ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე „სააკაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“

  სტრასბურგი

2024 წლის 23 მაისი

ეს გადაწყვეტილება საბოლოო გახდება კონვენციის 44-ე მუხლის მე-2 პუნქტში განსაზღვრული გარემოებების შემთხვევაში. ის შეიძლება დაექვემდებაროს რედაქციული ხასიათის შესწორებას.

საქმეზე „სააკაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“,

„ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს“ პალატამ (მეხუთე სექცია), შემდეგი შემადგენლობით:

          ჟორჯ რავარანი, თავმჯდომარე,
          არფინ ბარდსენი, საგანგებო მოსამართლე,
          კარლო რანზონი,
          მარტინშ მიტსი,
          სტეფანი მოურუ ვიქსტრომი,
          მატიას გუიომარი,
          კატერინა შიმაჩკოვა, მოსამართლეები,
და ვიქტორ სოლოვეიჩიკი, სექციის განმწესრიგებელი,

გაითვალისწინა რა:

საჩივრები (NN6232/20 და 22394/20) საქართველოს წინააღმდეგ, რომლებიც შეტანილ იქნა სასამართლოში „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ (შემდგომში „კონვენცია“) 34-ე მუხლის საფუძველზე უკრაინის მოქალაქის ბ-ნი მიხეილ სააკაშვილის (შემდგომში „მომჩივანი“) მიერ 2020 წლის 27 იანვარს და, შესაბამისად, 2020 წლის 25 მაისს;

გადაწყვეტილება ეცნობოს საქართველოს მთავრობას (შემდგომში „მთავრობა“) საქმის შესახებ კონვენციის მე-6, მე-7 და მე-18 მუხლების შესაბამისად;

ის ფაქტი, რომ უკრაინის მთავრობამ, რომელიც ინფორმირებული იყო მისი უფლების შესახებ, ჩართულიყო საქმის განხილვაში მომჩივნის მოქალაქეობიდან გამომდინარე (კონვენციის 36-ე მუხლის 1-ელი პუნქტი და სასამართლოს რეგლამენტის 44-ე წესის 1-ელი და მე-4 პუნქტები), არ გამოიყენა ეს უფლება;

მოსამართლე ლ. ჭანტურიას, საქართველოს მხრივ არჩეული მოსამართლის უკან გათხოვა (სასამართლოს რეგლამენტის 28-ე წესი) და პალატის თავმჯდომარის გადაწყვეტილება მოსამართლე ა. ბარდსენის საგანგებო (ad hoc) მოსამართლედ დანიშვნის შესახებ (სასამართლოს რეგლამენტის 29-ე წესის მე-2 მუხლის (b) ქვეპუნქტი);

მხარეთა მოსაზრებები საქმის მისაღებობისა და არსებითი მხარის განხილვის შესახებ;

საჩივრების გაერთიანება და მათთან დაკავშირებული სამართალწარმოების ერთდროული წარმართვა (სასამართლოს რეგლამენტის 42-ე წესის § 1) და განჩინება მისაღებობასთან დაკავშირებით ცალკე გადაწყვეტილების მიღების თაობაზე (სასამართლოს რეგლამენტის 54A-ე წესის § 1, in fine);

სასამართლოს 2022 წლის 1 მარტის განჩინება საქმის მისაღებად ცნობის შესახებ;

მხარეთა შემდგომი წერილობითი მოსაზრებები საქმის არსებით მხარესთან დაკავშირებით (სასამართლოს რეგლამენტის 59-ე წესის § 1);

პალატის გადაწყვეტილება საქმის არსებითად განხილვის აუცილებლობის არარსებობის შესახებ (59-ე წესის § 3 in fine);

2024 წლის 9 აპრილის დახურული თათბირის შემდეგ,

გამოიტანა შემდეგი გადაწყვეტილება, რომელიც ზემოთ მოცემული ბოლო თარიღისთვის იქნა მიღებული:

შესავალი

1. საქმე ეხება კონვენციის მე-6, მე-7 და მე-18 მუხლების მიხედვით მომჩივნის, საქართველოს ყოფილი პრეზიდენტის წინააღმდეგ აღძრული ორი ცალკეული სისხლის სამართლის საქმისწარმოების სამართლიანობისა და მათ კონვენციასთან შესაბამისობის საკითხს.

ფაქტობრივი გარემოებები

2. მომჩივანი ორივე საქმეში, ბ-ნი მიხეილ სააკაშვილი, რომელიც დაიბადა 1967 წელს, ამჟამად იხდის საპატიმრო სასჯელს საქართველოში. სასამართლოს წინაშე მას წარმოადგენდნენ ბ-ნი გ. ჩივიაშვილი და ბ-ნი ჯ. მაკბრაიდი, საქართველოში და, შესაბამისად, გაერთიანებულ სამეფოში მოღვაწე ადვოკატები.

3. საქართველოს მთავრობას (შემდგომში „მთავრობა“) წარმოადგენდა სახელმწიფო წარმომადგენელი იუსტიციის სამინისტროდან, ბ-ნი ბ. ძამაშვილი.

4. საქმის ფაქტობრივი გარემოებები შეიძლება შეჯამდეს შემდეგი სახით:

I. ზოგადი ინფორმაცია

5. მომჩივანი, რომელიც დაიბადა საქართველოში და საქართველოს მოქალაქე იყო, აირჩიეს საქართველოს პრეზიდენტად 2004 წლის იანვარში მას შემდეგ, რაც 2003 წლის ნოემბერში ხელისუფლებაში მოვიდა ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა („ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა“), პოლიტიკური პარტია, რომლის თანადამაარსებელი და ხელმძღვანელი თავად იყო. 2013 წლის 17 ნოემბერს, მისი ზედიზედ მეორე საპრეზიდენტო ვადის ამოწურვამდე, ნაციონალური მოძრაობა, რომელიც დაამარცხა პოლიტიკურმა კოალიცია „ქართულმა ოცნებამ“ (რომელსაც სახელი დაერქვა მის კოალიციაში შემავალი უმსხვილესი პარტიის, „ქართული ოცნების“ სახელწოდების მიხედვით) 2012 წლის ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნებში გახდა ქვეყნის მთავარი ოპოზიციური ძალა (მეტი დეტალებისთვის იხილეთ საქმე „მერაბიშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“ [GC], N72508/13, §§ 9-13, 2017 წლის 28 ნოემბერი). მომჩივანმა საქართველო მალევე დატოვა მას შემდეგ, რაც მისი მეორე საპრეზიდენტო ვადა ამოიწურა 2013 წლის ბოლოს. ის დასახლდა უკრაინაში და გახდა უკრაინის მოქალაქე. უკრაინის მოქალაქეობის მიღებისას მას, საქართველოს კანონმდებლობის მოთხოვნების შესაბამისად, მოუწია საქართველოს მოქალაქეობის დათმობა, რადგან საქართველოს კანონმდებლობით იკრძალებოდა ორმაგი მოქალაქეობა.

6. 2012 წელს ნაციონალური მოძრაობის მიერ „ქართული ოცნებისთვის“ ძალაუფლების გადაცემის შემდეგ საქართველოს გენერალურ პროკურატურაში („OGPP“) 20, 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა იმ ადამიანების მიერ, რომლებიც აცხადებდნენ, რომ იყვნენ ადამიანის უფლებების მნიშვნელოვანი დარღვევის მსხვერპლნი ნაციონალური მოძრაობის მმართველობისა და მომჩივნის პრეზიდენტობის დროს. ამათგან, 4, 000 საჩივარი ეხებოდა წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ბრალდებებს. სწორედ ამ ინდივიდუალური სისხლისსამართლებრივი საჩივრების საფუძველზე გენერალურმა პროკურატურამ დაიწყო სისხლის სამართლის გამოძიება, მათ შორის, გამოძიება ყოფილი მაღალჩინოსნების წინააღმდეგ. ახლად ფორმირებულმა მთავრობამ ეს პროცესი ოფიციალურად შერაცხა, როგორც „სამართლიანობის აღდგენა“ და სახალხოდ განაცხადა, რომ წარსულში ჩადენილი დანაშაულების გამოძიება მისი ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტი იქნებოდა და რომ ყოფილი მაღალჩინოსნები არ უნდა დარჩენილიყვნენ დაუსჯელნი წარსულში ჩადენილი დარღვევებისთვის. გამჭვირვალობის უზრუნველყოფისა და საერთაშორისო გამოცდილებით სარგებლობის მიზნით, საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ დაუშვა ზოგიერთი პოლიტიკურად მგრძნობიარე და/ან კომპლექსური ხასიათის სისხლის სამართლის გამოძიების მონიტორინგი პროკურორთა საერთაშორისო საკონსულტაციო საბჭოს, ანუ იმ ორგანოს მიერ, რომელიც შეიქმნა 2014 წელს და შედგებოდა სისხლის სამართლის სამი მაღალკვალიფიციური უცხოელი სპეციალისტისგან. საბჭომ განიხილა საქმის ის მასალები, რომლებიც ეხებოდა გახმაურებულ საქმეებს და გენერალურ პროკურატურას ურჩია,  სისხლისსამართლებრივი დევნის პროცესი ეწარმოებინა სისხლის სამართლის სფეროში მოქმედი მართლმსაჯულების საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად (იქვე, § 261).

7. ორი ცალკე სისხლისსამართლებრივი საქმისწარმოება მომჩივნის წინააღმდეგ (რომელიც წარმოადგენს ორივე საჩივრის საგანს) იყო ზემოაღნიშნული „სამართლიანობის აღდგენის“ პროცესის ნაწილი. ორივე საქმისწარმოების დროს მომჩივანი გაასამართლეს და გამამტყუნებელი განაჩენი გამოუტანეს დაუსწრებლად, ვინაიდან ის უკრაინაში ცხოვრობდა 2021 წლის 29 სექტემბრამდე (იხ., ქვემოთ, პუნქტი 61), მან არჩია, არ გამოცხადებულიყო სასამართლოში და ცალსახად დაავალა მის მიერ არჩეულ ადვოკატს, წარმოედგინა მისი ინტერესები ეროვნული სასამართლოების წინაშე და თანხმობა განაცხადა მის დაუსწრებლად სასამართლო პროცესის ჩატარებაზე.

II.     სისხლის სამართლის საქმისწარმოება ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანების და სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ბრალდებაზე (საჩივარი N6232/20)

A.   2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტი

8. 2005 წლის 14 ივლისს, პარლამენტის წევრს, ვ.გ.-ს, თავის დაცვასთან და მძღოლთან ერთად თბილისის ქუჩაზე მანქანით გადაადგილებისას თავს დაესხა სრულად აღჭურვილი პირების ჯგუფი. როგორც სამმა დაზარალებულმა და ინციდენტის თვითმხილველებმა მოგვიანებით გაიხსენეს, თავდამსხმელებს სპეცრაზმის ფორმა ეცვათ და ხელში ავტომატური შაშხანები ეჭირათ. დაზარალებულებისა და მოწმეების მიერ გამოძიების დროს მიცემული შემდგომი ჩვენების მიხედვით, მას შემდეგ, რაც ვ.გ.-ის მანქანა შუქნიშანზე გაჩერდა, მის მანქანას მოულოდნელად წრე შემოარტყეს სხვა მანქანებმა, საიდანაც ექვსი შეიარაღებული მამაკაცი გადმოვიდა და დაიწყო ვ.გ.-ის მანქანის მინების ჩამტვრევა. თავდამსხმელებმა ვ.გ. და მისი მცველი აიძულეს იარაღის მუქარით გადმოსულიყვნენ მანქანიდან და დაუნდობლად ურტყამდნენ მათ თოფის კონდახებს. შედეგად ვ.გ.-მა მიიღო მძიმე, სიცოცხლისთვის სახიფათო დაზიანებები და სამუდამოდ დამახინჯდა. კერძოდ, (როგორც მოგვიანებით დადასტურდა სამედიცინო დასკვნებით) მას სახის თითქმის ყველა ძვალი ჰქონდა გატეხილი და სახესა და თავზე ღრმა და ღია ჭრილობები აღენიშნებოდა. თავდამსხმელებმა ვ.გ.-ს წაართვეს პირადი ნივთები, მათ შორის, მისი სამსახურებრივი ცეცხლსასროლი იარაღი.

9. იმავე დღეს დაიწყო სისხლის სამართლის გამოძიება 2005 წლის 14 ივლისს მომხდარ ინციდენტზე (რომელიც კლასიფიცირებულ იქნა, როგორც ყაჩაღობა). საგამოძიებო ორგანომ გამოჰკითხა რამდენიმე დამოუკიდებელი მოწმე (მათ შორის, მახლობლად მდებარე ავტოსამრეცხაოს თანამშრომლები და იმ საცხოვრებელი კორპუსების მაცხოვრებლები, რომლებიც გადაჰყურებდნენ დანაშაულის ადგილს და გამვლელები). ყველა მოწმემ დაადასტურა, რომ თავდამსხმელებს სპეცრაზმის ადვილად ამოსაცნობი ფორმა ეცვათ. საგამოძიებო ორგანოში გამოკითხვისას ვ.გ.-მა განაცხადა, რომ ინციდენტამდე რამდენიმე დღით ადრე მას ანონიმური სატელეფონო ზარი შემოუვიდა, რომლის დროსაც მას მოკვლით დაემუქრნენ. კერძოდ, ზარის განმახორციელებელმა უცნობმა მამაკაცმა ის გააფრთხილა, რომ მის წინააღმდეგ განხორციელდებოდა „ტერორისტული თავდასხმა“, თუ ის ბოდიშს არ მოიხდიდა ქვეყნის პრეზიდენტის (ანუ მომჩივნის) შეურაცხყოფისთვის გაზეთის სტატიაში, რომელიც გამოქვეყნდა 2005 წლის 29 ივნისს (იხ., ქვემოთ პუნქტი 18). ასევე, დაზარალებულმა გაიხსენა, რომ მისი ცემის დროს ერთ-ერთმა თავდამსხმელმა შემდეგი ფრაზა წარმოთქვა: „ამის შემდეგ ჩვენს პრეზიდენტზე ვეღარაფერს დაწერ!“ ვ.გ.-მა განუცხადა საგამოძიებო ორგანოს, რომ თავდასხმა, შესაბამისად, არ იყო შემთხვევითი ძარცვა და რომ არსებობდა ეჭვი, რომ ის შესაძლოა განხორციელებულიყო სამართალდამცავი ორგანოების მიერ, მომჩივნის ბრძანებით. ასევე, ვ.გ.-მა გამომძიებლებს განუცხადა, რომ 2005 წლის 14 ივლისის დილას მისმა მძღოლმა შენიშნა, რომ მის მანქანას, რომელიც აღჭურვილი იყო ბრონირებული ფანჯრებით, მოულოდნელად ტექნიკური პრობლემები შეექმნა სამუხრუჭე სისტემაში, რის გამოც იმ დღეს ვ.გ.-მა მანქანა მეუღლისგან ითხოვა.

10. 2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტზე გამოძიება შეწყდა 2005 წლის სექტემბერში (როგორც ვარაუდობენ) ისე, რომ საგამოძიებო ორგანოები არ ცდილობდნენ დაზარალებულთა და მოწმეთა ჩვენებების გადამოწმებას სპეცრაზმის შესაძლო მონაწილეობის შესახებ და იმის მიუხედავად, რომ ვ.გ.-მა ამ ინციდენტთან დაკავშირებით მომჩივნის მიმართ არაერთი ბრალდება წამოაყენა.

B.   გამოძიების განახლება 2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტზე

11. 2012 წლის 13 ნოემბერს, 2012 წლის ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნების შედეგად ქვეყანაში მთავრობის ცვლილების შემდეგ (იხ., ზემოთ, პუნქტი 5), გენერალურმა პროკურატურამ დაიწყო სისხლის სამართლის ახალი გამოძიება 2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტზე. შემდეგ, 2014 წლის ნოემბრამდე (იხ., ქვემოთ პუნქტი 20) გენერალურმა პროკურატურამ ჩაატარა მთელი რიგი საგამოძიებო ღონისძიებები. კერძოდ, მან დამატებით გამოჰკითხა ვ.გ., მისი მცველი და მძღოლი და ყველამ თავდასხმის გარემოებები გაიხსენა იმავე ტერმინებით, რაც გამოყენებულ იქნა 2005 წელს მიცემული ჩვენებებისას. დამატებით, მათ განაცხადეს, რომ ინციდენტის წინა დღეს, ანუ 2005 წლის 13 ივლისს, საპატრულო პოლიციამ გააჩერა და დაათვალიერა ვ.გ.-ის მანქანა, რომელიც აღჭურვილი იყო ბრონირებული შუშებით და გამოიკითხა მანქანის მფლობელის შესახებ, თუმცა შემოწმების მიზეზი არ უთქვამს.

12. გენერალურმა პროკურატურამ გამოიძახა ი.ო. (რომელიც თავდაცვის მინისტრის თანამდებობას იკავებდა 2005 წელს; იხილეთ, პუნქტი 68) დაკითხვაზე იმ საჯარო განცხადებებთან დაკავშირებით, რომელიც მან გააკეთა 2007 წელს, როდესაც მან ღიად დაადანაშაულა მომჩივანი ვ.გ.-ზე თავდასხმის ორგანიზებაში. ი.ო.-მა გენერალურ პროკურატურას განუცხადა, რომ მისი წინა საჯარო განცხადებები სიმართლე იყო. კერძოდ, ი.ო.-მა გაიმეორა ის ჩვენება, რომელიც მან მისცა იმის შესახებ, რომ 2005 წლის ივნისში ან ივლისში მომჩივანმა უშუალოდ და უშუალოდ მას დაავალა მოეწყო (სამინისტროს რესურსების გამოყენებით) ფიზიკური თავდასხმა ვ.გ.-ზე. ამ დავალების შესრულებაზე უარის თქმის შემდეგ, ი.ო.-მა მოგვიანებით შეიტყო, რომ დავალება გადაეცა (და საბოლოოდ შესრულდა მისი მითითებებით) მომჩივნის სხვა იმდროინდელ მინისტრს - ივანე მერაბიშვილს, მაშინდელ შინაგან საქმეთა მინისტრს (შემდგომში „ი.მ.“; მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმესთან დაკავშირებული დაწვრილებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ საქმე „მერაბიშვილი“, ციტირებული ზემოთ, §§ 9-59).

13. გენერალურმა პროკურატურამ, ასევე, დაკითხა ნ.ბ. რომელიც 2005 წელს იკავებდა საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის თანამდებობას (იხ., ქვემოთ, პუნქტი 62). მოწმემ განაცხადა, რომ 2005 წლის 14 ივლისს მომხდარი ინციდენტის შემდეგ მას მიეცა შესაძლებლობა, პირადად გასაუბრებოდა მომჩივანს, რომელიც არ მალავდა თავის კმაყოფილებას იმით, რაც მოხდა ვ.გ.-თან დაკავშირებით. რაც შეეხება საგამოძიებო ორგანოს მიერ მისი გამოკითხვის სხვა დეტალებს, ნ.ბ.-მ გააკეთა იგივე განცხადება, რომელიც მან მოგვიანებით გაიმეორა სასამართლო პროცესის დროს (იხ., ქვემოთ პუნქტი 23).

14. ასევე, გენერალურმა პროკურატურამ გამოჰკითხა ლ.შ. რომელიც იყო შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური ოპერატიული დეპარტამენტის („სოდ“) საიდუმლო დაზვერვის განყოფილების უფროსი. მოწმემ დაადასტურა, რომ 2005 წლის 13 ივლისს იერარქიულად მისმა უშუალო ზემდგომმა - ე.კ.-მ, „სოდ“-ის უფროსმა - დაავალა მას ვ.გ.-ის სატელეფონო კომუნიკაციების ფარული მიყურადება და გადაადგილების მონიტორინგი, რადგან მოსალოდნელი იყო, რომ სამინისტროს სპეცრაზმის მიერ განხორციელდებოდა სპეცოპერაცია. ლ.შ.-ის ინფორმაციით, ე.კ.-მ მასთან ახსენა, რომ ოპერაცია ქვეყნის პრეზიდენტის უშუალო დავალებით იგეგმებოდა.

15. გენერალურმა პროკურატურამ დაკითხა ვ.ზ. რომელიც იყო სპეცრაზმის უფროსი იმ დროისთვის, როდესაც ადგილი ჰქონდა შესაბამის მოვლენებს. ვ.ზ.-მ განაცხადა, რომ ე.კ.-მ, „სოდ“-ის უფროსმა, 2005 წლის 13 ივლისს უბრძანა მას გამოეყო სპეცრაზმის მცირე ჯგუფი კრიმინალური პოლიციის ოპერაციისთვის, რომლის ზუსტი მიზანი იმ დროისთვის მას არ გაუმხილა. ეს ჯგუფი, მისი შექმნის შემდეგ დაექვემდებარა გ.ს.-ს, „სოდ“-ის კიდევ ერთ მაღალჩინოსანს. ასევე, ვ.ზ.-მ გენერალურ პროკურატურას განუცხადა, რომ 2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტიდან დაახლოებით ორი კვირის შემდეგ იგი, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვა მაღალჩინოსნებთან ერთად, დაესწრო შეხვედრას მაშინდელ შინაგან საქმეთა მინისტრთან (ი.მ.) და საქართველოს პრეზიდენტთან. იმ შეხვედრის დროს მომჩივანთან არაოფიციალური საუბრისას ი.მ.-მა შეაქო ვ.ზ.-ი იმისათვის, რომ მან ვ.გ.-ის წინააღმდეგ ოპერაცია წარმატებით ჩაატარა.

16. გენერალურმა პროკურატურამ ასევე დაადგინა და დაკითხა სპეცრაზმის ექვსი თანამშრომელი, რომლებიც მონაწილეობდნენ ვ.გ.-ზე თავდასხმაში. თანამშრომლებმა დაადასტურეს თავდასხმის ყველა ის დეტალი, რომელიც ადრე დაზარალებულებმა აღნიშნეს (იხ., ზემოთ, პუნქტები 8 და 9). მათ დაამატეს, რომ ისინი შეცდომაში შეიყვანა გ.ს.-მ (ჯგუფის პასუხისმგებელი თანამშრომელი - იხილეთ, ზემოთ, პუნქტი 15) მსხვერპლის ნამდვილ ვინაობასთან დაკავშირებით. მათ მაშინ არ იცოდნენ, რომ ვ.გ. იყო პარლამენტის წევრი. პირიქით, გ.ს.-მ უთხრა მათ, რომ უნდა განეიარაღებინათ და ფიზიკური შეურაცხყოფა მიეყენებინათ „ძალიან სახიფათო დამნაშავისთვის“ და დაესაჯათ იგი „ერის მტრობისა და მოღალატეობისთვის“. გ.ს.-მ მათგან დამატებით მოითხოვა ვ.გ.-ის ჩხრეკა და მისი პირადი ნივთების ჩამორთმევა, რადგან ამ უკანასკნელს ბრალი ედებოდა „სახელმწიფო საიდუმლოებასთან დაკავშირებული საიდუმლო გრიფის მქონე დოკუმენტების“ გადატანაში. ასევე, ჩვენების დროს ექვსმა თანამშრომელმა განაცხადა, რომ 2005 წლის 14 ივლისს, ინციდენტიდან რამდენიმე დღის შემდეგ, „სოდ“-ის უფროსი ე.კ.-ა პირადად შეხვდა თითოეულ მათგანს და ჯილდოს სახით გადასცა 500 აშშ დოლარი ოპერაციის წარმატებით ჩატარებისთვის. ასევე, მათ სთხოვეს, არავისთან ელაპარაკათ მომხდარის შესახებ.

17. 2014 წლის აპრილიდან ნოემბრამდე გენერალური პროკურატურა ცდილობდა გაერკვია გ.ს.-სა და ე.კ.-ს ადგილსამყოფელი მათი დაკითხვაზე დაბარების მიზნით, შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვა დაკითხული თანამშრომლების მიერ მოწოდებულ ინფორმაციასთან დაკავშირებით (იხ., ზემოთ, პუნქტები 15 და 16), მაგრამ იმ დროისთვის ორივე უკვე გაქცეული იყო ქვეყნიდან.

18. ასევე, გენერალურმა პროკურატურამ დაადგინა, რომ პრესის სტატიას, რომელსაც, ვ.გ.-ის თქმით, შესაძლოა გამოეწვია მომჩივნის სახელით ზემოაღწერილი ძალადობრივი ანგარიშსწორება (იხ., ზემოთ, პუნქტი 9), მიეცა 2005 წლის 29 ივნისს გაზეთ „რეზონანსში“ გამოქვეყნებული ინტერვიუს ფორმა. ამ ინტერვიუში ვ.გ.-მა თავდაპირველად განაცხადა, რომ საქართველოს პრეზიდენტმა მოიპარა ვ.გ.-ის ზოგიერთი ქონება, შემდეგ კი არაერთი შეურაცხმყოფელი განცხადება გააკეთა პრეზიდენტის მეუღლის პირად ცხოვრებასთან დაკავშირებით.

19. გამოძიების დასრულებამდე და გადაწყვეტილების მიღებამდე იმის შესახებ, შეიძლებოდა თუ არა მომჩივნის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა, გენერალურმა პროკურატურამ მოითხოვა მოსაზრება პროკურორთა საერთაშორისო საკონსულტაციო საბჭოსგან (იხ., ზემოთ, პუნქტი 5). საბჭომ, საქმის ყველა მასალის შესწავლის შემდეგ, 2014 წლის 23 მარტს გამოსცა დასკვნა, რომელშიც მოცემული იყო შემდეგი:

„გვჯერა, რომ არსებული მასალა იურიდიულად და ფაქტობრივად საკმარისია [მომჩივნის], ი[.]მ[.]-ის, ე[.]კ[.]-ს და გ[.]ს[.]-ის სისხლის სამართლებრივი დევნისთვის 2005 წლის 14 ივლისს ვ[.]გ[.]-ზე განხორციელებულ ფიზიკურ შეურაცხყოფასთან დაკავშირებული სხვადასხვა დანაშაულისთვის. გვჯერა, რომ თქვენ უნდა გააგრძელოთ გამოძიება და გადახვიდეთ სასამართლო პროცესზე, სადაც ყველა დანარჩენი საკითხი მოგვარდება შეჯიბრებითობის პრინციპზე დაფუძნებული პროცესის საფუძველზე“.
 

20. 2014 წლის 10 ნოემბერს გენერალურმა პროკურატურამ მომჩივანს ბრალი წაუყენა ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანებაში თანამონაწილეობისა (სისხლის სამართლის კოდექსის 117-ე მუხლის მე-5 ნაწილის (ე) ქვეპუნქტი) და სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტებისთვის (ამავე კოდექსის 333-ე მუხლის მე-3 პუნქტის (ბ) ქვეპუნქტი), ძალადობის გამოყენებით. მას ბრალი ედებოდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მაღალჩინოსნების დახმარებით ვ.გ.-ზე თავდასხმის ორგანიზებაში, როგორც შურისძიება ამ უკანასკნელის მიერ გაკეთებულ საჯარო განცხადებებზე, რომლის დროსაც ის შეურაცხმყოფელი სიტყვებით მოიხსენიებდა მომჩივანსა და მის მეუღლეს. ასევე, 2014 წლის 11 ნოემბრის სისხლის სამართლის ცალკე საქმისწარმოების დროს ანალოგიური ბრალდება წაუყენეს ი.მ.-ს, ე.კ.-ს და გ.ს.-ს, ასევე სპეცრაზმის ექვს თანამშრომელს.

C.   მომჩივნის სასამართლო პროცესი და მისი მსჯავრდება 2018 წლის 28 ივნისს

21. 2018 წლის 28 ივნისს თბილისის საქალაქო სასამართლომ, სასამართლო პროცესის ჩატარების შემდეგ, რომლის დროსაც მომჩივნის ადვოკატის თანდასწრებით ყველა შესაბამის მოწმეს მოუსმინეს და განიხილეს სხვა მტკიცებულებები, მომჩივანს დაუსწრებლად დასდო მსჯავრი იმ დანაშაულებში, რომლებშიც მას ბრალი ჰქონდა წაყენებული.

22. სასამართლო პროცესის დროს – მომჩივნის ადვოკატის პასუხად, რომელმაც გააპროტესტა ნ.ბ.-ის ჩვენებების სანდოობა იმ ფაქტის საფუძველზე, რომ იგი იყო მისი დაცვის ქვეშ მყოფი პირის პოლიტიკური ოპონენტი – ნ.ბ.-მ განაცხადა შემდეგი:

„დიახ, შეიძლება ითქვას, რომ [მომჩივნის] პოლიტიკური ოპონენტი ვარ. თუმცა, გარწმუნებთ... რომ მე სრულად პასუხისმგებელი ვარ თითოეულ სიტყვაზე [ჩემს ჩვენებაში]. მოცემულ შემთხვევაში, მე აბსოლუტურად ობიექტური ვარ იმაში, რასაც ჩემს ჩვენებაში ვაცხადებ, რადგან ის, რაც ახლა სასწორზე დგას, არ არის ჩემი პირადი აზრი პოლიტიკურ მოვლენებზე. ... ჩვენ აქ განვიხილავთ სისხლის სამართლის საქმის ფაქტებს, მე დავდე ფიცი და ვთქვი სიმართლე... და მე არ ვცვლი ჩემს ჩვენებას“.

23. როგორც სასამართლო პროცესის საოქმო ჩანაწერიდან ჩანს, ნ.ბ.-მ საქალაქო სასამართლოს წინაშე განაცხადა, რომ ვ.გ.-ზე თავდასხმისთანავე მან ის საავადმყოფოში მოინახულა. მძიმედ დაშავებულმა დაზარალებულმა მას განუცხადა მომჩივანთან მისი პირადი უთანხმოების შესახებ და დასძინა, რომ მას ეჭვი არ ეპარებოდა, რომ ეს უკანასკნელი იდგა მასზე თავდასხმის უკან. გარდა ამისა, ნ.ბ.-მ გაიხსენა, რომ საავადმყოფოში დაზარალებულის მონახულებისთანავე იგი წავიდა მომჩივანთან და ჰკითხა მას, მართალი იყო თუ არა მსხვერპლი თავის ვარაუდებში, რომ თავდასხმაში მომჩივანი იყო ჩარეული, რაზეც მომჩივანმა (როგორც ნ.ბ.-მ განუცხადა სასამართლოს) უპასუხა: „რატომ? განა ის [ვ.გ.] არ იმსახურებს მაგარ ცემას?“ შემდეგ ცხარე საუბარი გაიმართა მომჩივანსა და ნ.ბ.-ს შორის, ამ უკანასკნელმა უსაყვედურა პირველს მისი „პირადი ვენდეტის“ განსახორციელებლად სახელმწიფო რესურსების გამოყენების გამო. ეს საუბარი, ნ.ბ.-ის მიერ მოვლენების აღწერაზე დაყრდნობით, დასრულდა იმით, რომ მომჩივანი ცდილობდა მის დამშვიდებას და „აღუთქვა, რომ მომავალში ძალადობრივ მეთოდებს არ გამოიყენებდა“. ასევე, ნ.ბ.-მ დაამატა, რომ ინციდენტის შემდეგ მომჩივანმა სთხოვა ნ.ბ.-ს, წამოეწყო ვ.გ.-თვის პარლამენტის წევრობის სტატუსის შეჩერების პროცედურა. მომჩივნის ადვოკატის შედავებაზე პასუხად მან ასევე განაცხადა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ შესაძლებელი იყო სხვა მაღალჩინოსნების მიერ მსხვერპლზე თავდასხმის მოწყობა მომჩივნის უშუალო ბრძანების გარეშე, მან იცოდა - იკავებდა რა უმაღლეს სახელმწიფო თანამდებობებს ქვეყანაში - „ყველაფერი ძალიან კარგად, თუ როგორ გვარდებოდა საქმეები“ და დასძინა, რომ დარწმუნებული იყო, მომჩივნის პირდაპირი ბრძანების გარეშე ვერავინ (თუნდაც შინაგან საქმეთა მინისტრი) გაბედავდა პარლამენტის წევრზე თავდასხმას.

24. ანალოგიურად, როდესაც სასამართლო პროცესზე ი.ო. დაკითხა მომჩივნის ადვოკატმა იმის თაობაზე, შეიძლება თუ არა მისი წინა მადანაშაულებელი ჩვენებები (იხ., ზემოთ, პუნქტი 12) განპირობებული ყოფილიყო მომჩივნის მიმართ მისი პირადი მტრობით, ი.ო.-მა ფიცის დადებით უპასუხა: „მე ვერ ჩავიდენდი სისხლის სამართლის დანაშაულს ცრუ ჩვენების მიცემის სახით“ და რომ მისი ყველა ჩვენება იყო ჭეშმარიტი და ზუსტი. იმ ფაქტის კიდევ უფრო ხაზგასმის მიზნით, რომ მომჩივნის წინააღმდეგ მისი ჩვენება სანდო იყო, ი.ო.-მა ასევე გაიხსენა, რომ ვ.გ.-ის „დასჯასთან“ (იხ., ქვემოთ, პუნქტი 25) დაკავშირებით პირველად მან მომჩივნისგან სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენის ბრძანება მიიღო 2007 წელს (იხ., ქვემოთ, პუნქტი 69), როდესაც მომჩივანი ჯერ კიდევ ქვეყნის პრეზიდენტი და მმართველი ხელისუფლების ლიდერი იყო.

