„საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატის) საბჭოს წევრობის ვაკანტურ თანამდებობაზე დანიშვნის მიზნით, თანხმობის მისაღებად წარმოდგენილი კონკურსის შედეგად შერჩეული გოგიტა თოდრაძისა და ალექსანდრე არაბულის კანდიდატურები“

N70061: სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) საბჭოს წევრი (06.04.2022) ალექსანდრე არაბული მობილური: ელ-ფოსტა ოჯახური მდგომარეობა: დაოჯახებული დაბადების თარიღი: განათლება ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, 09.2017 08.2019 სტატისტიკა, ეკონომიკა და ბიზნესი მაგისტრი, მიმაგრებული ფაილი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, 09.1997 06.2001 სტატისტიკა, ეკონომიკა ბაკალავრი, მიმაგრებული ფაილი სამუშაო გამოცდილება ბიზნეს სტატისტიკის დეპარტამენტის უფროსი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური - საქსტატი, 11.2021 - - დღემდე (5 თვე - 0 წელი და 5 თვე) მოვალეობები: , მიმაგრებული ფაილი პოლიტიკის კოორდინაციისა და ანალიტიკის დეპარტამენტის მონაცემთა ანალიზის სამმართველოს მეორადი სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელი, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, 06.2021 - 11.2021, 2500 ლ, (5 თვე - 0 წელი და 5 თვე) მოვალეობები: უფლებამოსილების ფარგლებში, სამმართველოს საქმიანობის ორგანიზება და წარმართვა; სამმართველოს თანამშრომლებს შორის მოვალეობებისა და დავალებების განაწილება, მათთვის რეკომენდაციებისა და მითითებების მიცემა, მათზე დაკისრებული მოვალეობების შესრულების კონტროლი; სამმართველოს წლიური მიზნების განსაზღვრა და მათ მისაღწევად, კომპეტენციის ფარგლებში, საჭირო რესურსების მობილიზება; შემოსული კორესპონდენციის განხილვა და შესაბამისი რეაგირება, კორესპონდენციის განაწილება სამმართველოს თანამშრომლებს შორის და მათი შესრულების კონტროლი; დარგში არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ანალიტიკური საქმიანობის განხორციელების და ყოველთვიური, კვარტალური, წლიური და მიმდინარე ანგარიშების მომზადების უზრუნველყოფა; სამინისტროს ინფორმაციული საჭიროებებისა და მოთხოვნილებების შესაბამისად, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განსახორციელებული შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, გამოკვლევიდან მიღებული მონაცემების ანალიზის და ანგარიშების მომზადების უზრუნველყოფა შესაბამისი პერიოდულობით; სოფლის მეურნეობის საქმიანობასთან დაკავშირებული პროექტების მიმდინარეობის ხელშეწყობა კომპეტენციის ფარგლებში, ინფორმაციული უზრუნველყოფა, შეფასება, ანალიზი და რეკომენდაციების მომზადება; სამმართველოს მიერ განსახორციელებელი შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, კოორდინაციის განხორციელება კომპეტენციის ფარგლებში; მონაცემთა ბაზების გაწმენდის და გამოკვლევ(ებ)იდან მიღებული მონაცემების დამუშავებისა და ანალიზის, შესაბამისი ანგარიშების და რეკომენდაციების მომზადების უზრუნველყოფა პოლიტიკისა და ანალიტიკის დეპარტამენტის სტატისტიკისა და ანალიტიკის სამმართველოს მეორადი სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელი, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, 03.2018 - 05.2021, 2500 ლ, (38 თვე - 3 წელი და 2 თვე) მოვალეობები: უფლებამოსილების ფარგლებში, სამმართველოს საქმიანობის ორგანიზება და წარმართვა; სამმართველოს თანამშრომლებს შორის მოვალეობებისა და დავალებების განაწილება, მათთვის რეკომენდაციებისა და მითითებების მიცემა, მათზე დაკისრებული მოვალეობების შესრულების კონტროლი; სამმართველოს წლიური მიზნების განსაზღვრა და მათ მისაღწევად, კომპეტენციის ფარგლებში, საჭირო რესურსების მობილიზება; შემოსული კორესპონდენციის განხილვა და შესაბამისი რეაგირება, კორესპონდენციის განაწილება სამმართველოს თანამშრომლებს შორის და მათი შესრულების კონტროლი; დარგში არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ანალიტიკური საქმიანობის განხორციელების და ყოველთვიური, კვარტალური, წლიური და მიმდინარე ანგარიშების მომზადების უზრუნველყოფა; სამინისტროს ინფორმაციული საჭიროებებისა და მოთხოვნილებების შესაბამისად, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განსახორციელებული შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, გამოკვლევიდან მიღებული მონაცემების ანალიზის და ანგარიშების მომზადების უზრუნველყოფა შესაბამისი პერიოდულობით; სოფლის მეურნეობის საქმიანობასთან დაკავშირებული პროექტების მიმდინარეობის ხელშეწყობა კომპეტენციის ფარგლებში, ინფორმაციული უზრუნველყოფა, შეფასება, ანალიზი და რეკომენდაციების მომზადება; სამმართველოს მიერ განსახორციელებელი შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, კოორდინაციის განხორციელება კომპეტენციის ფარგლებში; მონაცემთა ბაზების გაწმენდის და გამოკვლევ(ებ)იდან მიღებული მონაცემების დამუშავებისა და ანალიზის, შესაბამისი ანგარიშების და რეკომენდაციების მომზადების უზრუნველყოფა წამოსვლის მიზეზი: დეპარტამენტს და სამმართველოს შეეცვალა სახელწოდება, მიმაგრებული ფაილი პოლიტიკისა და ანალიტიკის დეპარტამენტის სტატისტიკისა და ანალიტიკის სამმართველოს მეორე კატეგორიის უფროსი სპეციალისტი, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, 12.2017 - 03.2018 (3 თვე - 0 წელი და 3 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: შემოსული კორესპონდენციის განხილვა და შესაბამისი რეაგირება; დარგში არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ანალიტიკური საქმიანობის განხორციელება და ყოველთვიური, კვარტალური, წლიური და მიმდინარე ანგარიშების მომზადება; სამინისტროს ინფორმაციული საჭიროებებისა და მოთხოვნილებების შესაბამისად, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განსახორციელებული შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, გამოკვლევიდან მიღებული მონაცემების ანალიზი და ანგარიშების მომზადება შესაბამისი პერიოდულობით; სამმართველოს მიერ განსახორციელებელი შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, კოორდინაციის განხორციელება კომპეტენციის ფარგლებში; მონაცემთა ბაზების გაწმენდა და გამოკვლევ(ებ)იდან მიღებული მონაცემების დამუშავება და ანალიზი, შესაბამისი ანგარიშების და რეკომენდაციების მომზადება დაწინაურება პოლიტიკისა და ანალიტიკის დეპარტამენტის სტატისტიკისა და ანალიტიკის სამმართველოს მეორე კატეგორიის უფროსი სპეციალისტი, საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, 07.2017 - 12.2017 (5 თვე - 0 წელი და 5 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: შემოსული კორესპონდენციის განხილვა და შესაბამისი რეაგირება; დარგში არსებულ მონაცემებზე დაყრდნობით, ანალიტიკური საქმიანობის განხორციელება და ყოველთვიური, კვარტალური, წლიური და მიმდინარე ანგარიშების მომზადება; სამინისტროს ინფორმაციული საჭიროებებისა და მოთხოვნილებების შესაბამისად, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განსახორციელებული შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, გამოკვლევიდან მიღებული მონაცემების ანალიზი და ანგარიშების მომზადება შესაბამისი პერიოდულობით; სამმართველოს მიერ განსახორციელებელი შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვაში და შესაბამისი დოკუმენტაციის (კითხვარები, ინსტრუქციები, მეთოდოლოგია და ა.შ.) შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, კოორდინაციის განხორციელება კომპეტენციის ფარგლებში; მონაცემთა ბაზების გაწმენდა და გამოკვლევ(ებ)იდან მიღებული მონაცემების დამუშავება და ანალიზი, შესაბამისი ანგარიშების და რეკომენდაციების მომზადება რეორგანიზაცია პოლიტიკისა და და ანალიტიკის დეპარტამენტის სტატისტიკისა და ანალიტიკის სამმართველოს უფროსი სპეციალისტი, საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, 05.2016 - 07.2017 (14 თვე - 1 წელი და 2 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: სამინისტროს ინფორმაციული საჭიროებების მიხედვით მონაცემთა ბაზების შეგროვება, დამუშავება, შედეგების ანალიზი და საჭირო ინფორმაციის მოპოვება, მათ შორის, ინფორმაციის შეგროვების მიზნით, შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვა და განხორციელება; სოფლის მეურნეობაში არსებულ პროექტებზე ინფორმაციის მოძიება და მიღებული ინფორმაციის ანალიზი; საქართველოში აგროსასურსათო პროდუქტების წარმოების შესახებ ინფორმაციის მოგროვების წყაროების განსაზღვრა, მიღებული ინფორმაციის ანალიზი და პროდუქტთა შედარებითი უპირატესობების განსაზღვრა შემდგომში იმპორტ-ჩანაცვლების პოტენციალის განსაზღვრის მიზნით; საექსპორტო ბაზრების შესახებ მიმოხილვების მომზადება; აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტიმპორტის, საექსპორტო პოტენციალის, იმპორტის ჩანაცვლების, მოხმარების, სარეალიზაციო ფასების შესახებ ინფორმაციის მოპოვება და დამუშავება. ყოველთვიური, კვარტალური და წლიური ანგარიშების მომზადება; სხვადასხვა ქვეყნებთან არსებული სავაჭრო რეჟიმების შესახებ ინფორმაციის მოპოვება და ანალიზი; დაწინაურება პოლიტიკისა და ანალიტიკის დეპარტამენტის სტატისტიკისა და ანალიტიკის სამმართველოს უფროსი სპეციალისტის დროებითი მოვალეობის შემსრულებელი, საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, 02.2016 - 05.2016 (3 თვე - 0 წელი და 3 თვე) მოვალეობები: სამინისტროს ინფორმაციული საჭიროებების მიხედვით მონაცემთა ბაზების შეგროვება, დამუშავება, შედეგების ანალიზი და საჭირო ინფორმაციის მოპოვება, მათ შორის, ინფორმაციის შეგროვების მიზნით, შერჩევითი და სხვა სახის გამოკვლევების დაგეგმვა და განხორციელება; სოფლის მეურნეობაში არსებულ პროექტებზე ინფორმაციის მოძიება და მიღებული ინფორმაციის ანალიზი; საქართველოში აგროსასურსათო პროდუქტების წარმოების შესახებ ინფორმაციის მოგროვების წყაროების განსაზღვრა, მიღებული ინფორმაციის ანალიზი და პროდუქტთა შედარებითი უპირატესობების განსაზღვრა შემდგომში იმპორტ-ჩანაცვლების პოტენციალის განსაზღვრის მიზნით; საექსპორტო ბაზრების შესახებ მიმოხილვების მომზადება; აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტიმპორტის, საექსპორტო პოტენციალის, იმპორტის ჩანაცვლების, მოხმარების, სარეალიზაციო ფასების შესახებ ინფორმაციის მოპოვება და დამუშავება. ყოველთვიური, კვარტალური და წლიური ანგარიშების მომზადება; სხვადასხვა ქვეყნებთან არსებული სავაჭრო რეჟიმების შესახებ ინფორმაციის მოპოვება და ანალიზი სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის სამმართველოს მთავარი სპეციალისტი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 02.2014 - 02.2016 (24 თვე - 2 წელი და 0 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: სოფლის მეურნეობის დარგში განსახორციელებელი კვლევების დაგეგმვაში მონაწილეობის მიღება; კვლევებიდან მიღებული მონაცემების დამუშავება და ანალიზი; საქართველოს მოსახლეობის 2014 წლის საყოველთაო აღწერის ინსტრუმენტარის და მეთოდოლოგიის შემუშავებაში მონაწილეობის მიღება, მონაცემთა ბაზების დამუშავება და ანალიზი სხვა სამსახურში გადასვლა სოციალური სტატისტიკის სამმართველოს შინამეურნეობათა გამოკვლევების განყოფილების უფროსი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 02.2010 01.2014 (47 თვე - 3 წელი და 11 თვე) მოვალეობები: ა) განყოფილების სამუშაო პროგრამის შედგენა და კონტროლი მის შესრულებაზე; ბ) კონტროლის გაწევა განყოფილებისთვის დაკისრებული ამოცანებისა და ფუნქციების შესრულებაზე; გ) განყოფილების თანამშრომელთა პასუხისმგებლობის განსაზღვრა; დ) განყოფილების თანამშრომლებისათვის სათანადო მითითებებისა და დავალებების მიცემა და მათზე დაკისრებული მოვალეობების შესრულების კონტროლი; ე) სტატისტიკურ სამუშაოთა ყოველწლიური პროგრამის მომზადებაში მონაწილეობის მიღება; ვ) შინამეურნეობების ინტეგრირებული გამოკვლევების დაგეგმვაში მონაწილეობის მიღება; ზ) შინამეურნეობათა ინტეგრირებული გამოკვლევის ინსტრუმენტარზე და მეთოდოლოგიაზე მუშაობაში მონაწილეობა; თ) შინამეურნეობათა ინტეგრირებული გამოკვლევის ფარგლებში სხვა მიმდინარე საქმიანობების განხორციელება/კოორდინაცია; ი) ორგანიზაციის გაწევა განყოფილებაში საქმის წარმოებაზე; კ) განყოფილების საქმიანობასთან დაკავშირებულ სხვა საკითხების გადაწყვეტა. მეთოდოლოგიის, კოორდინაციისა და სტანდარტების სამმართველოს მეთოდოლოგიისა და კოორდინაციის განყოფილების უფროსი სპეციალისტი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 12.2009 - 02.2010 (2 თვე - 0 წელი და 2 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: შინამეურნეობების ინტეგრირებული გამოკვლევის და საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ განხორციელებული სხვა კვლევების მეთოდოლოგიურ საკითხებზე მუშაობა დაწინაურება სოფლის ინფრასტრუქტურის აღწერის კოორდინატორი (ათასწლეულის პროგრამის ზეგავლენის შეფასების პროექტი), საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 07.2008 - 11.2009 (16 თვე - 1 წელი და 4 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: სოფლის ინფრასტრუქტურის აღწერის დაგეგმვა და განხორციელების უზრუნველყოფა პროექტის დროებითი შეჩერება სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის სამმართველო, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 12.2005 - 06.2008 (30 თვე - 2 წელი და 6 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: ყოველკვარტალური პუბლიკაციის - &amp;amp;amp;amp;amp;quot; სასურსათო უსაფრთხოება. ტენდენციები ციფრებში&amp;amp;amp;amp;amp;quot; მომზადება სხვა პოზიციაზე გადასვლა სრული სტაჟი 192 თვე (16 წელი და 0 თვე) ენები ინგლისური (მეტყველება: C1, წერა: C1) რუსული (მეტყველება: C1, წერა: C1) ქართული (მეტყველება: C2, წერა: C2) კომპიუტერული პროგრამები Microsoft Office Word (ძალიან კარგი), Microsoft Office Excel (ძალიან კარგი), Microsoft Office PowerPoint (ძალიან კარგი), Microsoft Office Project (კარგი), Microsoft Office Outlook (ძალიან კარგი), Publisher (ძალიან კარგი), spss (დამაკმაყოფილებელი), Windows (კარგი), eDocument (ძალიან კარგი), Internet/Web browsers (კარგი), Microsoft Office Access (ძალიან კარგი), Stata (დამაკმაყოფილებელი), eHRMS (ძალიან კარგი), ტრენინგები, სხვა მიღწევები JICA / SIAP, 05.2012-07.2012 ინფორმაციული მენეჯმენტისა და საინფორმაციო-კომუნიკაციური ტექნოლოგიების გამოყენება ოფიციალურ სტატისტიკაში, სერტიფიკატი Easy Solutions, 11.2010-02.2011 მონაცემების დამუშავება და სტატისტიკური ანალიზი Stata-ში, სერტიფიკატი Easy Solutions, 11.2010-02.2011 მონაცემების დამუშავება SPSS-ში და ელემენტარული სტატისტიკა, სერტიფიკატი Easy Solutions, 11.2010-02.2011 სტატისტიკური ანალიზის ჩაღრმავებული მეთოდები SPSS-ში, სერტიფიკატი Easy Solutions, 11.2010-02.2011 მონაცემების დამუშავების და ანალიზის ჩაღრმავებული მეთოდები SPSS-ში, სერტიფიკატი International House, 07.2006-07.2006 ინგლისური ენა (Upper-Indermediate), სერტიფიკატი ნაშრომები, პუბლიკაციები სამაგისტრო ნაშრომი, 08.2019საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების თანამედროვე ტენდენციების სტატისტიკური ანალიზი, , ატვირთული ფაილი პროექტები სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობის კვლევა, 02.2016-12.2018, კვლევის ინსტრუმენტარის შემუშავება; საველე პერსონალის ტრენინგი; საველე სამუშაოების კოორდინაცია; საველე სამუშაოების შემდგომი მონიტორინგი; მონაცემთა ბაზების დამუშავება და ანალიზი სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობის პროგნოზირების მიზნით, შესაბამისი კვლევების ჩატარება და მოპოვებული მონაცემების საფუძველზე მოდელის აგება. კვლევის ფინანსურ და ტექნიკურ მხარდაჭერას ახორციელებდა აშშ-ს სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების საბაზრო ფასების კვლევა, 02.2016-10.2019, კვლევის ინსტრუმენტარის შემუშავება; მონაცემთა შეგროვებისათვის ელექტრონული კითხვარის შექმნა; მონაცემთა ბაზების დამუშავება და ანალიზი ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების საბაზრო ფასების კვლევა სასოფლომეურნეობათა ინფორმაციული უზრუნველყოფის მიზნით. პროექტის ტექნიკურ და ფინანსურ მხარდაჭერას ახორციელებდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია სოციალური დაუცველობის (მოწყვლადობა) კვლევა საქართველოში, 08.2011-03.2012, ინსტრუმენტარის მომზადება, საველე სამუშაოების კოორდინაცია, საველე სამუშაოების შემდგომი მონიტორინგის.. კვლევის მიზანი იყო წარმოედგინა საქართველოში სოციალურად დაუცველის სტატუსის მქონე მოსახლეობის საფუძვლიანი საბაზისო ანალიზი ჯანდაცვის მომსახურების უტილიზაციისა და დანახარჯების შეფასების შინამეურნეობების კვლევა, 04.2010-09.2010, საველე სამუშაოების კოორდინაცია, საველე სამუშაოების შემდგომი მონიტორინგის დაგეგმვა და ჩატარება... ზემოაღნიშნული კვლევის მიზანი იყო შეფასებულიყო გამოკითხული შინამეურნეობების ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ჯანდაცვის სისტემის გამოყენების სიხშირე და დონე, შინამეურნეობების მიერ გაწეული დანახარჯების ოდენობა და ა.შ. დამატებითი ინფორმაცია სასურველი ხელფასი: 0 გავეცანი და ვეთანხმები ვაკანსიის განაცხადში მოცემულ ფუნქციებსა და პირობებს და შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაში, თანახმა ვარ დავინიშნო საქსტატის საბჭოს წევრად. თანახმა ვარ ჩემს მიერ რეზიუმეში მოცემული პერსონალური მონაცემები და დოკუმენტაცია დამუშავდეს კონკურსის მიზნებისათვის, „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად. დამატებითი დოკუმენტები დიპლომი შრომის წიგნაკი პირადობის მოწმობის ასლი სერთიფიკატი - JICA SIAP სერთიფიკატი - მონაცემების დამუშავების და ანალიზის ჩაღრმავებული მეთოდები SPSS-ში სერთიფიკატი - სტატისტიკური ანალიზის ჩაღრმავებული მეთოდები SPSS-ში სერთიფიკატი - მონაცემების დამუშავება და სტატისტიკური ანალიზი Stata-ში სერთიფიკატი - ინგლისური ენა (Upper-Indermediate) პასპორტი მოგესალმებით. სამოტივაციო წერილი გავეცანი საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ გამოცხადებულ ვაკანსიას სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) საბჭოს წევრის პოზიციაზე. მოგახსენებთ, რომ წლების მანძილზე ვმუშაობდი საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურში სხვადასხვა პოზიციაზე (მათ შორის ხელმძღვანელ პოზიციებზე), 2016 წლიდან საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროში სტატისტიკისა და ანალიტიკის მიმართულებით, ხოლო 2021 წლის ნოემბრიდან კვლავ ვმუშაობ საქსტატში ბიზნეს სტატისტიკის დეპარტამენტის უფროსის პოზიციაზე. ამ ხნის განმავლობაში არაერთი კვლევისა და პროექტის დაგეგმვასა და განხორციელებაში მიმიღია მონაწილეობა, ამასთან, შევიძინე სტატისტიკურ საქმიანობასთან და სტატისტიკური სამუშაოების პროგრამასთან დაკავშირებით რეკომენდაციების შემუშავების მდიდარი გამოცდილება. ჩართული ვიყავი სხვადასხვა სტრატეგიული დოკუმენტის და პოლიტიკის შემუშავების პროცესებში, ასევე აქტიურად ვმონაწილეობდი მოსახლეობის 2014 წლის საყოველთაო აღწერის დაგეგმვის და განხორციელების პროცესებში. ვფიქრობ, ჩემი მდიდარი სამუშაო გამოცდილების პერიოდში, ყოველთვის წარმატებით ვართმევდი თავს დაკისრებულ მოვალეობებს, რაშიც მეხმარებოდა როგორც ჩემი კვალიფიკაცია, პროფესიული უნარ-ჩვევები და გამოცდილება, ასევე პიროვნული თვისებები. აქვე მინდა აღვნიშნო, რომ აღნიშნული პოზიცია სრულად ემთხვევა ჩემს ინტერესებს და სამუშაო გამოცდილებას, რამაც დიდწილად განსაზღვრა ჩემი სურვილი, დავიკავო აღნიშნული პოზიცია. მსურს ხაზი გავუსვა იმ თვისებებს, რაც წლების განმავლობაში განაპირობებდა ჩემს წარმატებულ საქმიანობას: საქმისადმი და დაკისრებული მოვალეობების მიმართ კეთილსინდისიერი დამოკიდებულება, პახუსისმგებლობის უაღრესად მაღალი გრძნობა, დაგეგმვისა და მართვის, სტრესულ სიტუაციებში მუშაობის და სწრაფი გადაწყვეტილების მიღების, გუნდური მუშაობის, პრობლემების იდენტიფიცირების, გადაწყვეტილების დამოუკიდებლად მიღების უნარები და მდიდარი გამოცდილება, ორგანიზებულობა, ანალიტიკური აზროვნება, დეტალებზე ორიენტირებულობა და ა.შ. ამავე დროს, ვარ ინიციატივიანი და შემიძლია დამოუკიდებლად მუშაობა, ხოლო მრავალწლიანმა სამუშაო გამოცდილებამ შემძინა ჯგუფის მართვისა და ლიდერობის უნარები. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, დარწმუნებული ვარ შემდგომშიც წარმატებით გავართმევ თავს დაკისრებულ მოვალეობებს, რაც ჩემი აზრით კიდევ უფრო აამაღლებს როგორც საქსტატის მუშაობის ხარისხს. მადლობას მოგახსენებთ ჩემი კანდიდატურის განხილვისათვის, პატივისცემით, ა. არაბული ოჯახის წევრები მეუღლე, ია ძალამიძე, , საქართველო, თბილისი, შვილი, გიორგი არაბული, , საქართველო, თბილისი, შვილი, ანდრია არაბული, , საქართველო, თბილისი, საკონტაქტო ინფორმაცია მამის სახელი: კობა სქესი: მამრობითი მოქალაქეობა: საქართველო დაბადების ადგილი: თბილისი სამხედრო ვალდებულება: რეზერვისტი პირადი ნომერი: სერია: ფაქტობრივი მისამართი: , საქართველო რეგისტრაციის მისამართი: , საქართველო თქვენი ორგანიზაციის ვაკანსიებზე გაკეთებული განაცხადები ვაკანსია სტატუსი შეფასება 2795 სოციალური სტატისტიკის სამმართველოს შინამეურნეობათა გამოკვლევების განყოფილების უფროსი 67201 ბიზნეს სტატისტიკის დეპარტამენტის უფროსი 70061 სსიპ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) საბჭოს წევრი 11961 სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის სამმართველოს მთავარი სპეციალისტი არქივირებული შეფასების გარეშე არქივირებული წარმატებული საქსტატი(3) 2021-10-12 14:30 მიმდინარე შეფასების გარეშე არქივირებული წარმატებული საქსტატი(1) 2014-01-27 17:26 კომენტარი 708-1-2-202204051806 N 1-708 05/04/2022 ცნობა ეძლევა ალექსანდრე არაბულს (პ/ნ ) მასზედ, რომ იგი მუშაობდა სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის სისტემაში შემდეგ პერიოდებში: 2005 წლის 23 დეკემბრიდან 2008 წლის 03 ივლისის ჩათვლით, საქართველოს ეკონომიკური განვითარების სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება - სტატისტიკის დეპარტამენტის სოფლის მეურნეობისა და ეკოლოგიის სტატისტიკის სამმართველოს მთავარი სპეციალისტის თანამდებობაზე, 2008 წლის 04 ივლისიდან - 2009 წლის 02 ნოემბრამდე ,,ფონდი ათასწლეულის გამოწვევა საქართველოს’’ პროგრამის ზეგავლენის შეფასების პროექტის ფარგლებში სოფლის ინფრასტრუქტურის აღწერის კოორდინატორის პოზიციაზე, ხოლო 2009 წლის 25 დეკემბრიდან დაინიშნა სტატისტიკის დეპარტამენტის მეთოდოლოგიის, კოორდინაციისა და სტანდარტების სამმართველოს სტატისტიკური მეთოდოლოგიისა და კოორდინაციის განყოფილების უფროსი სპეციალისტის თანამდებობაზე, რომელიც ეკავა 2010 წლის პირველ თებერვლამდე. 2010 წლის პირველი თებერვლიდან - 2010 წლის 01 მარტამდე იყო სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მეთოდოლოგიის სამმართველოს უფროსი სპეციალისტის თანამდებობაზე, 2010 წლის 01 მარტიდან - 2014 წლის 03 თებერვლამდე ეკავა სოციალური სტატისტიკის სამმართველოს შინამეურნეობათა გამოკვლევების განყოფილების უფროსის თანამდებობა, ხოლო 2014 წლის 03 თებერვლიდან - 2016 წლის 10 თებერვლის ჩათვლით სოფლის მეურნეობისა და გარემოს სტატისტიკის სამმართველოს მთავარი სპეციალისტის თანამდებობა. 2021 წლის 03 ნოემბრიდან - დღემდე, ალექსანდრე არაბული არის სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ბიზნეს სტატისტიკის დეპარტამენტის უფროსი. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური წარმოადგენს ზემოთხსენებული დაწესებულების უფლებამონაცვლეს (,,ოფიციალური სტატისტიკის შესახებ‘‘ საქართველოს 2009 წლის 11 დეკემბრის კანონი #2291-რს). ცნობა ეძლევა დანიშნულების ადგილზე წარსადგენად. პაატა შავიშვილი აღმასრულებელი დირექტორის მოადგილე ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ალექსანდრე არაბული საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების თანამედროვე ტენდენციების სტატისტიკური ანალიზი ეკონომიკის სამაგისტრო პროგრამა ნაშრომი შესრულებულია ეკონომიკის მაგისტრის აკადემიური ხარისხის მოსაპოვებლად ხელმძღვანელი : მარინა მუჩიაშვილი ასოცირებული პროფესორი თბილისი 2019 შინაარსი ანოტაცია ......................................................................................................................................... 3 შესავალი ......................................................................................................................................... 4 თავი 1. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ზოგადი მიმოხილვა, ძირითადი პრობლემები და გამოწვევები........................................................................................................ 5 1.1. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ზოგადი მიმოხილვა........................... 5 1.2. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ძირთადი პრობლემები და გამოწვევები...................................................................................................................................... 8 თავი 2. საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების ძირითადი მიმართულებები.. 12 2.1. სოფლის მეურნეობის განვითარების სახელმწიფო პოლიტიკა .....................................12 2.2. სახელმწიფო ბიუჯეტის მიერ დაფინანსებული პროექტები სოფლის მეურნეობის სექტორში........................................................................................................................................15 თავი 3. სოფლის მეურნეობის სექტორის სტატისტიკური ანალიზი....................................... 57 3.1. მემცენარეობის სექტორის სტატისტიკური ანალიზი......................................................57 2014 წლის საყოველთაო აღწერის შედეგები - მემცენარეობა............................................57 ძირითადი ტენდენციები - მემცენარეობა.............................................................................61 3.2. მეცხოველეობის სექტორის სტატისტიკური ანალიზი ...................................................71 2014 წლის საყოველთაო აღწერის შედეგები - მეცხოველეობა..........................................71 ძირითადი ტენდენციები - მეცხოველეობა...........................................................................72 3.3. სოფლის მეურნეობის როლი ქვეყნის ძირითადი მაკროეკონომიკური მაჩვენებლების ფორმირებაში .....................................................................................................78 მთლიანი შიდა პროდუქტი მუდმივ ფასებში ......................................................................78 მთლიანი შიდა პროდუქტი მიმდინარე ფასებში.................................................................80 3.4 დასაქმება და ხელფასები .......................................................................................................85 დასაქმება ....................................................................................................................................85 ხელფასები ..................................................................................................................................88 დასკვნა.......................................................................................................................................... 92 გამოყენებული ლიტერატურა:.................................................................................................... 93 დანართი - სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტოს მიერ განხორციელებული და მიმდინარე სახელმწიფო პროექტები: მიღებული და საპროგნოზო შედეგები ....................................................................................................................................... 94 პროექტი ‘’შეღავათიანი აგროკრედიტი’’ ..................................................................................94 გადამამუშავებელი და შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი ..............97 1 აგროწარმოების ხელშეწყობის პროექტი.................................................................................102 ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა ...................................................................104 პროექტი ‘’ახალგაზრდა მეწარმე’’ ............................................................................................104 პროექტი ‘’დანერგე მომავალი’’ ................................................................................................105 პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’........................................................................................................107 2 ანოტაცია ჩატარებული ანალიზიდან ირკვევა, რომ საქართველოში სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის ხელსაყრელი ბუნებრივ-კლიმატური პირობების არსებობის მიუხედავად, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში დარგის განვითარების ტემპი საგრძნობლად ჩამორჩებოდა ეკონომიკის სხვა სექტორების განვითარების ტემპებს. კვლევაში მოცემულია საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ზოგადი მიმოხილვა, ძირითადი პრობლემები და გამოწვევები. გაანალიზებულია და შეფასებულია მთავრობის პოლიტიკა საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის მიმართ. არსებული სტატისტიკური მასალების საფუძველზე განხილულია საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების 2015-2020 წლების სტრატეგიის მთავარი მიმართულებები და ღონისძიებები და შეფასებულია მათი ზემოქმედება ქვეყნის ძირითად მაკროეკონომიკურ მაჩვენებლებზე. დეტალურადაა წარმოდგენილი დარგში ბოლო წლებში განხორციელებული პროექტები, მოცემულია მათი განხორციელების შედეგად მიღებული შედეგები ქვეყნის ეკონომიკაში. სტატისტიკური კვლევის მეთოდების გამოყენებით ჩვენს მიერ ჩატარებულია სექტორის სტატისტიკური ანალიზი, გამოვლენილია სექტორის განვითარების ტენდენციები. Abstract The analysis shows that despite the favorable climatic and natural conditions for the development of agriculture in Georgia, the pace of development of the sector has lagged significantly behind the growth rates of other sectors of the economy in recent decades. The study provides a general overview of the Georgian agricultural sector, the main problems and challenges. The government policy regarding the agricultural sector of Georgia is analyzed and evaluated. Based on the available statistical data, the main directions and measures of the Strategy for the Development of Agriculture in Georgia for 2015–2020 are reviewed and their impact on the main macroeconomic indicators of the country is assessed. The projects implemented in the field in recent years are submitted in detail and the results of their implementation in the country's economy are presented. Using statistical research methods we have conducted a statistical analysis of the sector and identified trends in the sector development. 3 შესავალი საქართველო ტრადიციული აგრარული ქვეყანაა. მოსახლეობის თითქმის ნახევარი სოფლად ცხოვრობს, სადაც დაბალპროდუქტიული, თვითკმარი და ნახევრად თვითკმარი ფერმერული მეურნეობები ცხოვრების ძირითადი წყაროა. სასოფლო-სამეურნეო მიწების მზარდი წილი გამოუყენებელი რჩება. საბჭოთა პერიოდის სოფლის მეურნეობა, თითქმის 1990 წლამდე, მკვეთრად განსხვავდებოდა დღევანდელი მდგომარეობისაგან. იმ პერიოდში სოფლის მეურნეობის წილი ეკონომიკაში ყოველწლიურად მკვეთრად იზრდებოდა, მაღალღირებული პროდუქტის წარმოების ხარჯზე, ხოლო სოფლის მეურნეობაში ექსპორტი იმპორტს 70%-ით აღემატებოდა. სამუშაო ადგილებს ქმნიდნენ პლანტაციები და გადამამუშავებელი ფაბრიკები, რომლებიც დირექტივებით მართულ მომარაგების ქსელს ემსახურებოდა. 1990 წლიდან სოფლის მეურნეობის პროდუქცია უწყვეტად მცირდება და მცირდება მისი წილი მთლიან შიდა პროდუქტშიც, ხოლო სოფლის მეურნეობაში იზრდება თვითდასაქმებულად კლასიფიცირებულთა რაოდენობა. 1990-იან წლებში განხორციელებული პრივატიზაციის პროცესის შედეგად ჩამოყალიბდა „ფერმერთა“ ნახევარმილიონიანი ახალი კლასი. ეს არის საარსებო საშუალება მიწის მცირე ნაკვეთებზე სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობით, სადაც მიწის მეპატრონეს თვითდასაქმებულის სტატუსს ანიჭებენ. სოფლის მეურნეობა, როგორც სექტორი, დამატებითად იყო მიჩნეული - თვითდასაქმებულის საარსებო საშუალებად ბუნდოვან ფისკალურ გარემოში. ცხადია, ეს ბუნდოვანება, წახალისებულია, რადგან 100000 (€ 42,000) ლარზე ნაკლები შემოსავლის შემთხვევაში საშემოსავლო გადასახადის გადახდა არ მოითხოვება. დღემდე სოფლის მეურნეობის წილი მშპ-ში მნიშვნელოვნად მცირდება (34%-დან 1996 წელს, 8%-მდე 2018 წელს). სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობის კლება რამდენიმე მიზეზითაა გამოწვეული: მიწების დანაწევრება, ცოდნისა და ტექნოლოგიების გადაცემის ნაკლებობა, სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ღირებულება და ძვირი ფინანსური რესურსები, მომსახურების უქონლობა, ბაზრებზე ცუდი წარმოების თანამედროვე ხელმისაწვდომობა მაღალი მექანიზაციის და ზოგადად დეგრადირებული სასოფლო ინფრასტრუქტურა. სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულად კლასიფიცირებულთა რაოდენობა ფაქტობრივად არ შეცვლილა. სოფლის მეურნეობა გადარჩენის მნიშვნელოვანი საშუალებაა სოფლის მოსახლეობისთვის. ამ სექტორში დასაქმებულად კვალიფიცირებულთა შორის 95% 4 ‘წვრილი ფერმერია“, რომლებსაც, ჩვეულებრივ, 1.2 ჰა მიწის ნაკვეთი და 2 ძროხა ჰყავთ. მიჩნეულია, რომ ასეთი ოჯახები მიეკუთვნებიან საარსებო საშუალებების მქონეთა ან ნაწილოებრივ მქონეთა კატეგორიას. სოფლად შემოსავლების ზრდა ძირითადად გამოიწვია რემიტენციების ზრდამ, რომლებსაც საქართველოს გარეთ მცხოვრები და მომუშავე ემიგრანტები აგზავნიან, რაც სოფლის მოსახლეობაზე სოფლის მეურნეობის სავალალო მდგომარეობის ზემოქმედებას ამცირებს. საქართველოში სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის ხელსაყრელი ბუნებრივკლიმატური პირობების არსებობის მიუხედავად, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში დარგის განვითარების ტემპი საგრძნობლად ჩამორჩებოდა ეკონომიკის სხვა სექტორების განვითარების ტემპებს. კვლევაში მოცემულია საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ზოგადი მიმოხილვა, ძირითადი პრობლემები და გამოწვევები, გაანალიზებულია და შეფასებულია მთავრობის პოლიტიკა საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის მიმართ, არსებული სტატისტიკური მასალების საფუძველზე განხილულია საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების 2015-2020 წლების სტრატეგიის მთავარი მიმართულებები და ღონისძიებები და შეფასებულია მათი ზემოქმედება ქვეყნის ძირითად მაკროეკონომიკურ მაჩვენებლებზე, დეტალურადაა წარმოდგენილი დარგში ბოლო წლებში განხორციელებული პროექტები, მოცემულია მათი განხორციელების შედეგად მიღებული შედეგები ქვეყნის ეკონომიკაში და სტატისტიკური კვლევის მეთოდების გამოყენებით, ჩატარებულია სექტორის სტატისტიკური ანალიზი, გამოვლენილია სექტორის განვითარების ტენდენციები. თავი 1. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ზოგადი მიმოხილვა, ძირითადი პრობლემები და გამოწვევები 1.1. საქართველოს მიმოხილვა სოფლის მეურნეობის სექტორის ზოგადი გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის (FAO) მონაცემებით, დაახლოებით 1 მილიარდი ადამიანი მსოფლიოში სოფლის მეურნეობით არის დაკავებული. დსთ-ს სივრცეში ამ საქმიანობას 20 მილიონი ადამიანი ეწევა. აღმოსავლეთ 5 და ცენტრალურ ევროპაში 12 მილიონი. მაღალგანვითარებულ ქვეყნებში სოფლის მეურნეობით 22 მილიონი ადამიანი დაკავებული. ამ საქმიანობას ჩინეთში 450 მილიონი ადამიანი ეწევა. აფრიკაში, ჩინეთში და სხვა განვითარებად ქვეყნებში შემოსავალს სოფლის მეურნეობიდან დაახლოებით 600 მილიონი ადამიანი იღებს. იმ ქვეყნების ათეულს, რომლებიც სოფლის მეურნეობიდან ყველაზე დიდ შემოსავალს იღებენ ჩინეთი ლიდერობს. ყოველწლიურად ეს ქვეყანა 1 ტრილიონ 88 მილიარდი დოლარის სასოფლო სამეურნეო პროდუქციას ყიდის. 413 მილიარდი დოლარით მეორე ადგილზე ინდოეთია. 290 მილიარდით მესამე ადგილზე ამერიკის შეერთებული შტატებია. ამერიკული ექსპორტი ძირითადად ხორცის და რძის პროდუქტებით არის წარმოდგენილი. ინდონეზია – ეს ქვეყანა ძირითადად ყავის, კაუჩუკის, კაკაოს და სუნელებლების ექსპორტშია სპეციალიზებული. სოფლის მეურნეობიდან მიღებული შემოსავლებით ინდონეზია მოწინავე სამეულს მნიშვნელოვნად ჩამორჩება, თუმცა 127 მილიონიც საკმაოდ შთამბეჭდავი რიცხვია. 110 მილიარდი დოლარით მეხუთე ადგილზე ბრაზილიაა. დიდი შემოსავლები დაახლოებით 106 მილიარდი დოლარი აქვს ნიგერიასაც. 63 მილიარდით ათეულში მეშვიდე ადგილზეა პაკისტანი. მერვე ადილზეა და პაკისტანს 1 მილიარდით ჩამორჩება თურქეთი. 