლევა ჯერაც დაუსრულებელია.  გაატაროს შესაბამისი მიზანმიმართული ღონისძიებები სამიზნე სეგმენტში „1+4 სტაჟირების პროგრამის“ უზრუნველსაყოფად. მუნიციპალიტეტის ორგანოები: შესახებ ცნობადობის ამაღლების ანგარიშის თანახმად, მუნიციპალიტეტების/სოფლების მხოლოდ მცირე რაოდენობას აწვდის წყალს ლიცენზიანტი კომპანია და იმ სოფლების უმრავლესობაში, სადაც შემოწმება ჩატარდა, მოსახლეობას არალიცენზიატი მიმწოდებელი ამარაგებს. არსებული  რესურსების ეფექტიანად გამოყენებითა და სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობით, უმოკლეს ვადებში დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები, ყველა მუნიციპალიტეტში წყალმომარაგების ლიცენზირებული მიმწოდებლის მიერ უზრუნველსაყოფად; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემები გამოვლინდა წყალზე უფლების თითქმის ყველა კრიტერიუმთან დაკავშირებით. მათ შორის, განსაკუთრებულად მწვავეა: არასაკმარისი ოდენობის წყალზე წვდომა; განსხვავებული ოდენობის წყალზე წვდომა, როგორც სხვადასხვა, ასევე ერთ დასახლებაში; მაქსიმალური ძალისხმევა გაწიონ მოქალაქეების, მათ შორის, ქალების,  ხანდაზმულების, შშმ პირებისა და სხვა ჯგუფების საჭიროებათა გამოსაკვლევად და დასაკმაყოფილებლად წყალზე წვდომის კუთხით; ანგარიშის მიხედვით, პრობლემურია დიდი მანძილი საცხოვრებელ სახლსა და საუბნო წყაროს/ონკანს/ჭას ინფრასტრუქტურა; ალტერნატიული შორის; დაუცველი მომარაგება მისასვლელად ჯგუფების საკუთარი ინტერესთა ხარჯებითა და გაუმართავი საგზაო გაუთვალისწინებლობა; ძალისხმევით; წყლის მიუღებელი ფერი/გემო/სუნი.  ალტერნატიული გზებით უზრუნველყონ იმ მოქალაქეთა წყალმომარაგება, რომელთაც არ აქვთ წვდომა პირადი და საყოფაცხოვრებო მიზნებისთვის საჭირო მინიმალური ოდენობის წყალზე. სახალხო დამცველის აპარატის მიერ, 60-მდე უფასო სასადილოში 2022 წელს ჩატარებული მონიტორინგის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა ასევე შეეხებოდა მენიუებს, კერძოდ, სერვისის მიწოდებისას გათვალისწინებული არ ყოფილა ბენეფიციართა კვებითი საჭიროებები.  კალორიების აუცილებელი დღიური ოდენობის და სადილის ენერგეტიკული ღირებულების გათვალისწინებით, უზრუნველყონ უფასო სასადილოების მენიუს შედგენა და სეზონის მიხედვით შეცვლა;  შეიმუშაონ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული უფასო სასადილოების მონიტორინგის დოკუმენტი, სადაც გათვალისწინებული იქნება მონიტორინგისას საკვების ხარისხის და კალორაჟის კონტროლი; სახალხო დამცველის მოსაზრებით, შესაძლოა, სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ მუნიციპალიტეტებს ეთხოვოთ, ეკომიგრაციის პრევენციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება.  საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს − გარემოს ეროვნულ სააგენტოს და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველოს მიაწოდონ ინფორმაცია ეკომიგრაციის პრევენციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ; ანგარიშის თანახმად, ადრეული და სკოლამდელი განათლების კონტექსტში პრობლემურია შესაბამისი დაწესებულებების ტერიტორიული მისაწვდომობა. ამაზე მიანიშნებს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული სოფლების ნაწილში ბაღების არარსებობა. მაგალითად, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის ეთნიკური უმცირესობის მოსახლეობით დასახლებულ 39 სოფელსა და დაბაში მხოლოდ 1 სკოლამდელი აღზრდის მუნიციპალიტეტში დაწესებულება ეთნიკური ფუნქციონირებს. უმცირესობებით თეთრიწყაროს დასახლებულ სოფლებში სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებები არ არის. წალკის მუნიციპალიტეტში ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ სოფლებში მხოლოდ ერთი საბავშვო ბაღი და ორი შერეული ბაღი ფუნქციონირებს. რაც შეეხება კახეთის რეგიონს, საანგარიშო პერიოდში ეთნიკურად დასახლებულ პუნქტებში ჯამში მხოლოდ 18 საბავშვო ბაღი ფუნქციონირებდა, რაც კახეთის რეგიონში ეროვნული უმცირესობებით დასახლებული ტერიტორიული ერთეულების რაოდენობას არ შეესაბამება.  უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის უზრუნველყონ სკოლამდელი მუნიციპალიტეტების განათლებისა და სასკოლო მერიებმა მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, 2023 წლისგან განსხვავებით, საანგარიშო პერიოდში არ გაზრდილა იმ სკოლამდელი აღზრდისა და ზოგადი განათლების დაწესებულებების რიცხვი, სადაც ბილინგვური განათლების პროგრამა მოქმედებს. ამავე დროს, უნდა აღინიშნოს, რომ 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება. ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა სრული სამოქალაქო ინტეგრაციის მისაღწევად, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ენის სწავლება გაძლიერდეს როგორც სკოლამდელი განათლების, ისე ზოგადი განათლების ეტაპზე. უზრუნველყონ,  რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხის და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ანგარიშის თანახმად, ეროვნული უმცირესობებით ყველაზე კომპაქტურად დასახლებული 6 მუნიციპალიტეტიდან, მხოლოდ დმანისისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდები ითარგმნება ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე. რაც შეეხება სოციალურ ქსელებს, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაცია მხოლოდ ახალქალაქის, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის მერიის სოციალურ ქსელში თავსდება. უზრუნველყონ,  რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ქსელების გვერდებზე ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა განთავსებული ინფორმაციის და მერიებმა სოციალური მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; სახალხო დამცველის მოსაზრებით, ენობრივი ბარიერი მნიშვნელოვან წინაღობას ქმნის ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთა ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე ხელმისაწვდომობის წარმომადგენლებისთვის კუთხითაც. ჯანმრთელობის დაცვის ეროვნული უმცირესობების სერვისებზე მისაწვდომობის უზრუნველყოფის მიზნით ენის ბარიერის აღმოფხვრასთან ერთად, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გამოწვევების აღმოფხვრა, რომლებიც უკავშირდება ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებზე ინფორმირებას.  უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; სახალხო დამცველი აღნიშნავს, რომ კვლავ რთულია ვითარება ქვეყანაში არსებულ სოციალურ საცხოვრისებში. გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების სოციალურ საცხოვრისებში მყოფი პირების ალტერნატიული საცხოვრებლით უზრუნველსაყოფად კვლავ არ გადადგმულა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები და ამ მიმართულებით, არსებითი პროგრესი კვლავ არ შეინიშნება.  უზრუნველყონ, რომ გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია სახალხო დამცველის ინფორმაციით, საფრთხის შემცველია თბილისში, ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალური საცხოვრისის მდგომარეობა. როგორც 2023 წლის ანგარიშში აღინიშნა, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება საცხოვრისში მცხოვრები ოჯახების ბინის ქირით უზრუნველყოფის, და შემდგომში, ბენეფიციარებისთვის საცხოვრებელი ფართების სარგებლობის უფლებით გადაცემასთან დაკავშირებით. ეს ინიციატივა სახალხო დამცველმა დადებითად შეაფასა. ამჟამად, ჩვენ ხელთ არსებული ინფორმაციით, საცხოვრისში რეგისტრირებული 73 ოჯახიდან წარმოდგენილი საჭირო დოკუმენტების საფუძველზე 2025 იანვრისთვის ბინის ქირით უზრუნველყოფილია 53 ოჯახი, ხოლო დარჩენილია 21 ოჯახი.  გამოიჩინოს შესაბამისი ძალისხმევა, მათ შორის, სპეციალისტების დახმარებით წარმართოს ინტენსიური მოლაპარაკებები ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალურ საცხოვრისში ამ დრომდე მყოფ პირებთან შენობის დატოვებასთან და ქირის პროგრამაში ჩართვასთან დაკავშირებით; ანგარიშში აღნიშნულია, რომ პროცესში შშმ პირთა შეფერხებულია კონვენციის განხორციელების მონაწილეობის უზრუნველსაყოფად, ცენტრალურ და ადგილობრივ დონეზე არსებული მექანიზმების საქმიანობა.  უზრუნველყოს ქალაქ თბილისის მერთან არსებული შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საკონსულტაციო საბჭოს ეფექტიანი ფუნქციონირება. მათ შორის: o უმოკლეს ვადებში განაახლოს საბჭოს შემადგენლობა; o უზრუნველყოს საბჭოს უპირატესად შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციებით და შშმ პირებით დაკომპლექტება; o უზრუნველყოს საბჭოს სხდომების გამართვა დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველო: სახალხო დამცველის ინფორმაციით, კვლავ პრობლემურია პროცესებზე სისტემური მუშაობის დაწყება გეოლოგიური და გრძელვადიანი პრევენციული ღონისძიებების დანერგვა. ანგარიშის მიხედვით, გასაძლიერებელია სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ ბიულეტენებსა თუ ინდივიდუალურ დასკვნებში გეოლოგიური პროცესების პრევენციის აღსრულების საკითხზე ზედამხედველობა, მუნიციპალიტეტების და სხვა მიზნით უწყებების გაცემული რეკომენდაციების ასევე, უნდა გაგრძელდეს მხრიდან შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების გატარების თაობაზე სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება. კომუნიკაციის ეს ფორმა გაზრდის უწყებების მუშაობის ეფექტიანობას და შედეგებს ამ მიმართულებით.  გააგრძელოს მუნიციპალიტეტებისა და სხვა უწყებების მიმართვების საფუძველზე ვიზუალური საინჟინრო-გეოლოგიური დასკვნების მომზადება, რომლებშიც შეფასებული საცხოვრებელი მიმდებარე სახლების, იქნება საკარმიდამო ტერიტორიების შესაბამისი მოქალაქეთა მიწის გეოდინამიკური რეკომენდაციები ოჯახების (კომლების) ნაკვეთებისა მდგომარეობა გადაუდებელი და და მათი გასცეს ღონისძიებების განსახორციელებლად. საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭო: ანგარიშის მიხედვით, 2024 წლის პირველი იანვრიდან ამოქმედდა „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილი ცვლილებები სასამართლო აქტების ამოქმედებული ხელმისაწვდომობის ზემოაღნიშნული შესახებ. საკანონმდებლო ამ ეტაპისთვის რეგულაციები არ არის სასამართლო აქტების პროაქტიულად გამოქვეყნების ნაწილში. მიუხედავად საკანონმდებლო რეგულაციისა, საანგარიშო პერიოდში, სასამართლო აქტები სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილებების გამოქვეყნებისთვის შექმნილ სპეციალურ ვებგვერდზე - http://ecd.court.ge/ , არ გამოქვეყნებულა.  უზრუნველყოს, კანონმდებლობის დაცვით, სასამართლო აქტების პროაქტიული გამოქვეყნება; სახალხო დამცველის ინფორმაციით, დაცვის უფლებით ეფექტიანი სარგებლობის პრობლემა კვლავ შენარჩუნებულია დისტანციური სასამართლო პროცესების მიმდინარეობისას. ამ ეტაპზე, სასამართლო სისტემაში დისტანციური სხდომების გამართვის პროგრამაში (Cisco Meeting Server (CMS)) ადვოკატსა და ბრალდებულს შორის კონფიდენციალური კომუნიკაციის ფუნქციონალი კვლავ არ დანერგილა.  გააუმჯობესოს დისტანციური სასამართლო პროცესების გამართვისთვის საჭირო ტექნიკური და პროგრამული ინფრასტრუქტურა კლიენტსა და ადვოკატს შორის უზრუნველსაყოფად; კომუნიკაციის კონფიდენციალურობის ანგარიშის მიხედვით, სასამართლოს გადატვირთულობის ზოგადი პრობლემის ფონზე, არსებობს პატიმართა ადმინისტრაციული სარჩელების განხილვის ხანგრძლივი ვადით გაჭიანურების პრობლემა. გააძლიეროს  ძალისხმევა სასამართლო სისტემაში მოსამართლეთა არასაკმარის რაოდენობასთან დაკავშირებული გამოწვევის დასაძლევად. საქართველოს საერთო სასამართლოები: სახალხო დამცველის სასამართლოებში დაკვირვების გამოწვევას გათვალისწინებული შედეგად, წარმოადგენს საქართველოს საქართველოს საერთო კანონმდებლობით სტატისტიკური მონაცემების/ინფორმაციის ძალისხმევა ამ სათანადოდ დამუშავება. გააძლიერონ  კანონმდებლობით სასამართლოებში საქართველოს გათვალისწინებული სტატისტიკური მონაცემების/ინფორმაციის დასამუშავებლად. საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - გარემოს ეროვნული სააგენტო სახალხო დამცველის ანგარიშის თანახმად, კლიმატის ცვლილებებით გამოწვეული სტიქიური მოვლენების სიხშირისა და ინტენსივობის ზრდის გამო, მნიშვნელოვანია მყინვარულ ხეობებში არამდგრადი ფერდობების დეტალური შესწავლა, რაც საქართველოში 2024 წელს შვეიცარიული კომპანიის მიერ პირველ ეტაზე განხორციელდა. შემდგომ ეტაპზე კი, დაგეგმილია არეალებისათვის დეტალური კვლევის ჩატარება და რისკის შემცველი გასატარებელი საპრევენციო ღონისძიებების შემუშავება. სახალხო დამცველს მიჩნია, რომ კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის გაძლიერებისთვის საჭიროა გაუმჯობესდეს მონაცემთა შეგროვების, ამინდის პროგნოზირებისა და ადრეული გაფრთხილებების გავრცელების სისტემები, რაც სახელმწიფომ სათანადო ინსტიტუციური და ფინანსური შესაძლებლობების დეტალური კვლევების მაქსიმალური მობილიზებით უნდა გააგრძელოს.  უზრუნველყოს მყინვარულ გამოვლენილი მაღალი ხეობებში რისკის ზონებში გაცემული დროს პრევენციული ღონისძიებების საფუძველზე შესაბამისი ღონისძიებების დროული გატარება; სახალხო დამცველის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის ერთ-ერთ აუცილებელ ამოცანად განიხილება ადრეული გაფრთხილების სისტემის შექმნა, რაც, ამავე დროს, ბუნებრივი საფრთხეების მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილიცაა. ანგარიშის მიხედვით, ამ მიმართულებით 2024 წელს, ქვეყნის ტერიტორიაზე დამონტაჟდა დამატებით 73 ერთეული მიწისპირა სტანდარტული ავტომატური ჰიდრომეტეოროლოგიური სადგურ-საგუშაგო, რაც მოსალოდნელი სტიქიური მოვლენების შესახებ ადრეულ გაფრთხილებას და მოსახლეობის უსაფრთხოებას ემსახურება. სახალხო ტექნოლოგიების დამცველს გამოყენებით ეს მნიშვნელოვნად პროცესი მიაჩნია, წელსაც 2025 თანამედროვე შეუფერხებლად გაგრძელდეს.  უზრუნველყოს მოსალოდნელი სტიქიური მოვლენების შესახებ ადრეული გაფრთხილებების გადაწყვეტილების მიმღებ პირებამდე და მოსახლეობამდე ოპერატიულად დაყვანის მიზნით თანემედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა (ვებგვერდი, მობილური აპლიკაცია და ა.შ.); სახალხო დამცველის ინფორმაციით, კვლავ პრობლემურია პროცესებზე სისტემური მუშაობის დაწყება გეოლოგიური და გრძელვადიანი პრევენციული ღონისძიებების დანერგვა. ანგარიშის მიხედვით, გასაძლიერებელია სსიპ გარემოს ეროვნული სააგენტოს მიერ ბიულეტენებსა თუ ინდივიდუალურ დასკვნებში გეოლოგიური პროცესების პრევენციის აღსრულების საკითხზე ზედამხედველობა, მუნიციპალიტეტების და სხვა მიზნით უწყებების გაცემული რეკომენდაციების ასევე უნდა გაგრძელდეს მხრიდან შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებების გატარების თაობაზე სააგენტოსათვის ინფორმაციის მიწოდება. კომუნიკაციის ეს ფორმა გაზრდის უწყებების მუშაობის ეფექტიანობას და შედეგებს ამ მიმართულებით.  