25. როგორც სასამართლო პროცესის საოქმო ჩანაწერიდან ჩანს, ი.ო.-მა საქალაქო სასამართლოში კიდევ ერთხელ გაიმეორა ის განცხადებები, რომლებიც მან გამოძიების ეტაპზე მიცემული ჩვენების დროს განაცხადა. ანუ, მან კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ 2005 წლის 29 ივნისს, ვ.გ.-ის ინტერვიუს გაზეთში გამოქვეყნებიდან მალევე, მომჩივანმა ცალსახად უბრძანა მას (ვ.გ.-ის „სამაგალითო დასჯა“ იმ შეურაცხყოფისთვის, რაც მან მომჩივნის მეუღლეს მიაყენა. თუმცა, ი.ო.-მა უარი თქვა ამ ბრძანების შესრულებაზე. ი.ო.-ის და მომჩივნის მორიგი შეხვედრისას, რომელიც ინციდენტიდან მალევე, 2005 წლის 14 ივლისის შედგა, ამ უკანასკნელმა დამცინავად უთხრა პირველს ინციდენტთან დაკავშირებით: „ის, რის გაკეთებაც თქვენ ვერ შეძელით, ბრწყინვალედ შეასრულა [ი.მ.-მა], მაშინდელმა შინაგან საქმეთა მინისტრმა)“.

26. როგორც სასამართლო პროცესის საოქმო ჩანაწერიდან ჩანს, საქალაქო სასამართლოში გაიმართა ვ.გ.-ის, მისი მძღოლისა და დაცვის წევრის მოსმენა, რომლებიც მასთან ერთად იყვნენ 2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტის დროს. მათ ისე აღწერეს თავდასხმა და ისეთივე დეტალები წარმოადგინეს, როგორც გამოძიების ეტაპზე (იხ., ზემოთ, პუნქტი 11).

27. ასევე, სასამართლოში ჩატარდა „სოდ“-ის საიდუმლო დაზვერვის განყოფილების რვა ყოფილი თანამშრომლის, მათ შორის, ლ.შ.-ის, მისი უფროსი ოფიცრის მოსმენა და ყველამ აღიარა, რომ მათ მიიღეს პირდაპირი ბრძანება ე.კ.-გან, „სოდ“-ის ყოფილი უფროსისგან, რომ თვალყური ედევნებინათ ვ.გ.-ის ყოველდღიური გადაადგილებისთვის და მიეყურადებინათ მობილური ტელეფონით საუბრებისთვის, რაც იყო 2005 წლის ივლისში ამ უკანასკნელზე თავდასხმის მოსამზადებელი ეტაპი. იმავე თანამშრომლებმა დაადასტურეს, რომ ამ მოსამზადებელი ეტაპის ფარგლებში, მათ მოშალეს მომჩივნის ჯავშნიანი ფანჯრების მქონე მანქანის სამუხრუჭე სისტემა, რათა მას დაეწყო ფიქრი ნაკლებად უსაფრთხო მანქანის გამოყენებასთან დაკავშირებით, რომ მომავალ სპეცოპერაციას მეტი წარმატების შანსი ჰქონოდა. როგორც ლ.შ.-მ პირველი ინსტანციის სასამართლოს წინაშე კიდევ ერთხელ გაიმეორა, ე.კ.-მ მას უთხრა, რომ ოპერაცია ვ.გ.-ის წინააღმდეგ იგეგმებოდა მომჩივნის ბრძანებით (იხ., ზემოთ, პუნქტი 14).

28. ასევე, პირველი ინსტანციის სასამართლომ მოუსმინა შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეცრაზმის ექვს თანამშრომელს, რომლებიც მონაწილეობდნენ ვ.გ.-ზე თავდასხმაში. თანამშრომლებმა დაადასტურეს თავდასხმის ყველა დეტალი, რომელიც მათ ადრე გამოძიების ეტაპზე ჩვენების მიცემისას აღნიშნეს (იხ., ზემოთ, პუნქტი 16).

29. ასევე, პირველი ინსტანციის სასამართლოში გაიმართა ვ.ზ.-ის მოსმენა, რომელიც განსახილველი მოვლენების დროს იყო სპეცრაზმის უფროსი; მან გაიმეორა ყველა ის განცხადება, რაც მან ადრე გააკეთა გამოძიების ეტაპზე ჩვენების მიცემის დროს. სხვა დეტალებთან ერთად, ვ.ზ.-მ საქალაქო სასამართლოს წინაშე გაიმეორა, რომ მას ჰქონდა შესაძლებლობა მცირე ხნით შეხვედროდა ი.მ.-ს (იმდროინდელ შინაგან საქმეთა მინისტრს) და მომჩივანს 2005 წლის ივლისის ბოლოს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გამართულ ოფიციალურ ღონისძიებაზე. ამ შეხვედრის დროს მინისტრმა მომჩივნის თანდასწრებით შეაქო ვ.ზ.-ი შემდეგი სიტყვებით: „ხომ ხედავ, ვ.ზ. ნამდვილი პროფესიონალია ... ეს ის კაცია, ვისაც უნდა მივულოცო, როგორ მოგვარდა [ვ.გ.-ის] საკითხი“. ვ.ზ.-ის თქმით, მომჩივანს არ გაჰკვირვებია ის რეპლიკა, რაც მან გაიგონა, პირიქით, თბილად გადაუხადა მადლობა ვ.ზ.-ს მისთვის დაკისრებული დავალების შესრულებისთვის.

30. საქალაქო სასამართლომ მხარეთა წარმომადგენლების თანდასწრებით განიხილა ასევე მობილური ტელეფონის ოპერატორებისგან მიღებული შესაბამისი მონაცემები, რომლებმაც – თბილისში მობილურ ტელეფონების შესაბამის ანტენებს შორის ტრაფიკის ანალიზის მიხედვით – აჩვენა, რომ მთელი რიგი ზარები განხორციელდა მომჩივანს, შინაგან საქმეთა მინისტრს (ი.მ.), „სოდ“-ის უფროსს (ე.კ.) და სპეცრაზმის უფროსს (ვ.ზ.) შორის, 2005 წლის 14 ივლისის ინციდენტამდე ცოტა ხნით ადრე და მის შემდეგ.

31. 2018 წლის 28 ივნისის გამამტყუნებელ გადაწყვეტილებაში თბილისის საქალაქო სასამართლომ მომჩივნის მიერ ნ.ბ.-ისა და ი.ო.-ის მიერ მიცემული ჩვენებების საიმედოობასთან დაკავშირებული შედავების პასუხად განაცხადა: „ის ფაქტი, რომ ორივე მოწმე არის მომჩივნის პოლიტიკური ოპონენტი, ავტომატურად არ ნიშნავს იმას, რომ მათ მიერ სისხლის სამართლის საქმეში მიცემული ჩვენებები არ შეესაბამება სიმართლეს“. სასამართლომ განაცხადა, რომ მან შეაფასა ორი მოწმის ჩვენება საქმის მასალებში არსებულ სხვა მტკიცებულებებთან ერთად, კერძოდ, ყველა სხვა მოწმის ჩვენებებთან და მობილური ტელეფონის ოპერატორებისგან მოპოვებულ მონაცემებთან ერთად, და, რომ „ეს იყო ყველა იმ მტკიცებულების მთლიანობა, რომელიც გონივრულ ეჭვის მიღმა ამტკიცებდა მომჩივნის ბრალეულობას ვ.გ.-ზე თავდასხმის ორგანიზებაში“. კონკრეტულად, საქალაქო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მომჩივნის არგუმენტი იმის შესახებ, რომ მხოლოდ ორმა მოწმემ (ი.ო. და ნ.ბ.) დაადანაშაულა იგი დანაშაულში უშუალო მონაწილეობაში, ფაქტობრივად არასწორი იყო, რადგან ვ.ზ.-ის მიერ მიცემული შესაბამისი ჩვენებები წარმოადგენდა ბრალეულობის დამადასტურებელ პირდაპირ მტკიცებულებებს.

32. მომჩივნის ადვოკატმა გაასაჩივრა მომჩივნის მსჯავრდება იმ მოტივით, რომ იგი ძირითადად ეფუძნებოდა ი.ო.-ისა და ნ.ბ.-ის ირიბ ჩვენებებს და რომ არ იყო სარწმუნო, რადგან ორ მოწმესა და მომჩივანს შორის პოლიტიკური დაპირისპირება წლების განმავლობაში არსებობდა.

33. ეროვნულ დონეზე სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილება, რომლითაც არ დაკმაყოფილდა მომჩივნის საჩივარი, უცვლელი დარჩა მისი მსჯავრდება და მიესაჯა 6 წლით თავისუფლების აღკვეთა (საჯარო სამსახურში დასაქმების დამატებითი ორწლიანი აკრძალვით), გამოიტანა უზენაესმა სასამართლომ 2019 წლის 31 ივლისს გამართულ დახურულ სხდომაზე (გადაეცა მომჩივნის ადვოკატს 2019 წლის 6 აგვისტოს).

34. უზენაესმა სასამართლომ თავის გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ, სხვებთან ერთად, „წარსულში არსებული პოლიტიკური მეტოქეობა მომჩივანსა და მოწმეებს, ნ.ბ.-სა და ი.ო.-ს შორის, თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ამ მოწმეთა ჩვენებები მიუღებელია იმის გამო, რომ ისინი ნაკლებად სანდოა; პირიქით, ეს ჩვენებები უნდა შეფასებულიყო ყველა სხვა არსებულ მტკიცებულებასთან ერთობლიობაში“. ასევე, სასამართლომ აღნიშნა, რომ „სწორედ ასეთმა ერთობლივმა შეფასებამ აიძულა ქვედა ინსტანციის სასამართლო, მხარი დაეჭირა ორი მოწმის ჩვენების სანდოობისთვის“. რაც შეეხება მომჩივნის მონაწილეობას ვ.გ.-ზე თავდასხმაში, უზენაესმა სასამართლომ ჩათვალა, რომ არ იყო საჭირო იმის დემონსტრირება, რომ მომჩივანი მონაწილეობდა „განსახილველი დანაშაულის ყოველი ნაბიჯის“ დაგეგმვაში. საკმარისი იყო იმის დემონსტრირება (რომლის დემონსტრირება ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ მართლაც მოხდა), რომ მსხვერპლზე თავდასხმა განხორციელდა სახელმწიფო მუშაკების მიერ, რომლებიც ქვეყნის პრეზიდენტის ბრძანებას ასრულებდნენ.

III.  სისხლის სამართლის საქმისწარმოება სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების ბრალდებაზე (სარჩელი N22394/20)

A.   ზოგადი ინფორმაცია

35. როგორც სასამართლომ აღნიშნა თავის გადაწყვეტილებაში საქმეზე „ენუქიძე და გირგვლიანი საქართველოს წინააღმდეგ“ (N25091/07, §§ 15‑193, 2011 წლის 26 აპრილი), 2006 წლის 28 იანვარს, ღამის დაახლოებით 1 საათზე, ახალგაზრდა მამაკაცი სანდრო გირგვლიანი მეგობარ მამაკაც ლ.ბ.-თან ერთად თბილისის კაფეში წავიდა იმ ქალბატონის სანახავად, რომლის კეთილგანწყობის მოპოვებასაც ის იმ დროს ცდილობდა. იმ დროს ის ქალბატონი იჯდა მაგიდასთან შინაგან საქმეთა სამინისტროს რამდენიმე მაღალჩინოსანთან ერთად, რომელთა შორის იყო შინაგან საქმეთა მინისტრის მეუღლე („მინისტრის მეუღლე“). სანდრო გირგვლიანი თავის მეგობარ ქალბატონს დაელაპარაკა; ლაპარაკის დროს მან უკმაყოფილება გამოთქვა მისი უცნობი მამაკაცების გარემოცვაში ნახვის გამო და მინისტრის მეუღლის მიმართ გამოიყენა უპატივცემულობის გამომხატველი სიტყვები. ლ.ბ.-ის თქმით, რომელიც ქვემოთ აღწერილ თავდასხმას ცოცხალი გადაურჩა, მას შემდეგ, რაც მან და სანდრო გირგვლიანმა და ლ.ბ.-მ კაფე დატოვეს, ისინი იარაღის მუქარით უცნობმა მამაკაცებმა მანქანაში ჩასვეს და თბილისის გარეთ არსებულ სასაფლაოზე წაიყვანეს; იქ ამ ორ ახალგაზრდას ტანსაცმელი გახადა და სასტიკად სცემა (ცალკე და ერთმანეთისგან მოშორებით) რამდენიმე დაუდგენელმა პირმა, რომლებმაც საბოლოოდ ადგილი დატოვეს. ლ.ბ-მ რაღაც მომენტში ადგომა მოახერხა და როდესაც მეგობარი ვერსად დაინახა ის ბენზინგასამართი სადგურისკენ გაემართა, საიდანაც პოლიცია გამოიძახა. 2006 წლის 28 იანვარს, ღამის დაახლოებით 3 საათზე, სანდრო გირგვლიანის ცხედარი წელიდან ზემოთ შიშველი და დაფარული მრავალი ჭრილობითა და დაზიანებებით, მათ შორის, ყელის არეში დანით მიყენებული თორმეტი ჭრილობით (ძირითადად ღრმა ჭრილობით) იპოვეს თოვლში, ტყეში, სასაფლაოს მახლობლად (შემდგომში „გირგვლიანის მკვლელობის საქმე“).

36. გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე სისხლის სამართლის გამოძიება შინაგან საქმეთა სამინისტრომ 2006 წლის 28 იანვარს დაიწყო, რის შემდეგაც სამინისტროს გამომძიებლებმა ოპერატიულად ჩაატარეს არაერთი მნიშვნელოვანი საგამოძიებო ღონისძიება. 2006 წლის მარტში, საქმის სამინისტროსთვის ჩამორთმევისა და თბილისის საქალაქო პროკურატურისთვის გადაცემის შემდეგ, შინაგან საქმეთა სამინისტროს კონსტიტუციური უსაფრთხოების დეპარტამენტის („კუდ“) ოთხი უფროსი რანგის თანამშრომელი: გ.ა., ა.ა., ა.ღ. და მ.ბ. დააკავეს სანდრო გირგვლიანისა და ლ.ბ.-ის გატაცებისა და მათი ფიზიკური შეურაცხყოფის ბრალდებით. გამოძიებამ დაასკვნა, რომ ინციდენტის ღამეს, როდესაც ოთხი ეჭვმიტანილი კაფეში შედიოდა იქ მყოფი თავიანთი კოლეგების სანახავად სამინისტროდან, ისინი წააწყდნენ სანდრო გირგვლიანს, რომელიც ტოვებდა კაფეს და ლანძღავდა მათ კოლეგებს; შურისძიების მიზნით მათ გაიტაცეს და სცემეს სანდრო გირგვლიანი და ლ.ბ.-ი. 2006 წლის 6 ივლისს „კუდ“-ის ოთხ თანამშრომელს დასდეს მსჯავრი წინასწარ განზრახულ უკანონო დაპატიმრებაში, როდესაც ადგილი ჰქონდა სიცოცხლისათვის საშიშ ძალადობას და სხეულის განზრახ დაზიანებას, რამაც გამოიწვია სიკვდილი და სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება. მათი მსჯავრდება უცვლელად დატოვა თბილისის სააპელაციო სასამართლომ და საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ 2006 წლის 11 დეკემბერს და, შესაბამისად, 2007 წლის 27 ივლისს (მცირე ცვლილებებით სისხლის სამართლის ბრალდების სამართლებრივ კლასიფიკაციასთან დაკავშირებით) მიღებული გადაწყვეტილებებით; ოთხ მსჯავრდებულ თანამშრომელს მიესაჯა ექვსნახევრიდან შვიდნახევარ წლამდე თავისუფლების აღკვეთა (დაწვრილებითი ინფორმაციისთვის სისხლის სამართლის გამოძიების და სასამართლო განხილვის სხვადასხვა ეტაპთან დაკავშირებით, იხილეთ საქმე „ენუქიძე და გირგვლიანი“, ციტირებული ზემოთ, §§ 23-193).

37. 2008 წლის 24 ნოემბერს მომჩივანმა, რომელიც იმ დროს საქართველოს პრეზიდენტი იყო, გადაწყვიტა გ.ა.-ის, ა.ა.-ის, ა.ღ.-ისა და მ.ბ.-ის მიმართ გამოეყენებინა პრეზიდენტის შეწყალება და მათ სასჯელი გაუნახევრა. იმის გამო, რომ პრეზიდენტის შეწყალების საფუძველზე „კუდ“-ის ყოფილ თანამშრომლებსაც ჰქონდათ პირობით გათავისუფლების უფლება, ოთხმა მამაკაცმა განცხადება შეიტანა შესაბამის ორგანოში, იუსტიციის სამინისტროს საპატიმრო დაწესებულებების განყოფილებაში („ციხის ადმინისტრაცია“) მათი გათავისუფლების მოთხოვნით. ციხის ადმინისტრაციის მიერ გაცემული ერთსულოვანი დასკვნის საფუძველზე, რომელშიც ეს ოთხი მამაკაცი შეაქეს ციხეში სანიმუშო ქცევისთვის და სადაც მათ მიერ ჩადენილი დანაშაული აღწერილი იყო შემდეგი სიტყვებით: „ურთიერთშელაპარაკების ნიადაგზე ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენეს მოქალაქეებს”, თბილისის საქალაქო სასამართლომ 2009 წლის 5 სექტემბერს გამოიტანა გადაწყვეტილება ოთხი მსჯავრდებულის სპეციალური ნებართვით გათავისუფლების შესახებ (იქვე, §§ 204‑205).

38. 2011 წლის 26 აპრილის გადაწყვეტილებაში სასამართლომ დაადგინა კონვენციის მე-2 მუხლის პროცედურული ნაწილის დარღვევა სანდრო გირგვლიანის მშობლების მიერ აღძრულ გირგვლიანის მკვლელობის საქმეში, რომლებიც ეროვნულ ორგანოებს ადანაშაულებდნენ სისხლის სამართლის გამოძიების არაეფექტურად წარმართვაში. ამრიგად, დეტალურად შეაფასა რა გამოძიების სხვადასხვა ეტაპი, სასამართლო პროცესი, ასევე „კუდ“-ის ოთხი მსჯავრდებული თანამშრომლის სასჯელის ადეკვატურობა, სასამართლომ დაადგინა, რომ გამოძიებას აშკარად აკლდა საჭირო დამოუკიდებლობა, მიუკერძოებლობა, ობიექტურობა და საფუძვლიანობა (იქვე, §§ 244-78). კონკრეტულად, სასჯელის ადეკვატურობასა და იმასთან დაკავშირებით, თუ რა როლი იქონია მომჩივნის მიერ პრეზიდენტის შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენებამ, სასამართლომ განაცხადა შემდეგი:
 

„273. ნებისმიერ შემთხვევაში მთავარ პრობლემას არა მხოლოდ პირველად შეფარდებული სასჯელი, არამედ მისი შემდგომი აღსრულება წარმოადგენს. სასამართლო აღშფოთებულია იმ ფაქტით, რომ 2008 წლის 24 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტმა მიზანშეწონილად ჩათვალა შეეწყალებინა ასეთი მძიმე დანაშაულის ჩამდენი სახელმწიფო მუშაკები და სასჯელი გაუნახევრა. მოგვიანებით კი, თითქოსდა ამგვარი რბილი ზომის არასაკმარისობის გამო, 2009 წლის 5 სექტემბერს ციხის ადმინისტრაციამ შესაბამის ადგილობრივ სასამართლოს ამ მსჯავრდებულების პირობით გათავისუფლების რეკომენდაცია მისცა. ...

274. თუმცა სასამართლო თვლის, რომ კონვენციის მე-2 მუხლის ფარგლებში ჩადენილი დანაშაულისათვის სახელმწიფო მუშაკების, განსაკუთრებით კი სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლებისათვის ამნისტიის ან შეწყალების გამოცემა ნამდვილად არ ემსახურება ადეკვატური დასჯის მიზნებს.... ამის საწინააღმდეგოდ სასამართლო სიცოცხლისთვის საშიში დანაშაულისათვის სახელმწიფოებისგან უფრო მეტი სიმკაცრის გამოხატვას ელის საკუთარი სამართალდამცავი სტრუქტურების წარმომადგენლების დასჯის დროს, ვიდრე სხვა დამნაშავეების მიმართ, ვინაიდან ამ შემთხვევაში სასწორზე არამხოლოდ დამნაშავის ინდივიდუალური სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა დევს, არამედ სახელმწიფოს ვალდებულება აღმოფხვრას დაუსჯელობის შეგრძნება, რომელიც დამნაშავეებს შესაძლოა სამართალდამცავ სტრუქტურებში მუშაობის გამო ჰქონდეთ....

275. აღნიშნულიდან გამომდინარე სასამართლო ასკვნის, რომ ადგილობრივი სასამართლოების მიერ მსჯავრდებულებისათვის თავდაპირველად დაკისრებული სასჯელი და მისი შემდგომი აღსრულება ადგილობრივი ორგანოების მიერ არ წარმოადგენდა ადეკვატურ სასჯელს ჩადენილი დანაშაულისათვის. ....

276. საქმის გარემოებები სასამართლოს იმ დასკვნის გაკეთების საშუალებას აძლევს, რომ ადგილობრივ ორგანოებს გამოძიების ჩატარების დროს გულწრფელობა აკლდა. გარდა იმისა, რომ ზოგიერთი ამ ორგანოს წარუმატებლობა ცალკე საკმარისი არ იქნებოდა გამოძიების არაადეკვატურობის დასადგენად, მათი ერთობლიობა და ჯამური ეფექტი ამ თვალსაზრისით საკმარისზე მეტია. სასამართლო გაოცებულია სახელმწიფო ხელისუფლების სხვადასხვა განშტოებების – შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოძიების თავდაპირველი წარუმატებლობიდან გამომდინარე, სასჯელაღსრულების დეპარტამენტის მიერ მსჯავრდებულების იმავე საკანში არაკანონიერად განთავსებით, ადგილობრივი სასამართლოების მიერ პროცესების არასწორად წარმართვითა და მსჯავრდებულების ადრე გამოშვებით, საქართველოს პრეზიდენტის მიერ მსჯავრდებულების მიმართ გაუმართლებელი სირბილის გამოჩენით – შეთანხმებულად მოქმედებით, რაც ამ მკვლელობის საქმეზე მართლმსაჯულების განხორციელების ხელის შეშლისაკენაა მიმართული.“
 

B.   განმეორებითი გამოძიება გირგვლიანის მკვლელობის საქმესა და მომჩივნის საბრალდებო დასკვნასთან დაკავშირებით

39. 2012 წლის 26 ნოემბერს მოპასუხე სახელმწიფომ სასამართლოს მიერ 2011 წლის 26 აპრილს გამოტანილ განჩინებაში საქმეზე „ენუქიძე და გირგვლიანი“ (ციტირებული ზემოთ) აღმოჩენილი დარღვევის აღმოფხვრისთვის გენერალურ პროკურატურას დაავალა გირგვლიანის მკვლელობის საქმესთან დაკავშირებული გარემოებების განმეორებითი გამოძიება.

40. 2012 წლის 26 და 28 ნოემბერს გენერალური პროკურატურის მიერ დაკითხვისას „კუდ“-ის ზემოხსენებულმა ოთხმა ყოფილმა თანამშრომელმა (იხ., ზემოთ, პუნქტი 36), რომლებიც იმ დროისთვის უკვე განთავისუფლებულები იყვნენ ციხიდან (იხ., ზემოთ, პუნქტი 37), პირველად გაამჟღავნეს შემდეგი ფაქტები. მათ განაცხადეს, რომ 2006 წლის 21 იანვარს „კუდ“-ის მაშინდელი უფროსის, დ.ა.-გან მიიღეს ბრძანება მსხვერპლის გატაცებისა და „სამაგალითო დასჯის“ შესახებ. მას შემდეგ, რაც მკვლელობამ ქვეყანაში მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი პროტესტი გამოიწვია, დ.ა. შეხვდა გ.ა.-ს, ა.ა.-ს, ა.ღ.-სა და მ.ბ.-ს და უთხრა მათ, რომ ამ ოთხს სხვა გზა არ ჰქონდა, გარდა დანაშაულის აღიარებისა. ამავე დროს, დ.ა. დაჟინებით მოითხოვდა, რომ ხმა არ ამოეღოთ ინციდენტში მისი მონაწილეობის შესახებ. ასეთი ლოიალობის სანაცვლოდ დ.ა. დაჰპირდა ოთხ თანამშრომელს, რომ მათი ოჯახები მიიღებდნენ მნიშვნელოვან ფულად კომპენსაციას, რომ თავად მიიღებდნენ პატიმრობის ყველაზე კომფორტულ პირობებს და, გარდა ამისა, მათი პატიმრობის ვადები შემცირდებოდა პრეზიდენტის მიერ მათი შეწყალების ან/და ამნისტიის გზით.

41. მათი ციხიდან ვადაზე ადრე გათავისუფლების პერსპექტივასთან დაკავშირებით დ.ა.-მ თანამშრომლებს განუცხადა, რომ მან პირადად მიიღო საქართველოს პრეზიდენტისგან დაპირება, რომ შეიწყალებდა მათ სასჯელის გარკვეული ნაწილის მოხდის შემდეგ, რა სასჯელიც არ უნდა შეეფარდათ მათთვის. მას შემდეგ, რაც ისინი 2006 წლის 6 ივლისს გაასამართლეს, ოთხი თანამშრომელი მართლაც მოათავსეს ახლად აშენებულ ციხეში, სადაც მათი საკნები აღჭურვილი იყო არასტანდარტული, კომფორტული საწოლებით, მაცივრებითა და სხვა საყოფაცხოვრებო ტექნიკით, მათ ჰქონდათ ინტერნეტი, საკაბელო ტელევიზია და სარგებლობდნენ პირადი მზარეულისა და მოახლის მომსახურებით. ასევე, მათ მიეცათ საშუალება ესარგებლათ მობილური ტელეფონებით ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე და შეუზღუდავი რაოდენობით მიეღოთ სტუმრები. 2008 წლის 24 ნოემბერს ოთხ მსჯავრდებულს სასჯელი გაუნახევრდა მომჩივნის მიერ მინიჭებული საპრეზიდენტო შეწყალების საფუძველზე, ხოლო 2009 წლის 5 სექტემბერს ისინი გაათავისუფლეს ციხიდან, ექვსწლიანი პატიმრობიდან მხოლოდ სამი წლის მოხდის შემდეგ.

42. ზემოაღნიშნული ინფორმაციის გათვალისწინებით, 2014 წლის 27 ნოემბერს გენერალურმა პროკურატურამ დაიწყო ცალკე გამოძიება და მომჩივანს ბრალი წაუყენა სისხლის სამართლის კოდექსის 332(2)-ე მუხლით, სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის მქონე პირის მიერ, 2008 წლის 24 ნოემბერს „კუდ“-ის ზემოაღნიშნული ოთხი ყოფილი თანამშრომლის მიმართ საპრეზიდენტო შეწყალების გამოყენების გამო. კერძოდ, მომჩივანს ბრალად ედებოდა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების მინიჭების უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება შესაბამისი შიდასამართლებრივი პროცედურების დარღვევით, რომლის მიზანი იყო გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე მართლმსაჯულების აღსრულებისთვის ხელის შეშლა. მეორე, ცალკე გამოძიების ფარგლებში გენერალურმა პროკურატურამ დაკითხა ნაციონალური მოძრაობის მმართველი ძალის მაღალი რანგის მქონე რამდენიმე ყოფილი წევრი, მათ შორის ი.ო.-ი და ნ.ბ.-ე (იხ., ზემოთ, პუნქტები 12 და 13). ამ მოწმეებმა განაცხადეს, რომ მომჩივნის შესახებ 2006 წელს ჩვენებების მიცემის დროს მათ მიერ გაკეთებულმა განცხადებებმა ისინი მიიყვანა დასკვნამდე, რომ მომჩივანი პირადად დაჰპირდა დ.ა.-ს („კუდ“-ის მაშინდელი უფროსი) და ი.მ.-ს (იმდროინდელი შინაგან საქმეთა მინისტრი), რომ იგი შეიწყალებდა ამ ოთხ თანამშრომელს სასჯელის ნახევრის მოხდის შემდეგ (ამ მოწმეების ჩვენებებთან დაკავშირებით დაწვრილებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ ქვემოთ, პუნქტები 45 და 46).

43. გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე განმეორებითი გამოძიების შედეგად დამატებითი სისხლის სამართლებრივი ბრალდება წაუყენეს გაურკვეველ თარიღებში და სისხლის სამართლის საქმეების ცალკეულ ეტაპებზე ი.მ.-ს და დ.ა.-ს და შინაგან საქმეთა სამინისტროს ზოგიერთ სხვა თანამშრომელს, მკვლელობის საქმეში საკუთარი ფუნქციის და გამოძიებისთვის ხელის შეშლის გამო.

C.   სასამართლო პროცესი

44. მომჩივნის სასამართლო პროცესის დაწყების შემდეგ მრავალი მოწმე დაიკითხა ფიცის ქვეშ, მომჩივნის ადვოკატის თანდასწრებით. ამ მოწმეთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო შემდეგი მოწმე.

45. ი.ო.-მა, რომელიც იმ დროისთვის თავდაცვის მინისტრის თანამდებობას იკავებდა (იხ., ზემოთ, პუნქტი 12), დაადასტურა ყველა ის ჩვენება, რომელიც მან ადრე მისცა გამომძიებელს: მან კონკრეტულად განაცხადა, რომ ის მომჩივანს შეხვდა მას შემდეგ, რაც 2006 წლის 27 იანვარს მოხდა სანდრო გირგვლიანის მკვლელობა და რომ ამ შეხვედრის დროს მომჩივანი, როგორც ჩანდა, სრულად ფლობდა დანაშაულის ყველა დეტალის შესახებ ინფორმაციას – მათ შორის იმ ფაქტის შესახებ, რომ დ.ა. და მინისტრის მეუღლე იყვნენ ჩარეული მკვლელობაში (იხ., ზემოთ, პუნქტი 35 და საქმე „ენუქიძე და გირგვლიანი“, ციტირებული ზემოთ, §§ 3 და 15-18). მომჩივანმა ამ შეხვედრის დროს ი.ო.-ს უთხრა, რომ მომჩივანს სხვა გზა არ ჰქონდა, გარდა იმისა, რომ ყველაფერი გაეკეთებინა, რათა შეემსუბუქებინა ზიანი, რომელიც განსახილველ დანაშაულს შეეძლო მიეყენებინა მისი პოლიტიკურ გუნდისთვის, ყველა დეტალის სრულად, საჯაროდ გამჟღავნების შემთხვევაში. მომჩივანმა დაუდასტურა ი.ო-ს, რომ მან უკვე მისცა გარანტიები შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლებს, რომ ის საპრეზიდენტო შეწყალებას მიანიჭებდა მათ, ვინც მზად იქნებოდა აეღოთ რაიმე სახის პასუხისმგებლობა განსახილველ დანაშაულზე. ასევე, ი.ო.-მა პირველი ინსტანციის სასამართლოს წინაშე განაცხადა, რომ მას ჰქონდა მორიგი შეხვედრა მომჩივანთან 2006 წლის აპრილში, რომლის დროსაც ამ უკანასკნელმა მოწმეებს უთხრა, რომ შინაგან საქმეთა მინისტრი (ი.მ.-ი) გამუდმებით ახსენებდა მას ოთხი პოლიციელის შეწყალების აუცილებლობის შესახებ და, რომ შესაბამის დროს მომჩივანს სხვა არჩევანი არ ჰქონდა, გარდა ამ დაჟინებული მოთხოვნების დაკმაყოფილებისა.

46. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაკითხვისას ნ.ბ.-მ განაცხადა, რომ მას ასევე ჰქონდა შეხვედრა მომჩივანთან 2006 წლის 27 იანვარს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს მაღალჩინოსნების მიერ დანაშაულის ჩადენის შემდეგ. ამ შეხვედრის დროს მომჩივანმა გასაგებად თქვა, რომ მან იცოდა საქმის ყველა დეტალი. მიუხედავად ნ.ბ.-ის განცხადებისა, რომ მას უშუალოდ მომჩივნისგან არასოდეს სმენია მისი რაიმე გეგმის შესახებ, შეეწყალებინა ადამიანები, რომლებიც საბოლოოდ იქნებოდნენ მსჯავრდებულნი, მან თქვა, რომ გავრცელდა სარწმუნო ჭორები სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლეს ეშელონებში იმის შესახებ, რომ მომჩივანი მართლაც იძლეოდა დაპირებებს შინაგან საქმეთა მინისტრისთვის და დ.ა.-თვის, რომ იგი გამოიყენებდა თავის საპრეზიდენტო შეწყალების უფლებამოსილებას იმ პოლიციელებისთვის შედეგების შემსუბუქების მიზნით, რომლებიც მზად იქნებოდნენ თავის თავზე აეღოთ სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა.

47. ნ.ბ.-ის გარდა კიდევ ორმა მოწმემ – ზ.ნ.-მ (ყოფილი პრემიერ-მინისტრი) და ს.ს.-მა (ყოფილი ომბუდსმენი) პირველი ინსტანციის სასამართლოს წინაშე განაცხადეს, რომ სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლეს ეშელონებში გავრცელდა სარწმუნო ჭორები იმის შესახებ, რაც მომჩივანმა განუცხადა შინაგან საქმეთა მინისტრს, რომ შეიწყალებდა მსჯავრდებულ პოლიციელებს და უფრო მეტიც, ყველაფერს გააკეთებდა იმისათვის, რომ მინიმუმამდე დაეყვანა ზიანი, რაც გირგვლიანის მკვლელობის საქმის სისხლის სამართლის გამოძიებას შეეძლო მიეყენებინა სახელმწიფო ხელისუფლების საჯარო იმიჯისთვის.

48. პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაკითხვისას შინაგან საქმეთა სამინისტროს „კუდ“-ის ოთხმა ყოფილმა თანამშრომელმა, რომლებსაც ბრალი ედებოდათ მკვლელობაში, გაიმეორეს გამოძიების ეტაპზე მათ მიერ მიცემული ჩვენებები (იხ., ზემოთ, პუნქტი 40). სხვა საკითხებთან ერთად, მათ კიდევ ერთხელ დაადასტურეს, რომ დ.ა.-მ, „კუდ“-ის ყოფილმა უფროსმა (რომელიც მათი უშუალო ზედამხედველი იყო) - რომლის უშუალო ბრძანებითაც მოხდა მკვლელობა - განუცხადა თანამშრომლებს, რომ მან პირადად მიიღო დაპირება საქართველოს პრეზიდენტისგან (ანუ მომჩივნისგან), რომ ეს უკანასკნელი მათ შეიწყალებდა მას შემდეგ, რაც ისინი მოიხდიდნენ მათთვის მისჯილი თავისუფლების აღკვეთის ნებისმიერი ვადის ნახევარს. მათ ასევე დაამატეს, რომ შეწყალება მიიღეს, მიუხედავად იმისა, რომ არცერთ მათგანს არ შეუტანია შეწყალების თაობაზე წერილობითი განცხადება პრეზიდენტის შეწყალების კომისიაში.

49. ასევე, პირველი ინსტანციის სასამართლომ მოუსმინა ორ დამატებით მოწმეს, რომლებიც იყვნენ პრეზიდენტის შეწყალების კომისიის (პრეზიდენტის აპარატის ნაწილი) წევრები იმ დროს, როდესაც მომჩივანმა 2008 წლის ნოემბერში ზემოხსენებული პოლიციის თანამშრომლები შეიწყალა. მოწმეებმა თავიანთ ჩვენებებში განაცხადეს, რომ შეწყალების პროცესი პროცესუალური დარღვევებით მიმდინარეობდა. კერძოდ, მათ განაცხადეს, რომ მათ არასოდეს უნახავთ ოთხ მსჯავრდებულთან დაკავშირებული დოკუმენტი (როგორიცაა განცხადება შეწყალების მოთხოვნით); არც მოწმეებს მიუღიათ მონაწილეობა ამ საკითხზე დისკუსიაში. მომჩივანმა უბრალოდ შეიწყალა თითოეული პოლიციელი პრეზიდენტის შეწყალების კომისიასთან კონსულტაციის გარეშე. უკვე დამკვიდრებული სამართლებრივი პრაქტიკა (ანუ წესი) საპირისპიროზე მიუთითებდა: ჯერ კომისიას უნდა შეესწავლა მსჯავრდებულთა საქმის მასალები და შემდეგ პრეზიდენტისთვის უნდა მიეცათ რეკომენდაცია იმასთან დაკავშირებით, მიეცემოდა თუ არა მათ შეწყალება. ასევე, მოწმეებმა განაცხადეს, რომ მომჩივნის მიერ ბოძებული შეწყალების შესახებ მათ სატელევიზიო ახალი ამბებიდან შეიტყვეს.

D.   მომჩივნის მსჯავრდება და მის მიერ მსჯავრის გასაჩივრება

1. საქმისწარმოება პირველი ინსტანციის სასამართლოში

50. 2018 წლის 5 იანვარს თბილისის საქალაქო სასამართლოს ერთი მოსამართლისგან შემდგარმა კოლეგიამ (მოსამართლე გ.ა.-ს შემადგენლობით), მომჩივანს დაუსწრებლად დასდო მსჯავრი სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის მქონე პირის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაში (სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მე-2 ნაწილის მიხედვით). სასამართლოს ანალიზი ეფუძნებოდა სამ ძირითად საკითხს: (i) იყო თუ არა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება აბსოლუტური და იცავდა თუ არა მას იმუნიტეტი იურისდიქციისგან, (ii) იყო თუ არა საკმარისი მტკიცებულება იმის დასადასტურებლად, რომ მომჩივნის მხრიდან ადგილი ჰქონდა შეწყალების უფლების განზრახ ბოროტად გამოყენებას და (iii) რა მიზნების მიღწევა სურდა მომჩივანს მისი, როგორც პრეზიდენტის უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებით.

51. პირველ საკითხთან დაკავშირებით, რომელიც ეხებოდა მომჩივნის არგუმენტს, რომ პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება იყო აბსოლუტური და მასზე არ ვრცელდებოდა რაიმე სახის შეზღუდვა, საქალაქო სასამართლომ განაცხადა:
 

„სასამართლო საჭიროდ მიიჩნევს განმარტოს, რომ ... ცალსახა მტკიცება, რომ პრეზიდენტის კონსტიტუციური უფლებამოსილება შეუზღუდავია – და რომ შეუძლებელია ამ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება, თუნდაც დადასტურდეს არაკეთილსინდისიერი და წინასწარ დაგეგმილი განზრახვა – სახიფათოა და ამან შეიძლება წაახალისოს სახელმწიფოს მაღალჩინოსნები მომავალში ჩაერთონ კორუფციაში ან სხვა უკანონო გარიგებებში. ასეთი მტკიცება შლის სახელმწიფო თანამდებობის პირის უფლებამოსილების სამართლებრივ საზღვრებს და ძირს უთხრის შეკავებისა და გაწონასწორების სისტემას. დემოკრატიისა და კანონის უზენაესობის პრინციპები უმთავრესია ყველა სხვა კონსტიტუციურ პრინციპს შორის, ... და ამ პრინციპების საფუძველზე სახელმწიფო მოხელეები ვალდებულნი არიან დაიცვან კონსტიტუციური წესწყობილება, რაც ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ხელისუფლების არც ერთ შტოს შეუძლია იმოქმედოს მხოლოდ პირადი სარგებლის, პოლიტიკური აუცილებლობის ან სხვა არასათანადო მოტივაციის საფუძველზე. ამდენად, პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება არ შეიძლება იყოს შეუზღუდავი და, პირიქით, ის იზღუდება შესაბამისი კონსტიტუციური პრინციპებითა და სამართლებრივი რაციონალიზმით. პრეზიდენტს შეუძლია თავისი უფლებამოსილების განხორციელება მხოლოდ კონსტიტუციური პრინციპების შესაბამისად და არა მათ წინააღმდეგ“.
 

52. გარდა იმ დასკვნებისა, რომ პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება არ იყო შეუზღუდავი, საქალაქო სასამართლომ ასევე მიუთითა იმ ფაქტზე, რომ მოვლენების ნორმალური განვითარებისას (ანუ პრეცედენტის მიხედვით) გადაწყვეტილების მიღებამდე მომჩივანს კონსულტაციისთვის უნდა მიემართა პრეზიდენტის შეწყალების კომისიისთვის - ეტაპი, რომელსაც მან გვერდი აუარა (იხ., ზემოთ, პუნქტი 49). ის ფაქტი, რომ მან, ყოველგვარი ახსნის გარეშე, გვერდი აუარა პრეზიდენტის შეწყალების კომისიასთან კონსულტაციის სხვაგვარად რუტინულ პროცედურულ ეტაპს, საქალაქო სასამართლოს აზრით, იყო კიდევ ერთი მტკიცებულება (ამ კუთხით, დამატებითი მტკიცებულებისათვის იხილეთ მომდევნო პუნქტი) იმისა, რომ მომჩივანმა განზრახ ბოროტად გამოიყენა მისი უფლებამოსილება.

53. რაც შეეხება მეორე საკითხს იმის შესახებ, იყო თუ არა საკმარისი მტკიცებულება იმის დასადასტურებლად, რომ მომჩივანმა განზრახ არასწორად ან ბოროტად გამოიყენა თავისი უფლებამოსილება შეწყალების მინიჭების თაობაზე, საქალაქო სასამართლომ განაცხადა, რომ ამ კუთხით მომჩივნის განზრახვის საუკეთესო ილუსტრაცია იყო გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე მსჯავრდებული „კუდ“-ის ოთხი ყოფილი თანამშრომლის შეწყალებაზე წინასწარი დაპირების გაცემა. კერძოდ, სასამართლომ დადგენილად ცნო (შესაბამისი მოწმეების ჩვენებებისა და საქმის მასალაში არსებული სხვა მტკიცებულებების საფუძველზე), რომ ოთხმა მსჯავრდებულმა პოლიციელმა მიიღო დაპირებები მათი უშუალო ხელმძღვანელებისგან - ი.მ.-ისა (შინაგან საქმეთა მინისტრი) და დ.ა.-გან („კუდ“-ის უფროსი) - რომ ისინი მიიღებდნენ, სხვა დაუმსახურებელ პრივილეგიასთან ერთად, პრეზიდენტის მიერ შეწყალებას იმის სანაცვლოდ, რომ ისინი მზად უნდა ყოფილიყვნენ აეღოთ პასუხისმგებლობა გირგვლიანის მკვლელობაზე და გაჩუმებულიყვნენ იმასთან დაკავშირებით, რომ ი.მ.-ის მეუღლე და დ.ა. ჩარეულნი იყვნენ ამ საქმეში. შემდგომში დადგინდა - ძირითადად ი.ო.-ის განცხადებების საფუძველზე, მაგრამ, ასევე, სხვა მოწმეების ჩვენებების მიხედვით, რომ მომჩივანი მართლაც იძლეოდა ასეთ წინასწარ დაპირებებს დ.ა.-სა და ი.მ.-ისთვის და რომ მან ასევე თავიდანვე იცოდა სანდრო გირგვლიანის მკვლელობის ყველა გარემოება, მათ შორის, მინისტრის მეუღლის შესაძლო ჩართულობა ამ საქმეში და, შესაბამისად, შეშფოთებული იყო იმ ზიანის გამო, რაც ამ დანაშაულს შეეძლო მიეყენებინა მისი პოლიტიკური გუნდისთვის ყველა დეტალის სრულად, საჯაროდ გამჟღავნების შემთხვევაში (იხ., ზემოთ პუნქტები 45-48). ამ დასკვნის გამოტანისას საქალაქო სასამართლომ ასევე მნიშვნელობა მიანიჭა იმ ფაქტს, რომ 2014 წელს პრესისთვის მიცემულ ინტერვიუში (რომელიც სისხლის სამართლის საქმის მასალის ნაწილი იყო) მომჩივანმა განაცხადა, რომ მისი გადაწყვეტილება ოთხი პოლიციელის შეწყალების თაობაზე (რომელსაც მან უწოდა „პოლიტიკური ამნისტია“) მის პოლიტიკურ კარიერაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი შეცდომა იყო. საქალაქო სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ „კუდ“-ის ოთხი მსჯავრდებული თანამშრომლის, ი.ო.-ის და სხვა მნიშვნელოვანი მოწმეების მიერ მიცემული ჩვენებები წარმოადგენდნენ „პირდაპირ მტკიცებულებებს“ და რომ მათი სანდოობის ეჭვქვეშ დაყენება არ შეიძლებოდა.

54. რაც შეეხება საკითხს, თუ რა მიზნებს ემსახურებოდა მომჩივნის მიერ თავისი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება, საქალაქო სასამართლომ, როგორც პირდაპირი, ისე არაპირდაპირი მტკიცებულებების გაანალიზების შემდეგ დაადგინა, რომ მომჩივანმა გამოიყენა თავისი საპრეზიდენტო უფლებამოსილება, რათა გამოეყენებინა შეწყალება „არაკეთილსინდისიერად“ და „საზოგადოებრივი ინტერესებისთვის მნიშვნელოვანი ზიანის მიყენების გზით“. მართლაც, განაგრძო სასამართლომ, პოლიციის თანამშრომლების შეწყალებით მათი დუმილის სანაცვლოდ (ანუ გამოძიებისთვის არ გამჟღავნებულიყო, რომ მკვლელობა ჩადენილი იყო დ.ა.-ს ბრძანებით და მინისტრის მეუღლის სავარაუდო ჩართულობით) მომჩივანმა ხელი შეუწყო გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე მართლმსაჯულების განხორციელების შეფერხებას. ამ დასკვნამდე მისვლისას თბილისის საქალაქო სასამართლომ, ასევე, მიუთითა სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საქმეში „ენუქიძე და გირგვლიანი“ (ციტირებული ზემოთ, §§ 273 და 276). დასკვნით განცხადებაში სასამართლომ აღნიშნა შემდეგი:

„ამგვარად, სასამართლომ დადგენილად ცნო, რომ გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე მსჯავრდებული ადამიანების შეწყალებისას [მომჩივანი] მოქმედებდა არა სათნო, ჰუმანიტარული მიზნებიდან გამომდინარე, არამედ დანაშაულის სხვა მონაწილეების – მისი პოლიტიკური მოკავშირეების (მაშინდელი შინაგან საქმეთა მინისტრი და სამინისტროს სხვა მაღალჩინოსნები) მართლმსაჯულებისგან დასაცავად და ეს, თავის მხრივ, ხელს უშლიდა საზოგადოების ლეგიტიმურ ინტერესს მკვლელობის საქმის გამოძიება ჩატარებულიყო ობიექტურად და მიუკერძოებლად. ...“
 

2.  საქმისწარმოება თბილისის სააპელაციო სასამართლოში

55. მომჩივნის ადვოკატმა შემდეგ შეიტანა საჩივარი თბილისის სააპელაციო სასამართლოში – სადაც, ძირითადად, ამტკიცებდა, რომ: (i) მოსამართლე გ.ა. (იხ., ზემოთ, პუნქტი 50) არ იყო სრულად დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი, რადგან იგი ასრულებდა პირველი ინსტანციის იმ მოსამართლეების თანაშემწის ფუნქციას, რომლებიც იხილავდნენ გირგვლიანის მკვლელობის საქმეს; (ii) მსჯავრდება ძირითადად ეფუძნებოდა გადაუმოწმებელ ირიბ მტკიცებულებებს; და (iii) მომჩივანი მსჯავრდებული იყო საპრეზიდენტო შეწყალებისთვის, რომელიც არ წარმოადგენდა სისხლის სამართლის დანაშაულს და, უფრო მეტიც, წარმოადგენდა შეუზღუდავი უფლებამოსილების განხორციელებას, რომელიც მას მიენიჭა, როგორც პრეზიდენტსა და სახელმწიფოს მეთაურს.

56. 2018 წლის 18 ივლისს ერთი მოსამართლისგან შემდგარმა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლეთა კოლეგიამ სააპელაციო საჩივარი არ დააკმაყოფილა. საქმის განხილვის შემდეგ, როგორც სამართლის მატერიალურ ნორმებზე დაყრდნობით, ასევე მისი ფაქტობრივი საკითხების გათვალისწინებით, სააპელაციო სასამართლომ სრულად უცვლელი დატოვა ქვედა ინსტანციის სასამართლოს მიერ მოყვანილი მიზეზები და ხაზი გაუსვა, რომ საქალაქო სასამართლომ ფაქტობრივი დასკვნები გამოიტანა საქმის მასალებში არსებული მტკიცებულებების შესწავლის შემდეგ. სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მომჩივნის ბრალდება იმის შესახებ, რომ მისი მსჯავრდება ეფუძნებოდა მხოლოდ ირიბ მტკიცებულებებს და სხვაგვარად არასანდო მტკიცებულებებს, რადგან მიიჩნია, რომ ეს ბრალდებები დაუსაბუთებელი იყო. ამასთან დაკავშირებით მან აღნიშნა, რომ მოწმეთა ჩვენებების უმეტესობა წარმოადგენდა პირდაპირ მტკიცებულებას (კერძოდ, ი.ო.-ის მიერ მიცემული ჩვენებები) და რომ ყველა სხვა მტკიცებულება – როგორც პირდაპირი, ისე არაპირდაპირი – იყო თანმიმდევრული და ავსებდა ერთმანეთს და საფუძვლიან ეჭვს მიღმა ამტკიცებდა, რომ მომჩივანმა არაკეთილსინდისიერად გამოიყენა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება. ასევე, სააპელაციო სასამართლო დაეთანხმა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მსჯელობას პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილების ზღვრებთან დაკავშირებით (იხ., ზემოთ, პუნქტი 51), ხაზგასმით აღნიშნა რა შემდეგი მოსაზრებები:

„მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლო ეთანხმება დაცვის მხარეს, რომ კონსტიტუციის მიხედვით საქართველოს პრეზიდენტი სარგებლობდა სრული დისკრეციით და არ იყო შეზღუდული რაიმე კანონქვემდებარე წესით შეწყალების კონსტიტუციური უფლებამოსილების განხორციელებისას, ეს არ ნიშნავს, რომ აღნიშნული უფლებამოსილება არ შეიძლებოდა ყოფილიყო ბოროტად გამოყენებული. საქმის მასალებში არსებული მტკიცებულებები, კერძოდ, [ი.ო.-სა] და [ნ.ბ.-ის] განცხადებები ადასტურებს, რომ [მომჩივანი] წუხდა იმ ზიანის გამო, რომელიც გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე სისხლის სამართლის გამოძიებას შეიძლება მიეყენებინა მთავრობის საჯარო იმიჯისთვის. ... ამრიგად, ეს განხორციელდა შინაგან საქმეთა მინისტრისა და დ.ა.-ს დაცვისთვის შესაძლო სისხლისსამართლებრივი და პოლიტიკური პასუხისმგებლობისგან – საიდანაც [მომჩივანს] შეეძლო მხოლოდ პირადი პოლიტიკური სარგებელი მიეღო – როდესაც მომჩივანი მათ დაჰპირდა, რომ შეიწყალებდა [„კუდ“-ის] ოთხ თანამშრომელს მათ დაპატიმრებამდე და მსჯავრდებამდე; მან ეს დაპირებები გასცა ოთხი თანამშრომლის დუმილის სანაცვლოდ, რამაც ხელი შეუწყო სანდრო გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე მართლმსაჯულებისთვის ხელის შეშლას. ... ასევე, ამასთან დაკავშირებით უნდა აღინიშნოს, რომ მიზნები, რისთვისაც [მომჩივანმა] ბოროტად გამოიყენა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება... ეწინააღმდეგებოდა სიცოცხლის უფლებასთან თავსებად უპირატესობას, როგორც ეროვნულ კანონმდებლობაში…[ისე] ყველა საერთაშორისო დოკუმენტში, რომლებიც მიზნად ისახავს ადამიანის უფლებების დაცვას, მათ შორის ... სტრასბურგის სასამართლოს შესაბამის პრეცედენტულ სამართალში, [კონვენციის] მე-2 მუხლის მიხედვით“.

57. მოსამართლე გ.ა.-ს მიუკერძოებლობასა და დამოუკიდებლობასთან დაკავშირებული მომჩივნის პრეტენზიები სააპელაციო სასამართლომ არ დააკმაყოფილა, როგორც დაუსაბუთებელი. სასამართლომ განაცხადა, რომ როდესაც გ.ა. 2006 წელს დასაქმებული იყო მოსამართლის თანაშემწედ, ის არ ახორციელებდა მოსამართლის ფუნქციებს. მისი სამუშაო, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლის მიხედვით (იხ., ქვემოთ, პუნქტები 79 და 82) მოიცავდა მოსამართლეებისთვის წმინდა ტექნიკური დახმარების გაწევას. ამიტომ, გ.ა. რომ ყოფილიყო იმ მოსამართლეების თანაშემწე, რომლებმაც გირგვლიანის მკვლელობის საქმე პირველ ინსტანციაში განიხილეს, მის არცერთ ფუნქციას არ შეეძლო რაიმე გავლენა მოეხდინა ამ საქმის შედეგზე. მომჩივნის მიერ გასაჩივრებისას წარმოთქმული კონკრეტული არგუმენტის პასუხად, კერძოდ, რომ გ.ა. არ შეიძლება ჩათვლილიყო დამოუკიდებლად და მიუკერძოებლად, რადგან ის დაესწრო გირგვლიანის მკვლელობის საქმის სასამართლო პროცესს და ესწრებოდა ყველა მოწმის მიერ ჩვენების მიცემის პროცესს – სააპელაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ 2006 წლის სასამართლო პროცესი ნებისმიერ შემთხვევაში ღია იყო საზოგადოებისთვის და რომ არა მხოლოდ გ.ა.-ს, არამედ საზოგადოების ნებისმიერ წევრს შეეძლო თავისუფლად დასწრებოდა განხილვის პროცესს.

3.საქმისწარმოება საკასაციო სასამართლოში

58. ამის შემდეგ მომჩივანმა შეიტანა საჩივარი სამართლის მატერიალურ ნორმებზე დაყრდნობით, რომელიც მიუღებლად ცნო საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამი მოსამართლისგან შემდგარმა კოლეგიამ და არ დააკმაყოფილა იგი 2019 წლის 21 მაისს (გადაწყვეტილება გადაეცა მომჩივნის ადვოკატს 2019 წლის 1 ოქტომბერს). სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მომჩივნის არგუმენტი იმის თაობაზე, რომ მსჯავრდება ეფუძნებოდა ირიბ მტკიცებულებებს, განსაკუთრებული მითითება კეთდებოდა ი.ო.-ის განცხადებებზე მის მიერ მიცემულ ჩვენებაში. უზენაესმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ, ვინაიდან მომჩივანმა ი.ო.-თან პირად საუბარში დაადასტურა, რომ ის დაჰპირდა მკვლელობაში დამნაშავეების შეწყალებას, ი.ო-ის მიერ სასამართლო პროცესზე ფიცის ქვეშ გაკეთებული განცხადებები არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება ჩაითვალოს ირიბ მტკიცებულებად. რაც შეეხება იმას, რომ ი.ო.-ი იყო მომჩივნის პოლიტიკური ოპონენტი, უზენაესმა სასამართლომ არ ჩათვალა, რომ ეს ფაქტი საკმარის საფუძველს წარმოადგენდა მისი განცხადებების სანდოობაში დასაეჭვებლად. ასევე, უზენაესმა სასამართლომ (ისევე, როგორც სააპელაციო სასამართლომ) მიუთითა არაპირდაპირი მტკიცებულებების მნიშვნელობაზე, რაც უფრო მეტად მიუთითებდა მომჩივნის ბრალეულობაზე.

59. იმ საკითხთან დაკავშირებით, თუ რომელი ქმედება წარმოადგენდა დანაშაულის არსს, რაც გამოიხატებოდა მომჩივნის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაში, უზენაესმა სასამართლომ შემდეგი განმარტება გააკეთა:

„[მომჩივნის ბრალეულობის] მთავარი ასპექტი მდგომარეობს იმაში, რომ მან წინასწარ გასცა დაპირებები შინაგან საქმეთა სამინისტროს მაღალჩინოსნების შეწყალების შესახებ. მომჩივანს მსჯავრი დასდეს ქვედა ინსტანციის სასამართლოებმა ... არა იმიტომ, რომ მან გამოიყენა თავისი საპრეზიდენტო უფლებამოსილება, როგორც ასეთი, არამედ იმიტომ, რომ ის წინასწარ დაჰპირდა, რომ შეიწყალებდა პოლიციის შესაბამის თანამშრომლებს - და ასეთი საქციელი ეწინააღმდეგებოდა საზოგადოების ლეგიტიმურ ინტერესს. ...

მომჩივნის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის ბრალდება ეფუძნებოდა არა იმ ფაქტს, რომ მან შეიწყალა ოთხი თანამშრომელი, არამედ იმას, რომ ის დაჰპირდა მათ შეწყალებას დაკავებამდეც კი, მათი დუმილის სანაცვლოდ, ... რამაც თავის მხრივ ხელი შეუწყო სანდრო გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე მართლმსაჯულების განხორციელებისთვის ხელის შეშლას. ... [სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ,] ოთხი მსჯავრდებულის მიმართ პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენება არ წარმოადგენდა მომჩივნის უკანონო ქმედებას, არამედ ეს იყო მომჩივნისადმი მიკუთვნებული არამართლზომიერი ქმედებების შედეგი. ...“

60. რაც შეეხება მოსამართლე გ.ა.-ს დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის საკითხს, გარდა თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ მოყვანილი მიზეზების სრულად დადასტურებისა (იხ., ზემოთ, პუნქტი 57), უზენაესმა სასამართლომ, ასევე, აღნიშნა, რომ გირგვლიანის მკვლელობის საქმე სულ სხვა საკითხს ეხებოდა (კერძოდ, იყო თუ არა ოთხი პოლიციელი დამნაშავე მკვლელობაში), მაშინ, როცა წინამდებარე სამართალწარმოების საგანი იყო მომჩივნის მხრიდან უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება, როდესაც მან გამოიყენა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება. ეს უკანასკნელი საკითხი გირგვლიანის მკვლელობის საქმეში არასოდეს ყოფილა განხილული; შესაბამისად, არ შეიძლება არსებობდეს რაიმე ობიექტურად დასაბუთებული შიში იმისა, რომ მომჩივნის წინააღმდეგ საქმისწარმოების შედეგად მიღებული გადაწყვეტილება, რაიმე სახით, ჯერ კიდევ 2006 წელს იყო წინასწარ მიღებული. ბოლოს, მომჩივნის კონკრეტული არგუმენტის საპასუხოდ, რომ მოსამართლე გ.ა. არ შეიძლება ჩათვლილიყო არც დამოუკიდებლად და არც მიუკერძოებლად საზოგადოებისა და მთავრობის მხრიდან ამ მოსამართლეზე განხორციელებული ზეწოლის გამო, საკასაციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ მომჩივანმა ვერ წარმოადგინა რაიმე კონკრეტული მტკიცებულება, რაც ამ ბრალდებებს გაამყარებდა.
 

IV.  მოვლენათა შემდგომი განვითარება

61. 2021 წლის 29 სექტემბერს სატვირთო გემი „ვილნიუსი“, რომელსაც შავი ზღვის გავლით უკრაინიდან საქართველოში რძის ნაწარმი გადმოჰქონდა, საქართველოში, ფოთის საზღვაო პორტში შემოვიდა. როგორც საგამოძიებო ორგანოებმა მოგვიანებით დაადგინეს, მომჩივანი – რომელმაც გადაწყვიტა საქართველოში დაბრუნებულიყო ფარული გზით – იმ გემზე იმყოფებოდა. მას შემდეგ, რაც კონტეინერი, რომელშიც მომჩივანი იმალებოდა, პორტში გადმოიტვირთა, მომჩივანი ორი დღით იმალებოდა საქართველოში, სანამ საბოლოოდ არ დააპატიმრეს თბილისში, 2021 წლის 1 ოქტომბერს. 2018 წლის 5 იანვარს და 28 ივნისს მის წინააღმდეგ გამოტანილი ზემოაღნიშნული გადაწყვეტილებების შესაბამისად, ის ციხეში ჩასვეს ექვსწლიანი ვადით დანაშაულებისთვის გაერთიანებული სასჯელის მოხდისთვის. გარდა ამისა, მის წინააღმდეგ ცალკე სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა საქართველოს საზღვრის უკანონო გადაკვეთისთვის.

V.     დამატებითი ინფორმაცია მოწმეების, ნ.ბ.-სა და ი.ო.-ის შესახებ

62. 2001-2008 წლებში ნ.ბ.-ე საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე იყო. 2003 წლის ნოემბრიდან 2004 წლის იანვრამდე, და კიდევ, 2007 წლის ნოემბრიდან 2008 წლის იანვრამდე, იგი იყო ქვეყნის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი.

63. ნ.ბ.-ის მიერ 2007 წლის 13 თებერვალს გავრცელებულ საჯარო განცხადებაში, როდესაც ის საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარე იყო, მან გირგვლიანის მკვლელობის საქმეს უწოდა „ტრაგიკული მოვლენა ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში“ და გამოთქვა იმედი, რომ „სიმართლე საბოლოოდ დადგინდებოდა“. იმავე განცხადებაში მან ასევე დაამატა: „ჩვენთვის პრინციპული საკითხია, რომ მკვლელობის საქმეზე მიმდინარე სასამართლო პროცესმა ერთხელ და სამუდამოდ გამოავლინოს ამ ტრაგედიის სრული სიმართლე - ზუსტად ისე, როგორც ჩვენი საზოგადოება მოელის.”

64. 2009 წლის 3 აპრილს ნ.ბ.-ის მიერ ადგილობრივი გაზეთისთვის მიცემულ ინტერვიუში მან განაცხადა, რომ 2006 წლის 27 იანვარს ჩადენილი მკვლელობის შემდეგ, მან ურჩია მომჩივანს სამსახურიდან გაეთავისუფლებინათ მაშინდელი შინაგან საქმეთა მინისტრი ი.მ.-ი იმ ფაქტის გამო, რომ მკვლელობის საქმეში მონაწილეობდნენ ამ უკანასკნელის მეუღლე, ისევე როგორც პოლიციის სხვა მაღალჩინოსნები.

65. 2009 წლის 19 მაისს ნ.ბ.-მ საჯაროდ განაცხადა, რომ იგი აპირებდა მომჩივნის წინააღმდეგ საჩივრის შეტანას ცილისწამებისთვის, რადგან ამ უკანასკნელმა საჯაროდ დაადანაშაულა იგი „რუსების ჯაშუშობაში“.

66. 2014 წლის 31 ივლისით დათარიღებულ კიდევ ერთ საჯარო განცხადებაში ნ.ბ.-მ განაცხადა, რომ „[მომჩივნისთვის] სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრება იქნება ეროვნულ ინტერესებში, რადგან ეს იქნება მნიშვნელოვანი მაგალითი იმისა, რომ უმაღლესი დონის სახელმწიფო მოხელემ პასუხი უნდა აგოს მის დანაშაულებრივ ქმედებებზე“. ხოლო, იმასთან დაკავშირებით, კონკრეტულად რას წარმოადგენდა მომჩივნის „დანაშაულებრივი ქმედებები“, ნ.ბ.-მ იმავე განცხადებაში მიუთითა მის როლზე 2008 წლის აგვისტოში საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის საერთაშორისო შეიარაღებული კონფლიქტის სავარაუდო წამოწყებაში. ამრიგად, მისი აზრით, მომჩივანს, როგორც სახელმწიფოს მეთაურს, მიუძღოდა ბრალი იმ ომის დაწყებაში, რომელმაც საქართველო გაანადგურა.

67. 2014 წლის 5 დეკემბერს პრესისთვის მიცემულ ინტერვიუში ნ.ბ.-მ საყვედური გამოუცხადა სამართალდამცავ ორგანოებს იმის გამო, რომ მომჩივანს ნება დართეს, თავი აერიდებინა მიმდინარე სისხლის სამართლის გამოძიებისთვის ქვეყნიდან გაქცევის გზით (იხ., ზემოთ, პუნქტი 5). მან განაცხადა, რომ მომჩივანი „და ათობით მისი ყოფილი პოლიტიკური მოკავშირე იმსახურებს ციხეში ყოფნას სისხლის სამართლის სხვადასხვა მძიმე დანაშაულისთვის, [რომელიც] მათ ჩაიდინეს სახელმწიფო თანამდებობაზე ყოფნის დროს“.

68. რაც შეეხება ი.ო.-ს, ის იყო მომჩივნის ახლო მოკავშირე და ამ უკანასკნელის მთავრობის წევრი 2004 წლის იანვრიდან 2006 წლის ნოემბრამდე; მას თანმიმდევრობით ეკავა რამდენიმე მინისტრის თანამდებობა, მათ შორის, თავდაცვის მინისტრის თანამდებობა (2005 წელს). 2006 წლის 17 ნოემბერს ი.ო.-ი გადადგა ეკონომიკის მინისტრის თანამდებობიდან; თითქმის ერთი წლის შემდეგ, 2007 წლის 25 სექტემბერს, მან საჯაროდ დაადანაშაულა მომჩივანი, ქვეყნის მაშინდელი პრეზიდენტი; კერძოდ, ის დაადანაშაულა სისხლის სამართლის უამრავ მძიმე დანაშაულში, მათ შორის პოლიტიკური ოპონენტების მკვლელობასთან დაკავშირებულ შეთქმულებაში.

69. კერძოდ, 2007 წლის 25 სექტემბერს სატელევიზიო ინტერვიუში ი.ო.-მა განაცხადა, რომ მომჩივნისგან მიიღო ბრძანება ბიზნესმენ ბ.პ.-ის მოკვლისა და ასევე, ვ.გ.-ის „სამაგალითო დასჯის“ შესახებ – დანაშაულებრივი შეკვეთები, რომელთა შესრულებაზეც ი.ო.-მა უარი თქვა; ვ.გ.-თან დაკავშირებით მომხდარ ინციდენტზე ი.ო.-მა იმავე ინტერვიუში წარმოადგინა დეტალები, რომლებიც მსგავსი იყო იმ დეტალებისა, რომლებიც მან მოგვიანებით წარმოადგინა სასამართლო პროცესის დროს (იხ., ზემოთ, პუნქტი 12).