59 მილიარდით მეცხრე ადგილზე არგენტინაა. მეათე ადგილზეა და 51 მილიარდი დოლარის შემოსავალი აქვს იაპონიას. FAO-ს ექსპერტების შეფასებით, განვითარების მზარდი ტემპით ხასიათდება ორგანული სოფლის მეურნეობა. IFOAM-ს მონაცემებით, ორგანული პროდუქციის ბაზარმა 90 მილიარდ ევროს გადააჭარბა. ყველაზე დიდი ბაზარი, დაახლოებით 40 მილიარდის აშშს აქვს. მეორე ადგილზე 10 მილიარდით გერმანია. ორგანული საკვები პროდუქტების ბაზარი საფრანგეთში 7.9 მილიარდ ევროს აჭარბებს. ყველაზე მეტად ორგანულ საკვებ პროდუქტებს შვეიცარიაში ყიდულობენ – 288 ევროს ერთ სულ მოსახლეზე. გერმანიაში ეს მაჩვენებელი 278 ევროა, შვედეთში - 237 ევრო. რაც შეეხება საქართველოს, აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში სასოფლო სამეურნეო პროდუქციის ექსპორტსა და იმპორტს შორის არსებული უარყოფით სავაჭრო სალდო კლების ტენდენციით ხასიათდება. 2018 წლის წინასწარი მონაცემით, აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტსა და იმპორტს შორის არსებულმა უარყოფითმა სავაჭრო სალდომ, 394 მილიონი აშშ დოლარი შეადგინა. 2017 წელთან შედარებით ეს მონაცემი უმნიშვნელოდ, 0.3%-ით არის შემცირებული, თუმცა, თუ გავითვალისწინებთ იმ 6 გარემოებას, რომ 2012 წელს სავაჭრო დეფიციტი დაახლოებით 753 მილიონი აშშ დოლარი იყო, გამოდის, რომ ბოლო ექვსი წლის განმავლობაში უარყოფითი სავაჭრო სალდო თითქმის განახევრდა. 2018 წელს, საქართველომ საერთაშორისო ბაზრებზე 959.2 მილიონი აშშ დოლარის აგროსასურსათო პროდუქცია გაყიდა. საქსტატის მონაცემებით ექსპორტი მსოფლიოს 96 ქვეყანაში განხორციელდა და გასაღების ბაზრებს შორის 25 პროცენტიანი წილით რუსეთი ლიდერობს. 16%-ით მეორე ადგილზე აზერბაიჯანია. მესამე ადგილზე 15%-ით ევროკავშირია. ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, 2018 წელს, 2017 წელთან შედარებით, აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტი 180.9 მლნ აშშ დოლარით (23.2%ით) არის გაზრდილი. რაც შეეხება იმპორტს, 2018 წელს საქართველოში 1.3 მილიარდი დოლარის აგროსასურსათო პროდუქციის იმპორტი განხორციელდა. ექსპორტის მსგავსად ამ შემთხვევაშიც ლიდერი რუსეთია (23%). 22%-ით მეორე უმსხვილესი იმპორტიორი ევროკავშირია. 21%-ით მესამე ადგილზე უკრაინაა. თურქეთის წილმა ექსპორტში 10% შეადგინა. საინტერესოა, რომ ექსპორტის ზრდის მიუხედავად, სოფლის მეურნეობის წილი ქვეყნის მთლიან მშპ-ში შემცირებას განაგრძობს და 2018 წელს 7.7% შეადგინა. 2017 წელს ეს მაჩვენებელი 8% იყო. რაც შეეხება სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთა რაოდენობას, 2018 წლის მონაცემების მიხედვით, საქართველოში დასაქმებულთა 39% სოფლის მეურნეობაშია დასაქმებული და ამ მაჩვენებლით ისეთ ქვეყნებს შორისაა, როგორიცაა, ვიეტნამი, ჰაიტი, ინდოეთი, კენია, მაროკო, პაკისტანი ნიგერია და განა. საქართველოს მეზობელ ქვეყნებში, მაგალითად აზერბაიჯანში, აღნიშნული მაჩვენებელი 37%-ს. სომხეთში - 33%-ს, თურქეთში - 19%-ს, ხოლო რუსეთში 8%-ს შეადგენს. მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, 2018 წელს სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთა საშუალო მაჩვენებელი მსოფლიოში 26% იყო. ეს მაჩვენებელი განვითარებულ ქვეყნებში 5%-ს არ აღემატება. საქართველოს სოფლის მეურნეობას მდიდარი ტრადიციები გააჩნია, რაც ქვეყნის ისტორიის, ცნობიერებისა და კულტურული მემკვიდრეობის განუყოფელი ნაწილია. ამ ერთობლიობამ საუკუნეების განმავლობაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საქართველოს, 7 როგორც სახელმწიფოს, ჩამოყალიბებასა და განვითარებაში. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ:  ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით 43% ითვლება სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწებად;  ქვეყნის მოსახლეობის 40-45% ცხოვრობს სოფლად;  ქვეყანაში ეკოლოგიური და კლიმატური ზონების დიდი ნაირსახეობაა, რაც ზომიერი და სუბტროპიკული ზონებისთვის დამახასიათებელი სასოფლოსამეურნეო კულტურების უმეტესობის მოყვანის შესაძლებლობას იძლევა;  კლიმატური ზონების გათვალისწინებით, საქართველოს ბიოსფერო მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, რაც განპირობებულია 12 განსხვავებული ზონისა და 49 სხვადასხვა ნიადაგის არსებობით.  ბევრი ენდემური სახეობა მემცენარეობისა და მეცხოველეობის განვითარების შესანიშნავი წყაროა.  ქვეყანა მდიდარია, როგორც საირიგაციო, ისე სასმელი წყლის რესურსებით. 1.2. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორის ძირთადი პრობლემები და გამოწვევები საქართველოში სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის ხელსაყრელი ბუნებრივკლიმატური პირობების არსებობის მიუხედავად, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში დარგის განვითარების ტემპი საგრძნობლად ჩამორჩებოდა ეკონომიკის სხვა სექტორების განვითარების ტემპებს. განვითარებული დამოუკიდებლობის მოვლენების გამო, გამოცხადების რამდენჯერმე შემცირდა შემდგომ წლებში ერთწლოვანი და მრავალწლოვანი კულტურების ნათესი და ნარგავი ფართობები, პირუტყვის სულადობა.  სასურსათო უსაფრთხოება - 2012 წელს, ქვეყანაში აგროსასურსათო პროდუქციის იმპორტის ღირებულებამ ერთ მილიარდ აშშ დოლარს გადააჭარბა. იმპორტის ზრდის პარალელურად ჩამოყალიბდა ადგილობრივი წარმოების შემცირების ნეგატიური ტენდენცია. შემცირდა თითქმის ყველა სახის პროდუქციით თვითუზრუნველყოფის კოეფიციენტი, რამაც ქვეყნის სასურსათო უსაფრთხოებას სერიოზული პრობლემები შეუქმნა.  გადამამუშავებელი მრეწველობა - 1990-იან წლებში აგროსამრეწველო საწარმოების უმრავლესობამ ფუნქციონირება 8 შეწყვიტა. მათი დანადგარ- მოწყობილობები ჯართად გაიყიდა, შენობა-ნაგებობები დაიშალა, კვალიფიციური მუშები და სპეციალისტები გაიფანტნენ. არასწორი აგრარული პოლიტიკის გამო, განადგურდა აგრარული მეცნიერება. დეგრადაცია განიცადა უმაღლესმა და საშუალო სპეციალურმა სასწავლებლებმა, განადგურდა სასწავლო-საცდელი მეურნეობები, ლაბორატორიები, თემატური მუზეუმები.  მიწის რეფორმა - 1990-იან წლებში განხორციელებულმა მიწის რეფორმამ გამოიწვია მეურნეობების დანაწევრება და წარმოების ნატურალიზაცია. 2004 წლის სასოფლო-სამეურნეო აღწერის მიხედვით, 0.1-დან 1 ჰექტრამდე მიწას ფლობდა მიწათმოსარგებლეთა 67%, ხოლო 2014 წლის აღწერის მიხედვით აღნიშნულმა მავენებელმა 77% შეადგინა. პრობლემას ამწვავებს ისიც, რომ მეურნეობების კუთვნილი 1 ჰექტარი მიწა საშუალოდ წარმოდგენილია 2-3 ნაკვეთად. ცხადია, ასეთ პირობებში ინტენსიური სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ორგანიზება მიწების კონსოლიდაციის გარეშე შეუძლებელია.  მიწის კადასტრი - საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში ქვეყნის სასოფლო-სამეურნეო მიწის დაახლოებით 20-30%-ია რეგისტრირებული. საქართველოში მიწის მართვის სახელმწიფო დეპარტამენტის გაუქმების შემდეგ, 2004 წლიდან, არ გაკეთებულა მიწის ბალანსი, აგრეთვე მხედველობაში მისაღებია მიწის ნაკვეთების დანიშნულების შეცვლის შემთხვევები და შედეგად, უცნობია როგორც სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების ფართობი და მათი განაწილება, ასევე სახელმწიფო და კერძო საკუთრებაში არსებული სასოფლო-სამეურნეო მიწის ზუსტი ფართობი, რაც, თავის მხრივ, ართულებს სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის გასატარებელი ღონისძიებების დაგეგმვას.  საერთო სარგებლობის საძოვრები - ასევე აღსანიშნავია, რომ საერთო საკუთრების საძოვრების რაციონალურ გამოყენებაზე პასუხისმგებელი სუბიექტი განსაზღვრული არ არის. წარმოიქმნება მართვის პრობლემები, რაც, თავის მხრივ, იწვევს ისეთ უარყოფით შედეგებს, როგორებიცაა დაბალი წველადობა და მცირე წონამატი. საერთო საკუთრებაში მყოფი საძოვრები ინვაზიურ დაავადებათა კონტროლის პრობლემასაც ამწვავებს.  თანამედროვე ტექნოლოგიების, კაპიტალისა და საბაზისო ცოდნის ნაკლებობამ დროთა განმავლობაში მიწის ნაყოფიერების შემცირება გამოიწვია. არსებული საირიგაციო და სადრენაჟო სისტემები სერიოზულ რეკონსტრუქციას მოითხოვს, რის გამოც ფერმერთა, მხოლოდ უმნიშვნელო რაოდენობა ახერხებს 9 მიწის ან წყლის რესურსების, (მომსახურების) ნედლეულის მიწოდების, მარკეტინგული ღონისძიებების ეფექტიან მართვას, ან სოფლის მეურნეობის ნებისმიერი სახის მხარდამჭერი მომსახურებით სარგებლობას.  პრობლემები რჩება მიწის ყიდვა-გაყიდვის, შესაბამის ტექნოლოგიებთან წვდომის, სასოფლო-სამეურნეო ნედლეულის, მასალებისა და მომსახურების (მანქანა-იარაღები, სფეროებში დანადგარები, სასუქები, პესტიციდები, თესლი/სარგავი მასალა, ირიგაცია, დრენაჟი, ხელოვნური განაყოფიერება, საკვები). მიუხედათად იმისა, განხორციელების რომ შედეგად, სახელმწიფოს მნიშვნელოვნად ხელშეწყობის გაიზარდა პროგრამების საბანკო სექტორის სასოფლო-სამეურნეო პორტფელი, კვლავაც ცოტას მიუწვდება ხელი იაფ ფულად რესურსებზე. ამჟამად, სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულად ითვლება ქვეყნის დასაქმებული სამუშაო ძალის 39%. აქედან გამომდინარე, უახლოეს წლებში მნიშვნელოვანია სოფლად არასასოფლო-სამეურნეო პროფილის ახალი სამუშაო ადგილების შექმნის სტიმულირება, საოჯახო ფერმერული მეურნეობების განვითარებისა და ეკონომიკური დივერსიფიკაციის, მათ შორის, აგროტურიზმის ხელშეწყობა.  კეთილდღეობა (სიღარიბე, შემოსავლები) - სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი ვითარება მნიშვნელოვნად მოქმედებს ქვეყანაში სიღარიბის მაჩვენებელზე. 2013 წელს სოფლის მეურნეობის დარგში დასაქმებულის საშუალო ხელფასი დასაქმებულთა საშუალო ხელფასის მხოლოდ 64%-ს შეადგენს. ამავე დროს, ქალაქად საგრძნობლად და სოფლად გაიზარდა. მცხოვრებთა აღსანიშნავია, შემოსავლებს შორის რომ სოფლად სხვაობა მცხოვრები მოსახლეობისთვის ალტერნატიული დასაქმების შესაძლებლობები დაბალია. ბოლო წლების განმავლობაში მთლიან შემოსავალში იზრდება დაქირავებული შრომიდან მიღებული შემოსავლის წილი, თუმცა მისი აბსოლუტური მნიშვნელობა მცირეა. სოფლის მოსახლეობაში, სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლის წილი მთლიან სახსრებში, გაანგარიშებული ერთ სულზე, 2013 წლისათვის მხოლოდ 11.7%-ია, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ კომერციული მეურნეობები სუსტადაა განვითარებული.  მეურნეობის ნატურალიზაცია - არსებულ მწარმოებელთა უდიდესი ნაწილი ეგრეთ წოდებული ნატურალური მეურნეობის ტიპისაა და პროდუქტს ძირითადად საკუთარი მოხმარებისთვის აწარმოებს. 2014 10 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, სასოფლო მეურნეობების 77% ძირითადად აწარმოებს სასოფლოსამეურნეო პროდუქციას პირადი მოხმარებისათვის.  დემოგრაფია - სოფლად მცხოვრებ მოსახლეობაში იზრდება ხანდაზმულთა პროცენტული წილი, რაც ართულებს დემოგრაფიულ ვითარებას სოფლად. აქედან გამომდინარე, სოფლის მეურნეობის განვითარების ხელშემწყობი გრძელვადიანი პოლიტიკის გარეშე (რაშიც ახალგაზრდობის დასაქმების სტიმულირებაც მოიაზრება), წარმოების არსებული დონის შენარჩუნება, შემდგომი ზრდა და კონკურენტულობის ამაღლება გართულდება.  სტიქიური მოვლენები - სოფლის მეურნეობა წარმოადგენს სტიქიური მოვლენების მიმართ ერთ-ერთ სენსიტიურ დარგს და მისი განვითარება სტიქიური პროცესების შედეგებზეა დამოკიდებული. საქართველოში გავრცელებული ძირითადი სტიქიური მოვლენები აზარალებს სასოფლო სამეურნეო-სავარგულებს და შესაბამისად, მნიშვნელოვან ზარალს აყენებს სოფლის ეკონომიკას.  სოფლის მეურნეობის სამინისტრო - 2000-2007 წლებში სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სისტემაში თანამშრომლების რაოდენობა 87%-ით შემცირდა, რითაც შეიზღუდა ამ უწყების უფლებამოსილება განეხორციელებინა კანონით დადგენილი ძირითადი მოვალეობები. გაუქმდა 19 მარეგულირებელი და საინსპექციო უწყება და სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებული მუნიციპალური სამსახურები. ბიუჯეტი - 2012 წლამდე სოფლის მეურნეობის სექტორი არ განიხილებოდა პრიორიტეტულად (თუმცა დეკლარირება ხდებოდა) და შესაბამისად, ამ სექტორისთვის გაწეული საბიუჯეტო ხარჯები ცვალებადი იყო. 2010 წელს მთავრობის მიერ სოფლის მეურნეობაზე გაწეული ხარჯების აბსოლუტური მინიმუმი დაფიქსირდა. მათი წილი ბიუჯეტის საერთო ხარჯებში მხოლოდ 0,44%-ს შეადგენდა. 2007-2010 წლებში სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ბიუჯეტიდან ძირითადად სოციალურად დაუცველ ფენებზე ორიენტირებული პროგრამებისთვის გამოიყოფოდა თანხა, რაც მოსახლეობის ფქვილით, სურსათითა და საწვავით ნაწილობრივ უზრუნველყოფას ხმარდებოდა. 11 თავი 2. საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების ძირითადი მიმართულებები 2.1. სოფლის მეურნეობის განვითარების სახელმწიფო პოლიტიკა საქართველოს სოფლის მეურნეობის პოტენციალის მაქსიმალურად ათვისება და მიზნობრივი გამოყენება ქვეყნის ეკონომიკისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია. სწორედ ამიტომ, დადებითი შედეგის მიღწევის უპირველესი გარანტია იქნება მკაფიოდ განსაზღვრული, კონკურენტუნარიანი წარმოებისკენ მიმართული აგრარული პოლიტიკის შემუშავება და ეკონომიკის ამ სექტორში ფინანსური რესურსების მოზიდვის ხელშეწყობა. ამავე დროს, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქვეყნის სასურსათო უსაფრთხოებისა და სურსათის უვნებლობის უზრუნველყოფის საკითხი, რაც საქართველოს მთავრობის, კერძოდ, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს, ძირითადი ვალდებულებაა. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო წარმოადგენს აღმასრულებელი ხელისუფლების დაწესებულებას, რომელიც სოფლის მეურნეობის სფეროში სახელმწიფო მმართველობისა და სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელების უზრუნველსაყოფად ახორციელებს საქართველოს კანონმდებლობით მისთვის მინიჭებულ უფლებამოსილებებს. სამინისტროს ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის შემუშავება და განხორციელება წარმოადგენს ეკონომიკის ტრანსფორმაციის მიუხედავად, ჩვენს ქეეყანაში ჯერ კიდევ მწვავედ დგას სიღარიბის, მათ შორის, მოსახლეობის სურსათით უზრუნველყოფის პრობლემა. აქედან გამომდინარე, უახლოესი წლების უმნიშვნელოვანესი ამოცანაა ქეეყნის აგროსასურსათო სექტორის განვითარების იმგვარი მოდელის შემუშავება, რომელიც მოსახლეობას ხელმისაწვდომი და ხარისხიანი სურსათით დააკმაყოფილებს. ასევე, ხელს შეუწყობს კონკურენტული უპირატესობის მქონე პროდუქტების საექსპორტო პოტენციალის მაქსიმალურად გამოყენებას. 2012 წლიდან საქართველოში სოფლის მეურნეობა გამოცხადდა პრიორიტეტულ დარგად, რამდენიმეჯერ გაიზარდა სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ბიუჯეტი, განსაკუთრებული ყურადღება მიექცა სამელიორაციო სამუშაოებს, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის შეძენასა და მის გამოყენებას, მცირემიწიანი ფერმერების დახმარების პროგრამის განხორციელებას, პირუტყვის დაავადებებთან ბრძოლის პრევენციული ღონისძიებების 12 ჩატარებას, თანხების გამოყოფას ისეთი ლაბორატორიების შესაძენად, რომელთა ტექნიკური აღჭურვილობაც საერთაშორისო აკრედიტაციის გავლის საშუალებას იძლევა. განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა საერთაშორისო ბაზრების დივერსიფიკაციას. 2013-2014 წლების განმავლობაში მთავრობის ძალისხმევისა და კერძო სექტორის, ასევე, დონორი ორგანიზაციების აქტიური თანამშრომლობის შედეგად შეინიშნება გარკვეული პოზიტიური ტენდენციები წარმოების ზრდის, საექსპორტო ბაზრების გაფართოებისა და სოფლის მეურნეობის სექტორში ინვესტიციების მოზიდვის თვალსაზრისით. გარდა ამისა, მიმდინარეობს მთელი რიგი ინსტიტუციური რეფორმები, რომლებიც გრძელვადიან პერიოდში, პოზიტიურ გავლენას მოახდენენ სექტორის მდგრად განვითარებაზე.  შეიქმნა სსიპ სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების განვითარების სააგენტო, რომელიც ხელს შეუწყობს სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების სამეწარმეო საქმიანობის სტიმულირებას, მათ მფლობელობაში არსებული მიწების დამუშავებასა და ეკონომიკურ ბრუნვაში ჩართვას.  შეიქმნა ა(ა)იპ „პროექტების მართვის სააგენტო", მისი საქმიანობის შედეგად, მნიშვნელოვნად გაიზარდა სოფლის მეურნეობის დაფინანსება საბანკო სექტორის მიერ.  ჩამოყალიბდა სსიპ „სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი", რომლის მიზანია სოფლის მეურნეობისა და სურსათის წარმოების განვითარების, მცენარეთა და ცხოველთა აგრობიომრავალფეროვნების შენარჩუნების ხელშეწყობა, მცენარეთა ჯიშების გამოცდისა და სასელექციო სადგურების აღდგენა, ცსოველთა ხელოვნური განაყოფიერებისა და სანაშენე საქმიანობის ხელშეწყობა, თესლისა და სარგავი მასალის სტანდარტებისა და სერტიფიცირების სისტემის შემუშავება, ახალი ტექნოლოგიების გავრცელება, სურსათის უვნებლობის, ვეტერინარიისა და მცენარეთა დაცვის სფეროში რისკის შეფასების უზრუნველყოფა, ბიომეთოდების შემუშავება და ბიომეურნეობების განვითარების ხელშეწყობა, სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულ პირთა ექსტენცია და სხვ.  2013-2014 წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მიწის დამუშავებული ფართობები, რაც შესაბამისი მიზნობრივი ღონისძიებების განხორციელებით იყო განპირობებული, მაგრამ, თუ ასეთ 13 სახელმწიფო მიზნობრივ პროგრამებს ხანგრძლივ პერიოდში კერძო სექტორის ინიციატივა არ ჩაანაცვლებს, მიღწეული შედეგების შენარჩუნება გართულდება.  2014 წლიდან დაიწყო ვენახების კადასტრის მასშტაბური პროექტის განხორციელება, რომელიც ქვეყანაში მევენახეობა-მეღვინეობის სფეროს მოწესრიგებას ისახავს მიზნად. ვენახების კადასტრის პროექტის ფარგლებში მიმდინარეობს საქართველოს ვენახების სრული აღრიცხვა და რეგისტრაცია ნაკვეთების მიხედვით.  2013 წელს დაწყებული სისტემური ღონისმიებების შედეგად, რაც არსებული საგარეო ბაზრების დივერსიფიკაციას და ახალი ბაზრების მოძიების ღონისძიებებს გულისხმობს, მნიშვნელოვნად გაიზარდა ქვეყნიდან ექსპორტირებული პროდუქციის რაოდენობა და ასორტიმენტი. კერძოდ, 2000 წელს ექსპორტის ღირებულებამ 93 მლნ აშშ დოლარი) შეადგინა, 2013 წელს - 775 მლნ აშშ დოლარი, ხოლო 2018 წელს 1 მლრდ დოლარს მიაღწევს. საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგიული ხედვა, მდგრადი განვითარების პრინციპებზე დაყრდნობით, ითვალისწინებს ისეთი გარემოს შექმნას, რომელიც ხელს შეუწყობს აგროსასურსათო სექტორში კონკურენტუნარიანობის ამაღლებას, მაღალხარისხიანი პროდუქციის წარმოების სტაბილურ ზრდას, სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, სურსათის უვნებლობასა და სოფლად სიღარიბის დაძლევას. აღნიშნულის უზრუნველსაყოფად და დასახული მიზნების მისაღწევად, 2015 წელს შემუშავდა საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია 2015-2020. აღნიშნული დოკუმენტი წარმოადგენს ქვეყნის განვითარების ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის ნაწილს, ძირითადი საშუალოვადიანი სტრატეგიული მიმართულებებისა და კონკრეტული ღონისნიებების ერთობლიობას, რომელთა განხორციელება უზრუნველყოფს სოფლის მეურნეობის მდგრად განვითარებას. სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგიული ხედვის განსახორციელებლად განსაზღვრულია 7 ძირითადი მიმართულება და შესაბამისი ღონისძიებები, რომელთა მიხედვით, შემუშავდება კონკრეტული სამოქმედო გეგმა, მათი განხორციელების ვადებისა და დაფინანსების წყაროების მითითებით (ღონისძიებების ჩამონათვალი და სამოქმედო გეგმა იხ. დანართი 1 და დანართი 2 ): განვითარების სტრატეგიაში გამოიყოფა: 3.1.აგრარულ სექტორში დასაქმებულთა კონკურენტუნარიანობის ამაღლება 14 3.2.ინსტიტუციური განვითარება 3.3.მელიორაცია და ნიადაგის ნაყოფიერება 3.4.რეგიონული და დარგობრივი განვითარება - დამატებული ღირებულების შემქმნელი სრული ციკლის წარმოების განვითარების ხელშეწყობა 3.5.სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა 3.6.სურსათის უვნებლობა, ვეტერინარია და მცენარეთა დაცვა 3.7.კლიმატის ცვლილებები, გარემო და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება 2.2. სახელმწიფო ბიუჯეტის მიერ დაფინანსებული პროექტები სოფლის მეურნეობის სექტორში 2013 წლიდან სახელმწიფო თანადაფინანსებით და ტექნიკური მხარდაჭერით, სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტოს მიერ შემდეგი პროექტები ხორციელდება: პროექტი 1 2 3 4 5 6 7 8 შეღავათიანი აგროკრედიტი გადამამუშავებელი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი აგროწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა აგროდაზღვევა დანერგე მომავალი ახალგაზრდა მეწარმე დაწყების წელი 2013 2014 2016 2016 2016 2014 2015 2018 სტატუსი მიმდინარე დასრულებული მიმდინარე მიმდინარე მიმდინარე მიმდინარე მიმდინარე დასრულებული პ.1. პროექტი ‘’შეღავათიანი აგროკრედიტი’’ პროექტის ბენეფიციარები: სოფლის მეურნეობის პირველადი წარმოების, საფინანსო ინსტიტუტებისგან გადამამუშავებელი და შემნახველი საწარმოები. პროექტის პირობები: ბენეფიციარები იღებენ აგროკრედიტს 7,000 – 5,000,000 ლარის ფარგლებში, ხოლო სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო ბენეფიციარებს უფინანსებს კრედიტის პროცენტს ძირითადი თანხის წლიური 11 %-ის ოდენობით არაუმეტეს 66 თვის განმავლობაში. პ.2. გადამამუშავებელი და შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი პ.3.1. გადამამუშავებელი საწარმოების კომპონენტი 15 პროექტის ბენეფიციარები: სოფლის მეურნეობის პროდუქციის გადამამუშავებელი ახალი საწარმოები. პროექტის მიზნობრიობა და ძირითადი პირობები: სახელმწიფო ბენეფიციარზე გასცემს პროექტის საინვესტიციო ღირებულების Max. 40 %-ის სიდიდის გრანტს (Max. 600,000 ლარი) და ბენეფიციარს უფინანსებს კრედიტის პროცენტს შეღავათიანი აგროკრედიტის ძირითადი თანხის წლიური 11 %-ის ოდენობით არაუმეტეს 66 თვის განმავლობაში. სტანდარტული პირობები: Max. 40 % გრანტი (Max. 600,000 ლარი), Max. 50 % კრედიტი (Max. 1,500,000 ლარი), Min. 10 % ბენეფიციარის ფულადი თანამონაწილეობა. სპეციალური პირობები დაბალი ეკონომიკური აქტივობის რეგიონებისთვის: Max. 60 % გრანტი (Max. 600,000 ლარი), Max. 30 % კრედიტი (Max. 1,500,000 ლარი), Min. 10 % ბენეფიციარის ფულადი თანამონაწილეობა. პ.3.2. შემნახველი საწარმოების კომპონენტი პროექტის ბენეფიციარები: სოფლის მეურნეობის პროდუქციის შემნახველი ახალი საწარმოები (შემნახველი საწარმოს ტევადობა უნდა შეადგენდეს არანაკლებ 200 ტონას). პროექტის მიზნობრიობა და ძირითადი პირობები: სახელმწიფო ბენეფიციარზე გასცემს პროექტის საინვესტიციო ღირებულების 40 %-ის სიდიდის გრანტს (მაქსიმუმ 600,000 ლარი) და ბენეფიციარს უფინანსებს კრედიტის პროცენტს შეღავათიანი აგროკრედიტის ძირითადი თანხის წლიური 11 %-ის ოდენობით არაუმეტეს 66 თვის განმავლობაში. სტანდარტული პირობები: Max. 40 % გრანტი (Max. 600,000 ლარი), Max. 50 % კრედიტი (Max. 1,500,000 ლარი), Min. 10 % ბენეფიციარის ფულადი თანამონაწილეობა. სასოფლო-სამეურნეო სტატუსის მქონე კოოპერატივს თანამონაწილეობა არ მოეთხოვება. პ.3. აგროწარმოების ხელშეწყობის პროექტი პ.3.1. პირველადი წარმოების კომპონენტი პროექტის ბენეფიციარები: ფერმერები და კომერციული იურიდიული პირები, რომელთაც სურთ არსებული ბაღების განახლება ან ახალი ბაღების გაშენება, სასათბურე მეურნეობების მოწყობა/განახლება, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა-აღჭურვილობის შეძენა, ყინვისგან და სეტყვისგან დამცავი სისტემების შეძენა, მოსავლის პირველადი დამუშავება/გადამუშავებისათვის საჭირო დანადგარების შეძენა და მოსავლის პირველადი დასაწყობებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის მოწყობა. 16 პროექტის ძირითადი პირობები: ბენეფიციარი სახელმწიფოსგან იღებს თანადაფინანსებას პროექტის ჯამური ღირებულების 40 %-ის ოდენობით, ბენეფიციარის თანამონაწილეობა 60 %-ია. სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებისათვის სახელმწიფო თანადაფინანსების მაქსიმალური სიდიდეა 150,000 აშშ დოლარის შესაბამისი თანხა ლარებში, სხვა პირებისთვის - 15,000 აშშ დოლარის შესაბამისი თანხა ლარებში. პ.3.2. გადამამუშავებელი და შემნახველი საწარმოების კომპონენტი პროექტის ბენეფიციარები: კომერციული იურიდიული პირები, რომელთაც სურთ არსებული გადამამუშავებელი/შემნახველი საწარმოების მოდერნიზაცია ან ახალი გადამამუშავებელი/შემნახველი საწარმოების შექმნა. პროექტის ძირითადი პირობები: ბენეფიციარი სახელმწიფოსგან იღებს თანადაფინანსებას პროექტის ჯამური ღირებულების 40 %-ის ოდენობით, ბენეფიციარის თანამონაწილეობა 60 %-ია. სახელმწიფო თანადაფინანსების მაქსიმალური სიდიდეა 100,000 აშშ დოლარის შესაბამისი თანხა ლარებში. პ.4. ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა პროექტის ბენეფიციარები: საქართველოში არსებული ჩაის პლანტაციების პოტენციალის ეფექტურად გამოყენება, ადგილობრივი ჩაის (მათ შორის ბიო ჩაის) წარმოების ზრდის ხელშეწყობა, როგორც კერძო, ასევე სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული გაველურებული ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაცია, ჩაის გადამამუშავებელი თანამედროვე საწარმოების შექმნის ხელშეწყობა. პროექტის ძირითადი პირობები: სახელმწიფო აფინანსებს ჩაის პლანტაციის სარეაბილიტაციო სამუშაოების ღირებულების 60-იდან 90-მდე %-ს (Max. 2,500 ლარი 1 ჰაზე), სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებს სახელმწიფო საკუთრებაში უსასყიდლოდ გადასცემს ჩაის პირველადი დამუშავების მანქანა-დანადგარებს, მოწყობილობებსა და ინვენტარს. პ.5. პროექტი ‘’ახალგაზრდა მეწარმე’’ პროექტის ბენეფიციარები: რეგიონებში ახალი ბიზნესის დაწყების მსურველი ინდივიდუალური მეწარმეები, რომელთა ასაკი შეადგენს 18-35 წელს მამაკაცების შემთხვევაში და 18-40 წელს ქალების შემთხვევაში, სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივები, რომელთა დამფუძნებლები/მეპაიეები და გამგეობის თავმჯდომარე/დირექტორ(ებ)ი არიან 18-35 წლის მამაკაცები ან/და 18-40 წლის ქალები. 17 პროექტის ძირითადი პირობები: პროგრამის ფარგლებში დაფინანსდება როგორც სასოფლო-სამეურნეო, ასევე არასასოფლო-სამეურნეო ბიზნეს საქმიანობა. სახელმწიფოს თანადაფინანსება შეადგენს ბიზნეს-გეგმაში აღწერილი პროექტის საინვესტიციო ღირებულების Max. 40 %-ს (Max. 60,000 ლარი). პროექტის საინვესტიციო ღირებულება უნდა შეადგენდეს არანაკლებ 10,000 (ათი ათასი) ლარს. პ.6. პროექტი ‘’დანერგე მომავალი’’ პ.6.1. ბაღების კომპონენტი პროექტის ბენეფიციარები: თანამედროვე ბაღების გაშენების მსურველი ფერმერები და საწარმოები (ფართობის ზღვრებია 1 ჰა-20 ჰა). პროექტის ძირითადი პირობები: სახელმწიფო ბენეფიციარებს აფინანსებს ნერგების ღირებულების 70 %-ით (თითოეული კულტურისათვის დადგენილია დაფინანსების მაქსიმალური ოდენობა) და სარწყავი სისტემების 50 %-ით (Max. 2,500 ლარი 1 ჰა-ზე). კენკროვანი კულტურების ქვეკომპონენტი ითვალისწინებს კენკროვანი კულტურის (ლურჯი მოცვი, ჟოლო, მაყვალი) ბაღის გაშენებისათვის საჭირო ნერგების, წვეთოვანი სარწყავი სისტემის შეძენა/მონტაჟის და სხვა საჭირო მასალების ღირებულების 100 %-ით დაფინანსებას 0.15 ჰა-დან 0.5 ჰა-მდე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ფართობზე. პ.6.2. სანერგე მეურნეობების კომპონენტი პროექტის ბენეფიციარები: სანერგე მეურნეობის შექმნის/განვითარების მსურველი ფერმერები და საწარმოები (სანერგე მეურნეობის წარმადობა უნდა შეადგენდეს არანაკლებ 50,000 ნერგს წელიწადში). პროექტის ძირითადი პირობები: სახელმწიფო ბენეფიციარებს აფინანსებს პროექტით განსაზღვრული ღირებულების Max. 50 %-ით (Max. 150,000 ლარი). პ.7. პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ პროექტის ბენეფიციარები და პირობები: 40-ზე მეტი სასოფლო-სამეურნეო კულტურის მწარმოებელი ფერმერები და საწარმოები (პროგრამა ფარავს ერთი ბენეფიციარის Max. 5 ჰა (მარცვლეულისთვის - Max. 30 ჰა) ფართობის მიწის ნაკვეთ(ებ)ზე მოყვანილი მოსავლის დაზღვევას). ბენეფიციარი იღებს სადაზღვევო პრემიის 70 %-იან თანადაფინანსებას ყველა კულტურაზე, გარდა ვაზისა, რომლისთვისაც თანადაფინანსების ოდენობა შეადგენს 50 %-ს. 18 პ.8. ტექნიკური დახმარება პ.8.1. საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვა პროექტის ბენეფიციარები: გადამამუშავებელი და შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტის ფარგლებში გადამამუშავებელი საწარმოების მოწყობის მიზნობრიობით დაფინანსებული ყველა ბენეფიციარი ვალდებულია ISO-22000 ან HACCP საერთაშორისო სტანდარტი დანერგოს. პროექტის ძირითადი პირობები: სტანდარტის დანერგვის 30 %-ს აფინანსებს სახელმწიფო, ხოლო 70 % ბენეფიციარის წილია. ჯამურად 2016-2018 წლებში ბენეფიციარებთან საერთაშორისო სტანდარტების დანერგვაზე 21 ხელშეკრულებაა გაფორმებული: ISO 22000-ის სერტიფიკატი 19-მა საწარმომ მიიღო, HACCP-ის სერტიფიკატი - 2-მა საწარმომ. 2018 წელს გაიცა 8 სერტიფიკატი (ყველა ISO 22000:2005). პ.8.2. სავალდებულო ტრენინგები პროექტისთვის ‘’დანერგე მომავალი“ ტექნიკური დახმარების ფარგლებში 2017-2018 წლებში პროექტისთვის ‘’დანერგე მომავალი“ 430 ბენეფიციარი გადამზადდა. აქედან, 2018 წელს ტრენინგი ჩაუტარდა 221 ბენეფიციარს. პ.8.3. მენეჯმენტის ტრენინგები ‘’ერთიანი აგროკრედიტის“ ფარგლებში დაფინანსებული ბენეფიციარებისთვის ჩატარებული სწავლების შედეგად 2018 წელს ზოგად მენეჯმენტში 44, ხოლო ფინანსურ მენეჯმენტში 32 ბენეფიციარი გადამზადდა. პროექტების მართვის სააგენტოს გარდა, სოფლის მეურნეობის სექტორის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სხვა სიპები და მათ მიერ განხორციელებული პროექტები. ამ მხრივ უნდა აღინიშნოს, რომ:  2013-2018 წლებში, საქართველოს მელიორაციის მიერ განხორციელდა სამელიორაციო ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაციის 253 პროექტი, რომელთა ჯამური ღირებულება 177.4 მლნ ლარია. აღნიშნულის აქტივობის შედეგად, 2012 წლიდან 2018 წლამდე, წყალუზრუნველყოფილი მიწის ფართობი 45 ათასი ჰა-დან 19 127 ათას ჰა-მდე გაიზარდა, ხოლო დრენირებული მიწის ფართობი 14 ათასი ჰა-დან 38 ათას ჰა-მდე გაიზარდა.  სექტორის განვითარების მიზნით, სამინისტრო, კერძოდ, კოოპერატივების განვითარების სააგენტო, ფინანსურ დახმარებას უწევს და ანვითარებს კოოპერატივებს. აღნიშნული აქტივობის შედებად, 2018 წლისთვის, ქვეყნის მაშტაბით რეგისტრირებულია 1,096 კოოპერატივი, სადაც გაერთიანებულია 11,067 მეპაიე, მოზიდულია კაპიტალი 34.1 მლნ ლარის ოდენობით და მობილიზებულია 23,500 ჰა მიწის ფართობი დეტალურად საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების 2015-2020 წლების სტრატეგიის მთავარი სტრატეგიული მიმართულებები და ღონისძიებები შემდეგნაირად გამოიყურება: სტრატეგიული მიმართულება 3.1: აგრარულ სექტორში დასაქმებულთა კონკურენტუნარიანობის ამაღლება ღონისძიება 3.1.1 - ფერმერთა ცოდნის ამაღლება და ეფექტიანი სასოფლოსამეურნეო ექსტენციის მომსახურების გაწევა სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ერთ-ერთი ძირითადი მიზანია ფერმერებისა და სოფლად დასაქმებულთა უნარებისა და შესაძლებლობების ამაღლება, რათა გაუმჯობესდეს სოფლის მეურნეობის დარგის პროდუქტიულობა უმეტესობა ყოველგვარი კონსულტაციის და კონკურენტუნარიანობა. ამჟამად, ფერმერების გარეშე, მოძველებულ ტექნოლოგიებს იყენებს. მათთვის ხელმიუწვდომელია ინფორმაცია თანამედროვე აგროტექნოლოგიების შესახებ. სწორედ ამ პრობლემების გადასაჭრელად საქართველოს ყველა მუნიციპალიტეტში შეიქმნა საინფორმაციო-საკონსულტაციო სამსახურები, რომლებიც გააუმჯობესებენ ფერმერებთან კომუნიკაციას, განსაზღვრავენ პრიორიტეტებს და უზრუნველყოფენ შესაბამის მომსახურებას. სამუშაო პროცესისა და მომსახურების გასაუმჯობესებლად, მაქსიმალურად გაითვალისწინებენ ფერმერებისა და დაინტერესებული პირების საჭიროებებს. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სსიპ „სოფლის მეურნეობის განვითარების სამეცნიეროკვლევითი ცენტრის“ ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციად აგრარულ სექტორში დასაქმებულ პირთა ექსტენცია განისაზღვრა. ცენტრი, საინფორმაციო- 20 საკონსულტაციო სამსახურებთან თანამშრომლობით, შეიმუშავებს სამეცნიერო კვლევებსა და საქართველოს რეალობაზე მორგებულ საინფორმაციო/საექსტენციო პაკეტებს. აღნიშნულ პაკეტებში გათვალისწინებული იქნება მემცენარეობისა და მეცხოველეობის პროდუქციის წარმოების ეფექტიანობისათვის აუცილებელი, ასევე სასოფლო-სამეურნეო წარმოების კონკურენტუნარიანობისა ღონისძიებები, რომლებიც და საერთაშორისო შემოსავლების გაზრდის სტანდარტებისა და ხელშემწყობი აპრობირებული მოდელების შესაბამისად მიეწოდებათ ფერმერებსა და აგროსასურსათო სექტორში დასაქმებულ პირებს. აღნიშნული მასალები სამიზნე ჯგუფებთან გავრცელდება ბეჭდური და საილუსტრაციო სახით. რეგიონებში მოეწყობა ლექცია-სემინარები, სადემონსტრაციო ნაკვეთები და სადემონსტრაციო დღეები. ასევე, თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და ინოვაციური მეთოდების პრაქტიკაში გამოყენების მიზნით, სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებასთან, სამეცნიერო წრეებთან (საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემია), საერთაშორისო ორგანიზაციებსა და კერძო სექტორთან თანამშრომლობით შემუშავდება სასოფლოსამეურნეო ექსტენციის სტრატეგია. ღონისძიება 3.1.2 - პროფესიული სწავლების ხარისხისა და უმაღლესი განათლების გაუმჯობესების ხელშეწყობა აგრარულ სექტორში აგრარული სექტორისთვის დამახასიათებელი იყო მრავალსაფეხურიანი განათლების სისტემა - აგრარული სასწავლებლების, უმაღლესი და სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტების სახით, სადაც მზადდებოდა საშუალო და უმაღლესი კვალიფიკაციის სოფლის მეურნეობისა და გადამმუშავებელი მრეწველობის სპეციალისტები. დღეისათვის აღნიშნული სისტემა მოშლილია, რის გამოც მწვავედ დადგა აგრარული პროფილის სპეციალისტების ნაკლებობისა და სოფლის მეურნეობით ახალგაზრდების დაინტერესების პრობლემები. აქედან გამომდინარე, აუცილებელია ჩატარდეს საქართველოს აგრარულ სექტორში პროფესიული განათლებისა და გადამზადების პროგრამების საფუძვლიანი მიმოხილვა. განისაზღვროს პრიორიტეტული მიმართულებები და შემუშავდეს სპეციალური პროგრამები, რაც გულისხმობს როგორც პრაქტიკული, ასევე თეორიული გადამზადების სისტემის ჩამოყალიბებას. ცალკეულ დეფიციტია, დარგებში, განსაკუთრებით, ახალგაზრდებისთვის სადაც სპეციალური შემუშავდება. 21 ტექნიკური უნარ-ჩვევების წამახალისებელი ღონისძიებები სსიპ „სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის“ მიერ განხორციელებული კვლევების საფუძველზე მიღებული შედეგები გამიზნული იქნება მეწარმეთა პროფესიული დონის ამაღლებისა და დარგის სასწავლო მასალებით უზრუნველყოფისთვის. აგრარულ სექტორში განათლებისა და კვლევის სისტემების გასაძლიერებლად სოფლის მეურნეობის სამინისტრო მჭიდროდ ითანამშრომლებს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან, საქართველოს ეროვნულ და სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიებთან, უმაღლეს და პროფესიულ სასწავლებლებთან, ადგილობრივ კვლევით ცენტრებთან, საქართველოს ფარგლებს გარეთ არსებულ საერთაშორისო განათლებისა და კვლევით ორგანიზაციებსა და შესაბამისი პროფილის არასამთავრობო ორგანიზაციებთან. ღონისძიება 3.1.3 - სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ბაზრის განვითარება და მიწათსარგებლობაში თანამედროვე მიდგომების დანერგვა სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ბაზრის განვითარებისათვის ერთ-ერთ გადაუდებელ ამოცანას წარმოადგენს ქვეყანაში სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფონდის რაციონალური მართვა, სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების კადასტრის არსებობა, მიწათსარგებლობის თანამედროვე გეოინფორმაციული სისტემის დანერგვა და საკანონმდებლო ბაზის მოწესრიგება. მიწის სრულფასოვანი ბაზრის ჩამოყალიბებისთვის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან რგოლს მიწის კონსოლიდაცია წარმოადგენს. ამ მიმართულებით არსებობს მთელი რიგი ხელის შემშლელი ფაქტორები, როგორებიცაა: რეგისტრირებული მიწის ნაკვეთების სიმცირე, შეუსაბამობები ნაკვეთების რეგისტრაციის დროს, ნიადაგის ხარისხობრივი შეფასების მონაცემების, მიწის კონსოლიდაციის მარეგულირებელი სამართლებრივი ჩარჩოსა და შესაბამისი ინსტიტუციური ერთეულის არარსებობა. შემუშავდება განხორციელდება მიწის კონსოლიდაციის კონსოლიდაციის საცდელი სტრატეგია და სამოქმედო პროექტები, შესაბამის გეგმა, სახელმწიფო უწყებებთან თანამშრომლობის საფუძველზე, გაუმჯობესდება მიწასთან დაკავშირებული ურთიერთობების მარეგულირებელი კანონმდებლობა. დაინერგება მიწათსარგებლობის გეოინფორმაციული სისტემა (ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში მოქმედი „მიწის ნაკვეთის იდენტიფიკაციის სისტემის“ (LPIS-Land Parcel Identification System) ანალოგი, რომელიც თვისობრივად და ხარისხობრივად აამაღლებს 22 ინფორმირებულობის დონეს, უზრუნველყოფს გადაწყვეტილების მიღების პროცესის გამარტივებას და გამჭვირვალობას, დროისა და ადამიანური რესურსების რაციონალურ ხარჯვას, მიწის კონსოლიდაციის პროცესის დაგეგმვას. აღნიშნული მიზნების მისაღწევად მნიშვნელოვანია საერთაშორისო ექსპერტებისა და დონორი ორგანიზაციების ჩართულობა. ღონისძიება 3.1.4. - სასოფლო-სამეურნეო საკრედიტო და სალიზინგო სისტემის გაძლიერების შესაბამისი პირობების შექმნა/განვითარება სოფლის მეურნეობასა და აგრობიზნესის სფეროში არსებული რისკების გათვალისწინებით, აგროსესხებზე საპროცენტო განაკვეთები ჯერ კიდევ მაღალია. სათანადოდ განვითარებული არ არის სალიზინგო მომსახურება, რაც სხვა ქვეყნებში კერძო სექტორის დაფინანსების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს. საკრედიტო და სალიზინგო სისტემების განვითარებას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება სოფლის მეურნეობის პროდუქციის პირველადი წარმოების, გადამუშავებისა და შენახვა- რეალიზაციის საწარმოო პროცესების გაუმჯობესების მიმართულებით. 