გააგრძელოს სახელმწიფო მუნიციპალიტეტების, მიმართვების დასკვნების ოჯახების სხვა საფუძველზე მომზადება, (კომლების) რწმუნებულების უწყებებისა და ვიზუალური ადმინისტრაციების, ცალკეული მოქალაქეების საინჟინრო-გეოლოგიური რომლებშიც შეფასებული საცხოვრებელი სახლების, იქნება მოქალაქეთა საკარმიდამო მიწის ნაკვეთებისა და მათი მიმდებარე ტერიტორიების მდგომარეობა და გასცეს შესაბამისი რეკომენდაციები გეოდინამიკური გადაუდებელი ღონისძიებების განსახორციელებლად. საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - სურსათის ეროვნული სააგენტო: ანგარიშის თანახმად, სახალხო დამცველის წარმომადგენლების მიერ განხორციელებული მონიტორინგის შედეგად, საქართველოს რამდენიმე რეგიონში, კერძოდ: 5 რეგიონის 15 მუნიციპალიტეტის 35 სოფელში, მიუხედავად მეტნაკლებად განსხვავებული სურათისა, ბევრი პრობლემა საერთოა. მაგალითად, ზოგიერთი სოფლის მოსახლეობას წყალი მიეწოდება საცხოვრებელ სახლებში, ზოგიერთი სოფლის მცხოვრებლებს კი, მხოლოდ საუბნო წყაროებიდან/ონკანებიდან/ჭებიდან უწევთ წყლის მომარაგება. აღსანიშნავია სოფლები, სადაც, მართალია, დაქსელვა განხორციელდა, თუმცა მოსახლეობას წყალი თვეების განმავლობაში საერთოდ არ მიეწოდება. წყლის ხარისხის მდგომარეობასთან ერთად, გამოვლინდა მოსახლეობის ინფორმირების ნაკლებობა. თბილისისგან განსხვავებით, რეგიონის მოსახლეობას წინასწარ არ ეცნობება წყლის მოსალოდნელი შეწყვეტის შესახებ, ინფორმაცია სამუშაოების ხანგრძლივობასა თუ აღდგენის სავარაუდო დროზე კი, ზეპირად მიეწოდება.  „ადამიანის მოხმარებისთვის განკუთვნილი წყლის მდგომარეობის ანგარიშის შინაარსის შესახებ“ ბრძანების პროექტით განსაზღვრული იქნას საზოგადოებისათვის მისაწოდებელი ინფორმაცია, მათ შორის: სახელმწიფო კონტროლის (მონიტორინგის) პროგრამის შედეგები, ინფორმაცია ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი პარამეტრების ნორმების გადაჭარბების შესახებ, რჩევები წყლის მოხმარების შეზღუდვასა და წყლით გამოწვეული რისკების აცილებასთან დაკავშირებით და სხვა; ანგარიშში სახალხო დამცველი, მონიტორინგის ფარგლებში სასმელი წყლის ხარისხის მდგომარეობასთან ერთად, მოსახლეობის ინფორმირების ნაკლებობაზე საუბრობს. სასმელი წყლის ხარისხზე მონაცემების მოძიება მომხმარებლისთვის საკმაოდ რთულია. საზოგადოებისთვის ინფორმაციის გასაგებად და ხელმისაწვდომად წარდგენა ონლაინ პლატფორმის გარდა საჭიროებს სხვა ერთიანი, კონსოლიდირებული მექანიზმების შექმნას.  საჭიროების შემთხვევაში სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლსა და მის შედეგებზე ინფორმაციის გაცვლის მიზნით, გამართოს შეხვედრები მუნიციპალიტეტების წარმომადგენლებთან; ანგარიშის მიხედვით, სახალხო დამცველის მონიტორინგის გამოვლინდა არა ერთი დარღვევა, რაც მოიცავდა სასმელი შედეგად წყლის მიუღებელ ფერს/გემოს/სუნს. სურსათის ეროვნული სააგენტოს სტატისტიკა ცხადყოფს სასმელი წყლის ნიმუშების/სინჯების მაჩვენებელთა ზრდას, თუმცა ამ მიმართულებით სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლი ყოველწლიურად ვერ ფარავდა/ფარავს ქვეყნის მთლიან მასშტაბს და საჭიროებს ამ მიმართულებით საქმიანობის გაფართოებას.  სასმელი წყლის ხარისხის სახელმწიფო კონტროლის გაფართოების მიზნით, 2026 წლიდან გაზარდოს საჭირო ფინანსური რესურსები. საჭიროების შემთხვევაში მოამზადოს შესაბამისი სამართლებრივი აქტები. საჯარო სამართლის იურიდიული პირი - სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტო სახალხო დამცველის ანგარიშში, ერთ-ერთი აქტუალური საკითხია ბალდის კანიონის საქმე. ანგარიშის თანახმად, კანიონთან დაკავშირებით გასულ წლებში მიღებულ გადაწყვეტილებებს ხანგრძლივი და განგრძობადი პროტესტი მოჰყვა ადგილობრივ მცხოვრებლებსა არაინფორმირებულობას და აქტივისტებში. მიღებული პროტესტი გადაწყვეტილებების ეხებოდა შესახებ. მათ ასევე, ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ინფრასტრუქტურის მოწყობის ზეგავლენაზე ბუნებრივი ძეგლის, კანიონის ბიომრავალფეროვნებაზე. ანგარიშის მიხედვით, მოსახლეობისთვის ბუნდოვანი დარჩა ის საკითხი, თუ რამდენად შეესაბამება დაგეგმილი სამუშაოები კანიონის ბუნებრივ ეკოსისტემას და ხომ არ გამოიწვევს მის რღვევასა და სხვა სახის აკრძალულ ზეგავლენას. ბალდის კანიონის საქმესთან დაკავშირებით მიღებული გადაწყვეტილებით დაირღვა „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის 22-ე მუხლით დადგენილი ნორმები, კერძოდ დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების მიღებისას მოსახლეობასთან და საზოგადოებრივ გაერთიანებებთან თანამშრომლობის კუთხით.  დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურისტული სერვისების განვითარების მიზნით გადაწყვეტილებების მიღებისას, რასაც შესაძლოა მოყვეს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის შეზღუდვა, უზრუნველყოს ადგილობრივი მოსახლეობისა და საზოგადოებრივი გაერთიანებების ინფორმირება. სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი: სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, წლების პრაქტიკამ აჩვენა, რომ საავტომობილო გზების პროექტების განხორციელება ხშირად იკვეთება მოქალაქეების ინტერესებთან და ინდივიდუალური გადამწყვეტი მნიშვნელობა შემთხვევების ენიჭება. სრულფასოვან შესწავლას საქმეების ფარგლებში შესწავლილი საავტომობილო გზების მშენებლობისას გამოვლენილ გამოწვევებს (მაგალითად, მოქალაქეთა საკუთრების უფლებაზე ზეგავლენის შეფასებისთვის ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროსთვის მიმართვის არაერთგვაროვანი პრაქტიკა) გადამწყვეტი გავლენა აქვთ მოქალაქეების ინტერესების დასაკმაყოფილებლად შემდგომი ღონისძიებების დაგეგმვისა და უფლებების აღდგენის პროცესზე.  გააგრძელოს პროექტების საკუთრებაზე ზეგავლენის დაგეგმვა-განხორციელება, მოქალაქეთა შესწავლა-შეფასება, ნაკვეთების მიწის გამოსყიდვისა და სხვა საკომპენსაციო ღონისძიებების განხორციელება, პროექტის ფარგლებში შედგენილ განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად. საზოგადოებრივი მაუწყებელი: მიუხედავად გადადგმული მაუწყებლის ნაბიჯებისა, უმცირესობებისთვის მხრიდან სახალხო შექმნილი საზოგადოების დამცველის მედიაპროდუქტის ინფორმირებისკენ აზრით, ეროვნული პოპულარიზაცია კვლავ გამოწვევად რჩება. მედიის ხელმისაწვდომობა მათი ინტეგრაციისა და ჩართულობის წინაპირობაა, რაც საჭიროებს ზუსტი, გასაგები ინფორმაციის გავრცელებას და ამ მიმართულებით სისტემურ, უწყვეტ მუშაობას.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების პოპულარიზაცია აუდიტორიის გასაზრდელად; ანგარიშის მიხედვით, სახალხო დამცველის აპარატის მიერ დაგეგმილ სამუშაო შეხვედრებზე გამოვლინდა, რომ მოსახლეობის ნაწილს საზოგადოებრივი მაუწყებლის საქმიანობის შესახებ ინფორმაცია სრულად ან ნაწილობრივ არ აქვს. მნიშვნელოვანია, მაუწყებელმა ეროვნული უმცირესობებით დასახლებულ ტერიტორიებზე გააძლიეროს მედიაპროდუქტის რეგიონულ პოპულარიზაცია ტელევიზიებთან და მათ ენებზე, უზრუნველყოს განაგრძოს თანამშრომლობა საზოგადოების ინფორმირება ხელმისაწვდომი საინფორმაციო რესურსებისა და მათი ნახვის გზების შესახებ.  ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედიაპროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტების) ხელმისაწვდომობას ტრანსლაციის ყველა არსებული საშუალებით, აგრეთვე უზრუნველყოს ამ საქმიანობის პოპულარიზაცია; ცენტრალური საარჩევნო კომისია:  გაატაროს ყველა საჭირო ღონისძიება ელექტრონული ტექნოლოგიების გამოყენებით ხმის მიცემის ფარულობისადმი საზოგადოებრივი ნდობის განსამტკიცებლად, მათ შორის, საინფორმაციო კამპანიის დაგეგმვისა და ეფექტიანად წარმართვის გზით. ამასთანავე, მიიღოს ზომები, რათა მომავლში თავიდან იქნას აცილებული ამ საკითხთან დაკავშირებით სპეკულაციები; კენჭისყრის ოთახების დამკვირვებლებისთვის მოწყობის თავიანთი გამო ან/და უფლებამოსილებების სხვა მიზეზებით განხორციელებაში ხელშეშლის საკითხთან დაკავშირებით, საქართველოს სახალხო დამცველის აზრით, შესაძლოა, ზოგიერთ შემთხვევაში შეუძლებელი ყოფილიყო რეგისტრატორების უკან დგომა კენჭისყრის ოთახის მოწყობიდან და ოთახის სივრციდან გამომდინარე, ასევე ელექტრომოწყობილობების სადენების დაზიანების თავიდან აცილების გამო, რაც ართულებდა რეგისტრატორების უკან დგომას.  უზრუნველყოს კენჭისყრისთვის ისეთი სივრცეების შერჩევა, რომლებიც მაქსიმალურად ოპტიმალური იქნება საარჩევნო უბნების სრულყოფილად ფუნქციონირებისათვის, მათ შორის, დამკვირვებლების მიერ თავიანთი უფლებამოსილებების სრულფასოვნად და დაუბრკოლებლად განხორციელებისთვის;  საარჩევნო კომისიების წევრების სათანადო მომზადებით უზრუნველყოს მარკირების წესების ნებისმიერი დარღვევის პრევენცია; სახალხო დამცველის ანგარიშის მიხედვით, საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებს არ აქვთ უსინათლო პირთან კომუნიკაციის წესების შესახებ სათანადო ცოდნა. მათ ამომრჩეველს ვერ განუმარტეს ხმის მიცემის პროცედურა და ვერ უპასუხეს მის კითხვებს.  გააგრძელოს საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრების უწყვეტი გადამზადება შშმ პირებისთვის მისაწვდომი სერვისების შესახებ; სახალხო დამცველის ანგარიშში ირკვევა, რომ უსინათლო პირებისთვის პრობლემაა საარჩევნო ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებული საარჩევნო ბიულეტენის შესავსები ჩარჩო/ფორმის დამოუკიდებლად გამოყენება, რაც ერთ-ერთ საარჩევნო უბანზე, უსინათლო პირის მიერ ხმის მიცემის პროცესზე უშუალოდ სახალხო დამცველის დაკვირვების დროსაც გამოვლინდა.  გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება, რათა 2025 წლის არჩევნებისთვის უზრუნველყოფილ იყოს უსინათლო პირთა მიერ აქტიური საარჩევნო ხმის უფლების დამოუკიდებლად რეალიზების შესაძლებლობა;  შესაბამის ნორმატიულ აქტებში განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე სამუშაო ჯგუფების მიერ საქმიანობის შეუფერხებლად, უწყვეტად და ეფექტიანად განხორციელებას. საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისია: ანგარიშის მიხედვით, მაუწყებლებს არ გააჩნიათ მკაფიო სახელმძღვანელოები ან მეთოდოლოგიური მითითებები, თუ როგორ უნდა შეფასდეს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის შესაბამისობა კანონთან.  შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რომლითაც მაუწყებლებს, საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საარჩევნო კოდექსიდან“ გამომდინარე, განემარტებათ, რომ მოქმედი კანონმდებლობა აღარ ითვალისწინებს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის საფუძველზე, საარჩევნო სუბიექტის კვალიფიციურ საარჩევნო სუბიექტად აღიარების უფლებამოსილებას. შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება- ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი: სახალხო დამცველის ანგარიშის შესაბამისად, შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ პაციენტების მიმართ თანამშრომლების მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების ფაქტების გამოძიების ეფექტიანობას ამრუდებს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრში“ ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემის დაარქივება/შენახვის ფუნქციის არქონა.  საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ერთობლივი მუშაობით უზრუნველყოს შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრისთვის“ ვიდეოსამეთვალყურეო და ვიდეოჩანაწერის დაარქივების სისტემის შექმნისთვის საკმარისი ფინანასური რესურსის მობილიზება და შემდგომ ვიდეოსამეთვალყურეო და ვიდეოჩანაწერის დაარქივების სისტემის ეფექტიანი ფუნქციონირება, მათ შორის, ვიდეოჩანაწერის დაარქივების გონივრული ვადის განსაზღვრის გზით; ანგარიშის მიხედვით, პაციენტებისათვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა უნდა ხორციელდებოდეს საქართველოში აღიარებული დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევების, აგრეთვე, პაციენტის მკურნალობისა და რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმის შესაბამისად.  მიიღოს ყველა ზომა, რათა პაციენტებისათვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა განხორციელდეს საქართველოში აღიარებული დაავადებათა მართვის კლინიკური გზამკვლევების, აგრეთვე, პაციენტის მკურნალობისა და რეაბილიტაციის ინდივიდუალური გეგმის შესაბამისად. საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ გაცემული რიგი რეკომენდაციები არ აისახა კომიტეტის დასკვნაში, რადგან მათ ნაწილს დღეის მდგომარეობით დაკარგული აქვს აქტუალობა, ვინაიდან მათში იდენტიფიცირებული პრობლემა უკვე გადაჭრილია, ხოლო რეკომენდაციების ნაწილის გაზიარება არ იქნა მიჩნეული მიზანშეწონილად ობიექტურ მიზეზთა გამო. ამასთანავე, კომიტეტმა მიიჩნია, რომ სახალხო დამცველის ზოგიერთი რეკომენდაცია არ წარმოადგენს ანგარიშში იდენტიფიცირებული გამოწვევების დაძლევის საუკეთესო გზას და მიზანშეწონილად ჩათვალა ამ პრობლემების გადაჭრის მიზნით დავალებების გაცემა შეცვლილი ფორმულირებით. ზემოთ აღნიშნული დავალებების შესრულების თაობაზე ინფორმაცია/ანგარიში ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს უნდა წარედგინოს 2026 წლის 1 მარტამდე. პატივისცემით, კომიტეტის თავმჯდომარე რატი იონათამიშვილი