70. 2007 წლის 27 სექტემბერს, ანუ ი.ო.-ის მიერ მომჩივნის მიმართ გამოთქმული საჯარო ბრალდებიდან ორი დღის შემდეგ, ი.ო.-ი დააკავეს, როგორც ეჭვმიტანილი საჯარო თანამდებობაზე ყოფნის დროს რამდენიმე სისხლის სამართლის დანაშაულის ჩადენაში. მოგვიანებით იგი გირაოს სანაცვლოდ გაათავისუფლეს და მან მოახერხა საქართველოდან გაქცევა და პოლიტიკური თავშესაფრის პოვნა საფრანგეთში. მხოლოდ 2012 წელს „ნაციონალური მოძრაობის“ მიერ „ქართული ოცნებისთვის“ ძალაუფლების გადაცემის შემდეგ (იხ., ზემოთ, პუნქტი 5) ყველა სისხლის სამართლის ბრალდება ი.ო.-ს მოუხსნეს და მას ოფიციალურად მიენიჭა პოლიტიკური ნიშნით დევნის მსხვერპლის სტატუსი და ასე მან შეძლო საქართველოში დაბრუნება.

71. 2012 წლის 20 ნოემბერს პრესისთვის მიცემულ ინტერვიუში ი.ო.-მა, რომელიც იმ დროს საქართველოში დაბრუნებას აპირებდა, განაცხადა: „ბოლო წლებში ორი ოცნება მქონდა…: ჩვენ [ანუ ქვეყანას] მოგვეშორებინა მიშა [მომჩივანი] და ჩემი სახლში დაბრუნება“.

72. 2018 წლის 14 მარტს გამართულ პრესკონფერენციაზე ი.ო.-მა განუცხადა ჟურნალისტებს: „წარსულში ვთქვი, რომ მსურს მიშას [მომჩივნის] განადგურება; თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ სიმართლით თამაშს ვაპირებ... ერთადერთი, რაც კი ოდესმე მსურდა, არის გამოძიებასთან თანამშრომლობა და მისთვის სხვადასხვა ფაქტების შესახებ ინფორმაციის გაზიარება...“.

73. 2018 წლის 27 ნოემბრის მორიგ პრესკონფერენციაზე ი.ო.-მა განაცხადა – მიუთითა რა, რომ ის იყო მომჩივნის პოლიტიკური ოპონენტი „ქართული ოცნების“ შექმნამდე მრავალი წლით ადრე – „ქართულ ოცნებას არაფრისთვის ვემადლიერები...; პირიქით, სწორედ ისინი უნდა იყვნენ ჩემი მადლიერნი“. იმავე ინტერვიუში მან განმარტა, რომ ის თავს თვლიდა მომჩივნის წინააღმდეგ პოლიტიკურ ბრძოლაში ერთ-ერთ მთავარ მონაწილედ და ჩიოდა, რომ ამჟამინდელმა მმართველმა ძალამ - კოალიცია „ქართულმა ოცნებამ“ მას უკვე ბევრჯერ გაუცრუა იმედი.

74. ასევე, საქმის მასალები მოიცავს ნ.ბ.-ისა და ი.ო.-ის მიერ 2013 და 2019 წლებში გაკეთებულ არაერთ საჯარო განცხადებას, სადაც ისინი გამოთქვამდნენ თავიანთ კრიტიკულ მოსაზრებებს მმართველი კოალიციის „ქართული ოცნების“ მიმართ, რომელიც ქვეყანას 2012 წლის ოქტომბრიდან მართავდა (იხ., ზემოთ, პუნქტი 5).
 

შესაბამისი სამართლებრივი ჩარჩო და პრაქტიკა

I.  ეროვნული კანონმდებლობა და პრაქტიკა
 

A.   კონსტიტუცია

75. საქართველოს კონსტიტუციის შესაბამისი დებულებები იმ დროისთვის, როდესაც მომჩივანი საქართველოს პრეზიდენტი იყო, იკითხებოდა შემდეგი სახით:

მუხლი 69

„1. საქართველოს პრეზიდენტი არის საქართველოს სახელმწიფოს მეთაური.“

მუხლი 73

„1. საქართველოს პრეზიდენტი: ...

ო ) შეიწყალებს მსჯავრდებულთ. ...“

მუხლი 75

„1. საქართველოს პრეზიდენტი ხელშეუვალია. თანამდებობაზე ყოფნის დროს არ შეიძლება მისი დაპატიმრება ან სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა.

2. პრეზიდენტის მიერ კონსტიტუციის დარღვევის, სახელმწიფო ღალატისა თუ სისხლის სამართლის სხვა დანაშაულის ჩადენის შემთხვევაში საქართველოს პარლამენტს კონვენციის 63-ე მუხლით [საკონსტიტუციო დებულება, რომელიც არეგულირებს იმპიჩმენტის პროცედურას] შეუძლია თანამდებობიდან გადააყენოს პრეზიდენტი, თუ: (i) კონსტიტუციის დარღვევა დადასტურებულია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან (ii) სახელმწიფო ღალატისა და სისხლის სამართლის სხვა დანაშაულის ჩადენა დადასტურებულია საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ გაცემული სპეციალური [იმპიჩმენტი] დასკვნით.“

B.   სისხლის სამართლის კოდექსი

1. შესაბამისი დებულებები

76. სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი დებულებები იმ დროისთვის, როდესაც მომჩივანი საქართველოს პრეზიდენტი იყო, იკითხებოდა შემდეგი სახით:

მუხლი 78 – შეწყალება

„1. შეწყალებას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტი ინდივიდუალურად განსაზღვრული პირის მიმართ.

2. შეწყალების აქტით მსჯავრდებული შეიძლება გათავისუფლდეს სასჯელის შემდგომი მოხდისაგან ანდა [მისთვის დანიშნული] სასჯელი შეიძლება შემცირდეს ან შეიცვალოს უფრო მსუბუქი სასჯელით.

3. სასჯელმოხდილს შეწყალების აქტით შეიძლება მოეხსნას ნასამართლობა.“

მუხლი 117 § 1 და § 5 – ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება

„1. ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება... რომელიც სახიფათოა სიცოცხლისათვის...ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამიდან ხუთ წლამდე. ...

5. ჯანმრთელობის განზრახ მძიმე დაზიანება, ჩადენილი ...;

ჯგუფურად...ისჯება თავისუფლების აღკვეთით ვადით შვიდიდან ცხრა წლამდე.“

მუხლი 332 § 1 და 2 – სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება

„1. მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირის მიერ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება – [რომელიც ჩადენილია] საჯარო ინტერესის საწინააღმდეგოდ, თავისთვის ან სხვისთვის რაიმე გამორჩენის ან უპირატესობის მისაღებად, რამაც ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლების, საზოგადოების ან სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესის არსებითი დარღვევა გამოიწვია, – ისჯება ჯარიმით ან თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამ წლამდე, ან ...თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე.

2. იგივე ქმედება ჩადენილი სახელმწიფო- პოლიტიკური თანამდებობის მქონე პირის მიერ ისჯება ჯარიმით ან თავისუფლების აღკვეთით ვადით სამიდან ხუთ წლამდე, თანამდებობის დაკავების ან საქმიანობის უფლების ჩამორთმევით ... ვადით სამ წლამდე.“

მუხლი 333 §§ 1, 2 და 3 – სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება

„სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება სახელმწიფო თანამდებობის ...[პოლიტიკური თანამდებობის] მქონე პირის მიერ, რამაც ფიზიკური ან იურიდიული პირის უფლების, საზოგადოების ან სახელმწიფოს კანონიერი ინტერესის არსებითი დარღვევა გამოიწვია...და რომელიც ჩადენილია ძალადობით...ისჯება ... თავისუფლების აღკვეთით ვადით ხუთიდან რვა წლამდე, და სახელმწიფო თანამდებობის დაკავების უფლების ჩამორთმევით ვადით სამ წლამდე...“

მუხლი 372 § 1 – ზემოქმედების განხორციელება მოწმეზე, დაზარალებულზე, ექსპერტზე ან თარჯიმანზე

მოწმისადმი, დაზარალებულისადმი, ექსპერტისადმი ან თარჯიმნისადმი მიმართვა ან მისი დაყოლიება ცრუ ჩვენების ან ყალბი დასკვნის მიცემისათვის ან თარგმნისთვის, ან ჩვენების ან ინფორმაციის დაფარვისთვის...გამოძიებისგან მალულად ... ისჯება ... თავისუფლების აღკვეთით ვადით ერთიდან სამ წლამდე.“

77. ამავდროულად, როდესაც მომჩივნის წინააღმდეგ მიმდინარეობდა სისხლის სამართლის ორი ცალკე სამართალწარმოება, სისხლის სამართლის კოდექსის 370-ე მუხლი ითვალისწინებდა, რომ ცრუ ჩვენება ან სიცრუის განზრახ თქმა ან ფიცის ქვეშ არასწორი ინფორმაციის წარმოდგენა სასამართლოში ისჯებოდა თავისუფლების აღკვეთით ვადით ორიდან რვა წლამდე იმის მიხედვით, (i) შეუწყო თუ არა დანაშაულმა ხელი მართლმსაჯულების შეფერხებას ნაკლებად მძიმე, მძიმე ან განსაკუთრებით მძიმე სისხლის სამართლის საქმეში და (ii) მოიქცა თუ არა დამნაშავე ანგარებით ან [ნებისმიერი] სხვა არასათანადო მოტივით.

2. სასამართლო პრაქტიკა

78. რამდენიმე ძირითადი პრინციპი, რაც საფუძვლად უდევს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის გამოყენებას – სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება (იხ., ზემოთ, პუნქტი 76) არის საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2001 წლის 15 იანვრისა და 27 ივნისის, 2005 წლის 7 დეკემბრისა და 26 დეკემბრის და 2006 წლის 8 ნოემბრის გადაწყვეტილებებიდან გამომდინარე, კერძოდ:

- მიუხედავად იმისა, რომ 332-ე მუხლი იყო „ბლანკეტური“ ნორმა იმის შესაფასებლად, მოხდა თუ არა სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება, ის უნდა წაკითხულიყო სხვა შესაბამის საკანონმდებლო პრინციპებთან ერთად, მათ შორის კონსტიტუციასა და კონკრეტული სამართლებრივი შინაარსის მქონე კანონმდებლობაში ჩამოთვლილ პრინციპებთან ერთად;

- 332-ე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულებრივი ქმედების ჩამდენი შეიძლება იყოს ნებისმიერი სახელმწიფო თანამდებობის პირი, მათ შორის, ამ დებულების მე-2 პუნქტის მიხედვით, უმაღლესი სახელმწიფო თანამდებობების მქონე პირები - მაგალითად, საჯარო სამსახურის შესახებ კანონის 1(3)(a) მუხლში მოცემული განმარტების მიხედვით, მთავრობის წევრი ან ქვეყნის პრეზიდენტი;

- იმისთვის, რომ ქმედება 332-ე მუხლის მიხედვით კვალიფიცირებულ იქნეს „დანაშაულებრივად“, ის ჩადენილი უნდა იყოს გააზრებულად და მატერიალური ან არამატერიალური სარგებლის/პრივილეგიების მოპოვების მიზნით;

- გარდა იმისა, რომ ქმედება ჩადენილი უნდა იყოს წინასწარ გააზრებულად და დამნაშავის სასარგებლოდ, აღნიშნული სისხლის სამართლის დებულებით დასჯად ქმედებას უნდა მოჰყვეს სხვა პირის კანონიერი ინტერესების, ან ლეგიტიმური საჯარო/სახელმწიფო ინტერესების არსებითი ზიანი.

C.   სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი

1. შესაბამისი დებულებები

79. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 53-ე მუხლი, 1998 წლის 20 თებერვლის რედაქციით, 2006 წელს გირგვლიანის მკვლელობის საქმეზე სასამართლო განხილვის დროს (იხ., ზემოთ, პუნქტი 36) არსებული ფორმულირებით იკითხებოდა შემდეგი სახით:

მუხლი 53 – მოსამართლის თანაშემწე

„მოსამართლის თანაშემწე მოსამართლის დავალებით ამზადებს სისხლის სამართლის საქმეს სასამართლო სხდომაზე განსახილველად, პროცესის მონაწილეებს ატყობინებს სასამართლო სხდომის დროსა და ადგილს, ამზადებს სასამართლო გადაწყვეტილების პროექტებს, აგრეთვე საპროცესო დოკუმენტების ასლებს და მათ გადასცემს სამართალწარმოების მონაწილეებს, უზრუნველყოფს ნივთიერ მტკიცებულებათა დაცვა-შენახვას და მოსამართლეს უწევს სხვა ტექნიკურ დახმარებას.“

80. 2010 წლის 9 ოქტომბრის რედაქციით, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის შესაბამის დებულებებში მოწმის ჩვენებების მნიშვნელობის შესახებ, როგორც ეს იყო ფორმულირებული მომჩივნის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმისწარმოების დროს, რომელიც აღძრული იყო საჩივარზე N22394/20, ვკითხულობთ შემდეგს:

მუხლი 13 §§ 1 და 2 – მტკიცებულება

„1. მტკიცებულებას არა აქვს წინასწარ დადგენილი ძალა.

2. ... გამამტყუნებელი განაჩენი უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ ერთმანეთთან შეთანხმებულ, აშკარა და დამაჯერებელ მტკიცებულებათა ერთობლიობას, რომელიც გონივრულ ეჭვს მიღმა ადასტურებს პირის ბრალეულობას.“

მუხლი 75 § 1 – მოწმის ჩვენება

„1. მოწმის ჩვენება მტკიცებულება ვერ იქნება, თუ მოწმე ვერ მიუთითებს წარმოდგენილი ინფორმაციის წყაროს...”

მუხლი 76 – ირიბი ჩვენება

„1. ირიბია მოწმის ის ჩვენება, რომელიც ეფუძნება სხვა პირის მიერ გავრცელებულ ინფორმაციას.

2. ირიბი ჩვენება დასაშვები მტკიცებულებაა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ირიბი ჩვენების მიმცემი პირი მიუთითებს ინფორმაციის წყაროს, რომლის იდენტიფიცირება და რეალურად არსებობის შემოწმება შესაძლებელია.

3. სასამართლოში საქმის არსებითი განხილვის დროს ირიბი ჩვენება დასაშვები მტკიცებულებაა, თუ იგი დასტურდება სხვა პირდაპირი მტკიცებულებით.“

2. სასამართლო პრაქტიკა

81. 2015 წლის 22 იანვრის გადაწყვეტილებაში (საქმე „ზურაბ მიქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, N1/1/548), საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, იმ დროს მოქმედი რედაქციით, გარკვეულწილად ითვალისწინებდა ირიბი ჩვენების დასაშვებობას, ის არ შეიცავდა ადეკვატურ გარანტიებს სასამართლო პროცესის სამართლიანობის უზრუნველსაყოფად. გადაწყვეტილების შესაბამისი ნაწილების თანახმად:

„28. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ადგენს წესს, რომელიც, ერთი მხრივ, ბრალის წაყენების ან მსჯავრდების მიზნებისთვის ირიბ ჩვენებას ([ინფორმაციის] იდენტიფიცირებული წყაროს მითითების შემთხვევაში) დასაშვებ მტკიცებულებად მიიჩნევს, ხოლო [მეორე მხრივ] ითვალისწინებს დამატებით წინაპირობას საქმის არსებითი განხილვის ეტაპზე: რომ ირიბი ჩვენება დადასტურებული იყოს სხვა ისეთი მტკიცებულებებით, რომლებიც თავისთავად არ არის ირიბი ჩვენება. ამავდროულად, მტკიცებულებათა დასაშვებობის მარეგულირებელი ნორმები არ შეიცავს რაიმე დამატებით ... წესებს იმის თაობაზე, თუ როგორ შეიძლება იქნეს გამოყენებული ირიბი ჩვენება ბრალის წაყენებისას ან მსჯავრდებისას. შესაბამისად, ბრალის წაყენება ან მსჯავრდება შეიძლება მოხდეს იმ მტკიცებულებების საფუძველზე, რომლებიც არა მხოლოდ შედგება ირიბი ჩვენებისგან, არამედ არსებითად არის ირიბი...

29. სასამართლოს მიერ სხვების მიერ მოწოდებულ ინფორმაციაზე დაფუძნებული ჩვენებების მტკიცებულებად მიღება ბევრი რისკის შემცველია...

52. ირიბი ჩვენება, ზოგადად, ნაკლებად სანდო მტკიცებულებაა. სასამართლო პროცესზე ასეთი მტკიცებულებების მისაღებად ცნობა შეიცავს მცდარი წარმოდგენის შექმნის საფრთხეს და, ამდენად, შეიძლება დასაშვები იყოს მხოლოდ კანონით მკაცრად განსაზღვრულ გამონაკლის შემთხვევებში და მას თან უნდა ახლდეს ადეკვატური კონსტიტუციური გარანტიები, რომლებიც არ არსებობს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის ფარგლებში, რა სახითაც ის ამჟამად არის ჩამოყალიბებული“.

D.   2009 წლის 4 დეკემბრის კანონი საერთო სასამართლოების შესახებ

82. საერთო სასამართლოების შესახებ კანონის 58-ე მუხლში ვკითხულობთ:

მუხლი 58 – მოსამართლის თანაშემწე ...
 

„1. მოსამართლის თანაშემწე იღებს მოქალაქეებს, მათ საჩივრებსა და განცხადებებს, ამზადებს საქმეებს სასამართლო სხდომაზე განსახილველად, მოიძიებს სათანადო სამართლებრივ ლიტერატურასა და სასამართლო პრაქტიკის მასალებს, ადგენს სათანადო დოკუმენტების პროექტებს, მოსამართლის დავალებით ასრულებს საქმის განხილვასთან დაკავშირებულ სხვა მოვალეობებს.“
 

E.   1997 წლის 31 ოქტომბრის კანონი საჯარო სამსახურის შესახებ

83. 1997 წლის 31 ოქტომბრის კანონის „საჯარო სამსახურის შესახებ“ მუხლის 1(3)(a) იმდროინდელი ფორმულირების მიხედვით, საქართველოს პრეზიდენტი (ან სახელმწიფოს მეთაური) შედიოდა „უმაღლესი სახელმწიფო მოხელეების“ განმარტებაში.

F.   1997 წლის 21 ნოემბრის კანონი იმპიჩმენტის შესახებ

84. იმ დროს, როდესაც მომჩივანს ეკავა საქართველოს პრეზიდენტის თანამდებობა, იმპიჩმენტის შესახებ კანონი - კერძოდ, მისი 22-ე მუხლი - ითვალისწინებდა, რომ თუ საქართველოს პრეზიდენტმა თავისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩაიდინა სისხლის სამართლის დანაშაული ის, პირველ რიგში, კონსტიტუციის 63-ე და 75-ე მუხლების შესაბამისად, თანამდებობიდან უნდა გაათავისუფლოს საქართველოს პარლამენტმა იმპიჩმენტის წესით. უკვე ამის შემდეგ უნდა გადაწყდეს, ყოფილი პრეზიდენტი სისხლისსამართლებრივ დევნას უნდა დაექვემდებაროს თუ არა სისხლის სამართლის მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

G.   სამართლებრივი ნორმები და სასამართლო პრაქტიკა საპრეზიდენტო უფლებამოსილების ფარგლების შესახებ

1. შესაბამისი დებულებები

85. პრეზიდენტის ბრძანებულება №277 პრეზიდენტის შეწყალების წესების შესახებ 2004 წლის 19 ივლისს გამოიცა. თავდაპირველ ვერსიაში ის ითვალისწინებდა მკაცრ ნორმებს იმაზე, თუ როგორ უნდა წარიმართოს შეწყალების პროცესი. ერთ-ერთი მთავარი მოთხოვნა, რომელსაც ის ითვალისწინებდა იყო ის, რომ შეწყალების მოთხოვნით წერილობითი განცხადება შეტანილი უნდა იქნეს დაინტერესებული მსჯავრდებულის მიერ. ეს წერილობითი განცხადება, შესაბამისი პირის ციხის საქმის მასალებთან და სხვა დამხმარე დოკუმენტებთან ერთად, ჯერ უნდა განიხილოს პრეზიდენტის შეწყალების კომისიამ (საქართველოს პრეზიდენტის აპარატის საკონსულტაციო ორგანო). თუმცა, 2005 წლის 30 მაისის პრეზიდენტის ბრძანებულებაში №277 შევიდა ცვლილება და მე-2 წესს დაემატა მე-7 პუნქტი: მე-2 წესის მე-7 პუნქტის მიხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ შეწყალების მოთხოვნით წერილობითი განცხადებების განხილვის ნორმალური პროცედურა არსებობდა (მათ შორის, იმის საჭიროება, რომ პრეზიდენტმა, პირველ რიგში, რჩევა უნდა მიიღოს შეწყალების კომისიისგან), საქართველოს პრეზიდენტს მაინც შეეძლო (თუ საჭიროდ ჩათვლიდა) შეწყალება „შეწყალების განხილვის ნებისმიერ ეტაპზე, ბრძანებულებაში მოცემული პროცედურული წესის დაცვის გარეშე“.

2.  სასამართლო პრაქტიკა

86. 2000 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილებაში (საქმეზე N3ა/ად-74-კ – კონკრეტული გარემოებები, რომლებშიც ეს გადაწყვეტილება იქნა გამოტანილი, განიხილა სასამართლომ საქმეზე „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“ ([GC], N71503/01, §§ 21-32, ECHR 2004-II)) საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ – უცვლელად დატოვა რა ქვედა ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება იმავე საქმეზე – რომელიც ეხებოდა საკითხს, დაარღვია თუ არა საქართველოს პრეზიდენტმა მსჯავრდებულის შეწყალების მიმართ მოქმედი გარკვეული პროცედურული წესები – განაცხადა:

„რომ დარღვეულიყო ის [წესები, რომლებიც შეეხება კონსტიტუციის ქვემდებარე დებულებებით გათვალისწინებული შეწყალების განხორციელებას] იმ გადაწყვეტილების გამოტანის პროცესში, რომელიც შეეხება შეწყალების [ბოძებას], ეს არ შეიძლება იყოს წინამდებარე საქმეში პრეზიდენტის მიერ სადავო შეწყალების გაუქმების საფუძვლიანი მიზეზი, რადგან საქართველოს კონსტიტუცია ამ უფლებას უპირობოდ ანიჭებს საქართველოს პრეზიდენტს. [ამ საკითხთან დაკავშირებით საკასაციო სასამართლო იზიარებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მოსაზრებას]. ...

პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უპირობო უფლება ვერ შეიზღუდება [რაიმე დებულებით, რომელიც იერარქიულად კონსტიტუციის ქვემდებარეა]. ... პრეზიდენტი არ შეიძლება იყოს შეზღუდული მის გადაწყვეტილებაში შეიწყალოს ნებისმიერი პიროვნება“.
 

87. მიუხედავად იმისა, როგორც უზენაესმა სასამართლომ ზემოხსენებულ გადაწყვეტილებაში აღწერა, რომ პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლება იყო „უპირობო“ ხასიათის, პირველი ინსტანციის სასამართლოს შესაბამის გადაწყვეტილებებში (რომელთა დასკვნებსაც მხარი დაუჭირა უზენაესმა სასამართლომ), შეწყალების უფლებამოსილება დამატებით ხასიათდებოდა, როგორც „საქართველოს პრეზიდენტისთვის მინიჭებული აბსოლუტური კონსტიტუციური უფლება“ (იხ., საქმე „ასანიძე“, ციტირებული ზემოთ, § 28).

II.     საერთაშორისო მასალა

88. 2013 წლის სექტემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში „საქართველო გარდამავალ პერიოდში“ საქართველოში ევროკავშირის სპეციალურმა მრჩეველმა საკონსტიტუციო და სამართლებრივი რეფორმის და ადამიანის უფლებათა საკითხებში, (ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა ყოფილმა კომისარმა) განაცხადა (გვ.გვ. 8-9 სქოლიოები გამოტოვებულია):

„2012 წლის ოქტომბრის არჩევნების შემდეგ პროკურატურაში ადამიანებისგან ათასობით საჩივარი შევიდა. სხვა საჩივრები გადაეცა პარლამენტს, დანარჩენი კი კვლავ სახალხო დამცველს. ზოგიერთმა იმედგაცრუებულმა მოქალაქემ ყველა ამ დაწესებულებას მიმართა.

საჩივრები შეეხებოდა, მაგალითად, თავისუფლების უკანონო ან სხვაგვარად გაუმართლებელ აღკვეთას, ასევე ცუდ მოპყრობას. ბევრმა დააყენა საპროცესო შეთანხმების სისტემის არამიზნობრივად გამოყენების საკითხი. სხვა საჩივრები ეხებოდა სახელმწიფოსთვის ქონების „შეწირვასთან“ დაკავშირებულ ზეწოლას ან პროკურორების ან სხვა თანამდებობის პირთა სხვა დესპოტურ ქცევას. ბევრ საჩივარს შორის ასევე შეიძლება იყოს დაუსაბუთებელი ფაქტების შემცველი საჩივრები, თუმცა, ამის მიუხედავად მაინც აუცილებელია, რომ ყველა მათგანი იქნეს განხილული და პასუხგაცემული. ეს დაიწყო პროკურატურის ფარგლებში, მაგრამ საჭიროა პროცედურების შემდგომი სისტემატიზაცია, ხოლო ამ განხილვის შესახებ სრული ანგარიში – და პასუხები – უნდა გასაჯაროვდეს.

როგორც ჩანს, პოლიტიკური განზრახვა იყო ბრალის წაყენება პირებისთვის, ვინც ყველაზე უფრო მეტად იყო პასუხისმგებელი მძიმე დანაშაულებზე – ადამიანის უფლებათა დარღვევებსა და უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებასთან დაკავშირებული პირების ჩათვლით – და გარკვეული სახის „ამნისტია“ მიეცათ მათთვის, ვინც მხოლოდ ასრულებდა ბრძანებას.

კოალიციამ [ქართულმა ოცნებამ] 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებამდე დადო პირობა, რომ „სამართლიანობას აღადგენდა“. მიუხედავად იმისა, რომ, ერთი მხრივ, მნიშვნელოვანია დაუსჯელობის წინააღმდეგ ბრძოლა, განსაკუთრებით, სახელმწიფო თანამდებობის პირების მიერ ჩადენილ დანაშაულებთან დაკავშირებით, მეორე მხრივ, აუცილებელია აბსოლუტურად გამჭვირვალე და სამართლიანი, პოლიტიკური ჩარევისგან თავისუფალი საქმისწარმოების უზრუნველყოფა.

პროკურატურამ დაიწყო გამოძიებები წინა ადმინისტრაციის რამდენიმე თანამდებობის პირის მიმართ. პროკურორებმა სხვადასხვა სავარაუდო დანაშაულის მოწმის სახით დაკითხეს 6 156 პირი, რომელთა უმეტესობა იყო პარტია „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ წევრი, , მათ შორის, სახელმწიფო სახსრების არამიზნობრივად გამოყენების და ფულის გათეთრების გამოძიების ფარგლებში. ოპოზიციური პარტია დაკითხვებს ოპოზიციაზე პოლიტიკურად მოტივირებულ თავდასხმად მიიჩნევს. ამჟამად ბრალდებულია 35 ყოფილი წამყვანი თანამდებობის პირი, რომელთაგან 14 იმყოფება წინასწარ პატიმრობაში, 14 გათავისუფლდა გირაოს სანაცვლოდ, ერთი გათავისუფლდა აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების გარეშე, ერთი პრეზიდენტმა შეიწყალა მსჯავრდადების შემდეგ, ხოლო ხუთმა – ქვეყანა დატოვა. სხვა ყოფილ საჯარო მოხელეებს ასევე წაუყენეს ბრალი ან დაადეს მსჯავრი. ...

არსებობს ნიშნები, რომ პროკურორების მოთხოვნებთან მიმართებით სასამართლოები უფრო დამოუკიდებელი არიან, ვიდრე ადრე. მაგალითად, დადგა გამამართლებელი განაჩენი კიდევ ერთი ყოფილი მინისტრის წინააღმდეგ აღძრულ საქმეზე, ხოლო წინასწარი პატიმრობის მოთხოვნა უარყოფილი იქნა „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ პარტიის წამყვანი პოლიტიკოსის წინააღმდეგ აღძრულ კიდევ ერთ საქმეზე.

იყო დისკუსიები იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ უნდა განხილულიყო საჩივრები სასამართლო საქმისწარმოების დროს დაშვებული უსამართლობის შესახებ, განსაკუთრებით, საპროცესო შეთანხმების შესახებ უსამართლო გადაწყვეტილებები. ევროპულ კომისიასთან სამართლის მეშვეობით დემოკრატიის დასაცავად (ვენეციის კომისია) გაიმართა კონსულტაცია კომისიის შექმნის იდეასთან დაკავშირებით, რომელიც განიხილავს საჩივრებს სასამართლო შეცდომების შესახებ და გასცემს რეკომენდაციებს იმასთან დაკავშირებით, უნდა განახლდეს თუ არა საქმე სასამართლოში. დასკვნა ჯერ არ გაკეთებულა. თუმცა, ერთი რამ ცხადი გახდა: სასამართლო საქმის ნებისმიერი განახლების შესახებ გადაწყვეტილება თავად სასამართლომ უნდა მიიღოს – სხვა ორგანოებს შეუძლიათ მხოლოდ წინადადების შეთავაზება.

ასევე, პარლამენტში არ შემოსულა საბოლოო წინადადება ბრალდებებისგან სუბიექტების დაცვასთან მიმართებით, რომლებიც მხოლოდ დაემორჩილნენ ბრძანებებს და გამოყენებული იქნენ ინსტრუმენტებად ისეთ ქმედებებში, სადაც ხდებოდა ძალაუფლების ბოროტად გამოყენება ან კანონის დარღვევა. აღიარებულია, რომ „ამნისტიის“ ასეთი კანონის შემუშავება უკიდურესად რთული იქნება ძირითადი სამართლებრივი პრინციპების შელახვის გარეშე. ამ დროისთვის პროკურორების გადასაწყვეტია, თუ რაზე და ვის წინააღმდეგ უნდა დაიწყოს გამოძიება.

კონფისკაციასთან ან ქონების სხვა გადაცემებთან დაკავშირებულ საჩივრებზე პასუხები იქნება განსაკუთრებით დელიკატური, არა მხოლოდ ნამდვილი ფაქტების შეფასების თვალსაზრისით. მაშინაც კი, თუ დადგინდებოდა, რომ ქონებრივი უფლებები ნამდვილად დაირღვა, მიწა ან შენობა შესაძლოა სხვის სარგებლობაში ყოფილიყო, ხოლო ამ მდგომარეობის გამოსწორება შეიძლება ძალიან რთული ყოფილიყო. ფინანსური კომპენსაცია შეიძლება იყოს სამართლიანი გამოსავალი, თუმცა, შეფასებისამებრ, ასეთი ზომები სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის ძალიან ძვირია.

ეს არ არის მხოლოდ კანონის და სამართლებრივი პროცედურების საკითხი; პოლიტიკური განზომილება აშკარაა. წინა ხელისუფლების მუშაობით იმედგაცრუება გამოჩნდა 2012 წლის არჩევნების შედეგებში და აისახა შემდგომში ჩატარებულ საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვებში. აშკარაა, რომ ბევრი ადამიანი ძალიან არის გაბრაზებული და სურს სამართალდამრღვევთა დასჯა. ...

ამ კონტექსტში, კოალიცია [ქართული ოცნება] რამდენიმე მწვავე გამოწვევის წინაშე აღმოჩნდა:

• ეპასუხა მართლმსაჯულების ნამდვილი სულისკვეთებით ყველა იმ პირისთვის, რომელმაც საჩივარი წარადგინა;

• უზრუნველყო დანაშაულში ეჭვმიტანილი ყოფილი მაღალჩინოსნების წინააღმდეგ აღძრულ საქმეებში აბსოლუტურად სწორი პროცედურები – არავითარი პოლიტიზაცია და „შერჩევითი სამართალი“;

• აქცენტი გაეკეთებინა იმ საქმეებზე, რომლებშიც დაუსჯელობა ძირს გამოუთხრიდა საზოგადოებაში სამართლიანობის შეგრძნებას, მაგრამ ნაკლებად მძიმე საქმეებში დაეზოგათ ისინი, ვინც მხოლოდ ბრძანებებს ემორჩილებოდა ან იძულებული იყო, ეთანამშრომლა არამართლზომიერ ქმედებებში;

• უმრავლესობის მხარდამჭერები დაერწმუნებინა იმაში, რომ თავიდან აეცილებინათ არადემოკრატიული ქმედებები პარტია „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ წინააღმდეგ, მათ შორის, მისი წინასაარჩევნო შეხვედრების ნებისმიერი დარღვევის ჩათვლით და მიეღო ეფექტური ზომები მათ წინააღმდეგ, ვინც ძირს უთხრის გამოხატვისა და შეკრების თავისუფლებას.

წარსულის შეცდომებზე საჭიროა გაკვეთილების სწავლა. ეს მოითხოვს წარსულში რეალურად მომხდარის ყოვლისმომცველ აღწერას, რაც არის ფაქტობრივად სწორი, შესაბამისი და დაკავშირებული იმ დროს არსებულ ნამდვილ გარემოებებთან და ასევე წარმოდგენილია ობიექტურად და სანდოდ. გამოცდილებამ გვიჩვენა, რომ ასეთი შეფასებები და ანგარიშები უკეთ კეთდება მიუკერძოებელი ექსპერტების მიერ, ვიდრე პარტიული პოლიტიკური ინტერესების მქონე კომიტეტების მიერ. ...

