საქართველოს გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების

კონცეფცია

2023 წელი

სარჩევი

აკრონიმები/აბრევიატურები

AA	ასოცირების შეთანხმება
ADB	აზიის განვითარების ფონდი
AFOLU	სოფლის მეურნეობა, სატყეო მეურნეობა, და სხვა მიწათსარგებლობა
A/R	გატყიანება / ტყის აღდგენა
BDW	ბიოდეგრადირებადი ნარჩენი
BOD/ჟბმ	ჟანგბადზე ბიოლოგიური მოთხოვნილება
BP	British Petroleum
BUR	ორწლიური განახლებული ანგარიში
CAP	კლიმატის სამოქმედო გეგმა
CC	კლიმატის ცვლილება
CCC	საქართველოს კლიმატის ცვლილების საბჭო
CENN	კავკასიის გარემოსდაცვითი არასამთავრობო ორგანიზაციების ქსელი
CFS	კლიმატის ფინანსური სტრატეგია
CHP	კომბინირებული სითბო და ელექტროენერგია
CIF	კლიმატის საინვესტიციო ფონდი
CIS	დამოუკიდებელ სახელმწიფოების თანამეგობრობა
CNS	კავკასიის ბუნების ფონდი
CO2	ნახშირორჟანგი
CoM	მერების შეთანხმება
COP	მხარეთა კონფერენცია
CSAP	კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა
D&CWW	საყოფაცხოვრებო და კომერციული ჩამდინარე წყალი
DHW	საყოფაცხოვრებო თერმული წყალი
DSO	გამანაწილებელი ოპერატორები
EBRD	ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი
EC	ენერგეტიკული გაერთიანება
ECAC	ევროპის სამოქალაქო ავიაციის კონფერენცია
EE	ენერგოეფექტიანობა
EIEC	გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი
EPBD	დირექტივა შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ
EPS	გაფართოებული პოლისტირონი
EXPS	წნეხილი პოლისტირონი
ER	ემისიების შემცირება
EU	ევროკავშირი
F-Gases	ფტორირებული გაზები
FAO	გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია
FDI	პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია
FM	ტყის მენეჯმენტი
FOD	პირველი რიგის ლპობა
GCAA	საქართველოს სამოქალაქო ავიაციის სააგენტო
GCF	კლიმატის მწვანე ფონდი
GDP/მშპ	მთლიანი შიდა პროდუქტი
GEEREF	გლობალური ენერგოეფექტურობისა და განახლებადი ენერგიის ფონდი
GEF	გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდი
GFA	მთლიანი ზედაპირის ფართობი
Gg	გიგაგრამი
GHG	სათბურის გაზები
GHGI	სათბურის გაზების ინვენტარიზაცია
GIZ	გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოება
GNERC	საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია
GoG	საქართველოს მთავრობა
GOGC	სს საქართველოს ნავთობისა და გაზის კომპანია
GR	საქართველოს რკინიგზა
HFCs	ჰიდროფლუოროკარბონები
HPP	ჰიდროელექტროსადგური
HVAC	გათბობა, ვენტილაცია და კონდიცირება
ICAO	სამოქალაქო ავიაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია
INDC	ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული სავარაუდო წვლილი
IPCC	კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი საბჭო
IPPU	ინდუსტრიული პროცესები და პროდუქტების გამოყენება
IWW	სამრეწველო ჩამდინარე წყლები
JCIA	იაპონიის საერთაშორისო თანამშრომლობის სააგენტო
KFW	რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკი
KhW	კილოვატი საათში
Ktoe	ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი
LEDS	დაბალემისიიანი განვითარების სტრატეგია
LTA	სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტო
LT-LEDS	დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი სტრატეგია
LTS	გრძელვადიანი სტრატეგია
LULUCF	მიწათსარგებლობა, მიწათსარგებლობის ცვლილებები და მეტყევეობა
MEPA	საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო
MCF	მეთანის კორექტირების ფაქტორი
MCC	ათწლეულის გამოწვევის კორპორაცია
MESD	საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო
MF	საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო
MRDI	საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო
MRV	მონიტორინგი, ანგარიშგება და ვერიფიკაცია
MSW	მუნიციპალური მყარი ნარჩენები
MWh	მეგავატი საათში
MTI	საერთაშორისო საზღვაო ტრანსპორტი
NBG	საქართველოს ეროვნული ბანკი
NC	ეროვნული შეტყობინება
NCEP	ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული გეგმა
NCP	კლიმატის ეროვნული პლატფორმა
NCW	ეროვნული საკონსულტაციო ღონისძიება
NDC	ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი
NEA	გარემოს ეროვნული სააგენტო
NEEAP	ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმა
NGO	არასამთავრობო ორგანიზაცია
NIR	ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიში
N2O	აზოტის ოქსიდი
NREAP	განახლებადი ენერგიის ეროვნული სამოქმედო გეგმა
NSMGP	ჩრდილოეთ-სამხრეთის მთავარი გაზსადენი
ODS	ოზონდამშლელი ნივთიერებები
PA	პარიზის შეთანხმება
PFCs	ფერფტორნახშირბადები
PJ	პეტაჯოული
PU	პროდუქტის გამოყენება
PV	ფოტოელექტრული
QA	ხარისხის უზრუნველყოფა
QC	ხარისხის კონტროლი
RE	განახლებადი ენერგია
RECC	კავკასიის რეგიონული გარემოსდაცვითი ცენტრი
SCADA	ზედამხედველობითი კონტროლი და მონაცემთა მოპოვება
SCCF	კლიმატის ცვლილების სპეციალური ფონდი
SDGs	მდგრადი განვითარების მიზნები
SE(C)AP	მდგრადი ენერგეტიკის (და კლიმატის) სამოქმედო გეგმა
SF6	გოგირდის ჰექსაფლორიდი
STEM	მეცნიერება, ტექნოლოგია, ინჟინერია და მათემატიკა
SME	მცირე და საშუალო ზომის საწარმოები
SW	მყარი ნარჩენები
SWDL	მყარი ნარჩენების განთავსება ნაგავსაყრელზე
SWMC	მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია
TNA	ტექნოლოგიური საჭიროების შეფასება
TSO	გადაცემის ოპერატორები
TT	ტექნოლოგიების გადაცემა
TYNDP	ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა
UNDP	გაეროს განვითარების პროგრამა
UNFCCC	გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენცია
WAM (WaM)	სცენარი დამატებითი ღონისძიებებით
WEM (WeM)	სცენარი არსებული და დაგეგმილი ღონისძიებებით
WOM (WoM)	სცენარი ღონისძიებების გარეშე
WB	მსოფლიო ბანკი
WEG	მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსთვის
WMSAP	ნარჩენების მართვის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა
WW	ჩამდინარე წყლები
WWT	ჩამდინარე წყლების გაწმენდა
WWTP	ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობა
ა.შ.	ასე შემდეგ
გგ	გიგაგრამი
ეკვ.	ეკვივალენტი
ესს	ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო
იხ.	იხილეთ
კვტ/სთ	კილოვატი/საათი
კმ/სთ	კილომეტრი/საათი
მგვტ	მეგავატი
მშპ	მთლიანი შიდა პროდუქტი
საქსტატი	საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური
სგ	სათბურის გაზები
სემეკი	საქართველოს ენერგიისა და წყლის ეროვნული მარეგულირებელი კომისია
სს	სააქციო საზოგადოება
სსიპ	საჯარო სამართლის იურიდიული პირი
სსე	საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა
ტჯ	ტერაჯოული
შპს	შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება
წ.	წელი
წწ.	წლები
ჰა	ჰექტარი
ჰესი	ჰიდროელექტროსადგური

პრეამბულა

წინამდებარე დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი კონცეფცია (დეგგკ) მომზადებულია საქართველოს მთავრობის მიერ, როგორც საქართველოს დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი ხედვის ჩარჩოდოკუმენტი, პარიზის შეთანხმების შესაბამისად. 2015 წლის დეკემბრის პარიზის შეთანხმებამ სათავე დაუდო კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის ახალ ერას, რაც გულისხმობს გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩოკონვენციის წევრი ქვეყნების მიერ ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის ფარგლებში აღებული ვალდებულებების შესრულების ახალ შესაძლებლობებს. პარიზის შეთანხმებამ მოუწოდა ქვეყნებს, მოემზადებინათ გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების ეროვნული სტრატეგიები საუკუნის შუა წლის ხედვით. კონვენციის ვალდებულებებისა და პარიზის შეთანხმების პარალელურად, სტრატეგიის მომზადება ასევე მოთხოვნილია ევროკავშირთან ასოცირების შესახებ შეთანხმების დღის წესრიგისა და ენერგეტიკულ გაერთიანებაში გაწევრიანების შედეგად ქვეყნის მიერ აღებული ვალდებულების შესასრულებლად.

შესავალი

წინამდებარე დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი კონცეფცია (დეგგკ) განსაზღვრავს ეროვნული სათბურის გაზების (სგ) ემისიებისა და შთანთქმის სავარაუდო მაჩვენებლების დიაპაზონს და აყალიბებს ხედვას 2050 წლისთვის, რომელიც დამყარებულია სათბურის გაზების ემისიისა და შთანთქმის პროგნოზებზე სგ ემიტორი და შთანმთქმელი სექტორებიდან, რომლებიც შეჯამებულია საერთო ეროვნულ ემისიებში. ეს ხედვა განიხილება, როგორც სათბურის გაზების ემისიის შემცირების მიზანი საუკუნის შუა წელისათვის და იგი შეიძლება დაექვემდებაროს შემდგომ გადახედვას და განახლებას ეროვნული და საერთაშორისო გარემოებების, ვალდებულებების და შესაძლებლობების ცვლილების კვალდაკვალ. საქართველოს დეგგ კონცეფცია მიზნად ისახავს, მოხაზოს კონტურები და ჩამოაყალიბოს ხედვა და პრინციპები 2050 წლამდე ქვეყნის დაბალემისიიანი განვითარებისთვის. დეგგ კონცეფცია სრულ თანხვედრაშია გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩოკონვენციასთან, მის პარიზის შეთანხმებასთან ერთად, ევროკავშირ-საქართველოს ასოცირების შესახებ შეთანხმებასთან, ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან, გაეროს 2030 დღის წესრიგთან (მდგრადი განვითარების მიზნებთან) და სხვა ვალდებულებებთან (იხ. დანართი N 2. კონცეფციის კავშირი სხვა პოლიტიკის და სამართლებრივ დოკუმენტებთან).

წინამდებარე კონცეფცია გამომდინარეობს საქართველოს საერთაშორისო ვალდებულებებისგან. საქართველო გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩოკონვენციის წევრია 1994 წლიდან და ასრულებს ყველა ვალდებულებას კონვენციის მიმართ, მონაწილეობს მისი ეგიდით მიმდინარე ყველა პროცესსა და ინიციატივაში. დღეისათვის, საქართველოს კონვენციისათვის წარდგენილი აქვს ოთხი ეროვნული შეტყობინება, სათბურის გაზების ემისიის ექვსი ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიში და ორი ორწლიური განახლებული ანგარიში. 2015 წელს საქართველომ ხელი მოაწერა პარიზის შეთანხმებას და წარადგინა თავისი ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული სავარაუდო წვლილის (INDC) დოკუმენტი, ხოლო 2021 წელს განაახლა და წარადგინა თავისი განახლებული ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი და შეიმუშავა მისი შესაბამისი კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა (2021-2023)¹ დეტალური სამიზნე მაჩვენებლებითა და აქტივობებით ეკონომიკის შვიდი სექტორისთვის.

წინამდებარე დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი კონცეფცია (დეგგკ)² მომზადებულია საქართველოს მთავრობის მიერ, როგორც საქართველოს დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი ხედვის ჩარჩოდოკუმენტი, პარიზის შეთანხმების შესაბამისად.

პარიზის შეთანხმება, რომელიც მიღებულ იქნა კონვენციის მხარეთა 21-ე კონფერენციაზე (COP21) 2015 წელს აყალიბებს მიზანს, შეინარჩუნოს მსოფლიო საშუალო ტემპერატურის მატება 2°C-მდე წინაინდუსტრიული ეპოქის დონესთან შედარებით და მიმართოს ძალისხმევა იმისკენ, რომ შეიზღუდოს ტემპერატურის მატება 1.5°C-ის ფარგლებში წინაინდუსტრიული ეპოქის დონის ზემოთ, და, ამ მიზნით, მიაღწიოს ბალანსს გლობალურ ანთროპოლოგიურ ემისიებსა და შთანთქმებს შორის (გლობალურ ნახშირბად-ნეიტრალურობას) საუკუნის მეორე ნახევარში.

ვინაიდან პარიზის შეთანხმება მოუწოდებს ქვეყნებს, შეიმუშაონ თავიანთი ეროვნული გრძელვადიანი ხედვა 2050 წლისათვის და სტრატეგიები მათ მისაღწევად, საქართველომ ჩამოაყალიბა თავისი გრძელვადიანი ხედვა და ასახავს მას დეგგ კონცეფციაში, რომელიც შეასრულებს ჩარჩოს როლს კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის პროცესისში. კონცეფციას მოჰყვება ათწლიანი დაბალემისიიანი განვითარების (დეგ) სტრატეგიები, რომლებიც შეიქმნება ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის განახლების და შესაბამისი მოკლევადიანი სამოქმედო გეგმების შემუშავების პროცესთან თანხვედრაში. დეგგ კონცეფცია შეასრულებს ასევე ჩარჩოს როლს პარალელურად მიმდინარე სექტორული პოლიტიკის დაგეგმვის დოკუმენტებისთვისაც,რომელთაც შემხებლობა აქვთ კლიმატის ცვლილებასთან.

დოკუმენტი ასევე ეხმაურება მდგრადი განვითარების მიზნებს, მწვანე, სამართლიანი ენერგეტიკული გარდაქმნის პირობებს. საქართველოს განზრახული აქვს 2050 წლისათვის გახდეს „მწვანე“, ენერგოეფექტურ ტექნოლოგიებზე და განახლებად ენერგიებზე გადასვლის გზით. ტექნოლოგიური გადაიარაღება და მოდერნიზაცია განიხილება, როგორც უმთავრესი საშუალება როგორც ეკონომიკური განვითარებისათვის, ისე დეკარბონიზაციისათვის, - გაზრდილი ეფექტურობის, დანაკარგების მინიმიზაციის და დაბალემისიიანი ტექნოლოგიების გამოყენებით გზით. საქართველო გეგმავს ერთმანეთს შეურწყას დაბალემისიიანი განვითარება და ეკონომიკური ზრდა ინოვაციების დანერგვით, რაც ამავდროულად შეამცირებს სგ ემისიებს. საქართველოს მიზანია, მიაღწიოს 2050 წლისთვის დასახულ მიზანს - კლიმატ-ნეიტრალურობას - სწრაფი და ძირეული ტექნოლოგიური გადაიარაღების გზით.

დოკუმენტის შემუშავება ასევე გათვალისწინებულია ენერგეტიკული გაერთიანების „მმართველობის რეგულაციის“ მიერ და შესაბამისად, მოიცავს მმართველობის რეგულაციის მე-15 მუხლით დადგენილ მოთხოვნებს, შეესაბამება რეგულაციის მე-4 დანართით გათვალისწინებულ პირობებს, ასევე გამომდინარეობს საქართველოს მიერ კლიმატის ჩარჩოკონვენციდან და პარიზის ხელშეკრულებით აღებულ ვალდებულებებისგან. გაერთიანების მინისტრთა საბჭოს 2021 წლის ნოემბრის გადაწყვეტილებით დამტკიცდა „სუფთა ენერგიის პაკეტი,“ რაც მოიცავს ევროკავშირის რეგულაციას „ენერგეტიკული კავშირისა და კლიმატის მოქმედების მმართველობის შესახებ“ (ე.წ. „მმართველობის რეგულაცია“). იგი სავალდებულო სამართლებრივი დოკუმენტია ენერგეტიკული გაერთიანების წევრი ყველა სახელმწიფოსთვის, მათ შორის საქართველოსთვის. ის სხვა რამდენიმე ძირითად ვალდებულებასთან ერთად გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების სტრატეგიის დოკუმენტის წარდგენის კონკრეტულ სამართლებრივ მოთხოვნებს აწესებს.

აღსანიშნავია, რომ საქართველო, როგორც ენერგეტიკული გაერთიანების  დამფუძნებელი ხელშეკრულების ხელშემკვრელი მხარე, ენერგეტიკული გაერთიანების  დამფუძნებელი ხელშეკრულებითა და ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ ოქმის შესაბამისად,  გაერთიანების კანონმდებლობასთან (acquis communautaire) ჰარმონიზაციისა და აღსრულების პროცესშია.  ენერგეტიკული გაერთიანების, ევროკომისიისა და საქართველოს მთავრობის კონსულტაციების შედეგად, საქართველოსთვის განისაზღვრა სათბურის აირების შემცირების ახალი სამიზნე მაჩვენებელი 2030 წლისათვის, რომელიც ითვალისწინებს სათბურის აირების შემცირებას 1990 წლის დონესთან შედარებით 47%-ით (მიწათსარგებლობის, ცვლილებები მიწათსარგებლობაში და ტყის სექტორის ჩათვლით). 2022 წლის 15 დეკემბრის ენერგეტიკული გაერთიანების მინისტრთა საბჭოს გადაწყვეტილებით აღნიშნული სამიზნე მაჩვენებელი დაინტეგრირდა ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულების I დანართით განსაზღვრულ „ენერგეტიკული კავშირის მართვისა და  კლიმატის ქმედების შესახებ“ რეგულაციაში.³ აღნიშნული განახლებული ვალდებულება აისახება საქართველოს მიერ განახლებულ ეროვნულ დონეზე განსაზღვრულ წვლილში 2025 წელს. ასევე, დამატებით უნდა მოვიხმოთ ენერგეტიკული გაერთიანების რეკომენდაცია „ენერგეტიკული გაერთიანების ხელშემკვრელი მხარეების მიერ ინტეგრირებული ეროვნული ენერგეტიკისა და კლიმატის გეგმების შემუშავებისთვის მომზადების შესახებ“ და „ზოგადი პოლიტიკის სახელმძღვანელო პრინციპები 2030 წლის მიზნების შესახებ ენერგეტიკული თანამეგობრობის ხელშემკვრელი მხარეებისთვის.” ეს ორი უკანასკნელი დოკუმენტი მმართველობის რეგულაციის მიღებამდე (2021 წლის ნოემბერი) ერთადერთ სარეკომენდაციო, არასავალდებულო ჩარჩოს წარმოადგენდა NECP -ისა და LTS - ის შემუშავების თვალსაზრისით.

ეროვნულ დონეზე დოკუმენტის მომზადება რამდენიმე ნორმატიულ აქტს ეფუძნება, რომელთა შორის წამყვანია „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონი. კერძოდ, „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-7 მუხლის მე-2 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებულია სახელმწიფოს მიერ „გრძელვადიანი პერიოდებისთვის შემუშავებული სტრატეგია.“ მნიშვნელოვანია აღინიშნოს საქართველოს პარლამენტის დადგენილება „საქართველოს ენერგეტიკის დარგში სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების თაობაზე,“ „განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ“ საქართველოს კანონი, „ენერგოეფექტურობის შესახებ“ საქართველოს კანონი, „ენერგოეტიკეტირების შესახებ“ საქართველოს კანონი და „შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ“ საქართველოს კანონი (იხ. ენერგეტიკის სექტორული ნაწილი).

პარიზის შეთანხმება მოითხოვს ყველა მხარე-სახელმწიფოსგან „მოამზადოს, წარადგინოს და განაახლოს ეროვნულად განსაზღვრული წვლილი (NDC), რომლის შესრულებაც მას განზრახული აქვს“ (გკცჩკ პარიზის შეთანხმება, მუხლი 4, პარაგრაფი 2). ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი (NDC) არის 2020 წლის შემდგომი ვალდებულება, რომელშიც ასახულია კლიმატთან დაკავშირებული ვალდებულებები ეროვნული სგ ემისიების შემცირებისათვის, მათ შორის, ეკონომიკასთან დაკავშირებული ემისიების შემცირება ან მათი შეზღუდვა, შერბილების ღონისძიებები ამის მისაღწევად. ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი (NDC) არის დოკუმენტი, რომელიც ასახავს ქვეყნის კლიმატურ სამიზნე მაჩვენებელს ყოველ ხუთ წელიწადში, რასაც ქვეყანა წარუდგენს საერთაშორისო საზოგადოებას, რის საფუძველზეც გკცჩკ ატარებს გლობალურ აღწერას (global stocktake) ყოველ ხუთ წელიწადში ერთხელ.

კონცეფცია შემუშავდა „პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის დამტკიცების შესახებ“საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 20 დეკემბრის №629 დადგენილების შესაბამისად.

საქართველოს დეგგკ შემუშავება დაიწყო 2020 წლის სექტემბერში. დოკუმენტი მომზადდა პარალელურად მიმდინარე სხვა, რელევანტური პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების პროცესებთან მჭიდრო კოორდინაციით. შემუშავდა მეთოდოლოგია და მიდგომა, რომელიც წარდგენილ იქნა პროექტის დაწყების სამუშაო შეხვედრაზე და აისახა შესაბამის ანგარიშში; მონაცემთა შეგროვება და პოლიტიკის ანალიზი ჩატარდა ყოველი სექტორისათვის; შეირჩა სათანადო მამოძრავებელი ფაქტორები (დრაივერები) და გაკეთდა მათი პროგნოზები; აღნიშნული დრაივერები გამოყენებულ იქნა საბაზისო სცენარების (პესიმისტური და ოპტიმისტური) პროგნოზირებისათვის. არსებული პოლიტიკის დოკუმენტებზე დაყრდნობით, მათ შორის კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა (2021-2023), განისაზღვრა შერბილების ღონისძიებების ორივე პაკეტი „არსებული ღონისძიებებით“ (WEM) და „დამატებითი ღონისძიებებით“ (WAM). ასევე განისაზღვრა „ღონისძიებების გარეშე“ (WOM) სცენარები. ბოლოს კი შემუშავდა ექვსი სცენარი (პესიმისტური და ოპტიმისტური WOM, WEM და WAM), რომლებმაც მოხაზეს სგ ემისიის სავარაუდო დიაპაზონები 2050 წლისათვის. სცენარებით მიღებული შედეგები წარდგენილ იქნა ეროვნულ საკონსულტაციო შეხვედრაზე დაინტერესებულ პირთა ფართო წრისათვის კომენტარებისა და წინადადებებისათვის. აღნიშნული მეთოლოდოლოგია და მისი გამოყენებით სექტორებში სცენარების/პროგნოზების დეტალური ანალიზი იხილეთ დანართ №1-ში.

თითოეული სცენარით პროგნოზირებული ემისიის ტრენდების ანალიზზე დაყრდნობით დამატებით იქნა განხილული ნახშირბად-ნეიტრალურობის შესაძლებლობა და განისაზღვრა დამატებითი შერბილების პოტენციური სფეროები. ამის შემდეგ ჩატარებულმა დამატებითმა გამოთვლებმა გამოავლინა ის პირობები, რომლებიც საკმარისია 2050 წლისათვის კლიმატ-ნეიტრალურობის მიღწევისათვის (იხ. დანართი №4 გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის პოტენციური ღონისძიებები დაგეგმილი და დამატებითი ქმედებებით).

კონცეფციის მომზადების პროცესში ჩართული იყო დაინტერესებულ პირთა ფართო წრე, რომელიც მოიცავდა წარმომადგენლებს საჯარო, დარგობრივი, სამეცნიერო, სამოქალაქო ორგანიზაციებიდან და კონცეფციის თემატიკისათვის რელევანტური სექტორების ექსპერტებს. ეს ჩართულობა მოიცავდა ინტერვიუებს, კონსულტაციებს, ეროვნულ საკონსულტაციო შეხვედრას, ეროვნული თანხმობის სამუშაო შეხვედრას, დისკუსიებს დაინტერესებულ პირებთან და კომენტირებას დეგგ კონცეფციის შესახებ.

რაც შეეხება დანართებს, პირველი დანართი აღწერს დეგგ-ის შემუშავების მეთოდოლოგიასა და პროგნოზებს - აქ მოცემულია გამოყენებული მოდელები, აღწერა, დაშვებები, პარამეტრები. სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები 2050 წლისათვის. მე-2 დანართი განმარტავს კონცეფციის კავშირს სხვა პოლიტიკის და სამართლებრივ დოკუმენტებთან. მე-3 დანართში მოცემულია ენერგეფექტური ღონისძიებების აღწერა. მე-4 დანართში მოცემულია გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის პოტენციური ღონისძიებები დაგეგმილი და დამატებითი ქმედებებით. ხოლო მე-5 დანართი, რომელიც ცალკე დოკუმენტად ერთვის დეგგ-ს, მოიცავს საჯარო კონსულტაციების შემაჯამებელ ანგარიშს.

სიტუაციის ანალიზი

არსებული სიტუაციის ანალიზი, რომელიც საფუძვლად უდევს დაბალემისიიანი განვითარების სტრატეგიის შემუშავების საჭიროებას, ემყარება ქვეყანში კლიმატის ცვლილების უარყოფითი შედეგების მიმოხილვას, და სათბურის გაზების ემისიების ტენდენციის ანალიზს, მათ შორის სგ ემისიების ანალიზს ცალკეულ სექტორებში და აღნიშნულ სექტორებში ემისიის წაყროების განხილვას. აღნიშნული თავის ყოველი სექტორული ნაწილი შეიცავს დეტალურ ინფორმაციას სექტორის შესახებ, მისი აღწერისა და მიმდინარე მდგომარეობის ჩათვლით, ასევე სათბურის გაზების ისტორიულ ემისიებს.

IPCC-ის 1.5°C-იანი გლობალური დათბობის შესახებ სპეციალური ანგარიშის მიხედვით, პროგნოზირებულია ჯანმრთელობის, სიცოცხლის, სასურსათო უსაფრთხოების, წყლის მიწოდების, ადამიანის უსაფრთხოების და ეკონომიკური ზრდისათვის კლიმატით გამოწვეული რისკების ზრდა 1.5°C-იანი გლობალური დათბობის შემთხვევაში, რაც კიდევ უფრო გაიზრდება 2°C-იანი დათბობის შემთხვევაში. გლობალური დათბობის 1.5°C-ის ფარგლებში შენარჩუნების შემთხვევაში ანთროპოგენული CO₂ ემისიები მოსალოდნელია, რომ მიაღწევს ალგებრულ ნულს 2050 წლისათვის. ამას გარდა, ემისიის შემცირების გზები, რომლებიც შეზღუდავენ გლობალურ დათბობას 1.5°C-მდე, მოითხოვენ სწრაფ და გაბედულ ტრანსფორმაციებს ენერგეტიკის, მიწათსარგებლობის, ურბანულ, ინფრასტრუქტურისა და მრეწველობის სისტემებში. ეს ტრანსფორმაციები უნდა იყოს უპრეცედენტო მასშტაბის და არა მარტო სისწრაფის თვალსაზრისით. საერთაშორისო საზოგადოება მხედველობაში იღებს IPCC-ის 1.5°C-იანი გლობალური დათბობის შესახებ სპეციალური ანგარიშის შედეგებს და აცნობიერებს საერთაშორისო ძალისხმევის გაძლიერების აუცილებლობას კლიმატის ცვლილების საფრთხეების შესარბილებლად. გადაუდებელი მოქმედების საჭიროება კიდევ ერთხელ იქნა ხაზგასმული IPCC მე-6 სპეციალურ ანგარიშში, რომელიც გამოქვეყნდა 2021 წელს⁴.

კლიმატის ცვლილების შედეგები საქართველოში

კლიმატის ცვლილების შედეგები სულ უფრო და უფრო საგრძნობი ხდება საქართველოში, რაც ზრდის რისკებს ეკონომიკური, გარემოსდაცვითი და ადამიანური სისტემისათვის.

2020 წელს ევროკავშირის და გაეროს განვითარების პროგრამის ეგიდით ჩატარებული კვლევის მიხედვით, საქართველოს მოსახლეობის 91% დარწმუნებულია, რომ კლიმატის ცვლილება საფრთხეს უქმნის დედამიწას. კლიმატის ცვლილების მავნე შედეგებს შორის ხალხი ყველაზე მეტად შეწუხებულია გლობალური დათბობით და მისი შედეგებით, როგორიცაა გვალვები (96.11%), ბუნებრივი კატასტროფები (92.84%), მყინვართა დნობა და ოკეანეების ყინულის ფენის განლევა (91.83%).

საქართველოს მე-4 ეროვნული შეტყობინება გკცჩკ-თვის (2021)⁵ ადასტურებს, რომ კლიმატის ცვლილების პროცესები მნიშვნელოვნადაა გაძლიერებული საქართველოში და მათ თან ახლავს მავნე შედეგების ფართო სპექტრი. ზოგიერთი კლიმატური პარამეტრი აჩვენებს მნიშვნელოვან ცვლილებას დაკვირვებათა ორ 30-წლიან პერიოდთა შორის (1956-1985 და 1986-2015).

კლიმატის ცვლილება და მისი მავნე ზეგავლენა ეკოსისტემებზე და ეკონომიკაზე მძიმე საფრთხეს უქმნის საქართველოს მდგრად განვითარებას. თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის, რთული რელიეფის, კლიმატური ზონების მრავალფეროვნების გამო, საქართველოს ახასიათებს კლიმატის ცვლილების მავნე შედეგების ფართო სპექტრი: ა) შავი ზღვის დონის აწევა სანაპირო ზოლის დაზიანებით; ბ) წყალდიდობების, წყალმოვარდნების, მეწყრების და ღვარცოფების სიხშირისა და ინტენსივობის ზრდა; გ) გვალვიანობის ზრდა, აღმოსავლეთ საქართველოს ნახევარუდაბნოების გაუდაბნოების პროცესის დაჩქარებით; დ) სითბური ტალღების გაძლიერებით და გახშირებით, რომლებიც მოქმედებენ ადამიანის ჯანმრთელობაზე და ეკონომიკაზე, ზრდიან დატვირთვას ენერგოსისტემაზე; ე) ტემპერატურების აწევა, ექსტრემალური ტემპერატურები, ნალექიანობის რეჟიმების ცვლილება, წყლის რესურსების შემცირება, ინფექციები და დაავადებები, ტყის ხანძრები, რომლებიც ამცირებენ ტყის საფარს და მის პროდუქტიულობას; მყინვარების დნობა, რაც ხელს უწყობს ძლიერ წყალმოვარდნებს და წყლის რესურსების კარგვას; ვ) სეზონების წანაცვლება, ნიადაგების ეროზია, გახშირებული ექსტრემალური ამინდის მოვლენები და წყალზე მიწვდომის შემცირება, რაც სერიოზულად ამცირებს სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობას. კლიმატის ცვლილების გამო იზრდება ადამიანის ჯანმრთელობაზე გარემოს ზემოქმედების რისკები, შესაბამისად, დაავადებათა გავრცელების გეოგრაფიული არეალი. საქართველოში ადამიანის ჯანმრთელობაზე განსაკუთრებულ გავლენას ახდენს კლიმატის ცვლილების სამი ძირითადი დამახასიათებელი მოვლენა: თბური ტალღები, ბუნებრივი კატასტროფები და შეცვლილი ინფექციური ფონი. მოსალოდნელია, რომ ზეგავლენა უფრო გაფართოვდება და გაძლიერდება მომავალში, გლობალური დათბობის კვალდაკვალ, რაც დამატებით ტვირთად დააწვება საზოგადოების კეთილდღეობას.

საშუალო ტემპერატურა

ჰაერის წლიური საშუალო ტემპერატურა 1986-2015 წწ, გაიზარდა თითქმის მთელ ქვეყანაში 0.25–0.58⁰C-ით რეგიონების მიხედვით, საშუალო ნაზრდით ​0.47⁰C 1956-1985წწ პერიოდთან შედარებით.

ნალექები

1956–1985 წწ-თან შედარებით 1986-2015 წწ, წლიური ნალექების რაოდენობა გაიზარდა დასავლეთ საქართველოში და შემცირდა აღმოსავლეთის ზოგიერთ რეგიონებში. ნალექიანობის აღმავალი ტენდენცია შეიმჩნევა დასავლეთ საქართველოს თითქმის მთელ ტერიტორიაზე, ორ 30-წლიან პერიოდს შორის, ყველაზე დრამატული ზრდით 60-75 მმ/10-წლ და ყველაზე დიდი სხვაობით (15%). ზრდის ტენდენცია აშკარად გამოწვეულია ძლიერი წვიმების შემთხვევების გაზრდით. დასავლეთ საქართველოსგან განსხავებით, ბოლო 30 წლის განმავლობაში აღმოსავლეთ საქართველოს უმეტეს ნაწილში ნალექები 15%-მდე შემცირდა, ძირითადად მშრალი (უწვიმო) პერიოდების ხანგრძლიობის გაზრდის ხარჯზე.

ტენიანობა

ფარდობითი ტენიანობა გაიზარდა მთელ ქვეყანაში, ცვლილებები მერყეობს -1% -იდან 5%-მდე. გაზრდილი ტენიანობა ყველაზე მეტად იკვეთება ზამთრის თვეებში დასავლეთ საქართველოში, რაც, როგორც ჩანს, გამოწვეულია უკიდურესად ტენიანი დღეების (10-12 დღე წელიწადში) ზრდით, ხოლო კლების ტენდენცია ყველაზე ინტენსიურად შეიმჩნევა ზაფხულში და ადრეულ შემოდგომაზე.

ქარიანობა

ქარის საშუალო სიჩქარეს აქვს კლების ტენდენცია თითქმის მთლი ქვეყნის მასშტაბით ყველა სეზონზე 1-2მ/წმ-ით პირველიდან მეორე 30-წლიანი დაკვირვების პერიოდებს შორის. ძლიერ ქარიანი (≥ 15 მ/წმ) დღეების რიცხვი შემცირდა დასავლეთში და გაიზარდა აღმოსავლეთ საქართველოს რეგიონებში, განსაკუთრებით, მდ. მტკვრის ხეობაში, სადაც ძლიერ ქარიანი დღეების რიცხვი მნიშვნელოვნადაა გაზრდილი. უკიდურესად ძლიერ ქარიანი (≥ 25 მ/წმ) დღეების სიხშირე მნიშვნელოვნადაა შემცირებული ზოგიერთ რეგიონში, სხვებში კი - გაზრდილი.

სათბურის გაზების ემისიების არსებული მდგომარეობა

კლიმატის ცვლილება და მისი უარყოფითი შედეგები უკავშირდება იმას, რომ საქართველოში სათბურის გაზების ემისიები თანდათანობით მატულობს, რაც ასახულია სგ ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიშებში, რომლებიც პერიოდულად მზადდება და წარედგინება გკცჩ კონვენციას. ემისიების ზრდა 1995 წლის შემდეგ შესამჩნევია პრაქტიკულად ყველა სექტორში. ამგვარად, ეროვნული სგ ემისიების უახლესი ინვენტარიზაციის (2019) მიხედვით, ქვეყნის საერთო ეროვნული სგ ემისიების რაოდენობა (ტყის სექტორის ჩაუთვლელად) გაიზარდა 12,696-დან (1995) 17,766 გგ CO₂ექ-მდე (2017).

სათბურის გაზების ემისიების ასეთი ზრდის ტენდენციის გამომწვევი ფაქტორებია არა მარტო ეკონომიკური ზრდა, არამედ, ასევე, არაეფექტური და ვადაგასული ტექნოლოგიები, ენერგიის კარგვა, უმნიშვნელო (მცირე მასშტაბის) შერბილების ღონისძიებები და ა.შ. ეს საფრთხეს უქმნის საქართველოს მიერ პარიზის შეთანხმების ფარგლებში აღებული ვალდებულებების შესრულებას, რომელიც ითვალისწინებს სგ ემისიის შემცირებას საბაზისო წელთან (1990) შედარებით 35%-ით უპირობოდ და 50-57%-ით - საერთაშორისო დახმარების პირობებში, მიმდინარე ათწლეულში (2020-2030).

სათბურის გაზების ეროვნული და სექტორული ემისიები 1990-2017 წწ მოცემულია ცხრილში 1.2.1, როგორც მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებისა და სატყეო მეურნეობის (მმცს/LULUCF) ემისიების ჩათვლით, ისე მათ გარეშე. 1990 წლის დონესთან შედარებით, ყველა სექტორის ემისია, გარდა ნარჩენებისა, მნიშვნელოვნად დაკლებულია: 2017 წელს სგ ემისია 1990 წელთან შედარებით შეადგენს ენერგეტიკის სექტორიდან 28%-ს, ინდუსტრიის სექტორიდან - 50%-ს, და სოფლის მეურნეობიდან - დაახლოებით 66%-ს. სათბურის გაზების შთანთქმაც შემცირებულია 2017 წელს 22%-ით 1990-თან შედარებით.

ცხრილი 1.2.1. სათბურის გაზების ეროვნული ემისიები 1990-2017 წწ.

სექტორი	ენერგეტიკა	ინდუსტრია	სოფლის მეურნეობა	ნარჩენები	მმცტ	სულ (მმცტ გარეშე)	სულ (მმცტ ჩათვლით)
1990	36,698	3,879	4,101	1,135	-6,353	45,813	39,460
1995	8,319	447	2,805	1,125	-6,273	12,696	6,423
2000	5,612	725	3,317	1,269	-5,031	10,923	5,892
2005	5,396	957	3,461	1,354	-4,163	11,168	7,006
2010	7,707	1,443	3,055	1,483	-4,537	13,688	9,151
2011	9,743	1,794	2,981	1,509	-4,864	16,027	11,163
2012	10,294	1,872	3,223	1,538	-4,750	16,927	12,178
2013	8,949	1,892	3,582	1,542	-4,834	15,964	11,130
2014	9,642	2,035	3,633	1,551	-4,609	16,861	12,252
2015	10,849	2,058	3,745	1,562	-4,617	18,214	13,597
2016	11,355	1,822	3,798	1,559	-4,797	18,534	13,738
2017	10,726	1,990	3,488	1,562	-4,924	17,766	12,842

ცხრილი 1.2.2 ასახავს სგ სექტორული ემისიების წილს მთლიან ეროვნულ ემისიებში 1990-2017წწ. ცხრილის მიხედვით, დომინანტურია ენერგეტიკის სექტორი, მისი წილი 1990 წელს შეადგენდა დაახლოებით 80%-ს. უკანასკნელ წლებში კი ეს წილი მერყეობს 60-65% შუალედში.

ცხრილი 1.2.2. სექტორული სგ ემისიების წილი საერთო ეროვნულ ემისიებში 1990-2017 წწ.

სექტორი	ენერგეტიკა	ინდუსტრია	სოფლის მეურნეობა	ნარჩენები	მმცტ	სულ (მმცტ გარეშე)	სულ (მმცტ ჩათვლი)
1990	80.1%	8.5%	9.0%	2.5%	-13.9%	100%	86.1%
1995	65.6%	3.5%	22.1%	8.9%	-49.4%	100%	50.6%
2000	51.4%	6.6%	30.4%	11.6%	-46.1%	100%	53.9%
2005	48.4%	8.4%	31.0%	12.1%	-37.3%	100%	62.7%
2010	56.5%	10.3%	22.4%	10.9%	-33.2%	100%	66.8%
2011	61.0%	10.9%	18.7%	9.4%	-30.4%	100%	69.6%
2012	60.9%	10.9%	19.1%	9.1%	-28.1%	100%	71.9%
2013	56.2%	11.6%	22.5%	9.7%	-30.4%	100%	69.6%
2014	58.9%	12.6%	18.6%	9.9%	-29.3%	100%	70.7%
2015	61.7%	11.7%	17.5%	9.1%	-27.0%	100%	73.0%
2016	64.5%	10.2%	16.2%	9.1%	-28.1%	100%	71.9%
2017	62.4%	11.6%	16.4%	9.5%	-30.1%	100%	69.9%

ცალკე პრობლემას წარმოადგენს ფინანსური კაპიტალის ხელმისაწვდომობის, მობილიზებისა და გაზრდის ბარიერები, რაც ხელს უშლის კლიმატისთვის ხელსაყრელი ქმედებებისა და ღონისძიებების განხორციელებას. ბარიერები აფერხებს მწვანე ინვესტიციების პროცესს. ამ ბარიერებზე გავლენას ახდენს ქვეყნის განვითარების დონე, ეკონომიკური პირობები, კაპიტალის ბაზრის განვითარების დონე და სხვა ეროვნული და ქვეყნისთვის სპეციფიკური გარემოებები. საქართველოში კლიმატთან დაკავშირებული ფინანსური რესურსების მობილიზების ბარიერები წარმოდგენილია ცხრილში 1.2.3.

ცხრილი 1.2.3. კლიმატის ფინანსების ხელმისაწვდომობისა და მობილიზაციის ზოგადი ბარიერები საქართველოში

ბარიერი	მოკლე აღწერა
შეზღუდული რესურსები	კლიმატისთვის ხელსაყრელი საქმიანობის რისკებიდან გამომდინარე, ისინი მოითხოვს მაღალი რისკის შემცველ კაპიტალს. ადრეული ეტაპის ინვესტიციები (როგორიცაა სარისკო კაპიტალი) ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი უზრუნველყოფს კავშირს ტექნოლოგიების კვლევას, განვითარებასა და მასშტაბურობას შორის.
მაღალი რისკების აღქმადობა	კლიმატისთვის ხელსაყრელი ინვესტიციების რისკებს ხშირად ინვესტორები განსხვავებულად აღიქვამენ; ეს ფაქტი იწვევს ფასთაწარმოქმნის და კაპიტალის ხელმისაწვდომობის ფართო ცვალებადობას.
გამჭვირვალე მონაცემების ნაკლებობა	გამჭვირვალე, სანდო და ხელმისაწვდომი მონაცემების ნაკლებობა, რომელიც ასახავს კლიმატის პროექტების ტექნიკურ შესრულებას, ენერგიის წარმოებას და გარემოზე ზემოქმედებას, პოტენციურ ინვესტორების არსებული პროექტების წარმატების შეფასების საშუალებას არ აძლევს. აღნიშნული იწვევს რისკის ზრდას.
არასრულყოფილი პოლიტიკა	კლიმატის ცვლილების ირგვლივ არასრულყოფილი პოლიტიკის არსებობა აფერხებს კლიმატისთვის ხელსაყრელი საქმიანობისთვის გრძელვადიანი ინვესტიციების მიზიდვის პროცესს.
მოკლევადიანი ინვესტიციები	ინვესტორების ფინანსური გადაწყვეტილებების უმეტესობა ორიენტირებულია ახლოვადიან ანაზღაურებაზე და რისკებზე.
უპირატესობა გარიგების სიდიდის მიხედვით	მსხვილი საფინანსო დონორი ინსტიტუციები ჩვეულებრივ ახორციელებენ გარიგებებს მასშტაბურ პროექტებზე. შესაბამისად, განმახორციელებელ მცირე სუბიექტებს უჭირთ ფინანსური კაპიტალის მოზიდვა კლიმატისთვის ხელსაყრელი პროექტებისთვის, როგორიცას მზის ფოტოგალვანური პანელები, ელექტრომანქანები, შენობების ეფექტურობა, ენერგოდამზოგავი საცხოვრებელი აღჭურვილობა, ენერგოეფექტურობის გასაუმჯობესებელი ღონისძიებები (დაწვრილებითი ინფორმაციისთვის იხ. დანართი №3. ენერგოეფექტური ღონისძებები). და ა.შ.
კლიმატის ცვლილების რისკის ზეგავლენის დრო	ფინანსური გადაწყვეტილების მიმღებთა უმეტესობა არ განიხილავს კლიმატის ცვლილებას, როგორც მნიშვნელოვან მოკლევადიან რისკს, რომელიც მოითხოვს ინვესტიციებისა და საკრედიტო საკითხების მორგებას.

წყარო: 2018-2023 წლების კლიმატის ფინანსური სტრატეგია, Hewlett Foundation

ენერგიის მოხმარება

ცხრილ 1.3.1-ში მოყვანილია სათბურის გაზების ემისია (გგ CO₂ექ-ებში) ენერგეტიკის სექტორიდან (საწვავის წვა), შეფასებული 2013-2019 წლების ენერგეტიკული ბალანსების გამოყენებით⁶.

ცხრილი 1.3.1. სათბურის გაზების ემისია (გგ CO₂ექ) ენერგეტიკის სექტორიდან (საწვავის წვა)

წელი	ქვესექტორი
	ენერგოინდუსტრია	მრეწველობა	ტრანსპორტი	კომერციული/ ინსტიტუციური შენობები	საყოფაცხოვრებო შენობები	სოფლის მეურნეობა	სულ
2013	1,019	1,515	2,908	267	1,167	32	6,907
2014	1,128	1,419	3,489	462	1,265	25	7,789
2015	1,320	1,400	3,875	408	1,466	38	8,507
2016	1,119	1,308	4,345	412	1,642	68	8,895
2017	1,113	1,450	3,918	417	1,818	68	8,783
2018	1,040	1,496	4,035	405	1,772	54	8,801
2019	1,459	1,577	3,901	459	2,008	52	9,456

ცხრილ 1.3.2-ის თანახმად, ტრანსპორტის წილი 40%-ს აღემატება. სოფლის მეურნეობის წილი კი უმნიშვნელოა.

ცხრილი 1.3.2. საწვავის წვის ქვესექტორების წილი (%) ენერგეტიკის სექტორის ემისიებში

წელი	ქვე-სექტორი
	ენერგოინდუსტრია	მრეწველობა	ტრანსპორტი	კომერციული/ ინსტიტუციური შენობები	საყოფაცხოვრებო შენობები	სოფლის მეურნეობა
2013	14.8%	21.9%	42.1%	3.9%	16.9%	0.5%
2014	14.5%	18.2%	44.8%	5.9%	16.2%	0.3%
2015	15.5%	16.5%	45.6%	4.8%	17.2%	0.4%
2016	12.6%	14.7%	48.9%	4.6%	18.5%	0.8%
2017	12.7%	16.5%	44.6%	4.8%	20.7%	0.8%
2018	11.8%	17.0%	45.8%	4.6%	20.1%	0.6%
2019	15.4%	16.7%	41.3%	4.9%	21.2%	0.6%

საწვავის წვლილი ენერგეტიკის სექტორის ემისიებში (საწვავის წვა) მოყვანილია ნახ. 1.3.1.-ზე. ნახ. 1.3.2.-ზე კი მოყვანილია სათბურის გაზების ემისია ენერგეტიკის სექტორის საწვავის წვის ქვე-სექტორებიდან.

გრაფიკი 1.3.1 სათბურის აირების ემისია გრაფიკი 1.3.2. სათბურის აირების ემისია ქვე-სექტროების

საწვავის ტიპის მიხედვით 2013-2019 წლებში მიხედვით 2013-2019 წლებში

ცხრილ 1.3.3-ის თანახმადб ბუნებრივი გაზისა და ნავთობპროდუქტების წილი სექტორის ემისიებში შედარებით თანაბარია, ნახშირის წილი მცირდება წლიდან წლამდე, ბიომასის წილი უმნიშვნელოა.

ცხრილი 1.3.3 საწვავების წილი სათბურის გაზების ემისიაში

წელი	სხვადასხვა საწვავის წილი სათბურის გაზების ემისიაში				სულ
	ნახშირი	ბუნებრივი გაზი	ნავთობპროდუქტები	ბიომასა
2013	19.5%	43.0%	36.9%	0.6%	100%
2014	15.8%	46.5%	37.1%	0.6%	100%
2015	13.5%	46.4%	39.5%	0.6%	100%
2016	12.2%	42.0%	45.3%	0.5%	100%
2017	13.5%	44.8%	41.3%	0.5%	100%
2018	14.2%	45.3%	40.0%	0.6%	100%
2019	10.6%	49.7%	39.4%	0.3%	100%

ბოლო წლებში საქართველოში ენერგიის მოხმარება მუდმივად იზრდებოდა. ენერგიის ძირითადი მომხმარებლებია შენობები (საცხოვრებელი და კომერციული სექტორები), ტრანსპორტი და მრეწველობა.

ცხრილი 1.3.4 ქვესექტორების მიერ ენერგიის მოხმარება (ტერაჯოულებში) 2013-2019 წლებში

წელი	ქვესექტორი					სხვა	არა-ენერგეტიკული მიზნებისთვის	სულ
	მრეწველობა	ტრანსპორტი	კომერციული/ ინსტიტუციური შენობები	საცხოვრებელი შენობები	სოფლის მეურნეობა
2013	30,777	46,780	14,700	48,537	576	5,779	9,286	147,149
2014	31,661	52,554	17,944	49,501	506	5,899	9,378	167,443
2015	32,592	57,497	16,868	50,276	783	6,470	10,054	164,486
2016	31,291	63,810	18,142	52,990	1,234	6,937	9,650	184,054
2017	35,044	57,886	18,965	55,948	1,294	7,207	10,189	186,533
2018	36,398	56,603	21,558	51,385	1,123	6,918	10,827	184,812
2019	34,446	58,785	22,422	54,456	1,120	7,416	13,614	192,259

ცხრილი 1.3.5. ენერგიის მოხმარება წყაროების მიხედვით (ტერაჯოულებში)

წელი	ნახშირი	ბუნებრივი გაზი	ნავთობპროდუქტები	გეოთერმული	ბიომასა	ელექტრობა	სულ
2013	13,194	48,401	41,462	567	20,143	32,669	156,435
2014	12,159	55,989	43,973	623	19,470	35,228	167,443
2015	11,362	59,888	50,261	692	16,675	35,663	174,540
2016	10,469	58,890	59,982	769	16,192	37,752	184,054
2017	11,569	64,303	54,311	786	15,214	40,351	186,532
2018	12,308	64,330	53,064	799	11,336	42,974	184,811
2019	10,104	69,905	57,748	810	10,270	43,414	192,249

საქართველოში მოხმარებული ბუნებრივი გაზი და ნავთობპროდუქტები პრაქტიკულად მთლიანად იმპორტირებულია. ბოლო წლებში ნახშირის მოპოვების შემცირების გამო ნახშირის იმპორტი მნიშვნელოვნად გაიზარდა (ცხრილი 1.3.6). სამომავლოდ ნახშირის გამოყენება ენერგეტიკული საშუალებებისათვის აღარ მოიაზრება.

ცხრილი 1.3.6. ენერგიის მოხმარებაში იმპორტირებული საწვავის წილი

წელი	სულ
	ნახშირი	ნავთობი	ნავთობპროდუქტები	ბუნებრივი გაზი
2013	46.8%	0.0%	100.0%	99.7%
2014	58.2%	0.0%	100.0%	99.5%
2015	54.3%	0.0%	99.1%	99.5%
2016	53.9%	39.2%	100.0%	99.7%
2017	62.7%	64.0%	100.0%	99.6%
2018	81.5%	0.0%	100.0%	99.6%
2019	97.4%	6.7%	100.0%	99.6%

2008 -2020 წლებში ელექტროენერგიის მოხმარება მუდმივად იზრდებოდა ორი შემთხვევის გარდა: 2009 წელს (2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ) და 2020 წელს (Covid-19 პანდემიის გამო).

ცხრილი 1.3.7. ელექტროენერგიის მოხმარება 2008-2020 წლებში

წელი	2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020
ელექტროენერ-გიის მოხმარება, მილიონი კვტსთ	8,074	7,642	8,441	9,257	9,379	9,690	10,170	10,382	11,027	11,875	12,584	12,768	12,157

ელექტროენერგიის მოხმარებისა და მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) ცვლილების ხასიათი წლების მანძილზე, ფაქტობრივად თანხვედრაშია. გამონაკლისია 2016 წელი, როდესაც მოხმარების მკვეთრი მატება გამოიწვია ფართო მასშტაბებში „კრიპტოვალუტის“ წარმოებამ. საქართველოს მთლიანი შიდა პროდუქტი 2008-2018 წლებში საშუალოდ 3.8%-ით იზრდებოდა. 2008-2018 წლებში იზრდებოდა ელექტროენერგიის მოხმარებაც, საშუალოდ 4.2%-ით.
	ნახატი 1.3.3.. მშპ ზრდისა და ელექტროენერგიის მოხმარების ზრდის ტემპი 2008-2020 წლებში

შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის დაკმაყოფილება ვერ ხერხდება ჰესებისა და თბოელექტროსადგურების სიმძლავრეებით, რის გამოც საჭიროა ელექტროენერგიის იმპორტი. რაც შეეხება მაის-ივლისის პერიოდს, ჭარბი წყლის რესურსები საშუალებას იძლევა, რომ ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა დაკმაყოფილდეს და ნარჩენი ელექტროენერგია გატანილ იქნეს ექსპორტზე.

ელექტროენერგიის გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელი წარმოადგენს ქვეყნის უმნიშვნელოვანეს ინფრასტრუქტურას, რომლის განვითარება უზრუნველყოფს მომხმარებელთა უსაფრთხო, უწყვეტ და საიმედო მომარაგებას. მეზობელ ქვეყნებში მნიშვნელოვანი რაოდენობით ელექტროენერგიის იმპორტისა და ექსპორტის საშუალებას იძლევა საქართველოს ელექტროენერგეტიკულ სისტემაში არსებული ტრანსსასაზღვრო ელექტროგადამცემი ხაზების გამტარუნარიანობა.

ელექტროენერგიის გადამცემ და გამანაწილებელ ქსელებში ენერგიის დანაკარგები და მისი გონივრულ დონეზე შემცირება გადამცემი და განაწილების სისტემის ოპერატორების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციაა. 2010–2018 წლებში დანაკარგები გადამცემ ქსელში 1.74–2.21%-ის ფარგლებში იყო. გამანაწილებელი ქსელის მთავარი ოპერატორების (სააქციო საზოგადოება „თელასი“ და სააქციო საზოგადოება „ენერგო-პრო ჯორჯია“) ქსელში დანაკარგები ზოგადად კლების ტენდენციით.

ენერგიის შიდა მიწოდება

ენერგიის შიდა მიწოდებაში დომინანტია ბუნებრივი გაზი (40-45%), შემდეგია ნავთობპროდუქტები (24-26%). რეგიონების გაზიფიკაციისა და უკანონო ჭრაზე კონტროლის გამკაცრების გამო ბიოსაწვავის წილი შემცირდა 11.5%-დან (2013 წელს) 14.8%-მდე (2019 წელს).

ცხრილი 1.3.8. ენერგიის მიწოდება (პეტაჯოულებში) 2013-2019 წლებში

წყარო / წელი	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019
ნახშირი	13.2	12.2	11.4	11	12.2	12.7	10.1
ნავთობი	0.00	0.00	0.6	3	3.8	1.0	1.6
ნავთობპროდუქტები	41.5	44.0	49.8	57	47.8	52.2	56.2
ბუნებრივი გაზი	69.1	78.9	86.9	82	86.0	85.6	97.0
ჰიდრო	29.8	30.0	30.4	34	33.2	35.8	32.2
გეოთერმული და მზის	0.6	0.7	0.8	1	1.2	1.2	1.2
ბიოსაწვავი	20.1	19.5	16.7	16	15.2	11.3	10.3
ელექტროენერგია	0.1	0.9	0.1	0	2.9	3.3	5.0
სულ	174.4	186.1	196.7	203.0	202.3	203.1	213.6

საქართველოს 2013-2019 წლების ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით ენერგიის შიდა მიწოდების მხოლოდ ნაწილი გამომუშავდება ადგილობრივი რესურსიდან (ცხრილი 1.3.9). წლიდან წლამდე მისი წილი მცირდებოდა. 2019 წელს ადგილობრივი წყაროებიდან ენერგიის მიწოდებამ შეადგინა მხოლოდ 21.6 %. შეშის მიწოდება მცირდებოდა. 2019 წელს ენერგიის წარმოების წილი ნახშირიდან, ნავთობიდან და ბუნებრივი გაზიდან იყო დაახლოებით 5%.

ადგილობრივი რესურსებიდან ენერგიის წარმოებაში განახლებადი ენერგია დომინირებს. მისი წილი წარმოებულ ენერგიაში წლიდან წლამდე იცვლებოდა (84.5%-92.4% ფარგლებში). ჰესების წილი გაიზარდა ძირითადად ახალი ჰესების მშენებლობის გამო (ჰესებიდან წარმოება ასევე დამოკიდებულია წყლის ხარჯის სეზონურ ცვალებადობაზე). შეშის მოხმარება ხასიათდება შემცირების ტენდენციით, რაც გამოწვეულია რეგიონების გაზიფიკაციითა და შეშის უკანონო მოპოვებაზე კონტროლის გამკაცრებით.

ნახატი 1.3.4. შიდა წყაროების წილი ენერგიის მიწოდებაში, პჯ

ენერგიის ადგილობრივი წარმოებაში ძირითადია ჰიდრო და ბიოენერგია.

ცხრილი 1.3.9. ენერგიის მიწოდება (პეტაჯოული, პჯ) ადგილობრივი წყაროებიდან და მათი წილი მთლიან მიწოდებაში 2013-2019 წლებში⁷

წელი	ენერგიის მიწოდება, პეტაჯოული	წარმოება ადგილობრივი რესურსებიდან		განახლებადები		ჰიდრო		ქარი		გეოთერმული და მზის		ბიოსაწვავი		წიაღისეული საწვავი		ნახშირი		ნავთობი		ბუნებრივი გაზი
		პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი	პჯ	წილი
2013	174.4	59.8	34.3%	50.6	84.5%	29.8	49.8%	-	-	0.6	1.1%	20.1	33.7%	9.3	15.5%	7.0	11.8%	2.0	3.4%	0.2	0.3%
2014	186.1	57.4	30.9%	50.2	87.4%	30.0	52.2%	-	-	0.7	1.2%	19.5	33.9%	7.3	12.6%	5.1	8.9%	1.8	3.2%	0.4	0.6%
2015	196.7	55.2	28.1%	47.9	86.8%	30.4	55.1%	-	-	0.8	1.4%	16.7	30.3%	7.3	13.2%	5.2	9.4%	1.7	3.1%	0.4	0.7%
2016	203.0	57.7	28.4%	50.7	88.0%	33.6	58.3%	0.03	0.1%	0.9	1.5%	16.2	28.2%	6.9	12.0%	5.0	8.7%	1.6	2.8%	0.2	0.4%
2017	202.3	56.2	27.8%	49.9	88.9%	33.2	59.0%	0.3	0.6%	1.2	2.1%	15.3	27.2%	6.2	11.1%	4.6	8.1%	1.4	2.4%	0.3	0.5%
2018	203.1	52.7	25.9%	48.7	92.4%	35.8	68.0%	0.3	0.6%	1.2	2.2%	11.4	21.6%	4.0	7.6%	2.3	4.4%	1.3	2.4%	0.4	0.7%
2019	213.6	46.0	21.6%	43.9	95.4%	32.2	69.8%	0.3	0.7%	1.2	2.6%	10.3	22.3%	2.1	4.6%	0.3	0.6%	1.5	3.2%	0.3	0.8%

ენერგეტიკული რესურსები

საქართველო მდიდარია განახლებადი ენერგორესურსებით, განსაკუთრებით ჰიდროენერგორესურსებით. მთავარი მდინარეების ჯამური ჰიდროელექტრორესურსი დაახლოებით 140 მილიარდ კვ/სთ შეადგენს. ტექნიკურად შესაძლებელი პოტენციალი არის 50–60 მლრდ კვტ.სთ სხვადასხვა შეფასებით, საიდანაც საქართველო იყენებს მხოლოდ 20-22 %-ს.

1. საქართველოს გააჩნია ქარის ენერგიის მნიშვნელოვანი პოტენციალი, საიდანაც შესაძლებელია წელიწადში დაახლოებით 8-10 მილიარდი კვტ.სთ ელექტროენერგიის გამომუშავება. გამოვლინდა ქარის ელექტროსადგურების ასაგებად ყველაზე შესაფერისი ადგილები, სადაც შეიძლება წელიწადში დაახლოებით 4 მილიარდი კვტ.სთ-ის გამომუშავება.

მიჩნეულია, რომ საქართველოს ტერიტორია არის ხელსაყრელი და ეკონომიკურად გამართლებული ადგილი, სადაც შეიძლება მზის რადიაციის, როგორც ენერგიის წყაროს, გამოყენება. საქართველოს გეოგრაფიული მგდომარეობიდან გამომდინარე, მზისგან გამოსხივება არის მაღალი. საქართველოს უმეტეს ტერიტორიაზე გვხვდება 250-280 მზიანი დღე წელიწადში, რაც არის დაახლოებით 6000-6780 საათი წელიწადში. მზის ენერგიის პოტენციალი რეგიონების მიხედვით მერყეობს 1,250-1,800 კვტ.სთ/მ². მაქსიმალური რადიაცია არის მაღალმთიან ზონაში, დიდი კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილში.

საქართველოში გეოთერმული წყლების პროგნოზირებული წლიური მარაგი 200-250 მლნ მ³-ის ტოლია. გეოთერმული წყლის ტემპერატურა მერყეობს 30-დან 110⁰C-მდე. გვხვდება ჭაბურღილები წყლის ტემპერატურით 85⁰C. გეოთერმული წყლების შედარებით დაბალი ტემპერატურა არ იძლევა ელექტროენერგიის გამომუშავების საშუალებას. მიუხედავად ამისა, ამ რესურსის გამოყენება შეიძლება დასახლებების ცხელი წყლით უზრუნველსაყოფად, რაც უაღრესად მნიშვნელოვანია იმპორტირებული ენერგიის ძვირადღირებული რესურსების დაზოგვისა და სათბურის გაზების ემისიების შემცირების თვალსაზრისით.

ბიომასის პოტენციალი - ბიომასის პოტენციალი - მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსთვის კვლევის მიხედვით⁸, შეიძლება დავასკვნათ, რომ ბიომასის ნარჩენებიდან ყველაზე მაღალი პოტენციური ენერგია სატყეო სფეროდან მოდის. ის შეადგენს 40 პეტაჯოულს ან 11 ტერავატ საათზე მეტს, რაც აღემატება საქართველოს ელექტროენერგიის მიმდინარე წლიურ მოხმარებას. მაგრამ აღნიშული 40 პეტაჯოული ენერგია მოდის სხვადასხვა წყაროდან, 31.3 პეტაჯოული არის უკვე დაგროვილი ხის ენერგეტიკული ღირებულება და 8.7 პეტაჯოული არის წლიური პოტენციალი. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ხის ბიომასა და განსაკუთრებით ნახერხი უფრო კონცენტრირებული და კომერციულად საინტერესოა, ვიდრე სხვა სახის სასოფლო-სამეურნეო ბიომასა.

საქართველოში ნავთობის წლიური მოპოვების პიკი მოდის 1980-1983 წლებზე, როდესაც ეს მაჩვენებელი 3.2-3.3 მილიონ ტონას შეადგენდა. შემდგომ პერიოდში ნავთობის მოპოვებამ მკვეთრად იკლო და ბოლო ხანებში წლიური მოპოვება 30.2-47.9 ათასი ტონის ფარგლებში მერყეობს. ასეთი ვითარება გამოწვეულია, ერთის მხრივ, იმ გარემოებით, რომ ახალი საბადოების გახსნა სხვადასხვა ობიექტური და სუბიექტური მიზეზების გამო ვერ მოხერხდა, ხოლო, მეორე მხრივ, უკვე გამოვლენილ ძირითად საბადოებზე ადგილი აქვს მოპოვების ვარდნის ბუნებრივ პროცესს. ბოლო 10-15 წლის განმავლობაში ქვეყანაში დაიწყო საქმიანობა უცხოურმა ნავთობკომპანიებმა, რომლებსაც პროდუქციის წილობრივი განაწილების ხელშეკრულებები აქვთ გაფორმებული სახელმწიფოსთან. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კომპანიებმა უკვე საკმაოდ დიდი მოცულობის ძებნითი სამუშაოები ჩაატარეს თავიანთ სალიცენზიო ტერიტორიებზე, ახალი საბადოების აღმოჩენა ჯერჯერობით ვერ მოხერხდა, თუმცა საამისოდ ხელსაყრელი გეოლოგიური პროგნოზი არსებობს.

2019 წლის განმავლობაში საქართველომ 9.6 მილიონი მ³ ბუნებრივი აირი მოიპოვა, რაც 2018 წელთან შედარებით 6%-ით ნაკლებია. 2019 წლის განმავლობაში საქართველოში გაზის მოხმარებამ 2.7 მილიარდი მ³ შეადგინა, შესაბამისად ადგილობრივი მოპოვება მთლიანი მოხმარების 0.35%-ია.

საქართველოს ქვანახშირის მარაგები შეფასებულია 200 მლნ ტონიდან 500 მილიონ ტონამდე, ხოლო რესურსი 700 მილიონ ტონად. 2018 წელს საქართველოში მოიპოვეს 138 ათასი ტონა ქვანახშირი. მოპოვებამ დააკმაყოფილა შიდა მოხმარების მხოლოდ უმნიშვნელო წილი. ბოლო წლებში მოპოვებაც და მოხმარებაც სწრაფად შემცირდა. ქვანახშირის მოხმარება მნიშვნელოვნად მერყეობდა 2008 და 2018 წლებში. 2008 წელს ქვანახშირის მოხმარებამ შეადგინა 70 ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი, ხოლო 2018 წელს 300 ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი.

ელექტროენერგიის გენერაცია და გადაცემა

საქართველოში არ არსებობს სითბოსა და ელექტროენერგიის კომბინირებული სადგურები და თბოსადგურები. ამ ქვესექტორს მიეკუთვნება მხოლოდ თბოელექტროსადგურები და მცირე მასშტაბებში ნავთობის გადამუშავება.

ჰესები

2020 წლის მდგომარეობით ქვეყანაში 98 ჰესი ფუნქციონირებს, რომელთაგან 7 დიდი მარეგულირებელი ჰესია, 19-სეზონური რეგულირების ჰესი და 72-მცირე ჰესი. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში წარმოდგენილია ათი ყველაზე დიდი ჰესის (სიმძლავრის მიხედვით) მახასიათებლები.

ცხრილი 1.3.10. საქართველოს დიდი ჰესების მახასიათებლები

N	ჰესი	მდინარე	წყალსაცავი	სიმძლავრე მგვტ	რეგულირების ტიპი	ექსპლუატა­ციაში გაშვების წელი
1	ენგურჰესი	ენგური	ჯვრის, გალის	1,300	მარეგულირებელი	1978
2	ვარდნილჰესი	ენგური		220	მარეგულირებელი	1971
3	ვარციხეჰესი	რიონი, ყვირილა		184	სეზონური	1976-1977
4	შუახევი ჰესი	აჭარისწყალი		179	სეზონური	2017
5	ჟინვალჰესი	არაგვი	ჟინვალის	130	მარეგულირებელი	1984
6	ლაჯანურჰესი	ლაჯანური, ცხენისწყალი	ლაჯანურის	113.7	სეზონური	1960
7	ხრამი 1	ხრამი	წალკის	113	მარეგულირებელი	1947
8	ხრამი 2	ხრამი	წალკის	110	მარეგულირებელი	1963
9	დარიალი	თერგი		108	სეზონური	2016
10	ფარავანჰესი	ფარავანი		87	სეზონური	2014

თბოელექტროსადგურები

ცხრილი 1.3.11. საქართველოში არსებული თბოელექტროსადგურები 2020 წლის მდგომარეობით

N	თბოსადგური	ტექნოლოგია და საწვავი	დადგმული სიმძლავრე, მეგავატი
1	მტკვარი ენერგეტიკა	ტრადიციული გაზზე	300
2	თბილსრესი	ტრადიციული გაზზე	270
3	გარდაბნის თბოსადგური 1	კომბინირებული ციკლის გაზზე	230
4	გარდაბნის თბოსადგური 2	კომბინირებული ციკლის გაზზე	230
5	ჯიფაუერი	აირტურბინა გაზზე	110
6	ტყიბულის თბოსადგური	ტრადიციული ქვანახშირზე	13.2

ქარის ელექტროსადგურები

საქართველოში ფუნქციონირებს მხოლოდ ერთი ქარის ელექტროსადგური, რომელიც მდებარეობს შიდა ქართლის რეგიონში. 20.7 მეგავატი სიმძლავრის სადგური წლიურად საშუალოდ გამოიმუშავებს 90 მილიონ კილოვატ.საათ ელექტროენერგიას, რაც მთლიანი შიდა გამომუშავების 0.8%-ია. 2022 წლის მდგომარეობით გაფორმებულია ურთიერთგაგების მემორანდუმი 18 ქარის სადგურების მშენებლობისთვის, საერთო დადგმული სიმძლავრით 1,160 მგვტ და წლიური გამომუშავებით 4,480 გვტ.სთ.

მზის სადგურები

მზის ენერგიის გამოყენების თვალსაზრისით საქართველოში ძირითადად ორი ტექნოლოგია გამოიყენება სითბოსა და ელექტროენერგიის მისაღებად. პირველი ესაა მზის კოლექტორი, რომელიც შედარებით ფართოდაა გავრცელებული საქართველოში და გამოიყენება წყლის გასათბობად. მეორე კი, მზის ფოტო-ელექტროგარდამქნელები, რომელიც ნელ-ნელა ინერგება ქვეყანაში და გამოიყენება ელექტროენერგიის წარმოებისთვის. 2022 წლის მდგომარეობით მზის სადგურების მშენებლობაზე საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსთან გაფორმებულია 6 ურთიერთგაგების მემორანდუმი, 93 მგვტ დადგმული სიმძლავრით და 132 გვტ.სთ წლიური გამომუშავებით.

ბოლო წლებში (2020 წლის გარდა) საქართველოში გამომუშავებული ელექტროენერგიის 75%-ზე მეტი მოდიოდა ჰესებზე. დანარჩენი გამომუშავდებოდა თბოელექტროსადგურებით.

ელექტროენერგიის გამომუშავება

ცხრილი 1.3.12. ელექტროენერგიის გამომუშავება (მილიარდი კვტ.სთ) 2013-2020 წლებში

წელი	სულ	ჰესები								თბოელექ­ტროსადგუ­რები		ქარის სადგური
		სულ		მარეგული­რებელი		სეზონური		მცირე
		TWh	%	TWh	%	TWh	%	TWh	%	TWh	%	TWh	%
2013	10.06	8.27	82.2	5.39	53.5	2.56	25.4	0.33	3.3	1.79	17.8
2014	10.37	8.33	80.4	5.16	49.7	2.68	25.9	0.49	4.7	2.04	19.6
2015	10.83	8.45	78.0	5.12	47.3	2.82	26	0.52	4.8	2.38	22
2016	11.57	9.33	80.6	5.41	46.7	3.24	28	0.68	5.9	2.24	19.3	0.01	0.1
2017	11.53	9.21	79.9	5.35	46.4	3.26	28.3	0.60	5.2	2.23	19.4	0.09	0.8
2018	12.15	9.95	81.9	5.80	47.8	3.46	28.4	0.69	5.7	2.12	17.4	0.08	0.7
2019	11.86	8.93	75.3	4.97	41.9	3.31	27.9	0.66	5.5	2.84	24	0.08	0.7
2020	11.16	8.25	73.9	4.08	36.6	3.54	31.7	0.63	5.7	2.82	25.3	0.09	0.8

ნახ. 1.3.5. ელექტროსადგურებიდან ელექტროენერგიის გამომუშავება (მილიარდი კვტ.სთ) 2013-2020 წლებში	ნახ. 1.3.6. ელექტროსადგურების წილი (ტიპის მიხედვით) ელექტროენერგიის გამომუშავებაში 2013-2020 წლებში

აქროლადი ემისიების სექტორი

IPCC-ის 2006 წლის სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაციის სახელმძღვანელო მითითებები⁹ აქროლად ემისიებს განმარტავს როგორც „სათბურის გაზების განზრახ ან უნებლიე გამოყოფას, რაც შეიძლება მოხდეს წიაღისეული საწვავის მოპოვების, გადამუშავებისა და საბოლოო მოხმარებამდე მიწოდების პროცესში“.

საქართველოში აქროლადი ემისიები წარმოიქმნება ქვანახშირის წარმოქმნის გეოლოგიური პროცესების დროს და ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის საქმიანობიდან (წარმოება, გადაცემა და განაწილება).

2008-2017 წლებში აქროლადი ემისიები მყარი საწვავიდან (ნახშირი) და ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის ოპერაციებიდან წარმოადგენდა საკვანძო წყაროს¹⁰. მისი წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში ვარირებდა 14%-დან (2012 წელს) 6.1%-მდე (2017 წელს) ფარგლებში.

2013-2019 წლების „საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსის“ თანახმად11, ენერგიის უმთავრესი წყაროებია ბუნებრივი გაზი და ნავთობპროდუქტები. საქართველოს არ გაჩნია ნავთობისა და გაზის მნიშვნელოვანი მარაგები. ქვეყნის მოთხოვნა ბუნებრივ გაზზე ძირითადად იმპორტით ბალანსდება. გაზის ადგილობრივი წარმოება უმნიშვნელოა, მისი წილი მთლიან მოხმარებაში 0.5%-ზე ნაკლებია. ქვეყანაში მოხმარებული ნავთობპროდუქტების 98%-ზე მეტი იმპორტირებულია.

ნახ. 1.4.7. ენერგიის მოხმარებაში წყაროების წილი 2013-2019 წლებში

2013-2019 წლებში ნავთობის მოპოვება 30.2-47.9 ათასი ტონის ფარგლებში იყო. 2015 წლიდან დაიწყო ნავთობის გადამუშავება. ცალკეულ წლებში გადამუშავდებოდა იმპორტირებული ნავთობიც.

ცხრილი 1.4.1. ნავთობის მოპოვება და გადამუშავება 2013-2019 წლებში

პროცესი / წელი	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019
ნავთობის მოპოვება, ათასი ტონა	47.9	42.6	40.2	38.6	32.0	30.2	35.1
ნავთობის გადამუშავება, ათასი ტონა			14.5	63.5	25.0	23.7	37.6

აქროლადი ემისიები ნახშირის მოპოვებიდან

ცხრილ 1.4.2.-ში მოყვანილია აქროლადი ემისიები ნახშირის მოპოვებიდან 2014-2017 წლებში. მიტოვებული მაღაროებიდან მეთანის ემისიები უმნიშვნელოა (წლიურად დაახლოებით 2 კგ CO₂-ეკვ).

