საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის დასკვნა „2016 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2017 წლის 30 ივნისის N1181-IIს დადგენილებით გაცემული რეკომენდაციების შესრულების თაობაზე

12835-3-9-3-201807190940 N 12835 19/07/2018 საქართველოს პარლამენტის საორგანიზაციო დეპარტამენტის უფროსს ქალბატონ ეთერ სვიანაიძეს დასკვნა „2016 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე“ საქართველოს პარლამენტის 2017 წელის 30 ივნისის N1181-IIს დადგენილებით გაცემული რეკომენდაციების შესრულების თაობაზე 2017 წლის 31 მარტს „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 22-ე მუხლის პირველი პუნქტის საფუძველზე, საქართველოს სახალხო დამცველმა საქართველოს პარლამენტს წარუდგინა ანგარიში 2016 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ. ანგარიშის მოსმენის შედეგად საქართველოს პარლამენტმა 2017 წლის 30 ივნისს მიიღო დადგენილება N1181-IIს „2016 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე, რომელშიც აისახა პარლამენტის მიერ გაზიარებული სახალხო დამცველის რეკომენდაციები და ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტს დაევალა მონიტორინგი გაუწიოს აღნიშნული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობას. 2018 წლის 27 და 28 თებერვალს კომიტეტში გაიმართა „2016 წელს საქართველოში ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა დაცვის მდგომარეობის შესახებ“ საქართველოს სახალხო დამცველის ანგარიშის თაობაზე საქართველოს პარლამენტის 2017 წლის 30 ივნისის დადგენილებით მიღებული 222 რეკომენდაციის შესრულების მდგომარეობის განხილვა, რა დროსაც რეკომენდაციების ადრესატმა უწყებებმა წარმოადგინეს ანგარიშები მათი შესრულების შესახებ. კომიტეტმა რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობის შეფასების პროცესში გაითვალისწინა როგორც წარმოდგენილი ანგარიშები, ასევე სახალხო დამცველის და განხილვებში მონაწილე სხვა პირთა მოსაზრებები. საკომიტეტო განხილვების შედეგად კომიტეტმა მიიჩნია, რომ გაცემული რეკომენდაციების დიდი ნაწილი შესრულებულია, თუმცა გარკვეული რეკომენდაციების სრულად შესრულება ვერ მოხერხდა. სახელდობრ: 1. საქართველოს მთავრობა ა) უზრუნველყოს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების“ კონვენციის იმპლემენტაციის და შესაბამისი კოორდინაციის ეფექტიანი მექანიზმის შექმნა; საქართველოს მთავრობამ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა შესახებ უფლებების კონვენციის 33-ე მუხლის (განხორციელება და მონიტორინგი ეროვნულ დონეზე) მოთხოვნებთან კანონმდებლობის შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით, 2016 წელს დაიწყო შშმ პირთა საკითხებზე მომუშავე სახელმწიფო საკოორდინაციო საბჭოს რეფორმირების პროცესი. საერთაშორისო ორგანიზაციების მხარდაჭერით, მოწვეულ იქნა ექსპერტი, რომელმაც შეაფასა საბჭოს რეფორმირების პერსპექტივა და შეიმუშავა რეკომენდაციები. რეკომენდაციების საფუძველზე მომზადდა მთავრობის დადგენილების პროექტი ახალი ინსტიტუციური მექანიზმის შექმნის შესახებ, რომლის დამტკიცებასაც საქართველოს მთავრობა გეგმავს მიმდინარე წელს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ბ) დააწესოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა შესახებ შესაბამისი სტატისტიკის წარმოების ვალდებულება; მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სტატისტიკის წარმოებას იცნობს მხოლოდ სახელმწიფო გასაცემლების ადმინისტრირებასთან მიმართებით და მას აწარმოებს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტო. საერთაშორისო პარტნიორების მიზნების მონიტორინგის ფარგლებში მხარდაჭერით, მზადდება მდგრადი განვითარების დოკუმენტი შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პირთა სტატისტიკური მონაცემების შეგროვების სტრატეგიის შემუშავების შესახებ, რომელშიც ასახული იქნება ასევე საკითხები ადმინისტრაციული ბაზების გამოყენების მეტ პოტენციალთან დაკავშირებით შეზღუდული შესაძლებლობის სფეროში ზუსტი მონაცემებისა და საჭიროებების განსაზღვრისათვის. აღნიშნული დოკუმენტის და შესაბამის რეკომენდაციების საფუძველზე შესაძლებელი იქნება შშმ პირთა მონაცემთა ბაზისა და ზუსტი სტატისტიკის წარმოების ვალდებულების დაწესება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია გ) სოციალური უზრუნველყოფის ბიუჯეტით გაითვალისწინოს შესაბამისი სახსრები შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა საჭიროებების დაკმაყოფილების და არსებული პროგრამების ეფექტიანი იმპლემენტაციის მიზნით; „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში შშმ ბავშვებისთვის ხორციელდება ბავშვთა ადრეული განვითარების ქვეპროგრამა, ბავშვთა რეაბილიტაციის/აბილიტაციის ქვეპროგრამა და დღის ცენტრების ქვეპროგრამა. ბავშვთა ადრეული განვითარების ქვეპროგრამის ბიუჯეტი 2016 წელს შეადგენდა 878 000 ლარს, 2017 წელს 950 000 ლარს, ხოლო 2018 წლის ბიუჯეტით გათვალისწინებულია 1 700 000 ლარი. ბავშვთა რეაბილიტაციის/აბილიტაციის ქვეპროგრამის ბიუჯეტი 2016 წელს შეადგენდა 1 694 000 ლარს, 2017 წელს 1 940 000 ლარს, ხოლო 2018 წლის ბიუჯეტით გათვალისწინებულია 2 950 000 ლარი. დღის ცენტრების ქვეპროგრამის ბიუჯეტი 2016 წელს შეადგენდა 3 050 000 ლარს, 2017 წელს 3 424 000 ლარს, ხოლო 2018 წლის ბიუჯეტით გათვალისწინებულია 4 000 000 ლარი. სახელმწიფო ხელს უწყობს საჭიროებაზე ორიენტირებული, ხარისხიანი და ეფექტური სერვისების შექმნას, დანერგვას, ამასთანავე, თანაბარ ხელმისაწვდომობას, რომლის დასტურია, ასევე შემდეგი სახელმწიფო პროგრამები შშმ ბავშვებისთვის: კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების დახმარების ქვეპროგრამა; დამხმარე საშუალებებით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამა; მინდობით აღზრდის ქვეპროგრამა; მცირე საოჯახო ტიპის სახლების ქვეპროგრამა; მძიმე და ღრმა გონებრივი განვითარების შეფერხების მქონე ბავშვთა ბინაზე მოვლის ქვეპროგრამა და მძიმე და ღრმა შეზღუდული შესაძლებლობის ან ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე ბავშვთა სპეციალიზებული საოჯახო ტიპის მომსახურების ქვეპროგრამა. აღინიშნება ასევე შშმ სტატუსის მქონე ბავშვებისთვის სოციალური პაკეტის ზრდა, ხოლო სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიაში განხორციელებული ცვლილების შედეგად, ყურადღება გამახვილდა შშმ ბავშვიანი ოჯახის საჭიროებაზე, რის გამოც, მნიშვნელოვნად გაიზარდა შშმ ბავშვებისა და ბავშვიანი ოჯახების სოციალური დაცვის გარანტიები. რეკომენდაცია შესრულებულია დ) უზრუნველყოს სახელმწიფო პოლიტიკის, სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმების შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ქალებისა და გოგონების უფლებათა დაცვისა და გაძლიერების საჭიროებებზე ორიენტირება; საქართველოს მთავრობის დადგენილებით დამტკიცებული საქართველოს ადამიანის უფლებების 2016-2017 სამთავრობო სამოქმედო გეგმა მე-19 თავი მთლიანად ეძღვნება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებების დაცვას, ხოლო მე-13 და 22-ე თავებში თავმოყრილია გენდერული თანასწორობისა და ქალთა მიმართ ძალადობის აღმოფხვრასთან დაკავშირებული ღონისძიებები. საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 6 ოქტომბრის დადგენილებით დამტკიცდა საქართველოს დედათა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის ხელშეწყობის 2017-2030 წლების ეროვნული სტრატეგია და მისი განხორციელების 2017-2019 წლების სამოქმედო გეგმა, რომელიც მოიცავს დედათა და ქალთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესების საკითხებს. აგრეთვე, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში შშმ პირებისთვის და მათ განსაზღვრულია შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება. შორის შშმ ქალებისთვის, რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ე) უზრუნველყოს პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებების მიერ ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტითა და 2015–2020 წლის სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების დროული და ეფექტიანი იმპლემენტაცია; საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო მუშაობს ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიით გათვალისწინებული ღონისძიებების დროულ და ეფექტიან იმპლემენტაციაზე, ასევე, მონიტორინგის ეფექტური მექანიზმების შექმნაზე, რაც ხელს შეუწყობს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტისთვის გარემო პირობების გაუმჯობესებას და დაავადების მართვისთვის ევროპის საუკეთესო გამოცდილების პრაქტიკის დანერგვას. 2017 წლის მაისიდან მუშაობა დაიწყო ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების სტანდარტებისა და შეფასების ეფექტური მექანიზმების შემუშავების სამუშაო ჯგუფმა, რომლის მიერ შესრულებული სამუშაოს შედეგები განხილულ იქნა 2017 წლის ნოემბერში. 2014-2017 წლებში განხორციელებული სამუშაოს ანალიზის შედეგად, ცხადი გახდა, რომ 2018 წელს შესაძლებელი გახდა, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროგრამის მოცულობისა და ბიუჯეტის პროგრამის განაწილება ფსიქიკური ჯანდაცვის სისტემის განვითარების პოლიტიკის მთავარი დოკუმენტის პრინციპებზე დაყრდნობით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ვ) ხელი შეუწყოს აღმასრულებელი ხელისუფლების დონეზე გენდერული მეინსტრიმინგის განხორციელებას; საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 12 ივნისის დადგენილებით შეიქმნა გენდერული თანასწორობის, ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის საკითხებზე მომუშავე უწყებათშორისი კომისია, რომლის თავმჯდომარეა ადამიანის უფლებათა და გენდერულ საკითხებში პრემიერ-მინისტრის თანაშემწე. კომისიის მიზანია შეიმუშაოს და მთავრობას დასამტკიცებლად წარუდგინოს ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ, „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე“ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების სამოქმედო გეგმები და განახორციელოს გეგმების შესრულების მონიტორინგი, ასევე განახორციელოს ქალებზე ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და პრევენციის შესახებ ევროპის საბჭოს კონვენციის ეროვნული მონიტორინგის მექანიზმის ფუნქციები. კომისია გეგმავს აღმასრულებელ ხელისუფლებაში ხელი შეუწყოს გენდერული მეინსტრიმინგისა და ეფექტური პოლიტიკის განხორციელებას. რეკომენდაცია შესრულებულია ზ) ხელი შეუწყოს სამთავრობო უწყებების მიერ გენდერული თანასწორობის საკითხებზე შიდა ინსტიტუციური პოლიტიკის დოკუმენტების (სტრატეგია, სამოქმედო გეგმა, კონცეფცია) შექმნასა და განხორციელებას; საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 12 ივნისის დადგენილებით შექმნილი კომისიის სამუშაო ჯგუფში შემუშავდა ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და მსხვერპლთა (დაზარალებულთა) დასაცავად გასატარებელ ღონისძიებათა, „ქალებზე, მშვიდობასა და უსაფრთხოებაზე“ გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების განხორციელებისთვის 2018-2020 წლების სამთავრობო სამოქმედო გეგმა. ამ ეტაპზე გენდერული თანასწორობის საკითხებზე შიდა ინსტიტუციური დოკუმენტები შემუშავდა საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროსა და თავდაცვის სამინისტროში. რეკომენდაცია შესრულებულია თ) განაახლოს ქალთა შრომითი უფლებების გაუმჯობესებისკენ მიმართულ საკანონმდებლო ცვლილებებზე მუშაობა და უზრუნველყოს შესაბამისი საკანონმდებლო გარანტიების შექმნა; შრომისა და დასაქმების სფეროში არსებული დირექტივების საქართველოს კანონმდებლობაში იმპლემენტაციის ვადად ასოცირების შესახებ შეთანხმებაში მითითებულია 2018 წლის 1 სექტემბერი. ამ პერიოდამდე დაგეგმილია შესაბამისი საკანონმდებლო ინიციატივების მომზადება, სამუშაო ადგილზე ორსული, მშობიარე და მეძუძური დასაქმებულის უსაფრთხოებისა და ჯანმრთელობის დაცვის გასაუმჯობესებლად ზომების გატარების შესახებ 1992 წლის 19 ოქტომბრის N92/85 დირექტივისა და დასაქმებისა და პროფესიული საქმიანობის საკითხებში კაცისა და ქალისათვის თანაბარი შესაძლებლობების უზრუნველყოფის და მათდამი თანასწორი მოპყრობის დაცვის უზრუნველყოფის შესახებ ევროპარლამენტისა და ევროსაბჭოს 2006 წლის 5 ივლისი N2006/54/ec დირექტივის საფუძველზე. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ი) განსაზღვროს მრავალშვილიანი მშობლის ცნება და განახორციელოს შესაბამისი საკანონმდებლო ცვლილების ინიცირება; საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის ინიციატივით ჩამოყალიბდა ჯანმრთელობის, შრომისა და სოციალური დაცვის გრძელვადიანი ხედვა, რომლის შემუშავებაში მონაწილეობა მიიღეს აღმასრულებელი ხელისუფლების წარმომადგენლებმაც. აღნიშნული დოკუმენტი, სხვა საკითხებთან ერთად, ითვალისწინებს მრავალშვილიანი მშობლის სტატუსის განსაზღვრას და ასეთი მექანიზმების ოჯახების დახვეწას. ინდივიდუალურ სამუშაო საჭიროებათა ჯგუფის მიერ შესაბამისი მიღებული მხარდაჭერის გადაწყვეტილების სამართლებრივი და საფინანსო-ეკონომიკური ანალიზის შედეგად, განისაზღვრება საკანონმდებლო ცვლილების ინიცირების მიზანშეწონილობა. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული კ) უზრუნველყოს პასუხისმგებელი სახელმწიფო უწყებების მიერ ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის შემთხვევების შესახებ სრულყოფილი, დეტალური სტატისტიკის წარმოებისა და ანალიზის განხორციელება, მათ შორის, ქალთა მკვლელობის და თვითმკვლელობამდე მიყვანის შემთხვევების შესახებ სტატისტიკური მონაცემების შეგროვება და შესაბამის შემთხვევასთან დაკავშირებული საჭირო მონაცემების გაანალიზება; ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და მსხვერპლთა (დაზარალებულთა) დასაცავად გასატარებელ ღონისძიებათა 2018-2020 წლების სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებს სტატისტიკის წარმოების გაუმჯობესების ღონისძიებათა განხორციელებას. ხორციელდება პროექტი, საერთაშორისო რომლის ერთ-ერთი პარტნიორების მიმართულება მხარდაჭერით, სქესის მიხედვით სეგრეგირებულ მონაცემთა შეგროვების ხელშეწყობაა. პროექტის დახმარებით, კომისია გეგმავს მუშაობას სახელმწიფო უწყებების წარმომადგენლებთან თანამშრომლობას, საერთაშორისო რეკომენდაციების შესასრულებლად. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ლ) შეიმუშაოს შრომითი საქმიანობის განხორციელებისას დასაქმებულის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანის ან მისი გარდაცვალების შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურების მარეგულირებელი ნორმები; საქართველოს მთავრობამ 2017 წლის ივნისში საქართველოს პარლამენტს წარუდგინა „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ საქართველოს კანონის პროექტი, რომელიც მოიცავს, აგრეთვე, დასაქმებულის ჯანმრთელობისთვის მიყენებული ზიანის ან მისი გარდაცვალების შედეგად დამდგარი ზიანის ანაზღაურების მარეგულირებელი ნორმებსაც. რეკომენდაცია შესრულებულია მ) შესაბამისი კვლევის საფუძველზე განსაზღვროს სამართლიანი მინიმალური ხელფასის ოდენობა, აგრეთვე მისი ყოველწლიური გადახედვის მექანიზმი; აღნიშნულთან დაკავშირებით, სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის ფარგლებში მიმდინარეობს კვლევა. კვლევის ფარგლებში საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური მუშაობს ეკონომიკური დარგებისა და პოზიციების (პროფესიების საერთაშორისო სტანდარტული კლასიფიკატორის (ISCO)) მიხედვით საშუალო ხელფასის კვლევის მეთოდოლოგიაზე. მეთოდოლოგიის შემუშავების შემდეგ, მის საფუძველზე სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისია განიხილავს აღნიშნულ საკითხს და შეიმუშავებს რეკომენდაციებს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ნ) განსაზღვროს როგორც საათობრივი, ისე ყოველთვიური მინიმალური ხელფასი არასრული განაკვეთის სამუშაო ადგილების შემცირების თავიდან ასაცილებლად; აღნიშნულთან დაკავშირებით, სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის ფარგლებში მიმდინარეობს კვლევა. კვლევის ფარგლებში საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური მუშაობს ეკონომიკური დარგებისა და პოზიციების (პროფესიების საერთაშორისო სტანდარტული კლასიფიკატორის (ISCO)) მიხედვით საშუალო ხელფასის კვლევის მეთოდოლოგიაზე. მეთოდოლოგიის შემუშავების შემდეგ, მის საფუძველზე სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისია განიხილავს აღნიშნულ საკითხს და შეიმუშავებს რეკომენდაციებს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ო) განახორციელოს დასაქმებულთა შესახებ გენდერული ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკის წარმოება და ანალიზი ქალთა თანამდებობრივი დაწინაურების ხელშემშლელი ბარიერების გამოსავლენად და აღმოსაფხვრელად; ქალთა მიმართ ძალადობის და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლისა და მსხვერპლთა (დაზარალებულთა) დასაცავად გასატარებელ ღონისძიებათა 2018-2020 წლების სამოქმედო გეგმა ითვალისწინებს სტატისტიკის წარმოების გაუმჯობესების ღონისძიებათა განხორციელებას. ხორციელდება პროექტი, რომლის საერთაშორისო ერთ-ერთი პარტნიორების მიმართულება მხარდაჭერით, სქესის მიხედვით სეგრეგირებულ მონაცემთა შეგროვების ხელშეწყობაა. პროექტის დახმარებით, კომისია გეგმავს მუშაობას სახელმწიფო უწყებების წარმომადგენლებთან თანამშრომლობას, საერთაშორისო რეკომენდაციების შესასრულებლად. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია პ) გადახედოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის №758 დადგენილებით დამტკიცებულ სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიას. სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში დარეგისტრირების შემდეგ ოჯახის არამომუშავე შრომისუნარიან წევრ(ებ)ს შესაძლებლობა აქვთ უფლებამოსილი პირის ოჯახში ვიზიტისა და სპეციალური ფორმის დოკუმენტის შევსების შემდეგ, დარეგისტრირდნენ „სამუშაოს მაძიებლად“ შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო პორტალზე www.worknet.gov.ge, რათა მათ ჰქონდეთ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა აქტიური ვაკანსიების, პროფესიული მომზადება-გადამზადების პროგრამების, დასაქმების ფორუმების შესახებ. აგრეთვე, ოჯახის მიერ 65001-100001 სარეიტინგო ქულამდე ფლობის შემთხვევაში სოციალური აგენტის ვიზიტის გარეშე ხორციელდება საარსებო შემწეობის დანიშვნა. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული 2. საქართველოს იუსტიციის სამინისტრო საქართველოს იუსტიციის სამინისტრომ უზრუნველყოს „სისხლის სამართლის საქმეთა საგამოძიებო და ტერიტორიული საგამოძიებო ქვემდებარეობის განსაზღვრის თაობაზე“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2013 წლის 7 ივლისის №34 ბრძანებაში შესაბამისი ცვლილების შეტანა, რომლითაც დადგინდება, რომ პატიმრის მიმართ ჩადენილ სავარაუდო დანაშაულს − წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ფაქტს საქართველოს მთავარი პროკურატურა გამოიძიებს. იუსტიციის სამინისტრომ შეიმუშავა „სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ახალი კანონის პროექტი, რომლითაც იქმნება სახელმწიფო ინსპექტორის სამსახური. აღნიშნული სამსახური, სხვა ფუნქციებთან ერთად, სამართალდამცავი ორგანოების წარმომადგენლების, აგრეთვე, მოხელეების ან მასთან გათანაბრებული პირების მიერ ჩადენილი წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობასთან დაკავშირებული დანაშაულების გამოძიების ფუნქციასაც შეითავსებს. საკანონმდებლო პაკეტი უახლოეს მომავალში წარედგინება პარლამენტს საკანონმდებლო ინიციატივის სახით. მითითებული საკანონმდებლო ცვლილებები შინაარსობრივად პასუხობს ზემოთ აღნიშნულ რეკომენდაციას. იმავდროულად, ამ საკანონმდებლო ცვლილებების ამოქმედებამდე, საქართველოს მთავარმა პროკურორმა გააკეთა წარდგინება იუსტიციის მინისტრისადმი, რის საფუძველზე, იუსტიციის მინისტრის მიერ შესაბამისი ცვლილება განხორციელდება №34 ბრძანებაში, რომლითაც ახლებურად განისაზღვრება პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი პირის მიმართ ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულის − წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ფაქტების საგამოძიებო ქვემდებარეობა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია 3. საქართველოს საერთო სასამართლოები ა) აღკვეთის ღონისძიების სახით პატიმრობის გამოყენებისას დეტალურად შეისწავლონ ის საფრთხეები, რომლებსაც შეიცავს პირის თავისუფლებაში დატოვება; საფრთხეებზე მსჯელობისას მიუთითონ ფაქტობრივი გარემოებები და კანონის ციტირებით არ შემოიფარგლონ; საანგარიშო წლის განმავლობაში პატიმრობის გამოყენების მაჩვენებელი საგრძნობლად დაბალია სხვა სახის აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მაჩვენებელთან შედარებით და წარმოაჩენს სასამართლოების მიერ პატიმრობის უკიდურეს შემთხვევაში შეფარდების ტენდენციას. ევროკავშირის საქართველოს უზენაეს „სასამართლოს მხარდაჭერის სასამართლოსთან პროექტი“-ს თანამშრომლობით ფარგლებში, მომზადდა კვლევა „საქართველოს საერთო სასამართლოების მიერ აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების პრაქტიკის მიმოხილვა, 2016-2017 წლებში.“ აღნიშნული კვლევის თანახმად, განვლილ წლებთან შედარებით აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების პრაქტიკა და დასაბუთების სტანდარტი პროგრესირებს, რაზეც მეტყველებს როგორც სტატისტიკური მონაცემები, ისე განჩინებების შესწავლა. თითქმის ყველა განჩინებაში იკვეთება მსჯელობის აგება ევროპულ სტანდარტებზე დაყრდნობით. შეიძლება ითქვას, რომ ევროპულ სტანდარტს სასამართლოები აღიარებენ ეროვნული სტანდარტის განუყოფელ ნაწილად. ყველა მოსამართლე ცდილობს დასაბუთებისას მიუთითოს საერთაშორისო და ევროპულ სტანდარტებზე. ეს არ შემოიფარგლება მხოლოდ ამ სტანდარტების წყაროებზე მითითებით და ციტირებით, კონკრეტულ საკითხზე მსჯელობისას სამართლებრივი არგუმენტაციისას ეროვნულ კანონმდებლობასთან ერთად სასამართლო ხშირად იშველიებს ევროპულ სტანდარს. მაგალითად, მიმალვის საფრთხის შეფასებასთან მიმართებით, სასამართლოები როგორც წესი უთითებენ, რომ ევროასამართლოს პრაქტიკის თანახმად დანაშულის სიმძიმე და სასჯელის სიმკაცრე არ არის გადამწყვეტი გარემოება. სასამართლოები ყოველთვის მსჯელობენ საქმის ინდივიდუალურ ფაქტობრივ გარემოებებზე დაყრდნობით და მათი მსჯელობა, იშვიათი გამონაკლისების გარდა, არ არის შაბლონური. აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენებისას სასამართლოები იშვიათი გამონაკლისების გარდა, აუცილებლად მსჯელობენ დაკავების კანონიერებაზე (თუკი დაკავება მოხდა) და ასევე პირის მიერ დანაშაულის ჩადენის დასაბუთებულ ვარაუდზე, რასთან მიმართებითაც უთითებენ კონკრეტულ მტკიცებულებებზე. იმავდროულად, იკვეთება დაკავების კანონიერებაზე მსჯელობის შაბლონურობა და დანაშაულის ჩადენის დასაბუთებულ ვარაუდზე მსჯელობისასაც ნაკლებად ხდება კონკრეტულ ფაქტობრივ გარემოებებზე მითითება. პოზიტიური განვითარებების ფონზე ყველაზე დიდ გამოწვევად შეიძლება დასახელდეს ზოგადად აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების აუცილებლობის დასაბუთება. პატიმრობის მოთხოვნას სასამართლოები საკმაოდ ხშირად დაუსაბუთებლად მიიჩნევენ და არ აკმაყოფილებენ. დაკმაყოფილების შემთხვევაში, დასაბუთებისას უმეტესწილად წამყვან საფუძველს წარმოადგენს ახალი დანაშაულის ჩადენის მაღალი რისკი. როგორც წესი პატიმრობის მოთხოვნის დაკმაყოფილებისას სასამართლოების დასაბუთების სტანდარტი ბევრად მაღალია და განსაკუთრებით მაღალი, როდესაც სასამართლო პატიმრობის გამოყენების საფუძვლებიდან ერთ ან ორ საფუძველზე კონცენტრირდება, თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც სასამართლო პატიმრობის გამოყენების სამივე საფუძველზე თანაბრად მსჯელობს და ეს მსჯელობა უფრო მეტად ზოგადია ვიდრე კონკრეტული. შესაბამისად სასურველია სასამართლოებმა პატიმრობის შერჩევის დასაბუთებისას უპასუხონ გარემოებათა „რელევანტურობისა“ და „საკმარისობის“სტანდარტს. უზენაეს სასამართლოში მომზადდა სახელმძღვანელო „აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების დასაბუთების სტანდარტები ევროსასამართლოს პრეცედენტული სამართლის მიხედვით“, რაც ხელს შეუწყობს სასამართლო გადაწყვეტილებების, მათ შორის აღკვეთი ღონისძიების შეფარდებისას დასაბუთებულობის ხარისხის გაზრდასა და თანამედროვე სტანდარტებთან მის შესაბამოსობაში მოყვანას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ბ) აღკვეთის ღონისძიების სახით გირაოს გამოყენებისას განიხილონ ბრალდებულის ან/და სხვა პირის ქონებრივი შესაძლებლობის საკითხი, რათა გირაოს გადაუხდელობის გამო ბრალდებულის მიმართ უფრო მკაცრი აღკვეთის ღონისძიება − პატიმრობა არ იქნეს გამოყენებული; საერთო სასამართლოების მიერ აღკვეთის ღონისძიების შეფარდებისას გირაოს გამოყენების დროს სასამართლო გადაწყვეტილებას იღებს მხარეთა მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების საფუძველზე. მოქმედი საპროცესო კანონმდებლობა სასამართლოს არ აძლევს უფლებამოსილებას თავად მოიძიოს აღკვეთის ღონისძიების შეფარდებისათვის საჭირო ინფორმაცია და მტკიცებულებები. ხშირ შემთხვევაში ბრალდებულის ქონებრივი მდგომარეობის შეფასება ხდება მისივე განმარტებებზე დაყრდნობით. აღსანიშნავია, რომ გირაოს შეფარდების დროს სასამართლოები ითვალისწინებენ რა ბრალდებულის ფინანსურ მდგომარეობას, უმეტესწილად, თითქმის 75% შემთხვევაში ამცირებენ პროკურატურის მიერ მოთხოვნილი გირაოს თანხის ოდენობას. რეკომენდაცია შესრულებულია გ) უზრუნველყონ საქმეთა გონივრულ ვადებში განხილვა. ევროპის მოსამართლეთა საკონსულტაციო საბჭოს რეკომენდაციების მიხედვით, საერთო სასამართლოების სისტემაში სასამართლო გადაწყვეტილებების დასაბუთების სტანდარტის გასაუმჯობესებლად და საქმეთა გონივრულ ვადაში განხილვისათვის საჭიროა საერთო ინტენსიური სასამართლოების ტრენინგები და სისტემაში სისტემაში მოსამართლეთათვის მოსამართლეთა საკმარისი ჩატარდეს რაოდენობა განისაზღვროს. ამ მიმართულებით იუსტიციის უმაღლესმა საბჭომ გაატარა შესაბამისი ღონისძიებები - ჩატარდა ტრენინგები მოსამართლეებისა და მათი თანაშემწეებისათვის. წინა წლებთან შედარებით გაიზარდა მოსამართლეთა რიცხვი. 2015 წელს საერთო სასამართლოების სისტემაში 230 მოსამართლე იყო, 2016 წელს მოსამართლეთა რიცხვი 286მდე გაიზარდა, ამჟამად კი 299 მოსამართლეა (მათ შორის 78 მოსამართლე დაინიშნა უვადოდ). მიმდინარეობს მოსამართლეთა საჭირო რაოდენობის განსაზღვრის მეთოდოლოგიის შემუშავება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია 4. საქართველოს მთავარი პროკურატურა ა) უზრუნველყოს პოლიციის მიერ დაკავებული პირის მიმართ ჩადენილი სავარაუდო დანაშაულის − წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ფაქტის ეფექტიანი გამოძიება, რაც საქმის ყოველმხრივ, სრულყოფილ შესწავლას გულისხმობს; პროკურატურის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაციის მიღებისთანავე, საქართველოს პროკურატურის შესაბამის საგამოძიებო ნაწილში დაუყოვნებლივ იწყება გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე. შემჭიდროვებულ ვადებში ტარდება ყველა შესაძლო საგამოძიებო მოქმედება, კერძოდ მოწმეთა დაკითხვა, ამოცნობა, ჩხრეკა-ამოღება, დოკუმენტაციის გამოთხოვა, ექსპერტების დანიშვნა და ჩატარება, ვიდეოჩანაწერების ამოღება და ა.შ. არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე 2017 წელს სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო პოლიციის 3 თანამშრომლის მიმართ (სსკ-ის 333-ე მუხლით-1 პირის მიმართ, სსკის 1443 მუხლით-2 პირის მიმართ). რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ბ) პოლიციის მიერ დაკავებული პირის მიმართ წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის შემთხვევაში გამოძიება წარმართოს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 და 1443 მუხლების შესაბამისად; 2016 წელს საქართველოს მთავარი პროკურატურის ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოს მიერ პროკურორებისთვის შემუშავდა რეკომენდაცია მოხელის ან მასთან გათანაბრებული პირების მიერ ჩადენილი არასათანადო მოპყრობის ფაქტების სათანადო კვალიფიკაციის შესახებ. აღნიშნულ დოკუმენტში მიმოხილულია საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე, 1441, 1442, 1443, 335-ე მუხლების გამიჯვნასთან დაკავშირებული პრობლემური საკითხები, არასათანადო მოპყრობის კვალიფიკაციის კუთხით საქართველოს საერთო სასამართლოების პრაქტიკაში არსებული ხარვეზები და ადამიანის უფლებათა სტანდარტები. ევროპული რეკომენდაციის სასამართლოს მიზანია, მიერ პროკურატურის დადგენილი მუშაკებს ძირითადი გაუადვილოს არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე გამოძიების დაწყებისას კვალიფიკაციის განსაზღვრა და შემდგომში გამოძიების ეფექტური სტრატეგიის დაგეგმვა. აღნიშნული რეკომენდაცია შეისწავლა ევროსაბჭოს ექსპერტმა, მის მიერ გამოთქმული შენიშვნები და წინადადებები გათვალისწინებულ იქნა. 2017 წლის 10 მარტს, აღნიშნული რეკომენდაცია დაეგზავნათ პროკურორებს პრაქტიკაში გამოყენების მიზნით. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლების მიერ განხორციელებული წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე 2017 წელს გამოძიება დაიწყო- 238 სისხლის სამართლის საქმეზე, ამათგან საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1441 მუხლით (წამება) გამოძიება დაიწყო-9 სისხლის სამართლის საქმეზე, 1443 მუხლით (დამამცირებელი ან არაადამიანური მოპყრობა გამოძიება დაიწყო- 15 სისხლის სამართლის საქმეზე, ხოლო 333-ე მუხლით (სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება) - 214 სისხლის სამართლის საქმეზე, კერძოდ, სსკ-ის 333-ე მუხლის პირველი ნაწილით გამოძიება დაიწყო- 4 სისხლის სამართლის საქმეზე, 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ბ“ ქ/პუნქტით- 208 სისხლის სამართლის საქმეზე, 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,გ“ ქ/პუნქტით- 2 სისხლის სამართლის საქმეზე. დაზარალებულად ცნობილ იქნა 20 პირი. 2017 წელს გამოძიება შეწყდა 19 სისხლის სამართლის საქმეზე, საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 105-ე მუხლის პირველი ნაწილის ,,ა“ ქვეპუნქტით, სისხლის სამართლის კანონით გათვალისწინებული ქმედების არარსებობის გამო. პოლიციის თანამშრომელთა მხრიდან განხორციელებული არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე, 2017 წელს სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 3 პირის მიმართ. კერძოდ, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 1443 მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“, „ბ“, „დ“, „ე“, „ვ“ და „ზ“ ქვეპუნქტებით სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო- 2 პირის მიმართ (გამოძიება აღნიშნულ საქმეზე დაიწყო სსკ-ის 1443 მუხლის მე-2 ნაწილის „ა“, „ბ“, „დ“, „ე“, „ვ“ და „ზ“ ქვეპუნქტებით), ხოლო სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტით სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო- 1 პირის მიმართ. (გამოძიება აღნიშნულ საქმეზე დაიწყო სსკ-ის 333-ე მუხლის მე-3 ნაწილის ,,ბ“ ქვეპუნქტით). რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული გ) არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაციის მიღებისთანავე, დაუყოვნებლივ დაიწყოს გამოძიება; პროკურატურის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, არასათანადო მოპყრობის შესახებ ინფორმაციის მიღებისთანავე, საქართველოს პროკურატურის შესაბამის საგამოძიებო ნაწილში დაუყოვნებლივ იწყება გამოძიება სისხლის სამართლის საქმეზე. რეკომენდაცია შესრულებულია დ) უზრუნველყოს ყველა შესაძლო საგამოძიებო მოქმედების შემჭიდროებულ ვადებში ჩატარება, რათა საქმეზე გამოძიება არ გაჭიანურდეს: დაიკითხოს და ამოცნობილ იქნეს ყველა შესაძლო მოწმე/სავარაუდო დამნაშავე; ამოღებულ და დათვალიერებულ იქნეს სავარაუდო დანაშაულთან დაკავშირებული ყველა ნივთი და დოკუმენტი; დაინიშნოს და ჩატარდეს ექსპერტიზა კონკრეტული დაზიანებების მიზეზების დასადგენად მაქსიმალურად ზუსტი და რელევანტური შეკითხვებით; პროკურატურის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე დაწყებული გამოძიების ფარგლებში შემჭიდროვებულ ვადებში ტარდება ყველა შესაძლო საგამოძიებო მოქმედება, კერძოდ მოწმეთა დაკითხვა, ამოცნობა, ჩხრეკა-ამოღება, დოკუმენტაციის გამოთხოვა, ექსპერტების დანიშვნა და ჩატარება, ვიდეოჩანაწერების ამოღება და ა.