მნიშვნელოვანია, რომ ეს ნაბიჯები გადაიდგას წარსულის თავის დასახურად და ეს ისე უნდა გაკეთდეს, რომ მომავლისთვის ეს იყოს სანიმუშო მართლმსაჯულების, სამართლიანობისა და გამჭვირვალობის მაგალითი. იმედია, რომ ეს გამოათავისუფლებს პოლიტიკურ ენერგიას, მომავლის მიმართ უფრო აქტიური ხედვის ფორმირებისთვის“.
 

89. ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფოების მიერ ნაკისრი მოვალეობებისა და ვალდებულებების შესრულების კომიტეტის ანგარიშში (ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის დოკუმენტი N13588, 2014 წლის 5 სექტემბერი), სხვა საკითხებთან ერთად, აღნიშნულია შემდეგი (სქოლიოები გამოტოვებულია):

„60. ბევრმა თანამოსაუბრემ განაცხადა, რომ სასამართლოების მუშაობაში პოლიტიკური ჩარევა, როგორც ჩანს, შემცირდა და რომ სასამართლო ხელისუფლება ხდება სულ უფრო მეტად დამოუკიდებელი, მათ შორის, დევნასთან დაკავშირებით, რაც წინა მოხსენებებში შეშფოთებას იწვევდა. ამას, როგორც ჩანს, ადასტურებს სასამართლო პროცესები ყოფილი მთავრობის წევრების წინააღმდეგ, სადაც დევნის შესახებ მოთხოვნები რეგულარულად უარყოფილია. შემცირდა სასამართლოების მიერ წინასწარი პატიმრობის შეფარდების შემთხვევების რაოდენობა, პროკურატურის მიერ შუამდგომლობების შემცირებასთან ერთად. ...

90. 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ გენერალურ პროკურატურაში შევიდა 20 000-ზე მეტი საჩივარი იმ მოქალაქეების მიერ, რომლებიც ჩიოდნენ, რომ ისინი წარმოადგენენ ციხეებში სავარაუდო წამებისა და ცუდი მოპყრობის შემთხვევებში დაზარალებულ პირებს, 1200-ზე მეტი საჩივარი ეხება ქონებრივი უფლებების დარღვევას, ხოლო დაახლოებით 1000 საჩივარი შეტანილი იქნა ჯამში 322 პროკურორის წინააღმდეგ იმ პირების მიერ, რომლებიც აცხადებენ, რომ მათ აიძულეს თანხმობა ეთქვათ საპროცესო შეთანხმებების გაფორმებაზე.

91. ხელისუფლებამ გამოაცხადა, რომ „სამართლიანობის აღდგენა“ იქნება მისი ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტი და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ყოფილი თანამდებობის პირები არ დარჩებოდნენ დაუსჯელები წარსულში ჩადენილი დარღვევების გამო. მომდევნო თვეებში დააპატიმრეს ყოფილი მმართველი პარტიის რამდენიმე წამყვანი წევრი და სამინისტროს წარმომადგენელი იმ სავარაუდო დარღვევებისთვის, რომლებიც ჩადენილი იქნა მათი პასუხისმგებლობის ქვეშ მათი თანამდებობაზე ყოფნის პერიოდში. „ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ“ ეს დაკავებები დაახასიათა როგორც პოლიტიკური დევნა და რევანშისტული მართლმსაჯულება. თავის მხრივ, ხელისუფლებამ ხაზი გაუსვა იმ ფაქტს, რომ საქართველოში არანაირი შერჩევითი ან პოლიტიკურად მოტივირებული მართლმსაჯულება არ ხორციელდება ან განხორციელდება, არამედ ამ ადამიანებს ბრალი ედებათ მძიმე ჩვეულებრივი დანაშაულების ჩადენაში, რისი საკმარისი მტკიცებულებაც აქვს ხელისუფლებას გამოძიების ჩასატარებლად ან სასამართლო დევნის დასაწყებად.

92. თავისი პოზიციის გასამყარებლად ხელისუფლებამ მიუთითა იმ ფაქტზე, რომ როგორც თავდაცვის მინისტრმა, ისე იუსტიციის მინისტრმა ქვეყანა არჩევნების მეორე დღეს ნაჩქარევად დატოვეს ისევე, როგორც ეს გააკეთა შინაგან საქმეთა სამინისტროს რამდენიმე მაღალი თანამდებობის პირმა. თუმცა, ყოფილი თავდაცვის მინისტრი საქართველოში ნებაყოფლობით დაბრუნდა, სხვები ჯერ კიდევ გაქცეულები არიან და ინტერპოლის წითელი ცირკულარით იძებნებიან.

93. არსებობდა გარკვეული გაურკვევლობა იმ ყოფილი თანამდებობის პირების რაოდენობასთან დაკავშირებით, რომლებსაც ეს გამოძიებები შეეხო. ამ დრომდე ყოფილი ხელისუფლების 35 თანამდებობის პირს ბრალი ედება სისხლის სამართლის დანაშაულების ჩადენაში. მათგან 14 იმყოფება წინასწარ პატიმრობაში, 13 გათავისუფლდა გირაოს სანაცვლოდ, ერთი გათავისუფლდა შემზღუდავი ღონისძიების გარეშე, ხუთმა ქვეყანა დატოვა და სამს დასდეს მსჯავრი, რომელთაგან ერთი შეიწყალა პრეზიდენტმა სააკაშვილმა. გარდა ამისა, ბრალი წაუყენეს მნიშვნელოვანი რაოდენობის ყოფილ საჯარო მოსამსახურეებს.

94. ახალი ხელისუფლების შერჩევით და პოლიტიკურად მოტივირებულ მართლმსაჯულებასთან და რევანშისტულ პოლიტიკასთან დაკავშირებით ბრალდებები შეშფოთებას იწვევს. გარდა ამისა, ისინი საგრძნობლად ზრდის ემოციებს და დაძაბულობას ისედაც პოლიტიკურად დაძაბულ ფონზე, რაც არ არის სასარგებლო ქვეყნის პოლიტიკური გარემოსა და დემოკრატიული განვითარებისთვის.

95. „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ყოფილი მთავრობის წევრების წინააღმდეგ ყველაზე გახმაურებული საქმეებია თავდაცვის ყოფილი მინისტრის ..., ყოფილი პრემიერ-მინისტრისა და შინაგან საქმეთა მინისტრის და „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ ამჟამინდელი გენერალური მდივნის ... და თბილისის ყოფილი მერის ... წინააღმდეგ აღძრული საქმეები, რომელთაგან ყველა იყო ყოფილი პრეზიდენტის სააკაშვილის ახლო წრის გავლენიანი წევრი. ...

102. ჩვენ გვინდა ხაზგასმით აღვნიშნოთ, რომ არ შეიძლება ადგილი ჰქონდეს რაიმე დაუსჯელობას ჩვეულებრივი დანაშაულებისთვის, მათ შორის, ან განსაკუთრებით, მთავრობის წევრებისა და პოლიტიკოსებისთვის, იქნებიან ისინი მოქმედი თუ წარსულში მოღვაწე. თუმცა, განსაკუთრებით, არსებულ პოლიტიკურ კონტექსტში მნიშვნელოვანია, რომ ყოფილი მთავრობის თანამდებობის პირთა წინააღმდეგ აღძრულ სისხლის სამართლის საქმეებში თავიდან იქნეს აცილებული პოლიტიკურად მოტივირებული ან რევანშისტული მართლმსაჯულების ნებისმიერი აღქმა. ამიტომ, ხელისუფლებამ უნდა უზრუნველყოს, რომ მართლმსაჯულების პროცესები წარიმართოს გამჭვირვალედ და ისე, რომ სრულად შეასრულეს საქართველოს მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 და მე-6 მუხლებით ნაკისრი ვალდებულებები. შერჩევითი ან პოლიტიკურად მოტივირებული მართლმსაჯულება არა მხოლოდ არ უნდა ხორციელდებოდეს, არამედ უნდა ჩანდეს კიდეც, რომ მას ადგილი არ აქვს“.

90. 94-ე პლენარულ სხდომაზე (ვენეცია, 2013 წლის 8-9 მარტი) ევროპულმა კომისიამ სამართლის მეშვეობით დემოკრატიისთვის (ვენეციის კომისია) გამოსცა დოკუმენტი სათაურით „ანგარიში მინისტრთა პოლიტიკურ და სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას შორის კავშირის შესახებ“, რომლის შესაბამის ამონარიდებში ვკითხულობთ (სქოლიოები გამოტოვებულია):
 

„1. „პოლიტიკური და სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობების გამიჯვნის შესახებ“ ანგარიშის მომზადების ფარგლებში, საპარლამენტო ასამბლეის იურიდიულ საკითხთა და ადამიანის უფლებათა დაცვის კომიტეტმა (PACE) სთხოვა ვენეციის კომისიას ამ თემაზე დასკვნის გაკეთება შედარებითი კონსტიტუციური სამართლის პერსპექტივიდან გამომდინარე, კომიტეტის თავმჯდომარის მიერ 2012 წლის 28 ივნისს გაგზავნილი წერილის საფუძველზე.

2. მოთხოვნის თანახმად, დასკვნის მიზანია „ობიექტური კრიტერიუმების შემუშავება იმ საქმეების ერთმანეთისგან გამიჯვნისთვის, რომლებშიც არჩეული თანამდებობის პირები მხოლოდ პოლიტიკურად არიან პასუხისმგებელნი თავიანთ ქმედებებზე და იმ საქმეებისა, რომლებშიც არჩეული თანამდებობის პირების სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საკითხი დგება“. ...

5. არსებობს არჩეული თანამდებობის პირების სამი ძირითადი კატეგორია, რომლებიც, პრინციპში, შეიძლება იყვნენ პასუხისმგებელნი პოლიტიკურად (ასევე სამართლებრივად): (i) სახელმწიფოს მეთაურები, (ii) მთავრობის მინისტრები (პრემიერ- მინისტრების და მთავრობის ყველა წევრის ჩათვლით) და (iii) პარლამენტის წევრები (დეპუტატები). პასუხისმგებლობის შესახებ წესები და პროცედურები, როგორც სამართლებრივი, ისე პოლიტიკური, კონსტიტუციურ სისტემათა უმეტესობაში განსხვავებულია თითოეული ამ სამი კატეგორიისთვის. როგორც სახელმწიფოს მეთაურები, ასევე დეპუტატები ხშირად (თუმცა სხვადასხვა მიზეზის გამო) სარგებლობენ სამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან დაცვის უფრო ძლიერი იმუნიტეტით, ვიდრე ჩვეულებრივი მთავრობის მინისტრები. საქმეების უმეტესობა, რომლებშიც იყო დაპირისპირება სამართლებრივ და პოლიტიკურ პასუხისმგებლობას შორის დამოკიდებულებაში, ეხებოდა მინისტრებს და ვენეციის კომისიას ესმის, რომ ეს, ასევე, არის საპარლამენტო ასამბლეის იურიდიულ საკითხთა და ადამიანის უფლებათა დაცვის კომიტეტის მოთხოვნის საფუძველი. შესაბამისად, წინამდებარე დასკვნა შემოიფარგლება მხოლოდ მინისტრების სამართლებრივი და პოლიტიკური პასუხისმგებლობის საკითხით. ...

44. ევროპის უმეტეს ქვეყნებში ჩვეულებრივი სისხლის სამართლის კოდექსი ითვალისწინებს გარკვეულ დანაშაულებს, რომლებიც, თავისი თვისებიდან გამომდინარე, ეხება მხოლოდ სახელმწიფო თანამდებობის პირებს, მაგრამ რომლებიც, პრინციპში, მოიცავს როგორც ადმინისტრაციულ თანამშრომლებს (საჯარო მოხელეებს), ასევე პოლიტიკურად არჩეულ თანამდებობის პირებს (მინისტრების ჩათვლით). ამის მნიშვნელოვანი მაგალითია კორუფცია. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მაგალითია ნორმების ის კატეგორია, რომელიც კრძალავს „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებას“ ან „სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტებას“, ან მსგავს ფორმულირებებს.

45. ასეთი ნორმებისათვის დამახასიათებელი პრობლემა ის არის, რომ ყველა იმ სიტუაციის მოცვისთვის, რომლებიც შესაძლოა იყოს საკმარისად სერიოზული იმისათვის, რომ უზრუნველყოს სადამსჯელო სანქციები, ისინი უნდა იყოს ძალიან დეტალური ან ძალიან ფართო და ბუნდოვანი და, შესაბამისად, პოტენციურად საზიანო უნდა იყოს სამართლებრივი სიცხადისთვის, ასევე, შესაძლებელი უნდა იყოს მათი ბოროტად გამოყენება პოლიტიკური მიზეზების გამო.

46. ოცდაათი ქვეყნიდან, რომლებმაც უპასუხეს მოთხოვნას, ხუთ ქვეყანას სისხლის სამართლის კანონმდებლობაში საერთოდ არ აქვს ნორმა სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების ან მსგავსი დანაშაულების შესახებ. ბელგიასა და საბერძნეთში მოქმედი დებულებები არ ვრცელდება მთავრობის მინისტრებზე.

47. მაგრამ ყველა დანარჩენს აქვს დებულებები, რომლებიც ფაქტობრივად ახდენენ „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების“ კრიმინალიზაციას ამა თუ იმ ფორმით და რომლებიც პრინციპულად გამოიყენება (თუმცა პრაქტიკაში იშვიათად) მთავრობის მინისტრების მიმართ. ასეთი ნორმების სიტყვიერი ფორმულირება განსხვავებულია. მაგალითად, საფრანგეთსა და გერმანიაში, დანაშაულები განიმარტება, როგორც ინტერესების ზიანის მიყენება, ანუ კერძო ინტერესების ჩარევა ადმინისტრაციულ პროცესში. რუმინეთში გათვალისწინებულია სამი დანაშაული: თანამდებობრივი გადაცდომა და ვალდებულებების შეუსრულებლობა პირის ინტერესების წინააღმდეგ; თანამდებობრივი გადაცდომა და ვალდებულებების შეუსრულებლობა გარკვეული უფლებების შეზღუდვით; თანამდებობრივი გადაცდომა და ვალდებულებების შეუსრულებლობა საზოგადოებრივი ინტერესების საწინააღმდეგოდ. გაერთიანებულ სამეფოში საჯარო თანამდებობრივი გადაცდომა არის ჩვეულებრივი დანაშაული საერთო სამართალში, რომელიც ჩადენილია სახელმწიფო მოხელის მიერ, რომელიც განზრახ უგულებელყოფს თავის მოვალეობის შესრულებას და/ან განზრახ იქცევა არასათანადოდ ისე, რომ თანამდებობაზე მყოფმა პირმა საზოგადოების ნდობა ბოროტად გამოიყენოს. ...

102. ამის საფუძველზე ვენეციის კომისია მიიჩნევს, რომ სისხლის სამართლის ეროვნული ნორმები „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების“, „სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების“ და მსგავსი გამონათქვამების შესახებ უნდა განიმარტოს ვიწრო მნიშვნელობით და მათ მიმართ გამოყენებული უნდა იქნეს მაღალი ზღვარი, რათა მათი გამოყენება შეიძლებოდეს მხოლოდ იმ შემთხვევებში, როდესაც ჩადენილი დანაშაული არის მძიმე ხასიათის, როგორიცაა, მაგალითად, ეროვნული დემოკრატიული პროცესების წინააღმდეგ დანაშაული, ძირითადი უფლებების დარღვევა, საჯარო მმართველობის მიუკერძოებლობის დარღვევა და ა.შ. ისინი დაკავშირებული უნდა იყოს მხოლოდ სახელმწიფო ხელისუფლების განხორციელებასთან და შეძლებისდაგვარად უნდა განისაზღვროს, თუ რა სახის ქმედებებს ეხება ისინი თავად კანონმდებლობაში, მოსამზადებელ სამუშაოებში ან სასამართლოების, ომბუდსმენებისა და სხვა დაწესებულებების შესაბამის პრეცედენტულ სამართალში. გარდა ამისა, საჭიროა დამატებითი კრიტერიუმების მოთხოვნა, როგორიცაა, მაგალითად, განზრახვის მოთხოვნა ან აშკარა დაუდევრობა. „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების“ ან „სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების“ საქმეებში, რომლებშიც გათვალისწინებულია ეკონომიკური ინტერესები, პირადი სარგებლის მიღწევის მოთხოვნა, როგორც დაინტერესებული პირისთვის, ასევე, მაგალითად, პოლიტიკური პარტიისთვის, ასევე შეიძლება ჩაითვალოს მიზანშეწონილად. ბოლოს, ასეთი „ბლანკეტური“ ნორმების მინიმალური და მაქსიმალური სასჯელი უნდა იყოს ზომიერი და უნდა იყოს იმ სასჯელის დიაპაზონის ქვემოთ, რომელიც განკუთვნილია უფრო კონკრეტული დანაშაულებისთვის, როგორიცაა, მაგალითად, კორუფცია.

103. მთავრობის მინისტრების მიმართ „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების“, „სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების“ შესახებ ნორმების განმარტებისა და გამოყენებისას, (იმ თანამდებობის პირებისგან განსხვავებით, რომლებიც არ არიან არჩეული თანამდებობის პირები) ასევე, მხედველობაში უნდა იქნეს მიღებული პოლიტიკის განსაკუთრებული თვისება. ქმედებები, რომლებიც შეიძლება არ იყოს სათანადო რიგითი საჯარო მოხელისთვის, ზოგჯერ შეიძლება იყოს მინისტრის პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღების ლეგიტიმური ნაწილი. გარდა ამისა, მთავრობის მინისტრი ექვემდებარება პოლიტიკურ პასუხისმგებლობას, რიგითი თანამდებობის პირებისგან განსხვავებით. რამდენადაც სისხლის სამართლის ნორმები „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების“ და „სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტების“ შესახებ გამოიყენება მინისტრების მიმართ იმ ქმედებებისთვის, რომლებიც, პირველ რიგში, პოლიტიკური ხასიათისაა, მაშინ ეს უნდა განხორციელდეს მხოლოდ, თუ საერთოდ განხორციელდება, უკანასკნელი ღონისძიების (ultima ratio) სახით. გარდა ამისა, სანქციების დონე უნდა იყოს ჩადენილი სამართლებრივი დანაშაულის პროპორციული და არ უნდა ექცეოდეს პოლიტიკური მოსაზრებებისა და უთანხმოების ზემოქმედების ქვეშ.

104. ვენეციის კომისია მიიჩნევს, რომ პასუხისმგებლობა, ბოროტად არ იყოს გამოყენებული ნორმები „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება“ მოქმედი ან ყოფილი მინისტრების მიმართ პოლიტიკური მიზეზების გამო, ეკისრება როგორც პოლიტიკურ სისტემას, ასევე ეროვნულ პროკურატურასა და სასამართლოებს და მიუხედავად იმისა, არის თუ არა მინისტრი ბრალდებული იმპიჩმენტის სპეციალური წესებით, თუ ჩვეულებრივი სისხლის სამართლის პროცედურებით.

105. ვენეციის კომისია მიიჩნევს, რომ ეროვნული საკონსტიტუციო სისტემის უნარი განაცალკეოს და განასხვაოს მთავრობის მინისტრების (ყოფილი და არსებული) პოლიტიკური და სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა არის დემოკრატიული ფუნქციონირების დონისა და მისი მოწიფულობის მაჩვენებელი, ისევე როგორც კანონის უზენაესობის პატივისცემის მაჩვენებელი.

106. სისხლის სამართლის საქმისწარმოება არ უნდა იქნეს გამოყენებული პოლიტიკური შეცდომებისა და პოლიტიკური უთანხმოების სანქცირების მიზნით. მინისტრების პოლიტიკური ქმედებები უნდა ექვემდებარებოდეს პოლიტიკური პასუხისმგებლობის პროცედურებს. სისხლის სამართლის პროცედურების გამოყენება უნდა მოხდეს მხოლოდ სისხლის სამართლის დანაშაულებრივი ქმედებების მიმართ.

107. ამავდროულად, ვენეციის კომისია მიიჩნევს, რომ მთავრობის მინისტრები არ უნდა გათავისუფლდნენ კანონიერი სასჯელისაგან, თუ მათ არ დაიცავს იმუნიტეტის მკაფიოდ განსაზღვრული და შეზღუდული წესები. მინისტრი, რომელიც ჩაიდენს სისხლის სამართლის დანაშაულს, უნდა დაექვემდებაროს სისხლისსამართლებრივ სანქციებს. შესაძლოა, ზოგიერთ ქვეყანაში პრობლემა ის კი არ იყოს, რომ მთავრობის მინისტრებს ხშირად აკისრებენ სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობას, არამედ პირიქით – ძალიან რთულია მათზე ასეთი გზით პასუხისმგებლობის დაკისრება“.
 

III.  შედარებითი სამართალი და პრაქტიკა

91. ქვემოთ მოცემული შედარებითი სამართლებრივი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია სასამართლოს სამდივნოსთვის შემდეგ საკითხებთან დაკავშირებით: (i) სახელმწიფოს ყოფილი მეთაურების სისხლისსამართლებრივი დევნა მათი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი ქმედებებისთვის; და (ii) სახელმწიფოს მეთაურის მიერ მსჯავრდებულის შეწყალების უფლებამოსილება და ამ უფლებამოსილების ფარგლები.

A.   სახელმწიფოს მეთაურების სისხლისსამართლებრივი დევნა მათი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი ქმედებებისთვის

1. ქვეყნები, სადაც არ შეიძლება სახელმწიფოს მეთაურების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა ასეთი ქმედებებისთვის

92. შედარებითი კვლევის დროს გამოკვლეული ოცდათხუთმეტი წევრი სახელმწიფოდან ოცდასამში არ შეიძლება სახელმწიფოს მეთაურის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა იმ ქმედებებისთვის, რომლებსაც ის ჩაიდენს მისი შესაბამისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში და რომლებიც მოქცეულია მისი დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში. იმ წევრი სახელმწიფოებიდან, სადაც არ შეიძლება სახელმწიფოს მეთაურების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა, ყველა მონარქია (ბელგია, დანია, ლიხტენშტაინი, ლუქსემბურგი, ნიდერლანდები, ნორვეგია, ესპანეთი, შვედეთი და გაერთიანებული სამეფო) უზრუნველყოფს სახელმწიფოს მეთაურის (მათ შემთხვევაში, მონარქის) კონსტიტუციურ დაცვას სისხლის სამართლის საქმის წარმოებისგან. ასეთი დაცვა, როგორც წესი, უკავშირდება, ერთი მხრივ, ძალაუფლების მემკვიდრეობითობას და, მეორე მხრივ, მინისტრების მიერ მონარქის ქმედებებზე პასუხისმგებლობის აღებას.

93. სისხლისსამართლებრივი დევნისგან დაცვის ფართო სპექტრი და დონე, რომელიც უზრუნველყოფილია სახელმწიფოს მეთაურისთვის მის მიერ მისი ფუნქციების შესრულებისას განხორციელებულ ქმედებებთან მიმართებით, ასევე გვხვდება ყველა გამოკვლეულ რესპუბლიკაშიც (კერძოდ, ალბანეთში, აზერბაიჯანში, ბულგარეთში, ჩეხეთში, ფინეთში, საფრანგეთში, საბერძნეთში, ისლანდიაში, იტალიაში, ლატვიაში, მალტაში, რუმინეთში, სლოვაკეთსა და სლოვენიაში). ზოგიერთ ამ სახელმწიფოში შესაბამისი დაცვით სარგებლობენ ასევე სახელმწიფოს ყოფილი მეთაურებიც.

94. მაგალითად, აზერბაიჯანში ყოფილ პრეზიდენტს ვერ დაეკისრება ადმინისტრაციული ან სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა მისი, როგორც პრეზიდენტის, უფლებამოსილების განხორციელების დროს ჩადენილი ქმედებებისთვის ან უმოქმედობისთვის.

95. ბულგარეთში, ქვეყნის კონსტიტუციის 103-ე მუხლის თანახმად, პრეზიდენტს და ვიცე-პრეზიდენტს არ ეკისრებათ სამოქალაქო ან/და სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა მათი თანამდებობებით გათვალისწინებული შესაბამისი ფუნქციების შესრულებისას განხორციელებული ქმედებებისთვის. გარდა ამისა, ისინი აღნიშნული დაცვით სარგებლობენ მათი შესაბამისი მანდატის დასრულების შემდეგაც.

96. საფრანგეთში, რესპუბლიკის პრეზიდენტი არ არის პასუხისმგებელი იმ ქმედებებზე, რომლებსაც ის განახორციელებს მისი ოფიციალური უფლებამოსილების ფარგლებში. პრეზიდენტის იმუნიტეტი, რომელიც გათვალისწინებულია ქვეყნის კონსტიტუციის 67-ე მუხლით, არის აბსოლუტური, მუდმივი და პერსონალური: აქედან გამომდინარე, ის მოქმედებს პოლიტიკურ, სისხლის სამართლის, სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ სფეროებში.

97. ლატვიაში, პრეზიდენტისთვის „პასუხისმგებლობის არდაკისრების“ პირობა ვრცელდება მხოლოდ მის მიერ ოფიციალური უფლებამოსილების ფარგლებში განხორციელებულ ქმედებებთან და ასევე იმ ქმედებებთან მიმართებით, რომლებიც არ შეიცავს სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნებს. აღნიშნულს არ გააჩნია დროითი შეზღუდვა და მოქმედებს პრეზიდენტის უფლებამოსილების ვადის დასრულების შემდეგაც.

98. რუმინეთში, არ შეიძლება ყოფილი პრეზიდენტის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა იმ ქმედებებისთვის, რომლებიც მას განხორციელებული აქვს თავისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში და რომლებიც, ქვეყნის კონსტიტუციის თანახმად (კონსტიტუციის 84-ე მუხლის მე-2 პუნქტი), ექცევა პრეზიდენტის დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში. აქედან გამომდინარე, არ შეიძლება ყოფილი პრეზიდენტის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა იმ ქმედებებისთვის, რომლებიც მას განხორციელებული აქვს თავისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში და რომლებიც, ქვეყნის კონსტიტუციის თანახმად (კონსტიტუციის 84-ე მუხლის მე-2 პუნქტი), ექცევა პრეზიდენტის დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში.

99. ალბანეთში, კონსტიტუციის 90-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის თანახმად, პრეზიდენტს არ ეკისრება სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა მის მიერ ოფიციალური მოვალეობების შესრულებისას განხორციელებულ ქმედებებზე. ახლახან, ალბანეთის საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ პრეზიდენტისთვის უზრუნველყოფილი ასეთი „იმუნიტეტი“ ან „დაცვა“ გრძელდება მისი უფლებამოსილების ვადის დასრულების შემდეგაც.

100. დანარჩენ წევრ სახელმწიფოებში კი გაურკვეველია, ვრცელდება თუ არა ასეთი დაცვა სახელმწიფოს ყოფილ მეთაურებზე, მათ მიერ თანამდებობის დატოვების შემდგომ. მაგალითად, ისლანდიაში, კონსტიტუციის მე-11 მუხლი ადგენს, რომ რესპუბლიკის პრეზიდენტი არ უნდა იყოს პასუხისმგებელი აღმასრულებელი ქმედებებისთვის. ასევე დაუშვებელია პრეზიდენტის პასუხისგებაში მიცემა სისხლის სამართლის დანაშაულისთვის, გარდა პარლამენტის (ალთინგის) თანხმობის შემთხვევისა. თუმცა, კონსტიტუციაში და სხვა შესაბამის კანონებში არაფერია ნათქვამი იმის შესახებ, შესაძლებელია თუ არა ყოფილი პრეზიდენტების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა მათ მიერ მათი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი დანაშაულებისთვის. სამართლებრივი პრეცედენტის არარსებობის პირობებში გაურკვეველია, ვრცელდება თუ არა პრეზიდენტისთვის კონსტიტუციის მე-11 მუხლით უზრუნველყოფილი დაცვა ყოფილ პრეზიდენტებზე, მათი შესაბამისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი ქმედებებისთვის.

101. ანალოგიურად, ჩეხეთის რესპუბლიკაში პრეზიდენტის იმუნიტეტის საკითხი, როგორც ჩანს, განხილვის საგანია. ქვეყნის კონსტიტუციის 54-ე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, რესპუბლიკის პრეზიდენტს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა მისი ოფიციალური მოვალეობების შესრულების შედეგად დამდგარ შედეგებზე. კონსტიტუციაში ცვლილებების შეტანის შედეგად, 65-ე მუხლის ახალმა ფორმულირებამ გამოიწვია დებატები იმასთან დაკავშირებით, თუ რამდენად შეზღუდავდა შეცვლილი ფორმულირება 54-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მნიშვნელობას. კონსტიტუციის 65-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის მოქმედი რედაქციის თანახმად, დაუშვებელია პრეზიდენტის დაპატიმრება და სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა მისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი დანაშაულისთვის, მსუბუქი დანაშაულისთვის ან სხვა ადმინისტრაციული სამართალდარღვევისთვის, თუმცა მის მიმართ შეიძლება დაიწყოს სისხლისსამართლებრივი დევნა მისი საპრეზიდენტო ვადის ამოწურვის შემდეგ. მანამდე (ე. ი. 65-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის ძველი რედაქციის თანახმად) ვერასდროს (უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ან მისი დასრულების შემდეგ) მოხდებოდა პრეზიდენტის დაპატიმრება ან სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა თანამდებობაზე ყოფნის დროს ჩადენილი სამართალდარღვევისთვის.

2. ქვეყნები, სადაც შესაძლებელია სახელმწიფოს მეთაურების სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა ასეთი ქმედებებისთვის

102. გამოკვლეული ოცდათხუთმეტი წევრი სახელმწიფოდან თორმეტში (ბოსნია და ჰერცეგოვინა, ხორვატია, ესტონეთი, გერმანია, უნგრეთი, მონტენეგრო, პოლონეთი, პორტუგალია, სან მარინო, სერბეთი, შვეიცარია და უკრაინა) კონსტიტუციური დებულებები იძლევა სახელმწიფოს მეთაურის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემის საშუალებას მისი სამსახურებრივი უფლებამოსილების ფარგლებში ჩადენილი ქმედებებისთვის. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ფარგლებში ჩადენილი ქმედებებისთვის სახელმწიფოს მეთაურის წინააღმდეგ დაწყებული სისხლის სამართლის საქმის წარმოების კონკრეტული მაგალითები, როგორც ჩანს, ძალზე იშვიათია და ასეთ შემთხვევებს ადგილი ჰქონდა მხოლოდ ორ სახელმწიფოში, კერძოდ, უკრაინაში და ბოსნია და ჰერცეგოვინაში. განსაკუთრებით საინტერესოა პრეცედენტი, რომელიც დაფიქსირდა ბოსნია და ჰერცეგოვინაში. 2013 წელს, ბოსნია და ჰერცეგოვინის ორი ავტონომიური რეგიონიდან ერთ-ერთის, კერძოდ მუსულმანურ-ხორვატიული ფედერაციის, პრეზიდენტს ბრალი წაუყენეს უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის იმის გამო, რომ შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლების გარეშე შეიწყალა განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის მსჯავრდებული პირები. მისი გასამართლების შემდეგ, პრეზიდენტი საბოლოოდ გაამართლეს ყველა ბრალდებაში 2020 წელს.

103. გერმანიაში, უნგრეთსა და სან მარინოში პრეზიდენტის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის წარმოება შეიძლება დაიწყოს მხოლოდ მისი მანდატის შეწყვეტის შემდეგ. მაგალითად, გერმანიაში, ფედერალური პრეზიდენტი სარგებლობს სისხლისსამართლებრივი დევნისგან დაცვის იმუნიტეტით მხოლოდ მისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში; თუმცა, დღემდე, არცერთი ყოფილი სახელმწიფოს მეთაურის წინააღმდეგ არ აღძრულა სისხლის სამართლის საქმე მათი სამსახურებრივი უფლებამოსილების ფარგლებში განხორციელებული ქმედებებისთვის. იმის მიუხედავად, რომ 2013 წელს სისხლის სამართლის საქმის წარმოება დაიწყო ყოფილი ფედერალური პრეზიდენტის წინააღმდეგ „სარგებლის მიღების“ (Vorteilsnahme) ბრალდებით, ეს ბრალდება არ ეხებოდა მისი სამსახურებრივი უფლებამოსილების ფარგლებში ჩადენილ ქმედებებს და აღნიშნული სასამართლო პროცესი 2014 წელს გამამართლებელი განაჩენით დასრულდა. უნგრეთში, რესპუბლიკის პრეზიდენტს მისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ეკისრება სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობა იმ დანაშაულებრივი ქმედებებისთვის, რომელსაც ის ჩაიდენს მისი სამსახურებრივი უფლებამოსილების განხორციელებისას; ფუნდამენტური კანონის მე-13 მუხლის თანახმად, სისხლის სამართლის საქმის წარმოება შეიძლება დაიწყოს სახელმწიფოს მეთაურის წინააღმდეგ მხოლოდ მისი მანდატის შეწყვეტის შემდეგ. სან მარინოში სახელმწიფოს მეთაურის ფუნქციებს კოლეგიურად ახორციელებენ Capitani Reggenti (პარლამენტის მიერ არჩეული ორი მოქალაქე), რომელთა შესაბამისი მანდატებიც მოქმედებს ერთდროულად ექვსი თვის განმავლობაში; დაუშვებელია Capitani Reggenti-თვის სისხლისსამართლებრივი ან სამოქალაქოსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრება მათი მანდატების მოქმედების პერიოდში. თუმცა, ეს იმუნიტეტი მხოლოდ დროებითია: მათი მანდატების ამოწურვის შემდეგ შესაძლებელია მათზე როგორც სისხლისსამართლებრივი, ისე სამოქალაქოსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრება მათი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში განხორციელებული ქმედებებისთვის, იმისდა მიუხედავად, ექცეოდა თუ არა ეს ქმედებები მათი დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში.