ცხრილი 1.4.2 აქროლადი ემისიები ნახშირის მოპოვებიდან გგ CO₂-ეკვ-ში

წელი/წყარო	მოპოვება	მოპოვების შემდეგ პლასტის გაზის ემისიები	სულ
2014	115.2	18.2	133.4
2015	117.7	18.6	136.3
2016	114.1	18.1	132.1
2017	103.2	16.4	119.4
საშუალო	112.6	17.8	130.3

აქროლადი ემისიები ბუნებრივ გაზთან დაკავშირებული საქმიანობიდან

საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსების თანახმად, ბუნებრივი გაზის დისტრიბუციის დანაკარგები იცვლებოდა 3.23-6.02% ფარგლებში. საშუალოდ დანაკარგები შეადგენდა 4.6%-ს. ეს მნიშვნელოვნად აღემატება საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების  მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის მიერ დადგენილ ნორმატიულ დანაკარგებს (1.2%). ნახ.1.4.8.-ზე და ცხრილ 1.4.3-ში მოყვანილია 2013-2019 წლებში ბუნებრივი გაზის შიდა მიწოდება, დისტრიბუციის დანაკარგები და აქროლადი ემისიები.

ნახ. 1.4.8. ბუნებრივი გაზის შიდა მიწოდება მილიონ მ3-ში და დანაკარგები პროცენტებში

ცხრილი 1.4.3. ბუნებრივი გაზის შიდა მიწოდება, დანაკარგები და აქროლადი ემისიები 2013-2019 წლებში

წელი	შიდა მიწოდება, მილიონი მ3	დანაკარგები			ϱ CH4	აქროლადი ემისიები
		პროცენტი	მილ მ3	CH4, მილ მ3	კგ/მ3	გგ CH4	გგ CO2-ეკვ
2013	1,918	5.03%	96.5	91.7	0.67	61.4	1,289.9
2014	2,194	4.13%	90.5	86.0	0.67	57.6	1,209.7
2015	2,412	5.41%	130.5	124.0	0.67	83.1	1,744.3
2016	2,262	6.02%	136.2	129.4	0.67	86.7	1,820.5
2017	2,344	4.07%	95.5	90.7	0.67	60.8	1,276.5
2018	2,408	4.59%	110.5	105.0	0.67	70.3	1,477.0
2019	2,695	3.23%	87.0	82.7	0.67	55.4	1,162.9
საშუალო	4.60%

ტრანსპორტირების დანაკარგების [მონაცემთა] წყაროა საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების  მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის ანგარიშები¹².

ცხრილი. 1.4.4. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების დანაკარგები და აქროლადი ემისიები 2016-2019 წლებში

წელი	ტრანსპორტირება, მილიონი მ3			დანაკარგები		CH4	ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	SCP	NSMPG	სულ	პროცენ­ტი	მილ მ3	მილ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2-ეკვ
2016	7,145	1867	9,012	0.6	54.1	51.4	0.67	34	723
2017	8,200	1,988	10,188	0.82	83.5	79.4	0.67	53	1,117
2018	9000	1,978	10,978	0.7	76.8	73.0	0.67	49	1,027
2019	10,414	2,326	12,740	0.7	89.2	84.7	0.67	57	1,192

აქროლადი ემისიები ნავთობის სისტემებიდან

ცხრილ 1.4.5-ში მოყვანილია აქროლადი ემისიები ნავთობის სისტემებიდან 2014-2019 წლებში (საქართველოს მე-4 ეროვნული შეტყობინება გკცჩკ-ისათვის). სექტორის განვითარების შესახებ გრძელვადიანი ხედვის არქონის გამო, 2030-2050 წლებისთვის 2014-2017 წლების საშუალო სიდიდე (37.8 გგ CO₂-ეკვ) იქნა გამოყენებული. შერბილების ღონისძიებები არ განიხილება.

ცხრილი 1.4.5. აქროლადი ემისიები ნავთობის სისტემებიდან გგ CO₂-ეკვ-ში

წელი / წყარო	ვენტილაცია	ჩირაღდნული წვა	მოპოვება და გარდაქმნა	ნავთობის ტრანსპორტირება	სულ
2014	1.0	2.6	32.7	5.3	41.5
2015	0.9	2.4	30.8	5.3	39.4
2016	0.9	2.3	29.5	5.2	37.9
2017	0.7	1.9	24.5	5.1	32.2
საშუალო					37.8

ნახშირის მოპოვება

საქართველოს ქვანახშირის მარაგები შეფასებულია 300 მლნ ტონიდან 500 მილიონ ტონამდე, ხოლო რესურსი 700 მილიონ ტონად. 2018 წელს საქართველოში მოიპოვეს 138 ათასი ტონა ქვანახშირი. მოპოვებამ დააკმაყოფილა შიდა მოხმარების მხოლოდ უმნიშვნელო წილი, თუმცა ბოლო წლებში მოპოვებაც და მოხმარებაც სწრაფად შემცირდა. ქვანახშირის მოხმარება მნიშვნელოვნად მერყეობდა 2008 და 2018 წლებში. 2008 წელს ქვანახშირის მოხმარებამ შეადგინა 70 ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი, ხოლო 2018 წელს 300 ათასი ტონა ნავთობის ეკვივალენტი. საბჭოთა პერიოდში, საქართველოში ქვანახშირის მოპოვება კარგად იყო განვითარებული. მაგრამ შემცირდა 1991 წლის შემდეგ და დაიწყო ზრდა მხოლოდ 2009 წელს, როდესაც მაღაროების პრივატიზება მოხდა. ქვანახშირის მოპოვება შეჩერებულია 2018 წლიდან, უბედური შემთხვევების გამო, რომლის დროსაც რამდენიმე მაღაროელი დაიღუპა ან დაშავდა. წინასწარი ინფორმაციით, მაღაროს ერთ-ერთ გვირაბში მეთანის აფეთქებამ სავარაუდოდ კედლების დეფორმაცია გამოიწვია. ქვანახშირის ადგილობრივი ინდუსტრიის რეაბილიტაცია და შემდგომი განვითარება დამოკიდებული იქნება ენერგიის გენერაციისთვის ქვანახშირის მოთხოვნაზე. არ არსებობს ქვანახშირის წახალისების პროგრამები. საქართველო არ მოიპოვებს მაღაროდან მეთანს მაღალი ღირებულების გამო.

ნახშირის მოპოვების დარგის განვითარების შესახებ გრძელვადიანი ხედვის არქონის გამო, 2030-2050 წლებისთვის 2014-2017 წლების საშუალო სიდიდე (130.3 გგ CO₂-ეკვ) იქნა გამოყენებული.

ბუნებრივი გაზის სისტემები

საქართველოში გაზის მოპოვება 70-იანი წლების მეორე ნახევრიდან დაიწყო. ეს იყო სამგორი-პატარძეულის საბადოდან მოპოვებული ნავთობის თანმყოლი გაზი. ნავთობის პიკური მოპოვების პერიოდში (1980-1983 წლები) ასეთი გაზის წლიური მოპოვება 300 მილიონ მ³-ს აღწევდა. რაც შეეხება ე.წ. „თავისუფალ გაზს”, მისი მოპოვება 1983 წელს დაიწყო, როდესაც რუსთავის გაზის საბადო აღმოაჩინეს. მოგვიანებით, თავისუფალი და მომყოლი გაზის მოპოვება გაგრძელდა ასევე ნინოწმინდის უბანზე, სადაც ამჟამადაც მიმდინარეობს. სულ საქართველოში მოპოვებულია 2.8 მილიარდი მ³ გაზი, რომლის უდიდესი ნაწილი საბჭოთა პერიოდის მოპოვებაზე მოდის.

ბუნებრივი გაზის წილი ენერგეტიკული რესურსების ჯამურ მიწოდებაში დაახლოებით 40%-ს შეადგენს. გაზი ყველაზე ფართოდ მოხმარებადი პირველადი ენერგეტიკული რესურსია საქართველოში. ბუნებრივი გაზის სექტორი ქვეყნის ერთ-ერთი ყველაზე დინამიკურად განვითარებადი სეგმენტია. ადგილობრივი გაზის მოპოვება ძალიან მცირეა, შესაბამისად საქართველოს მოთხოვნა ბუნებრივ გაზზე ძირითადად იმპორტით არის დაბალანსებული. დღეისათვის გაზის იმპორტი ხორციელდება ორი უცხოური წყაროდან რამდენიმე დამოუკიდებელი კონტრაქტის საფუძველზე. ბუნებრივი გაზის იმპორტი ხორციელდება მხარეებს შორის დადებული ხელშეკრულებების საფუძველზე და შემდგომ ხდება ბუნებრივი გაზის საბითუმო მიწოდება გამანაწილებელ კომპანიებზე. გამანაწილებელი კომპანიები თავის მხრივ აწვდიან ბუნებრივ გაზს ე.წ. სოციალურ სექტორსა და კომერციულ მომხმარებელს.

საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის (სემეკი) განმარტებით ბუნებრივი გაზის განაწილების საქმიანობა გულისხმობს ერთი ან მეტი მიწოდების პუნქტიდან ბუნებრივი გაზის მიღებას, გამანაწილებელი ქსელის ექსპლუატაციას და მიმწოდებლის მოთხოვნით ბუნებრივი გაზის მომხმარებლების მომარაგებას კონკრეტული გამანაწილებელი ქსელის ფარგლებში. ბუნებრივი გაზის განაწილების ლიცენზიას გასცემს სემეკი.

2019 წელს საქართველოს ბაზარზე ხელმისაწვდომი ბუნებრივი გაზით საბითუმო დონეზე ვაჭრობა განახორციელა ათმა მიმწოდებელმა, რომელთა შორის სამი უმსხვილესი მიმწოდებლის წილი 94%-ს შეადგენდა, რაც მაღალკონცენტრირებულ ბაზარზე მიუთითებს. იმ პირობებში, როდესაც ბუნებრივი გაზის იმპორტის დონეზე ბაზარი მაღალი კონცენტრაციით ხასიათდება, საბითუმო დონეზე ვაჭრობაში კონკურენციის განვითარება შეუძლებელია სპეციალური ზომების დაწესების გარეშე. გრძელვადიან პერსპექტივაში მნიშვნელოვანია ბუნებრივი გაზის ალტერნატიული წყაროების მოძიება (მათ შორის, გათხევადებული ბუნებრივი გაზის), რაც სათანადო საკანონმდებლო ცვლილებებისა და მიმწოდებელთა დაინტერესების შემთხვევაში განხორციელებადია. ასევე მნიშვნელოვანია ადგილობრივი წარმოების, მათ შორის ბიოგაზების წარმოების წახალისება და ქსელში ინტეგრაციის ხელშეწყობა.

კონკურენციის დონე ბაზარზე, მათ შორის საბითუმო დონეზე, მნიშვნელოვნად განაპირობებს ბუნებრივი გაზის ფასს. საბითუმო დონეზე საშუალო ფასის განსაზღვრისას გათვალისწინებულია ბაზრის ამ სეგმენტში ყველა მიმწოდებლის მიერ გაყიდული ბუნებრივი გაზის საშუალო შეწონილი ფასი. სოციალური და კომერციული სეგმენტების გამოყოფა ასევე მნიშვნელოვანია ფასის განსაზღვრის შემთხვევაშიც.

სამხრეთ-კავკასიური მილსადენიდან საქართველო შეღავათიან ფასად იძენს ე.წ. სოციალურ გაზს, რომელსაც გამოიყენებს მოსახლეობისა და თბოსადგურების ბუნებრივი გაზით უზრუნველყოფისთვის. შესაბამისად, ამ სეგმენტში ბუნებრივი გაზის როგორც საბითუმო, ისე საცალო ფასები მნიშვნელოვნად დაბალია კომერციულ სეგმენტთან შედარებით. საბითუმო დონეზე სოციალური გაზის ფასის შეფასება შესაძლებელია კომისიის მიერ სამომხმარებლო ტარიფის დადგენისას გათვალისწინებული ბუნებრივი გაზის ფასის მეშვეობით, რომელიც მთავრობის სხვადასხვა დონის სუბსიდირების გათვალისწინებით მერყეობს 0.25-0.30 ლარი/მ³ (დაახლოებით 0.08-0.1 აშშ დოლარი/მ³ ფარგლებში. რაც შეეხება კომერციულ სეგმენტს, 2019 წელს ბუნებრივი გაზის საშუალო ფასმა ვაჭრობის ამ დონეზე 0.59 ლარი/მ³ (დაახლოებით 0.2 აშშ დოლარი/მ³) შეადგინა.

აქროლადი ემისიების ძირითადი წყაროა ბუნებრივ გაზთან დაკავშირებული საქმიანობა. 2019 წლის დეკემბრისთვის, საქართველოში მოქმედებდა ბუნებრივი გაზის განაწილების 25 ლიცენზიატი, საიდანაც 3 მსხვილი ლიცენზიატი იყო („თბილისი ენერჯი“, „სოკარ ჯორჯია გაზი“ და „საქორგგაზი“), რომლებიც მთლიანი ბუნებრივი გაზის 89%-ს ანაწილებდნენ; „თბილისი ენერჯის“ მთავარი ფუნქციაა საქართველოს დედაქალაქ თბილისის უსაფრთხო და უწყვეტი გაზმომარაგება. „სოკარ ჯორჯია გაზის“ საქმიანობის ძირითადი მიმართულებებია ბუნებრივი გაზის საქართველოს ბაზარზე იმპორტი და რეალიზაცია, ასევე გაზსადენების მშენებლობა და რეაბილიტაცია. „სოკარ ჯორჯია გაზი“ და „საქორგგაზი“ ემსახურებიან მოსახლეობას და მცირე და საშუალო ბიზნესებს საქართველოს რეგიონებში.

ნახ. 1.4.9. განაწილების ლიცენზიანტების წილი ბუნებრივი გაზის მთლიან განაწილებაში (მლნ მ3)

საქართველოს ტერიტორიაზე გადის ორი გაზსადენი - სამხრეთ კავკასიის მილსადენი (SCP) და ჩრდილოეთ-სამხრეთის მაგისტრალური გაზსადენი (NSMP). სამხრეთ კავკასიის მილსადენი ასევე ცნობილია როგორც „ბაქო-თბილისი-ერზერუმის გაზსადენი“. SCP გაზის ტრანსპორტირებას ახდენს აზერბაიჯანის შაჰ დენიზის საბადოდან თურქეთის აღმოსავლეთ საზღვრამდე, საქართველოს გავლით. SCP 2006 წელს ამოქმედდა. 2016-2020 წლებში SCP-ით 45,432 მილიონი კუბური მეტრი გაზი გადაიზიდა, იუწყება „APA-Economics“ აზერბაიჯანის სახელმწიფო სტატისტიკის კომიტეტის მიერ გამოქვეყნებულ მონაცემებზე დაყრდნობით¹³. ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი (12,268 მილიონი კუბური მეტრი) ამ საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირდა 2020 წელს, ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი (7,145 მილიონი კუბური მეტრი) კი 2016 წელს. ჩრდილოეთ-სამხრეთის მაგისტრალური გაზსადენი (NSMGP) აშენდა 1970-იან წლებში. მილსადენი გადაჭიმულია საქართველო-რუსეთის საზღვრიდან საქართველო-სომხეთის საზღვრამდე (221 კმ) და ამარაგებს ქართულ და სომხურ ბაზარს ბუნებრივი აირით.

დისტრიბუცია

დაშვებულია, რომ 2030-2050 წლებში დანაკარგები დისტრიბუციისას იქნება 4.6% (2013-2019 წლების საშუალო დანაკარგები). ბუნებრივი გაზის მიწოდება შეესაბამება ეკონომიკის სექტორების (ენერგიის წარმოება, მრეწველობა, ტრანსპორტი, სოფლის მეურნეობა, საყოფაცხოვრებო და კომერციული/ინსტიტუციური სექტორები) ჯამურ მოთხოვნას.

ცხრილი. 1.4.6. ბუნებრივი გაზის პროგნოზირებული დანაკარგები დისტრიბუციისას და აქროლადი ემისიები (WoM სცენარი)

წელი	დისტრიბუცია	დანაკარგები		CH4	ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	მილიონი მ3	პროცენ­ტი	მილ მ3	მილ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2-ეკვ
2030	2,815	4.60%	129.5	123.0	0.67	82.4	1,731
2040	3,830	4.60%	176.2	167.4	0.67	112.1	2,355
2050	6,618	4.60%	304.4	289.2	0.67	193.8	4,069

ტრანსპორტირება

ექსპერტულ შეფასებებზე დაყრდნობით გაკეთებულია დაშვება, რომ სამხრეთ კავკასიის მილსადენი უზრუნველყოფს 2030 წლისთვის 18 მილიარდი კუბური მეტრი გაზის ტრანსპორტირებას, 2040 წელს 25 მილიარდი კუბური მეტრისა და 2050 წელს 40 მილიარდი კუბური მეტრისა. სამხრეთ-ჩრდილოეთის [ჩრდილოეთ-სამხრეთის] მაგისტრალური გაზსადენით ტრანსპორტირებული გაზის რაოდენობა იგივე იქნება, რაც 2019 წელს – დაახლოებით 2.3 მილიარდი მ³ წელიწადში, დანაკარგებიც იგივე იქნება, რაც 2019 წელს. ცხრილ 1.4.7-ში მოცემულია ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები და დანაკარგები.

ცხრილი 1.4.7. ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები და დანაკარგები

წელი	ტრანსპორტირებული ბუნებრივი გაზი, მილიონი მ3			დანაკარგები		CH4	ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	SCP	NSMPG	მთლიანი	%	მილ მ3	მილ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2-ეკვ
2030	18,000	2,442	20,442	0.700	143.1	135.9	0.67	91.1	1,913
2040	25000	2,491	27,491	0.700	192.4	182.8	0.67	122.5	2,572
2050	40,000	2,596	42,596	0.700	298.2	283.3	0.67	189.8	3,986

ნავთობის სისტემები

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ნავთობის სამრეწველო მოპოვება მცირე სიღრმეზე გაბურღულ ჭაბურღილების მეშვეობით დაიწყო კახეთის რეგიონში, სადაც ნავთობის წლიური მოპოვება 2000 ტონამდე ავიდა. მოპოვების სამუშაოები მიმდინარეობდა ნავთობიანი ტერიტორიების გეოლოგიური შესწავლის გარეშე და გამოყენებული პრიმიტიული ხერხები არ უზრუნველყოფდა ნავთობშემცველი უბნების რეალური პოტენციალის სრულ გამოყენებას.

საქართველოს წიაღის გეგმაზომიერი შესწავლა ნავთობგაზიანობის პერსპექტიულობის განსასაზღვრავად და ბურღვითი სამუშაოები საბადოების გამოსავლენად და ნავთობის მოსაპოვებლად დაიწყო XX საუკუნის 20-იანი წლებიდან.

1930-1960 წლებში ნავთობის მოპოვება მიმდინარეობდა 7 მცირე ზომის საბადოზე და წლიური მოპოვება მერყეობდა 20-25 ათასი ტონის ფარგლებში. 1970-1985 წლები ქვეყნის ნავთობმოპოვების ისტორიაში განსაკუთრებული წარმატებებით აღინიშნა. ამ დროს გამოვლენილი იქნა რამდენიმე მაღალდებიტიანი ნავთობის საბადო, რომელთა ექსპლუატაციაში შეყვანის შემდეგ შესაძლებელი გახდა ნავთობის მოპოვების მკვეთრი გაზრდა.

1980-1983 წლებში გაიზარდა ნავთობის წლიური მოპოვება, ხოლო 2013-2019 წლებში მკვეთრად შემცირდა. ეს, ერთი მხრივ, გამოწვეული იყო იმ ფაქტით, რომ აღარ გაიხსნა ახალი საბადოები, ხოლო, მეორე მხრივ, უკვე გამოვლენილ საბადოებზე ადგილი აქვს მოპოვების ვარდნის ბუნებრივ პროცესს.

ბოლო წლების განმავლობაში ქვეყანაში საქმიანობა დაიწყო უცხოურმა ნავთობკომპანიებმა. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კომპანიებმა უკვე საკმაოდ დიდი მოცულობის ძებნითი სამუშაოები ჩაატარეს თავიანთ სალიცენზიო ტერიტორიებზე, ახალი საბადოების აღმოჩენა ჯერჯერობით ვერ მოხერხდა, თუმცა საამისოდ ხელსაყრელი გეოლოგიური პროგნოზი არსებობს.

დარგის განვითარების შესახებ გრძელვადიანი ხედვის არქონის გამო 2030-2050 წლებისთვის 2014-2017 წლების საშუალო სიდიდე (37.8 გგ CO₂-ეკვ) იქნა გამოყენებული.

შენობების სექტორი

სათბურის გაზების ემისიები შენობების სექტორში ქვეკატეგორიების მიხედვით მოცემულია ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში 1.5.1. (საქართველოს სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიშის მიხედვით). საყოფაცხოვრებო სექტორი დომინანტი ქვეკატეგორია IPCC-ის 1A4 კატეგორიაში, და 2017 წლისთვის 73%-ს იკავებს, ხოლო კომერციული და სოფლის მეურნეობის ქვესექტორებიდან სათბურის გაზების ემისიები შესაბამისად 16%-ს და 11%-ს შეადგენს.

ცხრილი 1.5.1. სათბურის გაზების ემისიები შენობების სექტორში (გგ CO₂-ეკვ)

წელი	1A4a - კომერციული/ ინსტიტუციური	1A4b - საყოფაცხოვრებო	1A4c - სოფლის მეურნეობა / სატყეო მეურნეობა/ თევზრეწვა	სულ 1A4
1990	1090	3812	524	5,427
1995	126	675	275	1,076
2000	181	1064	182	1,427
2005	124	680	280	1,084
2010	226	1,184	307	1,717
2011	373	1,281	330	1,984
2012	562	1,210	74	1,846
2013	270	1,278	32	1,579
2014	466	1,367	25	1,859
2015	413	1,542	38	1,993
2016	415	1,722	69	2,206
2017	419	1,895	293	2,608

2019 წელს ენერგეტიკის სექტორში შენობებზე მოდის ემისიების 25%-ზე მეტი (4.9% კომერციულ/ინსტიტუციურ და 21.2% საყოფაცხოვრებო შენობებზე), როგორც ეს ნაჩვენებია ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში.

ცხრილი 1.5.2. საბოლოო მოხმარების სექტორების წილი ენერგეტიკის სექტორის ემისიებში

წელი	საბოლოო მოხმარების სექტორი
	ენერგოინ-დუსტრია	მრეწველობა	ტრანსპორტი	კომერციული / ინსტიტუ-ციური	საყოფაცხოვ-რებო	სოფლის მეურნეობა
2013	14.8%	21.9%	42.1%	3.9%	16.9%	0.5%
2014	14.5%	18.2%	44.8%	5.9%	16.2%	0.3%
2015	15.5%	16.5%	45.6%	4.8%	17.2%	0.4%
2016	12.6%	14.7%	48.9%	4.6%	18.5%	0.8%
2017	12.7%	16.5%	44.6%	4.8%	20.7%	0.8%
2018	11.8%	17.0%	45.8%	4.6%	20.1%	0.6%
2019	15.4%	16.7%	41.3%	4.9%	21.2%	0.6%

გამოიყოფა შენობების სხვადასხვა ტიპები, ენერგიაზე მათი მოთხოვნისა და ენერგიის გამოყენების მიხედვით. საქართველოში არსებული შენობების ფონდის ტიპოლოგია შემდეგნაირია:

ისტორიული - 1921 წლამდე აშენებულ შენობებს აქვთ შემდეგი მახასიათებლები – საყრდენი და არასაყრდენი სტრუქტურების ჭარბი თერმული მასა: ქვების ან აგურის სქელი კედლები, რომლებიც ახდენენ სითბოს ან სიგრილის აკუმულირებას ერთი დღიური პიკის განმავლობაში და გამოათავისუფლებენ მას მეორე დღიური პიკის დროს.

ადრეული საბჭოთა პერიოდი (1921-1937 წწ.) - ამ პერიოდში ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული ერთიანი მიდგომა. შენობების უმეტესობა ინდივიდუალურად იგეგმებოდა, საერთო სტილის გარეშე. ძირითადი გარემოსდაცვითი მახასიათებლებია: შენობების სარდაფები, საყრდენი კედლებისა და კარკასისთვის აგურის (ძირითადად 38 სმ) გამოყენება, ხის ძელები და იატაკი, ხის საყრდენი სტრუქტურები ერთ- ან ორსართულიანი შენობებისთვის, ხის/მინის სათბურები, სხვენი, დახრილი სახურავები, ერთმაგი ხის ფანჯრები, დახურული ან ღია ტიპის კიბეები, ძირითადად გამოყენებულია დაბალსართულიანი შენობების კონცეფცია.

სტალინის პერიოდი (1937-1956 წწ.) - ძირითადი გარემო-მახასიათებლებია: პროექტირება და მშენებლობა რეგულაციების შესაბამისად, სარდაფები, საყრდენი კედლებისა და კარკასისთვის აგურის (მინიმუმ 38 სმ, ზოგიერთ შემთხვევაში 50 სმ) გამოყენება, რკინაბეტონის იატაკის/ჭერის ფილები, რკინაბეტონში ჩასმული სათბურები, სხვენი, დახრილი სახურავები, ერთმაგი ან ორმაგი (უფრო ცივ ადგილებში) ხის ფანჯრები, დახურული კიბეები, გამოყენებულია საშუალო და მაღალსართულიანი შენობების კონცეფცია.

ე.წ. ხრუშჩოვის პერიოდის ტიპური შენობები (1956-1969 წწ.) - სტანდარტული 38 სმ აგურის ან ბლოკის გარე კედლის მქონე შენობები.

განვითარებული სოციალიზმის პერიოდი (1969-1990 წწ) - ამ პერიოდის მთავარი მახასიათებელი იგივეა, რაც ხრუშჩოვის პერიოდის, იმ განსხვავებით, რომ ჭერის სიმაღლე გაზრდილია 2.40-2.50 მ-დან 2.7-2.80 მ-მდე.

პოსტსაბჭოთა (მიმდინარე) - ძირითადი გარემო-მახასიათებლებია: 20 ან 30 სმ სისქის შენობის კარკასი, ძირითადად თბოგამტარი ბეტონისგან დამზადებული ღრუ ბლოკები, ორმაგი PVC კარ-ფანჯრები, სხვენის არარსებობა, სათბურის არარსებობა, ჰორიზონტალური გადახურვა.

სახლები/საცხოვრებელი კორპუსები (ყველა პერიოდი) - სახლის ტიპი შენობები შენობების ძირითად ტიპს წარმოადგენს საქართველოში სოფლად და ქალაქების ძველ უბნებში. მათი დიდი უმრავლესობა აშენებულია საბჭოთა პერიოდში, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. განირჩევა სახლების რამდენიმე ძირითადი ტიპი შემდეგი სტრუქტურითა და მახასიათებლებით: ხის, აგურის/ბლოკის, ქვის და შერეული/რთული ტიპები.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში წარმოდგენილია შენობების ზემოთ ჩამოთვლილი ტიპების ენერგეტიკული მაჩვენებლები და მათი მიახლოებითი წილი საქართველოს შენობების ფონდში (საცხოვრებელი სახლები).

ცხრილი 1.5.3. სახლების ტიპები (2)

ტიპი	ეფექტურობა	საერთო ფართობი	ენერგიაზე მოთხოვნა	პროცენტული წილი შენობების ფონდიდან
მრავალსართულიანი შენობები	კვტ.სთ/ მ2/წელიწადში	მ2	კვტ.სთ/ წელიწადში	%
ძველი (1921 წლამდე)	90-150 (საშუალო მოხმარება - 110)	3,811,128	666,947,370	11.7
ადრეული საბჭოთა პერიოდი: 1921-1937	150-250 (საშუალო მოხმარება - 200)
სტალინის პერიოდი: 1937-1956	150-200 (საშუალო მოხმარება - 175)
ე.წ. ხრუშჩოვის პერიოდი (1956-1969)	230-260 (საშუალო მოხმარება - 250)	24,984,060	6,495,855,652	76.7
განვითარებული სოციალიზმის პერიოდი: 1969-1990	250-300 (საშუალო მოხმარება - 275)
მიმდინარე (პოსტსაბჭოთა) პერიოდი	320-350 (საშუალო მოხმარება 340)	3,778,554	1,265,815,618	11.6
ჯამი / საშუალო	259	32,573,742	8,428,618,640	100
ტრადიციული სახლი	კვტ.სთ/ მ2/წ	მ2	კვტ.სთ/წ	%
ხის	შეწონილი საშუალო მოხმარება - 365	74,116,450	27,075,402,928
აგურის
ქვის
სხვა ან რთული ტიპი
ჯამი		74,116,450	27,075,402,928	100
მთლიანი ჯამი / საშუალო	333	106,690,192	35,504,021,568	-

შენიშვნა: შენობების მთლიანი ფონდიდან ტრადიციული სახლების წილი 69.5%-ია.

შენობების საბაზისო საშუალო ენერგეტიკული მაჩვენებლები (კვტ.სთ/მ²) ემყარება GIZ-ის მხარდაჭერით ჩატარებულ კვლევას ენერგოეფექტურობა მშენებლობაში¹⁴, შენობის თითოეულ ტიპში კომფორტის მინიმალური მოთხოვნილი დონის გათვალისწინებით. შენობების ტიპების მიხედვით გასათბობი ფართობების მითითებული წილი ემყარება საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ანგარიშს „ენერგიის მოხმარება შინამეურნეობებში, 2017“, ენერგიის წლიური საშუალო სპეციფიკური მოხმარება და გასათბობი ფართობის საბოლოო წლიური მოთხოვნა ენერგიაზე გამოთვლილი იქნა შენობების თითოეული ტიპისთვის (სულ 35,504,021,568 კვტ.სთ/წ).

შენობების სექტორში სგ ემისიებზე გავლენას ახდენს შემდეგი სექტორ-სპეციფიკური მონაცემები, რომლებიც იქნა გამოყენებული ამ სექტორში სცენარებისთვის, ყველა სექტორის პროგნოზებისთვის გამოყენებულ საერთო მონაცემებთან ერთად.

პირთა რაოდენობა ერთ ოჯახზე - ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში ნაჩვენებია ერთ ოჯახზე შემოსავლის და ერთ ადამიანზე შემოსავლის სტატისტიკური მონაცემები (სტატისტიკური ყოველწლიური გამოცემებიდან) და მათგან გამოთვლილი პირთა რაოდენობა ოჯახზე, საშუალო წლიურ ცვლილებასთან ერთად. ეს ძირითად პარამეტრად იყო გამოყენებული 2050 წლისთვის გაკეთებულ პროგნოზებში.

ცხრილი1.5.4. ერთ ოჯახზე პირთა რაოდენობის პარამეტრის გაანგარიშება

წელი	შემოსავალი ერთ ოჯახზე, ლარში	შემოსავალი ერთ ადამიანზე, ლარში	პირთა რაოდენობა ოჯახზე
2009	518.8	141.5	3.67
2018	1,005	284.7	3.53
საშუალო 10-წლიანი ცვლილება			--0,42%

შენობის ჩანაცვლება - შენობების საშუალო სიცოცხლის ციკლი 50-100 წელია. შენობის ფონდის ჩანაცვლების მაჩვენებელი 1-2%-ია (საშუალო – 1.5%)

შენობის გარემონტება - მათ შესახებ მონაცემები ასახულია ზემოთ ნახაზებში.

ნახ. 1.5.1.. გარემონტებული საცხოვრებელი კორპუსების პროცენტული მაჩვენებელი

ნახ. 1.5.2. გარემონტებული საცხოვრებელი კორპუსების კუმულაციური %

ნახ. 1.5.3. გარემონტებული შენობების ეფექტურობა

არსებული შენობების ფონდი და ახალი მშენებლობები - ახალი შენობების რაოდენობა აღებულია საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ვებგვერდიდან¹⁵

არსებული შენობების ფონდი (გასათბობი ფართობი) - საჯარო სკოლების დაზუსტებული საერთო ფართობი - 3.8 მილიონი მ²; შენობების მთლიანი ფართობი - ერთ სულ მოსახლეზე სავარაუდოდ გამოთვლილი 10 მ² X 3.8 მლნ = 38,000,000 მ²; აქედან – ნავარაუდევია, რომ 2.5 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს შენობებში (კორპუსებში) და 1.3 მილიონი ტრადიციულ სახლებში. ერთ სულ მოსახლეზე ფართის თანაფარდობა კორპუსის მაცხოვრებლებსა და სახლის მესაკუთრეთა შორის ნავარაუდევია, როგორც 2/1. შესაბამისად, შენობების მთლიანი ფართი (GFA) = 18.6 მილიონი მ², ტრადიციული სახლების მთლიანი ფართი (GFA) = 19.4 მილიონი მ². საჯარო შენობების GFA ნავარაუდევია, როგორც საცხოვრებელი ფართის 15%, ჯამში 5.7 მილიონი მ². აქედან, 3.8 მლნ მ² არის სკოლის შენობები, დანარჩენი 1.9 მლნ მ² – სხვა შენობები (მათ შორის მუნიციპალური და ცენტრალური, ასევე კერძო საკუთრებაში არსებული არასაყოფაცხოვრებო შენობები).

ტრანსპორტის სექტორი

საქართველო მდებარეობს ევროპისა და აზიის გზაჯვარედინზე. ქვეყნის ეკონომიკური ზრდა მეტწილად დამოკიდებულია მისი, როგორც სატრანზიტო ქვეყნის პოტენციალის ეფექტურ გამოყენებაზე. 1990-იანი წლებიდან საქართველოს, როგორც ევროპა-კავკასია-აზიის სატრანსპორტო დერეფნის ნაწილის ფუნქცია, მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ეს ფუნქცია აძლიერებს ინტერესს საქართველოს, როგორც სატრანსპორტო ღერძზე მდებარე ქვეყნის სტაბილური განვითარების მიმართ, რაც, პირველ რიგში, გულისხმობს საქართველოში ხარისხიანი სატრანზიტო ინფრასტრუქტურის შექმნის ხელშეწყობას.

ცხრილ 1.6.1-ში მოცემულია სათბურის გაზების ემისიები ტრანსპორტის სექტორიდან ტრანსპორტის ტიპების მიხედვით. 1990-2017 წლების მონაცემები აღებულია საქართველოს უახლესი ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიშიდან¹⁶. 2018-2019 წლებისთვის სათბურის გაზების ემისიები შეფასებულია 2018-2019 წლების „საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსის“ გამოყენებით¹⁷. ამ ცხრილის თანახმად, საგზაო ტრანსპორტიდან სათბურის გაზების ემისიების წილი შეადგენს ტრანსპორტის სექტორიდან ემისიების 90%-ზე მეტს, მილსადენების გაუთვალისწინებლად კი აღემატება 99%-ს.

ცხრილი 1.6.1. სათბურის გაზების ემისიები ტრანსპორტის სექტორიდან და ტრანსპორტის ტიპების წილი

წელი	სულ	საგზაო ტრანსპორტი						სამოქალაქო ავიაცია		რკინიგზა		ეროვ­ნული ნავიგაცია		მილსა-დენები
		CO2-ეკვ		CO2		CH4 და N2O
		სულ	წილი	CO2	წილი	CO2-ეკვ	წილი	CO2	წილი	CO2	წილი	CO2	წილი	CO2	წილი
1990	3,901	3,678	94.3%	NE	-	43.58	1.12%	NE	-	101	2.59%	78	2.00%	NE	-
1995	863	844	97.8%	NE	-	0.89	0.10%	NE	-	NE	-	18	2.09%	NE	-
2000	965	945	97.9%	NE	-	0.04	0.00%	NE	-	NE	-	20	2.07%	NE	-
2005	1,571	1,537	97.8%	NE	-	0	0.00%	NE	-	NE	-	34	2.16%	NE	-
2010	2,630	2,390	90.9%	NE	-	0.02	0.00%	NE	-	190	7.22%	50	1.90%	NE	-
2015	4,208	3,965	94.2%	3,855	91.6%	110	2.60%	2	0.05%	18	0.43%	2	0.05%	221	5.3%
2016	4,500	4,239	94.2%	4,125	91.7%	114	2.54%	3	0.08%	34	0.75%	2	0.05%	222	4.9%
2017	4,472	4,240	94.8%	4,128	92.3%	112	2.50%	2	0.04%	34	0.77%	6	0.14%	190	4.3%
2018	4,153	3,875	93.3%	3,772	90.8%	103	2.48%	1	0.02%	34	0.83%	2	0.05%	240	5.8%
2019	3,995	3,669	91.8%	3,571	89.4%	97	2.44%	2	0.05%	32	0.80%	1	0.03%	292	7.3%

CO₂–ის ემისიები მილსადენებიდან

მილსადენებით ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირება ხდება ქსელში დამონტაჟებული საკომპრესორო სადგურების საშუალებით. ეს სადგურები ჩვეულებრივ დამონტაჟებულია წნევის დანაკარგების საკომპენსაციოდ და როგორც წესი მოიხმარენ ტრანსპორტირებული გაზის დაახლოებით 3-დან 5%-მდე, რაც წარმოქმნის კომპრესორების ოპტიმალურ რეჟიმში მუშაობის საკითხს. ბოლო წლებში (2011-2019) CO₂-ის ემისიები, გამოწვეული ბუნებრივი გაზის მილსადენებიდან, საშუალოდ შეადგენდა 219 გგ CO₂.

ცხრილი 1.6.2. მილსადენებიდან CO₂-ის ემისიები 2011-2019 წლებში

წელი	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019	საშუა-ლო
CO2 ემისია	190	215	204	191	227	224	190	240	292	219

2021-2050 წლებში მილსადენების მიერ ბუნებრივი გაზის მოხმარება დამოკიდებული იქნება ტრანსპორტირებული გაზის რაოდენობაზე. 2050 წლისთვის მილსადენებიდან CO₂–ის ემისიები გამოითვლება 2050 წლისთვის ტრანსპორტირებული ბუნებრივი გაზის დაგეგმილი რაოდენობის საფუძველზე.

მომდევნო ცხრილში მოყვანილია საგზაო ტრანსპორტიდან სათბურის გაზების ემისია საწვავის მიხედვით 2013-2019 წლებში.

ცხრილი 1.6.3. სათბურის გაზების ემისიები საგზაო ტრანსპორტიდან საწვავის მიხედვით 2013-2019 წლებში

	CO2					CH4 და N2O CO2-ეკვ	სულ CO2-ეკვ
	ბუნებრივი გაზი	ბენზინი	დიზელის საწვავი	თხევადი აირი, LPG	სულ
2013	518	1,147	1,226	6	2,897	84	2,981
2014	695	1,168	1,585	6	3,454	100	3,555
2015	723	1,298	1,834	1	3,856	110	3,965
2016	548	1,724	1,850	2	4,124	114	4,239
2017	498	1,751	1,870	8	4,127	112	4,240

ბოლო წლებში ტრანსპორტის წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში ხასიათდებოდა მატების ტენდენციით, 8.8%-დან 2000 წელს 25.2%-მდე 2017 წელს (ცხრილი 1.6.4).

ცხრილი 1.6.4. ემისიები ტრანსპორტის სექტორიდან და მათი წილი ეროვნულ ემისიებში

წელი	ეროვნული სგ, გგ CO2ექ	ტრანსპორტი
		სგ, გგ CO2ექ	წილი
1990	45,814	3,901	8.5%
1995	12,696	863	6.8%
2000	10,923	965	8.8%
2005	11,168	1,571	14.1%
2010	13,688	2,630	19.2%
2015	18,214	4,208	23.1%
2016	18,534	4,500	24.3%
2017	17,766	4,472	25.2%

2015 წლის მუდმივ ფასებზე მშპ ტრანსპორტიდან და მშპ-ში ტრანსპორტის სექტორის წვლილი წლიდან წლამდე უმნიშვნელოდ იცვლებოდა¹⁸ (ცხრილი 1.6.5).

ცხრილი 1.6.5. მშპ 2015 წლის მუდმივ ფასებში და ტრანსპორტის სექტორის წვლილი

ეკონომიკური საქმიანობა	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019
მშპ, საბაზრო ფასებში. მილიარდი ლარი	25.4	27.0	28.0	29.2	30.2	31.1	32.6	34.2	35.9
ტრანსპორტის წვლილი, მლრდ ლარი	1.557	1.698	1.640	1.755	1.850	1.725	1.925	2.012	2.181
ტრანსპორტის წილი	6.1%	6.3%	5.8%	6.0%	6.1%	5.5%	5.9%	5.9%	6.1%

საქართველოს სატრანსპორტო სისტემა მოიცავს ხუთ სახეობას - საგზაო, სარკინიგზო, საზღვაო და საჰაერო ტრანსპორტს და მილსადენებს. ყველა მხარე, ქალაქი და მეზობელი ქვეყანა ერთმანეთთან დაკავშირებულია პირდაპირი ან არაპირდაპირი გზით, ტრანსპორტის ერთი სახეობით მაინც. ამ კავშირების გასაუმჯობესებლად 2005 წლის შემდეგ საქართველომ გადახედა სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურისა და მომსახურების მიწოდების წესებსა და რეგულაციებს. მოხდა ინსტიტუციების რესტრუქტურიზაცია, სატრანსპორტო სისტემის მოდერნიზაციის უფლებამოსილება გადაეცა შესატყვის სააგენტოებს. ამან ხელი შეუწყო კერძო კაპიტალის მოზიდვას ავიაციაში (აეროპორტები და ავიაკომპანიები), საზღვაო მომსახურებაში (პორტები და გადაზიდვები), საგზაო ტრანსპორტში (ყველა სატვირთო და საქალაქთაშორისო სამგზავრო) და მილსადენებში (აზერბაიჯანიდან და ყაზახეთიდან ნავთობი და გაზი).

საგზაო ტრანსპორტი

საქართველოში საავტომობილო გზების ქსელი 20,000 კმ-ს აღემატება. საერთო სარგებლობის გზები სამ კატეგორიადაა დაყოფილი: საერთაშორისო მნიშვნელობის გზები (სიგრძე 1,455 კმ), შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გზები (5,446 კმ) და ადგილობრივი მნიშვნელობის გზები (14,143 კმ ). საქართველოს რკინიგზა მთლიანად ელექტრიფიცირებულია.

ბოლო წლებში გახორციელებული მნიშვნელოვანი ინვესტიციების მიუხედავად (განსაკუთრებით საერთაშორისო მნიშვნელობის გზებზე), საგზაო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება მოითხოვს შემდგომ დიდ ძალისხმევას, განსაკუთრებით რეგიონულ და ადგილობრივ დონეზე. სამგზავრო რკინიგზა და მეორადი და ადგილობრივი საავტომობილო გზები არ აკმაყოფილებს ეკონომიკის მოთხოვნებს ან მოლოდინებს.

ევროკავშირი, იაპონიის საერთაშორისო თანამშრომლობის სააგენტო, ათასწლეულის გამოწვევის ფონდი, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი და მსოფლიო ბანკი დახმარებას უწევენ საქართველოს საგზაო ქსელის განვითარებაში, კერძოდ, ტექნიკურ დახმარებას ინსტიტუციური გაძლიერებისა და კერძო სექტორის განვითარების კუთხით ისეთ სფეროებში, როგორიცაა პროექტის მართვა, საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოება, სამუშაო ძალის გადამზადება, სასწავლო პროგრამების შემუშავება, შესყიდვები გზის მოვლა-შენახვისთვის და სხვ.

საქართველოში რეგისტრირებული ავტო-ტრანსპორტის რაოდენობა ზრდის ტენდენციით ხასიათდება (გრაფიკი 1.6.1.). ავტოსატრანსპორტო საშუალებების რაოდენობა 2018 წელს 2008 წელთან შედარებით დაახლოებით 2-ჯერ არის გაზრდილი. ქვეყნის შიგნით საავტომობილო გზებით ყოველწლიურად 25 მილიონ ტონამდე ტვირთის (მთლიანად გადაზიდული ტვირთის დაახლოებით 59.9 პროცენტი) გადაზიდვა ხდება და დაახლოებით 260 მილიონი მგზავრი გადაიყვანება.
	ნახ. 1.6.1. რეგისტრირებული სატრანსპორტო საშუალებების რაოდენობა 2010-2018 წლებში

საერთაშორისო საგზაო ტრანსპორტის დიდი მოცულობა დიდ დატვირთვას ქმნის გზაზე. 2011-2018 წწ. პერიოდში საერთაშორისო გადაზიდვის მოცულობა 30 მლნ-ის ფარგლებში იყო, მხოლოდ 2018 წელს ამ რაოდენობამ მიაღწია 31.1 მლნ ტონას.

დაბალი მსყიდველობითი უნარის გამო, მოსახლეობასა და ბიზნესს ურჩევნიათ შეიძინონ იაფი (მეორადი) სატრანსპორტო საშუალებები, რომლებიც ძირითადად ევროკავშირიდან, იაპონიიდან და აშშ–დან არის იმპორტირებული. 2015 წელს საავტომობილო ტრანსპორტის 90% -ზე მეტი იყო ძველი, დაბალი ეფექტურობის მქონე ძრავით. 2019 წელს მდგომარეობა უმნიშვნელოდ გაუმჯობესდა. (ცხრილი 1.6.6).

ცხრილი 1.6.6. საგზაო ტრანსპორტის განაწილება ასაკისა და წარმოების თარიღის მიხედვით

წელი	ასაკი
	4 წლამდე ასაკის			4–6			7–10			11–20		>20
	%	წარმოების თარიღი	%		წარმოების თარიღი	%		წარმოების თარიღი	%		წარმოების თარიღი	%	წარმოების თარიღი
2015	2.2	2012-2015	1.8		2009-2011	8.0		2005-2008	46.5		1995-2004	40.8	1995-მდე
2016	1.9	2013-2016	2.3		2010-2012	7.2		2006-2009	46.4		1996-2005	41.5	1996-მდე
2017	1.8	2014-2017	3.0		2011-2013	6.8		2007-2010	44.4		1997-2006	43.3	1997-მდე
2018	1.9	2015–2018	3.9		2012–2014	6.8		2008–2011	41.8		1998–2007	45.0	1998-მდე
2019	2.2	2016-2019	3.8		2013-2015	7.2		2009-2012	38.4		1999-2008	47.8	1999-მდე

იმპორტირებული ავტომობილების განაწილება საწვავის მიხედვით

იმპორტირებული ავტომობილების განაწილება საწვავის ტიპის მიხედვით მოცემულია ქვემო ცხრილ 1.6.7.-ში. 2017 წლიდან დიზელის საწვავზე დაფუძნებული მანქანებისა და ჰიბრიდული მანქანების წილი იზრდებოდა.

ნახ.1.6.2. იმპორტირებული ავტომანქანების განაწილება საწვავის მიხედვით (%)

ცხრილი 1.6.7. იმპორტირებული ავტომობილების განაწილება საწვავის მიხედვით (%) საწვავი 2014 2015 2016 2017 2018 2019 ბენზინი 76 79 75 52 38 39 დიზელი 17 16 18 22 24 27 ბუნებრივი გაზი 6 3 1 1 0 1 ჰიბრიდული 1 1 6 24 36 32 ელექტრო 1 1 1

საწვავის ფასები

საწვავის ფასების რყევა შედარდა ნავთობზე ფასების რყევას. 2014-2018 წლებში საქართველოში დიზელის საწვავის ფასები და მსოფლიოში ნავთობის ფასები იცვლებოდა ერთი მიმართულებით. საწვავის მოხმარება მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული საწვავის ფასზე. 1.6.3. გრაფიკზე მოცემულია საწვავის მოხმარების დამოკიდებულება მის ფასზე. ამ გრაფიკის მიხედვით, საწვავის ფასის ზრდა იწვევს საწვავის მოხმარების შემცირებას.
	ნახ. 1.6.3. დიზელის საწვავის მოხმარების დამოკიდებულება მის ფასზე.

მრეწველობის სექტორი

მრეწველობის (ინდუსტრიის, სამეწარმეო) სექტორისთვის დაბალნახშირბადიანი განვითარების შესაძლებლობების განვითარება დაკავშირებულია სათბურის გაზების ძირითადი წყაროების სექტორული ემისიების შერბილებასთან: ენერგეტიკის სექტორის და თვითონ მრეწველობის სექტორის (ტექნოლოგიური ემისიები). სექტორში საწვავის წვის შედეგად გამოთავისუფლებული სათბურის გაზების ემისიები ითვლება ენერგეტიკული სექტორის წილად, ხოლო ყველა სხვა ემისია, რომელიც წარმოების ობიექტებზე არაენერგეტიკული საქმიანობის შედეგად წარმოიშობა, როგორც ქვეპროდუქტი, მიეკუთვნება და აღირიცხება IPPU სექტორში. გარდა ამისა, IPPU სექტორი ასევე მოიცავს ზოგიერთი პროდუქტის გამოყენებისას (PU) წარმოქმნილ ემისიებს, კერძოდ, ოზონის დამშლელ ნივთიერებებს (ODS).

2016 წელს, სამრეწველო სექტორის (ენერგეტიკასა და მეწარმეობასთან დაკავშირებული) მიერ სათბურის გაზების საერთო ემისია განისაზღვრა 15%-ით (2738 Gg CO₂ ეკვ.), სათბურის გაზების სრული ეროვნული ემისიებთან მიმართებაში (MEPA, 2021).

კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი საბჭოს (IPCC) 2006 წლის სახელმძღვანელო მითითებები სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაციისათვის, ითვალისწინებს ენერგეტიკასა და მეწარმეობასთან დაკავშირებულ ემისიებს IPPU სექტორიდან. სამრეწველო (ტექნოლოგიური) პროცესების გამო სათბურის გაზების ემისიები დაკავშირებულია სათანადო ტექნოლოგიურ აქტივობებთან (პროცესებთან), ხოლო ენერგეტიკასთან დაკავშირებული სათბურის გაზების ემისიები წარმოიქმნება ამ (სამრეწველო) პროცესებისთვის მოხმარებული ენერგიიდან.

საქართველოს სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის ეროვნული ანგარიშის შესაბამისად, მრეწველობის სექტორიდან ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ემისიები განაწილებულია ენერგეტიკის სექტორში, კერძოდ, საწარმოო მრეწველობისა და მშენებლობების კატეგორიაში (1A2), რომელიც შედგება შემდეგი ქვეკატეგორიებისაგან: რკინისა და ფოლადის წარმოება, ქიმიკატები, საკვები პროდუქტები, არალითონური მინერალები და სხვა. 2016 წელს ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ემისიები მრეწველობის სექტორიდან შეადგენდა მრეწველობის სექტორის მთლიანი ემისიების დაახლოებით 33%-ს (916 Gg CO₂ ეკვ.). არაენერგეტიკული (პროცესული/ტექნოლოგიური) ემისიებისთვის განიხილება (IPCC) IPPU სექტორის შემდეგი კატეგორიები: მინერალური პროდუქტები (2A), ქიმიური მრეწველობა (2B), ლითონის წარმოება (2C), არაენერგეტიკული პროდუქტები საწვავიდან და გამხსნელების მოხმარებიდან (2D), ელექტრონიკის მრეწველობა (2E), ODS შემცვლელი პროდუქტების გამოყენება (2F) და სხვა პროდუქტების წარმოება და გამოყენება (2G). ასევე, სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის მეხუთე ანგარიშის თანახმად, ელექტრო- ინდუსტრიის არარსებობის გამო არ წარმოიქმნება ემისიები შესაბამის ქვესექტორში (2E). შესაბამისად, სექტორში ემისიების უფრო მაღალი წილი მოდის არაენერგეტიკულ ინდუსტრიულ პროცესებზე - მთლიანი სამეწარმეო სექტორის ემისიების 67% (ნახ. 4.5.2.1) (1822 Gg CO₂ ეკვ.).

გარდა ამისა, სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის ეროვნულ ანგარიშში ნათქვამია, რომ რამდენიმე კატეგორია არ შეფასებულა, მათი უმნიშვნელობისა და სათბურის გაზების ემისიის შეფასებისთვის საჭირო მონაცემთა დამუშავების შეზღუდული შესაძლებლობების გამო. ეს კატეგორიებია: გამხსნელების გამოყენება (2D3), ქაფები (2F2), ხანძარსაწინააღმდეგო საშუალებები (2F3), აეროზოლები (2F4), გამხსნელები (2F5), და SF6 და PFCs სხვა პროდუქტების გამოყენებიდან (2G2).

აქედან გამომდინარე, ემისიების წილი, რომელიც დაკავშირებულია ამ კატეგორიების საქმიანობასთან, არ არის გათვალისწინებული შეფასებებში.

1990-2016 წლებში სათბურის გაზების ემისიები იკლებდა როგორც ენერგეტიკასთან დაკავშირებული, ისე არაენერგეტიკული საქმიანობიდან. ამ პერიოდის ბოლოსთვის ენერგეტიკასთან დაკავშირებული საქმიანობების ემისიები შეადგენდა 12%-ს 1990 წლის მონაცემებისა. არაენერგეტიკული ნაწილისთვის (IPPU სექტორი) ემისიების წილი 47%-ს შეადგენდა, ვინაიდან კლება არ იყო ისეთი მასშტაბური, როგორც ენერგიასთან დაკავშირებული ემისიის შემთხვევაში.

ნახ. 1.7.4. სათბურის გაზების ემისიის ტენდენციები მრეწველობის სექტორიდან: 1990 წლიდან 2016 წლამდე (Gg CO₂-ეკვ)

სამი ათწლეულის მანძილზე, სათბურის გაზების ემისიის ტენდენციაზე რამდენიმე მნიშვნელოვანმა ფაქტორმა იქონია ზეგავლენა, მათ შორის: 1) დამოუკიდებლობის პერიოდის დასაწყისში არსებული პოლიტიკური არასტაბილურობა; 2) გლობალურ ბაზარზე ცვლილებებით გამოწვეული ეკონომიკური კრიზისი; 3) რეგიონის სამრეწველო ბაზარზე არსებული კონკურენცია; 4) განახლებადი ენერგიის წვლილის ზრდა ენერგეტიკის ბაზარზე, რამაც შეამცირა ქსელის ემისიები.

თავად IPPU მრეწველობის არაენერგეტიკული ემისიების სექტორში 2016 წელს მინერალური პროდუქტების ქვესექტორი ემისიების მაჩვენებლით ლიდერობს. მას მოყვება ლითონთა წარმოება და ODS ჩამნაცვლებელი პროდუქტების მოხმარების ქვესექტორები შესაბამისად, როგორც ნახაზზეა მოცემული¹⁹.

ნახ. 1.7.5.. სათბურის გაზების არაენერგეტიკული ემისიის ტენდენციები მრეწველობის სექტორიდან ქვესექტორების მიხედვით: 1990 წლიდან 2016 წლამდე (Gg CO₂-ეკვ).

სათბურის გაზების მრავალფეროვნების თვალსაზრისით, IPPU მოაზრება, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე რთული სექტორი. ქვემოთ წარმოდგენილია ემისიების ტენდენციები 1990-2016 წლებში სათბურის გაზების მიხედვით.

მრეწველობის სექტორში შეფასებული სათბურის გაზები შემდეგია: ნახშირორჟანგი (CO₂), მეთანი (CH₄), აზოტის ქვეჟანგი (N₂O), ჰიდროფლუოროკარბონები (HFCs) და გოგირდის ჰექსაფლორიდი (SF6)²⁰.

ნახ. 1.7.6. სათბურის გაზების ემისიის ტენდენცია გაზების მიხედვით 1990-დან 2016 წლამდე.

ნახშირორჟანგთან (CO2) შედარებით, სხვა სათბურის გაზების სავარაუდო ემისიები ძალიან მცირეა. მიუხედავად ამისა, სიზუსტისთვის საჭიროა ყველა გაზის აღრიცხვა.

სოფლის მეურნეობა

საქართველოს სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიშის (NIR) თანახმად²¹, 1990-2017 წლებში სათბურის გაზების ემისიები სოფლის მეურნეობის სექტორიდან იცვლებოდა 4,101 გგ CO₂-ეკვ–დან (1990 წელს) 2,691 გგ CO₂-ეკვ–მდე (2017 წელს). სექტორის წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში იცვლებოდა 9.0%-დან (1990 წელს) 36%-მდე (2001 წელს) და 16%-მდე (2017 წელს). გრაფიკ 1.8.1-ზე მოცემულია 1990-2017 წლებში სათბურის გაზების ემისიები სოფლის მეურნეობის სექტორიდან და მათი წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში.

ნახ.1.8.1. სათბურის გაზების ემისიები სოფლის მეურნეობის სექტორიდან გგ CO2-ეკვ-ში და მისი წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 სათბურის გაზების ეროვნული ემისია 45,813 36,385 30,118 24,397 15,745 12,696 12,963 11,993 11,019 10,356 10,923 9,592 10,754 11,616 სათბურის გაზების ემისია სოფლის მეურნეობიდან 4,101 3,713 3,078 2,830 2,683 2,806 3,344 3,527 3,184 3,560 3,317 3,474 3,719 3,834 სოფლის მეურნეობის წილი 9% 10% 10% 12% 17% 22% 26% 29% 29% 34% 30% 36% 35% 33% 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 სათბურის გაზების ეროვნული ემისია 11,707 11,168 13,099 13,624 12,203 12,203 13,688 16,027 16,927 15,964 16,157 17,461 17,679 16,968 სათბურის გაზების ემისია სოფლის მეურნეობიდან 3,437 3,461 3,330 3,022 3,131 3,063 3,054 2,981 3,224 3,582 2,930 2,993 2,755 2,691 სოფლის მეურნეობის წილი 29% 31% 25% 22% 26% 25% 22% 19% 19% 22% 18% 17% 16% 16%

ნახ.1.8.2. სათბურის გაზების ემისიები სოფლის მეურნეობის სექტორიდან გგ CO2-ეკვ-ში და მისი წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 სათბურის გაზების ეროვნული ემისია 45,813 36,385 30,118 24,397 15,745 12,696 12,963 11,993 11,019 10,356 10,923 9,592 10,754 11,616 სათბურის გაზების ემისია სოფლის მეურნეობიდან 4,101 3,713 3,078 2,830 2,683 2,806 3,344 3,527 3,184 3,560 3,317 3,474 3,719 3,834 სოფლის მეურნეობის წილი 9% 10% 10% 12% 17% 22% 26% 29% 29% 34% 30% 36% 35% 33% 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 სათბურის გაზების ეროვნული ემისია 11,707 11,168 13,099 13,624 12,203 12,203 13,688 16,027 16,927 15,964 16,157 17,461 17,679 16,968 სათბურის გაზების ემისია სოფლის მეურნეობიდან 3,437 3,461 3,330 3,022 3,131 3,063 3,054 2,981 3,224 3,582 2,930 2,993 2,755 2,691 სოფლის მეურნეობის წილი 29% 31% 25% 22% 26% 25% 22% 19% 19% 22% 18% 17% 16% 16%

ნახ. 1.8.3.-ზე მოყვანილია ეროვნული და სოფლის მეურნეობის მშპ და სათბურის გაზების ემისიები

ნახ. 1.8.3. ეროვნული (ა) და სოფლის მეურნეობის (ბ) მშპ და სათბურის გაზების ემისია (გგ CO2-ეკვ) (მთლიანი შიდა პროდუქტი 2015 წლის მუდმივ ფასებში (საბაზისო ფასებში) და სოფლის მეურნეობის დამატებული ღირებულება 2015 წლის მუდმივ ფასებში.)

2013-2019 წლებში სოფლის მეურნეობის მიერ მოხმარებული ენერგია იცვლებოდა 487-1,290 ტერაჯოულის (ტჯ) ფარგლებში, ხოლო სათბურის გაზების ემისია - 25.3-68.4 გიგაგრამი (გგ) CO₂-ეკვ-ის ფარგლებში.

2016 წელს სათბურის გაზების ემისიამ შეადგინა 67.4 გგ CO₂-ეკვ. სოფლის მეურნეობის ქვესექტორიდან საწვავის წვით გამოწვეული ემისიების წილი ენერგეტიკის სექტორის ემისიებში 0.8% იყო. 2016 წელს 600 ტონა (10 ტჯ) ნახშირი, 13.9 ათასი ტონა (592 ტჯ) დიზელის საწვავი, 900 ტონა (42 ტჯ) ბენზინი და 10.5 მილიონი მ³ (368 ტჯ) ბუნებრივი გაზი იქნა მოხმარებული. გრაფიკებზე 1.8.4. და 1.8.5. მოყვანილია საწვავის მოხმარება ტიპების მიხედვით და ამით გამოწვეული ემისია 2016 წელს. სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა ძირითადად იყენებდა დიზელის საწვავს. ბუნებრივი გაზი გამოიყენებოდა ფერმებში შენობების გასათბობად, ასევე სათბურებში. 52.5 მილიონი კვტსთ (189 ტჯ) ელექტროენერგია ძირითადად ხმარდებოდა წყლის ამოტუმბვას და განათებას.

ნახ. 1.8.4. 2016 წელს საწვავის მოხმარება (ტჯ) ტიპების მიხედვით	ნახ. 1.8.5.. 2016 წელს სათბურის გაზების ემისიები საწვავის წვიდან, გგ CO2-ეკვ

ცხრილი 1.8.1. 2013-2019 წლებში ენერგიის მოხმარება, ტჯ

წელი	ნახში-რი	ბენზინი	დიზელის საწვავი	თხევადი გაზი	ბუნებრივი გაზი	გეოთერმული, მზის	ბიო­ენერგია	ელექტრო­ენერგია	სულ
2013	-	36.2	352.9	-	58.6	-	0.0	125.6	573
2014	-	35.2	205	1	135	21.3	1	110	487
2015	8.4	4.3	383.9	0.1	146.5	33.5	0.0	205.2	782
2016	10.3	41.7	592.1	0.0	367.5	37.0	0.3	189.0	1,238
2017	10.5	70.0	506.9	0.0	437.5	37.8	1.1	226.4	1,290
2018	7.6	87.2	410.7	3.7	283.5	39.4	0.5	285.8	1,118
2019	4.4	68.6	391.9	13.8	307.8	42.6	0.0	291.2	1,120

ცხრილი 1.8.2. 2013-2019 წლებში CO₂-ის ემისია საწვავის ტიპების მიხედვით, გგ CO₂-ეკვ

წელი	ნახშირი	ბენზინი	დიზელის საწვავი	თხევადი გაზი	ბუნებრივი გაზი	სულ
2013		2.5	26.1	0.0	3.3	31.9
2014		2.4	15.2	0.0	7.6	25.3
2015	0.8	0.3	28.4	0.0	8.2	37.8
2016	1.0	2.9	43.9	0.0	20.6	68.4
2017	1.0	4.9	37.6	0.0	24.5	68.0
2018	0.7	6.0	30.4	0.2	15.9	53.3
2019	0.4	4.8	29.0	0.9	17.3	52.4

საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორი, როგორც სათბურის გაზების ემისიების წყარო, მოიცავს სამ წყარო-კატეგორიას: ენტერული (ნაწლავური) ფერმენტაცია; ნაკელის მართვა და სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგები. IPCC კლასიფიკაციით სხვა კატეგორიები - ბრინჯის მოყვანა და სავანის წვა არ არის საქართველოსთვის დამახასიათებელი და შესაბამისად არ განიხილება.

სათბურის გაზების ემისიები 2016 წელს შეადგენდა 2,755 გგ CO2-ეკვ, ეროვნული ემისიების დაახლოებით 16%-ს. მეთანის ემისიის ძირითადი წყაროა ენტერული ფერმენტაცია, აზოტის ქვეჟანგისა კი - სასოფლო სამეურნეო ნიადაგები: პირდაპირი ემისიები [სინთეზური სასუქი, ორგანული სასუქი (ნაკელი), მოსავლის ნარჩენების ლპობა, საქონლის ძოვება] და არაპირდაპირი ემისიები (აზოტის აქროლვა და დალექვა და აზოტის გამოტუტვა და ჩარეცხვა). მარჯვნივ გრაფიკზე ნაჩვენებია სათბურის გაზების ემისია (გგ CO2-ეკვ) ძირითადი წყაროებიდან 2016 წელს.

ნახ. 1.8.6. სათბურის გაზების ემისია (გგ CO2-ეკვ) ძირითადი წყაროებიდან 2016 წელს.

„სოფლის მეურნეობის 2014 წლის აღწერის“ მიხედვით, საქართველოში სასოფლო-სამეურნეო ტერიტორია მოიცავს 2.55 მილიონ ჰექტარს, რაც წარმოადგენს მთლიანი ტერიტორიის დაახლოებით 37%-ს.

საქართველოში ხელსაყრელი კლიმატური და ბუნებრივი პირობებია, რაც ხელს უნდა უწყობდეს სოფლის მეურნეობის განვითარებას. მაგრამ, დღეს სოფლის მეურნეობის სექტორი ხასიათდება დაბალი პროდუქტიულობით. 2010-2019 წლებში სოფლის მეურნეობის წილი მთლიან შიდა პროდუქტში (მშპ) შემცირდა 2010 წლის 9.6%-დან 2019 წელს 7.4%-მდე.

„საერთაშორისო გამჭვირვალობა საქართველომ“ გააანალიზა 2012-2019 წლებში საქართველოს სოფლის მეურნეობის ტენდენციები ²².

სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთა წილი მთლიანი დასაქმების 19.8%-ია (2020 წელი), რომელთა უმეტესი ნაწილი საკუთარ მეურნეობაში (მცირე მიწაზე) მუშაობს. საქართველოში მეურნეობების 73.1% ერთ ჰექტრამდე მიწას ამუშავებს, 25% ერთიდან ხუთ ჰექტრამდე და მეურნეობების მხოლოდ 1.5% ამუშავებს ხუთ ჰექტარზე მეტ მიწას. მცირემიწიანობა მსხვილი სასოფლო-სამეურნეო წარმოების განვითარების და მასშტაბის ეფექტით სარგებლობის შესაძლებლობას აფერხებს.

• 2012 წელთან შედარებით, 2018 წელს ნათესი ფართობები 20%-ით იყო შემცირებული. ყველაზე მაღალი შემცირება სიმინდის ნათეს ფართობებშია. მოსავლის ჯამური მოცულობების კლების მიუხედავად, თითქმის ყველა ერთწლიანი კულტურის პროდუქტიულობის (მოსავლიანობა ერთ ჰექტარზე) კუთხით დადებითი დინამიკაა.

• პირუტყვის სულადობის შემცირება მეცხოველეობის პროდუქციის წარმოებაზე ცალსახად არ აისახა. ხორცის წარმოებას მზარდი ტენდენცია აქვს. ხორცისგან განსხვავებით შემცირდა რძის წარმოება.

• ბოლო 15 წელიწადში სოფლის მეურნეობის გასავითარებლად არაერთი სახელმწიფო პროგრამა განხორციელდა, თუმცა ისინი ძირითადად სოციალური შინაარსის უფრო იყო, ვიდრე ამ დარგის ეკონომიკური ეფექტიანობის გაზრდაზე გათვლილი.

სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორებია: საქონლის რაოდენობა და განაწილება ჯიშების მიხედვით, ნაკელის განაწილება ნაკელის მართვის სისტემებში და გამოყენებული აზოტიანი სასუქების რაოდენობა (ნათესი ფართობი და ერთ ჰექტარზე აზოტიანი სასუქის მოხმარება).

2005-2010 წლებში სასოფლო-სამეურნეო ნათესი ფართობის რაოდენობა მკვეთრად დაეცა (დაახლოებით ორჯერ). გამოყენებული აზოტოვანი სასუქების რაოდენობა 2010-2019 წწ. იცვლებოდა 108-166 კგ/ჰა ფარგლებში. 2019 წელს ნათესმა ფართობმა, 1990 წლის დონის მხოლოდ 29% შეადგინა. გრაფიკ 1.8.9.-ზე მოცემულია ერთწლიანი და მრავალწლიანი კულტურებით დაკავებული ფართობები და 1990-2019 წლებში ნიადაგში შეტანილი აზოტიანი (N) სასუქი. გამოყენებული აზოტიანი სასუქების და 1 ჰა-ზე აზოტიანი სასუქის რაოდენობა წლიდან წლამდე მნიშვნელოვნად იცვლებოდა.

ნახ. 1.8.9. ერთწლიანი და მრავალწლიანი კულტურებით დაკავებული ფართობები და ნიადაგში შეტანილი აზოტიანი სასუქი 1990-2019 წლებში 1990 1995 2000 2005 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 ნათესი ფართობი ერთწლიანი კულტურებით, 1000 ჰა 702 453 611 540 275 262 260 267 275 264 240 220 207 203 ფართობი მრავალწლიანი კულტურებით, 1000 ჰა 322 296 259 106 121 121 121 125 106 106 110 121 121 121 აზოტიანი სასუქი,1000 ტონა 46 37 48 46 50 43 49 65 51 50 51 40 41 35 კგ აზოტიანი სასუქი ჰა-ზე 45 49 55 71 126 112 129 166 134 135 146 117 125 108

საქონლის მაქსიმალური რაოდენობა 1990 წელს დაფიქსირდა. 1991-1995 წლებში საქონლის რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა, ბოლო წლების (2017-2019 წლები) განმავლობაში კი მეტ-ნაკლებად დასტაბილურდა (გრაფიკი 1.8.10.). 2014 წლიდან საქონლის სულადობა მიღებულია "სოფლის მეურნეობის 2014 წლის აღწერის" საფუძველზე.

ნახ. 1.8.10.. მსხვილფეხა რქოსანი საქონლის, ცხვრებისა და ღორების სულადობა (ათასი სული) 1990-2019 წლებში

სასურსათო უსაფრთხოება არის საზოგადოების აუცილებელი საარსებო პირობა. სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საფუძველი სასურსათო დამოუკიდებლობაა. საქართველოში დაბალია ადგილობრივი სასურსათო პროდუქტებით მოსახლეობის უზრუნველყოფის დონე. მოხმარებული ხორცისა და რძის პროდუქტების მნიშვნელოვანი წილი (50%-ზე მეტი) იმპორტირებულია (ცხრილები 1.8.3.ა. და 1.8.3. ბ.). გარდა ამისა, დაბალია საარსებოდ მნიშვნელოვანი პროდუქტების - ხორცისა და რძის პროდუქტების მოხმარება. ერთ სულ მოსახლეზე ხორცის მოხმარება (დაახლოებით 40 კგ) მნიშვნელოვნად ნაკლებია, ვიდრე ევროკავშირში (2016 წელს ერთ სულ მოსახლეზე საშუალოდ 64 კგ). 2016 წელს საქართველოში ერთ სულ მოსახლეზე რძის პროდუქტების მოხმარება შეადგენდა 184 კგ-ს, ხოლო ევროპაში 288 კგ-ს.

ცხრილი 1.8.3.ა. ერთ სულ მოსახლეზე ხორცის მოხმარება და იმპორტის წილი

ინდიკატორი	საქონლის ხორცი				ღორის ხორცი				ცხვრისა და თხის ხორცი
	2016	2017	2018	2019	2016	2017	2018	2019	2016	2017	2018	2019
მოხმარება (კგ/სული)	7.4	7.6	8.2	8.5	10.8	11.2	11.3	12.1	1.5	2.0	2.7	1.8
იმპორტი, %	21	24	24	29	56	59	54	56	15	11	7	12

ინდიკატორი	ფრინველის ხორცი				სულ ხორცი
	2016	2017	2018	2019	2016	2017	2018	2019
მოხმარება (კგ/სული)	21.2	20.1	20.1	20.8	40.8	41.0	42.2	43.2
იმპორტი, %	70	70	69	70	55	55	53	56

ცხრილი 1.8.3.ბ. ერთ სულ მოსახლეზე ხორცის მოხმარება და იმპორტის წილი

სარძევე მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვისა და ღორების ნაკელის ნაწილი განთავსებულია ანაერობულ ლაგუნებში. ანაერობული ლაგუნის გამოყენება ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პრაქტიკაა მსხვილ მეურნეობებში ნაკელის შესანახად.

საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგების მნიშვნელოვანი ნაწილი ძალზე დეგრადირებულია, ძირითადად ნიადაგის ეროზიის გამო. შედეგად, საქართველოში ძალიან დაბალია სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის, სურსათის უვნებლობისა და ღარიბი მოსახლეობის საარსებოდ აუცილებელი ნიადაგის პროდუქტიულობა. მაგალითად, ქვეყნისთვის სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე მარცვლეულის (ხორბალი და სიმინდი) მოსავლიანობა (2.5 ტონა/ჰა) ბევრად ნაკლებია, ვიდრე ევროკავშირის ქვეყნებში (საშუალოდ ხორბლის 5.66 ტონა/ჰა და სიმინდის 8.8 ტონა/ჰა).

LULUCF (მიწათსარგებლობა, ცვლილებები მიწათსარგებლობაში და სატყეო მეურნეობა) სექტორი

ტყეები საქართველოს ერთ-ერთი უმთავრესი სიმდიდრეა. ტყეს, საქართველოს განახლებად ბუნებრივ რესურსებს შორის წამყვანი მრავალფუნქციური დანიშნულება აქვს, მათ შორის, როგორც ნახშირბადის ბუნებრივ შთანმთქმელს. რთული რელიეფისა და კონტრასტული კლიმატური პირობების გამო საქართველოს ტყეები ქმნიან უნიკალურ ეკოსისტემას. ტყე ფარავს საქართველოს მიწის დაახლოებით 2.77 მილიონ ჰექტარს, ეს ქვეყნის ტერიტორიის 39%-ია (აქ ვითვალისწინებთ აფახაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის ტყიან ტერიტორიებსაც). საქართველოს ტყეების 97-98% ბუნებრივი წარმოშობისაა, მათი შემადგენლობა, აღნაგობა, ზრდა-განვითარების პირობები და სხვა მახასიათებლები განაპირობებენ მდიდარ ბიოლოგიურ მრავალფეროვნებას. საქართველოს ტყეებში დაახლოებით 800-მდე სახეობის ხე და ბუჩქი იზრდება. დენდროფლორის მრავალფეროვნების მაჩვენებელია ენდემური მერქნიან მცენარეთა სიმრავლე, კერძოდ, საქართველოს ტყეებში 61 ადგილობრივი და 43 კავკასიის რეგიონისთვის დამახასიათებელი ენდემური სახეობებია გავრცელებული.