შ. 2017 წელს ევროკავშირის მხარდაჭერით გამოიცა გამოძიების მეთოდოლოგიის სახელმძღვანელო, რომელშიც გაწერილია სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსით გათვალისწინებული ყველა საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედების ჩატარების მეთოდოლოგია, მათ შორის სხვადასხვა სახის ექსპერტიზის დანიშვნისას დასასმელი კითხვები საკმაოდ დეტალურად არის მოცემული. სწორედ აღნიშნული კითხვარით ხელმძღვანელობენ არასათადანო მოპყრობის საქმეებზე გამომძიებლები და პროკურორები. რეკომენდაცია შესრულებულია ე) უმოკლეს ვადებში ამოიღოს სრული ვიდეომასალა, რომელიც შესაძლებელია ასახავდეს სავარაუდო დანაშაულთან დაკავშირებულ ფაქტებს, მათ შორის, პენიტენციური დაწესებულების ვიდეოკამერების ჩანაწერები; არასათანადო მოპყრობის ფაქტებზე დაწყებული გამოძიების შემჭიდროვებულ ვადებში ტარდება ვიდეოჩანაწერების ამოღება. რეკომენდაცია შესრულებულია ფარგლებში ვ) გამოძიების პროცესში პირი შემჭიდროებულ ვადებში ცნოს დაზარალებულად საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის შესაბამისად; აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში 2014 წელს განხორციელებული ცვლილებების შედეგად, დაზარალებული აღიჭურვა მისი უფლებების დაცვის მეტი სამართლებრივი გარანტიებით, თუმცა დაზარალებულის უფლებების სათანადოდ დაცვის კუთხით, კვლავ არსებობს პრაქტიკული გამოწვევები. ერთ-ერთ ასეთ გამოწვევად რჩება პირის დაზარალებულად ცნობის ვადები. საქართველოს პროკურატურაში პროკურორებისთვის შემუშავდა რეკომენდაცია დაზარალებულის საპროცესო უფლებების განხორციელების შესახებ. წინამდებარე რეკომენდაცია მიზნად ისახავს ხელი შეუწყოს დაზარალებულს საპროცესო კოდექსით მინიჭებული უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების სრულყოფილად განხორციელებაში და ამ მიმართულებით ერთგვაროვანი პრაქტიკის ჩამოყალიბებაში. რეკომენდაციაში მიმოხილულია შემდეგი საკითხები: დაზარალებულად ცნობა, დაზარალებულად ცნობის დადგენილების გაცნობა და უფლებების განმარტება, უარი დაზარალებულად ცნობაზე, დაზარალებულად ცნობაზე უარის თქმის გადაწყვეტილებაზე საჩივრის განხილვა, დაზარალებულის მონაწილეობა გამოძიების პროცესში, ინფორმაციის მიწოდება და მასალების გაცნობა, საქმის მასალების გაცნობისა და გადაცემის საკითხი პირის გარდაცვალების საქმეებზე, დაზარალებულის კუთვნილი ნივთების დაბრუნების საკითხი, დაზარალებულთან კონსულტაცია, ზიანის ანაზღაურება, გამოძიების შეწყვეტა და დაზარალებულად ცნობის დადგენილების გაუქმება, სასამართლო განხილვის ეტაპზე გასათვალისწინებელი საკითხები. აღნიშნული რეკომენდაცია შეისწავლა ევროპის საბჭოს ექსპერტმა, რომელმაც რეკომენდაცია დადებითად შეაფასა. მისი შენიშვნები და წინადადებები გათვალისწინებულ იქნა. მითითებული რეკომენდაცია პროკურორებს შესასრულებლად დაეგზავნებათ უახლოეს მომავალში. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ზ) უზრუნველყოს გამოძიების პროცესში დაზარალებულის და მსხვერპლის მაქსიმალური მონაწილეობა, განსაკუთრებით − სიცოცხლის უფლების დარღვევის და არასათანადო მოპყრობის ფაქტების გამოძიების დროს, კერძოდ, გონივრულად გაითვალისწინოს მათი მოთხოვნები კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების შესახებ; საქართველო პროკურატურაში პროკურორებისთვის შემუშავდა რეკომენდაცია დაზარალებულის საპროცესო უფლებების განხორციელების შესახებ. რეკომენდაციაში სპეციალური თავი დაეთმო დაზარალებულის უფლებებს არასათანადო მოპყრობისა და სიცოცხლის უფლების ხელყოფის საქმეებში, რათა გონივრულად გათვალისწინებულ იქნას დაზარალებულის მოთხოვნები კონკრეტული საგამოძიებო მოქმედებების ჩატარების შესახებ. შესწავლილ და გაანალიზებულ იქნა ამ მიმართულებით ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი. აღნიშნული რეკომენდაცია შეისწავლა ევროპის საბჭოს ექსპერტმა, რომელმაც რეკომენდაცია დადებითად შეაფასა. მისი შენიშვნები და წინადადებები გათვალისწინებულ იქნა. მითითებული რეკომენდაცია პროკურორებს შესასრულებლად დაეგზავნებათ უახლოეს მომავალში. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია თ) სამართალდამცავ პირებს ჩაუტაროს ტრენინგები გამოხატვის თავისუფლებასთან და დაკავების უფლებამოსილების გამოყენებასთან დაკავშირებული ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების სწავლების მიზნით; 2017 წელს პროკურორებს და პროკურატურის გამომძიებლებს ჩაუტარდათ ტრენინგი გამოხატვის თავისუფლების, დაკავების უფლებამოსილების გამოყენების, შეკრებისა და მანიფესტაციის საკითხებზე. სასწავლო კურსი მიზნად ისახავდა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის შესაბამისად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლისა და საქართველოსთან მიმართებაში მიღებული გადაწყვეტილებების გაცნობას. ტრენინგის ფარგლებში მოხდა ქართული კანონმდებლობისა და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართლის შედარება. ტრენინგი ევროპის საბჭოს მხარდაჭერით განხორციელდა. ამასთან, აღნიშნული თემატიკა ინტეგრირებულია სტაჟიორ-პროკურორთა მოსამზადებელ კურსში. რეკომენდაცია შესრულებულია ი) უზრუნველყოს რელიგიური სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის გამოძიების დროს საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 187-ე მუხლის (ნივთის დაზიანება ან განადგურება) გამოყენებისას საგამოძიებო ორგანოების პრაქტიკის ცვლილება ან საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსში შესაბამისი ცვლილების შეტანა, რათა სიძულვილის მოტივის არსებობისას ზიანის ოდენობა აღარ იყოს გადამწყვეტი ფაქტორი ქმედების სისხლის სამართლის დანაშაულად მიჩნევისთვის; რელიგიური შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულთა საქმეებზე ეფექტიანი საპროკურორო საქმიანობის ხელშეწყობის მიზნით, ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველოში პროკურორებისთვის შემუშავდა რეკომენდაცია, რომელიც შეისწავლა ევროპის შეუწყნარებლობასთან საბჭოს ექსპერტმა. დაკავშირებით რეკომენდაცია საქართველოს ეხება რელიგიურ სისხლის სამართლის კანონმდებლობაში მოცემულ ნორმათა განმარტებას, რელიგიური შენობა-ნაგებობების დაზიანებათა შემთხვევებს, ვერბალური შეურაცხყოფის მიყენების სამართლებრივ კვალიფიკაციას და სხვა აქტუალურ საკითხებს. რელიგიური შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილ დანაშაულებთან დაკავშირებით შემუშავებულ რეკომენდაციაში, სპეციალური თავი დაეთმო რელიგიური შენობა-ნაგებობების დაზიანების ფაქტზე მიმდინარე გამოძიებათა კვალიფიკაციის საკითხს. რეკომენდაციამ შეცვალა პრაქტიკა და განსაზღვრა შემდეგი: „იმ შემთხვევაში, თუ გამოძიების პროცესში, დანაშაულის გარემოებებიდან (მაგ: კედელზე დატოვებული წარწერები), ან პირის მიმართ განხორციელებული ქმედებების წინარე ისტორიიდან გამომდინარე (წინასწარ მიღებული გამაფრთხილებელი შეტყობინებები, რელიგიური ნიშნით შევიწროებას პრაქტიკა) გამოიკვეთება მის საკუთრებაზე თავდასხმის რელიგიური მოტივი, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 187-ე მუხლთან ერთად გამოძიება უნდა წარიმართოს დამატებით 156-ე მუხლის (დევნა) კვალიფიკაციით. ამასთან მნიშვნელოვანია განიმარტოს, რომ ქმედების სისხლის სამართლის კოდექსის 156 მუხლის მეორე ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტით (რამაც მნიშვნელოვანი ზიანი გამოიწვია) კვალიფიკაციისთვის განმსაზღვრელი არ არის ზიანის მატერიალური ბუნება. მაგ.: მნიშვნელოვანი ზიანი იქნება სახეზე, როდესაც განადგურდა ანდა დაზიანდა ისეთი რელიგიური მნიშვნელობის ნივთები, რომელთა შეფასება შეუძლებელია.“ რეკომენდაცია შესრულებულია. კ) სავარაუდო სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის გამოძიების დროს ჩაატაროს შესაბამისი საგამოძიებო მოქმედებები სავარაუდო სიძულვილის მოტივის გამოსაკვეთად; დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ 2017 წელს წინა წელთან შედარებით, გაორმაგებულია ჰომო/ტრანსფობიურ დანაშაულებზე სისხლისსამართლებრივ პასუხისგებაში მიცემული პირების რაოდენობა. ამასთანავე, 2016 წლისგან განსხვავებით, როდესაც პროკურორების მიერ ბრალდების შესახებ დადგენილებაში მითითებულ იყო მხოლოდ სექსუალური ორიენტაციის ნიშანი, 2017 წელს პირთა ბრალდება მოხდა ასევე გენდერული იდენტობის მიმართ გამოვლენილი შეუწყნარებლობის გამოც. სიძულვილით მოტივირებულ დანაშაულებზე პროკურორების ცნობიერების ასამაღლებლად და გამოძიების პროცესში დანაშაულის მოტივის იდენტიფიცირების ტექნიკის დასახვეწად პროკურორებისთვის შემუშავებული იქნა სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულების შესახებ რეკომენდაცია და სპეციალური კითხვარი, რომელშიც გაიწერა სიძულვილით მოტივირებული დანაშაულის შესაძლო დაზარალებულის, ბრალდებულის და მოწმეთა გამოკითხვის/დაკითხვის ინსტრუქცია. 2017 წელს, სიძულვილის მოტივის შესწავლა მიმდინარეობდა 86 სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში. კერძოდ, სექსუალური ორიენტაციის ნიშანი შესწავლილ იქნა - 12 სისხლის სამართლის საქმის ფარგლებში, გენდერული იდენტობის ნიშანი - 37 საქმის, სქესის/გენდერის ნიშანი - 25 საქმის, ეროვნული ნიშანი - 1 საქმის, ეთნიკური ნიშანი -1 საქმის, ხოლო რელიგიური ნიშანი - 10 საქმის ფარგლებში. სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 44 პირის მიმართ. ამათგან, 4 პირს ბრალდება წარედგინა სექსუალური ორიენტაციის ნიშნით, 4 პირს - გენდერული იდენტობის ნიშნით, 2 პირს - რელიგიური ნიშნით, 25 პირს - სქესის/გენდერის ნიშნით. 9 პირის ბრალდების საქმეში ჩატარებული გამოძიების შედეგად სიძულვილის მოტივი არ გამოიკვეთა; რეკომენდაცია შესრულებულია. ლ) მიიღოს პრევენციული ზომები ფემიციდის, ქორწინების იძულების და არასრულწლოვანთან სქესობრივი კავშირის შემთხვევების შესამცირებლად, აგრეთვე ზომები მათ თავიდან ასაცილებლად, ამასთანავე, განახორციელოს ეფექტიანი რეაგირება ყველა მომხდარ შემთხვევაზე; ქალთა მიმართ ძალადობის, ოჯახური დანაშაულის პრევენციისა და ცნობიერების ამაღლების კუთხით 2016-2017 წლებში „ადგილობრივი საბჭოს“ და ,,საზოგადოებრივი პროკურატურის“ პროექტების ფარგლებში ჩატარდა მთელი რიგი ღონისძიებები. „ადგილობრივი საბჭო“ რეგიონულ დონეზე საკოორდინაციო ორგანოს წარმოადგენს. საბჭოში გაწევრიანებულნი თვითმმართველობის, არიან სამართალდამცავი აღმასრულებელი ორგანოების, ხელისუფლების, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლები და საზოგადოების სხვა წევრები. საბჭოს ძირითადი ფუნქციაა რეგიონში არსებული კრიმინოგენური მდგომარეობის განხილვა, რეგიონისთვის საჭირო პრევენციულ ღონისძიებებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილებების მიღება, ინიციატივების შემუშავება, სხვა სახელმწიფო უწყებებთან და არასამთავრობო სექტორთან თანამშრომლობით დანაშაულის წინააღმდეგ ბრძოლის კოორდინირებული გეგმის დასახვა. „ადგილობრივი საბჭოს“ ფარგლებში ჩატარდა 26 შეხვედრა (748 მონაწილე), რამაც მოიცვა დედაქალაქი და საქართველოს ყველა რეგიონი. პროექტ ,,საზოგადოებრივი პროკურატურის“ ფარგლებში შეხვედრები ჩატარდა სხვადასხვა ადგილობრივი სახელმწიფო უწყებებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებთან, საკრებულოს წევრებთან, სოფლის რწმუნებულებთან, სხვადასხვა უნივერსიტეტის სტუდენტებთან, სკოლის მოსწავლეებთან, მასწავლებლებთან და დირექტორებთან, ადგილობრივ მოსახლეობასთან, წარმომადგენლებთან. მათ აქტივობები, მონაწილეთათვის ქალთა არასრულწლოვანთან სქესობრივი შორის, სხვა მიმართ ეთნიკური საკითხებთან ძალადობის, კავშირის, ადრეული უმცირესობის ერთად, მოიცავდა ოჯახური დანაშაულის, ქორწინების, ქორწინების იძულების, ადევნების და სხვა დანაშაულების შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას და სტატისტიკური მონაცემების გაცნობას, აღნიშნული დანაშაულების გამომწვევი მიზეზებისა და პრევენციული ღონისძიებების შესახებ მსჯელობას. შეხვედრების მონაწილეებს დაურიგდათ სამენოვანი (რუსული, სომხური და აზერბაიჯანული) საინფორმაციო ბუკლეტები: ,,ოჯახში ძალადობა, სქესობრივი კავშირი 16 წლის ასაკს მიუღწეველთან”. 2017 წელს ,,საზოგადოებრივი პროკურატურის“ ფარგლებში ჩატარდა 151 ასეთი შეხვედრა საქართველოს ყველა რეგიონში, რომელსაც დაახლოებით 7600-მდე პირი დაესწრო. პროკურორები მონაწილეობენ არა მარტო საკუთარი ინიციატივით, არამედ სხვა უწყებების მიერ დაგეგმილ ღონისძიებებში. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო ახორციელებს ევროკავშირის მიერ დაფინანსებულ პროექტს - “შსს-ს ხელშეწყობა ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლაში”. ოჯახში ძალადობის პრევენციის ერთიანი პოლიტიკის შექმნის ხელშეწყობის მიზნით, პროექტით გათვალისწინებულია თემატური შეხვედრების ორგანიზება საქართველოს რეგიონებში ადგილობრივი პოლიციის, პროკურატურის, სოციალური მომსახურების სააგენტოს, სასამართლოს და ადგილობრივი მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლების მონაწილეობით, რათა შეიქმნას თანამშრომლობის ქსელი და გაუმჯობესდეს ჩართულ მხარეებს შორის კოორდინაცია. 2017 წელს მსგავსი ფორმატის 7 შეხვედრა გაიმართა აჭარაში, სამეგრელოში, კახეთში, შიდა ქართლში. შეხვედრებში მონაწილეობას იღებდნენ პროკურატურის წარმომადგენლები, ოჯახში ძალადობის და ქალთა მიმართ ძალადობის საქმეებზე მომუშავე პროკურორები. 2017 წელს განახლდა რეკომენდაცია ოჯახში ძალადობაზე და ოჯახური დანაშაულის საქმეებზე აუცილებელი საგამოძიებო და საპროცესო მოქმედებების ჩატარების შესახებ, რომლის მიზანია ძალადობის ფაქტებზე სრულყოფილი გამოძიების ჩატარება, ეფექტიანი საპროცესო ხელმძღვანელობის განხორციელება და დასაბუთებული გადაწყვეტილების მიღების უზრუნველყოფა. ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახური დანაშაულის სპეციალიზაციის სასწავლო პროგრამა გაიარა პროკურორთა მეორე ჯგუფმა, რომლებიც საპროცესო ხელმძღვანელობას უწევენ აღნიშნულ დანაშაულთა ფაქტების გამოძიებას. 2018 წელს, ბრძანებით განისაზღვრება იმ პროკურორთა წრე, რომლებიც პრიორიტეტულად იქნებიან ჩართულნი ოჯახური დანაშაულის საქმეებში, როგორც სპეციალიზებული პროკურორები. 2017 წელს ოჯახური დანაშაულის ფაქტებზე სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 1986 პირის მიმართ. პროკურატურის მიერ ოჯახურ დანაშაულში ბრალდებული პირების მიმართ ხორციელდება მკაცრი სისხლის სამართლის პოლიტიკა. გაზრდილია პროკურორთა მიერ პატიმრობის მოთხოვნის მაჩვენებელი. 2017 წელს პატიმრობა პროკურატურის მიერ მოთხოვნილ იქნა ოჯახური დანაშაულის ჩამდენ ბრალდებულთა 83%-ის მიმართ. პატიმრობის დაკმაყოფილების მაჩვენებელი -58%-ია. დაიკლო საპროცესო შეთანხმების გაფორმების მაჩვენებელმა ოჯახური დანაშაულის ჩამდენ პირებთან 2017 წელს აღნიშნული დანაშულისთვის მსჯავრდებულ პირთაგან მხოლოდ 42,1%-ს გაუფორმდა საპროცესო შეთანხმება, მაშინ როდესაც 2017 წელს, ზოგადად, საპროცესო შეთანხმების მაჩვენებელი განაჩენების საერთო რაოდენობის 70,4%-ია. რეკომენდაცია შესრულებულია. მ) ხელი შეუწყოს ქალთა მიმართ ძალადობის შემთხვევების შესახებ სტატისტიკის წარმოებისა და ანალიზის და თემატური კვლევების განხორციელებას; საქართველოს მთავარი პროკურატურის საპროკურორო საქმიანობაზე ზედამხედველობისა და სტრატეგიული განვითარების დეპარტამენტი, აგრეთვე ადამიანის უფლებათა დაცვის სამმართველო ახორციელებენ ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახური დანაშაულის საქმეთა მონიტორინგს და ატარებენ ყოველწლიურ ანალიზს, რომლის ფარგლებშიც მუშავდება სტატისტიკური მონაცემები, აგრეთვე, ხდება გამოძიებისა და საპროკურორო საქმიანობის ხარისხის შეფასება. მონოტორინგის შედეგად იგეგმება პროკურორთათვის სახელმძღვანელო რეკომენდაციის განახლება, ტრენინგსაჭიროებების განსაზღვრა და პრევენციული ღონისძიებები. 2017 წლის 25 ოქტომბერს, საქართველოს მთავარ პროკურატურაში, გაეროს ქალთა ორგანიზაციის მხარდაჭერით, ოჯახური დანაშაულის თემაზე კონფერენცია გაიმართა. კონფერენციაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილ იქნა ოჯახური დანაშაულის და ქალთა მიმართ ჩადენილი მკვლელობების ანალიზი. მონაწილეებს მიეწოდათ ინფორმაცია მოძალადეთა მიმართ განხორციელებული სისხლის სამართლის პოლიტიკის, ძალადობასთან ეფექტიანი ბრძოლის მიზნით განხორციელებული აქტივობებისა და პრევენციული ღონისძიებების შესახებ. კვლევის ფარგლებში შესწავლილ იქნა 2017 წლის 6 თვეში ჩადენილი ოჯახური დანაშაულის 895 საქმე. საქმეთა შესწავლა განხორციელდა ორი ძირითადი მიმართულებით: კრიმინოლოგიური ნაწილი, რომლის ფარგლებშიც დადგინდა დანაშაულის შესახებ შეტყობინების ავტორები, დანაშაულის ჩადენის ადგილი, გარემოებები, დამოკიდებულება დაზარალებულსა და ბრალდებულს შორის, აგრეთვე, დაზარალებულთა და ბრალდებულთა პერსონალური მახასიათებლები; გამოძიების ეფექტურობა, რომლის ფარგლებშიც დადგინდა, რამდენად დროულია ფაქტებზე რეაგირება, რამდენად ადეკვატური და ეფექტურია ჩატარებული საგამოძიებო მოქმედებები, როგორია დაზარალებულ პირთა პოზიცია დევნის დაწყების/გამოძიების შეწყვეტის თაობაზე, სწორად და დროულად ხდება თუ არა შემაჯამებელი პროექტის ფარგლებში, მონაწილეობით მომზადდა გადაწყვეტილებების მიღება საქმეზე. 2016-2017 საქართველოს წლებში ევროპის პროკურატურის საბჭოს რეგიონული წარმომადგენლების სახელმძღვანელო თემაზე - ,,ქალთა უფლებების დაცვა და მათთვის სამართლებრივი მექანიზმების ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა“, რომლის საფუძველზეც პროკურორთათვის შემუშავდა სასწავლო პროგრამა. რეკომენდაცია შესრულებულია ნ) დროულად დაასრულოს დაბა ბაკურიანისა და სოფელ დიდი მიტარბის ტერიტორიებზე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთების გაცემასთან დაკავშირებულ სისხლის სამართლის საქმეზე მიმდინარე გამოძიება. 2016-2017 წლებში საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 180-ე და 362-ე მუხლებით სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 15 პირის მიმართ 45 ეპიზოდთან დაკავშირებით. ახალციხის რაიონული სასამართლოს მიერ 13 პირის მიმართ გამოტანილ იქნა გამამტყუნებელი განაჩენი, რომელთაც დანიშნულ ძირითად სასჯელთან ერთად, დამატებითი სასჯელის სახით ჩამოერთვათ 17 თაღლითურად მისაკუთრებული 5 746 930 ლარის ღირებულების 125 162 კვ.მ ფართობის 35 მიწის ნაკვეთი. ხოლო 2 პირის მიმართ მიმდინარეობს საქმის არსებითი განხილვა. 6 486 457- ზე მეტი ლარის ღირებულების 2741 კვ.მ ფართობის 45 მიწის ნაკვეთთან მიმართებაში ინტენსიურად გრძელდება გამოძიება. 2018 წელს სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო 1 პირის მიმართ, სასამართლოს მიერ გამოტანილი გამამტყუნებელი განაჩენით სახელმწიფოს დაუბრუნდა 1 მიწის ნაკვეთი. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული 5. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო ა) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა პოლიციის თანამშრომელთა მიერ წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის, აგრეთვე ადამიანის უფლებათა დარღვევის თავიდან ასაცილებლად, მათ შორის, სათანადო სწავლების, ანგარიშვალდებულების გაზრდის და მკაცრი ზედამხედველობის მეშვეობით; შინაგან საქმეთა სამინისტრო აგრძელებს წამების, არაადამიანური დამამცირებელი მოპყრობის სწავლების საკითხებთან დაკავშირებით და პოლიციელთა ცნობიერების ამაღლებას. შსს აკადემიაში, როგორც საბაზისო სწავლების პროგრამებში, ასევე გადამზადებისა და დაწინაურების პროგრამებში არის გათვალისწინებული აღნიშნული საკითხები და რეგულარულად მიმდინარეობს პოლიციელთა მომზადება/გადამზადება. სწავლებისას განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა წამების აკრძალვის აბსოლუტურ ბუნებას, ევროპის სასამართლოს პრეცენდენტების განხილვას. 2017 წლის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით წამების, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობის სწავლების საკითხებში მომზადდნენ/გადამზადდნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს, როგორც მოქმედი თანამშრომლები, ასევე სამოქალაქო პირები (საბაზისო კურსების მსმენელები). სულ: 45 ჯგუფი, 813 მსმენელი. პოლიციის მხრიდან სავარაუდო სამართალდარღვევის (მათ შორის წამების, არაადამიანური მოპყრობის და ადამიანის უფლებათა დარღვევის) ფაქტებს შეისწავლის გენერალური ინსპექცია. თითოეულ ფაქტზე ხდება კომპეტენციის ფარგლებში გარემოებების შესწავლა და სისხლის სამართლის დანაშაულის ნიშნების არსებობის შემთხვევაში შეგროვებული ცნობების პროკურატურისთვის მიწოდება. შსს გენერალური ინსპექცია ასევე ახორციელებს ზედამხედველობას, რომ დროებითი მოთავსების იზოლატორების მიერ გამოვლენილი დაკავებულის სხეულის დაზიანებების შესახებ ყველა ინფორმაცია მიეწოდოს პროკურატურას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ბ) უზრუნველყოს ძალის გამოყენების მეთოდებში (სპეციალური ილეთების გამოყენებაში) პოლიციის თანამშრომელთა რეგულარული მომზადება; შსს აკადემიაში ძალის გამოყენების მეთოდები პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების პროგრამებში/კურსებში ისწავლება რამდენიმე საგნის ფარგლებში. თეორიული საკითხების შესწავლა ხდება ისეთ საგნებზე, როგორიცაა: ადამიანის უფლებები, პოლიციის შესახებ კანონი და ტაქტიკური მომზადება, ხოლო პრაქტიკული უნარ-ჩვევების გამომუშავება ხდება - ტაქტიკური მომზადებისა და ფიზიკური იძულების სპეციალური ილეთების საგნის სწავლებისას. 2017 წელის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით აღნიშნულ საკითხებში მომზადდნენ/გადამზადდნენ შინაგან საქმეთა სამინისტროს როგორც მოქმედი თანამშრომელები, ასევე სამოქალაქო პირები. სულ: 66 ჯგუფი, 1154 მსმენელი სსიპ - საქართველოს შსს აკადემიამ 2017 წელს გადაიღო სასწავლო ვიდეოგაკვეთილი: „სტანდარტული ქმედებები ხელბორკილის დადების დროს“. რეკომენდაცია შესრულებულია. გ) განახორციელოს ოჯახისთვის ან ადვოკატისთვის შეტყობინების შესახებ დაკავებული პირის მოთხოვნის სათანადო დოკუმენტირება შესაბამისი რეესტრის წარმოებით; შინაგან საქმეთა სამოინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის მიხედვით, ამ ეტაპზე განიხილება აღნიშნული რეკომენდაციის შესრულების მიზანშეწონილობის საკითხი. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული. დ) შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიციის ყველა სამმართველოს შენობაში დაამონტაჟოს სათვალთვალო კამერები; შსს ტერიტორიული ორგანოების სამმართველოების შენობების უმრავლესობაში დამონტაჟებულია ვიდეო სამეთვალყურეო სისტემები და გეგმიურად მიმდინარეობს განახლების პროცესი, რომელიც გაგრძელდება 2018 წლის განმავლობაში. ამასთან, სახელმწიფო შესყიდვების სააგენტოს ვებ-გვერდის მეშვეობით, მიმდინარე წლის 14 თებერვალს გამოცხადებულ იქნა ბაზრის კვლევა საქართველოს პოლიციის განყოფილებებში და დროებითი მოთავსების იზოლატორებში დასამონტაჟებელი ვიდეოსამეთვალყურეო სისტემების შესყიდვასთან დაკავშირებით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ე) განსაზღვროს მოქალაქესთან ურთიერთობის დროს საპატრულო პოლიციელის მიერ სამხრე ვიდეოკამერის გამოყენებით შესაბამისი ჩანაწერის გაკეთების ვალდებულება, აგრეთვე გაკეთებული ჩანაწერის შენახვის წესი და ვადა; შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტი სატესტო რეჟიმში ამუშავებს ახალი ტიპის სამხრე კამერების გამოყენების შესაძლებლობას (ახალი ტიპის სამხრე კამერები შესაძლებლობას მისცემს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტს დაცული სახით მოხდეს ჩანაწერების განხორციელება) და მიმდინარეობს მოლაპარაკება მომწოდებელ კომპანიებთან. პარალელურად, მუშავდება ჩანაწერების წარმოების და შენახვის წესის შემუშავება და ვადების განსაზღვრა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ვ) უზრუნველყოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორებში მიმდინარე ვიდეომეთვალყურეობის ამსახველი ჩანაწერების გონივრული ვადით შენახვა; ვიდეო მეთვალყურეობის განხორციელების ახალი წესი ძალაში შევიდა 2016 წლის 1 ნოემბრიდან. აღნიშნული წესი დამტკიცებულია საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 2 აგვისტოს №423 ბრძანებით და მოიცავს ვიდეოჩანაწერების წარმოების, ჩაწერილი მასალის დაარქივებისა და განადგურების ინსტრუქციებს. მინისტრის 2016 წლის 2 აგვისტოს №423 ბრძანებაში განხორციელებული ცვლილების ფარგლებში ვიდეოჩანაწერების შენახვის მინიმალური ვადა 24 საათიდან 120 საათამდე გაიზრდა. რეკომენდაცია შესრულებულია ზ) უზრუნველყოს ყველა ვიდეოჩანაწერის გონივრული ვადით შენახვა; აღნიშნული საკითხი რეგულირდება შს მინისტრის N53 ბრძანების „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ფაილური სისტემებისა და მათში არსებული მონაცემების შენახვის ვადების განსაზღვრის შესახებ“ შესაბამისად. სამინისტროს ბალანსზე არსებული კამერების ნაწილი ამჟამად მოძველებულია და იგეგმება მათი ეტაპობრივად განახლება, რის შედეგადაც ახლებურად განისაზღვრება მონაცემების შენახვის პარამეტრები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია თ) უზრუნველყოს „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროში სამორიგეო ფუნქციის განმახორციელებელი დანაყოფების მუშაობის ორგანიზაციის წესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2014 წლის 8 აგვისტოს №605 ბრძანებით დამტკიცებული სამორიგეო მუშაობის ორგანიზაციის წესის №6 დანართისა (შინაგან საქმეთა ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნი) და №7 დანართის (საპყრობილეში (დროებითი მოთავსების იზოლატორში) გადაყვანილ პირთა აღრიცხვის ჟურნალი) გადახედვა და განახლების მიზნით შესაბამისი ცვლილების შეტანა; შს სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, განახლების მიზნით გადაიხედება 2014 წლის 8 აგვისტოს საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის N605 ბრძანების N6 დანართით დამტკიცებულ შინაგან საქმეთა ორგანოებში დაკავებულ პირთა აღრიცხვის წიგნსა და ამავე ბრძანების N7 დანართით დამტკიცებულ, საპყრობილეში (დროებითი მოთავსების იზოლატორში) გადაყვანილ პირთა აღრიცხვის ჟურნალის ფორმები. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული ი) შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიციის ყველა სამმართველოსთვის და პოლიციის ყველა განყოფილებისთვის შეიმუშაოს ჟურნალის ერთიანი ფორმა, რომელშიც დაფიქსირდება მოქალაქის შენობაში შესვლისა და შენობიდან გასვლის თარიღი და დრო, აგრეთვე შესვლის მიზანი; შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, აღნიშნული რეკომენდაცია არ შესრულებულა. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული კ) უზრუნველყოს, რომ „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების ტიპური დებულებისა და შინაგანაწესის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 2 აგვისტოს №423 ბრძანების №2 დანართით (საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების შინაგანაწესი) მკაფიოდ განისაზღვროს დაკავებული პირის სხეულზე არსებული დაზიანებების თაობაზე შეტყობინების გაგზავნის პროცედურა და კრიტერიუმები; აღნიშნული პროცედურები გაწერილია საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 2 აგვისტოს N423, 2016 წლის 8 დეკემბრის №691 და №692 ბრძანებებში. სამართლებრივ აქტებში დაზიანებების და გამოთქმული პრეტენზიების შესახებ შეტყობინების გაგზავნის პროცედურა მოცემულია, როგორც იმ იზოლატორებისათვის, სადაც წარმოდგენილია სამედიცინო პერსონალი, ასევე იმ იზოლატორებისათვის, სადაც შემოწმებას სასწრაფო-გადაუდებელი დახმარების ბრიგადები ახორციელებენ. საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის 2016 წლის 8 დეკემბრის №692 ბრძანებაში 2018 წლის 20 თებერვალს განხორციელდა ცვლილება, რის შედეგადაც უფრო დეტალურად გაიწერა ის კრიტერიუმები, რომელთა გათვალისწინებითაც მოხდება პროკურატურაში შეტყობინების გადაგზავნის შესახებ გადაწყვეტილების მიღება. რეკომენდაცია შესრულებულია. ლ) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა, მათ შორის, გადახედოს სამუშაო გრაფიკს, მძიმე სამუშაო პირობების გამო პოლიციის თანამშრომელთა ფსიქოემოციური მდგომარეობის გაუარესების და პროფესიული გადაწვის რისკების მინიმუმამდე შესამცირებლად; შს სამინისტრო იზიარებს აღნიშნულ რეკომენდაციას და ახორციელებს მძიმე სამუშაო პირობების და თანამშრომელთა ფსიქო-ემოციური მდგომარეობის გაუარესებისა და პროფესიული გადაწვის რისკების შეფასებას. შეფასების საფუძველზე სტრუქტურულ ქვედანაყოფებში შეიცვალა მორიგეობის რეჟიმი. იგეგმება სხვა აქტივობებიც ამ მიზნით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია მ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა შინაგან საქმეთა სამინისტროს პოლიციის დეპარტამენტებში, პოლიციის რაიონულ და საქალაქო სამმართველოებში და პოლიციის განყოფილებებში შეიქმნას ქალისა და მამაკაცის დასაქმების თანაბარი შესაძლებლობა, აგრეთვე თანაბარი სამუშაო პირობები; გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფა შინაგან საქმეთა სამინისტროსთვის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად რჩება. სამინისტრო უზრუნველყოფს მოქნილი და ეფექტიანი სისტემის ჩამოყალიბებას ქალისა და მამაკაცის თანასწორობის პრინციპების დაცვით, რაც რეგულირებულია სხვადასხვა სამართლებრივი აქტით. გენდერული თანასწორობის უზრუნველსაყოფად შინაგან საქმეთა სამინისტრომ, არასამთავრობო სექტორთან თანამშრომლობის თანასწორობის სტრატეგია, რომლითაც პრინციპებზე დაფუძნებული შედეგად, განისაზღვრა პოლიტიკა. ასევე შეიმუშავა გენდერული შინაგან საქმეთა გენდერული თანასწორობის სამინისტროს რეფორმირების ახალი ეტაპის ფარგლებში იგეგმება თანამედროვე მეთოდოლოგიების ფართოდ დანერგვა, მათ შორის გამოძიების პროცესში, რაც ხელს შეუწყობს ქალთა მოზიდვას სამინისტროში. რეკომენდაცია შესრულებულია ნ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა უბნის ინსპექტორი თანამდებობაზე უბნის ინსპექტორთა მომზადების სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამის გავლის გარეშე არ დაინიშნოს; შს სამინისტროში მიმდინარეობს მუშაობა სამსახურში მიღების წესის შეცვლასთან დაკავშირებით. აღნიშული წესი ასევე ითვალისწინებს გამონაკლისი წესით დანიშვნის გაუქმებას, როგორც უბნის ინსპექტორის ისე, სხვა საპოლიციო თანამდებობებზე. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ო) მიიღოს ყველა ზომა, რათა განხორციელდეს სამართალდამცავი სტრუქტურების თანამშრომელთა პერიოდული გადამზადება. მნიშვნელოვანია, რომ საჯარო სამართლის იურიდიულმა პირმა − საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს აკადემიამ (პოლიციის აკადემია) შეიმუშაოს პოლიციელთა გადამზადების მოკლევადიანი კურსები სამართალდამცავი სტრუქტურების თანამშრომელთა გადამზადების მიზნით. შესაძლებელია ამ კურსების დისტანციური სწავლება; სსიპ - საქართველოს შსს აკადემიაში 2017 წელის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით სხვადასხვა საგანმანათლებლო პროგრამებზე/კურსებზე/ტრენინგებზე გადამზადდა 1747 თანამშრომელი. შსს-ს ხელმძღვანელი პირებისათვის შემუშავდა და განხორციელდა საპოლიციო დანაყოფის მენეჯმენტის კურსი, რომლის ფარგლებშიც გადამზადდა 42 თანამშრომელი. შემუშავდა კიბერდანაშაულის გამოძიებისა და ციფრული მტკიცებულებების მოპოვების შესახებ სასწავლო კურსი. აღნიშნული კურსი გაიარა 12-მა თანამშრომელმა. გადამუშავდა და დაგეგმილია განხორციელდეს, ცენტრალური კრიმინალური პოლიციის დეპარტამენტში და ტერიტორიულ ორგანოებში თანამდებობრივი დაწინაურების სპეციალური გადამზადების კურსი. დისტანციური სწავლების სისტემის უზრუნველყოფის მიზნით, შესაბამისი საჭირო ინფრასტრუქტურით უზრუნველყოფილია თბილისი და 19 სხვა ქალაქი. 2017 წელს „დროებითი მოთავსების იზოლატორების თანამშრომელთა მომზადება-გადამზადების სასწავლო კურსი“ გაიარა დროებითი მოთავსების იზოლატორების 36-მა თანამშრომელმა. კურსი მოიცავდა, სწავლების, როგორც პრაქტიკულ, ასევე დისტანციურ ნაწილს. ელექტრონული სწავლების განვითარების ფარგლებში შემუშავდა ცეცხლსასროლი იარაღისა და სპეციალური საშუალებების გამოყენების სპეციალური მომზადების ელექტრონული კურსი. კურსი არის შერეული ტიპის და იყოფა ორ ნაწილად: პირველი თეორიული ნაწილი, რომელიც ტარდება ონლაინ და მეორე - პრაქტიკული ნაწილი, რომელიც ტარდება შსს აკადემიაში. სწავლება გაიარა 31 თანამშრომელმა. დისტანციური სწავლების მეთოდით დაიგეგმა და განხორციელდა „ელექტრონული ლექცია ქალთა მიმართ და ოჯახში ძალადობის წინააღმდეგ მოქმედი კანონმდებლობის შესახებ“ აღნიშნული ლექცია გაიარა 17 თანამშრომელმა. რეკომენდაცია შესრულებულია პ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა სამართალდამცავი სტრუქტურების თანამშრომელთათვის ხელმისაწვდომი იყოს პოლიციელთა გადამზადების კურსების და ნებისმიერი სხვა სასწავლო კურსის მასალები; შსს სსიპ აკადემიაში დაინერგა დისტანციური სწავლება, რომლის მიზანია შსს-ს თანამშრომლებისთვის და აკადემიის მსმენელებისთვის ხელმისაწვდომი და ხარისხიანი განათლების უზრუნველყოფა ნაკლები ფინანსური დანახარჯებით. გარდა ფინანსური დანახარჯების შემცირებისა, დისტანციური სწავლება სასწავლო პროცესს ხდის უფრო მოქნილს და პოლიციელს შესაძლებლობას აძლევს სამუშაო ადგილიდან აიმაღლოს კვალიფიკაცია. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. ჟ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორების თანამშრომელთა გადამზადების ფარგლებში ჩატარდეს ტრენინგი არასრულწლოვნებთან ურთიერთობის თავისებურებათა შესახებ; 2015 წლიდან შსს აკადემიაში მიმდინარეობს სპეციალური მოკლევადიანი კურსები, არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კუთხით. აღნიშნულ კურსებში შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვადასხვა დანაყოფების წარმომადგენლებთან ერთად ჩართულნი გახლდნენ დროებითი მოთავსების იზოლატორების მოსამსახურეებიც. 