B.   სახელმწიფოს მეთაურის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება

104. რესპუბლიკებში შეწყალების უფლებამოსილება ხშირად წარმოდგენილი იყო როგორც მონარქიის გადმონაშთი. ეს ცნება უნდა განვასხვაოთ ამნისტიის მინიჭების უფლებამოსილებისგან. ზოგადად, შეწყალების უფლებამოსილება (რომელიც ზოგჯერ ასევე მოიხსენიება როგორც „შემწყნარებლობა“ ან „მოწყალება“) წარმოადგენს აღმასრულებელ ქმედებას, რომელიც ვრცელდება ცალკეულ საქმეებზე, და მისი მთავარი შედეგი არის საპატიმრო სასჯელისგან ან სასამართლოს მიერ დაკისრებული სხვა სისხლის სამართლის სასჯელისგან გათავისუფლება. ამის საპირისპიროდ, ამნისტია ვრცელდება ერთობლივად სამართალდამრღვევთა გარკვეულ კატეგორიაზე. იმის მიუხედავად, რომ შეწყალების უფლებამოსილების განხორციელება ხდება ძირითადად სასჯელის გამოტანის შემდეგ, როდესაც ის გახდება საბოლოო, ზოგიერთ იშვიათ შემთხვევაში (მაგ., ისლანდიაში) პრეზიდენტისთვის კონსტიტუციის 29-ე მუხლით მინიჭებულ შეწყალების (náðun) უფლებამოსილებას აქვს სისხლის სამართლის საქმის წარმოების შეწყვეტის ეფექტი.

105. შედარებითი კვლევის დროს გამოკვლეული ოცდათხუთმეტი წევრი სახელმწიფოდან ოცდათორმეტში (იხ. 92-ე პუნქტი ზემოთ), შეწყალების უფლებამოსილება კონსტიტუციურად მინიჭებული აქვს სახელმწიფოს მეთაურს. დანარჩენ სამ გამოკვლეულ სახელმწიფოში კი ეს უფლებამოსილება მინიჭებული აქვს პარლამენტს (სან მარინოსა და შვეიცარიაში) ან ის შედის მთავრობის ყველა მინისტრის პასუხისმგებლობაში (შვედეთში). აღნიშნული ოცდათორმეტი ქვეყნიდან ექვსში (საბერძნეთი, საფრანგეთი, იტალია, ლატვია, მონტენეგრო და პოლონეთი) სახელმწიფოს მეთაურს შეუძლია შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენება მინიმალური შეზღუდვებით ან საერთოდ შეზღუდვების გარეშე.

106. მაგალითად, საბერძნეთში (კონსტიტუციის 47-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის მიხედვით), შეწყალების უფლებამოსილება არის „უფლება“, იგივე სასამართლო ხასიათის დისკრეციული უფლებამოსილება (სახელმწიფო საბჭოს კარგად დამკვიდრებული პრეცედენტული სამართლის მიხედვით), რომელიც მინიჭებული აქვს რესპუბლიკის პრეზიდენტს, რომელსაც შეუძლია შეამციროს ან შეამსუბუქოს სისხლის სამართლის სასამართლოს მიერ დაკისრებული სასჯელი და ასევე გააუქმოს უკვე დაკისრებული და აღსრულებული სასჯელის ყველა სამართლებრივი შედეგი. შეწყალების შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება იუსტიციის მინისტრის წარდგინებით, მაგრამ მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მინისტრს თავის საკონსულტაციო დასკვნას წარუდგენს შეწყალების საბჭო, რომლის წევრების უმრავლესობაც მოსამართლეები არიან. როგორც ჩანს, ამ უფლებამოსილების განხორციელებაზე არ ვრცელდება კონსტიტუციითა და კანონმდებლობით განსაზღვრული რაიმე არსებითი მოთხოვნები.

107. ანალოგიურად, საფრანგეთში (სადაც კოლექტიური შეწყალების შესაძლებლობა გაუქმდა 2008 წლის 23 ივლისის საკონსტიტუციო რეფორმით), ცალკეულ შემთხვევებში პირის შეწყალების შესაძლებლობა წარმოადგენს პრეზიდენტის დისკრეციულ პრეროგატივას, რომელიც არ არის ვალდებული დაასაბუთოს ან წარმოადგინოს ასეთი გადაწყვეტილების საფუძვლები. შეწყალების შესახებ დეკრეტს ხელს აწერს პრეზიდენტი, ხოლო მისი კონტრასიგნაცია ხდება პრემიერ-მინისტრისა და იუსტიციის მინისტრის მიერ. პრეზიდენტის შეწყალება არ ექვემდებარება სასამართლო განხილვას პირველ რიგში იმიტომ, რომ Conseil d’Etat-ის (სახელმწიფო საბჭოს) მიერ ის მიჩნეულია „მთავრობის ქმედებად“ და, მეორე რიგში, იმიტომ, რომ ეს არის „დავა, რომელიც დაკავშირებულია სასამართლოს მიერ გამოტანილ სასჯელთან“ (contestation relative à la nature et aux limites d’une peine prononcée par la juridiction judiciaire), რომელსაც ვერ იხილავს ადმინისტრაციული მოსამართლე.

108. 2006 წელს, იტალიაში, საკონსტიტუციო სასამართლომ დეტალურად განიხილა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება, რომელიც გათვალისწინებული იყოს ქვეყნის კონსტიტუციის 87-ე მუხლის მე-11 პუნქტით. სასამართლომ დაადასტურა, რომ შეწყალების პროცედურის ფარგლებში იუსტიციის მინისტრს უფლება აქვს ჩაატაროს წინასწარი მოკვლევა, რათა შეძლოს (i) პრეზიდენტისთვის დასაბუთებული წინადადების წარდგენა, ან (ii) მოკვლევის შეწყვეტის გადაწყვეტილების მიღება (შეწყალების გარეშე). თუმცა, თუ პრეზიდენტი ითხოვს წინასწარი მოკვლევის დასრულებას ან გადაწყვეტს პირის შეწყალებას საკუთარი ინიციატივით, იუსტიციის მინისტრი ვალდებულია დაიწყოს და დაასრულოს წინასწარი მოკვლევა და მას შეუძლია პრეზიდენტს აცნობოს მხოლოდ აღნიშნულის პროცედურული ან არსებითი საფუძვლების შესახებ, რომლებიც, მისი აზრით, ხელს უშლის პირის შეწყალებას. მინისტრის მხრიდან მოქმედებაზე უარი არსებითად გამორიცხავს შეწყალების უფლებამოსილების განხორციელებას, რომელსაც კონსტიტუცია ანიჭებს პრეზიდენტს. ამის შემდეგ, იუსტიციის მინისტრი მოახდენს შეწყალების შესახებ პრეზიდენტის დეკრეტის კონტრასიგნაციას კონსტიტუციის 89-ე მუხლის თანახმად; თუმცა, მისი პოლიტიკური და სამართლებრივი პასუხისმგებლობა შემოიფარგლება იმ პროცედურაში მისი მონაწილეობის ფარგლებით, რომელსაც შედეგად მოჰყვება პირის შეწყალება.

109. ზოგიერთ სახელმწიფოში სახელმწიფოს მეთაურის მიერ შეწყალების უფლებამოსილების განხორციელების მხრივ არსებითი შეზღუდვების არარსებობამ გარკვეული დებატები გამოიწვია. სწორედ ეს იყო მონტენეგროს პარლამენტის განხილვის თემა 2012 წელს, როდესაც მიღებულ იქნა აქტი შეწყალების შესახებ. კერძოდ, კრიტიკის ობიექტად იქცა პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილების სამართლებრივი, სასამართლო და სხვა ინსტიტუციური შეზღუდვების არარსებობა. დისკუსიის დროს ასევე ყურადღება გამახვილდა იმ ფაქტზე, რომ იუსტიციის სამინისტროს მიერ პრეზიდენტისთვის წარდგენილ დასკვნას პოტენციურ შეწყალებასთან დაკავშირებით არ ჰქონდა შესასრულებლად სავალდებულო ძალა და, აქედან გამომდინარე, შეწყალების უფლებამოსილება შეიძლებოდა აღქმული ყოფილიყო, როგორც პირადად პრეზიდენტის გადაწყვეტილება. საპარლამენტო დებატების დროს წამოიჭრა რიგი პრობლემური საკითხები, როგორიცაა შეწყალების შესახებ განაცხადის დაკმაყოფილებასთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღების თავისუფლების ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობა. ანალოგიურად, ბოლო წლებში, შეწყალების უფლებამოსილების ფარგლები განხილვის საგანია პოლონეთშიც; მაგალითად, ქვეყანაში დიდი ხანია მსჯელობენ იმაზე, შეუძლია თუ არა პრეზიდენტს ბრალდებულის შეწყალება მანამ, სანამ მას საბოლოო განაჩენს გამოუტანენ. მართლაც, პირველად პოლონეთის ისტორიაში, ასეთი გადაწყვეტილება პრეზიდენტმა 2015 წელს მიიღო, როდესაც შეიწყალა პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ მსჯავრდებული პოლონელი პოლიტიკოსი, როდესაც მისი საქმის განხილვა სააპელაციო სასამართლოში მიმდინარეობდა. ამჟამად, ამ საკითხთან დაკავშირებით შიდასამართლებრივი დოქტრინა გაყოფილია.

110. დანარჩენ ოცდაექვს წევრ სახელმწიფოში სახელმწიფოს მეთაურის მიერ შეწყალების უფლებამოსილებაზე ვრცელდება მნიშვნელოვანი შეზღუდვები სხვადასხვა პარამეტრთან მიმართებაში, როგორიცაა ის, თუ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების რომელ ეტაპზე შეუძლია სახელმწიფოს მეთაურს ჩარევა, შეწყალების პროცესში სხვა სახელმწიფო ორგანოების ჩართულობა, განსახილველი სამართალდარღვევების ხასიათი და შეწყალების უფლებამოსილების სასამართლო წესით განხილვის შესაძლებლობა. მაგალითად, ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა გაერთიანებული სამეფო, ისლანდია, ნორვეგია, ბელგია, ლიხტენშტაინი და ლუქსემბურგი, შეწყალების უფლებამოსილების განხორციელებისას სახელმწიფოს მეთაურები მნიშვნელოვნად ითვალისწინებენ აღმასრულებელი (მინისტრების) ან საკანონმდებლო ორგანოების რჩევებს. ალბანეთში, ბულგარეთში, ჩეხეთსა და გერმანიაში პრეზიდენტს პირის შეწყალების უფლება აქვს მხოლოდ კონკრეტული ტიპის სისხლის სამართლის დანაშაულების შემთხვევაში. დაბოლოს, საფრანგეთსა და გერმანიაში პრეზიდენტის მიერ პირის შეწყალება არ ექვემდებარება სასამართლო განხილვას (იხ. ასევე 107-ე პუნქტი ზემოთ).

სამართალი

111. 2022 წლის 1 მარტის გადაწყვეტილებით, სასამართლომ მთლიანად მისაღებად ცნო საქმე, რომელიც შედგებოდა საჩივრებისგან კონვენციის მე-6, მე-7 და მე-18 მუხლების საფუძველზე, რომლებიც მოცემულია ქვემოთ (იხ. საქმე Saakashvili v. Georgia (dec.) nos. 6232/20 და 22394/20, §§ 32-66, 2022 წლის 1 მარტი).

I.  კონვენციის მე-6 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

112. მომჩივანი ჩიოდა კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტისა და მე-3 პუნქტის (დ) ქვეპუნქტის საფუძველზე იმასთან დაკავშირებით, რომ 2018 წლის 5 იანვარსა და 28 ივნისს მის მიმართ გამოტანილი საბრალდებო განაჩენები ეფუძნებოდა გადაუმოწმებელ ირიბ და სხვაგვარად არასანდო სხვა მტკიცებულებებს. რაც შეეხება საჩივარს N22394/20, მომჩივანი დამატებით ჩიოდა, რომ მოსამართლე გ.ა., რომელმაც განიხილა საქმე პირველი ინსტანციის სასამართლოში, არ იყო დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი. კონვენციის მე-6 მუხლის შესაბამისი ნაწილების თანახმად:

„1. არავინ შეიძლება ბრალეულად იქნეს მიჩნეული რაიმე დანაშაულში ისეთი მოქმედების ან უმოქმედობის გამო, რომელიც არ წარმოადგენდა დანაშაულს ეროვნული ან საერთაშორისო სამართლის მიხედვით იმ დროს, როდესაც იგი ჩაიდინეს. ...“

A.   მხარეთა არგუმენტები

136. მომჩივანი დავობდა, რომ შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილება, რომელიც ეფუძნებოდა კონსტიტუციას, იყო აბსოლუტური უფლებამოსილება შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის თანახმად და, აქედან გამომდინარე, არ ექვემდებარებოდა რაიმე შეზღუდვას. თავისი არგუმენტის გასამყარებლად მომჩივანი მითითებას აკეთებდა პრეზიდენტის ბრძანებულებაზე №277 „შეწყალების გამოყენების წესის შესახებ“, რომელიც მართალია ითვალისწინებს, რომ პრეზიდენტმა უნდა დაიცვას კონკრეტული პროცედურა, რომლის თანახმადაც მსჯავრდებულის შეწყალებამდე მან კონსულტაცია უნდა გაიაროს შეწყალების საკითხთა კომისიასთან, ასევე ცალსახად მიუთითებს, რომ პრეზიდენტს შეუძლია შეიწყალოს მსჯავრდებული შეწყალების პროცედურის ნებისმიერ ეტაპზე და აღნიშნული ბრძანებულებით დადგენილი მოთხოვნების დაუცველად (იხ. 85-ე პუნქტი ზემოთ). მომჩივანი ასევე მითითებას აკეთებდა უზენაესი სასამართლოს სასამართლო პრაქტიკაზე, რომელიც ადასტურებდა იმ ფაქტს, რომ შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილება იყო აბსოლუტური და არ ექვემდებარებოდა გადამოწმებას (იხ. 86-ე პუნქტი ზემოთ). ამგვარად, იმის გათვალისწინებით, რომ შეწყალების უფლებამოსილება იყო პრეზიდენტისთვის კონსტიტუციით მინიჭებული დისკრეციული და აბსოლუტური უფლებამოსილება, არ იყო კანონიერი ამ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის მისთვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრება სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მიხედვით. მას არ შეეძლო წინასწარ განეჭვრიტა, რომ აბსოლუტური და შეუზღუდავი საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელება შეიძლებოდა აღქმული ყოფილიყო სისხლის სამართლის დანაშაულად. მომჩივანმა ასევე განაცხადა, რომ არასდროს გაუცია წინასწარი დაპირებები ოთხი მსჯავრდებული პოლიციელის შეწყალებასთან დაკავშირებით, თუმცა ეს განცხადება ეწინააღმდეგება იმას, რაც დაადგინეს ეროვნულმა სასამართლოებმა. იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მომჩივანმა გასცა ასეთი დაპირებები, ისინი უნდა ჩაითვალოს არა უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებად, არამედ ლეგიტიმურ, მოსამზადებელ ეტაპად შეწყალების პროცესში. ნებისმიერ შემთხვევაში, მომჩივანი აცხადებდა, რომ აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ მსჯავრდებულის შეწყალება უნდა ჩათვლილიყო დისკრეციულ ქმედებად, რომელიც ვერ დაექვემდებარებოდა ჩვეულებრივ სასამართლო განხილვას. ამასთან დაკავშირებით, მომჩივანმა მითითება გააკეთა სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საქმეში Lexa v. Slovakia (no. 54334/00, § 95, 2008 წლის 23 სექტემბერი). ის ასევე ამტკიცებდა, რომ შედარებით-სამართლებრივი თვალსაზრისით ბევრ დასავლურ დემოკრატიაში არსებობდა კონსტიტუციური კონსენსუსი, რომლის თანახმადაც სახელმწიფოს მეთაურები სარგებლობდნენ იმუნიტეტით იურისდიქციისგან თავიანთი დისკრეციული უფლებამოსილებების განხორციელებისას, როგორიცაა შეწყალების უფლებამოსილება (რომელიც ევროპის ბევრ იურისდიქციაში ითვლებოდა შეუზღუდავ/აბსოლუტურ უფლებამოსილებად). აქედან გამომდინარე, მისი აზრით, წარმოუდგენელი იყო, რომ ეროვნულ სასამართლოებს უფლება ჰქონდათ შემოეღოთ სხვადასხვა ხარისხობრივი მოთხოვნები საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელებისთვის, როგორიცაა, მაგალითად, მათი განცხადება, რომ უფლებამოსილების აღდგენა უნდა მომხდარიყო მხოლოდ „ჰუმანიტარული მოსაზრებებიდან“ გამომდინარე (იხ. 54-ე პუნქტი ზემოთ).

137. მომჩივანი დამატებით ჩიოდა, რომ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის ფორმულირება იყო ძალიან ზოგადი და ბუნდოვანი, და რომ ეროვნული სასამართლოების მიერ ამ ზედმეტად ფართო დებულების გამოყენება სახელმწიფო თანამდებობაზე ყოფნის დროს ჩადენილი ქმედებების მიმართ ვერ აკმაყოფილებდა კონვენციის მე-7 მუხლით გათვალისწინებულ სიცხადისა და განჭვრეტადობის მოთხოვნებს. პარალელების გავლებით სასამართლოს გადაწყვეტილებასთან საქმეზე Liivik v. Estonia (no. 12157/05, §§ 99-103, 2009 წლის 25 ივნისი), მომჩივანი ჩიოდა, რომ 332-ე მუხლის ინტერპრეტაცია და გამოყენება მოიცავდა (ისევე, როგორც სადავო სამართლებრივი დებულება საქმეში Liivik) ისეთი ცნებების გათვალისწინებას, რომლებიც იმდენად ფართო იყო, და ასევე ისეთ კრიტერიუმებს, რომლებიც იმდენად ბუნდოვანი იყო, რომ განსახილველი სისხლისსამართლებრივი დებულება არ იყო იმ ხარისხის, რასაც კონვენცია მოითხოვდა. ის დასძენდა, რომ სამართლებრივი თვალსაზრისით 332-ე მუხლი იყო ბლანკეტური სამართლებრივი დებულება, რომელიც მის საქმეში შეიძლებოდა განმარტებული ყოფილიყო მხოლოდ კონსტიტუციის 73-ე მუხლის 1-ელი პუნქტის (ო) ქვეპუნქტთან ერთობლიობაში, რომელიც მას შეწყალების უფლებამოსილებას ანიჭებდა. თუმცა, სამართლებრივი მსჯელობის ეს ლოგიკური ჯაჭვი ემსახურებოდა მხოლოდ იმის კიდევ ერთხელ დამტკიცებას, რომ მომჩივნის მსჯავრდება მოხდა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილებასთან დაკავშირებით, რომელიც იყო აბსოლუტური და არ ექვემდებარებოდა სასამართლო კონტროლს; შესაბამისად, მისი მსჯავრდება იყო უკანონო კონვენციის მე-7 მუხლის მნიშვნელობით. მომჩივანმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მისი სისხლის სამართლის საქმე იყო პირველი და (ჯერჯერობით) ერთადერთი პრეცედენტი ქვეყანაში, რომელიც ეხებოდა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების სასამართლო ზედამხედველობას, ამიტომ, მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების დაწყებამდე, მას არ შეეძლო წინასწარ განეჭვრიტა, რომ ეს უფლებამოსილება ექვემდებარებოდა სასამართლო კონტროლს შესაბამისი შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობისა და პრაქტიკის თანახმად; გარდა ამისა, მან დასძინა, რომ იურისტებისთვის საყოველთაოდ ცნობილი იყო, რომ სახელმწიფოს მეთაურის მიერ განხორციელებული შეწყალების უფლებამოსილება სხვადასხვა იურისდიქციაში, ისევე როგორც საქართველოში, იყო აბსოლუტური ხასიათის.

138. მთავრობის პასუხი იყო, რომ მომჩივნის მსჯავრდება მოხდა არა საკუთრივ პრეზიდენტის შეწყალების კონსტიტუციური უფლებამოსილების განხორციელებისთვის, არამედ ამ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მნიშვნელობით. რაც შეეხება ამ უკანასკნელი სისხლისსამართლებრივი დებულების სიცხადესა და წინასწარ განჭვრეტადობას, მთავრობამ პირველ რიგში მიუთითა იმ ფაქტზე, რომ ევროპის ქვეყნების უმეტესობაში არსებობდა მსგავსი დებულებები, რომელთა თანახმადაც კანონსაწინააღმდეგოდ ითვლებოდა ამა თუ იმ ფორმით „სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება“ (იხ. 90-ე პუნქტი ზემოთ); მომჩივნის საქმის გარემოებებზე სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის გამოყენება აკმაყოფილებდა ყველა დანარჩენ შესაბამის „განჭვრეტადობის“ კრიტერიუმს, რომლებიც ჩამოთვლილი იყო ვენეციის კომისიის ზემოხსენებულ ანგარიშში მინისტრთა პოლიტიკურ და სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას შორის კავშირის შესახებ. ამგვარად, მომჩივნის მიერ განსახილველი საპრეზიდენტო უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება უდავოდ იყო განსაკუთრებით მძიმე ხასიათის, ვინაიდან მის მიზანს წარმოადგენდა მართლმსაჯულების განხორციელებისთვის ხელის შეშლა მეტად გახმაურებულ მკვლელობასთან დაკავშირებით (და, გარდა ამისა, ჩადენილი იყო პირადი სარგებლის მიღების მიზნით); მომჩივანს სურდა მინიმუმამდე დაეყვანა ის ზიანი, რომელიც შესაძლოა მკვლელობის საქმის გამოძიებას მიეყენებინა მისი პოლიტიკური გუნდის რეპუტაციისთვის. ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილებებში მითითებულ მიზეზებზე დაყრდნობით, მთავრობამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ განსახილველი დანაშაულის ძირითადი შემადგენელი ელემენტი იყო ის ფაქტი, რომ მომჩივანმა წინასწარ გასცა ოთხი პოლიციელის შეწყალების დაპირებები, მათი დუმილის სანაცვლოდ (იხ. 59-ე პუნქტი ზემოთ). ეროვნულ სასამართლოებს რომ არ დაედგინათ ასეთი წინასწარი დაპირებების არსებობა, პრეზიდენტის მიერ მსჯავრდებულების შეწყალების ფაქტი, იმის მიუხედავად, რომ მორალურად დასაძრახი იყო გირგვლიანის მკვლელობის საქმის განსაკუთრებული გარემოებებიდან გამომდინარე, მთავრობის აზრით, არ იქნებოდა საკმარისი სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრებისთვის. მომჩივნის მტკიცების საპასუხოდ იმასთან დაკავშირებით, რომ პრეზიდენტის შეწყალების კონსტიტუციური უფლებამოსილება იყო აბსოლუტური და არ ექვემდებარებოდა შეზღუდვებს, მთავრობამ განაცხადა, რომ არარაციონალური იქნებოდა იმის ვარაუდი, რომ ქვეყნის პრეზიდენტს – სახელმწიფოს მეთაურს – კონსტიტუციის თანახმად შეიძლებოდა ჰქონოდა იმის უფლება, რომ გარიგება დაედო სახიფათო დამნაშავეებთან, რომლებმაც ჩაიდინეს ზემოხსენებული მკვლელობა, და დაჰპირებოდა მათ ციხიდან ვადამდე გათავისუფლებას იმის სანაცვლოდ, რომ მათ არ ეთქვათ, რომ ამ შემზარავი დანაშაულის ჩადენაში გარეული იყვნენ პრეზიდენტის უახლოესი მეგობრები და პოლიტიკური მოკავშირეები.

139. მიუხედავად იმისა, რომ მომჩივნის მიერ გაცემული წინასწარი დაპირებები ოთხი პოლიციელის შეწყალებასთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო მომჩივნის მსჯავრდებისთვის, მთავრობამ განაცხადა, რომ ეს ფაქტი არ უნდა განიხილებოდეს სხვა მნიშვნელოვანი ელემენტებისგან განცალკევებულად. შესაბამისად, მთავრობამ სთხოვა სასამართლოს გაეთვალისწინებინა, რომ სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების დანაშაული თანაბრად შედგებოდა ორი დამატებითი მნიშვნელოვანი ფაქტობრივი ასპექტისგან, კერძოდ: (i) იმ ფაქტისგან, რომ გირგვლიანის მკვლელობის საქმის სისხლის სამართლის გამოძიებასთან დაკავშირებით მომჩივანმა თავიდანვე იცოდა, რომ მისი ორი ყველაზე სანდო კოლეგა, დ.ა. („კუდ“-ის დირექტორი) და ი.მ. (მაშინდელი შინაგან საქმეთა მინისტრი), გარეულები იყვნენ მძიმე დანაშაულში, და (ii) იმ ფაქტისგან, რომ მომჩივანს სურდა, ნებისმიერ ფასად დაეცვა გამოძიებისგან ხსენებული ორი პირი. მთავრობის აზრით, ამ ორი დამატებითი ფაქტობრივი ელემენტის ერთობლიობა ცხადყოფდა, რომ შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელების წინასწარ დაპირებით მომჩივანს სურდა, რომ ეყიდა ოთხი პოლიციელის დუმილი და ამით ხელი შეეშალა მართლმსაჯულების განხორციელებისთვის აღნიშნულ მკვლელობის საქმეში. მთავრობამ ასევე აღნიშნა, რომ მომჩივნის მიერ განსახილველი სადავო ქმედების ჩადენამდე დიდი ხნით ადრე, ეროვნულ სასამართლოებს უკვე შემუშავებული ჰქონდათ ყოვლისმომცველი სასამართლო პრაქტიკა, რომელიც აზუსტებდა იმ დანაშაულის შემადგენელ ელემენტებს, რომელიც შეიძლება დაისაჯოს სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლით. თავისი არგუმენტების გასამყარებლად მთავრობა მითითებას აკეთებდა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს შესაბამის პრაქტიკაზე (იხ. 78-ე პუნქტი ზემოთ).

140. მომჩივნის კვალიფიკაციიდან გამომდინარე, მთავრობა ამტკიცებდა, რომ იმის გათვალისწინებით, რომ მას ჰქონდა იურისტის აკადემიური ხარისხი და, გარდა ამისა, (პრეზიდენტობამდე) ეკავა საქართველოს პარლამენტის საკონსტიტუციო და სასამართლო საკითხთა კომიტეტის ხელმძღვანელის და იუსტიციის მინისტრის თანამდებობები, მომჩივანს ძალიან კარგად შეეძლო იმის წინასწარ განჭვრეტა, რომ მის მიერ საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელების ფორმა გამოიწვევდა სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მიხედვით. ანალოგიურად, მთავრობა დასძენდა, რომ მომჩივანს ასევე უნდა სცოდნოდა კონვენციის მე-2 და მე-3 მუხლების თანახმად სასამართლოს შესაბამისი და კარგად დამკვიდრებული პრეცედენტული სამართლის შესახებ, რომლის მიხედვითაც დაუშვებელი იყო იმ სახელმწიფო წარმომადგენლების შეწყალება, რომლებმაც ჩაიდინეს მკვლელობის, წამების ან არასათანადო მოპყრობის დანაშაულები. დაბოლოს, მთავრობამ ასევე სთხოვა სასამართლოს, რომ პარალელები გაევლო წინამდებარე საქმესა და მის გადაწყვეტილებას შორის საქმეზე Haarde v. Iceland (no. 66847/12, §§ 127-32, 2017 წლის 23 ნოემბერი), სადაც სასამართლომ დაადგინა, რომ დანაშაული, რომლის ჩადენაშიც დამნაშავედ იქნა ცნობილი მომჩივანი, ისლანდიის ყოფილი პრემიერ-მინისტრი, საკმარისად იყო განმარტებული შიდასახელმწიფოებრივ კანონმდებლობაში, როგორც ამას მოითხოვს კონვენციის მე-7 მუხლი.

B.   სასამართლოს შეფასება

1. ზოგადი პრინციპები

141. კონვენციის მე-7 მუხლი არ შემოიფარგლება ბრალდებულის საზიანოდ სისხლის სამართლის კანონმდებლობის რეტროსპექტული გამოყენების აკრძალვით. უფრო ზოგადად, ის ასევე გულისხმობს პრინციპს, რომ მხოლოდ კანონმდებლობით შეიძლება განისაზღვროს დანაშაული და დაწესდეს სასჯელი (nullum crimen, nulla poena sine lege) (იხ. საქმე Kokkinakis v. Greece, 1993 წლის 25 მაისი, § 52, სერია A no. 260‑A). მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული მუხლით აკრძალულია, კერძოდ, ამჟამინდელი დანაშაულების ფარგლების გავრცელება ისეთ ქმედებებზე, რომლებიც წინათ არ წარმოადგენდა სისხლის სამართლის დანაშაულს, ის ასევე ადგენს პრინციპს, რომლის თანახმადაც სისხლის სამართლის კანონმდებლობა არ უნდა იქნეს ვრცლად განმარტებული ბრალდებულის საზიანოდ, მაგალითად, ანალოგიით (იხ. საქმე Del Río Prada v. Spain [GC], no. 42750/09, § 78, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2013 წ., და „ისეთ დანაშაულთან მიმართებით, რომელიც არსებითად წარმოადგენს წამებას, სისხლისსამართლებრივ დევნაზე, მსჯავრდებასა და დასჯაზე ვადების ხანდაზმულობის შესახებ კანონის გავრცელებასთან დაკავშირებული საკონსულტაციო დასკვნა“ [GC], მოთხოვნა no. P16-2021-001, სომხეთის საკასაციო სასამართლო, § 67, 2022 წლის 26 აპრილი). პრინციპი, რომ დანაშაულები და სანქციები კანონით უნდა იყოს გათვალისწინებული, გულისხმობს იმას, რომ სისხლის სამართლის კანონმდებლობა მკაფიოდ უნდა განსაზღვრავდეს დანაშაულებს და იმ სანქციებს, რომლითაც ეს დანაშაულები ისჯება, რათა გასაგები და განჭვრეტადი იყოს მათი შედეგები (იხ. საქმე G.I.E.M. S.R.L. and Others v. Italy [GC], nos. 1828/06 და 2 სხვა საქმე, § 242, 2018 წლის 28 ივნისი). ეს მოთხოვნა დაკმაყოფილებულია იმ შემთხვევაში, თუ პირს შეუძლია შესაბამისი დებულების ფორმულირებიდან გაიგოს, საჭიროების შემთხვევაში, სასამართლოს მიერ ამ დებულების განმარტების დახმარებით და შესაბამისი იურიდიული კონსულტაციის მიღების შემდეგ, თუ რა სახის ქმედება და უმოქმედობა გამოიწვევს მისთვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრებას და თუ რა სასჯელი ემუქრება მას ამისთვის (იხ. საქმე Del Río Prada, ციტირებული ზემოთ, § 79; საქმე G.I.E.M. S.R.L. and Others, ციტირებული ზემოთ, § 242; და საქმე Cantoni v. France, 1996 წლის 15 ნოემბერი, § 29, ანგარიშები, 1996‑V). იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მომჩივნის საქმეში აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით პირველად იქნება გადაწყვეტილება მიღებული, კონვენციის მე-7 მუხლის დარღვევის საკითხი არ წამოიჭრება, თუ მოცემული მნიშვნელობა არის როგორც წინასწარ განჭვრეტადი, ისე დანაშაულის არსთან შესაბამისი (იხ. საქმე Khodorkovskiy and Lebedev, ციტირებული ზემოთ, § 570, 2020 წლის 14 იანვარი, და „საკონსულტაციო დასკვნა დანაშაულის განმარტებაში „ბლანკეტური მითითების“ ან „მითითებითი კანონმდებლობის“ ტექნიკის გამოყენებასთან და დანაშაულის ჩადენის დროს მოქმედი სისხლის სამართლის კანონმდებლობისა და შესწორებული სისხლის სამართლის კანონმდებლობის ერთმანეთთან შედარების სტანდარტებთან დაკავშირებით“, [GC], მოთხოვნა no. P16-2019-001, სომხეთის საკონსტიტუციო სასამართლო, § 62, 2020 წლის 29 მაისი).