ტყით დაფარული ფართობების 98% მთის ფერდობებზე მოდის. მ.შ. ტყის მასივების 60%-ზე მეტი ისეთ ფერდობებზეა განლაგებული რომელთა დახრის კუთხეც 25 გრადუსზე მეტია. ტყეთა 24% 35 გრადუსზე მეტი დახრის მქონე ფერდობებზე იზრდება. მათი გამოყენება კანონით შეზღუდულია. ტყეების მხოლოდ 14%-ია განლაგებული ზღვის დონიდან 750 მეტრზე დაბლა. სამაგიეროდ თითქმის 60% ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე მეტ სიმაღლეზე იმყოფება.

ტყეების მნიშვნელოვანი ნაწილის მდგომარეობა ამჟამად არადამაკმაყოფილებელია, რაც გამოიხატება შემდეგში: ტყის ფართობების 54% წარმოდგენილია 0,5 და ნაკლები სიხშირის კორომებით, ხშირად ადგილი აქვს მერქნიან სახეობათა არასასურველ ცვლას (ძვირფასმერქნიანი სახეობების ადგილს იკავებს შედარებით დაბალი ღირებულების მეორადი წარმოშობის მერქნიანი სახეობები), ხშირია ეროზიული პროცესები, ნიადაგის და კორომების დეგრადირება, ადგილი აქ ტყის გავრცელების ზედა საზღვრის - სუბალპური ტყეების მნიშვნელოვნად დაბლა დაწევას, საკმაოდ დიდი ფართობებით არის წარმოდგენილი დაბალი სიხშირის კორომები ხშირი მარადმწვანე ქვეტყით და მაღალი ბალახეულობით, სადაც ტყეების ბუნებრივი განახლება ფაქტობრივად არ მიმდინარეობს, საკმაოდ შემცირებულია ტყეებში ძვირფასმერქნიან სახეობათა (წაბლი, თელა, ნეკერჩხალი, უთხოვარი, ბზა და სხვა) რაოდენობა, მათი სხვადასხვა დანიშნულებით გამოყენების გამო. ტყეების აღდგენის და მოვლის ღონისძიებები მოითხოვს დიდ ფინანსურ რესურსებს, რაც აფერხებს დეგრადირებული ტყის ფართობების ფართომასშტაბიან აღდგენა-რეაბილიტაციას. ვინაიდან ტყისა და სატყეო მიწების კატეგორიზაცია ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციისა და ბუნებრივი რესუსების გონივრული გამოყენების საფუძველს ქმნის. მოდელირებაში ის შესულია როგორც ერთ-ერთ იმ ღონისძიებათგანი,  რომლის სრულყოფილად განხორციელების შედეგად გაიზრდება ტყის როგორც ნახშირბადის დამგროვებელი რეზერვუარის პოტენციალი.

LULUCF (მიწათსარგებლობა, ცვლილებები მიწათსარგებლობაში და სატყეო მეურნეობა) სექტორი, არის IPCC მიერ სპეციალურად სხვადასხვა კატეგორიის მიწებზე, სხვადასხვა აქტივობებით (მაგ., სატყეო მეურნეობა, სოფლის მეურნეობა, ტორფის მოპოვება, ურბანიზაცია და სხვ.) მათ შორის, მიწის კატეგორიის ცვლილებებით გამოწვეული სათბურის გაზების ემისიების და შთანთქმების შესაფასებლად შექმნილი სექტორი.

სექტორში ემისიების და შთანთქმების აღრიცხვა მიმდინარეობს სულ ექვსი კატეგორიის მიწებზე (სატყეო მიწები, სახნავ-სათესი სავარგულები, მდელოები, ჭარბტენიანი მიწები, დასახლებები და სხვა მიწები), სადაც, როგორც უკვე აღინიშნა, სხვადასხვა აქტივობების და ასევე მიწების კატეგორიის ცვლილებების შედეგად წარმოიქმნება და ასევე იცვლება ემისიების რაოდენობა. სხვა სექტორებისგან განსხვავებით, LULUCF სექტორი არ არის მხოლოდ ნახშირორჟანგის ემიტორი, მას მისი შთანთქმის უნარიც გააჩნია, რაც შესაძლებლობას იძლევა ამ ორი ფუნქციის ურთიერთდაბალანსების ფონზე, დადგინდეს სექტორი ემიტორია თუ პირიქით, ნახშირბადის ე.წ. რეზერვუარს წარმოადგენს, ანუ შთანთქავს უფრო მეტს, ვიდრე აფრქვევს.

LULUCF სექტორში სათბურის გაზების ემისიების წარმომქმნელ ერთ-ერთ უმთავრეს ფაქტორს წარმოადგენს მიწათსარგებლობის კატეგორიებისა და მათი ფართობების ცვლილება. აქედან გამომდინარე LULUCF სექტორში ინვენტარიზაციის ჩატარებისას, ყოველთვის მიმდინარეობს მიწათსარგებლობაში ცვლილებების მონიტორინგი. სექტორში სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის დაწყების წინ დგება მიწათსარგებლობის მატრიცა (იხ. ცხრილი 1).

ცხრილი 1.9.1. საქართველოს მიწათსარგებლობის ცვლილებების მატრიცა 2016-2017 წლებისთვის (აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის რეგიონების ჩათვლით)

მიწათსარგებლობის კატეგორიები	ფართობი, ათასი ჰა
	2016 წ	2017 წ
სატყეო მიწები	2746.5	2747.1
სახნავ-სათესი სავარგულები	918.1	928.9
მდელოები	1996.5	1996.5
ჭარბტენიანი მიწები	835.1	835.1
დასახლებები	211.2	211.2
სხვა მიწები	921.0	909.6
სულ (ტერიტორიული წყლების ჩათვლით)	7628.4	7628.4

LULUCF სექტორში ჩატარებული უახლესი ინვენტარიზაციის მონაცემების თანახმად (2019 წ.), სექტორი წარმოადგენს ე.წ ნახშირბადის რეზერვუარს, ანუ, როგორც უკვე აღინიშნა, ის ნახშირბადის დამგროვებელია (იხ. ნახ.1.9.1.).

ნახ. 1.9.1. LULUCF სექტორში 1990-2017წწ. ნეტო შთანთქმა-ემისიების დინამიკა

როგორც ზემოთ მოცემული გრაფიკიდან ჩანს, სექტორში ყველაზე დიდი შთანთქმის მაჩვენებელი 1990 წელს ფიქსირდება (-6353.1 გგCO₂), შემდგომ თითქმის ყოველწლიურად ნარჩუნდება კლების ტენდეცია და 2004 წლისათვის შთანთქმა 35%-ით იკლებს (-4145.3გგCO₂). შემდეგ წლებში, პირიქით შედარებით დაბალი ტემპით, მაგრამ უკვე გვაქვს მატების ტენდენცია, ანუ 2017 წლისათვის შთანთქმა მოიმატებს 16%-ით, და შთანთქმის მაჩვენებელი -4923.8 გგCO₂ მიაღწევს.

ცხრილი 1.9.2. 2016-2017წწ LULUCF სექტორში შთანთქმა-ემისიების მაჩვენებლები (მე-4 ეროვნული შეტყობინება)

წელი	ტყის მიწები		სახნავ-სათესი სავარგულები				მდელოები		ნეტო ემისია-დაგროვება
			მრავალწლია­ნი ნარგავები		სახნავ სათესი მიწები
	ათასი ტC	გგ CO2	ათასი ტC	გგ CO2	ათასი ტC	გგ CO2	ათასი ტC	გგ CO2	ათასი ტC	გგ CO2
2016	1,532	-5,617	231	-847	339	-1,244	-794	2,912	1,308	-4,797
2017	1,521	-5,578	276	-1,013	339	-1,244	-794	2,912	1,343	-4,924

LULUCF სექტორში სათბურის გაზების ინვენტარიზაცია 1990-2017წწ-ისთვის ჩატარდა, მხოლოდ სამ ქვესექტორში (ტყის მიწები, სახნავ-სათესი სავარგულები და მდელოები), ეს ის ძირითადი ქვესექტორიებია, სადაც შთანქმა/ემისიები შედარებით დიდ მასშტაბებს აღწევს. როგორც ცხრილი 1.9.2-იდან ჩანს LULUCF სექტორში, სატყეო მიწებს სხვა ქვესექტორებთან შედარებით ყველაზე მაღალი შთანთქმის პოტენციალი აქვს. უნდა აღინიშნოს, რომ ქვესექტორი „მდელოები“, LULUCF სექტორში ერთადერთ ემიტორს წარმოადგენს, კონკრეტულად 2016 და 2017წწ-ის მიხედვით ემისიები წლიურად 2912 გგ CO₂ შეადგენს.

ნარჩენების სექტორი

ნარჩენების სექტორი კვლავ რჩება მნიშვნელოვან გამოწვევად საქართველოსთვის. ამის მიზეზია ნარჩენების არასწორი მართვა, რაც მოიცავს სახიფათო ნარჩენების სათანადო რეგულაციების არარსებობას, მოძველებული ნაგავსაყრელების არსებობას და მუნიციპალური ნარჩენების მნიშვნელოვანი ნაწილის განთავსებას ნაგავსაყრელებზე.

ნარჩენების სექტორში ემისიების წყაროებს წარმოადგენს არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელები და ჩამდინარე წყლები. ამ სექტორში 2017 წელს დაფიქსირდა სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების დაახლოებით 8.79% (1,562 GgCO₂eq). 2017 წელს ემისიები მყარი ნარჩენებიდან შეადგენდა სექტორის სათბურის გაზების 71%-ს, ხოლო ემისიები ჩამდინარე წყლებიდან წარმოადგენდა სრული ემისიების თითქმის 29%-ს, რაც თანაბრად იყო გამოწვეული საყოფაცხოვრებო და სამრეწველო ჩამდინარე წყლებისგან. ნარჩენების ინსინერაციის (სამედიცინო ნარჩენების) და კომპოსტირების ემისიები ეროვნულ ინვენტარიზაციაში ჯერ არ არის ასახული, თუმცა ეს ქმედებები რეალურად ხორციელდება ქვეყანაში.

ქვეყანაში არის 57 არასახიფათო მყარი ნარჩენების ნაგავსაყრელი (34 აქტიური, 23 დახურული და არა ფუნქციონირებადი), შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიის“ მართვაშია 54 ნაგავსაყრელი. საიდანაც დაიხურა 25 ნაგავსაყრელი, დაწყებულია 1 ნაგავსაყრელის დახურვის პროცედურა, ხოლო აქტიურია 28 ნაგავსაყრელი. შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიის“ მიერ, 2030 წლისთვის დაგეგმილია 6 ახალი რეგიონული ნარჩენების განთავსების ობიექტის მშენებლობა, ხოლო კომპანიის მართვაში არსებული (დარჩენილი) ნაგავსაყრელები დაიხურება ახალი ნარჩენების განთავსების ობიექტების მშენებლობის პარალელურად, 2030 წლისთვის.

საქართველოში ყოველწლიურად დაახლოებით 900 000 ტონა მუნიციპალური ნარჩენი წარმოიქმნება, საიდანაც დაახლოებით 700 000 ტონა განთავსდება ოფიციალურ ნაგავსაყრელებზე. დარჩენილი 200 000 ტონა იყრება უკანონო ნაგავსაყრელებზე (ხევებში, მდინარეების კალაპოტებში) ან იწვება ღია სივრცეებში. მიმდებარე ტერიტორიების და ზოგადად გარემოს დაბინძურების გარდა, უკანონო ნაგავსაყრელები მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის ადამიანის ჯანმრთელობას. ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მიხედვით, ქვეყანაში არსებული ყველა უკანონო ნაგავსაყრელი 2030 წლის ბოლომდე უნდა დაიხუროს ახალი ნარჩენების განთავსების ობიექტების მშენებლობის პარალელურად. პროცესები მუნიციპალურ დონეზე უკვე დაწყებულია. არ არსებობს მონაცემები მოსახლეობის იმ რაოდენობის შესახებ, რომელსაც აქვს ხელმისაწვდომობა ნარჩენების შეგროვების მომსახურებაზე. თუმცა, ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მიხედვით, ნარჩენების შეგროვების მაჩვენებელი 2025 წლისთვის უნდა იყოს 100%. ამასთან, ყველა მუნიციპალური ნარჩენი უნდა შეგროვდეს, ნაწილობრივ გადამუშავდეს და არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელებზე განთავსდეს.

მოსახლეობის დაახლოებით 80% არის მიერთებული საკანალიზაციო სისტემებზე. თუმცა ეს სისტემები 25-40 წლის წინ მოეწყო და ცუდ მდგომარეობაშია. საწარმოების უმეტესობა ვერ უზრუნველყოფს კანალიზაციის გაფილტვრას მაღალი ეფექტურობით და არცერთი არ ახორციელებს ბიოლოგიურ გაფილტვრას, რადგან მათი ტექნიკური საშუალებები მწყობრიდან არის გამოსული (MEPA, 2019). აღსანიშნავია, რომ 2022 წლის მონაცემებით, დასრულებულია თელავის, წყალტუბოს, ზუგდიდის, აბასთუმნის, ურეკის და ანაკლიის გამწმენდი ნაგებობების მშენებლობა. ამასთან, დასრულების ეტაპზეა ფოთის წყალარინების გამწმენდი ნაგებობის მშენებლობა. მიმდინარეობს დაბა გუდაურის და ქ. მარნეულის ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობის მშენებლობა.

წლების განმავლობაში ნარჩენების სექტორმა საქართველოში ნელი, მაგრამ სტაბილური ზრდა განიცადა და მოსალოდნელია, რომ ეს ტენდენცია მომავალშიც გაგრძელდეს. თუმცა, ნარჩენების სწორი მართვა ქვეყნის ერთ-ერთ პრიორიტეტად ბოლო წლებში იქცა. 2016 წელს საქართველოში შემუშავდა ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და მისი სამოქმედო გეგმა, რომელიც შეესაბამება ნარჩენების მართვის კოდექსს და ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შეთანხმებით გათვალისწინებულ შესაბამის დირექტივებს.

ნარჩენების სექტორის 2006 წლის IPCC სახელმძღვანელო მითითებებით იდენტიფიცირებულია ემისიის წყაროების შემდეგი კატეგორიები: მყარი ნარჩენების განთავსება (SWDL), მყარი ნარჩენების ბიოლოგიური დამუშავება (თერმული დამუშავება და კომპოსტირება), ნარჩენების ინსინერაცია და ღია წვა, და ჩამდინარე წყლების (საყოფაცხოვრებო, კომერციული და სამრეწველო ჩამდინარე წყლები) დამუშავება და ჩაშვება. ამაზე დაყრდნობით, საქართველო აღრიცხავს მხოლოდ მყარი ნარჩენების ნაგავსაყრელიდან (SWDL) და ჩამდინარე წყლების გაწმენდიდან (WWT) წარმოქმნილ სათბურის გაზების ემისიებს. ქვეყანაში არ ხდება მუნიციპალური მყარი ნარჩენების ინსინერაცია (გარდა სამედიცინო ნარჩენებისა) ან თერმული დამუშავება. თუმცა, მექანიკური კომპოსტირების და სამედიცინო ნარჩენების დაწვის პრაქტიკა უკვე არსებობს.

ნარჩენების სექტორი წარმოადგენს სათბურის გაზების ემისიების ერთ-ერთ ძირითად ემიტორს. მყარი ნარჩენების და საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლების ქვესექტორები წლების განმავლობაში რჩება სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაციის საკვანძო კატეგორიებს შორის. ამ სექტორში გრძელდება სათბურის გაზების ემისიების ზრდა. სათბურის გაზების ემისიების უახლესი ეროვნული ინვენტარიზაციის მიხედვით, რომელიც მოიცავს 1990-2017 წლებს, ნარჩენების სექტორის ემისიები შეადგენდა სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების დაახლოებით 8.79%-ს (1,562 GgCO₂eq) 2017 წელს. სექტორს შიგნით, მყარი ნარჩენების ემისიები შეადგენდა სექტორის სათბურის გაზების 71%-ს, ხოლო ემისიები ჩამდინარე წყლების მართვიდან წარმოადგენდა დარჩენილ 29%-ს, რომელშიც დაახლოებით თანაბარი წილი შეჰქონდა საყოფაცხოვრებო და სამრეწველო ჩამდინარე წყლებს.

ნახ. 1.10.1. სათბურის გაზების ემისიების ტრენდი ნარჩენების სექტორიდან (საქართველოს სგ ეროვნული კადასტრი 1990-2017)

ქვესექტორებს შორის მყარი ნარჩენები არის ემისიების ძირითადი წყარო. დარგობრივი ემისიების განაწილება ქვესექტორებს შორის წლების მიხედვით წარმოდგენილია ქვემოთ:

ნახ. 1.10.2. სათბურის გაზების ემისიების ტრენდები (ტონებში) ნარჩენების სექტორიდან ქვესექტორების წილებით (საქართველოს სგ ეროვნული კადასტრი 1990-2017)

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ საქართველოს სათბურის გაზების ინვენტარიზაცია ჯერ-ჯერობით აღრიცხავს მხოლოდ ამ ორ ქვესექტორს. გრძელვადიან პერსპექტივაში აისახება სხვა ქვესექტორები, რომლებიც იდენტიფიცირებულია UNFCCC-ის საანგარიშგებო სახელმძღვანელოებში და სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის IPCC-ის სახელმძღვანელო მითითებებში. კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია სამოქმედო გეგმა (2021-2023) ასახავს კომპოსტირების ემისიების პროგნოზებს 2020 წლიდან, რადგან ეს პრაქტიკა უკვე მოქმედებს საქართველოში. დეგგ ინარჩუნებს ამ მიდგომას პროგნოზირებისთვის, მაგრამ ფაქტობრივი მონაცემები ეფუძნება სათბურის გაზების უახლესი ინვენტარიზაციასა (2019) და ორწლიურ ანგარიშში (2019) გამოყენებულ მიდგომას სექტორის სტრუქტურისადმი.

2. საქართველოს დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი ხედვა

ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის (NDC) განახლებულ დოკუმენტში (2021), შესაბამის სტრატეგიასა („საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია”) და სამოქმედო გეგმაში („კლიმატის ცვლილების სამოქმედო გეგმა 2021-2023“) საქართველომ დასახა სგ ემისიის შემცირების რეალური მიზნები 2030 წლისათვის, დამყარებული „აღმავალი და დაღმავალი მიდგომის“ გამოთვლებზე კონკრეტული სექტორული პოლიტიკების, ღონისძიებების და ტექნოლოგიების საფუძველზე. თუმცა კლიმატის ცვლილების გრძელვადიანი პოლიტიკის დასაგეგმად საჭიროა „იდეალური მომავლის მოდელის“ მკაფიო ხედვა, რომელიც აჩვენებს, თუ საით უნდა იყოს პოლიტიკა მიმართული, და საით უნდა მოხდეს ძალისხმევის მობილიზება მისი განხორციელებისათვის.

ამ მიზნით, საქართველო აცხადებს „ნახშირბად ნეიტრალურობას“ როგორც მიზანს და მიმართავს თავის ძალისხმევას მის მისაღწევად 2050 წლისთვის.

სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები 2050 წლისათვის

წინამდებარე თავში მოხაზულია სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიების დიაპაზონი 2050 წლისთვის საქართველოს ოპტიმისტური და პესიმისტური განვითარების სცენარების ტრაექტორიებს შორის, რომელთათვისაც გამოყენებულია სექტორისათვის სპეციფიკური მოდელები და მეთოდოლოგიები. ყოველი სექტორისათვის შემოთავაზებულია მონიტორინგის, ანგარიშგებისა და ვერიფიკაციისათვის (MRV) მონაცემების შეგროვების სავარაუდო მეთოდოლოგია (გამოყენებული მეთოდოლოგის სანახავად იხ. დანართი N1 მეთოდოლოგია და პროგნოზები - გამოყენებული მოდელები, აღწერა, დაშვებები, პარამეტრები. სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები 2050 წლისათვის).

სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები საბაზისო (WoM) სცენარის შემთხვევაში და სექტორული ემისიების წილი შეფასებულია სექტორული ემისიების პროგნოზებიდან (იხ. დანართ N1-ის შესაბამის სექტორულ პარაგრაფებში). შედეგები მოცემულია ნახ.2.1.1 და ცხრილებში 2.1.1-2.1.2.

სგ ემისიები (მმცტ ჩათვლით) 2050 წლისათვის მიაღწევს 40,313 გგ CO₂-ექ ოპტიმისტური საბაზისო სცენარისთვის და 32,499 გგ CO₂-ექ პესიმისტური საბაზისო სცენარისათვის. სათბურის გაზების ემისიები (მმცტ გარეშე) 2050 წლისათვის მიაღწევს 44,808 გგ CO₂-ექ ოპტიმისტური საბაზისო სცენარისთვის და 36,995 გგ CO₂-ექ პესიმისტური საბაზისო სცენარისთვის.

ნახ. 2.1.1..სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები WoM ოპტიმისტური და WoM პესიმისტური სცენარებისათვის

ცხრილი 2.1.1 სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები (გგ CO₂-ექ) საბაზისო (WoM) ოპტიმისტური სცენარით

სექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგეტიკა	11,015	13,428	16,573	20,384	23,410	26,610	31,473	34,364
ინდუსტრია	1,737	2,155	2,566	3,005	3,461	3,915	4,380	4,846
სოფლის მეურნეობა	2,775	2,240	2,386	2,531	2,636	2,740	2,780	2,820
ნარჩენები	1,559	1,553	1,636	1,670	1,777	1,952	2,251	2,779
სულ (მმცტ გარეშე)	17,086	19,376	23,161	27,590	31,284	35,217	40,884	44,808
მმცტ	-4,797	-4,885	-4,820	-4,755	-4,690	-4,625	-4,560	-4,496
სულ (მმცტ ჩათვლით)	12,289	14,491	18,341	22,835	26,594	30,592	36,324	40,313

ცხრილი 2.1.2 სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები (გგ CO₂-ექ) საბაზისო (WoM) პესიმისტური სცენარით

სექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგეტიკა	11,015	13,432	16,594	20,101	22,091	23,745	26,795	28,544
ინდუსტრია	1,737	2,155	2,566	2,955	3,290	3,549	3,751	3,902
სოფლის მეურნეობა	2,775	2,240	2,250	2,260	2,357	2,453	2,511	2,569
ნარჩენები	1,559	1,553	1,602	1,647	1,703	1,774	1,864	1,980
სულ (მმცტ გარეშე)	17,085	19,380	23,011	26,963	29,441	31,522	34,920	36,995
მმცტ	-4,797	-4,885	-4,820	-4,755	-4,690	-4,625	-4,560	-4,496
სულ (მმცტ ჩათვლით)	12,289	14,495	18,192	22,208	24,751	26,897	30,360	32,499

ცხრილი 2.1.3. სექტორული სათბურის გაზების ემისიების წილი საერთო ეროვნულ ემისიებში

სექტორი	WoM ოპტიმისტური სცენარი					WoM პესიმისტური სცენარი
	2020	2030	2040	2050		2020	2030	2040	2050
ენერგეტიკა	69%	74%	76%	77%		69%	75%	75%	77%
ინდუსტრია	11%	11%	11%	11%		11%	11%	11%	11%
სოფლის მეურნეობა	12%	9%	8%	6%		12%	8%	8%	7%
ნარჩენები	8%	6%	6%	6%		8%	6%	6%	5%
სულ (მმცტ გარეშე)	100%	100%	100%	100%		100%	100%	100%	100%
მმცტ	-25%	-17%	-13%	-10%		-25%	-18%	-15%	-12%
სულ (მმცტ ჩათვლით)	75%	83%	87%	90%		75%	82%	85%	88%

სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების შემცირებისა და შთანთქმის გაძლიერების პროგნოზები 2050 წლისათვის

სათბურის გაზების შერბილების სცენარებისათვის (დამატებითი ღონისძიებების გარეშე - WeM²³ და დამატებითი ღონისძიებებით - WaM²⁴) პროგნოზები ეყრდნობა სექტორული სგ ემისიების პროგნოზებს WeM და WaM სცენარებისათვის (იხ. დანართი N1 მეთოდოლოგია და პროგნოზები - გამოყენებული მოდელები, აღწერა, დაშვებები, პარამეტრები. სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები 2050 წლისათვის).

სცენარი არსებული და დაგეგმილი ზომებით (WEM)

მოსალოდნელი სგ ემისიები (მმცტ ჩათვლით) 2050 წლისათვის იქნება 24,736 გგ CO₂-ექ WeM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 19,134 გგ CO₂-ექ WeM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში; ხოლო მმცტ გარეშე სათბურის გაზების ემისიები 2050 წელს გაუტოლდება 32,868 გგ CO₂-ექ WeM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 27,267 გგ CO₂-ექ WeM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

ნახ. 2.2.1. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO2-ექ) WeM ოპტიმისტური (მარცხნივ) და WeM პესიმისტური (მარჯვნივ) სცენარებისათვის

ცხრილი 2.2.1. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO₂-ექ), WeM ოპტიმისტური სცენარი

სექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგეტიკა	11,015	11,385	12,393	13,951	16,107	18,259	21,899	24,391
ინდუსტრია	1,737	2,155	2,460	2,826	3,144	3,425	3,716	3,964
სოფლის მეურნეობა	2,775	2,240	2,341	2,442	2,501	2,560	2,498	2,435
ნარჩენები	1,559	1,098	1,428	1,462	1,468	1,562	1,735	2,078
სულ (მმცტ გარეშე)/	17,085	16,879	18,621	20,680	23,220	25,806	29,848	32,868
მმცტ/LULUCF	-4,797	-5,126	-5,464	-5,801	-6,384	-6,967	-7,550	-8,133
სულ (მმცტ ჩათვლით)	12,289	11,752	13,157	14,879	16,835	18,839	22,298	24,736

ცხრილი 2.2.2. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO₂-ექ) WeM პესიმისტური სცენარი

სექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგეტიკა	11,015	11,383	12,391	13,610	15,295	16,243	18,788	20,607
ინდუსტრია	1,737	2,155	2,375	2,710	2,933	3,066	3,152	3,169
სოფლის მეურნეობა	2,775	2,240	2,212	2,184	2,251	2,318	2,265	2,211
ნარჩენები	1559	1,098	1,404	1,439	1,395	1,384	1,348	1,279
სულ (მმცტ გარეშე)	17,085	16,876	18,382	19,943	21,874	23,011	25,554	27,267
მმცტ	-4,797	-5,126	-5,464	-5,801	-6,384	-6,967	-7,550	-8,133
სულ (მმცტ ჩათვლით)/	12,289	11,750	12,918	14,141	15,489	16,043	18,004	19,134

ცხრილი 2.2.3. სექტორული სათბურის გაზების ემისიების წილი ეროვნულ სგ ემისიებში

სექტორი	WeM ოპტიმისტური სცენარი					WeM პესიმისტური სცენარი
	2020	2030	2040	2050		2020	2030	2040	2050
ენერგეტიკა	67%	67%	71%	74%		67.45%	68.21%	70.56%	75.54%
ინდუსტრია	13%	14%	13%	12%		13%	14%	13%	12%
სოფლის მეურნეობა	13%	12%	10%	7%		13%	11%	10%	8%
ნარჩენები	7%	7%	6%	6%		7%	7%	6%	5%
სულ (მმცტ გარეშე)/	100%	100%	100%	100%		100%	100%	100%	100%
მმცტ	-30%	-28%	-27%	-25%		-30%	-29%	-30%	-29%
სულ (მმცტ ჩათვლით)	70%	72%	73%	75%		70%	71%	70%	71%

სცენარი დამატებითი ზომებით (WAM)

სათბურის გაზების მოსალოდნელი სუფთა ემისიები (მმცტ ჩათვლით) 2050 წლისათვის მიაღწევს -20 გგ CO₂-ექ WaM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და -801 გგ CO₂-ექ WaM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში; ხოლო სათბურის გაზების ემისიები 2050 წლისთვის (მმცტ გარეშე) მიაღწევს 10,720 გგ CO₂-ექ WaM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 9,939გგ CO₂-ექ WaM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

ნახ. 2.2.22. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO2-ეკვ) WaM ოპტიმისტური (მარცხნივ) და WaM პესიმისტური (მარჯვნივ) სცენარებით

ცხრილი 2.2.4. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO₂-ექ) WaM ოპტიმისტური სცენარით

სექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგეტიკა	11,014	12,248	10,736	10,663	11,151	8,802	7,047	4,969
ინდუსტრია	1,737	2,072	2,330	2,547	2,634	2,646	2,693	2,622
სოფლის მეურნეობა	2,775	2,240	2,296	2,352	2,376	2,400	2,221	2,042
ნარჩენები	1,559	1,518	1,313	1,049	1,035	1,020	1,033	1,087
სულ (მმცტ გარეშე)	17,085	18,077	16,675	16,611	17,196	14,868	12,994	10,720
მმცტ	-4,797	-5,452	-6,333	-7,214	-8,095	-8,976	-9,857	-10,740
სულ (მმცტ ჩათვლით)	12,288	12,625	10,341	9,396	9,101	5,892	3,136	-20

*ჩათვლილია დამატებითი CH₄ ამოღების პოტენციალი

ცხრილი 2.2.5. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO₂-ექ), WaM პესიმისტური სცენარით

სექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგეტიკა	11,014	11,650	10,774	10,775	10,974	8,759	7,132	5,191
ინდუსტრია	1,737	2,072	2,330	2,505	2,507	2,408	2,322	2,140
სოფლის მეურნეობა	2,775	2,240	2,174	2,108	2,143	2,178	2,023	1,868
ნარჩენები	1,559	1,074	1,162	1,160	1,080	993	892	740
სულ (მმცტ გარეშე)	17,085	17,036	16,440	16,548	16,704	14,338	12,369	9,939
მმცტ	-4,797	-5,452	-6,333	-7,214	-8,095	-8,976	-9,857	-10,740
სულ (მმცტ ჩათვლით)	12,288	11,583	10,107	9,334	8,609	5,362	2,511	-801

ცხრილი 2.2.6. სექტორული სათბურის გაზების ემისიების წილი ეროვნულ სგ ემისიებში WaM სცენარებისათვის

სექტორი	WaM ოპტიმისტური სცენარი					WaM პესიმისტური სცენარი
	2020	2030	2040	2050		2020	2030	2040	2050
ენერგეტიკა	68%	64%	59%	46%		67%	66%	61%	50%
ინდუსტრია	12%	15%	18%	25%		12%	15%	17%	21%
სოფლის მეურნეობა	12%	14%	16%	19%		13%	13%	15%	18%
ნარჩენები	8%	6%	7%	10%		6%	7%	7%	6%
სულ (მმცტ გარეშე)	100%	100%	100%	100%		100%	100%	100%	100%
მმცტ	-30%	-44%	-61%	-101%		-31%	-44%	-63%	-105%
სულ (მმცტ ჩათვლით)	70%	57%	40%	-1%		69%	56%	37%	-5%

ამდენად, 2050 წლისათვის საქართველო ორივე - პესიმისტური და ოპტიმისტური - სცენარის შემთხვევაში შეძლებს გახდეს ნახშირბად-ნეიტრალური (იხ. ცხრილები 2.2.4 და 2.2.5).

ხედვა 2050 წლისათვის

ნახშირბად-ნეიტრალურობა საუკუნის შუაწელისათვის არის საქართველოს დაბალემისიიანი გრძელვადიანი განვითარების საბოლოო მიზანი. თუმცა აღსანიშნავია, რომ ეს შეუძლებელი ჩანს მხოლოდ არსებული ღონისძიებების საშუალებით (WEM) და ეს მიზანი შეიძლება მიღწეულ იქნეს მხოლოდ დამატებითი ღონისძიებებით (WAM) სცენარების შემთხვევაში, რაც ნიშნავს იმას, რომ გადამწყვეტი მნიშვნელობა ექნება ინოვაციური პოლიტიკის და ახალი ტექნოლოგიების დანერგვას და საერთაშორისო ტექნიკურ, ტექნოლოგიურ და ფინანსურ დახმარებას, რათა მიღწეულ იქნეს ნახშირბად-ნეიტრალურობა, განსაკუთრებით, ოპტიმისტური განვითარების სცენარის შემთხვევაში. ეს პროგნოზი კიდევ ერთხელ ადასტურებს ტექნოლოგიური გადაიარაღების აუცილებლობას გრძელვადიან პერსპექტივაში.

საქართველოს განზრახული აქვს გახდეს „მწვანე“ 2050 წლისათვის ენერგოეფექტურ ტექნოლოგიებზე და განახლებად ენერგიებზე გადასვლის გზით. ტექნოლოგიური გადაიარაღება და მოდერნიზაცია განიხილება, როგორც უმთავრესი საშუალება როგორც ეკონომიკური განვითარებისათვის, ისე დეკარბონიზაციისათვის, -- გაზრდილი ეფექტურობის, დანაკარგების მინიმიზაციის და დაბალემისიიანი ტექნოლოგიების გამოყენებით გზით. საქართველო გეგმავს ერთმანეთს შეურწყას დაბალემისიანი განვითარება და ეკონომიკური ზრდა ინოვაციების დანერგვით, რაც ამავდროულად შეამცირებს სგ ემისიებს.

3. გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების პრინციპები

3.1. კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის ხელშეწყობა ყველა დონეზე

კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ ქმედითი ბრძოლა გრძელვადიანი და რთულია, და მოითხოვს მნიშვნელოვან ტექნიკურ, ადამიანურ და ფინანსურ რესურსებს. აუცილებელია ამ პროცესის გონივრული მართვა ეროვნულ დონეზე და საჯარო და საქმიანი წრეების ფართო ჩართულობა სასურველი მიზნის მისაღწევად.

იმის გამო, რომ კლიმატის ცვლილება ფარავს ყველა სექტორს და იჭრება მთელს ეკონომიკაში და ცხოვრების ყველა სფეროში, კლიმატის ცვლილების პოლიტიკა და დაგეგმვა აუცილებლად მოიცავს ეკონომიკის მრავალ სექტორს და ცხოვრების მრავალ ასპექტს. აქედან გამომდინარე, კლიმატის განზომილების ინტეგრაცია ეროვნული და სექტორული განვითარების პოლიტიკებში არსებითი პირობაა ნებისმიერი „კლიმატური“ ქმედების რეალიზაციისათვის.

დეგგ კონცეფცია მოხაზავს 2050 წლისათვის სგ ემისიის შემცირების სავარაუდო დიაპაზონებს და სამიზნე მაჩვენებლებს პესიმისტური და ოპტიმისტური განვითარების ტრაექტორიებს შორის კლიმატისთვის რელევანტური ყოველი სექტორისათვის, და განსაზღვრავს შესაფერის შემარბილებელ ღონისძიებებს. ცხადია, რომ ეს აქტივობები გათვალისწინებულია ეკონომიკის შესაბამის სექტორში და ამგვარად, უნდა აისახონ შესაბამის სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმაში. აქედან გამომდინარე, სექტორული და ეროვნული პოლიტიკების ჰორიზონტალური და ვერტიკალური კოორდინაცია აუცილებელია მათი წარმატებული განხორციელებისათვის.

ეკონომიკის სექტორებთან კლიმატის ცვლილების თანაკვეთის პრობლემის გადაწყვეტისთვის საქართველომ ჩამოაყალიბა სამთავრობო ორგანო კლიმატის ცვლილების საბჭო სექტორულ სამინისტროებს შორის კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული ქმედებების კონსოლიდაციისა და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული ყველა პოლიტიკური დოკუმენტის განხილვის, მოწონების და მიღების რეკომენდაციის გაცემისათვის, ასევე მათ განხორციელებაზე საერთო ზედამხედველობის გაწევისათვის. დამატებით, ქვეყანა მუშაობს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კანონზე, რომელიც საკანონდებლო დონეზე დაარეგულირებს კლიმატის ცვლილების საკითხებს.

კონცეფციით დასახული მიზნების მისაღწევად არსებითად მნიშვნელოვანია ოფიციალურ სამთავრობო სტრუქტურებთან ერთად, ასევე, დამოუკიდებელი ტექნიკური ექსპერტების, მეცნიერების და კვალიფიციური არასამთავრობო ორგანიზაციების ჩართვა ღონისძიებების შემუშავების, განახლების, მონიტორინგის, შეფასების და განხორციელების პროცესებში.

კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის წარმატება შეუძლებელია სათანადო საჯარო გათვითცნობიერებულობის და ქცევის შეცვლის გარეშე ენერგიისა და საკვების მოხმარების მიმართ, წყლის და სხვა რესურსების, ენერგიის დაზოგვის და ეფექტურობის მიმართ. კლიმატის შესახებ საკითხების შეტანა სკოლებსა და უმაღლესი განათლების პროგრამებში, კლიმატზე სპეციალიზებული ჟურნალისტების მომზადება, კლიმატის ცვლილების თემების ჩართვა მედიის პროგრამებში, საინფორმაციო შეხვედრები და სხვა ღონისძიებები უფრო გაძლიერდება ამ ჩარჩო-სტრატეგიით განსაზღვრული, ტრანსფორმაციაზე ორიენტირებული პოლიტიკის გატარების კვალდაკვალ, რაც დაეხმარება საზოგადოებას, ფეხი აუწყოს ცვლილებებს.

ბიზნესის ჩართვას კლიმატის ცვლილების წინააღმდეგ მიმართულ საქმიანობებში გადამწყვეტი როლი აქვს, ერთი მხრივ, ღონისძიებების ინვესტირების თვალსაზრისით და, მეორე მხრივ, ცვალებად პირობებთან ბიზნესის ადაპტირებისა და სარგებლის მიღებისათვის ახლად შექმნილი შესაძლებლობებიდან, რომლებიც დაკავშირებულია ტექნოლოგიურ რეფორმებთან და მწვანე ეკონომიკასთან.

გონივრული და კარგად გააზრებული მართვა, დაბალანსებული დეკარბონიზაციასა და ეკონომიკურ ზრდას შორის, ვერტიკალური და ჰორიზონტალური კოორდინაციით, დაინტერესებულ პირთა, საჯარო და ბიზნესების ფართო წრის ჩართულობით, ხელს შეუწყობს კლიმატის წინააღმდეგ ბრძოლას და უზრუნველყოფს კონცეფციაში გაცხადებული გრძელვადიანი მიზნის მიღწევას.

3.2. გენდერული პერსპექტივის ასახვა

საქართველომ მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადადგა საერთაშორისო ვალდებულების აღებით, კონვენციების რატიფიცირებით,^25,26 ანტი-დისკრიმინაციული კანონმდებლობისა და ეროვნულ დონეზე რიგი პოლიტიკური დოკუმენტების მიღებით, რომლებიც მიმართულია ადამიანის უფლებათა დაცვისა და განმტკიცებისაკენ და ქალთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრისაკენ. საქართველოს კონსტიტუციით უზრუნველყოფილია და მხარდაჭერილია, არსებითი გენდერული თანასწორობა, ნაცვლად ფორმალური გენდერული თანასწორობისა. კერძოდ, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის შესაბამისად, სახელმწიფო იღებს განსაკუთრებულ ზომებს კაცებისა და ქალების არსებითი თანასწორობის უზრუნველსაყოფად და უთანასწორობის აღმოსაფხვრელად, რაც მათ შორის ითვალისწინებს ქალებისა და კაცების არატრადიციულ პროფესიულ სფეროში ეფექტურ ჩართულობას, სწავლასა და დასაქმებას გადაწყვეტილების მიმღებ დონეზე. საქართველოს კანონმდებლობა ითვალისწინებს გენდერულ როლებთან დაკავშირებულ გამოწვევებს და უზრუნველყოფს ქალებისა და გოგოების გაძლიერებას ყველა სფეროში, როგორც ეროვნულ, ასევე ადგილობრივ დონეზე.

მსოფლიო ბანკის კვლევით (Georgia Country Gender Assessment, Poverty and Equity Global Practice, World Bank Group, 2016), ქალების წარმომადგენლობა საქართველოში საქმიანობისა და პროფესიების კუთხით ძირითადად მოიცავს ჰუმანიტარულ, განათლებისა და ჯანდაცვის სექტორებს, რაც მნიშვნელოვნად ზღუდავს მათ ეკონომიკურ აქტივობას დაბალშემოსავლიანი სფეროებით. მომუშავე ქალების დაახლოებით 16.5% დასაქმებული არის სოფლის მეურნეობაში, ხოლო თითქმის ერთი მეოთხედი ჯანდაცვისა და განათლების სფეროებში (კაცების 4% -თან შედარებით, LFS 2018). საკმაოდ დაბალია ქალების წარმომადგენლობა სამრეწველო და სამეცნიერო სფეროებში. 2018 წელს მომუშავე ქალების მხოლოდ 6% იყო დასაქმებული სამრეწველო საქმიანობებში, ხოლო მეცნიერებების, ტექნოლოგიის, საინჟინრო და ტექნიკური პროფილის კურსდამთავრებულების რიცხვი შეადგენდა მხოლოდ 14%-ს. ეს რეალობა აისახება ქალებისა და კაცების წარმომადგენლობაზე ენერგეტიკაში, ინდუსტრიაში, ტრანსპორტში, სწორედ იმ დარგებში, სადაც ყველაზე მეტია სათბურის გაზების ემისია. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) 2020 წლის მაჩვენებლებით დასაქმებული კაცების 14% მუშაობს სამრეწველო სფეროში, ხოლო ქალების - 7.8%. სოფლის მეურნეობაში კაცების 22.4% და ქალების 16.5%, მშენებლობაში - კაცების 12% და ქალების 0.6%, ტრანსპორტში კი - კაცების 10% და ქალების 1%. ზოგიერთ სექტორში არის განსხვავება ხელფასებში, ხოლო ფაქტობრივ ანაზღაურებაში განსხვავება სახეზეა თითქმის ყველა მიმართულებით მრეწველობის, ტრანსპორტისა და სოფლის მეურნეობის ჩათვლით ²⁷.

საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები არის ის სფერო საქართველოში, სადაც ქალები შედარებით მეტადაა წარმოდგენილი, მათ შორის, ეკოლოგია ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარულია. თუმცა, ამ მიმართულებითაც, გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე მყოფი ქალების რიცხვი საკმაოდ დაბალია კაცებთან მიმართებაში. გენდერული პერსპექტივის გათვალისწინება უმნიშვნელოვანესია კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავებისას, მათ შორის, გარემო ფაქტორების სიტუაციის ანალიზისა და მოსახლეობის ცხოვრების ხარისხზე ცვლილებების ზეგავლენის შეფასებისას. ასევე, ადაპტაციის კუთხით, რადგანაც ქალებზე, გოგოებსა და მათი სპეციფიკური საჭიროებების ჯგუფებზე განსაკუთრებით მოქმედებს კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული გამოწვევები. გენდერული პერსპექტივის გათვალისწინება ასევე რელევანტურია კლიმატის ცვლილების შერბილების კუთხით. შესაბამისად, ზემოთ აღნიშნული გამოწვევებიდან გამომდინარე, სტრატეგიული დოკუმენტებისა და მათი სამოქმედო გეგმების შემუშავებისა და განხორციელებაში, მოკლე თუ გრძელვადიანი დაგეგმვის პროცესებში, დეგგ კონცეფციასა და მისი მოქმედების სრულ პროცესში გათვალისწინებული უნდა იქნეს გენდერული პერსპექტივა, რაც გულისხმობს:

• ქალების თანაბარ წვდომას დაბალემისიიანი განვითარების ეკონომიკური და სოციალური ტრანსფორმაციის პროცესებში;

• ქალების ეფექტიან მონაწილეობას დაბალემისიიანი განვითარების დაგეგმვის, მონიტორინგისა და განახლების პროცესებში;

• ქალების მნიშვნელოვან ჩართულობას ტექნოლოგიური საჭიროებების შეფასებისა და შემოტანის პროცესებში და, განსაკუთრებით, ხელშემწყობი გარემოს შექმნის, შესაძლებლობათა გაძლიერების და მომსახურეობების მიწოდების პროცესებში;

• ქალების გამოცდილების, ცოდნისა და შესაძლებლობების ეფექტურად გამოყენებას საკონსულტაციო მომსახურებისას, მათ შორის, ეკონომიკური, გარემოსდაცვითი და კლიმატის ცვლილების ყველა სექტორში, როგორც ადგილობრივ, ისე ეროვნულ დონეზე;

• ქალების თანაბარ და ეფექტიან ჩართულობას შერბილების სექტორულ ღონისძიებებში.

• საქართველოში მცხოვრები ქალების მაღალი პროფესიონალიზმისა და ტექნიკური ცოდნის გათვალისწინებით, გარემოს დაცვის, კლიმატის ცვლილებისა და რელევანტურ სფეროებში, დეგგ კონცეფცია არსებითი თანასწორობის მიღწევის მიზნით უზრუნველყოფს ქალების ჯეროვან ჩართულობას, პროფესიული განვითარების ხელშეწყობას დეგგ კონცეფციის მოქმედებისა და დეგ სტრატეგიების განხორციელების მთელ პროცესში 2050 წლამდე.

3.3. ტექნოლოგიური გარდაქმნა და განახლება

საქართველოში კლიმატტექნოლოგიების დანერგვისა და ფართოდ გავრცელების პოლიტიკა

საქართველოს კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის ერთ-ერთი პრიორიტეტული გამოწვევა ტექნოლოგიური გარდაქმნის მწვავე აუცილებლობაა. ეკონომიკის თითქმის ყველა სექტორში არსებული ტექნოლოგიები მოძველებული და შესაბამისად, არაეფექტურია, ისინი არაა გამიზნული სათბურის გაზების შემცირების და/ან კლიმატის ცვლილების საფრთხეების შესამცირებლად. შესაბამისად, ქვეყნისათვის კრიტიკულად აუცილებელია ტექნოლოგიური გარდაქმნა, როგორც კლიმატის ცვლილებასთან და მის უარყოფით შედეგებთან ბრძოლაში საერთაშორისო და ეროვნული ვალდებულებების შესასრულებლად, ასევე ქვეყნის მდგრადი ეკონომიკური და სოციალური განვითარებისათვის. ვინაიდან კლიმატის ცვლილება მეტ-ნაკლებად ეხება ეკონომიკის ყველა სექტორს, ამ პროცესის შერბილება, ტემპის დაგდება, შეუძლებელია ეკონომიკის სექტორების ტექნოლოგიური მოდერნიზაციის გარეშე. ამის გათვალისწინებით, საქართველოს დეგგ კონცეფცია დაბალემისიანი განვითარების საფუძვლად სწორედ ეკონომიკის სექტორების და ზოგადად ქვეყნის ტექნოლოგიურ გარდაქმნას განიხილავს.

ინოვაციური ტექნოლოგიები ზოგადად და მათ შორის კლიმატ-ტექნოლოგიები, „ისევე როგორც ქვეყანაში მათი დანერგვისა და გავრცელების ტექნიკურ-ეკონომიკური პოტენციალი, წარმოადგენს ეკონომიკის მთავარ მამოძრავებელ ფაქტორებს, რომლებიც განაპირობებენ მდგრადი განვითარების ეფექტურობას და ზრდის ტემპის მდგრადობას. შესაბამისად, ამ მიმართულებით ჩატარებულ კვლევებსა და ინოვაციების დანერგვას აქვს სტრატეგიული მნიშვნელობა კლიმატტექნოლოგიების დანერგვისა და განვითარების პროცესისათვის.

კლიმატტექნოლოგიების დანერგვისა და გავრცელების საერთაშორისო პროცესებში საქართველო აქტიურადაა ჩართული ჯერ კიდევ 1998 წლიდან, კლიმატტექნოლოგიებთან დაკავშირებულ საერთაშორისო მოლაპარაკებებში მიღწეული შედეგები შესაბამისად აისახებოდა ეროვნულ დონეზე და ეს მიმართულება დეტალურადაა განხილული ყველა ეროვნულ შეტყობინებაში.

2000-2002 და 2010-2012 წლებში, გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის (GEF) დაფინანსებით, საქართველოში განხორციელდა კლიმატტენოლოგიების საჭიროებების შეფასება. შეფასების პირველი პროცესი (2000-2002 წწ.), ძირითადად, მხოლოდ კლიმატ-ტექნოლოგიების საჭიროებების შეფასებაზე იყო ორიენტირებული ენერგეტიკისა და მრეწველობის სექტორისათვის. კლიმატტექნოლოგიების საჭიროებების შეფასების მეორე პროცესი (2010-2012 წწ.) უფრო მასშტაბური იყო და მის ფარგლებში შეფასდა მეტი სექტორი, როგორც სათბურის გაზების შემამცირებელი, ასევე საადაპტაციო ტექნოლოგიების საჭიროებები, მათი დანერგვისა და გავრცელების პროცესის ბარიერები და გამოიკვეთა კონკრეტული საპროექტო წინადადებები.

საქართველოში, 2022-2023 წლებში მიმდინარეობს „ტექნოლოგიების საჭიროებების შეფასების“ მესამე ეტაპი და ეს პროცესი იმით განსხვავდება წინა ორისგან, რომ განვითარებადი ქვეყნებისათვის უკვე არსებობს ფინანსური წყარო („კლიმატის მწვანე ფონდი“ კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის ფინანსური მექანიზმი), რომელთანაც ქვეყანებს შუძლიათ დასაფინანსებლად წარადგინონ მათ მიერ პრიორიტეტულად შერჩეულ კლიმატტექნოლოგიებზე მომზადებული საპროექტო წინადადებები და მოითხოვონ შესაბამისი დაფინანსება ინოვაციური ტექნოლოგიების დასანერგად.

მიუხედავად საერთაშორისო პროცესებში აქტიურობისა, სამწუხაროდ, საქართველო ჯერ კიდევ მკვეთრად ჩამორჩება ტექნოლოგიური განვითარების სასურველ დონეს. ამჟამად, არ არის მოსალოდნელი, რომ ქვეყანა დამოუკიდებლად შეძლებს გადალახოს ტექნოლოგიური ბარიერები მხოლოდ თავისი რესურსებით, და ამ პრობლემის გადაჭრას ეროვნულ დონეზე დაგეგმილი გარდაქმნების გარდა დაჭირდება საერთაშორისო დახმარება. მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყანამ აქტიურად და ეფექტურად გამოიყენოს კლიმატ-ტექნოლოგიების დანერგვისათვის კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის ფარგლებში შექმნილი ფინანსური მექანიზმები და ტექნიკური დახმარებები. ვინაიდან კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციით შექმნილი კლიმატტექნოლოგიების გადაცემის პროცესი არაა მარტივი, იგი მრავალწახნაგოვანია და მოიცავს პოლიტიკურ, საკანონმდებლო, საკუთრების, ფინანსურ და ტექნიკურ მდგენელებს. აქედან გამომდინარე, უმეტეს შემთხვევაში კლიმატტექნოლოგიების დანერგვის სცენარის განხორციელება უფრო მეტ დროს, ცოდნას და ფინანსებს მოითხოვს, ვიდრე არსებული/მიმდინარე სცენარით ეკონომიკის განვითარება.

2050 წლამდე კლიმატტექნოლოგიების გადმოცემის პროცესს დეგგ კონცეფცია განიხილავს ორ ეტაპად.

პირველი ეტაპი (2030-2035 წლამდე), მოსამზადებელი-საპილოტე ფაზა როცა არსებული სტრატეგიებისა და გეგმების საფუძველზე უნდა შეირჩეს პრიორიტეტული სექტორების განვითარებისთვის აუცილებელი თანამედროვე კლიმატტექნოლოგიები, რომლებიც პრიორიტეტულია კლიმატის ცვლილების ფარგლებში აღებული ვალდებულებების შესასრულებლად.

ამ ეტაპზე უნდა მოხდეს მაქსიმალურად სწრაფად და ეფექტურად იმ სექტორებისა და ტექნოლოგიების პილოტირება, რომლებიც პრიორიტეტულად შეირჩა TNA-ში, NECP-ში და CAP-ში, და მზად არიან პროექტების პილოტირებისათვის (მომზადებულია ტექნიკურ-ეკონომიკური შეფასებები და ამის საფუძველზე კონკრეტული პროექტები).

მეორე ეტაპზე (2035 – 2050 წლამდე) ინოვაციური კლიმატტექნოლოგიების პილოტირება გრძელდება და წარმატებული კლიმატტექნოლოგიები ახდენენ ეკონომიკის ეფექტურად ტრანსფორმაციას.

ამ ეტაპზე უნდა მოხდეს პირველ ფაზაში პილოტირებული ტექნოლოგიების ფართოდ გავრცელების ხელშეწყობა, იმ ბარიერების გაანალიზებით და შემცირებით, რომლებიც გამოიკვეთება პილოტურ პროექტებში, ასევე დამატებით უნდა მოხდეს ახალი სექტორებისა და ტექნოლოგიების პილოტირება.

4. სექტორული პრიორიტეტები

კონცეფციის სექტორული პრიორიტეტები მოიცავს ეკონომიკის სექტორებს - სათბურის გაზების ემისიების წყაროებს, რომლებიც კლასიფიცირებულია IPCC რეკომენდაციებისა და გკცჩკ (UNFCCC) ანგარიშგების სახელმძღვანელოს მიხედვით და სრულ შესაბამისობაშია მმართველობის რეგულაციის მე-4 დანართით გათვალისწინებულ დოკუმენტის ნიმუშთან: ენერგეტიკა, ინდუსტრიული პროცესები (IPPU), სოფლის მეურნეობას, მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებებს და ტყეს (მმცტ/LULUCF), და ნარჩენებს. ენერგეტიკის სექტორში განიხილება სგ ემისიები საწვავის წვიდან, რომელიც მოიცავს ენერგოინდუსტრიას (ელექტროენერგიის წარმოება და გადაცემა), ენერგიის მოხმარებას სტაციონარული წყაროებიდან (შენობები) და მობილური წყაროებიდან (ტრანსპორტი), და საწვავიდან აქროლად ემისიებს.

4.1. ენერგეტიკის სექტორი

არსებული პოლიტიკა

ეროვნულმა და საერთაშორისო გამოცდილებამ აჩვენა ენერგეტიკული პოლიტიკის უპირველესი მნიშვნელობა ენერგეტიკის მდგრადი განვითარებისა და კლიმატის ცვლილების შემარბილებელი მიზნების მიღწევის საქმეში. ენერგეტიკა ეკონომიკის მთავარი საყრდენია - მასზე დიდადაა დამოკიდებული მოსახლეობის კეთილდღეობა.

საქართველომ მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია როგორც ენერგომომარაგების უსაფრთხოების გაუმჯობესების, ასევე უფრო სუფთა და მდგრად ენერგეტიკულ სისტემაზე გადასვლის მხრივ.

საქართველოს ენერგეტიკის სექტორისთვის გრძელვადიანი ხედვა ითვალისწინებს სექტორის „დეკარბონიზაციას“ განახლებადი ენერგიის რესურსების მაქსიმალური გამოყენებისა და ქვეყნის ეკონომიკის ყველა სექტორში ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების გზით.

საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის მიზანია ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაუმჯობესება, რაც უზრუნველყოფს ეროვნული ინტერესების განხორციელებას საკმარისი რაოდენობისა და მაღალი ხარისხის, სხვადასხვა სახის ენერგიის შეუფერხებლად ხელმისაწვდომ ფასად მიწოდებით. ენერგეტიკული პოლიტიკის შემუშავება და განხორციელება მნიშვნელოვანი წინაპირობაა ეკონომიკური განვითარებისა და სტრატეგიული ენერგეტიკული მიზნების მისაღწევად.

საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო პასუხისმგებელია ენერგეტიკის დარგში სახელმწიფო პოლიტიკის, სტრატეგიების და სახელმწიფო პროგრამების შემუშავებასა, განხორციელებასა და მონიტორინგზე; სექტორში ინვესტიციების მოზიდვასა და, თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, სათანადო ზომების განხორციელებაზე.

2016 წლის 14 ოქტომბერს საქართველომ ხელი მოაწერა ოქმს ევროპის ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან საქართველოს მიერთების შესახებ. ეს გარემოება გულისხმობს სამართლებრივ ვალდებულებებს და იურისდიქციის ჰარმონიზებას. საქართველომ უნდა ასახოს ევროკავშირის ენერგეტიკის დარგში მოქმედი ყველა დირექტივა და რეგულაცია თავის ეროვნულ კანონმდებლობაში, როგორც ეს მოთხოვნილია ასოცირების ხელშეკრულების XXV დანართში. ენერგეტიკული გაერთიანების მოთხოვნების შესაბამისად, გათვალისწინებულია ენერგობაზრის გარდაქმნა, რაც ძლიერ პირდაპირ და ირიბ გავლენას მოახდენს განახლებადი ენერგიების განვითარებაზე.

საქართველოში განახლებადი ენერგიის დანერგვის კუთხით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ნეტო-აღრიცხვის პროგრამა. საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების ეროვნული კომისიის (სემეკი) განმარტებით „ნეტო აღრიცხვა ეს არის მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის მიერ გამომუშავებული ელექტროენერგიის ქსელში გადადინებისა და ქსელიდან მიღებული ელექტროენერგიის ორმხრივად (რევერსულად) აღრიცხვის პროცესი, რა დროსაც წარმოებული და მოხმარებული ელექტროენერგია ერთმანეთს ქვითავს²⁸.“ პროგრამა სემეკის მიერ დაინერგა 2016 წლიდან, თავდაპირველად მაქსიმალური 100 კვტ სიმძლავრის ელექტროსადგურებისათვის, თანაც ერთიან ქსელში ჩართვის პირობით. 2019 წლიდან მაქსიმალური სიმძლავრის ზღვარი გაიზარდა 500 კვტ-მდე, აგრეთვე მოიხსნა ერთიან ქსელში მიერთების პირობაც. შედეგად ნეტო-აღრიცხვაში ჩართული ელექტროსადგურების რაოდენობა და ჯამური სიმძლავრე მნიშვნელოვნად გაიზარდა. 2021 წლის ივლისისათვის პროგრამაში ჩართული იყო 368 აბონენტი, ჯამური დადგმული სიმძლავრით 17.7 მგვტ.

საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის გამოწვევად რჩება სახელმწიფოში განსახორციელებელი მსხვილი ენერგეტიკული პროექტების გადავადებისა და განუხორციელებლობის პროცესი. არსებული მინიმალური გათვლებით, საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის პიკური დატვირთვა ზამთრის პერიოდში მნიშვნელოვნად გაიზრდება და 2800-3000 მგვტ-ს შეადგენს, რომლის დაკმაყოფილებისათვისაც აუცილებელი იქნება ქსელში დამატებითი სიმძლავრეების ინტეგრაცია მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების სახით.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის.

გლობალური ტემპერატურის 2°C-ზე ნაკლებით ზრდის შენარჩუნება ტექნიკურად შესაძლებელია. ის ასევე ეკონომიკურად, სოციალურად და ეკოლოგიურად უფრო მომგებიანი იქნება, ვიდრე მიმდინარე გეგმებისა და პოლიტიკის შემთხვევაში, აღნიშნულ სექტორში გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• განახლებადი ენერგიის გენერაციის ობიექტების მასშტაბური მშენებლობა და განვითარება;

• განახლებადი ენერგიების მოხმარების მნიშვნელოვანი ზრდა საერთო ენერგეტიკულ ბალანსში;

• სამშენებლო სექტორში მსხვილმასშტაბიანი ენერგოეფექტური ღონისძიებების გატარება;

• ენერგოეფექტური ტექნოლოგიების გავითარება არსებულ მრეწველობებში;

• დამატებითი ინვესტიციების მოძიება დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების დანერგვისთვის.

4.2. აქროლადი ემისიების სექტორი

არსებული პოლიტიკა

IPCC-ის 2006 წლის სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაციის სახელმძღვანელო მითითებები²⁹ აქროლად ემისიებს განმარტავს როგორც „სათბურის გაზების განზრახ ან უნებლიე გამოყოფას, რაც შეიძლება მოხდეს წიაღისეული საწვავის მოპოვების, გადამუშავებისა და საბოლოო მოხმარებამდე მიწოდების პროცესში“.

საქართველოში აქროლადი ემისიები წარმოიქმნება ქვანახშირის წარმოქმნის გეოლოგიური პროცესების დროს და ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის საქმიანობიდან (წარმოება, გადაცემა და განაწილება). აქროლად ემისიების (არაპირდაპირ) არეგულირებს რიგი კანონები, მაგ.: „ელექტროენერგეტიკის და ბუნებრივი გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონი არეგულირებს ინდივიდუალური მეწარმეების, ფიზიკური და იურიდიული პირების საქმიანობასა და ურთიერთობებს ბუნებრივი გაზის მიწოდების, იმპორტის, ექსპორტის, ტრანსპორტირების, განაწილებისა და მოხმარების სფეროებში, მათ შორის, ბუნებრივი გაზის მიწოდების, იმპორტის, ექსპორტის, ტრანსპორტირების, განაწილებისა და მოხმარების ეფექტიანობის გაზრდის ხელშეწყობას; „ნავთობისა და გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონი რომლის მიზანია ნავთობისა და გაზის რესურსების ათვისების, ნავთობის გადამუშავების, გაზის გადამუშავების ან ტრანსპორტირების ერთიანი საკანონმდებლო ბაზის შექმნა, ასევე ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის გატარება ნავთობისა და გაზის სფეროს განვითარების, ნავთობის გადამუშავების, გაზის გადამუშავებისა და ტრანსპორტირების სფეროში; „ნახშირის შახტების უსაფრთხოების შესახებ“ ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე საქართველოს მთავრობის დადგენილება ადგენს მოთხოვნებს უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად და სავალდებულოა ყველა საწარმოსათვის, რომელიც საქართველოს ტერიტორიაზე აპროექტებს, აშენებს, არემონტებს და ექსპლუატაციას უწევს ნახშირის მაღაროებს³⁰.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

აქროლადი ემისიების არსებითი შემცირება კლიმატისა და ჯანმრთელობის დაცვის კუთხით განაპირობებს პირდაპირ სარგებელს, როგორიცაა სათბურის გაზების ემისიის დონისა და მავნე გამონაბოლქვებით ჰაერის დაბინძურების შემცირება. ამასთან, ადგილი ექნება ეკონომიკურ სარგებელს, გამოწვეულს მეთანის გაჟონვის აღმოსაჩენად და გასარემონტებლად სამუშაო ადგილების შექმნით, და ბუნებრივი გაზის (მეთანის) გაბნევის ნაცვლად მისი გაყიდვით. აღნიშნულ სექტორში გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• სადისტრიბუციო ქსელების რეაბილიტაცია და განვითარება;

• ენერგოეფექტურობის ზომები ეკონომიკის სექტორებში, რომელიც ამცირებს ბუნებრივ გაზზე მოთხოვნას და შესაბამისად ამცირებს ბუნებრივი გაზის დისტრიბუციას;

• დისტრიბუციის ქსელის განვითარება და გაუმჯობესება;

• გადამცემი ქსელებისთვის საზედამხედველო კონტროლისა და მონაცემთა შეძენის (SCADA) სისტემისა და წარმოების ინფორმაციის მართვის სისტემის (PIMS) დანერგვა; რამაც შეიძლება მნიშვნელოვნად შეუწყოს ხელი ბუნებრივი გაზის დანაკარგების შემცირებას;

• ქვანახშირის მაღაროებიდან მეთანის ამოღება.

4.3. შენობების სექტორი

არსებული პოლიტიკა

საქართველომ აიღო პასუხისმგებლობა, რომ მოახდინოს კანონმდებლობის ჰარმონიზება ევროპულ კანონმდებლობასთან. საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ხელმოწერილი ასოცირების შეთანხმება გულისხმობს შენობების ენერგომახასიათებლების შესახებ ევროპული დირექტივის (EPBD) გადმოტანას. 2020 წელს საქართველომ მიიღო „შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ“ საქართველოს კანონი.

საქართველოში ამჟამად არსებული შენობების უმრავლესობა აშენებულია საბჭოთა პერიოდში, 1921-1990 წლებში. ამ შენობათა ეფექტურობა სხვადასხვაგვარია, თუმცა დღევანდელი გადასახედიდან ყველა მათგანის ეფექტურობა ძალიან დაბალია (საშუალოდ, 100-იდან 275 კვტსთ/მ²-მდე წელიწადში). ახალი შენობების (1991 წლის შემდეგ აშენებული) ეფექტურობა კიდევ უფრო დაბალია. საქართველოს მთავრობამ აიღო პასუხისმგებლობა, მართოს ახალი და უკვე არსებული შენობების ეფექტურობა, რაც ასახულია შესაბამის კანონში „შენობების ენეგოეფექტურობის შესახებ”. ქვეყანა გეგმავს სრულად გადმოიღოს ევროპული დირექტივა შენობების ენერგომახასიათებლების შესახებ და მომდევნო ათწლეულებში ეს მნიშვნელოვან ცვლილებებს გამოიწვევს მშენებლობის სექტორში, ასევე არსებული შენობების ექსპლუატაციაში. პოლიტიკა ითვალისწინებს სახელმწიფო სტრუქტურის შექმნას, რომელიც მონიტორინგს გაუწევს შენობების ეფექტურობას ქვეყანაში, მართავს შენობებთან დაკავშირებულ მონაცემებს და ანგარიშს ჩააბარებს „ენერგეტიკული გაერთიანების“ სამდივნოს.

გარდა მარეგულირებელი პოლიტიკისა, საქართველოს მთავრობა, როგორც შენობების ყველაზე დიდი მესაკუთრე, კონცენტრირებული იქნება საკუთარი შენობების ენერგოეფექტურ ექსპლუატაციაზე. ზემოთ აღნიშნული კანონის თანახმად, ყოველწლიურად საჯარო შენობების 3% უნდა განახლდეს ისე, რომ მიღწეულ იქნეს ენერგოეფექტურობის ახალი ნორმა.

ახალი კანონის მოქმედება გავლენას მოახდენს არსებული შენობების ბაზარზეც, ისე რომ მყიდველები და პოტენციური დამქირავებლები სრულად იქნებიან ინფორმირებული იმ ფართების ენერგოეფექტურობის შესახებ, რომლებსაც ყიდულობენ ან ქირაობენ.

ენერგოეფექტურობის ღონისძიებების სპექტრი არსებული შენობების ფონდისთვის

საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობით, 2022 წლის შემდეგ აუცილებელია შენობების მინიმალური ენერგოეფექტურობის მიღწევა. ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნები ვრცელდება ყველა ახალ შენობაზე, ახალი შენობის ნაწილსა და ახალი შენობის ელემენტზე, ხოლო მნიშვნელოვანი რეკონსტრუქციის შემთხვევაში − აგრეთვე ყველა არსებულ შენობასა და არსებული შენობის ნაწილზე. აღნიშნული მოთხოვნები არ არის სავალდებულო იმ შემთხვევაში როცა მათი გამოყენება არ არის ხარჯეფექტური. ეს გულისხმობს შემდეგი ორი მოთხოვნის დაკმაყოფილებას: ა) სტრუქტურებისა და სისტემების მინიმალური ეფექტურობა; და ბ) მაქსიმალური დასაშვები წლიური ენერგიის მიწოდება 1 მ² კონდიცირებულ ფართობზე.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

2050 წლისთვის შენობებიდან სათბურის გაზების ემისიები განპირობებულია ეკონომიკური ზრდით და მისგან გამომდინარე ენერგიაზე მოთხოვნით. მოსალოდნელია, რომ საქართველო 2050 წლამდე გააგრძელებს 5%-ზე მაღალ ეკონომიკურ ზრდას, მთლიანობაში გაფართოვდება ეკონომიკური აქტივობა და მსგავსი პროპორციით გაიზრდება ეკონომიკის მოთხოვნა ენერგიაზე. ეკონომიკური ზრდა, ენერგიაზე მოთხოვნა და სათბურის გაზების ემისიები მჭიდრო კორელაციაშია, ვინაიდან არსებული ეკონომიკური პრაქტიკა და ტექნოლოგია წიაღისეულ საწვავზეა დამოკიდებული. ამრიგად, 2050 წლამდე ემისიების ზრდა გაგრძელდება, თუ არ განხორციელდა სექტორული და ეროვნული პოლიტიკა და პრაქტიკა და მაღალეფექტური ტექნოლოგიები ფართოდ არ დაინერგა ქვეყანაში. აღნიშნულ სექტორში გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• შენობების მაქსიმალური თბოიზოლაცია;

• განახლებადი ენერგიის (ფოტოვოლტაიკების (PV), საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების, მიწის თბური ტუმბოების და ა.შ.) გამოყენება;

• ქცევის ცვლილებები კლიმატმეგობრულ პრაქტიკებზე გადასვლით.

4.4. ტრანსპორტის სექტორი

არსებული პოლიტიკა

საგზაო ტრანსპორტი, საზღვაო ტრანსპორტი, რკინიგზა, ასევე საავიაციო ინფრასტრუქტურა და მომსახურება განეკუთვნება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს იურისდიქციას. კლიმატგონივრული ეკონომიკური განვითარება უშუალოდაა დაკავშირებული ტრანსპორტის სექტორის გამართულ და ეფექტიან მუშაობასთან. საქართველოს მთავრობის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მოდერნიზაცია-მშენებლობა და ქვეყნის კანონმდებლობის საერთაშორისო კანონმდებლობასთან ჰარმონიზაცია წარმოადგენს. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე ქვეყნის მთავრობა ახორციელებს ისეთ მნიშვნელოვან ინფრასტრუქტურულ პროექტებს, რომელიც ხელს შეუწყობს საქართველოს მიმართულებით დამატებითი ტვირთნაკადების მოზიდვას და ქვეყნის სატრანსპორტო სისტემების მუშაობის ეფექტიანობის ამაღლებას.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

მიიჩნევა, რომ ტრანსპორტის ტრანსფორმაციის გზა საქართველოში გაიმეორებს მსოფლიო ტრანსფორმაციის გზას, რომელიც მოიცავს:

• 2050 წლისთვის აკუმლატორული კვების ავტომანქანების, (plug-in) ჰიბრიდული ავტომანქანების, სათბობ ელემენტზე მომუშავე (fuel cell) ავტომანქანების გაყიდვები მთლიანობაში გადააჭარბებს შიდა წვის ძრავის ავტომანქანების გაყიდვებს გლობალურად, მსუბუქი სატრანსპორტო საშუალებებისთვის;

• მიუხედავად ელექტრომობილების მზარდი დომინირებისა, პროგნოზის მიხედვით, გლობალური მოთხოვნა ნავთობზე მსუბუქი სატრანსპორტო საშუალებებისთვის მომდევნო 30 წლის განმავლობაში შემცირდება მხოლოდ 24%-ით. ამის მთავარი მიზეზია შიდა წვის ძრავიანი სატრანსპორტო საშუალებების შემცირების ნელი ტემპი და გაზრდილი მოთხოვნა განვითარებადი ეკონომიკის ქვეყნებიდან;

• ურბანული საგზაო სისტემების ტექნოლოგიური ტრანსფორმაცია;

• ჭკვიანი ტექნოლოგიებისა და ხელოვნურ ინტელექტიანი სატრანსპორტო სისტემების დანერგვა მგზავრობის დროის შემცირებისა და საცობების შესამსუბუქებლად;

გარდა ზემოაღნიშნულისა სექტორში დამატებითი გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• საქართველოს სატრანზიტო პოტენციალის სრული რეალიზაცია;

• სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის განვითარება;

• საერთაშორისო თანამშრომლობის გაღრმავება;

• ეროვნული კანონმდებლობის ჰარმონიზაცია ევროპულ კანონმდებლობასთან;

• ლოჯისტიკური ცენტრებისა და დამატებითი ღირებულებით მომსახურების განვითარება;

• უსაფრთხოებისა და მომსახურების დონის გაუმჯობესება;

• საფეხმავლო და ველოსიპედის ქსელების გაუმჯობესება;

• სარკინიგზო ტრანსპორტით სამგზავრო გადაყვანების ეფექტურობის გაზრდა;

• ბიოდიზელის წარმოების წახალისება.

4.5. მრეწველობის სექტორი

არსებული პოლიტიკა

საქართველოს ეკონომიკური განვითარება, რომელიც მიზნად ისახავს რეგიონში ქვეყნის კონკურენტუნარიანობის გაზრდას³¹, სამუშაო ადგილების შექმნასა და სიღარიბის აღმოფხვრას, მოიცავს ინდუსტრიის გაფართოებას³². ღონისძიებები და ინიციატივები, რომლებიც მხარს უჭერს ინდუსტრიის სექტორის განვითარებას საქართველოში, უკავშირდება კონკურენტუნარიანი საბაზრო პრაქტიკის გაძლიერებას, მცირე და საშუალო საწარმოების (მცირე და საშუალო ბიზნესის) ზრდის ხელშეწყობას, საერთაშორისო ბაზრებზე გასვლის პირობების შექმნას და საერთაშორისო ინვესტიციების მოზიდვას³³.

მოსალოდნელია, რომ უახლოეს პერიოდში გაძლიერდება პლატფორმა უცხოური ინვესტიციების მოზიდვისთვის. საქართველოს მთავრობამ უკვე დაამტკიცა უცხოური საინვესტიციო პროექტების მხარდაჭერის სახელმწიფო პროგრამა. პროგრამას ახორციელებს სსიპ - აწარმოე საქართველოში, რომლის მიზანია ქვეყანაში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების ზრდა, ტექნოლოგიების დანერგვა და ახალი სამუშაო ადგილების შექმნა²⁰.

გარდა ამისა, სახელმწიფო მხარს უჭერს მეწარმეებს, - ჰქონდეთ წვდომა საერთაშორისო ბაზრებზე ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შეთანხმების პოტენციალის გამოყენებით. მრეწველობის მხარდაჭერა ხდება საერთაშორისო სტანდარტების წარმოებისა და სისტემების განვითარებაში²³.