პროექტი საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიში ადამიანის უფლებათა ფართო სპექტრს მიმოიხილავს. ანგარიშის საფუძვლიანმა ანალიზმა გამოააშკარავა როგორც ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით წინ გადადგმული ნაბიჯები, ისე გარკვეული გამოწვევები. ანგარიშში აღნიშნულია საანგარიშო პერიოდში გამოკვეთილი დადებითი ტენდენციები: მისასალმებელია „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანულ კანონში შეტანილი ცვლილებები სასამართლო აქტების ხელმისაწვდომობის ნაწილში. ახალი რეგულაციით, აქტების ხელმისაწვდომობის სრულიად ახალი, ბევრად გამარტივებული მოდელი დადგინდა. ამავე დროს, კანონმდებლობის დონეზე გამარტივდა სასამართლოს გადაწყვეტილებების საჯარო ინფორმაციის სახით მიღება; მისასალმებელია 2024 წლის 29 მაისს „საერთო სასამართლოების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონში შეტანილი ცვლილება, რომლითაც პოლიტიკური ნეიტრალიტეტის პრინციპის აშკარა დარღვევად არ მიიჩნევა სასამართლო რეფორმის შესახებ, მართლმსაჯულების სისტემის ფუნქციონირების გაუმჯობესების თაობაზე ან/და სამართლის განვითარების სხვა საკითხზე მოსამართლის მეცნიერული ან/და ანალიტიკური მსჯელობა; პოზიტიური ნაბიჯი გადაიდგა 2024 წელს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით, რის საფუძველზეც მოსამართლის თანხმობის გარეშე მივლინების საერთო ვადა 4 წლიდან შემცირდა 3 წლამდე; მისასალმებელია გენერალური პროკურატურის გადაწყვეტილება, რომლითაც სრულად გასაჯაროვდა „ფარული საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების შესახებ შეტყობინების თაობაზე“ 2022 წლის 4 ნოემბრის ბრძანება; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პროკურატურა განაგრძობს შეუწყნარებლობის მოტივით და, მათ შორის, რელიგიური ნიშნით მოტივირებული დანაშაულებების თაობაზე მონაცემების გამოქვეყნებას; დადებითად ფასფება, რომ ჩატარდა შესაბამისი სამუშაოები რელიგიური უმცირესობების საკულტო ნაგებობების აღდგენა-რესტავრაციის მიმართულებით; მისასალმებელია, რომ საქართველოს პარლამენტმა „ამნისტიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მიღებისას გაითვალისწინა საქართველოს სახალხო დამცველის პოზიცია და ოჯახური დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირის მიმართ ამნისტიის გავრცელების საკითხის გადაწყვეტისას, მოსამართლეს დაზარალებულის პოზიციის გარკვევა დაევალა ზეპირი მოსმენით გამართულ სასამართლო სხდომაზე, ბრალდებულის, მსჯავრდებულის და მისი ადვოკატის დაუსწრებლად; დადებითად ფასდება გადაწყვეტილება, რომ 2024 წელს გაგრძელდა ციფრული სწავლების დანერგვა პენიტენციურ დაწესებულებებში; მისასალმებელია, რომ რიგ პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა უკვე მოეწყო და პატიმრებს ჰქონდათ შესაძლებლობა ესარგებლათ ვიდეოპაემნის უფლებით; დადებითად ფასდება სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მიერ, საანგარიშო პერიოდში, არასრულწლოვანი ბრალდებულებისა და მსჯავრდებულებისთვის ადგილობრივი და საერთაშორისო ზარებისთვის სასაუბრო დროის დაფინანსება თვის განმავლობაში 60 წუთის ხანგრძლივობით; აღსანიშნავია, რომ პირობით ვადამდე გათავისუფლებისა და სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სახის სასჯელით შეცვლის პრაქტიკასთან მიმართებით შენარჩუნებულია გასული წლის დადებითი ტენდენცია და შეიძლება ითქვას, რომ ადგილობრივი საბჭოების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, ძირითადად, დასაბუთებულია და ამ მიმართულებით სისტემური ხარვეზები არ იკვეთება; ყველა ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, სადაც პრევენციული უზრუნველყოფილი იყო ექიმი თერაპევტის მომსახურება; ვიზიტები განხორციელდა, მისასალმებელია, რომ უვადო თავისუფლების აღკვეთისა და საშეღავათო მექანიზმების თაობაზე საქართველოში არსებული მარეგულირებელი ნორმები შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; გასული წლის მსგავსად, დადებითად ფასდება ის ფაქტი, რომ შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრანტთათვის გამოყოფილ დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის ხელმისაწვდომია ტელეფონი და ინტერნეტი, ასევე შეუძლიათ მიიღონ მნახველი და ამანათი; მისასალმებელია, რომ ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ, შესაბამისი დადგენილებით, უზრუნველყო ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებული პირების მონაცემების ერთიან საარჩევნო სიაში შეყვანა; 2024 წელს, გლობალური ინდექსის თანახმად, ქალთა ეკონომიკური მონაწილეობისა და შესაძლებლობების მაჩვენებლით, საქართველო 68-ე ადგილიდან 54-ე ადგილზე დაწინაურდა; მისასალმებელია, რომ ქალთა ეკონომიკური გაძლიერების კუთხით, სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული ღონისძიებები ხორციელდება. აღსანიშნავია, რომ მიკრომეწარმეობის მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში, 2024 წელს დადასტურებული სესხების რაოდენობის 60% და მოცულობის 59% ქალ მეწარმეებზე მოდის, ან ისეთ მეწარმე სუბიექტებზე, რომელთა 100% წილის მფლობელი ქალია; დადებითად ფასდება, რომ ქალთა მონაწილეობის გაძლიერების მიმართულებით მშვიდობისა და უსაფრთხოების პროცესებში, ინსტიტუციურ დონეზე, მნიშვნელოვანი პროგრესი შეინიშნება; მისასალმებელია, რომ 2024 წელს ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის დამატებითი თავშესაფარი და კრიზისული ცენტრები გაიხსნა; საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში ამოქმედებულია „მობილური იუსტიციის სახლი“, რომელიც მიზნად ისახავს კონფლიქტით დაზარალებული ქალებისა და გოგოების სოციალურ და ეკონომიკურ გაძლიერებას; 2024 წელს, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში, გატარდა ღონისძიებები პირველადი ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირებისთვის, რამაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ჯანდაცვის სისტემის გაუმჯობესებაში, განსაკუთრებით, მოსახლეობისთვის ხელმისაწვდომი მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის ამაღლებაში; დადებითად უნდა შეფასდეს სახელმწიფოს მხრიდან ონკოლოგიური პაციენტებისათვის სამედიცინო სერვისების და მედიკამენტებით ფინანსური უზრუნველყოფის ძალისხმევა. მათ შორის, მნიშვნელოვანია ონკოლოგიური მედიკამენტების პაციენტისადმი მიწოდების სქემის დანერგვის ღონისძიებები. დადებითად ფასდება საშვილოსნოს ყელის კიბოს პრევენციის მიზნით პაპილომა ვირუსის (HPV) საწინააღმდეგო ვაქცინაციის უფასო სერვისი, რომლითაც სარგებლობენ როგორც ქალები, ისე კაცები; აღსანიშნავია, რომ ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების წინააღმდეგ გატარებული ღონისძიებების მიმართულებით მიღწეულია მნიშვნელოვანი პროგრესი; საანგარიშო წელს განახლდა შინამეურნეობების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგია, რაც გულისხმობს მეთოდოლოგიის მეტ შესატყვისობას თანამედროვე სოციალურეკონომიკურ ფაქტორებთან. განახლებული მეთოდოლოგია მეტად უზრუნველყოფს მოწყვლადი ოჯახების გამოვლენას და ჩართვას საარსებო შემწეობის პროგრამაში; დადებითად ფასდება საქართველოს მთავრობის ინიციატივა უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახ(ებ)ის განსახლების მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ; 2024 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 125 უსახლკარო ოჯახს უკვე გადაეცა საცხოვრებელი ბინა სარგებლობის უფლებით; შშმ პირთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობისა და მათთვის თანაბარი საარჩევნო გარემოს ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 26 ოქტომბრის საარჩევნო პროცესების შესახებ ინფორმაცია მისაწვდომი იყო სხვადასხვა ტიპის შესაძლებლობის შეზღუდვის მქონე პირისთვის. შშმ ამომრჩეველთა არჩევნებში დამოუკიდებლად მონაწილეობის ხელშეწყობის მიზნით, გადამზადება გაიარეს საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრებმა. სიახლე იყო მხარდაჭერის მიმღები პირების საჭიროებების შესახებ საინფორმაციო-სასწავლო მოდულის შემუშავებაც; დადებითად ფასდება პასუხისმგებელი უწყებების მხრიდან გარკვეული ღონისძიებების გატარება შშმ პირთა უფლებების/ღირსების პატივისცემის საკითხებზე ცნობიერების ასამაღლებლად და შესაბამისი პირების გადასამზადებლად, რთული ქცევის მქონე 10-დან 18 წლამდე არასრულწლოვანთა რეფერირების პროგრამებში ჩასართავად და შშმ პირთა საჭიროებებზე მორგებული ტექნოლოგიური გადაწყვეტის შესამუშავებლად; გარკვეული ნაბიჯები გადაიდგა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მრავალპროფილური კლინიკების მოდელის დანერგვის, სტაციონარგარე ფსიქიატრიული სერვისების/ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის კომპონენტების გაძლიერებისა და პანსიონური მომსახურების სტანდარტის შემუშავების მიმართულებით; დადებითად უნდა აღინიშნოს, რომ საანგარიშო პერიოდში, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტომ სხვადასხვა პროექტის ფარგლებში 2024 წელს განახორციელა 94 სკოლის სრული და 200-მდე სკოლის ნაწილობრივი რეაბილიტაცია, დაასრულა 3 სკოლის სამშენებლო სამუშაოები და ასევე, დაიწყო 11 ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების პროექტირება/მშენებლობა; 2024 წელსაც გაგრძელდა სახელმწიფო ენის სწავლების გასაუმჯობესებლად რიგი სასწავლო რესურსების განახლება და ბილინგვური განათლების სპეციალისტების გადამზადება; ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამის (ე.წ. 1+4 პროგრამის) ბენეფიციარებისთვის საჯარო სამსახურებში გათვალისწინებულია სტაჟირება. მისასალმებელია, რომ 2024 წლიდან საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით სტაჟირება ანაზღაურებადი გახდა; 2024 წელს დამტკიცდა ზოგადი განათლების ეროვნული მიზნების ახალი დოკუმენტი, რომელიც ქმნის სათანადო ნორმატიულ საფუძველს ადამიანის უფლებათა სწავლებისთვის; დადებითი სიახლეა საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს მიერ 2024 წელს ეროვნული უმცირესობების ენებზე 35 საკანონმდებლო აქტის თარგმნა და ვებგვერდზე განთავსება; 2024 წელს გაორმაგდა ქართულ ენაში მომზადების საგანმანათლებლო პროგრამაზე აზერბაიჯანულენოვანი და სომხურენოვანი ზოგადი უნარების ტესტების საფუძველზე ჩარიცხული სტუდენტების დაფინანსება. ამ დადებითი სიახლის შედეგად დაფინანსებული სტუდენტების რაოდენობა გაიზარდა; მისასალმებელია, რომ საზოგადოებრივი მაუწყებელი უზრუნველყოფს საინფორმაციო გამოშვებების აზერბაიჯანულ და სომხურ ენაზე თარგმნას და განთავსებას სხვადასხვა პლატფორმებზე, რაც ხელს უწყობს ინფორმაციის ფართო აუდიტორიამდე მიღწევას; აღსანიშნავია, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებში (კორპუსების სართულებზე, სატელეფონო საუბრების ოთახებში და ა.შ.) რამდენიმე ენაზე, მათ შორის, სომხურად და აზერბაიჯანულად არის გამოკრული ინფორმაცია პატიმრის უფლებებისა და მოვალეობების, ასევე, მომსახურების შესახებ. უზრუნველყოფილია ქვეყანაში მოქმედი სხვადასხვა დაწესებულების ცხელი ხაზის ნომრების მისაწვდომობა. ამასთან, სხვადასხვა დაწესებულებაში მზადდება მრავალენოვანი ბროშურები რეაბილიტაციისა და სამედიცინო სერვისების შესახებ. გარდა ამისა, მსჯავრდებულებისთვის მიმდინარეობს ქართული ენის სასწავლო კურსები; სამხედრო ნაწილებში ვიზიტების დროს სპეციალურ პრევენციულ ჯგუფს არ მიუღია ინფორმაცია ზემდგომი ან სხვა სამხედრო მოსამსახურის მხრიდან სამხედრო მოსამსახურის მიმართ ჩადენილი ფიზიკური ძალადობის შესახებ; მისასალმებელია, რომ საანგარიშო პერიოდში თავდაცვის ძალებში განხორციელებული პრევენციული ვიზიტების დროს, არცერთ სამხედრო ნაწილში არ გამოვლენილა მწვავე ინფრასტრუქტურული გამოწვევები. საქართველოს პარლამენტი რეკომენდაციებს და ადგენს: იზიარებს საქართველოს სახალხო დამცველის შესაბამის 1. საქართველოს მთავრობამ: ა) შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავს პატიმრების რაოდენობის შემცირებას და ამ პროცესში გაითვალისწინოს როგორც ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის N R (99) 22 რეკომენდაციები ციხის გადატვირთულობისა და ციხის მოსახლეობის ზრდასთან დაკავშირებით, ასევე ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებებისა და კანონის უზენაესობის, გენერალური დირექტორის მიერ მომზადებული PC-CP (2015) 6 rev 7 დოკუმენტი ციხის გადატვირთულობის შესახებ; ბ) შეიმუშაოს საქართველოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე კოოპერატიულ ბინათმშენებლობასთან დაკავშირებით აღიარებული საშინაო ვალის ანაზღაურების წესი, მათ შორის, განსაზღვროს პირველ რიგში დასაკმაყოფილებელ პირთა რიგითობა და დაზარალებული მოსახლეობის წინაშე აღიარებული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მექანიზმი; გ) შეისწავლოს საბჭოთა რეჟიმის მიერ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული რელიგიური გაერთიანებებისთვის მიყენებული მატერიალური ზიანი; დ) ეროვნული რეფერირების მექანიზმის ქმედითობისა და ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად, კოორდინაცია გაუწიოს უწყებებს ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა გამოვლენის, მათი დაცვის, დახმარებისა და რეაბილიტაციის მიზნით გასატარებელი ღონისძიებებისთვის სტანდარტული ოპერაციული პროცედურების (სოპ) შემუშავებისა და განახლების პროცესში; ე) უზრუნველყოს ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის მიმართულებით ეროვნული სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესის ინკლუზიურობა ყველა შესაბამისი დაინტერესებული მხარის ჩართულობითა და მათთვის სათანადო დროისა და რესურსების გამოყოფით და გათვალისწინებით; ვ) უზრუნველყოს, რომ ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის სამომავლო სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებდეს საზოგადოებრივი ცნობიერების ასამაღლებელ კამპანიას, რომელიც მიმართული იქნება ქალთა მიმართ ძალადობის შესახებ ინფორმირებულობის გაზრდასა და სტერეოტიპების შემცირებაზე; ზ) წყალზე წვდომის უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად, „ხედვა 2030, საქართველოს განვითარების სტრატეგიით“ გათვალისწინებული მიზნების მისაღწევად გააგრძელოს სამოქმედო გეგმების დამტკიცების პროცესი და მოახდინოს მისი შესრულების მონიტორინგი; თ) გააძლიეროს თვითმმართველობათა რესურსული შესაძლებლობები, მიზანმიმართულად და შედეგზე ორიენტირებულად, წყალზე უფლების რეალიზაციის ეფექტიანად და თანდათანობით გაუმჯობესებისათვის, ასევე, თანასწორობის უზრუნველსაყოფად; ი) 2025 წელს შეიმუშაოს და დაამტკიცოს საქართველოს კატასტროფის რისკის შემცირების განახლებული ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა; კ) მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილების შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის საკონსულტაციო საბჭოში შემავალი შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციების შესახებ ინფორმაციის აღრიცხვა; ლ) შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი საკოორდინაციო კომიტეტის შექმნისა და დებულების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 29 ნოემბრის N 551 დადგენილებით გათვალისწინებული წესის შესაბამისად, გააგრძელოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების კონვენციის იმპლემენტაციის უწყებათაშორისი კომიტეტის სხდომების გამართვა; მ) კრიტიკულად გააანალიზოს პრევენციის არსებული სისტემა ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის შეუწყნარებლობით მოტივირებული მკვლელობის და მკვლელობის მცდელობის საქმეებთან დაკავშირებით და საკვანძო უწყებების, მათ შორის, საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვისა და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროების მონაწილეობით იმუშაოს პრევენციის სისტემის დახვეწაზე. 2. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ: ა) მაქსიმალურად უზრუნველყოს N2 პენიტენციურ დაწესებულებაში ბრალდებულთა მსჯავრდებულებისგან იზოლირება, სულ მცირე, ერთმანეთისგან განცალკევებულ საკნებში; ბ) გააგრძელოს მუშაობა, პენიტენციური დაწესებულებების სპეციფიკის გათვალისწინებით, პატიმართა საცხოვრებელი კორპუსების ფლიგელებში მომუშავე სამართლებრივი რეჟიმის განყოფილების თანამშრომელთა რაოდენობის გასაზრდელად; გ) შესაბამისი სამართლებრივი აქტებით დადგენილი სტანდარტების სრულყოფილად აღსასრულებლად, დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას პერიოდულად განახორციელოს შესაბამისი მონიტორინგი; დ) პერიოდულად განახორციელოს დეესკალაციის ოთახში პატიმრის მოთავსებისას სამედიცინო პერსონალის ჩართულობის მონიტორინგი; ე) არასრულწლოვან ბრალდებულებზე/მსჯავრდებულებზე გათვლილი სპეციალური სარეაბილიტაციო დაწესებულების ინფრასტრუქტურული კონცეფციის შემუშავების პროცესში მაქსიმალურად იქნეს გათვალისწინებული არასრულწლოვან ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებები; ვ) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება ბავშვზე მორგებული გარემოს და მასთან უწყვეტი მულტიდისციპლინური მუშაობის უზრუნველყოფისთვის სპეციალური სივრცეების შესაქმნელად იმ პენიტენციურ დაწესებულებებში, სადაც არასრულწლოვანები არიან მოთავსებული; ზ) დეესკალაციის ოთახში შექმნას კიდევ უფრო უსაფრთხო გარემო; თ) საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს მონიტორინგი დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების სრულყოფილი იმპლემენტაციის მიზნით; ი) უზრუნველყოს, რომ დაწესებულების დირექტორმა გადაწყვეტილება ბრალდებულის/მსჯავრდებულის განცალკევებით მოთავსებასთან დაკავშირებული უსაფრთხოების ღონისძიების შეწყვეტის თაობაზე მიიღოს ამ ღონისძიების გამოყენების საფუძვლის აღმოფხვრისთანავე, დაუყოვნებლივ; კ) საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებების იმ ნორმების აღსრულების მონიტორინგი, რომლებიც პატიმრის სრული შემოწმებისას მისი სხეულის სხვადასხვა ნაწილის ერთდროულად გაშიშვლების საკითხს არეგულირებს; ლ) საჭიროების შემთხვევაში განახორციელოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმებისას ე. წ. ბუქნების გაკეთების მოთხოვნის პრაქტიკის მონიტორინგი და დარღვევის გამოვლენის შემთხვევაში მოახდინოს შესაბამისი რეაგირება; მ) გააგრძელოს ღონისძიებები პენიტენციური სისტემის შედარებით მცირე პენიტენციურ დაწესებულებებად დაყოფისა და დაბალანსებული ინფრასტრუქტურის შექმნის მიზნით; ნ) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება №17 პენიტენციურ დაწესებულებაში ე. წ. ბარაკის ტიპის საცხოვრებლების სრულად გასაუქმებლად; ო) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში მოთავსებული თითოეული ბრალდებულის 4 კვ. მ საცხოვრებელი ფართობით დაკმაყოფილება პენიტენციური კოდექსით განსაზღვრულ ვადაში; პ) პენიტენციურ დაწესებულებებში ექთნების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; ჟ) უზრუნველყოს ექიმ-სპეციალისტთა კონსულტაციების სიხშირის ისე განსაზღვრა, რომ პაციენტს შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება მიეწოდოს გონივრულ ვადაში; რ) უზრუნველყოს გეგმური სამედიცინო რეფერალის განხორციელება „პენიტენციურ დაწესებულებაში სამედიცინო მომსახურების გაწევის სტანდარტების, სპეციფიკური საჭიროებების მქონე პირთათვის სამედიცინო მომსახურების გაწევის დამატებითი სტანდარტების, პრევენციული მომსახურების პაკეტისა და სამედიცინო მომსახურებისთვის აუცილებელი საბაზისო მედიკამენტების ნუსხის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 15 თებერვლის №381 ბრძანებით განსაზღვრულ ვადებში; ს) გააგძელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარება; ტ) შეისწავლოს სამედიცინო პერსონალსა და პატიმარს შორის შეხვედრების მაქსიმალურად კონფიდენციალურ გარემოში, ექიმის ან/და პაციენტის უსაფრთხოების დაცვით გამართვის საკითხი არსებული სტანდარტის დახვეწისა და ამაღლების უზრუნველსაყოფად; უ) გააგრძელოს მუშაობა, რათა ბრალდებულთა /მსჯავრდებულთა ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის სისტემატიზაციისთვის პენიტენციურ სისტემაში დანერგოს ჯანმრთელობის შესახებ ელექტრონული ჩანაწერების სისტემა. ფ) პერიოდულად განახორციელოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პერიოდული სკრინინგის ინსტრუმენტის ფუნქციონირების მონიტორინგი; ქ) უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანდაცვის სტანდარტის ამოქმედებისათვის საჭირო პროცედურები. ღ) დეესკალაციის ოთახში დაყოვნების გახანგრძლივების აუცილებლობისას, ფსიქიკური პრობლემების მქონე მსჯავრდებული, ფსიქიატრის რეკომენდაციის შემთხვევაში, დაუყოვნებლივ გადაიყვანონ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირების საჭიროებებზე მორგებულ გარემოში ყ) პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა ჯანმრთელობის დასაცავად, საჭიროების შესაბამისად, შეუფერხებლად გააგრძელოს მათთვის სათანადო კლინიკურ-ლაბორატორიული კვლევების ჩატარება; შ) პრიორიტეტულად უზრუნველყოს „პენიტენციურ დაწესებულებებში შესაძლო წამების და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შედეგად ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დაზიანების აღრიცხვის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2020 წლის 30 ნოემბრის №663 ბრძანების პენიტენციური კოდექსის 139-ე მუხლით (ბრალდებულისთვის/მსჯავრდებულისთვის სამედიცინო მომსახურების გაწევა და მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის კონტროლი) დადგენილ სტანდარტებთან შესაბამისობა; ჩ) გააგრძელოს საჭიროების შემთხვევაში ყველა უცხოენოვანი პატიმრის უზრუნველყოფა თარჯიმნის მომსახურებით, მათ შორის, პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაციის მიწოდება პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებული სერვისებისა და მარეგულირებელი ნორმების შესახებ; ც) გააგრძელოს პენიტენციური დაწესებულებების სამედიცინო პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით; პერსონალის გადამზადება ძ) გააგრძელოს პერიოდული სისტემური შემოწმების გზით N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა მიერ გასეირნების უფლებით სარგებლობის მონიტორინგი და საჭიროების შემთხვევაში მიიღოს შესაბამისი ზომები; წ) გონივრულ ვადაში შეიმუშაოს შესაბამისი გეგმა და უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებაში ახლად მოთავსებული ბრალდებულისთვის სატელეფონო ბარათის გადაცემამდე, მის მიერ მოთხოვნის შემთხვევაში, ცხელ ხაზზე დაკავშირების შესაძლებლობის მიცემა; ჭ) პენიტენციურ დაწესებულებებში სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების ოპტიმალური რაოდენობის უზრუნველყოფის მიზნით გააძლიეროს ღონისძიებები არსებულ ვაკანტურ თანამდებობებზე შესაბამისი სპეციალისტების მოსაზიდად; ხ) გააგრძელოს დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში სასეირნო ეზოების საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად მოწყობა; ჯ) გააგრძელოს სამედიცინო შემოწმებაზე პასუხისმგებელი ექიმებისთვის პატიმრის დაზიანებების სრულყოფილად აღრიცხვის, დოკუმენტირებისა და ფოტოგადაღების შესახებ ტრენინგების ჩატარება, ამასთანავე, უზრუნველყოს, რომ შესაბამისმა სამსახურმა ზედამხედველობა გაუწიოს ექიმების მიერ ამ ტრენინგებით მიღებული უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გამოყენებას; ჰ) იმსჯელოს და წარმოადგინოს არგუმენტირებული პოზიცია პატიმრის მიმართ დისციპლინური სახდელისა და უსაფრთხოების ღონისძიების გამოყენების პერიოდში მის მიერ ტელეფონით ადვოკატთან დაკავშირების უფლების მინიჭების მიზანშეწონილობის შესახებ; ჰ1) გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრებთან მომუშავე პენიტენციური დაწესებულებების შესაბამისი პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით შესაბამისი ტრენინგ-მოდულების შემუშავება და პერსონალის გადამზადება ჰ2) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმრების მიერ საჩივრების კონფიდენციალურად გაგზავნა და მონიტორინგის გზით პერიოდულად შეისწავლოს აღნიშნული უფლების რეალიზაციის მდგომარეობა; ჰ3) გააგრძელოს დეესკალაციის ოთახსა და სამარტოო (უსაფრთხო) საკანში პატიმრის მოთავსებისას სათანადო გადაწყვეტილებების მიღება პენიტენციური კოდექსით დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად; ჰ4) გააგრძელოს მუშაობა, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს თითოეული ბრალდებული და მსჯავრდებული არასრულწლოვნისთვის სრულწლოვანებისგან განცალკევებული, მათზე მორგებული გარემო, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს; ჰ5) გააგრძელოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობა პენიტენციური ჯანდაცვის მის სისტემაში შემდგომი შესაძლო ინტეგრაციის მიზნით; ჰ6) გააგრძელოს მუშაობა „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ადგილობრივი საბჭოების მიერ სასჯელის მოხდისაგან პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2018 წლის 7 აგვისტოს №320 ბრძანებით დადგენილი შეფასების კრიტერიუმების გასაფართოებლად; ჰ7) გააგრძელოს ციფრული სწავლების ეტაპობრივად დანერგვა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში, გარდა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებისა; ჰ8) გააგრძელოს მსჯავრდებულების სხვადასხვა სარეაბილიტაციო ღონისძიებაში ჩართვის მოტივაციის შესაქმნელად ისეთი მექანიზმების მოძიება, დახვეწა და გაძლიერება, რომლებიც უშუალო გავლენას მოახდენს დარჩენილი სასჯელის ვადის შემცირებაზე ან სასჯელის სახის შეცვლაზე; ჰ9) გააგრძელოს ინტენსიური მუშაობა მომზადება-გადამზადების კურსების, დასაქმების პროექტებისა და მათში ჩართულ პირთა რაოდენობის გასაზრდელად; ჰ10) გააგრძელოს უცხოენოვანი მსჯავრდებულების სარეაბილიტაციო ღონისძიებებში ჩასართავად შესაბამისი შემთხვევის მართვის პროცესში შეფასების ეტაპზე მათთვის თარჯიმნის დახმარება და უზრუნველყოს ქართული ენის შემსწავლელი კურსების პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგვა მსჯავრდებულთა სურვილის შემთხვევაში ქართული ენის სწავლების ხელშეწყობის მიზნით; ჰ11) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება პატიმარი საქართველოს მოქალაქის მიერ, რომლის ოჯახიც ქვეყნის ფარგლების გარეთ ცხოვრობს, აგრეთვე უცხოელისა და მოქალაქეობის არმქონე პირის მიერ საერთაშორისო ზარის განხორციელების ფასის შესამცირებლად; გააგრძელოს პენიტენციურ ჰ12) განხორციელების უზრუნველყოფა; დაწესებულებებში საერთაშორისო ზარის ყოველდღე ჰ13) გააგრძელოს მსჯავრდებულთან ვიდეოპაემნით სარგებლობის წესის დახვეწის შესაძლებლობის შესწავლა, ვიდეოპაემნის უფრო აქტიურად და ხშირად განხორციელების შესაძლებლობის უზრუნველსაყოფად; ჰ14) განახორციელოს მონიტორინგი; პენიტენციურ დაწესებულებებში ვიდეოპაემნის უფლებით სარგებლობის ჰ15) უზრუნველყოს, რომ საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემაში შემავალი სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მონიტორინგის დეპარტამენტმა გააგრძელოს: ჰ15.ა) პერიოდული შემოწმების გზით პენიტენციურ დაწესებულებებში პატიმართა მიმოწერის უფლების დარღვევის ფაქტების გამოვლენა; ჰ15.ბ) სტატისტიკის წარმოება პატიმართა მიმოწერის უფლების კუთხით გამოვლენილი დარღვევების შესახებ; ჰ15.გ) პატიმართა მიმოწერის უფლების დამრღვევი პირების მიმართ პასუხისმგებლობის დაკისრება; ჰ16) ეტაპობრივად უზრუნველყოს ყველა პენიტენციური დაწესებულების აღჭურვა შესაბამისი ინფრასტრუქტურით, რომელიც უზრუნველყოფს პატიმართა სატელეფონო საუბრების კონფიდენციალურ გარემოში მიმდინარეობას; ჰ17) ნორმატიულ დონეზე განსაზღვროს მექანიზმი, რომლითაც უზრუნველყოფილი იქნება პატიმრის მიერ ღია წერილის გაგზავნის ფაქტების აღრიცხვა შემდეგი პროცედურების დაცვით: ჰ17.ა) შემთხვევის ადმინისტრატორის მიერ ღია წერილის მიღების/ჩაბარების დროს 2 ეგზემპლარად შედგება და ბეჭდით დადასტურდება დოკუმენტი, რომელშიც პატიმრის თანდასწრებით შეიტანება შემდეგი ინფორმაცია: წერილის ავტორის სახელი და გვარი; წერილის მიმღები შემთხვევის ადმინისტრატორის სახელი და გვარი; წერილის ჩაბარების თარიღი; წერილის ადრესატი; ფურცლების რაოდენობა; ჰ17.ბ) დოკუმენტის ორივე ეგზემპლარს ხელს მოაწერენ პატიმარი და შემთხვევის ადმინისტრატორი; ჰ17.გ) შევსებული დოკუმენტის ერთი ეგზემპლარი პატიმარს გადაეცემა, ხოლო მეორე ეგზემპლარი შემთხვევის ადმინისტრატორთან დარჩება; ჰ18) გააგრძელოს ღონისძიებები, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანმოკლე პაემნის მინის ბარიერის გარეშე, ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების ნორმების დაცვით განხორციელება; ჰ19) მაქსიმალურად უზრუნველყოს პატიმრის იმ პენიტენციურ დაწესებულებაში მოთავსება, რომელიც მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარეობს; ჰ20) შეისწავლოს დასავლეთ საქართველოში ქალთა მცირე დაწესებულების მოწყობის მიზანშეწონილობის საკითხი, რაც შესაძლებელს გახდის პატიმარი ქალის მოთავსებას მისი ოჯახის საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს მდებარე პენიტენციურ დაწესებულებაში; ჰ21) უზრუნველყოს, რომ პენიტენციურ დაწესებულებებმა გონივრული ვადით ადრე მიაწოდონ ინფორმაცია პატიმრებს და მათი ოჯახის წევრებს ამანათების შეგზავნის შეზღუდვების დროებით მოხსნასთან დაკავშირებით; ჰ22) უზრუნველყოს „სასყიდლიანი ხელშეკრულების რეგისტრაციის“ პროექტის გონივრულ ვადებში დასრულება და კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემდგომი პროცედურების განხორციელება; ჰ23) განაგრძოს ქმედითი ნაბიჯები ძალადობრივი ქცევის კორექციის პროგრამების გასაუმჯობესებლად და მოძალადე მსჯავრდებულთა ჩართულობის გასაზრდელად, მათ შორის, ეფექტიანი წახალისების სისტემის დანერგვით; ჰ24) უზრუნველყოს, რომ სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა გააგრძელოს სამედიცინო ჩვენებით ჩასატარებელი აბორტის დაფინანსება, პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი ქალებისთვის სხვა გინეკოლოგიური სერვისის მსგავსად; ჰ25) „სხვისი მფლობელობიდან ან/და სარგებლობიდან უძრავი ქონების გამოთხოვის შესახებ სააღსრულებო საქმეების აღსრულების რიგითობის განსაზღვრისას გაითვალისწინოს მხარეთა უფლებრივი, სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა, მესაკუთრის უფლების აღდგენის გაუმართლებელი დაყოვნების გამორიცხვით; ჰ26) გააგრძელოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წამომადგენლებისა და მასწავლებლებისთვის; ჰ27) უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის ქართული ენის შემსწავლელი კურსის შესახებ ინფორმაციის მათთვის გასაგებ ენაზე მიწოდება ინდივიდუალურად ბუკლეტების გადაცემით, ასევე ამგვარი შესაძლებლობის შესახებ ინფორმაცია მათთვის გასაგებ ენებზე გამოაკრას პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელი კორპუსების კედლებზე; ჰ28) უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი პატიმრებისთვის მათთვის გასაგებ ენაზე პატიმრის მიმართ მოსამსახურეთა მოპყრობის, პატიმრის მიერ ინფორმაციის მიღებისა და საჩივრის შეტანის, დისციპლინური სამართალწარმოების წესების, დისციპლინური პასუხისმგებლობის საფუძვლებისა და სახეების, ასევე რეაბილიტაცია-რესოციალიზაციისა და სამედიცინო მომსახურების შესახებ ინფორმაციის თარგმნა და განთავსება პენიტენციური დაწესებულებების ბიბლიოთეკაში, დაწესებულების კორპუსის სართულებზე, გასეირნების სივრცეებთან, სატელეფონო საუბრების ოთახებში; ჰ29) უზრუნველყოს ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ/სათანადოდ არ ფლობენ ქართულ ენას, მათთვის გასაგებ ენაზე ბუკლეტების მომზადება პატიმრის უფლება-მოვალეობების შესახებ და გადაცემა; ჰ30) შეისწავლოს პატიმრებს შორის ინტერეთნიკური კონფლიქტების თავიდან ასაცილებლად გრძელვადიანი გეგმის შემუშავების საჭიროების საკითხი; ჰ31) გააგრძელოს ბავშვებთან ინტერდისციპლინური, განგრძობითი და ინდივიდუალურ საჭიროებებზე ორიენტირებული ინტერვენციის სერვისი, რომელიც მიმართული იქნება როგორც ბავშვებზე, ისე მათ ოჯახებსა და უახლოეს გარემოცვაზე, როგორც 14 წლამდე, ასევე, სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის ასაკს მიღწეული ბავშვებისთვის. 