2016 წლის იზოლატორების პროგრამა. ბოლოდან აკადემიაში თანამშრომელთა სასწავლო პროგრამის დაინერგა დროებითი მომზადება-გადამზადების ფარგლებში ცალკე საგნად მოთავსების საგანმანათლებლო არის გამოყოფილი არასრულწლოვნებთან დაკავშირებული თემატიკა და მოიცავს, როგორც სამართლებრივ ნაწილს, ისე ფსიქოლოგიურ მიმართულებასაც. რეკომენდაცია შესრულებულია რ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა შინაგან საქმეთა სამინისტროს დროებითი მოთავსების იზოლატორის თანამშრომელი თანამდებობაზე დროებითი მოთავსების იზოლატორების თანამშრომელთა მომზადება-გადამზადების საგანმანათლებლო პროგრამის გავლის გარეშე არ დაინიშნოს; დღეისათვის იზოლატორის თანამშრომლის თანამდებობაზე დანიშვნისათვის რაიმე სახის, სპეციალური სავალდებულო პროგრამა არ არსებობს, თუმცა მოსამსახურეთა გადამზადება ხდება შსს აკადემიაში დანერგილი სპეციალური მოკლევადიანი სასწავლო კურსის ფარგლებში, რომელიც მოიცავს იზოლატორისთვის აქტუალურ ყველა მიმართულებას. მოცემული კურსის ფარგლებში გადამზადდა 3 ჯგუფი (ჯამში 55 მოსამსახურე). კურსის ხანგრძლივობა საშუალოდ 20 დღეს შეადგენს და მისი ძირითადი ნაწილი დისტანციურად მიმდინარეობს. 2017 წელს დაიწყო სასწავლო კურსის განახლება. სასწავლო პროგრამის შეფასება მოახდინა საერთაშორისო ექსპერტმა, ასევე ევროპის საბჭოს მხარდაჭერით კურსისათვის გადაღებულ იქნა სასწავლო ფილმები. შს სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სასწავლო პროგრამაში საბოლოო ცვლილებების განხორციელების შემდეგ, რაც მიმდინარე წლის თებერვლის თვეში უნდა განხორციელდეს, აღნიშნულ კურსს მიენიჭება თანამდებობაზე დასანიშნად აუცილებელი პროგრამის სტატუსი. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ს) მიიღოს ყველა ზომა, რათა დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციების ორგანიზატორებთან და შესაბამისი ქვეყნების წარმომადგენლებთან კოორდინაციით უზრუნველყოფილ იქნეს სრულყოფილი წინასწარი ინფორმაციის მიღება დასაბრუნებელი პირების ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და დიაგნოზის შესახებ; ,,საქართველოსა და ევროკავშირს შორის უნებართვოდ მცხოვრებ პირთა რეადმისიის შესახებ“ შეთანხმების თანახმად (ძალაშია 2011 წლიდან), რეადმისიის განაცხადის წარმდგენი სახელმწიფო შესაძლებლობების ფარგლებში მდგომარეობასთან დაკავშირებით რეადმისირებული წინასწარ აწვდის ინფორმაციას (მაგ.: პირის მიმღებ პირის ჯანმრთელობის სპეციალური ქვეყანას სამედიცინო დახმარების აუცილებლობა; გადამდები დაავადების თაობაზე ინფორმაცია და ა.შ.). შესაბამისად, პირის ჯანმრთელობის თაობაზე ინფორმაცია შინაგან საქმეთა სამინისტროს გააჩნია, როგორც რეადმისიის განაცხადის განხილვის პროცესში, ასევე პირის ქვეყანაში უშუალოდ დაბრუნების წინ. ერთობლივი ოპერაციების დაგეგმვის პროცესში შინაგან საქმეთა სამინისტრო ახორციელებს აქტიურ კოორდინაციას ევროპის სასაზღვრო და სანაპირო დაცვის სააგენტოსთან (FRONTEX), ასევე ერთობლივი დაბრუნების ოპერაციებში ჩართულ ევროკავშირის ქვეყნებთან, რათა საწყის ეტაპზევე მოპოვებულ იქნას შესაბამისი ინფორმაცია პირის ჯანმრთელობის მდგომარეობის თაობაზე ან იმ საჭიროებებზე რომელიც ხელს შეუწყობს საქართველოს მოქალაქის სამშობლოში უსაფრთხო დაბრუნებას და ქვეყანაში ღირსეულ რეინტეგრაციას. სწორედ, სარეინტეგრაციო პროგრამებზე წვდომის მიზნით, რაც ასევე მოიცავს სამედიცინო დახმარების კომპონენტსაც აქტიურად თანამშრომლობს საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს რეინტეგრაციაზე პასუხისმგებელ დანაყოფთან. მნიშვნელოვანია, რომ ერთობლივი ოპერაციების განმავლობაში შსს მიგრაციის დეპარტამენტის სამედიცინო პერსონალი (ექიმი, ფსიქოლოგი) ჩართულია აღნიშნულ დაბრუნების ოპერაციებში, რათა სათანადო დახმარება აღმოუჩინოს დაბრუნებულ პირებს. რეკომენდაცია შესრულებულია ტ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციების ორგანიზატორებთან და შესაბამისი ქვეყნების წარმომადგენლებთან კოორდინაციით უზრუნველყოფილ იქნეს დასაბრუნებელი პირების ოჯახის წევრებთან დაკავშირება; შსს მიგრაციის დეპარტამენტი დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციის განხორციელების თაობაზე ინფორმაციის მიღების შემდგომ, აანალიზებს რეადმისირებულ პირთა თაობაზე მიღებულ ინფორმაციას, რათა ეფექტიანად დაიგეგმოს დაბრუნების ოპერაცია და საწყის ეტაპზევე მიაწოდოს საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს რეინტეგრაციაზე პასუხისმგებელ დანაყოფს რეადმისიას დაქვემდებარებულ პირთა გამოკვეთილი საჭიროებები. მათ შორის ინფორმაცია განსაკუთრებულ საჭიროებებზე: საცხოვრებელი ადგილით უზრუნველყოფის ან ოჯახის წევრების ინფორმირების საჭიროების თაობაზე. ამასთან, დაბრუნების ერთობლივი ოპერაციის მსვლელობისას, შსს მიგრაციის დეპარტამენტის წარმომადგენელი უზრუნველყოფს რეადმისიას/დეპორტაციას დაქვემდებარებული პირის მოთხოვნის საფუძველზე ოჯახის წევრებთან დაკავშირებას. რეკომენდაცია შესრულებულია უ) შინაგან საქმეთა სამინისტროს ესკორტის შემადგენლობას დაამატოს ფსიქოლოგი, რომელიც დასაბრუნებელ პირებს საჭიროების შემთხვევაში ფსიქოლოგიურ დახმარებას გაუწევს; დაბრუნების ერთობლივი გაძევებას/რეადმისიას ოპერაციების დაქვემდებარებული დაგეგმვის პირების ეტაპზე ხორციელდება თაობაზე მოწოდებული ინფორმაციის შეფასება, რის შემდგომაც საჭიროების შემთხვევაში შსს მიგრაციის დეპარტამენტი სამედიცინო პერსონალთან ერთად უზრუნველყოფს შსს მიგრაციის დეპარტამენტის თანამშრომლის - ფსიქოლოგის ჩართულობას. რეკომენდაცია შესრულებულია ფ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა იმ შემთხვევაში, როდესაც, წინასწარი ინფორმაციით, დასაბრუნებელ პირთა შორის ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირები არიან, შინაგან საქმეთა სამინისტროს ესკორტის შემადგენლობას დაემატოს ფსიქიატრი, რომელიც მათ ადეკვატურ ფსიქიატრიულ დახმარებას გაუწევს; დაბრუნების ერთობლივი ინფორმაცია გაძევებას/რეადმისიას მენტალური პრობლემების ოპერაციების დაგეგმვის დაქვემდებარებული თაობაზე აღნიშნულ ეტაპზე პირის პირს თუ არსებობს ფსიქიური ფრენის ან და მანძილზე ზედამხედველობას უწევს შსს მიგრაციის დეპარტამენტის თანამშრომლები (ექიმი და ფსიქოლოგი), ხოლო ჩამოსვლისას საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს რეინტეგრაციაზე პასუხისმგებელი დანაყოფი უზრუნველყოფს სპეციალური სამედიცინო პერსონალის მათ შორის ფსიქიატრის დახვედრას, ასეთის საჭიროების შემთხვევაში. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული ქ) გადახედოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის სამხედრო ყაზარმებში (საძინებელ ნაწილში) დამონტაჟებული სათვალთვალო კამერების არსებობის მიზანშეწონილობის საკითხს; დეპარტამენტის სამხედრო ყაზარმებში (საძინებელ ნაწილში) დამონტაჟებული სათვალთვალო კამერების მიზანშეწონილობის თვალსაზრისით მოხდა არსებული პრაქტიკისა და გამოცდილების საკანონმდებლო ნორმებთან მისადაგების შესწავლა და გაანალიზება. „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, საჯარო და კერძო დაწესებულებებს შესაბამისი მონიტორინგის განხორციელების მიზნით შეუძლიათ განახორციელონ ვიდეოთვალთვალი პირის უსაფრთხოების დაცვის მიზნით. სამხედრო ყაზარმების საძინებელ ოთახებში განხორციელებული ვიდეოთვალთვალი სწორედ ჯარისკაცების უსაფრთხოების უზრუნველყოფას ემსახურება. რეკომენდაცია შესრულებულია ღ) უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის განსაკუთრებულ დავალებათა I სამმართველოს სამედიცინო პუნქტის გარემონტება; განსაკუთრებულ დავალებათა დეპარტამენტის I სამმართველოს სამედიცინო პუნქტის გარემონტების მიზნით მიმდინარეობს ფინანსური რესურსების მოძიების სათანადო სახსრებისა და შესაბამისი პროცესი, რომლის დასრულებისთანავე განხორციელდება სათანადო სამუშაოები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ყ) უზრუნველყოს, „სამხედრო ვალდებულებისა და სამხედრო სამსახურის შესახებ“ საქართველოს 1997 წლის 17 სექტემბრის №860-Iს კანონის 32-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური და საგანგებო ღონისძიებების ცენტრის სტრატეგიული ობიექტების დაცვის დეპარტამენტის მიერ სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეების სამხედრო ნაწილიდან დათხოვნის ვადის დაცვა; შს სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, ამჟამად მიმდინარეობს მოლაპარაკებები ხარვეზების აღმოსაფხვრელად და აღნიშნული საკითხის დასარეგულირებლად. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია შ) შეცვალოს ცენტრალური გამწვევი პუნქტიდან სამხედრო მოსამსახურეთა გადარჩევის არსებული პრაქტიკა, რათა ყველა სტრუქტურას მიეცეს საშუალება, თანაბარი პირობებით გაიყვანონ სამხედრო მოსამსახურეები სამხედრო ნაწილებში; შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, წვევამდელების შერჩევა ხდება თანაბარი პირობების საფუძველზე, მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. რეკომენდაცია შესრულებულია ჩ) სამართალდამცავ პირებს ჩაუტაროს ტრენინგები გამოხატვის თავისუფლებასთან და დაკავების უფლებამოსილების გამოყენებასთან დაკავშირებული ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების სწავლების მიზნით; სსიპ - საქართველოს შსს აკადემია ახორციელებს პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების პროგრამებს, რომლის ფარგლებშიც ისწავლება ადამიანის უფლებები, სადაც იფარება სიტყვის, გამოხატვის თავისუფლება და დაკავების უფლებამოსილების გამოყენებასთან დაკავშირებული საკითხები, აღნიშნული უფლებების სწავლება ხორციელდება ეროვნული და საერთაშორისო კანონმდებლობის მიხედვით. 2017 წლის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით აღნიშნული საკითხები გაიარეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, როგორც მოქმედმა თანამშრომელებმა, ასევე სამოქალაქო პირებმა, სულ: 45 ჯგუფი, 813 მსმენელი. რეკომენდაცია შესრულებულია ც) უზრუნველყოს შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების თვითნებური შეზღუდვის და ძალადობის შემთხვევების თავიდან აცილების და მათზე ეფექტიანი რეაგირების განხორციელების მიზნით ყველა შესაბამისი თანამშრომლის ჩართვა უწყვეტი განათლების სასწავლო კურსში შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლებასთან დაკავშირებული ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების შესასწავლად; შეკრებისა და მანიფესტაციის, თავისუფლების თვითნებური შეზღუდვისა და ძალადობის ფაქტების თავიდან აცილებისა და ასეთ შემთხვევებზე ეფექტიანად რეაგირების მიზნით სსიპ - საქართველოს შსს აკადემია, როგორც პროფესიული მომზადების, ასევე გადამზადების პროგრამებზე ახორციელებს პოლიციელთა სწავლებას ეროვნული და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა შეკრება მანიფესტაციის მონაწილეთა უფლებების დაცვას და მათი უსაფრთხოების უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულების გააზრებასა და შესრულებას. 2017 წლის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით აღნიშნული საკითხები გაიარეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, როგორც მოქმედმა თანამშროემელებმა, ასევე სამოქალაქო პირებმა, სულ: 43 ჯგუფი; 775 მსმენელი. რეკომენდაცია შესრულებულია ძ) უზრუნველყოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელთათვის ტრენინგების და სხვა შესაბამისი ღონისძიებების ჩატარება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებებისა და საჭიროებების შესახებ თეორიული ცოდნის მიღებისა და პრაქტიკული გამოყენების მიზნით; სსიპ - საქართველოს შსს აკადემიაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა უფლებებისა და საჭიროებების შესახებ სწავლება მიმდინარეობს უბნის ინსპექტორთა მომზადების და პატრულ-ინსპექტორთა მომზადების სპეციალურ პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამის ფარგლებში. საგანი: „კომუნიკაციის თავისებურებები ხანდაზმულებთან, შშმ პირებთან, ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირებთან, ალკოჰოლ და ნარკოდამოკიდებულ პირებთან“ მოიცავს ისეთ საკითხებს, როგორიცაა: • რა არის შეზღუდული შესაძლებლობა; • შეზღუდული შესაძლებლობის ტიპები; • მიდგომები შეზღუდული შესაძლებლობის მიმართ; • სტერეოტიპები და ტერმინოლოგია. 2017 წლის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით აღნიშნული საკითხები გაიარეს შინაგან საქმეთა სამინისტროს, როგორც მოქმედმა თანამშრომლებმა, ასევე სამოქალაქო პირებმა, სულ: 10 ჯგუფი; 175 მსმენელი. რეკომენდაცია შესრულებულია წ) შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლები სისტემატურად გადაამზადოს ბავშვთა მიმართ ძალადობის საკითხებზე, მათ შორის, ასეთი შემთხვევების გამოვლენის, გამოძიების წარმართვის ტექნიკის და დაცვის ღონისძიებების გამოყენების მნიშვნელობის საკითხებზე; 2017 წლის განმავლობაში, საქართველოს მასშტაბით ჩატარდა ტრეინინგები ბავშვთა დაცვის რეფერალის და მომიჯნავე აქტებზე. სწავლებას ესწრებოდნენ ადგილობრივი პოლიციელები და სოციალური მუშაკები. ტრეინინგები განგრძობადია და ითვალისწინებს 2018 წელს მსგავსი აქტივობების ჩატარებას. რეკომენდაცია შესრულებულია ჭ) უზრუნველყოს საპატრულო პოლიციელთა ცნობიერების ამაღლება და გადამზადება ქუჩაში მცხოვრებ და მომუშავე ბავშვებთან დაკავშირებულ საკითხებზე, მათ შორის, ხელი შეუწყოს სტერეოტიპული დამოკიდებულების შეცვლას; შს სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სამინისტრო გეგმავს სხვა ქვეყნების საუკეთესო გამოცდილების ექსპორტის საფუძველზე, ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების საკითხებთან დაკავშირებით, შეიმუშავოს კონკრეტული მეთოდები და განახორციელოს ისეთი კომპლექსური ღონისძიებები, როგორიცაა საკანონმდებლო ცვლილებები, ასევე, აქტიური სოციალური კამპანიები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ხ) განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციოს ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების პროაქტიულ გამოვლენას, იდენტიფიცირებას და საჯარო სამართლის იურიდიულ პირში − სოციალური მომსახურების სააგენტოში რეფერირებას; შს სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სამინისტრო გეგმავს სხვა ქვეყნების საუკეთესო გამოცდილების ექსპორტის საფუძველზე, ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების საკითხებთან დაკავშირებით, შეიმუშავოს კონკრეტული მეთოდები და განახორციელოს ისეთი კომპლექსური ღონისძიებები, როგორიცაა საკანონმდებლო ცვლილებები, ასევე, აქტიური სოციალური კამპანიები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჯ) პროცესის მწარმოებელი პირების არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში სპეციალიზაციის დამადასტურებელი დოკუმენტი თითოეულ სისხლის სამართლის საქმეში მოათავსოს; შინაგან საქმეთა სამინისტრო იზიარებს აღნიშნულ რეკომენდაციას, თუმცა წარმოდგენილი არ აქვს ინფორმაციას მისი შესრულების მდგომარეობის შესახებ. უახლოეს მომავალში შსს-ს საიტზე დაიდება პროცესის მწარმოებელი პირების სია. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჰ) უზრუნველყოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომელთა გადამზადება, კერძოდ, ტრეფიკინგთან, ოჯახში ძალადობასთან, ადრეულ ასაკში ქორწინებასთან და „ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის პრევენციისა და აღკვეთის შესახებ“ ევროპის საბჭოს კონვენციის (სტამბოლის კონვენცია) ძირითად საკითხებთან დაკავშირებული საკითხების პოლიციის თანამშრომელთა სასწავლო გეგმაში შეტანა; შს სამინისტროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, ის უზრუნველყოფს ამ თანამშრომელთა გადამზადებას, როგორც შსს აკადემიის ასევე, საერთაშორისო დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერით. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ1) დახვეწოს შემაკავებელი ორდერის ოქმის შევსების − მასში ინფორმაციის შეტანის სტანდარტი; შს სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნულ რეკომენდაციასთან დაკავშირებით, მოქმედი პოლიციელებისთვის ჩატარდა თემატური ტრენინგები, რაც გულისხმობს არსებული სამართლებრივი მექანიზმების თეორიულ და პრაქტიკულ სწავლებას. ტრენონგები ამჟამადაც მიმდინარეობს და მათი ჩატარება მომავალშიც იგეგმება რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ2) უზრუნველყოს ადრეულ ასაკში ქორწინების და ადრეულ ასაკში ნიშნობის შემთხვევებში უბნის ინსპექტორის როლის გაძლიერება, შეისწავლოს მშობლის მიერ განხორციელებული შესაძლო ოჯახში ძალადობის − უგულებელყოფის საქმეები; ადრეულ ასაკში ქორწინების პრევენციის მიზნით, შინაგან საქმეთა სამინისტრო განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან ერთად ახორციელებს შეხვედრებს სკოლის მოსწავლეების მშობლებთან საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებში. შინაგან საქმეთა სამინისტრო ევროკავშირის ფინანსური მხარდაჭერით ახორციელებს ფართომასშტაბიან კამპანიას ოჯახში ძალადობის და ადრეული ქორწინების წინააღმდეგ, რომელიც ხორცილდება წინასწარ შემუშავებული საინფორმაციო სტრატეგიის მიხედვით და ითვალისწინებს მულტიდისციპლინურ მუშაობას სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციების ჩართულობით. შინაგან საქმეთა სამინისტრო თანამშრომლობს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან მთავრობის დადგენილების „ბავშვთა დაცვის და მიმართვიანობის პროცედურების“ ფარგლებში. აღნიშნული თანამშრომლობის დახვეწის მიზნით, იგეგმება ერთობლივი ტრეინინგები სოციალური მუშაკების და პოლიციელებისთვის. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჰ3) გააუმჯობესოს ქალთა მიმართ ძალადობისა და ოჯახში ძალადობის შესახებ სტატისტიკური მონაცემების ანალიზი, კერძოდ, გააანალიზოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის − „112“-ის მიერ შესაძლო ოჯახში ძალადობის და ოჯახური კონფლიქტის თაობაზე მიღებული შეტყობინებები, დაცვის ღონისძიებები, ძალადობის სხვა შემთხვევები; შინაგან საქმეთა სამინიტროს სსიპ „112“ ახორციელებს ოჯახში ძალადობის ფაქტების შესახებ განმეორებით შემოსული ზარების/შეტყობინებების, მათ შორის, იმავე ნომრიდან და/ან იმავე მისამართიდან შემოსული შეტყობინებების დამუშავებას პროგრამულ უზრუნველყოფაში, რომლის ამოღებაც შესაძლებელია მოთხოვნის შემთხვევაში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. ჰ4) გააძლიეროს საჯარო სამართლის იურიდიულ პირთან − სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან კოორდინაცია ოჯახში ძალადობის და ადრეულ ასაკში ქორწინების საქმეების შესწავლისას; „ძალადობისგან ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის პროცედურების დამტკიცების შეახებ“ მთავრობის 2016 წლის დადგენილების შესაბამისად, შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლები სააგენტოს აწვდიან ინფორმაცის ბავშვის „მსხვერპლად“ იდენტიფიცირების შესახებ, ძალადობაზე ეჭვის გაჩენის შემთხვევაში აორგანიზებენ ერთობლივ სამუშაოებს. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ5) უზრუნველყოს ოჯახში ძალადობის შემთხვევის დროს შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელთა მიერ საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული ღონისძიებების განუხრელი შესრულება; შს სამინისტროში შექმნილია და ფუნქციონირებს „ოჯახში ძალადობის პრევენციის და მასზე ეფექტიანი რეაგირების შს კომისია“, რომელიც შეისწავლის ოჯახში ძალადობის ფაქტებზე პოლიციის რეაგირების ადეკვატურობას და გამოიკვლევს ოჯახის წევრთა მიერ ქალის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების შემთხვევებს. მუშაობის მიზნით, კომისიის ეფექტიანად კომისიის შემადგენლობაში ფუნქციონირებს სამდივნო, რომლის კომპეტენციაა შსს დანაყოფებიდან ოჯახში ძალადობის და ოჯახურ დანაშაულებზე ინფორმაციის მიღება ყოველთვიურად და ანალიზის შედეგად კომისიისთვის შესაბამისი ინიციატივების წარდგენა. შინაგან საქმეთა სამინისტროს სტრუქტურაში შეიქმნა საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ადამიანის უფლებათა დაცვის დეპარტამენტი. მინისტრის 2018 წლის 12 იანვრის N1 ბრძანებით დამტკიცდა აღნიშნული დეპარტამენტის დებულება. დეპარტამენტის ერთ-ერთ მთავარ ამოცანად განისაზღვრა ოჯახური დანაშაულის, ქალთა მიმართ ძალადობის, დისკრიმინაციის ნიშნით შეუწყნარებლობის მოტივით ჩადენილი დანაშაულის ფაქტებზე დროული რეაგირებისა და მიმდინარე გამოძიების ეფექტიანობის უზრუნველყოფა. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ6) უზრუნველყოს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის, სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულების − სასაზღვრო პოლიციის და სამინისტროს სხვა შესაბამისი ერთეულების (ოპერატიულ-საგამოძიებო განყოფილებების) თანამშრომელთა გადამზადება თავშესაფართან დაკავშირებულ საკითხებზე. სსიპ - საქართველოს შსს აკადემიაში 2017 წელს გადამუშავდა უბნის ინსპექტორთა მომზადების სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამა და პატრულ - ინსპექტორთა მომზადების სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამა, სადაც ისწავლება საგანი: „ქვეყანაში კანონიერი საფუძვლის გარეშე მყოფი პირების გამოვლენა“. საქართველოს სასაზღვრო პოლიციის სახმელეთო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის მესაზღვრეთა მომზადების სპეციალური პროფესიული საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელებისას თავშესაფართან დაკავშირებულ საკითხებზე ისწავლება შემდეგი საგნები: • პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტების შემოწმება; • უცხოელთა და მოქალაქეობის არმქონემ პირთა სამართლებრივი სტატუსი; • თავშესაფრის მაძიებელთა და ლტოლვილთა სტატუსი. 2017 წლის 1 იანვრიდან 31 დეკემბრის ჩათვლით ზემოხსენებული საკითხები გაიარა : 11 ჯგუფმა, 203 მსმენელმა. შემუშავების პროცესშია ელექტრონული კურსი „თავშესაფრის მაძიებელთა და ლტოლვილთა სტატუსი“ შსს საპატრულო პოლიციის დეპარტამენტის, ტერიტორიული ორგანოების საუბნო სამსახურებისა და სასაზღვრო პოლიციის თანამშრომელთათვის. რეკომენდაცია შესრულებულია 6. საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო ა) მიიღოს ყველა ზომა, რათა განსაკუთრებული უსაფრთხოების რეჟიმის საკომპენსაციოდ პატიმრები უფრო მეტად იყვნენ ჩართული სარეაბილიტაციო აქტივობებში; პენიტენციურ სისტემაში ხორციელდება მსჯავრდებულთა დასაქმების პროგრამა. დაწესებულებებში ფუნქციონირებს სხვადასხვა სახის მცირე საწარმოები, სადაც დასაქმებული არიან მსჯავრდებულები. დაწყებულია ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში დამზადებული ნაკეთობების/ნივთების რეალიზაცია. 2018 წლის პირველი იანვრიდან ამოქმედდა გათავისუფლებისთვის მომზადების თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულება, რომელიც გათავისუფლებისთვის მოამზადებს დაბალი ან საშუალო რისკის იმ მსჯავრდებულებს. თავისუფლების დაწესებულების აღკვეთის დირექტორის დაწესებულებაში ბრძანებით ენიჭებათ განთავსებულ უფლება შეიძინონ პირებს, პირადი ტელევიზორი და რადიომიმღები. მიუხედავად მთლიანად პენიტენციურ სისტემაში დადებითი ცვლილებებისა, კვლავ გარკვეული ხარვეზებით გამოირჩევა განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში განთავსებულ პატიმართა სარეაბილიტაციო პროგრამებში ჩართულობის მაჩვენებელი. აღნიშნული უპირველესად განპირობებულია თავად დაწესებულებაში განთავსებულ პირთა კონტიგენტით და სარეაბილიტაციო პროგრამებისადმი მათი უარყოფითი, თუ სკეპტიკური დამოკიდებულებით. ამ მხრივ, სამინისტრო კვლავ აგრძელებს მუშაობას და სოციალურ მუშაკებთან, თუ ფსიქოლოგებთან შეხვედრით ცდილობს გაუღვივოს მათ სურვილი ჩაერთონ სხვადასხვა პროგრამებში. სამინისტრო გეგმავს განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში გააძლიეროს სოციალური მიმართულება, მსჯავრდებულებს შესთავაზოს უფრო მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო პროგრამები, რათა გაუადვილდეთ რისკის შემცირება და სასჯელის მოხდის პერიოდი უფრო მეტად ორიენტირებული იყოს საზოგადოებაში მათი სრული ინტეგრაციისკენ. რეკომენდაცია შესრულებულია ბ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა განსაკუთრებული რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში არსებული უსაფრთხოების სისტემა მხოლოდ სტატიკური უსაფრთხოების სისტემას არ ეფუძნებოდეს და აქტიურად ხორციელდებოდეს დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია. სტატიკური უსაფრთხოების პრინციპების დაცვა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია პენიტენციური დაწესებულებების ნორმალური ფუნქციონირებისათვის. თუმცა, პარალელურად, დინამიკური უსაფრთხოების პრინციპების განვითარება, შესაძლებელია იყოს უფრო მეტი ეფექტის მომცემი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის კუთხით. სსიპ - განხორციელდა სასჯელაღსრულებისა და და პრობაციის პერმანენტულად სასწავლო გრძელდება ცენტრის მიერ მოსამსახურეთა მომზადების/გადამზადების პროცესი. სასწავლო პროგრამა, სხვადასხვა თემატიკასთან ერთად, ითვალისწინებს დინამიკური უსაფრთხოების პრინციპების მოსამსახურეთათვის შესწავლასა და პრაქტიკაში განხორცილების კუთხით მათთვის ტრენინგების ჩატარებას. სასჯელაღსრულების სისტემაში ეტაპობრივად მკვიდრდება ე.წ. დინამიური უსაფრთხოების კონცეფცია, რომლის თანახმად, განსაკუთრებული რისკის პენიტენციურ დაწესებულებებში, ასევე როგორც სხვა პენიტენციურ დაწესებულებებში უსაფრთხოება და წესრიგი მიიღწევა მხოლოდ პატიმართა ღირსების პატივისცემის და მათადამი ჰუმანურად მოპყრობის პირობებში კანონის მოთხოვნათა ზედმიწევნით შესრულებით, რა დროსაც სისტემის თანამშრომელთა მთავარ ღირებულებას ადამიანის ღირსების პატივისცემა და კანონის უზენაესობა წარმოადგენს. სამინისტრო გამოხატავს მზადყოფნას, განახორცილოს ყველა შესაძლო ღონისძიება ზემოაღნიშნული მიმართულებით. რეკომენდაცია შესრულებულია გ) გადასინჯოს ბრალდებულის/მსჯავრდებულის სრული შემოწმების მარეგულირებელი სამართლებრივი ბაზა საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად, უსაფრთხოების/წესრიგის დაცვის მიზანსა და ადამიანის უფლებათა დაცვის ინტერესს შორის სამართლიანი ბალანსის მისაღწევად; საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციურ დაწესებულებებში ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა დარეგულირებულია პენიტენციურ დაწესებულებათა შემოწმების საკითხები დებულებებით. შემოწმების საფუძვლები მკაცრად რეგლამენტირებულია და მათი განხორციელება მიმართულია უსაფრთხოების/წესრიგის დაცვის მიზნის მისაღწევად. მნიშვნელოვანი ცვლილებები მიმდინარეობს პენიტენციურ დაწესებულებებში სრული შემოწმების ჩატარების საკითხთან დაკავშირებით. სამინისტრო, არსებული საბიუჯეტო ასიგნების ფარგლებში, ეტაპობრივად უზრუნველყოფს ყველა პენიტენციური დაწესებულების აღჭურვას მაღალი ტექნოლოგიის, უსაფრთხო სკანერებით, რაც, რიგ შემთხვევებში, შექმნის სრული შემოწმების ალტერნატივას. პირველი დაწესებულება, სადაც სკანერი დამონტაჟდა და ფუნქციონირებს არის №5 პენიტენციური დაწესებულება. ბრალდებულს/მსჯავრდებულს აქვს შესაძლებლობა დამოუკიდებლად აირჩიოს შემოწმების ფორმა - სკანერის მეშვეობით, თუ დათვალიერების მეთოდის გამოყენებით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია დ) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებაში შესვლის უფლების მქონე პირთა შესვლის პროცედურების მონიტორინგის განხორციელება, რათა გამოირიცხოს პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომელთა თვითნებობა და დაწესებულებაში შემსვლელ პირთა შემოწმება არსებული ნორმატიული ბაზისა და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად განხორციელდეს; ცალკეულ პენიტენციურ დაწესებულებებში გენერალური ინსპექციის მიერ შესწავლილ იქნა დაწესებულებაში შესვლის უფლების მქონე პირთა შემოწმების პროცედურის მსვლელობა და შეფასდა დაწესებულების უფლებამოსილ პირთა მიერ ამ მიმართულებით განხორციელებული ქმედებები. კერძოდ, მონიტორინგს დაექვემდებარნენ ადვოკატები, გამომძიებლები და პატიმრებთან პაემანზე მოსული პირები. მონიტორინგის დროს შემოწმების პროცედურებთან დაკავშირებით დაწესებულებაში შემსვლელ პირთა მხრიდან რაიმე საჩივრები ან პრეტენზიები გამოთქმული არ ყოფილა. თავად შემოწმების პროცედურის განხორციელებისას არსებითი ხასიათის ნაკლოვანებები პენიტენციური დაწესებულებების მოსამსახურეთა ქმედებებში არ ყოფილა დაფიქსირებული. აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2018 წლის 05 თებერვლის N41 ბრძანებით დამტკიცებული საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის სპეციალური შემოწმების სამმართველოს დებულებით განისაზღვრა სამმართველოს პირველი განყოფილების ფუნქციები, რომლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქციაა იმ მოსამსახურეთა საქმიანობის კონტროლი, რომლებიც ახორციელებენ ამანათების მიღებაშემოწმებასა და დაწესებულებაში შემსვლელ და დაწესებულებიდან გამსვლელ პირთა შემოწმებას. რეკომენდაცია შესრულებულია ე) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებაში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის შემოწმების პროცედურების მონიტორინგის განხორციელება, რათა გამოირიცხოს პენიტენციური დაწესებულების თანამშრომელთა თვითნებობა და ბრალდებულის/მსჯავრდებულის შემოწმება არსებული ნორმატიული ბაზისა და საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამისად განხორციელდეს; გენერალური ინსპექციის მიერ, სისტემური მონიტორინგის და სამსახურებრივი შემოწმებების შესწავლის საგანს 2017 წლის განმავლობაში წარმოადგენდა ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა, ასევე მათი ნივთების შემოწმების პროცედურის განხორციელების საქართველოს კანონმდებლობასთან შესაბამისობის საკითხი. შედეგების მიხედვით, პენიტენციურ დეპარტამენტსა და დაწესებულებებს მიეცა რეკომენდაციები აღნიშნული პროცედურის განხორციელებისას დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფციის მოთხოვნების შემოღების თაობაზე. გარდა ამისა, სამინისტროს შესაბამისი სამსახურები ინფორმირებულია დაწესებულებებში არსებული ინფრასტრუქტურული პრობლემის, კერძოდ სკანერების განთავსების და მათი ფართო გამოყენების მიზანშეწონილობაზე. ამ მიმართულებით დღეის მდგომარეობით გატარებულია შესაბამისი ღონისძიებები. მომზადებულია ბრძანების პროექტი, რომლითაც დარეგულირდება დინამიკური უსაფრთხოების პრინციპების შესაბამისად, დაწესებულებაში ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მიღებისა და განთავსების ძირითადი პირობები და პროცედურები, ბრალდებულის/მსჯავრდებულის და მისი ნივთების შემოწმების პროცედურა და ა.შ. ბრძანება ამოქმედდება უახლოეს მომავალში და უფრო ეფექტურს გახდის ბრალდებულის/მსჯავრდებულის შემოწმების პროცედურის მონიტორინგის განხორციელებას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ვ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა განხორციელდეს ახალი კადრების მოზიდვის აქტიური პოლიტიკა და ამ მიზნით საზოგადოების აქტიური ინფორმირება პენიტენციურ დაწესებულებებში დასაქმების შესაძლებლობების და არსებული სამუშაო პირობების შესახებ; პენიტენციური სისტემის ეფექტური მართვისა და დინამიკური უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ერთ-ერთი უმთავრესი წინაპირობაა, პენიტენციურ დაწესებულებებში კვალიფიციური კადრების მოზიდვა და მოქმედი თანამშრომლების მუდმივი გადამზადება. განხორციელებული სპეციალურ პენიტენციურ საკანონმდებლო სამსახურში ცვლილებების მოსამსახურის შედეგად, დანიშვნის დაიხვეწა წესი, ასევე დარეგულირდა მოსამსახურის დანიშვნასთან დაკავშირებული პრაქტიკული პრობლემები. დადგინდა სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში მოსამსახურეთა მიღების ახალი წესი, რომელიც ყველა პირს თანაბრად აძლევს სამსახურში დასაქმების შესაძლებლობას. გაუმჯობესდა იმ პირთა მდგომარება, რომლებიც მუშაობას პენიტენციურ სამსახურში იწყებენ - სასწავლო კურსების გავლის პარალელურად, მათ მიეცათ შესაძლებლობა შეუდგნენ სამსახურებრივი ფუნქციების განხორციელებას, მიიღონ შესაბამისი თანამდებობრივი სარგო და მუშაობის პერიოდი ჩაეთვალოთ სპეციალურ პენიტენციურ სამსახურში ნამსახურებად. მინისტრის ბრძანებით დარეგულირდა კონკურსის ჩატარების, მოსამსახურის შერჩევის, სპეციალური შემოწმების, გამოსაცდელი ვადის გავლისა და სამსახურებრივი დაწინაურების, ასევე სასწავლო კურსის სახეების, სასწავლო კურსის გავლის, სერტიფიცირებისა და პერიოდული გადამზადების წესი. ახალი რეგულაციებით ასევე დაიხვეწა სერტიფიცირებისა და სასწავლო კურსების გავლის პროცესი. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. ზ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლებთან მიმდინარეობდეს მუშაობა პროფესიული გადაწვის და სტრესის მართვის საკითხებზე; საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო ზრუნავს მოსამსახურეთა არა მხოლოდ კვალიფიკაციის ამაღლებაზე, არამედ მოსამსახურეთა ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზეც სხვადასხვა მიმართულებებით: უზრუნველყოფილია მოსამსახურეთა უფლება მოვალეობების, ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა უფლება მოვალეობების, განსაკუთრებული კატეგორიებისა და მათთან მოპყრობის თავისებურებების, სოციალური ზრუნვისა და დახმარების საკითხების, დინამიკური უსაფრთხოების საკითხების, ძალისა და სპეციალური საშუალებების გამოყენებასთან დაკავშირებული საკითხების, აგრეთვე, ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების, წამების ან სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვასთან დაკავშირებული საკითხების სწავლება. რაც შეეხება პენიტენციური სტრესის მართვას, ამ საკითხს სხვა საკითხებთან ერთად ეცნობიან გამოსაცდელი ვადით დანიშნული მოსამსახურეები სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურეთა მომზადების სასწავლო პროგრამების ფარგლებში ეფექტური კომუნიკაციის მიმართულებით, ხოლო „პროფესიული გადაწვის“ პროგრამაზე სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრი მუშაობს და აღნიშნული პროგრამის ფარგლებში ტრენინგების ჩატარება მომავალში იგეგმება. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული თ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა სასწავლო პროგრამების მეთოდოლოგიის ფარგლებში, თითოეული სესიის განსაზღვრისას მიეთითოს ინფორმაცია კონკრეტული თემატიკის და სესიის დროს გამოსაყენებელი სწავლების ფორმატის შესახებ; სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრის მიერ შემუშავებული სასწავლო პროგრამების აღწერილობითი ნაწილი მოიცავს ინფორმაციას სასწავლო კურსის ხანგრძლივობის, მიზნის, სწავლების მეთოდოლოგიის, მოსალოდნელი შედეგების, შეფასების კრიტერიუმების შესახებ. რეკომენდაცია შესრულებულია ი) მიიღოს ყველა ზომა, რათა თითოეული სესია მაქსიმალურად ეფუძნებოდეს ინტერაქტიული სწავლების მეთოდებს, მათ შორის, სესიის დროს აქტიურად იქნეს გამოყენებული ჯგუფური მუშაობის ფორმატი, პრეზენტაციები და საქმეების ანალიზი; სწავლების პროცესი ინტერაქტიულია, აქტიურად გამოიყენება: პრეზენტაცია, ინდივიდუალური და ჯგუფური მუშაობა, შემთხვევების განხილვა და ანალიზი, როლური თამაშები, დისკუსია, ჩვენება/განხილვა და სიმულაცია, კაზუსებზე სხვა(აღნიშნული მუშაობა, სასწავლო მითითებულია ფილმების სასწავლო კურსის მეთოდოლოგიაში). რეკომენდაცია შესრულებულია კ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა სასაწავლო პროგრამებში მეტი ადგილი დაეთმოს ადამიანის უფლებათა სწავლებას იმისთვის, რომ პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლებმა შეძლონ ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი საკითხების გააზრება, თეორიული ათვისება და პრაქტიკული გამოყენება. სსიპ - სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრი, რომლის მიზანია სამინისტროს სისტემაში დასაქმებული საჯარო მოხელეების, პერსონალის ან დასაქმების სურვილის მქონე პირთა მომზადება, გადამზადება და კვალიფიკაციის ამაღლება, პერიოდულად გეგმავს და ახორციელებს იმგვარ სასწავლო ღონისძიებებს, რომლებშიც მნიშვნელოვანი ყურადღება ეთმობა ადამიანის უფლებისა და ძირითადი თავისუფლებების შესწავლას. სასწავლო პროგრამებშია: ადამიანის ძირითადი უფლებები და თავისუფლებები; ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი ევროკონვენციის ბრალდებულის/მსჯავრდებულის მე-3 უფლებები მუხლთან და მოვალეობები მიმართებაში; (ეროვნული კანონმდებლობა და საერთაშორისო სტანდარტები). რეკომენდაცია შესრულებულია ლ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა სასწავლო პროგრამებში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმოს მოძალადე დამნაშავეების პრევენციული და განმუხტვის საშუალებებით (მოლაპარაკება და მედიაცია) მართვის საკითხებს. სსიპ - სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრი განხორციელებული სასწავლო ღონისძიებების პროგრამებში მნიშვნელოვანი ყურადღება ეთმობა შემდეგ საკითხებს: განსაკუთრებული კატეგორიები და მათთან მოპყრობის თავისებურებები; უსაფრთხო გარემოს ფორმირება პენიტენციურ დაწესებულებებში, მათ შორის დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია, მოლაპარაკება/მედიაცია; ძალის მინიმალური გამოყენება და სპეციალური საშუალებების გამოყენება. რეკომენდაცია შესრულებულია მ) მიიღოს ყველა ზომა, რათა პენიტენციური დაწესებულებების თანამშრომლებს ჩაუტარდეთ ტრენინგები შემდეგ საკითხებზე: პერსონალის უფლებები და მოვალეობები დაკისრებული ფუნქციების შესრულების პროცესში, წამების ან სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან დასჯის აკრძალვა, დინამიკური უსაფრთხოების კონცეფცია, ძალისა და შემაკავებელი საშუალებების გამოყენება, მოძალადე დამნაშავეების პრევენციული და განმუხტვის საშუალებებით (მოლაპარაკება და მედიაცია) მართვა, პატიმრის ფსიქოლოგიური საჭიროებები და პენიტენციური დაწესებულებების შესაბამისი დინამიკა, სოციალური ზრუნვა და დახმარება, მათ შორის ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების ადრეული დიაგნოსტიკა. სამინისტროს სისტემაში დასაქმებული საჯარო მოხელეების ან დასაქმების სურვილის მქონე პირთა მომზადება-გადამზადების პროცესში სსიპ - სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სასწავლო ცენტრის სასწავლო პროგრამებშია: წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის პრევენცია და აკრძალვა; პენიტენციური სამსახურები და მათი ფუნქციები; ეფექტური კომუნიკაცია (მათ შორის პენიტენციური სტრესი და ბრაზის, აგრესიის მართვა) და სხვა., რეკომენდაცია შესრულებულია ნ) უზრუნველყოს იმგვარი სამართლებრივი რეგულირება, რომელიც შესაძლებელს გახდის შესაბამისი ორგანოების მიერ შიდა და გარე მონიტორინგის წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებსა და სხვა მაჩვენებლებზე დაყრდნობით პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციისა და ყველა თანამშრომლის მიერ თავიანთი ფუნქციების შესრულების და პენიტენციურ დაწესებულებაში წესრიგის შენარჩუნების შესაძლებლობის შეფასებას; სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროში ფუნქციონირებს გენერალური ინსპექციის სისტემური მონიტორინგის სამმართველო, რომელიც უზრუნველყოფს სამინისტროს გამგებლობის სფეროში სისტემური მონიტორინგის განხორციელებას, მონიტორინგის შედეგად მიღებული ინფორმაციის დამუშავებასა და ანგარიშის მომზადებას. ასევე ფუნქციონირებს სამედიცინო მომსახურების ხარისხის კონტროლის სამმართველო, რომლის ძირითადი ფუნქციაა პენიტენციურ დაწესებულებაში სათანადო სამედიცინო მომსახურების გაწევის კონტროლი. გათვალისწინებულია სისტემური მონიტორინგის სრული და თემატური სახეები. სრული სისტემური მონიტორინგის დროს გენერალური ინსპექცია ახორციელებს პენიტენციური დაწესებულების კომპლექსურ შემოწმებას, ხოლო თემატური სისტემური მონიტორინგის დროს გენერალური ინსპექცია ახორციელებს პენიტენციური დაწესებულების შემოწმებას რომელიმე კონკრეტული საკითხის ან საკითხთა წრის მიმართულებით. თავის მხრივ, სრული ან თემატური სისტემური მონიტორინგი შეიძლება იყოს გეგმური და არაგეგმური. წინასწარ განსაზღვრული ინდიკატორებსა და სხვა მაჩვენებლებზე დაყრდნობით შესაძლებელია პენიტენციური დაწესებულების ადმინისტრაციისა და თითოეული თანამშრომლის მიერ დაკისრებული ფუნქცია-მოვალეობების შესრულების შეფასება. რეკომენდაცია შესრულებულია ო) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №7 პენიტენციური დაწესებულების გაუქმება; რეკომენდაციის შესრულების მიზნით N9 პენიტენციური დაწესებულების ტერიტორიაზე გამოიყო დამოუკიდებელი ფართი, სადაც ჩატარდა აუცილებელი სამშენებლო-სარეაბილიტაციო სამუშაოები. სამშენებლო/სარემონტო სამუშაოები დასრულდა 2018 წელს. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს დაწესებულების ახალი ინვენტარით აღჭურვა, რის შემდეგ შესაძლებელი გახდება ახალ შენობაში მსჯავრდებულების განთავსება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია პ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №2, №5, №6 და №8 პენიტენციური დაწესებულებების საცხოვრებელ და მოსაცდელ საკნებში, №2 და №8 პენიტენციური დაწესებულებების მოსაცდელ და სამარტოო საკნებსა და საშხაპეებში, №8 პენიტენციური დაწესებულების საგამოძიებო ოთახებსა და №15 პენიტენციური დაწესებულების ადვოკატებთან შეხვედრის ოთახებში სათანადო ხელოვნური ვენტილაციის დამონტაჟება; პენიტენციურ დაწესებულებებში არსებულ მოსაცდელ და სამარტოო საკნებში, საშხაპეებში, საგამოძიებო და ადვოკატებთან შეხვედრის ოთახებში არის როგორც ბუნებრივი ვენტილაციის, ისე ხელოვნური ვენტილაციის საშუალებები, მათ შორის საკნები უზრუნველყოფილია სავენტილაციო ძრავებით, კედლის საჰაერო ვენტილაციით, ჰაერის გამწოვით, ზოგიერთი საკანი დამატებით უზრუნველყოფილია ელექტრო ვენტილატორებით, რაც უზრუნველყოფს საკნიდან და სველი წერტილიდან ჰაერის გადინებას. მიმდინარეობს, სავენტილაციო სისტემების (გაწოვა, შეტანა-გამოტანა, გათბობაგაგრილება) 2018 წლისთვის, მოვლა-პატრონობის სამუშაოების შესყიდვის პროცედურები. აღნიშნულიდან გამომდინარე, N6, N8 და N15 პენიტენციურ დაწესებულებებში დაგეგმილია, საგამოძიებო-ადვოკატების ოთახში, ხელოვნური ინდივიდუალური გამწოვების მონტაჟი. რეკომენდაცია შესრულებულია? ჟ) უზრუნველყოს პენიტენციური დაწესებულებების საცხოვრებელი საკნების ბეტონის იატაკის ჯანმრთელობისთვის უვნებელი საშუალებით შეცვლა; 2018 წელს პენიტენციურ დაწესებულებებში დაგეგმილია სარეკონსტრუქციო სამუშაოების ჩატარება. უსაფრთხოების სტანდარტების დაცვის აუცილებლობის შესაბამისად გათვალისწინებული იქნება ზემოაღნიშნული რეკომენდაცია. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია რ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №12 პენიტენციური დაწესებულების მოძველებული საცხოვრებელი საკნების გარემონტება; N16 პენიტენციური დაწესებულების ტერიტორიაზე გამოიყო დამოუკიდებელი ფართი, სადაც ჩატარდა აუცილებელი სარეაბილიტაციო სამუშაოები. სამშენებლო/სარემონტო სამუშაოები დასრულდა 2018 წელს. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს დაწესებულების ახალი ინვენტარით აღჭურვა, რის შემდეგ შესაძლებელი გახდება N12 პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი მსჯავრდებულების გადაყვანა ახალ, თანამედროვე სტანდარტებით აღჭურვილ შენობაში. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ს) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №2 პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელი საკნები ტუმბოებით; 2018 წელს დაგეგმილია N2 პენიტენციური დაწესებულების საკნების საჭირო ინვენტარით აღჭურვა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ტ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №8 პენიტენციური დაწესებულების საშხაპეებსა და №12 პენიტენციური დაწესებულების საცხოვრებელ საკნებში როზეტებისა და შუქის ჩამრთველების უსაფრთხოების წესების დაცვით დამონტაჟება; N12 პენიტენციური თანამედროვე დაწესებულება სტანდარტებთან შესაბამის უახლოეს მომავალში შენობაში. ხოლო, რაც გადავა შეეხება ახალ N8 დაწესებულებას - საშხაპეებში დამონტაჟებულია უსაფრთხო როზეტები და შუქის ჩამრთველები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია უ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №8 პენიტენციური დაწესებულების საშხაპეები სათანადო ხელოვნური განათებით; N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში შესრულდა სარემონტო-სარეაბილიტაციო სამუშაოები, რა დროსაც გარემონტდა და სათანადო ინვენტარით და ვენტილაციით აღიჭურვა საშხაპე ოთახები. რეკომენდაცია შესრულებულია ფ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №8 პენიტენციური დაწესებულების საშხაპეები სკამებითა და საკიდებით; N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში შესრულდა სარემონტო-სარეაბილიტაციო სამუშაოები, რა დროსაც გარემონტდა და სათანადო ინვენტარით და ვენტილაციით აღიჭურვა საშხაპე ოთახები. რეკომენდაცია შესრულებულია ქ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №2, №3, №5, №6, №8, №9 და №17 პენიტენციური დაწესებულებების სასეირნო ეზოების სავარჯიშო ინვენტარით აღჭურვა; N2, N3, N5, N6, N8, N9, და N17 პენიტენციური დაწესებულებების სასეირნო ეზოები აღჭურვილია თანამედროვე სავარჯიშო ტრენაჟორებით. რეკომენდაცია შესრულებულია ღ) უზრუნველყოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №8, №9, №18 და №19 პენიტენციურ დაწესებულებებში ხანგრძლივი პაემნისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის შექმნა; თუ დაწესებულებაში არ არის ხანგრძლივი პაემნის განხორციელებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა, პენიტენციური დეპარტამენტის დირექტორის ბრძანებით მსჯავრდებული შესაძლებელია დროებით გაიყვანონ იმ დაწესებულებაში, სადაც შესაძლებელია ხანგრძლივი პაემნის განხორციელება. N8 პენიტენციურ დაწესებულებაში უკვე დასრულდა სამშენებლო-სარემონტო სამუშაოები და უახლოეს მომავალში ამოქმედდება ხანგძლივი პაემნისთვის განკუთვნილი ოთახები, ამასთან N9 პენიტენციურ დაწესებულებაში უკვე დაწყებულია სამშენებლოსარემონტო სამუშაოები ხანგრძლივი პაემნებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის მოწყობად. რაც შეეხება N19 დაწესებულებას, ის წარმოადგენს ტუბერკულოზის სამკურნალო და სარეაბილიტაციო ცენტრს და პატიმრობის კოდექსის 172 მუხლის თანახმად, ამ დაწესებულებაში განთავსებული მსჯავრდებულები არ სარგებლობენ ხანგრძლივი პაემნის უფლებით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ყ) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში უფრო მრავალფეროვანი სარეაბილიტაციო აქტივობების განსახორციელებლად; მაქსიმალურად შეუწყოს ხელი პენიტენციური დაწესებულების სოციალურ განყოფილებას პატიმართა ინტერესების სფეროების გათვალისწინებით სხვადასხვა ღონისძიების დაგეგმვასა და მათი სათანადო მონაწილეობით ჩატარებაში. ამასთანავე, აქტივობებში პატიმართა მეტი ჩართულობის უზრუნველსაყოფად უფრო ხშირად უნდა იქნეს გამოყენებული წახალისების ფორმები; მსჯავრდებულთა რესოციალიზაცია/რეაბილიტაციისა და თითოეულ პატიმარს სასჯელის მოხდის პერიოდის ინდივიდუალურად დაგეგმვის მიზნის მისაღწევად განხორციელდა მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკებად დაყოფა, ხოლო შემდგომ მათთვის სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური გეგმების შემუშავება. აღნიშნული პროცესი ამჟამადაც მიმდინარეობს. რამდენიმე სპეციალიზირებული დაწესებულების გარდა, ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში მიმდინარეობს სარეაბილიტაციო პროგრამები. ძირითადი, დამხმარე და მხარდაჭერითი სპეციალიზირებულია N18 და N19 პენიტენციური დაწესებულებები, სადაც ბენეფიციარები მოკლე ვადით, სამკურნალოდ იმყოფებიან. აქედან გამომდინარე, დაწესებულებებში დანერგილია მხარდაჭერითი თერაპიები, ხოლო იმ მცირერიცხოვანი ბენეფიციარებისთვის, რომლებიც გრძელვადიან მკურნალობას გადიან, დაინერგება ინდივიდუალური მიდგომები, რომლის ფარგლებშიც მოხდება მათი სხვადასხვა სარეაბილიტაციო პროგრამებში ჩართვა. საანგარიშო აქტივობებში პერიოდში, პენიტენციური მონაწილეობისთვის წახალისების დაწესებულებაში ფორმები სარეაბილიტაციო გამოყენებულ იქნა 109 მსჯავრდებულის მიმართ. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია შ) უზრუნველყოს, რომ ყველა მსჯავრდებულს მიეცეს სარეაბილიტაციო აქტივობებში მონაწილეობის თანაბარი შესაძლებლობა ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით; პენიტენციური დაწესებულების სოციალური განყოფილების მიერ, ყოველი წლის დასაწყისში დგება სოციალური აქტივობების გეგმა, გეგმის შედგენისას გათვალისწინებულია ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა საჭიროებები და მოთხოვნები, ასევე დაწესებულების ინფრასტრუქტურა და რესურსები. ყოველ წელს სოციალურ აქტივობებში ჩართვის მიზნით პენიტენციურ დაწესებულებებში ტარდება საჭიროებათა შესწავლა, რომელშიც მსჯავრდებულთა მონაწილეობა ნებაყოფლობითია. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჩ) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს №2 პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულ ქალთა სარეაბილიტაციო აქტივობებში ჩასართავად; სარეაბილიტაციო პროგრამებში ჩართული არიან როგორც მამაკაცი, ასევე ქალი ბრალდებულები/მსჯავრდებულები. ქალ მსჯავრდებულთა რეაბილიტაცია/რესოციალიზაციის მიზნით, სოციალური განყოფილება უზრუნველყოფს ინდვიდუალურ და ჯგუფურ კონსულტაციებს, მათ ასევე ეძლევათ ინდივიდუალური საქმიანობის უფლება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ც) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური გეგმის ყველა პენიტენციურ დაწესებულებაში დასანერგად; N5, N11 და N16 პენიტენციურ დაწესებულებებში ყველა მსჯავრდებული ჩართულია ინდივიდუალური დაგეგმვის პროცესში. 2017 წლის დეკემბერში N7 და N9 პენიტენციურ დაწესებულებებში დაიწყო იმპლემენტაციის პროცესი. პენიტენციურ დაწესებულებებში ეტაპობრივად მიმდინარეობს სასჯელის მოხდის ინდივიდუალური გეგმის დანერგვა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ძ) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრის სამარტოო საკანში მოთავსების თავიდან ასაცილებლად; სამარტოო საკანში პატიმრის მოთავსება ხდება საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. ყველა საჭირო ზომის მიღება კი ხორციელდება სამედიცინო პერსონალის ჩართულობით, რათა არ მოხდეს ფსიქიკური აშლილობის მქონე პატიმრის სამარტოო საკანში მოთავსება. სამარტოო საკანში პირი უნდა იყოს სამედიცინო პერსონალის ყოველდღიური, განსაკუთრებული მეთვალყურეობის ქვეშ, რაც ფიზიკური მდგომარეობის კონტროლთან ერთად ასევე მოიცავს მისი ფსიქიკური მდგომარეობის კონტროლსაც. აუცილებლობის შემთხვევაში სამარტოო საკანში ყოფნის ხანგრძლივობა შეიძლება შემცირდეს ექიმის დასკვნის საფუძველზე. თუკი ექიმი მიიჩნევს, რომ სამარტოო საკანში მოთავსებით პირს მიადგება ზიანი, იგი უფლებამოსილია მოითხოვოს პირის სამარტოო საკანში ყოფნის შეწყვეტა. რეკომენდაცია შესრულებულია ნაწილობრივ წ) უზრუნველყოს დეესკალაციის ოთახის პატიმრის დასჯის მიზნით, დისციპლინური სახდელის სახით სამარტოო საკანში მოთავსების ალტერნატივად გამოყენების თავიდან ასაცილებლად საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში დეესკალაციის ოთახის გამოყენების პრაქტიკის შესწავლა; სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ ჩატარებული სისტემური მონიტორინგის პროცესში პერიოდულად იხილებოდა პატიმართა დეესკალაციის ოთახში მოთავსების საფუძვლები, მისი აუცილებლობა და კანონიერება. მონიტორინგის ანგარიშებში გაანალიზებულია ხსენებული პრობლემა და მისი გამომწვევი მიზეზები. პენიტენციური დაწესებულებებისთვის და დეპარტამენტისთვის გაცემულ რეკომენდაციებში დაისვა საკითხი დეესკალაციის ოთახის მხოლოდ საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული საფუძვლებით და უალტერნატივო ვითარებაში გამოყენების თაობაზე. აღსანიშნავია, რომ განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებების საფუძველზე ყველა პენიტენციური დაწესებულებისათვის დადგენილია დისციპლინური სახდელების ერთიანი სახეები, რაც გამორიცხავს დეესკალაციის საკნის, როგორც დასჯის ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობას. რეკომენდაცია შესრულებულია ჭ) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში დისციპლინური სახდელების თვითნებურად, უკანონოდ დაკისრების, სახდელების არაპროპორციულად გამოყენების და პირთათვის გარე სამყაროსთან კონტაქტის სრულად შეზღუდვის შემთხვევების თავიდან ასაცილებლად საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის მიერ სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში რეგულარული შემოწმების ჩატარება; პატიმართა დისციპლინური დასჯა, ისევე როგორც დისციპლინური საქმისწარმოება მთლიანობაში წარმოადგენდა გენერალური ინსპექციის შესწავლის და ანალიზის პრიორიტეტულ საგანს სამსახურებრივი შემოწმებისა და პენიტენციურ დაწესებულებებში ჩატარებული სრული და თემატური მონიტორინგის პროცესში. გამოვლენილია ობიექტური და სუბიექტური მიზეზებით გამოწვეული პრობლემები. გარე სამყაროსთან კომუნიკაციის სრულად შეზღუდვის შემთხვევებს გასული წლის განმავლობაში ცალკეულ მსჯავრდებულთა მიმართ ჯერ კიდევ ჰქონდა ადგილი. ჩატარებული სამსახურებრივი შემოწმების შედეგად გენერალური ინსპექციის მიერ მიცემული რეკომენდაციების საფუძველზე ერთის მხრივ - ბათილად იქნა ცნობილი დაწესებულებების ხელმძღვანელთა დისციპლინური სახდელის დაკისრების შესახებ კანონშეუსაბამო განკარგულებები, ხოლო მეორეს მხრივ - დაწესებულებების კონკრეტულ თანამშრომელთა მიმართ, მათ შორის ხელმძღვანელ პირთა მიმართ, გატარდა დისციპლინური ხასიათის ღონისძიებები. რეკომენდაცია შესრულებულია ხ) უზრუნველყოს პენიტენციურ დაწესებულებებში ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრების და წამალდამოკიდებული პატიმრების საჭიროებებზე ორიენტირებული ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციის სერვისების შექმნა; პენიტენციური ჯანდაცვის სტანდარტის დაწესებულებაში მიღებისას ბრალდებული/მსჯავრდებული შესაბამისად, გადის სავალდებულო პირველად სამედიცინო შემოწმებას. საჭიროების შემთხვევაში დამატებით შემოწმებას ახორციელებს ფსიქიატრიც. პენიტენციური სისტემის ყველა დაწესებულებაში ხელმისაწვდომია კვალიფიციური ექიმ-ფსიქიატრის მომსახურება. ყველა პაციენტისათვის შესაძლებელია ადეკვატური, დროული ამბულატორიულად, ფსიქიატრიული და ხოლო ხარისხიანი №18 განყოფილება, ფსიქიატრიული სამკურნალო სადაც, დახმარების დაწესებულებაში საჭიროების გაწევა ფუნქციონირებს შემთხვევაში, შესაძლებელია ნებაყოფლობითი სტაციონარული მკურნალობის განხორციელება. ყველა პენიტენციურ დაწესებულებას ჰყავს თავისი ფსიქიატრი-კონსულტანტი, ხოლო N2 და N8 დაწესებულებებში მოქმედებს ექიმ-ფსიქიატრის მუდმივი შტატი. პენიტენციურ სისტემაში არსებული პაციენტებს საჭიროების შემთხვევაში უტარდებათ შესაბამისი ამბულატორიული მკურნალობა ან უტარდება შესაბამისი სტაციონარული მომსახურება. პენიტენციურ სისტემაში ოპიოიდებზე დამოკიდებულ ბრალდებულთა/მსჯავრდებულთა მეთადონით დეტოქსიკაცია ხელმისაწვდომია №2, №8 და №18 დაწესებულებებში, სადაც მეთადონით დეტოქსიკაცია მიმდინარეობს. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. ჯ) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა პენიტენციური დაწესებულების მაღაზიის სათანადო მომარაგების უზრუნველსაყოფად; ამასთანავე, უზრუნველყოს, რომ მაღაზიაში პროდუქცია პატიმრებისთვის ხელმისაწვდომ ფასად იყიდებოდეს; "პენიტენციური დაწესებულების ტერიტორიაზე არსებულ მაღაზიაში პროდუქციის ღირებულების შემოწმების წესის დამტკიცების შესახებ" საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის მინისტრის 2017 წლის 01 სექტემბრის N107 ბრძანებით დამტკიცდა პენიტენციური დაწესებულების მაღაზიაში პროდუქციის ღირებულების შემოწმების ტერიტორიაზე წესი. მაღაზიაში არსებულ არსებული პროდუქციის ღირებულებას ამოწმებს ინსპექტირების კომისია, რომლის შემადგენლობა განისაზღვრება საქართველოს ინდივიდუალური სასჯელაღსრულებისა და ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი პრობაციის აქტით. მინისტრის სამინისტროს პენიტენციური დაწესებულებების დებულებებით დადგენილია როგორც აკრძალული პროდუქტების და ნივთების/საგნების ჩამონათვალი, ასევე ის კვების პროდუქტები, ნივთები/საგნები, რომლებიც ბრალდებულს/მსჯავრდებულს შესაძლოა მიეწოდოს ამანათის სახით, მიიღოს ფოსტის მეშვეობით ან შეიძინოს დაწესებულების მაღაზიაში, შეინახოს და გამოიყენოს კანონიერად. დაწესებულების მაღაზიაში მსჯავრდებულებს/ბრალდებულებს საშუალება ეძლევათ შეიძინონ ან შეუკვეთონ სხვადასხვა მზა პროდუქცია, შეკვეთის შემთხვევაში უახლოეს დღეებში ხდება მზა პროდუქციის მიწოდება. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ) უზრუნველყოს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის − სურსათის ეროვნული სააგენტოს წარმომადგენელთათვის პენიტენციურ დაწესებულებებში შესვლის ნებართვის გონივრული ვადით (მაგალითად, 6 თვით) გაცემა, რათა მათ შეძლონ პენიტენციურ დაწესებულებებში შემოწმების წინასწარი შეტყობინების გარეშე ჩატარება; საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - სურსათის ეროვნული სააგენტოს წარმომადგენელთათვის პენიტენციურ დაწესებულებებში შესვლის ნებართვის გონივრული ვადით გაცემასთან დაკავშირებით, წერილობითი მოთხოვნის შემთხვევაში მოხდება აღნიშნული საკითხის განხილვა და დამატებით შესწავლა უსაფრთხოების დაცვის ინტერესებიდან გამომდინარე. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული ჰ1) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს №5 და №6 განყოფილებებში სამხედრო მოსამსახურეთა მოსასვენებელ ოთახში არსებული მატრასების ახლებით ჩანაცვლება და მათთვის გადასაფარებლების დარიგება; ამ ეტაპზე, ლეიბების შესყიდვის მიზნით, მიმდინარეობს სატენდერო პროცედურები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჰ2) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს №6 და №8 განყოფილებებში ხელსაბანები თბილი წყლით; N6 და N8 განყოფილებებში ჩატარდა სარემონტო სამუშაოები, რა დროსაც ხელსაბანები თბილი წყლით იქნა უზრუნველყოფილი. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ3) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს №15 განყოფილება ვენტილაციის სათანადო სისტემით; N15 განყოფილებაში ჩატარებული სარეაბილიტაციო სამუშაოების შემდეგ განყოფილება აღჭურვილია თანამედროვე გათბობა-გაგრილების და ვენტილაციის საშუალებებით. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ4) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს №17 განყოფილების სამზარეულო სათანადო სტანდარტის შესაბამისი აირგამწოვი სისტემით; N17 განყოფილებაში დაგეგმილია სარემონტო-სარეაბილიტაციო სამუშაოების ჩატარება, რა დროსაც მოხდება სამზარეულოს სათანადო ინვენტარით აღჭურვა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჰ5) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს №17 განყოფილების ყაზარმებში ვენტილაციის სისტემის მოწესრიგება, სამხედრო მოსამსახურეთათვის ინდივიდუალური კარადების დადგმა, აბანოში წყლის ტემპერატურის ინდივიდუალური მარეგულირებლების დამონტაჟება, ვენტილაციის სისტემის და ხელსაბანების შეკეთება; ვენტილაციის სისტემის და მისი საშუალებების შეკეთებისათვის გათვალისწინებული მომსახურების შესრულებისათვის, სამინისტროს მიერ, 2018 წლის ასიგნებების ფარგლებში გამოცხადებული კომპანიასთან გაფორმდა შესაბამისი ტენდერის მომსახურების მიხედვით შესყიდვის გამარჯვებულ ხელშეკრულება. ხელშეკრულების ფარგლებში ყაზარმაში მოწესრიგდება სავენტილაციო სისტემა. ჩატარდა სარემონტო სამუშაოები და აბანო უზრუნველყოფილია ცხელი და ცივი წყლით, დამონტაჟდა ვენტილაციის სისტემა და ხელსაბანები, სამხედრო მოსამსახურეთათვის დაიდგა ინდივიდუალური კარადები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჰ6) უზრუნველყოს საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტროს პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს №17 განყოფილებაში სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეები 100%იანი სადაზღვევო პაკეტით; საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო ყოველწლიურად უზრუნველყოფს თანამშრომელთა სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის დაზღვევის მომსახურების შესყიდვას. პენიტენციური დეპარტამენტის გარე დაცვისა და ბადრაგირების მთავარი სამმართველოს გარე დაცვის სამმართველოს ყველა სავალდებულო სამხედრო მოსამსახურეები 2017-2018 წლებში უზრუნველყოფილნი არიან დაზღვევის პაკეტით, რომლის პირობებით მომსახურების დიდ ნაწილზე გათვალისწინებულია 100%-ანი დაფინანსება, თუმცა რიგი მომსახურებები ფინანსდება 60, 80 და 90 პროცენტის ფარგლებში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. ჰ7) უზრუნველყოს სამხედრო ნაწილებში თარჯიმნის პერიოდულად მიყვანა, რათა ქართული ენის არმცოდნე სამხედრო მოსამსახურეებმა სურვილის შემთხვევაში ზემდგომებთან კონფიდენციალურად გასაუბრება შეძლონ; საქართველოს სასჯელაღსრულებისა და პრობაციის სამინისტრო ყოველწლიურად უზრუნველყოფს თარჯიმნის მომსახურების სახელმწიფო შესყიდვას, ხელშეკრულების ფარგლებში ქართული ენის არმცოდნე სამხედრო მოსამსახურეები, საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილნი არიან თარჯიმნის მომსახურეობით. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ8) პენიტენციურ დაწესებულებებში დანერგოს ეფექტიანი სისტემა, რომლითაც პენიტენციური დაწესებულებები შესაბამის საოლქო საარჩევნო კომისიებს არჩევნებში მონაწილეობის უფლების მქონე მსჯავრდებულთა სრულყოფილ სიას მიაწვდიან; სამინისტრო აქტიურად თანამშრომლობს საქართველოს ცენტრალურ საარჩევნო კომისიასთან და საქართველოს ორგანული კანონის - „საქართველოს საარჩევნო კოდექსი“ს 31-ე მუხლის მე-6 პუნქტის შესაბამისად, წელიწადში ოთხჯერ უგზავნის პენიტენციურ დაწესებულებებში განთავსებულ ბრალდებულთა და მსჯავრდებულთა განახლებულ სიას. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ9) მიიღოს ყველა საჭირო ზომა ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტითა და 2015–2020 წლის სამოქმედო გეგმის თავისი კომპეტენციის ფარგლებში, დროული და ეფექტიანი იმპლემენტაციისთვის. „ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტის და 20152020 წლის სამოქმედო გეგმის“ დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის N762 დადგენილების შესაბამისად, გაწერილია სტრატეგიული მიმართულება „ფსიქიკური ჯანმრთელობა პენიტენციურ სისტემაში“, რომლის ამოცანაა პენიტენციურ სისტემაში ფსიქიკური ჯანმრთელობის მომსახურების თანაბარი სტანდარტების უზრუნველყოფა. ყველა პენიტენციურ დაწესებულებას ემსახურება ექიმი-ფსიქიატრი. პირველადი შემოწმებისას ხდება პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსებულ პირთა ფსიქიკური ჯანმრთელობისა და ფსიქიატრიული მომსახურების საჭიროებების იდენტიფიცირება. უზრუნველყოფილია სამოქალაქო სექტორში დაწყებული მკურნალობის უწყვეტობა და ახლად გამოვლენილი საჭიროებების მიხედვით, ხელმისაწვდომია შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება. ხელმისაწვდომია: გადაუდებელი მდგომარეობების მართვა/კრიზისული ინტერვენცია; სუიციდის რისკის მართვა; მსუბუქი ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობების მკურნალობა, სტაციონარული მკურნალობა, ფსიქოტროპული მედიკამენტებით და მათი გვერდითი ეფექტების მართვა. საერთაშორისო და ადგილობრივი ექსპერტების დახმარებით, შემუშავებულია ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა სკრინინგ ინსტრუმენტი. აღნიშნული დოკუმენტის იურიდიულ ჩარჩოში მოქცევის მიზნით მიმდინარეობს მუშაობა და სამედიცინო პერსონალის გადამზადების შემდეგ 2018 წლის ბოლომდე იგეგმება იმპლემენტაცია. ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირთა მართვის საკითხებზე გადამზადებას უწყვეტ რეჟიმში გადიან, როგორც სამედიცინო, ასევე არასამედიცინო პერსონალი. შემუშავებულია ფსიქიატრიული ექთნების სასწავლო მოდული, რომლის მიხედვითაც ჩატარდა ტრენერთა ტრენინგი და სამომავლოდ იგეგმება კასკადური ტრენინგები სისტემის ყველა ექთნის გადასამზადებლად. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია 7. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო ა) მეტი რესურსი მოახმაროს თამბაქოს პროდუქციის მავნებლობასთან დაკავშირებით მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებას და თამბაქოს კონტროლის სხვა ღონისძიებების განხორციელებას შესაბამისი დაფინანსების გამოყოფით: უწყების ინფორმაციით, სსიპ ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი ახორციელებს „ჯანმრთელობის ხელშეწყობის“ სახელმწიფო პროგრამას, რომლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კომპონენტია „თამბაქოს მოხმარების კონტროლის გაძლიერება“. 