Covid-19 პანდემიით გამოწვეული ნეგატიური შედეგების შემცირება და პოსტ-პანდემიურ პერიოდში სახელმწიფო ეკონომიკის სწრაფი აღდგენა მჭიდრო კავშირშია ბიზნეს-სექტორის მხარდაჭერასთან, მათ შორის, მცირე და საშუალო ბიზნესის წარმომადგენლების. მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება დაეფუძნება სტრატეგიულ მიდგომებს, ევროკავშირის მცირე ბიზნესის აქტის პრინციპების გათვალისწინებით²³.

პარალელურად, მოსალოდნელია კონკურენტული საბაზრო გარემოს განვითარება, რომელსაც მთავრობა ეკონომიკის სფეროებიდან უჭერს მხარს, რათა უზრუნველყოს მათი დამოუკიდებლად მოქმედების უნარი და შემდგომი გაძლიერება.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

მსოფლიო კლიმატის კრიზისის ფონზე იზრდება მოთხოვნა ნახშირბად-ნეიტრალურ გადაწყვეტებზე. დაბალ-ნახშირბადიანი განვითარების მისაღწევად, საჭიროა ყველა მხარის ჩართულობა, მათ შორის მრეწველობის სექტორის წარმომადგენლების, რათა მიღწეულ იქნეს პარიზის შეთანხმების მიზნები. შეინიშნება საერთაშორისო სამშენებლო ბაზარზე კლიმატგონივრული ტექნოლოგიების გამოჩენა. კლიმატმეგობრული წარმოება ასოცირებულია ენერგიის მცირე მოხმარებასა და დანაკარგების შემცირებასთან. შუალედური პერიოდის განმავლობაში ზღვრული დანახარჯების შემცირება აისახება წარმოების ხარჯებზე, რაც ხელს შეუწყობს პროდუქციის კონკურენტუნარიანობის გაზრდას ბაზრის კლიმატმეგობრულ ნიშაში. გარდა ამისა, საწარმოები, რომლებიც შედიან კლიმატმეგობრული წარმოების ინდუსტრიაში, მიიღებენ შესაძლებლობას მონაწილეობა მიიღონ ემისიებით ვაჭრობის სქემებში³⁴.

მრეწველობის სექტორის განვითარება საქართველოში კონკურენტული ბაზრის პრაქტიკის გაძლიერებით, ხელს უწყობს მცირე და საშუალო საწარმოების ზრდას, ხელსაყრელი გარემოს შექმნას საერთაშორისო ბაზრებზე გასასვლელად და საერთაშორისო ინვესტიციების მობილიზებას.

საქართველოს მრეწველობის განვითარებისთვის გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• ენერგოეფექტური მოწყობილობებისა და ტექნიკის მოხმარების მხარდაჭერა;

• ალტერნატიული ენერგიის რესურსების მოხმარების მხარდაჭერა;

• ინოვაციური ტექნოლოგიებისა და ნოუ-ჰაუს გადაცემის მხარდაჭერა, მათ შორის, დაბალნახშირბადიანი გადაწყვეტები.

4.6. სოფლის მეურნეობის სექტორი

არსებული პოლიტიკა

სოფლის მეურნეობის გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების სტრატეგიის მთავარი მიზანია სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობისა და ეფექტურობის ზრდის ხელშეწყობა და შესაბამისი სათბურის გაზების ემისიების ზრდის შერბილება. ქვეყნის გრძელვადიანი ხედვა ემყარება სექტორულ ხედვებს. სხვა სექტორებისგან განსხვავებით, სოფლის მეურნეობაში სათბურის გაზების ემისიების უმეტესობა გამოწვეულია ბუნებრივი ფიზიოლოგიური პროცესებით, ამიტომ მათი შემცირების ტექნიკური ღონისძიებების შესაძლებლობები შეზღუდულია.

საერთაშორისო საზოგადოებამ მდგრადი მომავლის ორი დღის წესრიგი დაისახა - მდგრადი განვითარების მიზნები და კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს კონვენციის „პარიზის შეთანხმება“. ქვეყნები შეთანხმდნენ, რომ მნიშვნელოვან ნაბიჯებს გადადგამენ სათბურის გაზების ემისიების შემცირებისკენ და გააძლიერებენ ქვეყნების მდგრადობას და კლიმატის ცვლილებებთან ადაპტაციის უნარს. ორივე დღის წესრიგი აღიარებს სოფლის მეურნეობის არსებით მნიშვნელობას კლიმატის ცვლილებასთან მიმართებაში, რომლის ზეგავლენაც, სავარაუდოდ, კიდევ უფრო გაძლიერდება მომავალში. მათში ხაზგასმულია სასურსათო უსაფრთხოებისა და კლიმატის ცვლილების პირობებში შიმშილის აღმოფხვრის მნიშვნელობა. სოფლის მეურნეობის როლი არანაკლებ მნიშვნელოვანია კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტაციის კუთხით.

საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორი უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს ქვეყნის ეკონომიკაში. ქართველმა ფერმერებმა უნდა შეასრულონ საკვანძო როლი საზოგადოების ფუნდამენტური საჭიროების - უსაფრთხო, დაცული და ხელმისაწვდომი საკვების მიწოდების უზრუნველყოფაში.

2014 წლიდან სატყეო სექტორში დაგეგმილი რეფორმა ითვალისწინებს ტყის მართვის არსებული მიდგომების შეცვლას, კერძოდ კი სატყეო მეურნეობების შექმნასა და ქვეყანაში გრძელვადიანი სარგებლის მიღებაზე დაფუძნებული ტყეების მდგრადი მართვის მოდელის დანერგვას.

მართვის ახალი მოდელი (საქართველოს ტყის კოდექსის მიხედვით) გულისხმობს ტყის მართვის ორგანოების ტრანსფორმირებას მრავალმიზნობრივ ტყის მართვის ორგანოებად, რომლებსაც ექნებათ სატყეო მეურნეობის მენეჯმენტის, მათ შორის, ინფრასტრუქტურის შექმნის, სამონადირეო მეურნეობების გაძღოლის, რეკრეაციული ტყეების მართვის, ხე-ტყის მასალის დამზადებისა და ტყის სხვა რესურსით სარგებლობის, ასევე, ტყის რესურსის რეალიზაციის, ტურისტული და სხვა სერვისების შექმნა-რეალიზაციის უფლებამოსილება. ტყის მართვის ორგანოებს აგრეთვე ექნებათ შემოსავლების რეინვესტიციის შესაძლებლობა ტყის მოვლა-აღდგენითი, ხანძარსაწინააღმდეგო, ინფრასტრუქტურის მოწყობისა და სხვა სატყეო-სამეურნეო ღონისძიებების ჩასატარებლად.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

საბაზისო სცენარის ანალიზიდან ჩანს, რომ სოფლის მეურნეობის სექტორში აუცილებელია მნიშვნელოვანი გაუმჯობესების მიღწევა ყველა მიმართულებით, რათა დაიძლიოს ჩამორჩენა და უზრუნველყოფილი იქნას მაღალი პროდუქტიულობა/მოსავლიანობა როგორც მიწათმოქმედების, ისე მეცხოველეობის სფეროში, საკვების უსაფრთხოება, ხარისხი, ასევე მიღწეულ იქნას ეფექტურობის სასურველი დონე, რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს და ამის საფუძველზე შესაძლებელი გახდეს სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ექსპორტის გაზრდა. ასეთი გაუმჯობესების მიღწევა შეუძლებელია ტექნოლოგიური გადაიარაღების გარეშე. სწორედ მოწინავე ტექნოლოგიების დანერგვამ უნდა გახადოს შესაძლებელი პროდუქტიულობის გაზრდა დანახარჯების შემცირებასა და სათბურის გაზების ემისიის შემცირებასთან ერთად.

ქვეყნის მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია ტექნოლოგიური გარდაქმნა, რომელიც აუცილებელია სექტორის ეფექტურობის გასაზრდელად, მოიცავს ისეთ ტექნოლოგიებს და ინოვაციებს, რომლებიც მიმართულია:

• სასოფლო-სამეურნეო მიწების დეგრადაციის შეჩერების, მათი აღდგენის, არსებული სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგების, საძოვრების ეფექტურობის გაზრდისაკენ (დეგრადაციის ტიპისა და ხარისხის მიხედვით: ირიგაცია, დრენაჟი, კულტივაცია, ამელიორაცია, ქარსაფარი ზოლების მოწყობა, სწორი მართვა);

• სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობის ზრდისა და მათი გადამუშავების ინტენსიფიკაციის, საბაზრო და საექსპორტო ხარისხის მიღწევისაკენ თანამედროვე სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის, სასუქების, მაცივრების, გადაზიდვების სათანადო რაოდენობის, დონისა და ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფით;

• ნაკელის გადამუშავების უზრუნველყოფისკენ თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვით;

• სარძევე და სახორცე ჯიშის საქონლის პროდუქციის ზრდისაკენ (ერთი მხრივ, მათი რაოდენობის გაზრდისათვის საჭირო საკვების, საძოვრების და, მეორე მხრივ, პროდუქტიულობის გაზრდის საფუძველზე);

• რძისა და ხორცის პროდუქტების გადამუშავება-წარმოების გაფართოებისა და ტექნოლოგიური გაუმჯობესებისაკენ.

ტექნოლოგიური საჭიროებების დეტალური შეფასება, რომელიც გათვალისწინებულია უახლოეს წლებში, განსაზღვრავს სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის შერბილებისა და კლიმატის ცვლილებისადმი მისი ადაპტაციისათვის საჭირო ტექნოლოგიებს, მათ პრიორიტეტებს, ასევე მათი შემოტანა-დანერგვის გზებს, აუცილებელ საკანონმდებლო, ტექნიკურ და ადამიანურ საშუალებებს, რაც საფუძვლად დაედება ამის პრაქტიკულ განხორციელებას. თუმცა ამ პროცესის სირთულიდან გამომდინარე, მოსალოდენელი არ არის სწრაფი შედეგების მიღება.

დაგეგმილი შემარბილებელი ღონისძიებები გათვალისწინებულია შემდეგი ქვეკატეგორიებისთვის: მეთანის ემისიები ენტერული ფერმენტაციიდან; მეთანის ემისიები ნაკელის მართვიდან; და აზოტის ქვეჟანგის პირდაპირი და არაპირდაპირი ემისიები სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგებიდან.

მეთანის ემისიის შემცირება ენტერული ფერმენტაციიდან. საბაზისო სცენარის შემთხვევაში ენტერული ფერმენტაციიდან ემისიების წილი სექტორულ ემისიებში მაღალია (47% 2030 წელს და 44% 2050 წელს). ამრიგად, მეთანის ემისიების შემცირება მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების შემცირების მისაღწევად. შემარბილებელი ღონისძიება ითვალისწინებს მეთანის ემისიების შემამცირებელი საკვები დანამატებისა და ინჰიბიტორების (მეთანის წარმოქმნის პროცესის შემანელებელი) გამოყენებას.

მეთანის ემისიის შემამცირებელი დანამატები შეიძლება იყოს: სინთეზური ქიმიკატები, ბუნებრივი დანამატები და ნაერთები, როგორიცაა ტანინები და ზღვის მცენარეები, ცხიმები და ზეთები. ცხიმებს და ზეთებს ფერმებში პრაქტიკული გამოყენების ყველაზე მეტი პოტენციალი გააჩნიათ. დიეტის მანიპულირებით შესაძლებელია CH₄-ის ემისიის შემცირება, რაც დამოკიდებულია დიეტის ცვლილების დონეზე და ჩარევის ხასიათზე. საკვების ხარისხიც გავლენას ახდენს CH₄-ის წარმოქმნაზე.

მეთანის ემისიის შემცირება ნაკელის მართვიდან. ნაკელი მეცხოველეობის ფერმებისთვის ენერგიის ალტერნატიული წყარო შეიძლება იყოს. ანაერობულ პირობებში, ანუ ჟანგბადის არარსებობის შემთხვევაში, ნაკელი ნაწილობრივ გარდაიქმნება ენერგიად, ბიოგაზის სახით. ნაკელის განთავსების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პრაქტიკაა დაგროვების სტრუქტურების გამოყენება, როგორიცაა ანაერობული ლაგუნა (ტბორი). ანაერობული ლაგუნა მეთანის ჩასაჭერად მოიცავს ლაგუნის ზედაპირზე წყალგაუმტარ მცურავ საფარს, მაგალითად პლასტმასის საფარს. გადახურული ლაგუნის გადამამუშავებელ ბიოგაზის დანადგარში („დაიჯესტერში“) ხდება ორგანული მასალის ანაერობული დაშლა და ბიოგაზის წარმოქმნა.

სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგებიდან აზოტის ქვეჟანგის პირდაპირი და არაპირდაპირი ემისიების შემცირება. ნიადაგებში შეტანილი აზოტიანი სასუქები და ნაკელი (N სასუქები და ნაკელი) მცენარეების მიერ ყოველთვის არ გამოიყენება ეფექტურად. ეფექტურობის გაუმჯობესებით შემცირდება ნიადაგის მიკრობების მიერ წარმოქმნილი N₂O-ის ემისიები, ძირითადად ჭარბი აზოტიდან.

ირიგაციის გაუმჯობესებული მენეჯმენტი: დაწვიმებით მორწყვასთან შედარებით წვეთოვან მორწყვას შეუძლია შეამციროს N₂O-ს ემისია.

4.7. მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებისა და ტყის სექტორში (LULUCF)

არსებული პოლიტიკა

ტყეები საქართველოს ერთ-ერთი უმთავრესი სიმდიდრეა. ტყეს, საქართველოს განახლებადი ბუნებრივ რესურსებს შორის წამყვანი მრავალი ფუნქციონალური დანიშნულება გააჩნია, მათ შორის, როგორც ნახშირბადის ბუნებრივ შთანმთქმელს.

სატყეო სექტორში მიმდინარე რეფორმა ითვალისწინებს ტყის მართვის არსებული მიდგომების შეცვლას, კერძოდ კი სატყეო მეურნეობების შექმნასა და ქვეყანაში გრძელვადიანი სარგებლის მიღებაზე დაფუძნებული ტყეების მდგრადი მართვის მოდელის დანერგვას.

მართვის ახალი მოდელი (ახალი ტყის კოდექსის მიხედვით) გულისხმობს ტყის მართვის ორგანოების ტრანსფორმირებას მრავალმიზნობრივ ტყის მართვის ორგანოებად, რომლებსაც ექნებათ სატყეო მეურნეობის მენეჯმენტის, მათ შორის, ინფრასტრუქტურის შექმნის, სამონადირეო მეურნეობების გაძღოლის, რეკრეაციული ტყეების მართვის, ხე-ტყის მასალის დამზადებისა და ტყის სხვა რესურსით სარგებლობის, ასევე, ტყის რესურსის რეალიზაციის, ტურისტული და სხვა სერვისების შექმნა-რეალიზაციის უფლებამოსილება. ტყის მართვის ორგანოებს აგრეთვე ექნებათ შემოსავლების რეინვესტიციის შესაძლებლობა ტყის მოვლა-აღდგენითი, ხანძარსაწინააღმდეგო, ინფრასტრუქტურის მოწყობისა და სხვა სატყეო-სამეურნეო ღონისძიებების ჩასატარებლად.

სატყეო სექტორში დაწყებული რეფორმების დასრულება და უკვე 2030 წლისათვის განახლებული მართვის პრინციპებით მართული ტყის მასივები მნიშვნელოვან საკითხს წარმოადგენს სექტორის დაბალემისიიანი განვითარების კუთხით. არსებული პროცესი გააადვილებს სამომავლო პროექციების დაგეგმვას და საბაზისო უზრუნველყოფს მონაცემების გაუმჯობესებას, რაც საკმაოდ პრობლემურია დღეის მდგომარეობით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მდგრადი მართვის პრინციპებზე მართული ტყის სექტორის და შესაბამისი მონიტორინგის სისტემის გამართული მუშაობა, რათა 2040 წლისათვის ტყის მასივებში გაიზარდოს ნახშირორჟანგის დაგროვების პოტენციალი.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

სექტორში ემისიების შემცირებისკენ მიმართული გზები, ფაქტობრივად ემთხვევა ტყის მდგრადი მართვის პრინციპებს. ასეთი მიდგომა სექტორისთვის მნიშვნელოვან შესაძლებლობას იძლევა სექტორის განვითარებასთან ერთად შემცირდეს ემისიები და ამასთან ერთად გაიზარდოს ტყის ეკოსისტემის ნახშირბადის დაგროვების პოტენციალი. ამჟამად დაბალემისიიანი განვითარების ხელშემწყობი მექანიზმებიდან ზოგიერთის განხორციელება უკვე დაწყებულია, მაგ., როგორიცაა ტყის ეროვნული ინვენტარიზაცია, რაც ხელს შეუწყობს სატყეო მიწებზე არა მარტო ნახშირბადის მარაგების ზუსტი მოცულობის დადგენას, არამედ მომდევნო ინვენტარიზაციის ჩატარების წლებში დადგინდეს უკვე ნახშირბადის მარაგში ცვლილებების მასშტაბები.

სექტორში განვითარების გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• ტყის მდგრადი მართვის პრინციპების დანერგვა ქვეყნის მასშტაბით;

• ტყის რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების შენარჩუნება და გაუმჯობესება;

• სახნავ-სათესი სავარგულების კლიმატგონივრული მართვის პრინციპების დანერგვა;

• დეგრადირებული ნიადაგების აღდგენა;

• საძოვრების მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა.

4.8. ნარჩენების სექტორი

არსებული პოლიტიკა

ამ სექტორში არსებობს კლიმატის ცვლილების შემცირების დამატებითი პოტენციური მიმართულებები, რომლებსაც შეუძლია ხელი შეუწყოს საქართველოს პროგრესს NDC-ის მიზნის მიღწევაში და შესაბამისობაში იყოს პარიზის შეთანხმების მიზანთან - შეაკავოს „გლობალური საშუალო ტემპერატურის ზრდა 2°C-ზე დაბალ მაჩვენებლამდე პრეინდუსტრიულ დონესთან შედარებით და გააძლიეროს ძალისხმევა სამომავლოდ ამ მაჩვენებლის 1.5°C-მდე დაწევაში“ (მუხლი 2 § 1 ა).

ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის მიხედვით, მყარი ნარჩენების ქვესექტორში სამომავლო ღონისძიებების პრიორიტეტებად განსაზღვრულია შემდეგი მიმართულებები:

ნარჩენების შემცირებისა და გადამუშავებისკენ სვლა არის საქართველოს გრძელვადიანი ხედვა ნარჩენების სექტორისთვის. საქართველოს კანონმდებლობა გვთავაზობს ხუთსაფეხურიან იერარქიულ სისტემას: ა) ნარჩენების პრევენცია; ბ) მომზადება ხელახალი გამოყენებისათვის; გ) გადამუშავება; დ) სხვა სახის აღდგენა; და ე) განთავსება.

მონაცემების შეგროვების გაუმჯობესება აუცილებელი კომპონენტია ნარჩენების უკეთესი მართვისთვის. ეს მოიცავს სეპარირების პრაქტიკის განხორციელებას მთელი ქვეყნის მასშტაბით, რაც ხელს შეუწყობს მყარი ნარჩენების ფრაქციების იდენტიფიცირებას, ნაგავსაყრელზე განთავსებას, გადამუშავებას, კომპოსტირებას და ა.შ. მონაცემთა სათანადო შეგროვება ასევე ხელს შეუწყობს სექტორში არსებული და სამომავლო ემისიების უფრო ზუსტ და სანდო პროგნოზირებას, მათ შორის, ქვეყანაში არსებული ემისიების იმ წყაროების დამატებას, რომლებიც აქამდე არ არის იდენტიფიცირებული.

ბიოდეგრადირებადი ნარჩენების მართვის სტრატეგია (შემუშავების პროცესში მყოფი) ითვალისწინებს ბიოდეგრადირებადი ნარჩენების გადამუშავების გაუმჯობესებული პრაქტიკის ხელშეწყობას და განსაზღვრავს ბიოდეგრადირებადი ნარჩენების (BDW) ქვეყნისთვის სპეციფიკურ პრიორიტეტულ ტიპებს, რომელიც მოიცავს მუნიციპალური მყარი ნარჩენების შესაბამის ფრაქციებს და მათი გადამუშავების პრაქტიკებს. სტრატეგია ასევე ხელს შეუწყობს კომპანიებისა და დაინტერესებული მხარეების მიერ კომპოსტირების ნებართვების მოპოვების პროცესს. ძალაში შესვლის შემდეგ, ეს სტრატეგია ხელს შეუწყობს მუნიციპალური მყარი ნარჩენების (MSW) შემცირებას და გადამუშავებას.

ნარჩენების სექტორის მთავარი პოლიტიკის დოკუმენტი არის ნარჩენების მართვის კოდექსი, ის ადგენს საკანონმდებლო ბაზას ნარჩენების მართვის სფეროში, რათა განხორციელდეს ღონისძიებები, რომლებიც ხელს შეუწყობს ნარჩენების პრევენციას, ნარჩენების ეკოლოგიურად უსაფრთხო დამუშავებას, მათ შორის, რეციკლირებას და მეორეული ნედლეულის გამოცალკევებას, ნარჩენებიდან ენერგიის აღდგენას, ნარჩენების უსაფრთხო განთავსებას. ამ კოდექსის ამოცანაა გარემოს და ადამიანის ჯანმრთელობის დაცვა: ნარჩენების წარმოქმნის და მათი უარყოფითი გავლენის პრევენციით ან შემცირებით; ნარჩენების მართვის ეფექტიანი მექანიზმების შექმნით; რესურსების მოხმარებით გამოწვეული ზიანის შემცირებით და რესურსების უფრო ეფექტიანი გამოყენებით. კოდექსის საფუძველზე მთავრობამ შეიმუშავა და დაამტკიცა 20 კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი ქვეყანაში ნარჩენების მართვის საუკეთესო პრაქტიკის დანერგვის მიზნით.

ნარჩენების მართვის კოდექსზე აგებული ნარჩენების მართვის სტრატეგია (2016-2030) და სამოქმედო გეგმა (2022-2026), რომლებიც განსაზღვრავს მიზნებსა და ამოცანებს სხვადასხვა მიმართულებით, მათ შორის, ნარჩენების შეგროვებისა და ტრანსპორტირების; ნარჩენების უსაფრთხო ნაგავსაყრელის უზრუნველყოფის; ნარჩენების პრევენციის, ხელახალი გამოყენების და გადამუშავების; და მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების შემოღების მიმართულებით. ეს დოკუმენტი ასევე ითვალისწინებს ნარჩენების მართვის კონკრეტული მიზნებისთვის ვადების დაწესებას.

ბოლო წლებში ნარჩენების სექტორში გატარდა მრავალი რეფორმა, რომლებიც ხორციელდება ნარჩენების მართვის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის ფარგლებში. კოდექსით გათვალისწინებული დამატებითი პოლიტიკის დოკუმენტები, სტრატეგიები და გეგმები შემუშავებისა და განხორციელების სხვადასხვა ეტაპზეა. შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“ ხელმძღვანელობს რეფორმების პროცესს მყარი ნარჩენების განთავსების უბნების ხელახალი მოწყობისა და მათი დარგობრივი პოლიტიკით განსაზღვრული სტანდარტების შესაბამისი თანამედროვე დანადგარებით აღჭურვის კუთხით, თუმცა პროცესი დაგეგმილ გრაფიკთან შედარებით მნიშვნელოვნად არის შეფერხებული.

პრიორიტეტები 2050 წლისთვის

ნარჩენები მეთანის მნიშვნელოვანი წყაროა, ხოლო მეთანი წარმოადგენს მთავარ სათბურ გაზს ამ სექტორიდან. ეს გარემოება ამ სექტორს აქცევს დამატებითი ენერგიის პოტენციურ წყაროდ, მეთანის ამოღების (აღდგენის) შემთხვევაში. ზოგიერთ ინდუსტრიაში მუნიციპალური ნარჩენები შეიძლება გამოყენებულ იქნეს, როგორც საწვავი, ხოლო ჩამდინარე წყლების გაწმენდის შედეგად დარჩენილი შლამიდან (sludge) შეიძლება მიღებულ იქნეს აზოტით მდიდარი სასოფლო-სამეურნეო სასუქი. მიუხედავად გამოყენების ასეთი დიდი პოტენციალისა და ეკონომიკური მიმზიდველობისა, დღევანდელ საქართველოში ჯერჯერობით კვლავ მოიკოჭლებს „გამწვანების" ტექნოლოგიები და პრაქტიკა ამ სექტორში. წარმოქმნილი ნარჩენების გადამუშავების თანამედროვე მეთოდები პრაქტიკაში ძალიან მცირეა, მაგალითად, გადამუშავება (recycling), კომპოსტირება და გაზის ამოღება (recovery). სექტორში მიმდინარე და დაგეგმილი რეფორმები განპირობებულია ამ გადაუდებელი აუცილებლობით - გარდაიქმნას სექტორი ისე, რომ პასუხობდეს თანამედროვე მოთხოვნებს ეკოლოგიური კეთილდღეობის თვალსაზრისით.

სექტორი საჭიროებს ღრმა ტრანსფორმაციას ნარჩენების და ჩამდინარე წყლების მართვის სასურველი დონის მისაღწევად, ნარჩენების გადამუშავების ახალი, თანამედროვე პრაქტიკების შემოტანასა და დანერგვას, როგორიცაა რეციკლირება, კომპოსტირების გაუმჯობესებული პრაქტიკა, თერმალური დამუშავება მეთანის ამოღებით, ასევე ჩამდინარე წყლების აზოტის ოპტიმალური გამოყენება და ნარჩენების საწვავად გამოყენება.

სექტორის დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი პრიორიტეტებია:

• მეთანის „ამოღების“ გაზრდა ყველა იმ ადგილიდან, სადაც ეს ღონისძიებები არის დაგეგმილი (რეგიონული ნაგავსაყრელები, ახალი წყალგამწმენდი ნაგებობები);

• მუნიციპალური მყარი ნარჩენების ფრაქციების რეციკლირების გაზრდა ;

• მუნიციპალური მყარი ნარჩენების ფრაქციების (ბაღისა და პარკის ნარჩენები, ბაზრის ნარჩენები) კომპოსტირების გაფართოება;

• აზოტის მოშორება ჩამდინარე წყლების შლამიდან;

• მუნიციპალური მყარი ნარჩენების გამოყენება ენერგიისათვის (ცემენტის წარმოებაში).

5. განხორციელება

5.1. განხორციელება და კოორდინაცია

გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის განხორციელებას ზედამხედველობასა და კოორდინაციას, 2020 წლის იანვარში, საქართველოს მთავრობის მიერ შექმნილი სათათბირო ორგანო - კლიმატის ცვლილების უწყებათაშორისი საბჭო, გაუწევს, რომელიც პასუხისმგებელია ეროვნული კლიმატის პოლიტიკის, პარიზის შეთანხმებისა და სხვა საერთაშორისო ვალდებულებების ეფექტიანი შესრულების კოორდინირებაზე. კლიმატის ცვლილების საბჭო შედგება წევრებისა და მრჩეველი ორგანოსგან: მერების შეთანხმების (CoM) ხელმომწერთა საკოორდინაციო ჯგუფი და ტექნიკური სამუშაო ჯგუფები. საბჭოს თავმჯდომარეობს საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრი.

საქართველოს კლიმატის ცვლილების საბჭოს შემადგენლობა (დამტკიცებულია საქართველოს მთავრობის 2020 წლის 15 იანვრის N54 დადგენილებით - „საქართველოს კლიმატის ცვლილების საბჭოს შექმნის შესახებ“)

კლიმატის ცვლილების საბჭო უფლებამოსილია ყველა ეროვნული სტრატეგიის და გეგმის, ამასთან, კლიმატის ცვლილების საბჭო განიხილავს შესაბამის ფონდებსა და ფინანსურ ინსტიტუტებში წარსადგენ კლიმატთან დაკავშირებულ პროექტებს და გასცემს რეკომენდაციებს საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიმართ, აღნიშნული პროექტების მხარდაჭერასთან დაკავშირებით.

კლიმატის ცვლილებისა და სათბურის აირების ემისიების შემცირების ღონისძიებების მრავალსექტორულობის გათვალისწინებით, სექტორული შემცირების ღონისძიებების იდენტიფიცირებასა და განხორციელებაში რამდენიმე სამინისტრო და უწყება მონაწილეობს: საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს კომპეტენციაში შედის გარემოს დაცვასთან, სოფლის მეურნეობასა და განვითარებასთან, ნარჩენებისა და ქიმიური ნივთიერებების, ტყის, ატმოსფერული ჰაერის, წყლისა (გარდა მიწისქვეშა წყლებისა) და მიწის რესურსის მართვასა და დაცვასთან დაკავშირებული საკითხები. ამავე სამინისტროს გარემოსა და კლიმატის ცვლილების დეპარტამენტის კლიმატის ცვლილების სამმართველო, კლიმატის ცვლილების საბჭოს სამდივნოს ფუნქციასაც ითავსებს. ეს სტრუქტურული ერთეული პასუხისმგებელია კლიმატის ცვლილების ეროვნული პოლიტიკის, სამოქმედო გეგმების მომზადებისა და განხორციელების კოორდინაციაზე და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულებაში მონაწილეობაზე.

კლიმატის ცვლილების საბჭოში წარმოდგენილი აჭარისა და აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკების ექსკლუზიურ უფლებამოსილებას მიწის, ტყისა და წყლის რესურსის მართვა მიეკუთვნება. ავტონომიური რესპუბლიკები უფლებამოსილი არიან, სხვადასხვა სფეროშიც იმოქმედონ, მათ შორის, ეკონომიკაში, სოფლის მეურნეობასა და გარემოს დაცვაში.

საქართველოს ტერიტორიაზე მოქმედი 69 მუნიციპალიტეტიდან, რომელთა შორის 5 თვითმმართველი ქალაქი და 64 თვითმმართველი თემია, 24 მუნიციპალიტეტი მერების შეთანხმების ხელმომწერია. აღნიშნული მათ მდგრადი ენერგიის განვითარებისა და კლიმატის ცვლილების შედეგების შერბილების მიმართულებით, მუნიციპალური სამოქმედო გეგმის შემუშავებას ავალდებულებს. კლიმატის ცვლილების შედეგების შერბილების ფარგლებში, სხვა ვალდებულებებთან და კანონმდებლობით მინიჭებულ კომპეტენციებთან ერთად, მუნიციპალიტეტები მუნიციპალური ნარჩენების მართვასა და მუნიციპალურ სატრანსპორტო მომსახურებაზეც არიან პასუხისმგებელნი. მერების შეთანხმების ინიციატივის ხელმომწერი 24 მუნიციპალიტეტი, კლიმატის ცვლილების საბჭოში, მერების შეთანხმების საკოორდინაციო ჯგუფის სახითაა წარმოდგენილი.

განხორციელების პროცესში დაინტერესებული მხარეების ჩართულობის ერთ-ერთ ინსტრუმენტებად გამოყენებული იქნება კლიმატის ცვლილების საბჭო, უშუალოდ საბჭო და მისი სათათბირო ორგანოები: მერების შეთანხმების ხელმომწერი მუნიციპალიტეტების საკოორდინაციო ჯგუფი და სამუშაო ჯგუფები. საკოორდინაციო ჯგუფი წარმოადგენს კლიმატის ცვლილების სფეროში სახელმწიფო და თვითმმართველობის ორგანოებს შორის კოორდინაციის მექანიზმს, რომელიც შედგება მერების შეთანხმების ხელმომწერი მუნიციპალიტეტების მერებისგან, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერის მოადგილისა და სახელმწიფო რწმუნებულებისგან. რაც შეეხება სამუშაო ჯგუფის, ის წარმოადგენს ეკონომიკურ და სოციალურ დარგებში კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის კონკრეტული საკითხების დასამუშავებლად შექმნილ მექანიზმს, რომელიც შედგება საჯარო მოხელეებისგან, ექსპერტების, არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და სამეცნიერო წრის წარმომადგენლებისგან.

ფართო საზოგადოებასთან კომუნიკაციას განახორციელებს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო და სსიპ - გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი, ციფრული კომუნიკაციისა, დისტანციური და ფიზიკური შეხვედრების საშუალებებით.

5.2. კლიმატის დაფინანსების ხედვა

დაბალემისიიანი გრძელვადიანი განვითარების კონცეფციას თან უნდა ახლდეს საქართველოს კლიმატის ფინანსური სტრატეგია (CFS), რომელიც აღწერს პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებს და მოიცავს გრძელვადიან და საშუალოვადიან ქმედებებს. სტრატეგია იძლევა ძირითად ინფორმაციას გლობალური კლიმატის ფონდებისა და ინსტიტუციების შესახებ. ამასთან, საქართველოს კლიმატის ფინანსური სტრატეგია ითვალისწინებს კლიმატის დაფინანსების 8 ბარიერს (იხ. სიტუაციის ანალიზი) და იძლევა მოკლე განმარტებებს მათ შესახებ. არსებობს მნიშვნელოვანი ბარიერები, რომლებიც მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული სახელმწიფოს მიერ საქართველოს კლიმატის ფინანსური სტრატეგიის განხორციელებამდე და დაგეგმვის პროცესში.

გარდა ამისა, აღნიშნული კლიმატის ფინანსური ხედვა მოიცავს 6 სტრატეგიულ საყრდენ პრინციპს, (იხ. ცხრილი 5.2.1. ეს საყრდენი პრინციპები წარმოადგენს ქვეყანაში კლიმატის ფინანსური სტრატეგიის განსახორციელებლად გრძელვადიანი და საშუალოვადიანი ქმედებების ერთობლიობას. სახელმწიფომ უნდა განახორციელოს შემდეგი ღონისძიებები: ხელი შეუწყოს მონაცემთა გენერირებას და ანალიზს, დააჩქაროს მწვანე ფინანსური ინსტრუმენტებისა და მწვანე ბაზრების გაფართოება, განახორციელოს კლიმატზე მორგებული პრიორიტეტული პროექტების იდენტიფიცირება, დაამყაროს კლიმატის ინვესტიციებს შორის თანამშრომლობის, ხელი შეუწყოს კლიმატის ცვლილების შემცირების და ადაპტაციის პროექტების განხორციელებას და განვითარებას და საფინანსო სექტორში აინტეგრიროს მწვანე ფინანსების საკითხები.

კლიმატის ფინანსური ხედვა ითვალისწინებს იმ ფაქტორებს, რომლებიც საჭიროა საჯარო, კერძო და საერთაშორისო სახსრების წარმატებით მოსაზიდად, რათა განხორციელდეს დაბალემისიანი განვითარების გრძელვადიანი კონცეფცია. კლიმატის დაფინანსება გულისხმობს ადგილობრივ, ეროვნულ და საერთაშორისო ფინანსების მობილიზებას, რომელიც ხელს უწყობს კლიმატის ცვლილების შერბილებას, კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციას და დაბალემისიიან განვითარებას. დაფინანსება შეიძლება იყოს საჯარო, კერძო, ეროვნული, გლობალური ან სხვა წყაროებიდან მოძიებული (შერეული, საქველმოქმედო და სხვა). გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის (UNFCCC) კანკუნის შეთანხმება (2010) ადასტურებს, რომ „კონვენციის მხარე განვითარებად ქვეყნებს უნდა მიეცეს მასშტაბური, ახალი და დამატებითი, პროგნოზირებადი და ადეკვატური დაფინანსება. ამრიგად, კლიმატის დაფინანსება ამ ქვეყნებს სთავაზობს ახალ და საინტერესო შესაძლებლობებს მათი მდგრადი განვითარების და ეკონომიკური ზრდის გასაძლიერებლად. ის ასევე ქმნის ახალ შესაძლებლობებს საზღვარგარეთიდან დამატებითი ფინანსების და სხვა წყაროებიდან რესურსებისა და ინვესტიციების მოზიდვისთვის. გარდა ამისა, კლიმატის დაფინანსება ხელს უწყობს კლიმატის ცვლილების საწინააღმდეგო ქმედებების ინტეგრაციის პროცესს ეროვნული განვითარების დაგეგმვასა და დარგობრივ პოლიტიკაში.

ამრიგად, კლიმატის დაფინანსება მოიცავს ყველა საქმიანობას, რომელიც შეიძლება კვალიფიცირდეს, როგორც კლიმატის ცვლილების შემცირების და/ან კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტაციის ქმედება. შესაბამისად, ის ხელს უწყობს კლიმატგონივრულ და დაბალემისიიანი ეკონომიკის განვითარებას.

კლიმატის ცვლილების არსი ეფუძნება იმ ფაქტს, რომ კლიმატის ცვლილება აძლიერებს არსებულ რისკებს და ქმნის ახალ რისკებს ყველასთვის. კლიმატის დაფინანსებას შეუძლია სასიცოცხლო როლი შეასრულოს კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული გარემოსდაცვითი და ეკონომიკური ზარალის შემცირებაში. არსებობს სამი ძირითადი მიზეზი, რის გამოც დროთა განმავლობაში იზრდება კლიმატის დაფინანსების როლი. პირველ რიგში, ბუნებრივი რესურსების, მატერიალური აქტივებისა და ადამიანური კაპიტალის კლიმატის ცვლილებისადმი მოწყვლადობის გამო, კლიმატის ცვლილებამ შეიძლება გამოიწვიოს გრძელვადიანი ეკონომიკური და ფინანსური ზარალი. მეორე, საზოგადოების ინფორმირებულობა კლიმატის ცვლილების კრიზისის შესახებ მნიშვნელოვნად გაიზარდა. შესაბამისად, საზოგადოების მხრიდან კლიმატის ცვლილებით გამოწვეულ პრობლემებთან გამკლავების დიდი მოთხოვნაა, კერძოდ, გარემოს განადგურებასთან, ბუნებრივი რესურსების ამოწურვასთან, მასალების არამდგრად გამოყენებასთან და ა.შ. მესამე, არსებობს ტენდენცია კომპანიებმა - მართონ რესურსები მდგრადად და იყვნენ სოციალურად პასუხისმგებელნი დაინტერესებული მხარეების მოთხოვნების შესაბამისად.

კლიმატის ცვლილების საფინანსო და საინვესტიციო მექანიზმები კლიმატის ფინანსური პოლიტიკის გადამწყვეტი ნაწილია, რადგან ფინანსური რესურსების გამოყენების გარეშე თითქმის შეუძლებელია მნიშვნელოვანი და ტრანსფორმაციული პროექტების განხორციელება. კლიმატზე მორგებული საქმიანობისთვის კაპიტალის მობილიზებისთვის რეკომენდებულია კლიმატის ცვლილების საფინანსო და საინვესტიციო მექანიზმის ჩამოყალიბება, რომელშიც ჩართული უნდა იყოს ადგილობრივი და საერთაშორისო ორგანიზაციები. ამ მიდგომის კომპლექსურობა იმაშია, რომ ინსტიტუციებს განსხვავებული მისიები, მიზნები და პოლიტიკა აქვთ. ეს ინსტიტუციები წარმოადგენენ სახელმწიფოებს, კერძო კომპანიებს, მათ შორის, კომერციულ ბანკებს, ინვესტორებს, არაკომერციულ ორგანიზაციებს, საქველმოქმედო ორგანიზაციებს, პარტნიორობებს, კოოპერატივებს, განვითარების საერთაშორისო ბანკებს და ა.შ. საფინანსო და საინვესტიციო მექანიზმების შექმნისა და განხორციელებისას აუცილებელია იდენტიფიცირდეს დაინტერესებული მხარეების საერთო ინტერესები და ერთმანეთს დაუკავშირდეს მათი მიზნები სამომავლო თანამშრომლობისა და დაფინანსების საფუძვლების შესაქმნელად.

სახელმწიფოებს მნიშვნელოვანი როლი აკისრიათ საფინანსო და საინვესტიციო მექანიზმების ფორმირებაში. ვინაიდან სახელმწიფოს ფინანსური სახსრები შეზღუდულია, მათ უნდა წაახალისონ კერძო ინვესტიციები, შექმნან კაპიტალის ბაზრის ეფექტური სისტემები და ხელი შეუწყონ ფინანსური ნაკადების გადინებას დაინტერესებულ მხარეებს შორის, რაც ხელს შეუწყობს ქვეყანაში კლიმატის დაფინანსებას.

ვინაიდან კლიმატის ინვესტიციებს ახასიათებს მაღალი რისკები და გაურკვევლობა, სახელმწიფოებს უნდა ჰქონდეთ წამყვანი როლი და გადადგან საწყისი ნაბიჯი საინვესტიციო გარანტიების, მწვანე ბაზრის ფორმირებისა და კომერციალიზაციისკენ, რათა ხელი შეუწყოს კლიმატზე მორგებულ საქმიანობას კერძო სექტორში.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი საფინანსო და საინვესტიციო მექანიზმებისთვის, არის საჯარო და კერძო თანამშრომლობა. საჯარო და კერძო თანამშრომლობა საფინანსო და საინვესტიციო მექანიზმების ფუნდამენტური ელემენტია. ის აყალიბებს და აძლიერებს ნდობას, რაც წარმატების გადამწყვეტი ფაქტორია. ასევე მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ არსებობს საჯარო და კერძო თანამშრომლობის წარმატებულად განხორციელების კარგი მაგალითები, როგორიცაა დაფინანსების ფონდი (კორეის რესპუბლიკა) და იოზმას მოდელი (ისრაელი).

საქართველოს კლიმატის ფინანსური საჭიროების ძირითადი მიზანია უზრუნველყოს, კლიმატის საკმარისი ფინანსების ხელმისაწვდომობა, მობილიზება და გაფართოება ქვეყნის LT-LEDS-ის განსახორციელებლად. იგი ფოკუსირებულია მწვანე ფინანსებზე და მოიცავს მკაცრ გადაწყვეტილებებს და მყარ დაფინანსების მექანიზმებს გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის უპირველესი მიზნის მისაღწევად: სათბურის გაზების ემისიების შემცირება მაღალტექნოლოგიური, თანამედროვე და რესურსების დამზოგველი შემცირების ტექნოლოგიების შემუშავებით, გადაცემით და დანერგვით.

საქართველოს კლიმატის ფინანსური ხედვა ქვეყნის კლიმატის პოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი და განუყოფელი ნაწილია. ხედვის ძირითადი მიზანია გაზარდოს კლიმატის დაფინანსება კლიმატისთვის ხელსაყრელი ინვესტიციების მოსაზიდად და კონცეფციის მიზნების მისაღწევად. შედეგად, მან ხელი უნდა შეუწყოს ქვეყნის მდგრად და კლიმატზე მორგებულ განვითარებას.

ცხრილი 5.2.1 ასახავს საქართველოს კლიმატის ფინანსური სტრატეგიის ძირითად საყრდენებს და შესაბამის მოკლევადიან და გრძელვადიან ქმედებებს. საყრდენები და ქმედებები განსაზღვრავს ძირითად სტრატეგიულ მიმართულებებს, რომლებიც ხელს შეუწყობს სინერგიას სხვა ტიპის საჯარო პოლიტიკასთან, რომელიც ორიენტირებულია ქვეყნის განვითარების ზოგადი მიზნების მიღწევაზე.

პირველი სტრატეგიული საყრდენი ორიენტირებულია ინფორმაციის გენერირებასა და ანალიზზე, რათა კლიმატის პოლიტიკის ღონისძიებებისთვის ფინანსური კაპიტალი იყოს მობილიზებული. ის შეესაბამება დეგგკ-ის ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის (NDC) და საქართველოს ეკონომიკური განვითარების მიზნებს და სახელმწიფოს პასუხსიმგებლობებს. ეს საყრდენი მნიშვნელოვანია კლიმატის გრძელვადიანი ფინანსური ხედვისთვის, რადგან ყველა სტრატეგია მოითხოვს შესაბამის და სანდო მონაცემებს სწორი პოლიტიკის გადაწყვეტილებების მისაღებად. აქედან გამომდინარე, სახელმწიფომ კოორდინაცია უნდა გაუწიოს ყველა ეკონომიკური სექტორის საჯარო და კერძო სუბიექტებისგან სანდო და დამაჯერებელი ინფორმაციის მოპოვებას.

მეორე სტრატეგიული საყრდენი ორიენტირებულია მწვანე ფინანსური ინსტრუმენტებისა და მწვანე ბაზრების გაძლიერებაზე. ზოგადად, ფინანსური ინსტრუმენტები ნებისმიერი კლიმატის სტრატეგიის ფუნდამენტური კომპონენტებს წარმოადგენს. შემუშავებულია დაფინანსების რამდენიმე ინსტრუმენტი, რათა გამოვლინდეს ინოვაციური მიდგომები, რომლისკენაც იქნება მიმართული კაპიტალი. ასეთი სექტორებია: მდგრადი საცხოვრებლები, განახლებადი ენერგია, ენერგოეფექტურობა და ა.შ. ვინაიდან ამ ტიპის ინვესტიციებს სჭირდებათ ფინანსური აქტივების მნიშვნელოვანი რაოდენობა, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს მწვანე ფინანსების გამოყენებას სხვადასხვა ინსტრუმენტების მეშვეობით.

საქართველოს შემთხვევაში, მნიშვნელოვანია დიალოგის დაწყება საფინანსო უწყებებთან და სუბიექტებთან, როგორიცაა ბანკები, სადაზღვევო კომპანიები და საპენსიო ფონდები. დიალოგის მიზანი უნდა იყოს მწვანე ფინანსური პროდუქციის დანერგვა, როგორიცაა მწვანე ობლიგაციები, მწვანე დაზღვევა, ნახშირბადის დაზღვევა, მწვანე იპოთეკა, მწვანე საცხოვრებლის კაპიტალის სესხები, მწვანე კომერციული შენობების სესხები, მწვანე საინვესტიციო ფონდები, მწვანე პროექტების დაფინანსება და ა.შ. ამ მხრივ, გადამწყვეტია ეფექტური ბაზრების შექმნა და ეფექტური რეგულაციების შემოღება მწვანე პროდუქციის ბაზრების განვითარებისთვის.

ცხრილი 5.2.1. საქართველოს მთავარი სტრატეგიული საყრდენი პრინციპები და კლიმატის ფინანსური სტრატეგიის ქმედებები

სტრატეგიული საყრდენი პრინციპები	ქმედება
პირველი საყრდენი პრინციპი : მონაცემების გენერირება, ინფორმაცია და ანალიზი	კლიმატის მიზნების და ფინანსური საჭიროებების განსაზღვრა; სექტორის პრიორიტეტების განსაზღვრა; საჯარო დანახარჯების შესახებ მონაცემების შეგროვება; ტექნიკურად განხორციელებადი პორტფელის შემუშავება იმ პროექტებისთვის, რომლებიც ხელს უწყობენ NDC-ის განხორციელებას ეკონომიკურ, ფინანსურ და გარემოსდაცვით ინფორმაციას შორის სინერგიის ხელშეწყობა; კლიმატისთვის მავნე ინვესტიციების განსაზღვრა.
მეორე საყრდენი პრინციპი: მწვანე ფინანსური ინსტრუმენტებისა და ბაზრების ხელშეწყობა	თანამშრომლობის გაძლიერება ფინანსური ბაზრის მონაწილეებთან, როგორიცაა ბანკები, ფონდები და სხვა ფინანსური შუამავლები; სუვერენული მწვანე ობლიგაციების დანერგვა; სხვადასხვა ტიპის მწვანე ფინანსური ინსტრუმენტების შემუშავების და ამოქმედების წახალისება, როგორიცაა მწვანე ობლიგაციები, რისკის შემცირების დაზღვევა და ნახშირბადის ბაზრები დაფინანსების მრავალმხრივი წყაროების იდენტიფიკაციის პროცესის დაწყება; საჯარო და კერძო დაფინანსებების გაერთიანება; სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი საკრედიტო გარანტიების სქემების შემუშავება; ფინანსების მოძიება პროექტის დაფინანსებისთვის.
მესამე საყრდენი პრინციპი: კლიმატის პრიორიტეტული პროექტების იდენტიფიცირება	კლიმატის სტრატეგიების მორგება და ინტეგრირება სამრეწველო, ენერგეტიკის და სოფლის მეურნეობის პოლიტიკასა და პროგრამებთან კლიმატის რისკის და ინვესტიციის შესაძლებლობების იდენტიფიცირება; ეკონომიკური მიზანშეწონილობის კრიტერიუმების დადგენა და ფინანსურად ყველაზე მიმზიდველი პროექტების შერჩევა დასაფინანსებლად.
მეოთხე საყრდენი პრინციპი: კლიმატის საინვესტიციო თანამშრომლობის ჩამოყალიბება	თანამშრომლობის გაძლიერება ყველა დაინტერესებულ მხარეს შორის, როგორიცაა სახელმწიფო, ფინანსური შუამავლები, ბიზნეს ასოციაციები და პოტენციური ინვესტორები; არსებულ ფორუმებთან თანამშრომლობა და კოორდინაციის გაუმჯობესება.
მეხუთე საყრდენი პრინციპი: კლიმატის ცვლილების შემცირების და ადაპტაციის პროექტების შემუშავებისა და განხორციელების შესაძლებლობების განვითარების ხელშეწყობა	კლიმატის ცვლილების შემცირების და ადაპტაციის პროექტების დაკავშირება; GCF-ის ფინანსების გამოყენება; ადამიანური რესურსების შესაძლებლობების გაძლიერება; ეროვნული და სექტორული განვითარების გეგმებსა და ბიუჯეტში კლიმატის ცვლილების მეინსტრიმინგი.
მეექვსე საყრდენი პრინციპი: მწვანე ფინანსების გაძლიერება საფინანსო ბაზრებზე	ფინანსური სექტორის სუბიექტებს შორის დიალოგის გრძელვადიანი პლატფორმის შექმნა; კლიმატის ცვლილების რისკებისა და კლიმატის დაფინანსების შესაძლებლობების შესახებ ცნობიერების ამაღლება; თანამშრომლობა საქართველოს ეროვნულ ბანკთან და საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთან, რათა ხელი შეეწყოს მათი მართვის ჩარჩოებში კლიმატის რისკების ჩართვას; კლიმატის დაფინანსების ანალიტიკური მოდელების ჩამოყალიბება და დანერგვა ფინანსურ სუბიექტებთან ერთად.

მესამე სტრატეგიული საყრდენი პრინციპი ფოკუსირებულია კლიმატთან დაკავშირებული პროექტების მომზადებისა და განხორციელების საკითხებზე. ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ქვეყანას ჰქონდეს ეკონომიკურად განხორციელებადი საპროექტო წინადადებების მომზადების შესაძლებლობა. ფინანსური განხორციელებადობის გარეშე, რთულია კლიმატის მრავალმხრივი ფონდებისგან და საერთაშორისო დონორებისგან ფინანსური კაპიტალის მოზიდვა. ამიტომაც, საქართველომ განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს იმ სექტორებს, სადაც არის სათბურის გაზების შემცირების შედარებით მაღალი პოტენციალი და არსებობს მკაფიო ხედვა, თუ როგორ უნდა გარდაიქმნას სექტორი. შემოთავაზებული გრძელვადიანი და საშუალოვადიანი ქმედებები მოცემულია ცხრილში 5.2.1.

მეოთხე სტრატეგიული საყრდენი პრინციპი კონცენტრირებულია კლიმატის საინვესტიციო თანამშრომლობის დამყარებაზე. კლიმატის პოლიტიკაში ამ ტიპის თანამშრომლობა დაინტერესებულ მხარეებს შორის აუცილებელია. ეს არის სწორი მიდგომა შესაბამისი ინფორმაციის გაცვლისთვის, ნდობის გამყარებისთვის, იდეების გენერირებისთვის, ფინანსურად განხორციელებადი პროექტების მომზადებისთვის, რომლებიც დაინტერესებული მხარეების მოსაზრებების მიხედვით იქნება დაგეგმილი და განხორციელებული.

მეხუთე სტრატეგიული საყრდენი პრინციპი ორიენტირებულია შესაძლებლობების გაძლიერებაზე კლიმატის ცვლილების შემცირების და ადაპტაციის პროექტების შემუშავებისა და განხორციელებისთვის. ამ მხრივ, ყველაზე აქტუალური საკითხია ადამიანური რესურსების მართვა და განვითარება. ქვეყანაში შესაძლებლობების საკმარის დონეზე განსავითარებლად საჭიროა არსებული ადამიანური რესურსების და ხარვეზების შეფასება და ტექნიკური პერსონალის საჭირო ცოდნითა და უნარებით აღჭურვა. მეხუთე სტრატეგიული საყრდენი პრინციპის ფარგლებში რეკომენდებული ქმედებები წარმოდგენილია ცხრილში 5.2.1.

მეექვსე სტრატეგიული საყრდენი პრინციპი მიზნად ისახავს კლიმატის დაფინანსების გაძლიერებას ქვეყნის ფინანსურ სექტორში. ვინაიდან დაბალემისიან ეკონომიკაზე გადასვლა მოითხოვს დიდ ფინანსურ კაპიტალს, საჯარო ფინანსური სახსრები ამისთვის საკმარისი არ არის. აქედან გამომდინარე, საფინანსო სექტორის როლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაფინანსებისა და სახსრების მოზიდვის კუთხით. გარდა ამისა, საჭიროა აღინიშნოს, რომ კლიმატის ცვლილება საფრთხეს უქმნის ფინანსურ და მაკროეკონომიკურ სტაბილურობას. ამიტომაც, ეს ფაქტი უნდა იცოდნენ ისეთმა ფინანსურმა სუბიექტებმა, როგორიცაა საქართველოს ეროვნული ბანკი, ფინანსთა სამინისტრო, კომერციული ბანკები, სადაზღვევო კომპანიები და საპენსიო ფონდები. რაც შეეხება კლიმატის ცვლილების შესახებ ინფორმირებულობას, მიზანშეწონილია შეიქმნას საჯარო და კერძო მწვანე ფინანსების მრგვალი მაგიდა კლიმატის ცვლილების გამოწვევებზე რეაგირებისთვის.

ცხრილი 5.2.2. სექტორებისთვის საჭირო ინვესტიციების მთლიანი ოდენობა (2020-2050), მლნ აშშ დოლარი

სექტორი	საჭირო ინვესტიციის მთლიანი რაოდენობა (WEM) (აშშ დოლარი)	საჭირო ინვესტიციის მთლიანი რაოდენობა (WAM) (აშშ დოლარი)	დაფინანსების პოტენციური წყარო(ები)
ენერგეტიკა	5 980	7 310	კერძო სექტორი, პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები, საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუციები (GCF, GEF, EBRD და ა.შ.)
ტრანსპორტი	44 000	70 100	სახელმწიფო და მუნიციპალური ბიუჯეტები, კერძო სექტორი, საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციები (GCF, GEF, EBRD)
მრეწველობა	160	200	აწარმოე საქართველოში, პარტნიორობის ფონდი, WB, ADB, GCF, KfW
სოფლის მეურნეობა	33	65	კერძო სექტორი, სახელმწიფო გრანტები და შეღავათიანი კრედიტები, მწვანე კლიმატის ობლიგაციები, GCF, GEF, EBRD
ნარჩენები	20	20	სახელმწიფო ბიუჯეტი, მუნიციპალური ბიუჯეტები, საერთაშორისო ორგანიზაციები
მიწათსარგებლობა, ცვლილებები მიწათსარგებლობაში და მეტყევეობა (LULUCF)	307	414	სახელმწიფო ბიუჯეტი, კლიმატის მწვანე ფონდი, ნახშირბადის საკრედიტო ბაზრის ინსტრუმენტები

ფინანსური და პრაქტიკული თვალსაზრისით, სტრატეგიის განსახორციელებლად საჭირო ფინანსური რესურსების მასშტაბის გასაგებად, აუცილებელია საინვესტიციო საჭიროებების შეფასება; დარგობრივი ექსპერტების შეფასებით, მთლიანი საჭირო ინვესტიციები შეადგენს დაახლოებით 50.5 მილიარდ აშშ დოლარს და 78 მილიარდ აშშ დოლარს WEM და WAM სცენარებისთვის, მთელი საქართველოს ეკონომიკისთვის/მთლიანად ყველა სექტორისთვის. ამ შეფასებების შესახებ დეტალური ინფორმაცია სექტორების მიხედვით წარმოდგენილია ცხრილში 5.2.2 როგორც ცხრილი 5.2.2-დან ჩანს, ყველაზე დიდი ფინანსური რესურსები ჭირდება სატრანსპორტო ღონისძიებებს, რაც წარმოადგენს სათბურის გაზების ემისიების შემცირების ყველაზე დიდ პოტენციალს (იხ. ცხრილი 5.2.3 ქვემოთ).

მნიშვნელოვანია ჩატარდეს საქართველოში სათბურის გაზების ემისიის მთლიანი პოტენციური შემცირების ანალიზი სექტორების მიხედვით. დარგობრივი ექსპერტების გამოთვლებითა და შეფასებით, შესაძლებელია ქვეყნის მთლიანი სათბურის გაზების ემისიების შემცირება 40,334 გგ CO₂ ეკვ.-ით, ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში. ამის შესახებ დეტალური ინფორმაცია მოცემულია ცხრილში 5.2.3. როგორც ცხრილში ჩანს, საქართველოში ყველაზე დიდი პოტენციალი სათბურის გაზების შემცირების თვალსაზრისით აქვს მრეწველობის სექტორს (იხ. ცხრილი 5.2.3. ქვემოთ).

საქართველოს დეგგკ-ს განსახორციელებლად, საინვესტიციო მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად და მისი ძირითადი მიზნების მისაღწევად, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს საფინანსო პოლიტიკისა და სქემების ჩამოყალიბებას. ეს საკითხი ძალიან მნიშვნელოვანია საქართველოსთვის, ვინაიდან ისევე, როგორც სხვა განვითარებადი ქვეყნები, ის ხასიათდება მაღალი კაპიტალის ხარჯებით, რაც წარმოადგენს ბარიერს ფინანსების მოზიდვისა და ზოგადად განვითარების პროცესისთვის.

ცხრილი 5.2.3. სათბურის გაზების საერთო პოტენციური ემისიების შემცირება სექტორების მიხედვით (2020-2050), Gg CO2 ეკვ.
სექტორი	სათბურის გაზების პოტენციური ემისიების შემცირება, Gg CO2 ეკვ. (WEM)	სათბურის გაზების პოტენციური ემისიების შემცირება, Gg CO2 ეკვ. (WAM)
ენერგეტიკა	9,984	29,396
ტრანსპორტი	7 323	11 697
სამრეწველო პროცესები და პროდუქტების გამოყენება (IPPU)	882	2,224
სოფლის მეურნეობა	385	778
ნარჩენები*	701	1,692
მიწათსარგებლობა, ცვლილებები მიწათსარგებლობაში და მეტყევეობა (LULUCF)	3,637	6,244

დამატებითი ღონისძიებების ჩათვლით

ამასთან დაკავშირებით, აღსანიშნავია, რომ საქართველომ უნდა იხელმძღვანელოს კლიმატის საჭიროებაზე დაფუძნებული ფინანსური მიდგომით, რათა თავიდან აიცილოს ირაციონალური ხარჯები და უზრუნველყოს ფინანსური ნაკადების შესაბამისობა სათბურის გაზების დაბალი ემისიებისა და კლიმატზე მორგებული განვითარების გზისთვის.

ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ ეფექტური და მდგრადი კლიმატის საფინანსო პოლიტიკის უზრუნველსაყოფად, საქართველომ ყურადღება უნდა გაამახვილოს იმ პროექტების განხორციელებაზე, რომლებსაც აქვთ მინიმუმ ერთ-ერთი შემდეგი მახასიათებელი: კლიმატის ცვლილების შემცირების (და/ან ადაპტაციის) ღირებულებები/ინდიკატორები, თანასარგებელი მდგრადი განვითარების მიზნებისთვის, ტრანსფორმაციული ცვლილების ეფექტი და კერძო სექტორისთვის თანადაფინანსების განსაკუთრებული შესაძლებლობების შეთავაზება.

გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ სახელმწიფომ ყურადღება უნდა გაამახვილოს თანამშრომლობის გაღრმავებაზე მრავალმხრივი განვითარების ბანკებთან, რადგან ისინი განვითარებად ქვეყნებში ფინანსური რესურსების უმსხვილეს წყაროს წარმოადგენენ. მაგალითად, მათი წილი ცენტრალურ აზიასა და სამხრეთ კავკასიის რეგიონში მთლიანი ფინანსური სახსრების 78%-ს შეადგენს. ამ კუთხით მაღალი პრიორიტეტი უნდა იყოს ტექნოლოგიების გადაცემა.

არსებობს რიგი დაფინანსების ინსტრუმენტები, რომლებიც შეიძლება გამოყენებულ იქნეს კლიმატის ცვლილების შემცირების (და ადაპტაციის) ღონისძიებებისთვის ფინანსების მოსაზიდად. ასეთი ინსტრუმენტებია: გრანტები, სესხები და აქციები. ცენტრალური აზიისა და სამხრეთ კავკასიის რეგიონში მასშტაბის მიხედვით ყველაზე დიდი დაფინანსების ინსტრუმენტი არის სესხი, რაც შეადგენს ამ რეგიონის მთლიანი დაფინანსების დაახლოებით 89%-ს. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2013-2018 წლებში ამ რეგიონში დაფინანსების სტრუქტურამ აჩვენა დისბალანსი, სადაც თანხების 76%, 19% და 5% მიმართული იყო კლიმატის ცვლილების შემცირების, ადაპტაციისა და ურთიერთმკვეთი საქმიანობებისკენ. ასე რომ, ფინანსური მობილიზაციის მასშტაბისა და ფინანსურ სახსრებზე ხელმისაწვდომობის გასაზრდელად, რეკომენდებულია შეღავათიან და არაშეღავათიან სესხებზე კონცენტრირება, რადგან ეს არის უმარტივესი გზა კლიმატის ცვლილებაზე მიმართული ქმედებების განხორციელებისთვის საჭირო ფინანსური რესურსების მოსაზიდად.

ფინანსური მობილიზებისთვის ზოგადი რეკომენდებული ნაბიჯები შეიძლება ჩამოყალიბდეს შემდეგნაირად: პირველი ნაბიჯი არის არსებული სიტუაციის ანალიზი, მათ შორის, ეროვნული გარემოებების, კაპიტალის ღირებულების, ფინანსებზე ხელმისაწვდომობის, კაპიტალისა და ფულის ბაზრების განვითარების დონის და არსებული ფინანსური ინსტრუმენტების. მეორე ნაბიჯი არის ქვეყნის რეგიონული ფინანსური ნაკადების, საჭიროებებისა და ხარვეზების შეფასება. შემდეგი ნაბიჯი არის კლიმატის ფინანსური სტრატეგიის ჩამოყალიბება და მისი დამტკიცება პოლიტიკურ დონეზე. საბოლოო ნაბიჯი არის ყველაზე ეფექტური ფინანსური ინსტრუმენტი(ებ)ის და ფინანსურად განხორციელებადი პროექტის იდენტიფიცირება.

გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ არსებობს რამდენიმე ფინანსური რისკი, რომელიც უნდა გაითვალისწინონ პოლიტიკის შემმუშავებელმა სუბიექტებმა კლიმატის ფინანსური სტრატეგიის განხორციელებისას. განვითარებადი ქვეყნისთვის დამახასიათებელია შემდეგი ძირითადი ფინანსური რისკები: ინფლაციის რისკი (რომელმაც შეიძლება მნიშვნელოვნად გაზარდოს პროექტის ხარჯები მომავალში), მოწყვლადობა გარეშე საფრთხეების წინაშე, მაღალი პოლიტიკური რისკები, გაცვლითი კურსის რისკი, საინვესტიციო და საოპერაციო რისკები, პროექტის მომგებიანობის რისკი, სათბურის გაზების ემისიის შემცირებასთან დაკავშირებული გაურკვევლობის რისკები (რომელმაც შეიძლება შეამციროს პოტენციური ინვესტორებისა და დონორების/კრედიტორების სურვილი ინვესტიცია ჩადონ საქართველოში), კერძო ინვესტორების ინფორმირებულობის დაბალი დონე, დაბალი სამომავლო ანაზღაურება და მაღალი ანაზღაურების პერიოდები.

5.3. დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი კონცეფციის მონიტორინგი, ანგარიშგება და განახლება

დეგგ კონცეფციის მოქმედება, რომელიც ვრცელდება მომდევნო სამ ათწლეულზე, ათწლეულისათვის განსაზღვრული შუალედურ მიზნებთან მიახლოების პროგრესისათვის განსასაზღვრად, ყოველი ათწლეულის დეგს-ის შესრულება ექვემდებარება პერიოდულ მონიტორინგს, ანგარიშგებასა და ვერიფიკაციას, რომელიც ხორცილდება დეგგ კონცეფციის მიერ კონკრეტული ათწლეულისთვის განსაზღვრული სგ ემისიის შემცირების სამიზნე მაჩვენებელთან მიახლოების მიმართ, მიღწეული პროგრესის შეფასების, შედეგების ანალიზის და საჭირო კორექტივების შეტანის მიზნით. მონიტორინგის, ანგარიშების და ვერიფიკაციის (მ ა ვ) შედეგები გავლენას ახდენს:

• მიმდინარე დეგს-ზე, რომელშიც შეიძლება შეიცვალოს არსებული ღონისძიებების ჩამონათვალი ან/და პარამეტრები.

• მომდევნო დეგს-ზე, რომელშიც შეიძლება შეიცვალოს თავდაპირველად განსაზღვრული სამიზნე მაჩვენებელი, ღონისძიებები ან/და სხვა პარამეტრები;

• დეგგ კონცეფციაზე, რომელშიც შეიძლება შეიცვალოს შუალედური ან საბოლოო სამიზნე მაჩვენებლები, მათი დიაპაზონები, სცენარები.

ამრიგად, მ ა ვ და განახლების პროცესები ერთმანეთთან მჭიდროდაა დაკავშირებული.

მავ (მონიტორინგი/გაზომვა, ანგარიშგება და ვერიფიკაცია) წარმოადგენს გამჭვირვალეობის გაუმჯობესების ინსტრუმენტს ნებისმიერი გეგმის, ქმედების ან პროექტის განხორციელების პროცესისათვის თვალყურის დევნებისა და, თუ/როცა საჭიროა, შესაფერისი შესწორებების შეტანის გზით.

დეგგ კონცეფცია ითვალისწინებს მავ-ის სავარაუდო პროცედურას მომავალი დეგ სტრატეგიებისათვის, რომლებიც აიგება ამ კონცეფციაზე დაყრდნობით. აქ შემოთავაზებული სქემა, განრიგი და პროცესი მოიაზრება, როგორც მხოლოდ საბაზო მოდელი მომავალი დეგს-ების მავ-ისათვის და ექვემდებარება შემდგომ მოდიფიკაციასა და დაზუსტებას.

მთავარი ფუნქცია დეგს-ების მავ-ისათვის არის - გააძლიეროს გამჭვირვალობა შერბილების ღონისძიებების შედეგებისათვის, სგ ემისიის შემცირებისა და მათი ფინანსური უზრუნველყოფისათვის თვალის დევნების გზით. მავ საშუალებას იძლევა - პერიოდულად შეფასდეს დეგგ კონცეფციის მიერ ათწლეულებისათვის დადგენილ სამიზნე მაჩვენებლებთან მიახლოების ხარისხი და განისაზღვროს დეგ კონკრეტულ სტრატეგიაში და მასში შემავალ შერბილების ღონისძიებებში აუცილებელად შესატანი შესწორებები და ცვლილებები.

დეგს მონიტორინგი გულისხმობს თვალის მიდევნებას კონკრეტული ღონისძიებების შესრულების პროგრესისთვის და მათი შედეგებისათვის, მათ შორის, შემცირებული სგ ემისიის გაზომვას, რომელიც მიიღწევა ანგარიშგების პერიოდში. გარდა შედეგების გაზომვისა, მონიტორინგი გულისხმობს ღონისძიებების განხორციელების სტატუსის შემოწმებას და დაყოვნება-ჩამორჩენის შემთხვევაში მისი მიზეზების (ფინანსების ნაკლებობის ჩათვლით) და მასზე პასუხისმგებელი პირების/ორგანოს განსაზღვრას.

მონიტორინგის პროცესის შედეგების ანგარიშგება მიზნად ისახავს ამ შედეგების გამჭვირვალედ მიწოდებას ეროვნული დაინტერესებული პირებისა და საერთაშორისო საზოგადოებრიობისათვის, რათა შესაძლებელი გახდეს სტრატეგიაში ცვლილებების და შესწორებების შეტანა. ვერიფიკაცია კი წარმოადგენს პროცესს, რომელიც ზრდის მიღებული მონიტორინგის შედეგების სანდოობას და ადასტურებს, რომ ესა თუ ის ინფორმაცია ზუსტი და სრულია.

მონიტორინგის პროცესების შედეგები გამოდგება ფონურ მონაცემებად ღონისძიებების განხორციელების შემოწმებისათვის, რამაც შეიძლება გამოავლინოს ცვლილებების შეტანის აუცილებლობა ზოგიერთი ღონისძიების პარამეტრებში, სხვების - დამატება ან პირიქით, შეწყვეტა, ფინანსირების გაზრდა და სხვა. აუცილებელი ცვლილებები უნდა განსაზღვროს მონიტორინგის შედეგების ბუნებიდან და აუცილებელი ჩარევის სფეროდან გამომდინარე.

დეგს-ის მონიტორინგის პროცესი მოიცავს გაზომვასაც და გულისხმობს:

• იმ ძირითადი დრაივერების (მოსახლეობის რიცხოვნობა, მშპ, სხვა) მონიტორინგს, რომლებიც გამოყენებული იყო საბაზისო (ოპტიმისტური და პესიმისტური) სცენარების პროგნოზირებისთვის.

• WEM და WAM სცენარებში შემავალი შერბილების ღონისძიებების განხორციელების სტატუსის მონიტორინგი,

• შემცირებული სგ ემისიების გაზომვა განხორციელებულ ღონისძიებებზე დაყრდნობით.

• ფინანსური ნაკადების მონიტორინგი, რომლებიც გათვალისწინებულია შერბილების ღონისძიებებისათვის.

მონიტორინგის პროცესი შესრულდება და მონიტორინგის ანგარიში მომზადდება ამ მიზნით დადგენილი ორგანოს მიერ, რომელიც წარმოადგენს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს გარემოსა და კლიმატის ცვლილების დეპარტამენტის - კლიმატის ცვლილების სამმართველოს. შემუშავდება სექტორებისთვის სპეციფიკური ნიმუშები მონიტორინგისა და შედეგების ანგარიშგებისათვის. ნიმუშები უზრუნველყოფს მონიტორინგისა და ანგარიშგების მოთხოვნებისა და პროცედურების სტანდარტიზაციას და აადვილებს მონიტორინგის შედეგების ანალიზს.

მონიტორინგის პროცესი შესრულდება და მონიტორინგის ანგარიში მომზადდება ამ მიზნით განსაზღვრული ორგანოს მიერ. მთლიანი ეროვნული მ ა ვ სისტემა კლიმატის ცვლილების სფეროსთვის, რომელიც ამჟამად შემუშავების პროცესშია, განსაზღვრავს ინსტიტუციონალურ მოწყობას დეგგ კონცეფციით განსაზღვრული მთელი პროცესისათვის, მ ა ვ -ის ჩათვლით.

ვერიფიკაცია უნდა შესრულდეს დამოუკიდებელი, შესაბამისი ინფორმაციის გარე წყაროების მეშვეობით და უნდა გააძლიეროს სანდოობა იმისა, რომ მონაცემები არის სწორი, სრული, ზუსტი, სარწმუნო. გკცჩ კონვენციისათვის მომზადებული ანგარიშები, როგორიცაა ორწლიური გამჭვირვალობის ანგარიშები (BTR და სათბურის გაზების ეროვნული ინვენტარიზაცია (NIR) შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ვერიფიკაციისათვის, როგორც გარე წყაროები დეგს-ებისათვის.

მონიტორინგი და მისი შედეგების ანგარიშგება მათი ვერიფიკაციის შემდეგ ერთიანი განუყოფელი პროცესია და უნდა შესრულდეს ერთად. მ ა ვ პროცესის სიხშირე მჭიდროდ უნდა იყოს დაკავშირებული და მორგებული კლიმატის ცვლილების საერთაშორისო პროცესთან, კერძოდ, პარიზის შეთანხმების პროცესთან, გკცჩ კონვენციის გადაწყვეტილებებთან და მასთან დაკავშირებულ ეროვნულ ვალდებულებებთან, განახლებადი NDC-ისა და შესაბამისი სამოქმედო გეგმების ჩათვლით.

დეგს-ების მავ-ს სიხშირე დამოკიდებულია კლიმატის ცვლილების უახლესი სამოქმედო გეგმის მონიტორინგის შედეგებზე, რომელსაც ადგილი აქვს ყოველ 2-3 წელიწადში ერთხელ და წარმოადგენს საფუძველს NDC განახლებისათვის (შემდეგი, განახლებული NDC). ამრიგად, შემდეგი განახლებული NDC-სთვის (2025), მოხდება კლიმატის ორი ეროვნული გეგმის - 2021-2023 წწ. და 2024-2025 წწ. მონიტორინგი და ანგარიშგება, ხოლო შემდეგი განახლებული NDC (2030 წელს)-ისათვის მოხდება მომდევნო ეროვნული გეგმების (2025-2028 და 2029-2030 წწ-ისთვის ) მონიტორინგი და ანგარიშგება.

ამ მოსაზრებებზე დაყრდნობით, დეგს-ის მ ა ვ -ის ჩატარების გონივრული სიხშირე იქნება ხუთ წელში ერთხელ 2025 წლიდან დაწყებული.

დეგგ კონცეფცია, როგორც თვალსაჩინო (ხედვითი) ჩარჩო დეგ სტრატეგიებისათვის, თვითონაც იქნება განახლების ობიექტი. აღსანიშნავია, რომ 2025 წლისთვის საქართველო გეგმავს ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის დოკუმენტის განახლებას, რომელშიც წარმოდგენილი იქნება სათბურის გაზების ემისიების შერბილების უფრო ამბიციური სამიზნე მაჩვენებლები, შესაბამისად, აღნიშნული გახდება ასევე დეგგ კონცეფციის განახლების საფუძველი.