142. განჭვრეტადობის ცნების ფარგლები მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული განსახილველი დოკუმენტის შინაარსზე, იმ სფეროზე, რომელსაც ეს დოკუმენტი ეხება, და იმ პირთა რაოდენობასა და სტატუსზე, რომლებზეც ეს დოკუმენტი ვრცელდება. ეს განსაკუთრებით ეხება იმ პირებს, რომლებიც ახორციელებენ ისეთ პროფესიულ საქმიანობას, რომ მიჩვეულები არიან დიდი სიფრთხილის გამოჩენას თავიანთი საქმიანობის განხორციელებისას. ამ თვალსაზრისით, შეიძლება მოსალოდნელი იყოს მათ მიერ განსაკუთრებული ყურადღების გამოჩენა იმ რისკების შეფასებისას, რომლებიც თან ახლავს მათ საქმიანობას (იხ. ზემოთ ციტირებული საქმე Vasiliauskas, § 157, და „საკონსულტაციო დასკვნა „ბლანკეტური მითითების“ გამოყენებასთან დაკავშირებით და ა. შ.“, ციტირებული ზემოთ, § 61). განსაკუთრებული სიფრთხილის გამოჩენა იმის შეფასებისას, შეიძლება მოჰყვეს თუ არა კონკრეტულ ქცევას სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა, მოეთხოვებათ პროფესიონალ პოლიტიკოსებს ან მაღალი თანამდებობის პირებს (იქვე, § 68). როგორ მკაფიოდაც არ უნდა იყოს სამართლებრივი დებულება ჩამოყალიბებული, სამართლის ნებისმიერ მიმდინარეობაში (მათ შორის სისხლის სამართალში) არსებობს სასამართლო განმარტების გარდაუვალი ელემენტი. ყოველთვის იარსებებს საეჭვო პუნქტების განმარტებისა და ცვალებად გარემოებებთან ადაპტირების საჭიროება (იხ. საქმე Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC], no. 15669/20, § 239, 2023 წლის 26 სექტემბერი). და კიდევ, მიუხედავად იმისა, რომ სარწმუნოობა მეტად სასურველია, მას შეიძლება მოჰყვეს ზედმეტი სიმკაცრე, კანონს კი უნდა შეეძლოს ცვალებად გარემოებებთან ადაპტირება (იხ. საქმე Del Río Prada, ციტირებული ზემოთ, § 92, და საქმე Parmak and Bakır v. Turkey, nos. 22429/07 და 25195/07, § 59, 2019 წლის 3 დეკემბერი). გარდა ამისა, სისხლის სამართლის კანონმდებლობის პროგრესული განვითარება სასამართლო სამართალშემოქმედების გზით წარმოადგენს სამართლებრივი ტრადიციის კარგად დამკვიდრებულ და აუცილებელ ნაწილს. კონვენციის მე-7 მუხლი ვერ განიმარტება ისე, თითქოს კანონგარეშედ აცხადებდეს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის წესების ეტაპობრივ დაზუსტებას სხვადასხვა საქმეებზე სასამართლო ინტერპრეტაციის გზით, თუ აღნიშნულის შედეგი შეესაბამება დანაშაულის არსს და გონივრულად შეიძლება წინასწარ განჭვრეტადი იყოს (იხ. საქმეები S.W. v. the United Kingdom, 1995 წლის 22 ნოემბერი, § 36, სერია A, no. 335‑B, და Streletz, Kessler and Krenz v. Germany [GC], nos. 34044/96 და 2 სხვა საქმე, § 50, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2001‑II).

143. სასამართლო კვლავ ადასტურებს, რომ პრინციპში, მან არ უნდა ჩაანაცვლოს ეროვნული იურისდიქციები. კონვენციის მე-19 მუხლის თანახმად, მისი მოვალეობაა, უზრუნველყოს კონვენციის ხელშემკვრელი მხარეების მიერ აღებული ვალდებულებების დაცვა. კონვენციის სისტემის სუბსიდიარული ხასიათის გათვალისწინებით, სასამართლოს ფუნქციებში არ შედის ეროვნული სასამართლოს მიერ სავარაუდოდ დაშვებული ფაქტობრივი შეცდომების განხილვა, გარდა იმ შემთხვევისა, თუ და იმდენად, რამდენადაც ისინი არ არღვევს კონვენციით დაცულ უფლებებსა და თავისუფლებებს, და გარდა იმ შემთხვევისა, თუ ეროვნულ დონეზე განხორციელებული შეფასება არ არის აშკარად თვითნებური (იხ. საქმე Kononov v. Latvia [GC], no. 36376/04, § 189, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2010 წელი, და საქმე Vasiliauskas, ციტირებული ზემოთ, § 160). უფრო ზოგადად, სასამართლო აღნიშნავს, რომ ძირითადად ეროვნულ ხელისუფლების ორგანოებს, განსაკუთრებით კი სასამართლოებს, ევალებათ შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებული პრობლემების გადაჭრა (იხ. საქმეები Rohlena v. the Czech Republic [GC], no. 59552/08, § 51, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2015 წელი, და Jidic v. Romania, no. 45776/16, § 83, 2020 წლის 18 თებერვალი). თუმცა, სასამართლო მიუთითებს, რომ მისი განხილვის უფლებამოსილება უფრო მეტი უნდა იყოს, როდესაც თავად კონვენციით გათვალისწინებული უფლება (წინამდებარე საქმეში, მე-7 მუხლი) მოითხოვს, რომ არსებობდეს მსჯავრდებისა და სასჯელის სამართლებრივი საფუძველი. მე-7 მუხლის 1-ელი პუნქტის თანახმად, სასამართლომ უნდა გამოიკვლიოს, არსებობდა თუ არა მომჩივნის მსჯავრდებისთვის თანადროული სამართლებრივი საფუძველი; კერძოდ, სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, რომ შესაბამისი ეროვნული სასამართლოების მიერ მიღწეული შედეგი შესაბამისობაში იყო კონვენციის მე-7 მუხლთან, მაშინაც კი, თუ არსებობდა განსხვავებები ამ სასამართლოს სამართლებრივ მიდგომასა და მსჯელობას და შესაბამისი ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებებს შორის. ამ სასამართლოსთვის განხილვის ნაკლები უფლებამოსილების მინიჭება მე-7 მუხლს მიზანსმოკლებულს ხდის (იხ. ზემოთ ციტირებული საქმეები Kononov, § 198; Rohlena, § 52; და Vasiliauskas, § 161).

2.  აღნიშნული პრინციპების გამოყენება

144. სასამართლო იმთავითვე და ზემოაღნიშნული პრინციპების გათვალისწინებით აღნიშნავს, რომ მის ფუნქციებში არ შედის ეროვნული სასამართლოების დასკვნების ეჭვქვეშ დაყენება, არამედ მას ევალება იმის გამორკვევა, მე-7 მუხლის 1-ელი პუნქტის თვალსაზრისით, ექცეოდა თუ არა ის ქმედებები, რომელთა ჩადენისთვისაც მომჩივანს დაეკისრა სასჯელი, ისეთი სისხლის სამართლის დანაშაულის განმარტების ფარგლებში, რომელიც იყო საკმარისად განჭვრეტადი, იმის გათვალისწინებით, რომ მომჩივანს ხელმისაწვდომობის ასპექტი არც კი გაუპროტესტებია. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, საჩივრის განხილვა მე-7 მუხლის 1-ელი პუნქტის საფუძველზე ემყარება იმ წანამძღვარს, რომ მომჩივანმა ჩაიდინა ყველა ის ქმედება, რომელიც დადგენილია ეროვნული სასამართლოების მიერ ფაქტების საფუძველზე გამოტანილი დასკვნებით. რაც შეეხება სტანდარტს, რომელიც გამოყენებულ უნდა იქნეს „განჭვრეტადობის ასპექტის“ ამ კონკრეტული განხილვის მიზნით, სასამართლო იმეორებს, რომ ჩვეულებრივ, „განჭვრეტადობა“ უნდა შეფასდეს ინდივიდის თვალსაზრისით; უნდა შეფასდეს, შეეძლო თუ არა მომჩივანს, საჭიროების შემთხვევაში, შესაბამისი იურიდიული კონსულტაციის მიღების შემდეგ, შესაბამისი დებულებების ფორმულირებიდან გაეგო, თუ რომელი ქმედების ან უმოქმედობის შედეგად დაეკისრებოდა მას სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა (იხ. ზოგადი პრინციპები 141-ე პუნქტში).

145. სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ, როგორც ჩანს, მხარეები არ ეთანხმებიან იმ შიდასახელმწიფოებრივ სამართლებრივ დებულებებს, რომლებიც ვრცელდება ჩადენილ ქმედებებზე, კერძოდ, მოიცავდა თუ არა დანაშაული, რომლისთვისაც მოხდა მომჩივნის მსჯავრდება, სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების მხოლოდ ზოგად ელემენტებს, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მნიშვნელობით, თუ ის კონკრეტულად გამომდინარეობდა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელებიდან. ამასთან დაკავშირებით, მართალია, რომ მომჩივნის მსჯავრდება ეფუძნებოდა სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მე-2 ნაწილს, რომლის თანახმადაც სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება არის დანაშაული. თუმცა, იმის გათვალისწინებით, თუ (i) როგორი ფორმულირება აქვს ამ სისხლისსამართლებრივ დებულებას, (ii) როგორ იქნა ის ინტერპრეტირებული და გამოყენებული ეროვნულ სასამართლო პრაქტიკაში (იხ. 76-ე და 78-ე პუნქტები ზემოთ), და (iii) თუ როგორ განიხილება მსგავსი სისხლისსამართლებრივი დებულებები შედარებით-სამართლებრივი თვალსაზრისით (იხ. 90-ე პუნქტი ზემოთ), სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს სისხლისსამართლებრივი დებულება წარმოადგენს „ბლანკეტური მითითების“ ან „მითითებითი კანონმდებლობის“ საკანონმდებლო ტექნიკის მაგალითს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, განსახილველი სისხლისსამართლებრივი დებულება განზრახ ჩამოაყალიბა კანონმდებელმა ზოგადი და აბსტრაქტული ფორმით, რათა მას დამატებოდა კონკრეტული სამართლებრივი შინაარსი, მათ შორის კონსტიტუციური დებულებებიდან ან სისხლის სამართლის გარდა სამართლის სხვა სფეროებიდან (შედარებისთვის იხ. „საკონსულტაციო დასკვნა „ბლანკეტური მითითების“ გამოყენებასთან დაკავშირებით და ა. შ.“, ციტირებული ზემოთ, §§ 65-74). ამგვარად, სასამართლო ვერ დაეთანხმება მომჩივნის არგუმენტს იმასთან დაკავშირებით, რომ მის საქმეში განჭვრეტადობის მოთხოვნა არ იყო დაკმაყოფილებული 332-ე მუხლის „მეტისმეტად ზოგადი და ბუნდოვანი“ ფორმულირების გამო (იხ. 137-ე პუნქტი ზემოთ). ზემოთ ხსენებული ზოგადი ფორმულირების ტექნიკის გამოყენება ქმედების ან უმოქმედობის კანონსაწინააღმდეგოდ დადგენისთვის ვერ წარმოშობს საკითხს კონვენციის მე-7 მუხლის 1-ელი პუნქტის თანახმად, როგორც ასეთი (იქვე, § 70).

146. ამგვარად, ზემოაღნიშნული დასკვნა (საკანონმდებლო „ბლანკეტური მითითების“ ტექნიკასთან დაკავშირებით) უბიძგებს სასამართლოს, რომ განჭვრეტადობის შეფასებაში ჩართოს არა მხოლოდ მიმთითებელი დებულება (კერძოდ, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლი, იხ. 145-ე პუნქტი ზემოთ), არამედ ასევე მითითებული სამართლებრივი სტანდარტებიც – კონსტიტუციური წესების ერთობლიობა, რომლებიც არეგულირებს შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელებას და რომლებიც არ შემოიფარგლება კონსტიტუციური დებულებებით, არამედ შეიძლება ასევე მოიცავდეს შესაბამის საკონსტიტუციო ჩვეულებით სამართალს და კანონქვემდებარე აქტებისა და სასამართლო პრაქტიკის ნაწილებს.

147. რაც შეეხება პირველის განჭვრეტადობას, სასამართლო მნიშვნელობას ანიჭებს იმ ფაქტს, რომ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის მე-2 ნაწილიდან სრულიად ნათლად ჩანს, რომ უმაღლესი სახელმწიფო თანამდებობის პირებიც კი, მათ შორის ქვეყნის პრეზიდენტი, შეიძლება დაექვემდებარონ სისხლისსამართლებრივ დევნას სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის (იხ. 76-ე და 83-ე პუნქტები ზემოთ და 78-ე პუნქტში შეჯამებული სასამართლო პრაქტიკა). სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ მოცემულ დროს მოქმედი რედაქციით იმპიჩმენტის შესახებ კანონი ცალსახად ითვალისწინებდა ყოფილი პრეზიდენტისთვის სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის დაკისრების შესაძლებლობას მისი თანამდებობაზე ყოფნის პერიოდში ჩადენილი დანაშაულისთვის (იხ. 84-ე პუნქტი ზემოთ). აქედან გამომდინარე, მომჩივანს ვერ ექნებოდა იმის მოლოდინი, რომ ზემოაღნიშნული მიმთითებელი დებულების საფუძველზე ისარგებლებდა იმუნიტეტით სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან.

148. რაც შეეხება სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლში მითითებული დამატებითი სამართლებრივი შინაარსის განჭვრეტადობას, კერძოდ კი ვრცელ კონსტიტუციურ ჩარჩოს, რომელიც არეგულირებს შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელებას, ამასთან დაკავშირებით სასამართლოს წინაშე მდგარი მთავარი კითხვა არის ის, შესაძლებელი იყო თუ არა, რომ მომჩივანს მართლზომიერად არ ჰქონოდა იმის მოლოდინი, რომ შეწყალების გამო ის დაექვემდებარებოდა სისხლისსამართლებრივ დევნას. ამასთან დაკავშირებით მომჩივნის მტკიცება, რომ შედარებით-სამართლებრივი თვალსაზრისით არსებობდა ვარაუდი, რომ სახელმწიფოს მეთაურის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება იყო შეუზღუდავი/აბსოლუტური იმ გაგებით, რომ ის სარგებლობდა იმუნიტეტით ნებისმიერი პასუხისმგებლობისა და მოვალეობისგან (იხ. 136-ე პუნქტი ზემოთ), არ შეესაბამება რეალობას. ამგვარად, სასამართლოს მიერ გამოკვლეული ოცდათხუთმეტი წევრი სახელმწიფოდან ოცდათორმეტ წევრ სახელმწიფოს შორის, სადაც ისევე, როგორც საქართველოში, შეწყალების უფლებამოსილება მინიჭებული აქვს სახელმწიფოს მეთაურს, მხოლოდ ექვს სახელმწიფოში (საბერძნეთი, საფრანგეთი, იტალია, ლატვია და მონტენეგრო) ამ უფლებამოსილებაზე ვრცელდება მინიმალური შეზღუდვები ან საერთოდ არ ვრცელდება არანაირი შეზღუდვა; თუმცა, კონსტიტუციური რეჟიმის მქონე დანარჩენ ოცდაექვს სახელმწიფოში, როგორც ჩანს, სახელმწიფოს მეთაურის მიერ ამ უფლებამოსილების გამოყენება ექვემდებარება სახელმწიფო ხელისუფლების სხვადასხვა შტოს მიერ დაწესებულ მნიშვნელოვან შეზღუდვებს (იხ. 110-ე პუნქტი ზემოთ). უფრო ზუსტად კი, იმასთან დაკავშირებით, შეიძლება თუ არა რომ სახელმწიფოს მეთაურს დაეკისროს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა მის მიერ უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი ქმედებებისთვის, რომლებიც შედიოდა მისი დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში (როგორც წინამდებარე საქმეში განხილულ სიტუაციაში), სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეს იმუნიტეტის საკითხი სხვადასხვა წევრ სახელმწიფოში განსხვავებულად რეგულირდება. ამგვარად, გამოკვლეული ოცდათხუთმეტი ქვეყნიდან მინიმუმ თორმეტში შესაძლებელია სახელმწიფოს მეთაურის სისხლის სამართლის პასუხისგებაში მიცემა მისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში ჩადენილი ქმედებებისთვის, და იმუნიტეტით არ სარგებლობენ არც სახელმწიფოს ყოფილი მეთაურები. რაც შეეხება იმ ქვეყნებს, რომელთა სახელმწიფოს მეთაურები (როგორც მოქმედი, ისე ყოფილი) სარგებლობენ იმუნიტეტით სისხლისსამართლებრივი დევნისგან, ესენი არიან ან (i) კონსტიტუციური მონარქიები, სადაც მონარქების იმუნიტეტი გამომდინარეობს დიდი ხნის კონსტიტუციური ტრადიციებიდან, რომლებიც დაკავშირებულია ძალაუფლების მემკვიდრეობით გადაცემასთან, და მინისტრების მიერ მონარქების ქმედებებზე პასუხისმგებლობის სრულად აღებიდან, ან (ii) რესპუბლიკური რეჟიმის მქონე ქვეყნები, სადაც – და ეს კონკრეტული კონსტიტუციური მახასიათებელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება სამართლებრივი განჭვრეტადობის კუთხით განხილვისას – იმუნიტეტი სისხლისსამართლებრივი დევნისგან ცალსახად არის გარანტირებული კონსტიტუციური სამართლის ნორმებით (იხ. მაგალითად, ზემოთ 93-ე-99-ე პუნქტებში შეჯამებული მაგალითები).

149. ზემოაღნიშნული შედარებითი კონსტიტუციური მიმოხილვის გათვალისწინებით, სასამართლო ადგენს, რომ მომჩივნის არგუმენტი იმასთან დაკავშირებით, რომ ის მოელოდა, რომ პანევროპული კონსტიტუციური ჩვეულება დაიცავდა მას იმ ქმედებებისთვის გათვალისწინებული სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან, რომლებიც მან ჩაიდინა პრეზიდენტის დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებისას, არის დაუსაბუთებელი. აქედან გამომდინარე, იმის გამო, რომ სიტუაცია მნიშვნელოვნად განსხვავდება სხვადასხვა წევრ სახელმწიფოში (თითოეული ქვეყნის უნიკალური კონსტიტუციური მახასიათებლებიდან გამომდინარე), განჭვრეტადობის საკითხის განხილვისას სასამართლომ კონცენტრირება უფრო მეტად უნდა მოახდინოს იმ კითხვაზე, შესაძლებელი იყო თუ არა, რომ ეროვნულ კონსტიტუციურ ჩარჩოს (რომელიც მოქმედებდა მოპასუხე სახელმწიფოში მოცემულ დროს) საშუალება მიეცა მომჩივნისთვის, მართლზომიერად ჰქონოდა სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან იმუნიტეტით დაცვის მოლოდინი.

150. ამასთან დაკავშირებით მომჩივანი მითითებას აკეთებდა შესაბამის კანონქვემდებარე აქტებზე და უზენაესი სასამართლოს სასამართლო პრაქტიკაზე (იხ. 136-ე პუნქტი ზემოთ). სასამართლო აღნიშნავს, რომ პრეზიდენტის ბრძანებულებიდან N 277 „შეწყალების გამოყენების წესის შესახებ“ (კერძოდ, მისი მე-2 მუხლის მე-7 პუნქტიდან) და უზენაესი სასამართლოს 2000 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილებიდან (საქმეზე N3ა/ად-74-კ) გამომდინარეობს, რომ მომჩივანი, როგორც ქვეყნის მაშინდელი პრეზიდენტი (ე. ი. სახელმწიფოს მეთაური), არ იყო შეზღუდული რაიმე ქვემდებარე წესებით და მას ჰქონდა შეწყალების უფლებამოსილების განხორციელების სრული დისკრეციული უფლება (იხ. 85-ე და 86-ე პუნქტები ზემოთ). თუმცა, კითხვა მდგომარეობს იმაში, შეიძლება თუ არა, რომ მხოლოდ სრულიად დისკრეციული ხასიათის დადასტურება, ან საქართველოს უზენაესი სასამართლოს ზუსტი სიტყვებით რომ ვთქვათ (იხ. 86-ე პუნქტი ზემოთ), პრეზიდენტის მიერ შეწყალების „უპირობო“ უფლება, განიხილებოდეს როგორც იმუნიტეტი სისხლის სამართლის იურისდიქციისგან ამ კონკრეტული უფლებამოსილების განხორციელებისას ჩადენილ ქმედებასთან მიმართებით, ან განსხვავდება თუ არა ერთმანეთისგან ეს ორი შესაბამისი სამართლებრივი ცნება. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო აღნიშნავს, რომ იმ წევრ სახელმწიფოებში არსებული კონსტიტუციური ჩარჩოსგან განსხვავებით, სადაც იმუნიტეტი სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან პირდაპირ არის გათვალისწინებული შესაბამისი კანონმდებლობით (იხ. 93-ე-99-ე პუნქტები ზემოთ), არც საქართველოს კონსტიტუციაში და არც საქართველოს რომელიმე კანონში ან კანონქვემდებარე აქტში არ არსებობდა დებულება, რომელიც მცირედით მაინც მიუთითებდა, რომ საქართველოს სახელმწიფოს ყოფილ ან ამჟამინდელ მეთაურებს შეეძლოთ ესარგებლათ იმუნიტეტით ინდივიდუალური სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან მათი მანდატის განხორციელებისას ჩადენილი იმ ქმედებებისთვის, რომლებიც ექცეოდა მათი დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში; ასევე მხარეებს სასამართლოს წინაშე არ უხსენებიათ რაიმე ეროვნული კონსტიტუციური ჩვეულება ან სასამართლო პრაქტიკა, რომელიც გაამყარებდა ამ დასკვნას.

151. იმდენად, რამდენადაც მომჩივანი დავობს, რომ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლით გათვალისწინებული სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების ცნება შეუთავსებელია შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების დისკრეციულ ხასიათთან, რადგან, მომჩივნის გაგებით, სრულიად დისკრეციული უფლებამოსილება თავისთავად შეუზღუდავია/აბსოლუტურია და, აქედან გამომდინარე, შეუძლებელია მისი ბოროტად გამოყენება, სასამართლო აღნიშნავს, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა დეტალურად განიხილეს ეს არგუმენტი. მათ განაცხადეს, რომ „ცალსახა მტკიცება, რომ პრეზიდენტის კონსტიტუციური უფლებამოსილება შეუზღუდავია... სახიფათოა და ამან შეიძლება წაახალისოს [ის] ... რომ ჩაერთოს კორუფციაში… პრეზიდენტის მიერ შეწყალების უფლებამოსილება არ შეიძლება იყოს შეუზღუდავი, და პირიქით, ის იზღუდება შესაბამისი კონსტიტუციური პრინციპებითა და სამართლებრივი რაციონალიზმით.“ მათ ასევე დაადასტურეს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ პრეზიდენტის განსახილველი უფლებამოსილება იყო სრულიად დისკრეციული ხასიათის, ეს არ ნიშნავდა იმას, რომ „ვერ მოხდებოდა აღნიშნული უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენება“ (იხ. 51-ე და 56-ე პუნქტები ზემოთ). შესაბამისი შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობისა და მასთან დაკავშირებული სამართლებრივი ცნებების ამგვარი ინტერპრეტაცია, სასამართლოს აზრით, არ არის თვითნებური ან სხვაგვარად არაგონივრული. სუბსიდიარობის პრინციპის გათვალისწინებით, სასამართლოს მიაჩნია, რომ სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, თუ როგორ განიხილეს ეროვნულმა სასამართლოებმა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების აბსოლუტურ ხასიათსა და ამ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას შორის გარეგნული დიქოტომიის კონსტიტუციური განზომილება, კონტროლისა და ბალანსის შესაბამისი ცნებების გამოყენებით (მე-7 მუხლის მიზნებისთვის ეროვნული სასამართლოების მიერ შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის განმარტების შეფასებისას, სუბსიდიარობის ასპექტების მნიშვნელობასთან დაკავშირებით, იხ. საქმე Drėlingas v. Lithuania, no. 28859/16, § 105, 2019 წლის 12 მარტი). გარდა ამისა, ის ფაქტი, რომ შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილება ექვემდებარებოდა სასამართლო განხილვას საქართველოში (იხ. საქმე „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“ [GC], N71503/01, § 158, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2004‑II), შეიძლება მიჩნეულ იქნეს იმის დამატებით მითითებად, რომ საქართველოს კანონმდებლობის თანახმად, აღნიშნული უფლებამოსილება არ სარგებლობს იმუნიტეტით სასამართლო მოკვლევისგან. ამგვარად, სასამართლო ადგენს, რომ მოცემულ დროს მოქმედი ეროვნული კონსტიტუციური ჩარჩო არ აძლევდა საშუალებას მომჩივანს, რომ ჰქონოდა იმის მართლზომიერი მოლოდინი, რომ ის ისარგებლებდა იმუნიტეტით სისხლის სამართლის იურისდიქციისგან იმ ქმედებებისთვის, რომლებიც ჩაიდინა თანამდებობაზე ყოფნის დროს მისი დისკრეციული უფლებამოსილებების, მათ შორის შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების, განხორციელებისას.

152. მართალია სასამართლო აღიარებს, რომ მომჩივნის საქმეს საქართველოში პრეცედენტი არ გააჩნია (ეს იყო პირველი სისხლის სამართლის პროცესი სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებასთან დაკავშირებით, რომელიც დაწყებულ იქნა სახელმწიფოს ყოფილი მეთაურის წინააღმდეგ, მისი უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში დისკრეციული უფლებამოსილების განხორციელებისას ჩადენილი ქმედების გამო), მხოლოდ ეს ფაქტი არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ ეჭვქვეშ დადგეს შესაბამისი სისხლისსამართლებრივი დებულებების განჭვრეტადობა (შედარებისთვის, იხ., მაგალითად, საქმე Berardi and Mularoni v. San Marino, nos. 24705/16 და 24818/16, §§ 44 და 53, 2019 წლის 10 იანვარი). მართალია, როდესაც ეროვნულ სასამართლოებს სთხოვენ, პირველად განმარტონ სისხლის სამართლის კანონმდებლობის რომელიმე დებულება, დანაშაულის ფარგლების ინტერპრეტაცია, რომელიც შეესაბამებოდა ამ დანაშაულის არსს, როგორც წესი, უნდა ჩაითვალოს განჭვრეტადად. არსებული დანაშაულის ფარგლების ახალი ინტერპრეტაციაც კი შეიძლება იყოს გონივრულად განჭვრეტადი მე-7 მუხლის მიზნებისთვის, თუ ის არის გონივრული შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის თანახმად და შეესაბამება დანაშაულის არსს (იხ. საქმეები Jorgic v. Germany, no. 74613/01, § 109, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2007-III, და Khodorkovskiy and Lebedev, ციტირებული ზემოთ, §§ 791-821). სასამართლომ უკვე განიხილა ეს უკანასკნელი ასპექტები თავის მსჯელობაში ზემოთ და დაადასტურა, რომ განსახილველი სისხლის სამართლის საქმის წარმოების დროს სასამართლოების მიერ შესაბამისი შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის ინტერპრეტაცია იყო როგორც გონივრული, ისე დანაშაულის არსის შესაბამისი (იხ. 145-ე-147-ე და 150-ე-151-ე პუნქტები ზემოთ).

153. გარდა ამისა, სასამართლო მნიშვნელობას ანიჭებს იმ ფაქტს, რომ მომჩივნის მსჯავრდება არ ეფუძნებოდა მხოლოდ მის მიერ შეწყალების ქმედების განხორციელებას, არამედ ეროვნულმა სასამართლოებმა ასევე დაადგინეს, შესაბამის მტკიცებულებებზე მითითებით, რომ მომჩივანმა გასცა „კუდ“-ის ოთხი ყოფილი თანამშრომლის შეწყალების წინასწარი დაპირებები, გირგვლიანის მკვლელობასთან დაკავშირებულ გადამწყვეტ ფაქტებზე მათი დუმილის სანაცვლოდ. ამის საფუძველზე, სასამართლოებმა გამოიკვლიეს მომჩივნის განზრახვა განსახილველი ქმედების ჩადენის დროს და დაადგინეს, რომ მისი გადაწყვეტილება შეწყალების შესახებ გამომდინარეობდა გირგვლიანის მკვლელობის საქმეში გამოძიების სწორი კურსიდან გადახვევის და მართლმსაჯულების განხორციელებისთვის სხვაგვარად ხელის შეშლის მიზნიდან (მე-7 მუხლის მიზნებისთვის დანაშაულებრივი მოტივის (mens rea) მნიშვნელობასთან დაკავშირებით იხ. საქმე Yüksel Yalçınkaya, ციტირებული ზემოთ, §§ 264-67, და საქმე G.I.E.M. S.r.l. and Others, ციტირებული ზემოთ, §§ 241-42 და 246).

154. ამგვარად, სასამართლო ასკვნის, რომ სხვა თუ არაფერი, მომჩივნისთვის საღი აზრის საკითხი უნდა ყოფილიყო იმის წინასწარ განჭვრეტა, რომ სერიოზული შედეგები მოჰყვებოდა მის მიერ იმ ადამიანებთან ფარული შეთანხმების გადაწყვეტილებას, რომლებმაც უშუალოდ ჩაიდინეს მკვლელობა ან დაფარეს ამ ძალიან მძიმე დანაშაულის მასშტაბები (მე-7 მუხლის თანახმად საღი აზრის მნიშვნელობასთან დაკავშირებით იხ., მაგალითად, საქმე Kuolelis and Others v. Lithuania, nos. 74357/01 და 2 სხვა საქმე, § 121, 2008 წლის 19 თებერვალი, და საქმე Berardi and Mularoni, ციტირებული ზემოთ, § 54, მასში შემდგომი მითითებით). გარდა ამისა, მომჩივანს, წამყვან პოლიტიკოსს, რომელსაც ჰქონდა ფართო იურიდიული განათლება და გამოცდილება იურიდიულ და საჯარო მმართველობის საკითხებში, და რომელიც დაწინაურდა კარიერულად და დაიკავა ქვეყანაში უმაღლესი სახელმწიფო თანამდებობა, უფრო მეტი სიფრთხილე უნდა გამოეჩინა, ვიდრე ეს შეიძლებოდა მოსალოდნელი ყოფილიყო ჩვეულებრივი ადამიანისგან, და ასევე მოსალოდნელი იყო, რომ განსაკუთრებული ყურადღება გამოეჩინა იმ რისკების სიმძიმის შეფასებისას, რომლებიც შესაძლოა გამოეწვია მის ფარულ შეთანხმებას იმ დამნაშავეებთან, რომლებიც იდგნენ გირგვლიანის მკვლელობის საქმის უკან (შედარებისთვის, იხ. საქმე Kononov, ციტირებული ზემოთ, § 235, და საქმე Kuolelis and Others, ციტირებული ზემოთ, § 120). ეს ფარული შეთანხმება, ანუ მომჩივნის სურვილი, გამოეყენებინა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილება მკვლელობის საქმეზე მართლმსაჯულების კურსიდან გადახვევის ხელშეწყობის მიზნით, ეწინააღმდეგება სიცოცხლის უფლებისთვის ყველა იმ საერთაშორისო დოკუმენტით მინიჭებულ უპირატესობას, რომლის მიზანიცაა ადამიანის უფლებების დაცვა (მათ შორის, თავად კონვენციითა და, მისი მე-2 მუხლის თანახმად, სასამართლოს შესაბამისი პრეცედენტული სამართლით), და მომჩივანს ვერ ექნება პრეტენზია, რომ მას არ ესმოდა მართლმსაჯულების განხორციელებისთვის ხელის შეშლის მიზნით შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენების ქმედების დანაშაულებრივი ხასიათი (შედარებისთვის, იხ. ზემოთ ციტირებული საქმეები Streletz, Kessler and Krenz, §§ 85-87, და Lexa, § 139).

155. ზემოაღნიშნული მოსაზრებებიდან გამომდინარე, სასამართლო ადგენს, რომ ეროვნული სასამართლოების მიერ გამოტანილი დასკვნები შესაბამისი ეროვნული სამართლის ნორმების (კერძოდ, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლისა და მისი შემავსებელი კონსტიტუციური ჩარჩოს, რომელიც არეგულირებს შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელებას) მოქმედების სფეროსთან და მომჩივნის ქცევაზე ამ სამართლის ნორმების გავრცელებასთან დაკავშირებით უნდა ჩაითვალოს, რომ ექცევა სასამართლოების მიერ ეროვნული კანონმდებლობის ინტერპრეტაციისა და გამოყენების კომპეტენციაში, და მომჩივანს გონივრულად შეეძლო იმის წინასწარ განჭვრეტა, რომ მისი ქმედების გამო მას დაეკისრებოდა სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობა აღნიშნული სამართლის ნორმების თანახმად (იხ. საქმე Haarde, ციტირებული ზემოთ, §§ 128‑32).

აქედან გამომდინარე, ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-7 მუხლის დარღვევას.

III.  კონვენციის მე-18 მუხლის სავარაუდო დარღვევა

156. დაბოლოს, ორივე საჩივართან დაკავშირებით მომჩივანი ასევე ჩიოდა, რომ ხელისუფლების ფარულ დღის წესრიგში შედიოდა მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის მექანიზმის გამოყენება მისი პოლიტიკური დევნის მიზნით, კონვენციის მე-18 მუხლის დარღვევით, მე-6 და მე-7 მუხლებთან ერთობლიობაში. ხსენებული დებულების თანახმად:
 

„დაუშვებელია ხსენებულ უფლებათა და თავისუფლებათა კონვენციით ნებადართული შეზღუდვების გამოყენება არა იმ მიზნით, რისთვისაც ისინია გათვალისწინებული.“
 

A.   მხარეთა არგუმენტები

157. მთავრობამ შეიტანა ორი პირველადი პრეტენზია მე-18 მუხლის საფუძველზე საჩივრების მისაღებობასთან დაკავშირებით. პირველ რიგში, მთავრობა ამტკიცებდა, რომ კონვენციის მე-18 მუხლი ვერ გავრცელდებოდა საქმეზე მე-6 ან მე-7 მუხლთან ერთად/ერთობლიობაში, ვინაიდან არცერთი მათგანი არ შეიცავდა რაიმე ნაგულისხმევ შეზღუდვას. მეორე რიგში, მთავრობა აცხადებდა, რომ მომჩივნის მტკიცება სისხლისსამართლებრივი დევნის საშუალებით მისი პოლიტიკური ცხოვრებიდან ჩამოშორების შესახებ იყო უსაფუძვლო და, მაშასადამე, აშკარად დაუსაბუთებელი, ვინაიდან არ იყო გამყარებული არანაირი ფაქტით და, ამგვარად, არ შეესაბამებოდა ძალიან მაღალ მტკიცებულებით სტანდარტს, რომელსაც სასამართლო ჩვეულებრივ იყენებს კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე შეტანილ სასარჩელო მოთხოვნებთან დაკავშირებით. რაც შეეხება ზემოთ ხსენებული სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციის ხელმძღვანელების განცხადებებს, მთავრობამ აღნიშნა, რომ ყველა ეს განცხადება წარმოადგენდა ზოგადი ხასიათის წმინდა პოლიტიკურ-სამართლებრივ შეფასებებს, რომლებიც არ ემყარებოდა მომჩივნის საქმის ფაქტობრივი გარემოებების სასამართლო განხილვას.