2018 წელს „თამბაქოს მოხმარების კონტროლის გაძლიერების“ კომპონენტის ბიუჯეტი გაიზარდა 800000 ლარამდე (2017 წელს კომპონენტის ბიუჯეტი შეადგენდა 38 ათას ლარს), რაც მისასალმებელია. აღნიშნული კომპონენტი ითვალისწინებს თამბაქოს კანონმდებლობის აღსრულების ხელშეწყობას და თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტისათვის დახმარების გაუმჯობესებას. ასევე, კომპონენტის ფარგლებში ხორციელდება მოსახლეობის საგანმანათლებო კამპანია, როგორც თამბაქოს მოხმარების ზიანთან დაკავშირებით, ასევე კანონმდებლობის შესახებ ინფორმირებულობის ამაღლების მიზნით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ბ) უზრუნველყოს ქვეყანაში თამბაქოზე დამოკიდებულ პირთათვის თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტასთან დაკავშირებით კონსულტაციის გაწევის და მკურნალობის შესაბამისი სერვისების განვითარება; უწყების ინფორმაციით, სსიპ ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ბაზაზე ფუნქციონირებს თამბაქოსათვის თავის დანებების საკონსულტაციო ცხელი ხაზი (116 001). რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული გ) ხელი შეუწყოს დედათა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართული საქართველოს მთავრობის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის ეფექტიან განხორციელებას; უწყების ინფორმაციით, საქართველოში უკანასკნელი წლების განმავლობაში, ქვეყნის ეკონომიკურმა განვითარებამ, ჯანდაცვის სექტორში გატარებულმა რეფორმებმა, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობისთვის გაზრდილმა სახელმწიფო დაფინანსებამ და მაღალი ხარისხის სამედიცინო მომსახურებაზე იოლმა წვდომამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა დედათა და ბავშვთა სიკვდილიანობის რიცხვის შემცირებაში. საქართველომ 2015 წელს შეძლო ათასწლეულის განვითარების მე-4 მიზნის მიღწევა - ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობა 8.6, ხოლო ხუთ წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობა 10.2-ს შეადგენდა 1000 ცოცხალ შობილზე. გაეროს სააგენტოთაშორისი ჯგუფის შეფასებით და ქვეყნის ოფიციალური მაჩვენებელი მაქსიმალურად მიუახლოვდა ერთმანეთს და 2014 წლის აპრილში დედათა და ბავშვთა სიკვდილიანობის გაეროს სააგენტოთაშორისი მისიის (IGME) შეფასების საფუძველზე, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის, მსოფლიო ბანკისა და გაეროს ბავშვთა სიკვდილიანობის ანგარიშში წელს პირველად იქნა გამოყენებული საქართველოს რუტინული სტატისტიკური მონაცემები და საქართველო ამ მხრივ პირველი ქვეყნაა პოსტსაბჭოთა სივრცეში. დედათა თებერვალში და ბავშვთა შეიქმნა სიკვდილიანობის დედათა და შემცირების ბავშვთა მიზნით, სიკვდილიანობის 2013 წლის შემსწავლელი ინტერსექტორული საბჭო. დედათა და 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობა დაექვემდებარა „აქტიურ“ ზედამხედველობას. 2014 წლის ივნისიდან ყოველი ორსული ქალი უზრუნველყოფილია ფოლიუმისა და რკინის პრეპარატებით. 2016 წლიდან 6-23 თვის ბავშვები სახელმწიფოდან უფასოდ იღებენ 6-23 თვის მიკროელემენტების შემცველ საკვებ დანამატს. შემუშავდა საკეისრო კვეთისა და აბორტის გაიდლაინი და მომზადდა საკანონმდებლო ცვლილებები აბორტების (მ.შ.სელექციურის) შემცირების მიზნით. 2015 წლის მაისიდან დაიწყო და 2017 წლის ბოლოს დასრულდა ქვეყნის მასშტაბით პერინატალური სერვისების ხარისხის გაუმჯობესების ღონისძიებების გატარება, რაც გულისხმობს პერინატალური სერვისების შეფასებას, ეფექტური პერინატალური სერვისების პრაქტიკის ხელშეწყობას, სერვისების რეგიონალიზაციას (დონეებად დაყოფა), რომლის დანერგვაც ხელს შეუწყობს დედათა და ბავშვთა სამედიცინო მომსახურების ხარისხის და მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შემდგომ გაუმჯობესებას. რეგიონალიზაციის პროცესი გულისხმობს, სამედიცინო დაწესებულების ინფრასტრუქტურისა და პერინატალური სერვისების შეფასებას; ინფრასტრუქტურის და მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის გაუმჯობესებასთან დაკავშირებული რეკომენდაციების შესრულების გადამოწმებას და დაკმაყოფილების შემთხვევაში შესაბამისი დონის მინიჭებას. პარალელურად მიმდინარეობს სამედიცინო პერსონალის - მეანების, ნეონატოლოგების, ანტენატალური მომსახურების მიმწოდებელი მეან-გინეკოლოგების, ბებიაქალების, ნეონატალური ექთნების ტრენინგი და კლინიკური უნარ-ჩვევების ამაღლება. 2017 წლის ბოლოსთვის შეფასებულ იქნა 105 დაწესებულება, დონე განესაზღვრა 82 დაწესებულებას, აქედან III დონე - 7-ს, შერეული II/III დონე – 6-ს, II დონე – 46-ს, ხოლო I დონე – 23-ს. რეგიონალიზაციის პროცესმა უკვე მოიტანა შედეგები. 2016 წელს დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი შეადგენდა 23.0-ს 100000 ცოცხალშობილზე. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის ფარგლებში, 2017 წლის აპრილიდან დაიწყო სამედიცინო პერინატალური სერვისების მიმწოდებელი სამედიცინო დაწესებულებების სელექტიური კონტრაქტირების დაკავშირებით. კონტრაქტი პროცესი ამავდროულად, სამეანო სერვისების ითვალისწინებს მიწოდებასთან ხარისხის შეფასების ინდიკატორების მიხედვით ინფორმაციის რუტინულ მოწოდებას და მონიტორინგის სისტემის გაუმჯობესებას. მომზადდა და დამტკიცდა დედათა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის ხელშეწყობის 2017-2030 ეროვნული სტრატეგია და მოკლევადიანი სამოქმედო გეგმა (20172019), რომელიც ასახავს დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესების ეროვნულ ხედვას და ღონისძიებებს და მდგრადი განვითარების სამიზნეების მისაღწევად საჭირო ქმედებებს. 2018 წლიდან დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ფინანსდება 8 ანტენატალური ვიზიტი, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ რეკომენდებული გაიდლაინის შესაბამისად. ასევე განხორციელდა ანტენატალური სერვისების მიმწოდებელთა სელექცია ქ. თბილისში, ქ. ბათუმსა და ქ. ქუთაისში. პროგრამის განმახორციელებელია სამედიცინო დაწესებულება, რომელიც უზრუნველყოფს როგორც ანტენატალური, ასევე, სამეანო სერვისების მიწოდებას. სამეანო სერვისის არ ქონის შემთხვევაში, სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელს საანგარიშგებო წლის წინა წლის განმავლობაში გატარებული ორსულთა საერთო რაოდენობა >300-ზე. სსიპ ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან პარტნიორობით აქტიურად ახორციელებს დედათა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ სხვადასხვა აქტივობებს. მათ შორის აღსანიშნავია, „მშობელთა სკოლის“ ვებ-გვერდის და აპლიკაციის შექმნა, რომელიც წარმოდგენილია 4 ძირითადი თემატური მიმართულებით: ორსულობა, მშობიარობა, ახალშობილი და ლოგინობის ხანა, მამების როლი ბავშვის აღზრდის საკითხებში. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. დ) განახორციელოს ღონისძიებები სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაციის ასამაღლებლად; განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმოს საქართველოს რეგიონებში მომუშავე სამედიცინო პერსონალს, მათ შორის, მაღალტექნოლოგიურ სამედიცინო დაწესებულებებში პრაქტიკულ სწავლებას; „ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, სამედიცინო დაწესებულებები წარმოადგენენ კერძო სამართლის სუბიექტებს (მუხლი 57, პირველი პუნქტი). ამავდროულად, „სამედიცინო დაწესებულება, საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული წესით, სარგებლობს პროფესიული და საფინანსო დამოუკიდებლობით“ (მუხლი 58, პირველი პუნქტი). შესაბამისად, ზოგადად, სამედიცინო დაწესებულებებში დასაქმებული პერსონალის კვალიფიკაციის ამაღლება სცილდება სამინისტროს კომპეტენციის ფარგლებს. ამასთან, სსიპ ,,საგანგებო სიტუაციების კოორდინაციისა და გადაუდებელი დახმარების ცენტრი“ აწვდის სასწრაფო სამედიცინო დახმარების სერვისს საქართველოს რეგიონებში. შესაბამისად, ექთნებმა და ექიმებმა, რომლებიც დასაქმებულნი არიან აღნიშნულ ცენტრში გაიარეს შესაბამისი კურსი, კერძოდ:  გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების კურსი 2016 წელს გაიარა 190 ექთანმა, ხოლო 2017 წელს - 665 ექთანმა.  გადაუდებელი კარდიოლოგიური დახმარების კურსი 2016 წელს გაიარა 479 ექიმმა, ხოლო 2017 წელს - 238 ექიმმა.  ტრავმული პაციენტის სტაბილიზაციის და ტრანსპორტირების კურსი 2016 წელს გაიარა 457 ექიმმა, ხოლო 2017 წელს - 243 ექიმმა. აქვე აღვნიშნავთ, რომ სასწრაფო სამედიცინო დახნმარების პერსონალის მზადება მაღალტექნოლოგიურ სამედიცინო დაწესებულებებში მოკლებულია აქტუალობას, რადგან ისისი ჩართულნი არიან პრეჰოსპიტალურ ეტპზე პაციენტებისათვის პირველადი გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სერვისის მიწოდებაში რეკომენდაცია შესრულებულია. ე) უზრუნველყოს კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი პირველადი დახმარების შესახებ გადაწყვეტილების მიმღები კომისიის მიერ გაიწეროს გადაწყვეტილების მიღების პროცედურული წესი და ვადები, ამასთან, გონივრულ ვადებში იქნას მიღებული გადაწყვეტილება ქვეპროგრამაში ჩართვის საკითხზე. უწყების ინფორმაციით, კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი პირველადი დახმარების შესახებ გადაწყვეტილების მიმღები კომისია მუშაობს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2017 წლის 6 აპრილის 01-72/ო ბრძანების თანახმად, რომელშიც განსაზღვრულია კომისიის მუშაობის და გადაწყვეტილების მიღების წესი. ქვეპროგრამაში ჩართვის გადაწყვეტილების მიღება ხდება პრიორიტეტების (მათ შორის: რეინტეგრირებული და შშმ ბავშვიანი ოჯახები) შესაბამისად. 2016-2017 წლებში ყველა ოჯახი, რომელმაც მიმართა სოციალური მომსახურების სააგენტოს და იყო რეინტეგრაციის შემწეობის მიმღები; ასევე ოჯახები, რომლებსაც ჰყავდა შშმ ბავშვი, ჩართულია კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი პირველადი დახმარების ქვეპროგრამაში. ამასთან, „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2018 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 29 დეკემბრის №601 დადგენილებით „კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი დახმარების ქვეპროგრამის“ მე-4 მუხლის მე-3 პუნქტის ა) ქვეპუნქტით საქონლის ღირებულების ასანაზღაურებლად გამოიყენება მატერიალიზებული ვაუჩერი, რაც უფრო მოქნილს ხდის აღნიშნულ ქვეპროგრამას. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ვ) სიღრმისეულად შეფასდეს სიღარიბეში მცხოვრებ ბავშვთა საჭიროებები და შეფასებაზე დაყრდნობით განახორციელოს ღონისძიებები ოჯახების გასაძლიერებლად; განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმოს სოფლებში მცხოვრებ ბავშვთა საჭიროებებს; უწყების ინფორმაციით, 2015 წლიდან ძალაში შევიდა ოჯახების სოციალურეკონომიკური მდგომარების შეფასების ახალი მეთოდოლოგია, რის შემდეგაც მნიშვნელოვნად გაიზარდა საარსებო შემწეობით ბავშვებისა და ბავშვიანი ოჯახების მოცვა. კერძოდ, 2014 წელთან შედარებით (ძველი მეთოდოლოგიით შეფასებული ოჯახები), 2017 წელს 42 022-ით მეტი ბავშვია დაფარული საარსებო შემწეობით. ამასთან, „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის 2018 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 29 დეკემბრის №601 დადგენილებით განსაზღვრულია კრიზისულ მდგომარეობაში მყოფი ბავშვიანი ოჯახების გადაუდებელი დახმარების ქვეპროგრამა, რომლის სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენენ სხვადასხვა კატეგორიის ბავშვიანი ოჯახები, რომლებიც საჭიროებენ პირველად დახმარებას: რეინტეგრაციას დაქვემდებარებული ბავშვების ოჯახები, ოჯახი, რომელშიც იმყოფება ერთი ან მეტი შშმ ბავშვი; ოჯახი, რომელშიც ბავშვთან/ბავშვებთან ერთად ცხოვრობს არაუმეტეს ერთი შრომისუნარიანი სრულწლოვანი; ოჯახი, რომელშიც ცხოვრობს სამი ან მეტი ბავშვი; ბავშვიანი ოჯახი, რომელიც განცხადების შეტანის მომენტში რეგისტრირებულია „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ და შეფასების შედეგად მინიჭებული აქვს 65 001-ზე ნაკლები სარეიტინგო ქულა; ერთი წლის ჩათვლით ასაკის ბავშვი, რომლის ოჯახი კვების ვაუჩერის მოთხოვნის შესახებ განცხადების შეტანის მომენტში რეგისტრირებულია „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ და შეფასების შედეგად მინიჭებული აქვს 65 001-ზე ნაკლები სარეიტინგო ქულა და ა. შ.). აღნიშნული ქვეპროგრამა შესაბამისი სამიზნე ჯგუფებისათვის მოიცავს: პირველადი საჭიროებების დაკმაყოფილების მიზნით - საკვები პროდუქტებით უზრუნველყოფას, საყოფაცხოვრებო საქონლით უზრუნველყოფასა (შესყიდვა და გადაცემა) და „ბავშვთა ბუნებრივი კვების დაცვისა და ხელშეწყობის, ხელოვნური საკვების მოხმარების შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ ბავშვთა ხელოვნური კვების პროდუქტებით უზრუნველყოფას. გარდა ამისა, საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 მარტის N262 დადგენილებით დამტკიცებული „დემოგრაფიული მდგომარეობის გაუმჯობესების ხელშეწყობის მიზნობრივი სახელმწიფო პროგრამის“ ფარგლებში, ფულადი სოციალური დახმარების მიღების უფლება აქვს 2014 წლის 1 ივნისიდან დაბადებულ მე-3 და მომდევნო ბავშვს საქართველოს იმ რეგიონებში, სადაც ბუნებრივი კლებაა, ამასთანავე „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონიდან გამომდინარე, ფულადი სოციალური დახმარების მიღების უფლება ასევე მოიპოვეს 2016 წლის 1 იანვრიდან დაბადებულმა ბენეფიციარებმა, რომელთა ერთ-ერთ მშობელს აქვს მაღალმთიან დასახლებაში მუდმივად მცხოვრები პირის სტატუსი. „სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში ყოველწლიურად იზრდება სერვისების გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ზ) ჩატარდეს სათანადო კვლევა ქვეყანაში უსახლკარობის მასშტაბის, მიზეზებისა და ფორმების გამოსავლენად; უწყების ინფორმაციით, უსახლკარობის მასშტაბის, უსახლკარობის გამომწვევი მიზეზებისა და ფორმების გამოსავლენად კვლევის ჩატარება, არ განეკუთვნება მხოლოდ საქართველოს შრომის, უფლებამოსილებას. ჯანმრთელობისა უსახლკარობა და სოციალური კომპლექსური დაცვის პრობლემაა და სამინისტროს უსახლკარობის დასაძლევად მიმართული ღონისძიებები სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეების ჩართულობით უნდა დაიგეგმოს. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული თ) შექმნას და რეგულარულად ამუშაოს უსახლკარო პირების მონაცემთა ერთიანი ბაზა; უწყების ინფორმაციით, „ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის“ მე-16 მუხლის მე-2 ნაწილის უზრუნველყოფა და „ფ“ ქვეპუნქტის თანახმად, უსახლკაროთა თავშესაფრით რეგისტრაცია ადგილობრივი თვითმმართველობის საკუთარ უფლებამოსილებებს მიეკუთვნება. „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-17 მუხლის „დ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტო აწარმოებს ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოების მიერ მიწოდებულ უსახლკარო პირთა ერთიან რეესტრს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ი) შეიქმნას უსახლკარობის დასაძლევად საჭირო სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა; უწყების ინფორმაციით, საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის ინიციატივით, აღმასრულებელ ხელისუფლებასთან, პარლამენტის სხვა კომიტეტებთან, სამოქალაქო სექტორსა და დაინტერესებულ მხარეებთან მჭიდრო თანამშრომლობით, ჩამოყალიბებული იქნა ჯანმრთელობის, შრომისა და სოციალური დაცვის სფეროების განვითარების გრძელვადიანი ხედვა, რომელიც განსაზღვრავს 2030 წლამდე საქართველოს ხელისუფლების თანმიმდევრული პოლიტიკის ფორმირების გზებს შრომა-დასაქმებისა და სოციალური დაცვის სფეროებში. გრძელვადიანი ხედვა, სხვა მნიშვნელოვან საკითხებთან ერთად, ითვალისწინებს უსახლკარობის წინააღმდეგ ბრძოლის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შექმნას, რომელიც მოიცავს პრევენციულ, ასევე უსახლკარობის დაძლევის პოლიტიკას, განსაკუთრებით მოწყვლად, მათ შორის, შშმ პირთა საცხოვრისის ეტაპობრივი უზრუნველყოფის დაგეგმვას ადგილობრივ დონეზე. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. კ) უმოკლეს ვადაში გადასცეს სასწრაფო დახმარების მანქანა გალის რაიონის სასწრაფო დახმარების სადგურს; უწყების ინფორმაციით, შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში საქართველოს სახელმწიფო მინისტრის აპარატს 2018 წლის იანვარში გადაეცა სსიპ ,,საგანგებო სიტუაციების კოორდინაციისა და გადაუდებელი დახმარების ცენტრის“ სარგებლობაში საშუალება, არსებული გაეროს ერთი ერთეული განვითარების უაზის პროგრამის მარკის (UNDP) - ავტოსატრანსპორტო პროექტ დიალოგის საკოორდინაციო მექანიზმის დახმარებით ოკუპირებულ აფხაზეთში, გალის რაიონის სოფელ საბერიოს საავადმყოფოსთვის შემდგომი გადაცემის მიზნით. რეკომენდაცია შესრულებულია. ლ) უზრუნველყოს ზუგდიდში ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფრის გახსნა, რომელიც აფხაზეთში მცხოვრებ პირებსაც მოემსახურებათ; უწყების ინფორმაციით, 2017 წელს, არასამთავრობო ორგანიზაცია „მერკურის“ მიერ გაიხსნა ძალადობის მსხვერპლთა თავშესაფარი ზუგდიდში, ხოლო 2018 წლისთვის არასამთავრობო ორგანიზაცია „სახლის“ მიერ იგეგმება კიდევ ერთი თავშესაფრის გახსნა. შესაბამისად, დამატებითი სერვისების საჭიროება ზუგდიდში ამ მიმართულებით, ამ ეტაპზე არ ვლინდება, 2018 წლის მანძილზე სახელმწიფო ფონდის მიერ საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებში დაგეგმილია (აჭარაში, ქვემო ქართლში და გურიაში) ძალადობის მსხვერპლთა მომსახურების კრიზისული ცენტრების გახსნა, რათა გაფართოვდეს მსხვერპლთა მომსახურების არეალი და სერვისებზე ხელმისაწვდომობა. რეკომენდაცია შესრულებულია. მ) უზრუნველყოს სოციალური მუშაკების რესურსის გაზრდა საქმეთა რაოდენობის შესაბამისად, აგრეთვე მათი გადამზადება გენდერული და სექსუალური ძალადობის საკითხებზე და შესაბამისი სამუშაო პირობების გაუმჯობესება; უწყების ინფორმაციით, სსიპ სოციალური მომსახურებს სააგენტოს სოციალური მუშაკები პერიოდულად გადიან მოსამზადებელ ტრენინგებს, სხვადასხვა საკითხებზე, მათ შორის გენდერული და სექსუალური ძალადობის საკითხებზე. ჩატარებული ტრენინგების შესახებ დეტალური ინფორმაცია ასახულია (შ) რეკომენდაციის კომენტარში. ადამიანური და ფინანსური რესურსის გათვალისწინებით დაგეგმილია სოციალური მუშაკების რესურსის გაზრდა ბენეფიციარებისათვის უკეთესი მომსახურების მიწოდების მიზნით. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ნ) ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური ფუნქციის გაზრდით მინიმუმამდე შეამციროს სიღარიბის გამო ბიოლოგიური ოჯახიდან ბავშვის გამოყვანის მაჩვენებელი; უწყების ინფორმაციით, ბიოლოგიური ოჯახებიდან ბავშვის გამოყვანა ოჯახში არსებული სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გამო მინიმუმამდეა დაყვანილი. ბიოლოგიური ოჯახების გაძლიერების მიზნით, სოციალური მუშაკის მიერ მაქსიმალურად ხდება ყველა რესურსის მობილიზაცია და არსებულ სერვისებთან დაკავშირება, რათა მოხდეს ბავშვის შენარჩუნება ბიოლოგიურ ოჯახში და მათი სახელმწიფო მზრუნველობაში განთავსების თავიდან აცილება. 2016 წელს მინდობით აღზრდაში სხვადასხვა მიზეზებით განთავსდა 286 ბენეფიციარი, ხოლო 2017 წელს - 206 ბენეფიციარი. აქედან განთავსების მიზეზებია: ძალადობა, უგულებელყოფა - 59.5% (2016), 71% (2017); ეკონომიკური სიდუხჭირე - 11% (2016), 14% (2017); მშობლების ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობა - 1.5% (2016), 2% (2017); მშობლების მხრიდან მიტოვება - 13% (2016 და 2017); 15% - სახელმწიფო ზრუნვის ფორმის შეცვლა (2016). აღსანიშნავია ის გარემოებაც, რომ ეკონომიკური სიდუხჭირე არ არის გადამწყვეტი ბავშვის გამოყვანის დროს, აღნიშნულს თან ერთვის მშობლის უნარების არქონა. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ო) ხელი შეუწყოს ბავშვთა შრომითი ექსპლუატაციის შემთხვევების დროულ და ეფექტიან გამოვლენას; ამასთანავე, გააძლიეროს მსხვერპლ ბავშვთა რეაბილიტაციის პროცესი. უწყების ინფორმაციით, საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი აგრძელებს იძულებითი შრომისა და შრომითი ექსპლუატაციის შემთხვევების გამოვლენის მიზნით საწარმოების/კომპანიების ინსპექტირებას 2016 წლის 7 მარტის საქართველოს მთავრობის N112 დადგენილებით ექსპლუატაციის დამტკიცებული პრევენციის და „იძულებითი მათზე შრომისა რეაგირების მიზნით და შრომითი სახელმწიფო ზედამხედველობის განხორციელების წესის“ ფარგლებში. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო საერთაშორისო ორგანიზაციების ტექნიკური მხარდაჭერით შეიმუშავებს ბავშვთა „მსუბუქი სამუშაო“-ს განმარტებასა და შესაბამის ჩამონათვალს. გარდა ამისა, საქართველოს კანონი „შრომის უსაფრთხოების შესახებ“ (მიღების შემდეგ) ეტაპობრივად გავრცელდება ეკონომიკის ყველა სექტორზე და მოიცავს შრომითი უფლებების ყველა მიმართულებას, მათ შორის ბავშვთა შრომითი ექსპლუატაციის შემთხვევების გამოვლენას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. პ) ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით, ხელი შეუწყოს არასრულწლოვნის ორივე მშობელთან ურთიერთობას როგორც სასამართლო გადაწყვეტილების აღსრულებისას, ისე სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე; უწყების ინფორმაციით, სასამართლოს მომართვის საფუძველზე, მხარეთა შეფასების პროცესში, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო სასამართლოს მიერ გადაწყვეტილების მიღებამდე აძლევს რეკომენდაციებს მოდავე მხარეებს, ბავშვის საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით. რეკომენდაციები შეტანილია დასკვნაში, რომელიც წარედგინება სასამართლოს. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ჟ) გააუმჯობესოს ზედამხედველობის მექანიზმი მინდობით აღზრდისა და რეინტეგრაციის სახელმწიფო სერვისებით მოსარგებლე ბავშვთა უფლებების დაცვის შემოწმებისა და საჭიროებების იდენტიფიცირების კუთხით უწყების ინფორმაციით, სოციალური მუშაკების მიერ მუდმივად ხდება მინდობით აღზრდისა და რეინტეგრაციის სახელმწიფო სერვისებში ჩართული ბენეფიციარების მონიტორინგი. სახელმწიფო მზრუნველობაში მყოფი აღსაზრდელების და რეინტეგრირებული ბავშვების შემთხვევებში სოციალური მუშაკების გეგმიური ვიზიტები ხორციელდება რეგულარულად (თვეში ერთხელ), საჭიროების შემთხვევაში, ხორციელდება არაგეგმიური ვიზიტებიც. ბავშვების ინდივიდუალური შეფასებისა განვითარების და გეგმის საჭიროებებიდან შედგენა და გამომდინარე, მონიტორინგი, ხდება დაგეგმილი აქტივობების შესრულების პროცესზე, კერძოდ: სოციალური მუშაკი მონიტორინგს უწევს ბავშვის ინდივიდუალური განვითარების გეგმით გათვალისწინებული მიზნებისა და აქტივობების შესრულებას, რაც მიმართულია ჯანმრთელობის მდგომარეობის, აკადემიური მოსწრების, პროფესიული და ყოფითი უნარ–ჩვევების განვითარების, ბავშვის ინტერესების გათვალისწინებით, მისი მიდრეკილებებისა და ხელშეწყობას. საჭიროების შემთხვევაში, შესაძლებლობების განვითარების სხვადასხვა სპეციალისტის (მათ შორის ფსიქოლოგის) ჩართვის უზრუნველყოფას. ასევე მონიტორინგს ახორციელებენ სამინისტროს სოციალური პროგრამების მონიტორინგის სამმართველოს თანამშრომლები. 2017 წლის 4 მაისს საქართველოს პარლამენტის მიერ დამტკიცდა საქართველოს კანონი „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“, ხოლო 7 ნოემბერს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის № 01-238/ო ბრძანებით „მინდობით აღზრდის მომსახურების სტანდარტები“. აღნიშნული დოკუმენტის საფუძველზე შესაძლებელი ხდება ზედამხედველობის მექანიზმის გაუმჯობესება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. რ) გადაიდგას ქმედითი ნაბიჯები საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისა და მუსლიმანური კონფესიის დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონების დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესის დასაწყებად; უწყების ინფორმაციით, მიმდინარეობს მუშაობა განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან ერთად დეინსტიტუციონალიზაციის დაწყებისა და ერთიანი პოლიტიკის შემუშავების მიზნით. იგეგმება შეხვედრები მუსლიმანური კონფესიის დაქვემდებარებულ დაწესებულებებთან. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსა და გაეროს ბავშვთა საქართველოს ფონდთან თანამშრომლობით მართლმადიდებელი ეკლესიისა შემუშავდა და შეფასების კითხვარი, მუსლიმანური კონფესიის დაქვემდებარებაში არსებულ ბავშვთა პანსიონებში მცხოვრები არასრულწლოვნების დაწესებულებებში მოხვედრის მიზეზებისა და საჭიროებების გამოვლენის მიზნით. დაინტერესებულ მხარეთა მონაწილეობით იგეგმება შეფასების პროცესის დაწყება. საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის დაქვემდებარებაში არსებულ იმ ბავშვთა პანსიონატებში, სადაც მეურვეობისა და მზრუნველობის რეგიონული საბჭოს გადაწყვეტილებით ჩაირიცხნენ ბავშვები მათთან მუშაობენ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს სოციალური მუშაკები, ბენეფიციართა ინდივიდუალური განვითარების გეგმის შესაბამისად, შესაძლებლობის ფარგლებში, ხდება მათი დაბრუნება ბიოლოგიურ ოჯახებში. დღევანდელი მონაცემებით, საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში მყოფი თავშესაფრებიდან ბიოლოგიურ ოჯახს დაუბრუნდა 18 ბავშვი. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ს) გაიზარდოს სოციალური რეაბილიტაციისა და ბავშვზე ზრუნვის სახელმწიფო პროგრამის მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის მოქმედების არეალი, ქვეპროგრამის ფარგლებში მომუშავე მობილური ჯგუფების რაოდენობა და მორიგეობის სიხშირე; უწყების ინფორმაციით, გაეროს ბავშვთა ფონდის მხარდაჭერით მიმდინარეობს კვლევა. კვლევის შედეგების მიხედვით განიხილება „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის“ ქვეპროგრამის გეოგრაფიული არეალის გაზრდის, ქვეპროგრამის ფარგლებში მომუშავე მობილური ჯგუფების რაოდენობისა და მორიგეობის სიხშირის, თუ სხვა აქტუალური საკითხების განხილვის საკითხი. „მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრით უზრუნველყოფის“ 2018 წლის ქვეპროგრამის ბიუჯეტი გაზრდილია. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ტ) დააჩქაროს ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლის გამო შვებულებით სარგებლობისა და თანმდევი გასაცემლის მიღების წესის დამტკიცება გენდერული ნიშნით დისკრიმინაციის გამოსარიცხად; სახალხო დამცველის ანგარიშში დასმულია საკითხი საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის ბრძანების შეცვლის შესახებ „ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვის მოვლის, ასევე ახალშობილის შვილად აყვანის გამო შვებულების ანაზღაურების წესის“ დამტკიცების თაობაზე, რომელიც მამებისთვის შვებულების ანაზღაურების შესაძლებლობას მხოლოდ დედის გარდაცვალების შემთხვევაში ითვალისწინებს. ზემოაღნიშნული პრობლემა გახდა საფუძველი უწყების მიმართ ზემოაღნიშნული რეკომენდაციის გაცემისა. უწყების ინფორმაციით, რეკომენდაციის შესრულების მიზნით საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო დაინტერესებულ მხარეებთან ერთად აგრძელებს მუშაობას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. უ) განახორციელოს ღონისძიებები ადრეულ ასაკში ქორწინებასთან და აბორტთან დაკავშირებით მოსახლეობის ცნობიერების ასამაღლებლად, მათ შორის, სოფლებში არსებული ამბულატორიული დაწესებულებების მონაწილეობით; გაეროს მოსახლეობის ფონდისა და მსოფლიო ბანკის ფინანსური და ტექნიკური მხარდაჭერით მიმდინარეობს მუშაობა გენდერული ნიშნით ნაყოფის სქესის სელექციის პრევენციის საკითხებზე პირველადი ჯანდაცვის და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სერვისების მიმწოდებელთათვის საინფორმაციო-საგანმანათლებლო ღონისძიებების დაგეგმვის მიმართულებით. საინფორმაციო-საგანმანათლებლო ღონისძიებების ჩატარება დაიწყება 2018 წლიდან. კამპანია მოიცავს რამდენიმე მიმართულებას: ეროვნული დონის მედია კამპანიას და ლოკალურ საკომუნიკაციო კამპანიას კახეთის რეგიონში. ჩატარდება საინფორმაციო შეხვედრები პირველადი ჯანდაცვის და რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სერვისების მიმწოდებელთათვის, რაც მოიცავს სამედიცინო პერსონალის ცნობიერების ამაღლებას ნაადრევი ქორწინების რისკების, გენდერული ნიშნით სქესის შერჩევის შემთხვევების პრევენციის მიმართულებით, მათ აღჭურვას სათანადო ცოდნითა და მეთოდოლოგიით. ეროვნული მედია კამპანიის ფარგლებში მომზადდება სატელევიზიო გადაცემები, ასევე, სოციალური ვიდეორგოლი. ინიციატივის მიზანია საზოგადოებას მიაწოდოს მტკიცებულებაზე დაფუძნებული ინფორმაცია გენდერული ნიშნით სქესის შერჩევის საზიანო პრაქტიკის გავლენასა და შედეგებზე. კამპანიის ორგანიზატორები ითანამშრომლებენ როგორც ეროვნულ, ასევე რეგიონულ მედიასაშუალებებთან. კამპანიის ფარგლებში ასევე მომზადდება ფოტო პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს საზოგადოებას აჩვენოს იმ ოჯახების ცხოვრება, რომელთაც მხოლოდ გოგონები ჰყავთ და ხაზი გაუსვას ორივე სქესის შვილების თანასწორუფლებიანობას. საინფორმაციო-საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების შეფასების შედეგად დაიგეგმება შემდგომი ღონისძიებები გენდერული ნიშნით სქესის შერჩევის საზიანო პრაქტიკის პრევენციის მიზნით. სსიპ. ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის მიერ გაეროს მოსახლეობის ფონდისა და საერთაშორისო ორგანიზაცია „პრომუნდოს“ ტექნიკური დახმარებით 2017 წელს ჩატარდა თვისობრივი/ხარისხობრივი კვლევა საქართველოში ადრეული ქორწინების შესახებ, რომლის მიზანია ქვეყანაში არსებული სიტუაციის ანალიზი. კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით შემუშავდა რეკომენდაციები, როგორც გადაწყვეტილების მიმღებთათვის ასევე - საზოგადოებრივი ორგანიზაციებისათვის. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ფ) დაგეგმოს და განახორციელოს გენდერული ნიშნით სქესის სელექციის პრევენციული ღონისძიებები, მათ შორის, საინფორმაციო-საგანმანათლებლო შეხვედრები საქართველოს რეგიონებში; უწყების ინფორმაციით, 2017 წელს დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ბაზაზე, გაეროს მოსახლეობის ფონდისა (UNFPA) და მსოფლიო ბანკის ხელშეწყობით დაიგეგმა სელექციური აბორტების კვლევა საქართველოში, რომელიც ჩატარდება 2018 წელს. კვლევის მიზანია, მოხდეს საპილოტე კომუნიკაციური და საადვოკატო კამპანიების ეფექტიანობის შეფასება, რომელიც მიმართულია მშობლებისთვის ქალიშვილების შესახებ წარმოდგენების შეცვლისკენ. ასევე, მოხდეს იმ მახასიათებლების შესწავლა, რომლებიც გავლენას ახდენენ სქესთა რაოდენობრივი თანაფარდობის დისბალანსზე. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ქ) სრულყოფილად შეისწავლოს ადრეულ ასაკში ქორწინების ფაქტები და მოახდინოს საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული რეაგირება, მათ შორის, ადრეულ ასაკში ქორწინების ან ნიშნობის ფაქტის გამოვლენისას იმსჯელოს მშობლის პასუხისმგებლობის და ბავშვის საუკეთესო ინტერესების საკითხებზე; სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში ადრეულ ასაკში ქორწინებაზე მომართვის სოციალური მუშაკი ახდენს დაუყოვნებლივ რეაგირებას ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაზე. კერძოდ, სოციალური მომსახურების სააგენტოს შესაბამისი ტერიტორიული ერთეულის სოციალური მუშაკი ახორციელებს ვიზიტს არასრულწლოვნის ოჯახში, ქორწინების ადგილმდებარეობის მიხედვით. იმ შემთხვევაში თუ არასრულწლოვანი ან მისი ბიოლოგიური ოჯახი იმყოფება სხვა ტერიტორიულ ერთეულში, სოციალური მუშაკი წერილობით მიმართავს შესაბამის ტერიტორიულ ერთეულს, რათა მოხდეს არასრულწლოვნის ბიოლოგიური ოჯახის წევრებთან გასაუბრება. ვიზიტის დროს სოციალური მუშაკი ხვდება და ესაუბრება ადრეულ ასაკში ქორწინებაში მყოფ წყვილს, მათი ოჯახის წევრებს, მეზობლებს, ინფორმაციას იღებს არასრულწლოვნის სასწავლო დაწესებულებიდან. ის აფასებს გარემოს, რომელშიც იმყოფება არასრულწლოვანი და ახდენს რისკების გამოკვეთას, რის შედეგადაც კონსულტირებას უწევს არასრულწლოვანს განათლების მიღების ექსპლუატაცისგან შესაძლებლობის, დაცვის საკითხებში. ძალადობის, თუ დისკრიმინაციისა არასრულწლოვანი და იმყოფება არაკეთილსაიმედო ან ძალადობრივ გარემოში, სოციალური მუშაკი იწყებს მუშაობას არასრულწლოვნის უსაფრთხო გარემოში გადასაყვანად და მუშაობაში რთავს ფსიქოლოგს. ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ადგილი აქვს მოქმედი კანონმდებლობის დარღვევას, სოციალური მუშაკი მიმართავს პოლიციას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ღ) ბავშვის დანიშვნის შემთხვევაში მის ოჯახს გაუწიოს კონსულტაცია ადრეულ ასაკში ნიშნობის და ქორწინების უარყოფით ასპექტებთან დაკავშირებით; უზრუნველყოს საქმეში ფსიქოლოგის მონაწილეობა იძულებითი ქორწინების გამოსარიცხად; სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოში ადრეულ ასაკში ნიშნობის შესახებ მიმართვა არ ყოფილა. მიმართვის არსებობის შემთხვევაში სოციალური მუშაკი ახდენს დაუყოვნებლივ რეაგირებას ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაზე. კერძოდ, სოციალური მომსახურების სააგენტოს შესაბამისი ტერიტორიული ერთეულის სოციალური მუშაკი ახორციელებს ვიზიტს არასრულწლოვნის ოჯახში, ესაუბრება ადრეულ ასაკში დანიშნულ წყვილს, და ასევე ბავშვის მშობლებს, მათი ოჯახის წევრებს, მეზობლებს, ასევე ინფორმაციას იღებს არასრულწლოვნის სასწავლო დაწესებულებიდან. ის აფასებს გარემოს, რომელშიც იმყოფება არასრულწლოვანი და ახდენს რისკების გამოკვეთას, რის შედეგადაც კონსულტირებას უწევს არასრულწლოვანს განათლების მიღების შესაძლებლობის, ძალადობის, დისკრიმინაციისა და ექსპლუატაცისგან დაცვის საკითხებში. თუ არასრულწლოვანი იმყოფება არაკეთილსაიმედო ან ძალადობრივ გარემოში, სოციალური მუშაკი იწყებს მუშაობას არასრულწლოვნის უსაფრთხო გარემოში გადასაყვანად და მუშაობაში რთავს ფსიქოლოგს. ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ადგილი აქვს მოქმედი კანონმდებლობის დარღვევას, სოციალური მუშაკი მიმართავს პოლიციას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ყ) უზრუნველყოს საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 31 დეკემბრის N758 დადგენილებით დამტკიცებული „სოციალურად დაუცველი ოჯახების (შინამეურნეობების) სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის“ გადახედვა იმგვარად ჩამოყალიბების მიზნით, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს შესაბამისი საჭიროებების, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა ოჯახების მიერ სახელმწიფო შემწეობით სარგებლობა; საქართველოს მთავრობის მიერ 2014 წლის 31 დეკემბერის №758 დადგენილებით დამტკიცდა ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგია, რომელიც ძალაში შევიდა 2015 წლიდან. ახალი მეთოდოლოგია უფრო მეტად ასახავს ბავშვებისა და ბავშვიანი ოჯახების საჭიროებებს. მეთოდოლოგია ორიენტირებულია ოჯახების შემოსავლებზე (ან შემოსავლის მომტან ქონებაზე), შესაბამისად, საარსებო შემწეობის მიმღები შეიძლება გახდეს ოჯახი, რომელსაც არ აქვს შემოსავალი ან შემოსავლის მომტანი რაიმე სახის ქონება. სარეიტინგო ქულების განსაზღვრისას, მხედველობაში აღარ მიიღება სოციალური აგენტის სუბიექტური შეფასება, ამასთან, მეთოდოლოგიაში გათვალისწინებულია თავად ოჯახის საჭიროებები, ოჯახის წევრთა სპეციალური სტატუსი (შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი, ქრონიკული დაავადებით დაავადებული პირი, არასრულწლოვანი, პენსიონერი და ა.შ.). უნდა აღინიშნოს, რომ სწორედ ოჯახის საჭიროებების ინდექსით განსაკუთრებით მაღალი კოეფიციენტია განსაზღვრული ბავშვებისათვის, მათ შორის შშმ ბავშვებისათვის. ახალი მეთოდოლოგიით შემოღებულია სოციალური დახმარების დიფერენცირებული სისტემა, რომლის მიხედვითაც საარსებო შემწეობის ოდენობა განისაზღვრება: ოჯახებისთვის, რომელთა სარეიტინგო ქულაც 30001–ზე ნაკლებია – 60 ლარით ოჯახის ყველა წევრზე; ოჯახებისთვის, რომელთა სარეიტინგო ქულაა 30001 და მეტი, მაგრამ ნაკლებია 57001 ქულაზე – განისაზღვრება 50 ლარით ოჯახის ყველა წევრზე; ოჯახებისთვის, რომელთა სარეიტინგო ქულაა 57001 და მეტი, მაგრამ ნაკლებია 60001 ქულაზე – განისაზღვრება 40 ლარით ოჯახის ყველა წევრზე; ოჯახები, რომელთა სარეიტინგო ქულაა 60001 და მეტი, მაგრამ ნაკლებია 65001 ქულაზე – განისაზღვრება 30 ლარით ოჯახის ყველა წევრზე; ხოლო ოჯახები, რომელთა სარეიტინგო ქულაც 100001–ზე ნაკლებია – საარსებო შემწეობა განისაზღვრება 10 ლარით ოჯახის თითოეულ 16 წლამდე ასაკის წევრზე. ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასების მეთოდოლოგიის ცვლილების შემდეგ, მნიშვნელოვნად გაიზარდა საარსებო შემწეობით ბავშვებისა და ბავშვიანი ოჯახების მოცვა. შესაბამისად, 2014 წელთან შედარებით (ძველი მეთოდოლოგიით შეფასებული ოჯახები), 2017 წელს 42 022-ით მეტი ბავშვია (მათ შორის 643-ით მეტი შშმ ბავშვი) დაფარული საარსებო შემწეობით. სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული ყველა ოჯახის (სარეიტინგო ქულის ოდენობის მიუხედავად) გადამოწმება სოციალურ- ეკონომიკური მდგომარეობის ახალი მეთოდოლოგიით 2017 წელს. შშმ ბავშვები და ბავშვიანი ოჯახები უკეთ არის დაფარული მიზნობრივი დახმარების პროგრამით. ამასთანავე, შშმ ბავშვების სოციალური პაკეტის ოდენობა გათანაბრებულია ასაკით პენსიის ოდენობასთან და შეადგენს 180 ლარს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, უახლოეს მომავალში მეთოდოლოგიის ცვლილება ამ მიმართულებით არ იგეგმება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. შ) განხორციელდეს შესაბამისი ღონისძიებები საჯარო სამართლის იურიდიული პირის - სოციალური მომსახურების სააგენტოს უფლებამოსილი პირების კვალიფიკაციის ამაღლების და საქმიანობის გაუმჯობესების მიზნით; უწყების ინფორმაციით, ზემოაღნიშნული რეკომენდაციის შესრულების მიზნით, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს თანამშრომლებისათვის კვალიფიკაციის ამაღლების და საქმიანობის გაუმჯობესების მიზნით ჩატარდა არაერთი მიზნობრივი ტრენინგი და სემინარი. რეკომენდაცია შესრულებულია. ჩ) ხელი შეუწყოს დეინსტიტუციონალიზაციის პროცესს და, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად, მათ ბიოლოგიურ ოჯახებში დაბრუნებას ოჯახების გაძლიერებით და მათი მხარდამჭერი სერვისების დანერგვით: უწყების ინფორმაციით, 2017 წლის განმავლობაში ჩვილ ბავშვთა სახლიდან მინდობით აღზრდაში განთავსდა 6 შშმ ბავშვი, 1 გადავიდა მცირე საოჯახო ტიპის სახლში. 2017 წლის ბოლოს დასრულდა მძიმე და ღრმა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვის მცირე საოჯახო ტიპის სახლის მშენებლობა. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მომსახურებებისთვის იურიდიული პირ(ებ)ის გამოვლენის მიზნით შექმნილი კომისიის მიერ გამოცხადებულ კონკურსის შედეგად გამოვლინდა გამარჯვებული „დივაინ ჩაილდ ფაუნდეიშენ ოფ ჯორჯია“- DCFG. 2018 წლის პირველ კვარტალში ამოქმედდება აღნიშნული მცირე საოჯახო ტიპის სახლი, რომელშიც ჩაირიცხება ჩვილ ბავშვთა სახლის 7 აღსაზრდელი. ალტერნატიულ სერვისებში გადაყვანისას გათვალისწინებულია ბავშვების საუკეთესო „სოციალური რეაბილიტაციისა ბავშვზე ზრუნვის“ და ინტერესები. სახელმწიფო ამასთან, პროგრამის ქვეპროგრამებში ჩართვისას უპირატესობა ენიჭება რეინტეგრირებულ ბავშვებს და მათ ოჯახებს. გარდა ამისა, სოციალური მუშაკების მიერ ოჯახებს რეკომენდაცია ეძლევათ ასოციაციის „ეს-ო-ეს“ ბავშვთა სოფელი და ორგანიზაციის "World vision საქართველოს" ოჯახის გაძლიერების პროგრამებში ჩართვასთან დაკავშირებით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ც) უზრუნველყოს, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად, მათი გონივრული განთავსება მინდობით აღზრდის მიზნით, ამასთანავე, მინდობით აღმზრდელ ოჯახთა სისტემური და რეგულარული გადამზადება ბავშვთა უფლებებისა და საჭიროებების საკითხებზე; უწყების ინფორმაციით, 2017 წლის 4 მაისს საქართველოს პარლამენტის მიერ დამტკიცდა საქართველოს კანონი „შვილად აყვანისა და მინდობით აღზრდის შესახებ“, ხოლო 7 ნოემბერს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის № 01-238/ო ბრძანებით „მინდობით აღზრდის მომსახურების სტანდარტები“. „შვილად აყვანის და მინდობით აღზრდის შესახებ“ ახალმა კანონმა სავალდებულო გახადა მინდობით აღმზრდელებისათვის სასერთიფიკაციო კურსის გავლა. კურსი მოიცავს ყველა მნიშვნელოვან საკითხს, მათ შორის, ბავშვთა უფლებებისა და საჭიროებების, ასევე, რთული ქცევის მართვის, პრევენციის და ბიოლოგიურ ოჯახთან რეგულარული ურთიერთობის ხელშეწყობის საკითხებს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ძ) შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მშობლებისათვის ხელმისაწვდომი ფორმით განახორციელოს მათი ინფორმირება არსებული პროგრამებისა და სერვისების შესახებ; უწყების ინფორმაციით, სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ტერიტორიულ ერთეულებში სოციალური მუშაკების მიერ ხორციელდება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მშობლებისთვის ინფორმაციის მიწოდება ქვეყანაში არსებული პროგრამებისა და სერვისების შესახებ. ასევე ჯანდაცვის სამინისტროს სოციალური დაცვის დეპარტამენტში არსებული და შესაძლო სერვისების დანერგვისა და განვითარების საკითხებთან დაკავშირებით სისტემატიურად იმართება შეხვედრები ყველა დაინტერესებულ ორგანიზაციასთან, მათ შორის: შშმ ბავშვების საკითხებზე მომუშავე ორგანიზაციებთან და შშმ ბავშვების მშობლებთან, მომსახურების მიმწოდებლებთან თუ ფიზიკურ პირებთან, რომლებიც მუშაობენ შშმ პირებთან დაკავშირებული საკითხებზე. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობის და სოციალური დაცვის სამინისტროს, აშშს განვითარების საერთაშორისო სააგენტოს, გაეროს ბავშვთა ფონდის და ორგანიზაციის „გადავარჩინოთ ბავშვები“ პარტნიორობით მოცემულ ეტაპზე ხორციელდება პროექტი „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების დაცვა“, რომლის მიზანია ადრეული ასაკის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების განვითარებისა და დაცვის უზრუნველყოფა სამედიცინო მომსახურების და სოციალური ზრუნვის სისტემის გაძლიერების გზით. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში განსახილველ საკითხებს შორის მნიშვნელოვანია: განვითარების დარღვევის მქონე ბავშვთან და მის მშობლებთან/იურიდიულ წარმომადგენლებთან კომუნიკაციის და თანამშრომლობის ახალი მიდგომების განხილვა. მოქალაქეთა, მათ შორის შშმ პირთა სოციალურ და ჯანდაცვის მომსახურებებთან დაკავშირებული ინფორმაცია განთავსებულია სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ვებ-გვერდზე. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. წ) უზრუნველყოს სერვისების უწყვეტობა სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულებიდან გამოსული 18 წელს მიღწეული პირებისთვის მათ საჭიროებებზე ორიენტირებული მხარდამჭერი სერვისების შეთავაზებით; ზემოაღნიშნული რეკომენდაციის გაცემის საფუძველი გახდა ის გარემოება, რომ შესაბამისი ხარისხისა და მოცულობის სერვისების არარსებობის გამო, შშმ პირები 18 წლის მიღწევის შემდგომ, ფაქტობრივად, მომსახურების გარეშე რჩებიან. შესაბამისად, დარღვეულია სერვისის მიწოდების უწყვეტობა. უწყების ინფორმაციით, არსებული სერვისების უწყვეტობისა და შშმ პირთა დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობის მიზნით ,,სათემო ორგანიზაციების ქვეპროგრამის“ 2017 წლიდან დაემატა სრულიად ახალი კომპონენტი - შშმ პირთა საოჯახო ტიპის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი მომსახურებით უზრუნველყოფის კომპონენტი, რომლის სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენს 18 წლისა და უფროსი ასაკის შშმ პირები, მათ შორის, ფსიქიკური აშლილობის შემთხვევაში, უკანასკნელი სამედიცინო ფორმა N100-ით დადასტურებული, რიგი დიაგნოზების მქონე პირები (მხოლოდ რემისიის მდგომარეობაში). ასევე, აღნიშნული კატეგორიის ბენეფიციართა 18 წლამდე ასაკის შვილები, თუკი ეს არ ეწინააღმდეგება ბავშვის ინტერესებს. ამასთან, ბენეფიციართა მდგომარეობის გამწვავების შემთხვევაში, მომსახურება უზრუნველყოფს შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანის ორგანიზებას, მეთვალყურეობას და ზრუნვას, რაზეც დაუყოვნებლივ აცნობებს სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს. 2017 წელს ა(ა)იპ ,,ხელი ხელს“ ორგანიზაციის ხუთმა ცენტრმა (მათ შორის 3 ცენტრი 12 ბენეფიციარზე თბილისში და 2 ცენტრი გურჯაანში 15 ბენეფიციარზე) დაიწყო სათემო ორგანიზაციების ქვეპროგრამის შშმ პირთა საოჯახო ტიპის დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშემწყობი მომსახურებით უზრუნველყოფის კომპონენტის განხორციელება. „შვილად აყვანის და მინდობით აღზრდის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, რომელიც დამტკიცდა საქართველოს პარლამენტის მიერ 2017 წლის 4 მაისს, მინდობით აღსაზრდელი, რომელიც მინდობით აღზრდის მიზნით განთავსებული იყო მინდობით აღმზრდელთან ზოგადსაგანმანათლებლო და შეუსრულდა დაწესებულების/სკოლის 18 წელი, მოსწავლე, მაგრამ არის პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულების ან უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტუდენტი, შეუძლია მინდობით აღზრდაში დარჩეს სწავლის დასრულებამდე, მაგრამ არაუმეტეს 21 წლის ასაკის მიღწევისა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ჭ) უზრუნველყოს ძალადობის მსხვერპლ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა გამოვლენა და ფსიქოსოციალური რეაბილიტაცია; უწყების ინფორმაციით, ბავშვზე (მათ შორის შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე) ძალადობის შემთხვევის გამოვლენა ევალება „ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 12 სექტემბრის N437 დადგენილებით დამტკიცებული დადგენილების მე-5 მუხლით განსაზღვრულ ყველა დაწესებულებასა და ორგანოს, რომელსაც შეხება აქვს ბავშვებთან ან/და მათ ოჯახებთან ან იმ გარემოსთან, სადაც ბავშვი იმყოფება. ძალადობის მსხვერპლ ბავშვებთან მუშაობენ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ტერიტორიულ ერთეულებში დასაქმებული ფსიქოლოგები, საჭიროების შემთხევაში გადამისამართება ხდება ძალადობის მიმართულებით მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციების ფსიქოლოგებთან. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ხ) უზრუნველყოს სათემო და სარეაბილიტაციო სამსახურების გაძლიერება, მათ შორის, გაზარდოს თემზე დაფუძნებული მობილური გუნდების რაოდენობა და საქმიანობის არეალი; უწყების ინფორმაციით, სახელმწიფო პოლიტიკა ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში მიმართულია სათემო სერვისების განვითარებისკენ. შპს „თბილისის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრისა“ და ა(ა)იპ „მტკიცებულებაზე დაფუძნებული პრაქტიკის ცენტრის“ ბაზაზე ფუნქციონირება დაიწყო თემზე დაფუძნებული მობილური გუნდის მომსახურებამ მძიმე ფსიქიკური აშლილობის მქონე პირებისთვის, რომლებიც ხშირად ან ხანგრძლივი დროით თავსდებიან სტაციონარში, ხოლო სტაციონარიდან გაწერის შემდეგ არ აკითხავენ ამბულატორიულ დაწესებულებას, წყვეტენ მკურნალობას, რაც ფსიქოპათოლოგიური სიმპტომატიკის გაუარესებას იწვევს. აღნიშნულ მომსახურებას ახორციელებს მულტიდისციპლინური მობილური გუნდი და მოიცავს:  მდგომარეობის ინდივიდუალური მართვის გეგმის შემუშავებასა და განხორციელებას;  შინ მომსახურებას, რეგულარულ ვიზიტებს პაციენტის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, სატელეფონო კონსულტაციას;  მობილური გუნდის ექიმი ფსიქიატრის მიერ დანიშნული მედიკამენტებით უზრუნველყოფას;  პაციენტის სოციალური უნარ-ჩვევების ტრენინგს, სამედიცინო მომსახურებასთან ერთად სოციალური პრობლემების მოგვარებაში დახმარებას;  პაციენტის და პაციენტის ოჯახის წევრების ელემენტარულ ფსიქოლოგიურ მხარდაჭერასა და ფსიქოგანათლებას;  ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში სტაციონირების კრიტერიუმების შემთხვევაში პაციენტის სტაციონირების ორგანიზებას;  8 საათის მანძილზე სერვისის ხელმისაწვდომობას. ქ. თბილისის მერიის მიერ, სამინისტროსთან კომუნიკაციით და თანამშრომლობით, ასერტული მობილური ჯგუფის დაფინანსება დაიწყო 2016 წლის აპრილის თვიდან. მულტიდისციპლინურ გუნდის შემადგენლობაში წარმოდგენილია: ფსიქიატრი, ფსიქოლოგი, სოციალური მუშაკი, ოკუპაციური თერაპევტი, უმცროსი ექიმი ან/და ექთანი, თანა განმანათლებელი. ერთი გუნდი, რომელიც შედგება 10-15 წევრისგან ემსახურება 100 ბენეფიციარს. ბენეფიციარების რაოდენობა შეადგენს წელიწადში საშუალოდ 40-ს. საწყის ეტაპზე პროგრამაში ჩართული იყო 38 ბენეფიციარი, ხოლო დღეის მდგომარეობით, რაოდენობა გაიზარდა და შეადგენს 55-ს. ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში გათვალისწინებულია ფსიქიატრიული კრიზისული ხანმოკლე (8 კვირამდე) ინტერვენცია მოზრდილთათვის (16-65 წწ.), სპეციალიზებული კრიზისული ინტერვენციის მულტიდისციპლინური გუნდის (გუნდის შემადგენლობა: გუნდის ხელმძღვანელი, ყოველ 20 შემთხვევაზე ერთი ფსიქიატრი, ერთი ფსიქოლოგი და ერთი ექთანი; სოციალურ საკითხებზე მომუშავე სპეციალისტი და ადმინისტრატორი) მიერ ქ. თბილისის, ქ. ქუთაისის, ქ. ბათუმისა და ქ. რუსთავის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულებში, რაც მოიცავს: დღის სტაციონარში გადაუდებელ და გეგმურ ამბულატორიულ  კონსულტაციებს, პაციენტთა ფსიქიატრიულ შეფასებას და მედიკამენტოზურ მკურნალობას; საჭიროების მიხედვით, სხვადასხვა პროფილის ექიმების კონსულტაციებს და კლინიკო-ლაბორატორიულ მონიტორინგს; ინდივიდუალურ, ოჯახურ და ჯგუფურ ფსიქო-თერაპიულ მომსახურებას, სატელეფონო კონსულტაციას, რომელიც ბენეფიციარებისათვის ხელმისაწვდომია 24 საათის განმავლობაში.  კრიზისული მობილური გუნდის მიერ კრიზისული ინტერვენციის განხორციელებას პაციენტის საცხოვრებელ ადგილზე და, საჭიროების შემთხვევაში, მის გადაყვანას კრიზისული ინტერვენციის ცენტრში ან მიმართვას სხვა სათანადო ფსიქოსოციალური/ფსიქიატრიული მომსახურების მიმწოდებელ დაწესებულებაში;  დამატებით მომსახურებას, რომელიც ითვალისწინებს, კრიზისული ინტერვენციის ცენტრში, ბენეფიციარების კვებით უზრუნველყოფას 3 საათზე მეტი ხნით დაყოვნების შემთხვევაში. 2018 წელს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სახელმწიფო პროგრამის ბიუჯეტი 5 მილიონი ლარით გაიზარდა და 21 მილიონი ლარი შეადგინა, რამაც შესაძლებელი გახადა, სათემო სერვისების დაფინანსების გაზრდა. კერძოდ, გაზრდილი თანხის 54%-ზე მეტი სათემო ამბულატორიულ მომსახურებაზე გადანაწილდა. სათემო ამბულატორიული ფსიქიატრიული მომსახურების ბიუჯეტი შემოსაზღვრული არეალის მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით განისაზღვრა და შესაძლებელი გახდა ქვეყნის მასშტაბით 11 მობილური გუნდის დაფინანსება (გასულ წელს ფინანსდებოდა მხოლოდ 3 მობილური გუნდი). გაიზარდა თითოეული მობილური გუნდისთვის განკუთვნილი ბიუჯეტიც, აც ნიშნავს, რომ თბილისსა და საქართველოს რეგიონებში მომსახურებას გაცილებით მეტი ბენეფიციარი მიიღებს. აღსანიშნავია, რომ ახალი დაფინანსების პირობებში, ბალანსი სათემო და სტაციონარულ სერვისებს შორის 40%-60% შეადგენს, რაც ფსიქიკური ჯანმრთელობის 2015-2020 წლის სტრატეგიულ განვითარების გეგმით არის გათვალისწინებული. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ჯ) უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის განვითარების სტრატეგიული დოკუმენტითა და 2015–2020 წლის სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების დროული იმპლემენტაცია; უწყების ინფორმაციით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის (მიმდინარეობისა და შედეგების) კოორდინაციისა და ზედამხედველობის პროცესის დახვეწის მიზნით საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 25 თებერვლის N01-53/ო ბრძანებით ცვლილებები იქნა შეტანილი 2013 წლის 25 ოქტომბრის N01-216/ო ბრძანებაში „ფსიქიკური ჯანმრთელობის პოლიტიკის განმსაზღვრელი საბჭოს შექმნის შესახებ“. განახლდა როგორც საბჭოს მუშაობის ფორმატი, ისე შემადგენლობა. ჯანმრთელობის დაცვის დეპარტამენტის სამივე სამმართველოში (საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვისა და პროგრამების სამმართველო, პოლიტიკის სამმართველო, რეგულირების სამმართველო) გამოყოფილია პასუხისმგებელი პირი ფსიქიკური ჯანმრთელობის პოლიტიკის კოორდინაციისა და სამოქმედო გეგმის განხორციელების მონიტორინგისთვის. სამინისტრო სფეროში საბჭოსთან სახელმწიფო სტრატეგიული ერთად პოლიტიკის, დოკუმენტითა წარმოადგენს ფსიქიკური და 2015–2020 ფსიქიკური ჯანმრთელობის ჯანმრთელობის განვითარების წლის სამოქმედო გეგმით გათვალისწინებული ღონისძიებების განხორციელებაზე პასუხისმგებელ ორგანოს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ჰ) უზრუნველყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების მიმწოდებელ დაწესებულებათა მონიტორინგისა და კონტროლის სისტემური მექანიზმის დროული დანერგვა; უწყების ინფორმაციით, ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში, პაციენტების წარმატებული პრევენციის, მკურნალობისა და მართვისთვის დახვეწილი საკანონმდებლო და მარეგულირებელ ბაზას დიდი მნიშვნელობა აქვს. ევროსაბჭოს ექსპერტებთან ერთად მიმდინარეობს ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკანონმდებლო აქტების გადახედვა, განახლება ევროკავშირის და მომზადებულია დოკუმენტი კანონმდებლობასთან - „საქართველოში ჰარმონიზაციის ფსიქიკური პროცესი. ჯანმრთელობის მარეგულირებელი კანონმდებლობის შეფასებითი ანგარიში“, რომელიც პაციენტის უფლებებთან დაკავშირებული მარეგულირებელი ბაზის მიმოხილვასთან ერთად მოიცავს რეკომენდაციებს საკანონმდებლო, თუ ნორმატიულ დოკუმენტებში შესატანი ცვლილებების შესახებ. სამინისტრო აქტიურად მუშაობს მონიტორინგის ეფექტური მექანიზმების შექმნაზე, რაც ხელს შეუწყობს ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში პაციენტთათვის გარემო პირობების გაუმჯობესებას და დაავადების მართვისთვის ევროპის საუკეთესო გამოცდილების პრაქტიკის დანერგვას. ევრო საბჭოს ტექნიკური დახმარებით მიმდინარეობს მუშაობა დაწესებულების შიდა ინსპექტირებისა და მონიტორინგის მექანიზმების შემუშავებაზე. მიმდინარე წლის ივნის-ივლისში, ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ ევროპის 25 ქვეყანაში (მ.შ. საქართველოში) ჩატარდა ფსიქიატრიული დაწესებულებების კვლევა WHO Quality Rights tool kit-ის გამოყენებით ფსიქიკურ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებების დაცვის უზრუნველყოფასთან დაკავშირებით. ჯანმოს მიერ შედეგების ანალიზის წლის ბოლოსთვის წარედგინება სამინისტროს. კვლევის შედეგები საფუძვლად დაედება შიდა ინსპექტირებისა და მონიტორინგის მექანიზმების შემუშავებას. ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში ადამიანის უფლებათა მონიტორინგის მექანიზმების შემუშავება მნიშვნელოვან როლს ითამაშებს და აუცილებელია შემდეგი საკითხების დასარეგულირებლად:  ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების უზრუნველყოფა;  არა ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების შემთხვევების გაანალიზება/განხილვა;  არა ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების პროცედურების თანხვედრა საერთაშორისო სტანდარტებთან;  არა ნებაყოფლობითი ფსიქიატრიული სტაციონარული მომსახურების შემთხვევებში საჩივრების განხილვა;  ადეკვატური საცხოვრებელი პირობები;  ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობისთვის ქვეყანაში არსებული უმაღლესი სტანდარტების მომსახურების მიწოდება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ჰ1) განახორციელოს ღონისძიებები სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულებაში კონფლიქტური სიტუაციის დეესკალაციის და მედიაციის მიზნით, მათ შორის, სხვა ორგანიზაციების ფსიქოლოგიური სამსახურების მონაწილეობით; სახელმწიფო ფონდის ტერიტორიულ ერთეულებში- შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პანსიონატებში ბენეფიციართა რთული ქცევის და კრიზისული სიტუაციების მართვა ხორციელდება, სახელმწიფო ფონდის დირექტორის 2014 წლის 3 დეკემბრის N 07-201/ო ბრძანებით დამტკიცებული სსიპ – ადამიანით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) მსხვერპლთა, დაზარალებულთა დაცვისა და დახმარების სახელმწიფო ფონდის ტერიტორიული ერთეულების (ფილიალები) შინაგანაწესით დადგენილი წესის შესამაბისად. შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პანსიონატებში ბენეფიციართა შორის წარმოქმნილი კონფლიქტური სიტუაცების მართვა ხორციელდება პანსიონატების ფსიქოლოგებისა და ფსიქიატრების ჩართულობით, ხოლო სხვა ორგანიზაციების ფსიქოლოგიური სამსახურების მოძიება მოხდება მათი ჩართვის საჭიროების წარმოშობის შესაბამისად. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ჰ2) უზრუნველყოს სახელმწიფო ზრუნვის დაწესებულების ბენეფიციართა მიმართ ძალადობის თავიდან ასაცილებლად ძალადობის ფაქტების დროული იდენტიფიცირება/რეგისტრირება, აგრეთვე ძალადობის მსხვერპლთა შესაბამისი სამართლებრივი, სოციალური, სამედიცინო და ფსიქოსოციალური რეაბილიტაცია; შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პანსიონატების ადმინისტრაციის მიერ იწარმოება ძალადობის ფაქტებისა და მის საპასუხოდ გატარებული ღონისძიებების აღრიცხვის სპეციალური ჟურნალი. სახელმწიფო ფონდის შშმ ბენეფიციარები უზრუნველყოფილნი არიან შესაბამისი ფსიქოლოგიური, სამართლებრივი, სოციალური და სამედიცინო მომსახურებით, საჭიროების შესაბამისად. ძალადობის ფაქტის გამოვლენისთანავე ან/და საფუძვლიანი ეჭვის არსებობის შემთხვევაში ფილიალის ადმინისტრაცია დაუყოვნებლივ აცნობებს საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს შესაბამის სამსახურს, კანონიერ წარმომადგენელს და სსიპ – სოციალური მომსახურების სააგენტოს, ასევე, სახელმწიფო ფონდის ხელმძღვანელობას. რეკომენდაციები შესრულების პროცესშია. ჰ3) უზრუნველყოს თავშესაფრით მოსარგებლე და მათზე დამოკიდებულ პირთა ჯანმრთელობის სრული შემოწმება თავშესაფარში მიღებისთანავე, დაავადებათა გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, აგრეთვე დროული მკურნალობა; უწყების ინფორმაციით, 2017 წელს, სახელმწიფო ფონდის შინაგანაწესში განხორციელებული ცვლილებების თანახმად, სავალდებულო გახდა სექსუალური ექსპლუატაციის (ტრეფიკინგის) და სექსუალური ხასიათის ძალადობის მსხვერპლთა სამედიცინო შემოწმება, სქესობრივი გზით გადამდებ დაავადებებზე, თავშესაფარში მიღებიდან 48 საათის განმავლობაში, მათთვის მომეტებული რისკების არსებობის გათვალისწინებით. გაწერილია ასევე, პროცედურა თავშესაფრების/კრიზისული შესაბამისი ღონისძიებების ცენტრის შინაგანაწესებში გატარებასთან დაკავშირებით ინფექციური ან პარაზიტული დაავადების დაფიქსირების შემთხვევაში. თავშესაფარში შემოსულთა შორის ინფექციური ან პარაზიტული დაავადებების გამოვლენისას პირველი ეპიდსაწინააღმდეგო ღონისძიების სახით სავალდებულოა დაავადებულთა იზოლაცია, შემდგომ კი ჰოსპიტალიზაცია სამკურნალო-პროფილაქტიკურ დაწესებულებაში, სრულ გამოჯანმრთელებამდე. ამასთან ერთად, თავშესაფრის ტერიტორიაზე ტარდება დეზინფექცია და სამედიცინო შემოწმება დაავადებულთან კონტაქტის გათვალისწინებით. თავშესაფარში ნებისმიერი სახის ინფექციური დაავადების ან დაავადებაზე ეჭვის დაფიქსირებისას დაუყოვნებლივ ეცნობება საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს შესაბამის სამსახურს და ნებისმიერი ეპიდსაწინააღმდეგო ღონისძიება ჩატარდება მისი რეკომენდაციებით. რეკომენდაცია შესრულებულია. ჰ4) უზრუნველყოს თავშესაფრის ფიზიკური გარემოს დახვეწა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მომსახურებისთვის, აგრეთვე შენობების ადაპტაცია სავალდებულო სტანდარტებთან მაქსიმალური მიახლოებისათვის; უწყების ინფორმაციით, თავშესაფრები ადაპტირებულია ეტლით მოსარგებლე შშმ პირთათვის, მაქსიმალურად ცდილობენ, რომ ადაპტირება მიახლოებული იყოს სავალდებულო სტანდარტებთან, რამდენადაც შენობები ამის შესაძლებლობას იძლევა. ამასთან, სახელმწიფო ფონდი გამოხატავს მზადყოფნას, რომ საჭიროების წარმოშობის შემთხვევაში, უზრუნველყოს შშმ პირები დამატებითი მომსახურებებით, რომლებიც განპირობებული იქნება მათი საჭიროებებით, რათა მიღწეულ იქნეს სერვისების უწყვეტობა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ჰ5) უზრუნველყოს თავშესაფრის ადგილმდებარეობის იმგვარად შერჩევა, რომ შესაძლებელი იყოს თავშესაფრით მოსარგებლე პირთა კონფიდენციალურობის, პირადი სივრცის და უსაფრთხოების დაცვა; უწყების ინფორმაციით, მომავალში, ახალი სერვისების დამატების შემთხვევაში, აღნიშნული რეკომენდაცია მაქსიმალურად იქნება გათვალისწინებული, ხოლო ამჟამად არსებულ თავშესაფრებთან დაკავშირებით გაცნობებთ, რომ უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით დაწესებულებებში მუდმივად იმყოფება დარაჯი, საჭიროების შემთხვევაში ხდება საპატრულო პოლიციის ჩართვაც. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული. ჰ6) გადახედოს თავშესაფრების ფსიქოსოციალური რეაბილიტაციისა და საგანმანათლებლო პროგრამებს, მეტი დრო და რესურსი მოახმაროს სარეაბილიტაციო პროგრამებისა და აქტივობების დაგეგმვასა და განხორციელებას, გაზარდოს აღნიშნული პროგრამების ინკლუზიურობა; უწყების ინფორმაციით, 2017 წელს ფსიქოლოგებისათვის მომზადდა ფსიქოლოგიური რეაბილიტაციის სახელმძღვანელო, რომლის მეშვეობითაც მოხდა თავშესაფრებში ფსიქოლოგიური სახელმძღვანელოს შესაბამისად მომსახურების მოხდა სტანდარტიზება, ფსიქოლოგების აღნიშნული გადამზადება, ჩატარდა ტრეინინგები. ასევე მომზადდა სოციალური მუშაობის მომსახურების კონცეფცია, გადაიხედა და დაიხვეწა თავშესაფრების ბენეფიციართა შეფასების ფორმები და შემთხვევის მართვის გეგმები, ამ მიმართულებითაც მოხდა თავშესაფრის პერსონალის გადამზადება. აღნიშნული ცვლილებები კი დამტკიცდა თავშესაფრებისა და კრიზისული ცენტრების შინაგანაწესებით. ფსიქოლოგიურ-სოციალური ბენეფიციარის უნარების დახმარების/რეაბილიტაციის ფარგლებში ხდება შეფასება და მისი გაძლიერება. ასევე, პროფესიული გადამზადების კურსებში ჩართვა და დასაქმებაში ხელშეწყობა. სახელმწიფო ფონდი აქტიურად თანამშრომლობს ა(ა)იპ საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციასთან, რომლის დახმარებითაც ხდება ბენეფიციარებისათვის პროფესიული გადამზადების კურსების დაფინანსება. აღსანიშნავია, რომ სახელმწიფო ფონდმა გაეროს ქალთა ორგანიზაციიდან (UNWOMEN) მიღებული გრანტის საფუძველზე დაასრულა მუშაობა მსხვერპლთა ეკონომიკური მნიშვნელოვანი სახელმძღვანელო გაძლიერების კუთხით გაძლიერების დოკუმენტია კონკრეტული კონცეფციაზე, ბენეფიციარებთან ღონისძიებების რომელიც ეკონომიკური დაგეგმვა/გატარების მიმართულებით. ამავე პროექტის ფარგლებში სახელმწიფო ფონდი 2018 წლიდან თავად უზრუნველყოფს ბენეფიციარებისათვის პროფესიული გადამზადების კურსების დაფინანსებას და მათ გაძლიერებას. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ7) უზრუნველყოს სახელმწიფო თავშესაფრების პერსონალის ადეკვატური გადამზადება გენდერული და სექსუალური ძალადობის მსხვერპლთა დახმარებისა და გაძლიერების, სექსუალური ორიენტაციის, გენდერული იდენტობისა და სქესობრივი მახასიათებლების საკითხებზე; უწყების მიერ მოწოდებული ინფორმაცია 2017 წლის მანძილზე სახელმწიფო ფონდისა და თავშესაფრის თანამშრომლების კვალიფიკაციის ასამაღლებლად ჩატარებული ტრენინგების ჩამონათვალის შესახებ, აჩვენებს, რომ რეკომენდაციის შესრულება დაწყებულია და მნიშვნელოვანია, უწყვეტად გაგრძელდეს. რეკომენდაცია შესრულებულია ჰ8) მიიღოს ყველა ზომა იმ არასამთავრობო ორგანიზაციების საქმიანობის ხელშესაწყობად, რომლებიც საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე ქალებს, ბავშვებს, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებს, ძალადობის მსხვერპლთ და სხვა პირებს შესაბამის სერვისებს სთავაზობენ. უწყება, წარმოდგენილი ინფორმაციის მიხედვით, მზადყოფნას აცხადებს მომართვის შემთხვევაში ითანამშრომლოს და მოქმედი კანონმდებლობის ფარგლებში მაქსიმალური დახმარება აღმოუჩინოს იმ არასამთავრობო ორგანიზაციებს, რომლებიც საქართველოს ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრებ ქალებს, ბავშვებს, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებს (ბავშვებს), ძალადობის მსხვერპლ და სხვა პირებს სთავაზობენ სოციალურ სერვისებს. რეკომენდაცია შესრულებულია 8. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრო ა) უზრუნველყოს დევნილთა კომპაქტური განსახლების ობიექტების მდგრადობის საჯარო სამართლის იურიდიული პირის − ლევან სამხარაულის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს მიერ შემოწმება ან არსებული დასკვნების განახლება; საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა მინისტრის 2013 წლის 9 აგვისტოს N320 ბრძანებით დამტკიცებული „დევნილთა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის წესი“ ითვალისწინებს ნგრევად და სიცოცხლისათვის ან ჯანმრთელობისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველ მართლზომიერ მფლობელობაში გადაცემულ საცხოვრებელ ფართობში (ყოფილ დევნილთა კომპაქტურად განსახლების ობიექტში) მცხოვრები დევნილი ოჯახების გრძელვადიანი საცხოვრებლებით უზრუნველყოფას კრიტერიუმების გარეშე. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრომ, მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად, ბენეფიციართა წერილობითი მომართვის საფუძველზე, პერმანენტულად განახორციელა მოთხოვნის გადაგზავნა სსიპ - „ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნულ ბიუროში“ ახალი საექსპერტო დასკვნის, ან უკვე შესრულებულის განახლების მიზნით. 2017 წლის პერიოდში აღნიშნული სამსახურის მიერ შესწავლილ იქნა 41 ობიექტის ტექნიკური მდგომარეობა (მდგრადობა) და მომზადდა შესაბამისი დასკვნები, რომლის საფუძველზე 2017 წლის განმავლობაში დაიხურა 32 ნგრევადი და სიცოცხლისათვის მომეტებული საფრთხის შემცველი ობიექტი და გრძელვადიანი საცხოვრებლით, კრიტერიუმების გარეშე, დაკმაყოფილდა 449 დევნილი ოჯახი. 