დეგგ კონცეფციის განახლების საფუძველი ასევე შეიძლება იყოს დაკავშირებული დეგს-ების მავ-ის შედეგებთან, რომლებმაც შეიძლება ზოგჯერ გამოავლინოს შემდგომი განვითარების სცენარების შეცვლის საჭიროება და აუცილებელი გახადოს გრძელვადიანი სცენარების გადათვლა და კორექტირება მომდევნო ათწლეულ(ებ)ისათვის.

ასევე, დეგგ კონცეფციის განახლება შეიძლება განპირობებული იყოს ცვლილებებით გლობალური კლიმატის ცვლილების სფეროში მიმდინარე პროცესში, ახალი საერთაშორისო ვალდებულებებით და გკცჩკ-ისა და ევროკავშირის გადაწყვეტილებებით, ასევე ქვეყანაში შექმნილი ეროვნული გარემოებებით, მათ შორის, კლიმატთან ბრძოლის შესაძლებლობებისა და ამბიციის დონის ცვლილებით, შემოტანილი ტექნოლოგიური ინოვაციებისა ან/და ეკონომიკის განვითარების ტემპის გამო.

იმის მიხედვით, თუ რა სფეროშია მომხდარი ცვლილებები (ზოგადი დრაივერები, ეკონომიკური და სოციალური მონაცემები, სტატისტიკური ტრენდები, კლიმატის ცვლილებასთან და სათბურის გაზების აღრიცხვასთან დაკავშირებული ცვლილებები, როგორიცაა სამიზნე მაჩვენებლები, მოქმედების მონაცემები, ემისიის კოეფიციენტები, ტექნოლოგიური ძვრები), დეგგ კონცეფციის შესაბამისი კომპონენტი შეიძლება დაექვემდებაროს მოდიფიკაციას, რაც აისახება მომდევნო დეგს-ებშიც. დეგგ კონცეფციის ცვლილება შეიძლება შეეხოს საბაზისო დონის და შერბილების სცენარებს, ემისიის კოეფიციენტებს, WEM და WAM ღონისძიებების განხორციელების ცალკეულ დეტალებს.

დეგგ კონცეფციის მოქმედების მთელ პროცესზე, რომელიც მოიცავს მის განახლებას, ასევე დეგ სტრატეგიების შემუშავების, მავ-ის და განახლების პროცესებს, პასუხისმგებელი უწყებაა საქართველოს მთავრობა - საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სახით, კლიმატის ცვლილების საბჭოს მჭიდრო ჩართულობით.

დანართი №1

მეთოდოლოგია და პროგნოზები - გამოყენებული მოდელები, აღწერა, დაშვებები, პარამეტრები. სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები 2050 წლისათვის

გამოყენებული მოდელები, აღწერა, დაშვებები და პარამეტრები

დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი სცენარების შემუშავებისთვის გამოყენებულ იქნა სგ ემისიის პროგნოზირების სხვადასხვა მეთოდები და მოდელები, სექტორების შესაბამისად.

TIMES-Georgia მოდელი გამოყენებულ იქნა ენერგეტიკის სფეროს ემისიების პროგნოზირებისთვის. მოდელი მოიცავდა ენერგოინდუსტრიის (გენერაციისა და გადაცემის), შენობების (საცხოვრებელი და კომერციული), ინდუსტრიული პროცესების, სოფლის მეურნეობისა და ტრანსპორტის მიერ ენერგიის მოხმარებას და მათ ემისიებს. მოდელი წინასწარ იყო მოდიფიცირებული საქართველოს სპეციფიკისათვის და საწყისი მონაცემები ენერგიის, ეკონომიკური და სხვა პარამეტრებისათვის შეტანილი იყო 2016 წლისათვის. მოდელი ეყრდნობოდა ზოგად სტატისტიკურ მონაცემებს (მოსახლეობა, მშპ, დღის სინათლის ხანგრძლიობა და სხვ) და პროგნოზებს აკეთებდა არსებული პოლიტიკის დოკუმენტებზე დაყრდნობით, ზოგადი დრაივერების (მოსახლეობა, მშპ) და სექტორული დრაივერების პროგნოზირების საფუძველზე (ოპტიმისტური და პესიმისტური) საბაზისო სცენარის (ღონისძიებების გარეშე) გამოთვლისათვის, ასევე სგ ემისიის შერბილების სცენარების გამოთვლისათვის სექტორებისთვის განსაზღვრული ღონისძიებების (არსებული & დაგეგმილი ან დამატებითი) საფუძველზე. მოდელი ითვალისწინებს სექტორში არსებულ და მისაწვდომ ტექნოლოგიებს და ეკონომიკურ (ღირებულებით) კრიტერიუმებსაც.

EX-ACT

Ex-ACT (The Ex-Ante Carbon-balance Tool) ნახშირბადის დაბალანსების ინსტრუმენტი, გამოყენებულია სატყეო სექტორში ემისიების რაოდენობის დასადგენად და, როგორც სატყეო, ისე სოფლის მეურნეობის სექტორში შემოთავაზებული ღონისძიებების ემისიების შემცირებაზე გავლენის გამოსაანგარიშებლად.

EX-ACT-ი გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის (FAO) მიერ შემუშავებული შეფასების სისტემაა, რომელიც ნახშირბადის ბალანსზე სოფლის მეურნეობისა და ტყის განვითარების პროექტების, პროგრამებისა და პოლიტიკის ზეგავლენას აფასებს.

დაანგარიშება ხორციელდება ე.წ. C Stock Changes-ის (ნახშირბადის მარაგის ცვლილება) მეთოდით, იმ ცვლილებებზე დაკვირვებით, რომლებიც სხვადასხვა პერიოდში ნახშირბადის მარაგის შედარების შედეგად ვლინდება. EX-ACT-ი ეყრდნობა კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის, 2006 წლის სახელმძღვანელო მითითებებს (გაიდლაინებს) ეროვნული სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის შესახებ. აღნიშნული გაიდლაინების შესაბამისად, სატყეო სექტორში განხორციელებული გამოთვლები მოიცავს ნახშირბადის ხუთ საცავს: მიწისზედა ბიომასის, მიწისქვეშა ბიომასის, ძირნაყარი მკვდარი მასის, ხმელი მერქნული ბიომასისა და ნიადაგის ორგანულ ნახშირბადს.

მიწათსარგებლობისა და სასოფლო-სამეურნეო მეთოდებთან დაკავშირებული ინფორმაციის დასამუშავებლად, EX-ACT-ი გეოგრაფიულ, კლიმატურ და აგრო-ეკოლოგიურ ცვლადებს იყენებს. EX-ACT-ის კომპიუტერული ლოგიკა ეფუძნება დაგეგმილი ღონისძიებების შედეგების შედარებას ამ ღონისძიებების გარეშე არსებული საბაზისო სცენარის შედეგებთან (ნახშირბადის მარაგის).

პირველი დონის კომპიუტერული გამოთვლებისთვის, კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის მეთოდოლოგიის შესაბამისად, EX-ACT სტანდარტულ ემისიის კოეფიციენტებს იყენებს. სოფლის მეურნეობის სექტორისთვის მონაცემებში შეყვანილია ემისიების ეროვნული (country-specific) კოეფიციენტი, საქართველოს ეროვნული ინვენტარიზაციის ანგარიშის (2019 წ.) შესაბამისად.

IPCC Waste Model (კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის (IPCC) ნარჩენების მოდელი, 2019 წლის გაუმჯობესებული ვერსია)

კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის (IPCC) ნარჩენების მოდელი (IPCC WASTE model) გამოიყენება ნაგავსაყრელზე განთავსებული მყარი ნარჩენების მეთანის ემისიის გაანგარიშებისათვის, ნარჩენების შემადგენლობის მიხედვით. მოდელი ეფუძნება გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის (FAO) მეთოდოლოგიას (პირველი რიგის ლპობის (FOD) მეთოდოლოგია), რომელსაც რეკომენდაციას უწევს კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელის 2006 წლის სახელმძღვანელო მითითებები (2006 IPCC Guidelines). ეს მოდელი იძლევა ნაგავსაყრელის გაზის ანუ მისგან წარმოშობილი მეთანის მოდელირების შესაძლებლობას სხვადასხვა პარამეტრების მიხედვით, როგორიცაა კლიმატის ტიპი, ნარჩენების რაოდენობა, შემადგენლობა, ნაგავსაყრელების მართვის ტიპი და სხვა.

ძირითადი მამოძრავებელი ფაქტორები

საბაზისო (WOM) სცენარის პროგნოზირებისათვის გამოყენებული იყო ზოგადი მამოძრავებელი ფაქტორები - მოსახლეობის რიცხოვნობა და მთლიანი შიდა პროდუქტი. ქვეყანაში შემომდინარე ტურისტული ნაკადის მასშტაბებზე დაყრდნობით გამოყენებულ იქნა ადგილობრივ მკვიდრთა და ტურისტთა ჯამური რაოდენობები (P+T), სადაც ტურისტების რაოდენობა გადაანგარიშდა „წლიურად დამრჩენი“ ტურისტების რაოდენობად. ეს მიდგომა შესაბამისობაშია კსგ/კსსგ -ში გამოყენებულ ანალოგიურ მიდგომასთან.

საბაზისო სცენარები

მოსახლეობისა და მშპ სტატისტიკური მონაცემები გვიჩვენებს მათ სუსტ და მერყევ ზრდას გასულ ათწლეულებში. მიუხედავად ასეთი ტენდენციის მიზეზებისა, ქვეყნის გრძელვადიანი განვითარების პოლიტიკა ითვალისწინებს ამ ტენდენციის შეცვლას და მიზნად ისახავს საგრძნობ ზრდა-განვითარებას საუკუნის შუა წელისათვის. ამ მოსაზრებიდან გამომდინარე, ერთი, განვითარების სცენარის ნაცვლად, შერჩეულ იქნა დიაპაზონი პესიმისტური და ოპტიმისტური განვითარების ტრაექტორიებს შორის.

განვითარების პესიმისტური სცენარი დამყარებულია მოსახლეობისა და მშპ ნელი ზრდის დაშვებაზე, რომელიც ახლოს არის მიმდინარე სტატისტიკურ ტენდენციასთან, ხოლო ოპტიმისტური სცენარი გულისხმობს ყველაზე ოპტიმისტურ მოლოდინებს ეკონომიკისა და დემოგრაფიული აღმავლობის მიმართ.

ამრიგად, შემუშავდა ორი (პესიმისტური და ოპტიმისტური) სცენარი შერჩეული მამოძრავებელი ფაქტორების პროგნოზირებული მონაცემების მწკრივებით, რომლებიც წინასწარ იქნა გაანგარიშებული, და შესაბამისი წლიური ზრდის კოეფიციენტებით, რომლებიც გამოითვალა და გამოყენებულ იქნა პროგნოზირებისათვის. პროგნოზებისთვის გამოყენებულ იქნა ე.წ. „მცოცავი საშუალოს“ მეთოდი 5-წლიანი საშუალოთი. ორივე მამოძრავებელი ფაქტორის პროგნოზირებული მნიშვნელობები მოცემულია ცხრილში №1.

დანართი №1 ცხრილი №1. ძირითადი დრაივერების პროგნოზები

დრაივერების პროგნოზები ოპტიმისტური სცენარისთვის

დრაივერი	ერთეული	2016	2017	2019	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
მშპ ზრდა	%	3.118064	4.739447	5.113645	-6.1	5.2	3.813845	3.68345	4.06694	3.995051	4.055825
მშპ (კონვერგენციის გარეშე)*	მლნ ₾, 2015 წ. ფასები	31138.71	32614.51	35947.52	33754.72	43614.75	56618.1	73514.32	95448.5	123925.1	160896.9
მშპ ზრდა (X -ჯერ)	2016 წ. შეფარდება	1	1.047394	4.766649	1.084012	1.40066	1.818255	2.360866	3.065269	3.979775	5.167104
მოსახლეობა		3728.636	3726.374	3723.464	3716.858	3721.618	3727.576	3733.544	3739.522	3745.509	3751.505
მოსახლეობის ზრდა	%	0.002	-0.06067	-0.16541	-0.17742	0.032	0.032	0.032	0.032	0.032	0.032
‘მუდმივი’(მთელი წლის) ტურისტები		84.6695	103.148	122.3537	82.2216	163.6558	265.726	453.4371	791.9984	1414.56	2583.242
მ+ტ ერთად	1000 სული	3813.306	3829.522	3845.818	3799.08	3885.274	3993.302	4186.981	4531.52	5160.069	6334.748
მ+ტ ზრდა	%	0.5	0.425261	0.007038	-1.2153	0.39766	0.67761	1.158762	1.935753	3.166355	4.943165
მშპ ერთ სულზე (მხოლოდ მ)		8351.233	8752.345	9654.323	9081.521	11719.3	15188.98	19690.22	25524.25	33086.31	42888.63
მშპ ერთ სულზე ზრდა	%		4.803026	5.287797	-5.93311	5.166347	5.29735	5.323003	5.326489	5.326781	5.326774

* გამოანგარიშებული მცოცავი 5-წლიანი საშუალოს მეთოდით, 2021 წლიდან, საერთაშორისო სავალუტო ფონდის 2021-2025 წწ პროგნოზებზე დაყრდნობით.

დრაივერების პროგნოზები პესიმისტური სცენარისთვის

დრაივერი	ერთეული	2016	2017	2019	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
მშპ (კონვერგენციით)	მლნ ₾, 2015 წ. ფასები	31138.71	32614.51	35947.52	33754.72	43614.75	55284.61	68349.66	82718.5	98438.25	115977.3
მშპ ზრდა	%	3.118063	4.739447	5.113645	-6.1	5.2	4.636077	4.143124	3.733362	3.429253	3.303
მოსახლეობა		3728.636	3726.374	3723.464	3716.858	3722.777	3722.777	3722.777	3722.777	3722.777	3722.777
მოსახლეობის ზრდა	%		-0.06067	-0.16541	-0.17742	0.031809	0	0	0	0	0
‘მუდმივი’(მთელი წლის) ტურისტები		84.6695	103.148	122.3537	82.2216	155.1434	217.5027	299.8656	413.4176	569.9689	785.8024
მ+ტ ერთად	1000 სული	3813.305	3829.522	3845.818	3799.08	3877.92	3940.28	4022.643	4136.195	4292.746	4508.579
მ+ტ ზრდა	%		0.425261	0.007038	-1.2153	0.32445	0.344557	0.46587	0.625644	0.832815	1.096071
მშპ ერთ სულზე (მხოლოდ მ)		8351.233	8752.345	9654.323	9081.521	11715.65	14850.37	18359.86	22219.57	26442.16	31153.43
მშპ ერთ სულზე ზრდა	%		4.803026	5.287797	-5.93311	5.166548	4.636077	4.143124	3.733362	3.429253	3.303

სათბურის გაზების ეროვნული ემისიების პროგნოზები 2050 წლისათვის

ენერგიის მოხმარება

სათბურის გაზების ემისიის სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისათვის

ქვემოთ მოცემული ნახაზები და ცხრილები ასახავს საქართველოში ენერგეტიკის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების (ემისიები საწვავის წვიდან და აქროლადი ემისიები) სავარაუდო ზრდას 2016 წლიდან 2050 წლამდე პერიოდში. 2050 წლისთვის, სათბურის გაზების ემისია ენერგეტიკის სექტორიდან ოპტიმისტური WoM სცენარით შეადგენს 34,364 გგ CO₂-ეკვ, პესიმისტური სცენარით კი 28,544 გგ CO₂-ეკვ. ენერგეტიკის ქვე-სექტორებიდან პროგნოზირებული ემისიები მოცემულია ცხრილ 2-ში. ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიებში უდიდესი წვლილი შეაქვს ტრანსპორტის ქვესექტორს (31% ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 27% პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში). შემდეგია საყოფაცხოვრებო (საცხოვრებელი შენობების) სექტორი (19% როგორც ოპტიმისტური, ასევე პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.)

დანართი №1 ცხრილი №2 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) WoM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგოინდუსტრია	1,071	1,236	1,906	2,769	2,621	2,472	2,323	2,222
მრეწველობა	1,314	1,433	1,887	2,546	3,669	4,797	6,284	5,313
ტრანსპორტი	4,453	4,912	5,675	6,851	7,483	8,332	9,278	10,489
საცხოვრებელი შენობები	1,721	2,231	3,011	3,632	4,216	4,708	5,405	6,474
კომერციული/ინსტიტუციური	415	465	573	661	841	1,060	1,360	1,461
სოფლის მეურნეობა	68	81	94	106	123	140	159	177
აქროლადი ემისიები	1,972	3,070	3,427	3,817	4,458	5,100	6,664	8,228
სულ	11,015	13,428	16,573	20,384	23,410	26,610	31,473	34,364

ნახ. 1 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ–ში) WoM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში

დანართი №1 ცხრილი №3. ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) WoM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგოინდუსტრია	1,071	1,220	1,896	2,753	2,621	2,472	2,323	2,222
მრეწველობა	1,314	1,459	1,924	2,500	3,288	3,764	4,323	3,855
ტრანსპორტი	4,453	4,912	5,674	6,694	6,707	6,892	7,264	7,704
საცხოვრებელი შენობები	1,721	2,231	3,012	3,609	4,143	4,510	5,061	5,445
კომერციული/ინსტიტუციური	415	459	566	636	766	888	1,019	931
სოფლის მეურნეობა	68	81	94	92	107	121	140	159
აქროლადი ემისიები	1,972	3,070	3,427	3,817	4,458	5,100	6,664	8,228
სულ	11,015	13,432	16,594	20,101	22,091	23,745	26,795	28,544

ნახ. 2 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ–ში) WoM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში

სათბურის გაზების ემისიის სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისათვის

WoM სცენარით, 2020 წელს არსებული სადგურები განაგრძობენ ოპერირებას. WoM სცენარში შესულია ამჟამად მშენებლობის პროცესში მყოფი ელექტროსადგურები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმიდან. „თბილსრესი“ წყვეტს ოპერირებას 2025 წლიდან, „მტკვარი“ კი 2027 წლიდან. WoM სცენარის შემთხვევაში TIMES მოდელი უშვებს ელექტროენერგიის იმპორტს.

ქვემოთ ცხრილში მოყვანილია WoM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები.

დანართი №1 ცხრილი №4. WoM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები - არსებული სადგურები

ელექტროსადგური	ტიპი	საწვავი	სიმძლავრე, მგვტ
ტყიბულის თბოელექტროსადგური	ტრადიციული	ლიგნიტი	13
მტკვარი ენერგეტიკა	ტრადიციულ	ბუნებრივი გაზი	300
თბილსრესი	ტრადიციულ		272
ჯიფაუერი	კომბინირებული ციკლის		110
გარდაბნის თბოსადგური 1	კომბინირებული ციკლის		230
გარდაბნის თბოსადგური 2	კომბინირებული ციკლის		230
ენგური და ვარდნილი ჰესები	კაშხლით		1520
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით		513
სეზონური ჰესები	კაშხლით		261
მცირე ჰესები	ჩამდინარე		663
ქარის სადგური „ქართლი“	ხმელეთზე		22

დანართი №1 ცხრილი №5 WoM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები - ახალი (დაგეგმილი) სადგურები

ელექტროსადგური	ტიპი	ამოქმედების წელი	საწვავი	სიმძლავრე, მგვტ
თბოელექტროსადგური	კომბინირებული ციკლის	2024	ბუნებრივი გაზი	230
თბოელექტროსადგური	კომბინირებული ციკლის	2026		230
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით	2026-2028		1,415
სეზონური ჰესები	კაშხლით	2022-2028		301
მცირე ჰესები	მოდინებაზე	2021-2029		1,485
ქარის სადგურები	ხმელეთზე	2025-2029		765
მზის სადგურები	PV ცენტრალური	2024-2026		28
მზის სადგურები	PV კომერციული	2025-2028		6
მზის სადგურები	PV საყოფაცხოვრებო	2026-2030		3

ცხრილი №6 აჩვენებს სათბურის გაზების პროგნოზირებულ ემისიებს WoM სცენარის შემთხვევაში 2016-2050 წლებში. 2050 წლისთვის სათბურის გაზების ემისია სავარაუდოდ იქნება 2,222 გგ CO₂-ეკვ როგორც ოპტიმისტური, ასევე პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.

დანართი N1 ცხრილიN6. სათბურის გაზების ემისია ენერგოინდუსტრიის ქვესექტორიდან (გგ CO₂-ეკვ). WoM სცენარი

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური	1,071	1,236	1,906	2,769	2,621	2,472	2,323	2,222
პესიმისტური	1,071	1,220	1,896	2,753	2,621	2,472	2,323	2,222

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

WeM სცენარი მიიღება WoM სცენარიდან ქვეყანაში მიღებული და დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების ეფექტის გათვალისწინებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WoM-ში განხილული ყველა ტექნოლოგია ასევე განიხილება WeM-ში იმ ტექნოლოგიებთან ერთად, რომლებიც გამოყენებული იქნება პოლიტიკისა და ღონისძიებების გატარების შედეგად.

ცხრილი N7 იძლევა ინფორმაციას იმ ახალი ტექნოლოგიების შესახებ, რომელიც განხილულია WeM-ში.

დანართი N1 ცხრილი N7 WeM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები

ელექტროსადგური	ტიპი	საწვავი	სიმძლავრე, მგვტ
მცირე ჰესები	მოდინებაზე		1,485
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით		1,415
სეზონური ჰესები	კაშხლით		301
თბოელექტროსადგური „გარდაბანი 3“	კომბინირებული ციკლი	ბუნებრივი გაზი	230
თბოელექტროსადგური „გარდაბანი 4“	კომბინირებული ციკლი		230
ქარის სადგურები	ხმელეთზე		765
მზის სადგურები	PV ცენტრალური		28
მზის სადგურები	PV კომერციული		6
მზის სადგურები	PV საყოფაცხოვრებო		3

ცხრილში №8 ნაჩვენებია ენერგოინდუსტრიის ქვესექტორიდან სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია. 2050 წლისთვის ენერგოინნდუსტრიის ქვესექტორიდან ემისიები სავარაუდოდ იქნება 2,225 გგ CO₂-ეკვ ოპტიმისტური სცენარით და 1,382 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური სცენარით.

დანართი №1 ცხრილი №8 სათბურის გაზების ემისიები ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორიდან (გგ CO₂-ეკვ). WeM სცენარი

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	1,071	0	0	0	0	0	1,310	2,225
პესიმისტური სცენარი	1,071	0	0	0	0	0	313	1,382

დანართი №1 ცხრილი №9 WeM სცენარით სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WoM სცენართან შედარებით.

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	0	-1,236	-1,906	-2,769	-2,621	-2,472	-1,013	3
პესიმისტური სცენარი	0	-1,220	-1,896	-2,753	-2,621	-2,472	-2,010	-840

WaM სცენარი აგებულია WeM-ით იმ დამატებითი შემარბილებელი ქმედებების გათვალისწინებით, რომლებიც შესაძლებელია ქვეყნაში ამჟამად მიღებული და დაგეგმილი იმ პოლიტიკისა და ზომების გატარებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WoM-ით და WeM-ით გათვალისწინებული ყველა ტექნოლოგია ასევე განიხილება WaM-ში, დამატებით ტექნოლოგიებთან ერთად.

ცხრილი №10 იძლევა ინფორმაციას WaM სცენარში განხილული ტექნოლოგიების შესახებ

დანართი №1 ცხრილი №10 ენერგოინდუსტრია: WaM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები

ელექტროსადგური	ტიპი	ამოქმედების წლები	სიმძლავრე, მგვტ
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით	2038, 2046	450
სეზონური ჰესები	კაშხლით	2034, 2042	155
მცირე ჰესები	მოდინებაზე	2035-2048	1,700
ქარის სადგურები	მელეთზე	2035-2047	325
მზის სადგურები	მზის კონცენტრირებული	2040, 2045	450
მზის სადგურები	PV ცენტრალური	2033-2047	450
მზის სადგურები	PV კომერციული	2033-2047	75
მზის სადგურები	PV საყოფაცხოვრებო	2033-2048	130

ცხრილი №11 აჩვენებს ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზირებულ მნიშვნელობებს. 2050 წლისთვის ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორი ხდება ნახშირბად ნეიტრალური.

დანართი №1 ცხრილი №11 სათბურის გაზების ემისია ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორიდან (გგ CO₂-ეკვ). WaM სცენარo

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	1,071	696	0	0	0	0	0	0
პესიმისტური სცენარი	1,071	673	0	0	0	0	0	0

დანართი №1 ცხრილი №12 სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WaM სცენარით WoM სცენართან შედარებით

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	0	-540	-1,906	-2,769	-2,621	-2,472	-2,323	-2,222
პესიმისტური სცენარი	0	-547	-1,896	-2,753	-2,621	-2,472	-2,323	-2,222

არსებული ელექტროსადგურების სია:

ელექტრო-სადგურები	ტიპი	სიმძლავრე გვტ	გამომუშავებული ელ.ენერგია პჯ (2020)
ორთქლტურბინა	თბოელექტროსადგური	0,013	0,059
მტკვარი	თბოელექტროსადგური	0,300	2,940
ჯიფაუერი	თბოელექტროსადგური	0,110	0,252
თბილსსრესი	თბოელექტროსადგური	0,272	0,598
გარდაბანი 1	თბოელექტროსადგური	0,230	4,198
გარდაბანი 2	თბოელექტროსადგური	0,230	4,198
ენგური და ვარდნილი	ჰიდროელექტროსადგური (კაშხლიანი)	1,520	15,160
მარეგულირებელი ჰესები	ჰიდროელექტროსადგური (კაშხლიანი)	0,513	4,303
ნახევრად მარეგულირებელი ჰესები	ჰიდროელექტროსადგური (კაშხლიანი)	0,261	3,471
მოდინებაზე მომუშავე ჰესები	ჰიდროელექტროსადგური (მოდინებული)	0,663	10,455
ქართლის ქარის სადგური	ქარის ელექტროსადგური	0,022	0,228
სულ		4,134	45,863

საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის

WoM სცენარი არ ითვალისწინებს რაიმე პოლიტიკისა და ღონისძიებების განხორციელებას. პროგნოზირება ხდება საქართველოს მაკროეკონომიკური პერსპექტივების საფუძველზე. სათბურის გაზების ემისია ენერგეტიკის სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის სავარაუდოდ იქნება 20,384 გგ CO₂-ეკვ და 26,610 გგ CO₂-ეკვ ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 20,101 გგ CO₂-ეკვ და 23,745 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №13 სათბურის გაზების ემისიების ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WoM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	36,698		36,698
2030	20,384	55.5%	20,101	54.8%
2040	26,610	72.5%	23,745	64.7%

WeM სცენარი ითვალისწინებს საქართველოში დაგეგმილ და განხორციელებულ ღონისძიებებს და ახდენს იმის შეფასებას თუ როგორ რეაგირებს ამ ქმედებებზე საქართველოში ემისების შემცირების სვლა-გეზი. სათბურის გაზების ემისია ენერგეტიკის სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის სავარაუდოდ იქნება 13,951 გგ CO₂-ეკვ და 18,259 გგ CO₂-ეკვ ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 13,610 გგ CO₂-ეკვ და 16,243 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №14. სათბურის გაზების ემისიების ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WeM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	36,698		36,698
2030	13,951	38.0%	13,610	37.1%
2040	18,259	49.8%	16,243	44.3%

WaM სცენარი ითვალისწინებს დამატებით ღონისძიებებს, რომელიც არ არის განხილული საქართველოში დაგეგმვის პროცესში და ახდენს იმის შეფასებას, თუ როგორ რეაგირებს ამ ქმედებებზე საქართველოში ემისების შემცირების სვლა/გეზი. სათბურის გაზების ემისია ენერგეტიკის სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის სავარაუდოდ იქნება შესაბამისად 10,663 გგ CO₂-ეკვ და 8,802 გგ CO₂-ეკვ ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 10,775 გგ CO₂-ეკვ და 8,759 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №15 სათბურის გაზების ემისიების ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WaM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	36,698		36,698
2030	10,663	29.1%	10,775	29.4%
2040	8,802	24.0%	8,759	23.9%

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

WeM სცენარი

ქვემოთ მოყვანილი ნახაზები და ცხრილები ასახავენ სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზირებულ ზრდას 2016 წლიდან 2050 წლამდე იმ შემთხვევაში, როცა განიხილება საქართველოში დამტკიცებული და დაგეგმილი შერბილების ძირითადი პოლიტიკური მიმართულებები. 2050 წლისთვის სათბურის გაზების ემისია ენერგეტიკის სექტორიდან სავარაუდოდ იქნება 24,391 გგ CO₂-ეკვ ოპტიმისტური სცენარით და 20,607 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური სცენარით. ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიებში უდიდესია ტრანსპორტის ქვესექტორის წილი (35% ოპტიმისტური სცენარით და 34% პესიმისტური სცენარით). შემდეგია საცხოვრებელი შენობების ქვესექტორი (შესაბამისად 24% და 27%).

დანართი N1 ცხრილი N16 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) ოპტიმისტური WeM სცენარის შემთხვევაში.

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგოინდუსტრია	1,071	0	0	0	0	0	1,310	2,225
მრეწველობა	1,314	1,512	1,709	2,411	3,520	4,168	4,774	4,539
ტრანსპორტი	4,453	4,777	5,301	5,667	6,062	6,801	7,575	8,408
საცხოვრებელი შენობები	1,721	2,328	3,169	4,156	4,559	5,013	5,467	5,931
კომერციული/ინსტიტუციური	415	432	321	249	288	392	457	543
სოფლის მეურნეობა	68	77	86	94	102	110	113	117
აქროლადი ემისიები	1,972	2,260	1,807	1,374	1,575	1,775	2,202	2,628
სულ	11,015	11,385	12,393	13,951	16,107	18,259	21,899	24,391

ნახ. 3. ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები WeM ოპტიმისტური სცენარით

დანართი №1 ცხრილი №17 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) WeM პესიმისტური სცენარით

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგოინდუსტრია	1,071	0	0	0	0	0	313	1,382
მრეწველობა	1,314	1,512	1,708	2,232	3,112	2,988	3,960	3,609
ტრანსპორტი	4,453	4,777	5,300	5,544	5,763	6,200	6,635	6,960
საყოფაცხოვრებო	1,721	2,328	3,171	4,129	4,474	4,832	5,160	5,473
კომერციული/ინსტიტუციური	415	429	321	245	273	341	404	434
სოფლის მეურნეობა	68	77	86	86	97	108	115	122
აქროლადი ემისიები	1,972	2,260	1,807	1,374	1,575	1,775	2,202	2,628
სულ	11,015	11,383	12,391	13,610	15,295	16,243	18,788	20,607

ნახ. 4 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები WeM პესიმისტური სცენარით

დანართი №1 ცხრილი №18 სათბურის გაზების ემისიის შემცირება საბაზისო სცენართან შედარებით

სცენარი	ემისიის შემცირება, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM ოპტიმისტური	-2,042	-4,181	-6,433	-7,303	-8,351	-9,574	-9,973
WeM პესიმისტური	-2,049	-4,203	-6,490	-6,796	-7,502	-8,006	-7,936

სცენარი დამატებითი ღონისძიებებით (WaM სცენარი)

აღნიშნული სცენარი განიხილავს დამატებით პოლიტიკასა და ღონისძიებებს, რომელიც საქართველოში დაგეგმვისას არ არის გათვალისწინებული და იძლევა იმის შეფასებას, თუ როგორ განვითარდება სათბურის გაზების შემცირების ტრაექტორია ამ პოლიტიკისა და ღონისძიებების შედეგად.

დანართი №1 ცხრილი №19 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) WaM ოპტიმისტური სცენარით

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგოინდუსტრია	1,071	696	0	0	0	0	0	0
მრეწველობა	1,314	2,205	1,699	1,792	2,232	241	298	380
ტრანსპორტი	4,453	4,634	4,520	4,487	4,589	4,950	3,505	1,997
საცხოვრებელი შენობები	1,721	2,283	2,995	3,724	3,631	2,908	2,539	1,866
კომერციული/ ინსტიტუციური	415	438	320	247	282	281	259	257
სოფლის მეურნეობა	68	72	75	59	60	61	51	40
აქროლადი ემისიები	1,972	1,920	1,127	354	357	360	395	429
სულ	11,014	12,248	10,736	10,663	11,151	8,802	7,047	4,969

ნახ. 5. ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები WaM ოპტიმისტური სცენარით

დანართი №1 ცხრილი №20 ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) WaM პესიმისტური სცენარით

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ენერგოინდუსტრია	1,071	673	0	0	0	0	0	0
მრეწველობა	1,314	1,627	1,717	2,005	2,250	213	242	282
ტრანსპორტი	4,453	4,639	4,532	4,431	4,435	4,754	3,791	2,507
საცხოვრებელი შენობები	1,721	2,283	3,002	3,671	3,575	3,066	2,410	1,671
კომერციული/ინსტიტუციური	415	435	321	243	282	288	221	234
სოფლის მეურნეობა	68	72	75	72	75	78	73	68
აქროლადი ემისიები	1,972	1,920	1,127	354	357	360	395	429
სულ	11,014	11,650	10,774	10,775	10,974	8,759	7,132	5,191

ნახაზი 6. ენერგეტიკის სექტორიდან ემისიები (გგ CO₂-ეკვ) პესიმისტური WaM სცენარით

დანართი N1 ცხრილი N21 სათბურის გაზების ემისიების შემცირება WoM სცენართან შედარებით (გგ CO₂-ეკვ)

სცენარი	ემისიების შემცირება (გგ CO2-ეკვ)
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WaM ოპტიმისტური	-1,180	-5,837	-9,721	-12,259	-17,808	-24,426	-29,395
WaM პესიმისტური	-1,782	-5,820	-9,325	-11,116	-14,986	-19,663	-23,353

სათბურის გაზების ემისიის სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისათვის

WoM სცენარით, 2020 წელს არსებული სადგურები განაგრძობენ ოპერირებას. WoM სცენარში შესულია ამჟამად მშენებლობის პროცესში მყოფი ელექტროსადგურები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმიდან. „თბილსრესი“ წყვეტს ოპერირებას 2025 წლიდან, „მტკვარი“ კი 2027 წლიდან. WoM სცენარის შემთხვევაში TIMES მოდელი უშვებს ელექტროენერგიის იმპორტს.

ქვემოთ ცხრილში მოყვანილია WoM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები.

დანართი №1 ცხრილი №22 WoM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები - არსებული სადგურები

ელექტროსადგური	ტიპი	საწვავი	სიმძლავრე, მგვტ
ტყიბულის თბოელექტროსადგური	ტრადიციული	ლიგნიტი	13
მტკვარი ენერგეტიკა	ტრადიციული	ბუნებრივი გაზი	300
თბილსრესი	ტრადიციული		272
ჯიფაუერი	კომბინირებული ციკლის		110
გარდაბნის თბოსადგური 1	კომბინირებული ციკლის		230
გარდაბნის თბოსადგური 2	კომბინირებული ციკლის		230
ენგური და ვარდნილი ჰესები	კაშხლით		1520
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით		513
სეზონური ჰესები	კაშხლით		261
მცირე ჰესები	ჩამდინარე		663
ქარის სადგური „ქართლი“	ხმელეთზე		22

დანართი №1 ცხრილი №23 WoM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები - ახალი (დაგეგმილი) სადგურები

ელექტროსადგური	ტიპი	ამოქმედების წელი	საწვავი	სიმძლავრე, მგვტ
თბოელექტროსადგური	კომბინირებული ციკლის	2024	ბუნებრივი გაზი	230
თბოელექტროსადგური	კომბინირებული ციკლის	2026		230
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით	2026-2028		1,415
სეზონური ჰესები	კაშხლით	2022-2028		301
მცირე ჰესები	მოდინებაზე	2021-2029		1,485
ქარის სადგურები	ხმელეთზე	2025-2029		765
მზის სადგურები	PV ცენტრალური	2024-2026		28
მზის სადგურები	PV კომერციული	2025-2028		6
მზის სადგურები	PV საყოფაცხოვრებო	2026-2030		3

ცხრილი №24 აჩვენებს სათბურის გაზების პროგნოზირებულ ემისიებს WoM სცენარის შემთხვევაში 2016-2050 წლებში. 2050 წლისთვის სათბურის გაზების ემისია სავარაუდოდ იქნება 2,222 გგ CO₂-ეკვ როგორც ოპტიმისტური, ასევე პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №24 სათბურის გაზების ემისია ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორიდან (გგ CO₂-ეკვ). WoM სცენარი

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური	1,071	1,236	1,906	2,769	2,621	2,472	2,323	2,222
პესიმისტური	1,071	1,220	1,896	2,753	2,621	2,472	2,323	2,222

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

WeM სცენარი მიიღება WoM სცენარიდან ქვეყანაში მიღებული და დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების ეფექტის გათვალისწინებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WoM-ში განხილული ყველა ტექნოლოგია ასევე განიხილება WeM-ში, იმ ტექნოლოგიებთან ერთად, რომლებიც გამოყენებული იქნება პოლიტიკისა და ღონისძიებების გატარების შედეგად.

ცხრილი №25 იძლევა ინფორმაციას იმ ახალი ტექნოლოგიების შესახებ, რომელიც განხილულია WeM-ში.

დანართი №25 ცხრილი №25. WeM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები

ელექტროსადგური	ტიპი	საწვავი	სიმძლავრე, მგვტ
მცირე ჰესები	მოდინებაზე		1,485
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით		1,415
სეზონური ჰესები	კაშხლით		301
თბოელექტროსადგური „გარდაბანი 3“	კომბინირებული ციკლი	ბუნებრივი გაზი	230
თბოელექტროსადგური „გარდაბანი 4“	კომბინირებული ციკლი		230
ქარის სადგურები	ხმელეთზე		765
მზის სადგურები	PV ცენტრალური		28
მზის სადგურები	PV კომერციული		6
მზის სადგურები	PV საყოფაცხოვრებო		3

ცხრილში №26 ნაჩვენებია ენერგოინდუსტრიის ქვესექტორიდან სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია. 2050 წლისთვის ენერგოინნდუსტრიის ქვესექტორიდან ემისიები სავარაუდოდ იქნება 2,225 გგ CO₂-ეკვ ოპტიმისტური სცენარით და 1,382 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური სცენარით.

დანართი №1 ცხრილი №26 სათბურის გაზების ემისიები ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორიდან (გგ CO₂-ეკვ). WeM სცენარი

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	1,071	0	0	0	0	0	1,310	2,225
პესიმისტური სცენარი	1,071	0	0	0	0	0	313	1,382

დანართი №1 ცხრილი №27 WeM სცენარით სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WoM სცენართან შედარებით.

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	0	-1,236	-1,906	-2,769	-2,621	-2,472	-1,013	3
პესიმისტური სცენარი	0	-1,220	-1,896	-2,753	-2,621	-2,472	-2,010	-840

WaM სცენარი აგებულია WeM-ით იმ დამატებითი შემარბილებელი ქმედებების გათვალისწინებით, რომლებიც შესაძლებელია ქვეყნაში ამჟამად მიღებული და დაგეგმილი იმ პოლიტიკისა და ზომების გატარებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WoM-ით და WeM-ით გათვალისწინებული ყველა ტექნოლოგია ასევე განიხილება WaM-ში, დამატებით ტექნოლოგიებთან ერთად.

ცხრილი №28 იძლევა ინფორმაციას WaM სცენარში განხილული ტექნოლოგიების შესახებ

დანართი №1 ცხრილი №28 ენერგოინდუსტრია: WaM სცენარში განხილული ტექნოლოგიები

ელექტროსადგური	ტიპი	ამოქმედების წლები	სიმძლავრე, მგვტ
მარეგულირებელი ჰესები	კაშხლით	2038, 2046	450
სეზონური ჰესები	კაშხლით	2034, 2042	155
მცირე ჰესები	მოდინებაზე	2035-2048	1,700
ქარის სადგურები	მელეთზე	2035-2047	325
მზის სადგურები	მზის კონცენტრირებული	2040, 2045	450
მზის სადგურები	PV ცენტრალური	2033-2047	450
მზის სადგურები	PV კომერციული	2033-2047	75
მზის სადგურები	PV საყოფაცხოვრებო	2033-2048	130

ცხრილი №29 აჩვენებს ენერგოინდუსტრიის ქვესექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზირებულ მნიშვნელობებს. 2050 წლისთვის ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორი ხდება ნახშირბად ნეიტრალური.

დანართი №1 ცხრილი №29 სათბურის გაზების ემისია ენერგოინდუსტრიის ქვე-სექტორიდან (გგ CO₂-ეკვ). WaM სცენარo

ქვესექტორი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	1,071	696	0	0	0	0	0	0
პესიმისტური სცენარი	1,071	673	0	0	0	0	0	0

დანართი №1 ცხრილი №30. სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WaM სცენარით WoM სცენართან შედარებით

სცენარი	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
ოპტიმისტური სცენარი	0	-540	-1,906	-2,769	-2,621	-2,472	-2,323	-2,222
პესიმისტური სცენარი	0	-547	-1,896	-2,753	-2,621	-2,472	-2,323	-2,222

აქროლებადი ემისიების სექტორი

აქროლადი ემისიების წილის სავარაუდო შეფასება 2050 წლისთვის სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში

დანართი №1 ცხრილი №41-ის თანახმად, WoM სცენარის შემთხვევაში აქროლადი ემისიები წლიდან წლამდე იზრდება. WeM სცენარის შემთხვევაში ემისიები 2030 წლამდე მცირდება, შემდეგ კი იწყებს ზრდას. რაც შეეხება WaM სცენარს, ემისიები 2030 წლამდე აქაც მცირდება, შემდეგ კი მეტ-ნაკლებად სტაბილურდება.

შეფასებული იქნა აქროლადი ემისიების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში როგორც LULUCF-ის გარეშე, ასევე LULUCF-ის ჩათვლით. WeM სცენარის შემთხვევაში აქროლადი ემისიების წილი 2030 წლამდე მნიშვნელოვნად მცირდება, შემდეგ კი იზრდება და აღწევს 9.4%. WaM სცენარში აქროლადი ემისიების წილის ცვლილება WeM სცენარის ანალოგიურია, მხოლოდ რაოდენობრივადაა შემცირებული.

დანართი №1 ცხრილი №31 აქროლადი ემისიების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის გარეშე)

სცენარი	აქროლადი ემისიების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	16%	15%	14%	14%	14%	16%	18%
WeM	15%	11%	7%	7%	7%	8%	8%
WaM	11%	7%	2%	2%	2%	3%	4%

დანართი №1 ცხრილი №32. აქროლადი ემისიების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის ჩათვლით)

სცენარი	აქროლადი ემისიების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	21%	19%	17%	17%	17%	18%	20%
WeM	24%	16%	10%	10%	10%	11%	12%
WaM	15%	11%	4%	4%	6%	12%	-727%

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

ნახშირის მოპოვება

შერბილების სცენარებისთვის ნავარაუდებია მეთანის ექსტრაქცია ნახშირის საბადოებიდან.

დანართი №1 ცხრილი №33 პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები ნახშირის საბადოებიდან გგ CO₂-ეკვ-ებში

წელი \ სცენარი	შერბილება (WeM სცენარი)	შერბილება (WaM სცენარი)
2030	104	91
2040	91	78
2050	78	65

ბუნებრივი გაზის სიტემები

დისტრიბუცია

WeM სცენარის შემთხვევაში (NDC-ის ტერმინოლოგიით უპირობო სცენარი) დაშვებულია, რომ ბუნებრივი გაზის დანაკარგები შემცირდება და ნორმატიული დანაკარგების (1.2%) შესატყვასი გახდება. WaM სცენარის შემთხვევაში დანაკარგები შემცირდება და გაუტოლდება ინვენტარიზაციის 2006 IPCC სახელმძღვანელოდან მეთანის ემისიის ფაქტორის ზედა მნიშვნელობას განაწილების სისტემებისთვის³⁵.

დანართი №1 ცხრილი №34 ბუნებრივი გაზის დისტრიბუციის სისტემებიდან მეთანის ემისიის ფაქტორი

საბაზისო (WOM სცენარი)	უპირობო (WEM სცენარი)	პირობითი (WAM სცენარი)
დანაკარგები, %		EF, გგ CH4/106 მ3	დანაკარგები, %
4.6	1.2	0.0025	0.393

დანართი №1 ცხრილი №35 პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები ბუნებრივი გაზის დისტრიბუციის სისტემებიდან (WeM სცენარი)

წელი	განაწილება	დანაკარგები		CH4	ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	მილ მ3	პროცენტი	მილ მ3	მილ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2-ეკვ
2030	2,781	1.2%	33.4	31.7	0.67	21.2	446
2040	3,672	1.2%	44.1	41.9	0.67	28.0	589
2050	5,445	1.2%	65.3	62.1	0.67	41.6	873

დანართი №1 ცხრილი №36. პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები ბუნებრივი გაზის დისტრიბუციის სისტემებიდან (WaM სცენარი)

წელი	განაწილება	დანაკარგები		CH4	ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	მილ მ3	პროცენტი	მილ მ3	მილ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2-ეკვ
2030	2,579	0.39%	10.1	9.6	0.67	6.4	135
2040	2,365	0.39%	9.3	8.8	0.67	5.9	124
2050	2,663	0.39%	10.5	9.9	0.67	6.7	140

ტრანსპორტირება

WeM სცენარის (უპირობო სცენარი) შემთხვევაში გაკეთებულია დაშვება, რომ ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების დანაკარგები შემცირდება და გაუტოლდება სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის 2006 IPCC სახელმძღვანელოდან³⁶ ტრანსპორტირების სისტემებისთვის მეთანის ემისიის ფაქტორის ზედა მნიშვნელობას, WaM სცენარის შემთხვევაში კი გამოყენებული იქნება ქვედა მნიშვნელობა.

დანართი №1 ცხრილი №37 ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების სისტემებისთვის მეთანის ემისიის ფაქტორები (WeM სცენარი)

ემისიის ტიპი	EF, გგCH4/106 მ3		დანაკარგები, %		განუზღვრელობა, %
	ქვედა	ზედა	ქვედა	ზედა
აქროლადი	0.000166	0.0011	0.026	0.173	-40-დან 250-მდე
ვენტილაცია ატმოსფეროში (გაშვება)	0.000044	0.00074	0.007	0.116	-40 -დან 250-მდე
სულ			0.033	0.289

დანართი №1 ცხრილი №38 აქროლადი ემისიების პროგნოზირებული მნიშვნელობები ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებიდან (WeM სცენარი)

წელი	ტრანსპორტირებული გაზის რაოდენობა, მილიონი მ3			დანაკარგები		CH4	სიმკვრივე ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	SCP	NSMPG	სულ	%	მლნ მ3	მლნ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2-ეკვ
2030	18,000	2,359	20,359	0.289	58.8	55.9	0.67	37.5	786
2040	25000	2,379	27,379	0.289	79.1	75.2	0.67	50.4	1,058
2050	40,000	2,422	42,422	0.289	122.6	116.5	0.67	78.0	1,639

დანართი №1 ცხრილი №39 აქროლადი ემისიების პროგნოზირებული მნიშვნელობები ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირების (WaM სცენარი)

წელი	ტრანსპორტირებული გაზის რაოდენობა, მილიონი მ3			დანაკარგები		CH4	სიმკვრივე ϱ	CH4	აქროლადი ემისია
	SCP	NSMPG	სულ	%	მლნ მ3	მლნ მ3	კგ/მ3	გგ	გგ CO2 -ეკვ
2030	18,000	2,307	20,307	0.033	6.7	6.4	0.67	4.3	90
2040	25000	2,309	27,309	0.033	9.0	8.6	0.67	5.7	120
2050	40,000	2,314	42,314	0.033	14.0	13.3	0.67	8.9	187

ბუნებრივი გაზის სისტემებიდან აქროლადი ემისიების გამოთვლილი მნიშვნელობები შერბილების სცენარებისთვის მოცემულია ცხრილ №40 -ში.

დანართ №1 ცხრილი №40 აქროლადი ემისიები ბუნებრივი გაზის სისტემებიდან შერბილების სცენარებისთვის, გგ CO₂ექვ-ში

წელი	სცენარი
	შერბილების WEM სცენარი			შერბილების WAM სცენარი
	ტრანსპორტირება	დისტრიბუცია	სულ	ტრანსპორტირება	დისტრიბუცია	სულ
2030	786	446	1,233	90	135	225
2040	1,058	589	1,647	120	124	245
2050	1,639	873	2,512	187	140	326

ნავთობის სისტემები

შერბილების ღონისძიებები არ განიხილება.

სათბურის გაზების პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები

ნახშირის მოპოვებიდან და ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის ოპერაციებიდან აქროლადი ემისიების პროგნოზირებული მნიშვნელობები მოცემულია ცხრილ 41-ში.

დანართ №1 ცხრილი №41. პროგნოზირებული აქროლადი ემისიები

სცენარი	აქროლადი ემისიები გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	3,070	3,427	3,817	4,458	5,100	6,664	8,228
WeM	2,260	1,807	1,374	1,575	1,775	2,202	2,628
WaM	1,920	1,127	354	357	360	395	429

ნახ. 7. აქროლადი ემისიები ნახშირის მოპოვებიდან და ნავთობისა და ბუნებრივი გაზის საქმიანობებიდან

შენობების სექტორის სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო წილის შეფასება ეროვნულ ემისიებში 2050 წლისთვის

ენერგეტიკის სექტორში სათბურის გაზების ემისიების განაწილება არსებითად შეიცვლება ისტორიული პერიოდის ბოლო წლიდან (ანუ 2019 წ.) 2050 წლამდე. შერბილების ღონისძიებების გათვალისწინების გარეშე (საბაზისო სცენარი) საყოფაცხოვრებო სექტორის წილი მნიშვნელოვნად გაიზრდება ენერგეტიკის სექტორში, 20.7%-დან (2017 წელს) 18.9%-მდე (2050 წლისთვის). შინამეურნეობების გაზრდილი რაოდენობა, არსებული ტექნოლოგიების გამოყენებასთან ერთად, განაპირობებს ემისიების აღნიშნულ ზრდას საბაზისო სცენარში.

ნახ.8. სათბურის გაზების ემისიების წილი საბოლოო მოხმარების სექტორების მიხედვით 2050 წელს

შენობების სექტორი

სათბურის გაზების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარისთვის

ქვემოთ მოყვანილი გრაფიკი ასახავს საქართველოში შენობების სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზირებულ ზრდას 2016 წლიდან 2050 წლამდე. 2050 წლისთვის მოსალოდნელია, რომ შენობების სექტორების (კომერციული/ინსტიტუციური და საყოფაცხოვრებო სექტორები) სათბურის გაზების ემისიები მიაღწევს 7,935 გგ CO₂ ექ-ს ოპტიმისტური სცენარით და 6,375 გგ CO₂ ექ-ს პესიმისტური სცენარით.

ნახ. 9. შენობების სექტორის სათბურის გაზების ემისიები 2050 წლისთვის ოპტიმისტური WoM და პესიმისტური WoM სცენარების შემთხვევაში

საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის

სათბურის გაზების ემისიების WoM სცენარი მოიაზრებს შენობების სექტორის განვითარებას შერბილების ღონისძიებების გატარების გარეშე. ამ სცენარით, სათბურის გაზების მთლიანი ემისიები 2030 და 2040 წლისთვის მიაღწევს დაახლოებით 4,294 გგ CO₂-ეკვ-ს და 5,768 გგ CO₂-ეკვ-ს შესაბამისად, ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, და 4,245 CO₂-ეკვ-ს და 5,397 CO₂-ეკვ-ს შესაბამისად, პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში.

დანართი N1 ცხრილი N42 სათბურის გაზების ემისიის საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WoM სცენარების შემთხვევაში.

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის დონის პროცენტი
	Gg CO2-ეკვ	%	Gg CO2-ეკვ	%
1990	4,902		4,902
2030	4,294	88	4,245	87
2040	5,768	118	5,397	110

WeM სცენარში გათვალისწინებულია შენობების სექტორის განვითარება მიღებული ან დაგეგმილი შერბილების ღონისძიებებით. სათბურის გაზების ემისიები 2030 და 2040 წლებისთვის სავარაუდოდ მიაღწევს დაახლოებით 4,405 გგ CO₂-ეკვ-ს და 5,405 გგ CO₂-ეკვ-ს, შესაბამისად, ოპტიმისტური მიდგომით, და 4,374 გგ CO₂-ეკვ-ს და 5,193 გგ CO₂-ეკვ-ს შესაბამისად პესიმისტური მიდგომით.

დანართიN1 ცხრილი N43 სათბურის გაზების ემისიის საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WeM სცენარების შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	4,902		4,902
2030	4,405	90	4,374	89
2040	5,405	110	5,173	106

WaM სცენარში გათვალისწინებულია შენობების სექტორის განვითარება დამატებითი შერბილების ღონისძიებებით, რომლებიც პირობითია და დამოკიდებულია დაფინანსების შესაძლებლობებსა და გლობალური ბაზრის განვითარების ტენდენციებზე. ამ სცენარის მიხედვით, შენობებიდან სათბურის გაზების ემისიები 2030 და 2040 წლებისთვის მიაღწევს დაახლოებით 3,971 გგ CO₂-ეკვ-ს და 3,189 გგ CO₂-ეკვ-ს შესაბამისად ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში და 3,914 გგ CO₂-ეკვ-ს და 3,354 გგ CO₂-ეკვ-ს პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №44. სათბურის გაზების ემისიის საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WaM სცენარების შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	4,902		4,902
2030	3,971	81	3,914	80
2040	3,189	65	3,354	68

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

ზემოთ აღწერილი 2030 და 2040 წლების ძირითადი ეტაპების გათვალისწინებით, შენობების სექტორიდან ემისიები WeM სცენარის შემთხვევაში მნიშვნელოვნად შემცირდება საბაზისო სცენართან შედარებით. ქვემოთ მოყვანილი გრაფიკი ასახავს საქართველოში შენობების სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზირებულ ზრდას 2016 წლიდან 2050 წლამდე, ქვეყანაში მიღებული და დაგეგმილი შერბილების ძირითადი პოლიტიკური ზომების გათვალისწინებით.

მოსალოდნელია, რომ 2050 წლისთვის შენობების სექტორიდან სათბურის გაზების მთლიანი ემისიები WeM სცენარის შემთხვევაში მიაღწევს 6,473 გგ CO₂ექ-ს (საბაზისო სცენარით გათვალისწინებული 7,935 გგ CO₂ექ-იდან) ოპტიმისტური სცენარით და 5,906 გგ CO₂ექ-ს (6,376 გგ CO₂ექ-იდან) პესიმისტური სცენარით.

პოლიტიკისა და ღონისძიებების გავლენა აისახება განსხვავებაში საბაზისო და შერბილების სცენარებს შორის. 2050 წლისთვის, ოპტიმისტური სცენარით სათბურის გაზების ემისიების წლიური ზემოქმედებაა 1,461 გგ CO₂-ეკვ. პესიმისტურ სცენარში, ეს რიცხვი მცირდება 469 გგ CO₂-ეკვ-მდე.

ნახ. 10. შენობების სექტორის სათბურის გაზების ემისიები 2050 წლისთვის ოპტიმისტური WeM და პესიმისტური WeM სცენარების შემთხვევაში

ცხრილში №45 მოცემულია შენობების სექტორისთვის შერბილების WeM სცენარით გათვალისწინებული პოლიტიკისა და ღონისძიებების გავლენა (სხვაობა WoM და WeM სცენარის სათბურის გაზების ემისიებს შორის).

დანართი №1 ცხრილი №45 პოლიტიკისა და ღონისძიებების გავლენა WeM სცენარებისთვის

სცენარი	სხვაობა WoM და WeM სცენარებს შორის, გგ CO2-ეკვ
	2016	2025	2035	2040	2045	2050
(WoM – WeM) ოპტიმისტური სცენარი	0	95	210	363	841	1,461
(WoM – WeM) პესიმისტური სცენარი	0	87	162	224	517	469

ნახ. 11. სათბურის გაზების ემისიები ოპტიმისტური WoM და WeM სცენარებისთვის	ნახ. 12. სათბურის გაზების ემისიები პესიმისტური WoM და WeM სცენარებისთვის

შერბილების WeM სცენარით გათვალისწინებული ტექნოლოგიები და დაშვებები

შერბილების სცენარი (WeM) აგებულია საბაზისო სცენარიდან (WoM) იმ პოლიტიკისა და ღონისძიებების ეფექტის გათვალისწინებით, რომლებიც მიიღება და იგეგმება ქვეყანაში. ეს განსაზღვრება გულისხმობს, რომ WoM სცენარით გათვალისწინებული ყველა პოლიტიკა და ღონისძიება ასევე გათვალისწინებულია WeM-ში, იმ ტექნოლოგიებთან ერთად, რომლებიც გამოყენებული იქნება აღნიშნული პოლიტიკისა და ღონისძიებების განხორციელების შედეგად.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილებში წარმოდგენილია ინფორმაცია შერბილების სცენარში გათვალისწინებული ახალი ტექნოლოგიების შესახებ.

დანართი N1 ცხრილი N46 WeM სცენარში გათვალისწინებული დამატებითი ტექნოლოგიები

ტექნოლოგიები	საწვავი	ეფექტურობა (მოხმარებული ენერგია/მ2)
საყოფაცხოვრებო გათბობა: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	2.642
საყოფაცხოვრებო გათბობა: ელექტროენერგიის მიწის თბური ტუმბო - სტანდარტული	ელექტროენერგია	3.100
საყოფაცხოვრებო გათბობა: ბუნებრივი გაზის ინდივიდუალური - გაუმჯობესებული	ბუნებრივი გაზი	0.870
საყოფაცხოვრებო გათბობა: ბუნებრივი გაზის ინდივიდუალური - უკეთესი	ბუნებრივი გაზი	0.960
საყოფაცხოვრებო გათბობა: პირველადი მყარი ბიოსაწვავის ინდივიდუალური - სტანდარტული	ბიომასა	0.500
საყოფაცხოვრებო გათბობა: პირველადი მყარი ბიოსაწვავის ინდივიდუალური - გაუმჯობესებული	ბიომასა	0.700
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - სტანდარტული	ელექტროენერგია	3.810
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	4.100
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - უკეთესი	ელექტროენერგია	6.450
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგიის მიწის თბური ტუმბო - სტანდარტული	ელექტროენერგია	4.161
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	55.373
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - მოწინავე	ელექტროენერგია	68.066
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის მიწის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	351.140
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის ცენტრალური კონდიციონერი - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	45.991
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის ცენტრალური კონდიციონერი - მოწინავე	ელექტროენერგია	97.501
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის ცენტრიფუგული გამაგრილებელი (ჩილერი) -გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	23.455
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის ცენტრიფუგული გამაგრილებელი (ჩილერი) - მოწინავე	ელექტროენერგია	28.974
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის Scroll, Recip ან ხრახნიანი ჩილერი - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	46.911
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის Scroll, Recip ან ხრახნიანი ჩილერი - მოწინავე	ელექტროენერგია	53.809
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის სახურავის კონდიციონერი - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	67.147
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის სახურავის კონდიციონერი - მოწინავე	ელექტროენერგია	180.284
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის კედლის/ფანჯრის კონდიციონერი - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	17.976
კომერციული გაგრილება: ელექტროენერგიის კედლის/ფანჯრის კონდიციონერი - მოწინავე	ელექტროენერგია	27.437
კომერციული გათბობა: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	33.619
კომერციული გათბობა: ელექტროენერგიის ჰაერის თბური ტუმბო - მოწინავე	ელექტროენერგია	41.326
კომერციული გათბობა: ბუნებრივი გაზის ქვაბი (ბოილერი) - გაუმჯობესებული	ბუნებრივი გაზი	13.659
კომერციული გათბობა: ბუნებრივი გაზის ქვაბი (ბოილერი) - მოწინავე	ბუნებრივი გაზი	13.001
კომერციული გათბობა: ბუნებრივი გაზის ღუმელი -გაუმჯობესებული	ბუნებრივი გაზი	4.738
კომერციული გათბობა: პირველადი მყარი ბიოსაწვავის ქვაბი (ბოილერი) - სტანდარტული	ბიომასა	12.957
კომერციული განათება: ელექტროენერგიის LED -სტანდარტული	ელექტროენერგია	416.953
წყლის კომერციული გათბობა: ელექტროენერგიის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	79.322
წყლის კომერციული გათბობა: ბუნებრივი გაზი ავზი - მოწინავე	ბუნებრივი გაზი	7.534
წყლის კომერციული გათბობა: თხევადი საწვავის ავზი - გაუმჯობესებული	თხევადი საწვავი	16.061
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: ელექტროენერგია - მოთხოვნით - მოწინავე	ელექტროენერგია	0.670
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: ბუნებრივი გაზი - ავზი - უკეთესი	ბუნებრივი გაზი	0.850
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: ბუნებრივი გაზი - ავზი - მოწინავე	ბუნებრივი გაზი	0.530

წყარო: AA: EPBD transposition

პოტენციური ღონისძიებები შერბილებისათვის და მათი პრიორიტეტიზაცია

დამატებითი ტექნოლოგიების და დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების მზარდი გამოყენების (WaM სცენარი) გათვალისწინებით, შენობების სექტორიდან ემისიები მნიშვნელოვნად შემცირდება. ქვემოთ მოყვანილი გრაფიკი N13 ასახავს საქართველოში შენობების სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზირებულ ზრდას 2016 წლიდან 2050 წლამდე, დამატებით პოლიტიკისა და ღონისძიებების შედეგად სათბურის გაზების ემისიების დამატებითი შემცირების ჩათვლით (ასევე იხ. დანართი 4 გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის პოტენციური ღონისძიებები დაგეგმილი და დამატებითი ქმედებებით).

მოსალოდნელია, რომ 2050 წლისთვის შენობების სექტორიდან სათბურის გაზების მთლიანი ემისიები მიაღწევს 2,123 გგ CO₂ექ-ს ოპტიმისტური სცენარით და 1,905 გგ CO₂ექ-ს პესიმისტური სცენარით.

ნახ. 13. შენობების სექტორის სათბურის გაზების ემისიები 2050 წლისთვის WaM ოპტიმისტური და WaM პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში

დამატებითი შერბილების (WaM) სცენარში გათვალისწინებული პოლიტიკისა და ღონისძიებების გავლენა

პოლიტიკისა და ღონისძიებების, დამატებითი ტექნოლოგიებისა და მიზნების გავლენა აისახება განსხვავებაში საბაზისო (WoM) და შერბილების სცენარებს (WaM) შორის.

ცხრილში №47 მოცემულია შენობების სექტორისთვის შერბილების WaM სცენარით გათვალისწინებული პოლიტიკისა და ღონისძიებების გავლენა (განსხვავება WoM და WaM სცენარების სათბურის გაზების ემისიებს შორის).

დანართი №1 ცხრილი №47. პოლიტიკისა და ღონისძიებების გავლენა WaM სცენარებისთვის

სცენარი	სხვაობა WoM და WaM სცენარებს შორის, გგ CO2-ეკვ
	2016	2025	2030	2035	2040	2045	2050
(WoM – WaM) ოპტიმისტური სცენარი	0	269	322	1,144	2,579	3,968	5,812
(WoM – WaM) პესიმისტური სცენარი	0	255	331	1,052	2,044	3,449	4,471

ნახ. 14 სათბურის გაზების ემისიები ოპტიმისტური WoM და WaM სცენარებისთვის ნახ. 15 სათბურის გაზების ემისიები პესიმისტური WoM და WaM სცენარებისთვის

დამატებითი შერბილების (WaM) სცენარით გათვალისწინებული ტექნოლოგიები და დაშვებები

WaM სცენარი აგებულია WeM-იდან, და მოიცავს დამატებითი შერბილების ქმედებების ეფექტს, რაც განხორციელებადია ქვეყნისთვის, ამჟამად მიღებული და დაგეგმილი პოლიტიკისა და ზომების გათვალისწინებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WoM და WeM სცენარებში შეტანილი ყველა ტექნოლოგია ასევე გათვალისწინებულია WaM-ში, დამატებით ტექნოლოგიებთან ერთად.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილებში მოცემულია ინფორმაცია დამატებითი ტექნოლოგიების შესახებ, რომლებიც გათვალისწინებულია WaM სცენარში.

დანართი №1 ცხრილი №48 WaM სცენარში გათვალისწინებული ტექნოლოგიები

ტექნოლოგიები	საწვავი	ეფექტურობა (მოხმარებული ენერგია/მ2)
კომერციული გათბობა: პირველადი მყარი ბიოსაწვავის ქვაბი (ბოილერი) - გაუმჯობესებული	ბიომასა	14.037
კომერციული გათბობა: პირველადი მყარი ბიოსაწვავის ქვაბი (ბოილერი) - მოწინავე	ბიომასა	15.117
წყლის კომერციული გათბობა: თხევადი საწვავის ავზი - მოწინავე	თხევადი საწვავი	19.416
საყოფაცხოვრებო გათბობა: სხვა ბიტუმოვანი ქვანახშირის ცენტრალური - სტანდარტული	ქვანახშირი	0.830
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ბუნებრივი გაზის თბური ტუმბო - სტანდარტული	ბუნებრივი გაზი	0.700
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგია ცენტრალური - სტანდარტული	ელექტროენერგია	3.810
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგია ცენტრალური -გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	4.250
საყოფაცხოვრებო გაგრილება: ელექტროენერგია ცენტრალური - მოწინავე	ელექტროენერგია	7.030
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: დიზელი - ავზი - მოწინავე	დიზელი	0.620
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: LPG - ავზი -სტანდარტული	LPG	0.670
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: LPG - ავზი -გაუმჯობესებული	LPG	0.820
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: LPG -ავზი -უკეთესი	LPG	0.850
წყლის საყოფაცხოვრებო გათბობა: LPG - ავზი -მოწინავე	LPG	1.000
კომერციული გაგრილება: ბუნებრივი გაზის თბური ტუმბო - სტანდარტული	ბუნებრივი გაზი	3.810
კომერციული გაგრილება: ბუნებრივი გაზი შთანთქმის ჩილერი - სტანდარტული	ბუნებრივი გაზი	4.250
კომერციული გაგრილება: ბუნებრივი გაზის სახურავის კონდიციონერი - სტანდარტული	ბუნებრივი გაზი	7.034
კომერციული სამზარეულო: LPG ტიპის -სტანდარტული	LPG	0.800
კომერციული გათბობა: ელექტროენერგიის მიწის თბური ტუმბო - გაუმჯობესებული	ელექტროენერგია	3.700
კომერციული გათბობა: ელექტროენერგიის მიწის თბური ტუმბო - მოწინავე	ელექტროენერგია	4.000

დანართი №1 ცხრილი №49 WaM სცენარში გათვალისწინებული დამატებითი ტექნოლოგიები

ტექნოლოგია	ეფექტურობა	კომენტარები
შენობის კარკასი, მოწინავე თბოიზოლაცია	ერთ მ2-ზე სტანდარტულ წლიურ ენერგომოხმარებას მინუს 50%	სავალდებულო გახდება 2023 წლიდან, საქართველოში EPBD-ის სრული გადმოტანის შემდეგ
დაბალი ტემპერატურის წყლის რადიატორები	ერთ მ2-ზე წლიურ ენერგომოხმარებას მინუს 5%	ფართოდ გამოყენებული გახდება კონდენსაციის ქვაბების ფართო დანერგვის შემდეგ, EPBD მოთხოვნების საფუძველზე ენერგოეფექტურობის მინიმალური დონის მისაღწევად
ცირკულირებული წყლის ტემპერატურის შეცვლის სარქველები და მართვის სხვა მარტივი სისტემები	ერთ მ2-ზე წლიურ ენერგომოხმარებას მინუს 3%	ამჟამად იშვიათად გამოიყენება. ფართოდ გამოყენებული გახდება 2023 წლიდან EPBD-ის სრული გადმოტანის შემდეგ საჭირო მინიმალური ენერგოეფექტურობის მისაღწევად
შენობის მართვის სისტემები	ერთ მ2-ზე წლიურ ენერგომოხმარებას მინუს 3%	ამჟამად იშვიათად გამოიყენება. ფართოდ დაინერგება ბევრ ფართზე 2023 წლიდან EPBD-ის სრული გადმოტანის შემდეგ საჭირო ენერგოეფექტურობის მისაღწევად
მზის PV სისტემები	ერთ მ2-ზე წლიური ენერგომოხმარების 10% დაიზოგება	ამჟამად იშვიათად გამოიყენება. ფართოდ დაინერგება 2023 წლიდან EPBD-ის სრული გადმოტანის შემდეგ საჭირო მინიმალური ენერგოეფექტურობის მისაღწევად
მზის წყალგამაცხელებელი სისტემები	ერთ მ2-ზე წლიური ენერგომოხმარების 10% დაიზოგება	ამჟამად იშვიათად გამოიყენება. ფართოდ გამოყენებული გახდება 2023 წლიდან EPBD-ის სრული გადმოტანის შემდეგ საჭირო მინიმალური ენერგოეფექტურობის მისაღწევად
ცხელი წყლის შემნახველი სისტემები	ერთ მ2-ზე წლიურ ენერგომოხმარებას მინუს 5%	ყველაზე მეტად გამოიყენება დიდ შენობებსა და მრავალბინიან კორპუსებში, მისი მაღალი საწყისი ღირებულების გამო
გაგრილების კოშკი (საყოფაცხოვრებო სექტორში მხოლოდ მრავალსართულიან კორპუსებში გამოიყენება)	ერთ მ2-ზე ენერგომოხმარებას მინუს 10%	გამოიყენება იშვიათ შემთხვევებში. გამოყენებული იქნება HVAC სისტემის ეფექტურობის მისაღწევად, განხორციელებადია დიდ ფართზე და ერთოჯახიან საცხოვრებლებში.
სამზარეულოს ეფექტური ელექტრო ღუმელები და სხვა მოწყობილობები	ერთ მ2-ზე ენერგომოხმარებას მინუს 20%	ამჟამად არ გამოიყენება, გამოყენებული იქნება მშპ-ის ზრდისა და ენერგიაზე ფასების ზრდის შემდეგ, რადგან საწყისი ღირებულება მაღალია
სავენტილაციო სითბოს აღმდგენი სისტემები	ერთ მ2-ზე წლიურ ენერგომოხმარებას მინუს 10%	გამოიყენება იშვიათ შემთხვევებში. გამოყენებული იქნება მექანიკურად განიავებულ ფართზე HVAC სისტემის საჭირო ეფექტურობის მისაღწევად.

შენობების სექტორის სავარაუდო წილი სათბურის გაზების საერთო ემისიებში 2050 წლისთვის

დანართი №1 ცხრილი №50 პროგნოზირებული სათბურის გაზების ემისიები შენობებიდან 2020-2050 წლებში, ოპტიმისტური სცენარი

სცენარი	სათბურის გაზების ემისიები, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	2,696	3,584	4,294	5,057	5,768	6,765	7,935
WeM	2,760	3,490	4,405	4,847	5,405	5,924	6,474
WaM	2,721	3,315	3,971	3,913	3,189	2,798	2,123

დანართი №1 ცხრილი №51 პროგნოზირებული სათბურის გაზების ემისიები შენობებიდან 2020-2050 წლებში, პესიმისტური სცენარი

სცენარი	სათბურის გაზების ემისიები, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	2,690	3,578	4,245	4,909	5,397	6,080	6,376
WeM	2,758	3,491	4,374	4,747	5,173	5,564	5,906
WaM	2,718	3,323	3,914	3,857	3,354	2,631	1,905

დანართი №1 ცხრილი №52 შენობების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის ჩათვლით), ოპტიმისტური სცენარები

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	22%	25%	26%	26%	26%	25%	26%
WeM	22%	30%	38%	40%	54%	69%	91%
WaM	22%	32%	42%	43%	54%	90%	-3,910%

დანართი №1 ცხრილი №53 შენობების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის ჩათვლით), პესიმისტური სცენარი

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	17%	21%	22%	22%	22%	21%	19%
WeM	19%	24%	28%	28%	29%	27%	27%
WaM	23%	32%	43%	45%	63%	101%	-390%

გამოთვლები გაკეთდა ასევე LULUCF სექტორის მიერ ემისიების შემცირების გათვალისწინების გარეშე როგორც ოპტიმისტური, ისე პესიმისტური WoM და WeM სცენარებით, შენობების წილი სათბურის გაზების მთლიან ემისებში ყოველწლიურად მცირდება, ხოლო WaM-ის შემთხვევაში იზრდება.

დანართი №1 ცხრილი №54 შენობების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის გამოკლებით), ოპტიმისტური სცენარები

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	16%	19%	20%	21%	21%	22%	23%
WeM	16%	21%	25%	26%	32%	37%	43%
WaM	15%	20%	24%	23%	22%	22%	20%

დანართი N1 ცხრილი N55 შენობების წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის გამოკლებით), პესიმისტური სცენარები

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	13%	16%	18%	18%	19%	18%	17%
WeM	16%	19%	22%	22%	22%	22%	21%
WaM	16%	20%	24%	23%	23%	21%	19%

ტრანსპორტის სექტორი

სათბურის გაზების ემისიის სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისთვის

2050 წლისთვის სათბურის გაზების ემისიები ტრანსპორტის სექტორიდან საბაზისო (WoM) სცენარის შემთხვევაში განპირობებულია ეკონომიკური ზრდით და მასთან დაკავშირებული სატრანსპორტო მოთხოვნებით. მოსალოდნელია, რომ 2050 წლამდე საქართველოს მთლიანი შიდა პროდუქტის ზრდა გაგრძელდება 5%-ზე მაღალი ნიშნულებით (საშუალოდ 5.7%-ით ოპტიმისტური სცენარის, და საშუალოდ 5%-ით პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში), გაფართოვდება მთლიანი ეკონომიკური აქტივობა და მსგავსი პროპორციით გაიზრდება ეკონომიკის სატრანსპორტო მოთხოვნა. ეკონომიკური ზრდა, სატრანსპორტო მოთხოვნა და სათბურის გაზების ემისია მჭიდრო მჭიდრო კორელაციაშია, ვინაიდან არსებული ეკონომიკური პრაქტიკა და ტექნოლოგია წიაღისეულ საწვავზეა დამოკიდებული.