2013 წლიდან სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ დაიწყო „შეღავათიანი აგროკრედიტის პროექტის“ განხორციელება, რომელიც ფერმერებისა და აგროსასურსათო სექტორში ჩართული სხვა მეწარმეების იაფი, გრძელვადიანი და ხელმისაწვდომი ფულადი რესურსებით უზრუნველყოფას ითვალისწინებს. აღნიშნული პროექტი ხელს შეუწყობს თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და ინფრასტრუქტურული სიმძლავრეების ზრდას (სასაწყობო და სამაცივრე მეურნეობები, სასაკლაოები, აგრარული საცალო და საბითუმო ბაზრები, რძის შემგროვებელი პუნქტები, ნედლეულის გადამმუშავებელი საწარმოები და სხვა.) და სასოფლო-სამეურნეო დამატებული ღირებულების შემქმნელი სრული საწარმოო ციკლის ინტეგრაციის პროცესებს. სამინისტრო გააგრძელებს მუშაობას სესხის გაცემის არსებული პრაქტიკის დახვეწისა და პროცედურების გამარტივებისთვის. ფინანსურ ინსტიტუტებთან თანამშრომლობით ამაღლდება სასოფლო-სამეურნეო სფეროს დაკრედიტებაზე მომუშავე თანამშრომლების კვალიფიკაცია. ოფიცრებისა ფერმერებისათვის. და ჩატარდება შესაბამისი ტრენინგები საინფორმაციო-საკონსულტაციო საკრედიტო სამსახურების თანამშრომლები აქტიურად ჩაერთვებიან სესხის ასაღებად საჭირო პროცედურების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებაში. ღონისძიება 3.1.5 - სასოფლო-სამეურნეო დაზღვევის ბაზრის განვითარება 23 აგრარული სექტორის განვითარების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად აგროდაზღვევის განვითარება მიიჩნევა. გამომდინარე იქიდან, რომ აგრორისკების დაზღვევა დაზღვევის ერთ-ერთი რთული სახეობაა და აგრონომიული სფეროს ღრმა ცოდნას მოითხოვს, სადაზღვევო კომპანიები თავს იკავებენ მსგავსი მაღალრისკიანი პროდუქტის ბაზარზე ოპერირებისგან, ამას ემატება ისიც, რომ ძალიან მწირია სტატისტიკური მონაცემები და ანალიტიკური ინფორმაცია, რაც ართულებს დაზღვევის შესახებ გადაწყვეტილებების მიღებას. ქვეყანაში ფერმერთა უმეტესობა მცირე ზომის სასოფლოსამეურნეო მიწის მფლობელია, რაც ზრდის სადაზღვევო კომპანიების დანახარჯებს, შესაბამისად, მათ შედარებით მსხვილი მეურნეობების მესაკუთრეებთან ურთიერთობა ურჩევნიათ. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინიციატივით, 2014 წლის პირველი სექტემბრიდან ამოქმედდა აგროდაზღვევის საპილოტე პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც სახელმწიფო აფინანსებს სადაზღვევო პრემიის მნიშვნელოვან ნაწილს. სადაზღვევო სისტემის დახვეწის მიზნით, ჩატარდება მსოფლიოში აპრობირებული აგროდაზღვევის ფარგლებში სისტემების მიღწეული მიმოხილვა. შედეგები და გაანალიზდება კერძო საპილოტე სადაზღევევო პროგრამის კომპანიებთან ურთიერთთანამშრომლობის შედეგად დაიხვეწება არსებული პროგრამა. სამინისტრო განხორციელებას და მომავალშიც გააგრძელებს განსაკუთრებულ ყურადღებას აგროდაზღვევის მიაქცევს პროგრამის რისკების მართვის მექანიზმების დახვეწას (მაგ: მელიორაციული, სეტყვის, ეროზიის საწინააღმდეგო და სხვა ღონისძიებები) და აგროსადაზღვევო ბაზრის შემდგომ განვითარებას. ღონისძიება 3.1.6 - სასოფლო-სამეურნეო დარგში კოოპერაციის განვითარების მხარდაჭერა სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუციური მოწყობა დარგის კოოპერაციის მიმდინარე პერიოდში საწყისებზე ყველაზე დაფუძნებული ეფექტიან სისტემას წარმოადგენს, რაც უზრუნველყოფს კონკურენტუნარიანობის ზრდას და ფერმერებისთვის უფრო ხელმისაწვდომს ხდის წარმოების საშუალებებს, მომსახურებასა და რეალიზაციას. კოოპერატივების აქტიური მუშაობა სახელმწიფოს ეფექტიანი, სისტემური და შედეგზე ორიენტირებული მხარდაჭერის შემთხვევაში ფუნდამენტს ჩაუყრის საქართველოს სოფლისა და სოფლის მეურნეობის განვითარებაში ისეთი ძირითადი მიდგომების რეალიზაციას, როგორიცაა: სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ხარისხის ამაღლება და 24 რაოდენობის ზრდა; რეალიზაციის (როგორც ადგილობრივ, ასევე საერთაშორისო ბაზრებზე) მაჩვენებლების ზრდა. კოოპერაციის განვითარების ხელშემწყობი ღონისძიებები მოიცავს კოოპერატივების ფარგლებში აგრარული წარმოების მთლიანი სისტემის განვითარებას (ერთიანი საწარმოო ციკლი): პირველადი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოება, გადამუშავება, შეფუთვა, შენახვა, რეალიზაცია, ასევე დაფინანსება და წევრთათვის მომსახურების გაწევა. პროდუქციის ღირებულება ყოველ სამეურნეო საფეხურზე იზრდება და კოოპერატივის წევრები მიიღებენ საბოლოო პროდუქციის რეალიზაციიდან მნიშვნელოვნად გაზრდილ შემოსავლებს. სასოფლო-სამეურნეო კოოპერაციის ფარგლებში ერთიანი საწარმოო ციკლის ამოქმედება წარმოადგენს საწარმოო რისკების შემცირების ერთ-ერთ საუკეთესო მექანიზმს, რომელიც იძლევა კარგ საშუალებას, ტიპიური საბანკო-კომერციული კრედიტის სოფლის მეურნეობისთვის არსებული ფორმა შეიცვალოს ფინანსური მხარდაჭერის სხვადასხვა სქემით ან მათი კომბინირებული მოდელების გამოყენებით. სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებს ასევე გააჩნიათ სიღარიბის დაძლევის საუკეთესო პლატფორმა. კოოპერაციის განვითარება აუმჯობესებს მოწყვლადი ჯგუფების, კოოპერატორ ქალთა და ახალგაზრდა ფერმერთა ჩართულობას სოციალურ-ეკონომიკურ საქმიანობაში. სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების უმრავლესობა დღეს მწვავედ განიცდის საჭირო ინფორმაციის სიმცირეს, რომელიც მათ დაეხმარება საკუთარი საქმიანობის უკეთ დაგეგმვასა და მოსალოდნელი შედეგების უკეთ პროგნოზირებაში. სტრატეგიის აღსრულების ფარგლებში ჩამოყალიბდება სსიპ „სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების განვითარების სააგენტოს“ ეფექტიანი, მობილური და მოქნილი კომუნიკაცია კოოპერატივებთან, სამიზნე ჯგუფებსა და საზოგადოებასთან, ასევე კოოპერაციის პოპულარიზაციის მიზნით, გააქტიურდება მუშაობა მედიასთან, არასამთავრობო სექტორთან, ბიზნეს ორგანიზაციებსა და სხვა პირებთან. ადგილობრივი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის სტიმულირებისა და ხელშეწყობის მიზნით, სსიპ „სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების განვითარების სააგენტო“ განახორციელებს სპეციალური ერთიანი „საინფორმაციო ელექტრონული ბანკის“ დანერგვას, მართვის რაც სისტემებისა და სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივებს გაუიოლებს ყველა იმ სახის საქმიანობას, რომელიც უკავშირდება 25 პროდუქციის წარმოებას, მარკეტინგს, ფინანსური აღრიცხვიანობის წარმოებას, აგრობიზნესის დაგეგმვას და სხვ. განხორციელდება შესაბამისი ღონისძიებები, როგორც სსიპ „სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების განვითარების სააგენტოს“ წევრობაზე დაფუძნებულ იურიდიულ პირად გარდასაქმნელად, ასევე კოოპერატივების თანამშრომლობის ხელშემწყობი მდგრადი სტრუქტურების ჩამოსაყალიბებლად. პრიორიტეტად წარმოდგენილი იქნება კოოპერატივების შესაძლებლობების განვითარებაზე ორიენტირებული მიზნობრივი პროგრამების განხორციელება, მათ შორის, უზრუნველყოფილი იქნება კოოპერატივის წევრთა/ ასამაღლებელი პროგრამები, კოოპერატივების გაძლიერებაზე მიმართული ღონისძიებები. მენეჯმენტის კვალიფიკაციის მარკეტინგული შესაძლებლობების სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების ფინანსური მხარდაჭერის პროექტები და სხვა. განხორციელდება იმ კავშირების გაძლიერება, რომლებსაც შეუძლიათ დაიცვან და წარმოაჩინონ ფერმერები ადგილობრივ, რეგიონალურ და საერთაშორისო ასპარეზზე. „სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივის შესახებ” საქართველოს კანონის მიღებამ დასაბამი მისცა აგრარული სექტორის ახლებურ, რაციონალურ, ორგანიზაციულ მოწყობას, რაც პირდაპირ აისახება მოსახლეობის ეკონომიკურ და სოციალურ მდგომარეობაზე. თუმცა სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების განვითარების დინამიკამ, ასევე სტრატეგიაში ასახული ღონისძიებების გატარების საჭიროებამ და საერთაშორისო გამოცდილებამ ცხადყო, რომ აუცილებელია შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა. ღონისძიება 3.1.7 - სოფლის მეურნეობაში საინვესტიციო შესაძლებლობების შესახებ ინფორმირებულობის ამაღლება საქართველოს სოფლის მეურნეობის კონკურენტუნარიანობის ასამაღლებლად და ფერმერთა და სოფლად მცხოვრებთა სოციალური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად საჭიროა ინვესტიციების მოზიდვა. ამისათვის აუცილებელია კერძო სექტორთან, სადაზღვევო და მიკროსაფინანსო ორგანიზაციებთან, სპეციალიზირებულ ფონდებთან, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებსა და დონორ ქვეყნებთან აქტიური თანამშრომლობა, ისეთი ინოვაციური, მდგრადი და ქმედითი მოდელების შემუშავება, რომლებიც სტიმულს მისცემენ სოფლის მეურნეობაში ინვესტიციების მოზიდვას. 26 სოფლის მეურნეობის სექტორის პოპულარიზაციის ხელშესაწყობად საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ითანამშრომლებს შესაბამის სახელმწიფო უწყებებთან, საერთაშორისო სავაჭრო სააგენტოებსა და პოტენციურ ინვესტორებთან. ცალკეული რეგიონებისთვის საინვესტიციო შესაძლებლობების გამოსავლენად ჩატარდება კვლევები, მომზადდება ბეჭდური და ელექტრონული საინფორმაციო პაკეტები, რომლებშიც ასახული იქნება ქვეყნის საინვესტიციო პოტენციალი. აღნიშნული ინფორმაციას წარადგენენ და გაავრცელებენ სხვადასხვა საერთაშორისო გამოფენაზე, ფორუმზე, კონფერენციაზე და ორმხრივი შეხვედრებისას. ღონისძიება 3.1.8 - ეროვნული სასურსათო პროდუქციის პოპულარიზაციის ხელშემწყობი ღონისძიებების გატარება და მარკეტინგული პროგრამის განხორციელება ამჟამად საქართველოში მოხმარებული სურსათის მნიშვნელოვანი ნაწილი იმპორტირებულია, მაშინ როდესაც ქვეყანას შესაძლებლობა აქვს, გარკვეული სახის პროდუქციით დააკმაყოფილოს არა მხოლოდ შიდა ბაზრის მოთხოვნა, არამედ გახდეს აგრარული პროდუქციის მჭიდროდ ნეტო-ექსპორტიორი. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ითანამშრომლებს კერძო სექტორთან, რათა ხელი შეუწყოს ქართული კონკურენტუნარიანი პროდუქტების წარმოების გაფართოებასა და მის რეკლამირებას პოტენციურ მყიდველებთან და მომხმარებლებთან, როგორც ადგილობრივ ისე საერთაშორისო ბაზრებზე. ადგილობრივი პროდუქციის რეკლამირება განხორციელდება მედიასაშუალებებით და მომზადდება საინფორმაციო ტიპის ბუკლეტები. ქართველ ფერმერებსა და მეწარმეებს საშუალება ექნებათ, მონაწილეობა მიიღონ, როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო გამოფენებში. გაუმჯობესდება ურთიერთობები საქართველოსა და საერთაშორისო სავაჭრო ორგანიზაციებს შორის. ქართული დიასპორის წარმომადგენლებისა და დიასპორულ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა ხელს შეუწყობს ქართული სასოფლო-სამეურნეო და გადამუშავებული პროდუქციის, ასევე მათი ადგილწარმოშობის დასახელებათა და გეოგრაფიული აღნიშვნების პოპულარიზაციას საქართველოს ფარგლებს გარეთ. გამოვლინდება და შემცირდება აგროსასურსათო პროდუქციის ექსპორტის ძირითადი დამაბრკოლებელი ფაქტორები. ხელი შეეწყობა ქართული პროდუქციის საექსპორტო პოტენციალის გამოვლენას. ამ მიზნით მოხდება საქართველოსთვის პოტენციური ბაზრების შესწავლა, მიზნობრივ 27 საექსპორტო ბაზარზე არსებული მოთხოვნის კვლევა, ბაზარზე შეღწევის სპეციფიკის ანალიზი, კონკურენტების დახასიათება, ტრანსპორტირების ხარჯების დადგენა, საბაჟო პროცედურების მიმოხილვა და სხვა. მეღვინეობის სფეროში ამ მიმართულებით გარკვეული ნაბიჯები უკვე გადადგმულია. შემუშავებულია მოკლევადიანი და გრძელვადიანი პროგრამები და მარკეტინგული სტრატეგიის გეგმები, რომელთა საფუძველზე ადგილობრივ და საერთაშორისო ბაზრებზე ქართული ღვინის პოპულარიზაციის მიზნით დაგეგმილია ქართული ღვინის ბრენდ-პლატფორმის შექმნა და შესაბამისი გზავნილების გავრცელება სტრატეგიული ბაზრების მოთხოვნილებისა და მომხმარებლის ფსიქოლოგიის გათვალისწინებით. მსგავსი სახის ღონისძიებების განხორციელება იგეგმება სოფლის მეურნეობის სხვა დარგებშიც. სტრატეგიული მიმართულება 3.2: ინსტიტუციური განვითარება ღონისძიება 3.2.1. - სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ორგანიზაციული სტრუქტურის გაუმჯობესება, პერსონალის მართვისა და კვალიფიკაციის ამაღლების სისტემის გაძლიერება სამინისტრომ უნდა აამაღლოს თავისი ქმედითობა, რაც უზრუნველყოფს სტრატეგიისა და მასთან დაკავშირებული სამოქმედო გეგმის ეფექტიან განხორციელებას. შესაბამისად, დაიხვეწება სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ორგანიზაციული სტრუქტურა, სამინისტროში შემავალი უწყებებისა და რეგიონალური საინფორმაციოსაკონსულტაციო ცენტრების ჩათვლით. მკაფიოდ განისაზღვრება სამინისტროს აპარატში შემავალი სტრუქტურული ერთეულებისა და დაქვემდებარებული უწყებების უფლებამოვალეობები. მათი სპეციფიკიდან გამომდინარე, გათვალისწინებული ღონისძიებების თანმიმდევრული შესრულების უზრუნველსაყოფად, ჩატარდება შესრულებული სამუშაოების ყოველწლიური მიმოხილვა. სოფლის მეურნეობის სამინისტროში დაინერგება თანამშრომელთა შეფასების თანამედროვე სისტემა, რომლის მიზანია შესრულებული სამუშაოს ხარისხის ამაღლება და თითოეული თანამშრომლის საქმიანობის პროდუქტიულობის გაზრდა. შეფასდება სოფლის მეურნეობის სამინისტროსა და მის სისტემაში შემავალი ორგანიზაციების საჭიროებები. პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლებისა პრიორიტეტები განისაზღვრება სამინისტროს 28 და განვითარების სამოქმედო გეგმის შესაბამისად. შემუშავდება ადამიანური რესურსების გაძლიერების სამოქმედო გეგმა, რაც გულისხმობს პერსონალის, როგორც სამუშაო ადგილზე გადამზადების პროცესს, ასევე შესაბამის სემინარებში მონაწილეობის შესაძლებლობას. შეიქმნება სასწავლო ცენტრი, რომელიც უზრუნველყოფს სამინისტროს და მასში შემავალი უწყებების პერსონალის გადამზადებას. ღონისძიება 3.2.2 – საბაზრო ინფორმაციული სისტემის შექმნა, მონაცემთა შეგროვების, დამუშავების და აგრარულ სექტორში დასაქმებულთათვის ეფექტიანად მიწოდება ბაზრის საინფორმაციო სისტემის არსებობა ხელს შეუწყობს ქვეყანაში მოქმედი ფერმერების, მეწარმეების და ექსპორტიორების კონკურენტუნარიანობის ამაღლებას. საინფორმაციო სისტემის და შესაბამისად, ბაზარზე არსებული ინფორმაციის უქონლობის შემთხვევაში, წარმოების ჯაჭვის მონაწილეთა გარკვეული ნაწილი არაკონკურენტულ გარემოში ხვდება. ეს, პირველ რიგში, ეხება ადგილობრივ ფერმერებს, რომლებიც არ ფლობენ ინფორმაციას მათ მიერ წარმოებული პროდუქციის ფასების, ხარისხზე მოთხოვნების, ბაზრის ზოგადი ტენდენციებისა და ინოვაციური ტექნოლოგიების შესახებ. სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინიციატივით, პროდუქტების, ფასების, მომწოდებლებისა და ბაზრის კონიუნქტურის შესახებ ინფორმაციის შეგროვების, დამუშავებისა და მისი ოპტიმალურად გამოყენების მიზნით, ჩატარდება სისტემატური კვლევები და მომზადდება შესაბამისი რეკომენდაციები. სამინისტრო, არსებული ინფორმაციის საფუძველზე, სწორი მარკეტინგული ღონისძიებების დაგეგმვისა და განხორციელებისთვის მიეწოდებათ ითანამშრომლებს ინფორმაცია კერძო საექსპორტო სექტორთან. ბაზრებზე დაკავშირებული აუცილებელი სტანდარტებისა ითვალისწინებს საერთაშორისო სავაჭრო და ასევე, ფერმერებს პროდუქციის გატანასთან მოთხოვნების შეთანხმებებს და ამ შესახებ, რაც შეთანხმებებით წარმოქმნილი ვალდებულებების შესრულებას. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, ასევე მუდმივად და სისტემურად მოახდენს საქართველოს სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ბაზრის ანალიზს, საქართველოში წარმოებული პროდუქციის კონკურენტუნარიანობის შესწავლის მიზნით. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო საჭიროებს ინფორმაციული სისტემის განახლებას და მონაცემთა ბაზების ხარისხის ამაღლებას. გაუმჯობესდება მონაცემების შეგროვებისა და ანალიზის პროგრამული უზრუნველყოფა, სტატისტიკური ბაზის საერთო 29 ხარისხი და სიზუსტე, ასევე მონაცემთა გაცვლისა და დამუშავების ანალიტიკური შესაძლებლობები. აქცენტი გაკეთდება შესრულებული სამუშაოს ხარისხობრივ მაჩვენებლებზე, ტენდენციების ანალიზზე, პროგნოზირებასა და რიცხვითი მასალის ვიზუალიზაციაზე. შეგროვდება ინფორმაცია გენდერულ ჭრილში შემდგომში დეტალური ანალიზის ჩასატარებლად. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურთან მჭიდრო თანამშრომლობის შედაგად, გაუმჯობესდება სოფლის მეურნეობის დარგის შესახებ სტატისტიკური მონაცემები. ღონისძიება 3.2.3 - ფერმერთა რეესტრის შექმნა საქართველოში არ არსებობს ფერმერთა ერთიანი რეესტრის სისტემა, რომლის შექმნის მიზანი მიწის ნაკვეთის ადგილმდებარეობასთან, ფართობსა და აქტივობის ტიპთან დაკავშირებული ინფორმაციის ასახვაა. მსგავსი სისტემის შექმნა, ხელს შეუწყობს გადაწყვეტილების მიღების პროცესში კონკრეტული განვითარების პროგრამის დაგეგმვასა და განხორციელებას. ინსტიტუტებსა და გაუმჯობესდება მიმწოდებლებს კომუნიკაცია შორის. ფერმერებს, აღსანიშნავია ისიც, სახელმწიფო რომ მოქმედი კანონმდებლობით, არ არის განსაზღვრული მიწათმოსარგებლის/ფერმერის სტატუსი, აქედან გამომდინარე, შეიქმნება სპეციალური კომისია და შესაბამისი კრიტერიუმების საფუძველზე შემუშავდება ფერმერის სტატუსის მინიჭებისა და რეგისტრაციის წესი. რეგისტრაციის პროცესის გასამარტივებლად, ფერმერებისთვის მოეწყობა სემინარები და მიეწოდებათ ინფორმაცია. გაუმჯობესდება ფერმერებსა და სახელმწიფო ინსტიტუტებს, გამყიდველებსა და მიმწოდებლებს შორის კომუნიკაცია. მონაცემთა შეგროვებისა და ანალიზის პროცესის ეფექტიანობის უზრუნველსაყოფად, შემუშავდება სპეციალური ელექტრონული პროგრამა და ოპერატორებს ჩაუტარდებათ შესაბამისი ტრენინგი. ღონისძიება 3.2.4 - სოფლის მეურნეობის სამინისტროს, დონორ ორგანიზაციებსა და სხვა დაინტერესებულ პირებს შორის კოორდინაციის განმტკიცება/გაძლიერება სამინისტრო აღიარებს და აფასებს საერთაშორისო და დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერას და ძალისხმევას საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარებისა და სოფლად ცხოვრების დონის ამაღლების მიმართულებით. ამიტომ განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა მათი რეკომენდაციების, გამოცდილებისა და წარმატებული მაგალითების გაზიარებას და პრაქტიკაში გამოყენებას. 30 საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის ეფექტიანად განხორციელების მიზნით, კოორდინაციას გაუწევს დონორებთან ურთიერთობას. მოეწყობა დონორთა საკოორდინაციო კომიტეტები და გაძლიერდება დონორების, კერძო სექტორისა და ფერმერთა მონაწილეობით შექმნილი სამუშაო ჯგუფების საქმიანობა, რაც უზრუნველყოფს მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილების მიღების პროცესში კერძო სექტორის ჩართულობას. სტრატეგიული მიმართულება 3.3: მელიორაცია და ნიადაგის ნაყოფიერება ღონისძიება 3.3.1 - სარწყავი (საირიგაციო) და დამშრობი (სადრენაჟე) სისტემების გაუმჯობესება საქართველოს კლიმატური პირობებიდან გამომდინარე, მიწების მელიორაცია, სარწყავი და დამშრობი სისტემების მშენებლობა, ექსპლუატაცია და მართვა წარმოადგენს მნიშვნელოვან სფეროს, რომელმაც უნდა უზრუნველყოს ქვეყანაში ინტენსიური და ეფექტიანი სასოფლო-სამეურნეო წარმოებისთვის საჭირო პირობების შექმნა. აღმოსავლეთ საქართველოს შედარებით მშრალი კლიმატი მოითხოვს ირიგაციის ფართო გამოყენებას, ხოლო დასავლეთ საქართველოს მთელ რიგ რეგიონებში საჭიროა ჭარბი წყლის მოცილება სადრენაჟო სისტემების მეშვეობით. სამელიორაციო სისტემების ტექნიკური მდგომარეობის გაუარესების შედეგად შემცირდა მელიორირებული ფართობები. საქართველოში თვითდინებით მორწყული ფართობების რაოდენობა დაახლოებით 280 ათ. ჰექტარს, ხოლო დაშრობილი ფართობი 105 ათ. ჰექტარს შეადგენდა. თუმცა წლების განმავლობაში ქვეყანაში შექმნილმა მძიმე ვითარებამ, ასევე დარგის მიმართ არასათანადო დამოკიდებულებამ, საბოლოო ჯამში, დარგის ინფრასტრუქტურის ძირითადი ნაწილის განადგურება გამოიწვია, რამაც მიგვიყვანა იმ შედეგებამდე, რომ 2012 წლისთვის წყალუზრუნველყოფილი იყო 45 ათასი ჰექტარი, ხოლო ჭარბი წყლის მოცილება ხორციელდებოდა 14 ათას ჰექტარზე. 2012-2014 წლებში საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიერ გატარებული ქმედითი ღონისძიებების (სარეაბილიტაციო და საექსპლუატაციო სამუშაოები) შედეგად წყალუზრუნველყოფილი ფართობები გაიზარდა 88 ათას, ხოლო დაშრობილი - 25 ათას ჰექტრამდე. 2020 წლამდე იგეგმება გასარწყავებული და დაშრობილი ფართობების რაოდენობის გასამმაგება. 31 სამინისტროს ერთ-ერთ ძირითად ამოცანას წარმოადგენს სამელიორაციო სისტემების რეაბილიტაციითა და მოდერნიზაციით ტექნიკური დონის ამაღლება და მათი ეფექტიანი ფუნქციონირების ტექნოლოგიური და ორგანიზაციული სრულყოფა. ამ კუთხით გასატარებელი დანიშნულების ღონისძიებები წყალსაცავებისა და გულისხმობს სარწყავი შემდეგს: სისტემების ირიგაციული მშენებლობას და რეაბილიტაციას; დამშრობი სისტემების რეაბილიტაციას; სარწყავი წყლის ეფექტიანი გამოყენებისათვის თანამედროვე ტექნოლოგიებისა და მართვის მიდგომების დეტალური კვლევების განხორციელებას; ჰიდრომეტრიული სამსახურის სრულყოფას; წვეთოვანი და დაწვიმებითი მორწყვის სისტემების აღდგენის პროცესის ხელშეწყობას; წყლის რესურსების ოპტიმალური და სამართლიანი განაწილებისა და სატარიფო სისტემის სრულყოფას და ოპტიმიზაციას; წყალმომხმარებელთა ჯგუფების ჩართვას შიდასამეურნეო სისტემების სარეაბილიტაციო და მოვლა-შენახვის პროცესში; ფერმერთა ორგანიზებას და ინსტიტუციური გაერთიანების ხელშეწყობას; გეოინფორმაციულ მონაცემთა ბაზის სრულყოფას; პროგრამულ უზრუნველყოფას; ბილინგის სისტემის (მომსახურებაზე ხელშეკრულების გაფორმებისა და გაუმჯობესებას; მელიორირებული საფასურის გადახდის ფართობების აღრიცხვის კადასტრის სისტემა) მომზადებას და მდგომარეობის მონიტორინგის უზრუნველყოფას. დარგის რეფორმირებისთვის, მისი სიცოცხლისუნარიანობისა და მდგრადობის მისაღწევად, უმთავრესი პრიორიტეტია შპს „გაერთიანებული სამელიორაციო სისტემების კომპანიის“ კომერციალიზაცია და მომგებიან ორგანიზაციად გარდაქმნა. საბოლოო ჯამში, სამელიორაციო სისტემების მოდერნიზაციის მიზანს წარმოადგენს სარწყავი მიწების წყლით უზრუნველყოფის გაუმჯობესება, დატბორილი და დაჭაობებული ტერიტორიებიდან ჭარბი წყლების მოცილება, სამელიორაციო მომსახურების არეალის გაზრდა და ნიადაგში მცენარის ზრდა-განვითარებისათვის საჭირო პირობების შექმნა, რამაც თანამედროვე აგროტექნიკის გამოყენების პარალელურად უნდა უზრუნველყოს სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მაღალი და გარანტირებული მოსავლის მიღება. ღონისძიება 3.3.2. -ნიადაგების რაციონალური გამოყენება ქვეყნის სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია სასოფლოსამეურნეო სავარგულების ქვეშ არსებული ნიადაგების საერთო მდგომარეობის შესწავლა (ინვენტარიზაცია), მიღებული შედეგების საფუძველზე სარეაბილიტაციო ღონისძიებების 32 დაგეგმვა და განხორციელება, ნიადაგის ნაყოფიერების გაუმჯობესებისათვის საჭირო ღონისძიებებისა და პროგრამების განხორციელება. შესაბამისად, ჩატარდება ცალკეული სასოფლოსამეურნეო სავარგულების ქვეშ არსებული ნიადაგის საველე და ლაბორატორიული კვლევები, რაც ხელს შეუწყობს მის ეფექტიან გამოყენებას. ნიადაგების შეფასება ასევე ერთ-ერთ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მიწის კონსოლიდაციის პროექტების დაგეგმვასა და განხორციელებაში. ნიადაგების ეროზიისგან დაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებით საყურადღებოა ქარსაფარი ზოლების აღდგენის საკითხი. აქედან გამომდინარე, გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროსთან კოორდინირებით, შემუშავდება ქარსაფარ ზოლებთან დაკავშირებული საკითხების მარეგულირებელი დოკუმენტი, რომელშიც გამიჯნული იქნება შესაბამის უწყებებს შორის კომპეტენციები და მართვასთან დაკავშირებული პასუხისმგებლობები. საქართველოს ნიადაგური საფარის ინვენტარიზაციის განხორციელებისთვის საჭიროა სათანადო რაოდენობით ლაბორატორიული ბაზებისა და საკადრო რესურსების არსებობა. შესაბამისად, სსიპ „სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის“ ბაზაზე შეიქმნება თანამედროვე მაღალტექნოლოგიური ლაბორატორია. ნიადაგის ნაყოფიერების გაუმჯობესებისათვის დაინერგება უსაფრთხო/პროგრესული ტექნოლოგიები და დაიხვეწება შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზა. განსაკუთრებული (დამლაშებული, ყურადღება მჟავე, დაეთმობა ეროზირებული, დეგრადირებული ბუნებრივი რესურსების ნიადაგების მოპოვებისას დაზიანებული და დაბინძურებული) გამოკვლევას და მათი ნაყოფიერების აღდგენა გაუმჯობესების მეცნიერულად დასაბუთებული ღონისძიებების შემუშავებას, ფერმერულ და სხვა სახის მეურნეობებში მის პოპულარიზაციას და სპეციალური მიზანმიმართული სახელმწიფო პროგრამების გამოყენებით, სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის ბაზაზე დანერგვას. მნიშვნელოვანი ყურადღება დაეთმობა დღევანდელობის მსოფლიო პრობლემას - კლიმატის ცვლილებას და მის გავლენას ნიადაგების დეგრადაციისა და გაუდაბნოების პროცესებზე. ჩატარდება სპეციალური კვლევები აღნიშნული ნიადაგების ნაყოფიერების ცვლილებებისა ღონისძიებების შესამუშავებლად. 33 და მათი გაუმჯობესების სტრატეგიული მიმართულება 3.4: რეგიონალური და დარგობრივი განვითარება დამატებული ღირებულების შემქმნელი სრული ციკლის წარმოების განვითარების ხელშეწყობა ღონისძიება 3.4.1 - რეგიონებისთვის სოფლის განვითარებისა და პრიორიტეტულ დარგებში ინვესტირების გეგმების შემუშავება და მათი განხორციელების ხელშეწყობა სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგიის სამოქმედო გეგმის შემუშავების პროცესში გათვალისწინებული იქნება სოფლის, როგორც ტერიტორიული და სოციალური ერთეულის განვითარების აუცილებლობა. სოფლის განვითარება დამოკიდებულია მრავალ ფაქტორზე, მაგალითად, ინფრასტრუქტურაზე, რომელიც არასასოფლოსამეურნეო საქმიანობისთვისაა საჭირო, ჯანდაცვისა და განათლების ხელმისაწვდომობაზე, აქედან გამომდინარე, სოფლის მეურნეობის სამინისტრო სხვადასხვა უწყებასთან ერთად, ადგილობრივ თვითმმართველობებთან თანამშრომლობის შედეგად, შეიმუშავებს სოფლის განვითარების პოლიტიკას, სადაც გათვალისწინებული იქნება ადგილობრივი, სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული თავისებურებები. ჩამოყალიბდება ერთიანი სამოქმედო გეგმა, რომელიც დაეფუძნება მოკლევადიან, საშუალოვადიან და გრძელვადიან პერიოდში განსახორციელებელ ღონისძიებებს. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა მაღალმთიანი და სასაზღვრო რეგიონების განვითარებისათვის სამოქმედო გეგმის შემუშავებას. სასოფლო-სამეურნეო წარმოების სპეციალიზაციის ზონების გათვალისწინებით, შეიქმნება და განხორციელდება შესაბამისი დარგობრივი პროგრამები. ცხადია, საკუთრივ სოფლის მეურნეობა ვერ შეძლებს სოფლად მცხოვრებთათვის საკმარისი რაოდენობით სამუშაო ადგილების შექმნას. ამიტომ, მთავრობა გეგმავს ხელი შეუწყოს სოფლად არასასოფლო საწარმოების განვითარების წახალისებას ისეთ სფეროებში, როგორებიცაა მომსახურება, გადამმუშავებელი საწარმოები, აგროტურიზმი და სხვ.; გამოვლინდება და გავრცელდება წარმატებული ინიციატივები რეგიონალურ და მუნიციპალურ დონეზე, ასევე გათვალისწინებული იქნება ევროკავშირის ქვეყნების გამოცდილება ამ მიმართულებით. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო ითანამშრომლებს სხვა სახელმწიფო უწყებებთან, ამ სქემების რეალიზებისათვის საჭირო ტექნიკური და ფინანსური პროგრამების შესამუშავებლად. თითოეული რეგიონისთვის ჩატარდება კაპიტალდაბანდების შესაძლებლობებისა და საწარმოო პრაქტიკის დეტალური კვლევა. კვლევის შედეგები ხელმისაწვდომი გახდება 34 ყველა დაინტერესებული მხარისთვის, მათ შორის, პოტენციური ინვესტორებისათვის. პროცესების განვითარების შესაბამისად, კვლევები რეგულარულად განახლდება. განსაკუთრებული პროგრამების ყურადღება შემუშავებას, დაეთმობა რომლებშიც ასამაღლებლად, გათვალისწინებული ინსტიტუციური მოწყობის პროდუქციის იქნება სრულყოფა, დარგობრივი ახალი და რეგიონალური კონკურენტუნარიანობის ტექნოლოგიების საინვესტიციო გარემოს გამოყენება, გაუმჯობესების ხელშეწყობა, ისტორიულ-კულტურული თავისებურებები და სხვ. ღონისძიება 3.4.2 - საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების დარგობრივი პროგრამების შემუშავება, განხორციელება და მონიტორინგი საქართველოს სოფლის მეურნეობის სპეციალიზაციის, დარგთა შეთანაწყობისა და მათი განვითარების რეგიონულ-ეკონომიკური და ტექნოლოგიური პრობლემებისადმი მიდგომა ახლებურ ხედვასა და გადაწყვეტას მოითხოვს. ამ მიმართულებით გათვალისწინებული იქნება ადგილობრივი ბუნებრივ-ეკონომიკური პირობები და საბაზრო ურთიერთობისათვის დამახასიათებელი მოთხოვნები. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო გააანალიზებს და შეაფასებს დარგებს მათი საექსპორტო და იმპორტის ჩანაცვლების პოტენციალის, ასევე სასურსათო უსაფრთხოების თვალსაზრისით და შეიმუშავებს სპეციალურ პროგრამებს მათი განვითარების სტიმულირებისათვის. მომზადდება არსებული მდგომარეობის დეტალური ანალიზი და განისაზღვრება გასატარებელი ღონისძიებების სამოქმედო გეგმა. შეზღუდული რესურსების პირობებში, წარმატების მიღწევის მთავარ ფაქტორს წარმოადგენს პრიორიტეტების სწორად შერჩევა. ჩატარებული დარგობრივი კვლევებისა და კონკურენტუნარიანობის ანალიზის საფუძველზე განისაზღვრება პირველ ეტაპზე გასატარებელი ღონისძიებები და შემუშავდება დროში გაწერილი სამოქმედო გეგმა. ღონისძიება 3.4.3 - ადგილწარმოშობის დასახელებისა და გეოგრაფიული აღნიშვნის სქემების განვითარების მხარდაჭერა ინტელექტუალური საკუთრების (საქპატენტი) სააგენტოსთან ერთად სამინისტრო აქტიურად მუშაობს ადგილწარმოშობის ადგილობრივ და საერთაშორისო ბაზრებზე, დასახელებებისა და გეოგრაფიული აღნიშვნების ქართული დაცვის მიმართულებით. საქართველოსა და ევროკავშირს შორის გაფორმებულია გეოგრაფიული აღნიშვნების დაცვისა და ურთიერთაღიარების შესახებ შეთანხმება, რომელიც ძალაშია 2012 35 წლის აპრილიდან. საქართველოს მიერ უკვე რეგისტრირებულია 18 ადგილწარმოშობის დასახელების ღვინო, 3 მინერალური წყალი, 14 სახეობის გეოგრაფიული აღნიშვნის ყველი, ჭაჭა და ჩურჩხელა. ქართული პროდუქციის მხარდაჭერის მიზნით, ევროკავშირთან, დსთ-სა და მსხვილ საექსპორტო ქვეყნებთან გაფორმებულია შეთანხმებები გეოგრაფიული აღნიშვნებისა და ადგილწარმოშობის პროდუქტების დასაცავად და ამ მიმართულებით მუშაობა კვლავაც გრძელდება. ამჟამად, ინერგება გეოგრაფიული აღნიშვნების სქემების განვითარებისა და პროდუქტის ბრენდინგის საერთაშორისო პრაქტიკა. მომზადდება და გავრცელდება საინფორმაციო ცნობარი. კერძო სექტორთან თანამშრომლობის შედეგად, შესაბამისი პროდუქტებისათვის შემუშავდება გეოგრაფიული აღნიშვნების სქემები და ქართული ბრენდების ნუსხა, რაც ხელს შეუწყობს როგორც ადგილობრივ, ასევე საერთაშორისო ბაზრებზე მათი პოტენციალის დადგენის, სავაჭრო ნიშნებისა და ინტელექტუალური საკუთრების უფლებების დაცვის კუთხით დაგეგმილი ღონისძიებების განხორციელებას. ევროკავშირის კანონმდებლობასთან მისაახლოებლად განახლდება ამ სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობა, მათ შორის: საქართველოს კანონი „საქონლის ადგილწარმოშობის დასახელებისა და გეოგრაფიული აღნიშვნის შესახებ“, საქართველოს კანონი „ვაზისა და ღვინის შესახებ“. სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინიციატივით, შეიქმნება კერძო თვითრეგულირებადი სექტორის ორგანიზაციები, წარმომადგენლებით ისინი თავად დაკომპლექტებული დაადგენენ შესაბამისი ლიცენზირების მოთხოვნებს, რომლებსაც სამინისტრო დაამტკიცებს. ღონისძიება 3.4.4 - თესლისა და სარგავი მასალის წარმოების განვითარების მხარდაჭერა აგრარული სექტორის განვითარების მნიშვნელოვანი ფაქტორია თესლისა და სარგავი მასალის წარმოების განვითარება. ერთწლოვანი კულტურების სელექცია და მეთესლეობა წარმოადგენს უფრო ხელმისაწვდომ და შედარებით ნაკლებდანახარჯიან საშუალებას სოფლის მეურნეობის წარმოების ინტენსიფიკაციაში. სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობის ზრდა დამოკიდებულია მაღალრეპროდუქციული თესლისა და სარგავი მასალის გამოყენებაზე. ქვეყანა განიცდის ადგილობრივი წარმოების სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მაღალხარისხიანი თესლისა და სარგავი მასალის დეფიციტს. დღეისათვის გამოიყენება მასობრივი 36 რეპროდუქციის სათესლე მასალა, რაც მოსავლიანობის მკვეთრად შემცირებასა და წარმოებული პროდუქციის დაბალ ხარისხს განაპირობებს. ადგილობრივი თესლის ძირითადი მწარმოებლები (მინდვრის - კულტურები ხორბალი და სიმინდი) სარეალიზაციოდ აწარმოებენ მხოლოდ 500 ტონა თესლს, როდესაც, ექსპერტების შეფასებით, მოთხოვნა 7 ათას ტონას შეადგენს7 . აუცილებელია გატარდეს კონკრეტული ღონისძიებები მეთესლეობის სექტორის აღდგენის მიმართულებით. შეიქმნება საქართველოს ნიადაგურ-კლიმატური პირობებისთვის შესაბამისი თესლის/სარგავი მასალის შეფასების კატალოგი, რომელიც სერტიფიცირების სისტემის დანერგვასთან ერთად გახდება სექტორის რეაბილიტაციის ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი. ასევე შესაძლებელი გახდება მცენარეთა ადგილობრივი სახეობებისა და ჯიშების შენარჩუნება-განვითარება. თესლისა და სარგავი მასალის წარმოების სქემები დაეფუძნება საერთაშორისო და ევროპულ სტანდარტებს. შეფასდება მათი წარმოების არსებული ტექნოლოგიების ხარჯები და სარგებლიანობა, რის საფუძველზეც მომზადდება ინფორმაცია ფერმერთა და ინვესტორთათვის. ასევე შემუშავდება სახელმძღვანელოები, რომლებშიც განხილული იქნება საქართველოსა და მის ფარგლებს გარეთ არსებული საუკეთესო პრაქტიკის მაგალითები. ფერმერები და ფერმერებთან მომუშავე კონსულტანტები გაივლიან ტრენინგს თესლისა და სარგავი მასალის წარმოებისა და სერტიფიცირების საკითხებში. მოეწყობა საველე დემონსტრაციები და ვიზიტები, რაც ახალი ჯიშების გაცნობის კარგი შესაძლებლობა იქნება. ღონისძიება 3.4.5 - თესლისა და სარგავი მასალის სერტიფიცირების პროცესის მხარდაჭერა განვითარებული ქვეყნების გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ თესლისა და სარგავი მასალის ხარისხის გარანტიას მათი სერტიფიცირების პროცესი უზრუნველყოფს. აქედან გამომდინარე, მომზადდება თესლისა და სარგავი მასალის სერტიფიცირების არსებული მიდგომების ადგილობრივ დეტალური ანალიზი ორგანიზაციებზე ჩამოყალიბებისათვის. ამ და შემუშავდება დაფუძნებული ორგანიზაციებს შესაბამისი ღონისძიებები სერტიფიცირების უფლებამოსილებას მიანიჭებს სისტემის სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. აღნიშნული სისტემა ჩართული იქნება საერთაშორისო ან/და ეროვნული აკრედიტაციის სისტემაში. ევროკავშირში მოქმედი მარეგულირებელი პრინციპების საფუძველზე დაიხვეწება საკანონმდებლო ბაზა თესლისა და სარგავი 37 მასალების წარმოებისა და კონტროლის სფეროში, რომელიც საშუალებას მოგვცემს, სრულყოფილად ამუშავდეს თესლისა და სარგავი მასალების კონტროლი (როგორც იმპორტ-ექსპორტის, ასევე შიდა ბრუნვის დროს), რომლის ერთერთი შემადგენელი ნაწილია სერტიფიცირების სისტემა. სერტიფიცირება და ჯიშთა გამოცდა განხორციელდება შესაბამისი ევროპული/საერთაშორისოდ აღიარებული მეთოდოლოგიებისა და ინსტრუქციების გამოყენებით. შეიქმნება თესლის ხარისხის საგამოცდო ლაბორატორია და საერთაშორისო აკრედიტაციის მისაღებად ჩატარდება შესაბამისი სამუშაოები. შეიქმნება და მუდმივად განახლდება თესლისა და სარგავი მასალის კატალოგი. ინფორმაციის შეგროვების, დაინტერესებული პირების ინფორმირებულობის ამაღლებისა და საკონსულტაციო მომსახურების გაწევის მიზნით, ამოქმედდება საინფორმაციო ცენტრი. ინსპექციის წარმომადგენელთა ტრენინგებისა და საველე ინსპექტირების სისტემის შესაბამისი ლაბორატორიული შესაძლებლობების ზდის მეშვეობით განმტკიცდება თესლის/სარგავი მასალის სერტიფიცირების პროცესი. უზრუნველყოფილი იქნება კერძო სექტორის ჩართულობა უვირუსო თესლის/სარგავი მასალის სანდო და კონტროლს დაქვემდებარებული წარმოებისა და მონიტორინგის პროცესში, რაც ფერმერთათვის ხელმისაწვდომი სათესი/სარგავი მასალის საერთო ხარისხს გააუმჯობესებს. ფერმერებსა და დაინტერესებულ პირებს ჩაუტარდებათ ტრენინგი და მიეწოდებათ ინფორმაცია სერტიფიცირებული თესლის/სარგავი მასალის დადებით მხარესთან დაკავშირებით. ამ მიზნებისათვის სათანადო აპარატურით აღიჭურვება სსიპ სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო–კვლევითი ცენტრის თესლისა და სარგავი მასალის სტანდარტებისა და სერტიფიცირების ლაბორატორია, გამოყენებული იქნება არსებული ინფრასტრუქტურა, ლაბორატორიები, ერთწლოვანი და მრავალწლიანი კულტურების საცდელ– სადემონსტრაციო ბაზები (მცხეთა: ჯიღაურა, წილკანი; ახალქალაქი და სხვა) ღონისძიება 3.4.6. სანაშენე საქმის განვითარება სანაშენე საქმიანობის უგულებელყოფამ და შესაბამისი ინფრასტუქტურის არარსებობამ სასოფლო-სამეურნეო ცხოველთა გენოფონდის დაკნინება გამოიწვია. არასახარბიელო ჯიშობრივ მონაცემებს ემატება კვების არაბალანსირებული, შეზღუდული რაციონი, რაც ცხოველთა დაბალპროდუქტიულობასა 38 და დაავადებათა მიმართ არამდგრადობაში აისახება. შედეგად, ადგილობრივი, გაურკვეველი ჯიშის ფურის საშუალო წლიური წველადობა 1100-1200 ლიტრს, ხოლო ხორცის გამოსავლიანობა 45-50%ს არ აღემატება. ხელოვნური განაყოფიერების სერვისი წარმოდგენილია ძალზედ შეზღუდულად და ხელმიუწვდომელია ცხოველთა მეპატრონეთათვის როგორც ფინანსურად, ისე ტერიტორიულად. ის, რომ ფერმერები ნაკლებად იცნობენ ცხოველთა ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის საკითხებს, აგრეთვე სუსტად განვითარებული კერძო ვეტერინარიული სერვისი, ზრდის ქვეყანაში ეპიზოოტიურ რისკებს და აფერხებს დარგის განვითარებას. ზემოაღნიშნული ყურადღება დაეთმობა პრობლემების მოგვარების საქართველოში მიზნით, გავრცელებული განსაკუთრებული სასოფლო-სამეურნეო ცხოველების, ფრინველების, თევზების, სამეურნეო-სასარგებლო მწერების ადგილობრივი ჯიშებისა და პოპულაციების მოძიებას, შესწავლას, აღდგენასა და გაუმჯობესებას, გენეტიკური და საინფორმაციო ბანკების შექმნას; ცხოველთა და ფრინველთა ჯიშობრივი გაუმჯობესების მიზნით, ხელი შეეწყობა ფერმერული სანაშენე მეურნეობების შექმნას, სანაშენე აღრიცხვის ერთიანი სისტემისა და ყველა რეგიონში სანაშენე საქმისა და ცხოველთა ხელოვნური განაყოფიერების სერვისცენტრების ჩამოყალიბებას. შეირჩევა ადგილობრივი ჯიშების მოშენების მეთოდები, გამოიზრდება სანაშენე მწარმოებლები, ბიოტექნოლოგიის თანამედროვე მეთოდების მეშვეობით ადრეულ ასაკშივე შეფასდება გენოტიპი და შემდგომი გამოყენებისათვის გამოვლინდება მეცხოველეობის განვითარების პოტენციური გამაუმჯობესებელი მწარმოებლები. გამოიცდება მაღალინტენსიური ხელშეწყობისათვის ქვეყანაში შემოყვანილი ცხოველთა მაღალპროდუქტიული ჯიშები და შემუშავდება მათი ზონალური გადაადგილების რეკომენდაციები. შეიქმნება სასოფლო-სამეურნეო ცხოველთა და ფრინველთა ჯიშების გაუმჯობესების სასელექციო პროგრამები და ჯიშების ახალი სტანდარტები. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ცხოველთა და ფრინველთა ადგილობრივი და შემოყვანილი ჯიშების გავრცელების ზონებში ეპიზოოტიური სიტუაციებისა და ინვაზიური დაავადებების შესწავლასა და შესაბამისი რეკომენდაციების შემუშავებას. 39 მეცხოველეობისათვის მყარი საკვები ბაზის შესაქმნელად მოხდება ბუნებრივი სათიბ-საძოვრების შესწავლა და სახეობათა მრავალფეროვნების შენარჩუნება, ახალი საკვები კულტურების დივერსიფიკაცია და ეკოლოგიურად უსაფრთხო საკვების წარმოება. ხელმძღვანელობა გაეწევა ცხოველთა ხელოვნური განაყოფიერების ტექნიკოსების მომზადებასა და სანაშენე საქმის სპეციალისტების კვლიფიკაციის ამაღლებას. მოხდება საინფორმაციო-საკონსულტაციო ცენტრების სპეციალისტების ექსტენცია ფერმერების ცოდნის ამაღლების მიზნით. ადგილობრივი ჯიშებისა და პოპულაციების შესწავლის, რეაბილიტაციისა და შემდგომი სრულყოფის მიზნით სათანადოდ აღიჭურვება სსიპ სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის მეცხოველეობის, ვეტერინარიისა და საკვებწარმოების კვლევის დეპარტამენტის ზოოვეტერინარული ლაბორატორია. ღონისძიება 3.4.7 - მოსავლის აღების შემდგომი ტექნოლოგიების დანერგვის ხელშეწყობა (შემნახველი, დამხარისხებელი, შემფუთავი, გადამმუშავებელი და სადისტრიბუციო სექტორების განვითარების ხელშეწყობა) საერთაშორისოდ აღიარებული სტანდარტების შესაბამისად, აგრარული პროდუქცია მოსავლის აღების შემდგომ მოითხოვს პირველად დამუშავებას, რაც გულისხმობს მინარევებისაგან გაწმენდას, დახარისხებას, დაფასოებას, შეფუთვასა და ეტიკეტირებას. ინდივიდუალური მწარმოებლების, კერძოდ, ფერმერების შესაძლებლობები ამ შემთხვევაში შეზღუდულია, მაშინ, როდესაც თანამედროვე საბითუმო ბაზრებს აქვთ სრული მარკეტინგული ქსელი პროდუქციის შემდგომი რეალიზაციისათვის. სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინიციატივით, ჩატარდება კვლევა, როგორც ქვეყნის მასშტაბით, ისე რეგიონალურ დონეზე მოსავლის აღების შემდგომი ტექნოლოგიების, სადისტრიბუციო და გადამმუშავებელ შესაძლებლობებში არსებული მოთხოვნის გამოსავლენად. განისაზღვრება ამ ტიპის ინვესტიციების ტექნიკური და ფინანსური დასაბუთება, რომელიც ხელმისაწვდომი იქნება ყველა დაინტერესებული მხარისათვის. შემუშავდება რეკომენდაციები პირველადი და გადამუშავებული პროდუქტების შესანახი სასაწყობე და სამაცივრე ინფრასტრუქტურის, ლოჯისტიკის (საბითუმო) ცენტრების მოწყობისა და ექსპლუატაციის შესახებ, რაც ხელს შეუწყობს პროდუქციის ხანგრძლივი პერიოდით შენახვას, ხარისხისა და სასაქონლო სახის შენარჩუნებასა და სადისტრიბუციო ქსელის გაფართოებას. ამ მიზნით მნიშვნელოვანია ფერმერთა ორგანიზაციების, მათ შორის, კოოპერატივების ჩართულობის ხელშეწყობა. 40 დამატებული ღირებულების შემქმნელი სრული ციკლის შემადგენელი კომპონენტების ინტეგრაციისა და გაუმჯობესების მიზნით, ჩატარდება სემინარები და ტრენინგები მოსავლის აღების შემდგომი პროცესებისათვის განკუთვნილ აღჭურვილობაში ინვესტიციების ხელშესაწყობად, ასევე გადამმუშავებელ წარმოებაში (რაც ასევე მოიცავს მცირემასშტაბიან გადამმუშავებელ მოწყობილობებს) კაპიტალდაბანდების ეფექტიანობის გასაუმჯობესებლად. ინვესტიციების წახალისებისათვის, არსებული პოტენციალიდან გამომდინარე შემუშავდება ხარჯების განაწილებისა და თანმხვედრი გრანტის მოზიდვის შესაძლებლობები. 3.4.8 ღონისძიება - სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საშუალებებსა და მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობის ამაღლება საქართველოში განვითარებულ სოფლის ქვეყნებთან გასაუმჯობესებლად მეურნეობის შედარებით, განსაკუთრებული პროდუქტიულობის საკმაოდ მნიშვნელობა აქვს მაჩვენებელი, დაბალია. ვითარების ხარისხიანი სასოფლო- სამეურნეო წარმოების საშუალებებსა და მომსახურებაზე ხელმისაწვდომობას. ამ მიმართულებით ერთ-ერთ ძირითად ხელის შემშლელ ფაქტორს ბაზარზე ფასისა და ხარისხის შესაბამისი წარმოების საშუალებებისა და მომსახურების არარსებობა წარმოადგენს, რაც ხშირ შემთხვევაში ფერმერებისთვის მძიმე ფინანსური შედეგებით მთავრდება. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო მიზნად ისახავს ისეთი გარემოს შექმნას, რომელიც რეგიონების სპეციფიკის გათვალისწინებით, ფერმერთათვის ადვილად ხელმისაწვდომს გახდის სასოფლო-სამეურნეო მანქანადანადგარებს, თესლსა და სარგავ მასალას, სასუქს, მცენარეთა დაცვის საშუალებებს, წარმოების თანამედროვე ტექნოლოგიებსა და სხვა მომსახურებას. განხორციელდება ნედლეულისა და მომსახურების დადგენილ ნორმებსა და მოთხოვნებთან შესაბამისობის მონიტორინგი. განვითარდება სერტიფიცირებული თესლისა და სარგავი მასალის წარმოება. შეიქმნება მათთან ხელმისაწვდომობისა და ხარისხის კონტროლის მექანიზმი. სახელმწიფო განიხილავს ამ სფეროს მარეგულირებელი კანონმდებლობის შემდგომი სრულყოფის და სპეციალური მექანიზმების შემოღების შესაძლებლობას იმ შემთხვევებისთვის, თუ მოვაჭრეები დაარღვევენ ვაჭრობის, პროდუქციის უვნებლობისა და მარკირების სტანდარტებს, ან არ მიაწვდიან მომხმარებელს შესაბამის ინფორმაციას გასაყიდი საქონლისა და მომსახურების შესახებ. 41 ღონისძიება 3.4.9 - სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის ხელმისაწვდომობის ამაღლება სოფლის მეურნეობის პროდუქციის პირველადი წარმოების პროდუქტიულობის ზრდა და თვითღირებულების შემცირება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ხარისხიანი სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის გამოყენებაზე. ამჟამად კერძო სექტორში არსებული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის უმეტესი ნაწილი გაუმართავი და ამორტიზირებულია, რაც აფერხებს სამუშაოების აგროვადებში შესრულებას, ზრდის წარმოებული პროდუქციის თვითღირებულებას, აუარესებს მოსავლის ხარისხს და ამცირებს წარმოების მოცულობას. ფერმერებსა და სოფლის მეურნეობის დარგში დასაქმებული სხვა მეწარმეების ხარისხიანი წარმოების საშუალებებზე ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად შექმნილი მექანიზაციის ცენტრები წარმატებით ფუნქციონირებს საქართველოს სხდასხვა რეგიონში. ერთ-ერთი მათგანია შპს „მექანიზატორი“, რომლის ძირითად საქმიანობას წარმოადგენს ფერმერებისათვის თანამედროვე ტექნიკით ხარისხიანი მომსახურების განხორციელება. ამ მიმართულებით სოფლის მეურნეობის სამინისტრო კვლავ გააგრძელებს მუშაობას. განსაკუთრებული ყურადღება მიექცევა აგრარული სექტორის თანამედროვე სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკით უზრუნველყოფას და მომსახურების გაუმჯობესებას. ჩატარდება არსებული სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის მდგომარეობის დეტალური ანალიზი და განისაზღვრება მათი საჭირო რაოდენობა და პრიორიტეტები საქართველოს მასშტაბით. მუშაობა გრძელდება სატრაქტორო პარკის ტექნიკური ინფრასტრუქტურის განახლების მიმართულებითაც. როგორც ტექნიკაზე მომუშავე ოპერატორთათვის, ასევე ფერმერთათვის ჩატარდება სპეციალიზებული ტრენინგები. თანამედროვე სასოფლოსამეურნეო ტექნიკის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებული ცნობიერების ასამაღლებლად გაგრძელდება მუშაობა კერძო სექტორთან, რაც მოიცავს ინფორმაციას ტექნიკის შეძენის, ლიზინგის გამოყენების, მარაგ-ნაწილების შესყიდვისა და მოვლაშენახვის შესახებ. მოხდება შპს „მექანიზატორის“ პრივატიზაციის ან სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის ორგანიზაციად ჩამოყალიბების შესაძლებლობების განხილვა, ეფექტიანი და მოქნილი მენეჯმენტის სისტემის ჩამოყალიბება, რომელიც ხელს შეუწყობს აგროვადებში დამუშავებული სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფართობის ზრდას და ტექნიკის დეფიციტის მინიმუმამდე ხელმისაწვდომობის გაზრდის შემცირებას. მიზნით, სასოფლო-სამეურნეო გაგრძელდება 42 კონსულტაციები ტექნიკაზე ტექნიკის მწარმოებლებთან მარტივი ტიპის სასოფლო-სამეურნეო მანქანა-იარაღების ადგილზე წარმოების უზრუნველსაყოფად. სტრატეგიული მიამრთულება 3.5: სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ღონისძიება 3.5.1- სასურსათო უსაფრთხოების მონიტორინგი სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა გულისხმობს, ისეთი პირობების შექმნას, როდესაც ყოველ ადამიანს, აქტიური და ჯანმრთელი ცხოვრებისათვის საჭირო სასურსათო მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად, ნებისმიერ დროს ფიზიკურად და ეკონომიკურად საკმარისი რაოდენობის უვნებელ და სრულფასოვან სურსათზე მიუწვდება ხელი. ეროვნულ დონეზე სასურსათო უსაფრთხოების ძირითადი ასპექტებია - რაოდენობრივი უზრუნველყოფა და ხელმისაწვდომობა, ამ შემთხვევაში რაოდენობრივი უზრუნველყოფა გულისხმობს სახელმწიფოს მუდმივ მზადყოფნას, შეინარჩუნოს საკუთარი მოსახლეობის სურსათით უზრუნველყოფის მინიმალური დონე. მარცვლეული სასურსათო უსაფრთხოების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გარანტიაა, მაგრამ სასურსათო ბაზრის სტაბილურობაზე სხვა პროდუქტების წარმოების დონეც მოქმედებს. ასეთ კატეგორიას მარცვლეულის გარდა განეკუთვნება მარცვლოვან-პარკოსანი კულტურები, ხორცი, რძე და რძის პროდუქტები, თევზეული, შაქარი, მცენარეული ზეთები, კარტოფილი, კვერცხი, ხილ-ბოსტნეული, ასევე სხვადასხვა სახის სასმელი. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო გააგრძელებს სასურსათო უსაფრთხოების მონიტორინგს, დაეხმარება ნატურალურ მეურნეობებს რისკის შემცირებაში, გაგრძელდება მათი კომერციალიზაციის პროცესის ხელშეწყობა, შემუშავდება სპეციალური პროგრამები სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთა შემოსავლების ზრდის უზრუნველსაყოფად. სამინისტროში შეიქმნება სამუშაო ჯგუფი, რომელიც არსებული პრობლემების მოგვარების მიზნით შეიმუშავებს რეკომენდაციებს. სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგიის განხორციელება ხელს შეუწყობს სურსათით ქვეყნის თვითუზრუნველყოფის დონის ამაღლებას, სასურსათო ბაზრის სტაბილურობის შენარჩუნებას, საექსპორტო და საიმპორტო ბაზრების დივერსიფიკაციას. ასევე სახელმწიფო მოამზადებს საგანგებო ან კრიზისული სიტუაციების დროს სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის სამოქმედო გეგმას. ჩატარდება ძირითადი სასურსათო პროდუქტების მარაგების მაჩვენებლების მონიტორინგი და ხელმისაწვდომობის შეფასება. 43 სამინისტრო შეიმუშავებს და დანერგავს სასურსათო უსაფრთხოების ადრეული გაფრთხილების სისტემას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ყველაზე მეტად დაბალი ეკონომიკური აქტივობის მუნიციპალიტეტებისა და სოციალურად დაუცველი ჯგუფებისათვის. ასევე, გაუმჯობესდება შესაბამისი ინფორმაციის შეგროვებისა და დამუშავების სისტემები, გაგრძელდება შესაბამისი მიმართულებით სამინისტროს თანამშრომლების გადამზადება. შემუშავდება სასურსათო კრიზისებზე რეაგირების სწრაფი და ეფექტიანი მეთოდი, რაც მოიცავს სურსათის განაწილებას, ასევე საგანგებო სიტუაციების ეროვნული რეაგირების გეგმის ფარგლებში შინაგან საქმეთა სამინისტროსთან, სხვა შესაბამის სამინისტროებთან და საერთაშორისო პარტნიორებთან ქმედით თანამშრომლობას. სტრატეგიული მიმართულება 3.6: სურსათის უვნებლობა, ვეტერინარია და მცენარეთა დაცვა ღონისძიება 3.6.1 - სურსათის უვნებლობის სახელმწიფო კონტროლის ეფექტიანი და მოქნილი სისტემის ჩამოყალიბება, ევროკავშირის შესაბამის კანონმდებლობასთან ქართული კანონმდებლობის მიახლოება საქართველოში არსებული სასურსათო ჯაჭვის თავისებურებების გათვალისწინებით. სურსათის უვნებლობის სახელმწიფო კონტროლი მოიცავს სრული კვებითი ჯაჭვის, პირველადი წარმოებიდან საბოლოო მომხმარებლამდე, ე.წ. „ფერმიდან-სუფრამდე“ კონტროლს და ვრცელდება წარმოების, მათ შორის პირველადი წარმოების, გადამუშავებისა და დისტრიბუციის ეტაპებზე. იგი ითვალისწინებს სურსათის არა მხოლოდ შესაძლო მყისიერ, ხანმოკლე ან გრძელვადიან გავლენას ადამიანის ჯანმრთელობაზე, არამედ მის ეფექტს მომდევნო თაობებზე. სურსათის უვნებლობის სახელმწიფო კონტროლის მიზანია ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის, ასევე, მომხმარებელთა ინტერესების დაცვა და ხორციელდება რისკის საფუძველზე შემდეგი მექანიზმებით: გეგმური და არაგეგმური ინსპექტირება, ზედამხედველობა, მონიტორინგი, ნიმუშის აღება, დოკუმენტური შემოწმება. წინა წლებში არსებულმა არასრულყოფილმა საკანონმდებლო ბაზამ, ადამიანური და ტექნიკური რესურსების ნაკლებობამ, სახელმწიფო კონტროლის არასაკმარისმა საბიუჯეტო პროგრამულმა დაფინანსებამ სახელმწიფო კონტროლის არაეფექტიანობა. 44 განაპირობა სურსათის უვნებლობის 2012 წლიდან დაიწყო და გრძელდება სურსათის უვნებლობის მარეგულირებელი საკანონმდებლო ბაზის სრულყოფა, კერძოდ, საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიერ შემუშავდა სურსათის უვნებლობის განვითარების სტრატეგია და საკანონმდებლო მიახლოების კანონმდებლობასთან პროგრამა. დაახლოების იგი კონტექსტში გააზრებულია და ევროკავშირის უზრუნველყოფს როგორც საკანონმდებლო, ისე ინსტიტუციურ სრულყოფას. მიღებულ იქნა სურსათის/ცხოველის საკვების უვნებლობის, ვეტერინარიისა და მცენარეთა დაცვის კოდექსი და სხვა ნორმატიული აქტები. მომზადდა და 2015 წლიდან ძალაში შევა ტექნიკური რეგლამენტები ,,რძისა და რძის ნაწარმის შესახებ“ და ,,თაფლის შესახებ“, რომლებიც ხელს შეუწყობს წარმოების, გადამუშავების, დისტრიბუციის ეტაპებზე რეგულირების ერთიანი პრინციპების განსაზღვრასა და მომხმარებელთა ინტერესების დაცვას. კანონმდებლობით დარეგულირდება და შემუშავდება სურსათის უვნებლობის მართვისა და მიკვლევადობის ეფექტიანი სისტემა წარმოების, გადამუშავებისა და დისტრიბუციის ეტაპებზე. საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად, სავალდებულო გახდება, სურსათის ბიზნესოპერატორმა განახორციელოს სურსათის უვნებლობის პროცედურები საფრთხის ანალიზისა და კრიტიკული საკონტროლო წერტილების (HACCP) სისტემის პრინციპების დაცვით. 1998 წლიდან ქვეყანა გაწევრიანებულია codex alimentarius-ის კომისიაში და მონაწილეობს ხმის უფლებით საერთაშორისო სტანდარტების შემუშავების პროცესში. გამომდინარე იქიდან, რომ მსოფლიო ვაჭრობის ორგანიზაცია სურსათით საერთაშორისო ვაჭრობისას ხელმძღვანელობს ამ კომისიის მიერ შემუშავებული სტანდარტებითა და სახელმძღვანელო დოკუმენტებით, მნიშვნელოვანია ამ მიმართულებით მომავალი საქმიანობის გაგრძელება. სსიპ „სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო კვლევით ცენტრში“ ჩამოყალიბდა რისკის შეფასების სამსახური, რომელიც უზრუნველყოფს დამოუკიდებელ, მეცნიერულად დასაბუთებულ მონაცემებზე დაფუძნებულ რისკის შეფასებას და მიაწვდის რეკომენდაციებს მაკონტროლებელ და რისკის მართვაზე პასუხისმგებელ სტრუქტურებს. 2015 – 2020 წლებში საქართველოს კანონმდებლობის ევროპულ კანონმდებლობასთან მიახლოებით ჩამოყალიბდება სურსათის უვნებლობის სახელმწიფო კონტროლის, მათ შორის, საჭიროების შემთხვევაში, კონტროლის გამარტივებული 45 მექანიზმები. დაიხვეწება სურსათის/ცხოველის საკვების უვნებლობის, ვეტერინარიისა და მცენარეთა დაცვის სფეროებში რისკის ანალიზში მონაწილე ინსტიტუციებს შორის (სურსათის ეროვნული სააგენტო, შემოსავლების სამსახური, სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის ურთიერთთანამშრომლობისა და რისკის მონაცემთა შეფასების მიმოცვლის სამსახური) მექანიზმები. შეიქმნება თანამედროვე, მდგრადი და მოქნილი სისტემა, რომლის ფარგლებშიც დაიხვეწება სურსათის ბიზნესოპერატორთა რეგისტრაციის პროცედურები და სააგენტოსათვის შესაძლებელი გახდება ბიზნესოპერატორთა რეესტრის ბაზაზე პირდაპირი წვდომა, რითაც დაზუსტდება მათი რაოდენობა და საქმიანობის სახეები. რისკის საფუძველზე, შესაბამისი მექანიზმებითა და სიხშირით განხორციელდება სახელმწიფო კონტროლი; სახელმწიფო კონტროლის შედეგების შეფასებით გამოვლინდა, რომ სურსათის ბიზნესოპერატორების ცოდნის დონე საჭიროებს ამაღლებას. მთელი რიგი შეუსაბამობები ვლინდება ცხოველთა სასაკლაოების, საწარმოების, ხორცისა რძის გადამმუშავებელი და ხორცპროდუქტების შემგროვებელი საწარმოების, პუნქტების, ბავშვთა მწარმოებელი/გადამმუშავებელი რძისა და რძის პროდუქტების სკოლამდელი და სასკოლო სასწავლო დაწესებულებების კვების ბლოკების, საზოგადოებრივი კვების, მათ შორის, სწრაფი კვების ობიექტების, მუნიციპალიტეტებისა და სოფლების სასმელ-სამეურნეო წყალმომარაგების სისტემებთან დაკავშირებით სახელმწიფო კონტროლის დროს. ამიტომ, რისკის საფუძველზე, პრიორიტეტების გათვალისწინებით, ინსპექტირება ჩაუტარდება სურსათის ყველა ბიზნესოპერატორს, წარმოების, გადამუშავებისა და დისტრიბუციის ეტაპებზე, რაც აამაღლებს სურსათის უვნებლობის დონეს და მნიშვნელოვნად შეამცირებს საკვებისმიერი დაავადებების შემთხვევებს. პრიორიტეტებად განისაზღვრება ცხოველური წარმოშობის სურსათის, ბავშვთა კვების, საზოგადოებრივი კვების, სასწავლო და სამკურნალო დაწესებულებების კვების ბლოკების და პირველადი წარმოების სახელმწიფო კონტროლი. გაიზრდება სურსათის ლაბორატორიული კვლევის შესაძლებლობები, დაინერგება კვლევის საერთაშორისო მეთოდები, ყოველწლიურად საფრთხეების ადეკვატურად მოხდება ასაღები ნიმუშების რაოდენობის, სურსათის სახეობებისა და საკვლევი პარამეტრების შერჩევა, რაც უზრუნველყოფს სამომხმარებლო ბაზრის დაცვას და პროდუქციის ექსპორტის ხელშეწყობას; 46 სსიპ „სურსათის ეროვნულ სააგენტოში“ ჩამოყალიბდება უწყვეტი ტრენინგებისა და სწავლებების სისტემა, რომელიც ხელს შეუწყობს უფლებამოსილი პირების ცოდნისა და კომპეტენციის ამაღლებას. ამაღლდება სურსათის ბიზნესოპერატორების ცოდნის დონე, დაიხვეწება მათი უნარ-ჩვევები, რაც უზრუნველყოფს უვნებელი სურსათის წარმოებას და ბაზარზე განთავსებას. მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგმება ბიოწარმოების ხელშეწყობის მიმართულებით. დაინტერესებულ მხარეებს მიეწოდებათ ინფორმაცია სურსათის უვნებლობის სახელმწიფო კონტროლის განმახორციელებელი კომპეტენტური უწყების როლისა და პასუხისმგებლობის შესახებ, გაგრძელდება კამპანიები კერძო სექტორისა და ფერმერების, მედიისა და მომხმარებელის ცნობიერების ასამაღლებლად. საქართველო-ევროკავშირის ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი ვაჭრობის შესახებ შეთანხმების (DCFTA) ეფექტიანი განხორციელებისთვის და ამ შეთანხმებიდან სარგებლის მაქსიმიზაციისთვის, მნიშვნელოვანია კერძო სექტორის ცნობიერების ამაღლება DCFTA-ის სურსათის უვნებლობის მოთხოვნებთან დაკავშირებით და დამხმარე ინსტრუმენტების შემუშავება, რათა ამ მოთხოვნებთან ადაპტაციის პროცესი მაქსიმალურად უმტკივნეულო იყოს. ღონისძიება 3.6.2 - ვეტერინარი უვნებელი და ხარისხიანი სურსათის წარმოებისათვის მნიშვნელოვანია ცხოველთა ჯანმრთელობის დაცვის, ზედამხედველობისა და მონიტორინგის სრულყოფილი და ეფექტიანი სისტემის ფუნქციონირება, მათ შორის ქვეყნის მასშტაბით დაავადებებზე ზედამხედველობის ელექტრონული ინტეგრირებული სისტემის დანერგვა, რათა გაკონტროლდეს და თავიდან იქნას აცილებული ცხოველების ასევე, ადამიანისთვის გადამდები და პოტენციურად საშიში დაავადებების გავრცელება. ეფექტიანი ვეტერინარული მომსახურების უზრუნველსაყოფად ჩართული იქნება როგორც საჯარო, ასევე კერძო სექტორი. ცხოველთა გადამდები დაავადებების საწინააღმდეგო პრევენციული და სალიკვიდაციო პროგრამები შემუშავდება/განხორციელდება არსებული და მოსალოდნელი რისკების საფუძველზე, რომელშიც აქტიურად ჩაერთვება სსიპ სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრი. რისკის საფუძველზე, შესაბამისი მექანიზმებითა და სიხშირით განხორციელდება ვეტერინარული სახელმწიფო კონტროლი. სურსათის უვნებლობის სფეროში ყოვლისმომცველი სტრატეგიისა და საკანონმდებლო მიახლოების პროგრამით ვეტერინარიის სფეროში განსაზღვრულია 47 ევროკავშირის კანონმდებლობასთან ეროვნული კანონმდებლობის მიახლოება ცხოველთა იდენტიფიკაცია-რეგისტრაციის, ცხოველთა დაავადებათა საწინააღმდეგო ღონისძიებების, ცოცხალი ცხოველების ჯანმრთელობის შემოწმების, ცოცხალ ცხოველსა და ცხოველურ პროდუქტებზე ვეტერინარული სერტიფიკაციის, ცხოველთა საკვების ჰიგიენის, მისი გამოყენების, ბაზარზე განთავსების, ვეტერინარული პრეპარატების რეგისტრაციისა და კონტროლის მექანიზმებსა და სხვა საკითხებთან დაკავშირებით. დაინერგება მსხვილფეხა და წვრილფეხა პირუტყვის იდენტიფიკაციისა და რეგისტრაციის სისტემები, რაც ხელს შეუწყობს ცხოველებისა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას, ეპიდემიოლოგიური მდგომარეობის მართვას, მომხმარებლისათვის სარწმუნო ინფორმაციის მიწოდებას ცხოველური პროდუქტის წარმოშობისა და უვნებლობის შესახებ, ქვეყნის შიგნით პირუტყვის გადაადგილებასა და ექსპორტ-იმპორტზე ვეტერინარული კონტროლის განხორციელებას, საქონლის ხორცით ვაჭრობისას ეტიკეტირების, გამჭვირვალობისა და მიკვლევადობის უზრუნველყოფას, ასევე, სანაშენე საქმიანობის გაუმჯობესება-სრულყოფას. საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და ექსპერტთა დახმარებით შემუშავებულია ცხოველთა ჯანმრთელობის ეროვნული პროგრამა, რომლის საფუძველზეც მომზადდება გადამდები დაავადებების წინააღმდეგ განსახორციელებელ ღონისძიებათა სტრატეგიული გეგმები. განხორციელებული ღონისძიებებისა და სერომონიტორინგის შედეგების ანალიზის საფუძველზე 2020 წლისთვის სავარაუდოა, ცხოველთა ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ (OIE) ქვეყანას მიანიჭოს თურქულის დაავადებისაგან თავისუფალი ზონის სტატუსი, რაც მოხსნის ბარიერებს ევროკავშირის ქვეყნებში ცოცხალი ცხოველებისა და ცხოველური წარმოშობის არასასურსათო დანიშნულების პროდუქტების იმპორტთან დაკავშირებით. მომდევნო წლებში ინფექციური დაავადებების დეტექციის მიზნით განხორციელდება ნიმუშების აღება და ლაბორატორიული კვლევები. დაავადების გამოვლენის შემთხვევაში ჩატარდება ცხოველთა იძულებითი ვაქცინაცია, დეზინფექცია და სხვა ვეტსანიტარიული ღონისძიებები. ევროკავშირისა და OIE-ს მოთხოვნებისა და რეკომენდაციების მიხედვით, დაიხვეწება ვეტერინარული პრეპარატების რეგისტრაციისა და კონტროლის სისტემები, შემუშავდება ცხოველის საკვების ჰიგიენის, გამოყენებისა და ბაზარზე განთავსებისა და კონტროლის მექანიზმები. OIE-ს მოთხოვნების შესაბამისად, დაიხვეწება ვეტერინარული სერტიფიკატების ფორმები და გაცემის წესი, რაც ხელს 48 შეუწყობს ცხოველური წარმოშობის არასასურსათო დანიშნულების პროდუქტის ექსპორტს საქართველოდან. დაინერგება ბიოლოგიური ნარჩენების, მათ შორის ცხოველთა ლეშის განადგურების თანამედროვე მეთოდები, რაც მინიმუმამდე შეამცირებს დაავადების აღმძვრელების გავრცელებას და თავიდან აგვაცილებს გარემოს დაბინძურებას სხვადასხვა პათოგენური მიკროორგანიზმებით. ვეტერინარული სამსახურის წინაშე დასახული ამოცანების გადასაჭრელად აუცილებელია მისი კვალიფიციური კადრებით უზრუნველყოფა, რისთვისაც მოხდება ვეტერინარული აკადემიური განათლების სისტემის დახვეწა და სრულყოფა თანამედროვე მოთხოვნების გათვალისწინებით. აღნიშნული ღონისძიებების განხორციელებით მიღწეულ იქნება ეპიზოოტიური კეთილსაიმედოობა. კეთილსაიმედო მოსახლეობისათვის ცხოველური ვეტერინარული თვალსაზრისით უზრუნველყოფა, ხელი პროდუქტებით შეეწყობა ცხოველებისა და ცხოველური პროდუქტების ექსპორტის განვითარებას და ცხოველური წარმოშობის სურსათის ადგილობრივი პროდუქციის საიმედოობისადმი მომხმარებლების ნდობის ამაღლებას. ღონისძიება 3. 6.3 - მცენარეთა დაცვა და ფიტოსანიტარიული კეთილსაიმედოობა ფიტოსანიტარიული მოთხოვნების დაცვა წარმოადგენს ქვეყანაში ფიტოსანიტარიული კეთილსაიმედოობის მიღწევისა და სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის დაზიანების მნიშვნელოვან მინიმუმამდე მექანიზმს. შემცირებისა სასოფლო-სამეურნეო და მოსავლის კულტურების შესანარჩუნებლად, ფიტოსანიტარიული ზომების საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად, აუცილებელია საკარანტინო და განსაკუთრებით საშიში მავნე ორგანიზმების რიცხოვნობის კონტროლისა და დიაგნოსტიკური ფიტოსანიტარიული ორგანიზმებისაგან საფუძველზე მიმართულების მონიტორინგის თავისუფალი ბრძოლის გაძლიერება, განხორციელება, ზონების ღონისძიებების დადგენა სწორი ქვეყნის ტერიტორიის საკარანტინო მავნე და მიღებული მონაცემების დაგეგმვა, რაც შეუწყობს ხელს ადგილობრივი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ევროკავშირის ბაზარზე ექსპორტს. 2014 წლის სექტემბერში საქართველო ევროპის მცენარეთა დაცვის ორგანიზაციაში (EPPO) გაწევრიანდა, რაც ხელს შეუწყობს ქვეყანაში ფიტოსანიტარიული კეთილსაიმედოობის ამაღლებას. 49 ყოვლისმომცველი სტრატეგიისა და საკანონმდებლო მიახლოების პროგრამის ფარგლებში განხორციელდება:  ფიტოსანიტარიისა და მცენარეთა დაცვის საშუალებების შესახებ არსებული კანონმდებლობის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან ეტაპობრივი მიახლოება;  ქვეყანაში გამოსაყენებლად ნებადართული პესტიციდებისა და აგროქიმიკატების რეგისტრაციის სისტემის სრულყოფა;  ევროკავშირის სტანდარტების შესაბამისად, ადამიანის ჯანმრთელობისა და გარემოსათვის ნაკლებად ტოქსიკური პესტიციდების შერჩევის მიზნით, პესტიციდების არსებული ასორტიმენტის გადაფასების პროგრამა. პესტიციდების ინტენსიური გამოყენების რეგიონებში, მავნე ორგანიზმების გავრცელება-განვითარების წინასწარი პროგნოზირების სისტემის დანერგვის საფუძველზე, შემცირდება მცენარეებისა და გარემოს პესტიციდური დატვირთვა. დაგეგმილია ბრძოლის ბიოლოგიური მეთოდების გამოყენების ხელშეწყობა და ფერმერთა სწავლება. ქვეყნის ტერიტორიის რეგულირებადი მავნე ორგანიზმების შემოჭრისა და გავრცელებისაგან დაცვის მიზნით, გაგრძელდება მათი დიაგნოსტიკა, პროგნოზირება და მათ წინააღმდეგ ბრძოლის ღონისძიებების განხორციელება. შეიქმნება ფიტოსანიტარიულ შესაფუთი კონტროლს ხის მასალის დამუშავებითა დაქვემდებარებული და მარკირებით, მცენარეული პროდუქციის წარმოებით, გადამუშავებითა და შენახვით, ექსპორტითა და იმპორტით დაკავებული ბიზნესოპერატორების რეესტრი. მცენარეებისა და მცენარეული პროდუქციის ექსპორტის ხელშეწყობის მიზნით, დაიხვეწება ფიტოსანიტარიული სერტიფიცირების სისტემა. ქვეყანაში აღინიშნება მცენარეთა დაცვის კვალიფიციური სპეციალისტების მწვავე დეფიციტი, რის გამოც არ ხდება დარგში დაკავებული სპეციალისტების ცვლა ახალგაზრდა კადრებით. აუცილებელია აღდგეს აგრონომიული მეცნიერების ფუნდამენტური საგნების (ფიტოპათოლოგია, ენტომოლოგია, მცენარეთა ქიმიური დაცვა, მცენარეთა კარანტინი) სწავლება. პრობლემის გადასაჭრელად სოფლის მეურნეობის სამინისტრო მჭიდროდ ითანამშრომლებს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და სსიპ საქართველოს სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა აკადემიასთან. 50 ღონისძიება 3.6.4 - ლაბორატორიული შესაძლებლობების გაძლიერება და სურსათის უვნებლობის, ცხოველთა ჯანმრთელობისა და ფიტოსანიტარიული კონტროლის მიზნებისათვის საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი კვლევების (ტესტირების) წარმოება საქართველოსა და აშშ-ის მთავრობებს შორის დადებული ხელშეკრულებების საფუძველზე 2003 წლიდან ამოქმედებული „ბიოლოგიური საფრთხის შემცირების პროგრამის“ ფარგლებში სსიპ „საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ლაბორატორიის“ ქსელის შემადგენელი 11 ლაბორატორია (3 ზონალურდიაგნოსტიკური, 8 საველე) 2005-2009 წლებში გარემონტდა/აშენდა და აღიჭურვა განსაკუთრებით საშიში ზოონოზური დაავადებების დიაგნოსტიკისათვის საჭირო უახლესი აპარატურით; პერსონალი ჩაერთო ფართომასშტაბიან, მრავალწლიანი სწავლების პროგრამაში, დაინერგა დიაგნოსტიკის თანამედროვე მეთოდები; ლაბორატორიული საქმიანობა წარიმართა ბიოუსაფრთხოებისა და ბიოდაცვის საერთაშორისო ნორმების თანახმად. ქვეყანაში ასეთი მძლავრი ლაბორატორიული ბაზის შექმნის მიუხედავად, ვერ მოხერხდა მისი პოტენციალის გამოყენება საზოგადოებრივი ჯანდაცვისა თუ სასოფლოსამეურნეო პროდუქტების წარმოების ხელშემწყობი მიზნებისთვის. ამის უმთავრეს მიზეზი იყო ვეტერინარიის, სურსათის უვნებლობისა და ფიტო-სანიტარიული კონტროლის სფეროში საქართველოს მთავრობის მიერ 2005-2012 წლებში გატარებული რადიკალური დერეგულაციის პოლიტიკა. 2012 წლის შემდგომ, სოფლის მეურნეობის დარგისათვის და კონკრეტულად, ცხოველთა/მცენარეთა ჯანმრთელობისა და სურსათის უვენებლობის სფეროებისათვის პრიორიტეტის მინიჭებამ, განვითარების ახალი სოფლის ეტაპის მეურნეობის დაწყება სამინისტროს ლაბორატორიის 2014 დასაწყისიდან განაპირობა. წლის ლაბორატორიულ ქსელში განხორციელდა ფუნდამენტური ცვლილებები, მათ შორის: თბილისის სათავო ლაბორატორიამ მიიღო საერთაშორისო აკრედიტაცია, დაინერგა ISO 9001-ის შესაბამისი ხარისხის მართვის სისტემა. მნიშვნელოვნად გაფართოვდა საკვების ექსპერტიზის განყოფილების მიერ წარმოებული სურსათისა და წყლის მიკრობიოლოგიური და ბიოქიმიური კვლევების ჩამონათვალი; საბჭოთა სტანდარტებზე დაფუძნებული კვლევის მეთოდები (ГОСТ) ჩანაცვლდა საერთაშორისო სტანდარტებზე (ISO) დაფუძნებული მეთოდებით. 51 დაინერგა ცოფის დიაგნოსტიკის მოლეკულური მეთოდი და ბრუცელოზის დიაგნოსტიკის ახალი სეროლოგიური მეთოდი. საქართველოს ეკონომიკის მზარდი ინტეგრაცია მსოფლიო ეკონომიკაში, ისევე როგორც საერთაშორისო ვაჭრობის, ტურისტების ნაკადისა და სატრანზიტო გადაზიდვების ზრდა, განაპირობებს საქართველოში ინფექციური (ზოონოზური, საკვებისა და წყლისმიერი თუ ანთროპონოზური წარმოშობის) და მცენარეთა საკარანტინო დაავადებების გავრცელების საფრთხეებს და რისკს უქმნის ქვეყნის ეკონომიკას. სოფლის მეურნეობის განვითარებისთვის, ქვეყანაში წარმოებული ცხოველური, მცენარეული თუ სხვა საკვები პროდუქტების ექსპორტისთვის და ქვეყნის მოსახლეობის უსაფრთხოებისა და კეთილდღეობისთვის, ერთ-ერთი მნიშვნელოვან საკითხს მოსახლეობის, ცხოველების, მცენარეების, საკვებისა და წყლის ეპიდემიოლოგიური უსაფრთხოება წარმოადგენს. ამ ამოცანების შესასრულებლად დაგემგილია სამინისტროს ლაბორატორიული ქსელის შესაძლებლობების გაძლიერება, მისი გარდაქმნა სურსათის კვლევის, ცხოველთა ჯანმრთელობისა და ფიტოსანიტარიის სფეროში ეროვნულ რეფერალურ ცენტრად, რაც მოიცავს: ლაბორატორიის ორგანიზაციული სტრუქტურის, უზრუნველყოფისა და ტექნიკური მომსახურების სისტემების განვითარებას ეროვნული რეფერალური ცენტრის ფუნქციის შესაბამისად; სამინისტროს მთლიანი ლაბორატორიული ქსელის მიერ საერთაშორისო აკრედიტაციის გავლას ISO 17025 სტანდარტის მიხედვით და სერტიფიცირებას ISO 9001-ის შესაბამისად; მცენარეთა დაავადებების დიაგნოსტიკისათვის ახალი, საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისი შენობის აგებასა და აღჭურვას, თანამედროვე კვლევის მეთოდების დანერგვას და აკრედიტაციას; სურსათის ტესტირების შესაძლებლობების ევროკავშირის მოთხოვნების სრულად დასაკმაყოფილებლად უახლესი აპარატურის შეძენას, კვლევის ახალი მეთოდების დანერგვასა და აკრედიტაციას; თანამშრომელთა გადამზადებას თანამედროვე მეთოდოლოგიებში; ახალი მეთოდების ვალიდაციას და მეთოდოლოგიების გაზიარებას დარგში მომუშავე კერძო თუ სახელმწიფო ლაბორატორიებისათვის; ქვეყნის მასშტაბით პროფესიული ტესტირების ორგანიზებას და წარმართვას ცხოველთა და მცენარეთა დაავადებების დიაგნოსტიკისა და სურსათის კვლევის სფეროებში; საერთაშორისო (მათ შორის ევროკავშირის) რეფერალურ ცენტრებთან თანამშრომლობას; შერჩეულ პრიორიტეტულ დაავადებებზე (თურქული, ბრუცელოზი) OIE-ის რეფერალური ცენტრის სტატუსის მოსაპოვებლად საჭირო სამუშაოების/პროცედურების დეტალური გეგმის 52 შედგენას და განხორციელებას; საქართველოსათვის ენდემური და ეგზოტიკური განსაკუთრებით საშიში ზოონოზური ინფექციური დაავადებების აღმოჩენისა და დიაგნოსტიკის სრულყოფას „ერთიანი ჯანმრთელობის“ („გარემო-მცენარე-ცხოველიადამიანი“) კონცეფციაზე დაყრდნობით; ბიოლოგიური უსაფრთხოების მე-3 დონის ლაბორატორიაში (ლუგარის ცენტრი) ცხოველთა დაავადებების კვლევის პროგრამის დაფუძნებას; ჯანდაცვის საერთაშორისო რეგულაციების მოთხოვნების შესაბამისი ლაბორატორიული კვლევების შედეგების მონაცემთა ბაზების შექმნას; დადასტურებულ შემთხვევათა GIS ბაზის შექმნას და უწყვეტ განახლებას; მაღალპრეცესიული ხელსაწყოებით აღჭურვილ ინსტრუმენტული კვლევების დეპარტამენტში ცხოველთა საკვების, ფარმაცევტული პრეპარატებისა და პესტიციდების კვლევის სრული სპექტრის დანერგვას; სასწავლო პროგრამების შექმნასა და კვალიფიკაციის ამაღლების კურსების წარმართვას საერთაშორისო აკრედიტაციის, ლაბორატორიული ხარისხის კონტროლის, ბიოუსაფრთხოება/ ბიოდაცვის თემებზე. აღნიშნული ღონისძიებების განხორციელების შედეგად მივიღებთ ლაბორატორიული კვლევის მძლავრ ეროვნულ ქსელს, რომლის მიერ საერთაშორისო აკრედიტაცია/სერტიფიცირების გავლა უზრუნველყოფს საერთაშორისო ვაჭრობის მიზნებისათვის ვარგისი კვლევების წარმოებას ქვეყნის მასშტაბით როგორც სურსათის უვნებლობის, ისე ცხოველთა და მცენარეთა დაავადებების კვლევის სფეროში. ღონისძიება 3.6.5 - სოფლის მეურნეობის პროდუქტის იმპორტისა და ექსპორტის კონტროლის მიზნით ვეტერინარული სასაზღვრო - საკარანტინო და ფიტოსანიტარიული სასაზღვრო - საკარანტინო კონტროლის არსებული პრაქტიკის შეფასება და გაუმჯობესება 2006 წლამდე ვეტერინარული სასაზღვრო-საკარანტინო და ფიტოსანიტარიული სასაზღვრო-საკარანტინო კონტროლს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სტრუქტურები ახორციელებდნენ. 2006 წელს აღნიშნული ფუნქცია საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს შემოსავლების სამსახურს გადაეცა, რომელიც კონტროლს ახორციელებს საერთაშორისო ორგანიზაციების - FAO, OIE და IPPC-ის მიერ დადგენილი წესებისა და საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიერ განსაზღვრული პოლიტიკის საფუძველზე. 2014 წელს შემოსავლების სამსახურისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სპეციალისტების ერთობლივი მუშაობის შედეგად შესაბამისი ცვლილებები შევიდა ფიტოსანიტარიული და ვეტერინარული სასაზღვრო კონტროლის განხორციელების მექანიზმები, კონტროლს 53 წესებში. დაიხვეწა დაქვემდებარებული კონტროლის ობიექტებისა და ტვირთების ნუსხა, ნებართვას დაქვემდებარებული ტვირთების ჩამონათვალი, შეთანხმდა ინფორმაციის გაცვლის პრინციპები. ვეტერინარული სასაზღვრო-საკარანტინო და ფიტოსანიტარიული სასაზღვროსაკარანტინო კონტროლის განმახორციელებელ უფლებამოსილ პირებს, მათი საქმიანობის გაუმჯობესების მიზნით, ჩაუტარდებათ ტრენინგები. გაუმჯობესდება კოორდინაცია ფინანსთა სამინისტროს სსიპ „შემოსავლების სამსახურსა“ და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სსიპ „სურსათის ეროვნულ სააგენტოს“ შორის. სტრატეგიული მიმართულება 3.7: კლიმატის ცვლილებები, გარემო და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება ღონისძიება 3.7.1 – „კარგი სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკის“ პრინციპებით ხელმძღვანელობა, ბიომრავალფეროვნებისა და მდგრადი გარემოსდაცვითი პროგრამების შემუშავება გარემოს დაცვა და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნება კვლავაც მნიშვნელოვანი პრიორიტეტი იქნება. სოფლის მეურნეობის სამინისტრო წაახალისებს მაღალპროდუქტიული და მდგრადი წარმოების მეთოდების დანერგვას. კერძოდ, „კარგი სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკის“, თესლბრუნვის, ნიადაგის სტრუქტურული და ხარისხობრივი გაუმჯობესების, ქიმიური სასუქებისა და პრეპარატების ოპტიმალური რაოდენობით გამოყენების ხელშეწყობას. პირველადი და გადამმუშავებელი საწარმოების დონეზე განხორციელდება ბიოორგანული წარმოების ხელშემწყობი ღონისძიებები. აგრობიომრავალფეროვნებისა და ენდემური სახეობების შენარჩუნების მიზნით, შეიქმნება ეფექტიანად მართვადი გენეტიკური ბანკი. საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამინისტრო საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროსთან ერთად კოორდინაციას გაუწევს გლობალური კლიმატური ცვლილებების საწინააღმდეგო პრევენციული და ადაპტური ზომების შემუშავებას. „კარგი სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკა“, რომლის მიზანია უსაფრთხო და მაღალხარისხოვანი სასოფლოსამეურნეო პროდუქციის მიღება, უზრუნველყოფს ეფექტიან და სტაბილურ წარმოებას, ნიადაგის ნაყოფიერების გაუმჯობესებას, შენარჩუნებას და დეგრადაციის პროცესის შემცირებას. - ამ მიზნით ჩატარდება სემინარები და ტრენინგები (თესლბრუნვა, პესტიციდებისა და სასუქების გამოყენება, წყლის რესურსების რაციონალურად გამოყენება და ა.