2018 წლის განმავლობაშიც დაგეგმილია 50 ობიექტის შეფასება, არანაკლებ 20 ობიექტის დახურვა და შესაბამისად, კრიტერიუმების გარეშე, 350 დევნილი ოჯახის გრძელვადიანი განსახლება. რეკომენდაცია შესრულებულია ბ) გაზარდოს დევნილთა ინფორმირებულობა მათ უფლებრივ მდგომარეობასთან დაკავშირებულ ყველა საკითხზე; საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს საზოგადოებასა და მასმედიასთან ურთიერთობის სამინისტროს დეპარტამენტი ვებ-გვერდის მასობრივი (www.mra.gov.ge), ინფორმაციის საშუალებებით, სოციალური ქსელის ასევე (facebook) და სამინისტროს მოქალაქეთა მისაღებში განთავსებული სიახლეების დაფის საშუალებით, მუდმივ რეჟიმში ახორციელებს დაგეგმილი პროექტების და პროგრამების თაობაზე ინფორმაციის გავრცელებას. სამინისტროს სხვადასხვა თანმდებობის პირები (მინისტრი; მინისტრის პირველი მოადგილე; მინისტრის მოადგილეები; დეპარტამენტისა თუ სამმართველოს უფროსები და სხვა მოხელეები) აქტუალური სიახლეების გასაცნობად რეგულარულად ხვდებიან დევნილ მოსახლეობას მთელი საქართველოს მასშტაბით. სამინისტროს შესაბამისი სტრუქტურული დანაყოფი (დევნილთა საკითხების დეპარტამენტი) შესაბამისი სამართლებრივი აქტის საფუძველზე, დაინტერესებულ პირს აგრეთვე უგზავნის მოკლე ტექსტურ შეტყობინებას (SMS) მისთვის დევნილის სტატუსის მინიჭებისა თუ აღდგენის თაობაზე. სამინისტროს კონტროლს დაქვემდებარებული სსიპ - „საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის ჩართულობით. სააგენტომ“ ჩაატარა საინფორმაციო კამპანია მოხალისეთა მოხალისეებმა 6000 - მდე დევნილ ოჯახს პირადად, ადგილზე გააცნეს ინფორმაცია სახელმწიფო პროგრამების/პროექტების შესახებ. ჩაატარეს 10 საველე ვიზიტი დევნილთა ჩასახლებებში და 2 ფორუმი ქვეყნის მასშტაბით. სამინისტრომ, სხვადასხვა სახელმწიფო პროგრამების შესახებ დევნილებისთვის ინფორმაციის მიწოდების და აღნიშნულ პროგრამებში მათი ჩართულობის გაზრდის მიზნით, განახორციელა SMS კამპანია დევნილებისათვის, რომლის ფარგლებში 2017 წელს 201160 მოკლე ტექსტური შეტყობინება გაეგზავნა დევნილებს, გასაცნობად დაიბეჭდა 20 000 საინფორმაციო ბროშურა, 3000 ფლაერი და 100 პლაკატი. რეკომენდაცია შესრულებულია; გ) განიხილოს შესაბამისი საჭიროების მქონე დაბრუნებული მიგრანტების საქართველოს ტერიტორიის ფარგლებში, მათ საცხოვრებელ ადგილამდე ერთჯერადი ტრანსპორტირების და დროებით საცხოვრებელში კვებით უზრუნველყოფის საკითხი; საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტროს რეგულარულად უზრუნველყოფს, საქართველოსა და ევროკავშირს შორის უნებართვოდ მცხოვრებ პირთა რეადმისიის შესახებ შეთანხმების ფარგლებში, ჩარტერული რეისით დაბრუნებულ მიგრანტთათვის თბილისის საერთაშორისო აეროპორტის ტერიტორიაზე დახვედრას. იმ შემთხვევაში თუ დაბრუნებულ მიგრანტთა შორის იქნებიან ისეთი პირები, რომელთაც უჭირთ ხელშეწყობის გარეშე განთავსების/საცხოვრებელ ადგილამდე გადაადგილება, სამინისტრო საკუთარი სატრანსპორტო საშუალებით უზრუნველყოფს ასეთის პირების ტრანსპორტირებას მათ მიერ მითითებულ ან სამინისტროს მიერ წინასწარ განსაზღვრულ დროებით საცხოვრებელ ადგილამდე. ასევე, სამინისტრო ახორციელებს „საქართველოში დაბრუნებულ მიგრანტთა სარეინტეგრაციო დახმარების პროგრამას“. 2018 წლის სარეინტეგრაციო დახმარების პროგრამის საგრანტო კონკურსი გამოცხადდა 24 იანვარს, რომელიც 2017 წლის პროგრამის მსგავსად, ითვალისწინებს, საზღვარგარეთ არალეგალურად მყოფი ემიგრანტების დაბრუნებისთანავე, გამოკვეთილი საჭიროებების შემთხვევაში, ბენეფიციარის დროებითი საცხოვრებლით უზრუნველყოფის შესაძლებლობას. 2018 წლის პროგრამით, დროებითი განთავსების შესაძლებლობა 4 ღამიდან გაზრდილია 6 ღამემდე და მოცემულ შემთხვევაში, განთავსება მოიცავს ბენეფიციართა კვებით უზრუნველყოფასაც. რეკომენდაცია შესრულებულია. დ) უზრუნველყოს სამინისტროს შესაბამისი სტრუქტურული ერთეულის მიერ პირის წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოსაპოვებელი კვლევების ხარისხის გაუმჯობესება, რათა საქმეში წარმოდგენილი ინფორმაცია დადგენილ სტანდარტებს აკმაყოფილებდეს, რაც, თავის მხრივ, გადაწყვეტილების მიმღებ პირს დასკვნის უკეთ დასაბუთებაში დაეხმარება. საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა, განსახლებისა და ლტოლვილთა სამინისტრომ წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოსაპოვებელი კვლევების ხარისხის გასაუმჯობესებლად, 2016-2017 წლებში განხორციელა შემდეგი აქტივობები: 1. 2016 წლის აპრილი-ივნისის პერიოდში, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისრის სამხრეთ კავკასიის ოფისის ჩართულობით, განახორციელა წარმოშობის ქვეყნის შესახებ მოპოვებული ინფორმაციის შესახებ არსებული კვლევების მონიტორინგი, რომლის შედეგადაც მოხდა ხარვეზების იდენტიფიცირება და შემუშავდა შესაბამისი რეკომენდაციები; 2. აღნიშნული რეკომენდაციების საფუძველზე შემდგომი პერიოდისთვის დაიგეგმა და განხორციელდა კვალიფიკაციის ასამაღლებელი აქტივობები, კერძოდ: შესაბამისმა თანამშრომლებმა გაიარეს ორკვირიანი სტაჟირების კურსები  ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების (ავსტრია, ლიტვა, პოლონეთი) შესაბამის სტრუქტურულ ერთეულებში; საერთაშორისო პარტნიორებთან ერთად (გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი  კომისრის სამხრეთ კავკასიის ოფისი; მიგრაციის პოლიტიკის განვითარების საერთაშორისო ცენტრი) და საერთაშორისოდ აღიარებული ექსპერტების მონაწილეობით, ჩატარდა 5 ტრენინგი წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების მეთოდოლოგიასა და სპეციფიკასთან დაკავშირებით; ხარვეზების  იდენტიფიცირების შემდეგ განხორციელებული კვალიფიკაციის ასამაღლებელი ღონისძიებების ეფექტიანობის შესაფასებლად, 2017 წლის ნოემბერი-დეკემბრის თვეში, თავშესაფრის პროცედურის ყოველწლიური მონიტორინგის ფარგლებში, მოხდა წარმოშობის ქვეყნის შესახებ მოპოვებული ინფორმაციის შესახებ არსებული კვლევების მონიტორინგი. სამინისტრო  გეგმავს ყოველწლიურად განახორციელოს წარმოშობის ქვეყნის შესახებ მოპოვებული ინფორმაციის შესახებ არსებული კვლევების ხარისხის მონიტორინგი და შესაბამისი ღონისძიებები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. 9. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო ა) გააგრძელოს ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებულ რეგიონებში სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფისთვის (სკოლის მოსწავლეები და ზრდასრულები) სახელმწიფო ენის შესასწავლი პროგრამების განხორციელება; 2016-2017 წლებში, ეროვნული უმცირესობების სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესის ხელშეწყობის, სახელმწიფო ენის პოპულარიზაციისა და არაქართულენოვან სკოლებში სწავლა სწავლების პროცესის გაუმჯობესების მიზნით, სსიპ - მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნულმა ცენტრმა განახორციელა პროგრამა - „არაქართულენოვანი სკოლების მასწავლებლების პროფესიული განვითარება“. ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში, სახელმწიფო ენის სწავლა/სწავლების ხარისხის გაუმჯობესებისა და ადგილობრივი მასწავლებლების პროფესიული განვითარების ხელშეწყობის მიზნით, მივლენილნი იყვნენ კონსულტანტ-მასწავლებლები, დამხმარე მასწავლებლები და ორენოვანი დამხმარე მასწავლებლები, რომლებმაც ასევე ჩაატარეს სახელმწიფო ენის შემსწავლელი კურსები. დაგეგმილია, აღნიშნული პროექტის გაგრძელება 2018 წელსაც. რეკომენდაცია შესრულებულია ბ) ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მოსახლეობისთვის განახორციელოს საინფორმაციო და საგანმანათლებლო ღონისძიებები სახელმწიფო ენის შესწავლის დადებითი შედეგების წარმოსაჩენად; 2017 წლის განმავლობაში ჩატარდა არაერთი ღონისძიება ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი ბავშვების მონაწილეობით. მოეწყო საზაფხულო სკოლები, კონკურსები და სხვა სახის ღონისძიებები, რომლებიც მიზნად ისახავდა სახელმწიფო ენის პოპულარიზაციასა და დადებითად წარმოჩენას. რეკომენდაცია შესრულებულია გ) განახორციელოს სახელმწიფო ენის შესასწავლი პროგრამების მონიტორინგი მათი შედეგების შესაფასებლად და გასაუმჯობესებლად; სსიპ ზურაბ ჟვანიას სახელობის სახელმწიფო ადმინისტრირების სკოლამ შექმნა ხარისხის უზრუნველყოფის მექანიზმი, რომელიც მოიცავს შემდეგ ელემენტებს: 1. ქართული ენის სწავლების, სახელმწიფო მართვის სფეროს სხვადასხვა მიმართულების ექსპერტებისა და საჯარო მოსამსახურეებისაგან შექმნილია სასწავლო პროცესის მართვის საბჭო, რომელიც განიხილავს და ამტკიცებს სასწავლო გეგმებსა და პროგრამებს, სასწავლომეთოდურ მასალებს, ახორციელებს სკოლის სასწავლო საქმიანობის, ცალკეული კურსების და მასწავლებელთა საქმიანობის ეფექტურობის შეფასებას; 2. სახელმწიფო ენის სწავლების შედეგების ობიექტურად შეფასების მიზნით, სკოლის დირექტორის ბრძანებით, შექმნილია მაღალკვალიფიციური სპეციალისტებით დაკომპლექტებული შემფასებელთა ჯგუფი, რომლებიც ჩართული არიან მსმენელთა მხოლოდ საბოლოო შეფასების პროცესში და დამოუკიდებლად აფასებენ მსმენელთა სწავლის შედეგებს; 3. სწავლების ხარისხის შიდა შეფასების უზრუნველყოფის მიზნით, სკოლის დირექტორის ბრძანებით, დამტკიცებულია „სახელმწიფო ენის სწავლების ორგანიზების პროცედურა“ და პედაგოგთა შეფასების კომპლექსური სისტემა. შემუშავებულია ინსტრუქცია თანამშრომელთა ანგარიშგების, თვითშეფასებისა და შეფასების წესის შესახებ. ხარისხის შიდა უზრუნველყოფის სისტემის მონიტორინგს ახორციელებს სკოლის ხარისხის მართვის მენეჯერი. რეკომენდაცია შესრულებულია დ) ორენოვანი სწავლების არსებული მოდელის ნაკლოვანებების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს სწავლების ახალი, უფრო ეფექტიანი მოდელი; ამ დროისათვის, მიმდინარეობს I-VI კლასების სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების პროცესი, რის შედეგადაც, მიმდინარე წლის გაზაფხულზე, განისაზღვრება გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოები. აღნიშნულის შემდგომ განხორციელდება შესაბამისი სახელმძღვანელოების თარგმნა არაქართულენოვანი სკოლების/სექტორების მოსწავლეებისათვის/მასწავლებლებისათვის. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ე) ორენოვანი სწავლების გათვალისწინებით, შეიმუშაოს და სახელმძღვანელოები; არსებული მოდელის ნაკლოვანებების სკოლებში დანერგოს ახალი ორენოვანი ამ დროისათვის, მიმდინარეობს I-VI კლასების სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების პროცესი, რის შედეგადაც, მიმდინარე წლის გაზაფხულზე, განისაზღვრება გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოები. აღნიშნულის შემდგომ განხორციელდება შესაბამისი სახელმძღვანელოების თარგმნა არაქართულენოვანი სკოლების/სექტორების მოსწავლეებისათვის/მასწავლებლებისათვის. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ვ) განახორციელოს შესაბამისი საგანმანათლებლო პროგრამები ორენოვანი პედაგოგების მოსამზადებლად და გადასამზადებლად; ამ დროისათვის, მიმდინარეობს I-VI კლასების სასკოლო სახელმძღვანელოების გრიფირების პროცესი, რის შედეგადაც, მიმდინარე წლის გაზაფხულზე, განისაზღვრება გრიფმინიჭებული სახელმძღვანელოები. აღნიშნულის შემდგომ განხორციელდება შესაბამისი სახელმძღვანელოების თარგმნა არაქართულენოვანი სკოლების/სექტორების მოსწავლეებისათვის/მასწავლებლებისათვის. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ზ) უზრუნველყოს, რომ ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების სახელმძღვანელოს/სერიის გრიფირების წესით მკაფიოდ განისაზღვროს სასკოლო სახელმძღვანელოებში ეთნიკური მრავალფეროვნებისა და ტოლერანტული აზროვნებისა და დამოკიდებულების ჩამოყალიბების ხელშემწყობი ინფორმაციის ასახვის მოთხოვნა, და გააკონტროლოს მისი შესრულება; საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების მინისტრის 2017 წლის 14 ივლისის ბრძანებით დამტკიცდა ზოგადი განათლების დაწყებითი საფეხურის სახელმძღვანელოს რეცენზირების შინაარსობრივი კრიტერიუმები, რომელთა მიხედვითაც ხორციელდება სასკოლო სახელმძღვანელოების შეფასება თანასწორობის დაცვის, დისკრიმინაციის და დისკრედიტაციული ელემენტების აკრძალვის, ძალადობისაკენ მოწოდების ან შუღლის გაღვივების აკრძალვის მრავალფეროვნებისა და კუთხით. აღნიშნული ტოლერანტული ხელს აზროვნების უწყობს ეთნიკური ჩამოყალიბებას. ამასთან, სახელმძღვანელოს მაკეტისათვის გრიფის მინიჭების საფუძველი არის აღნიშნული კრიტერიუმების სავალდებულოდ დაკმაყოფილება. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია თ) გააუმჯობესოს სკოლებში სამოქალაქო თავდაცვის სწავლება; 2014 წლიდან დაიწყო ეროვნული სასწავლო გეგმის რევიზიის პროცესი, რომლის ფარგლებშიც გადაწყდა სასწავლო პროგრამებში სამოქალაქო თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომპონენტის იმგვარად ასახვა, რომ მისი სწავლა/სწავლების პროცესი გახდეს უწყვეტი. 2016 წელს დამტკიცდა დაწყებითი საფეხურის (I-VI კლასები) ეროვნული სასწავლო გეგმა, რომლითაც სამოქალაქო თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომპონენტი შევიდა საზოგადოებრივი მეცნიერებების ჯგუფის საგნების სასწავლო პროგრამებში, რომლის სკოლებში დანერგვა დაიწყება 2018-2019 სასწავლო წლიდან. გარდა ამისა, მომზადებულია საბაზო საფეხურის (VII-IX კლასები) საგნების − მოქალაქეობის, გეოგრაფიისა და ინგლისური ენის სასწავლო გეგმების პროექტები, რომლებიც მოიცავენ სამოქალაქო თავდაცვისა და უსაფრთხოების საკითხებს. დაგეგმილია, რომ სამოქალაქო თავდაცვისა და უსაფრთხოების კომპონენტი ინტეგრირებული იქნება საშუალო საფეხურის (X-XII კლასების) სასწავლო პროგრამებშიც. ამდენად, ეროვნული სასწავლო გეგმის რევიზიის დასრულების შემდეგ, სამოქალაქო თავდაცვა და უსაფრთხოება წარმოდგენილი იქნება III-XII კლასების სასწავლო პროგრამებში. აგრეთვე, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროსთან ერთად მუშავდება არჩევითი საგნის - "თავდაცვა და უსაფრთხოება" - სტანდარტი, რომელიც განკუთვნილია საშუალო საფეხურზე სწავლებისთვის. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ი) უზრუნველყოს ადრეულ ასაკში ქორწინებასთან და ადრეულ ასაკში ნიშნობასთან დაკავშირებული ვალდებულებების და რეაგირების პროცედურის შესრულების სავალდებულოობის საკითხებზე მასწავლებელთა ცნობიერების ამაღლება; სკოლებში განისაზღვრა ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დაცვაზე პასუხისმგებელი პირი - საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატური, მანდატურის არარსებობის შემთხვევაში - სკოლის დირექტორი/დირექტორის მოადგილე, რომელთაც აღნიშულ თავისმხრივ, ვალდებულნი არიან საკითხებზე ჩაუტარდათ მოახდინონ აღნიშნულ ტრენინგები. საკითხებზე ისინი სკოლის მასწავლებლების ინფორმირება. ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ამ საკითხის სავალდებულო მოდულის სახით ასახვის მიზნით, საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო მუშაობს ამ მიმართულებით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია კ) განახორციელოს ბავშვთა მიერ სკოლის მიტოვების მიზეზების აღრიცხვის სისტემის წარმოების მონიტორინგი, განსაკუთრებით − ეთნიკური უმცირესობებით დასახლებულ რეგიონებში, სადაც ასეთი შემთხვევების აღრიცხვაში ხარვეზები არსებობს; სსიპ - განათლების მართვის საინფორმაციო სისტემის სტატისტიკის სამსახური რეგულარულად ამუშავებს სკოლების მიერ სწავლის მიტოვების ფაქტების ამსახველ მონაცემებს. მიღებული ინფორმაცია, სკოლების ადმინისტრაციასთან ერთობლივი ანალიზის მიზნით, სწავლის მიტოვების მიზეზების მითითებით, მიეწოდება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს სათანადო სამსახურებს. ამასთანავე, სამინისტროს ზოგადი განათლების მართვისა და განვითარების დეპარტამენტი სისტემატურად ახორციელებს სკოლების მონიტორინგს, სკოლებში რეფერირების მექანიზმის გამართულობის შესამოწმებლად. რეკომენდაცია შესრულებულია ლ) გაააქტიუროს მუშაობა საჯარო სამართლის იურიდიულ პირთან − სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან თანამშრომლობით იმ არასრულწლოვანთა სასწავლო პროცესში ხელახლა ჩასართავად, რომლებმაც სწავლა ადრეულ ასაკში ქორწინების ან ნიშნობის გამო შეწყვიტეს; განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო აღნიშნავს, რპ, ზოგადი განათლების საფეხურზე სოციალური მუშაობის საჭიროებასთან დაკავშირებით, განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო აქტიურად თანამშრომლობს სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან და საკანონმდებლო ორგანოსთან. გარდა აღნიშნულისა, სამინისტრო მიუთითებს, რომ ამ ეტაპზე ადრეულ ასაკში ქორწინებაში მყოფ პირებს არ აქვთ სასწავლო პროცესში ჩართვის პრობლემა, იქნება ეს ფორმალური განათლება თუ განათლების ექსტერნის ფორმით მიღება. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული მ) გაზარდოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მშობლების ინფორმირებულობა მათი შვილების საგანმანათლებლო პროცესში ჩასართავად; 2017 წელს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს „ინკლუზიური სწავლების ხელშეწყობის“ პროგრამის ფარგლებში, ინკლუზიური განათლების მიმართულებით ცნობიერების ამაღლების მიზნით დაიბეჭდა პოსტერები. ასევე, 2018 წელს იგეგმება სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეთა მშობლებისთვის დამხმარე გზამკვლევების (ელექტრონული წიგნების) შექმნა, რომლებშიც წარმოდგენილი იქნება პრაქტიკული სახის რეკომენდაციები სსსმ და შშმ ბავშვების განვითარების ხელშეწყობისთვის დარღვევების ტიპების მიხედვით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ნ) საჯარო სამართლის იურიდიულ პირთან − სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან მჭიდრო თანამშრომლობით დანერგოს ეფექტიანი რეფერალური მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს განათლების სისტემის მიღმა დარჩენილ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა მოძიებას და საგანმანათლებლო პროცესში ჩართვას, აგრეთვე ტრანზიციის პროცესის ეფექტიან წარმართვას; ,,ბავშვთა დაცვის მიმართვიანობის (რეფერირების) პროცედურების დამტკიცების თაობაზე” საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 12 სექტემბრის დადგენილებით განისაზღვრა ფორმალური განათლების მიღმა დარჩენილი ბავშვების, მათ შორის შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების, შესახებ ინფორმაციის მოძიებასა და მასზე რეაგირებაზე პასუხისმგებელი აუცილებელია, საქართველოს სუბიექტები. განათლებისა და ინფორმაციის მეცნიერების დამუშავებისთვის სამინისტროს სსიპ განათლების მართვის საინფორმაციო სისტემა ხედავდეს იმ სასკოლო ასაკის ბავშვების მონაცემებს, რომლებიც არ დადიან სკოლაში და არ იღებენ საქართველოს კონსტიტუციით და „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ სავალდებულო დაწყებით და საბაზო განათლებას, თუმცა ამ ინფორმაციაზე წვდომის საშუალება სამინისტროს არ მოთხოვნებიდან ჰქონდა "პერსონალურ გამომდინარე. პრობლემის მონაცემთა დაცვის მოგვარების შესახებ" მიზნით, კანონის საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ აქტიურად ითანამშრომლა პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ინსპექტორის აპარატთან, ასევე, საქართველოს შინაგან საქმეთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან და სსიპ - სოციალური მომსახურების სააგენტოსთან, რის შედეგადაც საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს სამართლებრივი უზრუნველყოფის დეპარტამენტის მიერ შემუშავდა პროექტი „პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“. მოცემულ ეტაპზე მიმდინარეობს აღნიშნული ცვლილებების განხორციელებისათვის საჭირო სამუშაოები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ო) უზრუნველყოს, რომ სპეციალიზებული სასკოლო განათლება განხილულ იქნეს, როგორც უკიდურესი და დროებითი შესაძლებლობა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა განათლების უფლების უზრუნველსაყოფად, შეიმუშაოს და აამოქმედოს ასეთი სკოლების მოსწავლეთა მეინსტრიმულ განათლების სისტემაში ჩართვის გეგმა; განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ ინკლუზიური განათლება ხორციელდება საქართველოს ყველა საჯარო სკოლაში, სპეციალიზებული სკოლები განკუთვნილია მხოლოდ მძიმე და ღრმა დარღვევების მქონე მოსწავლეებისათვის. გარდა ამისა, სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეების განათლების ხარისხის გასაუმჯობესებლად და მასწავლებლების მხარდასაჭერად, საჯარო სკოლებში დამატებითი სერვისის სახით ფუნქციონირებს ინტეგრირებული კლასები. ასევე, საჯარო სკოლებში სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების მქონე მოსწავლეების სწავლების მხარდაჭერისათვის იქმნება დამატებითი საგანმანათლებლო რესურსები. რეკომენდაცია შესრულებულია პ) ე. წ. 1+4 სისტემით მოსარგებლე სტუდენტებისთვის შექმნას დამატებითი საინტეგრაციო და საგანმანათლებლო პროგრამა; უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები ახორციელებენ სხვადასხვა სახის აქტივობებს, სემინარებსა და სამუშაო შეხვედრებს, რომელთა მიზანია ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელ სტუდენტთა ინტეგრაციის ხელშეწყობა. რეკომენდაცია შესრულებულია ჟ) ოსურენოვან მოსახლეობაში ჩაატაროს აქტიური საინფორმაციო კამპანია ქართულ უნივერსიტეტებში ჩარიცხვის ახალ პროგრამაში (ე. წ. 1+4 სისტემა) მონაწილეობის შესაძლებლობის შესახებ; უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები ახორციელებენ სხვადასხვა სახის აქტივობებს, სემინარებსა და სამუშაო შეხვედრებს, რომელთა მიზანია ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელ სტუდენტთა ინტეგრაციის ხელშეწყობა. რეკომენდაცია შესრულებულია რ) დააჩქაროს ინკლუზიური განათლების მარეგულირებელი ნორმატიული (მათ შორის, საკანონმდებლო) ბაზის დახვეწა, კერძოდ, უზრუნველყოს, რომ საკანონმდებლო დონეზე დეტალურად განსაზღვროს საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ინკლუზიური განათლების მულტიდისციპლინური გუნდის, სპეციალური მასწავლებლის და პროცესის მონაწილე სხვა მხარეების, მათ შორის, მშობლის, როლი და ფუნქციები; საქართველოს პარლამენტში ინიცირებისთვის მზადდება „ზოგადი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილებების პროექტი, რომლის შედეგადაც დაზუსტდება ინკლუზიურ განათლებასთან დაკავშირებული რიგი საკითხები. ასევე, მომზადდა და დამტკიცების საბოლოო ეტაპზეა „საჯარო სკოლებში ინკლუზიური განათლების მარეგულირებელი დოკუმენტი“, რომელიც განსაზღვრავს საჯარო სკოლებში ინკლუზიური განათლების პროცედურას, ვადებს, მიმართულებით პასუხისმგებელ განსახორციელებელი პირებს, აქტივობების მულტიდისციპლინური გუნდის ვალდებულებებსა და ა.შ. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ს) ბიოლოგიის VIII კლასის გრიფირებულ სახელმძღვანელოში ასახული ინფორმაცია წამალდამოკიდებულ, შიდსის და აივ ინფექციის მქონე პირთა შესახებ სწორი ინფორმაციით ჩაანაცვლოს; ბიოლოგიის მე-VIII კლასის გრიფირებულ სახელმძღვანელოში წამალდამოკიდებულ, შიდსის და აივ ინფექციის მქონე პირთა ასახული შესახებ სწორი ინფორმაციით ჩანაცვლება შესაძლებელი გახდება მხოლოდ ახალ სახელმძღვანელოებში, რომლებიც დაეყრდნობა ახალ ეროვნულ სასწავლო გეგმით გათვალისწინებულ ბიოლოგიის სტანდარტს, რომელიც ამ ეტაპზე საჯარო განხილვის სტადიაზეა. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ტ) აქტიურად განახორციელოს ღონისძიებები საჯარო სკოლებში მოსწავლეთა ჯანმრთელობის უფლების დაცვის, უსაფრთხო, უვნებელი სასმელი წყლის და სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების უზრუნველსაყოფად; საჯარო სკოლებში უსაფრთხო, უვნებელი სასმელი წყლის უზრუნველსაყოფად, იმ სკოლებში, სადაც არ არის ცენტრალური წყალმომარაგება, ადმინისტრაციის ინიციატივით წელიწადში ორჯერ ხორციელდება წყლის ხარისხის პროფილაქტიკური შემოწმება შესაბამისი კომპეტენციის მქონე სამსახურების მიერ. სანიტარულ-ჰიგიენური პირობების უზრუნველსაყოფად სამინისტროს მონიტორინგისა და კოორდინაციის სამმართველო საგანმანათლებლო რესურსცენტრებთან ერთად სისტემატურად ახორციელებს სასწავლო პროცესისა და გარემოს მონიტორინგს საჯარო სკოლებში. გამოვლენილ დარღვევებთან დაკავშირებით საჯარო სკოლების ადმინისტრაციას ეძლევა რეკომენდაციები, რომელთა შესრულების ხარისხი დგინდება განმეორებითი მონიტორინგის განხორციელებისას. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია უ) განახორციელოს ღონისძიებები სკოლებში ადრეულ ქორწინებასთან და აბორტთან დაკავშირებით ცნობიერების ასამაღლებლად, მათ შორის, სამედიცინო დაწესებულებების მონაწილეობით; საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო კაბინეტები, რომელთა ექიმის ერთ-ერთ დაწესებულებებში ფუნქციას ფუნქციონირებს ადრეული ქორწინებასთან დაკავშირებული რისკების თაობაზე მოსწავლეთა ცნობიერების ამაღლებაც წარმოადგენს. შემუშავების პროცესშია სპეციალური ქვეპროგრამა, რომლის ფარგლებშიც დაგეგმილია ძალადობის წინააღმდეგ მიმართული მასშტაბური კამპანიის განხორციელება, მათ შორის, ადრეული ქორწინების პრევენციის მიმართულებითაც. დაგეგმილია გასვლითი ღონისძიებები საქართველოს რეგიონებში, სადაც განსაკუთრებით ხშირად ფიქსირდება ადრეული ქორწინების ფაქტები. VII-IX კლასების სასწავლო პროგრამაში მოცემულია საკითხები, რომლებიც მოიცავს, მათ შორის, ნაადრევი ქორწინებას, ადრეული ორსულობას და ნაადრევი სქესობრივი ურთიერთობის რისკებსა და ფიზიოლოგიურ დარღვევებს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ფ) შემჭიდროებულ ვადებში უზრუნველყოს საგანმანათლებლო დაწესებულებების ფიზიკური გარემოს, ინფრასტრუქტურის, სასწავლო პროცესისა და მასალების ადაპტაცია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის, შესაბამისი კომუნიკაციის მექანიზმების დანერგვა, საგანმანათლებლო მიზნებისთვის ტრანსპორტირების საკითხის მოწესრიგება; რეკომენდაციები გათვალისწინებულია სსიპ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტოს სამოქმედო გეგმაში, ხოლო სსიპ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტოს მიერ საგანმანათლებლო „შეზღუდული დაწესებულებების შესაძლებლობის მქონე მშენებლობა-რეაბილიტაცია ხორციელდება პირებისათვის მოწყობისა სივრცის და არქიტექტურული და გეგმარებითი ელემენტების ტექნიკური რეგლამენტის დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 6 იანვრის დადგენილების მოთხოვნების დაცვით. შეზღუდული საჭიროებების მქონე შესაძლებლობებისა პირებისათვის და შესაბამისი სპეციალური სასწავლო საგანმანათლებლო გარემოს შესაქმნელად შემუშავდა ხედვა პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების ფიზიკური გარემოს ადაპტირების შესახებ უნივერსალური დიზაინის პრინციპების გათვალისწინებით. რაც შეეხება პროფესიულ განათლებაში ჩართული სსსმ სტუდენტებს, მათთვის ინდივიდუალურად ხდება სასწავლო მასალის მორგება ინკლუზიური განათლების სპეციალისტების ხელშეწყობით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ქ) ხელი შეუწყოს შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა პროფესიული განათლების სისტემაში მონაწილეობას და სასწავლო პროგრამების თემატიკის გაფართოებას; გადახედოს „პროფესიული განათლების შესახებ“ საქართველოს 2007 წლის 28 მარტის №4528-Iს კანონს დახვეწის და არსებული ხარვეზების აღმოფხვრის მიზნით. პროფესიული განათლების სისტემაში ინკლუზიური პროფესიული განათლების დანერგვა აქტიურად დაიწყო 2013 წლიდან. სსსმ და შშმ პირები პროფესიულ პროგრამებზე ჩარიცხვის დროს ტესტირების ფორმებით, რაც სარგებლობენ ალტერნატიული პროფესიული მულტიდისციპლინური გუნდის მიერ პროფესიის მოსინჯვის საფუძველზე ფასდება. პროფესიული საგანმანათლებლო დაწესებულებების პროფესიული ორიენტაციისა და კარიერის დაგეგმვის მენეჯერებთან და ინკლუზიური პროფესიული განათლების სპეციალისტებთან თანამშრომლობით, მიმდინარეობს მუშაობა სპეციალური საგანმანათლებლო საჭიროების და შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების პროფესიული ორიენტაციის პროცედურის გაუმჯობესებაზე. აგრეთვე, მომზადებულია კანონპროექტი “პროფესიული განათლების შესახებ”, რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად განსაზღვრავს სამართლიანი რეგულირების ინკლუზიური მექანიზმებს. პროფესიული კანონპროექტი მოიცავს განათლების პროფესიული განათლების სისტემის ღიაობის, ხელმისაწვდომობის და ინდივიდუალური სერვისების დანერგვის ამსახველ ჩანაწერებს. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია 10. საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო ა) განახლების მიზნით გადახედოს სამხედრო ბაზების ლოჯისტიკურ სამსახურებთან ეფექტიანი და დროული კომუნიკაციისთვის საჭირო გზებს; სამინისტროს სისტემის დაწესებულებებში, დოკუმენტბრუნვა ხორციელდება (eflow) მეშვეობით. ელექტრონული იზრდება ატიურად მიმდინარეობს დოკუმენტბრუნვის იზრდება სისტემის დოკუმენტბრუნვის მუშაობა ყველა ქვედანაყოფში დანერგვის მიზნით. ეტაპობრივად პროგრამით მოსარგებლე ელექტრონული ქვედანაყოფების რიცხვი, რაც საბოლოოდ უზრუნველყოფს ქვედანაყოფების შორის ეფექტიან კომუნიკაციას. რეკომენდაცია შესრულებულია ბ) იმ სამხედრო ნაწილების იურისტები, სადაც არ არის კომპიუტერული საინფორმაციო-საძიებო სისტემა „კოდექსი“, უზრუნველყოს ამ სისტემით; სამხედრო ბაზებზე იურისტებისთვის კოდექსის პროგრამის არსებობა დამოკიდებულია შიდა ქსელის არსებობაზე. სამინისტრო ეტაპობრივად ახორციელებს შიდა ქსელის გაფართოვებას და ყველა იურისტისთვის ხელმისაწვდომი გახდება კოდექსის პროგრამა. საჭიროების შემთხვევაში სამინისტროს იურიდიული დახმარების სამსახურები უზრუნველყოფენ იურისტების სამართლებრივ დახმარებას. ამ ეტაპზე იურისტების უმეტესობა უზრუნველყოფილნი არიან კოდექსის პროგრამით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია გ) გონივრულ ვადაში გააუმჯობესოს საქართველოს შეიარაღებული ძალების შეიარაღებისა და ტექნიკის სარემონტო ბაზის საპირფარეშოებში არსებული პირობები; საქართველოს ლოგისტიკური შეიარაღებული უზრუნველყოფის ძალების სარდლობის შესრულებულია. რეკომენდაცია შესრულებულია გენერალური მიერ შტაბის აღნიშნული ჯარების რეკომენდაცია დ) უზრუნველყოს საქართველოს შეიარაღებული ძალების შეიარაღებისა და ტექნიკის სარემონტო ბაზის სასადილოს და სამზარეულოს შეკეთება; საქართველოს ლოგისტიკური შეიარაღებული უზრუნველყოფის ძალების სარდლობის გენერალური მიერ შტაბის აღნიშნული ჯარების რეკომენდაცია შესრულებულია. რეკომენდაცია შესრულებულია ე) უზრუნველყოს სამხედრო ნაწილებში თარჯიმნის პერიოდულად მიყვანა, რათა ქართული ენის არმცოდნე სამხედრო მოსამსახურეებმა სურვილის შემთხვევაში ზემდგომებთან კონფიდენციალურად გასაუბრება შეძლონ; სამინისტროს ინფორმაციით, ქვედანაყოფებში ქართული ენის არმცოდნე სამხედრო მოსამსახურეების მიერ თარჯიმანი მოთხოვნილი არ ყოფილა. მოთხოვნის შემთხვევაში სამინისტრო უზრუნველყოფს სამინისტროს მოყვანას. რეკომენდაცია შესრულებულია ვ) შეცვალოს ცენტრალური გამწვევი პუნქტიდან სამხედრო მოსამსახურეთა გადარჩევის არსებული პრაქტიკა, რათა ყველა სტრუქტურას მიეცეს საშუალება, თანაბარი პირობებით გაიყვანონ სამხედრო მოსამსახურეები სამხედრო ნაწილებში; სამინისტროს ინფორმაციით, ცენტრალური შემკრებ-გამანაწილებელი პუნქტიდან მოქალაქეთა სამხედრო სავალდებულო სამსახურში გაწვევის პერიოდებში წვევანდელთა სახელმწიფო უწყებებში გადანაწილების საკითხს კორდინაციას უწევს და ახორციელებს საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო, ხოლო საქართველოს თავდაცვის სამინისტრო გაწვევის პეროდში წარმოადგენს წვევვამდელთა მიმღებ უწყებას. საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს არ აქვს განსაზღვრული რაიმე განსხვავებული მოთხოვნები, გარადა კანონმდებლობით გათვალისწინებულისა. რეკომენდაცია შესრულებულია ზ) უზრუნველყოს „საქართველოს სამხედრო ძალებში სამხედრო-საექიმო ექსპერტიზის ჩატარების წესის შესახებ“ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის 1996 წლის 24 დეკემბრის №360 ბრძანებით დამტკიცებული საქართველოს სამხედრო ძალებში სამხედრო-საექიმო ექსპერტიზის ჩატარების წესის შესახებ დებულებით გათვალისწინებული დაავადებათა ცხრილის გადახედვა დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციასთან შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად; მკაფიოდ განსაზღვროს დაავადებები, რომელთა არსებობის შემთხვევაშიც პირს სამხედრო სამსახურისთვის ვარგისობის სხვადასხვა სტატუსი ენიჭება. სამინისტროს ინფორმაციით, შემუშავებულია „საქართველოს სამხედრო ძალებში სამხედრო-საექიმო ექსპერტიზის ჩატარების წესის შესახებ“ საქართველოს თავდაცვის მინისტრის №360 ბრძანების გადამუშავებული ვერსია. გადამუშავებული დოკუმენტის დაავადებათა დამატებითი ცხრილი, შემუშავდა საქართველოს სამხედრო ძალებში არსებულის ძირითადი პროფესიების გათვალისწინებით, რაც საშუალებას მისცემს ყველა ძალოვან სტრუქტურას თანაბარი პირობებით გაიწვიონ წვევამდელები სავალდებულო სამხედრო სამსახურში. სამედიცინო საერთაშორისო ნაწილის დაავადებათა კლასიფიკაციის ორგანიზაცია-ICD მეათე მუხლები დიაგნოზთა გადახედვა) გაწერილია კოდების თანახმად. ავადმყოფობათა (ჯანდაცვის კონკრეტულად მსოფლიო განისაზღვრა დაავადებები, რომლის არსებობის შემთხვევაში სამხედრო ძალებში გასაწვევ პირს მიენიჭება სამხედრო სამსახურისთვის ვარგისიანობის შესაბამისი კატეგორია. რეკომენდაცია შესრულებულია 11. საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო ა) გააძლიეროს მუშაობა ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებისკენ მიმართული ინიციატივების მუნიციპალიტეტების განვითარებაზე ორიენტირებულ პროექტებში ჩასართავად; რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრის ბრძანებით, სამინისტროში 2017 წელს განისაზღვრა გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელი პირი და შემუშავდა მუნიციპალიტეტის გენდერულ თანასწორობაზე პასუხისმგებელი პირის სამუშაო აღწერილობა. გარდა ამისა, მომზადდა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ მუნიციპალიტეტის დონეზე გენდერული თანასწორობის უზრუნველყოფის მიზნით ინსტიტუციური მექანიზმების განვითარების შესახებ ინსტრუქცია. სამინისტროს ინიციატივით, ცვლილება შევიდა მთავრობის სამართლებრივ აქტში, რომლითაც დადგინდა, რომ დადგინდა, რომ არ განხორციელდება ისეთი პროექტი, რომელსაც შეუძლია უარყოფითი გავლენა მოახდინოს მოსახლეობის სოციალურ მდგომარეობაზე, მათ შორის გენდერულ ბალანსზე. რეკომენდაცია შესრულებულია ბ) ხელი შეუწყოს მუნიციპალიტეტების ორგანოებს შორის გენდერული თანასწორობის საკითხებზე არსებული კარგი პრაქტიკის გაზიარებას და ერთიანი მიდგომის დამკვიდრებას. რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო მუნიციპალიტეტებს ყოველთვის აწვდის ინფორმაციას გენდერული თანასწორობის, აგრეთვე ადამიანის რეკომენდაციების, სხვა უფლებების უწყებების უზრუნველყოფის მიერ შესახებ შემუშავებული საერთაშორისო რეკომენდაციების და საქართველოს კანონმდებლობაში შესული ცვლილებების შესახებ. რეკომენდაცია შესრულებულია 12. საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო ა) სხვა მიმდინარე პროექტებთან ერთად გააგრძელოს და დაასრულოს თბილისის სომხური და აზერბაიჯანული თეატრების შენობები რეაბილიტაცია და ხელი შეუწყოს თეატრების სრულფასოვან ამოქმედებას; სსიპ პეტროს ადამიანის სახელობის სომხურ პროფესიულ სახელმწიფო თეატრში ააიპ საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდის, „ქართუს“ მიერ გამოგზავნილი, 2017 წლის 24 მარტის N15/17 წერილის თანახმად, ააიპ „ასოციაცია „ატუს“ სამშენებლო კომპანიამ 2017 წლის სექტემბერში დაიწყო შენობის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. ამჟამად, აქტიურად მიმდინარეობს შენობის სარეკონსტრუქციო პროექტის შესაბამისად, სადემონტაჟო და სარეაბილიტაციო ღონისძიებებით გათვალისწინებული სხვადასხვა სამუშაო. რაც შეეხება სსიპ ჰეიდარ ალიევის სახელობის თბილისის აზერბაიჯანული პროფესიული სახელმწიფო დრამატულ თეატრის შენობის რეაბილიტაციის საკითხს, კვლავ მიმდინარეობს მოლაპარაკებები სამთავრობო დონეზე, აზერბაიჯანული მხარის ჩართულობით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ბ) უზრუნველყოს კულტურის სფეროს შესაძლებლობების სამოქალაქო ინტეგრაციის, ეროვნებათაშორისი ურთიერთობების ხელშეწყობის და ეროვნული უმცირესობების უფლებათა დაცვის მიზნით გამოყენების ეფექტიანობის გაზრდა. ეთნიკური უმცირესობების თვითგამოხატვის, მათი კულტურის დაცვა- განვითარებისა და პოპულარიზაციის ხელშეწყობის მიზნით, საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო ორი მიმართულებით საქმიანობს: ერთი მხრივ, ხელს უწყობს სსიპ-ის იურიდიული ფორმით დაფუძნებულ მუზეუმებსა და თეატრებს, მეორე მხრივ კი, აფინანსებს სხვადასხვა მიზნობრივ პროექტს. ეთნიკურ უმცირესობათა სსიპ ორგანიზაციების საქმიანობის ხელშეწყობის ფარგლებში დაფინანსდა: დავით ბააზოვის სახელობის საქართველოს ებრაელთა და ქართულ-ებრაულ ურთიერთობათა ისტორიის მუზეუმი, მირზა ფათალი ახუნდოვის სახელობის აზერბაიჯანული კულტურის მუზეუმი, სმირნოვების მუზეუმი, თბილისის პეტროს ადამიანის სახელობის სომხური პროფესიული სახელმწიფო თეატრი, ჰეიდარ ალიევის სახელობის აზერბაიჯანული სახელმწიფო დრამატული თეატრი, ალ. გრიბოედოვის სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრი. პრიორიტეტ „ეთნიკური უმცირესობების ხელშეწყობა“ ფარგლებში სამინისტროს მიერ დაფინანსდა: საქართველოს ქალთა საბჭოს პროექტი „სიყვარულის გზით“, „ქართველ სომეხთა კავშირი“-ს პროექტი „სომხური კულტურა მულტიეთნიკურ საქართველოში“, ქალთა კავშირის „კავკასიელ ქალთა კონგრესის“ პროექტი „ქისტური ფოლკლორის და ხელოვნების ნიმუშების გამოფენა და კონცერტი ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრში, „არტარეა TV2.0“ -ს პროექტი „თბილისური ეზო - ისტორიული კავშირი“, „ქალთა უფლებების სათემო ინიციატივის“ პროექტი „საქართველოს ქურთ-იეზიდთა კულტურული მემკვიდრეობა.“, ასურული ახალგაზრდული ორგანიზაცია „ნინევიას" პროექტი - „უძველესი ასურული ტრადიციები" (ასურული ენის დღე), წიგნი „ქისტური ცეკვის ამაგდარი“, ალბომი „ვაინახური ხელოვნება“და სხვა. ასევე დაფინანსდა პანკისის სახალხო დღესასწაულისადმი მიძღვნილ ღონისძიება, ჩრდილების სახელმწიფო თეატრის სპექტაკლი ახმეტის რაიონის სოფ. დუისში და სხვა. სამინისტროს ხელშეწყობით მომზადდა და გამოიცა: ქართველი ებრაელი მწერლის, გურამ ბათიაშვილის წიგნი, სომეხი მხატვრის ალ. ბაჟბეუქ-მელიქოვის მოღვაწეობის ამსახველი ალბომი, ალბომი „მულტიკულტურული თბილისის სიმბოლო კოკა იგნატოვი“. 2018 წელს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო აგრძელებს მის დაქვემდებარებაში მყოფი ეთნიკურ უმცირესობათა სსიპ ორგანიზაციების (მუზეუმები, თეატრები) ხელშეწყობას. რეკომენდაცია შესრულებულია 13. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო ა) განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის კონვენციის რატიფიცირებისთვის საჭირო პროცედურების დასაწყებად. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო „საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ევროპის საბჭოს 2009 წლის 18 ივნისის „ოფიციალურ დოკუმენტაციასთან დაშვების შესახებ კონვენციის“ მიმართ ახორციელებს შიდასახელმწიფოებრივ პროცედურებს. ამ ეტაპისთვის მიმართვა გაგზავნილია ყველა შესაბამის უწყებაში პოზიციების წარმოდგენის მიზნით. ყველა უწყებიდან შესაბამისი დასკვნის მიღების შემდგომ საგარეო საქმეთა სამინისტრო აგრძელებს კანონით გათვალისწინებულ პროცედურებს და ამის შემდეგ კონვენცია გადაეგზავნება საქართველოს მთავრობას პარლამენტისთვის სარატიფიკაციოდ წარსადგენად. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული. ბ) დააჩქაროს ევროპის სოციალური ქარტიის მე-3 მუხლის, აგრეთვე შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის „მრეწველობასა და ვაჭრობაში შრომის ინსპექციის შესახებ“ №81 კონვენციის; „სოფლის მეურნეობაში შრომის ინსპექციის შესახებ“ №129 კონვენციისა და „სამუშაო ადგილებზე ჯანმრთელობის უსაფრთხოების შესახებ“ №155 კონვენციის რატიფიცირების პროცესი. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს მომართვის საფუძველზე, ევროპის სოციალური ქარტიის მე-2 მუხლის მე-3 პუნქტის, მე-3 მუხლის (1, 2, 4 პუნქტების), მე-8 მუხლის მე-2 პუნქტის, მე-9 მუხლის, მე-10 მუხლის 1, 3 პუნქტების, მე-15 მუხლის პირველი პუნქტის და მე-17 მუხლის მე-2 პუნქტის საქართველოს მიერ სავალდებულოდ აღიარების მიზნით შიდასახელმწიფოებრივი პროცედურების განხორციელება დაიწყო 2017 წლის აპრილში. ამ ეტაპზე მიღებულია უმეტესი დასკვნები შესაბამისი უწყებებიდან. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის N81 („მრეწველობასა და ვაჭრობაში შრომის ინსპექციის შესახებ“), N129 („სოფლის მეურნეობაში შრომის ინსპექციის შესახებ“), და N155 („სამუშაო ადგილებზე ჯანმრთელობის უსაფრთხოების შესახებ“) კონვენციების რატიფიცირების საკითხზე პროცედურები ინიცირებულია. მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე სამინისტრო განაგრძოს შიდასახელმწიფოებრივ პროცედურებს ხსენებული კონვენციების საქართველოს მიერ სავალდებულოდ აღიარების მიზნით. საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო აგრეთვე მჭიდროდ თანამშრომლობს საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროსთან ამ საკითხებთან დაკავშირებით. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. 14. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო „შპს „ჯორჯიან მანგანეზი“-სთვის საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროს მიერ დადგენილი პირობების დაცვით სანებართვო ქმედების განხორციელების უფლების მინიჭების თაობაზე“ საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2016 წლის 5 ივლისის №ი-334 ბრძანებით განსაზღვრული ვალდებულებების შეუსრულებლობის შემთხვევაში უზრუნველყოს შპს „ჯორჯიან მანგანეზის“ მიმართ „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს 2005 წლის 24 ივნისის №1775-რს კანონის 34-ე მუხლის მე-4 პუნქტით გათვალისწინებული ღონისძიების განხორციელება. შპს „ჯორჯიან მანგანეზის“ მიმართ გამოყენებულმა ჯარიმებმა და დამატებით მიცემულმა გონივრულმა ვადებმა ვერ უზრუნველყო სალიცენზიო/სანებართვო პირობების შესრულება და კომპანია განაგრძობდა საქმიანობას პირობების დარღვევით. ლიცენზიის/ნებართვის გათვალისწინებული გამცემ ორგანოს ბერკეტები შპს ამოეწურა „ჯორჯიან კანონმდებლობით მანგანეზის“ მიერ სალიცენზიო/სანებართვო პირობების შესრულების უზრუნველსაყოფად. შპს „ჯორჯიან მანგანეზის“ მხრიდან სალიცენზიო/სანებართვო პირობების შესრულების პროცესი და ამ მიზნით ეფექტური ზომების გატარება საჭიროებდა მუდმივ ზედამხედველობას, კონტროლს და კვალიფიციური კადრების ჩართულობას. გათვალისწინებული იქნა ის გარემოებები, რომ ლიცენზიის/ნებართვის გაუქმება გამოიწვევდა საწარმოო პროცესის დროებით პარალიზებას, შეჩერდებოდა საბიუჯეტო შემოსავლები ცენტრალურ და ადგილობრივ ბიუჯეტში, შესაძლოა დროებით უმუშევრად დარჩენილიყო ათასობით ადამიანი. სამთო სამუშაოების შეწყვეტა საბადოს ტერიტორიაზე გამოიწვევდა უარყოფით გეოეკოლოგიური და გეოდინამიკური პროცესების განვითარებას. შესაბამისად, საკითხის გადაწყვეტა მოითხოვდა როგორც საწარმოო პროცესის უწყვეტობას, ასევე, სასარგებლო წიაღისეულის რაციონალურ გამოყენებას, სალიცენზიო/სანებართვო პირობების შესრულებას და დასაქმებულ პირთა შრომითი უფლებების დაცვას. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონის 34-ე მუხლის მე-14 პუნქტის შესაბამისად, სამინისტროს მიერ თბილისის საქალაქო სასამართლოს წინაშე დაყენებულ იქნა შუამდგომლობა შპს „ჯორჯიან მანგანეზში“ სპეციალური მმართველის დანიშვნის თაობაზე, რომელიც უზრუნველყოფდა საწარმოს ეფექტურ მუშაობასა და სალიცენზიო/სანებართვო პირობების შესრულებას. სასამართლოს განჩინებით, შპს „ჯორჯიან მანგანეზი“-ს მიმართ დადგინდა სპეციალური მართვის რეჟიმის მოქმედება, სანებართვო/სალიცენზიო ქმედების განხორციელებისა და სანებართვო/სალიცენზიო პირობების შესასრულებლად, არაუმეტეს 3 წლის ვადით, 2020 წლის 9 მაისამდე. შპს-ს მართვა ხორციელდება სპეციალური მმართველის მიერ, რომელმაც კომპანიის სახელითა და ხარჯით უნდა უზრუნველყოს სანებართვო/სალიცენზიო პირობების დროული და თანამიმდევრული შესრულება. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული 15. მუნიციპალიტეტების ორგანოები ა) ინტენსიურად განახორციელონ საბავშვო ბაგა-ბაღებში ბავშვთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული ღონისძიებები; განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმონ ამ დაწესებულებებში ინფრასტრუქტურის და სანიტარიულჰიგიენური პირობების გაუმჯობესებას; რეკომენდაცია სრულად გათვალისწინებულია 40 მუნიციპალიტეტის მიერ, 7 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია, ხოლო 17 მუნიციპალიტეტში ნაწილობრივ შესრულებულია საბავშვო ბაგა-ბაღებში ინფრასტრუქტურის და სანიტარიულ-ჰიგიენური პირობების გაუმჯობესებისაკენ მიმართული ღონისძიებები. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია ბ) აამაღლონ საბავშვო ბაგა-ბაღების აღმზრდელ-პედაგოგთა კვალიფიკაცია ბავშვთა უფლებების, მათ მიმართ ძალადობის თავიდან აცილების, მათი არასათანადო მოპყრობისგან დაცვის და რთული ქცევის მართვის კუთხით; 30 მუნიციპალიტეტში საბავშვო ბაგა-ბაღების აღმზრდელებსა და პედაგოგებს ჩაუტარდათ ტრენინგები სხვადასხვა საკითხზე მათი კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით. მსგავსი ღონისძიებები ნაწილობრივ შესრულებულია 11 მუნიციპალიტეტში და ბავშვთა უფლებების დაცვის მიზნით ღონისძიებების განხორციელება დაწყებულია 17 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული გ) შეიმუშაონ შესაბამისი პროგრამები ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეზე სიღარიბის დასაძლევად; რეკომენდაცია გათვალისწინებულია 26 მუნიციპალიტეტების მიერ, ხოლო არ შესრულდა 9 მუნიციპალიტეტის მიერ. რეკომენდაცია ნაწილობრივ შეასრულა 18-მა მუნიციპალიტეტმა და სიღარიბის დაძლევის მიზნით ღონისძიებების დაგეგმვა და განხორციელება დაწყებულია 11 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული დ) გაზარდონ გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელ პირთა უფლებამოსილება, საქმიანობის არეალი და რესურსები; ხელი შეუწყონ საკრებულოების დონეზე გენდერული თანასწორობის საბჭოების შექმნას და მათ მდგრადობას; გენდერული თანასწორობის საკითხებზე პასუხისმგებელ პირთა უფლებამოსილებები ხორციელდება 39 მუნიციპალიტეტის მერიაში. აღნიშნული პირების დანიშვნის პროცესები დაწყებულია 6 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია არ არის გათვალისწინებული 19 მუნიციპალიტეტის მიერ. საკრებულოების დონეზე გენდერული თანასწორობის საბჭოები შექმნილია 33 მუნიციპალიტეტში, ხოლო საბჭოს შექმნისა და შემადგენლობის განსაზღვრის პროცესი დაწყებულია 11 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია არ არის გათვალისწინებული 20 მუნიციპალიტეტის მიერ. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ე) განახორციელონ დასაქმებულთა შესახებ გენდერული ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკის წარმოება და ანალიზი ქალთა თანამდებობრივი დაწინაურების ხელშემშლელი ბარიერების გამოსავლენად და აღმოსაფხვრელად; რეკომენდაცია მუნიციპალიტეტში გათვალისწინებულია დაწყებულია, ხოლო 21 14 მუნიციპალიტეტის მუნიციპალიტეტში მიერ. 16 ნაწილობრივ შესრულებულია სამუშაოები გენდერული ნიშნით სეგრეგირებული სტატისტიკის წარმოებისა და ქალთა თანამდებობრივი დაწინაურების ხელშემშლელი ბარიერების გამოსავლენად. 5 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ იყო. რეკომენდაცია არ შესრულდა მხოლოდ 8 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ვ) მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტის შედგენისას განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციონ გენდერული თანასწორობის საკითხების გათვალისწინებას და ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული მიზნობრივი პროგრამების განხორციელებას, მათ შორის, მარტოხელა მშობლებისთვის, მრავალშვილიანი ოჯახებისთვის და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთათვის; რეკომენდაცია შესრულებულია 29 მუნიციპალიტეტის მიერ, სადაც გატარდა დახმარების ღონისძიებები ქალთა უფლებრივი მდგომარეობის გაუმჯობესების, მარტოხელა მშობლების, მრავალშვილიანი ოჯახების და ოჯახში ძალადობის მსხვერპლთა დახმარების მიზნით, მუნიციპალიტეტში. 7 ხოლო რეკომენდაცია მუნიციპალიტეტში ნაწილობრივ დაწყებულია შესრულდა ღონისძიებების 26 გატარება რეკომენდაციის შესრულების მიზნით. რეკომენდაცია არ შესრულებულა მხოლოდ 2 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ზ) უზრუნველყონ სოფლის განვითარების პროგრამებისა და თემისთვის პრიორიტეტული პროექტების დაგეგმვის, განხორციელებისა და შეფასების პროცესის ყველა ეტაპზე ქალთა მონაწილეობა; რეკომენდაცია შესრულდა 19 მუნიციპალიტეტის მიერ. 14-მა მუნიციპალიტეტმა ნაწილობრივ შეასრულა რეკომენდაცია და გამოთქვამენ მოსაზრებას რომ სოფლის განვითარების პროგრამების დაგეგმვისას მომავალშიც მხარს დაუჭერენ ქალთა ჩართულობას. რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ არსებობდა ურბანული ტიპის 5 მუნიციპალიტეტში, სადაც სოფლის მხარდაჭერის პროგრამები არ ხორციელდება. რეკომენდაციის შესრულების მიზნით ღონისძიებების გატარება დაწყებულია მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია არ შესრულებულა 7 მუნიციპალიტეტებში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული 3 თ) დროულად უზრუნველყონ რეგიონულ და ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე მომუშავე საბჭოების შექმნა და ამოქმედება და ამ პროცესში აღნიშნული პირების ან მათი წარმომადგენელი ორგანიზაციების მონაწილეობა; ადგილობრივი თვითმმართველობის დონეებზე შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა საკითხებზე საბჭოები მუშაობს 34 მუნიციპალიტეტში. 19 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია აღნიშნული საბჭოების შექმნა. 6 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაცია ნაწილობრივ შესრულებულია. რეკომენდაცია არ შესრულდა 5 მუნიციპალიტეტში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ი) მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტის შედგენისას გაითვალისწინონ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა საჭიროებები; გაზარდონ არსებული სერვისების მოცულობა და მოქმედების არეალი; რეკომენდაცია შესრულდა 48 მუნიციპალიტეტში. 10 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაცია ნაწილობრივ შესრულებულია, ხოლო 6 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია ღონისძიებების გატარება შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვთა საჭიროებების უზრუნველყოფის მიზნით. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული კ) შეიმუშაონ ხანდაზმულ პირთა ინტერესებზე ორიენტირებული მიზნობრივი პროგრამები მათი საჭიროებების შესწავლის საფუძველზე და ეს პროგრამები მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტში ასახონ; რეკომენდაცია შეასრულა 42-მა მუნიციპალიტეტმა. 7 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია ხანდაზმულ პირთა საჭიროებების შესწავლა და მათ ინტერესებზე ორიენტირებული მიზნობრივი პროგრამების დაგეგმვა, ხოლო 15 მუნიციპალიტეტში აღნიშნული რეკომენდაცია ნაწილობრივ შესრულებულია. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ლ) იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც საჭიროა უსახლკარო პირთა თავშესაფრით უზრუნველყოფა, ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ხელისუფლების მსგავსად, განახორციელონ მათი უსახლკარო პირების მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრაციის და თავშესაფრით დაკმაყოფილების პროცედურის რეგლამენტირება; მუნიციპალიტეტები უსახლკარო პირებს ეხმარებიან ბინის ქირის საფასურის უზრუნველყოფითა და ამ მუნიციპალიტეტებში არსებული სოციალური სახლების მეშვეობით. რეკომენდაციები გათვალისწინებულია 14 მუნიციპალიტეტში და ნაწილობრივ შესრულებულია 17 მუნიციპალიტეტში. 9 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია რეკომენდაციის შესრულებისაკენ მიმართული ღონისძიებების გატარება. რეკომენდაცია არ შესრულებულა 11 მუნიციპალიტეტის მიერ. 13 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის საჭიროება არ არსებობდა. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული მ) უსახლკარობის მონიტორინგის მიზნით რეგულარულად შეავსონ შესაბამისი მონაცემთა ბაზები და სათანადო ინფორმაცია მიაწოდონ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს − სოციალური მომსახურების სააგენტოს; რეკომენდაცია შესრულებულია 17 მუნიციპალიტეტის მიერ. 9 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაცია შესრულებულია ნაწილობრივ, ხოლო 12 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია უსახლკარო პირთა შესახებ მონაცემების შეგროვება. რეკომენდაცია არ შეუსრულებია 15 მუნიციპალიტეტს, ხოლო 11 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ მუნიციპალიტეტში არ იყო რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება. მუნიციპალიტეტებში მოწესრიგდა მონაცემთა ბაზის წარმოების პროცესი. პრაქტიკულად უსახლკაროთა მონიტორინგი ხორციელდება მუნიციპალიტეტების საკრებულოების გადაწყვეტილებით განსაზღვრული თავშესაფრით უზრუნველყოფის შესაბამისად, რაც მუნიციპალიტეტები წესის, წინგადადგმული აქტიურად კრიტერიუმებითა ნაბიჯია და პრობლემის თანამშრომლობენ სოციალური პროცედურების მოგვარებისათვის. მომსახურეობის სააგენტოსთან. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ნ) „სოციალური დახმარების შესახებ“ საქართველოს 2006 წლის 29 დეკემბრის №4289-რს კანონის მე-18 მუხლით გათვალისწინებული მოვალეობების შესასრულებლად იმ რეგიონებში, სადაც უსახლკარო პირთა თავშესაფრით დაკმაყოფილების პრობლემა არსებობს, ძალისხმევა მიმართონ ფინანსური და ინფრასტრუქტურული რესურსების შესაქმნელად, რომლებიც შესაძლებელს გახდის უსახლკარობისგან დაცვას; რეკომენდაცია გაითვალისწინა 8 მუნიციპალიტეტმა და ნაწილობრივ შეასრულა 12მა მუნიციპალიტეტმა. 10 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია ღონისძიებების გატარება უსახლკარო პირთა თავშესაფრით დაკმაყოფილების პრობლემის გადაჭრის მიზნით ფინანსური და ინფრასტრუქტურული რესურსების შესაქმნელად. რეკომენდაცია არ შესრულებულა 20 მუნიციპალიტეტში. 14 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ მუნიციპალიტეტში არ იყო რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება. აღსანიშნავია, რომ მუნიციპალიტეტები მეტ ძალისხმევას მიმართავენ ფინანსური და ინფრასტრუქტურული რესურსების შესაქმნელად. პოზიტიურია ის გარემოება, რომ 2017 წელს 2016 წელთან შედარებით 13%-ით გაიზარდა საცხოვრებლით უზრუნველყოფის მიზნით ადგილობრივი ბიუჯეტიდან დახარჯული თანხები. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ო) დაიწყონ თავშესაფრების ბენეფიციართა სოციალურ-ეკონომიკური რეაბილიტაციის პროგრამების დანერგვა, რომლებიც ხელს შეუწყობს უსახლკარო პირთა საზოგადოებაში ინტეგრაციას; რეკომენდაცია გათვალისწინებულია 4 მუნიციპალიტეტის მიერ. 5 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაცია შესრულებულია ნაწილობრივ. 7 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია რეკომენდაციის შესრულება. 21 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ იყო. რეკომენდაცია არ შეუსრულებია 27 მუნიციპალიტეტს. აღსანიშნავია, რომ ამ მიმართულებით დაფიქსირებულია პროგრესი. ხორციელდება პროგრამები არასრულწლოვნებთან, რისკ-ჯგუფებთან, დაინერგა თემატური ტრენინგები, ჯგუფური თერაპიის სეანსები, ტარდება ფსიქო და შრომითი თერაპია. აქტიურად მიმდინარეობს მუშაობა ბენეფიციარებისათვის პროფესიული განათლების ხელმისაწვდომობის, შემეცნებით-კულტურული აქტივობების დაგეგმვაგანხორციელების მიზნით. ამასთან, მიგვაჩნია, რომ საჭირო დინამიზმით არ გამოირჩევა თბილისში დაგროვილი გამოცდილების დანერგვა სხვა ურბანული მუნიციპალიტეტების პრაქტიკაში. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული პ) იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც უსახლკარო პირებისთვის სოციალური პროგრამები მოქმედებს, განახორციელონ საინფორმაციო კამპანიები სათანადო საცხოვრებლის უფლებასთან დაკავშირებით სამიზნე ჯგუფის ცნობიერების ამაღლების და უსახლკარობისგან დაცვის არსებული საშუალებების შესახებ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველსაყოფად; რეკომენდაცია შეასრულა 12-მა მუნიციპალიტეტმა და არ შეასრულა 22-მა მუნიციპალიტეტმა. 8 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაცია შესრულდა ნაწილობრივ, ხოლო 5 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია ღონისძიებების გატარება რეკომენდაციის შესრულების მიზნით. 17 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ მუნიციპალიტეტში არ იყო რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება. მედია საშუალებებით გაშუქება ხორციელდება ძირითადად ურბანულ მუნიციპალიტეტებში მოქმედი სოციალური პროგრამების შესახებ. სოციალურ სფეროში მომუშავე მიუსაფართა თანამშრომლებისათვის თავშესაფრის უსახლკაროთა ფუნქციონირების წესების რეგისტრაციისა პრეზენტაციის და მიზნით რეგულარულად ხორციელდება შეხვედრები. ყოველივე ეს ხელს უწყობს ბენეფიციართა ცნობიერების ამაღლებას. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ჟ) იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც უფასო სასადილოთი მომსახურების პროგრამა არ მოქმედებს, შეისწავლონ მოსახლეობის საჭიროებები და მიიღონ შესაბამისი ზომები აღნიშნული პროგრამის ასამოქმედებლად; 36 მუნიციპალიტეტში, ფუნქციონირებს უფასო სასადილოთი მომსახურების პროგრამები. 4 მუნიციპალიტეტში ნაწილობრივ შესრულებულია რეკომენდაცია. რეკომენდაცია არ შესრულებულა 9 მუნიციპალიტეტის მიერ. 3 მუნიციპალიტეტებში დაწყებულია ღონისძიებების გატარება რეკომენდაციის შესრულების მიზნით, ხოლო 12 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ არსებობდა. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული რ) იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც უფასო სასადილოთი სარგებლობის მოთხოვნილება მაღალია და მოსახლეობისთვის სათანადო კვება სრულად ხელმისაწვდომი არ არის, უზრუნველყონ ბიუჯეტის გაზრდა და დამატებითი სახსრების მოძიება, ან შესაბამის პირთა სიების შედგენისას უპირატესად გაითვალისწინონ ოჯახის საჭიროებები და არა მათი სიაში რეგისტრაციის თარიღი; რეკომენდაცია შეასრულა 33-მა მუნიციპალიტეტმა. 3 მუნიციპალიტეტში ნაწილობრივ შესრულებულია რეკომენდაცია. 10 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაცია არ შესრულებულა. 6 მუნიციპალიტეტში რეკომენდაციის შესრულების მიზნით. დაწყებულია 12 ღონისძიებების მუნიციპალიტეტი გატარება აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ არსებობდა. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ს) უზრუნველყონ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერიის უსახლკაროდ რეგისტრაციისა და თავშესაფარი ფართით უზრუნველყოფის კომისიის მიერ წარმოებაში მიღებული განაცხადების დროული და ეფექტიანი განხილვის მიზნით სხდომების სათანადო სიხშირით გამართვა; კომისიის სხდომების ჩატარების პერიოდულობას განსაზღრავს უსახლკაროდ რეგისტრაციის მსურველი პირების მიერ სრულყოფილი დოკუმენტაციის წარმოდგენის ოპერატიულობა, რაც თავის მხრივ კონტიგენტის სპეციფიკურობით გამოწვეულ სირთულეებთან არის დაკავშირებული. რეკომენდაცია არ არის შესრულებული ტ) უზრუნველყონ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე უსახლკაროდ რეგისტრაციისა და თავშესაფარი ფართით უზრუნველყოფის წესის სრულყოფის მიზნით მასში შესაბამისი ცვლილებების შეტანა; ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე უსახლკაროთა რეგისტრაციისა და თავშესაფარი ფართით უზრუნველყოფის წესის სრულყოფის მიზნით სპეციალურად შექმნილ სამუშაო ჯგუფში მიმდინარეობს მუშაობა მასში შესატან ცვლილებებზე. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია უ) სპეციალური (ზონალური) შეთანხმების შესახებ გადაწყვეტილებები მიიღონ კანონით დადგენილი დასაბუთების ვალდებულების შესაბამისად და თითოეულ შემთხვევაში იხელმძღვანელონ „სივრცითი მოწყობისა და ქალაქთმშენებლობის საფუძვლების შესახებ“ საქართველოს 2005 წლის 2 ივნისის №1506-Iს კანონით გათვალისწინებული პრინციპებით; რეკომენდაცია შესრულებული 14 გათვალისწინებულია მუნიციპალიტეტში. 21 8 მუნიციპალიტეტში მუნიციპალიტეტს და არ არის დაწყებული აქვს ღონისძიებების გატარება რეკომენდაციის შესრულების მიზნით. 5 მუნიციპალიტეტს რეკომენდაცია ნაწილობრივ აქვს შესრულებული. 16 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ იყო. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ფ) სახელმწიფოს და მუნიციპალიტეტების კუთვნილ ობიექტებში შეჭრილი სოციალურად დაუცველი, უსახლკარო ოჯახების საცხოვრებელთან დაკავშირებული პრობლემის ინდივიდუალური შესწავლის და მასშტაბის დაზუსტების საფუძველზე შექმნან მის გადასაჭრელად აუცილებელი სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა; რეკომენდაცია შესრულებულია 8 მუნიციპალიტეტის მიერ. 10-მა მუნიციპალიტეტმა არ შეასრულა რეკომენდაცია. 12 მუნიციპალიტეტში დაწყებულია შესრულება, ხოლო 9 მუნიციპალიტეტში ნაწილობრივ შესრულებულია რეკომენდაცია. 25 მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციის შესრულების საჭიროება არ არსებობდა. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული ქ) არ გაასხვისონ დაბა ბაკურიანისა და სოფელ დიდი მიტარბის ტერიტორიებზე სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეზე გამოძიების დასრულებამდე; ბორჯომის მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ დაბა ბაკურიანისა და სოფელ დიდი მიტარბის ტერიტორიებზე, სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები არ არის მუნიციპალიტეტის მფლობელობაში და შესაბამისად მას გასხვისების უფლება არ გააჩნია; რეკომენდაცია შესრულებულია ღ) კოორდინირებულად და სრულყოფილად შეისწავლონ ბათუმში, ყოფილი 25-ე და 53-ე სამხედრო ბატალიონების ტერიტორიაზე მცხოვრები ოჯახების სოციალურეკონომიკური მდგომარეობა და გონივრულ ვადაში განახორციელონ შესაბამისი ღონისძიებები მათთვის სათანადო დახმარების გასაწევად. ბათუმის მუნიციპალიტეტი აღნიშნავს, რომ რეკომენდაციაში მითითებული ბენეფიციარები სარგებლობენ ყველა იმ სოციალური და ჯანდაცვის პროგრამებით, რომლებსაც ახორციელებს მერიის ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამსახური. რეკომენდაცია შესრულებულია 16. საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისია ა) გადახედოს საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრთა მომზადების სტანდარტებს მათი კვალიფიკაციის ნაკლებობით გამოწვეული პროცედურული დარღვევების აღმოსაფხვრელად; არჩევნებზე გამოვლენილი ხარვეზებისა და გამოწვევების, ასევე საარჩევნო ადმინისტრაციაში შესული განცხადებების/საჩივრების ანალიზის საფუძველზე, საარჩევნო კომისიის წევრებისთვის შემუშავდა სასწავლო პროგრამა, რომელშიც ყურადღება გამახვილდა სწავლების გადამზადებულმა პრაქტიკულ ტრენერებმა პროცესზე. ჩაატარეს საარჩევნო ტრენინგები ადმინისტრაციის საარჩევნო კომისიების წევრებისთვის საქართველოს მასშტაბით. გარდა ამისა, საუბნო საარჩევნო კომისიების წევრების მიერ მათი ფუნქციების ეფექტიანი განხორციელების ხელშეწყობის მიზნით მომზადდა, როგორც სახელმძღვანელო, ისე სამახსოვრო ინსტრუქციები ქართულ, ინგლისურ, აზერბაიჯანულ და სომხურ ენებზე. რეკომენდაცია შესრულებულია ბ) განახორციელოს საარჩევნო უბნების სრული ადაპტაცია შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთათვის და ხელი შეუწყოს საქართველოს საარჩევნო ადმინისტრაციის საქმიანობაში მათ მონაწილეობას. 2017 წელს ცენტრალური საარჩევნო ადმინისტრაციის მუშაობის ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებას წარმოადგენდა საარჩევნო უბნების ადაპტირებაზე პასუხისმგებელ ორგანოებთან კოორდინაცია. არჩევნებისთვის საარჩევნო უბნების უმრავლესობა ადაპტირებული იყო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებისთვის, მაგრამ ცალკეულ შემთხვევებში გამოიკვეთა ადაპტირების სტანდარტებთან შეუსაბამობა, რასთან დაკავშირებითაც ცენტრალური საარჩევნო კომისია აგრძელებს მუშაობას შესაბამის სახელმწიფო უწყებებთან. აღსანიშნავია ისიც, რომ მოხდა ცესკოს ვებგვერდის ადაპტირება როგორც უსინათლო და მცირემხედველი, ასევე ყრუ და სმენადაქვეითებული პირებისთვის. მათთვის ასევე მათთვის მომზადდა სპეციალური საინფორმაციო რგოლები, ხოლო არჩევნების დღეს მათთვის ხელმისაწვდომი იყო ყველა სახის სერვისი. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ 2017 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებზე დასაქმებული იყვნენ შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირებიც. რეკომენდაცია შესრულებულია 17. საზოგადოებრივი მაუწყებელი ა) შეიმუშაოს სამოქმედო გეგმა და კონკრეტული პროგრამები ეროვნული უმცირესობებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონების მოსახლეობისთვის საქართველოში მიმდინარე მოვლენების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების ხარისხის გასაუმჯობესებლად; საანგარიშო წელს შეიქმნა ახალი, ერთ სივრცეში გაერთიანებული, 7-ენოვანი თანამედროვე სტანდარტების ვებ-პლატფორმა, სადაც ერთ-ერთი აქცენტი გაკეთდა არამხოლოდ ეროვნულ უმცირესობებზე, არამედ ასევე შშმ პირებისთვის ინფორმაციის ადაპტირებულად მიწოდებაზე. შეიქმნა პროექტი „მრავალფეროვანი საქართველო“, რომლის ფარგლებშიც ხელი მოეწერა ურთიერთთანამშრომლობის უმცირესობების წარმომადგენელ მემორანდუმს არასამთავრობო ეთნიკური და ორგანიზაციებთან. რელიგიური პროექტის ფარგლებში გაიხსნა ონლაინ ტვ-რადიო პროექტი აზერბაიჯანულ და სომხურ ენებზე. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. ბ) გააუმჯობესოს ქართულენოვანი ტელემაყურებლებისთვის ეროვნული უმცირესობების შესახებ ინფორმაციის მიწოდების სისტემა მათთვის ამ ინფორმაციის რეგულარული მიწოდებით; სსიპ „საზოგადოებრივი მაუწყებლისთვის“ ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად არის განსაზღვრული უმცირესობების ენაზე, უმცირესობების შესახებ და უმცირესობების მიერ მომზადებული პროგრამების მაუწყებლის ეთერში განთავსების საკითხი. პირველ არხზე ასევე დაიწყო ეროვნული და რელიგიური უმცირესობების ძირითადი რელიგიური დღესასწაულების გაშუქება, რასაც საზოგადოებრივი მაუწყებელი განახორციელებს მიმდინარე წელსაც. რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული. გ) გაიაზროს ქალთა უფლებების და გენდერული თანასწორობის საკითხების მნიშვნელობა და გადაცემების დაგეგმვისას თავიდან აიცილოს სექსისტური და დისკრიმინაციული შინაარსის შემცველი კონტექსტები. საზოგადოებრივი მაუწყებელი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს გენდერული თანასწორობისა და ქალთა უფლებების დაცვის საკითხებს, რაც აისახება იმ ანგარიშებშიც, რომელსაც პერმანენტულად აწვდის შესაბამის უწყებებს. საზოგადოებრივი მაუწყებლის სატელევიზიო და რადიო ეთერის თითქმის ყველა გადაცემა (როგორც საინფორმაციო, ასევე სხვა ჟანრის გადაცემები) მუშაობს აღნიშნულ საკითხებზე და საკუთარი წვლილი შეაქვს საზოგადოებაში ქალთა უფლებების მიმართულებით ინფორმირებულობის დონის გაზრდაში. რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია. ამდენად, 222 რეკომენდაციიდან: 84 რეკომენდაცია შესრულებულია; 36 რეკომენდაცია ნაწილობრივ არის შესრულებული; 90 რეკომენდაცია შესრულების პროცესშია; 12 რეკომენდაცია არ არის შესრულებული. პატივისცემით, სოფიო კილაძე თავმჯდომარე