როგორც სამგზავრო, ასევე სატვირთო ტრანსპორტის აქტივობა საქართველოში თანდათან იზრდება, 1991 წელს აქტივობების მკვეთრი ვარდნის შემდგომ და მოსალოდნელია, რომ მომავალშიც განაგრძობს ზრდას. 2030 წლისთვის მანქანების სავარაუდო გარბენი დღეში შეადგენს 28 კილომეტრს, ხოლო 2050 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 40 კილომეტრი იქნება. ამრიგად, 2050 წლამდე ემისიების ზრდა გაგრძელდება, თუ არ განხორციელდა სექტორული და ეროვნული პოლიტიკა და პრაქტიკა და მაღალეფექტური ტექნოლოგიები ფართოდ არ დაინერგა ქვეყანაში.

ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზი ოპტიმისტური და პესიმისტური WoM სცენარის მიხედვით მოცემულია №16 - №17 ნახატებზე. პროგნოზის მიხედვით, 2050 წლისთვის სათბურის გაზების ემისია გაიზრდება დაახლოებით 133%-ით 2016 წლის დონესთან შედარებით და მიაღწევს 10,489 გგ CO₂-ეკვ-ს ოპტიმისტური WoM სცენარის შემთხვევაში, ხოლო პესიმისტური WoM სცენარის შემთხვევაში გაიზრდება დაახლოებით 72%-ით 2016 წლის ნიშნულთან შედარებით და შეადგენს 7,704 გგ CO₂-ეკვ..

ნახ. 16 ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზი (WoM პესიმისტური სცენარი)

ნახ. 17 ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზი (WoM პესიმისტური სცენარი)

საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის

WoM სცენარი არ ითვალისწინებს რაიმე პოლიტიკისა და ღონისძიებების განხორციელებას, არამედ პროგნოზირებულია საქართველოს ძირითადი მაკროეკონომიკური პერსპექტივების გათვალისწინებით. ტრანსპორტის სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის სათბურის გაზების მთლიანი ემისიები სავარაუდოდ მიაღწევს 6,851 გგ CO₂-ეკვ-ს და 8,332 გგ CO₂-ეკვ-ს, შესაბამისად, ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 6,694 გგ CO₂-ეკვ-ს და 6,892 გგ CO₂-ეკვ-ს პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №56 სათბურის გაზების ემისიების საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WoM სცენარების შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	3,901		3,901
2030	6,851	176	8,332	214
2040	6,694	172	6,892	177

WeM სცენარი ითვალისწინებს დაგეგმილ და განხორციელებულ პოლიტიკასა და ღონისძიებებს საქართველოში და აფასებს, თუ რა საპასუხო შერბილების განვითარება მოჰყვება ამ ქმედებებს. WeM სცენარით, ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების მთლიანი ემისიები 2030 და 2040 წლებისთვის შეადგენს დაახლოებით 6,306 გგ CO₂-ეკვ-ს და 5,654 გგ CO₂-ეკვ-ს, შესაბამისად, ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 6,095 გგ CO₂-ეკვ-ს და 5,411 გგ CO₂-ეკვ-ს, შესაბამისად, პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №57 სათბურის გაზების ემისიების საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WeM სცენარების მიხედვით.

წელი	ოპტიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	3,901	---	3,901	---
2030	6,306	162	6,095	156
2040	5,654	145	5,411	139

WaM სცენარი ითვალისწინებს დამატებით ღონისძიებებს, რომლებიც ჯერ არ არის გათვალისწინებული საქართველოს დაგეგმვის პროცესში და აფასებს, თუ რა საპასუხო შერბილების განვითარება მოჰყვება ქვეყანაში ამ ქმედებებს. WaM სცენარით ენერგეტიკის სექტორიდან სათბურის გაზების მთლიანი ემისიები 2030 და 2040 წლებისთვის შეადგენს დაახლოებით 5,079 გგ CO₂-ეკვ-ს და 4,067 გგ CO₂-ეკვ-ს, შესაბამისად, ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში და 4,909 გგ CO₂-ეკვ-ს და 3,892 გგ CO₂-ეკვ-ს, შესაბამისად, პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში.

დანართი №1 ცხრილი №58 სათბურის გაზების ემისიების საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის WeM სცენარების შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი	პესიმისტური სცენარი	1990 წლის დონის პროცენტი
	გგ CO2-ეკვ	%	გგ CO2-ეკვ	%
1990	3,901		3,901
2030	5,079	130	4,909	126
2040	4,067	104	3,892	100

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

ტრანსპორტის სექტორის დეკარბონიზაცია ძირითადად განპირობებული იქნება (ა) ტექნოლოგიების ცვლილებით ტრადიციული, წიაღისეულ საწვავზე მომუშავე სატრანსპორტო საშუალებებიდან მაღალეფექტურ ავტომობილებსა და დაბალნახშირბადიან ტექნოლოგიებამდე, როგორიცაა ჰიბრიდული და ელექტრო- ავტომობილები, (ბ) მოდალური (სახეობრივი) ცვლილებით, მაგ. კერძო ტრანსპორტიდან საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე გადასვლა. სარკინიგზო და წყლის ტრანსპორტის მეტი გამოყენება და ა.შ (გ) საწვავის ეკონომიკის გაუმჯობესებით. ეროვნული ავიაცია და ნავიგაცია, მიუხედავად მცირე წილისა სათბურის გაზების ემისიაში, ასევე ითამაშებს როლს დეკარბონიზაციაში, მოწინავე ტექნოლოგიების თანაფარდობის ეტაპობრივი ზრდით.

შერბილების სცენარი (WeM) აგებულია საბაზისო სცენარიდან (WoM) იმ პოლიტიკისა და ღონისძიებების ეფექტის გათვალისწინებით, რომლებიც მიიღება და იგეგმება ქვეყანაში. WaM სცენარი აგებულია WeM-ისგან, დამატებითი შემარბილებელი ქმედებების ეფექტის გათვალისწინებით, რაც ქვეყნისთვის შესაძლებელია იმ პოლიტიკისა და ზომების გათვალისწინებით, რომლებიც იგეგმება ქვეყანაში.

დამატებითი ტექნოლოგიების და დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების მზარდი გამოყენების გათვალისწინებით, WeM and WaM სცენარების მიხედვით, ემისიები ტრანსპორტის სექტორიდან მნიშვნელოვნად შემცირდება საბაზისო დონესთან შედარებით. ქვემოთ მოყვანილი 18-21 გრაფიკები ასახავს პროგნოზირებულ სათბურის გაზების ემისიებს ტრანსპორტის სექტორიდან WeM და WaM სცენარების შემთხვევაში.

2050 წლისათვის, სგ ემისიები ტრანსპორტის სექტორიდან შემცირდება, შესაბამისად, 19.8% და 81%-ით WeM და WaM ოპტიმისტური სცენარებით, ხოლო პესიმისტური WeM და WaM სცენარებით, შესაბამისად, 9.7% და 67.5% % -ით.

ნახ. 18. ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზი (ოპტიმისტური WeM სცენარი)

ნახ. 19. ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზი (პესიმისტური WeM სცენარი)

ნახ. 20. ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზი (ოპტიმისტური WaM სცენარი)

ნახ. 21. ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზი (პესიმისტური WaM სცენარი)

ნახ. 22. ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზი (ოპტიმისტური სცენარი)
ნახ. 23. ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზი (პესიმისტური სცენარი)

ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში

ცხრილ №59-ში მოცემულია ტრანსპორტის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის სავარაუდო წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF სექტორის ჩათვლით). ოპტიმისტურ და პესიმისტურ WaM სცენარებში ტრანსპორტის სექტორის წილი მკვეთრად იზრდება, რადგან სათბურის გაზების ეროვნული ემისიები შემცირებულია LULUCF სექტორის მიერ სათბურის გაზების შთანთქმის გაზრდის გამო.

დანართი №1 ცხრილი №59 ტრანსპორტის სექტორის წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF სექტორის ჩათვლით), ოპტიმისტური სცენარი

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	34%	31%	30%	28%	27%	25%	26%
WeM	50%	47%	42%	40%	40%	37%	38%
WaM	37%	44%	48%	51%	85%	113%	-3,678%

დანართი №1 ცხრილი №60 ტრანსპორტის სექტორის წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF სექტორის გამოკლებით), ოპტიმისტური სცენარი

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	25%	25%	25%	24%	24%	23%	23%
WeM	33%	32%	29%	28%	28%	27%	28%
WaM	26%	27%	27%	27%	33%	27%	19%

დანართი №1 ცხრილი №61 ტრანსპორტის სექტორის წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF სექტორის ჩათვლით), პესიმისტური სცენარი

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	34%	31%	31%	27%	26%	24%	23%
WeM	39%	41%	40%	37%	38%	36%	35%
WaM	39%	44%	48%	52%	89%	145%	-514%

დანართი №1 ცხრილი №62 ტრანსპორტის სექტორის წილი სათბურის გაზების ეროვნულ ემისიებში (LULUCF სექტორის გამოკლებით), პესიმისტური სცენარი

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	25%	25%	25%	23%	22%	21%	21%
WeM	28%	29%	28%	26%	27%	26%	25%
WaM	27%	27%	27%	27%	33%	30%	24%

მრეწველობის სექტორი

2050 წლისთვის სექტორის სავარაუდო წვლილი სათბურის გაზების ემისიაში

ოთხ ძირითად სექტორს შორის (ენერგეტიკა, სოფლის მეურნეობა, მრეწველობა და ნარჩენები) მრეწველობის სექტორი თავისი წილი არაენერგეტიკული ემისიებით მესამე ადგილზეა საქართველოში სათბურის გაზების საერთო ემისიებს შორის, ვინაიდან ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ემისიები ენერგეტიკის სექტორის წილშია გათვალისწინებული. შესაძლო ენერგეტიკული და არაენერგეტიკული ემისიები საუკუნის შუა პერიოდისთვის განისაზღვრა სხვადასხვა სცენარების საფუძველზე, როგორებიცაა ღონისძიებების გარეშე (WoM), არსებული (მიღებული და დაგეგმილი) ღონისძიებებითა (WeM) და დამატებითი ღონისძიებების (WaM) სცენარით. საბაზისო (WoM) სცენარისთვის განისაზღვრა ოპტიმისტური და პესიმისტური განვითარების გზები, რომლებზეც ღონისძიებების ზედდებით შეიქმნა შესაბამისად ოპტიმისტური და პესიმისტური WeM და WaM.

WoM სცენარი ითვალისწინებს ინდუსტრიის განვითარებას რაიმე შემარბილებელი ზომების მიღების გარეშე. ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში 2050 წლისთვის IPPU სექტორიდან მთლიანმა ემისიამ შესაძლოა მიაღწიოს 4,846 Gg CO2-ეკვ-ს, ხოლო პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში კი 3,902 Gg CO2-ეკვ-ს. ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში მრეწველობის სფეროდან ენერგიასთან დაკავშირებულმა მთლიანმა ემისიებმა შესაძლოა მიაღწიოს 5,313 Gg CO2- ეკვ-ს და პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში 3,855 Gg CO2- ეკ-ს (ცხრილი№63).

დანართი №1 ცხრილი №63 ენერგეტიკული და არაენერგეტიკული ემისიები მრეწველობის სექტორიდან 2050 წლისთვის, WoM სცენარის მიხედვით

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი
	Gg CO2 ეკვ.	%	Gg CO2 ეკვ.	%
ენერგეტიკული ემისიები
1990	7,566.0		7,566.0
2050	5,313.2	70%	3,854.9	51%
არაენერგეტიკული ემისიები
1990	3,812.2		3,812.2
2050	4,845.7	127%	3,901.8	102%

WeM სცენარი ითვალისწინებს ინდუსტრიის განვითარებას მწარმოებლების მიერ მიღებული ან დაგეგმილი შემარბილებელი ღონისძიებებით. მთლიანმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან 2050 წლისთვის შესაძლოა მიაღწიოს 3,964 Gg CO₂-ეკვ -ს ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში და 3,169 გგ CO₂-ეკვ. პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, რომლებიც შეადგენს შესაბამისად 26% და 10% საერთო ემისიებისა. სექტორის მთლიანი ‘ენერგეტიკული’ ემისიების წილმა შესაძლოა მიაღწიოს 4,539 გგ CO₂-ეკვს ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში და 3,609 გგ CO₂-ეკვ პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, რაც შეადგენს მთლიანი სგ ემისიების 30% და 12% (ცხრილი №64).

დანართი №1 ცხრილი №64 ენერგეტიკული და არაენერგეტიკული ნაწილის ემისიები მრეწველობის სექტორიდან 2050 წლისთვის, WeM სცენარის მიხედვით

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი
	Gg CO2 ეკვ.	%	Gg CO2 ეკვ.	%
ენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	7,566.0		7,566.0
2050	4,539.3	60%	3,608.8	48%
არაენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	3,812.2		3,812.2
2050	3,964.2	104%	3,169.4	83%

WaM სცენარი განიხილავს ინდუსტრიის განვითარებას დამატებითი შემარბილებელი ღონისძიებების თანხლებით, რაც განაპირობებს დაფინანსების შესაძლებლობებსა და წარმოებასთან დაკავშირებულ გლობალური ბაზრის განვითარების ტენდენციებს. ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, IPPU სექტორის მთლიანმა ემისიებმა შესაძლოა 2,622 გგ CO₂-ექ მიაღწიოს, ხოლო პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში 2,140 გგ CO₂-ექ, რაც სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 25%-ს და 21%-ს შეადგენს. მრეწველობის სექტორის ენერგეტიკულ ნაწილთან დაკავშირებული ემისიების მთლიანმა რაოდენობამ 2050 წლისთვის შესაძლოა 380 გგ CO₂-ექ მიაღწიოს, ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში და 282 გგ CO₂-ექ პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, რაც საერთო სათბურის გაზების ემისიების 36% და 28% შეადგენს (ცხრილი №65).

დანართი №1 ცხრილი №65 ენერგეტიკული და არაენერგეტიკული ემისიები მრეწველობის სექტორიდან 2050 წლისთვის WaM სცენარის შესაბამისად

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი
	Gg CO2 ეკვ.	%	Gg CO2 ეკვ.	%
ენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	7,566		7,566
2050	380	5%	282	4%
არაენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	3,812		3,812
2050	2,622	69%	2,140	56%

სათბურის გაზების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარისთვის

IPPU სექტორის ემისიის პროგნოზები ითვალისწინებენ საწარმოო საქმიანობას ცემენტის, აზოტის მჟავის, ამიაკის, რკინისა და ფოლადის და ფეროშენადნობების წარმოების მრეწველობებში. გარდა ამისა, პროგნოზები ითვალისწინებენ ბაზარზე F-გაზების ზრდას. სათბურის გაზების მე-5 ეროვნული ინვენტარიზაციის (2019) მიხედვით, ემისიებს პროდუქტების გამოყენების კატეგორიიდან, როგორიცაა ODS-ის შემცვლელი, მზარდი ტენდენცია აქვს 2000 წლის შემდეგ, სამაცივრო და კონდიცირების წყაროების კატეგორიიდან HFC-ების ემისიების შეფასების მიხედვით. როგორც ზემოთ აღინიშნა, ემისიები წყარო-ი კატეგორიებიდან, როგორიცაა ქაფები, ხანძარსაწინააღმდეგო საშუალებები და აეროზოლები, ჯერ არ არის შეფასებული და აღნიშნულია როგორც „NE“. განახლებული ეროვნულად განსაზღვრული წვლილის (NDC) (2021 წ.) მე-9 პუნქტის შესაბამისად, HFC-ების აღრიცხვა კვლავ გაგრძელდება სგ კადასტრში. შემდგომში მოსალოდნელია, რომ სათბურის გაზების ემისიის ეროვნული ინვენტარიზაციის სიზუსტე და სისრულე გაიზრდება NDC-ის განხორციელების პერიოდში. ვინაიდან დეგგკ დროის ჰორიზონტი მოიცავს მომდევნო ათწლეულებს, პროგნოზში გათვალისწინებულია ზემოთ ხსენებული წყარო-კატეგორიებიდან შესაძლო ემისიების შეფასებები.

პროგნოზირებულმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან საუკუნის შუისთვის შესაძლოა მიაღწიოს 4, 836 გგ CO₂-ექ-ს. განსხვავება ოპტიმისტურ და პესიმისტურ სცენარებს შორის დაახლოებით 19 პროცენტია. 2050 წლისთვის საქართველოს პროგნოზირებული ემისიები 1,3-ჯერ აღემატება 1990 (საბაზისო წლის) სავარაუდო ემისიებს.

2030 წელს პროგნოზირებული ემისიები მიაღწევს 3,005 გგg CO₂-ექ და 2,955 გგ CO₂-ექ ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.

ემისიის პროგნოზები IPPU სექტორისთვის წარმოდგენილია ნახ. 24.

ნახ. 24. სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზები 2050 წლისთვის IPPU სექტორში (WoM/ BAU) ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარები

საქართველოში ინფრასტრუქტურის განვითარებასთან ერთად მოსალოდნელია მოთხოვნის ზრდა ცემენტზე, ბეტონზე და ფოლადის პროდუქტებზე. ამჟამინდელი WoM ​​პროგნოზების თანახმად, მოსალოდნელია ცემენტის წარმოების ზრდა 1.8-ჯერ, ხოლო ფოლადის წარმოების - 3-ჯერ გაზრდა 2050 წლისთვის, რაც შეადგენს 104%-ს (78% სასარგებლო წიაღისეულის წარმოების და 140% ლითონის წარმოების შემთხვევაში) სათბურის გაზების ემისიებისა, შემდეგი ორი დაშვების გათვალისწინებით: (1) ბაზარზე წიაღისეულისა და ფოლადის წარმოების ეროვნული დონის შენარჩუნება კონკურენტულ დიაპაზონში და (2) წარმოების ჩვეულებრივი განვითარების გაგრძელება.

ქიმიურ პროდუქტებზე (ამიაკი და აზოტის მჟავა) გაზრდილი მოთხოვნა საერთაშორისო ბაზარზე, სავარაუდოდ, შენარჩუნდება უახლოეს ათწლეულებში, ვინაიდან ვითარდება დარგები, რომლებიც ამ ქიმიურ პროდუქტებს ნედლეულად იყენებენ, როგორებიცაა საკვების, ტექსტილისა და საღებავების წარმოება. ამჟამინდელი WoM ​​პროგნოზების მიხედვით 2050 წლისთვის მოსალოდნელია, რომ საქართველოში ქიმიური წარმოება 1.8-ჯერ გაიზრდება, რაც გამოიწვევს სათბურის გაზების ემისიების 224%-ით ზრდას იმავე ვარაუდებით, რომლებიც იქნა გამოყენებული სასარგებლო წიაღისეულისა და ლითონის წარმოებისთვის.

შემარბილებელი სცენარები ითვალისწინებს, რომ ფტორირებული გაზების გამოყენებით გამოწვეული სათბურის გაზების ემისია თანდათან შემცირდება, გარკვეული F- გაზების ბაზარზე განთავსების აკრძალვების გამო, F-გაზების შესახებ ევროკომისიის რეგულაციის (517/2014) და EU-GE AA-ს შესაბამისად, რომელიც მოითხოვს ბაზრიდან ეტაპობრივად იქნეს ამოღებული F-გაზების და ODS-ები, ასევე მობილური კონდიცირების სისტემების აკრძალვის გამო, რომლებიც შექმნილია იმ F-გაზების კონტროლისათვის, რომელთა გლობალური დათბობის პოტენციალი 150-ზე მეტია გარკვეული თარიღიდან. ვინაიდან ზოგიერთი საქონელი და სატრანსპორტო საშუალება ექვემდებარება იმპორტს ევროკავშირის ქვეყნებიდან, ზემოაღნიშნული რეგულაციები გავლენას მოახდენს საქართველოში F-გაზების ემისიებზე.

საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის

სათბურის გაზების ემისიების WoM სცენარი ითვალისწინებს ინდუსტრიის განვითარებას მწარმოებლების მიერ რაიმე შემარბილებელი ზომების მიღების გარეშე. ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში მრეწველობის სექტორიდან ენერგეტიკასთან დაკავშირებულმა ჯამურმა ემისიებმა შესაძლოა 2,546 გგ CO₂-ექ და 4,797 გგ CO₂-ექ-ს მიაღწიოს, რაც შეადგენს სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 9.2% და 13.6%-ს. პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, 2,500 გგ CO₂-ექ და 3,764 გგ CO₂-ექ, რაც სათბურის გაზების საერთო ემისიების 9.4% და 11.9%-ს შეადგენს. მთლიანმა არაენერგეტიკულმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან 2030 და 2040 წლისთვის ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში შესაძლოა მიაღწიოს 3,005 გგ CO₂-ექ და 3,915 გგ CO₂-ექ, რაც შესაბამისად სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 10.9% და 11.1%-ს შეადგენს. ხოლო პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში 2,955 და 3,549 გგ CO₂-ექ, რაც შეადგენს სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 11.09% და 11.3%-ს (ცხრილი #66).

დანართი N1 ცხრილი N66 სათბურის გაზების (GHG) ემისიის ეტაპები 2030 და 2040 წლებში WoM ​​სცენარის შემთხვევაში

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი
	Gg CO2 ეკვ.	%	Gg CO2 ეკვ.	%
ენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	7,566.0		7,566.0
2030	2,546.4	34	2,499.9	33
2040	4,797.5	63	3,763.8	50
არაენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	3,812.2		3,812.2
2030	3,004.5	79	2,954.7	78
2040	3,914.9	103	3,549.2	93

WeM სცენარი ითვალისწინებს მრეწველობის განვითარებას მწარმოებლების მიერ მიღებული ან დაგეგმილი შემარბილებელი ღონისძიებების მეშვეობით. ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში არაენერგეტიკულმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის შესაძლოა მიაღწიოს 2,826 გგ CO₂-ექ და 3,425 გგ CO₂-ექ, რაც შეადგენს სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 13.7% და 13.3%-ს ოპტიმისტური მიდგომის გამოყენებით. ხოლო პესიმისტური მიდგომის მიხედვით 2,710 გგ CO₂-ექ და 3,066 გგ CO₂-ექ შესაბამისად პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში, რაც მთლიანი სათბურის გაზების ემისიების 13.7% და 14.8%-ს შეადგენს. მთლიანმა ენერგეტიკულმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის ოპტიმისტური მიდგომით შესაძლოა მიაღწიოს 2,411 გგ CO₂-ექ და 4,168 გგ CO₂-ექ, რაც შეადგენს სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 11.7% და 16.2%-ს ხოლო პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში 2,232 გგ CO₂-ექ და 3,112 გგ CO₂-ექ, რაც სათბურის გაზების საერთო ემისიების 11.3% და 12.9%-ს შეადგენს.

დანართი №1 ცხრილი №67 სათბურის გაზების ემისიის ეტაპები 2030 და 2040 წლებში WeM სცენარის მიხედვით

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი
	კტ CO2 ექვ.	%	კტ of CO2 ექვ.	%
ენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	7,566.0		7,566.0
2030	2,410.9	32	2,232.0	30
2040	4,167.7	55	2,987.5	39
არაენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	3,812.2		3,812.2
2030	2,825.5	74	2,709.6	71
2040	3,425.2	90	3,065.6	54

WaM სცენარი ითვალისწინებს მრეწველობის განვითარებას დამატებითი შემარბილებელი ღონისძიებებით, რომლებიც განპირობებულია დაფინანსების შესაძლებლობებითა და მწარმოებლებისთვის გლობალური ბაზრის განვითარების ტენდენციებით. არაენერგეტიკულმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის შესაძლოა მიაღწიოს 2,547 გგ CO₂-ექ და 2,646 გგ CO₂-ექ ოპტიმისტური მიდგომის მიხედვით, რაც სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 12.3% და 10.3%-ს შეადგენს. პესიმისტური მიდგომის შემთხვევაში ეს მონაცემები 2,505 გგ CO₂-ექ და 2,408 გგ CO₂-ექ-ია, რაც შეადგენს სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 12,6%-ს და 10,4%-ს. მთლიანმა ენერგეტიკულმა ემისიებმა IPPU სექტორიდან 2030 და 2040 წლებისთვის შესაძლოა მიაღწიოს 1,792 გგ CO₂-ექ და 241გგ CO₂-ექ, რაც შეადგენს სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 8,7% და 0,9%-ს ოპტიმისტური მიდგომის შემთხვევაში. ეს მაჩვენებელი პესიმისტური მიდგომით 2,005 გგ CO₂-ექ და 213 გგ CO₂-ექ უტოლდება, რაც სათბურის გაზების მთლიანი ემისიების 10.1% და 0.9% -ს შეადგენს (ცხრილი№68).

დანართი №1 ცხრილი №68 სათბურის გაზების ემისიის ეტაპები 2030 და 2040 წლებში WaM სცენარის მიხედვით

წელი	ოპტიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი	პესიმისტური მიდგომა	1990 წლის მაჩვენებლის პროცენტი
	გგ CO2-ექ	%	გგ CO2-ექ	%
ენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	7,566.0		7,566.0
2030	1,791.6	24	2,004.6	26
2040	241.5	3	213.4	3
არაენერგეტიკული ნაწილის ემისიები
1990	3,812.2		3,812.2
2030	2,547.0	67	2504.8	66
2040	2,646.0	69	2,408.3	63

სათბურის გაზების ემისიების შემცირების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი (შემარბილებელი სცენარები)

დეგგ კონცეფცია აღწერს მრეწველობის სექტორში ენერგეტიკული და არაენერგეტიკული ემისიების შემარბილებელი ღონისძიებების ორ განსხვავებულ პაკეტს. WeM სცენარი მოიცავს მიღებულ და დაგეგმილ შემარბილებელ ზომებს და WaM სცენარი მოიცავს დამატებით შემარბილებელ ზომებს, რომლებიც შემოთავაზებულია საერთაშორისო დონეზე დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიებით ან განიხილება გლობალურ ბაზარზე.

WeM სცენარის მიხედვით, ენერგეტიკასთან და სამრეწველო სექტორთან დაკავშირებული სათბურის გაზების ემისიები საუკუნისთვის შუისთვის WoM-ის სცენართან შედარებით 11 და 18 პროცენტით დაბალ ნიშნულს მიაღწევს. ენერგეტიკასთან დაკავშირებული სათბურის გაზების ემისიები 2050 წლისთვის შეადგენს 4,539 გგ CO₂-ექ და 3,609 გგ CO₂-ექ პესიმისტური და ოპტიმისტური სცენარებით. ეს მაჩვენებლები დაახლოებით 40 და 52 პროცენტით დაბალი იქნება, ვიდრე 1990 წლის ვარაუდები. 2050 წლისთვის, არაენერგეტიკული ემისიები შეადგენს დაახლოებით 3,964 გგ CO₂-ექ და 3,169 გგ CO₂-ექ ოპტიმისტური და პესიმისტური პროგნოზების მიხედვით - შესაბამისად, 19% და 18%-ით დაბალი, ვიდრე WoM სცენარის შემთხვევაში. 1990 წლის ვარაუდებთან შედარებით, ეს მაჩვენებლები იქნება დაახლოებით 4 პროცენტით მეტი და 17 პროცენტით ნაკლები.

WaM სცენარის მიხედვით კუმულატიური შემარბილებელი ეფექტი სექტორის ენერგეტიკულ და არაენერგეტიკულ ნაწილებთან დაკავშირებული ემისიებისთვის, 2050 წლისთვის, მიაღწევს 53 და 46 პროცენტს, WoM სცენართან შედარებით. ენერგეტიკულ ნაწილთან დაკავშირებული სათბურის გაზების ემისიები მრეწველობის სექტორიდან საუკუნის შუისთვის იქნება 95 და 96 პროცენტით ნაკლები (380 გგ CO₂-ექ და 282 გგ CO₂-ექ ოპტიმისტურ და პესიმისტურ პროგნოზებში) ვიდრე საბაზისო წლისთვის იყო ნავარაუდევი. სათბურის გაზების ემისიების სწრაფი შემცირება 2034-2040 წლებში გამოწვეული ენერგოეფექტური ღონისძიებების შესაძლო განხორცილებით ბუნებრივის გაზის საწარმოო სითბოს გამომუშავების პროცესში ფოლადის წარმოებისას და დიზელზე მომუშავე მოწყობილობების გაუმჯობესების ღონისძიებების შესაძლო განხორციელებით კვების მრეწველობაში, ენერგიის გენერაციაში გასატარებელ შერბილების ღონისძიებებთან ერთად. არაენერგეტიკული ემისიები IPPU სექტორიდან საუკუნის შუისთვის იქნება 31 და 34 პროცენტით ნაკლები (2,622 გგ CO₂-ექ და 2,140 გგ CO₂-ექ) ოპტიმისტურ და პესიმისტურ პროგნოზებში, საბაზისო წლის (1990) სავარაუდო მონაცემებთან შედარებით.

ნახ. 25. და ნახ. 26. ასახავს WeM და WaM შემარბილებელ სცენარებს საბაზისო WoM სცენართან ერთად ოპტიმისტურ პროგნოზებში, მრეწველობის სექტორის როგორც არაენერგეტიკული, ასევე ენერგეტიკული ნაწილის ემისიებს.

ნახ. 25. WoM, WeM და WaM სცენარები არაენერგეტიკული ემისიების ოპტიმისტურ პროგნოზებში (გგ CO₂-ექ )

ნახ. 26. WoM, WeM და WaM სცენარები ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ემისიების ოპტიმისტურ პროგნოზებში (გგ CO₂-ექ)

ნახ. 27 და ნახ. 28 ასახავს WeM და WaM შემარბილებელ სცენარებს, ისევე როგორც საბაზისო WoM სცენარს, მეწარმეობის სექტორის ორივე ნაწილთან დაკავშირებული ემისიების პესიმისტურ პროგნოზს.

ნახ. 27. WoM, WeM და WaM სცენარები არაენერგეტიკული ემისიების პესიმისტურ პროგნოზებში (გგ CO₂-ექ)

ნახ. 28. WoM, WeM და WaM სცენარები ენერგეტიკული ემისიების პესიმისტურ პროგნოზებში (გგ CO₂-ექ).

დანართი N1 ცხრილი N69 WoM, WeM და WaM სცენარები არაენერგეტიკული სათბურის გაზების ემისიების ოპტიმისტურ და პესიმისტურ პროგნოზებში (გგ CO₂-ექ)

წლები	WoM		WeM			WaM				წლები	WoM		WeM		WaM
	ოპტიმის- ტური	პესიმის- ტური	ოპტიმის- ტური	პესიმის- ტური	ოპტიმის- ტური		პესიმის- ტური				ოპტიმის- ტური	პესიმის- ტური	ოპტიმის- ტური	პესიმის- ტური	ოპტიმის- ტური	პესიმის- ტური
1990	3,812.2	3,812.2	3,812.2	3,812.2	3,812.2		3,812.2		2021		2,219.4	2,219.4	2,219.4	2,219.4	2,108.5	2,108.5
1991	3,002.7	3,002.7	3,002.7	3,002.7	3,002.7		3,002.7		2022		2,304.3	2,304.3	2,304.3	2,304.3	2,164.7	2,164.7
1992	1,670.0	1,670.0	1,670.0	1,670.0	1,670.0		1,670.0		2023		2,388.9	2,388.9	2,388.9	2,388.9	2,219.2	2,219.2
1993	755.2	755.2	755.2	755.2	755.2		755.2		2024		2,477.6	2,477.6	2,386.7	2,300.7	2,275.6	2,275.6
1994	403.6	403.6	403.6	403.6	403.6		403.6		2025		2,566.0	2,566.0	2,459.8	2,374.5	2,330.1	2,330.1
1995	437.8	437.8	437.8	437.8	437.8		437.8		2026		2,654.1	2,651.0	2,545.0	2,459.8	2,411.5	2,408.6
1996	520.0	520.0	520.0	520.0	520.0		520.0		2027		2,742.0	2,729.9	2,608.4	2,521.1	2,421.4	2,410.4
1997	498.7	498.7	498.7	498.7	498.7		498.7		2028		2,829.7	2,807.3	2,683.7	2,588.3	2,471.0	2,451.2
1998	495.7	495.7	495.7	495.7	495.7		495.7		2029		2,917.2	2,882.2	2,758.3	2,653.5	2,518.9	2,488.5
1999	706.0	706.0	706.0	706.0	706.0		706.0		2030		3,004.5	2,954.7	2,825.5	2,709.6	2,547.0	2,504.8
2000	718.2	718.2	718.2	718.2	718.2		718.2		2031		3,096.0	3,028.1	2,887.0	2,754.7	2,557.3	2,501.5
2001	423.6	423.6	423.6	423.6	423.6		423.6		2032		3,187.4	3,098.0	2,941.6	2,794.1	2,546.3	2,475.8
2002	566.4	566.4	566.4	566.4	566.4		566.4		2033		3,278.6	3,165.1	3,010.1	2,843.8	2,578.2	2,490.4
2003	672.6	672.6	672.6	672.6	672.6		672.6		2034		3,369.8	3,229.3	3,069.8	2,883.1	2,581.9	2,476.7
2004	830.8	830.8	830.8	830.8	830.8		830.8		2035		3,460.9	3,290.3	3,143.7	2,933.1	2,634.3	2,507.1
2005	938.3	938.3	938.3	938.3	938.3		938.3		2036		3,551.9	3,348.1	3,186.5	2,951.8	2,598.0	2,453.1
2006	1,113.7	1,113.7	1,113.7	1,113.7	1,113.7		1,113.7		2037		3,642.8	3,402.8	3,251.6	2,988.5	2,628.9	2,460.4
2007	1,288.3	1,288.3	1,288.3	1,288.3	1,288.3		1,288.3		2038		3,733.6	3,454.6	3,315.6	3,021.8	2,657.4	2,464.0
2008	1,344.5	1,344.5	1,344.5	1,344.5	1,344.5		1,344.5		2039		3,824.3	3,503.3	3,376.8	3,050.4	2,672.5	2,454.7
2009	1,063.9	1,063.9	1,063.9	1,063.9	1,063.9		1,063.9		2040		3,914.9	3,549.2	3,425.2	3,065.6	2,646.0	2,408.3
2010	1,408.1	1,408.1	1,408.1	1,408.1	1,408.1		1,408.1		2041		4,008.0	3,594.5	3,480.3	3,082.7	2,637.2	2,377.2
2011	1,743.7	1,743.7	1,743.7	1,743.7	1,743.7		1,743.7		2042		4,101.0	3,637.3	3,541.9	3,105.1	2,656.9	2,369.6
2012	1,839.2	1,839.2	1,839.2	1,839.2	1,839.2		1,839.2		2043		4,194.1	3,677.4	3,602.4	3,124 .6	2,674.3	2,359.1
2013	1,845.7	1,845.7	1,845.7	1,845.7	1,845.7		1,845.7		2044		4,287.2	3,715.2	3,657.9	3,138.1	2,679.8	2,337.7
2014	1,987.1	1,987.1	1,987.1	1,987.1	1,987.1		1,987.1		2045		4,380.3	3,750.6	3,716.3	3,152.2	2,692.6	2,322.0
2015	1,992.7	1,992.7	1,992.7	1,992.7	1,992.7		1,992.7		2046		4,473.4	3,784.0	3,749.4	3,144.3	2,631.1	2,245.9
2016	1,736.6	1,736.6	1,736.6	1,736.6	1,736.6		1,736.6		2047		4,566.5	3,815.6	3,802.7	3,151.8	2,626.3	2,217.1
2017	1,911.1	1,911.1	1,911.1	1,911.1	1,903.2		1,903.2		2048		4,659.6	3,845.4	3,855.0	3,157.4	2,618.8	2,186.5
2018	1,920.6	1,920.6	1,920.6	1,920.6	1,892.9		1,892.9		2049		4,752.6	3,874.2	3,902.7	3,158.4	2,600.1	2,147.6
2019	1,760.2	1,760.2	1,760.2	1,760.2	1,714.6		1,714.6		2050		4,845.7	3,901.8	3,964.2	3,169.4	2,621.9	2,139.7
2020	2,155.2	2,155.2	2,155.2	2,155.2	2,071.6		2,071.6

დანართი №1 ცხრილი №70 WOM, WEM და WAM სცენარების ოპტიმისტური და პესიმისტური პროგნოზები ენერგიასთან დაკავშირებულ სგ ემისიებისათვის მრეწველობის სექტორიდან (გგ CO2 ექ.)

წლები	WOM		WEM		WAM
	ოპტიმისტური	პესიმისტური	ოპტიმის-ტური	პესიმისტური	ოპტიმისტური	პესიმისტური
2016	1314.37	1314.37	1,314	1314.37	1314.37	1,293
2020	1433	1459.36	1,512	1511.57	2204.8	1,627
2025	1886.63	1924.35	1,709	1707.56	1698.91	1,717
2030	2546.4	2499.87	2,411	2232.03	1791.61	2,005
2035	3668.56	3288.39	3,520	3112.34	2231.95	2,250
2040	4797.49	3763.75	4,168	2987.52	241.47	213
2045	6283.63	4323.1	4,774	3960.11	298.01	242
2050	5313.22	3854.87	4,539	3608.8	379.64	282

ზომების პრიორიტეტულობა განისაზღვრება სხვადასხვა კრიტერიუმით და წარმოდგენილია ქვემოთ მოცემულ ცხრილში.

დანართიN1 ცხრილი N71 კრიტერიუმების შერჩევის პროცესის შედეგები, პრიორიტეტულობის მიხედვით და WaM-ისთვის მინიჭებული წონით

გადაწყვეტილე-ბის კონტექსტი	კრიტერიუმი	კრიტერიუმის აღწერა	პრიორიტეტი (4-ძალიან მნიშვნელოვანი; 3-მნიშვნელოვანი; 2-საშუალოდ მნიშვნელოვანი. 1-მცირედ მნიშვნელოვანი)												წონა (სულ 100)
			1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11
ტექნოლოგიური მახასიათებლები	1	კაპიტალის ინვესტიციის დაბალი ღირებულება	3	4	4	4	3	4	3	3	3	3	3	20
ქვეყანაში დანერგვა	2	ინსტრუქტი-რებული ექსპლუატაცია & მოვლა	3	4	4	3	2	3	3	2	3	3	2	20
	3	მისაღებია ადგილობრივი დაინტერესებული მხარეთათვის	2	3	3	3	3	2	2	2	3	3	2	15
შემსუბუქების პოტენციალი	4	სათბურის გაზების შემცირების პოტენციალი	1	3	3	3	3	3	1	1	1	1	3	15
განვითარების სრგებელი	5	ეკონომიკური სარგებელი	3	2	3	3	2	2	3	3	2	3	3	20
	6	სოციალური სარგებელი	3	2	3	3	3	3	2	1	2	2	3	10
	7	გარემოსდაცვითი სარგებელი	1	3	2	3	3	3	1	1	1	1	2	10

სოფლის მეურნეობის სექტორი

საკვანძო ეტაპები 2030 და 2040 წლებისთვის

სოფლის მეურნეობის სექტორში არსებული მდგომარეობიდან გამომდინარე, ტექნოლოგიური გადაიარაღება მოსალოდნელია რომ განხორციელდეს ეტაპობრივად:

პირველ ეტაპზე, 2025-2030 წლებში ტექნოლოგიური საჭიროებების შეფასების მესამე რაუნდის (საქართველოს მესამე „ტექნოლოგიური საჭიროებების შეფასების“ პროექტის ფარგლებში) შედეგებზე დაყრდნობით, შეიქმნება საკანონმდებლო ბაზა საჭირო ტექნოლოგიების შემოსატანად და დასანერგად; მომზადდება ტექნიკური მომსახურე პერსონალი და სერვის-ცენტრები სათანადო მომსახურების გასაწევად. განისაზღვრება სათანადო ქვეყნების და მწარმოებლების წრე და დაიწყება მუშაობა კონკრეტული ტექნოლოგიების გადმოცემისთვის.

მეორე ეტაპზე, 2030-2040 წლებში გათვალისწინებულია სხვადასხვა ტექნოლოგიების თანდათანობითი შემოტანა და დანერგვა.

მესამე ეტაპზე, 2040-2050 წლებში ახალი ტექნოლოგიების დანერგვის პროცესი დასრულებულია და ძველი ტექნოლოგიები სრულად არის ახალი ტექნოლოგიებით ჩანაცვლებული.

საბაზისო სცენარიდან გამომდინარე, 2030 წლამდე გათვალისწინებული არ არის ძირეული ძვრები სექტორის ტექნოლოგიური გადაიარაღების თვალსაზრისით. უფრო მეტიც, სათბურის გაზების ემისიის შემცირების ღონისძიებები როგორც დაგეგმილი, ისე პოტენციური, რომლებიც უმეტესწილად განსაზღვრულია კლიმატის ცვლილების 2020-2030 სტრატეგიით და 2021-2023 (და შემდგომი) სამოქმედო გეგმ(ებ)ით, სავარაუდოდ, ვერ უზრუნველყოფს სათბურის გაზების ემისიის ისეთ შემცირებას, რომელიც გადაფარავს ღონისძიებების გარეშე რეჟიმში მათ ზრდას.

2030-2040 წლებში მოსალოდნელი პროცესი ტექნოლოგიური გადაიარაღებისა წარმოადგენს გარდამტეხ პერიოდს, როცა იწყება სექტორის პროდუქტიულობის ზრდა ყველა მიმართულებით, თუმცა 2040 წლამდე ჯერ კიდევ ზრდადია სათბურის გაზების ემისიის ტენდენცია. 2040 წელი წარმოადგენს საკვანძო წელს, რომლის შემდეგაც იწყება სათბურის გაზების ემისიის შემცირება.

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი. შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია ოპტიმისტური WeM სცენარის შემთხვევაში შეადგენს 2030 წელს 2,422 გგ CO₂-ეკვ, 2040 წელს 2,560 გგ CO₂-ეკვ და 2050 წელს 2,435 გგ CO₂-ეკვ; პესიმისტური WeM სცენარის შემთხვევაში კი 2030 წელს 2,184 გგ CO₂-ეკვ, 2040 წელს 2,318 გგ CO₂-ეკვ და 2050 წელს 2,217 გგ CO₂-ეკვ. ემისია ოპტიმისტური WaM სცენარის შემთხვევაში შეადგენს 2030 წელს 2,352 გგ CO₂-ეკვ, 2040 წელს 2,400 გგ CO₂-ეკვ და 2050 წელს 2,042 გგ CO₂-ეკვ; პესიმისტური WaM სცენარის შემთხვევაში კი 2030 წელს 2,108 გგ CO₂-ეკვ, 2040 წელს 2,178 გგ CO₂-ეკვ და 2050 წელს 1,868 გგ CO₂-ეკვ.

გამოყენებული პარამეტრები ოპტიმისტური და პესიმისტური (ფრჩხილებში) სცენარებისთვის მოყვანილია ცხრილ №72-ში.

დანართი №1 ცხრილი №72 WeM და WaM სცენარებში გამოყენებული პარამეტრები. ფრჩხილებში მოყვანილია პარამეტრების მნიშვნელობები პესიმისტური სცენარისთვის

პარამეტრი	2030		2040		2050
	WeM	WaM	WeM	WaM	WeM	WaM
მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, ათასი სული	900 (800)	900 (800)	950 (850)	950 (850)	1,000 (900)	1,000 (900)
ადგილობრივი ჯიშები, %	45	45	42.5	42.5	40	40
კავკასიური წაბლა, %	45	45	42.5	42.5	40	40
სარძეო მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი %	10	10	15	15	20	20
კამეჩი, ათასი სული	15	15	15	15	15	15
ცხვრები, ათასი სული	900 (800)	900 (800)	1,050 (950)	1,050 (950)	1,200 (1,100)	1,200 (1,100)
თხები, ათასი სული	50	50	55	55	60	60
ღორები, ათასი სული	350 (300)	350 (300)	475 (425)	475 (425)	600 (500)	600 (500)
ფრინველები, ათასი ფრთა	15,000	15,000	15,000	15,000	15,000	15,000
ცხენები, ათასი სული	22	22	22	22	22	22
ჯორები და ვირები, ათასი სული	5	5	5	5	5	5
მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ნაკელი ანაერობულ ტბორებში, %	5	5	15	15	20	20
მეთანის ექსტრაქცია, %	2.5	5	7.5	12.5	12.5	15
ღორების ნაკელი ანაერობულ ტბორებში, %	5	5	15	15	20	20
მეთანის ექსტრაქცია, %	2.5	5	7.5	12.5	12.5	15
ნათესი ფართობი, ათასი ჰა	300 (250)	300 (250)	400 (350)	400 (350)	500 (450)	500 (450)
შეტანილი N სასუქი, კგ/ჰა	120	100	90	60	60	30
CH4 ემისიის შემცირება ენტერული ფერმენტაციიდან, %	2.5	5	7	10	23	40

სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია სოფლის მეურნეობის სექტორიდან 2020-2050 წლებში WeM და WoM ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში მოყვანილია შესაბამისად 73 და 74 ცხრილებში.

დანართი №1 ცხრილი №73 სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია სოფლის მეურნეობის სექტორიდან 2020-2050 წლებში WeM და WoM ოპტიმისტური სცენარების შემთხვევაში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM	2,240	2,341	2,442	2,501	2,560	2,498	2,435
WaM	2,240	2,296	2,352	2,376	2,400	2,221	2,042

დანართი №1 ცხრილი №74 სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია სოფლის მეურნეობის სექტორიდან 2020-2050 წლებში WeM და WoM პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM	2,240	2,212	2,184	2,251	2,318	2,265	2,211
WaM	2,240	2,174	2,108	2,143	2,178	2,023	1,868

სათბურის გაზების ემისიის სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისათვის

სასურსათო უსაფრთხოება არის საზოგადოების აუცილებელი საარსებო პირობა. სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საფუძველი სასურსათო დამოუკიდებლობაა. საქართველოში დაბალია ადგილობრივი სასურსათო პროდუქტებით მოსახლეობის უზრუნველყოფის დონე. მოხმარებული ხორცისა და რძის პროდუქტების მნიშვნელოვანი წილი (50%-ზე მეტი) იმპორტირებულია (ცხრილი№75). გარდა ამისა, დაბალია საარსებოდ მნიშვნელოვანი პროდუქტების - ხორცისა და რძის პროდუქტების მოხმარება. ერთ სულ მოსახლეზე ხორცის მოხმარება (დაახლოებით 40 კგ) მნიშვნელოვნად ნაკლებია, ვიდრე ევროკავშირში (2016 წელს ერთ სულ მოსახლეზე საშუალოდ 64 კგ). 2016 წელს საქართველოში ერთ სულ მოსახლეზე რძის პროდუქტების მოხმარება შეადგენდა 184 კგ, ხოლო ევროპაში 288 კგ.

დანართი №1 ცხრილი №75ა. ერთ სულ მოსახლეზე ხორცის მოხმარება და იმპორტის წილი

ინდიკატორი	საქონლის ხორცი				ღორის ხორცი				ცხვრისა და თხის ხორცი
	2016	2017	2018	2019	2016	2017	2018	2019	2016	2017	2018	2019
მოხმარება (კგ/სული)	7.4	7.6	8.2	8.5	10.8	11.2	11.3	12.1	1.5	2.0	2.7	1.8
იმპორტი, %	21	24	24	29	56	59	54	56	15	11	7	12

დანართი №1 ცხრილი №76ბ. ერთ სულ მოსახლეზე ხორცის მოხმარება და იმპორტის წილი

ინდიკატორი	ფრინველის ხორცი				სულ ხორცი
	2016	2017	2018	2019	2016	2017	2018	2019
მოხმარება (კგ/სული)	21.2	20.1	20.1	20.8	40.8	41.0	42.2	43.2
იმპორტი, %	70	70	69	70	55	55	53	56

დაშვება: ხორცისა და რძის პროდუქტების მოხმარების გაზრდისა და იმპორტის წილის შემცირების მიზნით, 2030, 2040 და 2050 წლებისთვის მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის რაოდენობა ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში მიაღწევს შესაბამისად 900,000, 950,000 და 1,000,000 სულს, პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში კი 800,00, 850,000 და 900,000 სულს. ასევე გაიზრდება ღორისა და ცხვრების რაოდენობა. დეტალური მონაცემები მოყვანილია ცხრილ N 77-ში.

სარძევე მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვისა და ღორების ნაკელის ნაწილი განთავსებულია ანაერობულ ლაგუნებში. ანაერობული ლაგუნის გამოყენება ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პრაქტიკაა მსხვილ მეურნეობებში ნაკელის შესანახად. ნაკელიდან მეთანის მოპოვება 2030 წლისთვის საბაზისო სცენარით არ განიხილება. დაშვება გაკეთდა 2040 და 2050 წლებისთვის.

საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგების მნიშვნელოვანი ნაწილი ძალზე დეგრადირებულია, ძირითადად ნიადაგის ეროზიის გამო. შედეგად, საქართველოში ძალიან დაბალია სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის, სურსათის უვნებლობისა და ღარიბი მოსახლეობის საარსებოდ აუცილებელი ნიადაგის პროდუქტიულობა. მაგალითად, ქვეყნისთვის სტრატეგიული მნიშვნელობის მქონე მარცვლეულის (ხორბალი და სიმინდი) მოსავლიანობა (2.5 ტონა/ჰა) ბევრად ნაკლებია, ვიდრე ევროკავშირის ქვეყნებში (საშუალოდ ხორბლის 5.66 ტონა/ჰა და სიმინდის 8.8 ტონა/ჰა). გაკეთებულია დაშვება, რომ 2050 წლისთვის ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში ნათესი ფართობი 500,000 ჰექტარს მიაღწევს (2030 წელს 300,000 ჰა და 2040 წელს 400,000 ჰა, პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში კი 250,000 ჰა 2030 წელს, 350,000 ჰა 2040 წელს და 450,000 ჰექტარს 2050 წელს. ადეკვატური მოსავლიანობისთვის აუცილებელია ნიადაგის ნაყოფიერების და მცენარეთა კვების გაუმჯობესება. ასევე გაკეთებულია დაშვება, რომ, საბაზისო სცენარის შემთხვევაში 2030 წლისთვის აზოტიანი (N) სასუქის მოხმარება საშუალოდ შეადგენს 140 კგ / ჰა და თანდათან მცირდება 90 კგ / ჰა-მდე 2050 წელს.

სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიის პროგნოზირებული შეფასება ოპტიმისტური საბაზისო (WoM) სცენარის შემთხვევაში შეადგენს 2030 წელს 2,532 გგ CO₂-ეკვ, 2040 წელს 2,740 გგ CO₂-ეკვ და 2,819 გგ CO₂-ეკვ 2050 წელს; პესიმისტური საბაზისო (WoM) სცენარის შემთხვევაში კი 2030 წელს 2,259 გგ CO₂-ეკვ, 2040 წელს 2,453 გგ CO₂-ეკვ და 2,569 გგ CO₂-ეკვ 2050 წელს.

ნახ.29. 2030 წლისთვის სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია, გგ CO2-ეკვ (WoM ოპტიმისტური სცენარი)	ნახ. 30. 2050 წლისთვის სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია, გგ CO2-ეკვ (WoM ოპტიმისტური სცენარი)

ნახ. 31. 2030 წლისთვის სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია, გგ CO2-ეკვ (WoM პესიმისტური სცენარი)	ნახ. 32. 2050 წლისთვის სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია, გგ CO2-ეკვ (WoM პესიმისტური სცენარი).

გამოყენებული პარამეტრების მნიშვნელობები ოპტიმისტური და პესიმისტური (ფრჩხილებში) სცენარისთვის მოყვანილია ცხრილ 77-ში.

ცხრილი №77. WoM სცენარში გამოყენებული პარამეტრები. ფრჩხილებში მოყვანილია პარამეტრების მნიშვნელობები პესიმისტური სცენარისთვის

პარამეტრი	2030	2040	2050
მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, ათასი სული	900 (800)	950 (850)	1,000 (900)
ადგილობრივი ჯიშები, %	45	42.5	40
კავკასიური წაბლა, %	45	42.5	40
სარძეო მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი %	10	15	20
კამეჩი, ათასი სული	15	15	15
ცხვრები, ათასი სული	900 (800)	1,050 (950)	1,200 (1,100)
თხები, ათასი სული	50	55	60
ღორები, ათასი სული	350 (300)	475 (425)	600 (500)
ფრინველები, ათასი ფრთა	15,000	15,000	15,000
ცხენები, ათასი სული	22	22	22
ჯორები და ვირები, ათასი სული	5	5	5
მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ნაკელი ანაერობულ ტბორებში, %	5	15	20
მეთანის ამოღება, %	0	2.5	7.5
ღორების ნაკელი ანაერობულ ტბორებში, %	5	15	20
მეთანის ამოღება, %	0	2.5	7.5
ნათესი ფართობი, ათასი ჰა	300 (250)	400 (350)	500 (450)
შეტანილი აზოტიანი სასუქი, კგ/ჰა	140	120	90
CH4 ემისიის შემცირება ენტერული ფერმენტაციიდან, %	0	2.5	7

სექტორის წილის სავარაუდო შეფასება 2050 წლისთვის სათბურის გაზების საერთო ემისიებში

შეფასებული იქნა სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიები და მათი წილი ეროვნულ ემისიებში. ეროვნულ ემისიებში გათვალისწინებულია LULUCF-ის სექტორის მიერ ემისიების შთანთქმა როგორც ოპტიმისტური, ისე პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში WeM და WaM ემისიები კლებას იწყებს 2040 წლიდან. ამასთან, WoM და WeM სცენარების შემთხვევაში წილი მცირდება, WaM-ის შემთხვევაში კი იზრდება.

დანართი №1 ცხრილი №78. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია სოფლის მეურნეობის სექტორიდან 2020-2050 წლებში ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	2,240	2,386	2,531	2,636	2,740	2,780	2,820
WeM	2,240	2,341	2,442	2,501	2,560	2,498	2,435
WaM	2,240	2,296	2,352	2,376	2,400	2,221	2,042

დანართი №1 ცხრილი №79. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია სოფლის მეურნეობის სექტორიდან 2020-2050 წლებში პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია, გგ CO2-ეკვ
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	2,240	2,250	2,260	2,357	2,453	2,511	2,569
WeM	2,240	2,212	2,184	2,251	2,318	2,265	2,211
WaM	2,240	2,174	2,108	2,143	2,178	2,023	1,868

დანართი №1 ცხრილი №80. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების წილი ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის ჩათვლით) ოპტიმისტური სცენარების შემთხვევაში

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	14.9%	12.5%	11.0%	9.9%	9.2%	8.1%	7.7%
WeM	17.8%	16.9%	15.9%	14.8%	14.5%	12.9%	12.5%
WaM	17.5%	21.0%	23.6%	25.7%	48.1%	78.1%	-6,831%

დანართი №1 ცხრილი №81 სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების წილი ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის ჩათვლით) პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	14.9%	11.8%	10.0%	9.2%	8.9%	8.2%	7.9%
WeM	17.8%	16.2%	14.8%	14.1%	14.9%	13.8%	13.7%
WaM	18.2%	20.0%	21.1%	23.3%	40.6%	64.2%	307.7%

ასევე განხილულია შემთხვევა, როდესაც ეროვნულ ემისიებში არ არის გათვალისწინებული LULUCF-ის სექტორის მიერ ემისიების შთანთქმა როგორც ოპტიმისტური, ისე პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში WoM და WeM სცენარებით სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების წილი წლიდან წლამდე მცირდება, WaM-ის შემთხვევაში კი იზრდება.

დანართი №1 ცხრილი №82 სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების წილი ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის გარეშე) ოპტიმისტური სცენარების შემთხვევაში

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	11.2%	10.0%	9.1%	8.4%	8.0%	7.1%	6.8%
WeM	12.6%	12.1%	11.5%	10.8%	10.4%	9.3%	8.8%
WaM	12.3%	13.3%	13.7%	13.7%	17.2%	17.5%	19.1%

დანართი №1 ცხრილი №83 სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების წილი ეროვნულ ემისიებში (LULUCF-ის გარეშე) პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.

სცენარი	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	11.2%	9.4%	8.2%	7.8%	7.6%	7.1%	6.9%
WeM	12.6%	11.6%	10.6%	10.1%	10.3%	9.4%	9.1%
WaM	12.6%	12.6%	12.3%	12.4%	15.2%	15.5%	16.5%

ცალკეული ღონისძიებების წილი სათბურის გაზების ემისიების შემცირებაში რაოდენობრივად (გგ CO₂ექვ) და პროცენტულად (სექტორულ ემისიასთან მიმართებით) ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარებისათვის მოცემულია №84 და №85 ცხრილებში, წყაროების წილი კი 33-38 ნახატებზე.

39 და 40 ნახატებზე მოყვანილია სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები (გგ CO₂ექ-ებში), შესაბამისად ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში.

ცხრილი N 84. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია და შემარბილებელი ღონისძიებებით ემისიის შემცირება (ოპტიმისტური სცენარი)

წელი	2030					2040					2050
სცენარი	WoM	WeM		WaM		WoM	WeM		WaM		WoM	WeM		WaM
		GHG	შემცირება	GHG	შემცირება		GHG	შემცირება	GHG	შემცირება		GHG	შემცირება	GHG	შემცირება
ემისია	2,531	2,442	89 (3.5%)	2,352	179 (7.1%)	2,740	2,560	180 (6.6%)	2,400	340 (12.4%)	2,820	2,435	385 (13.7%)	2,042	778 (27.6%)
ენტერული ფერმენტაცია - საკვების დანამატები			31 (35%)		62 (35%)			61 (34%)		102 (30%)			237 (62%)		488 (63%)
ანაერობული ტბორებიდან CH4 ამოღება			4 (4%)		9 (5%)			11 (6%)		22 (6%)			4 (1%)		20 (3%)
N სასუქის შეტანის ოპტიმიზაცია			54 (61%)		108 (60%)			108 (60%)		216 (64%)			135 (35%)		270 (35%)

წელი	2030					2040					2050
სცენარი	WoM	WeM		WaM		WoM	WeM		WaM		WoM	WeM		WaM
		GHG	შემცირება	GHG	შემცირება		GHG	შემცირება	GHG	შემცირება		GHG	შემცირება	GHG	შემცირება
ემისია	2,260	2,184	76 (1.2%)	2,108	152 (6.7%)	2,453	2,318	135 (5.5%)	2,178	275 (11.2%)	2,569	2,211	358 (13.9)	1,868	701 (27.3%)
ენტერული ფერმენტაცია - საკვების დანამატები			28 (37%)		56 (37%)			55 (41%)		68 (25%)			218 (61%)		440 (63%)
ანაერობული ტბორებიდან CH4 ექსტრაქცია			3 (4%)		6 (4%)			6 (4%)		18 (7%)			19 (5%)		18 (3%)
N სასუქის შეტანის ოპტიმიზაცია			45 (59%)		90 (59%)			74 (55%)		189 (69%)			121 (34%)		242 (35%)

ცხრილი №85. სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისია და შემარბილებელი ღონისძიებებით ემისიის შემცირება (პესიმისტური

სცენარი)

ნახ. 33. ძირითადი წყაროების წვლილი სექტორულ ემისიებში გგ CO2ექვ (WoM ოპტიმისტური სცენარი)	ნახ. 34. ძირითადი წყაროების წვლილი სექტორულ ემისიებში გგ CO2ექვ (WeM ოპტიმისტური სცენარი)			ნახ. 35. ძირითადი წყაროების წვლილი სექტორულ ემისიებში გგ CO2ექვ (WaM ოპტიმისტური სცენარი)
ნახ. 36. ძირითადი წყაროების წვლილი სექტორულ ემისიებში გგ CO2ექვ (WoM პესიმისტური სცენარი)	ნახ. 37. ძირითადი წყაროების წვლილი სექტორულ ემისიებში გგ CO2ექვ (WeM პესიმისტური სცენარი)			ნახ. 38. ძირითადი წყაროების წვლილი სექტორულ ემისიებში გგ CO2ექვ (WaM პესიმისტური სცენარი)
ნახ. 39. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები გგ CO2-ეკვ-ებში (ოპტიმისტური სცენარი)			ნახ. 40. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები გგ CO2-ეკვ-ებში (პესიმისტური სცენარი)

საბაზისო და შერბილების სცენარები

დაშვებები:

• საწვავის მოხმარება მინდვრის სამუშაოებისთვის (ტრადიციული ხვნა, მარგვლა, სასუქის შეტანა, ჰერბიციდებით დამუშავება, თესვა და მოსავლის აღება) იცვლება ჰექტარზე 80-100 კგ-ის ფარგლებში, საშუალოდ 90 კგ/ჰა;

• მინიმალური ხვნის შემთხვევაში საწვავის მოხმარებაა 47 კგ/ჰა, ნულოვანი ხვნის შემთხვევაში კი 34 კგ/ჰა;

• სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ძირითადი საწვავია დიზელის საწვავი;

• ბუნებრივი გაზი ძირითადად გამოიყენება საფერმო შენობებისა და სათბურების გასათბობად;

• ელექტროენერგია გამოიყენება ძირითადად ირიგაციის სისტემებში წყლის სატუმბად და განათებისთვის.

ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში ნათესი ფართობები მოყვანილია ცხრილ 77-ში. ოპტიმისტურ და პესიმისტურ სცენარებში განსხვავებულია შემარბილებელი ღონისძიებების მასშტაბები.

სცენარი ღონისძიებების გარეშე (WoM სცენარი)

WoM სცენარის შემთხვევაში მიჩნეულია, რომ მინდვრის დამუშავება ხდება მხოლოდ ტრადიციული მეთოდით, არ ტარდება შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესების ღონისძიებები. სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა ჩვეულებრივ, მხოლოდ საწვავით მუშაობს.

შერბილების სცენარი არსებული ღონისძიებებით (WeM სცენარი)

WeM სცენარის შემთხვევაში მიჩნეულია, რომ მინდვრის ნაწილის დამუშავება ხდება მინიმალური ხვნით, ნაწილისა კი „ნულოვანი ხვნით“, ტარდება შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესების ღონისძიებები. სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა კვლავაც მხოლოდ საწვავით მუშაობს.

ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში შერბილების ღონისძიებები მოყვანილია ცხრილ N 86-ში, პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში კი ცხრილ N 87-ში.

დანართი №1 ცხრილი №86. შერბილების ღონისძიებები WeM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება
2030	10 %	10 %	0 %	15 %
2040	20 %	20 %	0 %	20 %
2050	30 %	30 %	0 %	40 %

დანართი №1 ცხრილი №87. შერბილების ღონისძიებები WeM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება
2030	5 %	5 %	0 %	10 %
2040	10 %	10 %	0 %	15 %
2050	20 %	20 %	0 %	20 %

შერბილების სცენარი დამატებითი ღონისძიებებით (WaM სცენარი)

WaM სცენარი განიხილავს ყველა ღონისძიებას WeM სცენარიდან. გარდა ამისა, დამატებით მიჩნეულია, რომ სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ნაწილი (ტრაქტორები, კომბაინები და სხვა) ელექტრულია.

დანართი №1 ცხრილი №88. შერბილების ღონისძიებები ოპტიმისტური WaM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება
2030	10%	10%	20%	20%
2040	15%	15%	30%	40%
2050	20%	20%	50%	50%

დანართი №1 ცხრილი №89. შერბილების ღონისძიებები პესიმისტური WaM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება
2030	10%	10%	10%	10%
2040	15%	15%	20%	15%
2050	20%	20%	30%	20%

შედეგები - სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები

ოპტიმისტური სცენარი

ზემოთ მოყვანილი შემარბილებელი ღონისძიებების საფუძველზე გამოითვალა სათბურის გაზების ემისიები და ემისიის შემცირება. WeM სცენარის შემთხვევაში ემისიები წლების მიხედვით იზრდება, თუმცა WoM სცენართან შედარებით ემისიები იკლებს. WaM სცენარის შემთხვევაში ემისიები უმნიშვნელოდ იზრდება 2025 წლამდე, შემდეგ კი იკლებს.

დანართი №1 ცხრილი №90 სათბურის გაზების ემისია. WoM, WeM და WaM ოპტიმისტური სცენარები

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია (გგ CO2-ეკვ)
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	68	81	94	106	123	140	159	177
WeM	68	77	86	94	102	110	113	117
WaM	68	72	75	59	60	61	51	40

დანართი №1 ცხრილი №91. სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WeM და WaM ოპტიმისტურ სცენარებში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისიის შემცირება (გგCO2-ეკვ)
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM	-4	-8	-12	-21	-30	-45	-60
WaM	-10	-19	-47	-63	-79	-108	-137

პესიმისტური სცენარი

WeM სცენარის შემთხვევაში ემისიები წლიდან წლამდე იზრდება, WaM სცენარის შემთხვევაში კი მეტ-ნაკლებად სტაბილურია.

დანართ №1 ცხრილი №92. სათბურის გაზების ემისია. WoM, WeM და WaM პესიმისტური სცენარები

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია (გგCO2-ეკვ)
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	68	81	94	92	107	121	140	159
WeM	68	77	86	86	97	108	115	122
WaM	68	72	75	72	75	78	73	68

WoM სცენარისაგან განსხვავებით, WeM და WaM სცენარებით ემისიების კლება წლების მიხედვით ზრდადია.

დანართი №1 ცხრილი №93. სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WeM და WaM პესიმისტურ სცენარებში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისიის შემცირება (გგ CO2-ეკვ)
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM	-4	-8	-6	-10	-14	-25	-37
WaM	-10	-19	-20	-32	-44	-67	-90

ნახ. 41. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისია საწვავის წვიდან (ოპტიმისტური სცენარი)	ნახ. 42. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისია, საწვავის წვიდან (პესიმისტური სცენარი)

საბაზისო და შერბილების სცენარები

დაშვებები:

• საწვავის მოხმარება მინდვრის სამუშაოებისთვის (ტრადიციული ხვნა, მარგვლა, სასუქის შეტანა, ჰერბიციდებით დამუშავება, თესვა და მოსავლის აღება) იცვლება ჰექტარზე 80-100 კგ-ის ფარგლებში, საშუალოდ 90 კგ/ჰა;

• მინიმალური ხვნის შემთხვევაში საწვავის მოხმარებაა 47 კგ/ჰა, ნულოვანი ხვნის შემთხვევაში კი 34 კგ/ჰა;

• სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ძირითადი საწვავია დიზელის საწვავი;

• ბუნებრივი გაზი ძირითადად გამოიყენება საფერმო შენობებისა და სათბურების გასათბობად;

• ელექტროენერგია გამოიყენება ძირითადად ირიგაციის სისტემებში წყლის სატუმბად და განათებისთვის.

ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარების შემთხვევაში ნათესი ფართობები მოყვანილია ცხრილ №77-ში. ოპტიმისტურ და პესიმისტურ სცენარებში განსხვავებულია შემარბილებელი ღონისძიებების მასშტაბები.

სცენარი ღონისძიებების გარეშე (WoM სცენარი)

WoM სცენარის შემთხვევაში მიჩნეულია, რომ მინდვრის დამუშავება ხდება მხოლოდ ტრადიციული მეთოდით, არ ტარდება შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესების ღონისძიებები. სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა ჩვეულებრივ, მხოლოდ საწვავით მუშაობს.

შერბილების სცენარი არსებული ღონისძიებებით (WeM სცენარი)

WeM სცენარის შემთხვევაში მიჩნეულია, რომ მინდვრის ნაწილის დამუშავება ხდება მინიმალური ხვნით, ნაწილისა კი „ნულოვანი ხვნით“, ტარდება შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესების ღონისძიებები. სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა კვლავაც მხოლოდ საწვავით მუშაობს.

ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში შერბილების ღონისძიებები მოყვანილია ცხრილ №94-ში, პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში კი ცხრილ №95-ში.

დანართი №1 ცხრილი №94. შერბილების ღონისძიებები WeM ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება
2030	10 %	10 %	0 %	15 %
2040	20 %	20 %	0 %	20 %
2050	30 %	30 %	0 %	40 %

დანართი №1 ცხრილი №95. შერბილების ღონისძიებები WeM პესიმისტური სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება
2030	5 %	5 %	0 %	10 %
2040	10 %	10 %	0 %	15 %
2050	20 %	20 %	0 %	20 %

შერბილების სცენარი დამატებითი ღონისძიებებით (WaM სცენარი)

WaM სცენარი განიხილავს ყველა ღონისძიებას WeM სცენარიდან. გარდა ამისა, დამატებით მიჩნეულია, რომ სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ნაწილი (ტრაქტორები, კომბაინები და სხვა) ელექტრულია.

დანართი №1 ცხრილი №96. შერბილების ღონისძიებები ოპტიმისტური WaM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება
2030	10%	10%	20%	20%
2040	15%	15%	30%	40%
2050	20%	20%	50%	50%

დანართი №1 ცხრილი №97. შერბილების ღონისძიებები პესიმისტური WaM სცენარის შემთხვევაში

წელი	ღონისძიება
	მინიმალური ხვნა	ნულოვანი ხვნა	ელექტრული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენება	შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება
2030	10%	10%	10%	10%
2040	15%	15%	20%	15%
2050	20%	20%	30%	20%

შედეგები - სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიები

ოპტიმისტური სცენარი

ზემოთ მოყვანილი შემარბილებელი ღონისძიებების საფუძველზე გამოითვალა სათბურის გაზების ემისიები და ემისიის შემცირება. WeM სცენარის შემთხვევაში ემისიები წლების მიხედვით იზრდება, თუმცა WoM სცენართან შედარებით ემისიები იკლებს. WaM სცენარის შემთხვევაში ემისიები უმნიშვნელოდ იზრდება 2025 წლამდე, შემდეგ კი იკლებს.

დანართი N 1 ცხრილი N98. სათბურის გაზების ემისია. WoM, WeM და WaM ოპტიმისტური სცენარები

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია (გგ CO2-ეკვ)
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	68	81	94	106	123	140	159	177
WeM	68	77	86	94	102	110	113	117
WaM	68	72	75	59	60	61	51	40

დანართი №1 ცხრილი №99. სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WeM და WaM ოპტიმისტურ სცენარებში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისიის შემცირება (გგCO2-ეკვ)
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM	-4	-8	-12	-21	-30	-45	-60
WaM	-10	-19	-47	-63	-79	-108	-137

პესიმისტური სცენარი

WeM სცენარის შემთხვევაში ემისიები წლიდან წლამდე იზრდება, WaM სცენარის შემთხვევაში კი მეტ-ნაკლებად სტაბილურია.

დანართი №1 ცხრილი №100. სათბურის გაზების ემისია. WoM, WeM და WaM პესიმისტური სცენარები

სცენარი	სათბურის გაზების ემისია (გგCO2-ეკვ)
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WoM	68	81	94	92	107	121	140	159
WeM	68	77	86	86	97	108	115	122
WaM	68	72	75	72	75	78	73	68

WoM სცენარისაგან განსხვავებით, WeM და WaM სცენარებით ემისიების კლება წლების მიხედვით ზრდადია.

დანართი №1 ცხრილი №101. სათბურის გაზების ემისიის შემცირება WeM და WaM პესიმისტურ სცენარებში

სცენარი	სათბურის გაზების ემისიის შემცირება (გგ CO2-ეკვ)
	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WeM	-4	-8	-6	-10	-14	-25	-37
WaM	-10	-19	-20	-32	-44	-67	-90

ნახ. 43. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისია საწვავის წვიდან (ოპტიმისტური სცენარი)	ნახ. 44. სოფლის მეურნეობის სექტორიდან სათბურის გაზების ემისია, საწვავის წვიდან (პესიმისტური სცენარი)

მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებისა და ტყის სექტორში (LULUCF)

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისთვის

LULUCF სექტორის გრძელვადიანი (2030 და 2050წწ.) განვითარება განისაზღვრა სამი სცენარით:

WOM - სცენარი მოიაზრებს საბაზისო, ღონისძიებების გარეშე სექტორში მოსალოდნელ მაჩვენებლებს;

WEM ანუ არსებული ღონისძიებებით სცენარი მოიაზრებს მიმდინარე და დაგეგმილი ღონისძიებების განხორციელების შედეგად 2030 წლამდე მომხდარ ცვლილებებს და შემდგომ 2050 წლისათვის გაგრძელებული დაზოგილი ემისიების საპროგნოზო მაჩვენებლებს;

WAM ანუ დამატებითი ღონისძიებებით სცენარი მოიაზრებს დამატებითი ღონისძიებების განხორციელების შემთხვევაში 2030 და 2050 წლისათვის საპროგნოზო მაჩვენებლებს.

LULUCF-ის იმ ქვესექტორებისათვის, სადაც ჩატარებულია სათბურის გაზების ინვენტარიზაცია, ემისიების საპროგნოზო გამოთვლები ჩატარდა FAO-ს მოდელის EX-ACT გამოყენებით. მოდელში გამოთვლებისათვის და ასევე საჭირო დაშვებების შერჩევისას გამოყენებულ იქნა ქვესექტორებში მიმდინარე და დაგეგმილი ღონისძიებები.

აღსანიშნავია, რომ მოდელი პროგნოზირებისათვის არ იყენებს საერთო დრაივერებს (მოსახლეობა, მშპ) და აქედან გამომდინარე, ამ სექტორისთვის „პესიმისტური” და „ოპტიმისტური” სცენარების ჯგუფები არ არის გათვალისწინებული.

პირველ რიგში ქვესექტორების მიხედვით განვიხილავთ საბაზისო WOM სცენარს. როგორც უკვე აღინიშნა WOM სცენარით განისაზღვრა LULUCF-ის ქვესექტორებში (ტყის მიწები, სახნავ-სათესი სავარგულები, მდელოები) ღონისძიებების გარეშე ემისიების საპროგნოზო მაჩვენებლები.