შ). ასევე, შემუშავდება და განხორციელდება შესაბამისი ღონისძიებები აღნიშნული პრაქტიკის დასანერგად. განიხილება ორგანული წარმოების 54 არსებული პოტენციალი, აკრედიტაციის სისტემის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის შესაძლებლობის ჩათვლით. კავკასიის რეგიონი, ბიომრავალფეროვნების თვალსაზრისით, საერთაშორისო მნიშვნელობის სამინისტრო ეკოსისტემას წარმოადგენს. კოორდინირებულად საქართველოს ითანამშრომლებს სოფლის საქართველოს მეურნეობის გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროსთან და მეზობელი ქვეყნების შესაბამის სტრუქტურებთან ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების/დაცვისა და მდგრადი განვითარების საკითხებზე, მათ შორის კლიმატის ცვლილების შედეგად წარმოქმნილ გარემოსთან ადაპტაციისა და ნიადაგის დეგრადაციის (გაუდაბნოება, დამლაშება, გაბიცობიანობა, ეროზირება) წინააღმდეგ ღონისძიებების შემუშავების მიმართულებით. ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისა და გაუმჯობესების მიზნით, განხორციელდება აგრარული ეკოსისტემების და ბუნებრივი სათიბ-საძოვრების მართვის სრულყოფისაკენ მიმართული ქმედებები. დაინერგება ბიომეურნეობების შექმნის, წახალისების, მდგრადი მართვის და მათი სერტიფიცირების სისტემები. ეკოსისტემური მიდგომის გათვალისწინებით, დაინერგება საქართველოს შიდა წყალსატევებში აკვაკულტურის განვითარების ხელშემწყობი ღონისძიებები. ღონისძიება 3.7.2 - აგრობიომრავალფეროვნებისა და ენდემური ჯიშების შენარჩუნების მიზნით გენეტიკური ბანკის შექმნა/მართვა კავკასიის რეგიონი გამოირჩევა სასოფლო-სამეურნეო მცენარეების, ცხოველებისა და ფრინველების ჯიშების მრავალფეროვნებით. არსებული აგრობიომრავალფეროვნების შენარჩუნებას დიდი მნიშვნელობა აქვს სოფლის მეურნეობის მდგრადობის თვალსაზრისით, რაც განსაკუთრებით აქტუალური გახდა კლიმატის ცვლილებების პირობებში, რადგან კლიმატის ცვლილების გამო მოსალოდნელია აგრობიომრავალფეროვნების შემცირება, პირველ რიგში, არიდულ და ნახევრად არიდულ ეკოსისტემებში. შემუშავდება და განხორციელდება მცენარეთა და ცხოველთა კონსერვაციის სტრატეგია, რაც მოიცავს ადგილობრივი სახეობებისა და ჯიშების დეტალურ ინვენტარიზაციას, იდენტიფიკაციას, გენეტიკური ბანკის შექმნას და ამ მიმართულებით ეფექტიანი მართვის სისტემის ჩამოყალიბებას. განხორციელდება ფერმერებისა და სხვა 55 დაინტერესებული მხარეების ინფორმირების პროგრამა აგრო-ბიომრავალფეროვნებასა და ენდემური სახეობების შესახებ. განხორციელდება მცენარეთა და ცხოველთა ადგილობრივი ჯიშებისა და ენდემური სახეობების, მათი მონათესავე ველური პოპულაციების, სხვა სოციო-ეკონომიკური თუ კულტურული მნიშვნელობის მქონე სახეობების გენეტიკური სიწმინდის შენარჩუნებისათვის საჭირო ღონისძიებები. ღონისძიება 3.7.3 - კლიმატგონივრული სოფლის მეურნეობის პრაქტიკის დანერგვის ხელშეწყობა სასოფლო-სამეურნეო წარმოება მჭიდროდ უკავშირდება კლიმატის ცვლილებას, რაც ზრდის რისკებს და ნეგატიურად აისახება ფერმერებისა და სხვა ტიპის მოწყვლადი ჯგუფების ეკონომიკურ და სოციალურ კეთილდღეობაზე. ამის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია კლიმატგონივრული სოფლის მეურნეობის ხელშეწყობა, რომელიც ერთდროულად უპასუხებს სამ ურთიერთგადამკვეთ გამოწვევას: სასურსათო უსაფრთხოების უზრუნველყოფა წარმოებისა და შემოსავლების გაზრდის გზით, კლიმატის ცვლილებებთან ადაპტაცია და კლიმატის ცვლილების შერბილების ხელშეწყობა. კლიმატგონივრული სოფლის მეურნეობის პრაქტიკის დამკვიდრება სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგიისა კომპონენტია. სამთავრობო არასამთავრობო ორგანიზაციებსა და უწყებებთან, და სამოქმედო გეგმის ადგილობრივ კერძო სექტორის მნიშვნელოვანი ხელისუფლებასთან, წარმომადგენლებთან თანამშრომლობით, სოფლის მეურნეობის სამინისტრო მონაწილოებას მიიღებს შესაბამისი საერთოეროვნული და რეგიონალური პროგრამების შემუშავებაში. შესაბამისი მეურნეობის გადამზადების სამინისტროსა და პროგრამის გამოყენებით, მუნიციპალური გაიზრდება სოფლის საინფორმაციო-საკონსულტაციო სამსახურების შესაძლებლობები სოფლის მეურნეობაში კლიმატგონივრულ მიდგომების გამოყენების მიმართულებით. კვლევის შედეგად შეფასდება კლიმატის ცვლილების ზეგავლენა სოფლის მეურნეობაზე. შეიქმნება საინფორმაციო ბაზა, კლიმატის ცვლილებისა და სტიქიური მოვლენების შედეგად გამოწვეული ნეგატიური ზეგავლენის შესახებ. პრაქტიკაში დაინერგება აგროკლიმატური მონიტორინგის, ანალიზის, შედეგების საკომუნიკაციო და სხვა მონაცემების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების სისტემა. 56 გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროსთან კოორდინირებით შემუშავდება ბუნებაში გაჩენილი ხანძრების პოლიტიკის დოკუმენტი, სადაც გამიჯნული იქნება კომპეტენციები და აღნიშნული საკითხის მართვასთან დაკავშირებულ საკითხებზე პასუხისმგებელი უწყებები. თავი 3. სოფლის მეურნეობის სექტორის სტატისტიკური ანალიზი 3.1. მემცენარეობის სექტორის სტატისტიკური ანალიზი 2014 წლის საყოველთაო აღწერის შედეგები - მემცენარეობა 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, საქართველოში 642.2 ათასი სასოფლო მეურნეობაა, საიდანაც 99.7%-ს შინამეურნეობები წარმოადგენენ. ამასთან, სასოფლო მეურნეობათა 8.5% წარმოადგენს ე.წ. უმიწო მეურნეობებს, რომლებსაც სარგებლობაში არ გააჩნიათ ასევე პირუტყვი, ფრინველი ან/და ფუტკრის ოჯახი. სასოფლო მეურნეობათა 89.4%-ს სარგებლობაში გააჩნია სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწა, ხოლო 64.2%-ს - პირუტყვი, ფრინველი ან/და ფუტკრის ოჯახი. ოჯახური მეურნეობების 69%-ში მეურნეს მამაკაცი წარმოადგენს. აღწერის შედეგების მიხედვით, ოჯახური მეურნეობების მეურნეებად (მეურნეობის მეთაურად), ძირითადად საპენსიო ასაკს მიღწეული და უფროსი ასაკის პირები არიან, რაც ძირითადად ქვეყნის ტრადიციებით და გარკვეულწილად სოფლის მოსახლეობის ასაკობრივი სტრუქტურითაა განპირობებული. აღნიშნული ტენდენცია განსაკუთრებით აღსანიშნავია რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის რეგიონში, სადაც ოჯახური მეურნეობის 49%-ში მეურნედ 65 წლის და უფროსი ასაკის ადამიანია მიჩნეული. 57 ოჯახური მეურნეობების განაწილება მეურნის ასაკის მიხედვით (%) 0.6 1.9 <25 7.4 25-34 17.1 49.0 35-44 45-54 55-64 ≥65 24.1 ასევე მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ოჯახური მეურნეობების მხოლოდ 20.7%-ში მეურნეს გააჩნია უმაღლესი განათლება. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია სამცხეჯავახეთის და ქვემო ქართლის რეგიონები, სადაც აღნიშნული მაჩვენებელი შესაბამისად 15.9%-ს და 17.0%-ს შეადგენს. ოჯახური მეურნეობების განაწილება მეურნის განათლების დონის მიხედვით 7.2 3.3 1.3 უმაღლესი განათლება 20.7 პროფესიული განათლება სრული ზოგადი განათლება ზოგადი განათლების საბაზო საფეხური 22.1 44.3 ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხური დაწყებითი განათლების გარეშე 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, სასოფლო მეურნეობების სარგებლობაში არსებული მიწის ფართობი 842.3 ათასი ჰა-ს შეადგენს, საიდანაც 87% საკუთრებაში არსებულია, ხოლო 13% იჯარით აღებული. იჯარით აღებული მიწის წილი სარგებლობაში არსებული მიწის მთლიან ფართობში, ყველაზე მაღალი სამცხე-ჯახვახეთის რეგიონშია, კერძოდ, 26%, მას მოსდევს კახეთის და ქვემო ქართლის რეგიონები, 58 შესაბამისად 19%-ით და 15%-ით. დანარჩენ რეგიონებში ანალოგიური მაჩვენებელი 1-5%ის ფარგლებში მერყეობს. მეურნეობის სარგებლობაში არსებული სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფართობი 787.7 ათასი ჰა-ს შეადგენს, რაც მეურნეობების სარგებლობაში არსებული მიწის მთლიანი ფართობის 93.5%-ა. ქვეყანაში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის უდიდესი ნაწილი უკავია სახნავს (47.9%) და ბუნებრივ სათიბებს და საძოვრებს (38.1%), თუმცა ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ცალკეულ რეგიონებში, რომელთათვისაც დამახასიათებელია ისეთი ტრადიციული კულტურების წარმოება, როგორიცაა ციტრუსი და თხილი, სასოფლოსამეურნეო მიწის დიდი ნაწილი მრავალწლოვან კულტურებს უკავია, კერძოდ, გურიაში 46.0%, აჭარის ა.რ.-ში - 45.7%, სამეგრელო-ზემო სვანეთში - 40.5%. მრავალწლოვანი ნარგავებით დაკავებული მიწის ფართობის წილი ყველაზე დაბალია სამცხე-ჯავახეთის და ქვემო ქართლი რეგიონში, შესაბამისად, 0.9% და 1.7%. არნიშნულ რეგიონებში მეტწილად განვითარებულია მეცხოველეობა და შესაბამისად სასოფლო სამეურნეო მიწის დიდი ნაწილი უკავია ბუნებრივ სათიბებს და საძოვრებს, შესაბამისად 61.5% და 57.3%. მეურნეობების სარგებლობაში არსებული სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფართობი მიწათსარგებლობის ფორმების მიხედვით (ჰა) სახნავი 300 004 377 445 მრავალწლოვანი ნარგავებით დაკავებული მიწა სათბურები 699 ბუნებრივი სათიბები და საძოვრები 109 567 მეურნეობების სარგებლობაში არსებული სახნავი მიწის 30% დაუმუშავებელია. აღნიშნული მაჩვენებელი ყველაზე მაღალია ქ. თბილისში, თუმცა თბილისის წილი სახნავი მიწის მთლიან ფართობში მხოლოდ 0.6%-ს შეადგენს. 59 მეურნეობების სარგებლობაში არსებული სახნავი მიწის ფართობში დაუმუშავებელი მიწის წილი (%) 89 16 23 20 16 29 30 30 33 37 44 46 რაც შეეხება მრავალწლოვანი კულტურების განაწილებას, უდიდესი ნაწილი მოდის ხეხილის ბაღებზე, თუმცა ასევე დიდი წილი უკავია ვენახებსაც. მრავალწლოვანი ნარგავების განაწილება კატეგორიების მიხედვით (ჰა) 4 611 7 423 ხეხილის ბაღები 5 140 ვენახები ციტრუსის პლანტაციები 59 433 32 960 ჩაის პლანტაციები სხვა სასოფლო მეურნეობების სარგებლობაში არსებული მიწის ფართობის ძალიან ფრაგმენტირებულია, კერძოდ, ქვეყნის მაშტაბით, მეურნეობების სარგებლობაში არსებული მიწის საშუალო ფართობი 1.31 ჰა-ს შეადგენს, რაც საშუალოდ 2 ნაკვეთადაა დაყოფილი და თითოეული ასეთი ნაკვეთის ფართობი საშუალოდ 0.61 ჰა-ს შეადგენს. მცირე მიწიანობის მხრივ, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ საქალაქო დასახლებებს, განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის რეგიონი, სადაც მეურნეობის სარგებლობაში საშუალოდ 0.46 ჰა სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწაა, რაც დანაწევრებულია საშუალოდ 2.3 ნაკვეთად, თითოეულის ფართობით 0.2 ჰა. საპირისპირო მდგომარეობაა კახეთის რეგიონში, სადაც მეურნეობის სარგებლობაში 60 არსებული მიწის საშუალო ფართობი 3.39 ჰა-ს, ხოლო ერთი ნაკვეთის საშუალო ფართობი 1.48 ჰა-ს შეადგენს. მცირე მიწიანობა მნიშვნელოვანი უარყოფითი ფაქტორია სექტორის განვითარების მხრივ, რადგან ხელს უშლის ტექნიკის და ტექნოლოგიების გამოყენებას და საშუალო მწარმოებლურობის ზრდას. ასევე, უარყოფითად აისახება სოფლის მოსახლეობაზე, რომელთა შემოსავლის ძირითად წყაროს ხშირ შემთხვევაში წარმოებული სასოფლო-სამეურნეო პროდუქცია წარმოადგენს. ასევე, უნდა აღინიშნოს, რომ რადიკალურად განსხვავებული სურათია, თუ ერთმანეთს შევადარებთ ოჯახურ მეურნეობებს და სასოფლო-სამეურნეო საწარმოებს, კერძოდ, ოჯახური მეურნეობების სარგებლობაში არსებული მიწის საშუალო ფართობი, 1.14 ჰა-ს შეადგენს, ხოლო 1 ნაკვეთის საშუალო ფართობი 0.53 ჰას, სასოფლო-სამეურნეო საწარმოებისათვის აღნიშნული მაჩვენებლები, შესაბამისად 51.3 ჰა-ს და 12.6 ჰა-ს შეადგენს. ასევე მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია მეურნეობების განაწილება სასოფლო- სამეურნეო მიწის ფართობის მიხედვით. 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, მეურნეობების 50% სარგებლობაში ფლობს 0.5 ჰა-მდე სასოფლო-სამეურნეო მიწას, ხოლო 77% - 1 ჰა-მდე სასოფლო-სამეურნეო მიწას. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია რაჭალეჩხუმის და ქვემო სვანეთის რეგიონი, აჭარის ა.რ. და იმერეთის რეგიონი, სადაც მეურნეობების რაოდენობა, რომლებიც სარგებლობაში ფლობენ 1 ჰა-ზე ნაკლები ფართობის სასოფლო-სამეურნეო მიწას, შეადგენენ შესაბამისად 95%-ს, 92%-ს და 90%-ს. ძირითადი ტენდენციები - მემცენარეობა მრავალწლოვანი კულტურების წარმოება საქსტატის მონაცემებით, 2017 წელს, 2014 წელთან შედარებით, ხეხილის ბაღების, ვენახების და ციტრუსის პლანტაციების ფართობები გაიზარდა. ზრდის მაჩვენებლებმა, შესაბამისად 15.4 ათასი ჰა (25.9%), 3.1 ათასი ჰა (9.5%) და 1.5 ათასი ჰა (19.9%) შეადგინა. მრავალწლოვანი კულტურებით დაკავებული მიწის ფართობის ზრდას მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი „დანერგე მომავალი“ პროგრამამ. აღნიშნული პროგრამის ფარგლებში, 2015-2017 წლებში, მრავალწლოვანი კულტურები 4.3 ათას ჰა-ზე გაშენდა (2015-2018 წლებში, ჯამურმა მაჩვენებელმა 6.4 ათასი ჰა შეადგინა). მრავალწლოვანი კულტურებით დაკავებული მიწის ფართობის ზრდის მნიშვნელოვანი განმაპირობებელი ფაქტორია აგრეთვე ხილის (ციტრუსის და ყურძნის ჩათვლით) ექსპორტის ზრდა, როგორც პირველადი, ასევე გადამუშავებული სახით. მრავალწლოვანი კულტურების ექსპორტის და 61 შესაბამისად, მასზე მოთხოვნის ზრდამ თავის მხრივ გაზარდა მწარმოებლებისათვის შემოსავლის ზრდის შესაძლებლობა. საქსტატის მონაცემებით, 2018 წელს, მრავალწლოვანი კულტურების (ხილი, ყურძნის და ციტრუსის ჩათვლით) წარმოებამ 514.6 ათასი ტონა შეადგინა, რაც 161.6 ათასი ტონით (45.8%) აღემატება 2017 წლის მაჩვენებელს. მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების ზრდა, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია 2017 წელს დაფიქსირებული კლების შემდეგ, რაც განპირობებული იყო მკვეთრად უარყოფითი კლიმატური პირობებით, მავნებელის და სოკოვანი დაავადებების გავრცელებით. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2018 წელს, მრავალწლოვანი კულტურების წარმოებამ მაქსიმალურ ნიშნულს მიაღწია 2014-2018 წლების მიხედვით. 2018 წელს, წინა წელთან შედარებით, მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების ზრდა ძირითადად განაპირობა ყურძნის და ვაშლის წარმოების ზრდამ, რამაც შესაბამისად, 79.1 ათასი (43.8%) და 63.0 ათასი (319.8%) ტონა შეადგინა. აღნიშნული კულტურების ზრდის წვლილმა ხილის წარმოების აგრეგირებული მაჩვენებლის ზრდაში (45.8%), შესაბამისად 22.4 და 17.9 პროცენტული პუნქტი შეადგინა. მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების მოცულობის მაჩვენებელთან ერთად, ასევე მნიშვნელოვანია ფერმის კართან ფასების მაჩვენებლებიც, ვინაიდან ეს ორი კომპონენტი განაპირობებს მწარმოებლების შემოსავლების მოცულობას. 2018 წელს, 1 კგ ყურძნის ფერმის კართან ფასმა 1.12 ლარი შეადგინა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია 2014-2018 წლების მიხედვით, ხოლო 1 კგ ვაშლის ფასმა 0.47 ლარი შეადგინა, რაც ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია ამავე პერიოდის მიხედვით. თუ გავითვალისწინებთ 2017-2018 წლების ფერმის კართან ფასებს, საანგარიშო პერიოდში წარმოებული, აღნიშნული კულტურების მიმდინარე ღირებულება და შესაბამისად, მწარმოებლების შემოსავლები (იმ დაშვებით, რომ მწარმოებელი მოახდენდა წარმოებული პროდუქციის რეალიზაციას სრულად ფერმის კართან ფასების მიხედვით) 118.7 მლნ ლარით გაიზარდა და 330.0 მლნ ლარი შეადგინა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2018 წლის მონაცემების მიხედვით, ყურძნის და ვაშლის წილი ხილის წარმოების ჯამური მაჩვენებლის 67%-ს შეადგენს. საანგარიშო პერიოდში, სხვა კულტურებთან შედარებით, მნიშვნელოვნად გაიზარდა აგრეთვე მანდარინის (ზრდა: 7.4 ათასი ტონა, 13.5%), ქლიავი, ჭანჭური, ღოღნაშოს (5.7 ათასი ტონა, 1150.0%), მსხლის (3.8 ათასი ტონა, 67.9%), ტყემალის და ალუჩას 62 (3,1 ათასი ტონა, 39.7%), კაკლის (2.4 ათასი ტონა, 72.7%) და ბალის და ალუბალის (2.3 ათასი ტონა, 109.5%) წარმოება. 2018 წელს, 2017 წელთან შედარებით, ატმის წარმოება 6.2 ათასი ტონით (23.7%), თხილის წარმოება 4.4 ათასი ტონით (20.6%), ხოლო კენკროვანი ხილის წარმოება 1.4 ათასი ტონით (43.8%) შემცირდა. ატმისა და თხილის წარმოების შემცირების პარალელურად, გაიზარდა ფერმის კართან მათი ფასები, შესაბამისად 0.25 ლარით (47.2%) და 1.37 ლარით (46.6%), რამაც საანგარიშო პერიოდში წარმოებული, აღნიშნული კულტურების მიმდინარე ღირებულება 14.7 მლნ ლარით გაზარდა. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ატმისა და თხილის ფასებმა, 2018 წელს ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია 2014-2018 წლების მიხედვით. 2018 წლის მონაცემებით, ვაშლის, ატამის და ვაშლატამას, თხილის, ყურძნის და მანდარინის ჯამურმა წარმოებამ, მრავალწლოვანი კულტურების (ხილი) მთლიანი წარმოების 87% შეადგინა. ხილის წარმოების ცვლილება, 2018 წელი 2017 წელთან შედარებით ხილი, სულ 67.5 თესლოვანი ხილი -1.8 -7.2 კაკლოვანი ხილი 3.0 სუბტროპიკული ხილი -43.8 23.1 -1.4 ყურძენი ციტრუსი 261.6 7.1 15.1 კურკოვანი ხილი კენკროვანი ხილი 161.6 45.8 79.1 43.8 8.1 13.9 ათასი ტონა % მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების მაჩვენებლების 2014-2018 წლების დროით მწკრივის ანალიზისას, ერთის მხრივ, უნდა აღინიშნოს, რომ 2018 წელს, აღნიშნულმა მაჩვენებელმა მაქსიმალულ მნიშვნელობას მიაღწია, თუმცა მეორეს მხრივ 2014-2017 წლებში ხასიათდებოდა სტაბილურად კლების ტენდენციით. 2014-დან 2017 წლამდე მრავალწლოვანი კულტურების წარმოება 99.4 ათასი ტონით (22.0%) შემცირდა, რაშიც უდიდესი წვლილი ვაშლის წარმოების მაჩვენებლის შემცირებაზე მოდის, კერძოდ, აღნიშნულ პერიოდში მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების შემცირების პროცენტულ 63 მაჩვენებელში, ვაშლის წარმოების შემცირების წვლილი 13.8 პროცენტული პუნქტია. 2017 წელს, ვაშლის წარმოება კრიტიკულად დაბალ ნიშნულზე, 19.7 ათას ტონამდე დაეცა, რაც განპირობებულია შიდა ქართლის რეგიონში დაფიქსირებული ძლიერი საგაზაფხულო ყინვით. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2014-2017 წლებში ვაშლის წარმოების მაჩვენებელი ცვალებადი დინამიკით ხასიათდებოდა. 2014-2017 წლებში, სტაბილურად მცირდებოდა თხილის წარმოება, რაც განპირობებული იყო სოკოვანი დაავადებების და აზიური მავნებლის (ფაროსანა) გავრცელებით. აღნიშნულ პერიოდში თხილის წარმოება 12.4 ათასი ტონით (36.7%) შემცირდა, თუმცა მრავალწლოვანი კულტურების ჯამური წარმოების პროცენტულ კლებასი მისი წვლილი მხოლოდ 2.7 პროცენტული პუნქტია. აზიური ფაროსანას გავრცელებამ უარყოფითად იმოქმედა აგრეთვე ციტრუსის წარმოებაზე. აღნიშნულ პერიოდში მანდარინის წარმოება 11.0 ათასი ტონით (16.7%) შემცირდა, რაც 2.4 პროცენტული პუნქტით აისახა მრავალწლოვანი კულტურების წარმოების აგრეგირებული მაჩვენებლის პროცენტულ კლებაში. ხილის წარმოება, ათასი ტონა 514.6 452.4 69.8 436.4 77.6 65.5 214.5 კენკროვანი ხილი 259.9 159.2 სუბტროპიკული ხილი კაკლოვანი ხილი კურკოვანი ხილი 180.8 38.1 ციტრუსი ყურძენი 353.0 58.2 172.6 53.3 66.3 411.2 33.4 41.1 57.2 97.4 42.8 37.9 77.1 24.9 47.1 25.8 2014 2015 2016 2017 64 23.1 54.2 93.3 2018 თესლოვანი ხილი ხილი, სულ ძირითადი კულტურების წარმოება, ათასი ტონა 260 215 173 82 181 83 65 26 159 20 ვაშლი 25 23 33 32 28 34 35 30 21 17 ატამი, ვაშლატამა თხილი 2014 საქსტატი აქვეყნებს 2015 ფერმის 2016 კართან 66 71 60 55 62 ყურძენი 2017 მანდარინი 2018 ფასებს შემდეგი მრავალწლოვანი კულტურებისათვის: ვაშლი, მსხალი, ქლიავი, ჭანჭური, ღოღნაშო, ბალი, ალუბალი, ატამი, ვაშლატამა, კაკალი, თხილი, ყურძენი. აღნიშნული კულტურების წარმოება, 2014-2018 წლების მიხედვით, მრავალწლოვანი კულტურების წარმოებაში, საშუალოდ 77%-ს შეადგენს. ფერმის კართან ფასების გათვალისწინებით, აღნიშნული კულტურების წარმოების მიმდინარე ღირებულებამ, 2018 წელს 473.3 მლნ ლარი შეადგინა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია 2014-2018 წლების მიხედვით, ხოლო 2017 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 153.9 მლნ ლარით (48.2%) აღემატება. ერთლიანი კულტურები 2018 წელს, ერთწლიანი კულტურების ნათესი ფართობები 13.2 ათასი ჰექტარით (6.0%) შემცირდა და 207.1 ათასი ჰექტარი შეადგინა. აღნიშნულ პერიოდში, ყველაზე მეტად შემცირდა სიმინდის ნათესი ფართობი, კერძოდ, 12.0 ათასი ჰა-თი (14.2%). სიმინდის ფართობის შემცირების წვლილმა ნათესი ფართობის მთლიან შემცირებაში (6.0%) 5.4% შეადგინა. სიმინდის ნათესი ფართობი მნიშვნელოვნად შემცირდა იმერეთის და კახეთის რეგიონებში, შესაბამისად, 5.8 ათასი (22.5%) და 4.8 ათასი (27/0%) ჰა-თი საანგარიშო პერიოდში, უმნიშვნელოდ, 1.2 ათასი ჰა-თი (2.7%) შემცირდა ხორბლის ნათესი ფართობები, ხოლო ქერის ნათესი ფართობი 4.4 ათასი ჰა-თი (19.2%) გაიზარდა. კლება დაფიქსირდა აგრეთვე კარტოფილის და ბოსტნეულის ნათეს ფართობებში, რამაც შესაბამისად, 1.0 ათასი (5.0%) და 1.7 ათასი (12.1%) ჰექტარი შეადგინა. 65 მარცვლოვანი კულტურების ნათესი ფართობები, ათასი ჰა 129.1 114.1 95.5 48.6 49.3 50.1 24.3 24.9 2014 2015 ხორბალი 84.8 72.8 44.8 43.6 24.4 22.9 27.3 2016 2017 2018 ქერი სიმინდი ძირითადი ერთწლიანი კულტურების (მარცვლოვანის გარდა) ნათესი ფართობები, ათასი ჰა 22.4 18.2 19.1 20.2 18.9 18.1 15.4 7.3 6.5 2014 2015 ლობიო 2018 19.9 წელს, 2017 წელთან 14.0 12.3 5.4 6.3 6.4 2016 2017 2018 კარტოფილი ბოსტნეული შედარებით, ნათესი ფართობების შემცირების მიუხედავად, ერთწლიანი კულტურების წარმოება 143.2 ათასი ტონით (19.4%) გაიზარდა და 881.5 ათასი ტონა შეადგინა. ზრდა დაფიქსირდა თითქმის ყველა კულტურის წარმოებაში:  მარცვლოვანი კულტურების წარმოება გაიზარდა 75.7 ათასი ტონით (26.3%) და 363.7 ათასი ტონა შეადგინა. განსაკუთრებით გაიზარდა სიმინდის წარმოება, კერძოდ 51.7 ათასი ტონით (36.3%). რაც შეეხება ქერის და ხორბლის წარმოებას, ზრდამ შესაბამისად 13.8 ათასი (31.4%) და 9.2 ათასი ტონა (9.4%) ტონა შეადგინა;  კარტოფილის წარმოება გაიზარდა 57.4 ათასი ტონით (31.9%) და 237.5 ათასი ტონა შეადგინა; 66  ბოსტნეულის წარმოება გაიზარდა 16.3 ათასი ტონით (12.9%) და 142.2 ათასი ტონა შეადგინა. განსაკუთრებით გაიზარდა კიტრის წარმოება, კერძოდ, 10.0 ათასი ტონით (43.5%). საანგარიშო პერიოდში, პომიდორის, კომბოსტოს, ბადრიჯნის, ნივრის და წიწაკის წარმოების ზრდამ შესაბამისად 1.8 ათასი (3.6%), 1.1 ათასი (6.3%), 1.1 ათასი (42.3%), 1.1 ათასი (31.4%) და 1.0 ათასი (20.8%) ტონა შეადგინა. მარცვლოვანი კულტურების წარმოება, ათასი ტონა 424.0 370.9 363.7 356.2 243.7 288.0 194.2 184.6 291.6 26.7 47.2 125.6 126.6 2015 2016 47.5 2014 43.9 შვრია ქერი 142.5 40.9 სიმინდი 57.7 97.9 107.1 2017 2018 ხორბალი მარცვლოვანი კულტურები, სულ ბოსტნეულის წარმოება, ათასი ტონა 153.6 152.3 16.5 12.8 24.3 22.2 54.9 19.3 18.5 18.7 58.1 21.8 142.2 141.7 54.1 19.7 125.9 9.1 23.0 8.9 ხახვი ბოლქვად კიტრი 33.0 პომიდორი 51.7 კომბოსტო, ყვავილოვანი კომბოსტო და ბროკოლი 17.4 18.5 დანარჩენი ბოსტნეული ბოსტნეული, სულ 49.9 38.8 37.5 30.7 26.5 30.1 2014 2015 2016 2017 2018 67 ერთწლიანი კულტურების წარმოების ცვლილება, 2018 წელი 2017 წელთან შედარებით 57.4 51.7 9.4 9.2 36.4 36.3 31.4 27.0 31.9 16.3 13.8 1.0 ხორბალი ქერი 0.1 შვრია სიმინდი 1.8 ლობიო ათასი ტონა 12.9 0.8 მზესუმზირა კარტოფილიბოსტნეული, სულ % ნათესი ფართობების შემცირების ფონზე, ერთწლიანი კულტურების წარმოების ზრდა ძირითადად განაპირობა საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობის ზრდამ, კერძოდ, 2018 წელს, 2017 წელთან შედარებით:  კარტოფილის საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობა 3.5 ტონით (38.9%) გაიზარდა და 12.5 ტონა შეადგინა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია 2014-2018 წლების მიხედვით.  ბოსტნეულის საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობა 1.5 ტონით (20.5%) გაიზარდა და 8.8 ტონა შეადგინა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია 2014-2018 წლების მიხედვით. რაც შეეხება ცალკეული ბოსტნეული კულტურების მოსაცლიანობებს, საანგარიშო პერიოდში გაიზარდა ყველა ძირითადი ბოსტნეული საჰექტარო მოსავლიანობა, კერძოდ:  კომბოსტო - გაიზარდა 9.0 ტონით (43.1%) და 2016-2018 წლებში მაქსიმალურ ნიშნულს მიაღწია (მონაცემები ბოსტნეული კულტურების საჰექტარო მოსავლიანობის შესახებ ხელმისაწვდომია 2016 წლიდან);  პომიდორი - გაიზარდა 1.2 ტონით (12.2%) და 2016-2018 წლებში მაქსიმალურ ნიშნულს მიაღწია;  კიტრი - გაიზარდა 2.7 ტონით (27.8%) და 2016-2018 წლებში მაქსიმალურ ნიშნულს მიაღწია;  ხახვი ბოლქვად - გაიზარდა 0.7 ტონით (11.7%);  ნიორი - გაიზარდა 0.2 ტონით (6.5%) და ნიშნულს მიაღწია; 68 2016-2018 წლებში მაქსიმალურ  სიმინდის საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობა 0.9 ტონით (50.0%) გაიზარდა და 2.7 ტონა შეადგინა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია 2014-2018 წლების მიხედვით.  ხორბლის საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობა 0.3 ტონით (13.6%) გაიზარდა და 2.5 ტონა შეადგინა.  ქერის საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობა 0.2 ტონით (10.0%) გაიზარდა და 2.2 ტონა შეადგინა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია 2014-2018 წლების მიხედვით. მარცვლოვანი კულტურების საშუალო მოსავლიანობა (ტ/ჰა) 3.0 2.5 2.6 2.3 2.0 1.5 1.0 2.7 2.5 2.6 2.2 1.8 1.7 1.4 1.8 1.4 1.3 1.4 2014 2015 2.0 2.0 1.7 1.7 2016 2017 2.2 1.6 0.5 0.0 ხორბალი ქერი შვრია 2018 სიმინდი ერთწლიანი კულტურების საშუალო მოსავლიანობა (ტ/ჰა) 14.0 12.0 10.0 8.0 12.5 12.3 11.7 8.3 8.2 9.0 8.8 7.3 6.6 6.9 0.6 0.6 0.7 0.7 0.6 2014 2015 2016 2017 2018 6.0 4.0 2.0 0.0 ლობიო კარტოფილი 69 ბოსტნეული, სულ ერთწლიანი კულტურების საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობის ცვლლილება, 2018 წელი 2017 წელთან შედარებით ხორბალი 0.3 ქერი 0.2 შვრია 10.0 -0.1 -5.9 0.9 სიმინდი ლობიო 13.6 -14.3 50.0 -0.1 მზესუმზირა 0.5 კარტოფილი 3.5 ბოსტნეული, სულ 1.5 100.0 38.9 20.5 9.0 კომბოსტო, ყვავილოვანი კომბოსტო და ბროკოლი პომიდორი 1.2 კიტრი 2.7 ხახვი ბოლქვად 0.7 43.1 12.2 27.8 11.7 0.2 6.5 ნიორი ტონა % უნდა აღინიშნოს, რომ 2018 წელს, 2014-2018 წლების მიხედვით, კარტოფილის, ბოსტნეულის, სიმინდის და ქერის საშუალო საჰექტარო მოსავლიანობამ ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია. საქსტატი აქვეყნებს ფერმის კართან ფასებს შემდეგი ერთწლოვანი კულტურებისათვის: ხორბალი, ქერი, სიმინდი, ლობიო, კარტოფილი, კომბოსტო, პომიდორი, კიტრი და ხახვი. 2014-2018 წლების მიხედვით, აღნიშნული კულტურების წილი ერთწლიანი კულტურების მთლიან წარმოებაში, საშუალოდ 80%-ს შეადგენს, ხოლო ნათეს ფართობებში დაახლოებით 70%-ს. 2018 წელს წარმოებული აღნიშნული კულტურების მიმდინარე ღირებულებამ, ფერმის კართან ფასებით გადაანგარიშებით, 436 მლნ ლარი შეადგინა, რაც 93 მლნ ლარით (27.1%) აღემატება წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს, გაანგარიშებულს შესაბამისი პერიოდის წარმოებით და ფერმის კართან ფასების მიხედვით. 70 3.2. მეცხოველეობის სექტორის სტატისტიკური ანალიზი 2014 წლის საყოველთაო აღწერის შედეგები - მეცხოველეობა აღწერის შედეგების მიხედვით, საქართველოში, სასოფლო მეურნეობის სარგებლობაში საშუალოდ 3.7 ერთეული მსხვილფერა რქოსანი პირუტყვი, 41.7 ერთეული ცხვარი და თხა, 2/3 ერთეული ღორი, 22.5 ერთეული ფრინველი და 11.6 ერთეული ფუტკრის ოჯახია, თუმცა განსხვავებული მდგომარეობაა რეგიონების მიხედვით:  მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის საშუალო რაოდენობა ყველაზე მაღალი სამცხე-ჯავახეთის რეგიონშია (5.95 ერთეული), ხოლო ყველაზე დაბალი გურიის რეგიონში (2.67 ერთეული);  მეცხვარეობა ყველაზე მეტად განვითარებულია კახეთის რეგიონში, სადაც, მეურნეობის სარგებლობაში საშუალოდ 138.1 ერთეული ცხვარი და თხაა, მაშინ როდესაც, მეორე ადგილზე მყოფი ქ. თბილისისათვის, ანალოგიური მაჩვენებელი მხოლოდ 38.26 ერთეულს შეადგენს. მეცხვარეობა ყველაზე ნაკლებადა არის განვითარებული რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთისა და გურიის რეგიონებში, სადაც მეურნეობას სარგებლობაში საშუალოდ 2.60 და 2.91 ერთეული ცხვარი და თხა ყავს.  მეურნეობის სარგებლობაში არსებული ღორის საშუალო რაოდენობა ყველაზე მაღალი ქვემო ქართლის რეგიონში, ხოლო ყველაზე დაბალი იმერეთის რეგიონშია, სადაც აღნიშნული მაჩვენებლები შესაბამისად 4.62 და 1.49 ერთეულს შეადგენს.  მეფრინველეობის მხრივ გამოირჩევა ქ. თბილისი, სადაც მეურნეობის სარგებლობაში განპირობებულია საშუალოდ ქ. 123.15 თბილისში ერთეული არსებული ფრინველია. უმსხვილესი აღნიშნული მეფრინველეობის ფაბრიკებით. ანალოგიური მაჩვენებელი ყველაზე დაბალია რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის რეგიონში, კერძოდ, 8.09 ერთეული;  რაც შეეხება მეფუტკრეობას, დარგი თითქმის თანაბრად არის განვითარებული ყველა რეგიონში და მეურნეობის სარგებლობაში არსებული ფუტკრის ოჯახების საშუალო რაოდენობა 8.30 ერთეულიდან (რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთის რეგიონი) 15.47 ერთეულამდე მერყეობს (კახეთის რეგიონი) 71 პირუტყვის, ფრინველისა და ფუტკრის ოჯახების საშუალო რაოდენობა ერთ მეურნეობაზე (ერთეული) ადგილმდებარეობა მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი ცხვარი და თხა ღორი ფრინველი ფუტკრის ოჯახი (სკა) ქვემო ქართლი 4.49 35.78 4.62 46.91 9.47 სამეგრელოზემო სვანეთი 3.88 5.62 2.88 19.13 10.69 აჭარის არ 2.90 8.84 2.59 12.23 14.65 კახეთი 5.10 138.10 2.49 24.13 15.47 ქ. თბილისი 3.03 38.26 2.47 123.15 11.30 საქართველო 3.70 41.69 2.27 22.51 11.64 მცხეთა-მთიანეთი 4.04 22.00 2.05 21.70 10.89 შიდა ქართლი 2.91 20.76 1.93 16.77 9.68 სამცხე-ჯავახეთი 5.95 16.78 1.92 10.58 13.33 გურია 2.67 2.91 1.82 16.98 10.50 რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი 3.22 2.60 1.69 8.09 8.30 იმერეთი 2.74 5.34 1.49 16.45 11.15 მეურნეობების დიდ ნაწილს, სარგებლობაში გააჩნია მცირე რაოდენობის პირუტყვი.  იმ მეურნეობებიდან, რომელთაც სარგებლობაში გააჩნიათ მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, 79.5%-ის სარგებლობაში 1-4 სულია.  იმ მეურნეობებიდან, რომელთაც სარგებლობაში გააჩნიათ ღორი, 93.0%-ის სარგებლობაში 1-4 სულია.  იმ მეურნეობებიდან, რომელთაც სარგებლობაში გააჩნიათ ფრინველი, 97.4%-ის სარგებლობაში 1-49 სულია, ხოლო 34.2-ის სარგებლობაში - 1-9 სული. ძირითადი ტენდენციები - მეცხოველეობა იმის გათვალისწინებით, რომ მონაცემები მეცხოველეობის შესახებ შესადარისია 2014-2018 წლების მიხედვით, ჩვენს მიერ ჩატარებული სტატისტიკური ანალიზი აღნიშნულ პერიოდს მოიცავს. 72 პირუტყვის სულადობა ქვემოთ მოცემულ ცხრილში ასახულია პირუტყვის სულადობა წლების მიხედვით. პირუტყვის, ფრინველისა და ფუტკრის ოჯახების რაოდენობა (წლის ბოლოსათვის, ათასი სული) 2014 970.0 2015 992.1 2016 962.7 2017 909.7 2018 878.9 - - 577.7 541.5 518.4 563.0 545.0 509.3 477.4 458.0 ღორი 169.7 161.5 136.2 150.7 163.2 ცხვარი და თხა 919.6 891.4 936.5 907.0 869.5 865.9 841.6 875.9 855.9 819.1 6 657.8 8 308.6 8 237.8 8 386.0 8 110.9 190.7 197.1 205.3 240.6 257.8 მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი აქედან: 2 წელზე უფროსი ფური და ფურკამეჩი აქედან: ცხვარი ფრინველი, ათასი ფრთა ფუტკრის ოჯახი, ათასი სკა პირუტყვის სულადობის მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა სამეგრელო-ზემო სვანეთის, იმერეთის და ქვემო ქართლის რეგიონები. აღნიშნულ რეგიონებში, პირუტყვის სულადობის ჯამური მაჩვენებელი ქვეყნის აგრეგირებული მაჩვენებლის 50-55%-ს შეადგენს. 2014-2018 წლებში, მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის სულადობა კლების ტენდენციით ხასიათდება. აღნიშნულ პერიოდში, მრპ-ს სულადობა 91.1 ათასი სულით (9.4%) შემცირდა. მრპ-ს სულადობის შემცირების მიზეზი, ცოცხალი მრპ-ს გაზრდილი ექსპორტია, განსაკუთრებით 2016 წლიდან. 2014-2018 წლებში, სულ განხორციელდა 485 ათასი ცოცხალი მრპ-ს ექსპორტი. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2014-დან 2016 წლამდე, მრპს დაცემის მაჩვენებელი 67.2 ათასიდან 83.7 ათასამდე გაიზარდა, რამაც ასევე უარყოფითი გავლენა იქონია პირუტყვის სულადობაზე. რაც შეეხება 2016-2018 წლებს, აღნიშნული მაჩვენებელი 55.8 ათასამდე შემცირდა. 73 მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის სულადობა ქვეყანაში და ექსპორტი (ათასი სული) 992.1 970.0 71.6 962.7 2015 2016 მრპ-ს სულადობა წლის ბოლოსათვის 878.9 133.3 98.8 54.5 2014 909.7 2017 126.9 2018 ცოცხალი მრპ-ს ექსპორტი ღორის სულადობის მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა სამეგრელო-ზემო სვანეთის, კახეთის, იმერეთის და ქვემო ქართლის რეგიონები. აღნიშნულ რეგიონებში, ღორის სულადობის ჯამური მაჩვენებელი ქვეყნის აგრეგირებული მაჩვენებლის 70-80%-ის ფარგლებში მერყეობს. 2014-2018 წლებში, ღორის სულადობის აბსოლუტური მატების მაჩვენებელი ცვალებადი ტენდენციით ხასიათდებოდა. 2014-2016 წლებში, ქვეყანაში გავრცელდა ღორის დაავადება - აფრიკული ცხელება, რამაც აღნიშნულ პერიოდში გაზარდა ღორის დაცემის მაჩვენებელი, 58.1 ათასი სულიდან 82-84 ათას სულამდე. ამავე პერიოდში, 100 დედა ღორზე გოჭის საშუალო ნამატი 910-დან 865 სულამდე შემცირდა. აღნიშნულმა გარემოებებმა განაპირობა, 2014-დან 2016 წლამდე ღორის სულადობის შემცირება 33.5 ათასი სულით (19.7%). 2017 წლიდან, ზემოთ აღნიშნული დაავადების გავრცელების მასშტაბი შემცირდა, რაც აისახა როგორც გოჭის ნამატის, ასევე ღორის დაცემის მაჩვენებლებზე, კერძოდ:  2016-დან 2018 წლამდე, 100 დედა ღორზე გოჭის საშუალო ნამატი 865-დან 1067 სულამდე გაიზარდა. საბაზისო (2016 წელი - საბაზისო) აბსოლუტური მატების მაჩვენებელმა 202 სული, ხოლო საბაზისო მატების ტემპმა 23.4% შეადგინა.  2016-დან 2018 წლამდე, ღორის დაცემის წლიური მაჩვენებელი 84.0 ათასიდან 76.1 ათასამდე შემცირდა. საბაზისო (2016 წელი - საბაზისო) აბსოლუტური კლების მაჩვენებელმა (-8) ათასი სული, ხოლო საბაზისო მატების ტემპმა (-9.4%) შეადგინა. 74 ამასთან, 2015 წელს და განსაკუთრებით 2016 წლიდან მნიშვნელოვნად გაიზარდა ცოცხალი ღორის იმპორტი. 2015-2018 წლებში განხორციელდა 122.8 ათასი სული ცოცხალი ღორის იმპორტი. აღნიშნული ფაქტორებიდან გამომდინარე, 2017-2018 წლებში, ღორის სულადობა მზარდი იყო და 2018 წელს, 2016 წელთან შედარებით 27 ათასი სულით (19.8%) გაიზარდა. ღორის სულადობა ქვეყანაში და იმპორტი (ათასი სული) 169.7 161.5 136.2 3.9 2014 18.9 2015 163.2 150.7 33.0 2016 ღორის სულადობა წლის ბოლოსათვის 37.8 2017 33.2 2018 ცოცხალი ღორის იმპორტი ცხვრის და თხის სულადობის მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა კახეთის და ქვემო ქართლის რეგიონები. აღნიშნულ რეგიონებში, ცხვრის და თხის სულადობის ჯამური მაჩვენებელი ქვეყნის აგრეგირებული მაჩვენებლის 75-80%-ის ფარგლებში მერყეობს. 2014-2018 წლებში, ცხვრის სულადობის დინამიკა ცვალებადი ტენდენციებით ხასიათდებოდა, რაზეც სხვადასხვა ფაქტორი მოქმედებდა. ცხვრის სულადობაზე მოქმედ ფაქტორებს შორის აღსანიშნავია საგარეო ვაჭრობის და ცხვრის დაცემის მაჩვენებლები.  2014-2017 წლებში, ცოცხალი ცხვრის წმინდა იმპორტის უარყოფითი მაჩვენებელი საკმაოდ მაღალი იყო, თუმცა კლების ტენდენციით ხასიათდებოდა. რაც შეეხება 2018 წელს, ცოცხალი ცხვრის იმპორტმა გადააჭარბა ექსპორტს და წმინდა იმპორტმა 59.2 ათასი სული შეადგინა.  2016 წლიდან იზრდება ცხვრის ხორცის ექსპორტის მაჩვენებელი და განსაკუთრებით მაღალ მაჩვენებელს აღწევს 2017-2018 წლებში. აღნიშნულ პერიოდში, ცხვრის ხორცის ექსპორტის ზრდამ განაპირობა ცხვრის ხორცის წარმოების და შესაბამისად, ცხვრის დაკვლის მაჩვენებლის ზრდა. 75 აღნიშნული ფაქტორებიდან გამომდინარე, 2014-დან 2018 წლამდე ცხვრის სულადობის აბსოლუტური საბაზისო კლების ტემპმა 5.4%, ხოლო საბაზისო აბსოლუტურმა კლებამ 50.1 ათასი სული შეადგინა. ცხვრის და თხის სულადობის კლების ტენდენცია განსაკუთრებით სტაბილური იყო 2016 წლის შემდეგ პერიოდში. ცხვრის და თხის სულადობა ქვეყანაში და ექსპორტ-იმპორტი (ათასი სული) 919.6 1,000.0 936.5 891.4 907.0 869.5 800.0 8,000.0 7,000.0 6,000.0 5,000.0 600.0 400.0 242.8 200.0 (200.0) (400.0) 6,617.7 242.1 158.7 34.5 48.2 96.3 11.9 (208.3) 2014 4,460.1 91.0 18.9 7.2 757.4 2015 2016 3,000.0 2,000.0 1,000.0 - (151.5) (193.9) 126.1 66.9 59.2 4,000.0 (1,000.0) (72.1) (2,000.0) 2017 2018 ცხვრის ხორცის ექსპორტი (ტონა) ცოცხალი ცხვრის ექსპორტი ცოცხალი ცხვრის იმპორტი ცოცხალი ცხვრის წმინდა იმპორტი (3,000.0) ცხვრის და თხის სულადობა წლის ბოლოს ფრინველის სულადობის მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა ქვემო ქართლის რეგიონი. აღნიშნულ რეგიონში, ფრინველის სულადობის მაჩვენებელი ქვეყნის აგრეგირებული მაჩვენებლის 40-45%-ის ფარგლებში მერყეობს. 2014-2018 წლებში ფრინველის სულადობის მაჩვენებელი სტაბილური იყო, თუ არ ჩავთვლით 2015 წელს, როდესაც ფრინველის სულადობა წინა წელთან შედარებით 24.8%ით შემცირდა. 2015 წელს დაფიქსირებულმა ფინველის სულადობის აბსოლუტური კლების მაღალმა მაჩვენებელმა განაპირობა 2014-დან 2018 წლამდე მაჩვენებლის 1.5 მლნ ფრთით (21.8%) შემცირება. რაც შეეხება ფუტკრის ოჯახების რაოდენობის მაჩვენებელს, 2014-2018 წლებში ზრდის ტენდენციით ხასიათდებოდა და დროითი მწკრივის საბაზისო აბსოლუტურმა მატებამ 67.1 ათასი ოჯახი, ხოლო საბაზისო მატების ტემპმა 35.2% შეადგინა. 76 მეცხოველეობის პროდუქციის წარმოება 2014-დან 2018 წლამდე ხორცის წარმოების საბაზისო აბსოლუტურმა მატებამ 13.3 ათასი ტონა, ხოლო საბაზისო მატების ტემპმა 22.4% შეადგინა. ხორცის წარმოების ზრდაში მაღალი წვლილი აქვს ფრინველის და ცხვრისა და თხის წარმოების ზრდას, რამაც აღნიშნულ პერიოდში, შესაბამისად 8.0 ათასი (54.8%) და 5.0 ათასი (122.0%) ტონა შეადგინა. ხორცის წარმოების ზრდამ განაპირობა ქვეყნის ხორცით თვითუზრუნველყოფის კოეფიციენტის ზრდა, კერძოდ, 2018 წელს აღნიშნულმა მაჩვენებელმა 52% შეადგინა, რაც 9 პროცენტული პუნქტით აღემატება 2014 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. 