3. საქართველოს პროკურატურამ: ა) უზრუნველყოს თამაზ გინტურისა და ლევან დოთიაშვილის თავისუფლების უკანონო აღკვეთის, თამაზ გინტურის განზრახ მკვლელობისა და ცეცხლსასროლი იარაღის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარების ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; ბ) უზრუნველყოს 2023 წელს კურორტ შოვში განვითარებულ სტიქიურ მოვლენაზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და მტკიცებულებების შესაბამისად, სისხლის სამართლის საქმეზე კვალიფიკაციის შესაძლო დაზუსტება; გ) უზრუნველყოს მოქალაქე ი.წ.-ს მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; დ) უზრუნველყოს 2024 წლის აპრილი-მაისის პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო აქციების მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტების შესაძლო ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; ე) უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცალკეული თანამშრომლების მხრიდან, 2024 წლის ნოემბრიდან 2025 წლის მარტამდე პერიოდში მიმდინარე საპროტესტო აქციების მონაწილეთა მიმართ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ძალადობით გადამეტებისა და ძალადობის მუქარით, ჟურნალისტებისათვის პროფესიულ საქმიანობაში უკანონოდ ხელის შეშლის შესაძლო ფაქტებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა; ვ) შესაბამისი ღონისძიებ(ებ)ის გატარებით გზით ხელი შეუწყოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 156-ე მუხლის (დევნა) გამოყენების ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებას; ზ) უზრუნველყოს 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებთან (წინასაარჩევნო პერიოდსა და არჩევნების დღეს ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულებრივი ქმედებები) დაკავშირებულ სისხლის სამართლის საქმეებზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობა და სავარაუდო დაზარალებულთა საპროცესო უფლებების დაცვა; თ) გააგრძელოს თანამშრომელთა გადამზადება შეუწყნარებლობით მოტივირებული დანაშაულების გამოძიებისთვის მათი კვალიფიკაციის ასამაღლებლად. 4. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინიტრომ: ა) გააგრძელოს ადმინისტრაციული წესით დაკავებული პირისთვის მისი უფლებების განმარტების პრაქტიკის შესწავლა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ბ) უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა გააგრძელოს დაკავებული პირის მიერ თავისი ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის მისი დაკავების შესახებ შეტყობინების მოთხოვნის სათანადოდ დოკუმენტირების პრაქტიკაზე შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით დაკვირვება; გ) გააგრძელოს პოლიციის დაწესებულებაში დაკავებულ პირსა და ადვოკატს შორის შეხვედრების კონფიდენციალურად გამართვის პრაქტიკაზე დაკვირვება და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; დ) გაზარდოს იმ დროებითი მოთავსების იზოლატორების რაოდენობა, რომლებშიც სამედიცინო პუნქტი ფუნქციონირებს; ე) უზრუნველყოს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში ახლად დასაქმებული ექიმების გადამზადება დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების ფოტოგადაღებისა და გადაღებული ფოტომასალის შენახვის შესახებ; ვ) თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა ტერიტორიული ორგანოებისა და კრიმინალური პოლიციის თანამშრომლების სამხრე კამერებით აღჭურვის საკითხზე; ზ) პატრულ-ინსპექტორთა მომზადებისა და გადამზადების პროგრამების განხორციელებისას გააგრძელოს მათი მოქალაქეებთან ურთიერთობის პროცესის ვიდეოგადაღების კომპონენტის სწავლება; თ) თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა პოლიციის ავტომანქანების შიდა და გარე პერიმეტრის ვიდეომეთვალყურეობის სისტემით აღჭურვის საკითხზე; ი) თანამედროვე ტენდენციების გათვალისწინებით, შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა დაკავებული პირის პოლიციის ავტომანქანაში ყოფნის პერიოდის უწყვეტი ვიდეოგადაღების საკითხზე; კ) უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა შეისწავლოს „ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის საქმეებთან დაკავშირებით სამინისტროს უფლებამოსილი პირების მიერ შესადგენი დოკუმენტების ფორმების დამტკიცებისა და შევსებაწარმოების წესის განსაზღვრის შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 15 აგვისტოს №625 ბრძანებით დამტკიცებული ადმინისტრაციული დაკავების ოქმის შევსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ლ) გააგრძელოს დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნების და დროებითი მოთავსების იზოლატორში შესაყვან პირთა აღრიცხვის წარმოების პრაქტიკის შესწავლა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; მ) გააგრძელოს დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომლების სწავლება ადამიანის უფლებებსა და სამსახურებრივი უფლებამოსილების ეფექტიანად განხორციელებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე; ნ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გააგრძელოს არასრულწლოვანთა და მცირეწლოვან ბავშვთა საჭიროებებზე მორგებული გარემოს შექმნაზე ორიენტირებული ღონისძიებების განხორციელება; ო) უზრუნველყოს, რომ მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში არასრულწლოვანის მოთავსების შემთხვევაში ცენტრში მუდმივად იმყოფებოდეს ფსიქოლოგი და მას ჰქონდეთ არასრულწლოვანთან პირადი კონტაქტის შესაძლებლობა, აგრეთვე, უზრუნველყოს, რომ არასრულწლოვნის მიმართ ადმინისტრაციული საქმისწარმოების ფარგლებში ყველა მოქმედება ხორციელდებოდეს სოციალური მუშაკის ჩართულობით; პ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გაიზარდოს არასრულწლოვანთა სუფთა ჰაერზე გასეირნების დრო და არასრულწლოვნებს შეეთავაზოთ მათზე მორგებული აქტივობები, მათ შორის, საგანმანათლებლო აქტივობები; ჟ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მოთავსებული არასრულწლოვნებისთვის უზრუნველყოს მათთვის გასაგებ, მარტივ ენაზე უფლებებისა და გასაჩივრების მექანიზმის შესახებ ინფორმაციის მიწოდება; რ) გააგრძელოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრის თანამშრომელთა სწავლება კონფლიქტების პრევენციისა და მართვის საკითხებზე; ს) უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლის საფუძველზე მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსება გამოიყენებოდეს უკიდურესი ღონისძიების სახით და იმავდროულად, უზრუნველყოს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის დეპარტამენტმა შეისწავლოს მკაცრი ზედამხედველობის ოთახში პირის მოთავსების პრაქტიკა და ნაკლოვანებების გამოვლენის შემთხვევაში შეიმუშაოს წინადადებები მათ აღმოსაფხვრელად; ტ) საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული წესით ითანამშრომლოს შესაბამის საგამოძიებო სამსახურთან; უ) შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა საპოლიციო ღონისძიებების განხორციელებისას სამხრე ვიდეოკამერების გამოყენების საკითხზე; ფ) გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება გაზაფხულის აქციების პარალელურად განხორციელებული ე.წ. სატელეფონო მუქარების საქმეზე; ქ) გააგრძელოს ეფექტიანი გამოძიება მოქალაქეებსა და პოლიტიკოსებზე თავდასხმის ფაქტებზე; ღ) შეისწავლოს საერთაშორისო პრაქტიკა სპეციალურ ოპერაციაში მონაწილე სამართალდამცავთა მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენების საკითხზე; ყ) უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიგრაციის დეპარტამენტის ზოგიერთი სტრუქტურული ერთეულის სტანდარტული სამოქმედო პროცედურის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს №231 ბრძანების 25-ე მუხლით გათვალისწინებული გარე სამყაროსთან კონტაქტის შეზღუდვა გამოიყენებოდეს უკიდურესი ღონისძიების სახით; შ) მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში გააგრძელოს ცენტრში მოთავსებული პირის მიერ დღის განმავლობაში ინტერნეტის ქსელში ჩართული კომპიუტერით სარგებლობის შესაძლებლობის უზრუნველყოფა, უსაფრთხოების ინტერესების გათვალისწინებით; ჩ) არსებული ინფრასტრუქტურისა და ადამიანური რესურსის გათვალისწინებით, განიხილოს მიგრაციის დეპარტამენტის დროებითი განთავსების ცენტრში მყოფი პირებისთვის მნახველების მიღების საათების გაზრდისა და შეხვედრის დროის გახანგრძლივების შესაძლებლობა; ც) გააგრძელოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების ინტენსიური და განგრძობადი გადამზადება საჯარო სივრცეში სექსუალური შევიწროების საკითხებზე; ძ) სხვა შესაბამის უწყებებთან კოორდინაციით გააგრძელოს მუშაობა ბავშვობის ასაკში ქორწინებისა და მისი თანმდევი დანაშაულების თავიდან ასაცილებლად; წ) გააგრძელოს პოლიციელებისთვის ტრენინგები ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის შემთხვევებზე რისკის შეფასების დოკუმენტის შევსების საკითხზე; ჭ) გააგრძელოს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან თანამშრომლობა სამედიცინო პერსონალისთვის დროებითი მოთავსების იზოლატორში აღკვეთის სინდრომის სამართავად ერთიანი სახელმძღვანელოს შესამუშავებლად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება აგრეთვე იზოლატორში გასაწევი დახმარების მოცულობა; ხ) უზრუნველყოს თამაზ გინტურისა და ლევან დოთიაშვილის თავისუფლების უკანონო აღკვეთის, თამაზ გინტურის განზრახ მკვლელობისა და ცეცხლსასროლი იარაღის მართლსაწინააღმდეგო შეძენა, შენახვა, ტარების ფაქტზე მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანად განხორციელება. 5. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურის მიერ დისციპლინური გადაცდომის ჩადენის შემთხვევაში მის მიმართ პასუხისმგებლობის ზომად არასაწესდებო სასჯელის გამოყენებისა და ჯგუფური დასჯის პრაქტიკის მონიტორინგი და ასეთი ფაქტების გამოვლენის შემთხვევაში უზრუნველყოს მათი აღმოფხვრა; ბ) გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისათვის ადამიანის უფლებებისა და მოვალეობების და გასაჩივრების მექანიზმების შესახებ ინფორმაციის მიწოდება, მათ შორის, მარტივად გასაგები ენით (რთული სამართლებრივი ტერმინებისა და ფორმულირებების გარეშე) დაწერილი ბროშურის გავრცელებისა და ამ ინფორმაციის მათთვის ხელმისაწვდომ ადგილებში გამოკვრის გზით; გ) საქართველოს თავდაცვის სამინისტროში ინფრასტრუქტურის განვითარების გეგმების შესაბამისად, გააგრძელოს შენობა-ნაგებობების სარემონტო/სამშენებლო სამუშაოები, პირადი შემადგენლობისათვის სანიტარიულ-ჰიგიენური კვანძების მოწყობა და სამხედრო მოსამსახურეების ინვენტარით უზრუნველყოფა; დ) გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფების საჭიროებიდან გამომდინარე, წყლის დისპანსერების შესყიდვის ღონისძიებები; ე) გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების პირადი შემადგენლობისთვის სახანძრო უსაფრთხოების სწავლება არსებული სტანდარტების შესაბამისად; ვ) შეიუნარჩუნოს სამედიცინო პერსონალის ზრდის ტენდენცია. ამასთან, გააგრძელოს საქართველოს თავდაცვის ძალების ქვედანაყოფებში ვაკანტური თანამდებობების დაკომპლექტებისთვის სამედიცინო პერსონალის მოძიების/შერჩევის/დანიშვნის პროცესი; ზ) გააგრძელოს სამხედრო ნაწილების სამედიცინო პერსონალის გადამზადება პროფესიული ტრენინგებისა და სწავლების საშუალებით; თ) გააგრძელოს შესაბამის უწყებებთან კონსულტაციები საქართველოს თავდაცვის ძალების პირად შემადგენლობაზე საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შეღავათების გასავრცელებლად; ი) გააგრძელოს სამხედრო მოსამსახურეების საკომუნიკაციო და საინფორმაციო საშუალებებთან ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა სამხედრო სამსახურის გავლის თავისებურების გათვალისწინებით არასამუშაო საათებში. 6. სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა. 7. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრომ: ა) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებული პაციენტების სამედიცინო მომსახურების თანაგადახდისა და სერვისებზე ხელმისაწვდომობის საკითხი; ბ) შეისწავლოს „სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულებების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2010 წლის 17 დეკემბრის N385 დადგენილებით დამტკიცებული „ზოგადი ანესთეზიით სტომატოლოგიური საქმიანობის/მომსახურების სანებართვო პირობების“ დაცვით სტომატოლოგიური მომსახურების უზრუნველყოფის საკითხი ფსიქიტრიულ დაწესებულებებში; გ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მოთავსებული პაციენტებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საკითხი; დ) განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში და ფსიქიატრიული დაწესებულებიდან გადაყვანილი პაციენტის გარდაცვალების კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, პაციენტთათვის გაწეული სამედიცინო დახმარების ხარისხის კუთხით; ე) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ანტიფსიქოზური მედიკამენტების გამოყენებისა და თანმდევი გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა; ვ) საჭიროების შემთხვევაში, პერსონალის მხრიდან პაციენტებზე ძალადობის კონკრეტულ შემთხვევებზე განხორციელოს შესაბამისი რეაგირება; ზ) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პერსონალის პაციენტებთან ურთიერთობის დეტალური ინსტრუქცია, რომელიც უნდა მოიცავდეს პაციენტის უფლებების დაცვისა და ხარისხიანი ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის სტანდარტებს; თ) შეიმუშაოს და დანერგოს პაციენტებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების ქმედითი მექანიზმი, რომლითაც ასევე იქნება გათვალისწინებული ძალადობის მსხვერპლი პაციენტებისთვის შესაბამისი ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევის ვალდებულება; ი) შეიმუშაოს და დანერგოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, კრიზისული შემთხვევების პრევენციისა და მართვის შიდა სახელმძღვანელო დოკუმენტი იმისთვის, რათა დაწესებულებებმა მინიმუმამდე დაიყვანონ სიტუაციის ესკალაციის რისკები; კ) განიხილოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების წესისა და პროცედურების შესახებ ინსტრუქციის შემუშავების საკითხი; ლ) განახორციელოს პაციენტთა ხანგრძლივი დროით სხვა პაციენტებისგან განცალკევების პრაქტიკის შესწავლა და საჭიროების შემთხვევაში, აღმოფხვრას განცალკევების პრაქტიკა; მ) განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დეესკალაციის ოთახების ვალდებულების მონიტორინგი, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში; შექმნის ნ) შინაგან საქმეთა სამინისტროს სსიპ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მართვის ცენტრიდან (112) შემოსული ფსიქიატრიული შემთხვევების თაობაზე შეტყობინებებზე რეაგირებისთვის გაგზავნილი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების ეკიპაჟებისთვის შეიმუშაოს დარწმუნების გზით პაციენტის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე დაყოლიების, ფსიქიატრიულ სტაციონარში არანებაყოფლობით მოთავსების საჭიროების განსაზღვრისა და პაციენტის უფლებების განმარტების შესახებ დეტალური ინსტრუქცია; ო) განხორციელოს ფორმალურად ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის კონკრეტული შემთხვევების შესწავლა, რის შესაბამისადაც, შემხვედრი საჭიროების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული დახმარების მიმღები პაციენტების რეალური ნების საწინააღმდეგოდ ჰოსპიტალიზაციის შემთხვევების ინსტრუქცია; პ) გადახედოს „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2009 წლის 19 მარტის №108/ნ ბრძანებით დამტკიცებულ „სამედიცინო დაწესებულებებში სტაციონარული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარმოების წესს“ პაციენტის მკურნალობის დაწყების, გაგრძელებისა და მკურნალობის სქემის შეცვლის ყველა ეტაპზე № IV-30012/ა ფორმის შევსების აუცილებლობის შესწავლის თვალსაზრისით; ჟ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ სტაციონარში მოთავსებაზე ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ერთიანი ფორმის ცვლილების საჭიროება; რ) გადახედოს ამჟამად მოქმედი ინფორმირებული თანხმობის ფორმის ცვლილების საჭიროებას, ბიოფსიქოსოციალური მიდგომის ფსიქიატრიულ დახმარებაზე პაციენტის ინფორმირების ჭრილში; ს) გადახედოს არსებულ მარეგულირებელ გარემოს, რომელიც შეეხება ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულებას, სტაციონირებაზე თანხმობის მიღების შემდეგ, პაციენტს მიაწოდოს ზუსტი და ამომწურავი ინფორმაცია ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალურ კომპონენტებზე და თითოეულ კომპონენტზე მიიღოს პაციენტის გაცნობიერებული თანხმობა; ტ) შეისწავლოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ინექციებისა და მედიკამენტების, ძალით, ნების საწინააღმდეგოდ გაკეთების კონკრეტული შემთხვევები და გააუმჯობესოს მათი პრევენციის და მონიტორინგის მექანიზმები; უ) შეისწავლოს პაციენტების მხრიდან სტაციონარის ხანმოკლე ვადით დატოვების არსებული პრაქტიკა და მექანიზმები, სტაციონარიდან გაწერის გარეშე, პაციენტის ფსიქიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით; ფ) უზრუნველყოს სტაციონარში 6 თვეზე მეტი ხნით მოთავსებული პაციენტების საჭიროებებისა და მათი დაწესებულებიდან გაწერისა და სათემო სერვისებზე გადამისამართების შესაძლებლობის შეფასება; ქ) შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და საჭიროების შემთხვევაში, შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულების ვალდებულება, უზრუნველყოს სტაციონარში მოთავსებისთანავე და შემდგომ რეგულარულად პაციენტისთვის გასაგები ენით, ზეპირი და წერილობითი ინფორმირება სტაციონარის შინაგანაწესის და პაციენტის უფლებების თაობაზე; ღ) შეიმუშაოს და მინისტრის ბრძანებით დაამტკიცოს ფსიქიატრიული დაწესებულებებისთვის სავალდებულო, განცხადების/საჩივრის გაგზავნის მისაწვდომი, მარტივი და კონფიდენციალური ჰოსპიტალშიდა და ჰოსპიტალგარე პროცედურები; ყ) მონიტორინგის გზით შეისწავლოს ფორმალურად ნებაყოფლობით მკურნალობაზე მყოფი პაციენტების მიმართ შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების შემდგომ სტატუსის გადასინჯვის საკითხი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში; შ) კონკრეტული საჭიროების არსებობისას, მონიტორინგის გზით შეისწავლოს შეზღუდვის მეთოდების გამოყენების კანონიერება და დასაბუთებულობა; ჩ) შეისწავლოს და საჭიროების შემთხვევაში, გააუმჯობესოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში დოკუმენტაციის წარმოების სპეციფიკური წესები, სადაც გათვალისწინებული იქნება პაციენტთა სხეულზე არსებული დაზიანებების დოკუმენტირების და საგამოძიებო ორგანოსთვის შეტყობინების წესები; ც) გადახედოს ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის არსებულ მექანიზმებს, შეაფასოს მათი ეფექტურობა და, საჭიროების შემთხვევაში, დაიწყოს მუშაობა ჰოსპიტალგარე სახელმწიფო ზედამხედველობის და ფსიქიატრიული მომსახურების ხარისხისა და უფლებების დაცვის მონიტორინგის მექანიზმის მომზადებაზე; ძ) უზრუნველყოს დაწესებულებების თანამშრომელთა სწავლება, რათა მათ შეძლონ, ამოიცნონ „კლოზაპინის“ გვერდითი ეფექტები, რომლებმაც, შესაძლოა, ლეტალური შედეგი გამოიწვიონ; წ) უზრუნველყოს სანებართვო პირობების მონიტორინგი ფსიქიატრიული დაწესებულებების პერსონალისთვის სწავლების/ტრენინგების კუთხით, სულ მცირე, შემდეგ საკითხებზე: დეესკალაციის ტექნიკები, ფსიქიკურ აშლილობათა მართვა, პაციენტის უფლებები და ეთიკის სტანდარტები, განსაკუთრებით, ფსიქიატრიული დახმარების ბიოფსიქოსოციალური მოდელის მნიშვნელობის გააზრების და პრაქტიკაში განსახორციელებლად საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავების მიმართულებით; ჭ) შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებისთვის შეიმუშაოს ბენეფიციარებს შორის კონფლიქტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების სტრატეგია; ხ) შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის თავშესაფარში, ასევე, ბედიანის და ძევრის შშმ პირთა პანსიონატებში ბენეფიციართა საცხოვრებელი პირობები, მათ შორის, ბენეფიციართა დეინსტიტუციონალიზაციის შესაძლებლობა და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილება; ჯ) გადახედოს შშმ პირთა საცხოვრის სერვისებში ბენეფიციარების განთავსების რეგულაციებს და გაზარდოს პერიოდული რეაგირების სიხშირე; ჰ) შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში ბენეფიციარების უფლებრივი მდგომარეობა, გასაჩივრების არსებული პრაქტიკის კუთხით; ჰ1) შეისწავლოს სომატური ჯანმრთელობის მომსახურების დაფინანსების არსებული მოდელი და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ქმედითი ნაბიჯები, რათა თავშესაფრებსა და საცხოვრისებში მოთავსებულ ბენეფიციარებს სრულად და დროულად მიუწვდებოდეთ ხელი უფასო სამედიცინო მომსახურებაზე; ჰ2) შეისწავლოს ბენეფიციარებისთვის ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით განსაზღვრული ასაკობრივი ჯგუფებისთვის სკრინინგული გამოკვლევების ჩატარების საკითხი და საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს მათი პროგრამაში ჩართვის ხელშეწყობა; ჰ3) შეისწავლოს საცხოვრისის სერვისებში მედიკამენტების გვერდითი ეფექტების მართვის პრაქტიკა, საჭიროების შემთხვევაში, გაატაროს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ4) ყველა ტიპის საცხოვრისის სერვისის მიმწოდებლისთვის განსაზღვროს ვალდებულება ადგილზე იქონიოს გადაუდებელი მედიკამენტების მარაგი, ბენეფიციართა საჭიროების შესაბამისად; ჰ5) შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისებში შეისწავლოს არსებული პრაქტიკა და შემხვედრი საჭიროების გათვალისწინებით, გადადგას შესაბამისი ნაბიჯები ბენეფიციართა უფლებების შესახებ მათი ინფორმირებულობის ნორმების დამატებითი რეგლამენტაციისა და მათი პრაქტიკული იმპლემენტაციის გაუმჯობესებისკენ; ჰ6) განაგრძოს ზედამხედველობის პროცესის გაძლიერება შშმ პირთა საცხოვრისის სერვისების მიმწოდებლების მხრიდან, ბენეფიციართა უფლებებისა და ამ უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ ინფორმირების პრაქტიკის გაუმჯობესების მიზნით; ჰ7) გააგრძელოს ფსიქიატრიული დაწესებულებების პირობების შესაბამისობის კონტროლი სამედიცინო საქმიანობის ლიცენზიისა და სტაციონარული დაწესებულების ნებართვის გაცემის შესახებ დებულებით დადგენილ სტანდარტებთან; ჰ8) საქართველოს იუსტიციის სამინისტროსთან ერთად მოახდინოს იმ შესაძლო რისკების დაზღვევის საკითხის განხილვა, რაც შესაძლოა უკავშირდებოდეს პენტენციური ჯანდაცვის დამოუკიდებლად ფუნქციონირებას; ჰ9) საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის გათვალისწინებით, განსაზღვროს სტაციონარულ დაწესებულებებში ვიდეოჩანაწერების დაარქივების ვადა; ჰ10) შეისწავლოს სედაციური ფსიქოტროპული მედიკამენტების მკურნალობის ტაქტიკის პროტოკოლებთან შესაბამისობის შეფასება; ფსიქიატრიულ მოხმარება და მოახდინოს ჰ11) განახორციელოს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში შეხვედრების კონფიდენციალური სივრცის შექმნის ვალდებულების მონიტორინგი, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ვადებში; ჰ12) შეისწავლოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების მქონე პირთა თავშესაფრებსა და ალტერნატიულ საცხოვრისებში, ასევე, ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტების/ბენეფიციარების მხრიდან ტელეფონებით და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებებით სარგებლობის მიმართულებით არსებული მდგომარეობა და პრობლემის არსებობის შემთხვევაში მის აღმოსაფხვრელად გადადგას ქმედითი ნაბიჯები; ჰ13) შეისწავლოს არსებული მარეგულირებელი გარემო და საჭიროების შემთხვევაში, გადადგას ნაბიჯები იმ მეთოდების/პრეპარატების გამოყენების დაშვების უზრუნველსაყოფად, რომლებითაც შესაძლებელია ჰემოტრანსფუზიის პროცედურის ჩანაცვლება; ჰ14) ჩაატაროს კვლევა სამედიცინო დაწესებულებებსა და სერვისებზე შშმ პირთა მისაწვდომობის საჭიროებების შესწავლის მიზნით. ასევე, უზრუნველყოს სამედიცინო საქმიანობაში ჩართული პირების მნიშვნელოვანი ნაწილის გადამზადება შშმ პირებთან კომუნიკაციის საკითხებში, მათთვის ღირსებაზე დამყარებული კონფიდენციალური სერვისის მისაწოდებლად; ჰ15) გააძლიეროს მუშაობა დამსაქმებელთა ცნობიერების ამაღლების, მათ შორის, გონივრული მისადაგების პრინციპის გამოყენებასთან დაკავშირებით, სამუშაო ადგილებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა ინდივიდუალური მხარდაჭერის სერვისების/თანამედროვე დამხმარე ტექნოლოგების დანერგვისა და დროებითი წამახალისებელი მექანიზმების შემუშავების მიმართულებით; ჰ16) გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის ფარგლებში, გეოგრაფიულად გააფართოოს საინფორმაციო კამპანიები დევნილი და კონფლიქტის შედეგად დაზარალებული ქალებისა და ახალგაზრდებისთვის სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის სერვისებისა და რესურსების შესახებ; ჰ17) გააგრძელოს და არსებული რესურსების შესაძლებლობის ფარგლებში, გააუმჯობესოს საოკუპაციო ხაზის მიმდებარე სოფლებში რეპროდუქციული და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის პროგრამები; ჰ18) რეგულარულად აწარმოოს რეგიონებში ცნობიერების ამაღლების შეხვედრები პაპილომა ვირუსის აცრისა და სკრინინგ პროგრამების შესახებ; ჰ19) სისტემატურად გადაამზადოს სოციალური მუშაკები ბავშვთა ქორწინებისა და მათ მიერ განსახორციელებელი ღონისძიებების შესახებ; ჰ20) უზრუნველყოს პირველადი ჯანდაცვის სერვისების განვითარების მკაფიო, დროში გაწერილი, შესრულების ინდიკატორების და მონიტორინგის მექანიზმის მქონე ერთიანი გეგმის დანერგვის ეტაპობრივი მონიტორინგი, რომელიც ხელს შეუწყობს როგორც რეგიონალური უთანასწორობის აღმოფხვრას ხელმისაწვდომობისა და მომსახურების ხარისხში, ისე სერვისების დაფინანსების ეფექტიანობის გაუმჯობესებას, პროფესიული კადრების მოზიდვასა და მათი კვალიფიკაციის ამაღლებას, რაც საბოლოოდ, გაზრდის სისტემის ეფექტიანობას და პაციენტებზე ორიენტირებულობას; ჰ21) მოამზადოს დიაბეტის მართვის სახელმწიფო პროგრამის მონიტორინგის ინსტრუმენტები გავლენის, შედეგისა და პროცესის ინდიკატორებით (პაციენტთა რეგისტრაციის, გლუკოზის კონტროლის, გართულებების პრევენციისა და კმაყოფილების მაჩვენებლები), უზრუნველყოს შედეგების რეგულარული გამოქვეყნება და გამჭვირვალობა, ჯანდაცვის პერსონალს ჩაუტაროს ტრენინგები და გაზარდოს პაციენტთა ჩართულობა ინფორმირებულობის კამპანიების საშუალებით; ჰ22) მკურნალობასა და მედიკამენტებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად, განახორციელოს მონიტორინგი ონკოლოგიური პაციენტების ყოვლისმომცველი სერვისების მხარდასაჭერად (გვერდითი ეფექტების მკურნალობისა და ფსიქოლოგიური დახმარების ჩათვლით), ასევე, გაზარდოს მკურნალობის ინოვაციური მეთოდების დაფინანსება; ჰ23) სსდ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის პენიტენციური დაწესებულებების ტერიტორიებზე როგორც სამეურნეო სამუშაოებზე, ისე იმავე ტერიტორიებზე კერძო საწარმოებში დასაქმებულ პირთა შრომითი უფლებების დაცვის შემოწმების მიზნით, ყოველწლიურად ჩაატაროს გეგმიური ინსპექტირება; ჰ24) შესაბამის კვლევებზე დაყრდნობით და მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მიზნით, მიიღოს ზომები ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ეტაპობრივი გადახედვისა და განახლებისათვის; ჰ25) შესაბამის კომპეტენტურ სამსახურებთან ერთად, შეიმუშაოს რეკომენდაციები უფასო სასადილოებით მომსახურების მინიმალური სტანდარტის დასადგენად, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება ამ მომსახურების მენიუს კალორაჟი, კვების ხარისხი, უსაფრთხოება, სანიტარიულ-ჰიგიენურ მოთხოვნები, კვების ბლოკების კეთილმოწყობა-აღჭურვა, ჰიგიენური ნორმების დაცვა და სხვა საკითხები; ჰ26) უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის მქონე პირთა რეაბილიტაციის სერვისების იმგვარი ცვლილება, რაც შესაძლებელს გახდის როგორც ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის ცენტრების, ისე მომსახურებაში ჩართული ბენეფიციარების რიცხვის საჭიროებისამებრ გეგმაზომიერ ზრდას; ჰ27) ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრის პროცესში, სხვადასხვა მეთოდების მეშვეობით (მ.