ტყის მიწები

საქართველოში სატყეო მიწები LULUCF სექტორში უმთავრეს სათბურის გაზების შთანთქმა/ემისიის წყაროს წარმოადგენს. მიუხედავად ტყის ფართობების დეგრადაციისა და მერქნული რესურსის ჭარბი მოხმარებისა, ქვესექტორი ნახშირბადის რეზერვუარს წარმოადგენს, ანუ ის ნახშირბადის დამგროვებელია.

WOM სცენარის მიხედვით, ანუ საბაზისო, ღონისძიებების გარეშე სცენარით, სატყეო მიწებზე 2030 და 2050 წწ-მდე იზრდება მერქნული რესურსის მოხმარება, კერძოდ, 1990 წლიდან 2016 წლამდე მომხდარი ცვლილების ტემპის ანალოგიურად. ამავე დროს მინიმუმზეა ტყის მდგრადი მართვის პრინციპების დაცვა. შედეგად იზრდება დეგრადირებული ფართობები.

ნახ. 45. სატყეო მიწებზე ნეტო შთანთქმის დინამიკა WOM სცენარის მიხედვით

როგორც გრაფიკიდან ჩანს WOM სცენარის მიხედვით ქვესექტორში ყოველწლიური შთანთქმის პოტენციალი კლებისკენ არის მიმართული. 2017 წელთან შედარებით, 2050 წელს შთანთქმა -227.6 გგCO₂ -ით დაიკლებს და -5350.5გგCO₂ მიაღწევს.

სახნავ-სათესი სავარგულები

WOM სცენარის მიხედვით სახნავ-სათესი სავარგულების მართვის მეთოდები არ იცვლება. იზრდება მოხნული ფართობები და ამავე დროს ნიადაგის ნაყოფიერების შესანარჩუნებლად, აღსადგენად და სხვ. სამუშაოები არ მიმდინარეობს. კერძოდ, სავარგულების კლიმატ-გონივრული მართვა არ ხორციელდება. მოდელში მოხდა დაშვება, რომ 2030 წელთან შედარებით 2050 წლისათვისათვის იზრდება ფართობების დეგრადაცია. რაც შეეხება მრავალწლოვან ნარგავებით (ხეხილის პლანტაციები, ბაღები, ვენახები და სხვ.) დაფარული ფართობებს, სცენარის მიხედვით პლანტაციების გაშენების სამუშაოები ნელი ტემპით მიმდინარეობს, კონკრეტულად ნარგავების დარგვის ზრდის ტემპები შენარჩუნებული არ არის და მრავალწლიანი ნარგავებით დაფარული ფართობების მატება მინიმალურია.

ნახ. 46. მრავალწლოვან ნარგავებში ნეტო ემისიები/შთანთქმის დინამიკა, WOM სცენარის მიხედვით როგორც გრაფიკიდან ჩანს მრავალწლოვან ნარგავებში WOM სცენარის მიხედვით ყოველწლიური შთანთქმის პოტენციალი ნელი ტემპით იზრდება. 2017 წელთან შედარებით, 2050 წელს შთანთქმა -111.6 გგCO₂ -ით მოიმატებს და -1125გგCO₂ მიაღწევს.

ნახ. 47. სახნავ-სათეს სავარგულებზე ნეტო შთანთქმა-ემისიების დინამიკა WOM სცენარის მიხედვით

სახნავ-სათეს სავარგულებზე WOM სცენარის მიხედვით ყოველწლიური შთანთქმის პოტენციალი კლებისკენ არის მიმართული. 2017 წელთან შედარებით, 2050 წელს შთანთქმა -124.4 გგCO₂ -ით დაიკლებს და -1120გგCO₂ გახდება.

მდელოები (სათიბ-საძოვრები)

მდელოები ერთადერთი ქვესექტორია, რომელიც საძოვრების დეგრადაციის ხარჯზე ემიტორს წარმოადგენს. WOM სცენარის მიხედვით მდელოების ახლანდელი მდგომარეობა არ იცვლება, პირიქით, სავარგულების არარაციონალური გამოყენების შედეგად ის განაგრძობს დეგრადაციას და შესაბამისად იზრდება ემისიის რაოდენობა.

ნახ. 48. მდელოებზე ნეტო შთანთქმა/ემისიების დინამიკა WOM სცენარის მიხედვით

როგორც გრაფიკიდან ჩანს მდელოებზე WOM სცენარის მიხედვით, ყოველწლიური ემისიები (როგორც უკვე აღინიშნა, მდელოები ნახშირორჟანგის ემიტორს წარმოადგენს) მატებისკენ არის მიმართული. 2017 წელთან შედარებით, 2050 წელს გაფრქვევა 187.9 გგCO₂ -ით მოიმატებს და 3100გგCO₂ მიაღწევს.

დასკვნისთვის შეიძლება ითქვას, რომ LULUCF სექტორი WOM სცენარის მიხედვით 2040 და 2050 წლებისთვის ნახშირორჟანგის შთანთქმის პოტენციალს ინარჩუნებს, მაგრამ კლებისკენ აქვს ტენდეცია. ქვემოთ მოცემული გრაფიკის მიხედვით 2040 წელს 2017 წელთან შედარებით ნახშირორჟანგის დაგროვება 300გგCO₂ დაიკლებს, ხოლო 2050 წლისათვის 428.3 გგCO₂ -ით.

ნახ. 49. LULUCF სექტორში ნეტო შთანთქმა/ემისიების ტრენდი, WOM სცენარის მიხედვით.

ნახ. 50. LULUCF სექტორში წარსული და საპროგნოზო ემისიების მაჩვენებლები WOM სცენარის მიხედვით.

გრაფიკზე მოცემულია LULUCF სექტორში ჩატარებული GHG ინვენტარიზაციის მაჩვენებლები, 1990-2017წწ-ისათვის და შემდგომ სექტორში WOM სცენარით მიღებული შედეგები. გრაფიკი გვაძლევს შესაძლებლობას გაანალიზებისთვის, თუ გასულ წლებთან შედარებით რამდენით შეიძლება შემცირდეს GHG მაჩვენებლები.

კერძოდ, როგორც გრაფიკიდან ჩანს WOM სცენარის მიხედვით შთანთქმის პოტენციალი იკლებს, გრძელდება 1990-2004წწ წლებში კლების ანალოგიურად ტენდეცია, ანუ 2050 წლისათვის შთანთქმა 2004 წლის მაჩვენებლამდე ჩამოვა.

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

როგორც უკვე აღინიშნა LULUCF სექტორში გრძელვადიანი (2030 და 2050წწ.) დაბალემისიიანი განვითარება განისაზღვრა ორი სცენარით:

WEM ანუ არსებული ღონისძიებებით სცენარი მოიაზრებს მიმდინარე და დაგეგმილი ღონისძიებების განხორციელების შედეგად 2030 წლამდე მომხდარ ცვლილებებს და შემდგომ 2050 წლისათვის გაგრძელებული დაზოგილი ემისიების საპროგნოზო მაჩვენებლებს;

WAM ანუ დამატებითი ღონისძიებებით სცენარი მოიაზრებს დამატებითი ღონისძიებების განხორციელების შემთხვევაში 2030 და 2050 წლისათვის საპროგნოზო მაჩვენებლებს.

LULUCF-ის იმ ქვესექტორებისათვის, სადაც ჩატარებულია სათბურის გაზების ინვენტარიზაცია, ემისიების საპროგნოზო გამოთვლები ჩატარდა FAO-ს მოდელის EX-ACT გამოყენებით. მოდელში გამოთვლებისათვის და ასევე საჭირო დაშვებების შერჩევისას გამოყენებულ იქნა ქვესექტორებში მიმდინარე და დაგეგმილი ღონისძიებები.

აღსანიშნავია, რომ მოდელი პროგნოზირებისათვის არ იყენებს საერთო დრაივერებს (მოსახლეობა, მშპ) და აქედან გამომდინარე, ამ სექტორისთვის „პესიმისტური” და „ოპტიმისტური” სცენარების ჯგუფები არ არის გათვალისწინებული.

1. ტყის მიწები

საქართველოში სატყეო მიწები LULUCF სექტორში უმთავრეს სათბურის გაზების შთანთქმა/ემისიის წყაროს წარმოადგენს. მიუხედავად ტყის ფართობების დეგრადაციისა და მერქნული რესურსის ჭარბი მოხმარებისა, ქვესექტორი ნახშირბადის რეზერვუარს წარმოადგენს, ანუ ის ნახშირბადის დამგროვებელია.

სექტორში დაგეგმილი რეფორმების გათვალისწინებით და ასევე კონკრეტულად დაგეგმილი ღონისძიებები (იხ. ცხრილი №102) მნიშვნელოვანწილად უზრუნველყოფს სექტორის განვითარებას. შესაბამისად, ამ ყველაფრის გათვალისწინებით შედგა სამივე სცენარი.

WEM სცენარის მიხედვით 2030 წლისათვის განისაზღვრა დაგეგმილი ღონისძიებების განხორციელების შედეგად მიღწეული დაზოგილი ემისიები, ხოლო შემდგომ, 2050 წლამდე ჩაითვლა, რომ ლოგიკურად გაგრძელდება (მთლიანობაში დაწყებული რეფორმების გათვალისწინებით) ანალოგიური ღონისძიებები.

2050 წლისათვის საქართველოს ტყის მდგომარეობა გაუმჯობესდება და საერთო ჯამში სრულად გვექნება მდგრადი პრინციპებით მართული, არა დეგრადირებული ტყის მასივები. კონკრეტულად მოდელში მოხდა დაშვება, რომ 2050 წლისათვის საქართველოს ტყის მასივები არ იქნება დეგრადირებული.

WAM სცენარის მიხედვით სახელმწიფომ, დამატებითი რესურსის მოზიდვის შემთხვევაში, შესაძლებელია დააჩქაროს ტყის მდგრადი პრინციპების ქვეშ მართული ტყის ფართობებზე ახალი ტექნოლოგიების დანერგვისა და ტყის აღდგენა-გაშენების ტემპები, ასევე, ტყის მდგრადი პრინციპების ქვეშ მართული ფართობების გაზრდა და სახელმწიფო ტყეების სრული დაფარვა.

სცენარის მიხედვით, 2040 წლისათვის სრულად აღდგენილია დეგრადირებული ტყეები და მდგრადი პრინციპებით იმართება საქართველოს ტყის მასივები.

2050 წლისათვის მკვეთრად შემცირებულია ტყეზე ზეწოლა. ქვეყანაში გაზრდილია სწრაფად მზარდი ხე-მცენარეების პლანტაციები, საიდანაც მიღებული მერქნული რესურსი კონკურენციას უწევს ტყიდან მიღებულ მერქნულ რესურსს.

მოდელში მოხდა დაშვება, კერძოდ 2040 წლისათვის საქართველოს ტყე აღარ არის დეგრადირებული, ხოლო 2050 წლისათვის გაზრდილია სწრაფად მზარდი ხე-მცენარეებით დაფარული ფართობები, რის ხარჯზეც შემცირდება ემისიები.

დანართი №1 ცხრილი №102. სექტორში კლიმატის ცვლილების მიმართ შემარბილებელი და საადაპტაციო ღონისძიებების შედეგად დაზოგილი ემისიები (გამოთვლები ჩატარდა EX-ACT მოდელის დახმარებით)

				დაწყება, წელი		მთლიანი ფართობი, ჰა	შედეგი (2050წ.) გგCO2
625 ჰა დეგრადირებული სატყეო ტერიტორიის (მათ შორის ნახანძრალი ტყეების) აღდგენა ტყის გაშენების გზით, რათა მოხდეს ამ ტერიტორიების მიერ სათბურის გაზის შთანთქმის პოტენციალის გაზრდა განხორციელდება 250 ჰა და 375 ჰა დეგრადირებული სატყეო ტერიტორიის (მათ შორის ნახანძრალი ტყეების) აღდგენა ტყის გაშენების გზით 2020 და 2021-2023 წლებში (125 ჰა ყოველწლიურად); ზუსტი ტერიტორიები შეირჩევა ყოველი წლის ბოლოს.				2020		250	-1.2
				2021		125	-0.6
				2022		125	-0.6
				2023		125	-0.6
				სულ		625	-3
2411 ჰა დეგრადირებული ტყის ფართობის აღდგენა ბუნებრივი განახლების ხელშეწყობით, რათა მოხდეს ამ ტერიტორიების მიერ სათბურის გაზის შთანთქმის პოტენციალის გაზრდა		თბილისის მერიამ GIZ-ის მხარდაჭერით 2019 წელს აღადგინა 20 ჰა დეგრადირებული ტყის ტერიტორია		2019		20	-0.02
		2020-2023 წლებში ეროვნული ტყის სააგენტო აღადგენს 800 ჰა დეგრადირებულ ტყეს(წელიწადში 200 ჰა)		2020		200	-0.2
				2021		200	-0.2
				2022		200	-0.2
				2023		200	-0.2
		2019-2024 წლებში აჭარის სატყეო სააგენტო აღადგენს 600 ჰა დეგრადირებული ტყის ტერიტორიას (სუბალპური ფართობები)		2019		100	-0.09
				2020		100	-0.09
				2021		100	-0.09
				2022		100	-0.09
				2023		100	-0.09
				2024		100	-0.09
		ახმეტის მუნიციპალიტეტის აღადგენს 991 ჰა ტყის ტერიტორიას 2020-2024 წლებში		2020		198.2	-0.2
				2021		198.2	-0.2
				2022		198.2	-0.2
				2023		198.2	-0.2
				2024		198.2	-0.2
		სულ				2411	-2.36
ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა 402,109 ჰა ტყის ფართობზე, ტყის მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელების გზით, შემუშავებული და დამტკიცებული 11 მუნიციპალიტეტისთვის.		დასავლეთ საქართველო		2021		162350	-130.2
		აღმოსავლეთ საქართველო				239759	-180.5
		სულ				402109	-310.7
გაფართოებ-ულ დაცულ ტერიტორიებზე ტყეების დაცვა და/ან მდგრადი მართვა	გაფართოებუ-ლი დაცული ტერიტორიების ფარგლებში 38 ჰა ტყის ტერიტორიის დაცვა და/ან მდგრადი მართვა, მათ შორის 29 ჰა გაფართოებულ ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებზე და 9 ჰა გაფართოებულ კოლხეთის დაცულ ტერიტორიებზე.	კოლხეთი		2021		9	-0.007
		ჯავახეთი				29	-0.02
		სულ				38	-0.027
	ეს ღონისძიება მოიცავს სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ ახალი დაცული ტერიტორიების ფარგლებში 16,895 ჰა ტყის ტერიტორიის დაცვას და/ან მდგრად მართვას.	დასავლეთ საქართველო	სამეგრელოს დაცული ტერიტორიები		2020	12366	-14.9
			რაჭის ეროვნული პარკი			17230	-20.7
			სვანეთის დაცული ტერიტორიები			22325	-26.8
			რაჭა-ლეჩხუმის დაცული ტერიტორიები			28835	-34.7
		აღმოსავლეთ საქართველო	ერუშეთის ეროვნული პარკი			7393	-5.6
			თრიალეთის დაცული ტერიტორიები			8208	-6.2
			ატენის დაცული ტერიტორიები			8208	-6.2
			ძამას დაცული ტერიტორიები			16571	-12.5
			არაგვის დაცული ლანდშაფტი			41759	-31.4
		სულ				162895	-159
დამტკიცებული და კანდიდატი ზურმუხტის ქსელის საიტების ფარგლებში მოქცეული ტყის ფონდის ტერიტორიის დაცვა და მდგრადი მართვა.				2021		643100	-248.4

ნახ. 51. სატყეო მიწებზე ნეტო შთანთქმის დინამიკა დაბალ ემისიანი განვითარების სცენარების მიხედვით (მ.შ. გრაფიკზე მოცემულია ღონისძიებების გარეშე, WOM სცენარი)

WEM სცენარის მიხედვით, შთანთქმა მატულობს და 2030 წლისათვის ის -5816.0 გგCO₂ აღწევს. შემდგომ შთანთქმა შედარებით უფრო მკვეთრად იმატებს და 2050 წლისათვის - 7164.0 გგCO₂ აღწევს. საერთო ჯამში WEM სცენარით 2050 წლისათვის, შთანთქმის მაჩვენებელი 22%-ით მოიმატებს.

WAM სცენარის მიხედვით შთანთქმის მაჩვენებელი უკვე საწყის ეტაპზე მკვეთრად იწევს შთანთქმის მაჩვენებელები და უკვე 2030 წლისათვის შთანთქმა -6388.0 გგCO₂ აღწევს, ხოლო 2050 წლისათვის მაჩვენებელი 27% მოიმატებს და -7634გგCO₂ მიაღწევს.

დანართი №1 ცხრილი №103. სატყეო მიწებზე ნეტო შთანთქმის მონაცემები WOM, WEM და WAM სცენარების მიხედვით (2016-2050 წწ.)

WOM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სატყეო მიწები	-5617.4	-5557.4	-5522.9	-5488.4	-5453.9	-5419.4	-5384.9	-5350.5
WEM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სატყეო მიწები	-5617.4	-5633	-5724.5	-5816	-6153	-6490	-6827	-7164
WAM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სატყეო მიწები	-5617.4	-5765	-6076.5	-6388	-6699.5	-7011	-7322.5	-7634

2. სახნავ-სათესი სავარგულები

WEM სცენარის მიხედვით სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებზე მრავალწლოვანი ნარგავებით დაფარული ფართობები იზრდება, კონკრეტულად, ზრდის ტემპები (იხ. ცხრილი 4) დაგეგმილი და მიმდინარე ღონისძიებებიდან გამომდინარეა, ასევე იზრდება მოხნული ფართობები და მართვისას გამოყენებულია ზოგიერთი კლიმატგონივრული მეურნეობის პრაქტიკა. დაგეგმილი ღონისძიებები შესულია მეოთხე ეროვნული შეტყობინების მომზადების ფარგლებში შემუშავებული საადაპტაციო ღონისძიებების ნუსხაში. ასევე სცენარში შესულია ბიოსფერული რეზერვატის დაარსება კახეთის რეგიონში, კონკრეტულად დედოფლისწყაროს რაიონში, რომელიც ჯამში მოიცავს 252 952 ჰა (ძირითადი (Core) ზონა -11 892; ბუფერული ზონა -28 097; გარდამავალი (Transition) ზონა - 211 963).

დანართი №1 ცხრილი №104. სექტორში განხორციელებული ღონისძიებები

№	ღონისძიებების დასახელება	პერიოდი	ფართობი, ჰა	2050 წლისათვის საშუალო წლიური დაგროვება
1	პროგრამა „დანერგე მომავალის“ ფარგლებში გაშენებული ბაღები	2016-2020 წწ.	2053	-
2	ნიადაგის ნაყოფიერების აღდგენა	2018-2019	100 000	267.2
3	ფართობზე მოსავლის აღების შემდგომ დატოვებული ნარჩენების წვის პრაქტიკის აღმოფხვრა	2015-2020	29 000	1.8

WAM სცენარის მიხედვით დამატებით ღონისძიებებად მოიაზრება ის ქმედებები, რომლებიც მოიცავს კარგ სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკას, მათ შორის. ნიადაგის მართვის კლიმატგონივრულ პრაქტიკას. მაგალითად, კლიმატის ცვლილების პირობებში ნიადაგის ზედაპირულ დამუშავებას ღრმა დამუშავებასთან შედარებით უპირატესობა ენიჭება. ნიადაგის ღრმა დამუშავების შედეგად ნიადაგი კარგავს მასში არსებულ ტენსა და ორგანულ მასალას. ბევრ ადგილას საჭირო იქნება ხვნის შეზღუდვა და მინიმალური დამუშავების პრაქტიკის დანერგვა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, კლიმატის ცვლილების პირობებში აუცილებელია ნიადაგის შენარჩუნების მეთოდების გამოყენება.

ნახ.52 მრავალწლოვან ნარგავებში ნეტო შთანთქმის დინამიკა დაბალემისიიანი განვითარების სცენარების მიხედვით (მ.შ. გრაფიკზე მოცემულია ღონისძიებების გარეშე, WOM სცენარი) WEM სცენარის მიხედვით, შთანთქმა ასევე მატულობს და 2030 წლისათვის ის -1108,3 გგCO₂ აღწევს. შემდგომ შთანთქმის მაჩვენებელი ზრდას განაგრძობს და 2050 წლისათვის -1254გგCO₂ აღწევს. 2050 წლისათვის, შთანთქმის მაჩვენებელი 20%-ით მოიმატებს.

WAM სცენარით შთანთქმის მაჩვენებელი უკვე საწყის ეტაპზე მკვეთრად იწყებს მატებას და 2030 წლისათვის შთანთქმა -1238.3 გგCO₂ აღწევს, ხოლო 2050 წლისათვის მაჩვენებელი 36%-ით მოიმატებს და -1584გგCO₂ მიაღწევს.

ნახ. 53. სახნავ-სათეს სავარგულებზე ნეტო შთანთქმის დინამიკა დაბალ ემისიანი განვითარების სცენარების მიხედვით (მ.შ. გრაფიკზე მოცემულია ღონისძიებების გარეშე, WOM სცენარი) WEM სცენარის მიხედვით, შთანთქმა მატულობს და 2030 წლისათვის ის -1266.5 გგCO₂ აღწევს. შემდგომ შთანთქმის მაჩვენებელი ზრდას განაგრძობს და 2050 წლისათვის ის -1300გგCO₂ აღწევს.

WAM სცენარით შთანთქმის მაჩვენებელი მკვეთრად იწყებს მატებას და 2030 წლისათვის შთანთქმა -1349.7 გგCO₂ აღწევს, ხოლო 2050 წლისათვის მაჩვენებელი 18%-ით მოიმატებს და -1513.4გგCO₂ გახდება.

დანართი №1 ცხრილი №105. სახნავ-სათეს სავარგულებზე ნეტო შთანთქმის მონაცემები WOM, WEM და WAM სცენარების მიხედვით (2016-2050წწ.)

WOM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სახნავ-სათესი სავარგულები	-2091.4	-2256.6	-2254.6	-2252.6	-2250.6	-2248.6	-2246.6	-2245
WEM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სახნავ-სათესი სავარგულები	-2091.4	-2284.8	-2329.8	-2374.8	-2419.8	-2464.8	-2509.8	-2554
WAM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სახნავ-სათესი სავარგულები	-2091.4	-2334	-2461	-2588	-2715	-2842	-2969	-3097.4

3. მდელოები (სათიბ-საძოვრები)

სექტორში სცენარების შედგენისას გათვალისწინებულია რამდენიმე ფაქტორი: დაგეგმილი სათიბ-საძოვრების რეაბილიტაცია, სავარგულების გატყევების ხშირი ფაქტები, კახეთის რეგიონში დაგეგმილი ბიოსფერული რეზერვატის დაარსება და სხვ. აქედან გამომდინარე შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ მომავალში სათიბ-საძოვრების დეგრადაციის მასშტაბები დაიკლებს, მაგრამ, რადგანაც ნიადაგის რეაბილიტაცია დიდ დროს მოითხოვს, ამიტომ გაუმჯობესება და შესაბამისად ნახშირბადის დაგროვების პოტენციალის ზრდა ნელი ტემპით მიმდინარეობს.

WEM სცენარით გათვალისწინებულია მეოთხე ეროვნული შეტყობინების ფარგლებში შესული საადაპტაციო ღონისძიებები, ასევე კახეთის რეგიონში დაგეგმილი ბიოსფერული რეზერვატის დაარსება. არსებული ღონისძიებების გათვალისწინებით პროგნოზები დაითვალა 2030 წლამდე.

დაგეგმილი ღონისძიებების გათვალისწინებით გამოთვლებმა გვიჩვენა, რომ 2030 წლამდე ემისიები იკლებს, მაგრამ ქვესექტორი მაინც ემიტორი რჩება, რადგანაც ნიადაგის რეაბილიტაცია დიდ დროს მოითხოვს, ამიტომ გაუმჯობესება და შესაბამისად ნახშირბადის დაგროვების პოტენციალის ზრდა მკვეთრად შესამჩნევი მხოლოდ 2050 წლისათვის იქნება. როგორც გამოთვლებმა აჩვენა, სავარგულები მინიმალურ დონეზე, მაგრამ მაინც ემიტორი რჩება, თუმცა ნიადაგების დეგრადირების დონე მკვეთრად დაკლებულია.

ასევე გამოთვლებში გათვალისწინებულია, რომ მაღალმთიან რეგიონებში შეიმჩნევა საძოვრების გატყევების ნიშნები, რაც ხელს უწყობს ემისიების შემცირებას.

დანართი №1 ცხრილი №106. ქვესექტორში განხორციელებული ღონისძიებები

№	ღონისძიებების დასახელება	პერიოდი	ფართობი, ჰა	2050 წლისათვის საშუალო წლიური დაგროვება
1	მაღალმთიან რეგიონებში სათიბ-საძოვრების რაციონალური გამოყენება	2017-19	7 649	4.4
2	ვაშლოვანის დეგრადირებული საძოვრების რეაბილიტაცია	2014-17	4 064	10.7

WAM სცენარით მოიაზრება საძოვრების რეაბილიტაციის და მართვის კომპლექსური ღონისძიებების ფართო მასშტაბები, კერძოდ:

• საძოვრების მართვის გეგმების შედგენა და მდგრადი მართვა;

• ასევე დეგრადირებული სათიბ-საძოვრების ზედაპირული გაუმჯობესება (წყლისა და საჰაერო რეჟიმების გაუმჯობესება);

• სარეველა და შხამიან მცენარეებთან ბრძოლის ღონისძიებები;

• სათიბ-საძოვრების განოყიერება, საკვები ბალახების შეთესვა.

კონკრეტულად მოხდა დაშვება, რომ საძოვრები 2050 წლისათვის აღარ არის დეგრადირებული და ის აღარ წარმოადგენს ემისიების წყაროს.

ნახ. 54. მდელოებზე ნეტო შთანთქმა/ემისიების დინამიკა

როგორც გრაფიკიდან ჩანს მდელოებზე WOM სცენარის მიხედვით, ყოველწლიური ემისიები (როგორც უკვე აღინიშნა, მდელოები ნახშირორჟანგის ემიტორს წარმოადგენს) მატებისკენ არის მიმართული. 2017 წელთან შედარებით, 2050 წელს გაფრქვევა 187.9 გგCO₂ -ით მოიმატებს და 3100გგCO₂ მიაღწევს.

WEM სცენარის მიხედვით, ემისიები უკვე იკლებს და 2030 წლისათვის ის 2389.5 გგCO₂-მდე ეცემა. შემდგომ ემისიების მაჩვენებელი კლებას განაგრძობს და 2050 წლისათვის ის 1585.5გგCO₂ შეადგენს.

WAM სცენარით ემისიების მაჩვენებელი მკვეთრად იწყებს კლებას და 2030 წლისათვის მაჩვენებელი 1761.6 გგCO₂ მიაღწევს, ხოლო 2050 წლისათვის სიტუაცია რადიკალურად შეიცვლება, ქვესექტორი დამგროვებელი გახდება.

დანართი №1 ცხრილი №107. სახნავ-სათეს სავარგულებზე ნეტო შთანთქმის მონაცემები WOM, WEM და WAM სცენარების მიხედვით (2016-2050 წწ.)

WOM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
საძოვრები	2912.1	2929.2	2957.7	2986.2	3014.7	3043.2	3071.7	3100
WEM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
საძოვრები	2912.1	2791.5	2590.5	2389.5	2188.5	1987.5	1786.5	1585.5
WAM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
საძოვრები	2912.1	2646.6	2204.1	1761.6	1319.1	876.6	434.1	-8.4

სექტორის წილის სავარაუდო შეფასება 2050 წლისთვის სათბურის გაზების საერთო ემისიებში

დანართი №1 ცხრილი №108. LULUCF სექტორში ნეტო შთანთქმის მონაცემები WOM, WEM და WAM სცენარების მიხედვით (2016-2050წწ.)

WOM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სატყეო მიწები	-5617.4	-5557.4	-5522.9	-5488.4	-5453.9	-5419.4	-5384.9	-5350.5
სახნავ-სათესი სავარგულები	-2091.4	-2256.6	-2254.6	-2252.6	-2250.6	-2248.6	-2246.6	-2245
საძოვრები	2912.1	2929.2	2957.7	2986.2	3014.7	3043.2	3071.7	3100
LULUCF (სულ)	-4796.7	-4884.8	-4819.8	-4754.8	-4689.8	-4624.8	-4559.8	-4495.5
WEM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სატყეო მიწები	-5617.4	-5633	-5724.5	-5816	-6153	-6490	-6827	-7164
სახნავ-სათესი სავარგულები	-2091.4	-2284.8	-2329.8	-2374.8	-2419.8	-2464.8	-2509.8	-2554
საძოვრები	2912.1	2791.5	2 590.5	2389.5	2188.5	1987.5	1786.5	1585.5
LULUCF (სულ)	-4796.7	-5126.3	-5463.8	-5801.3	-6384.3	-6967.3	-7550.3	-8132.5
WAM
	2016	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
სატყეო მიწები	-5617.4	-5765	-6076.5	-6388	-6699.5	-7011	-7322.5	-7634
სახნავ-სათესი სავარგულები	-2091.4	-2334	-2461	-2588	-2715	-2842	-2969	-3097.4
საძოვრები	2912.1	2646.6	2204.1	1761.6	1319.1	876.6	434.1	-8.4
LULUCF (სულ)	-4796.7	-5452.4	-6333.4	-7214.4	-8095.4	-8976.4	-9857.4	-10739.8

ნახ. 55. LULUCF სექტორში ნეტო შთანთქმა/ემისიების ტრენდი, სცენარების მიხედვით

ზემოთ ქვესექტორების შემაჯამებელი ცხრილიდან და შესაბამისი გრაფიკიდან (LULUCF სექტორი) ჩანს რომ სამივე სცენარიდან მხოლოდ WOM აჩვენებს კლებას, ანუ 2017 წელთან შედარებით 2050 წელს შთანთქმის მაჩვენებელი -428.3 გგCO₂-ით დაიკლებს და -4495.5გგCO₂ გახდება. რაც შეეხება WEM სცენარს, 2030 წლამდე შედარებით დაბალი ტემპით მიმდინარეობს შთანთქმის მაჩვენებლის მატება, ხოლო შემდგომ მკვეთრად იმატებს და 2050 წლისათვის 40%-ით იზრდება და -8132.5გგCO₂ აღწევს. WAM სცენარით მაჩვენებლები კი უკვე თავიდანვე მკვეთრ მატებისკენ არის მიმართული და უკვე 2030 წლისათვის 33%-ით იზრდება, ხოლო 2050 წლისათვის 54%-ით და -10739.8 გგCO₂ აღწევს.

ნახ.56. LULUCF სექტორში წარსული და საპროგნოზო ემისიების მაჩვენებლები

გრაფიკზე მოცემულია LULUCF სექტორში ჩატარებული GHG ინვენტარიზაციის მაჩვენებლები, 1990-2017წწ-სათვის და შემდგომ სექტორში სამი სცენარით მიღებული შედეგები. გრაფიკი გვაძლევს შესაძლებლობას გაანალიზებისთვის, თუ გასულ წლებთან შედარებით რამდენით შეიძლება გაიზარდოს ან შემცირდეს GHG მაჩვენებლები.

როგორც გრაფიკიდან ჩანს WOM სცენარის მიხედვით შთანთქმის პოტენციალი იკლებს, გრძელდება 1990-2004წწ. კლების ტენდეცია, ანუ 2050 წლისათვის შთანთქმა 2004 წლის მაჩვენებლამდე ჩამოვა.

WEM და WAM სცენარების მიხედვით, რაც მოიაზრებს დაბალემისიიანი განვითარების მიდგომებს, შთანთქმის მაჩვენებლები ყოველწლიურად იმატებს. WEM სცენარის მიხედვით 2035 წლისათვის შთანთქმის მაჩვენებელი მიაღწევს 1990 წლის დონეს და შემდეგ 2050 წლისათვის უკვე 21%-ით მოიმატებს მაჩვენებელი, 1990 წელთან შედარებით.

WAM სცენარით უკვე 2025 წელს მიაღწევს 1990 წლის მაჩვენებელს, ხოლო 2050 წლისათვის 41%-ით გაიზრდება დაზოგვის პოტენციალი. საერთო ჯამში WEM და WAM სცენარების მიხედვით მიღწეულ შედეგებს თუ გადავხედავთ, შეიძლება ითქვას, რომ სექტორში მასშტაბური ცვლილებებია დაგეგმილი, რაც არა მხოლოდ გასული საუკუნის 90-იანი წლების დონის მაჩვენებლების მიღწევის შესაძლებლობას იძლევა, არამედ მისი გაუმჯობესებაც არის შესაძლებელი.

ნარჩენების სექტორი

სექტორის წილის სავარაუდო შეფასება 2050 წლისთვის სათბურის გაზების საერთო ემისიებში

პესიმისტური და ოპტიმისტური სცენარების პროგნოზების თანახმად, სავარაუდო დიაპაზონი ნარჩენების სექტორის სგ ემისიისათვის და მისი წილი ეროვნულ სგ ემისიებში (ტყის სექტორის ემისიების ჩაუთვლელად) 2050 წლისთვის შეადგენს, პესიმისტურ და ოპტიმისტურ პროგნოზებს შორის, 1,980 გგ CO₂-ექ (5%)-იდან 2,779 გგ CO₂-ექ (6%)-მდე; 1,279 გგ CO₂-ექ (5%)-დან 2,078 გგ CO₂-ექ (6%) -მდე და 740 გგ CO₂-ექ (6%)-დან 1,087 გგ CO₂-ექ (10%) -მდე, - WoM, WeM და WaM სცენარებით, შესაბამისად.

ეს რიცხვები აჩვენებს, რომ სექტორის წილი მთლიან ეროვნულ ემისიებში იზრდება მიუხედავად გათვალისწინებული შერბილების ღონისძიებებისა, და ამ მიმართულებით უნდა კიდევ უფრო გაძლიერდეს ძალისხმევა ემისიის შემცირების დამატებითი პოტენციალის გამოყენებისათვის (დამატებითი პოტენციალის კვლევის შედეგები იხ. ქვემოთ).

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი საბაზისო (WoM) სცენარებისთვის

საბაზისო (ღონისძიებების გარეშე) სცენარები იყენებენ ზოგად დრაივერებს სგ ემისიის პრონოზირებისათვის ამ დრაივერების მიმართ პესიმისტური და ოპტიმისტური მიდგომების გამოყენებით მიიღება შესაბამისი WOM სცენარები (WOM პესიმისტური და WOM ოპტიმისტური).

მიდგომა დრაივერების მიმართ

საბაზისო (WOM) სცენარის პროგნოზირებისათის გამოყენებული იყო ზოგადი ‘დრაივერები’ - მოსახლეობის რიცხოვნობა და მთლიანი შიდა პროდუქტი. ქვეყანაში შემომდინარე ტურისტული ნაკადის მასშტაბებზე დაყრდნობით გამოყენებულ იქნა ადგილობრივ მკვიდრთა და ტურისტთა ჯამური რაოდენობები (P+T), მყარი ნარჩენებისა და საყოფაცხოვრებო და კომერციული ჩამდინარე წყლების რაოდენობის პროგნოზირებისათვის, - მათი ძლიერი დამოკიდებულების გამო ამ ტიპის ნარჩენების წარმომქმნელ პირთა რაოდენობაზე. ინდუსტრიული ჩამდინარე წყლების (IWW) რაოდენობის პროგნოზირებისათვის კი გამოყენებულ იქნა მშპ, როგორც ყველაზე რელევანტური ფაქტორი, რადგან იგი ყველაზე მნიშვნელოვნად ზემოქმედებს სამრეწველო ჩამდინარე წყლებზე და მათ სგ ემისიებზე, - მთელი ეკონომიკისა და ნრეწველობის მჭიდრო ურთიერთდამოკიდებულების (კორელაციის) გამო.

ეს მიდგომა შესაბამისობაშია კსგ/კსსგ -ში გამოყენებულ ანალოგიურ მიდგომასთან.

საბაზისო სცენარების დიაპაზონი

მოსახლეობისა და მშპ სტატისტიკური მონაცემები გვიჩვენებს მათ სუსტ და მერყევ ზრდას გასულ ათწლეულებში. მიუხედავად მიზეზებისა, ასეთი ტენდენცია ქვეყნის გრძელვადიანმა განვითარებამ უნდა გაითვალისწინოს ამ ტენდენციის დამსხვრევის შესაძლებლობა და მიზნად დაისახოს საგრძნობი ზრდა-განვითარება საუკუნის შუა წელისათვის. ამ მოსაზრებიდან გამომდინარე, შემუშავდა ერთი, რეალობასთან მიახლოებული განვითარების სცენარის ნაცვლად, შერჩეულ იქნა დიაპაზონი პესიმისტური და ოპტიმისტური განვითარების ტრაექტორიებს შორის.

განვითარების პესიმისტური სცენარი დამყარებული მოსახლეობისა და მშპ ნელი ზრდის დაშვებაზე, რომელიც ახლოს არის მიმდინარე (უახლეს) სტატისტიკურ ტენდენციასთან, ხოლო ოპტიმისტური სცენარი გულისხმობს ყველაზე ოპტიმისტურ მოლოდინებს ეკონომიკისა და დემოგრაფიული აღმავლობის მიმართ.

ამრიგად, შემუშავდა ორი (პესიმისტური და ოპტიმისტური) სცენარი შერჩეული ‘დრაივერების’ პროგნოზირებული მონაცემების მწკრივებით, რომლებიც წინასწარ იქნა გაანგარიშებული, და შესაბამისი წლიური ზრდის კოეფიციენტებით, რომლებიც გამოითვალა და გამოყენებულ იქნა პროგნოზირებისათვის.

დანართი N 1 ცხრილი N 109. საბაზისო დონის (WOM) სცენარები (პესიმისტური და ოპტიმისტური) სათბურის გაზების ემისიისათვის (გგ CO₂ექ) ნარჩენების სექტორიდან

ემისიები (წლების მიხედვით)	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
პესიმისტური
ემისიები მყარი ნარჩენებიდან (SWDL)	1108.17	1131.06	1149.33	1173.27	1206.45	1252.02	1314.81
ემისიები ჩამდინარე წყლებიდან (WW)	444.803	470.613	498.033	530	567.476	611.741	665.285
ოპტიმისტური
ემისიები მყარი ნარჩენებიდან (SWDL)	1108.17	1164.66	1164.66	1221.15	1321.74	1505.07	1847.79
ემისიები ჩამდინარე წყლებიდან (WW)	444.8	471.36	505.8	555.95	630.45	745.47	931.03

სათბურის გაზების ემისიების სავარაუდო სამომავლო ტრაექტორიების დიაპაზონი.

შერბილების სცენარები (WeM და WaM)

შერბილების სცენარები შეიქმნა კსსგ (CSAP) 2021-2030 და კსგ (CAP) 2021-2023 წარმოდგენილი სცენარების საფუძველზე, რომლებიც იძლევა ნარჩენების სექტორიდან სათბურის გაზების ემისიების შემცირების ღონისძიებების ფართო სპექტრს. ისინი ორი ტიპისაა: ღონისძიებები, რომლებიც უკვე განსაზღვრულია ბიუჯეტში და შედის ეროვნულ გეგმებში, და დამატებითი ღონისძიებები, რომლებიც არ არის ჯერ დაგეგმილი. შესაბამისად, ეს ღონისძიებები ადგენენ WEM (With Existing Measures) და WAM (With Additional Measures) ანუ სცენარებს არსებული და დამატებითი ღონისძიებებით.

ორივე WEM და WAM სცენარის ზედდებით პესიმისტურ და ოპტიმისტურ საბაზისო სცენარებზე მიღებულ იქნა გაანგარიშებათა ორი ჯგუფი: საერთო "პესიმისტური" სცენარი, რომელიც მოიცავს "პესიმისტურ" საბაზისო, WEM და WAM სცენარებს, და საერთო "ოპტიმისტური" სცენარი ისეთივე შემადგენლობით. პროგნოზების ასეთი წარმოდგენა იძლევა საშუალებას - თვალნათლივ დავინახოთ ღონისძიებების ერთიდაიგივე შემარბილებელი პაკეტების შედეგების ეფექტი საბაზისო განვითარების სხვადასხვა ტრაექტორიაზე.

WEM პაკეტი

სექტორის სათბურის გაზების შერბილების "არსებული" ღონისძიებები, რომლებიც აღწერილია კსსგ (CSAP) 2020-2030 / კსგ (CAP) 2020-2023 დოკუმენტში, შეესაბამება სექტორში მიმდინარე რეფორმების ორ ძირითად მიმართულებას: მყარ ნარჩენებთან დაკავშირებულ და ჩამდინარე წყლების გამწმენდასთან დაკავშირებულ ღონისძიებებს.

მყარ ნარჩენებთან დაკავშირებული ღონისძიებები, რომლებიც წარმოდგენილია კსსგ (CSAP) 2020-2030 / კსგ (CAP) 2020-2023-ში, დაფუძნებულია ძველი პატარა, უმართავი ნაგავსაყრელების და სტიქიური ნაგავსაყრელების დახურვაზე და მათ ჩანაცვლებაზე ახალი, უფრო დიდი რეგიონალური ნაგავსაყრელებით, რომლებიც აღჭურვილია თანამედროვე დანადგარებით, მათ შორის გაზის აღდგენისათვის. ეს ღონისძიებებია:

• ქვეყანაში ყველა ნაგავსაყრელის დახურვა, გარდა სამისა, რომლებიც აკმაყოფილებენ სტანდარტის მოთხოვნებს;

• უკონტროლო და უმართავი სტიქიური ნაგავსაყრელების დახურვა, რომლებზეც იყრება მნიშვნელოვანი რაოდენობის მყარი ნარჩენები ოფიციალური ნაგავსაყრელების გვერდის ავლით;

• 8 ახალი დიდი ნაგავსაყრელის მშენებლობა, რომლებიც აღჭურვილია თანამედროვე დანადგარებით ჩირაღდნული წვისა და მეთანის ამოსაღებად, რომლებიც მიიღებენ დახურული ნაგავსაყრელების მუნიციპალურ ნარჩენებს. საქმიანობის კიდევ ერთი ჯგუფი მყარი ნარჩენების მიმართულებით მოიცავს გაზის აღდგენის ღონისძიებებს, როგორიცაა:

• გაზის აღდგენის (ამოღების) სისტემის დაყენება თბილისის არსებულ ნაგავსაყრელზე,

• მეთანის გაზის აღდგენა (ამოღება) 5 ახალი რეგიონალური ნაგავსაყრელიდან.

ჩამდინარე წყლების გაწმენდასთან დაკავშირებული ღონისძიებების ჯგუფი შედგება შემდეგი ღონისძიებებისაგან:

• ჩამდინარე წყლების გამწმენდი 7 ახალი ნაგებობის მშენებლობა;

• გაზის ამოღების შესაძლებლობა ორი ახალი გამწმენდი ნაგებობიდან (ზუგდიდი და ფოთი).

კომპოსტირება, როგორც მყარი ნარჩენებისგან გამონაბოლქვის შემცირების პრაქტიკა, ასევე განიხილება "არსებულ" ღონისძიებებში.

საერთო მიდგომა ახალი და მოდერნიზებული ნაგავსაყრელებიდან გაზის ამოღების (აღდგენის) მიმართ მდგომარეობს წარმოქმნილი მეთანის თავდაპირველად ჩირაღდნულ წვაში რამდენიმე წლის განმავლობაში, სანამ არ მიიღება საკმარისი რაოდენობის გაზი ამოსაღებად. ორივე საქმიანობა ამცირებს ემისიებს.

WAM პაკეტი

WAM პაკეტი მოიცავს კსსგ (CSAP) 2020-2030 / კსგ (CAP) 2020-2023-ით განსაზღვრულ „დამატებით“ ღონისძიებებს, რომელთა შორისაა:

• მეთანის გაზის მოპოვება რუსთავის, ქუთაისის ნაგავსაყრელებიდან;

• ჩამდინარე წყლების გაწმენდის კიდევ 14 ნაგებობის მშენებლობა;

• ქობულეთისა და ბათუმის ჩამდინარე წყლების გაწმენდის ნაგებობებიდან გაზის აღდგენა და მუნიციპალური მყარი ნარჩენებიდან (MSW) ქაღალდის ნაწილების გადამუშავება (recycling).

პროგნოზები

მიდგომა და დაშვებები: კსსგ (CSAP) 2020-2030/კსგ (CAP) 2020-2023-ში შეტანილი ღონისძიებები გათვალისწინებულია 2020–2030 წლებისთვის, მაგრამ საკმაოდ ყოვლისმომცველია და ფარავს სექტორული საკითხების ძირითად სპექტრს, ამიტომ 2050 წლამდე პერიოდისათვის, ახალი ტექნოლოგიების დანერგვა სექტორში თითქმის არ არის მოსალოდნელი. ეს იყო დაშვება 2050 წლისთვის შემარბილებელი სცენარების შემუშავებისას.

ამრიგად, ორივე WEM და WAM სცენარი შემუშავებულია კსსგ (CSAP) 2020-2030/კსგ (CAP) 2020-2023 ღონისძიებების საფუძველზე,

• ახლის დამატების გარეშე (WAM-სთვის);

• მათი შედეგების (ეფექტების) „პროგნოზირებით“ ღონისძიებების "გახანგრძლივებით" საუკუნის შუაწელამდე (2050).

პროგნოზების გაანგარიშებისას, ზოგიერთი ღონისძიების დაწყების დრო წანაცვლებულია მათი ფაქტობრივი შეფერხების გამო, რაც გამოწვეულია პანდემიური ვითარებით, რამაც შეიტანა კორექტივები კსსგ (CSAP) 2020-2030/კსგ (CAP) 2020-2023-ის თავდაპირველად განსაზღვრულ ვადებში.

ერთობლივი "პესიმისტური" და "ოპტიმისტური" სცენარების შედეგები, რომლებიც მოიცავს საბაზისოს, WEM და WAM, მოცემულია ქვემოთ მოცემულ ცხრილებსა და დიაგრამებში.

სცენარები შემუშავდა ცალ-ცალკე მყარი ნარჩენების (რომელიც მოიცავს კომპოსტირებასაც) და ჩამდინარე წყლების გაწმენდის ქვესექტორებისათვის.

ა) მყარი ნარჩენები

	2017	2020	2021	2022	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WOM	53.19	52.77	52.78	53.36	53.86	54.73	55.87	57.45	59.62	62.61
WEM	52.75	52.28	52.28	51.66	44.96	45.32	42.22	41.08	39.71	38.96
WAM	51.90	51.15	50.06	49.36	40.26	39.25	34.87	30.57	26.56	22.40

დანართი №1 ცხრილი №110 პესიმისტური სცენარები:CH4 ემისიები (გგ CH4)

ნახ. 57. პესიმისტური სცენარები მყარი ნარჩენების ნაგავსაყრელის CH4 ემისიისათვის (გგ CH4).

დანართი №1 ცხრილი №111. ოპტიმისტური სცენარები: CH4 ემისიები (გგ CH4)

	2017	2020	2022	2025	2030	2030	2035	2040	2045	2050
WOM	53.19	52.77	53.38	53.96	55.46	55.46	58.15	62.94	71.67	87.99
WEM	52.75	52.28	51.69	45.06	46.05	46.05	44.50	46.57	51.76	64.33
WAM	51.90	51.15	49.39	40.36	39.99	37.69	37.16	36.06	38.60	47.77

ნახ. 58. ოპტიმისტური სცენარები მყარი ნარჩენების ნაგავსაყრელის CH4 ემისიისათვის

როგორც ნახატიდან ჩანს, ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში მოსახლეობის (ტურისტებთან ერთად) ზრდის პირობებში მეთანის ემისიების შემცირებისათვის არც არსებული და არც დამატებითი ღონისძიებები (WEM და WAM), საკმარისი არ არის და საჭიროა დამატებითი ძალისხმევა.

თუ მხედველობაში მივიღებთ, რომ სწორედ ამჟამად მიმდინარეობს ძირეული რეფორმები სექტორში, რომელიც 2030 წლისთვის უნდა დამთავრდეს მისი თანამედროვე მდგომარეობამდე მიყვანით, შეიძლება ითქვას, რომ დამატებითი (ახალი) ღონისძიებების გატარება სექტორში არარეალურია და უფრო გონივრულია არსებული ღონისძიებების გაძლიერება. კერძოდ, მეთანის ამოღების გაზრდა ყველგან, სადაც ეს ღონისძიება იგეგმება, კომპოსტირებისათვის ვარგისი (ბაღისა და პარკის, ასევე ბაზრის ნარჩენების) და ქაღალდის (და მუყაოს) ფრაქციების მაქსიმალური მოშორება მუნიციპალური მყარი ნარჩენებიდან და მათი გადამუშავება.

ბ) ჩამდინარე წყლები

ჩამდინარე წყლების ქვესექტორი მოიცავს სგ ემისიის ორ წყაროს: 1) საყოფაცხოვრებო და კომერციული ჩამდინარე წყლები და 2) სამრეწველო წყლები. მთლიანად ქვესექტორი წარმოშობს ორ სათბურის გაზს: მეთანს (CH4) და აზოტის ქვეჟანგს (N2O). ამ უკანასკნელისათვის სგ აღრიცხვა საქართველოს სგ ეროვნულ კადასტრში მიმდინარეობს მხოლოდ კანალიზაციის წყლებისათვის (sewage sludge), თუმცა ახალი 2006 წლის IPCC მეთოდოლოგიით გამოთვლილია N2O და CH4 პოტენციალი, რომელიც შეიძლება მიეყენოს ახალი გამწმენდ ნაგებობებს.

ქვესექტორში მიმდინარე რეფორმა გულისხმობს 21 ახალი გამწმენდი ნაგებობის აშენებას, რომელთაგან 7 უკვე მშენებარე ან აშენებულია, რაც შეადგენს „ღონისძიებებით„ (WEM) სცენარს, ხოლო დანარჩენი 14 გამწმენდი ნაგებობა - რეკომენდებულია, მაგრამ დაგეგმილი - არა და შეადგენს „დამატებითი ღონისძიებებით“ (WAM) სცენარს. წარმოშობილი მეთანის ამოღება გათვალისწინებულია ზოგიერთი ნაგებობის მშენებლობაში.

დრაივერებს ქვესექტორისათვის წარმოადგენს როგორც მოსახლეობის რიცხოვნობა, ისე მშპ (სამრეწველო ჩამდინარე წყლებისთვის). როგორც აღვნიშნეთ, ოპტიმისტური და პესიმისტური საბაზისო სცენარები სგ ემისიისათვის განირჩევა მოსახლეობის და მშპ ზრდის მიხედვით. მოსახლეობის მიხედვით ეს სცენარები უკვე განხილულია ზემოთ, ხოლო მშპ-სათვის ასე გამოიყურება:

დანართი №1 ცხრილი №112. მშპ ზრდის პროგნოზები ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარებისათვის

წლები	მშპ წლიური ზრდა
	ოპტიმისტური სცენარი	პესიმისტური სცენარი
2016	2.85%	2.85%
2020	-6.10%	-6.10%
2025	5.34%	5.29%
2030	6.04%	5.71%
2035	6.74%	6.14%
2040	7.02%	6.22%
2045	7.02%	6.22%
2050	7.02%	6.22%

შესაბამის დრაივერზე დაყრდნობით გამოითვალა საბაზისო ემისიების პროგნოზები ორივე სცენარისთვის, რომელზეც დადებულ იქნა შერბილების სცენარები, რის შედეგადაც მიღებულ იქნა WEM და WAM პესიმისტური და ოპტიმისტური სცენარები. ქვესექტორში საწყის მნიშვნელობებად აღებულ იქნა 2017 წლის ეროვნული სგ ინვენტარიზაციის სიდიდეები, ახლახან დასრულებული საქართველოს მე-4 ეროვნული შეტყობინებიდან.

შედეგები

WOM (საბაზისო) სცენარები

WOM სცენარები შემუშავდა:

• CH4-სათვის: მეთანის ერთ სულზე გადაანგარიშებული სიდიდიდან, რაც გამოითვალა 2016 და 2017 წწ. სიდიდეებზე დაყრდნობით უახლესი სგ კადასტრიდან როგორც საყოფაცხოვრებო და კომერციული, ისე სამრეწველო ჩამდინარე წყლებისთვის და მოსახლეობის (ტურისტებთან ერთად) რაოდენობის ზრდის ოპტიმისტური და პესიმისტური პროგნოზების გამოყენებით 2050 წლამდე,

• N2O-სათვის: კოეფიციენტზე N2O/მშპ დაყრდნობით, რომელიც გამოითვალა 2016 და 2017 წწ. სიდიდეებზე დაყრდნობით უახლესი სგ კადასტრიდან და მშპ-ს ზრდის ოპტიმისტურ და პესიმისტურ პროგნოზებზე დაყრდნობით 2050 წლამდე.

მიღებული სცენარების შედეგები მოცემულია ქვემოთ მოცემულ ცხრილებსა და გრაფიკებზე:

• ოპტიმისტური:

დანართი №1 ცხრილი №113. ოპტიმისტური WOM სცენარი CH4 და N2O ემისიებისათვის ჩამდინარე წყლების ქვესექტორიდან (გგ COექ)

	2017	2020	2021	2025	2030	2035	2040	2045	2050
საყოფაცხოვრებო და კომერციული ჩამდინარე წყლები CH4 (გგ)	167	167.2	167.2	171	175.7	184.2	199.4	227	278.7
სამრეწველო ჩამდინარე წყლები CH4 (გგ)	219	216.5	216.5	221.5	227.6	238.7	258.3	294.1	361.1
ჩამდინარე წყლები N2O (გგ)	59	61.1	63.7	78.9	102.5	133.1	172.8	224.3	291.2

ნახ. 59. CH4 და N2O ემისიები ჩამდინარე წყლებიდან: ოპტიმისტური WOM სცენარი

• პესიმისტური:

დანართი №1 ცხრილი №114. პესიმისტური WOM სცენარი CH4 და N2O ემისიებისათვის ჩამდინარე წყლების ქვესექტორიდან (გგ CO₂ექ)

	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
საყოფაცხოვრებო და კომერციული ჩამდინარე წყლები CH4 (გგ)	167.2	170.6	173.4	177	182	188.9	198.4
სამრეწველო ჩამდინარე წყლები CH4 (გგ)	216.5	221	224.6	229.3	235.8	244.7	257
ჩამდინარე წყლები N2O (გგ)	61.1	78.9	100.1	123.7	149.7	178.2	209.9

ნახ. 60. CH4 და N2O. ემისიები ჩამდინარე წყლებიდან: პესიმისტური WOM სცენარი

WEM და WAM სცენარები

როგორც აღვნიშნეთ, WEM სცენარი ითვალისწინებს 7 ახალი ჩამდინარე წყლის გამწმენდი ნაგებობის (WWTP) მშენებლობას და მეთანის ამოღებას 2 მათგანიდან (ზუგდიდი და ფოთი). პირობითი ანუ დამატებითი (WAM) სცენარი კი მოიცავს 14 ახალი ნაგებობის (WWTP) მშენებლობას; ხოლო ემისიის შემცირება დაკავშირებულია ორი მათგანიდან (ქობულეთისა და ბათუმის) მეთანის შესაძლო ამოღებასთან.

სგ ემისიის შემცირება უპირობო და პირობითი ღონისძიებებით პროგნოზირებულია 2050 წლამდე, როგორც ქვემოთ მოყვანილ ცხრილებშია ნაჩვენები.

დანართი №1 ცხრილი №115. ჩამდინარე წყლებიდან სგ ემისიის შემცირების პროგნოზები უპირობო და პირობითი ღონისძიებებით (WEM და WAM სცენარები)

	2021	2022	2023	2024	2025	2026	2027	2028	2029	2030
უპირობო ემისიის შემცირება	-0.499	-0.502	-0.505	-0.508	-0.511	-0.514	-0.517	-0.520	-0.524	-0.527
პირობითი ემისიის შემცირება		-6.666	-6.736	-6.803	-6.838	-6.885	-6.946	-7.016	-7.097	-7.189

	2031	2032	2033	2034	2035	2036	2037	2038	2039	2040
უპირობო ემისიის შემცირება	-0.580	-0.673	-0.780	-0.905	-1.050	-1.218	-1.413	-1.639	-1.901	-2.205
პირობითი ემისიის შემცირება	-7.275	-7.362	-7.451	-7.540	-7.631	-7.722	-7.815	-7.909	-8.004	-8.100

	2041	2042	2043	2044	2045	2046	2047	2048	2049	2050
უპირობო ემისიის შემცირება	-2.558	-2.967	-3.442	-3.993	-4.632	-5.373	-6.232	-7.229	-8.386	-9.728
პირობითი ემისიის შემცირება	-8.197	-8.295	-8.395	-8.495	-8.597	-8.701	-8.805	-8.911	-9.018	-9.126

ეს უპირობო და პირობითი ღონისძიებები ოპტიმისტურ და პესიმისტურ საბაზისო სცენარზე ზედდებით იძლევიან ოპტიმისტურ და პესიმისტურ WEM და WAM სცენარებს. მათი შედეგები ნაჩვენებია ქვემოთ მოყვანილ ცხრილებში და გრაფიკებზე.

• ოპტიმისტური სცენარები

დანართი №1 ცხრილი №116. ოპტიმისტური სცენარები სგ ემისიისათვის ჩამდინარე წყლებიდან

	2017	2020	2021	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WOM	445	444.8	447.43	471.36	505.8	555.95	630.45	745.47	931.03
WEM			436.95	460.63	494.73	533.9	584.14	648.21	726.75
WAM				317.03	343.77	373.65	414.04	467.66	535.1

ნახ. 61 .ოპტიმისტური სცენარები სგ ემისიისათვის ჩამდინარე წყლებიდან

• პესიმისტური სცენარები

დანართი №1 ცხრილი №117. პესიმისტური სცენარები სგ ემისიისათვის ჩამდინარე წყლებიდან

	2017	2020	2021	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WOM	445	444.803	447.55	470.613	498.033	530	567.476	611.741	665.285
WEM			437.074	459.886	486.963	507.952	521.168	514.477	460.999
WAM				316.284	335.997	347.707	351.075	333.931	269.357

ნახ. 62. პესიმისტური სცენარები სგ ემისიისათვის ჩამდინარე წყლებიდან

დასკვნები

• CH4 აღდგენა გათვალისწინებულია მხოლოდ რამდენიმე გამწმენდ სადგურზე. დანარჩენების აშენება მხოლოდ დაუმატებს მეთანის ემისიებს საბაზისო დონეს.

• როდესაც 14 დანარჩენი გამწმენდი ნაგებობა აშენდება, მათი ტიპი გავლენას მოახდენს მათი ემისიის რაოდენობაზე და გადათვლა იქნება საჭირო.

• CH4 და N2O ემისიის პოტენციალი გამოითვალა, თუმცა მხოლოდ საორიენტაციოდ, რადგან სრული პოტენციალი გამოყენებული არ არის.

• სამი სცენარისთვის დაგეგმილი ემისიების ანალიზი ცხადყოფს, რომ საჭიროა გრძელვადიანი განვითარების ტემპებთან დაკავშირებული მიდგომების გადაფასება და ცალკეული საქმიანობის მოსალოდნელი ეფექტის შესახებ დაშვებების გადამოწმება.

სექტორული პროგნოზები

მთლიანი სექტორული ემისიები ოპტიმისტური და პესიმისტური სცენარებისათვის 2050 წლამდე წარმოდგენილია ცხრილსა და ნახატზე ქვემოთ:

დანართი №1 ცხრილი №118. პესიმისტური ემისიები ნარჩენების სექტორიდან (გგ CO₂ექ)

	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WOM	1552.973	1601.673	1647.363	1703.27	1773.926	1863.761	1980.095
WEM	1097.88	1404.046	1438.683	1394.572	1383.848	1348.387	1279.159
WAM	1074.15	1161.744	1160.247	1079.977	993.045	891.691	739.757

ნახ.63. პესიმისტური სცენარი: სგ ემისიები ნარჩენების სექტორიდან (გგ CO₂ექ)

დანართი №1 ცხრილი №119 ოპტიმისტური სცენარი: სათბურის გაზების ემისიები ნარჩენების სექტორიდან ((გგ CO₂ექ)

	2020	2025	2030	2035	2040	2045	2050
WOM	1552.97	1636.02	1670.46	1777.1	1952.19	2250.54	2778.82
WEM	1097.88	1427.68	1461.78	1468.4	1562.11	1735.17	2077.68
WAM	1074.15	1156.82	1135.26	1154.01	1171.3	1278.26	1538.27

ნახ.64. ოპტიმისტური სცენარი: სათბურის გაზების ემისიები ნარჩენების სექტორიდან (გგ CO₂ექ)

გამოითვალა სგ ემისიის შემცირება მუნიციპალური მყარი ნარჩენების ზოგიერთი ფრაქციიდან, რათა განსაზღვრულიყო მეთანის რაოდენობა, რომლითაც შეიძლება შემცირდეს ამ ფრაქციების რეციკლირებით ან/და კომპოსტირების გზით. ჩამდინარე წყლებისთვის, გამოითვალა მეთანის (CH₄) და აზოტის ქვეჟანგის (N₂O) მთელი პოტენციალი, რომელიც გენერირდება ახლად აშენებულ წყალგამწმენდ ნაგებობებში, (გარდა იმ არსებული ნაგებობებისა, საიდანაც მეთანის ამოღება ისედაც ხდება), ემისიის შემცირების რაოდენობის შესაფასებლად CH₄-ისა და N₂O-ის აღდგენის შემთხვევაში.

ეს პოტენციალი, პროგნოზირებული 2050 წლისათვის, გამოითვალა და წარმოდგენილი ქვემოთ მოყვანილ ცხრილებში.

ქვეყნის მასშტაბით მყარი ნარჩენებიდან მეთანის შემცირების პოტენციალის შესაფასებლად, გამოითვალა ქაღალდის, ბაღის და პარკის ნარჩენების ფრაქციების რაოდენობა ქვეყნის ყველა ნაგავსაყრელიდან (თბილისის, რუსთავის და ახალი რეგიონალური ნაგავსაყრელებიდან) და მათგან მეთანის წარმოშობის პოტენციალი. ეს პოტენციალი წლების მიხედვით წარმოდგენილია ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში.

დანართი №1 ცხრილი №120 ქაღალდის, ბაღისა და პარკის ნარჩენების ემისიის პოტენციალი 2050 წლამდე საქართველოს ყველა ნაგავსაყრელიდან (თბილისი, რუსთავი, დანარჩენი ახალი რეგიონალურები) 2050 წლამდე

წლები	მეთანის წარმოშობის სრული პოტენციალი (გიგაგრამი CH4)
	ქაღალდი და მუყაო	ქაღალდის, ბაღისა და პარკის ნარჩენები
2024	1.603	1.006
2025	2.401	1.101
2026	3.195	1.194
2027	3.961	1.283
2028	4.701	1.368
2029	5.416	1.449
2030	6.107	1.528
2031	6.775	1.603
2032	7.424	1.680
2033	8.026	1.750
2034	8.604	1.816
2035	9.158	1.880
2036	9.691	1.941
2037	10.201	1.999
2038	10.699	2.060
2039	11.179	2.121
2040	11.639	2.178
2041	12.080	2.233
2042	12.508	2.288
2043	12.918	2.341
2044	13.312	2.391
2045	13.689	2.439
2046	14.051	2.485
2047	14.399	2.529
2048	14.733	2.572
2049	15.053	2.612
2050	15.360	2.651

მნიშვნელოვანია ასევე მეთანის ამოღების სიმძლავრეების გაზრდა ახალი რეგიონული ნაგავსაყრელებიდან. ამჟამად არსებული მონაცემები ეყრდნობა წინასწარ გათვლებს და რეალური პოტენციალი მეთანის ამოღებისა დამოკიდებულია შესაბამის ტექნოლოგიურ აღჭურვილობაზე, ასევე ამ ნაგავსაყრელების ექსპლუატაციაში შესვლის, აღჭურვის და ოპერირების დაწყების ვადებზე, და შესაძლებელი გახდება ამ რეფორმის დამთავრების შემდეგ.

მეთანის (CH₄) და აზოტის ქვეჟანგის (N2O) ემისიის პოტენციალი საქართველოს ჩამდინარე წყლის გამწმენდი ნაგებობებიდან

მეთანის ემისიის გამოსათვლელად პირველად, რეალურ (თბილისისა (გარდაბანი) და ბათუმის გამწმენდი ნაგებობების) მონაცემებზე დაყრდნობით, განსაზღვრულ იქნა ეროვნული კოეფიციენტი ჟანგბადის ბიოლოგიური მოთხოვნილება (BOD) ერთ სულ მოსახლეზე, რამაც საშუალება მოგვცა გვეანგარიშა პოტენციური ემისიები ყველა ახალი (აშენებული და ასაშენებელი) გამწმენდი ნაგებობებისთვის მათზე მიერთებული მოსახლეობის რიცხვიდან გამომდინარე (2006 წლის IPCC მეთოდოლოგიით).

საქართველოს 2019 წლის ორწლიანი ანგარიშის მიხედვით, მშენებლობის პროცესში მყოფი სადგურებიდან (ფოთის, ზუგდიდის, გუდაურის, ანაკლიის, ურეკის, თელავის და წყალტუბოს) გათვალისწინებულია ანაერობული ლპობის შედეგად გამოყოფილი ბიოგაზის შეგროვება გაზსაცავში (gas tank), გამოყენების მიზნით, და ასევე ჩირაღდნის დამონტაჟება, რომელშიც დაიწვება ზედმეტი გაზი. თუმცა ეს მეთოდი გამოიყენება მხოლოდ ზუგდიდისა და ფოთის სადგურებზე, რადგან სხვა სადგურებზე არარენტაბელური ჩანს გაზის უტილიზაციის ნებისმიერი მეთოდის გამოყენება.

ჩამდინარე წყლების გამწმენდი სადგურებიდან შესაძლებელია როგორც მეთანის, ისე აზოტის ქვეჟანგის ემისია, რადგანაც საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლები მდიდარია საკვები ნარჩენებით და პროტეინით.

გეგმის მიხედვით გათვალისწინებულია გაწმენდის შემდეგი ტიპების გამოყენება: ცენტრალიზებული აერობული გაწმენდა და ანაერობული რეაქტორი. პირველ შემთხვევაში მეთანი მით უფრო მეტი წარმოიშობა, რაც უფრო ცუდია მართვა (გაწმენდა), ასევე წარმოიშობა აზოტის ქვეჟანგი. მეორე შემთხვევაში წარმოიშობა მეთანის მნიშვნელოვანი რაოდენობა და საჭიროა მისი ჩაჭერა ან ჩირაღდნულად დაწვა, ხოლო აზოტის ქვეჟანგი არ წარმოიშობა.

სავარაუდოდ, შესაძლოა ღრმა ლაგუნის ტიპებიც.

აქედან გამომდინარე, გამოითვალა მეთანისა და აზოტის ქვეჟანგის გამოყოფის პოტენციალი, ხოლო ემისიის შემცირების სიდიდე დამოკიდებული იქნება განსახორციელებელი კონკრეტული ღონისძიებების სახეობაზე, ყოველი კონკრეტული სადგურისათვის.

ა) მეთანის ემისიის პოტენციალი

ქვემოთ წარმოდგენილი ცხრილი №121 აჩვენებს მეთანის წარმოშობის პოტენციალს საქართველოს ახალი (ახლად აშენებული) და აშენებისთვის დაგეგმილი წყალგამწმენდი ნაგებობების და ცუდი მართვის პრაქტიკის პირობებში (MCF=0.3 აერობული ცენტრალიზებული წყალგამწმენდი ნაგებობებისთვის - სუსტი გაწმენდა და MCF=0.8 ანაერობული რეაქტორებისთვის ან ანაერობული ლაგუნებისათვის), რომელიც გამოთვლილია ამ ნაგებობებზე მიერთებული მოსახლეობის რაოდენობაზე დაყრდნობით, და ქვეყნისთვის სპეციფიკური ჟბმ (BOD) სიდიდის (44.735 გ/კაც/დღე) გამოყენებით, რომელიც გაანგარიშებულია თბილისის (გარდაბანი) და ბათუმის წყალგამწმენდი ნაგებობების რეალურ მონაცემებზე დაყრდნობით.

დანართი №1 ცხრილი №121. წლიური CH₄ გენერაციის პოტენციალი საქართველოს ყველა ახალ და დაგეგმილ წყალგამწმენდ ნაგებობაში (MCF=0.8 და MCF=0.3 შემთხვევაში)

MCF=0.8 MCF=0.3

ქალაქი	გგ CH4/წ	ქალაქი	გგ CH4/წ
ზუგდიდი	0.34	ზუგდიდი	126.4
ფოთი	0.41	ფოთი	152.3
გუდაური	0.001	გუდაური	0.3
თელავი	0.15	თელავი	57.7
წყალტუბო	0.09	წყალტუბო	33.2
ურეკი	0.01	ურეკი	3.4
ანაკლია	0.01	ანაკლია	5
ფასანაური	0.01	ფასანაური	3.4
ყვარელი	0.02	ყვარელი	7.3
ხაშური	0.2	ხაშური	76.8
მარტვილი	0.03	მარტვილი	13
ტყიბული	0.1	ტყიბული	35.9
ბახმარო*	0	ბახმარო*	0
აბასთუმანი*	0	აბასთუმანი*	0
მუხრანი	0.06	მუხრანი	22.7
მარნეული/ბოლნისი	0.29	მარნეული/ ბოლნისი	107.2
მესტია	0.02	მესტია	5.8
ჭიათურა	0.13	ჭიათურა	47
ქუთაისი	1.45	ქუთაისი	542.4
დუშეთი	0.05	დუშეთი	18.1
ჟინვალი	0.01	ჟინვალი	5.4
სულ (ახალი)	3.381	სულ (ახალი)	1263.3

*საკურორტო დასახლებები სეზონური მოსახლეობით

დაშვებები:

მიერთებული მოსახლეობის რაოდენობა 2019 წლის შემდეგ უცვლელად არის დატოვებული.

ამრიგად, არსებობს მეთანის ემისიის მნიშვნელოვანი პოტენციალი ახალი სადგურებიდან და მისი შემცირების სიდიდე დამოკიდებული იქნება წყლის გამწმენდი სადგურის კონკრეტული გაწმენდის ტიპზე.

უნდა აღნიშნოს, რომ მოცილებული (ამოღებული) შლამი (sludge) შეიცავს საგრძნობი რაოდენობის ხრწნად კომპონენტს და წარმოადგენს მეთანის ემისიის წყაროს სათანადო დამუშავების გარეშე. თუმცა ჩვენთან მიღებული პრაქტიკა (ეზოში გაშლა-დაწყობა) უზრუნველყოფს აერაციას, რაც ხელს უშლის მეთანის წარმოქმნას. მნიშვნელოვანია ამ მასის პერიოდული გატანა, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს აერაციიის სათანადო დონე.

სავარაუდოდ, შესაძლებელია მეთანის ჩაჭერა ანუ მოხსნა ან მისი ჩირაღდნული დაწვა. პირველ შემთხვევაში, მოხსნილი მეთანის რაოდენობა დამოკიდებული იქნება მეთანისშემკრები მოწყობილობის წარმადობის ხარისხზე (%) და გამოითვლება წარმოშობილი მეთანის რაოდენობიდან შესაბამის პროცენტზე გამრავლებით; ხოლო ჩირაღდნული წვის შემთხვევაში წარმოშობილი და დამწვარი მეთანის რაოდენობიდან გამოითვლება შესაბამისი CO₂-ის რაოდენობა, რომელიც მიიღება მისი დაწვით, - ქიმიურ რეაქციაზე დაყრდნობით.

CH₄ + 2O₂=CO₂ + 2H₂O ამოსავალს წარმოადგენს წარმოშობილი მეთანი, რომლის პოტენციალიც დათვლილია აქ.

ბ) აზოტის ქვეჟანგის (N₂O) ემისიის პოტენციალი

აზოტის ქვეჟანგის (N₂O) ემისია წარმოიქმნება ზოგიერთი ტიპის წყლის გამწმენდ სადგურებზე, ჩამდინარე წყლებში პროტეინის და აზოტის შემცველობის გამო. გამოთვლა ემყარება ერთ სულ მოსახლეზე პროტეინის მოხმარების ეროვნულ მაჩვენებელს და IPPC სტანდარტულ კოეფიციენტებს (Revised 1996 IPCC GLs and 2006 IPCC GLs).

ერთ სულზე დღეში ცილის მოხმარების კოეფიციენტზე (85 გ ცილა/კაც/დღ) დაყრდნობით, რომელიც გამოყენებული იყო სათბურის გაზების უახლეს ეროვნულ კადასტრში, და ნაგებობებზე მიერთებული მოსახლეობის რაოდენობის გამოყენებით, გამოთვლილ იქნა N₂O ემისია ახალი წყალგამწმენდი ნაგებობებიდან (რომელიც წარმოიშობა ცენტრალიზებული აერობული გაწმენდისას). მთლიანი ემისია უდრის 62.31 ან 67.32 ტ N₂O შესაბამისად ძველი (Revised 1996) და ახალი (2006) IPCC სახელმძღვანელო მითითებების მიხედვით.

N₂O ემისია არ წარმოიშობა ღრმა ანაერობულ ლაგუნებში, მაგრამ წარმოიშობა ცენტრალიზებულ აერობული გაწმენდი ნაგებობებში, და მისი შემცირება დამოკიდებულია გამოყენებული ღონისძიების ტიპზე.

ორივე - CH₄ და N₂O ემისიის სიდიდეების შეფასებები წარმოადგენენ მხოლოდ მათი წარმოქმნის მაქსიმალურ პოტენციალს, თუმცა რეალური ემისიის შემცირების რაოდენობა დამოკიდებულია კონკრეტულ შერბილების ღონისძიებებზე, რომლებიც გატარდება თითოეულ ნაგებობაზე და მის ტექნიკურ პარამეტრებზე.

წყალგამწმენდ ნაგებობებზე ამჟამად გათვალისწინებული შერბილების ღონისძიებები ეხება მხოლოდ მეთანს, თუმცა აზოტის ქვეჟანგის წარმოშობის პოტენციალის შეფასება შეიძლება გამოსადეგი იყოს მომავალი ღონისძიებების დაგეგმვისას (მაგ., სასოფლო-სამეურნეო მიზნით მეთანგამოცლილი შლამის კომპოსტირებისთვის).

დანართი N 2

კონცეფციის კავშირი სხვა პოლიტიკის და სამართლებრივ დოკუმენტებთან

• ხედვა 2030 საქართველოს განვითარების სტრატეგია

საქართველოს განვითარების გრძელვადიანი ხედვა უმთავრეს პოლიტიკურ მიზნებად ისახავს ქვეყნის მდგრადი ეკონომიკური განვითარებისა და სოციალური თანასწორობის უზრუნველყოფას, უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის გაძლიერებას, დემოკრატიის, მართლმსაჯულებისა და კანონის უზენაესობის განმტკიცებას. გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფცია სრულიად ეხმიანება განვითარების ხედვის მე-14 მიზანს, რომელიცაა „გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვა, მდგრადი და კლიმატგონივრული მართვის უზრუნველყოფა“.

• ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების შეთანხმება (კლიმატის ცვლილების ჭრილში)

ასოცირების შეთანხმება ევროკავშირსა და საქართველოს შორის (EU-AA) ხელმოწერილ იქნა 2014 წლის ივნისში და ძალაში შევიდა 2016 წლის ივლისში. შეთანხმება მიზნად ისახავს - შექმნას გარკვეული ჩარჩო, რომელიც განაპირობებს უფრო ღრმა პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ურთიერთობებს ევროკავშირსა და საქართველოს შორის, მათ შორის რეგულაციების და სტანდარტების გადმოღებას. შეთანხმება ავალდებულებს საქართველოს - განახორციელოს ამბიციური რეფორმა ევროკავშირის კანონმდებლობის საქართველოში გადმოღებითა და განხორციელებით გარკვეულ ვადებში, ენერგოეფექტურობის, ჰაერის დაბინძურების, განახლებადი ენერგიების კლიმატის ცვლილების და ა.შ.

• ენერგეტიკული გაერთიანება კლიმატის პოლიტიკისათვის

2016 წელს (ძალაში შესვლა - 2017 წლის აპრილი) საქართველო მიუერთდა ევროპის ენერგეტიკულ გაერთიანებას, რომელიც მიმართულია ევროკავშირის წევრი ქვეყნებისა და ენერგეტიკული გაერთიანების სხვა მხარეების ენერგეტიკული ბაზრების ლიბერალიზაციისა და კოორდინაციისაკენ. საქართველოსა და ენერგეტიკულ გაერთიანებას შორის სამართლებრივი ურთიერთობა „ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ“ ოქმით რეგულირდება. ქართული კანონმდებლობის მიხედვით, ოქმი შესასრულებლად სავალდებულო დოკუმენტია და უპირატესი ძალის მქონეც შიდა კანონმდებლობის მიმართ. გაერთიანებასთან მიერთება, LTS-ის პარალელურად, საქართველოს ავალდებულებს ენერგეტიკისა და კლიმატის ინტეგრირებული ეროვნული გეგმის (NECP) წარდგენას (მმართველობის რეგულაციის მესამე თავი), რომელიც გულისხმობს სგ ემისიების შემცირების პოლიტიკისა და ღონისძიებების შემუშავებას ყველა ემიტორი სექტორისათვის 2030 წლის მიზნების შესრულებისათვის, სხვა ღონისძიებათა შორის.

საქართველო ენერგეტიკული გაერთიანების ხელშეკრულების მხარე გახდა. აღნიშნული ხელშეკრულების ნაწილია ენერგეტიკული ბაზრის რეფორმირების მიმდინარე პროცესი, რაც თავის მხრივ მოიცავდა 2019 და 2020 წლებში რიგი საკანონმდებლო დოკუმენტების მიღებას, რამაც პირდაპირი და არაპირდაპირი გავლენა იქონია ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმაზე.

საქართველო, როგორც ენერგეტიკული კავშირის ხელშეკრულების სრულფასოვანი წევრი, ენერგეტიკული კავშირის სამუშაო პროგრამის შესაბამისად, ევროკავშირის დირექტივების და დებულებების დანერგვის, ევროკავშირის კანონმდებლობის (acquis communautaire) გადმოტანისა და ჰარმონიზაციის პროცესშია. 2015 წლის 18 ნოემბერს, ევროკომისიამ მიიღო პირველი ინფორმაცია ენერგეტიკული კავშირის მდგომარეობის შესახებ, რომლშიც მითითებულია, რომ NECP-ები, რომლებიც აერთიანებს ენერგეტიკული კავშირის 5-ვე ძირითად მიმართულებას, ძალზე მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია ენერგეტიკული კავშირის სტრატეგიის იმპლემენტაციისა და ენერგეტიკისა და კლიმატის სფეროში დამატებითი სტრატეგიული დაგეგმარებისთვის.

2015 წლის ენერგეტიკული კავშირის სტატუსის ფარგლებში, ევროკავშირმა გამოსცა სახელმძღვანელო დოკუმენტი ინტეგრირებული NECP-ების შესახებ ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოებისთვის. აღნიშნული დოკუმენტი ქმნის საფუძველს იმისთვის, რომ ევროკავშირის წევრმა სახელმწიფოებმა დაიწყონ 2021-2030 წლების ეროვნული გეგმის შემუშავება და განსაზღვრავს მმართველობის პროცესის ძირითად საყრდენ ელემენტებს. NECP-ები შეამცირებენ ადმინისტრაციულ ტვირთს, გააუმჯობესებენ გამჭვირვალობას წევრი სახელმწიფოებისთვის და უზრუნველყოფენ ინვესტორების მონაწილეობას აღნიშნული გეგმით განსაზღვრულ პროცესებში 2030 წლამდე და შემდგომ. აქედან გამომდინარე, 2018 წელს, ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნომ ასევე გამოსცა NECP-ებთან დაკავშირებული პოლიტიკის სახელმძღვანელო დოკუმენტი კონტრაქტორი მხარეებისათვის.

NECP უნდა მოიცავდეს 2021 წლიდან 2030 წლამდე პერიოდს და შექმნას ეკონომიკისა და ენერგეტიკული სისტემების გარდაქმნისკენ მიმართულ ქმედებების საფუძველი, მეტწილად მდგრადი მომავლის უზრუნველსაყოფად. აღნიშნულის მიღწევა უნდა მოხდეს იმ მაჩვენებლებზე დაყრდნობით, რომლისთვისაც თითოეულ სახელმწიფოს, პოლიტიკის თვალსაზრისით, უნდა მიეღწია 2020 წლამდე (საბაზისო დონე) და მოიცავდეს პერსპექტივას 2050 წლამდე. ყოველივე ეს უზრუნველყოფს შესაბამისობას ევროკავშირის, UNFCCC-სა და ენერგეტიკული გაერთიანების გრძელვადიანი პოლიტიკის მიზნებთან. ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმები შეიძლება ეყრდნობოდეს გაერთიანების წევრი სახელმწიფოების არსებულ ეროვნულ ენერგეტიკულ და კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის სტრატეგიებს. მასში გამოყენებული უნდა იქნეს კომპლექსური მიდგომა, რათა ინტეგრირებულად აისახოს ენერგეტიკული კავშირის ხუთივე ძირითადი მიმართულება.

• მდგრადი განვითარების მიზნების განხილვა კლიმატის პოლიტიკის ჭრილში

2015 წელს გაეროს წევრმა ყველა სახელმწიფომ მიიღო დღის წესრიგი 2030, რომელიც მოიცავს მდგრადი განვითარების 17 მიზანს და 169 სამიზნე მაჩვენებელს. მდგრადი განვითარების მიზნები იურიდიულად სავალდებულო არ არის, მაგრამ ქვეყნები ცდილობენ შექმნან ინტეგრირებული, ეროვნული პოლიტიკა, რომლითაც განახორციელებს ‘დღის წესრიგი 2030’-ის მიზნებს. საგულისხმოა, რომ 2019 წლის ნოემბერში საქართველოს მთავრობამ მიიღო განკარგულება მდგრადი განვითარების მიზნების ეროვნული დოკუმენტის თაობაზე.³⁷

საქართველომ მდგრადი განვითარების მიზნების განხორციელების პირველი ნებაყოფლობითი ანგარიში, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მიერ მდგრადი განვითარების 2030 წლის დღის წესრიგის მიღების შემდეგ, 2016 წელს, წარადგინა, ხოლო მეორე ნებაყოფლობითი ანგარიში, 2020 წელს (TRANSFORMING OUR WORLD: THE 2030 AGENDA FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT, sustainabledevelopment.un.org, A/RES/70/1). საქართველოს მიერ მდგრადი განვითარების მიზნების განხორციელებას კოორდინაციას უწევს საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაცია. 2016 წელს, საქართველოს მთავრობამ შექმნა თემატური სამუშაო ჯგუფები, რომლებიც მდგრადი განვითარების მიზნების სხვადასხვა თემატურ საკითხზე მუშაობენ. ასევე, დაადგინა ქვეყნის საჭიროებებზე მორგებული მდგრადი განვითარების ეროვნული ამოცანები და ინდიკატორები (Report: Georgia National Review 2016). მას შემდეგ, საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციამ, 169 გლობალური ამოცანიდან, პრიორიტეტად განსაზღვრა 98 ამოცანა, ხოლო 244 გლობალური ინდიკატორიდან - 204 ინდიკატორი, მდგრადი განვითარების 17 მიზანთან მიმართებით.

მდგრადი განვითარების მიზნების განხორციელების მონიტორინგის მიზნით, საქართველომ, ასევე, შექმნა მდგრადი განვითარების მიზნების საბჭო და გამოკვეთა პრიორიტეტები მდგრადი განვითარების მიზნების მონიტორინგისა და შეფასების გასაძლიერებლად, ასევე, ადგილობრივი თვითმმართველობების, კერძო სექტორისა და სამოქალაქო საზოგადოების ჩართულობის გასაზრდელად (Global Agenda for Sustainable Development and Georgian Path from 2015, Sustainable Development Goals and Georgia, 2020). დაბალემისიიანი განვითარების გრძელვადიანი სტრატეგია სრულად შეუწყობს ხელს მდგრადი განვითარების მიზნებიდან მე-13 მიზნის განხორციელებას, რომელიც კონკრეტულად კლიმატის ცვლილებას წინააღმდეგ ქმედებას ეხება. გარდა ამისა, კლიმატის ცვლილების შერბილების ზოგიერთ ღონისძიებას, მაგალითად, ტრანსპორტიდან ემისიების შემცირებას ან ენერგეტიკის სექტორის გადასვლას განახლებადი ენერგიის უფრო მეტ წილზე, მოაქვს სხვა მრავალი სარგებელი, რომელიც არ არის დაკავშირებული უშუალოდ კლიმატთან, მაგალითად, ჰაერის ხარისხის გაუმჯობესება, გაზრდილი ენერგოუსაფრთხოება და ეკონომიკაში მეტი სამუშაო ადგილის შექმნა. შესაბამისად, ეს ხელს უწყობს საქართველოს მიერ პრიორიტეტებად განსაზღვრული მდგრადი განვითარების იმ მიზნების შესრულებას, რომლებიც არ არის დაკავშირებული კლიმატთან.

მიმართება სხვა, პოლიტიკის დოკუმენტებთან

დეგგ კონცეფციის შეთანხმება კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებულ სხვა პოლიტიკურ დოკუმენტებთან (სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები, სექტორული დოკუმენტების ჩათვლით) მიჰყვება დეგგ კონცეფციის განახლების და ათწლეულების შესაბამისი დეგ სტრატეგიების შემუშავებისა და მონიტორინგის პროცესებს და პროცედურებს, რომლებიც აღწერილია მე-6 თავში. პოლიტიკის დოკუმენტები, თუნდაც ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად მომზადებული, რომლებიც ხვდებიან დეგგ ჩარჩოში, არის: ა) დოკუმენტები, რომლებიც დაკავშირებულია პარიზის შეთანხმების პროცესთან (განახლებადი ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი, კლიმატის ცვლილების სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები), ბ) დოკუმენტები, რომლებიც დაკავშირებულია ევროპის ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან (ენერგეტიკისა და კლიმატის ინტეგრირებული ეროვნული გეგმა, ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმა, განახლებადი ენერგიების ეროვნული სამოქმედო გეგმა), გ) სხვა დოკუმენტები, რომლებიც არაპირდაპირ დაკავშირებულია დეგგ კონცეფციასთან (მდგრადი ენერგეტიკის სამოქმედო გეგმები (SEAPs, SECAP) ევროკავშირის მერების შეთანხმების ფარგლებში; სექტორული სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები).

• ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი (NDC)

2015 წელს პარიზის შეთანხმების ფარგლებში საქართველომ წარადგინა და 2021 წელს განაახლა თავისი ეროვნულად განსაზღვრული წვლილი, რომელშიც განსაზღვრა სგ ემისიების განახლებული სამიზნე მაჩვენებელი, რომელიც გულისხმობს 2030 წლისთვის ამ ემისიების შემცირებას საბაზისო წლის (1990) დონიდან 35%-ით ქვემოთ. მომდევნო NDC განახლდება 2025 წლისათვის.

• კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია და 2021-2023 წლების სამოქმედო გეგმა

კლიმატის ცვლილების სტრატეგია 2030 გამოყოფს სტრატეგიულ მიმართულებებს და პრიორიტეტებს კლიმატის ცვლილების სფეროში ყველა რელევანტური სექტორისათვის და მათ შესაბამის შერბილების სამიზნე მაჩვენებლებს 2030 წლისათვის, რაც მიმართულია ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილით დადგენილი მიზნის მიღწევისაკენ. სამოქმედო გეგმა გაწერს მოკლევადიან შერბილების აქტივობებს 2021-2023 წწ-ისთვის რელევანტური სექტორებისათვის არსებული და დამატებითი ღონისძიებებით. კლიმატის ცვლილების სტრატეგიები და მათი შესაბამისი სამოქმედო გეგმები ექვემდებარებიან განახლებას შესაბამისი პერიოდულობით.

დეგგ კონცეფცცია მჭიდროდ არის დაკავშირებული კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგიასთან, რადგან კლიმატის სტრატეგია მოიცავს კონცეფციის გრძელვადიანი მოქმედების არის პირველ ათწლეულს. როგორც ჩარჩო ათწლიური დაბალემისიიანი განვითარების სტრატეგიებისთვის, კონცეფცია კოორდინირებულია მათთან, კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგიის ჩათვლით. აქედან გამომდინარე, კონცეფციის შერბილების სცენარები დიდწილად დაეყრდნო 2030 წლის სტრატეგიის ღონისძიებების პაკეტს, თუმცა გარკვეული მოდიფიკაციებით, რაც დაკავშირებული იყო მათ ხანგრძლივობასთან.

• ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა (NECP)

ენერგეტიკის და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა (NECP) ევროკავშირის მიერ ინიცირებული სტრატეგიული დაგეგმარების ინსტრუმენტია, რომლის შემუშავებაც საქართველოს მმართველობის რეგულაციის მე-3 მუხლის შესაბამისად მოეთხოვება. გეგმა უნდა ასახავდეს დეტალურ ხედვას, დაგეგმილი პოლიტიკის და ზომების თანაფარდობას ხუთი ძირითადი მიმართულებით: დეკარბონიზაცია; ენერგოეფექტურობა; ენერგეტიკული უსაფრთხოება; შიდა ენერგეტიკული ბაზარი; კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. შესაბამისად, საქართველო შეიმუშავებს ინტეგრირებული ენერგეტიკისა და კლიმატის გეგმა ენერგეტიკული გაერთიანების წევრობის ვალდებულების ფარგლებში. ენერგეტიკული გაერთიანების მინისტრთა საბჭოს ზემოხსენებული რეკომენდაციისა და მმართველობის რეგულაციის მიხედვით, NECP ფარავს 2025-2030 წწ. პერიოდს და მოიცავს სამიზნე მაჩვენებლებს, ენერგოუსაფრთხოების გასაუმჯობესებელ აქტივობებს, ენერგეტიკული ბაზრის გაძლიერებას, ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესებას, ეკონომიკის დეკარბონიზაციას, კვლევისა და ინოვაციის წახალისებას (ხუთი ძირითადი მიმართულება). ინტეგრირებული გეგმა შეთანხმებულია კლიმატის ცვლილების სტრატეგიასთან და სამოქმედო გეგმასთან და ასე გაგრძელდება მათი განახლების შემდგომ ციკლებშიც. ინტეგრირებული გეგმა და მასზე მუშაობის პროცესი სრულ თავსებადობაშია დეგგ კონცეფციასთან, როგორც მმართველობის რეგულაციის მიერ განსაზღვრული ორი დოკუმენტი.

• მუნიციპალური მდგრადი ენერგეტიკისა (და კლიმატის) სამოქმედო გეგმები (SEAP და SECAP)

2022 წლისთვის ევროკავშირის მერების შეთანხმების ხელმომწერი მუნიციპალიტეტების რაოდენობამ საქართველოში შეადგინა 24, რომლების ვალდებულებაში შედის მდგრადი ენერგეტიკის (და კლიმატის) სამოქმედო გეგმების (SEAP ან SECAP) მომზადება შესაბამისი მუნიციპალიტეტებისათვის და მათი განხორციელება. ეს გეგმები (SECAP) მოიცავს ენერგიის მოხმარების დაზოგვის (შემცირების) ღონისძიებებს 2030 წლისათვის, მუნიციპალიტეტის მიერ აღებული ვალდებულებების მიხედვით. ამ გეგმების კავშირი ეროვნულ გეგმებთან ამჟამად მხოლოდ არაპირდაპირია, მაგრამ უახლოეს მომავალში მოსალოდნელია ვერტიკალური კოორდინაცია კლიმატის ცვლილების სფეროში არსებულ გეგმებს შორის ეროვნულ და მუნიციპალურ დონეზე. ამ აზრით, იკვეთება მუნიციპალური გეგმების მიმართება დეგგ კონცეფციასთან და სხვა სტრატეგიებთან.

სხვა სტრატეგიული დოკუმენტები და კანონები

კლიმატთან და ენერგეტიკასთან დაკავშირებული სტრატეგიებისა და სამოქმედო გეგმების გარდა, არსებობს სხვადასხვა ეროვნული და მუნიციპალური სტრატეგიები და სამოქმედო გეგმები, რომლებიც არაპირდაპირ დაკავშირებულია კლიმატის ცვლილებასთან და შესაბამისად, დეგგ კონცეფციასთან.

საქართველოს სოფლისა და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია – 2021-2027

ეს სტრატეგია გამოკვეთს ძირითად პრიორიტეტულ მიმართულებებს დარგის განვითარებაში. კლიმატის ცვლილება წარმოდგენილია კლიმატის მიმართ დარგის რისკების შემცირებაზე ადაპტაციის გზით, თუმცა ზოგიერთ ღონისძიებას გააჩნია სათბურის გაზების შემცირების ეფექტიც.

საქართველოს ტყის კოდექსი (2020) და ეროვნული სატყეო კონცეფცია (2013)

ტყის კოდექსი მიმართულია ბიომრავალფეროვნების დაცვაზე საქართველოს ტყეებში და ტყის თვისებების შენარჩუნებასა და გაუმჯობესებაზე, მისი რესურსების რაოდენობრივ და თვისობრივ გაუმჯობესებაზე. ეროვნული სატყეო კონცეფცია განსაზღვრავს ტყის მდგრადი მართვის პრინციპებს. კლიმატის ცვლილებასთან მიმართებაში კონცეფცია ეხება რისკების საპასუხო ზომებს კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის გზით, თუმცა ტყის მდგრადი მართვა და შესაბამისი ღონისძიებები დიდწილად განსაზღვრავს სათბურის გაზების შთანთქმის ხარისხს, რაც პირდაპირ კავშირშია ამ გაზების ემისიის შემცირებასთან და ქვეყნის კლიმატ-ნეიტრალურობასთან.

ნარჩენების მართვის კოდექსი (2015) და ნარჩენების მართვის 2016-2030 წლების ეროვნული სტრატეგია და 2022-2026 წლების სამოქმედო გეგმა

ნარჩენების მართვის კოდექსი მიმართულია დარგისათვის კანონმდებლობის ჩარჩოს შექმნისაკენ, რათა შეიქმნას პირობები ნარჩენების პრევენციის, მათი შემცირების, ხელახალი გამოყენებისა და გარემოსათვის უსაფრთხო გადამუშავებისათვის. ნარჩენების მართვის სისტემის გაუმჯობესებისათვის, ნარჩენების მართვის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა განსაზღვრავს მიზნებს ნარჩენების პრევენციის, შეგროვების, გადაზიდვის, რეციკლირების, გადამუშავების, და განთავსების მიმართულებებისათვის. რამდენადაც ნარჩენების სექტორი ერთ-ერთი სერიოზული ემიტორია სათბურის გაზების, მისი დარგობრივი პოლიტიკა მჭიდროდ არის დაკავშირებული კლიმატის ცვლილების შერბილების პოლიტიკასთან და შერბილების ღონისძიებებთან ამ სექტორში. ამჟამად მიმდინარეობს სამოქმედო გეგმის მომდევნო პერიოდისათვის განახლება.

„ენერგოეფექტურობის შესახებ“ და „შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ“ საქართველოს კანონები

აყალიბებს საკანონმდებლო ბაზას ქვეყანაში ენერგიის ეფექტური მოხმარების უზრუნველსაყოფად გასატარებელი ღონისძიებებისათვის, ენერგოეფექტურობის მიზნობრივი მაჩვენებლების დადგენისათვის და საქართველოს ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის დანერგვის, კოორდინაციის, კონტროლის და მონიტორინგისათვის. კანონი შენობებში ენერგიის მოხმარების შესახებ მიმართულია შენობებში ენერგიის რაციონალური მოხმარების და მათი ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესებისაკენ, გარეგანი კლიმატური და ადგილობრივი პირობების გათვალისწინებით. კანონი ადგენს მეთოდოლოგიას შენობების ენერგომოხმარების გაანგარიშებისათვის. რამდენადაც შენობების სექტორი ერთ-ერთი სერიოზული ემიტორია სათბურის გაზების, მისი დარგობრივი პოლიტიკა მჭიდროდ არის დაკავშირებული კლიმატის ცვლილების შერბილების პოლიტიკასთან და შერბილების ღონისძიებებთან ამ სექტორში.

„განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოების და გამოყენების წახალისების შესახებ“ საქართველოს კანონი (2019)

ადგენს საკანონმდებლო ბაზას განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის ხელშეწყობისა და გამოყენების სამართლებრივ საფუძვლებს, ენერგიის მთლიან საბოლოო მოხმარებასა და ენერგიის, ტრანსპორტის მიერ მოხმარებაში განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის საერთო წილის სავალდებულო ეროვნულ საერთო სამიზნე მაჩვენებლის მიღების და გამოყენების წახალისების და ხელშეწყობისათვის, განახლებადი ენერგიებისთვის ეროვნული სამიზნე მაჩვენებლების ან საერთო ენერგომოხმარებაში მისი წილის (27,4 % 2030 წლისთვის) განსაზღვრისათვის. რამდენადაც განახლებადი ენერგიები ერთ-ერთი ფუნდამენტური წყაროა სათბურის გაზების ემისიის შემცირებისთვის, ამ დარგის პოლიტიკა მჭიდროდ არის დაკავშირებული კლიმატის ცვლილების შერბილების პოლიტიკასთან და შერბილების ღონისძიებებთან ამ სექტორში.

დანართი №3.

ენერგოეფექტურობის ღონისძიებები

დანართი №3 ცხრილი №1 ენერგოეფექტურობის ღონისძიებები

ენერგოეფექტურობის ღონისძიება	აღწერა
სახურავის (სხვენი) და სარდაფის იზოლაცია	გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ფხვნილი, სხვა „მსუნთქავი“ მასალა ან XPS, EPS
კედლების იზოლაცია	მინერალური ან მყარი მატყლით იზოლაცია, პერლიტის ბლოკი/ფხვნილი, სხვა „მსუნთქავი“ მასალა, კომპლექსური ფასადის სისტემები, EPS და XPS სისტემები
ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრების დაყენება	ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი)
ვენტილაცია	„პრანას” ტიპის, არხული ტიპის ან მსგავსი სითბოს აღდგენის სავენტილაციო დანადგარების დაყენება
გათბობა	ქვაბების (ბოილერების) შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე, რათა საკონდენსაციო ქვაბებმა მაქსიმალურად ეფექტურ რეჟიმში იმუშაოს, არაეფექტური შეშის ღუმელების ჩანაცვლება მაღალეფექტური ღუმელებით, მილების დათბუნება, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება, შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა-გაგრილების სისტემის დაყენება.
გაგრილება	ეფექტური ინდივიდუალური გაგრილების დანადგარების გამოყენება, შენობის ან უბნის გამაგრილებლის დაყენება, დაბალტექნოლოგიური გადაწყვეტების გამოყენება, როგორიცაა საჩრდილობლები, ხეების დარგვა.
განათება	ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით, შიდა და გარე განათების დიზაინის ოპტიმიზაცია, სინათლით დაბინძურების შემცირება (ზედმეტი განათების მოცილება).
სხვადასხვა/სხვა	ლიფტების და სხვა ენერგომომხმარებლების განახლება
განახლებადი ენერგიის წყაროები	ფოტოვოლტაიკების (PV), საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების, მიწის თბური ტუმბოების, ბიომასის ქვაბების (სადაც შესაძლებელია) გამოყენება

ღონისძიებები/გამოყენებადობა შენობების ტიპების მიხედვით

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში აღწერილია ღონისძიებების გამოყენებადობა შენობების ტიპების მიხედვით.

დანართი №3 ცხრილი №2 ღონისძიებები შენობების ტიპების მიხედვით

ტიპი / სცენარი / დონე	ღონისძიებები მინიმალური მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად და სავარაუდო გადაწყვეტები	დამატებითი ღონისძიებები „კარგისთვის”	დამატებითი ღონისძიებები „ძალიან კარგისთვის”
მრავალსართუ-ლიანი შენობები
ძველი (1921 წლამდე)	სახურავის (სხვენი) და სარდაფის თბოიზოლაცია - გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ფხვნილი, სხვა „მსუნთქავი” მასალა, ან EXPS, EPS კედლების თბოიზოლაცია (ძირითადად შიდა მხრიდან) - მინერალური ან მყარი მატყლით იზოლაცია სხვა „მსუნთქავი” მასალა, კომპლექსური ფასადის სისტემები, EPS და XPS სისტემები ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრის დაყენება - ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი) ვენტილაცია - „პრანას” ტიპის ან მსგავსი სითბოს აღდგენის სავენტილაციო დანადგარების დაყენება (სადაც შესაძლებელია). გათბობა - ბოილერების შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე, რათა საკონდენსაციო ქვაბებმა მაქსიმალურად ეფექტურ რეჟიმში იმუშაოს, არაეფექტური შეშის ღუმელების ჩანაცვლება, მილების თბოიზოლაცია, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება. გაგრილება - ეფექტური ინდივიდუალური გაგრილების დანადგარების გამოყენება. განათება - ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით. სხვადასხვა/სხვა - ენერგომომხმარებლების განახლება განახლებადი ენერგიის წყაროები - ფოტოვოლტაიკების, საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების გამოყენება.	გაძლიერებული ღონისძიებები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) შიდა და გარე განათების დიზაინის ოპტიმიზაცია	სინათლით დაბინძურების შემცირება. მიწის თბური ტუმბოები, ბიომასა (სადაც შესაძლებელია) შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა/გაგრილების სისტემების დაყენება
ადრეული საბჭოთა პერიოდი: 1921-1937	სახურავის (სხვენი) და სარდაფის თბოიზოლაცია გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ფხვნილი, სხვა „მსუნთქავი” მასალა, ან EXPS, EPS კედლების თბოიზოლაცია - მინერალური ან მყარი მატყლით იზოლაცია სხვა „მსუნთქავი” მასალა, კომპლექსური ფასადის სისტემები, EPS და XPS სისტემები შენიშვნა: ხშირ შემთხვევაში მხოლოდ შიდა იზოლაციის გამოყენებაა შესაძლებელი ფასადის დეკორატიული ელემენტებიდან გამომდინარე ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრის დაყენება - ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი) ვენტილაცია - „პრანას” ტიპის ან მსგავსი სითბოს აღდგენის სავენტილაციო დანადგარების დაყენება. გათბობა - ქვაბების (ბოილერების) შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე რათა საკონდენსაციო ქვაბებმა მაქსიმალურად ეფექტურ რეჟიმში იმუშაოს, არაეფექტური შეშის ღუმელების ჩანაცვლება, მილების თბოიზოლაცია, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება. გაგრილება - ეფექტური ინდივიდუალური გაგრილების დანადგარების გამოყენება. განათება - ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით, სხვადასხვა/სხვა - ლიფტების და სხვა ენერგომომხმარებლების განახლება განახლებადი ენერგიის წყაროები - ფოტოვოლტაიკების, საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების გამოყენება	გაძლიერებული ზომები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) შიდა და გარე განათების დიზაინის ოპტიმიზაცია.	სინათლით დაბინძურების შემცირება. მიწის თბური ტუმბოები, ბიომასა (სადაც შესაძლებელია) შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა/გაგრილების სისტემების დაყენება
სტალინის პერიოდი: 1937-1956	სახურავის (სხვენი) და სარდაფის თბოიზოლაცია - გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა, ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ფხვნილი, სხვა “მსუნთქავი” მასალა, ან EXPS, EPS. კედლების თბოიზოლაცია - მინერალური ან მყარი მატყლით იზოლაცია, სხვა “მსუნთქავი” მასალა, კომპლექსური ფასადის სისტემები, EPS და XPS სისტემები შენიშვნა: უმეტეს შემთხვევაში ფასადის კედლების იზოლაცია დამონტაჟდება შიდა მხრიდან, ფასადის დეკორაციიდან გამომდინარე. ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრის დაყენება - ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი) ვენტილაცია - “პრანას” ტიპის ან მსგავსი სითბოს აღდგენის სავენტილაციო დანადგარების დაყენება. გათბობა - ქვაბების (ბოილერების) შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე რათა საკონდენსაციო ქვაბებმა მაქსიმალურად ეფექტურ რეჟიმში იმუშაოს, არაეფექტური შეშის ღუმელების ჩანაცვლება, მილების თბოიზოლაცია, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება, შენობის ან უბნის ერთიანი სისტემების დაყენება. გაგრილება - ეფექტური ინდივიდუალური გაგრილების დანადგარების გამოყენება, შენობის ან უბნის გამაგრილებლის დაყენება. განათება - ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით, დაბინძურება. სხვადასხვა/სხვა - ლიფტების და სხვა ენერგომომხმარებლების განახლება განახლებადი ენერგიის წყაროები - ფოტოვოლტაიკების, საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების გამოყენება.	გაძლიერებული ზომები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) გაძლიერებული ზომები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) შიდა და გარე განათების დიზაინის ოპტიმიზაცია.	სინათლით დაბინძურების შემცირება. მიწის თბური ტუმბოები, ბიომასა (სადაც შესაძლებელია) შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა/გაგრილების სისტემების დაყენება
ე.წ. ხრუშჩოვის პერიოდი (1956-1969) განვითარებული სოციალიზმის პერიოდი: 1969-1990 მიმდინარე (პოსტსაბჭოთა) პერიოდი	სახურავის (სხვენი) და სარდაფის თბოიზოლაცია - გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა, ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ფხვნილი, სხვა “მსუნთქავი” მასალა, ან EXPS, EPS. კედლების თბოიზოლაცია - მინერალური ან მყარი მატყლით იზოლაცია, სხვა “მსუნთქავი” მასალა, კომპლექსური ფასადის სისტემები, EPS და XPS სისტემები შენიშვნა: უმეტეს შემთხვევაში ფასადის კედლების იზოლაცია დამონტაჟდება შიდა მხრიდან, ფასადის დეკორაციიდან გამომდინარე. ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრების დაყენება - ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი) ვენტილაცია - “პრანას” ტიპის ან მსგავსი სითბოს აღდგენის სავენტილაციო დანადგარების დაყენება. გათბობა - ქვაბების (ბოილერების) შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე, რათა საკონდენსაციო ქვაბებმა მაქსიმალურად ეფექტურ რეჟიმში იმუშაოს, არაეფექტური შეშის ღუმელების ჩანაცვლება, მილების თბოიზოლაცია, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება, შენობის ან უბნის ერთიანი სისტემების დაყენება. გაგრილება - ეფექტური ინდივიდუალური გაგრილების დანადგარების გამოყენება, შენობის ან უბნის გამაგრილებლის დაყენება. განათება - ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით, დაბინძურება. სხვადასხვა/სხვა - ლიფტების და სხვა ენერგომომხმარებლების განახლება განახლებადი ენერგიის წყაროები - ფოტოვოლტაიკების, საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების გამოყენება.	გაძლიერებული ზომები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) გაძლიერებული ზომები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) შიდა და გარე განათების დიზაინის ოპტიმიზაცია.	სინათლით დაბინძურების შემცირება. მიწის თბური ტუმბოები, ბიომასა (სადაც შესაძლებელია) შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა/გაგრილების სისტემების დაყენება
ტრადიციული სახლები
ყველა ტიპი: ხის, აგურის, ქვის, სხვა ან რთული ტიპი	სახურავის (სხვენი) და სარდაფის თბოიზოლაცია - გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა, ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ფხვნილი, სხვა “მსუნთქავი” მასალა, ან EXPS, EPS. კედლების თბოიზოლაცია - მინერალური ან მყარი მატყლით იზოლაცია, სხვა “მსუნთქავი” მასალა, კომპლექსური ფასადის სისტემები, EPS და XPS სისტემები შენიშვნა: უმეტეს შემთხვევაში ფასადის კედლების იზოლაცია დამონტაჟდება შიდა მხრიდან, ფასადის დეკორაციდან გამომდინარე. ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრის დაყენება - ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი) ვენტილაცია - “პრანას” ტიპის ან მსგავსი სითბოს აღდგენის სავენტილაციო დანადგარების დაყენება. გათბობა - ქვაბების (ბოილერების) შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე რათა საკონდენსაციო ქვაბებმა მაქსიმალურად ეფექტურ რეჟიმში იმუშაოს, არაეფექტური შეშის ღუმელების ჩანაცვლება, მილების თბოიზოლაცია, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება, შენობის ან უბნის ერთიანი სისტემების დაყენება. გაგრილება - ეფექტური ინდივიდუალური გაგრილების დანადგარების გამოყენება, შენობის ან უბნის გამაგრილებლის დაყენება. განათება - ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით, დაბინძურება. სხვადასხვა/სხვა - ლიფტების და სხვა ენერგომომხმარებლების განახლება განახლებადი ენერგიის წყაროები - ფოტოვოლტაიკების, საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების გამოყენება.	გაძლიერებული ღონისძიებები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) გაძლიერებული ღონისძიებები (მაგ., კედლის ან სხვენის მეტი იზოლაცია ან უფრო ეფექტური ქვაბი) შიდა და გარე განათების დიზაინის ოპტიმიზაცია.	სინათლით დაბინძურების შემცირება. მიწის თბური ტუმბოები, ბიომასა (სადაც შესაძლებელია) შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა/გაგრილების სისტემების დაყენება

საქართველოში EPBD-ის გადმოღებით დაგეგმილი ცვლილებები ( შეჯამებულია ქვემოთ:

არსებული შენობები	ახალი შენობები, რომელთა გასათბობი ფართიც აღემატება 50მ2-ს (ამ კანონის მოქმედება არ ვრცელდება ცალკე მდგარ შენობაზე, რომლის სასარგებლო ფართობი 50მ2-ზე ნაკლებია)
ყველა გაყიდულ ან გაქირავებულ შენობას ექნება ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატი ყველა განცხადებაში/რეკლამაში განთავსდება ინფორმაცია შენობის ენერგოეფექტურობის კლასის შესახებ შენობების მესაკუთრეები პერიოდულად შეამოწმებენ შენობების სისტემებს (უმეტესად ქვაბებს), რათა უზრუნველყოფილი იყოს დაყენებული მოწყობილობების ეფექტურობის პარამეტრების შენარჩუნება არსებული შენობების სულ ცოტა 1% განახლდება ენერგოეფექტურობის ახალი ნორმების შესაბამისად შენობები, რომლებიც დაექვემდებარებიან სერიოზულ განახლებას, სრულად დააკმაყოფილებენ ენერგოეფექტურობის ნორმებს.		ექნებათ მინიმალური ენერგოეფექტურობა (კვტსთ/მ2 გასათბობ ფართობზე) დააკმაყოფილებენ მინიმალურ მოთხოვნებს ცალკეული სამშენებლო სისტემებისა და სამშენებლო მასალის მიმართ (ქვაბი, კარკასი, განახლებადი ენერგიები, გამათბობელი და სხვ.)

EPBD-ის დაგეგმილი გადმოტანა შესაძლებელი იქნება არსებული სამშენებლო ტექნოლოგიების გაუმჯობესების ან უფრო ფართო გამოყენების და ახლების დანერგვის საშუალებით. გრძელი ნუსხიდან იმ ტექნოლოგიებისა, რომლებიც გაუმჯობესდება ან უფრო ფართოდ დაინერგება, მთავარ როლს შეასრულებს შემდეგი:

ტექნოლოგია/ღონისძიება	შინაარსი
შენობის კარკასის მახასიათებლების გაუმჯობესება: სახურავის (სხვენი), ფასადის, კედლების და სარდაფის თბოიზოლაცია, ახალი ენერგოეფექტური კარ-ფანჯრის დაყენება:	ეს გულისხმობს თბოიზოლაციის უფრო სქელი ფენების ან უკეთესი მასალის გამოყენებას. გარე (უმჯობესია) ან შიდა იზოლაცია, როგორიცაა: ე.წ. მყარი ან მინერალური მატყლი, პერლიტის ბლოკი ან ფხვნილი, სხვა „მსუნთქავი“ მასალა ან XPS, EPS კომპლექსური ფასადის სისტემები, ორმაგი ან სამმაგი ფენის PVC, ალუმინის ან ხის კარ-ფანჯარა (ჰაერგაუმტარი). არსებული შენობების განახლების შემთხვევაში შესაძლებელია დამატებითი თბოიზოლაცია ფასადზე ან, თუ შენობას კულტურული ძეგლის სტატუსი აქვს, - შიდა სივრცეში.
სავენტილაციო სისტემა:	შესაძლებელია დამატებითი ერთეულების დაყენება არასაკმარისი განიავების შემთხვევაში, მექანიკური ან შერეული რეჟიმის სავენტილაციო სისტემების დაყენება ბუნებრივი სისტემების ნაცვლად, სადაც შესაძლებელია. ასევე, არსებული სავენტილაციო სისტემების შემთხვევაში, ვენტილატორები, თბოგამცვლელები ან რადიატორები შეიძლება შეიცვალოს უფრო თანამედროვე და ეფექტურით, სისტემის ზოგადი სტრუქტურის შეუცვლელად.
გათბობა/გაგრილება:	ქვაბების (ბოილერების) შეცვლა, სისტემის გადაყვანა უფრო დაბალტემპერატურულ სითბოს წყაროებზე, დაბალეფექტური შეშის ღუმელების შეცვლა, მილების თბოიზოლაცია, წყლის ცირკულაციის ინვერტორული საქაჩის გამოყენება, შენობის ან უბნის ერთიანი გათბობა-გაგრილების სისტემის დაყენება, ეფექტური ინდივიდუალური გამაგრილებელი დანადგარების გამოყენება, შენობის ან უბნის გამაგრილებლის დაყენება. ამას გარდა, თუ მთლიანი სისტემა არ გამოიცვლება, ცალკეული კომპონენტები შეიძლება შეიცვალოს უფრო ეფექტურებით.
განათება	ვარვარა და ფლუორესცენტული განათების შეცვლა LED-ით, შიდა და გარე განათების დიზაინის შეცვლა, სინათლით დაბინძურების შემცირება.
ენერგიის მომხმარებელი სისტემები	ლიფტების, ქურების, საშრობების, სარეცხი მანქანების, მაცივრების, ჭურჭლის სარეცხი მანქანების და სხვა ენერგომომხმარებლების განახლება.
ადგილზე ენერგიის გამომუშავება განახლებადი წყაროებიდან	ფოტოვოლტაიკების, საყოფაცხოვრებო ცხელი წყლის (DHW) სისტემების, მიწის თბური ტუმბოების დაყენება, ბიომასის გამოყენება (სადაც შესაძლებელია)

დანართი №4.

გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის პოტენციური ღონისძიებები დაგეგმილი და დამატებითი ქმედებებით

ენერგიის წარმოება - ენერგოინდუსტრია

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WeM)

WeM-სცენარით განიხილება WoM-ში განხილული ყველა ტექნოლოგია (გარდა ორი არსებული დაბალეფექტური თბოელექტროსად­გურისა), ასევე ის ტექნოლოგიები, რომლებიც გამოყენებული იქნება პოლიტიკისა და ღონისძიებების გატარების შედეგად. ელექტროენერგიაზე მზარდი მოთხოვნის დასაკმაყოფი­ლებ­ლად მწყობრში შედის ელექტროენერგიის კლიმატ-მეგობრული წყაროები:

• 3,200 მგვტ ჯამური სიმძლავრის ჰესები;

• 765 მგვტ ჯამური სიმძლავრის ქარის სადგურები;

• 37 მგვტ ჯამური სიმძლავრის მზის სადგურები; და

• 460 მგვტ ჯამური სიმძლვარის მაღალეფექტური თბოელექტროსადგურები.

WeM-სცენარი ითვალისწინებს ორი არსებული დაბალეფექტური თბოელექტროსად­გურის გაჩერებას.

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WaM)

WaM სცენარი აგებულია WeM-ით იმ დამატებითი შემარბილებელი ქმედებების გათვალისწინებით, რომლებიც შესაძლებელია ქვეყნაში ამჟამად მიღებული და დაგეგმილი იმ პოლიტიკისა და ზომების გატარებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WeM-ით გათვალისწინებული ყველა ტექნოლოგია ასევე განიხილება WaM-ში, დამატებით ტექნოლოგიებთან ერთად.

ელექტროენერგიაზე მზარდი მოთხოვნის დასაკმაყოფი­ლებ­ლად დამატებით მწყობრში შედის ელექტროენერგიის კლიმატმეგობრული წყაროები::

• 2,305 მგვტ ჯამური სიმძლავრის ჰესები;

• 325 მგვტ ჯამური სიმძლავრის ქარის სადგურები;

• 1,105 მგვტ ჯამური სიმძლავრის მზის სადგურები.

აქროლადი ემისიები

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WeM)

• სადისტრიბუციო ქსელების რეაბილიტაცია და განვითარება და მათი აღჭურვა რეგულირების, კონტროლისა და აღრიცხვის თანამედროვე ტექნოლოგიებით.

• სადისტრიბუციო კომპანიების პერსონალის მომზადება

• აქროლადი ემისიების კონტროლთან დაკავშირებით მიმდინარე და დაგეგმილი მარეგულირებელი ან სხვა ღონისძიებების მიმოხილვა; დანაკარგების შესაბამისობაში მოყვანა ნორმატიულ დანაკარგებთან

• ენერგოეფექტურობის ზომები ეკონომიკის სექტორებში (მოხსენებულია შესაბამის თავებში), რომელიც ამცირებს ბუნებრივ გაზზე მოთხოვნას და შესაბამისად ამცირებს ბუნებრივი გაზის დისტრიბუციას.

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WaM)

• არსებული დაბალი წნევის რკინის მილების ჩანაცვლება პლასტმასის მილებით.კოროზიის გამო დისტრიბუციის ქსელში დაბალი წნევის რკინის მილები მძიმე მდგომარეობაშია. პლასტმასის (პოლიეთილენის) მილები არ განიცდიან კოროზიასთან დაკავშირებულ დეფექტებს. პლასტმასის მილების საიმედო მუშაობის ხანგრძლივობა 100 წელზე მეტია.

• გადამცემი ქსელებისთვის საზედამხედველო კონტროლისა და მონაცემთა შეძენის (SCADA) სისტემისა და წარმოების ინფორმაციის მართვის სისტემის (PIMS) დანერგვამ შეიძლება მნიშვნელოვნად შეუწყოს ხელი ბუნებრივი გაზის დანაკარგების შემცირებას.

• ქვანახშირის მაღაროებიდან მეთანის ამოღება

• სამხრეთ კავკასიის მილსადენი ეკუთვნის კონსორციუმს, რომელსაც BP და SOCAR ხელმძღვანელობენ. BP–მ განაცხადა, „ჩვენ დავისახეთ ახალი ამბიცია, რომ 2050 წლისთვის ან უფრო ადრე გავხდეთ „სუფთა ნულოვანი“ კომპანია და დავეხმაროთ მსოფლიოს გახდეს „სუფთა ნულოვანი“.

შენობების სექტორი

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WeM)

შერბილების სცენარი (WeM) აგებულია საბაზისო სცენარიდან (WoM) იმ პოლიტიკისა და ღონისძიებების ეფექტის გათვალისწინებით, რომლებიც მიიღება და იგეგმება ქვეყანაში. განხილულია 37 ღონისძიება, რომელთა განხორციელების შემთხვევაში სათბურის გაზების ემისია WeM სცენარით WoM სცენართან შედარებით შემცირდება 1,461 გგ CO₂-ეკვ-ით (7,935 გგ CO₂-ეკვ-დან 6,474 გგ CO₂-ეკვ-მდე.)

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WaM)

WaM სცენარი აგებულია WeM-იდან, და მოიცავს დამატებითი შერბილების ქმედებების ეფექტს, რაც განხორციელებადია ქვეყნისთვის, ამჟამად მიღებული და დაგეგმილი პოლიტიკისა და ზომების გათვალისწინებით. ეს განმარტება გულისხმობს, რომ WoM და WeM სცენარებში შეტანილი ყველა ტექნოლოგია ასევე გათვალისწინებულია WaM-ში, დამატებით ტექნოლოგიებთან ერთად. განხილულია 30 ღონისძიება, რომელთა განხორციელების შემთხვევაში სათბურის გაზების ემისია WeM სცენარით WoM სცენართან შედარებით შემცირდება 5,812 გგ CO₂-ეკვ-ით (7,935 გგ CO₂-ეკვ-დან 2,123 გგ CO₂-ეკვ-მდე.)

ტრანსპორტი

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WeM)

• საკუთარ ავტომობილთან შედარებით საზოგადოებრივი ტრანსპორტით გადაადგილება გახდეს უფრო სწრაფი, საიმედო, კომფორტული და უსაფრთხო. საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სიმძლავრის, მოცულობის და ეფექტურობის გაუმჯობესება;

• საგზაო ინფრასტრუქტურისა და ექსპლუატაციის პირობების ცვლილებები: მწვანე შუქის პრიორიტეტი ავტობუსებისთვის, გზაჯვარედინზე რიგის გამოტოვება (გადახტომა); საერთო საავტომობილო სივრცის გადაკეთება გამოყოფილ ავტობუსების ზოლებად და გაჩერებების მოწყობა ისე, რომ ავტობუსებმა ადვილად შეძლონ ნაკადში ხელახლა შესვლა (დაბრუნება), ტრანსპორტის დაგვიანების შემცირება და მგზავრობის სისწრაფის გაზრდა;

• საფეხმავლო და ველოსიპედის ქსელების გაუმჯობესება, მეტი ადამიანის მისაზიდად ფეხით, ველოსიპედით და საზოგადოებრივი ტრანსპორტით გადაადგილებისთვის;

• საზოგადოებრივი ტრანსპორტის მდგრადი განვითარების აქტივობების დანერგვა, საფეხმავლო, ველოსიპედით, მოპედით მგზავრობის ღონისძიებები, პარკირების პოლიტიკა და სხვა შემზღუდველი ზომების მიღება მერების შეთანხმების (CoM) ხელმომწერ ქალაქებში;

• ყველაზე ნაკლებეფექტური მანქანების ამოღება ავტოპარკიდან და ავტოპარკის განახლება, ავტოპარკის საშუალო ეფექტურობის გაუმჯობესება;

• ძველი, არაეფექტური მანქანების იმპორტის შემცირება, ახალი მოდელების, ასევე ჰიბრიდული და ელექტრომობილების ბაზარზე მეტი შეღწევით;

• საწვავის ხარისხის გაუმჯობესება. 2030 წლისათვის ევრო 6 სტანდარტის და 2040 წლისათვის ევრო 7 სტანდარტის მიღება;

• ახალი ელექტრული და ჰიბრიდული ავტომანქანებისთვის მნიშვნელოვანი „საგადასახადო კრედიტების“ გამოყოფა;

• დამატებითი მოტივაცია (წახალისება) თანხის დაბრუნებით, ფასდაკლებით და სხვა კრედიტებით;

• ელექტრომობილების საოჯახო და კომერციული დამტენების დასაყენებლად გრანტების გამოყოფა;

• ელექტრო ავტომანქანების არაფულადი წახალისება, როგორიცაა „carpool lane“-ზე ხელმისაწვდომობა და უფასო მუნიციპალური პარკირება;

• სახლში დატენვის ალტერნატივების შექმნა: საზოგადოებრივ ადგილზე, სამუშაო ადგილზე დატენვა;

• საქალაქთაშორისო სამგზავრო ტრანსპორტის ხარისხის გაუმჯობესება -საქალაქთაშორისო საზოგადოებრივი საგზაო ტრანსპორტის ხარისხისა და მომსახურეობის გაუმჯობესება;

• რკინიგზის წილის გაზრდა ტვირთბრუნვაში;

• საქალაქთაშორისო სარკინიგზო მგზავრობის გაუმჯობესება;

• ქვეყნის მასშტაბით მდგრადი საქალაქო ტრანსპორტის განვითარების პოლიტიკის შემუშავება; მუნიციპალური ძალისხმევის მხარდასაჭერად ეროვნული სტრატეგიის შემუშავება;

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WaM)

• ავტობუსით სწრაფი გადაადგილება (BRT): სპეციალური (გამოყოფილი) ზოლები; განცალკევებული (გამიჯნული) ავტობუსის გზები; საგზაო ნიშნების (სიგნალის) პრიორიტეტი; მგზავრობის საფასურის ავტობუსს გარეთ გადახდა და სხვ.;

• არასაჭირო სატრანსპორტო აქტივობის თავიდან აცილება, უფრო ეფექტური სივრცითი, ლოჯისტიკური და საკომუნიკაციო სისტემემების საშუალებით;

• კერძო სატრანსპორტო საშუალებების გამოყენების უფრო ძვირად და მოუხერხებლად ქცევა: საგზაო საფასო სქემების შემოღება, რომლის მიხედვითაც მძღოლებს მოუწევთ თანხის გადახდა ქალაქის ცენტრში საკუთარი მანქანების გამოყენებისთვის; სამიზნე ადგილებში პარკირების გასართულებლად ზომების მიღება, პარკირების ზონების ველობილიკებად ან ფეხითმოსიარულეთა ზონებად გადაკეთებით, ან პარკირების გადასახადის გაზრდით; მოთხოვნაზე დაფუძნებული პარკირების გადასახადების შემოღება, რომლის მიხედვითაც პარკირების გადასახადი იზრდება მოთხოვნის ზრდასთან ერთად;

• სარკინიგზო სამგზავრო ინფრასტრუქტურის განახლება და მატარებლების პარკის გაზრდა სტრატეგიული მიმართულებების მიხედვით;

• სატვირთო ტრანსპორტში მძიმეწონიანი სატვირთო მანქანებიდან რკინიგზაზე გადასვლის ხელშეწყობა;

• მეტროს გამტარუნარიანობისა და მგზავრთა ნაკადის გაზრდა;

• საბაგირო გზების დაყენების წახალისება;

• 10 წელზე უფრო ძველი (მეტი ასაკის) მანქანების იმპორტის აკრძალვა;

• ბიოდიზელის წარმოების წახალისება კანოლის ზეთიდან/კანოლის წარმოების ზრდა;

მრეწველობა

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WeM)

შერბილების არსებული ღონისძიებები მოიცავს შერბილების შემდეგ (დაგეგმილ და მიღებულ) ზომებს:

• არალითონური სასარგებლო წიაღისეული - სტანდარტული საწარმოო გაცხელება პირველადი მყარი ბიოსაწვავის გამოყენებით (საწვავის გადამრთველი)

• არალითონური სასარგებლო წიაღისეული - გაუმჯობესებული საწარმოო გაცხელება ბუნებრივი გაზების გამოყენებით.

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - გაუმჯობესებული საწარმოო გაცხელება ელექტროენერგიით

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - დანადგარების გაუმჯობესებული მართვა ელექტროენერგიით

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - გაუმჯობესებული ნაგებობები

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - N₂O-ის შემცირება

• ლითონი - სტანდარტული საწარმოო გაცხელება - ელექტროენერგია (საწვავის გადამრთველი)

• ლითონი - სტანდარტული საწარმოო გაცხელება - ელექტროენერგია (საწვავის გადამრთველი)

• F-გაზების – HFC/PFC შემცირება

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WaM)

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები მოიცავს შემდეგ ზომებს:

• რკინა და ფოლადი - დანადგარების გაუმჯობესებული ძრავი - ელექტროენერგია (EE)

• რკინა და ფოლადი - გაუმჯობესებული ობიექტები/სხვა საწვავის, ბუნებრივი გაზების და ელექტროენერგიის გამოყენებით

• რკინა და ფოლადი - გაუმჯობესებული საწარმოო გაცხელება ბუნებრივი გაზების და ელექტროენერგიით

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - გაუმჯობესებული ნაგებობები ბუნებრივი გაზების და ელექტროენერგიით

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - გაუმჯობესებული საწარმოო გაცხელება ბუნებრივი გაზის და ელექტროენერგიით

• ქიმიური და ნავთობქიმიური - გაუმჯობესებული ნედლეული ბუნებრივი გაზის

• არალითონური სასარგებლო წიაღისეული - დანადგარების გაუმჯობესებული ძრავი ელექტროენერგიით

• არალითონური მინერალები - გაუმჯობესებული ნაგებობები, ელექტროენერგიით

• საკვები და თამბაქო - გაუმჯობესებული დანადგარის ძრავი ელექტროენერგიით

• საკვები და თამბაქო - გაუმჯობესებული საწარმოო გაცხელება ელექტროენერგიით

• საკვები და თამბაქო - გაუმჯობესებული ობიექტები დიზელით

სოფლის მეურნეობა

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WeM)

WeM სცენარის შემთხვევაში გათვალისწინებულია ღონისძიებები, რომლებიც მსოფლიოში აპრობირებული და ხელმისაწვდომია საქართველოში:

• მაღალხარისხიანი საკვების გამოყენება - საკვების ხარისხი გავლენას ახდენს CH₄-ის წარმოქმნაზე. მაღალხარისხიან საკვებს, მაგალითად, ნორჩ მცენარეებს, შეუძლია შეამციროს CH₄-ის წარმოქმნა;

• საქონლის დიეტაში კონცენტრატის (დაბალბოჭკოვანი, მაღალენერგეტიკული საკვები) წილის გაზრდა - ამცირებს CH₄-ის წარმოქმნას;

• ბალახის სილოსის ჩანაცვლება სიმინდის სილოსით - სიმინდის სილოსში ან სხვა მარცვლეულის სილოსში, მშრალი ნივთიერების უფრო მაღალ შემცველობაა ადვილად ასათვისებელი ნახშირწყლებით, რაც განაპირობებს ცხოველებში CH₄-ის უფრო დაბალ წარმოქმნას, ვიდრე ბალახის სილოსი;

• დაბალპროდუქტიული ცხოველების ჩანაცვლება პროდუქციის ერთეულზე CH₄-ის უფრო ნაკლებ ემისიიანი მაღალპროდუქტიული ცხოველებით.

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WaM)

WAM სცენარის შემთხვევაში გათვალისწინებულია მეთანის წარმოქმნის შემამცირებელი ღონისძიებები, რომელთა აპრობაცია მსოფლიოში გრძელდება და შესაძლოა კომერციულად ხელმისაწვდომი გახდეს საქართველოში:

• საქონლის საკვებში ორგანული მჟავების დამატება CH₄ წარმოქმნის შესამცირებლად;

• მაღალპროდუქტიული სარძევე საქონლის დიეტაში ცხიმის დამატება;

• საქონლის კვების რაციონში მზესუმზირისა და კანოლას თესლის დამატება - მეთანის წარმოქმნა შეიძლება შემცირდეს 10% - 16%-ით. აუცილებელი პირობაა საქართველოში კანოლას წარმოება;

• სოიოს ზეთის დამატება - მეთანის წარმოქმნა შეიძლება შემცირდეს 40%-მდე. აუცილებელი პირობაა საქართველოში სოიოს წარმოების ან იმპორტის გაზრდა;

• საქონლის საკვების დანამატად მეთანის ინჰიბიტორების გამოყენება - მნიშვნელოვნად ამცირებს მეთანის წარმოქმნას.

მეთანის ემისიის შემცირება ნაკელის მართვიდან. ნაკელი მეცხოველეობის ფერმებისთვის ენერგიის ალტერნატიული წყარო შეიძლება იყოს. ანაერობულ პირობებში, ანუ ჟანგბადის არარსებობის შემთხვევაში, ნაკელი ნაწილობრივ გარდაიქმნება ენერგიად, ბიოგაზის სახით. ნაკელის განთავსების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პრაქტიკაა დაგროვების სტრუქტურების გამოყენება, როგორიცაა, ანაერობული ლაგუნა (ტბორი). ანაერობული ლაგუნა მეთანის ჩასაჭერად მოიცავს ლაგუნის ზედაპირზე წყალგაუმტარ მცურავ საფარს, მაგალითად პლასტმასის საფარს. გადახურული ლაგუნის გადამამუშავებელ ბიოგაზის დანადგარში („დაიჯესტერში“) ხდება ორგანული მასალის ანაერობული დაშლა და ბიოგაზის წარმოქმნა.

WeM სცენარის შემთხვევაში გათვალისწინებულია შერბილების ღონისძიებები, რომლებიც აპრობირებული და ხელმისაწვდომია საქართველოში:

• მცირე ზომის მეურნეობებში/ფერმებში ბიოგაზის დანადგარების გამოყენება;

• ნაკელის საცავის აერაცია და კომპოსტირება.

WaM სცენარის შემთხვევაში გათვალისწინებულია შერბილების ღონისძიებები, რომლებიც აპრობირებული მსოფლიოში, მაგარამ საქართველოში არ გამოიყენება:

• მსხვილფეხა რქოსანი საქონლისა და მეღორეობის მსხვილ ფერმებში გადახურული ანაერობული ლაგუნებიდან მეთანის ამოღება/მოპოვება.

სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგებიდან აზოტის ქვეჟანგის პირდაპირი და არაპირდაპირი ემისიების შემცირება. ნიადაგებში შეტანილი აზოტიანი სასუქები და ნაკელი (N სასუქები და ნაკელი) მცენარეების მიერ ყოველთვის არ გამოიყენება ეფექტურად. ეფექტურობის გაუმჯობესებით შემცირდება ნიადაგის მიკრობების მიერ წარმოქმნილი N₂O–ის ემისიები, ძირითადად ჭარბი აზოტიდან.

WeM სცენარის შემთხვევაში გათვალისწინებულია ღონისძიებები, რომლებიც ზრდიან ნიადაგის პროდუქტიულობას და შესაბამისად ზღუდავენ აზოტიანი სასუქების გამოყენებას.

• ნიადაგის ეროზიის შემცირება/პრევენცია: ნიადაგის ზედაპირის მულჩირება, მოსავლის როტაცია, ნიადაგის კონსერვაციული ხვნა, ნიადაგის კონტურული და ტერასული დამუშავება, ნიადაგის ღრმა ზოლებრივი გაფხვიერება, ბალახით დაფარული წყალჩამშვები არხების გაყვანა, სადერივაციო სტრუქტურების მოწყობა; და ქარსაფარი ზოლების გაშენება;

• კულტურის შერჩევა - აზოტის ნაკლებმომთხოვნი კულტურების მოყვანა, ამ კულტურებს შეუძლიათ მნიშვნელოვნად შეამცირონ N2O-ს ემისია;

ირიგაციის გაუმჯობესებული მენეჯმენტი: დაწვიმებით მორწყვასთან შედარებით წვეთოვან მორწყვას შეუძლია შეამციროს N2O-ს ემისია;

ნიადაგის მოხვნის შემცირება - გრძელვადიან პერსპექტივაში შეუძლია შეამციროს N2O-ს ემისიები 50 პროცენტამდე;

• ნაიდაგში დანამატად ბიოჩარის/ბიონახშირის გამოყენება ამცირებს აზოტის დანაკარგებს;

• ორგანული სოფლის მეურნეობის განვითარების წახალისება.

WaM სცენარის შემთხვევაში გათვალისწინებულია ფართო მასშტაბებში დაინერგოს პრაქტიკა, რომელიც აუმჯობესებს აზოტიანი სასუქის გამოყენების ეფექტურობას:

• სასუქის შეტანის ნორმების კორექტირება მცენარის საჭიროებების ზუსტი შეფასების საფუძველზე (ე.წ. „ზუსტი მეურნეობა“);

• აზოტიანი სასუქის შეტანასა და მცენარის მიერ აზოტის შეთვისებას შორის დროში შეყოვნების თავიდან აცილება (დროის შერჩევის გაუმჯობესება);

• ნელი მოქმედების ტიპის სასუქის ან ნიტრიფიკაციის ინჰიბიტორების (შემანელებელი) გამოყენება, რომლებიც ანელებენ აზოტის ქვეჟანგის წარმოქმნის მიკრობულ პროცესებს;

• ნიადაგში აზოტიანი სასუქის უფრო ზუსტად შეტანა, რათა უკეთ მიწვდეს მცენარეთა ფესვებს;

• აზოტიანი სასუქის ჭარბი რაოდენობით შეტანის თავიდან აცილება ან, სადაც შესაძლებელია, ჭარბი სასუქის ელიმინაცია და ა.შ;

• ნიადაგის ეროზიის შესამცირებლად ქარსაფარი ზოლების გაშენება.

მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებისა და ტყის სექტორში (LULUCF)

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WEM)

WEM სცენარის მიხედვით 2050 წლისათვის საქართველოს ტყის მდგომარეობა გაუმჯობესდება და საერთო ჯამში სრულად იქნება მდგრადი პრინციპებით მართული. კონკრეტულად მოდელში მოხდა დაშვება, რომ 2050 წლისათვის საქართველოს ტყის მასივები არ იქნება დეგრადირებული. WEM სცენარით 2050 წლისათვის, შთანთქმის მაჩვენებელი, WOM სცენართან შედარებით, 22%-ით მოიმატებს.

WEM სცენარის მიხედვით სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებზე მრავალწლოვანი ნარგავებით დაფარული ფართობები იზრდება, კონკრეტულად, ზრდის ტემპები დაგეგმილი და მიმდინარე ღონისძიებებიდან გამომდინარეა, ასევე იზრდება მოხნული ფართობები და მართვისას გამოყენებულია ზოგიერთი კლიმატგონივრული მეურნეობის პრაქტიკა. 2050 წლისათვის, შთანთქმის მაჩვენებელი 20%-ით მოიმატებს.

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WAM)

WAM სცენარის მიხედვით 2050 წლისათვის მკვეთრად შემცირებულია ტყეზე ზეწოლა. ქვეყანაში გაზრდილია სწრაფად მზარდი ხე-მცენარეების პლანტაციები, საიდანაც მიღებული მერქნული რესურსი კონკურენციას უწევს ტყიდან მიღებულ მერქნულ რესურსს. WAM სცენარით 2050 წლისათვის, შთანთქმის მაჩვენებელი, WOM სცენართან შედარებით, 27%-ით მოიმატებს.

WAM სცენარის მიხედვით სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებზე დამატებით ღონისძიებებად მოიაზრება ის ქმედებები, რომლებიც მოიცავს კარგ სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკას, მათ შორის, ნიადაგის მართვის კლიმატგონივრულ პრაქტიკას. მაგალითად, კლიმატის ცვლილების პირობებში ნიადაგის ზედაპირულ დამუშავებას ღრმა დამუშავებასთან შედარებით უპირატესობა ენიჭება. 2050 წლისათვის შთანთქმის მაჩვენებელი 36%-ით მოიმატებს.

ნარჩენების მართვის სექტორი

შერბილების არსებული ღონისძიებები (WEM)

სექტორის სათბურის გაზების შერბილების „არსებული“ ღონისძიებები, რომლებიც აღწერილია კსსგ (CSAP) 2020-2030 / კსგ (CAP) 2020-2023 დოკუმენტში, შეესაბამება სექტორში მიმდინარე რეფორმების ორ ძირითად მიმართულებას: მყარ ნარჩენებთან დაკავშირებულ და ჩამდინარე წყლების გამწმენდასთან დაკავშირებულ ღონისძიებებს.

მყარ ნარჩენებთან დაკავშირებული ღონისძიებები, რომლებიც წარმოდგენილია კსსგ (CSAP) 2020-2030 / კსგ (CAP) 2020-2023 -ში, დაფუძნებულია ძველი პატარა, უმართავი ნაგავსაყრელების და სტიქიური ნაგავსაყრელების დახურვაზე და მათ ჩანაცვლებაზე ახალი, უფრო დიდი რეგიონალური ნაგავსაყრელებით, რომლებიც აღჭურვილია თანამედროვე დანადგარებით, მათ შორის, გაზის აღდგენისათვის. ეს ღონისძიებებია:

• ქვეყანაში ყველა ნაგავსაყრელის დახურვა, გარდა სამისა, რომლებიც აკმაყოფილებენ სტანდარტის მოთხოვნებს;

• უკონტროლო და უმართავი სტიქიური ნაგავსაყრელების დახურვა, რომლებზეც იყრება მნიშვნელოვანი რაოდენობის მყარი ნარჩენები ოფიციალური ნაგავსაყრელების გვერდის ავლით;

• 8 ახალი დიდი ნაგავსაყრელის მშენებლობა, რომლებიც აღჭურვილია თანამედროვე დანადგარებით ჩირაღდნული წვისა და მეთანის ამოსაღებად, რომლებიც მიიღებენ დახურული ნაგავსაყრელების მუნიციპალურ ნარჩენებს. საქმიანობის კიდევ ერთი ჯგუფი მყარი ნარჩენების მიმართულებით მოიცავს გაზის აღდგენის ღონისძიებებს, როგორიცაა:

• გაზის აღდგენის (ამოღების) სისტემის დაყენება თბილისის არსებულ ნაგავსაყრელზე,

• მეთანის გაზის აღდგენა (ამოღება) 5 ახალი რეგიონალური ნაგავსაყრელიდან.

ჩამდინარე წყლების გაწმენდასთან დაკავშირებული ღონისძიებების ჯგუფი შედგება შემდეგი ღონისძიებებისაგან:

• ჩამდინარე წყლების გამწმენდი 7 ახალი ნაგებობის მშენებლობა;

• გაზის ამოღების შესაძლებლობა ორი ახალი გამწმენდი ნაგებობიდან (ზუგდიდი და ფოთი).

კომპოსტირება, როგორც მყარი ნარჩენებისგან გამონაბოლქვის შემცირების პრაქტიკა, ასევე განიხილება „არსებულ“ ღონისძიებებში.

საერთო მიდგომა ახალი და მოდერნიზებული ნაგავსაყრელებიდან გაზის ამოღების (აღდგენის) მიმართ მდგომარეობს წარმოქმნილი მეთანის თავდაპირველად „ჩირაღდნულ წვაში“ რამდენიმე წლის განმავლობაში, სანამ არ მიიღება საკმარისი რაოდენობის გაზი ამოსაღებად. ორივე საქმიანობა ამცირებს ემისიებს.

შერბილების დამატებითი ღონისძიებები (WAM)

WAM პაკეტი მოიცავს კსსგ (CSAP) 2020-2030 / კსგ (CAP) 2020-2023-ით განსაზღვრულ „დამატებით” ღონისძიებებს, რომელთა შორისაა:

• მეთანის გაზის მოპოვება რუსთავის, ქუთაისის ნაგავსაყრელებიდან;

• ჩამდინარე წყლების გაწმენდის კიდევ 14 ნაგებობის მშენებლობა;

• ქობულეთისა და ბათუმის ჩამდინარე წყლების გაწმენდის ნაგებობებიდან გაზის აღდგენა და მუნიციპალური მყარი ნარჩენებიდან (MSW) ქაღალდის ნაწილების გადამუშავება (recycling).

ოპტიმისტური სცენარის შემთხვევაში მოსახლეობის (ტურისტებთან ერთად) ზრდის პირობებში მეთანის ემისიების შემცირებისათვის არც არსებული და არც დამატებითი ღონისძიებები (WEM და WAM) საკმარისი არ არის და საჭიროა დამატებითი ძალისხმევა.

როგორც პროგნოზებიდან ჩანს, ოპტიმისტური სცენარები სექტორისათვის ვერ უზრუნველყოფენ ემისიების შემცირებას საუკუნის შუა წელისათვის, თუმცა პესიმისტური სცენარი აჩვენებს ემისიების ოდნავ კლებას.

მიუხედავად ამისა, სექტორს აქვს სგ ემისიების შემცირების დამატებითი პოტენციალი. ეს პოტენციალი შეიძლება ვეძებოთ უკვე განსაზღვრული ღონისძიებების მასშტაბების გაზრდაში და ინტენსიფიკაციაში, ასევე ღონიძიებების გარეთ არსებული დამატებითი პოტენციალის რეალიზებაში.

კერძოდ, სგ ემისიის შემცირების პოტენციალი არის შემდეგ ქმედებებში:

• მეთანის ამოღების გაზრდა ყველა იმ ადგილიდან, სადაც ეს ღონისძიებები არის დაგეგმილი (რეგიონული ნაგავსაყრელები, ახალი წყალგამწმენდი ნაგებობები);

• მუნიციპალური მყარი ნარჩენების ზოგიერთი ფრაქციის (ქაღალდი და მუყაო) რეციკლირების გაზრდა;

• მუნიციპალური მყარი ნარჩენების ზოგიერთი ფრაქციის (ბაღისა და პარკის ნარჩენები, ბაზრის ნარჩენები) კომპოსტირების გაფართოება;

• აზოტის მოშორება ჩამდინარე წყლების შლამიდან (sludge);

• მუნიციპალური მყარი ნარჩენების გამოყენება ენერგიისათვის (ცემენტის წარმოებაში).

მითითებული და გამოყენებული ლიტერატურა.

1. 2006 UPCC Guidelines for National GHG Inventories of Annex I Parties, 2016

2. საქართველოს კლიმატის ცვლილების სტრატეგია 2030, თბილისი, 2020

3. საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2021-2023 წწ სამოქმედო გეგმა და

სტრატეგია 2030, თბილისი, 2020

4. Climate Finance Strategy 2018-2023, (2017) Hewlett Foundation

5. Climate Finance Strategy 2019-2021, (2018) Melanesian Spearhead Group

6. საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების ჩარჩო-კონვენციისათვის, 2021, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო.

7. საქართველოს განახლებული ეროვნულად განსაზღვრული წვლილი (NDC), (2021), საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო.

8. Kaur N., Geoghegan T., How climate finance can support sustainable development (2013), IIED briefing papers series

9. Noh, H. J., Financial Strategy Accelerate Green Growth, (2018) ADBI Working Paper Series

10. Stewart, B., Kingsbury B., Rudyk B., Financial strategies on climate change (2009), NYU press

11. Technical Assessment of Climate Finance in Central Asia and South Caucasus, An annex to Central 11. Asia and South Caucasus Climate Finance Mobilization and Access Strategy (2021), UNFCCC

12. Whineray M., O’Connor Anne-Maree, Climate Change Investment Strategy (2019), NZSuperFund

13. საქართველოს მეორე ორწლიური განახლების ანგარიში გკცჩ კონვენციისათვის, თბილისიი, 2019.

14. „პოლიტიკის დაგეგმვის, მონიტორინგისა და შეფასების სახელმძღვანელო”, დამტკიცებული საქართველოს მთავრობის დადგენილებით (2019 წლის 20 დეკემბრის №629 დადგენილება ,,პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავების, მონიტორინგისა და შეფასების წესის დამტკიცების შესახებ“).

https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747283?publication=0

15. საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 8 აპრილის დადგენილება №167 ,,გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩოკონვენციის ,,პარიზის შეთანხმებით“ გათვალისწინებული - ,,საქართველოს განახლებული ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის (NDC)“ საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგიის 2021-2023 წლების სამოქმედო გეგმის დამტკიცების თაობაზე“

https://matsne.gov.ge/ka/document/view/5147380?publication=0

16. IPCC 6^th Assessment Report, 2021, https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/

17. IPCC Special Report on 1.5°C warming

18. Georgia’s Long-term Economic Concept, Business Association of Georgia, Tbilisi, 2013.

19. Enterprise Georgia, 2020. http://www.enterprisegeorgia.gov.ge/en/News/the-state-program-fdi-grant [20 08 2021].

20. BDD, Ministry of Finance of Georgia, Tbilisi, 2021.

21. Ministry of Economy and Sustainable Development of Georgia, 2021. Available at: http://www.economy.ge/uploads/publications/economy_7906818060f93fb215ef09.01499270.pdf; [20 August 2021].

22. MEPA, 2021. Georgia's Climate Change Strategy 2030, Tbilisi: Matsne.gov.ge.

23. MEPA, 2019. National Greenhouse Gas Inventory, Tbilisi: UNPD.

24. IEA, 2018. Technology Roadmap for Low-Carbon Transition in the Cement Industry, Paris: International Energy Agency.

25. IEA, 2018. Technology Roadmap Low-Carbon Transition in the Cement Industry, Paris: International Energy Agency. IEA, 2019. IEA. [internet] Available at: https://www.iea.org/reports/tracking-industry [ 30 04 20]