158. პირველ რიგში, მომჩივანი დავობდა, რომ კონვენციის მე-18 მუხლი, პრინციპში, შეიძლება ჩაითვალოს რომ ვრცელდება კონვენციის მე-6 და მე-7 მუხლებთან დაკავშირებულ საჩივრებზე, იმის გათვალისწინებით, რომ თვითონ ეს ორი დებულება განსაზღვრავს მათში დაცული უფლებების ნაგულისხმევ შეზღუდვებს. ის ჩიოდა, რომ მისი სისხლისსამართლებრივი დევნა და დასჯა იყო პოლიტიკურად მოტივირებული და რომ მისი სამართლიანი სასამართლოს უფლებები არასწორად შეიზღუდა მათთან კავშირში არმყოფი მიზნით, რაც ეწინააღმდეგებოდა მე-18 მუხლს. ის ამტკიცებდა, რომ წარმოადგენდა სამიზნეს მისი, როგორც ოპოზიციის მთავარი ლიდერის, საქმიანობის გამო, და რომ მის წინააღმდეგ აღძრული სისხლის სამართლის საქმის წარმოება ემსახურებოდა არასწორ მიზანს, კერძოდ კი მის გაჩუმებას და ქვეყნის პოლიტიკური ცხოვრებიდან ჩამოშორებას. თავისი ბრალდებების გასამყარებლად მომჩივანმა წარმოადგინა საერთაშორისო საზოგადოების სხვადასხვა წამყვანი ფიგურების (კერძოდ აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის და რამდენიმე სენატორის, ნატო-ს გენერალური მდივნის და ასევე სხვადასხვა ევროკომისრის) მიერ გაკეთებული საჯარო განცხადებების ასლები, სადაც გამოთქმული იყო შეშფოთება სისხლის სამართლის საქმის წარმოების დაწყებასთან და სხვადასხვა ყოფილი მაღალჩინოსანი სახელმწიფო მოხელის (მათ შორის მომჩივნის) დაკავებასთან დაკავშირებით, სადაც ისინი მოუწოდებდნენ დამოუკიდებელი მართლმსაჯულების უზრუნველყოფისკენ ყველა ამ გახმაურებულ სისხლის სამართლის საქმეში. მომჩივანი ასევე მითითებას აკეთებდა მმართველი კოალიციის „ქართული ოცნება“ ადგილობრივი პოლიტიკური მოღვაწეების მიერ მედიაში გაკეთებულ განცხადებებზე, რომლებიც, მომჩივნის აზრით, გამოხატავდნენ რწმენას მომჩივნისა და „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ წევრი მისი მოკავშირეების ქვეყნის პოლიტიკური ცხოვრებიდან ჩამოშორების საჭიროებასთან დაკავშირებით. გარდა ამისა, მომჩივანი მიუთითებდა სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე საქმეში „მერაბიშვილი საქართველოს წინააღმდეგ“ ([GC], N72508/13, §§ 9-13, 2017 წლის 28 ნოემბერი), სადაც სასამართლომ დაადგინა კონვენციის მე-18 მუხლის დარღვევა, კონვენციის მე-5 მუხლთან ერთობლიობაში, ი.მ.-ს, ყოფილი შინაგან საქმეთა მინისტრისა და აღნიშნული საქმის მოვლენების დროს მომჩივნის ერთ-ერთი უახლოესი მოკავშირის, წინასწარ პატიმრობასთან დაკავშირებით (იქვე, §§ 318‑54).

B.   სასამართლოს შეფასება

159. სასამართლო მიუთითებს კონვენციის მე-18 მუხლის განმარტებისა და გამოყენების ზოგად პრინციპებზე, რომლებიც ჩამოყალიბებულია მის გადაწყვეტილებებში საქმეებზე „მერაბიშვილი“ (ციტირებული ზემოთ, §§ 287-317) და Navalnyy v. Russia ([GC], nos. 29580/12 და 4 სხვა საქმე, §§ 164-65, 2018 წლის 15 ნოემბერი) (ასევე იხ. საქმე Selahattin Demirtaş v. Turkey (no. 2) [GC], no. 14305/17, § 421, 2020 წლის 22 დეკემბერი).

160. იყენებს რა ამ პრინციპებს წინამდებარე საქმის გარემოებებთან მიმართებით და იმეორებს რა, რომ მე-18 მუხლის გამოყენების ფარგლების საკითხი გაერთიანებულ იქნა წინამდებარე საქმის არსებით მხარესთან (იხ. საქმე Saakashvili, ზემოთ ციტირებული გადაწყვეტილება, §§ 60-61, 2022 წლის 1 მარტი) და რომ, პრინციპში, მე-18 მუხლის დარღვევა შეიძლება დადგინდეს მაშინაც კი, თუ ადგილი არ ჰქონია იმ მუხლ(ებ)ის დარღვევას, რომლებთან ერთობლიობაშიც ის გამოიყენება (მაგალითად, იხ. საქმე „შპს სამაუწყებლო კომპანია რუსთავი 2 და სხვებ საქართველოს წინააღმდეგ“, N16812/17, § 315, 2019 წლის 18 ივლისი), სასამართლო აღნიშნავს, რომ მისი უპირველესი ამოცანა, როგორც წესი, უნდა იყოს ის, რომ მისაღებობის თაობაზე მთავრობის პირველ პრეტენზიასთან დაკავშირებით (იხ. 157-ე პუნქტი ზემოთ) დაადგინოს, შეიცავს თუ არა კონვენციის მე-6 და მე-7 მუხლები რაიმე ცალსახა ან ნაგულისხმევ შეზღუდვას, რომელიც შეიძლება გახდეს სასამართლოს მიერ განხილვის საგანი მე-18 მუხლის საფუძველზე. თუმცა, სასამართლო მიიჩნევს, რომ არ არსებობს ამ რთულ სამართლებრივ საკითხზე მისი პოზიციის დაფიქსირების საჭიროება, რომელიც საბოლოოდ არ არის გადაწყვეტილი მის პრეცედენტულ სამართალში (იხ. საქმე Ilgar Mammadov v. Azerbaijan (no. 2), no. 919/15, § 261, 2017 წლის 16 ნოემბერი), ვინაიდან, ნებისმიერ შემთხვევაში, როგორც მთავრობამ აღნიშნა თავის მეორე პრეტენზიაში, მომჩივანმა საკმარისად არ დაასაბუთა თავისი საჩივარი კონკრეტული ფაქტების მითითებით. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო იმეორებს, რომ კონვენციის 35-ე მუხლის მე-4 პუნქტის ბოლო ნაწილი საშუალებას აძლევს მას, არ დააკმაყოფილოს საჩივარი, რომელიც მას მიუღებლად მიაჩნია, „საქმის წარმოების ნებისმიერ ეტაპზე“. ამგვარად, საქმის არსებითი განხილვის ეტაპზეც კი, სასამართლომ შეიძლება ხელახლა განიხილოს თავისი გადაწყვეტილება საჩივრის დასაშვებად ცნობის შესახებ, თუ დაასკვნის, რომ საჩივარი უნდა გამოცხადდეს დაუშვებლად კონვენციის 35-ე მუხლის პირველი სამი პუნქტით გათვალისწინებული რომელიმე მიზეზის გამო (იხ., მაგალითად, საქმე Jovičić and Others v. Serbia, nos. 37270/11 და 7 სხვა საქმე, § 28, 2015 წლის 13 იანვარი, მასში შემდგომი მითითებებით).

161. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმეების აღძვრის სავარაუდო ფარულ მოტივთან დაკავშირებული ბრალდებების გასამყარებლად მომჩივანი მითითებას აკეთებდა (i) საერთაშორისო და ადგილობრივი პოლიტიკური მოღვაწეების სხვადასხვა განცხადებებზე და (ii) ადგილობრივ პოლიტიკურ კონტექსტზე. თუმცა, პირველთან მიმართებით, სასამართლო იმეორებს, რომ თავისი ამოცანის შესრულებისას, რომელიც გულისხმობს იმის გარკვევას, ჰქონდა თუ არა ადგილობრივ ხელისუფლებას პოლიტიკოსის ადამიანის უფლებების შეზღუდვის არასათანადო მოტივები, სასამართლომ მოკვლევა უნდა განახორციელოს ცალკეული განსახილველი საქმის კონკრეტულ ფაქტებზე დაყრდნობით და ის განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა მოეკიდოს იმ განცხადებებს, რომლებზეც შესაძლოა გავლენა მოეხდინა პოლიტიკურ ასპექტებს (შედარებისთვის იხ. საქმეები „ახალაია საქართველოს წინააღმდეგ“ (dec.), NN30464/13 და 19068/14, § 66, და Khodorkovskiy v. Russia, no. 5829/04, § 259, 2011 წლის 31 მაისი). ვინაიდან არ არსებობს იმის მტკიცებულება, რომ განსახილველ საქმეში სასამართლო ხელისუფლება არ იყო საკმარისად დამოუკიდებელი აღმასრულებელი ხელისუფლებისგან, სასამართლოს მიაჩნია, რომ მმართველი კოალიციის „ქართული ოცნება“ წარმომადგენელი ზემოთ ხსენებული ადგილობრივი პოლიტიკური მოღვაწეების მიერ საჯაროდ გაკეთებული საზიანო განცხადებები მომჩივნის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმის წარმოებასთან დაკავშირებით, როგორც ასეთი, ვერ დაედება საფუძვლად იმ დასკვნას, რომ სასამართლოებს, რომლებმაც განიხილეს მომჩივნის სისხლის სამართლის საქმეები, ამოძრავებდათ მისი პოლიტიკური ასპარეზიდან ჩამოშორების არასათანადო ფარული მიზანი (შედარებისთვის იხ., საქმე „ბათიაშვილი საქართველოს წინააღმდეგ, N8284/07, § 102, 2019 წლის 10 ოქტომბერი, მასში შემდგომი მითითებით). წინამდებარე საქმეში არ ყოფილა წარმოდგენილი ასეთი მტკიცებულება. რაც შეეხება მომჩივნის მითითებას ზოგად პოლიტიკურ კონტექსტზე, 2012-2014 წლებში საქართველოში განვითარებული სხვადასხვა პოლიტიკური მოვლენის გათვალისწინებით (იხ. 88-ე-89-ე პუნქტები ზემოთ), სასამართლოს ესმის, რომ შესაძლოა არსებობდეს გარკვეული ეჭვი იმასთან დაკავშირებით, რომ მომჩივნისთვის წაყენებული ბრალდებების მიღმა არსებობდა პოლიტიკური მოტივი, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ თვითონ ბრალდებები არ იყო აშკარად პოლიტიკური. თუმცა, კონვენცია არ ითვალისწინებს იმის უფლებას, როგორც ასეთი, რომ არ განხორციელდეს პირის სისხლისსამართლებრივი დევნა, რის გამოც ფაქტორები, რომლებიც გამომდინარეობს უფრო ფართო პოლიტიკური კონტექსტიდან, რომელშიც მომჩივნის წინააღმდეგ აღიძრა სისხლის სამართლის საქმე, არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ ჩაითვალოს მტკიცებულებად ამ თვალსაზრისით (იგივე პოლიტიკურ კონტექსტთან დაკავშირებით მსგავსი დასკვნა იხ. საქმეში „მერაბიშვილი“, ციტირებული ზემოთ, §§ 320 და 322).

162. მართლაც, მიუხედავად იმისა, რომ სისხლისსამართლებრივი დევნა რამდენიმე ყოფილი მინისტრისა და „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ სხვა მაღალი თანამდებობის პირების (მათ შორის მომჩივნის) წინააღმდეგ შეიძლება მიუთითებდეს ამ პარტიისთვის ზიანის მიყენების სურვილზე, ის შეიძლება ასევე ასახავდეს წინა ხელისუფლების სავარაუდო სამართალდარღვევებზე რეაგირების სურვილს, რომლის წევრებზეც პასუხისმგებლობის დაკისრება შეუძლებელი იყო მათი თანამდებობებზე ყოფნის დროს (ამასთან დაკავშირებით იხ. საკონსტიტუციო და სამართლებრივი რეფორმისა და ადამიანის უფლებების საკითხებში საქართველოში ევროკავშირის სპეციალური მრჩევლის მოსაზრებები და ასევე ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის შესაბამისი კომიტეტის ანგარიში, ციტირებული 88-ე და 89-ე პუნქტებში ზემოთ). სასამართლომ მანამდე, თუმცა განსხვავებულ კონტექსტში, განაცხადა, რომ მხოლოდ ის ფაქტი, რომ პოლიტიკოსის წინააღმდეგ მიმდინარეობს სისხლისსამართლებრივი დევნა, თუნდაც წინასაარჩევნო კამპანიის დროს, სულაც არ უშლის ხელს მას განახორციელოს არჩევნებში ეფექტურად მონაწილეობის მიღების უფლება (იხ. შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმე Uspaskich v. Lithuania, no. 14737/08, §§ 90-100, 2016 წლის 20 დეკემბერი). წინამდებარე საქმეში, მიუხედავად იმისა, რომ მომჩივნის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის წარმოება მიმდინარეობდა „ერთიან ნაციონალურ მოძრაობასა“ და „ქართულ ოცნებას“ შორის მწვავე პოლიტიკური ანტაგონიზმის ფონზე, რაიმე სხვა კონკრეტული არგუმენტის ან მტკიცებულების (სამართლებრივი გაგებით) არარსებობის პირობებში, რომელიც დაასაბუთებდა მომჩივნის შიშს, მხოლოდ შიდა პოლიტიკურ კონტექსტზე მითითება (რომელზე მითითებაც შეეძლო ნებისმიერ პირს მომჩივნის ადგილზე), თავისთავად ვერ ამტკიცებს, რომ მომჩივნის წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის წარმოების დაწყების მთავარი მიზანი იყო ქართულ პოლიტიკაში მისი ჩართულობისთვის ხელის შეშლა (და არა იმის უზრუნველყოფა, რომ ის წარდგენილი ყოფილიყო მართლმსაჯულების წინაშე მის მიერ ჩადენილი დანაშაულებრივი ქმედებებისთვის). ცხადია, პრინციპში, მაღალი პოლიტიკური სტატუსი ვერ ანიჭებს ადამიანს სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან დაცვის იმუნიტეტს (შედარებისთვის იხ. საქმე „მერაბიშვილი“, ციტირებული ზემოთ, § 323, და საქმე „უგულავა საქართველოს წინააღმდეგ“, N5432/15, § 128, 2023 წლის 9 თებერვალი, მასში შემდგომი მითითებით). სასამართლო ასევე იმეორებს, რომ სახელმწიფოსთვის, რომელიც იმართება კანონის უზენაესობის პრინციპით, მართლზომიერია სისხლის სამართლის საქმის წარმოების დაწყება იმ პირების წინააღმდეგ, რომლებმაც ჩაიდინეს დანაშაული წინა პოლიტიკური რეჟიმის პირობებში (იხ., თუმცა განსხვავებულ კონტექსტში, საქმე Streletz, Kessler and Krenz, ციტირებული ზემოთ, § 81). სასამართლო ასევე მნიშვნელობას ანიჭებს მომჩივნის წინააღმდეგ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმის წარმოების ირგვლივ არსებულ გარემოებებს, კერძოდ, იმ ფაქტს, რომ (i) მომჩივნისთვის წაყენებული ბრალდება იყო სერიოზული და კარგად დასაბუთებული, (ii) საქმის მასალებში არსებობდა როგორც პირდაპირი, ისე შესაბამისი არაპირდაპირი მტკიცებულებების მნიშვნელოვანი ერთობლიობა, (iii) ეროვნულმა სასამართლოებმა ჩაატარეს სრულიად შეჯიბრებითი სასამართლო პროცესი, რომლის განმავლობაშიც მომჩივნის ადვოკატს საშუალება ჰქონდა, რომ შესდავებოდა ყველა მთავარ მოწმეს და ასევე სხვაგვარად გაესაჩივრებინა მომჩივნის წინააღმდეგ არსებული მტკიცებულებები, და (iv) ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებები სათანადოდ იყო დასაბუთებული.

163. ასეთ გარემოებებში, მის ხელთ არსებული სისხლის სამართლის საქმის მასალების (განსაკუთრებით, ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებებში არსებული დასაბუთების) გათვალისწინებით, სასამართლო ადგენს, რომ ხელისუფლების გულწრფელ სურვილს წარმოადგენდა მომჩივნის წარდგენა მართლმსაჯულების წინაშე მის მიერ ჩადენილი კანონსაწინააღმდეგო ქმედებისთვის და რომ, საპირისპიროს საკმარისი მტკიცებულებების არარსებობის ფონზე, ფარული მოტივის ბრალდება არის დაუსაბუთებელი. ამგვარად, ეთანხმება რა მთავრობის მეორე პრეტენზიას (იხ. 157-ე პუნქტი ზემოთ), სასამართლო ასკვნის, რომ კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე წარმოდგენილი სასარჩელო მოთხოვნები ორივე საჩივართან მიმართებით არის აშკარად დაუსაბუთებელი და არ უნდა დაკმაყოფილდეს კონვენციის 35-ე მუხლის მე-3 პუნქტის (ა) ქვეპუნქტისა და მე-4 პუნქტის თანახმად.

ამ მოტივით, სასამართლო

1.  ერთსულოვნად მიუღებლად აცხადებს მომჩივნის სასარჩელო მოთხოვნებს, კონვენციის მე-18 მუხლის საფუძველზე, ორივე საჩივართან nos. 6232/20 და 22394/20 მიმართებით.

2. ერთსულოვნად ადგენს, რომ საჩივართან N22394/20 დაკავშირებით ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის დარღვევას თბილისის საქალაქო სასამართლოს ერთი მოსამართლის (მოსამართლე გ.ა.) შემადგენლობის დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის თვალსაზრისით.

3. ერთსულოვნად ადგენს, რომ ორივე საჩივართან nos. 6232/20 და 22394/20 დაკავშირებით ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტისა და მე-3 პუნქტის (დ) ქვეპუნქტის დარღვევას ეროვნული სასამართლოების მიერ მტკიცებულებების მართვის თვალსაზრისით.

4.  ხუთი ხმით ორის წინააღმდეგ ადგენს, რომ საჩივართან N22394/20 დაკავშირებით ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-7 მუხლის დარღვევას.

შესრულებულია ინგლისურ ენაზე და მხარეებს წერილობით ეცნობათ 2024 წლის 23 მაისს, სასამართლოს რეგლამენტის 77-ე წესის მე-2 და მე-3 პუნქტების შესაბამისად.   

                       

ვიქტორ სოლოვეიჩიკი                                                                                      ჟორჟ რავარანი
სექციის განმწესრიგებელი                                                                                 თავმჯდომარე


კონვენციის 45-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და სასამართლოს რეგლამენტის 74-ე წესის მე-2 პუნქტის თანახმად, ამ გადაწყვეტილებას თან ერთვის მოსამართლეების რავარანისა და შიმაჩკოვას განსხვავებული აზრი.

ჟ.რ.
ვ.შ.
 

მოსამართლეების რავარანისა და შიმაჩკოვას ერთობლივი ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი

1. მიუხედავად იმისა, რომ სრულიად ვეთანხმებით უმრავლესობას იმ დასკვნაში, რომ ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-6 მუხლის 1-ელი პუნქტის დარღვევას, და ასევე კონვენციის მე-18 მუხლის თანახმად საჩივრის მიუღებლად გამოცხადებაში, ჩვენ პატივისცემით არ ვეთანხმებით უმრავლესობას მათ მიერ გამოტანილ დასკვნაში იმასთან დაკავშირებით, რომ ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-7 მუხლის დარღვევას საჩივართან N22394/20 მიმართებით.

2. ჩვენი აზრით, წინამდებარე საქმეში პრეზიდენტის მიერ მკვლელების შეწყალება ნათლად მეტყველებს იმაზე, რომ კანონის უზენაესობით მართულ სისტემებში მიზანშეწონილი არ არის, რომ სახელმწიფოს მეთაურს ჰქონდეს შეწყალებისა და ამნისტიის უპირობო უფლებამოსილება. ჩვენი აზრით, ეს მთლიანი ცნება საერთოდ შეუსაბამოა 21-ე საუკუნისთვის და მოგვაგონებს შუა საუკუნეების მონარქიულ პრეროგატივებს. თუ ჰუმანიტარული საფუძვლებით უნდა არსებობდეს შეწყალების ან სასჯელის შემსუბუქების რაიმე სისტემა, მაშინ ეს უნდა ევალებოდეს სხვა ორგანოს ან, მინიმუმ, უნდა არსებობდეს სხვა პროცედურა, რომლითაც გათვალისწინებული იქნება გარანტიები სახელმწიფოს მეთაურების მიერ ამ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების წინააღმდეგ.

3. ამის მიუხედავად, უნდა ვაღიაროთ, რომ ეს უფლებამოსილება ხშირად არის გათვალისწინებული ევროპის საბჭოს წევრი სახელმწიფოების კონსტიტუციებით და მას ახორციელებენ ევროპელი სახელმწიფოს მეთაურები (იხ. ამ გადაწყვეტილების 104-ე-110-ე პუნქტები), და რომ ეს უპირობო საპრეზიდენტო უფლებამოსილება დაცულია საქართველოს კონსტიტუციით.

4. თუმცა, არ ვთვლით, რომ შესაძლებელია ყოფილი პრეზიდენტის დასჯა მისი პრეროგატივის გადამეტებისთვის შეწყალების უფლებამოსილების გამოყენების შედეგად, თუ ეს უფლებამოსილება უპირობოა. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ თვითონ ეროვნულმა ხელისუფლების ორგანოებმა აღიარეს, რომ ეს არის პრეზიდენტისთვის მინიჭებული უპირობო კონსტიტუციური უფლებამოსილება. და თუ სიტყვებს რაიმე მნიშვნელობა აქვს, მაშინ „უპირობო“ ნიშნავს აბსოლუტურს, რომელიც არ ექვემდებარება არავითარ პირობას.

5. შესაბამისი სასამართლო პრაქტიკის გათვალისწინებით, რომელიც დეტალურად იქნა განხილული საქმეში „ასანიძე საქართველოს წინააღმდეგ“ ([GC], N71503/01, §§ 21-32, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2004-II), შეგვიძლია დავეთანხმოთ მომჩივანს, რომ უზენაესი სასამართლოს 2000 წლის 11 ივლისის გადაწყვეტილებით (განსაკუთრებით იმ სამართლებრივ დასკვნებთან ერთობლიობაში, რომლებიც გამოიტანა პირველი ინსტანციის სასამართლომ იმავე საქმის ფარგლებში) შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილება ფაქტობრივად კლასიფიცირებულ იქნა „უპირობო“, ე. ი. სრულიად დისკრეციულ, და ასევე „აბსოლუტურ“ უფლებამოსილებად (იქვე, §§ 28 და 29; ასევე იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 86-ე და 85-ე პუნქტები). საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მაშინდელმა თავმჯდომარემ გამოსცა დამატებითი საკონსულტაციო დასკვნა, რომელიც ადასტურებდა, რომ პრეზიდენტი არ იყო ვალდებული აეხსნა ან დაესაბუთებინა გადაწყვეტილებები, რომლებსაც მიიღებდა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების ფარგლებში (იქვე, §§ 92‑93). აქედან გამომდინარე, არ გვესმის, თუ როგორ შეეძლო მომჩივანს, იურიდიული კონსულტაციის დახმარებით ან მის გარეშე, გონივრულად წინასწარ განეჭვრიტა, რომ მას შესაძლოა პასუხი ეგო იმ უფლებამოსილების არამიზნობრივად ან ბოროტად გამოყენებისთვის, რომელიც, ზემოთ ხსენებული კარგად დამკვიდრებული კონსტიტუციური ჩარჩოს ფარგლებში, მას მართლზომიერად მიაჩნდა, რომ იყო შეუზღუდავი.

6. გვსურს ხაზგასმით აღვნიშნოთ, რომ ვინაიდან მომჩივნის საქმეს პრეცედენტი არ გააჩნდა (იმ თვალსაზრისით, რომ ის წარმოადგენს პირველ სისხლის სამართლის პროცესს სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის, რომელიც აღიძრა საქართველოს სახელმწიფოს ყოფილი მეთაურის წინააღმდეგ, უფლებამოსილების ვადის განმავლობაში და დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში ჩადენილ ქმედებასთან დაკავშირებით), ეროვნული სასამართლოებისთვის მით უფრო მნიშვნელოვანი იყო, რომ განსაკუთრებული ყურადღებით განეხილათ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლში მითითებული დამატებითი სამართლებრივი შინაარსის მოქმედების სფერო, კერძოდ კი, გაფართოებული კონსტიტუციური ჩარჩო, რომელიც არეგულირებდა შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების განხორციელებას. განსჯადობის სამივე დონის ეროვნული სასამართლოების მიერ წარმოდგენილი დასაბუთების გათვალისწინებით (იხ. ამ გადაწყვეტილების 51-ე-52-ე, 56-ე და 59-ე პუნქტები), აღვნიშნავთ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნულმა სასამართლოებმა განიხილეს შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილების აბსოლუტურ ხასიათსა და ამ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების შესაძლებლობას შორის დიქოტომიის კონსტიტუციური განზომილება, კერძოდ კი შესაბამისი კონსტიტუციური კონტროლისა და ბალანსის მექანიზმების გათვალისწინებით (იხ. თბილისის საქალაქო სასამართლოსა და თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მიერ წარმოდგენილი დასაბუთება წინამდებარე გადაწყვეტილების 51-ე და 56-ე პუნქტებში), მათ საკმარისად არ განუხილიათ სისხლის სამართალში დისკრეციული უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენების ცნების ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებული ნაგულისხმევი მნიშვნელობა. მათ არ განუმარტავთ, თუ როგორ შეიძლებოდა ამ ორი, ერთი შეხედვით, ურთიერთგამომრიცხავი ცნების შეჯერება მატერიალური სისხლის სამართლის თვალსაზრისით, კერძოდ კი: (i) თუ როგორ შეიძლება, რომ ასეთი უფლებამოსილებების მქონე პირისთვის პასუხისმგებლობის დაკისრება იმ უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის (ან არამიზნობრივი ან სხვაგვარად არასათანადო გამოყენებისთვის), რომელიც აშკარად იყო აღიარებული აბსოლუტურ და არაანგარიშვალდებულ უფლებამოსილებად, შეესაბამებოდეს (ii) იმ დანაშაულის არსს, რომელიც ექვემდებარება სისხლისსამართლებრივ დევნას სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის თანახმად. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლში მითითებული დამატებითი სამართლებრივი შინაარსის ინტერპრეტაცია ეროვნული სასამართლოების მიერ არ იყო სრულ შესაბამისობაში იმავე მუხლით გათვალისწინებული დანაშაულის არსთან (შედარებისთვის იხ. საქმეები Berardi and Mularoni v. San Marino, nos. 24705/16 და 24818/16, §§ 44 და 54, 2019 წლის 10 იანვარი; Jorgic v. Germany, no. 74613/01, §§ 109-14, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, 2007‑III; და Khodorkovskiy and Lebedev v. Russia, nos. 11082/06 და 13772/05, §§ 791-821, 2013 წლის 25 ივლისი).

7. მართალია, რომ იმ ქმედებების განხილვისას, რომლებშიც ბრალი ედებოდა მომჩივანს, ეროვნულმა სასამართლოებმა (კერძოდ, საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ) გადამწყვეტი მნიშვნელობა მიანიჭეს იმ ფაქტს, რომ მომჩივანი მანამდე დაჰპირდა შეწყალებას „კუდ“-ის ოთხ ყოფილ თანამშრომელს იმისთვის, რომ „ეყიდა“ მათი დუმილი გირგვლიანის მკვლელობის საქმესთან დაკავშირებით. პრინციპში, ეს კონკრეტული ასპექტი ღირებული იყო იმ თვალსაზრისით, რომ ის იძლეოდა მომჩივნის განზრახვის გაგების საშუალებას იმ დროს, როდესაც ის აპირებდა განსახილველი დანაშაულის ჩადენას; ცხადია, სათანადო ყურადღება უნდა მიექცეს დანაშაულებრივი მოტივის (mens rea) მოთხოვნების მნიშვნელობას კონვენციის მე-7 მუხლის მიზნებისთვის (შედარებისთვის იხ., შესაბამისი ცვლილებების გათვალისწინებით, საქმეები Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC], no. 15669/20, §§ 264-67, 2023 წლის 26 სექტემბერი, და G.I.E.M. S.r.l. and Others v. Italy [GC], nos. 1828/06, 34163/07, 19029/11, §§ 241-42 და 246, 2018 წლის 28 ივნისი). თუმცა, თუ ეროვნული სასამართლოების მსჯელობას ამ კუთხით შევხედავთ (მთავრობის ზემოთ ხსენებული არგუმენტების გათვალისწინებით; იხ. ამ გადაწყვეტილების 137-ე-138-ე პუნქტები) ისე, როგორც იმის წარმოჩენის მცდელობას, რომ მომჩივნის მსჯავრდება მოხდა არა მხოლოდ იმიტომ, რომ მან განახორციელა სადავო შეწყალების ქმედება, არამედ (ძირითადად) იმიტომ, რომ ის ცდილობდა გავლენა მოეხდინა ამ მოწმეებზე და ამით ხელი შეეშალა გირგვლიანის მკვლელობის საქმის გამოძიებისთვის, გაუგებარია, თუ რატომ დაეკისრა მომჩივანს პასუხისმგებლობა სხვაგვარად აბსოლუტური და არაანგარიშვალდებული საპრეზიდენტო უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის, და არ მოხდა მისთვის ბრალის წაყენება საკუთრივ მართლმსაჯულების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულისთვის; საპროცესო მოქმედებების ეს უკანასკნელი კურსი იმის მანიშნებელი იქნებოდა, რომ შეწყალების სადავო ქმედება არ წარმოადგენდა დანაშაულის არსს (როგორც ეს მოხდა მომჩივნისთვის ბრალის წაყენებით შეწყალების კონსტიტუციური უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებისთვის), არამედ იყო მხოლოდ მკვლელობის საქმესთან დაკავშირებით მართლმსაჯულების განხორციელებისთვის ხელის შეშლის მცდელობისას მომჩივნის მიერ გამოყენებული სტრატეგიის შედეგი ან შემადგენელი ელემენტი. მოცემულ დროს, სისხლის სამართლის კოდექსით განსაზღვრული იყო დანაშაული, რომელიც შესანიშნავად მოიცავდა როგორც უსამართლო ქმედების (actus reus), ისე დანაშაულებრივი მოტივის (mens rea) არსს, რაშიც ბრალი ედებოდა მომჩივანს, კერძოდ კი, მოწმეზე ზემოქმედების განხორციელებაში (372-ე მუხლის 1-ელი ნაწილი, იხ. წინამდებარე გადაწყვეტილების 76-ე პუნქტი). თუმცა, სასამართლოს წინაშე არსებული საქმე ეხებოდა მხოლოდ იმ დანაშაულს, რომლისთვისაც მოხდა სინამდვილეში მომჩივნის მსჯავრდება, კერძოდ, სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლის თანახმად სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებას, და ამ მსჯავრდების კონვენციის მე-7 მუხლთან თავსებადობას.

8. ზემოაღნიშნული მოსაზრებებიდან გამომდინარე, მიგვაჩნია, რომ ეროვნული სასამართლოების მიერ სისხლის სამართლის კოდექსის 332-ე მუხლში მითითებული დამატებითი სამართლებრივი შინაარსის მოქმედების სფეროს ინტერპრეტაცია, კერძოდ კი, იმ გაფართოებული კონსტიტუციური ჩარჩოსი, რომელიც არეგულირებს შეწყალების საპრეზიდენტო უფლებამოსილებას, არ იყო წინასწარ განჭვრეტადი მომჩივნისთვის და, ამგვარად, ეწინააღმდეგებოდა კონვენციის მე-7 მუხლის საგანსა და მიზანს.

9. დასასრულ, ჩვენ ვერ ვუერთდებით უმრავლესობას და, შესაბამისად, ხმას ვაძლევთ მათი დასკვნის საწინააღმდეგოდ იმასთან მიმართებით, რომ ადგილი არ ჰქონია კონვენციის მე-7 მუხლის დარღვევას საჩივართან N22394/20 დაკავშირებით.