შ. შესაძლებელია განხილული იქნეს მულტიპროფილურ საავადმყოფოებში ფსიქიატრიული განყოფილებების გახსნის გზა), ხელი შეუწყოს ფსიქიატრიული სტაციონარული საწოლების დეფიციტის აღმოფხვრას; ჰ28) გააგრძელოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვის სტრატეგიის 2022-2024 წლების სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული აქტივობების დროული განხორციელება, მათ შორის, 2024 წელს განსახორციელებელ და შეუსრულებელ აქტივობებზე მიდევნება და მათი დროული შესრულება; ჰ29) შეისწავლოს „დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის“ სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილე სამედიცინო დაწესებულებების შშპ პირებისთვის ადაპტირების საკითხი, უზრუნველყოს მონიტორინგი და საჭიროების შემთხვევაში, კანონმდებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებების გატარება; ჰ30) უზრუნველყოს სამშობიარო/ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელი დაწესებულებების ექიმებისა და ექთნების გადამზადების მონიტორინგი შშმ პირთა სპეციფიკის გათვალისწინებით; ჰ31) უზრუნველყოს „ბავშვზე ზრუნვის ერთიანი ტექნიკური რეგლამენტის“ განახლება და სკოლაპანსიონის ზრუნვის სტანდარტის ინტეგრირების პროცედურების ბოლომდე დასრულება; ჰ32) შშმ პირთა აქტიური ჩართულობით, უზრუნველყოს შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დადგენის მექანიზმის ბიოფსიქოსოციალური მოდელის დანერგვასთან დაკავშირებით განსახორციელებელი ღონისძიებების 2023-2025 წლების სამოქმედო გეგმის დადგენილ ვადებში შესრულება; ჰ33) შეისწავლოს იმ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების საკითხი, რომელთაც სტატუსი 2007 წლამდე მოქმედი ბიუროების მიერ უვადოდ აქვთ დადგენილი, უზრუნველყოს დაგროვებითი საპენსიო სქემიდან მათი გასვლის ოპტიმალური გზების გამონახვა, რათა ბენეფიციართა უფლების რეალიზაცია მოხდეს ნაკლები ბიუროკრატიული პროცედურით; ჰ34) გააძლიეროს და გააუმჯობესოს არსებული ზომები, რათა უზრუნველყოს სახელმწიფო ზრუნვის ქვეშ მყოფი საარჩევნო უფლების მქონე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირების აქტიური, ინფორმირებული და დამოუკიდებელი მონაწილეობა არჩევნებში; ჰ35) გააძლიეროს უკვე არსებული თანამშრომლობა სათემო სერვისების მიმწოდებლებთან და განავითაროს საინფორმაციო მხარდაჭერის პრაქტიკა ისე, რომ უფრო სრულად პასუხობდეს მათი საქმიანობის სპეციფიკას და ბენეფიციართა საჭიროებებს; ჰ36) განაგრძოს სათემო სერვისების მომწოდებლებისთვის მონიტორინგისა და ზედამხედველობის პრაქტიკა, თანამშრომლობაზე ორიენტირებული მიდგომით. ასევე, გააუმჯობესოს ზედამხედველობა სერვისების მიმწოდებლების მიერ მოქმედი სტანდარტით განსაზღვრული დოკუმენტაციის დეტალურად წარმოების წესის დაცვის უზრუნველსაყოფად და ხელი შეუწყოს ანონიმური უკუკავშირის მექანიზმის გამართულ და ეფექტურ ფუნქციონირებას; ჰ37) გააძლიეროს ხელშეწყობა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრები ბენეფიციარების სოციალური ინკლუზიის, ინდივიდუალური განვითარების და დამოუკიდებელი ცხოვრების მომზადების მიმართულებით, განსაკუთრებით კი ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის, პროფესიული და უმაღლესი განათლების პროგრამებში ჩართვისა და შრომით ბაზარზე მათი შესაძლებლობების განვითარების მხარდაჭერის გაძლიერებით, მათი ინდივიდუალური საჭიროებებისა და არსებული სირთულეების გათვალისწინებით; ჰ38) გადახედოს კონფიდენციალური ინფორმაციის გაცემის შესახებ არსებულ ბენეფიციართა თანხმობის ფორმებს და საჭიროებისამებრ, უზრუნველყოს სერვისის მიმწოდებლებისთვის ამ საკითხზე კონსულტაციებისა და სუპერვიზიის ინტენსივობის ზრდა; ჰ39) ბენეფიციართა მდგომარეობის გათვალისწინებით, უზრუნველყოს მხარდაჭერის შემდგომი გაძლიერება, შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში მცხოვრებ პირებთან ინდივიდუალური მუშაობის მიმართულებით, განსაკუთრებით, მომსახურების ინდივიდუალური გეგმების მომზადების პროცესში, შესაბამისი კონსულტაციების უზრუნველყოფის გზით; ჰ40) გააძლიეროს მხარდაჭერა შშმ პირთა საცხოვრებელ სერვისებში შესაბამისი სპეციალისტების ჩართვის გზით (განსაკუთრებით მომვლელის, ფსიქოლოგის, სოციალური მუშაკისა და თერაპევტების) და უზრუნველყოს დასაქმებული კადრების „პროფესიული გადაწვის“ პრევენციის მექანიზმების განვითარება, რაც ხელს შეუწყობს მომსახურების ხარისხისა და ეფექტიანობის მნიშვნელოვნად ზრდას; ჰ41) გააძლიეროს პერსონალის სისტემატური გადამზადება, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების, ქცევის პოზიტიური მართვის, დეესკალაციის ვერბალური ტექნიკების, პირველადი სამედიცინო დახმარების გაწევის, ალკოჰოლური საშუალებების ჭარბი მოხმარების პრევენციის, ინფორმაციის კონფიდენციალურობის დაცვის და მხარდაჭერის ინსტიტუტის მოცულობისა და პრაქტიკული რეალიზების მიმართულებით; ჰ42) გადახედოს არსებულ მექანიმზებს და გააძლიეროს სერვისებით მოსარგებლეთა ცნობიერების ამაღლება, მათი უფლებებისა და უფლებების დაცვის მექანიზმების შესახებ, ინფორმირების გაზრდისა და უფლებების აქტიური რეალიზების ხელშეწყობის მიზნით; ჰ43) დაიწყოს მუშაობა ბავშვებისთვის ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ადიქციის დაძლევის და სარეაბილიტაციო მომსახურებების გაძლიერების კუთხით, რათა შეიქმნას ბავშვზე მორგებული, რეგიონული და თემზე დაფუძნებული სერვისები, მათ შორის, კრიზისული ინტერვენციის, ადიქციის მართვის, პრევენციისა და რეაბილიტაციის პროგრამები, რაც იქნება მისაწვდომი, კონფიდენციალური და კულტურულად მგრძნობიარე, ბავშვთა საჭიროებებზე სათანადოდ გადამზადებული სპეციალისტებით; ჰ44) „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ ფარგლებში, უზრუნველყოს აჭარის რეგიონში 24-საათიანი თავშესაფრისა და დღის ცენტრის ამოქმედება; ჰ45) გააგრძელოს მეურვეობა-მზრუნველობის ორგანოში დასაქმებული სოციალური მუშაკებისა და ფსიქოლოგების რაოდენობის ზრდის პოზიტიური დინამიკა და თანმიმდევრულად დანერგოს პროფესიონალთა გადინების პრევენციის მექანიზმი; ჰ46) მეტად გააუმჯობესოს ნინოწმინდის პანსიონში მცხოვრები ბავშვებისთვის ოჯახურ გარემოსთან მაქსიმალურად მიახლოებული საცხოვრებელი პირობები; ჰ47) იდენტიფიცირებული საჭიროების გამოკვეთის საფუძველზე, შეისწავლოს ხანდაზმულთა 24საათიანი მომსახურების განმახორციელებელი დაწესებულებისთვის მომსახურების მინიმალური სტანდარტების ეფექტიანობა და საჭიროების შემთხვევაში, განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები; ჰ48) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში, ეროვნული უმცირესობებისთვის გასაგებ ენაზე საინფორმაციო შეხვედრების ჩატარების გზით, რეგულარულად, სამედიცინო პერსონალის მაქსიმალური ჩართულობით უზრუნველყოს მათი ინფორმირება სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის თითოეული სერვისის შესახებ; ჰ49) განახორციელოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ტერიტორიულ ერთეულებში სახელმწიფოში მოქმედი ჯანმრთელობის დაცვის სერვისების შესახებ ინფორმირების გაზრდა, კომუნიკაციის სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებით; ჰ50) უზრუნველყოს დევნილი ოჯახების ინფორმირება, შესაბამის ვებგვერდზე ინფორმაციის განახლებით, ან სხვა ფორმით, მიმდინარე მშენებლობისა და მშენებლობის პროცესის მიმდინარეობის შესახებ; ჰ51) განაგრძოს მიმდინარე სამშენებლო სამუშაოების დროულად დასასრულებლად და შემდგომში დევნილთა გრძელვადიანად განსასახლებლად განსახორცილებელი ღონისძიებები; ჰ52) გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში, ე.წ. ნგრევად ობიექტებში მცხოვრები დევნილები უზრუნველყოს უსაფრთხო საცხოვრებლით; ჰ53) არსებული საბაზრო ფასების მხედველობაში მიღების საფუძველზე, განიხილოს ეკომიგრანტთა საცხოვრებელი სახლების შესყიდვისთვის დაწესებული ლიმიტის გაზრდის საკითხი; ჰ54) განაგრძოს 2004-2012 წლებში განსახლებული ეკომიგრანტებისათვის საცხოვრებელი ფართების საკუთრებაში გადაცემის პროცესი; ჰ55) უზრუნველყოს შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე - worknet.gov.ge ეროვნული უმცირესობებისთვის ხელმისაწვდომობის გაზრდა, სხვადასხვა მექანიზმების მეშვეობით, მათ შორის, ინფორმაციის სხვადასხვა ენაზე გავრცელების გზით; ჰ56) დაამუშაოს სტატისტიკური მონაცემები შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაზე worknet.gov.ge რეგისტრირებული/დასაქმებული/დასაქმების შეთავაზების მქონე პირების მოქალაქეობისა და საქართველოში მათი სტატუსის (ჰუმანიტარული სტატუსის/ლტოლვილის სტატუსის/თავშესაფრის მაძიებლის/საქართველოში სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირის) მიხედვით; ჰ57) სოციალური ქსელისა და ვებგვერდის საშუალებით, რამდენიმე ენაზე გაავრცელოს ინფორმაცია ინტეგრაციის პროგრამების თაობაზე; ჰ58) აამუშაოს ინტეგრაციის საკომუნიკაციო პლატფორმა; ჰ59) გააკეთოს სისტემური ანალიზი სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების სფეროში მომდევნო 10 წლის განმავლობაში, ფსიქიატრიულ სტაციონარულ საწოლებზე სავარაუდო მოთხოვნის თაობაზე და შეიმუშაოს კონკრეტული გეგმა, რომელიც ორიენტირებული იქნება სხვადასხვა ლოკაციაზე სათანადო ფსიქიატრიული დახმარების მიწოდებაზე, მათ შორის, ამბულატორიული ფსიქიატრიული დახმარების გაწევის შესაძლებლობაზე; ჰ60) ქალთა მიმართ ძალადობის ან/და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლისათვის გასაცემი კომპენსაციის ოდენობის განსაზღვრისა და გაცემის წესში შეისწავლოს არსებული ნაკლოვანებები და მიღებული შედეგების მიხედვით დაგეგმოს მათი აღმოფხვრის გზები; ჰ61) შეიმუშაოს საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების შესაბამისი სოციალური საცხოვრისის მოწყობის მინიმალური სტანდარტები; ჰ62) ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელი სამუშაოს მაძიებლების კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად განახორციელოს მათ სპეციფიკურ საჭიროებებზე მორგებული აქტივობები. 8. საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრომ: ა) გააგრძელოს ქართული ენის სწავლება ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებულ ან დაფინანსებულ საზაფხულო ბანაკებსა და საზაფხულო სკოლებში ოკუპირებულ ტერიტორიიდან მონაწილე ბავშვებისა და ახალგაზრდებისათვის; სტუდენტებს, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში სწავლის პარალელურად, შესთავაზოს ქართული ენის სასწავლო პროგრამები; ბ) მინისტრის ბრძანებით დააამტკიცოს სკოლის ადმინისტრაციის წარმომადგენლებისთვის ერთიანი სტანდარტული ოპერაციული პროცედურები (სოპ) ბავშვთა ქორწინების შემთხვევების გამოვლენის, ეფექტიანი რეაგირებისა და გადამისამართების შესახებ; გ) უზრუნველყოს შშმ პირთა უფლებების შესახებ ტრენინგების (5 ტრენინგი) ჩატარება საჯარო სკოლების ადმინისტრაციისა და მასწავლებლებისთვის (არანაკლებ 50 პირის მონაწილეობით); დ) გადაამზადოს საჯარო სკოლების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები და მასწავლებლები ბავშვთა გამოხატვის თავისუფლებისა და მისი რეალიზების თაობაზე, ასევე, ამ პროცესში ბავშვთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მხრივ საგანმანათლებლო დაწესებულებათა როლის შესახებ; ე) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააფართოოს სკოლამდელი ბილინგვური პროგრამების დაფარვის არეალი; ვ) იმ სკოლებში, სადაც სწავლა მიმდინარეობს ეროვნული უმცირესობების ენაზე, დანერგოს ბილინგვური სწავლების მოდელი; შეიმუშაოს ბილინგვური სწავლებისთვის საჭირო სასკოლო სახელმძღვანელოები; მოამზადოს/გადაამზადოს ორენოვანი პედაგოგები; ზ) განახორციელოს ქმედითი ღონისძიებები საქართველოს სომხური, აზერბაიჯანული და რუსულენოვანი სკოლებისთვის მშობლიური ენისა და ლიტერატურის სახელმძღვანელოების შედგენის, გამოცემისა და ამ საგნებში სასწავლო პროცესის საქართველოში გამოცემული სახელმძღვანელოებით უზრუნველსაყოფად; თ) ხელი შეუწყოს სათემო ორგანიზაციებს მცირერიცხოვანი ეროვნული უმცირესობების ენების (ოსური, ჩეჩნური, ხუნძური/ავარული, უდიური, ასურული და ქურთული/ყურმანჯი) სასკოლო სასწავლო რესურსების ხელმისაწვდომობისა და, აგრეთვე, პედაგოგთა გადამზადებისთვის; ი) ბილინგვური პროგრამების პოპულარიზაციის მიზნით, განახორციელოს სტუდენტური და მოსწავლეთა გაცვლითი პროგრამები ქვეყნის ფარგლებს შიგნით; კ) უზრუნველყოს სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; ლ) უზრუნველყოს გრიფირების გამოცხადება საგნისთვის, „მე და საზოგადოება“, სახელმძღვანელოს შესარჩევად, ან უზრუნველყოს მისი შეთანხმება დადგენილი წესით; მ) სასკოლო სახელმძღვანელოს შეთანხმების პროცესში უზრუნველყოს ადამიანის უფლებათა საკითხებზე განგრძობადი, სავალდებულო ტრენინგ-პროგრამების შემუშავება და ჩატარება შემფასებელთა საგნობრივი ჯგუფის ყველა წევრისთვის; ნ) შეიტანოს ცვლილებები: ნ.ა) „ზოგადი განათლების საბაზო-საშუალო საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 19 დეკემბრის MES 5 24 0001633146 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ნ.ბ) „ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის მასწავლებლის განათლების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2023 წლის 5 დეკემბრის №1646651 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 7 24 0001477052 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ნ.გ) „მასწავლებლის მომზადების უმაღლესი განათლების დარგობრივი მახასიათებლის დამტკიცების შესახებ“ სსიპ - განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 30 მაისის №597510 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის დირექტორის 2024 წლის 17 ნოემბრის MES 8 24 0001477053 ბრძანებით დამტკიცებულ დარგობრივ მახასიათებელში; ცვლილებათა შედეგად განისაზღვროს შემდეგი: ცოდნისა გაცნობიერების კომპონენტში დაემატოს მითითება, რომ კურსდამთავრებული აღწერს და მსჯელობს ადამიანის უფლებათა/ბავშვის უფლებათა ძირითად პრინციპებზე; სასწავლო პროცესის დაგეგმვის, წარმართვისა და შეფასების ნაწილს დაემატოს ადამიანის უფლებათა კომპონენტი იმგვარად, რომ კურსდამთავრებულმა ადამიანის უფლებათა პრინციპების გამოყენება შეძლოს როგორც დაგეგმვის, ისე წარმართვისა და შეფასების ნაწილში; პასუხისმგებლობისა და ავტონომიურობის ნაწილში, პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების ასპექტში, დაემატოს, რომ კურსდამთავრებული აღიარებს ადამიანის უფლებათა პრინციპების მნიშვნელობას პოზიტიური სასწავლო გარემოს ფორმირების პროცესში. ო) უზრუნველყოს დამატებითი საჭიროებების მქონე ჯგუფების საჭიროებების შეფასების სისტემის დანერგვა პროფესიული განათლების საფეხურზე; პ) ცენტრის საქმიანობის გეოგრაფიული არეალისა და ცენტრის მიერ უზრუნველყოფილი პროგრამების ფარგლებში გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა გაზარდოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; ჟ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში უზრუნველყოს სახელმწიფო ენის სწავლების პროგრამის პოპულარიზაცია და გააფართოოს ამ პროგრამის განხორციელების, მათ შორის, მობილური ჯგუფების საქმიანობის გეოგრაფიული არეალი. 