2014-დან 2018 წლამდე რძის წარმოების საბაზისო აბსოლუტურმა კლებამ 33.5 მლნ ლიტრი, ხოლო საბაზისო კლების ტემპმა 5.7% შეადგინა. საანგარიშო პერიოდში, რძის წარმოების შემცირება მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის და მათ შორის, ფურის და ფურკამეჩის სულადობის შემცირებამ განაპირობა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ განსხვავებით 2014-2017 წლებისაგან, 2018 წელს წინა წელთან მიმართებაში რძის წარმოება გაიზარდა, კერძოდ 26,9 მლნ ლიტრით (5.1%). მიუხედავად ფრინველის სულადობის კლების ტენდენციისა, 2014-2018 წლებში კვერცხის წარმოების ტრენდი მზარდი იყო და აღნიშნულ პერიოდში, საბაზისო აბსოლუტურმა მატებამ 82.9 მლნ ცალი, ხოლო საბაზისო მატების ტემპმა 15.0% შეადგინა. ფუტკრის ოჯახების რაოდენობის ზრდა პირდაპირ პროპორციულად აისახა თაფლის წარმოებაზე, კერძოდ, 2014-დან 2018 წლამდე თაფლის წარმოების საბაზისო აბსოლუტურმა მატებამ 0.6 ათასი ტონა, ხოლო საბაზისო მატების ტემპმა 31.6% შეადგინა. მეცხოველეობის პროდუქციის წარმოება (ათასი ტონა) 2014 2015 2016 2017 2018 59.3 66.7 66.1 66.2 72.6 მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ხორცი 22.8 24.4 21.5 21.4 22.9 ღორის ხორცი 17.3 18.7 16.1 15.5 17.6 ცხვრისა და თხის ხორცი 4.1 4.8 4.6 6.7 9.1 ფრინველის ხორცი 14.6 18.4 23.5 22.3 22.6 რძე (მლნ. ლიტრი) 588.8 566.3 540.1 528.4 555.3 კვერცხი (მლნ. ცალი) 551.9 602.5 590.4 600.1 634.8 1.9 2.0 2.1 2.5 2.5 ხორცი, სულ მათ შორის: თაფლი 77 3.3. სოფლის მეურნეობის როლი ქვეყნის მაკროეკონომიკური მაჩვენებლების ფორმირებაში ძირითადი მთლიანი შიდა პროდუქტი მუდმივ ფასებში მთლიანი შიდა პროდუქტი წარმოადგენს ეკონომიკის ძირითად მაკროეკონომიკურ მაჩვენებელს და შესაბამისად, სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობაში, თევზჭერაში, მეთევზეობაში (შემდეგში - „სოფლის მეურნეობის სექტორი“) შექმილი მშპ-ს დროითი მწკრივი ყველაზე უკეთ ასახავს სექტორის განვითარების ძირითად ტენდენციას. 2003 წელს, სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ მუდმივ ფასებში, 1,877.7 მლნ ლარს შეადგენდა. აღნიშნულ პერიოდში, ქვეყანაში არსებული მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე, სოფლის მეურნეობის სექტორს მთლიან ეკონომიკაში მაღალი წილი ეკავა, კერძოდ, 15.7%, ვინაიდან, გარდა იმისა, რომ დასაქმებულთა 50% სოფლის მეურნეობის სექტორში იყო დასაქმებული, პრობლემები არსებობდა სხვა სექტორებშიც და მთლიანად ქვეყნის ეკონომიკაში. 2003-2018 წლები, სოფლის მეურნეობის სექტორში მიმდინარე პროცესების კუთხით, შეიძლება დავყოთ ორ პერიოდად - 2003-2012 და 2013-2018 წლები, ვინაიდან, ორი სხვადასხვა ხელისუფლების პერიოდში, სოფლის მეურნეობის მიმართ რადიკალურად განსხვავებული მიდგომები იყო. 2003-2012 წლებში, სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ მუდმივ ფასებში 301.0 მლნ ლარით (16.0%) შემცირდა და 2012 წელს 1,576.7 მლნ ლარი შეადგინა. აღნიშნულ პერიოდში, მშპ-ს აბსოლუტური მატების საშუალო წლიური ტემპი (-33.4) მლნ ლარს, ხოლო საშუალო წლიური ზრდის ტემპი - (-1.9)%-ს შეადგენდა. თუ 2003-2012 წლების მშპ-ს მაჩვენებლებს გავაანალიზებთ საშუალო ვადიანი (5 წლიანი ინტერვალი) პერიოდების მიხედვით, სექტორში შექმნილი მშპ-ს საშუალო წლიური ზრდის ტემპი ყველაზე „მაღალი“ იყო 2004-2008 წლებში, კერძოდ, (-0.7%). ამავე პერიოდში, სექტორში შექმნილი მშპ-ს საშუალო წლიური ზრდის ტემპი ყველაზე დაბალი 2005-2009 წწ პერიოდში იყო, კერძოდ, (-5.0)%. აღნიშნულ პერიოდში, მაჩვენებელი 359.4 მლნ ლარით (18.6%) შემცირდა. აღნიშნული ურთიერთსაპირისპირო ტენდენციის დროში (2004-2008 წწ და 2005-2009 წწ) თანაკვეთა განპირობებულია იმ გარემოებებით, რომ 20032012 წლების მიხედვით, სექტორში შექმნილი მშპ 2005 წელს ყველაზე მაღალი იყო, ხოლო 78 2009 წელს კლების მაჩვენებელი ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი იყო. ამასთან, 2006 წელს, რუსეთის ფედერაციის მიერ ქართულ პროდუქციაზე დაწესებულმა ეკონომიკურმა ემბარგომ, მნიშვნელოვნად იმოქმედა სოფლის მეურნეობის სექტორზე მომდევნო წლებში. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2008 წლის რუსეთთან ომმა, მკვეთრად უარყოფითი გავლენა იქონია არა მხოლოდ სოფლის მეურნეობის სექტორზე, არამედ ქვეყნის მთლიან ეკონომიკაზე, თუმცა ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ 2005-2009 წლებში, ქვეყნის ეკონომიკის (მშპ საბაზისო ფასებში) საშუალო წლიური ზრდის ტემპმა 4.8% შეადგინა. 2018 წელს, 2012 წელთან შედარებით, სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ მუდმივ ფასებში 182.7 მლნ ლარით (11.6%) გაიზარდა და 1,759.4 მლნ ლარი შეადგინა. აღნიშნულ პერიოდში, მშპ-ს აბსოლუტური მატების საშუალო წლიური ტემპი 30.5 მლნ ლარს შეადგენდა, ხოლო საშუალო წლიური ზრდის ტემპი - 1.8%-ს. სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ-ს ცვლილება წინა წელთან შედარებით 300 15.0 11.7 200 100 8.5 203 -100 -200 -300 -7.7 -77 -4.4 -109 -227 179 129 54 3.1 0 -145 11.3 -66 -4.2 -6.5 29 -62 -3.8 10.0 1.6 27 1.5 5 13 0.3 -69 -3.8 5.0 0.7 0.0 -10.0 -11.7 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018* მლნ ლარი -5.0 -15.0 % თუ 2012-2018 წლების მშპ-ს მაჩვენებლებს გავაანალიზებთ საშუალო ვადიანი (5 წლიანი ინტერვალი) პერიოდების მიხედვით, სექტორში შექმნილი მშპ-ს საშუალო წლიური ზრდის ტემპი 3.6-3.8%-ის ფარგლებში მერყეობდა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ 2003-2018 წწ პერიოდში, საშუალო წლიური ზრდის ტემპმა ყველაზე მაღალ მაჩვენებელს 2010-2014 წლებში მიაღწია და 4.3% შეადგინა. სოფლის დამოკიდებული მეურნეობის სექტორის განვითარება მნიშვნელოვნად არის სექტორში დასაქმებულთა საშუალო მწარმოებლურობაზე და შესაბამისად, სექტორის ანალიზისას მნიშვნელოვან მაჩვენებელს წარმოადგენს სექტორში საშუალოდ 1 დასაქმებულზე გაანგარიშებული მშპ. აღნიშნული მაჩვენებელი, 2003 წლიდან 2018 წლამდე 27%-ით გაიზარდა და 2,669 ლარი შეადგინა. 2003 წლიდან 2012 წლამდე 79 მაჩვენებელი კლების ტენდენციით ხასიათდებოდა და აღნიშნულ პერიოდში საშუალო წლიური ზრდის ტემპმა (-0.4%), ხოლო 2012 წლიდან 2018 წლამდე 4.7% შეადგინა. 2012 წლიდან, საშუალოდ სექტორში 1 დასაქმებულზე გაანგარიშებული მშპ-ს ზრდა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის გათვალისწინებითაც, რომ ამავე პერიოდში სექტორში დასაქმებულთა რიცხოვნობა 15.4%-ით, ხოლო მათი წილი დასაქმებულთა მთლიან რიცხოვნობაში 8.0 პროცენტული პუნქტით შემცირდა და 2018 წელს 38.9% შეადგინა. სექტორში 1 დასაქმებულზე გაანგარიშებული მშპ 3,000.0 2,500.0 2,099 2,016 2,301 2,078 2,242 2,000.0 500.0 0.0 1,982 1,931 2,057 2,024 2,267 2,669 14.1 9.6 -4.0-4.0 6.87.9 -1.0 -9.7 12.0 9.2 13.4 8.0 1.2 3.9 6.5 -0.4-6.7 -5.6-5.2 -8.0-2.6 -2.0 15.4 -3.6-1.6 1.7 13.0 30.0 25.0 20.0 27.1 1,500.0 1,000.0 2,091 2,422 2,372 2,293 2,382 12.5 -2.1 15.0 10.0 5.0 0.0 -5.0 -10.0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018* -15.0 ცვლილება 2003 წელთან შედარებით (%) ცვლილება წინა წელთან შედარებით (%) სექტორში 1 დასაქმებულზე გაანგარიშებული მშპ (ლარი) მთლიანი შიდა პროდუქტი მიმდინარე ფასებში სექტორის განვითარების მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია აგრეთვე მშპ მიმდინარე ფასებში, რაზეც გავლენას ახდენს არა მხოლოდ სექტორში შექმნილი დამატებული ღირებულების მოცულობა, არამედ მიმდინარე ფასებიც. სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ მიმდინარე ფასებში ხელმისაწვდომია 1996 წლიდან. 1996 წელს, სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ მიმდინარე ფასებში, 1,282.5 მლნ ლარს შეადგენდა. აღნიშნულ პერიოდში, ქვეყანაში უკიდურესად მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობა იყო და ეკონომიკა დანგრეული, მოსახლეობის უდიდესი ნაწილის შემოსავლის მნიშვნელოვანი წყარო საკუთარ მეურნეობაში მოწეული მოსავალი იყო, მაღალი იყო უმუშევრობის დონე. აქედან გამომდინარე, დამატებული ღირებულება ძირითადად იქმნებოდა სოფლის მეურნეობის სექტორში და შესაბამისად მისი წილი მთლიან ეკონომიკაში ძალიან მაღალი იყო, კერძოდ, 34%. 80 მშპ სოფლის მეურნეობის სექტორში და მისი წილი ქვეყნის ეკონომიკაში 40.0 2,630 2,736 35.0 30.0 1,855 1,544 25.0 1,399 1,282 20.0 34.1 15.0 29.2 27.6 26.2 21.9 22.4 20.620.6 10.0 17.9 16.7 12.8 10.7 9.4 9.4 5.0 8.4 8.8 8.6 9.4 9.3 9.1 9.0 8.0 7.7 0.0 სოფლის მეურნეობის წილი მშპ-ში 3,000.0 2,500.0 2,000.0 1,500.0 1,000.0 500.0 0.0 მშპ სოფლის მეურნეობის სექტორში (მლნ ლარი) 1996-2018 წლებში, ქვეყნის ეკონომიკის ზრდის მაჩვენებელი, უმეტეს შემთხვევებში აღემატებოდა სოფლის მეურნეობის სექტორის ზრდის მაჩვენებელს. თუ გავაანალიზებთ აღნიშნულ ტენდენციას 5 წლიანი ინტერვალებით, ამ მხრივ, სოფლის მეურნეობის სექტორისათვის ყველაზე მძიმე პერიოდი 2003-2008 წლები იყო, როდესაც ქვეყნის ეკონომიკის საშუალო წლიური ზრდის ტემპი 17.4-17.5 პროცენტული პუნქტით აღემატებოდა სოფლის მეურნეობის სექტორის საშუალო წლიური ზრდის ტემპს. აღნიშნულის საპირისპიროდ, 2010-2014 წლებში სოფლის მეურნეობის სექტორის საშუალო წლიური ზრდის ტემპი 2.8 პროცენტული პუნქტით აღემატებოდა ქვეყნის ეკონომიკის საშუალო წლიური ზრდის ტემპს. ქვეყნის ეკონომიკის და სოფლის მეურნეობის სექტორის განვითარება 1996 წელთან შედარებით 1,000.0 900.0 800.0 700.0 600.0 500.0 400.0 300.0 200.0 100.0 0.0 -100.0 16 -2 25 3 33 9 54 57 73 140 85 114 -3 9 12 29 26 34 200 20 267 319 300 22 21 448 450 362 414 14 18 45 51 71 486 536 82 576 659 727 96 105 103 113 სხვაობა ქვეყნის ეკონომიკის და სოფლის მეურნეობის სექტორის ზრდას შორის (პროცენტული პუნქტი ქვეყნის ეკონომიკის ცვლილება 1996 წელთან მიმართებაში (%) სოფლის მეურნეობის სექტორის ცვლილება 1996 წელთან მიმართებაში (%) 81 ქვეყნის ეკონომიკის და სოფლის მეურნეობის სექტორის განვითარება წინა წელთან შედარებით 30.0 25.0 20.0 15.0 10.0 5.0 0.0 -5.0 -10.0 -15.0 27.2 17.4 16.4 9.0 6.4 5.4 20.1 14.3 13.8 12.3 7.8 0.3 11.4 3.1 0.2 -2.5 -6.4 4.0 1.5 1.7 1.9 -9.8 სხვაობა ქვეყნის ეკონომიკის და სოფლის მეურნეობის სექტორის ზრდას შორის (პროცენტული პუნქტი ქვეყნის ეკონომიკის ცვლილება წინა წელთან მიმართებაში (%) სოფლის მეურნეობის სექტორის ცვლილება წინა წელთან მიმართებაში (%) ქვეყნის ეკონომიკის და სოფლის მეურნეობის სექტორის საშუალო წლიური ზრდა 5 წლიანი ინტერვალების მიხედვით 20.0 15.0 10.0 5.0 0.0 -5.0 -10.0 11.6 12.8 7.0 7.7 6.6 5.5 17.5 17.4 14.9 8.1 11.1 5.1 4.2 2.4 -0.1 -2.8 4.8 -0.9 -1.2 სხვაობა ქვეყნის ეკონომიკის და სოფლის მეურნეობის სექტორის ზრდას შორის (პროცენტული პუნქტი) ქვეყნის ეკონომიკის ცვლილება (%) სოფლის მეურნეობის სექტორის ცვლილება (%) მოცემული დიაგრამებზე ასახული მონაცემები, გვაძლევს იმის თქმის საშუალებას, რომ სოფლის მეურნეობის სექტორისადმი დამოკიდებულება, მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა სხვადასხვა ხელისუფლების პერიოდში და შესაბამისად აისახებოდა სექტორის განვითარებაზე. 1996-2003 წლებში, სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ-ს საშუალო წლიური ზრდის ტემპი 3.7%-ს შეადგენდა, 2003-2012 წლებში აღნიშნული მაჩვენებელი 1.8%-მდე დაეცა, ხოლო 2012-2018 წლებში - 6.0%-მდე გაიზარდა. ამასთან, 1996-დან 2003 წლამდე სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ 370.5 მლნ ლარით (28.9%), 2003-დან 2012 წლამდე 280.4 მლნ ლარით (17.0%), ხოლო 2012-დან 2018 წლამდე 803.0 მლნ ლარით (41.5%) გაიზარდა. 82 სოფლის მეურნეობის სექტორის ანალიზი მნიშვნელოვანია აგრეთვე ქვესექციების დონეზე, რაც უფრო ნათელ სურათს იძლევა, თუ რის ხარჯზე ვითარდებოდა სოფლის მეურნეობა ან რა აბრკოლებდა მისი განვითარების ტემპს. მშპ ეკონომიკური საქმიანობის 45 სახეობის მიხედვით ხელმისაწვდომია 2006 წლიდან. 2006-დან 2018 წლამდე, მემცენარეობის დარგში, მშპ-ს აბსოლუტურმა მატებამ 636.7 მლნ ლარი, ხოლო მატების ტემპმა 103.9% შეადგინა. თუ გავაანალიზებთ ჯაჭვური აბსოლუტური მატების მაჩვენებლებს, 2006-2018 წწ პერიოდში, ყველაზე მაღალ დონეს მიაღწია 2013 წელს, კერძოდ, 219.9 მლნ ლარს. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2006-2012 წლებში, საშუალო აბსოლუტურმა მატებამ 22.9 მლნ ლარი, ხოლო საშუალო წლიური მატების ტემპმა 3.4% შეადგინა, მაშინ როდესაც, 2012-2018 წლებში ანალოგიური მაჩვენებლები შესაბამისად, 83.2 მლნ ლარს და 8.9%-ს შეადგენდა. 2013 წლიდან მემცენარეობის დარგის განვითარების ტემპი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რასაც ხელი შეუწყო სახელმწიფოს მიერ დაწყებულმა სხვადასხვა პროგრამებმა. რაც შეეხება მეცხოველეობის დარგს, 2006-დან 2018 წლამდე, მშპ-ს აბსოლუტურმა მატებამ 544.2 მლნ ლარი, ხოლო მატების ტემპმა 74.7% შეადგინა. 2006-2012 და 2012-2018 წლებში საშუალო აბსოლუტური მატების და საშუალო წლიური მატების ტემპები მნიშვნელოვნად არ განსხვავდებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ 2006-2018 წლებში, სასოფლო-სამეურნეო მომსახურების დარგში მშპ-ს მატების ტემპი საკმაოდ მაღალი იყო და 179.5% შეადგინა, მისი მაშტაბიდან გამომდინარე, აბსოლუტურმა მატებამ მხოლოდ 78.6 მლნ ლარი შეადგინა და სოფლის მეურნეობის სექტორის განვითარებაში აღნიშნული დარგის წვლილი დაბალია. სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ-ს ჯაჭვური აბსოლუტური მატება (მლნ ლარი) 209.4 250.0 200.0 150.0 112.9 50.0 0.0 5.2 -3.9 -50.0 2007 -2.2 -34.3 -56.44.1 -92.8 2008 140.7 46.1 3.3 34.6 3.9 2009 19.7 მემცენარეობა 7.0 19.2-30.914.3 6.0 23.4 21.7 -103.9 2010 122.1 92.0 -100.0 -150.0 144.5 93.7 68.7 100.0 219.9 171.8 2011 2012 მეცხოველეობა 83 2013 2014 2015 24.8 -3.1 13.6 13.1-16.6 -32.1 2016 2017 სასოფლო სამეურნეო მომსახურება 2018* სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილი მშპ-ს საბაზისო აბსოლუტური მატება , 2006=0 (მლნ ლარი) 636.7 700.0 600.0 501.7 500.0 400.0 241.3 300.0 200.0 112.9 100.0 5.2 0.0 73.9 20.1 -3.9 -100.0 2007 31.9 17.5 20.7 -14.2 2.0 -1.9 -6.0 2008 2009 2010 მემცენარეობა 114.4 286.3 531.1 522.6 519.5 544.2 514.6 289.9 137.3 28.7 21.7 2011 357.2 320.8 507.7 430.6 2012 2013 მეცხოველეობა 62.2 47.9 2014 84.0 2015 97.1 2016 78.6 65.0 2017 2018* სასოფლო სამეურნეო მომსახურება სოფლის მეურნეობის სექტორის განვითარებაზე უარყოფითად მოქმედებს ის გარემოება, რომ შექმნილ მშპ-ში ძალიან დიდია საოჯახო მეურნეობების წილი, თუმცა ბოლო წლებში იზრდება ბიზნეს სექტორის წილი. 2006-დან 2017 წლამდე აღნიშნული მაჩვენებელი 4.6 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა და 5.6% შეადგინა. ბიზნეს სექტორის წილი სოფლის მეურნეობის სექტორში შექმნილ დამატებულ ღირებულებაში 4.4 3.6 2.6 2.4 2009 2010 2.0 1.0 1.2 2006 2007 ბიზნეს 2008 სექტორში მწარმოებლურობა. 2006-დან 2011 2012 გაცილებით 2017 5.0 4.9 3.8 2013 მაღალია წლამდე, 5.6 5.5 2014 2015 თითოეული სოფლის მეურნეობის 2016 2017 დასაქმებულის სექტორში 1 დასაქმებულზე გაანგარიშებული მშპ-ს მატების ტემპმა 88.4% შეადგინა, მაშინ როდესაც ანალოგიური მაჩვენებელი ბიზნეს სექტორში 207.8%-ს შეადგენს. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ბიზნეს სექტორში დასაქმებულთა რიცხოვნობა 2006-დან 2018 წლამდე, დაახლოებით 3-ჯერ გაიზარდა, რამაც გაზარდა ბიზნეს სექტორში დასაქმებულთა წილი მთლიანად დასაქმებულებში, თუმცა ჯერ კიდევ კრიტიკულად დაბალია და დაახლოებით 2%-ს შეადგენს. 84 სოფლის მეურნეობის სექტორში 1 დასაქმებულზე გაანგარიშებული მთლიანი შიდა პროდუქტი (ლარი) 10,409 7,652 10,434 10,310 11,232 10,110 11,521 8,004 6,158 5,638 3,743 1,878 4,170 1,988 1,924 1,833 1,931 2,329 2,482 2,835 2,992 3,297 3,506 3,538 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 ქვეყანა, სულ ბიზნეს სექტორი 3.4 დასაქმება და ხელფასები დასაქმება დასაქმებისა და უმუშევრობის მაჩვენებლების ანალიზისას, პირველ რიგში განვიხილოთ 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის რიცხოვნობის დინამიკა. 2004-2018 წლების დროითი მწკრივის მიხედვით, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის რიცხოვნობის დინამიკა ცვალებადი იყო, რაც განპირობებული იყო სხვადასხვა პერიოდში სხვადასხვა ფაქტორების გავლენით. ქვეყანაში, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის რიცხოვნობის მნიშვნელოვანი კლება აღინიშნება 2010-2013 წლებში, კერძოდ, 2009 წლიდან 2013 წლამდე, ქვეყანაში, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის რიცხოვნობა შემცირდა 109 ათასი კაცით, რაც გამოწვეული იყო მაღალი მიგრაციით. საქსტატის მონაცემებით, 2010-2013 წლებში, მიგრაციული სალდოს ჯამურმა მაჩვენებელმა 91 ათასი კაცი შეადგინა. ქვეყანაში მიმდინარე მიგრაციული პროცესი შესაბამისად აისახა სასოფლო დასახლებებზეც, კერძოდ, 2009 წლიდან 2013 წლამდე, სოფლის მოსახლეობაში, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობა 63 ათასი კაცით შემცირდა. 85 15 წლის და უფროსი ასაკის სოფლის მოსახლეობის რიცხოვნობის ცვლილება წინა წელთან (ათასი კაცი) 28.9 14.8 -1.1 -3.2 -4.3 23.7 2.5 10.0 -0.1 -21.3 -29.0 -2.0 -12.0 7.7 -0.9 -10.1 -15.7 -2.4 41.5 -1.1 -2.5 -3.5 6.8 -3.4 -8.0 -11.4 0.8 -23.3 -25.2 -16.6 -5.8 -4.7 11.5 -3.1 -14.6 -10.5 20.5 14.3 -5.4 -9.4 -6.2 -10.3 -2.2 7.0 -34.5 -14.8 -12.5 -24.5 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 მოსახლეობა სამუშაო ძალის გარეთ სულ აქტიური მოსახლეობა (სამუშაო ძალა) სულ 15+ მოსახლეობა დიაგრამა გვიჩვენებს, რომ 2003-2008 წლებში, სოფლად, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის რიცხოვნობა გარკვეული სტაბილურობით ხასიათდებოდა, თუმცა 2004-2007 წლებში, მოსახლეობის ნაწილი სამუშაო ძალიდან გადიოდა. თუ გავითვალისწინებთ სამუშაო ძალის სტატისტიკის მეთოდოლოგიას და მოცემული კატეგორიის დეფინიციებს, ნათელი გახდება, რომ აღნიშნულ პერიოდში, სოფლის მოსახლეობა სხვადასხვა მიზეზების გამო კარგავდა სამუშაოს პოვნის იმედს. აღნიშნულ მოსაზრებას ამყარებს აგრეთვე აქტიურობის დონის მაჩვენებელიც, კერძოდ, 2003-დან 2007 წლამდე, აქტიურობის დონე 75.3%-დან 69.8%-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სოფლად დასაქმების დონე 72.2%-დან 65.1%-მდე შემცირდა, ხოლო უმუშევრობის დონე 4.1%-დან 6.8%-მდე გაიზარდა. დასაქმების მაჩვენებლები სოფლად (%) 75.3 74.2 73.6 71.5 69.8 70.7 70.8 71.1 72.5 73.9 74.0 75.1 75.5 75.4 76.2 73.1 72.2 71.1 70.0 67.9 65.1 65.7 65.4 65.7 67.5 68.6 69.0 70.8 71.8 71.5 72.3 68.9 4.1 4.2 4.9 5.0 6.8 7.0 7.6 7.6 6.9 7.2 6.7 5.7 4.9 5.2 5.1 5.8 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 უმუშევრობის დონე აქტიურობის დონე 86 დასაქმების დონე 2008 წლიდან 2012 წლამდე, ადგილი აქვს სოფლად 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის რიცხოვნობის მკვეთრ შემცირებას, რაც გამოწვეულია მიგრაციის გაზრდილი მაჩვენებლით. აღნიშნულ პერიოდში გაზრდილი მიგრაციის სავარაუდო მიზეზი შეიძლება იყოს, ერთის მხრივ, 2008 წელს განვითარებული საომარი მოქმედებები და მეორეს მხრივ, 2006 წლიდან რუსეთის მიერ ქართულ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციაზე დაწესებული ემბარგო, რასაც მძიმე შედეგები ჰქონდა ქვეყნის და განსაკუთრებით სოფლის მოსახლეობის კეთილდღეობაზე. აღნიშნულ პერიოდში, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის შემცირება, ძირითადად განპირობებული იყო არააქტიური მოსახლეობის რიცხოვნობის შემცირებით (გაზრდილი მიგრაციით), ხოლო დასაქმებულთა და უმუშევართა რიცხნოვნობა (და შესაბამისად, აქტიური მოსახლეობის რიცხოვნობა) მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა. აღნიშნულმა განაპირობა ის ფაქტი, რომ 20082012 წლებში უმუშევრობის დონე სტაბილური იყო, ხოლო აქტიურობის და დასაქმების დონე გაიზარდა. 2013 წლიდან, სოფლად, 15 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობის კლების ტემპი მცირდება, ხოლო 2017-2018 წლებში აღნიშნული კატეგორიის მოსახლეობის რიცხოვნობა იზრდება. 2013-2017 წლებში, სოფლად უმუშევრობის დონე 7.2%-დან 5.1%-მდე შემცირდა, ხოლო დასაქმები დონე 69.0%-დან 72.3%-მდე გაიზარდა. რაც შეეხება 2018 წელს, წინა წელთან შედარებით, უმუშევრობის დონე 0.7 პროცენტული პუნქტით გაიზარდა და 5.8% შეადგინა, დასაქმების დონე 3.5 პროცენტული პუნქტით შემცირდა და 68.9% შეადგინა, ხოლო აქტიურობის დონე 3.1 პროცენტული პუნქტით შემცირდა და 73.1% შეადგინა. აღნიშნულ პერიოდში უმუშევართა რიცხოვნობა 5.6 ათასი კაცით გაიზარდა, ხოლო დასაქმებულთა რიცხოვნობა 40.1 ათასი კაცით შემცირდა, შესაბამისად, 34.5 ათასი კაცი სამუშაო ძალიდან გადავიდა არააქტიური მოსახლეობის კატეგორიაში და მიზეზებს დამატებითი ანალიზი ჭირდება. სოფლის მეურნეობის სექტორის ანალიზისას, მნიშვნელოვან მაჩვენებელს წარმოადგენს აგრეთვე სოფლის მეურნეობის სექტორში დასაქმებულთა რიცხოვნობის მაჩვენებელი და მისი დინამიკა. აღნიშნული მაჩვენებელი ხელმისაწვდომია 2002 წლიდან. 2002 წელს, სოფლის მეურნეობაში დასაქმებული იყო 885 ათასი კაცი, რაც დასაქმებულთა მთლიანი რიცხოვნობის 50.5%-ს შეადგენდა. სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულთა რიცხოვნობის წილის შემცირება დაიწყო 2009 წლიდან და 2018 წლისთვის 38.9%-მდე დავიდა. აღნიშნული ტენდენციის ძირითადი მიზეზი, სამუშაო ძალის სხვა 87 სექტორებში გადასვლა იყო, ვინაიდან სოფლის მეურნეობაში დასაქმებიდან მიღებული შემოსავლები მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდებოდა სხვა სექტორებში დასაქმებიდან მიღებულ შემოსავლებს, განსაკუთრებით ბოლო წლებში, როდესაც სხვა სექტორების ზრდის ტემპი უფრო მაღალი იყო. სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულები 1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 49.7 50.0 50.8 859 841 823 49.8 786 50.5 806 49.3 795 60.0 48.0 48.5 46.9 47.1 45.9 782 796 779 774 778 43.9 43.7 43.2 761 750 737 50.0 38.9 40.0 659 30.0 20.0 10.0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 დასაქმებულთა რიცხოვნობა (ათასი კაცი) 0.0 წილი მთლიან დასაქმებულებში (%) ხელფასები სოფლის მეურნეობის სექტორის განვითარების ტენდენცია აისახება სექტორში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასის დინამიკაშიც. საქსტატის მიერ, ეკონომიკური საქმიანობის სახეების კლასიფიცირება ხდებოდა NACE1 კლასიფიკატორის და ბოლო წლებში, NACE2 კლასიფიკატორის მიხედვით. დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასების მაჩვენებლები, NACE2 კლასიფიკატორის მიხედვით ხელმისაწვდომია 2014 წლიდან, ხოლო NACE1 კლასიფიკატორის მიხედვით - 1998 წლიდან. აღნიშნულ ორ კლასიფიკატორს შორის არის გარკვეული განსხვავება, კერძოდ, NACE1 კლასიფიკატორით ერთმანეთისგან გამიჯნულია „სოფლის მეურნეობა, ნადირობა და სატყეო მეურნეობა“ და „თევზჭერა, მეთევზეობა“, ხოლო NACE2 კლასიფიკატორში „სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობა“ ერთ კატეგორიად განიხილება და აღნიშნული ეკონომიკური საქმიანობა არ მოიცავს ნადირობას. განვიხილოთ ორივე კლასიფიკატორის მიხედვით არსებული დროითი მწკრივი: NACE2 კლასიფიკატორის მიხედვით მონაცემები ხელმისაწვდომია 2014 წლიდან. 2014 წელს სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობებში დაქირავებით დასაქმებულთა 88 საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი 501.1 ლარს შეადგენდა და ქვეყნის მაშტაბით საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასის 61.3%-ს შეადგენდა. 2014-დან 2018 წლამდე, აღნიშნული მაჩვენებელი 231.3 ლარით (46.2%) გაიზარდა და 732.4 ლარი შეადგინა. ამავე პერიოდში, ქვეყნის საშუალო მაჩვენებლის ზრდის ტემპი შედარებით დაბალი იყო და 37.4% შეადგინა, რამაც შეამცირა სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობებში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასის გადახრა ქვეყნის საშუალო მაჩვენებლიდან (-38.7%)-დან (-34.8%)-მდე. დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი 2000 1500 501.1 587.7 570.2 900.4 940.0 1000 818.0 500 61.3 65.3 60.7 2014 2015 2016 0 642.8 999.1 732.4 1124.1 64.3 65.2 2017 2018* 66 64 62 60 58 სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობების წილი (%) სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობებში (ლარი) სულ (ლარი) NACE1 კლასიფიკატორის მიხედვით მონაცემები ხელმისაწვდომია 1998 წლიდან. 1998 წელს, სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობებში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი მხოლოდ 15.8 ლარს შეადგენდა. აღნიშნულ პერიოდში, მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში ეკონომიკური კრიზისი იყო და ყველა სხვა სექტორში არსებული ხელფასები ძალიან დაბალი იყო, სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობებში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი იყო სექტორებს შორის (აღემატებოდა, მხოლოდ თევზჭერისა და მეთევზეობის სექტორს). 1998-დან 2018 წლამდე სექტორში დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასები 45-ჯერ გაიზარდა 715.1 ლარი შეადგინა. მიუხედავად იმისა, რომ 1998-2018 წლებში, სექტორში დასაქმებულთა ხელფასების საბაზისო (საწყისი წელი - 1998 წელი) აბსოლუტური მატების მაჩვენებელი ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი იყო სექტორებს შორის, მაჩვენებლის საბაზისო მატების ტემპი ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი იყო და ჩამოუვარდებოდა მხოლოდ თევზჭერისა და მეთევზეობის სექტორს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, 89 საანგარიშო პერიოდში, სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობებში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასის გადახრა ქვეყნის საშუალო მაჩვენებლიდან (-71.5%)-დან (-36.4%)-მდე შემცირდა. 1998-2018 წლებში, როგორც ჯაჭვური აბსოლუტური მატების, ასევე ჯაჭვური მატების ტემპის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი დაფიქსირდა 2008 წელს, როდესაც სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობაში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასის ზრდამ წინა წელთან მიმართებაში 114.4 ლარი (45.3%) შეადგინა. თუ სექტორში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასების დინამიკური მწკრივის საშუალო წლიური მატების ტემპის მაჩვენებელს გავაანალიზებთ 5 წლიანი პერიოდების მიხედვით, 1998-2018 წწ პერიოდში, ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია 2004-2008 წლებში, კერძოდ 44.8%-ს. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2003-2012 და 2013-2018 წლებს (სხვადასხვა ხელისუფლება), აღნიშნული მაჩვენებლები უფრო მაღალი იყო 2003-2012 წლებში, თუმცა ეს განპირობებული იყო ნომინალური ხელფასის დაბალი მაჩვენებლით და ხელფასის მცირე ზრდაც აბსოლუტურ გამოსახულებაში აისახებოდა ხელფასის მაღალ ზრდაში პროცენტულ გამოსახულებაში. ამაზე მეტყველებს ინტერვალებისათვის, ის ფაქტიც, დინამიკური რომ 1998-2018 მწკრივის წწ საშუალო პერიოდში, 5 წლიანი აბსოლუტური მატების მაჩვენებლები უფრო მაღალი იყო 2012 წლის შემდგომ პერიოდში. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ 2003-დან 2012 წლამდე, სექტორში დასაქმებულთა ხელფასები 9-ჯერ გაიზარდა, ხოლო 2012-დან 2018 წლამდე მხოლოდ 1.7-ჯერ. 90 სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობაში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასი 800 600 500 393 400 299 300 200 48 68 16 28 20 33 42 100 129 148 185 425 495 504 578 575 80 60 40 264 279 20 0 0 -20 -100 -40 ზრდა წინა წელთან (ლარი) % 700 ლარი 100 715 620 ზრდა წინა წელთან (%) ხელფასი (ლარი) სოფლის მეურნეობაში, ნადირობასა და სატყეო მეურნეობაში დაქირავებით დასაქმებულთა საშუალო თვიური ნომინალური ხელფასის ცვლილება 5 წლიან ინტერვალებში 57.8 27.9 6.6 40.4 36.8 34.3 23.9 26.4 36.3 14.712.1 5.0 40.4 57.7 56.3 51.9 44.8 33.8 32.8 19.6 17.2 საშუალო აბსოლუტური მატება (ლარი) 46.4 31.3 20.7 9.1 17.0 15.9 52.7 37.7 10.2 31.3 7.9 5.8 საშუალო წლიური მატების ტემპი (%) 91 9.1 დასკვნა მიუხედავად განხორიელებული პროგრამებისა და მისი დადებითი შედეგებისა, სამინისტროს და შესაბამისად, ხელისუფლების მთავარ გამოწვევებად სექტორში კვლავ რჩება:  ღირებულებათა ჯაჭვის თითოეული რგოლის გაძლიერება, რათა გაიზარდოს მათი კონკურენტუნარიანობა, განსაკუთრებით კი სხვა ქვეყნებთან მიმართებაში, რაც შესაძლებელს გახდის ადგილობრივმა წარმოებამ ეტაპობრივად ჩაანაცვლოს იმპორტი.  მაღალკვალიფიციური კადრების მომზადება და თანამედროვე ტექნლოგიებზე ხელმისაწვდომობა, რაც გაზრდის მწარმოებლორობის მაჩვენებლებს. ამჟამად, ქვეყნის სოფლის მეურნეობის სექტორი, მწარმოებლურობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება განვითარებულ ქვეყნებს, რაც არაკონკურენტულ პირობებში აყენებს მათთან.  ადგილობრივი პროდუქციის ხარისხობრივი და რაოდენობრივი ზრდა, რაც დადებითად აისახება როგორც თვითუზრუნველყოფის მაჩვენებლებზე, ასევე გაზრდის ექსპორტის მაჩვენებელს, განსაკუთრებით კი ევროკავშირის ქვეყნებში.  იმპორტის ჩანაცვლება და საექსპორტო პროდუქციის ზრდა, რაც დადებითად აისახება არა მხოლოდ ქვეყნის სასურსათო უსაფრთხოებაზე, ასევე გაზრდის ადგილობრივი მწარმოებლების მოტივაციას, შეამცირებს ქვეყნიდან უცხოური ვალუტის გადინებას და ხელს შეუწყობს ეროვნული ვალურის გამყარებას.  ბაზრების დივერსიფიკაცია, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც ქვეყანა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული რუსეთის ბაზარზე, ეს კი საკმაოდ არასტაბილურ გარემოს ქმნის ქვეყნის ეკონომიკისათვის და ნებისმიერ დროს, რუსეთის ფედერაციის მიერ დაწესებულმა ემბარგომ შეიძლება მძიმე დარტყმა მიაყენოს სოფლის მეურნეობის სექტორს.  ბიო წარმოების ხელშეწყობა, რადგან ბოლო წლებში განსაკუთრებულად გაიზარდა მოთხოვნა ბიოპროდუქტებზე  საკანონმდებლო რეგულირება, განსაკუთრებით ეს ეხება პროდუქციის ხარისხთან დაკავშირებულ რეგულაციებს, რაც პირდაპირ კავშირშია როგორც სურსათის უვნებლობასთან, ასევე განვითარებულ ქვეყნებში ექსპორტის ზრდასთან. 92 გამოყენებული ლიტერატურა: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. კელიხაშვილი მ., „სასოფლო-სამეურნეო წარმოების ეფექტიანობისა და ფინანსური უზრუნველყოფის საკითხები საბაზრო ეკონომიკაზე გარდამავალ პერიოდში მცხეთამთიანეთის რეგიონის მაგალითზე“, სადოქტორო დისერტაცია, თბილისი, 2012. კოღუაშვილი პ., ბენია შ. აგრარული ბაზრრის სახელმწიფო რეგულირების ასპექტები საქართველოში“, ჟ. ეკონომიკა, 2002. კოღუაშვილი პ.,საქართველოს სასურსათო უსაფრთხოება, რეალობა და პროგნოზი, თბილისი, 2004. კოღუაშვილი პ., გიორგაძე პ. სურსათის წარმოების რეგიონალური ორიენტირები საქართველოში“ ჟ. მაცნე, 2003. ხარაიშვილი ე. „ფერმერული მეურნეობები და მათი განვითარების ტენდენციები“, თსუ, შრომების კრებული, 2000 წელი საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია 201702020. საქართველოს სოფლის მეურნეობისა და გარემოს დაცვის სამინისტროს მასალები. სოფლის მეურნეობისა და სოფლის განვითარების სექტორების შეფასება აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებში - საქართველო, ევროპის კავშირის სამეზობლო პროგრამა, 2012 წელი. www.Geostat.ge მასალები. 93 დანართი - სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტოს მიერ განხორციელებული და მიმდინარე სახელმწიფო პროექტები: მიღებული და საპროგნოზო შედეგები პროექტი ‘’შეღავათიანი აგროკრედიტი’’ ცხრილი # 1: ძირითადი სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები (2013-2018 წ.წ.) მაჩვენებელი 2013 წ. მარტი - 2018 წ. დეკემბერი 1,831,025,461 244,445,796 34,141 20,071 ბანკების მიერ გაცემული კრედიტების მოცულობა (ლარი) სააგენტოს თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) ბანკების მიერ გაცემული კრედიტების რაოდენობა უნიკალური ბენეფიციარების რაოდენობა აქედან: 2018 წ. იანვარი 2018 წ. დეკემბერი 272,271,957 59,938,250 4,149 3,672 ცხრილი # 2: გაცემული კრედიტის სიდიდეები წლების მიხედვით (2013-2018 წ.წ.) წელი 2013 2014 2015 2016 2017 2018 სულ ბანკების მიერ გაცემული შეღავათიანი აგროკრედიტი (ლარი) 249,609,891 481,066,433 318,214,075 199,977,030 309,886,075 272,271,956 1,831,025,461 კრედიტის პროცენტის სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 4,144,584 29,308,928 53,034,169 49,129,574 48,890,292 59,938,250 244,445,796 ცხრილი # 3: საბრუნავი და ძირითადი საშუალებებისთვის გაცემული კრედიტები წლების მიხედვით (2013-2018 წ.წ.) მიზნობრიობა საბრუნავი საშუალებებისთვის ძირითადი საშუალებებისთვის სულ სესხის თანხა (ლარი) სესხების რაოდენობა 533,041,109 11,839 1,297,984,352 22,302 1,831,025,461 34,141 ცხრილი # 4: საბრუნავი და ძირითადი საშუალებებისთვის გაცემული კრედიტები წლების მიხედვით (2018 წ.) მიზნობრიობა საბრუნავი საშუალებებისთვის ძირითადი საშუალებებისთვის სულ სესხის თანხა (ლარი) სესხების რაოდენობა 3,718,020 8 268,553,937 272,271,957 4,141 4,149 ცხრილი # 5: სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები დარგების მიხედვით (2013-2018 წ.წ.) 94 დარგი ყურძნის შესყიდვა მესაქონლეობა ღვინის წარმოება მევენახეობა მებაღეობა მეცხვარეობა სასათბურე მეურნეობა მეფრინველეობა შერეული სხვა დარგები სულ ბანკების მიერ გაცემული კრედიტების რაოდენობა 348 11,592 365 2,320 1,240 3,479 1,486 708 731 11,872 34,141 ბანკების მიერ გაცემული კრედიტის სიდიდე (ლარი) 313,847,932 290,340,809 128,339,533 110,751,329 94,719,841 93,816,623 80,524,097 62,557,093 52,509,737 603,618,468 1,831,025,461 წილი ჯამურ კრედიტში (%) 17.1 15.9 7.0 6.0 5.2 5.1 4.4 3.4 2.9 33.0 კრედიტის პროცენტის სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 23,540,919 38,035,522 27,466,391 13,047,129 13,945,528 12,755,079 12,142,526 11,271,567 6,838,183 85,402,951 244,445,796 ცხრილი # 6: სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები დარგების მიხედვით (2018 წ.) დარგი მევენახეობა მესაქონლეობა ღვინის წარმოება მებაღეობა მეფუტკრეობა შერეული ტექნიკა შემნახველი მაცივრები მეფრინველეობა სხვა დარგები სულ ბანკების მიერ გაცემული კრედიტების რაოდენობა 717 536 134 274 595 253 383 71 124 1,062 4,149 ბანკების მიერ გაცემული კრედიტის სიდიდე (ლარი) 40,402,838 30,219,954 26,923,292 26,133,831 17,941,847 13,619,164 13,106,502 12,508,676 9,876,210 81,539,644 272,271,956 წილი ჯამურ კრედიტში (%) 14.8 11.1 9.9 9.6 6.6 5.0 4.8 4.6 3.6 29.9 კრედიტის პროცენტის სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 4,162,143 5,657,009 7,549,325 5,868,279 1,878,957 3,143,835 356,089 1,735,574 2,797,159 26,789,881 59,938,250 კომერციული ბანკების მიერ რეზიდენტ იურიდიულ და ფიზიკურ პირებზე გაცემული კრედიტები თარიღი 01/01/2011 01/01/2012 01/01/2013 01/04/2013 01/01/2014 01/01/2015 01/01/2016 01/01/2017 01/01/2018 01/01/2019 სულ საკრედიტო პორტფელი (ათასი ლარი) 5,946,310 7,449,543 8,372,207 8,401,257 10,115,168 12,478,505 15,509,651 18,512,300 21,761,898 25,902,382 აქედან: საკრედიტო პორტფელი სოფლის მეურნეობის, მეტყევეობი და თევზჭერის დარგებში (ათასი ლარი) 47,219 59,868 59,206 56,251 153,711 281,454 312,677 377,293 393,783 406,154 წილი სრულ საკრედიტო პორტფელში (%) 0.79 0.80 0.71 0.67 1.52 2.26 2.02 2.04 1.81 1.57 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2013 წლის აპრილიდან 2019 წლის პირველ იანვრამდე მთლიანი საკრედიტო პორტფელი გაზრდილია 3.08-ჯერ (208 %-ით), ხოლო სოფლის მეურნეობის, მეტყევეობის 95 და თევზჭერის დარგებში გაცემული კრედიტების პორტფელი გაზრდილია 7.22-ჯერ (622 %ით). 2013-2018 წლებში გადასახადის გადამხდელად რეგისტრირებული ბენეფიციარების (როგორც მეწარმე ფიზიკური პირების, ისე იურიდიული პირების) მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტში გადახდილია 766,457,625 ლარი. ცხრილი # 7: შეღავათიანი აგროკრედიტის პროექტის ბენეფიციართა მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტში გადახდილი გადასახადები (2010-2017 წ.წ., მხოლოდ გადასახადის გადამხდელად რეგისტრირებული ბენეფიციარები) წელი საწარმოთა მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტში გადახდილი გადასახადები (ლარი) 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 სულ მოცემულ წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში გადახდილი გადასახადების ზრდა 2012 წელთან შედარებით (ლარი) 70,659,107 94,944,612 97,420,387 111,187,102 122,752,475 129,262,629 124,389,173 133,301,287 145,564,959 13,766,715 25,332,088 31,842,242 26,968,786 35,880,900 48,144,572 181,935,303 წყარო: საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო 2013-2018 წლებში ბიუჯეტში თითოეულ წელს გადახდილია 2012 წელთან შედარებით საშუალოდ 30.3 მლნ. ლარით მეტი. გადასახადის გადამხდელად რეგისტრირებული ბენეფიციარების ერთობლივი შემოსავალი 2018 წელს 2.4-ჯერ აღემატება 2012 წლის სასოფლო-სამეურნეო საწარმოთა ერთობლივ შემოსავალს (136%-იანი ზრდა). ცხრილი # 8: ბენეფიციართა ერთობლივი შემოსავლები წლების მიხედვით (გადასახადის გადამხდელად რეგისტრირებული ბენეფიციარები) წელი 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 ერთობლივი შემოსავალი (ლარი) 648,191,735 804,402,849 904,221,995 1,273,194,509 1,462,228,560 1,467,827,153 1,727,086,215 1,988,946,070 2,132,016,008 ზრდა წინა წელთან შედარებით (ლარი) 156,211,114 99,819,146 368,972,514 189,034,051 5,598,593 259,259,062 261,859,855 143,069,938 წყარო: საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო 96 ‘’შეღავათიანი აგროკრედიტის’’ პროექტის დაწყებიდან, 2013 წლიდან 2018 წლის ჩათვლით შექმნილია 12.5 ათასი ახალი სამუშაო ადგილი. დასაქმებულთა რაოდენობა რეალურად მეტია, რადგანაც მოცემული მონაცემები მიღებულია მხოლოდ გადასახადის გადამხდელად რეგისტრირებული ბენეფიციარების მაჩვენებლების მიხედვით. ცხრილი # 9: დასაქმებულთა რაოდენობები წლების მიხედვით (მხოლოდ გადასახადის გადამხდელად რეგისტრირებული ბენეფიციარები (როგორც მეწარმე ფიზიკური პირები, ისე იურიდიული პირები) წელი სამუშაო ადგილი 9,171 15,365 16,348 14,745 17,598 18,603 21,698 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 წყარო: საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო გადამამუშავებელი და შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი  გადამამუშავებელი საწარმოების კომპონენტი ქვემოთ მოცემულია პროექტის ბენეფიციარი 45 საწარმოს უკვე მიღებული და საპროგნოზო შედეგები. 2018 წ. დეკემბრის მდგომარეობით ამუშავებულია 34 საწარმო. 45ვე საწარმო სრული დატვირთვით ამუშავდება 2020 წელს. მაჩვენებლებში არაა გათვალისწინებული წარმოების ზრდა და მოცემულია გაყიდვების დაგეგმილი საშუალო საპროგნოზო სიდიდეები. ფაქტობრივი მონაცემების წყაროს წარმოადგენს სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტოს ხელთ არსებული ოპერატიული ინფორმაცია, ხოლო საპროგნოზო მონაცემები აღებულია პროექტის საგრანტო კონკურსზე დამტკიცებული ბიზნეს-გეგმებიდან. ცხრილი # 10: სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები დაფინანსებული საწარმოების დარგების მიხედვით (2014-2018 წ.წ.) დარგი ხილის გადამუშავება თხილის გადამუშავება რძის გადამუშავება ხორცისა და თევზის გადამუშავება დაფნის გადამუშავება ღვინის წარმოება საწარმოების რაოდენობა ჯამური ინვესტიცია (ლარი) * სახელმწიფო თანადაფინანსება, გრანტი (ლარი) 17 8 7 4 2 2 32,157,346 12,791,837 6,234,600 4,532,840 2,434,795 3,173,649 9,285,561 3,986,088 2,692,075 1,747,866 945,351 1,381,864 97 სახელმწიფო თანადაფინანსების (გრანტის) წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 28.9 31.2 43.2 38.6 38.8 43.5 ჩაის და სანელებლების წარმოება კომბინირებული საკვების წარმოება მარცვლეულის გადამუშავება სოკოს ბრიკეტის/სოკოს წარმოება ჯამი 2 1 1 1 2,000,488 1,750,000 2,500,000 2,863,885 70,439,440 45 741,480 611,810 948,484 598,255 22,938,834 37.1 35.0 37.9 20.9 32.6 ცხრილი # 11: სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები დაფინანსებული საწარმოების დარგების მიხედვით (2018 წ.) დარგი საწარმოების რაოდენობა ჯამური ინვესტიცია (ლარი) * სახელმწიფო თანადაფინანსება, გრანტი (ლარი) ხილის გადამუშავება დაფნის გადამუშავება რძის გადამუშავება ღვინის წარმოება ჯამი 2 1 1 1 2,585,050 941,090 548,500 1,562,524 5,637,164 950,800 376,436 219,400 600,000 2,146,636 5 სახელმწიფო თანადაფინანსების (გრანტის) წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 36.8 40.0 40.0 38.4 38.1 * ლარიზაციის პროგრამის დაწყებამდე საპროექტო გათვლები ხორციელდებოდა აშშ დოლარებში; მოტანილ მონაცემებში პროექტის ჯამური ინვესტიის თანხები კონვერტირებულია ეროვნულ ვალუტაში გაცვლითი კურსით $/ლარი = 2.5 გადამამუშავებელ საწარმოებს, გარდა გრანტისა, სახელმწიფო (შეღავათიანი აგროკრედიტის პროექტის ფარგლებში) უფინანსებს კრედიტის პროცენტსაც. ამ ნაწილში პროექტის ბენეფიციარი საწარმოების თანადაფინანსების საპროგნოზო სიდიდეა 12,635,106 ლარი (მის სიდიდეზე შეიძლება გავლენა მოახდინოს კრედიტის ვადაზე ადრე დაფარვამ სრულად ან ნაწილობრივ, ვალუტის კურსის ცვლილებამ და კრედიტის ტრანშების გაცემის ვადების ცვლილებამ იმ საწარმოებისთვის, რომლებსაც ჯერ სრულად არ აქვთ ათვისებული შეღავათიანი აგროკრედიტი). ცხრილი # 12: ნედლეულის შესყიდვების და პროდუქციის რეალიზაციის არსებული და საპროგნოზო მონაცემები დაფინანსებული საწარმოების დარგების მიხედვით (2014-2018 წ.წ.) დარგი ხილი თხილი რძე კომბინირებული საკვები, ზეთი, სოკო ხორცი დაფნა ჩაი სანელებლები ღვინო თევზი ჯამი საწარმოების რაოდენობა ნედლეულის ღირებულება (ლარი) წარმოებული პროდუქციის თვითღირებულება (ლარი) 17 8 7 3 3 2 2 2 1 4,929,800 61,721,963 1,905,410 3,588,057 1,255,645 528,637 123,515 115,206 1,034,504 75,202,737 7,043,466 66,624,855 2,298,404 3,732,180 1,822,459 914,220 399,660 438,505 1,084,703 84,358,451 45 98 პროდუქციის რეალიზაციით მისაღები შემოსავალი (ლარი) 13,432,797 71,150,458 3,495,913 4,701,505 2,586,680 1,453,780 755,335 719,098 1,526,667 99,822,233 ცხრილი # 13: გადამამუშავებელი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი - სამუშაო ადგილები (უკვე შექმნილი + საპროგნოზო) (2014-2018 წ.წ.) დარგები საწარმოების რაოდენობა დასაქმებული (კაცი) 17 8 7 3 3 2 2 2 1 401 752 94 122 53 50 32 18 13 ხილი თხილი რძე კომბინირებული საკვები, ზეთი, სოკო ხორცი დაფნა ჩაი სანელებლები ღვინო თევზი ჯამი 45 1,535 ერთ საწარმოში დასაქმებულთა საშუალო რაოდენობა (კაცი/საწარმო) 24 94 13 41 18 25 16 9 13 34 1 სამუშაო ადგილის შექმნაზე დახარჯულია 15,000 ლარამდე თანხა სახელმწიფო თანადაფინანსების (გრანტის) სახით. ცხრილი # 14: ინვესტიციები შექმნილი ინვესტიციები ჯამური ინვესტიცია (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსება გრანტის სახით (ლარი) მოზიდული ინვესტიცია (ლარი) 1 ლარი გრანტით მოზიდული ინვესტიცია (ლარი) სიდიდე 70,439,440 22,938,834 47,500,606 2.07 45 საწარმოში 2014 წლიდან ინვესტირებულია ან ინვესტირების პროცესშია 70,439,440 ლარი (გრანტი, კრედიტი, მეწარმის ინვესტიცია). სახელმწიფო გრანტის (22,938,834 ლარი) წილმა ინვესტიციებში 32.6 % შეადგინა. სახელმწიფოს მიერ ინვესტირებულმა ერთმა ლარმა 2.07 ლარი ინვესტიცია (აგროკრედიტი და მეწარმის ინვესტიცია) მოიზიდა. ცხრილი # 15: დასაქმება შექმნილი სამუშაო ადგილები დასაქმებულთა ჯამური რაოდენობა (სეზონური დასაქმების ჩათვლით ) 1 დასაქმებულის საშუალო ხელფასი საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით (ლარი/თვე) დასაქმებულთა ჯამური ხელფასი საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით (ლარი/წელი) საშემოსავლო გადასახადი ჯამური (ლარი/წელი) 1 ლარი გრანტით შექმნილი ხელფასი (ლარი/წელი) სიდიდე 1,535 375 6,898,486 1,379,697 0.24 45 საწარმო 1,535 ადამიანს დაასაქმებს (საშუალოდ 34 დასაქმებული 1 საწარმოში) სეზონურად დასაქმებულების ჩათვლით. დასაქმებულთა წლიური ანაზღაურება 6,898,486 ლარია (375 ლარი (საშემოსავლო გადასახადის ჩათვლით) თვეში 1 დასაქმებულზე). სახელმწიფოს მიერ ინვესტირებული ერთი ლარი ქმნის 0.30 ლარის ოდენობით წლიურ სახელფასო თანხას (აქედან 0.06 ლარი საშემოსავლო გადასახადის სახით ყოველწლიურად გადაიხდება სახელმწიფო ბიუჯეტში). 99 ცხრილები # 16: ნედლეული სანედლეულო ბაზა შესასყიდი ნედლეულის ღირებულება (ლარი) 1 ლარი გრანტით შექმნილი ნედლეულის შესყიდვები (ლარი/წელი) სიდიდე 75,202,737 3.28 45 საწარმო წლიურად 75,202,737 ლარის ღირებულების ადგილობრივ ნედლეულს შეისყიდის - სახელმწიფოს მიერ ინვესტირებული ერთი ლარი ადგილობრივ ასეულობით მცირე და საშუალო ფერმერულ მეურნეობას წლიურად 3.28 ლარის შემოსავალს მოუტანს. ცხრილები # 17: შემოსავლები და პროდუქცია შემოსავლები და შექმნილი აგროპროდუქცია გამოსაშვები აგროპროდუქციის მასა (კგ./წელი) აგროპროდუქციის რეალიზაციით მისაღები შემოსავალი (ლარი) სარეალიზაციო აგროპროდუქციის თვითღირებულება (ლარი) შექმნილი დამატებული ღირებულება (ლარი) 1 ლარი გრანტით შექმნილი პროდუქციის სარეალიზაციო ღირებულება (ლარი/წელი) 1 ლარი გრანტით შექმნილი დამატებული ღირებულება (ლარი/წელი) სიდიდე 16,139,140 99,822,233 84,358,451 15,463,782 4.35 0.67 45 საწარმო ქვეყაში დამატებით შექმნის 100 მლნ. ლარამდე სარეალიზაციო ღირებულების 16,000 ტონა აგროპროდუქციას (1 ლარი გრანტი ქმნის ყოველწლიურად 0.70 კგ. აგროპროდუქციას). სახელმწიფოს მიერ გრანტის სახით ინვესტირებული ერთი ლარი წლიურად 0.67 ლარის დამატებულ ღირებულებას შექმნის. სახელმწიფო ბიუჯეტში გადასახადები - ეს მაჩვენებელი დაითვლება ფაქტობრივი გადახდებიდან (შემოსავლების გადასახადების საპროგნოზო სამსახურის სიდიდეზე მიერ გავლენა მოწოდებული შეიძლება ინფორმაციით). იქონიოს მოგების გადასახადის 2017 წელს განახლებულმა სისტემამ, ექსპორტის და ზოგიერთი დარგის დღგისგან გათავისუფლებამ, მაღალმთიანი რეგიონების საწარმოთათვის დაწესებულმა საგადასახადო შეღავათებმა, საინვესტიციო სალდირებული ზედმეტობის ჩათვლის წესის ნაწილში დაგროვებული გამოყენებამ ან/და დღგ-ის ზედმეტობის დაბრუნებამ. სხვადასხვა დაშვებით 45 გადამამუშავებელი საწარმო სრულად ამუშავების შემდეგ ქონების და მოგების გადასახადების სახით ყოველწლიურად დაახლ. 1,930,000 ლარს გადაიხდის სახელმწიფო ბიუჯეტში. ამას ემატება მათ მიერ დაკავებული საშემოსავლო გადასახადი წლიურად დაახლ. 1,400,000 ლარის ოდენობით. ჯამურად, ქონების, მოგების და საშემოსავლო გადასახადების სახით სახელმწიფო ბიუჯეტი პროგრამის ბენეფიციარი გადამამუშავებელი საწარმოებისგან წლიურად 3.3 მლნ. ლარს მიიღებს (სახელმწიფო გრანტის სახით გაცემული 1 ლარი ყოველწლიურად 0.14 ლარი გადასახადის გენერირებას იწვევს). 100  შემნახველი საწარმოების კომპონენტი ცხრილი # 18: სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები დაფინანსებული საწარმოების დარგების მიხედვით (2016-2018 წ.წ.) დარგი ხილისა და ბოსტნეულის შემნახველი თხილის შემნახველი ჯამი საწარმოების რაოდენობა ჯამური ინვესტიცია (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსება (ლარი) 13 1 19,035,351 862,440 19,897,791 7,572,031 344,976 7,917,007 14 სახელმწიფო თანადაფინანსებების წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 40 40 40 შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტში სახელმწიფოს მიერ გრანტის სახით ინვესტირებულმა ერთმა ლარმა გრანტმა მოიზიდა 1.51 ლარი ინვესტიცია. ცხრილი # 19: სტატისტიკური და ფინანსური მონაცემები დაფინანსებული საწარმოების დარგების მიხედვით (2018 წ.) დარგი ხილისა და ბოსტნეულის შემნახველი თხილის შემნახველი ჯამი საწარმოების რაოდენობა ჯამური ინვესტიცია (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსება (ლარი) 7 1 10,506,836 862,440 11,369,276 4,124,772 344,976 4,469,748 8 სახელმწიფო თანადაფინანსებების წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 39 40 39 ცხრილი # 20: შემნახველი საწარმოების თანადაფინანსების პროექტი - დაფინანსებული საწარმოების წარმადობები (ტევადობა) დარგების მიხედვით (2014-2018 წ.წ.) შემნახველი საწარმოს ტიპი ხილის შემნახველი ხილ-ბოსტნეულის შემნახველი ბოსტნეულის შემნახველი კაკლოვანი კულტურების შემნახველი ჯამი რაოდენობა 6 5 2 1 14 ჯამური ტევადობა (ტონა) 4,000 3,800 2,600 1,000 11,400 ცხრილი # 21: დაფინანსებული საწარმოები რეგიონების და დარგების მიხედვით (2014-2018 წ.წ.) რეგიონი შიდა ქართლი კახეთი მცხეთა-მთიანეთი ქვემო ქართლი სამეგრელო სულ დარგი შემნახველი საწარმოების რაოდენობა ხილისა და ხილ-ბოსტნეულის შენახვა ხილ-ბოსტნეულის შენახვა ხილის შენახვა ბოსტნეულის შენახვა თხილის შენახვა 6 3 2 2 1 14 ცხრილი # 22: დაფინანსებული საწარმოები რეგიონების და დარგების მიხედვით (2018 წ.) რეგიონი შიდა ქართლი კახეთი სამეგრელო დარგი შემნახველი საწარმოების რაოდენობა ხილისა და ხილ-ბოსტნეულის შენახვა ხილ-ბოსტნეულის შენახვა თხილის შენახვა 101 5 2 1 სულ შემნახველ 8 საწარმოებს, გარდა გრანტისა, სახელმწიფო (შეღავათიანი აგროკრედიტის პროექტის ფარგლებში) უფინანსებს კრედიტის პროცენტსაც; ამ ნაწილში პროექტის ბენეფიციარი საწარმოების თანადაფინანსების საპროგნოზო სიდიდეა 2,968,268 ლარი (მის სიდიდეზე შეიძლება გავლენა მოახდინოს კრედიტის ვადაზე ადრე დაფარვამ სრულად ან ნაწილობრივ, ვალუტის კურსის ცვლილებამ და კრედიტის ტრანშების გაცემის ვადების ცვლილებამ იმ საწარმოებისთვის, რომლებსაც ჯერ სრულად არ აქვთ ათვისებული შეღავათიანი აგროკრედიტი). აგროწარმოების ხელშეწყობის პროექტი პროგრამა განხორციელდა „სოფლის მეურნეობის მოდერნიზაციის, ბაზარზე წვდომის და მოქნილობის პროექტის“ (AMMAR) ფარგლებში. პროგრამა ფინანსდება სოფლის მეურნეობის განვითარების საერთაშორისო ფონდის (IFAD) და გლობალური გარემოს დაცვის ფონდის (GEF) მიერ. პროექტი დაიწყო 2016 წელს და მას ახორციელებს სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო. ცხრილი # 23: აგროწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა - პროექტების რაოდენობა და ინვესტიციები კომპონენტების მიხედვით (2016-2018 წ.წ.) კომპონენტი პირველადი წარმოება გადამუშავება/შენახვა სულ აგროწარმოების პროექტების რაოდენობა ინვესტიციების სიდიდე (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 434 7 17,778,520 3,635,640 21,414,161 7,027,536 1,434,270 8,461,806 441 ხელშეწყობის პროგრამის ფარგლებში სახელმწიფო თანადაფინანსების წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 39.5 39.5 39.5 სახელმწიფოს მიერ ინვესტირებულმა ერთმა ლარმა გრანტმა მოიზიდა 1.53 ლარი ინვესტიცია. ცხრილი # 24: აგროწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა - პროექტების რაოდენობა და ინვესტიციები კომპონენტების მიხედვით (2018 წ.) კომპონენტი პირველადი წარმოება გადამუშავება/შენახვა სულ პროექტების რაოდენობა ინვესტიციების სიდიდე (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 319 2 13,581,328 1,086,163 14,667,491 5,364,004 434,465 5,798,469 321 სახელმწიფო თანადაფინანსების წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 39.5 40.0 39.5 ცხრილი # 25: აგროწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა - პროექტების რაოდენობა და ინვესტიციები მიზნობრიობის მიხედვით (2016-2018 წ.წ.) 102 დასაფინანსებელი მიზნობრიობა პროექტების რაოდენობა სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა სათბურის მოწყობა/გადაიარაღება მეფუტკრეობის ინვენტარი დანადგარების შეძენა/რემონტი შემნახველი მეურნეობის მოწყობა წვეთოვანი სარწყავი სისტემა მოსავლის პირველადი დასაწყობ. მრავალწლიანი ბაღის გაშენება/რეაბილიტაცია სეტყვის საწინააღმდეგო ბადეები სერტიფიცირება (Global GAP) კლიმატის ცვლილებაზე ადაპტირებული ტექნოლოგია ჯამი 272 56 43 5 1 33 8 17 4 1 1 441 ინვესტიციების ჯამური სიდიდე (ლარი) 10,324,016 5,479,024 2,188,271 1,463,863 650,741 477,034 316,983 265,167 209,212 26,000 13,850 21,414,161 სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 4,095,504 2,177,263 873,812 574,505 260,296 149,110 126,472 106,174 82,729 10,400 5,540 8,461,806 ცხრილი # 26: აგროწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა - პროექტების რაოდენობა და ინვესტიციები მიზნობრიობის მიხედვით (2018 წ.) დასაფინანსებელი მიზნობრიობა პროექტების რაოდენობა სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკა სათბურის მოწყობა/გადაიარაღება მეფუტკრეობის ინვენტარი შემნახველი მეურნეობის მოწყობა დანადგარების შეძენა/რემონტი წვეთოვანი სარწყავი სისტემა მოსავლის პირველადი დასაწყობ. მრავალწლიანი ბაღის გაშენება/რეაბილიტაცია სეტყვის საწინააღმდეგო ბადეები სერტიფიცირება (Global GAP) კლიმატის ცვლილებაზე ადაპტირებული ტექნოლოგია ჯამი 205 36 33 1 1 25 5 10 3 1 1 321 ინვესტიციების ჯამური სიდიდე (ლარი) 8,239,115 2,990,971 1,539,836 650,741 435,422 335,942 190,072 128,451 117,091 26,000 13,850 14,667,491 სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 3,263,908 1,196,388 615,934 260,296 174,169 97,908 75,708 51,380 46,836 10,400 5,540 5,798,469 საპროგნოზო შედეგები პირველადი წარმოების კომპონენტში:  სათბურებიდან ყოველწლიურად იწარმოება 2.05 მლნ. ლარის ღირებულების პროდუქცია  ყოველწლიურად იწარმოება 2.9 მლნ. ლარის ღირებულების თაფლი  სამაცივრე მეურნეობები ყოველწლიურად მიიღებენ 79,250 ლარ შემოსავალს  ფერმერები ყოველწლიურად სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის დაქირავებაზე 2.6 მლნ. ლარს დაზოგავენ საპროგნოზო შედეგები გადამამუშავებელი და შემნახველი კომპონენტში:  დასაქმდება 287 ადამიანი (4,997 ლარი 1 სამუშაო ადგილი)  ხელფასების სახით წლიურად გაიცემა 1.03 მლნ. ლარი  შეიქმნება 3.2 მლნ. ლარის ღირებულების პროდუქცია 103 საწარმოების ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა ცხრილი # 27: ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა - პროექტების რაოდენობა, ფართობი და ინვესტიციები (2016-2018 წ.წ.) პროექტების რაოდენობა სარეაბილიტაციო ფართობი (ჰა) ჯამური ინვესტიცია (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) მზა პროდუქციის (გადამუშავებული ჩაი შეფუთვის გარეშე) მასა (კგ./წელი) 44 959 2,403,060 1,678,951 1,365,000 მზა პროდუქციის (გადამუშავებული ჩაის) სარეალიზაციო ღირებულება (ლარი/წელი) 40,900,000 ცხრილი # 28: ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციის პროგრამა - პროექტების რაოდენობა, ფართობი და ინვესტიციები (2018 წ.) პროექტების რაოდენობა სარეაბილიტაციო ფართობი (ჰა) 16 325 ჯამური ინვესტიცია (ლარი) 813,609 სახელმწიფო თანადაფინანსების სიდიდე (ლარი) 557,256 სახელმწიფოს მიერ ინვესტირებულმა ერთმა ლარმა მოიზიდა 0.43 ლარი ინვესტიცია (ჯამურ ინვესტიციაში შედის მხოლოდ ჩაის პლანტაციების რეაბილიტაციისთვის საჭირო ინვესტიციები, მასში არაა შეტანილი ისეთი ხარჯები, როგორებიცაა შემოღობვა, ჩაის გადამამუშავებელი საწარმოს მშენებლობა, აპარატურა-დანადგარების შეძენა, სტანდარტების დანერგვა...). 1 ლარი სახელმწიფო გრანტის ინვესტირებით ყოველწლიურად წარმოებული იქნება 0.81 კგ. ჩაის პროდუქტი და ფერმერები/საწარმოები ყოველწლიურად მიიღებენ 24.1 ლარ შემოსავალს. მუდმივად დასაქმებულთა რაოდენობა 400 ადამიანი იქნება, ხოლო სეზონურად დასაქმებულთა რაოდენობა - 800-მდე ადამიანი. საშუალო ხელფასი საწარმოში დასაქმებულთათვის თვეში 400 ლარი იქნება. პროექტი ‘’ახალგაზრდა მეწარმე’’ პროგრამა ინიცირებულია საქართველოს გარემოს დაცვის და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიერ და 2018 წლიდან ახორციელებს და ა(ა)იპ „სოფლის მეურნეობის პროექტების მართვის სააგენტო“ დონორი ორგანიზაციის, დანიის სართაშორისო განვითარების სააგენტოს (DANIDA) დაფინანსებით. ცხრილი # 29: პროექტი ‘’ახალგაზრდა მეწარმე’’ - პროექტების რაოდენობები და ინვესტიციები მიზნობრიობის მიხედვით (2018 წ.) დარგი პროექტების რაოდენობა ინვესტიციის მოცულობა (ლარი) 104 სახელმწიფო თანადაფინანსება სიდიდე (ლარი) სახელმწიფო თანადაფინანსების წილი სრულ ინვესტიციებში პირველადი წარმოება გადამამუშავებელი წარმოება მომსახურება შენახვა წარმოება სულ 50 43 19 3 1 5,601,633 4,252,912 2,557,248 268,591 109,595 12,789,979 116 2,168,793 1,646,525 1,013,348 107,436 43,838 4,979,940 38.7 38.7 39.6 40.0 40.0 38.9 ცხრილი # 30: პროექტები და ინვესტიციები რეგიონების მიხედვით (2018 წ.) რეგიონი პროექტების რაოდენობა კახეთი მცხეთა-მთიანეთი შიდა ქართლი სამეგრელო სამცხე-ჯავახეთი გურია ქვემო ქართლი აჭარა იმერეთი რაჭა-ლეჩხუმი სულ ინვესტიციის სიდიდე (ლარი) 62 13 12 7 4 5 4 3 2 4 116 6,712,104 1,707,025 1,126,960 947,074 588,747 540,746 487,450 344,641 201,950 133,281 12,789,979 სახელმწიფო თანადაფინანსება სიდიდე (ლარი) 2,594,712 632,557 435,511 407,364 230,233 216,298 193,620 135,763 80,569 53,312 4,979,940 სახელმწიფოს მიერ გრანტის სახით ინვესტირებულმა ერთმა ლარმა მოიზიდა 1.57 ლარი ინვესტიცია. პროექტი ‘’დანერგე მომავალი’’  ბაღების კომპონენტი ცხრილი # 31: გაშენებული და გაშენების პროცესში არსებული კულტურები და ინვესტიციები (2015-2018 წ.წ.) კულტურა კაკალი ნუში ვაშლი თხილი ლურჯი მოცვი ქლიავი ზეთის ხილი ჟოლო სხვა ჯამი ფართობი (ჰა) 2,308 893 868 611 286 248 232 145 757 6,347 სრული ინვესტიცია (ლარი) 18,677,542 6,121,690 13,697,185 2,266,307 7,145,078 2,199,895 1,826,064 2,305,042 7,685,919 61,924,722 სახელმწიფო თანადაფინასნება (ლარი) 11,055,189 3,266,410 7,022,947 1,184,730 4,027,380 1,161,506 1,145,982 1,315,492 3,995,932 34,175,567 სახელმწიფო თანადაფინანსებების წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 59 53 51 52 56 53 63 57 52 55 1 ლარი სახელმწიფო გრანტის ინვესტირებით მოზიდულია 0.81 ლარი ინვესტიცია. 2015 წლიდან 2018 წლის 31 დეკემბრის პერიოდში სულ გაშენებულია ან გაშენების პროცესშია 6,347 ჰა ფართობის 993 ბაღი. 105 ცხრილი # 32: გაშენებული და გაშენების პროცესში არსებული კულტურები და ინვესტიციები (2018 წ.) კულტურა ფართობი (ჰა) კაკალი ნუში ზეთის ხილი ლურჯი მოცვი ვაშლი ზეთისხილი ქლიავი ტყემალი სხვა ჯამი 613 466 232 170 104 69 64 60 276 2,053 სრული ინვესტიცია (ლარი) 5,167,370 3,378,017 1,826,064 4,222,894 2,194,703 541,277 725,233 397,849 3,328,117 21,781,525 სახელმწიფო თანადაფინასნება (ლარი) 3,111,928 1,767,815 1,145,982 2,379,748 915,393 339,354 340,664 225,661 1,696,692 11,923,235 სახელმწიფო თანადაფინანსებების წილი ჯამურ ინვესტიციაში (%) 60 52 63 56 42 63 47 57 51 55 ცხრილი # 33: გაშენებული და გაშენების პროცესში არსებული ფართობები რეგიონების მიხედვით (2015-2018 წ.წ.) რეგიონი კახეთი შიდა ქართლი ქვემო ქართლი სამეგრელო და ზემო სვანეთი იმერეთი გურია მცხეთა-მთიანეთი აჭარა სამცხე-ჯავახეთი რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი 2015-2018 წ.წ. - ფართობი (ჰა) 2,478 1,744 980 487 325 155 107 34 25 18 6,351 აქედან: 2018 წ. - ფართობი (ჰა) 1,008 395 308 130 117 40 25 22 5 3 2,053 ცხრილი # 34: გაშენებული კულტურების საპროგნოზო მოსავალი და ფერმერთა საპროგნოზო შემოსავლები წლების მიხედვით წელი მოსავალი (ტონა) შემოსავალი (მლნ. ლარი) 2019 5,748 6.9 2020 16,122 20.2 2021 28,717 41.4 2022 42,378 68.6 2023 52,020 91.0 2024 60,135 113.5 2025 65,075 126.9 ერთი ლარი სახელმწიფო თანადაფინანსება ქმნის (ბაღების სრული მოსავლიანობის დაწყებიდან) ყოველწლიურად 1.90 კგ. აგროპროდუქციას და ფერმერებს უჩენს ყოველწლიურად 3.71 ლარ შემოსავალს. ცხრილი # 35: პროექტი ‘’დანერგე მომავალი’’ - გაშენებული კულტურების საპროგნოზო მოსავალი (ტონა) წლების მიხედვით კულტურა / წელი კურკოვანი თესლოვანი სუბტროპიკული კაკლოვანი კენკროვანი სულ 2019 327 4,967 123 162 168 5,748 2020 960 13,675 378 940 168 16,122 2021 2,113 22,003 1,018 2,442 1,141 28,717 106 2022 4,527 28,845 1,696 4,988 2,322 42,378 2023 6,577 32,325 2,308 7,752 3,059 52,020 2024 8,819 34,163 2,653 10,693 3,807 60,135 2025 10,299 35,033 3,050 12,387 4,306 65,075 ცხრილი # 36: პროექტი ‘’დანერგე მომავალი’’ - ფერმერთა საპროგნოზო შემოსავლები (მლნ. ლარი წელიწადში) კულტურების და წლების მიხედვით კულტურა / წელი კურკოვანი თესლოვანი სუბტროპიკული კაკლოვანი კენკროვანი სულ  2019 0.5 5.0 0.1 0.7 0.7 6.9 2020 1.3 13.7 0.4 4.1 0.7 20.2 2021 3.0 22.1 1.0 10.6 4.6 41.4 2022 6.4 29.0 1.7 22.1 9.4 68.6 2023 9.3 32.6 2.3 34.4 12.4 91.0 2024 12.6 34.5 2.7 48.1 15.7 113.5 2025 14.6 35.5 3.0 55.9 17.9 126.9 სანერგე მეურნეობების კომპონენტი 2015 წლიდან 2018 წლის 31 დეკემბრამდე პერიოდში სულ შექმნილია წლიურად 100,000 ნერგის წარმადობის 2 სანერგე მეურნეობა ზუგდიდის და სენაკის მუნიციპალიტეტებში. პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ ცხრილი # 37: პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ - პოლისების რაოდენობები, სადაზღვევო პრემიები და დაზღვეული ფართობების სიდიდეები წლების მიხედვით წელი 2014 2015 2016 2017 2018 სულ პოლისების რაოდენობა 21,056 7,634 18,795 21,394 12,574 81,453 ჯამური სადაზღვევო პრემია (ლარი) 12,586,739 3,444,300 11,981,874 11,649,283 7,135,833 46,798,029 დაზღვეული ფართობი, ჰა 18,723 4,944 15,472 20,718 11,557 71,413 ცხრილი # 38: პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ - პოლისების რაოდენობები, სადაზღვევო პრემიები და დაზღვეული ფართობების და ანაზღაურებები რეგიონების მიხედვით (20142018 წ.წ.) რეგიონი პოლისების რაოდენობა სადაზღვევო პრემია (ლარი) აჭარა გურია თბილისი იმერეთი კახეთი მცხეთა-მთიანეთი რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი სამეგრელო-ზემო სვანეთი სამცხე-ჯავახეთი ქვემო ქართლი შიდა ქართლი სულ 22,328 8,637 7 4,176 27,358 200 235 6,793 3,430 1,813 6,478 81,453 5,107,904 1,729,105 931 294,728 24,308,691 144,517 46,824 1,901,839 3,736,959 1,504,716 8,021,815 46,798,029 107 სახელმწიფოს მიერ გადახდილი პრემიის წილი (ლარი) 3,858,762 1,536,550 705 181,287 17,046,660 118,341 28,851 1,434,486 2,550,767 1,175,722 5,922,332 33,854,463 ფართობი (ჰა) ანაზღაურებული ზარალი (ლარი) 7,379 3,032 2 1,449 35,919 293 112 5,343 4,337 6,638 6,911 71,413 6,419,404 501,254 0 11,232 17,228,202 12,291 13,878 1,058,270 1,870,786 1,966,913 6,046,493 35,128,721 ცხრილი # 39: პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ - პოლისების რაოდენობები, სადაზღვევო პრემიები და დაზღვეული ფართობების და ანაზღაურებები რეგიონების მიხედვით (2018 წ.) რეგიონი პოლისების რაოდენობა სადაზღვევო პრემია (ლარი) აჭარა გურია თბილისი იმერეთი კახეთი მცხეთა-მთიანეთი რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი სამეგრელო-ზემო სვანეთი სამცხე-ჯავახეთი ქვემო ქართლი შიდა ქართლი სულ 449 67 3 2,102 5,966 55 87 917 554 664 1,710 12,574 142,351 8,737 265 132,329 3,941,534 6,847 5,761 158,848 403,574 359,932 1,975,653 7,135,833 სახელმწიფოს მიერ გადახდილი პრემიის წილი (ლარი) 99,087 5,985 173 76,965 2,265,845 4,729 3,002 110,928 282,425 246,304 1,379,448 4,474,889 ფართობი (ჰა) ანაზღაურებული ზარალი (ლარი) 152 25 1 560 6,224 17 14 508 516 2,015 1,525 11,557 19,486 3,018 0 0 2,952,004 408 352 52,164 413,099 117,550 1,873,439 5,431,518 ცხრილი # 40: პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ - სადაზღვევო პრემიების სიდიდეები და სტრუქტურა წლების მიხედვით წელი 2014 2015 2016 2017 2018 სულ ჯამური სადაზღვევო პრემია (ლარი) დამზღევის მიერ გადახდილი პრემიის წილი (ლარი) სახელმწიფოს მიერ გადახდილი პრემიის წილი (ლარი) 12,586,739 3,444,300 11,981,874 11,649,283 7,135,833 46,798,029 779,693 1,442,672 3,677,059 4,238,293 2,657,198 12,794,915 11,800,629 1,948,980 8,223,721 7,406,244 4,474,889 33,854,463 სახელმწიფოს მიერ გადახდილი პრემიის წილი ჯამურ პრემიაში (%) 93.8 56.6 68.6 63.6 62.7 72.3 ცხრილი # 41: სადაზღვევო ანაზღაურებები წლების მიხედვით (2014-2018 წ.წ.) წელი 2014 2015 2016 2017 2018 სულ ბენეფიციარების რაოდენობა 6,395 4,483 6,399 5,663 1,751 24,691 დაზიანებული მიწის ნაკვეთის ფართობი (ჰა) 10,210 2,561 6,061 9,659 6,324 34,816 დამდგარი ზარალი (ლარი) 28,267,084 5,377,569 12,478,970 16,961,167 13,008,633 76,093,423 ანაზღაურებული ზარალი (ლარი) 11,296,414 2,904,487 6,211,368 9,284,934 5,431,518 35,128,721 ცხრილი # 42: საქართველოში აგროდაზღვევის სახეობაში მიღებული პრემიები და გაცემული ანაზღაურებები: 2010-2012 წლების მონაცემთა შედარება სახელმწიფო პროექტის ‘’აგროდაზღვევის’’ განხორციელების დაწყების შემდეგ პერიოდთან წელი 2010 2011 2012 2013 2014 სადაზღვევო პრემია (ლარი) 76,933 84,626 93,089 182,556 12,586,739 ანაზღაურებული ზარალი (ლარი) 84,805 93,286 956,353 56,727 11,296,414 108 2015 2016 2017 2018 3,444,300 11,981,874 11,649,283 7,135,833 2,904,487 6,211,368 9,284,934 5,431,518 ცხრილი # 43: პროექტი ‘’აგროდაზღვევა’’ - სადაზღვევო ანაზღაურებების სტრუქტურა წლების მიხედვით (2014 წ. - 2018 წლის 30 ნოემბერი) წელი ანაზღაურებული ზიანი (ლარი) 2014 2015 2016 2017 2018 სულ 11,296,414 2,904,487 6,211,368 9,284,934 5,431,518 35,128,721 ანაზღაურებული ზიანი / სააგენტოს მიერ გადახდილი პრემია (%) 95.7 149.0 75.5 125.4 121.4 103.8 ანაზღაურებული ზარალი / ჯამური პრემია (%) 89.7 84.3 51.8 79.7 76.1 75.1 პროგრამაში სახელმწიფო დაფინანსების ეფექტიანობა მაღალია - სახელმწიფოს მიერ გადახდილ 100 ლარ სადაზღვევო პრემიის თანადაფინანსებაზე მოდის 103.8 ლარი სადაზღვევო ანაზღაურება. ასევე, სახელმწიფომ წვლილი შეიტანა სადაზღვევო ინდუსტრიის განვითარებაში (შემოსავალი, ცოდნა, გამოცდილება, სპეციალისტების ჩამოყალიბება...). სახელმწიფომ კერძო სექტორს ეფექტურად გადასცა აგროდაზღვევის ადმინისტრირების ფუნქცია (სახელმწიფოს მიერ ადმინისტრირების შემთხვევაში სათანადო ხარჯები მნიშვნელოვნად მეტი იქნებოდა) - სადაზღვევო კომპანიებს ანაზღაურების სახით გაცემული აქვთ მიღებული პრემიის 75 %, რაც სადაზღვევო პრაქტიკისთვის ზომიერი მაჩვენებელია (დარჩენილი 25 % მოიცავს აგენტთა ანაზღაურებებს, ადმინისტრირების ხარჯებს და სადაზღვევო კომპანიების მოგებას) 109

N70061: სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) საბჭოს წევრი (05.04.2022) გოგიტა თოდრაძე მობილური: ელ-ფოსტა ოჯახური მდგომარეობა: დაოჯახებული დაბადების თარიღი: განათლება ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, 09.2003 12.2006 სტატისტიკა, ეკონომიკის ფაკულტეტი დოქტორი, მიმაგრებული ფაილი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, 09.2001 06.2003 სტატისტიკა, ეკონომიკის ფაკულტეტი მაგისტრი, მიმაგრებული ფაილი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, 09.1999 06.2002 სამართალმცოდნე, ხელოვნებისა და ჰუმანიტარულ პროფესიათა ფაკულტეტი ბაკალავრი, მიმაგრებული ფაილი ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველო, 09.1997 06.2001 სტატისტიკა, ეკონომიკის ფაკულტეტი ბაკალავრი, მიმაგრებული ფაილი სამუშაო გამოცდილება სტატისტიკის კომიტეტის ბიუროს თავმჯდომარე, გაეროს აზიისა და წყნარი ოკეანიის ეკონომიკური და სოციალური კომისია (UNESCAP), 08.2020 - - დღემდე (20 თვე - 1 წელი და 8 თვე) მოვალეობები: გაეროს ESCAP-ის სტატისტიკის კომიტეტის ბიუროს ხელმძღვანელობა და მენეჯმენტი აღმასრულებელი დირექტორი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 05.2018 - - დღემდე (47 თვე - 3 წელი და 11 თვე) მოვალეობები: საქსტატის ხელმძღვანელობა და მენეჯმენტი, მიმაგრებული ფაილი ასოცირებული პროფესორი, საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტი (GIPA) , 10.2017 - - დღემდე (54 თვე - 4 წელი და 6 თვე) მოვალეობები: ლექციების და სემინარების წაკითხვა სტატისტიკაში აღმასრულებელი დირექტორის მოადგილე, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 07.2016 - 04.2018 (21 თვე - 1 წელი და 9 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: ხელმძღვანელობა/მენეჯმენტი პირადი განცხადება სტატისტიკის ლექტორი, თბილისი თავისუფალი აკადემია, 02.2014 - - დღემდე (98 თვე 8 წელი და 2 თვე) მოვალეობები: ლექციებისა და სემინარების წაკითხვა სტატისტიკაში სტატისტიკის ლექტორი, კავკასიის საერთაშორისო უნივერსიტეტი, 01.2013 - 12.2016 (47 თვე - 3 წელი და 11 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: ლექციებისა და სემინარების წაკითხვა სტატისტიკაში ხელშეკრულების ვადის ამოწურვა ეკონომიკური სტატისტიკის ლექტორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 09.2010 - - დღემდე (139 თვე - 11 წელი და 7 თვე) მოვალეობები: ლექციებისა და სემინარების წაკითხვა საერთაშორისო სტატისტიკაში (ბაკალავრიატი) და მიკროეკონომიკურ სტატისტიკაში (მაგისტრატურა) სამმართველოს უფროსი, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, ბიზნეს სტატისტიკის სამმართველო, 02.2010 - 07.2016 (77 თვე - 6 წელი და 5 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: კვლევითი და ანალიტიკური საქმიანობა, მენეჯმენტი დაწინაურება/სხვა პოზიციაზე გადასვლა, მიმაგრებული ფაილი ბიზნეს სტატისტიკის ლექტორი, საერთაშორისო უნივერსიტეტი “მასკი”, 02.2010 06.2012 (28 თვე - 2 წელი და 4 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: ლექციებისა და სემინარების წაკითხვა ბიზნეს სტატისტიკაში ხელშეკრულების ვადის ამოწურვა ბიზნეს სტატისტიკის ლექტორი, მასმედიისა და საზოგადოებრივი კომუნიკაციების ინსტიტუტი, 09.2008 - 06.2009 (9 თვე - 0 წელი და 9 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: ლექციებისა და სემინარების წაკითხვა ბიზნეს სტატისტიკაში ხელშეკრულების ვადის ამოწურვა სამმართველოს უფროსი, საქართველოს ეკონომიკური განვითარების სამინისტრო, სტატისტიკის დეპარტამენტი, საწარმოთა სტატისტიკის სამმართველო, 07.2006 - 02.2010 (43 თვე - 3 წელი და 7 თვე) მოვალეობები: კვლევითი და ანალიტიკური საქმიანობა, მენეჯმენტი წამოსვლის მიზეზი: შეიცვალა სამმართველოს დასახელება სამმართველოს უფროსის მოადგილე, სამმართველოს უფროსი, სტატისტიკის დეპარტამენტი, თბილისის სტატისტიკის სამმართველო, 07.2005 - 07.2006 (12 თვე - 1 წელი და 0 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: კვლევითი და ანალიტიკური საქმიანობა, მენეჯმენტი სხვა თანამდებობაზე გადასვლა მთავარი სპეციალისტი, სტატისტიკის დეპარტამენტი, მომსახურების სტატისტიკის სამმართველო, 12.2004 - 07.2005 (7 თვე - 0 წელი და 7 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: კვლევითი და ანალიტიკური საქმიანობა სხვა თანამდებობაზე გადასვლა სამმართველოს უფროსის მოადგილე, სტატისტიკის დეპარტამენტი, სოციალური ინფრასტრუქტურის სტატისტიკის სამმართველო, 02.2003 - 12.2004 (22 თვე - 1 წელი და 10 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: კვლევითი და ანალიტიკური საქმიანობა, მენეჯმენტი სხვა თანამდებობაზე გადასვლა ეკონომისტი, მთავარი ეკონომისტი, სტატისტიკის დეპარტამენტი, მოსახლეობის აღწერის სამმართველო, 01.2002 - 02.2003 (13 თვე - 1 წელი და 1 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: კვლევითი და ანალიტიკური საქმიანობა სხვა თანამდებობაზე გადასვლა, მიმაგრებული ფაილი წევრი, ახალგაზრდა ფინანსისტთა და ბიზნესმენთა ასოციაცია, 03.2001 - 12.2002 (21 თვე - 1 წელი და 9 თვე) მოვალეობები: წამოსვლის მიზეზი: სხვადასხვა სახის დოკემენტების განხილვა; მონაწილეობა სხვადასხვა სახის ღონისძიებების დაგეგმვაში. სხვა სამსახურში გადასვლა სრული სტაჟი 253 თვე (21 წელი და 1 თვე) ენები ქართული (მეტყველება: C2, წერა: C2) ინგლისური (მეტყველება: C2, წერა: C2) რუსული (მეტყველება: C1, წერა: C2) გერმანული (მეტყველება: B2, წერა: C2) კომპიუტერული პროგრამები Microsoft Office Word (ძალიან კარგი), Microsoft Office Excel (ძალიან კარგი), Microsoft Office Access (ძალიან კარგი), Microsoft Office PowerPoint (ძალიან კარგი), Microsoft Office Project (კარგი), Microsoft Office Outlook (ძალიან კარგი), Adobe Acrobat (ძალიან კარგი), Corel (კარგი), Photoshop (კარგი), MYSQL (ცუდი), spss (კარგი), Stata (კარგი), Publisher (დამაკმაყოფილებელი), Windows (ძალიან კარგი), ORIS (დამაკმაყოფილებელი), ტრენინგები, სხვა მიღწევები ენერგეტიკის გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა, ავსტრია, 12.2015-12.2015 მე-11 რეგიონალური ტრეინინგი ენერგეტიკის სტატისტიკის სფეროში ენერგეტიკის გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა, ავსტრია, 12.2015-12.2015 Joint EC JRC - Energy Community Workshop on Energy Scenarios for South Eastern Europe ევროპის თავისუფალი ვაჭრობის ორგანიზაცია (EFTA), ევროსტატი, მინსკი, ბელორუსი, 10.2015-10.2015 ტრეინინგი თემაზე: გარემოს დაცვითი-ეკონომიკურ ანგარიშთა სისტემა და ენერგეტიკული ანგარიშები, სერტიფიკატი ენერგეტიკის გაერთიანების სამდივნო (ECS), ბელგრადი, სერბეთი, 09.2015-09.2015 ნავთობის და ნავთობპროდუქტების მე-7 ფორუმი (სემინარი ნავთობის და ნავთობპროდუქტების სტატისტიკის წარმოებასთანდაკავშირებით გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისია (UNECE), ევროსტატი, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციაბრიუსელიბელგია, 09.2015-09.2015 ვორკშოპი ბიზნეს რეგისტრებთან დაკავშირებით ევროსტატი, ბალარუსის სტატისტიკის სამსახური; მინსკი, ბელარუსი, 05.2015-05.2015 აღმოსავლეთ თანამეგობრობისთვის სტატისტიკური პანელის პერველი შეხვედრა ბიზნეს სტატისტიკასთან დაკავშირებ ევროსტატი, ლიტვის სტატისტიკის სამსახური; ვილნიუსი, ლიტვა, 04.2015-04.2015 შერჩევევის მეთოდოლოგია და ტექნიკა, სერტიფიკატი ენერგეტიკის გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა, ავსტრია, 03.2015-03.2015 მე-11 რეგიონალურ ტრეინინგი/ სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკის სფეროში ევროკომისია, ევროკავშირის პროგრამა ინოგეიტი; ზაგრები, ხორვატია, 11.2014-11.2014 საერთაშორისო კონფერენციაენერგეტიკის სტატისტიკის მონაცემთა ხარისხის გაუმჯობესების მნიშნელობაზე, ბალანსებზედადაგეგმვაზე ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, თბილისი, საქართველო, 10.2014-10.2014 საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია "გლობალიზაცია და სტატისტიკა", სერტიფიკატი პოლონეთის სტატისტიკის სამსახური, ევროპის თავისუფალი ვაჭრობის ასოციაცია, ვარშავა, პოლონეთი, 10.2014-10.2014 ადმინისტრაციული რეგისტრების გამოყენება სტატისტიკის წარმოებაში, სერტიფიკატი გაეროს სტატისტიკის სამსახური; ევროპის თავისუფალი ვაჭრობის ასოციაცია, ავსტრია, ვენა, 09.2014-09.2014 საერთაშორისო სემინარი ბიზნეს რეგისტრებზე ევროკომისია, ევროკავშირის პროგრამა ინოგეიტი; ავსტრიის სტატისტიკის სამსახური, ვენა, ავსტრია, 07.2014-07.2014 საერთაშორისო სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე და ენერგეტიკულ ბალანსებზე, სერტიფიკატი ენერგეტიკის გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა, ავსტრია, 03.2014-03.2014 მერვე სტატისტიკური სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე ევროსტატი, ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტო (IEA), ენერგეტიკის საერთაშორისო ფორუმი (IEF), ბაქო, აზერბაიჯანი, 02.2014-02.2014 გაერთიანებული ორგანიზაციების მონაცემთა ინიციატივის (JODI) მე-9 რეგიონალური სემინარი (ენერგეტიკის სტატისტიკა ევროკომისია, ევროკავშირის პროგრამა ინოგეიტი; ბულგარეთის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი, სოფია, ბულგარეთი, 11.2013-11.2013 საერთაშორისო სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე და ენერგეტიკულ ბალანსებზე, სერტიფიკატი ICON-ის ინსტიტუტი, რუმინეთის სტატისტიკის სამსახური, ბუქარესტი, რუმინეთი, 11.201311.2013 ტრეინინგი საქმიანობის და პროდუქციის კლასიფიკატორებზე:, სერტიფიკატი ევროკომისია; ევროკავშირის პროგრამა ინოგეიტი, ბრიუსელი, ბელგია, 10.2013-10.2013 სემინარი ენერგიტიკის სტატისტიკაზე გაეროს სტატისტიკის სამსახური; ევროპის თავისუფალი ვაჭრობის ასოციაცია, ჟენევა, შვეიცარია, 09.2013-09.2013 საერთაშორისო სემინარი ბიზნეს რეგისტრებზე One World, თბილისი, საქართველო, 09.2013-06.2014 ინგლისური ენის სასწავლო კურსები (Upper-Intermediate Level), სერტიფიკატი გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაცია, ბაქო, აზერბაიჯანი, 06.2013-06.2013 საერთაშორისო სემინარი ტურიზმის სტატისტიკაზე (III), სერტიფიკატი ინდონეზიის ენერგეტიკისა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის ორგანიზაცია და ენერგეტიკის საერთაშორისო ფორუმიბალიინდონეზია, 06.2013-06.2013 გაზის მონაცემთა განჭვირვალობის მე-3 საერტაშორისო კონფერენზია ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტო, თბილისი, საქართველო, 11.2012-11.2012 ტრეინინგი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე და მაჩვენებლებზე, სერტიფიკატი გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაცია, ბაქო, აზერბაიჯანი, 11.2012-11.2012 საერთაშორისო სემინარი ტურიზმის სტატისტიკაზე ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა, ავსტრია, 11.2012-11.2012 მეხუთე სტატისტიკური სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე შვედეთის სტატისტიკის სამსახური, ორებრო, შვედეთი, 10.2012-10.2012 ტრეინინგი ბიზნეს სტატისტიკაზე გაეროს სტატისტიკის სამსახური, შეერთებული შტატების აღწერის ბიურო, ვაშინგტონი, აშშ, 09.2012-09.2012 საერთაშორისო სემინარი ბიზნეს რეგისტრებზე ევროკომისია; ევროკავშირის პროგრამა ინოგეიტი, ბრიუსელი, ბელგია, 09.2012-09.2012 სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო, ვენა, ავსტრია, 01.2012-02.2012 ტრეინინგი ენერგეტიკაზე: ფინანსური ანალიზის მოდელი - FINPLAN და SIMPACTS, სერტიფიკატი გაეროს მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაცია, ბაქო, აზერბაიჯანი, 11.2011-11.2011 საერთაშორისო სემინარი ტურიზმის სტატისტიკაზე საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, შვედეთის სტატისტიკის სამსახური, თბილისი, საქართველო, 09.2011-12.2011 სტატისტიკური კვლევების მეთოდოლოგია გაეროს სტატისტიკის სამსახური, ბაქო, აზერბაიჯანი, 09.2011-09.2011 საერთაშორისო სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო, ვენა ავსტრია, 07.2011-08.2011 ტრეინინგი ენერგეტიკაზე: ენერგიის მიწოდების სისტემების მოდელი - MESSAGE, სერტიფიკატი ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა, ავსტრია, 02.2011-02.2011 მეოთხე სტატისტიკური სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე Easy Solutions, თბილისი, საქართველო, 01.2011-01.2011 მონაცემების დამუშავებისა და ანალიზის ჩაღრმავებული მეთოდები SPSS-ში, სერტიფიკატი Easy Solutions, თბილისი, საქართველო, 01.2011-02.2011 მონაცემების დამუშავება და სტატისტიკური ანალიზი STATA-ში, სერტიფიკატი ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო, ვენა, ავსტრია, 11.2010-12.2010 ტრეინინგი ენერგეტიკაზე: ენერგო რესურსებზე მოთხოვნილებების ანალიზის მოდელი MAED, სერტიფიკატი (ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტო, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია, პარიზი,საფრანგეთი, 11.2010-11.2010 ტრეინინგი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე გაეროს სტატისტიკის სამსახური, გაეროს განვითარების პროგრამა, მსოფლიო ტურიზმის ორგანიზაცია, კიშინოვი, მოლდოვა, 06.2010-07.2010 სემინარი ტურიზმის სტატისტიკაზე ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნო (ECS), ვენა ავსტრია, 06.2010-06.2010 სემინარი ენერგეტიკის სტატისტიკაზე გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისია, ბილბაო, ესპანეთი, 12.2009-12.2009 სემინარი სტატისტიკურ მონაცემთა კონფიდენციალურობაზე გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისია, ევროსტატი, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციალუქსემბურგი, 10.2009-10.2009 სემინარი ბიზნეს რეგისტრებზე გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისია, ევროსტატი, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვ. ლუქსემბურგი, 05.2009-05.2009 სემინარი სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემების მენეჯმენტთან დაკავშირებით, ნიდერლანდების სტატისტიკის ცენტრალური ბიურო, ჰააგა, ნიდერლანდები, 05.200905.2009 ტრეინინგი ბიზნეს სტატისტიკაზე გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისია (UNECE), ევროსტატი, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციაოსლონორვეგია, 05.2009-05.2009 სემინარი სტატისტიკური ინფორმაციული სისტემების მენეჯმენტთან დაკავშირებით გაეროს წყნარი ოკეანიისა და აზიის ქვეყნების ეკონომიკური კომისიის სტატისტიკისკომიტეტი (UNESCAP) ბანგკოკიტაილანდი, 02.2009-02.2009 სტატისტიკის კომიტეტის პირველი საინაუგურაციო შეხვედრა/სემინარი კატალონიის სტატისტიკის ინსტიტუტი (IDESCAT), ბარსელონა, ესპანეთი, 12.200812.2008 სტატისტიკის სფეროში ესპანეთის გამოცდილების გაზიარება შვეიცარიის სტატისტიკის ფედერალური სამსახური, ნეშატელი, შვეიცარია, 10.200810.2008 სემინარი შერჩევითი გამოკვლევის რთულ მეთოდებზე, სერტიფიკატი გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია, ჩეხეთის სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, პრაღა, ჩეხეთისრესპუბლიკა, 11.2007-11.2007 საერთაშორისო სემინარი: გენდერული აგრეგირებული მონაცემები სოფლის მეურნეობაში, სერტიფიკატი იტალიის სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, რომი, იტალია, 10.2007-10.2007 ტრეინინგი ბიზნეს სტატისტიკაზე გაეროს სტატისტიკის სამსახური, რუსეთის ფედერაციის სტატისტიკის სამსახური, მოსკოვი, რუსეთის ფედერაცია, 10.2006-10.2006 სემინარი ეკონომიკურ სტატისტიკაში ადმინისტრაციული მონაცემების გამოყენებაზე საერთაშორისო სახლი, თბილისი, საქართველო, 01.2005-12.2005 ინგლისური ენის კურსები, სერტიფიკატი გაეროს განვითარების პროგრამა, თბილისი, საქართველო, 10.2004-10.2004 დევინფოს (DevInfo) სასწავლო კურსები: დევინფოს მომხმარებლის მოდული, მონაცემთა ბაზის ადმინისტრირება, სერტიფიკატი თბილისის გოეთეს ინსტიტუტი, თბილისი, საქართველო, 01.2002-12.2002 გერმანული ენის კურსები, სერტიფიკატი ნაშრომები, პუბლიკაციები სასწავლო სახელმძღვანელო: საქართველოს რეგიონების დემოგრაფიული და სოციალური სტატისტიკა, 03.2021რელიგიის სტატისტიკა საქართველოს რეგიონების მიხედვით, RA JOURNAL OF APPLIED RESEARCH, 05.2020Why Statistics Matters?, ჟურნალი „ეკონომიკა და ბიზნესი“ , 04.2020ეროვნულ ანგარიშთა სისტემის ახალი მეთოდოლოგია და მისი დანერგვის თავისებურებანი, დემოგრაფიისა და სოციოლოგიის ინსტიტუტის შრომების კრებული - დემოგრაფიისა და სოციოლოგიის პრობლემები, , 02.2020ახალი გამოწვევები და სიახლეები მიგრაციის სტატისტიკაში, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის 100 წლის საიუბილეო სამეცნიერო გამოცემა - სტატისტიკის თეორია და პრაქტიკა საქართველოში, , 07.2019საზოგადოება და სტატისტიკა, თსუ-ს 100 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი სამეცნიერო გამოცემა - სტატისტიკის სწავლება და სტატისტიკური კვლევები საქართველოში, 07.2018მდგრადი ენერგეტიკის სტატისტიკური ასპექტები საქართველოში, ინგლისურენოვანი მონოგრაფია, 08.2017Sustainable Energy Statistics in Georgia/ მდგრადი ენერგიის სტატისტიკა საქართველოში, პუბლიკაციების კრებული, 03.2017ევროპის ენერგეტიკული გაერთიანება და რეფორმები საქართველოს ენერგეტიკაში, ჟურნალი „ეკონომისტი“, , 06.2016დაუკვირვებადი ეკონომიკის მასშტაბები და მისი შეფასების პრაქტიკა საქართველოში, საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია: გლობალიზაცია და სტატისტიკა, 10.2014 დაუკვირვებადი ეკონომიკის მასშტაბების ზრდის მიზეზები და მათი შემცირების გზები ბიზნეს სტატისტიკაში, , ატვირთული ფაილი სადისერტაციო ნაშრომი, 12.2006სარკისებური სტატისტიკის მეთოდოლოგიური თავისებურებანი, ჟურნალი “ეკონომიკა”, #3, გვ. 43-47, 06.2006BSEC-ის ქვეყნებთან საქართველოს საგარეო ვაჭრობის განვითარების ტენდენციების სტატისტიკური შეფასება, ჟურნალი “სოციალური ეკონომიკა”, #3, გვ. 180-185, 01.2006შავი ზღვის ეკონომიკური თანამშრომლობის ქვეყნების ადგილი და როლი საქართველოს საგარეო ვაჭრობაში, ჟურნალი “ეკონომიკა”, #10, გვ. 42-47, 09.2005“სარკისებური სტატისტიკის” მეთოდის გამოყენების თავისებურებანი საგარეო ვაჭრობის სტატისტიკაში, პროექტები მმართველობის რეფორმის ფონდის (GRF) ინიციატივა- „საქსტატის ინფრასტრუქტურის გაძლიერება და შესაძლებლობების განვითარება“ , 02.2021-12.2021, პროექტის ხელმძღვანელი გაეროს განვითარების პროგრამა (UNDP) ევროკავშირის პროგრამა Twinning-ის პროექტი - „საქართველოს ეროვნული სტატისტიკური სისტემის შესაძლებლობების განვითარება“ , 04.2019-11.2021, პროექტის ხელმძღვანელი ვეროკავშირი (EU) ბიზნეს სტატისტიკის და ბიზნეს რეგისტრის ახალი საერთაშორისო სახელმძღვანელოს შემუშავება, 11.2017-03.2018, ბიზნეს სტატისტიკის ექსპერტთა ჯგუფის წევრი: ბიზნეს სტატისტიკასთან და რეგისტრებთან დაკავშირებით ახალი საერთაშორისო სახელმძღვანელოს შემუშავებაში მონაწილეობა. გაეროს სტატისტიკურმა კომისიის გადაწყვეტილებით განხორციელდა ბიზნეს სტატისტიკის ექსპერტთა ჯგუფის ფორმირება, რომლის მთავარი ფუნქციაა ბიზნეს სტატისტიკასთან და რეგისტრებთან დაკავშირებით საერთაშორისო მეთოდოლოგიის სახელმძღვანელოს განახლება. ექსპერთა ჯგუფის ფორმირება განხორციელდა იმ ქვეყნებიდან, რომლებშიც მათი შეფასებით კარგად არის განვითარებული ბიზნეს სტატისტიკა, ამასთან ქვეყანამ მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია მოკლე დროის მონაკვეთში. საქართველო შერჩეულია ევროპის ქვეყნების ექვსეულში. საქართველოს პირველი ორწლიანი მოხსენება გაეროს კლიმატის ცვლილებების კონვენციის ფარგლებში მომს.შესახებ, 09.2015-12.2015, საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტრო, UNDP, განუზღვრელობის ექსპერტი ქვეყნის სითბური გაზების ინვენტარიზაციის შესახებ ანგარიშის მომზადება OECD, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოებისთვის უკეთესი გარემოსდაცვითი სამუშაოების შესრულებისთვის ხელშეწყობა, "საქართველოში მცირე და საშუალო ზომის საწარმოთა გამოკვლევა", 04.2015-07.2017, სამუშაო ჯგუფის უფროსი პროექტის ფარგლებში განხორციელდა საქართველოში მცირე და საშუალო ზომის საწარმოთა გამოკვლევა, რომლის შედეგები მნიშვნელოვანია საწარმოთათვის უკეთესი გარემოსდაცვითი სამუშაოების შესრულებისთვის ხელშეწყობის თვალსაზრისით. მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია (IOM), 01.2015-03.2015, ”მიგრაციის ეკონომკური და სოციალური სარგებლის ხელშეწ. სამხრ. კავკასიაში”, მოკლევადიანი კონსულტანტი სამიზნე რეგიონების შრომის ბაზრების ფორმირებისა და ფუნქციონირების მეცნიერული შეფასება, შრომითი რესურსის პოტენციალის შესწავლა; საქართველოდან შრომით ემიგრაციაში მყოფთა და ემიგრაციიდან დაბრუნებულ პირთა ეკონომიკური აქტივობის შესაძლებლობების გამოვლენა;შრომის ბაზარზე მათი ეფექტიანი რეინტეგრაციის რეკომენდაციათა შემუშავება;ფულადი გზავნილების პოტენციალის გამოყენების გზების ძიება ადგილობრივი სოციალურ-ეკონომიკური განვითარებისთვის. FINANCIAL SOUNDNESS INDICATORS FOR INVESTMENT CLIMAT ASSESSMENT, Asian Development Bank (ADB), საქართველოსეროვნულიბანკი, 03.2014-05.2014, მონაცემთა ანალიტიკოსი არაფინანსური კორპორაციების გამოკვლევისა და ლომბარდების სტატისტიკური გამოკვლევის ძირიტადი შედეგებისა და ანგარიშის (რეპორტის) მომზადება FINANCIAL SOUNDNESS INDICATORS FOR INVESTMENT CLIMAT ASSESSMENT, Asian Development Bank (ADB), საქართველოსეროვნულიბანკი, 11.2013-12.2013, მეთოდოლოგიური სამუშაოები, მონაცემთა შეგროვება, დამუშავება და ანალიზი არაფინანსური კორპორაციების და ლომბარდების გამოკვლევის კითხვარების შემუშავება, გამოკვლევის ჩატარება, მონაცემთა დამუშავება ანალიზი და კვლევის შედეგების საფუძველზე ფინანსური სტაბილურობის ინდიკატორების გაანგარიშება საქართველოში მეწარმეობის აღმოცენებისა და განვითარების გამოკვლევა, ფრაიბურგისუნივერსიტეტიAcademic Swiss Caucasus Network, 06.2013-09.2015, სამუშაო ჯგუფის უფროსი და საველე სამუშაოების კოორდინატორი მეწარმეობის აღმოცენებისა და განვითარების გამოკვლევის ჩატარება თბილისში, აჭარაში და კახეთში (მონაცემტა შეგროვება, დამუშავება, ანალიზი) ევროკავშირის პროგრამა ტასისი, პროექტი “ოფიციალური სტატისტიკის რეფორმირება სომხეთში, აზერბაიჯანსა და საქართველოში, 04.2008-05.2009, კომპონენტის მენეჯერი (კომპონენტი C11 – ბიზნეს სტატისტიკა) პროექტის მიზანი იყო მცირე და საშუალო ბიზნესის ორი გამოკვლევის ჩატარება, მონაცემთა ერთმანეთთან შედარება და ბიზნეს გარემოს შეფასება UNDP, გენდერი და პოლიტიკური პროგრამა სამხრეთ კავკასიაში, 05.2005-06.2005, მონაცემთა ანალიტიკოსი პროექტის მიზანი იყო ადგილობრივ მმართველობასა და თვითმმართველობაში ქალთა მონაწილეობის ანალიზი დამატებითი ინფორმაცია სასურველი ხელფასი: 0 ავტორი და რედაქტორი ოცდაათამდე სტატისტიკური პუბლიკაციის და ეკონომიკის სხვადასხვა თემაზე შესრულებული სამეცნიერო ნაშრომისა. ინგლისურენოვანი მონოგრაფიის ავტორი (Sustainable Energy Statistics in Georgia) ვიცნობ და ვეთანხმები ვაკანსიის განაცხადში მოცემულ ფუნქციებსა და პირობებს და შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაში, თანახმა ვარ დავინიშნო საქსტატის საბჭოს წევრად. თანახმა ვარ ჩემს მიერ რეზიუმეში მოცემული პერსონალური მონაცემები და დოკუმენტაცია დამუშავდეს კონკურსის მიზნებისათვის, „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნათა შესაბამისად. დამატებითი დოკუმენტები ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორის დიპლომი ეკონომიკის მეცნიერებათა მაგისტრის დიპლომი ეკონომიკის ბაკალავრის დიპლომი სამართალმცოდნის დიპლომი პირადობის მოწმობა შრომის წიგნაკი 2010-2018 წლები დირექტორად დანიშვნის ბრძანება საბჭოს წევრად დანიშვნის ბრძანება შრომის წიგნაკი 2002-2010 სამოტივაციო წერილი პატივცემულო კომისიის წევრებო, გავეცანი საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურში საბჭოს წევრის პოზიციაზე გამოცხადებულ ვაკანსიას და მინდა გამოვხატო ზემოაღნიშნული პოზიციის დასაკავებლად კონკურსში მონაწილეობის დიდი სურვილი. ჩემი დაინტერესება არსებული ვაკანსიის მიმართ უპირველეს ყოვლისა განაპირობა იმან, რომ შემეძლება საკუთარი თავის სრული რეალიზება აღნიშნულ უწყებაში, რადგანაც მაქვს საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურში მუშაობის 20 წლიანი (მათ შორის ხელმძღვანელ თანამდებობაზე მუშაობის დაახლოებით 17 წლიანი) გამოცდილება და ეს უკანასკნელი დამეხმარება იმ მნიშვნელოვანი ამოცანებისა და პრიორიტეტების გადაწყვეტა–განხორციელებაში, რომელიც დგას საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის წინაშე. ვფიქრობ, რომ სტატისტიკის სფეროში არსებული საერთაშორისო მეთოდოლოგიების, სტანდარტებისა და რეკომენდაციების, აგრეთვე ადმინისტრაციულ წყაროებთან, მონაცემთა ბაზებთან და საერთაშორისო კლასიფიკატორებთან მუშაობის გამოცდილება, სხვადასხვა სტატისტიკური კვლევების დაგეგმვისა და მართვის გამოცდილება, ანალიტიკური უნარი და პიროვნული თვისებები მაძლევს საშუალებას ვიყო კონკურენტული და მისაღები კანდიდატი, რომელიც შეეფერება საქსტატის მიერ გამოცხადებულ ვაკანსიას. მინდა აგრეთვე საკუთარი თავი დავახასიათო როგორც ორგანიზებული პუნქტუალური, კომუნიკაბელური და პასუხისმგებლობის გრძნობის მქონე ადამიანი, რომელსაც ასევე გააჩნია გუნდური მუშაობის უნარი. მოხარული ვიქნები, თუკი მომეცემა შესაძლებლობა კვლავ გავხდე საქსტატის გუნდის წევრი და ჩემი წვლილი შევიტანო საქართველოს სტატისტიკის განვითარების და ზოგადად საქსტატის წარმატებულ საქმიანობაში. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე გიგზავნით ჩემს რეზიუმეს, რომელშიც დეტალურადაა წარმოდგენილი ჩემი მონაცემები. დიდი იმედი მაქვს, რომ ჩემი მონაცემები დაგაინტერესებთ და დაგეხმარებათ ადეკვატური გადაწყვეტილების მიღებაში. წინასწარ გიხდით მადლობას დათმობილი დროისა და ყურადღებისათვის. პატივისცემით, გოგიტა თოდრაძე მობ: სახლი: ელ.ფოსტა: ოჯახის წევრები მეუღლე, ქეთევან ბასილაშვილი, ფქიქოლოგი შვილი, ნია თოდრაძე, , საქართველო, , საქართველო, შვილი, ნიკოლოზ თოდრაძე, შვილი, ნიტა თოდრაძე, . , საქართველო, ,, საკონტაქტო ინფორმაცია მამის სახელი: სოსო სქესი: მამრობითი მოქალაქეობა: საქართველო დაბადების ადგილი: ოზურგუთი სამხედრო ვალდებულება: არასამხედრო ვალდებული პირადი ნომერი: სერია: ფაქტობრივი მისამართი: საქართველო რეგისტრაციის მისამართი: ი, საქართველო ავტომანქანის მართვის მოწმობის ნომერი: სახლის ტელეფონი: სამსახურის ტელეფონი: ფაქსი: ვებ-გვერდი: www.geostat.ge თქვენი ორგანიზაციის ვაკანსიებზე გაკეთებული განაცხადები ვაკანსია სტატუსი შეფასება 2387 ბიზნეს სტატისტიკის სამმართველოს უფროსი 48882 საქსტატის საბჭოს წევრი 70061 სსიპ საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) საბჭოს წევრი 37778 აღმასრულებელი დირექტორის მოადგილე არქივირებული შეფასების გარეშე არქივირებული მიმდინარე წარმატებული საქსტატი(3) 2018-04-11 13:10 შეფასების გარეშე არქივირებული წარმატებული საქსტატი(3) 2016-06-23 12:24 კომენტარი daukvirvebadi ekonomikis masStabebis zrdis mizezebi da maTi Semcirebis gzebi biznes statistikaSi msoflios qveynebis umravlesobaSi biznes seqtorSi daukvirvebadi, aRuricxavi ekonomikis masStabebis zrdis mTavar mizezebad biznes registrSi arsebuli xarvezebi da mewarmeTa mxridan statistikuri angariSgebisadmi dabali pasuxismgebloba gvevlineba. registrSi arsebuli xarvezebi Tavis mxriv, arasrulyofili moqmed sawarmoTa generaluri erTobliobis da aqedan gamomdinare, sawarmoTa arasruli mocvis mizezi xdeba. biznes registri qveynis mTavari kompleqsuri registria, romelSic identifikaciis erTiani principebis safuZvelze dafiqsirebulia qveynis teritoriaze sazogadoebrivi an samewarmeo saqmianobiT dakavebuli yvela iuridiuli da fizikuri piri, maTi warmomadgenlobebi da filialebi. registri saSualebas iZleva davakvirdeT qveyanaSi sawarmoebisa da samuSao adgilebis Seqmnis procesebs, davajgufoT arsebuli ekonomikuri subieqtebi saqmianobis saxeebis, sakuTrebis formebis, samarTlebrivi formebis, regionebis, sawarmoTa zomisa da sxva mravali niSnis mixedviT. registris gamoyenebiT garkveulwilad SesaZlebelia naTeli moefinos Crdilovan ekonomikaSi mimdinare procesebsac. saqarTveloSi biznes registris warmoebas da mis aqtualizacias axorcielebs saqarTvelos statistikis erovnuli samsaxuri (saqstati), romelic Tavis saqmianobas warmarTavs saerTaSoriso meTodologiebisa da standartebis gaTvaliswinebiT. saqstatis funqcionirebis samarTlebriv safuZvels 2009 wlis dekembridan warmoadgens saqarTvelos kanoni "oficialuri statistikis" Sesaxeb. bolo periodSi statistikur kvlevebSi biznes registris rolis zrdasTan erTad, misi xarisxis gaumjobesebis TvalsazrisiT saqstatis mier mniSvnelovani samuSaoebi ganxorcielda. biznes registri moicavs qveyanaSi registrirebul yvela ekonomikur subieqts, fizikuri pirebis CaTvliT. misi struqtura aris saerTaSoriso standartebisa da rekomendaciebis Sesabamisi. misi ganaxlebis ZiriTad wyaros warmoadgens yovelTviurad sajaro reestris erovnuli saagentodan da Semosavlebis samsaxuridan miRebuli monacemebi. saqarTveloSi, iseve rogorc msoflios mraval qveyanaSi, biznes statistikis kvlevebi da aqedan gamomdinare SerCevis samuSaoebi efuZneba administraciul wyaroebs. Cvens qveyanaSi administraciul monacemebze wvdoma uzrunvelyofilia saqarTvelos kanoniT "oficialuri statistikis" Sesaxeb da mTavrobis specialuri dadgenilebiT, romelic avaldebulebs Sesabamis saxelmwifo dawesebulebebs saqstatTan TanamSromlobas. garda amisa, mTavrobis dadgenilebis safuZvelze, romelic miRebul iqna 2011 wels, Semosavlebis samsaxuri saqstats dadgenili periodulobiT awvdis informacias aqtiuri gadasaxadis gadamxdelebis Sesaxeb, romelic Seicavs agreTve 1 monacemebs sxvadasxva ekonomikuri maCveneblebis Sesaxeb, rac mniSvnelovania sxvadasxva saxis kvlevebis Catarebis TvalsazrisiT. sajaro reestridan saqstati Rebulobs monacemebs axlad registrirebuli da likvidirebuli organizaciebis Sesaxeb, agreTve informacias cvlilebebTan dakavSirebiT. xolo Semosavlebis samsaxuridan, rogorc ukve aRiniSna, miiReba monacemebi aqtiuri gadasaxadis gadamxdelebis Sesaxeb. biznes registris ganaxlebis procedurebi aris avtomatizebuli, rac gulisxmobs imas, rom administraciul monacemTa wyaroebidan miRebuli informacia avtomaturad aisaxeba biznes registrSi. administraciuli monacemebi Zalzed mniSvnelovan rols TamaSobs biznes registris ganaxlebis TvalsazrisiT, radganac registrSi calkeuli ekonomikuri erTeulis Sesaxeb daaxloebiT 25 dasaxelebis maCveneblidan, TiTqmis 80% administraciuli wyaroebidan miiReba. rogorc wesi, statistikur monacemTa maRali xarisxi, administraciuli monacemebisa da sxvadasxva saxis kvlevis kombinaciiT miiRweva. aqedan gamomdinare, biznes registris ganaxlebis erT-erT mniSvnelovan wyaros warmoadgens agreTve biznes statistikis kvlevebi. sawarmoTa kvartaluri da wliuri periodulobis statistikuri kvlevebis safuZvelze, sxvadasxva ekonomikuri maCveneblebis Segrovebis paralelurad, xorcieldeba gamokvleul sawarmoTa Sesaxeb ekonomikuri saqminobis saxeebisa da sakontaqto informaciis ganaxleba. unda aRiniSnos, rom administraciul wyaroebidan miRebuli monacemTa bazebi faqtiuri misamarTisa da ekonomikuri saqmianobis saxeebis Sesaxeb informacias Seicavs sawarmoTa mxolod garkveuli nawilisaTvis. amasTan, calkeul SemTxvevaSi miTiTebuli informacia ekonomikuri saqmianobis saxeebis Sesaxeb SesaZloa iyos arasruli an arazusti, rac Tavis mxvriv warmoadgens udides problemas registrisaTvis da aqedan gamomdinare biznes statistikis kvlevebisaTvis. amitom, aRniSnuli xarvezebis aRmofxvris mizniT saqstati yovelTviurad atarebs kompiuterizebul satelefono gamokiTxvas, romlis umTavres mizans warmoadgens aqtiuri kompaniebis statusis, faqtiuri misamarTebisa da ekonomikuri saqmianobis saxeebis Sesaxeb informaciis mopoveba¬da/an dazusteba, calkeuli adgilobrivi erTeulebis doneze. biznes registris ganaxlebis garda administraciul monacemebs didi gamoyeneba aqvs agreTve demografiuli statistikis, transportis, mSeneblobis, ganaTlebis, jandacvis, sagareo vaWrobisa da sxva dargobrivi statistikis warmoebaSi. saqarTveloSi 2014 wlis 1 ivlisis mdgomareobiT biznes registri moicavs daaxloebiT 581 000 ekonomikur erTeuls da Seicavs daaxloebiT 25 dasaxelebis maCvenebels TiToeuli maTganis Sesaxeb. Tumca unda aRiniSnos, rom informacia ekonomikuri saqmianobis saxeebis Sesaxeb xelmisawvdomia registrirebuli ekonomikuri erTeulebis 45 procentis Sesaxeb, informacia faqtiuri misamarTis Sesaxeb - registrirebuli ekonomikuri erTeulebis 60 procentis Sesaxeb; amasTan, monacemebi brunvis da/an Semosavlis Sesaxeb miTiTebuli aqvs 42 procents, xolo dasaqmebulTa raodenobis maCvenebeli - 18 procents, rac garkveulwilad registris xarvezebze miuTiTebs. 2 saerTaSoriso rekomendaciebis gaTvaliswinebisa da standartebTan Sesabamisobis uzrunvelyofis mizniT, aqtiuri saerTaSoriso TanamSromloba erT-erT mTavar rols TamaSobs. am mimarTulebiT saqstati aqtiurad TanamSromlobs sxvadasxva saerTaSoriso organizaciebTan da ganviTarebuli qveynebis statistikis samsaxurebTan. am TvalsazrisiT aRsaniSnavia ramodenime wliani TanamSromloba SvedeTis statistikis samsaxurTan, romlis erT-erT komponentsa da mizans saqarTveloSi biznes registris xarisxis gaumjobeseba da ganviTareba warmoadgens. bolo periodSi biznes registris xarisxis gaumjobesebisa da ganviTarebis mizniT, saqstatis mier, Sved eqspertebTan erTad ganxorcielda Semdegi mniSvnelovani samuSaoebi: Seiqmna axali monacemTa baza da Camoyalibda saerTaSoriso standartebis Sesabamisi struqtura; Seiqmna axali programuli uzrunvelyofa; gaumjobesda administraciul monacemebze wvdoma da registris ganaxlebis TvalsazrisiT daigegma specialuri kvlevebi; Camoyalibda registris ganaxlebis axali, avtomatizebuli procedurebi; Seiqmna srulyofili dokumentacia, sadac detaluradaa aRwerili TiToeuli niuansi. aRsaniSnavia isic, rom sajaro reestrisa da Semosavlebis samsaxuris bazebze saqstatis xelmisawvdomobam da am uwyebebis SeTanxmebulma TanamSromlobam mniSvnelovnad gaaumjobesa saqstatis mxridan ekonomikuri subieqtebis registracia, statistikur aRricxvianoba da aqedan gamomdinare statistikuri informaciis xarisxi. Tumca unda aRiniSnos, rom biznes registris xarisxis gaumjobesebisa da misi saimedoobis uzrunvelyofis mizniT, garkveuli periodulobiT rekomendirebulia agreTve ekonomikuri aRwerebis Catareba, romelic Cvens qveyanaSi, arasakmaris finansuri resursebis gamo saerTod ar Catarebula. xolo aRweraTa Soris periodebSi unda ganxorcieldes biznes registris aqtualizacia, rogorc administraciuli wyaroebiT, aseve specialuri kvlevebiT. biznes registris xarisxis gaumjobesebiskenaa mimarTuli agreTve registrirebul sawarmoTa etapobrivi aqtualizacia sxvadasxva dargebis mixedviT. prioritetad unda iqnas aRebuli is dargebi da upirveles yovlisa im dargebSi unda Catardes bazis aqtualizacia, romlebSic SedarebiT didia daukvirvebadi ekonomikis masStabebis albaToba. amasTan, gasaTvaliswinebelia isic, rom registris xarisxis gaumjobesebisa da ganviTarebis samuSaoebs unda hqondes xangrZlivi da Seuqcevadi xasiaTi, vinaidan aRniSnuli problemis erTi xelis mosmiT gadaWra SeuZlebelia. administraciuli wyaroebidan miRebuli monacemebis safuZvelze saqstatma SeimuSava meTodologia, romlis Sedegadac yalibdeba sawarmoTa generaluri erToblioba. es ukanaskneli warmoadgens nebismieri biznes statistikis kvlevis safuZvels da aqedan gamomdinare naTelia biznes registris roli da mniSvneloba ara mxolod statistikur monacemTa saimedoobis uzrunvelyofis mizniT, aramed daukvirvebadi ekonomikis masStabebis Semcirebis TvalsazrisiT. sawarmoTa generaluri erTobliobis Camayalibebis mizniT, biznes registris gafiltvra sam etapad xorcieldeba: 3 pirveli etapze biznes registridan gamoiricxeba im organizaciul-samarTlebrivi formis mqone ekonomikuri erTeulebi, romlebic ar warmoadgenen biznes statistikis Seswavlis obieqtebs (magaliTad, sajaro samarTlis iuridiuli pirebi, arakomerciuli organizaciebi da sxva). meore etapze xorcieldeba im saqmianobis saxeebis mqone ekonomikuri erTeulebis gamoTiSva, romlebic ar warmoadgenen biznes statistikis Seswavlis obieqtebs (safinanso Suamavloba, saxelmwifo mmarTveloba da a. S). mesame etapze xorcieldeba biznes registridan araaqtiuri ekonomikuri erTeulebis gamoTiSva. saqstatSi moqmedi meTodologiis mixedviT, aqtiuria sawarmo Tu igi akmayofilebs qvemoT CamoTvlili pirobebidan erT-erTs: - nebismieri saxis deklaraciaSi (dRg-s, saSemosavlo da sxva) miTiTebuli aqvs: • brunva >0; • dasaqmebulTa raodenoba >0; - saxelfaso cnobaSi dafiqsirebuli aqvs xelfasi an dasaqmebulTa raodenoba; - mogebis deklaraciaSi dafiqsirbuli aqvs mogeba an zarali; - gadaixada nebismieri saxis gadasaxadi, garda mxolod qonebis gadasaxadisa. aRwerili procedurebis Sedegad, biznes registridan miiReba sawarmoTa generaluri erToblioba, romelic moicavs aqtiur arafinansur korporaciebs (biznes seqtors) da warmoadgens saqarTveloSi sxvadasxva saxis biznes kvlevebis ganxorcielebis safuZvels. rogorc zemoT aRiniSna, mewarmeTa mxridan statistikuri angariSgebisadmi dabali pasuxismgebloba aseve daukvirvebadi, aRuricxavi ekonomikis masStabebis zrdis erT-erTi mizezi SeiZleba iyos. "oficialuri statistikis Sesaxeb" saqarTvelos kanonis (11/12/2009 #N 2291 – rs) 25-e muxlis Sesabamisad, romelic exeba statistikuri da sxva informaciis miwodebis valdebulebas, "saqstati uflebamosilia administraciuli organoebisagan da sxva fizikuri da iuridiuli pirebisagan moiTxovos da miiRos Tavisi funqciebis Sesasruleblad saWiro yvela statistikuri da sxva informacia (maT Soris, konfidencialuri)". Tumca, zemoT xsenebuli kanoni ar avaldebulebs gadasaxadis gadamxdelebs saqstatTan TanamSromlobas, rac garkveul SemTxvevebSi gamoixateba sawarmoTa mxridan statistikuri angariSgebisadmi dabal pasuxismgeblobaSi, maT mier statistikuri gamokvlevis kiTxvarebis dagvianebiT warmodgenasa da zogierT SemTxvevaSi saerTod, TanamSromlobaze uaris TqmaSi. gansakuTrebiT mtkivneulia is SemTxvevebi, rodesac statistikis samsaxurTan TanamSromlobaze uars acxadeben msxvili zomis sawarmoebi, radganac saqarTveloSi msxvili biznesis wili biznes seqtoris mTliani brunvis 80%-s aRemateba. amasTan, saSualo da mcire zomis sawarmoebs saqstati ikvlevs SerCeviTi meTodiT, rac gulisxmobs imas, rom TiToeuli SerCeuli sawarmo ramodenime 4 sawarmos warmomadgenelia. aqedan gamomdinare, erTi sawarmos gamoupasuxebloba, realurad ramodenime sawarmos gamoupasuxeblobis tolfasia, rac saboloo jamSi auaresebs monacemTa xarisxs, amcirebs informaciis saimedoobas da zrdis daukvirvebadi, aRuricxavi ekonomikis masStabebs. saqstatis monacemebis mixedviT, 2014 wlis ganmavlobaSi gamoupasuxebloba biznes kvlevebSi daaxloebiT 2-3 procentis farglebSi meryeobda (msxvil sawarmoebSi ki 3-4 procentis farglebSi). gamoupasuxeblobis SemTxvevaSi, praqtikaSi monacemTa Sesavsebad or meTods iyeneben a) eqspertuli Sefaseba (anu, gamoupasuxebeli sawarmos monacemTa Sevseba administraciuli wyaroebidan da aRniSnul sawarmos mier gasul periodSi warmodgenili monacemebidan) b) monacemTa gadawonva (im SemTxvevaSi, Tu gamoupasuxebeli sawarmos Sesaxeb ar moipoveba informacia administraciul wyaroSi, an aRniSnuli sawarmos Sesaxeb ar arsebobs axali monacemebi, gamoupasuxeblobis Sefaseba xdeba monacemTa Sewonvisas. aRsaniSnavia is faqti, rom bolo periodSi gamoupasuxebloba mainc Semcirebis tendenciiT xasiaTdeba, rac saqstatis TanamSromelTa didi Zalisxmevis Sedegia. gamoupasuxeblobis Semcirebis mizniT, saqstati gasuli periodis ganmavlobaSi aqtiurad TanamSromlobda sxvadasxva dargobriv asociaciebTan (romlebic aerTianebdnen aTasobiT mewarmeebs), atarebda treiningebs kiTxvarebis SevsebasTan dakavSirebiT, awyobda fokus jgufebs, sadac mimdinareobda biznes seqtoris gamokvlevis kiTxvarebis ganxilva. msgavsi tipis TanamSromlobisas saqstati iTvaliswinebda mewarmeebis saqmian SeniSvnebsa da Sexedulebebs, kiTxvarebis gamartivebisa da respodentTa tvirTis Semcirebis TvalsazrisiT. analogiuri samuSaoebi dResac grZeldeba, magram sayuradReboa is faqti, rom saqstatis TanamSromlebs e. w. "udisciplino" sawarmoebTan uxdebaT erTi da igive sakiTxebze ramodenimejer dakavSireba da maTi "gafrTxileba" kiTxvarebis droulad warmodgenasTan dakavSirebiT. garda amisa, Sesabamisi gamokvlevis rolisa da saqstatTaan TanamSromlobis mniSvnelobis axsna-dasabuTeba, romelic yovelTvis ver amarTlebs. amasTan, gasaTvaliswinebelia is faqtic, rom aRniSnul procedurebSi (mewarmeebTan ramodenimejer dakavSireba da a. S.) zedmeti SromiTi da finansuri resursebi ixarjeba. garda amisa, mewarmesTan ramodenimejer dakavSireba, xSir SemTxvevaSi mis ukmayofilebas da gaRizianebas iwvevs, ris gamoc saqstatis warmomadgenlebi araerTxel yofilan Seuracxofis Tu damcirebis obieqtebi. msoflios yvela qveyanaSi, ekonomikuri subieqtebis TanamSromloba statistikis samsaxurTan aris savaldebulo. ufro metic, TiToeul maTgans gansazRvruli aqvs jarimis garkveuli odenobebi, kiTxvarebis warmoudgenlobis, agreTve maTi dagvianebiT an damaxinjebiT warmodgenis Tavidan acilebis mizniT. aRsaniSnavia isic, rom, miuxedavad amisa, am qveynebSi gamoupasuxebloba mainc arsebobs da yovelTvis ar iyeneben sajarimo sanqciebis. rogorc wesi, im SemTxvevaSi, roca sawarmo ar warmoadgens kiTxvars dadgenil vadebSi, statistikis samsaxuri mas ugzavnis oficialur Setyobinebas (gafrTxilebis saxiT), sadac 5 xazgasmulia mewarmis valdebulebebi da sanqciebi, valdebulebebis SeusruleblobisaTvis. Tumca, miuxedavad amisa, calkeul SemTxvevaSi problema mainc gadauWreli rCeba. Cvens qveyanaSi zemoT aRniSnuli problemis gadasaWrelad, uaxloes momavalSi igegmeba statistikis sferoSi kanonmdeblobis gadaxedva. miiCneva, rom unda arsebobdes valdebuleba mewarmis mier dadgenili periodulobiT statistikis samsaxurTan ama Tu im kiTxvarebis wardgenis Sesaxeb, xolo kiTxvaris dagvianebiT wardgenis an TanamSromlobaze uaris SemTxvevaSi unda arsebobdes Sesabamisi sanqcia, Tundac jarimis saxiT. amasTan, jarimis gadaxda sawarmos ar unda aTavisuflebdes kiTxvaris warmodgenisagan. garda amisa, sasurvelia SerCevaSi moxvedrili mcire sawarmoebisaTvis sainformacio bukletebis dagzavna, vinaidan zogierT mewarmes ara aqvs saqstatTan TanamSromlobis praqtika, ar esmis SerCevis arsi da aRniSnuli procesi iwvevs mis ukmayofilebas, rac saboloo jamSi SesaZloa gamoupasuxeblobis mizezi gaxdes. agreTve mizanSewonilia sxvadasxva periodulobiT, sxvadasxva sainformacio saSualebebiT mewarmis informirebuloba, mis mier statistikis samsaxurSi wardgenili informaciis konfidencialurobaze da zogadad qveynisaTvis statistikuri monacemebis rolsa da mniSvnelobaze. rogorc mogexsenebaT, statistikur monacemTa konfidencialuroba uzrunvelyofilia "oficialuri statistikis" Sesaxeb saqarTvelos kanoniT. amasTan, monacemTa konfidencialuroba vrceldeba ara mxolod kerZo aramed saxelmwifo (maT Soris samTavrobo) dawesebulebebzec, magram garkveul SemTxvevebSi, mewarmeTa garkveuli nawili mainc uSvebs imis albaTobas, rom saqstatSi mis mier wardgenili monacemebi, SesaZloa sxva saxelmwifo (Tundac makontrolebeli) organoebis xelSic aRmoCndes. dReis mdgomareobiT, aRniSnul sakiTxebze muSaoba aqtiur fazaSia Sesuli, romlis Sedegadac mniSvnelovnad gaizrdeba saqstatis imiji, sawarmoTa pasuxismgebloba statistikuri angariSgebisadmi da Tavis mxriv saqstatis warmomadgenlebic aRar dakargaven did drosa da Zalisxmevas respodentebis gafrTxilebasa da xvewnaSi. aRniSnuli problemebis mogvarebiT, vfiqrob Semcirdeba aRuricxavi, daukvirvebadi ekonomikis masStabebic da gaizrdeba sawarmoTa mocvis xarisxi. sawarmoebic ufro meti pasuxismgeblobiT moekidebian aRniSnul saqmes, rac Tavis mxriv gaaumjobesebs warmodgenili informaciis xarisxs da statistikuri monacemebis saimedoobas. gogita TodraZe saqarTvelos statistikis erovnuli samsaxuris biznes statistikis sammarTvelos ufrosi 6