9. საქართველოს კულტურის სამინისტრომ: ა) სარესტავრაციო ძეგლების მდგომარეობის შესაბამისად, გააგრძელოს რელიგიურ უმცირესობათა რელიგიური დანიშნულების კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რეაბილიტაციის პროცესი; ბ) უზრუნველყოს კულტურის სფეროს მარეგულირებელ სამართლებრივ აქტებზე მუშაობის პროცესის გამჭვირვალობა; გ) უზრუნველყოს ადმინისტრაციული ორგანოების ოფიციალური ვებგვერდების შექმნა/განახლება და ონლაინ პლატფორმებზე უწყებების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციისა და დოკუმენტაციის ხელმისაწვდომობა; დ) სამინისტროს/სსიპ შემოქმედებითი საქართველოს პროგრამ(ებ)ის ფარგლებში გაითვალისწინოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში კულტურის სახლების/კულტურის ცენტრების საქმიანობის, კულტურული ღონისძიებების განხორციელების ხელშემწყობი მიმართულებები; ე) გააძლიეროს ეროვნულ უმცირესობებთან დაკავშირებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების აღრიცხვა-ინვენტარიზაცია და გააგრძელოს ამ ძეგლების კონსერვაცია ან/და რესტავრაცია; 10. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ: ა) აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ და მისმა საოკუპაციო რეჟიმებმა, საოკუპაციო ხაზის მთელ პერიმეტრზე უკანონო შეზღუდვების მოხსნით და ე.წ. გადასასვლელების შეუფერხებელი მუშაობით, დაიცვან მოსახლეობის გადაადგილების თავისუფლება; ბ) აწარმოოს მოლაპარაკებები, ყველა შესაძლო საერთაშორისო ფორმატის გამოყენებით, რათა რუსეთის ფედერაციამ დაუშვას საერთაშორისო მონიტორების სრული და შეუზღუდავი წვდომა საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე; გ) საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებთან დაკავშირებით შესაბამის შეხვედრებზე და საერთაშორისო ფორმატებში განაგრძოს სამართალდამრღვევი პირების მიმართ სამართლის აღსრულების საკითხზე მუშაობა; დ) გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით. 11. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ გაზარდოს სოფლად მცხოვრებ ქალებთან, როგორც დამწყებ, ისე გამოცდილ მეწარმეებთან, მეწარმეობის შესახებ საინფორმაციო შეხვედრებისა და ტრენინგების რაოდენობა, მათ შორის, გეოგრაფიული დაფარვის გზით. 12. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ შეისწავლოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის №58 დადგენილებით დამტკიცებული სასმელი წყლის ტექნიკური რეგლამენტის შესაბამისობა ჯანმოს უახლეს (2022 წლის) სახელმძღვანელო მითითებებთან სასმელი წყლის ხარისხის შესახებ და უზრუნველყოს შესაბამისი ნორმატიული აქტის შემუშავება და მიღება. 13. შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში სახელმწიფო მინისტრის აპარატმა: ა) გააგრძელოს სამშვიდობო პროცესებში კონფლიქტით დაზარალებული ქალების მიერ დასახელებულ საკითხებზე რეაგირება ყველა არსებული როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო მექანიზმების გამოყენებით, მათ შორის მოლაპარაკებების ფორმატებში მათი დაყენებით; ბ) გაატაროს შესაბამისი მიზანმიმართული ღონისძიებები სამიზნე სეგმენტში „1+4 სტაჟირების პროგრამის“ შესახებ ცნობადობის ამაღლების უზრუნველსაყოფად. 14. მუნიციპალიტეტის ორგანოებმა: ა) არსებული რესურსების ეფექტიანად გამოყენებითა და სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობით, უმოკლეს ვადებში დაგეგმონ და გადადგან ქმედითი ნაბიჯები, ყველა მუნიციპალიტეტში წყალმომარაგების ლიცენზირებული მიმწოდებლის მიერ უზრუნველსაყოფად; ბ) მაქსიმალური ძალისხმევა გაწიონ მოქალაქეების, მათ შორის, ქალების, ხანდაზმულების, შშმ პირებისა და სხვა ჯგუფების საჭიროებათა გამოსაკვლევად და დასაკმაყოფილებლად წყალზე წვდომის კუთხით; გ) ალტერნატიული გზებით უზრუნველყონ იმ მოქალაქეთა წყალმომარაგება, რომელთაც არ აქვთ წვდომა პირადი და საყოფაცხოვრებო მიზნებისთვის საჭირო მინიმალური ოდენობის წყალზე. დ) კალორიების აუცილებელი დღიური ოდენობის და სადილის ენერგეტიკული ღირებულების გათვალისწინებით, უზრუნველყონ უფასო სასადილოების მენიუს შედგენა და სეზონის მიხედვით შეცვლა; ე) შეიმუშაონ მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული უფასო სასადილოების მონიტორინგის დოკუმენტი, სადაც გათვალისწინებული იქნება მონიტორინგისას საკვების ხარისხის და კალორაჟის კონტროლი; ვ) საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს − გარემოს ეროვნულ სააგენტოს და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველოს მიაწოდონ ინფორმაცია ეკომიგრაციის პრევენციის მიზნით განხორციელებული ღონისძიებების შესახებ; ზ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ სკოლამდელი განათლებისა და სასკოლო მზაობის პროგრამების ხელმისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში; თ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებებში სწავლების ხარისხის და საქმიანობის ეფექტიანობის ასამაღლებლად, უზრუნველყონ პედაგოგთა, მათ შორის, არაქართულენოვან პედაგოგთა გადამზადება, სასწავლო რესურსების შექმნა და მიწოდება; ი) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების ვებგვერდებისა და სოციალური ქსელების გვერდებზე განთავსებული ინფორმაციის მისაწვდომობა ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; კ) უზრუნველყონ, რომ საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის, გარდაბნის, მარნეულის, ბოლნისის, დმანისის, წალკის, თეთრიწყაროს, ახალციხის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების მერიებმა უზრუნველყონ მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებული საზოგადოებრივი ინტერესის შემცველი ნორმატიული აქტების (მათ შორის, სოციალური და ჯანდაცვის მუნიციპალური პროგრამების) მისაწვდომობა მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები ეროვნული უმცირესობების მშობლიურ ენაზე; ლ) უზრუნველყონ, რომ გორის, ქუთაისისა და ოზურგეთის მუნიციპალიტეტების მერიებმა სოციალურ საცხოვრისებში მცხოვრები ადამიანები უზრუნველყონ ადამიანის ღირსეული ცხოვრების შესაბამისი ალტერნატიული საცხოვრებლით. 15. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიამ: ა) გამოიჩინოს შესაბამისი ძალისხმევა, მათ შორის, სპეციალისტების დახმარებით წარმართოს ინტენსიური მოლაპარაკებები ორხევში, მუხაძის ქ. №12-ში მდებარე სოციალურ საცხოვრისში ამ დრომდე მყოფ პირებთან შენობის დატოვებასთან და ქირის პროგრამაში ჩართვასთან დაკავშირებით; ბ) უზრუნველყოს ქალაქ თბილისის მერთან არსებული შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე საკონსულტაციო საბჭოს ეფექტიანი ფუნქციონირება. მათ შორის: ბ.ა) უმოკლეს ვადებში განაახლოს საბჭოს შემადგენლობა; ბ.ბ) უზრუნველყოს საბჭოს უპირატესად შშმ პირთა წარმომადგენლობითი ორგანიზაციებით და შშმ პირებით დაკომპლექტება; ბ.გ) უზრუნველყოს საბჭოს სხდომების გამართვა დებულებით გათვალისწინებული პერიოდულობით. 16. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების სამმართველომ გააგრძელოს მუნიციპალიტეტებისა და სხვა უწყებების მიმართვების საფუძველზე ვიზუალური საინჟინრო-გეოლოგიური დასკვნების მომზადება, რომლებშიც შეფასებული იქნება მოქალაქეთა ოჯახების (კომლების) საცხოვრებელი სახლების, საკარმიდამო მიწის ნაკვეთებისა და მათი მიმდებარე ტერიტორიების გეოდინამიკური მდგომარეობა და გასცეს შესაბამისი რეკომენდაციები გადაუდებელი ღონისძიებების განსახორციელებლად. 17. საქართველოს იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ: ა) უზრუნველყოს, კანონმდებლობის დაცვით, სასამართლო აქტების პროაქტიული გამოქვეყნება; ბ) გააუმჯობესოს დისტანციური სასამართლო პროცესების გამართვისთვის საჭირო ტექნიკური და პროგრამული ინფრასტრუქტურა კლიენტსა და ადვოკატს შორის კომუნიკაციის კონფიდენციალურობის უზრუნველსაყოფად; გ) გააძლიეროს ძალისხმევა სასამართლო სისტემაში მოსამართლეთა არასაკმარის რაოდენობასთან დაკავშირებული გამოწვევის დასაძლევად. 18. საქართველოს საერთო სასამართლოებმა გააძლიერონ ძალისხმევა ამ სასამართლოებში საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული სტატისტიკური მონაცემების/ინფორმაციის დასამუშავებლად. 19. საჯარო სამართლის იურიდიული პირმა - გარემოს ეროვნულმა სააგენტომ: ა) უზრუნველყოს მყინვარულ ხეობებში დეტალური კვლევების დროს გამოვლენილი მაღალი რისკის ზონებში გაცემული პრევენციული ღონისძიებების საფუძველზე შესაბამისი ღონისძიებების დროული გატარება; ბ) უზრუნველყოს მოსალოდნელი სტიქიური მოვლენების შესახებ ადრეული გაფრთხილებების გადაწყვეტილების მიმღებ პირებამდე და მოსახლეობამდე ოპერატიულად დაყვანის მიზნით თანემედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა (ვებგვერდი, მობილური აპლიკაცია და ა.შ.); გ) გააგრძელოს სახელმწიფო რწმუნებულების ადმინისტრაციების, მუნიციპალიტეტების, სხვა უწყებებისა და ცალკეული მოქალაქეების მიმართვების საფუძველზე ვიზუალური საინჟინროგეოლოგიური დასკვნების მომზადება, რომლებშიც შეფასებული იქნება მოქალაქეთა ოჯახების (კომლების) საცხოვრებელი სახლების, საკარმიდამო მიწის ნაკვეთებისა და მათი მიმდებარე ტერიტორიების გეოდინამიკური მდგომარეობა და გასცეს შესაბამისი რეკომენდაციები გადაუდებელი ღონისძიებების განსახორციელებლად. 20. საჯარო სამართლის იურიდიული პირმა - სურსათის ეროვნულმა სააგენტომ: ა) „ადამიანის მოხმარებისთვის განკუთვნილი წყლის მდგომარეობის ანგარიშის შინაარსის შესახებ“ ბრძანების პროექტით განსაზღვროს საზოგადოებისათვის მისაწოდებელი ინფორმაცია, მათ შორის: სახელმწიფო კონტროლის (მონიტორინგის) პროგრამის შედეგები, ინფორმაცია ადამიანის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი პარამეტრების ნორმების გადაჭარბების შესახებ, რჩევები წყლის მოხმარების შეზღუდვასა და წყლით გამოწვეული რისკების აცილებასთან დაკავშირებით და სხვა; ბ) საჭიროების შემთხვევაში სასმელი წყლის ხარისხის კონტროლსა და მის შედეგებზე ინფორმაციის გაცვლის მიზნით, გამართოს შეხვედრები მუნიციპალიტეტების წარმომადგენლებთან; გ) სასმელი წყლის ხარისხის სახელმწიფო კონტროლის გაფართოების მიზნით, 2026 წლიდან გაზარდოს საჭირო ფინანსური რესურსები. საჭიროების შემთხვევაში მოამზადოს შესაბამისი სამართლებრივი აქტები. 21. საჯარო სამართლის იურიდიული პირმა - სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტომ დაცულ ტერიტორიებზე ეკოტურისტული სერვისების განვითარების მიზნით გადაწყვეტილებების მიღებისას, რასაც შესაძლოა მოყვეს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის შეზღუდვა, უზრუნველყოს ადგილობრივი მოსახლეობისა და საზოგადოებრივი გაერთიანებების ინფორმირება. 22. სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულებამ – საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტმა გააგრძელოს პროექტების დაგეგმვა-განხორციელება, მოქალაქეთა საკუთრებაზე ზეგავლენის შესწავლა-შეფასება, მიწის ნაკვეთების გამოსყიდვისა და სხვა საკომპენსაციო ღონისძიებების განხორციელება, პროექტის ფარგლებში შედგენილ განსახლების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად. 23. საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა: ა) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში გააძლიეროს ეროვნული უმცირესობების ენებზე მთავარი საინფორმაციო და ანალიტიკური გამოშვებების პოპულარიზაცია აუდიტორიის გასაზრდელად; ბ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ ყველა ტერიტორიულ ერთეულში ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის მიერ მომზადებული მედიაპროდუქტების (მათ შორის, ეთნიკური უმცირესობების ენებზე მომზადებული მედიაპროდუქტების) ხელმისაწვდომობას ტრანსლაციის ყველა არსებული საშუალებით, აგრეთვე უზრუნველყოს ამ საქმიანობის პოპულარიზაცია. 24. ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ: ა) გაატაროს ყველა საჭირო ღონისძიება ელექტრონული ტექნოლოგიების გამოყენებით ხმის მიცემის ფარულობისადმი საზოგადოებრივი ნდობის განსამტკიცებლად, მათ შორის, საინფორმაციო კამპანიის დაგეგმვისა და ეფექტიანად წარმართვის გზით. ამასთანავე, მიიღოს ზომები, რათა მომავლში თავიდან იქნას აცილებული ამ საკითხთან დაკავშირებით სპეკულაციები; ბ) უზრუნველყოს კენჭისყრისთვის ისეთი სივრცეების შერჩევა, რომლებიც მაქსიმალურად ოპტიმალური იქნება საარჩევნო უბნების სრულყოფილად ფუნქციონირებისათვის, მათ შორის, დამკვირვებლების მიერ თავიანთი უფლებამოსილებების სრულფასოვნად და დაუბრკოლებლად განხორციელებისთვის; გ) საარჩევნო კომისიების წევრების სათანადო მომზადებით უზრუნველყოს მარკირების წესების ნებისმიერი დარღვევის პრევენცია; დ) გააგრძელოს საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრების უწყვეტი გადამზადება შშმ პირებისთვის მისაწვდომი სერვისების შესახებ; ე) გააგრძელოს ღონისძიებების განხორციელება, რათა 2025 წლის არჩევნებისთვის უზრუნველყოფილ იყოს უსინათლო პირთა მიერ აქტიური საარჩევნო ხმის უფლების დამოუკიდებლად რეალიზების შესაძლებლობა; ვ) შესაბამის ნორმატიულ აქტებში განხორციელებული ცვლილებების შესაბამისად ხელი შეუწყოს შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე სამუშაო ჯგუფების მიერ საქმიანობის შეუფერხებლად, უწყვეტად და ეფექტიანად განხორციელებას. 25. საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნულმა კომისიამ შეიმუშაოს სახელმძღვანელო დოკუმენტი, რომლითაც მაუწყებლებს, საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საარჩევნო კოდექსიდან“ გამომდინარე, განემარტებათ, რომ მოქმედი კანონმდებლობა აღარ ითვალისწინებს საზოგადოებრივი აზრის კვლევის საფუძველზე, საარჩევნო სუბიექტის კვალიფიციურ საარჩევნო სუბიექტად აღიარების უფლებამოსილებას. 26. იმ პასუხისმგებელმა უწყებებმა, რომლებმაც საანგარიშო პერიოდში ვერ უზრუნველყვეს „2023 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2024 წლის 27 ივნისის №4332-XIVმს-Xმპ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების სრულყოფილად შესრულება, განახორციელონ ყველა შესაძლო ღონისძიება აღნიშნული დავალებების შესასრულებლად. 27. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტმა პერიოდულად გაუწიოს მონიტორინგი „2024 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშში მითითებული ფაქტების თავიდან აცილებისა და ამ დადგენილებით გათვალისწინებული დავალებების შესრულებისკენ მიმართული ღონისძიებების განხორციელებას. საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს აღნიშნული დავალებების შესრულების შესახებ ანგარიშები წარედგინოს 2026 წლის 1 მარტამდე. 28. ეს დადგენილება ამოქმედდეს გამოქვეყნებისთანავე. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილი