„საქართველოს სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკა“ და მისი დანართი - „საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა“

საქართველოს სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკა დეკემბერი 2023 წინასიტყვაობა საქართველო ისწრაფვის გახდეს მოწინავე განვითარებული ქვეყანა, დასავლური დემოკრატიული სამყაროს ნაწილი, ევროკავშირის წევრი და ნატოს წევრი ქვეყნების თანასწორუფლებიანი პარტნიორი. ქვეყნის ენერგეტიკული პოლიტიკა უსაფრთხოების, დეკარბონიზაციის, ეკონომიკური თანამშრომლობის, სოციალური, კვლევითი თუ სხვა ასპექტებით, ამ მისწრაფებების უზრუნველყოფის საკვანძო მიმართულებაა. როგორც ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულების ხელმომწერი და ენერგეტიკული გაერთიანების წევრი ქვეყანა, საქართველო, ევროკავშირის კანონმდებლობის ეტაპობრივი იმპლემენტაციით და ამოქმედებით ახორციელებს რეფორმებს ენერგეტიკის სექტორში, რამაც უნდა უზრუნველყოს კონკურენტული, გამჭვირვალე და ეფექტიანი ენერგეტიკული ბაზრების ჩამოყალიბება, საიმედო საინვესტიციო გარემოს შექმნა და საერთაშორისო კავშირების გამყარება. ამ გზით ქვეყანა ცდილობს ჩამოაყალიბოს მდგრადი, მაღალტექნოლოგიური ენერგეტიკული სექტორი, აღმოფხვრას ჩამორჩენა მოთხოვნის ზრდასა და შიგა მიწოდებას შორის და ხარისხიანი, ხელმისაწვდომი ენერგიის სტაბილური მიწოდებით, შექმნას ეკონომიკური განვითარების და საყოფაცხოვრებო კომფორტის პირობები მთელ ქვეყანაში (დროებით ოკუპირებული ტერიტორიების ჩათვლით). ამ მიზნების მისაღწევად აუცილებელია პარტნიორული ურთიერთობები მეზობელ თუ ევროკავშირის და ენერგეტიკული გაერთიანების წევრ სახელმწიფოებთან. არანაკლებ მნიშვნელოვანია ინვესტორების, საერთაშორისო ინსტიტუტების, სექტორის მონაწილეების თუ მოქალაქეების ნდობა და თანამონაწილეობა ენერგეტიკული პოლიტიკით დასახული მიზნების მიღწევაში. შესაბამისად, სახელმწიფო მზადაა ამ მხარეებთან თანამშრომლობით გამჭვირვალედ და კოორდინირებულად იმოქმედოს დასახული მიზნების მისაღწევად. წინამდებარე დოკუმენტი წარმოადგენს საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ხედვებს, პრიორიტეტებსა და ღონისძიებებს 2030 წლამდე. ის შემუშავებულია სექტორის მონაწილეებთან და საერთაშორისო პარტნიორებთან მჭიდრო თანამშრომლობით და ითვალისწინებს სახელმწიფო განვითარების გრძელვადიან ხედვებსა და სტრატეგიებს ეკონომიკის უსაფრთხოების, გარემოს და კლიმატის ცვლილების და სხვა მიმართულებებით. დოკუმენტი მეტწილად ეყრდნობა საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმას, რომელიც ენერგეტიკული გაერთიანების წევრობის ფორმატში შეიქმნა. აქ ჩამოყალიბებული ენერგეტიკის დარგის განვითარების ერთიანი, გრძელვადიანი სახელმწიფოებრივი ხედვა არის დარგის განვითარების მოკლე, საშუალო და გრძელვადიანი სტრატეგიების, მათზე დაფუძნებული ენერგეტიკული პროგრამების შემუშავების და დარგის განვითარების საფუძველი. სახელმწიფო თავისი საჯარო უწყებებით, სექტორის მართვის და რეგულირების უწყებების მეშვეობით გეგმავს აქ მოყვანილი პრინციპების და კონკრეტული ღონისძიებების განხორციელებას და ვიმედოვნებთ, რომ ამ საქმეში ჩვენი ადგილობრივი და საერთაშორისო პარტნიორების, მოქალაქეების თანადგომით წარმატებულად მივაღწევთ დასახულ მიზნებს. ლევან დავითაშვილი 2 საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების მინისტრი შინაარსი წინასიტყვაობა......................................................................................................................................... 2 1. საქართველოს ენერგეტიკის სექტორის მიმოხილვა..................................................................... 7 1.1 ენერგიის მიწოდება და მოხმარება.................................................................................. 7 1.2 ელექტროენერგეტიკა ............................................................................................................ 9 1.2 ბუნებრივი გაზი ............................................................................................................... 10 1.4 ნავთობი .................................................................................................................................. 11 1.5 ნახშირი ................................................................................................................................... 12 1.6 ბიომასა ................................................................................................................................... 13 1.7 ინსტიტუციური მოწყობა .................................................................................................... 14 2. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის პრინციპები .......................................................... 16 2.1 ენერგეტიკის პოლიტიკის სახელმძღვანელო პრინციპები ............................................. 17 3. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები............................. 19 3.1 მიწოდების გარე წყაროების დივერსიფიკაცია................................................................ 19 3.2 ენერგეტიკული სექტორის მედეგობის გაზრდა .............................................................. 19 3.3 განახლებადი ენერგიის რესურსების ათვისება ............................................................... 20 3.4 წიაღისეული ენერგეტიკული რესურსების განვითარება .............................................. 22 3.5 ენერგოეფექტურობა ............................................................................................................. 22 3.5.1 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლება ..................................... 23 3.6 საერთაშორისო ენერგეტიკული თანამშრომლობა .......................................................... 24 3.7 რეგიონული ენერგო ვაჭრობის განვითარება ................................................................... 24 3.8 თანამშრომლობა ენერგეტიკული გაერთიანების ფორმატში ........................................ 25 3.9 თანამშრომლობა ENTSOE-ს ცენტრალური ევროპის სინქრონულ ზონასთან............. 25 4. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ამოცანები ............................................................. 29 4.1 ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება ...................................................................... 29 4.1.1 არსებული მდგომარეობა ....................................................................................................... 30 4.1.2 ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლების მიზნები და ღონისძიებები...................... 35 4.1.3 ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სექტორის განვითარების სცენარები......... 39 4.1.4 მაკროეკონომიკური პროგნოზები ........................................................................................ 41 3 4.2 ენერგეტიკული სექტორის ეკონომიკური მაჩვენებლების და კონკურენტუნარიანობის გაუმჯობესება ................................................................................ 45 4.2.1 სექტორის წვლილი ქვეყნის მაკროეკონომიკურ მაჩვენებლებში .................................... 46 4.2.2 კონკურენცია ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის საცალო და საბითუმო ბაზრებზე........................................................................................................................................... 47 4.2.3 ელექტროენერგიის და ბუნებრივი გაზის ფასები.............................................................. 48 4.2.4 ელექტროენერგიით და ბუნებრივი გაზით საგარეო ვაჭრობა და ტრანზიტი............... 49 4.2.5 საინვესტიციო სექტორი ......................................................................................................... 51 4.2.6 ნედლი ნავთობი და ნავთობპროდუქტების ბაზარი ......................................................... 52 4.2.7 ნახშირი ..................................................................................................................................... 53 4.2.8 ბიომასა...................................................................................................................................... 53 4.3 ენერგეტიკული სექტორის ორგანიზაციული და ინსტიტუციური განვითარება, მონაწილეთა უფლებები ............................................................................................................ 54 4.3.1 ენერგეტიკის სექტორის მართვა და რეგულირება............................................................. 54 4.3.2 ენერგეტიკული რეფორმა და კონკურენტული ბაზრების განვითარება ........................ 55 4.3.3 ენერგეტიკული სექტორის მონაწილეების უფლებების დაცვა....................................... 58 4.3.4 სატარიფო პოლიტიკა და მოსალოდნელი ცვლილებები................................................. 61 4.4 გარემოზე უარყოფითი ზემოქმედების შემცირება .......................................................... 63 4.5 ენერგეტიკული სექტორი და კლიმატის ცვლილება ....................................................... 68 4.5.1 სათბურის გაზების გაფრქვევების ენერგეტიკული წყაროები ......................................... 68 4.5.2 ენერგეტიკის სექტორიდან სათბური გაზების გაფრქვევების შემცირების სამიზნე მაჩვენებლები.................................................................................................................................... 68 4.5.3 კლიმატის ცვლილების გავლენა ენერგეტიკის სექტორზე ............................................... 70 4.6 განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება ............................................................ 74 4.6.1 განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარების ამოცანები ........................................ 74 4.6.2 არსებული მდგომარეობა და გამოწვევები .......................................................................... 75 4.6.3 დაგეგმილი ღონისძიებები და სამიზნე მაჩვენებლები ..................................................... 80 4.7 ენერგოეფექტურობის ამაღლება......................................................................................... 84 4.7.1 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამოცანები და არსებული მდგომარეობა .................................................................................................................................... 84 4.7.2 ენერგოეფექტურობის კანონმდებლობა ....................................................................... 85 4.7.3 ენერგიის მიწოდებისა და მოხმარების ეფექტიანობის ამოცანები .................................. 86 4 4.7.4 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლების ღონისძიებები ....... 87 4.7.5 ენერგოეფექტიანობის განვითარების ტრაექტორიები და სამიზნე მაჩვენებლები ....... 90 4.7.6 ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის განხორციელება......................................................... 92 4.8 ენერგეტიკული სიღარიბე და მოწყვლადი მომხმარებლების დაცვა............................ 93 4.9 ინოვაციური განვითარება, განათლება, კვლევები .......................................................... 97 4.9.1 ინოვაციების, ახალი ტექნოლოგიების და კვლევების ხელშეწყობის მიზნები და ღონისძიებები ................................................................................................................................. 100 4.9.2 ენერგეტიკული განათლების ხელშეწყობა........................................................................ 101 4.9.3 გამოყენებითი კვლევები ენერგეტიკული სექტორისთვის............................................. 103 5. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის განხორციელება ................................................ 104 5 აკრონიმების სია მშპ - მთლიანი შიდა პროდუქტი CSAP - საქართველოს კლიმატის ცვლილების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა IEA - საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტო NECP - ენერგეტიკის და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა (National Energy and Climate Plan) NEEAP - ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმა NDC - საქართველოს ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი PSO - საჯარო მომსახურების ვალდებულება (Public Service Obligation) RDI - კვლევა, ინოვაცია და განვითარება MoESD - საქართველოს ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების სამინისტრო გვტ.სთ - გიგავატსაათი სემეკი - საქართველოს ენერგეტიკის და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია სნგკ - საქართველოს ნავთობის და გაზის კორპორაცია სგტკ - საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია სსე - საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა ტჯ - ტერაჯოული SAIFI - მიწოდების წყვეტის საშუალო სიხშირე (System Average Interruption Frequency Index) SAIDI - მიწოდების წყვეტის საშუალო ხანგრძლივობა (System Average Interruption Duration Index ) FACTS - მოქნილი ცვლადი დენის გადაცემის სისტემა (Flexible AC transmission system) 6 1. საქართველოს ენერგეტიკის სექტორის მიმოხილვა საქართველოს ენერგეტიკის სექტორმა, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ენერგიის მიწოდების უსაფრთხოებისა და მდგრადი ენერგეტიკული სისტემის ჩამოყალიბების კუთხით მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწია. საქართველოს ელექტროენერგეტიკული სისტემა, რომელიც 1990-იანი წლების დასაწყისში ელექტროენერგიის მიწოდების ხშირი წყვეტებით, ფინანსური დანაკარგებითა და არაეფექტიანობით ხასიათდებოდა, გარდაიქმნა მზარდი კონკურენტუნარიანობის მქონე სისტემად. მნიშვნელოვანი ინვესტიციები განხორციელდა შიდა ქსელის და ტრანსსასაზღვრო ინფრასტრუქტურის განვითარებაში, რამაც ხელი შეუწყო მიწოდების უსაფრთხოების გაუმჯობესებას და რეგიონული ვაჭრობის განვითარებას. წახალისებაზე დაფუძნებული რეგულაციების შემოღებამ შეამცირა ქსელის დანაკარგებიც. საქართველოს ენერგეტიკის სექტორში მიმდინარე რეფორმები მიზნად ისახავს მისი ეფექტიანობის, კონკურენტუნარიანობისა და მიწოდების უსაფრთხოების კიდევ უფრო გაძლიერებას ევროკავშირის ენერგეტიკული კანონმდებლობის დანერგვის გზით. საქართველოს არ გააჩნია ნავთობისა და გაზის მნიშვნელოვანი მარაგები , თუმცა ქვეყანა არის ნავთობისა და გაზის მნიშვნელოვანი სატრანზიტო ფუნქციის მატარებელი. საქართველო განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს კლიმატის ცვლილებისა და მდგრადი განვითარების მიზნებს. თანამედროვე მსოფლიო გამოწვევების შესაბამისად, პრიორიტეტულია ენერგოეფექტურობისა და განახლებადი ენერგიის წყაროების და ენერგეტიკული ბაზრების განვითარება. 1.1 ენერგიის მიწოდება და მოხმარება საქართველოში მთლიანი პირველადი ენერგიის მოხმარებამ 2019 წელს 213,583 ტჯ შეადგინა, ხოლო მთლიანი საბოლოო ენერგიის მოხმარება 192,259 ტჯ იყო 1 . ადგილობრივი ენერგიის წყაროები ჰიდროენერგიას, ბიომასასა და მცირე რაოდენობით ქვანახშირს მოიცავს, თუმცა საბოლოო ენერგიის მოხმარებაში ძირითადი წილი იმპორტირებულ ნავთობსა და ბუნებრივ გაზს ეკუთვნის (66.4%). თუკი ნავთობპროდუქტები ძირითადად ტრანსპორტის სექტორში გამოიყენება, ბუნებრივი გაზის მოხმარება უფრო მრავალფეროვანია და მოიცავს როგორც ელექტროენერგიის წარმოებას, ისე - მრეწველობასა და საყოფაცხოვრებო სექტორს. ბუნებრივი გაზისა და ნავთობპროდუქტების თითქმის 100% იმპორტირებულია. 1 საქართველოს აგრეგირებული ენერგეტიკული ბალანსი, 2019 წელი. https://www.geostat.ge/media/37668/Energybalance-Publication_2019-GEO.pdf 7 გრაფიკი 1: მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდება ენერგიაშემცვლელი ტიპების მიხედვით, 20132020 წწ. ენერგიის საბოლოო მოხმარება 2000 წლიდან იზრდება (გამონაკლისი იყო 2009 წელი) და 2019 წელს 174,412 ტჯ შეადგინა, რაც 2000 წელთან შედარებით 90%-იან ზრდას ნიშნავს. ენერგიის ყველაზე დიდი მომხმარებელი ტრადიციულად საყოფაცხოვრებო სექტორი იყო, თუმცა ბოლო წლებში ენერგიის მოხმარების 30%-იანი წილით ლიდერობს ტრანსპორტის სექტორი, შემდეგ მოდის შინამეურნეობები (31%) და მრეწველობა (18%). ელექტროენერგიის დაახლოებით 18% დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მიერ მოიხმარება, რაც საბოლოო ენერგიის მოხმარების დაახლოებით 4%-ია. 8 ენერგიის საბოლოო მოხმარება სექტორების მიხედვით 7% 5% 1% 18% 9% 30% 31% მრეწველობა ტრანსპორტი შინამეურნეობები კერძო და სახელმწიფო მომსახურეობა სოფლის მეურნეობა, სატყეო მეურნეობა,თევზჭერა გრაფიკი 2: ეკონომიკური სექტორების ენერგომოხმარების წილი 2021 წელს ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში ყველაზე დიდი წილი ბუნებრივ გაზს უკავია (36.4%) 2 , რომლის ძირითადი ნაწილიც საყოფაცხოვრებო სექტორის მიერ მოიხმარება. შემდეგ მოდის ნავთობპროდუქტები (30%) და ელექტროენერგია (22.6%). დარჩენილი 11% მოიცავს ბიომასას, ქვანახშირს და გეოთერმულ ენერგიას. 1.2 ელექტროენერგეტიკა საქართველოში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის ძირითად ნაწილს ადგილობრივი გენერაციის ობიექტები - ჰიდრო (70%-მდე) და თბოელექტროსადგურები (20%-მდე) აკმაყოფილებენ, მოთხოვნის ადგილობრივი წარმოებით დაუბალანსებელი ნაწილი კი ელექტროენერგიის იმპორტით იფარება (საშუალოდ 13%). სეზონურობის გამო ჰიდროელექტროსადგურების წილი მთლიან წარმოებაში ცვალებადია: საშუალო მაჩვენებელი მაქსიმუმს მაისი-ივლისის (98%-ზე მეტი), ხოლო მინიმუმს (დაახლოებით 46-53%) დეკემბერითებერვლის პერიოდში აღწევს. შესაბამისად, თბოელექტროსადგურების და იმპორტის წილი ყველაზე დაბალი გაზაფხულ-ზაფხულშია, ხოლო მაღალი - ზამთარში. გაზაფხული2 https://www.geostat.ge/ka/single-categories/118/sakartvelos-energetikuli-balansi 9 ზაფხულის პერიოდში, როცა მდინარეების წყლის შემოდინება ყველაზე მაღალია, მეზობელ ქვეყნებში ელექტროენერგიის ექსპორტი ხორციელდება. საქართველოს ელექტროენერგეტიკული სისტემა მაღალი ძაბვის გადამცემი ხაზებით დაკავშირებულია ოთხივე მეზობელ ქვეყანასთან რაც ქვეყნის სატრანზიტო პოტენციალის რეალიზებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. საქართველოში ელქტროენერგიის მოხმარება მზარდი ტენდენციით ხასიათდება. ელექტროენერგიის ყველაზე დიდი მომხმარებელი ინდუსტრია (30%) და კომერციული სექტორია (30%), შემდეგ მოდის საყოფაცხოვრებო სექტორი (20%). ელექტროენერგიის დაახლოებით 18%-მდე დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მიერ მოიხმარება. საქართველოს მნიშვნელოვანი ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალი გააჩნია, რაც სწორი ათვისების შემთხვევაში საშუალებას მისცემს, შეამციროს ელექტროენერგიის და გაზის იმპორტზე დამოკიდებულება. შესაძლებელია რამდენიმე დიდი მარეგულირებელი და მრავალი მოდინებაზე მომუშავე ჰიდროელექტროსადგურის აშენება. 1.2 ბუნებრივი გაზი ბუნებრივი გაზი საქართველოსთვის ენერგიის უმნიშვნელოვანესი წყაროა. 2019 წელს ბუნებრივი გაზის მიწოდებამ 2.7 მლრდ. მ3 (96 574 ტჯ) შეადგინა, რაც მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდების 45.4%-ია. ბოლო წლებში განსაკუთრებით გაიზარდა ბუნებრივი გაზის წილი საბოლოო მოხმარებაშიც და 36.4%-ს მიაღწია (2019) 3 . მოხმარება, ძირითადად, საყოფაცხოვრებო სექტორის და საგზაო ტრანსპორტის ხარჯზე გაიზარდა, რასაც რეგიონების გაზიფიკაციამ და გაზზე მომუშავე ავტომობილებში საწვავად გამოყენების ეკონომიურობამ შეუწყო ხელი. ადგილობრივი რესურსების სიმწირის გამო, საქართველო სრულად არის დამოკიდებული ბუნებრივი გაზის იმპორტზე. ადგილობრივ მოპოვებას ბუნებრივი გაზის შიდა მიწოდებაში მხოლოდ 0.4% უჭირავს. გაზის იმპორტი ძირითადად აზერბაიჯანიდან ხორციელდება, შედარებით მცირე მოცულობები კომერციული სექტორის მომხმარებლებისათვის შემოდის რუსეთის ფედერაციიდანაც. საქართველო აზერბაიჯანის „შაჰ-დენიზის“ საბადოს გაზს იღებს „სამხრეთ-კავკასიური მილსადენის“ საშუალებით, ე.წ. „ოფციურ“ და „დამატებით“ გაზის ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულებების საფუძველზე. შესასყიდი „ოფციური“ გაზის მაქსიმალური მოცულობა ყოველწლიურად განისაზღვრება აზერბაიჯანიდან თურქეთში გატარებული გაზის მოცულობის 5 %-ით. ამ ხელშეკრულების მოქმედების ვადა 2068 წლამდეა განსაზღვრული. დამატებითი გაზის მოცულობა ფიქსირებულია და ხელშეკრულების საფუძველზე (მოქმედების ვადა - 2026 წლამდე) ქვეყანაში წლიურად 500 მლნ. მ3 ბუნებრივი გაზი შემოდის. 3 https://www.geostat.ge/ka/single-categories/118/sakartvelos-energetikuli-balansi 10 „ოფციური“ და „დამატებითი“ გაზის მყიდველად საქართველოს მთავრობის მიერ ნომინირებულია სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია“ (სნგკ), რომელსაც აღნიშნული გაზის ყიდვა-გაყიდვაზე გაფორმებული აქვს შესაბამისი ხელშეკრულებები. თავის მხრივ, კორპორაცია „სოკარის“ აფილირებული კომპანი(ებ)ის მეშვეობით გაზს „სოციალური გაზის“ ფორმით აწვდის რეგულირებულ სეგმენტს (საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებსა და თბოელექტროსადგურებს). შესაბამისი ხელშეკრულებების ფარგლებში „სოკარის“ შვილობილ კომპანიას ქვეყნის „სოციალური გაზის“ მოხმარების საჭირო დამატებითი მოცულობით უზრუნველყოფის ვალდებულება აქვს აღებული. აზერბაიჯანული გაზის მიწოდების დამატებით წყაროს წარმოადგენს კომპანია „სოკარის“ შვილობილი კომპანიის მიერ იმპორტირებული ბუნებრივი გაზი, რაც კომერციულ ორგანიზაციებს საბაზრო (არარეგულირებადი) ფასით მიეწოდება. ჩრდილოეთ-სამხრეთის მაგისტრალური გაზსადენების სისტემა, ძირითადად, რუსეთიდან სომხეთის მიმართულებით ბუნებრივი გაზის ტრანზიტს ემსახურება. გაწეული მომსახურების საფასურად გაზსადენის ოპერატორი, შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია“ (სგტკ) ფულად ანაზღაურებას იღებს. საქართველოს შეუძლია, საჭიროების შემთხვევაში, ამავე მილსადენით რუსული გაზის მიღება, რაც ძირითადად ზამთრის პიკური მოხმარების პერიოდებში ხდება და მთელი წლიური მიწოდების 6.2% ს შეადგენს (2019)4. გაზის მიწოდების უსაფრთხოების გაზრდის და სეზონური და დღე-ღამურ მიწოდებამოხმარების დარეგულირების მიზნებისათვის განიხილება გაზის მიწისქვეშა საცავის პროექტი ან სხვა ალტერნატული გადაწყვეტის გზები. გაზის მარაგის შექმნით მნიშვნელოვნად ამაღლდება საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოება, რადგან ბუნებრივი გაზის ქვეყნის გარედან მოწოდების დაუგეგმავი შეწყვეტის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნება მომხმარებლებისათვის რეზერვიდან გაზის მიწოდება, ასევე - გაზის მიწოდებასა და მოხმარებას შორის არსებული სეზონური დისბალანსის დარეგულირება და ზამთრის პერიოდში პიკური მოხმარების დაკმაყოფილება. 1.4 ნავთობი 2019 წელს ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების წილი მთლიან პირველად ენერგიის მიწოდებაში 28%-ით განისაზღვრა. საქართველოში მოხმარებული ნავთობპროდუქტების თითქმის 100% იმპორტით კმაყოფილდება. ნავთობპროდუქტების მოწოდება, ძირითადად, აზერბაიჯანიდან და რუსეთიდან, აგრეთვე ბულგარეთიდან, რუმინეთიდან, საბერძნეთიდან, იტალიიდან, თურქმენეთიდან და სხვა ქვეყნებიდან ხორციელდება. უკანასკნელ პერიოდში ყოველწლიურად საქართველოში დაახლოებით 1-1,1 მლნ ტნე ბენზინი და დიზელის საწვავია იმპორტირებული. 4 2020-21 წლებში ეს მონაცემი მნიშვნელოვნად არის გაზრდილი 11 ნავთობპროდუქტების ძირითადი მომხმარებელი ქვეყანაში სატრანსპორტო სექტორია. გარდა ამისა, ნავთობპროდუქტების ადგილობრივი ბაზარი ემსახურება ქვეყნის საჰაერო სივრცეში ტრანზიტით მოძრავ სატრანსპორტო საშულებებს, აგრეთვე - აეროპორტებსა და საზღვაო პორტებს. საქართველო კასპიური ტრანსპორტირების ნავთობის ინფრასტრუქტურა სატრანზიტო შედგება ქვეყანაცაა. ნედლი ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობის (BTC) და დასავლეთის მარშრუტის საექსპორტო (WREP) მილსადენებისგან. სატრანზიტო ნედლი ნავთობი უმეტესად აზერბაიჯანში იწარმოება, შედარებით მცირე რაოდენობით მოდის ყაზახეთიდან და თურქმენეთიდან. საქართველოში მცირე მოცულობით ნედლი ნავთობის მოპოვებაც ხორციელდება. ქვეყანაში დღეისათვის ორი ლიცენზირებული ნავთობგადამამუშავებელი საწარმო ფუნქციონირებს. განიხილება ნავთობის საგანგებო მარაგების შექმნა, რომლის სავალდებულო მოცულობა, არსებული კანონმდებლობის მოთხოვნის გათვალისწინებით, დაახლოებით 320-350 ათას ტ-ს უტოლდება და შეიძლება ძირითადად, ნავთობპროდუქტების მომწოდებელი და/ან გამყიდველი კომპანიების საცავების გამოყენებით განხორციელდეს. ნავთობის და გაზის ძებნა-ძიების სამუშაოები მიმდინარეობს ლიცენზიატი კომპანიების მიერ რომელთაც ხელშეკრულებების საფუძველზე გადაცემული აქვთ საძიებო ტერიტორიის სალიცენზიო ბლოკები. განსაკუთებით პერსპექტიულად ფასდება აგრეთვე, დაგეგმილი ძებნა ძიების სამუშაოთა წარმოების გაგრძელება შავი ზღვის შელფზე. 1.5 ნახშირი საქართველო ნახშირის მნიშვნელოვან მარაგებს ფლობს. საბადოების ჯამური ეკონომიკური პოტენციალი დაახლოებით 200 მილიონ ტონა ნავთობის ეკვივალენტად შეიძლება შეფასდეს. თუმცა, საბადოების გეოლოგიის სირთულის, გარემოს დაცვასთან დაკავშირებული პრობლემებისა და პროდუქციის შედარებით დაბალი ხარისხის გამო, ადგილობრივი ნახშირი კონკურენციას ვერ უწევს იმპორტირებულ წიაღისეულ სათბობს. ადგილობრივი წარმოებული ნახშირის წილი, იმპორტირებულ ნახშირთან ერთად, მთლიან ენერგეტიკულ ბალანსში შედარებით მწირია. აღსანიშნავია, რომ ნახშირის ძირითადი, ტყიბულ-შაორის საბადო, დიდი ოდენობით თანმდევ ნახშირის ფენის მეთანს შეიცავს, რომლის მოპოვება თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებით არის შესაძლებელი. USAID-ის შეფასებით, აღნიშნული მაჩვენებელი ერთ ტონა ქვანახშირის მარაგზე 15-50 კუბური მეტრის ფარგლებშია, რაც ჯამურად მინიმუმ 7 მლრდ კუბურ მეტრს შეადგენს. მისი მოპოვებით მნიშვნელოვანი წვლილი იქნება შეტანილი 12 ენერგეტიკულ ბალანსში ადგილობრივი, ეკოლოგიურად ნაკლებ დამაზიანებელი რესურსების წილის გაზრდასა და ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლებაში. ადგილობრივი ქვანახშირის გამოყენების პოტენციურ მიმართულებად განიხილება ელექტროენერგიის წარმოება, თუმცა მოპოვებასა და გენერაციისთვის საჭირო მნიშვნელოვანი ინვესტიციების საჭიროების გამო და სხვა ალტერნატივების გათვალისწინებით, ეს საკითხი აქტიური განხილვის ფაზაში არ არის. პრობლემად რჩება ნახშირის მომპოვებელი რეგიონების ეკონომიკური განვითარების და ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმების საკითხები. 1.6 ბიომასა მერქნული ბიომასა საქართველოში წლების განმავლობაში გათბობის ერთერთ მთავარ წყაროს წარმოადგენდა, განსაკუთრებით - რეგიონებში. თუმცა, გაზიფიკაციასთან და მისაწვდომი ტყის რესურსების შემცირებასთან ერთად, შეშის მოხმარება მნიშვნელოვნად შემცირდა. ბიოენერგიის მიწოდებამ 2019 წელს 10 263 ტჯ (1.3მლნ მ3) შეადგინა, რაც ენერგიის მთლიანი მოხმარების 4.8%-ია და ძირითადად მერქნულ ბიომასას მოიცავს. აღნიშული ბიომასა თითქმის სრულად საყოფაცხოვრებო სექტორის მიერ მოიხმარება. სატყეო და სასოფლო სამეურნეო ნარჩენებიდან ხდება მცირე მოცულობით მყარი თანამედროვე ბიოსაწვავის პელეტების და ბრიკეტების წარმოება და მათი გამოიყენება. არსებობს ინციატივები ბიოგაზის წარმოებასთან დაკავშირებითაც გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მონაცემებით, საქართველოს ტყის ფართობი შეადგენს 3124,2 ათას ჰა-ს და დღეისათვის სრულად არის სახელმწიფო საკუთრებაში, საქართველოს ყველა ტყის მდგრადი, განახლებადი ენერგეტიკული პოტენციალი 400-500 ათას მ3–ია. ამჟამად, საქართველოს რეგიონებში ტყეების ეტაპობრივი ინვენტარიზაცია მიმდინარეობს, რის შემდეგაც ქვეყანას ექნება უფრო სრულყოფილი ინფორმაცია ტყის მდგრადი მართვის ფარგლებში გამოსაყენებელი რესურსების ოდენობის შესახებ. ამის მიუხედავად უკვე ცხადია, რომ ბიომასის გამოყენება ტყის დეგრადირების ხარჯზე მიმდინარეობს. შესაბამისად საჭიროა ენერგო-გადაწყვეტილებების შემუშავება და განხორციელება, რაც უზრუნველყოფს გათბობის მოთხოვნილების დაკმაყოფილებას მდგრადი ბიოენერგიით. ამაში უდიდესი როლი უნდა შეიტანოს არსებული შეშის ღუმელების ეფექტიანი ღუმელებით ჩანაცვლებამ. სხვა ალტერნატივებთან ერთად აქტიურად განიხილება, სასოფლო-სამეურნეო ნარჩენების, მათ შორის, ვაზის და ხეხილის ნასხლავების, თხილის ნაჭუჭის და სხვა ნარჩენების ენერგეტიკული გამოყენების შესაძლებლობა პირდაპირ ან პალეტების და ბრიკეტების სახით. 13 1.7 ინსტიტუციური მოწყობა ენერგეტიკის სექტორის მართვა და ზედამხედველობა ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, სხვა საჯარო უწყებების, პარლამენტის, დარგობრივი უწყებებისა და მარეგულირებელი ორგანოების მიერ ხორციელდება. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო - პასუხისმგებელია ენერგეტიკისა და მდგრადი განვითარების მიმართულებით პოლიტიკის შემუშავებასა და განხორციელებაზე. პოლიტიკის შემუშავება გულისხმობს ქვეყნის ენერგეტიკის დარგის პრიორიტეტების და განვითარების სტრატეგიული მიმართულებების, აგრეთვე, ენერგეტიკული უსაფრთხოების ძირითადი მიმართულებების განსაზღვრას. ენერგეტიკის დარგის განვითარების ერთიანი, გრძელვადიანი სახელმწიფოებრივი ხედვის ჩამოყალიბებასა და დარგის განვითარების მოკლე, საშუალო და გრძელვადიანი სტრატეგიების, მათზე დაფუძნებული ენერგეტიკული პროგრამების შემუშავებას. საქართველოს პარლამენტი განიხილავს და ამტკიცებს ენერგეტიკის სექტორთან დაკავშირებულ კანონმდებლობას, ასევე, პარლამენტის დარგობრივი ეკონომიკისა და ეკონომიკური პოლიტიკის კომიტეტი ზედამხედველობას უწევს ენერგეტიკის სექტორის განვითარებას. საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის (სემეკი) ძირითადი მოვალეობაა ელექტროენერგიისა და გაზის სექტორთან დაკავშირებული რეგულაციების დამტკიცება, ელექტროენერგიისა და გაზის სექტორში ლიცენზიების გაცემა და ლიცენზიატების საქმიანობის რეგულირება, ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სამომხმარებლო ტარიფების დადგენა, რეგულირებული ბაზრის მონაწილეების დავების გადაწყვეტა, მომხმარებელთა უფლებების დაცვა, ბაზრების მონიტორინგი და ა.შ. სს „საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი“ - საქართველოში განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარების ხელშეწყობის მიზნით არის შექმნილი. ფონდი ახორციელებს პოტენციური პროექტების წინასწარ ტექნიკურ-ეკონომიკურ შეფასებას, პროექტების გარემოზე ზემოქმედების წინასწარ შეფასებას, მოიძიებს ინვესტორებს და თანამშრომლობს მათთან პროექტის დაფინანსების გადაწყვეტილების მიღებამდე. სს „საქართველოს ენერგეტიკული ბირჟა“ - დაფუძნდა 2019 წლის 4 დეკემბერს, სს "საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემისა" და სს "ელექტროენერგეტიკული სისტემის კომერციული ოპერატორის" მიერ. ენერგეტიკული ბირჟის საქმიანობა მოიცავს დღით ადრე ბაზრის ოპერირებას, დღიური ბაზრის ოპერირებას, ორმხრივი ხელშეკრულებების (ფორვარდული) ბაზრის ოპერირებასა და დღით ადრე და დღიური ბაზრებისთვის ანგარიშსწორების სისტემის მართვას. 14 შპს „საქართველოს გაზის ბირჟა“ - დაარსდა 2021 წლის 15 ოქტომბერს, როგორც სნგკ“-ს და „სგტკ“-ს შვილობილი კომპანია. საქართველოს გაზის ბირჟა არის საბითუმო ბაზრის სეგმენტი, სადაც მონაწილეები, მათ შორის, ბუნებრივი გაზის გადამცემი სისტემის ოპერატორი, ბუნებრივ გაზს ყიდულობენ/ყიდიან (მათ შორის, დაბალანსების მიზნით) მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად. სს ,,საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“ (სსე) - ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ერთადერთი ოპერატორია. კომპანია საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ფლობს და ექსპლუატაციას უწევს 3 550 კმ სიგრძის ელექტროგადამცემ ხაზებსა და 93 ქვესადგურს. სსე უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის გადაცემასა და დისპეტჩერიზაციას. სსე-ს აქციების სრულ პაკეტს ფლობს სსიპ ,,სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო“, ხოლო ორგანიზაციის მართვის უფლება გადაცემული აქვს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს. სააქციო საზოგადოება გაერთიანებული ენერგეტიკული სისტემა “საქრუსენერგო“ წარმოადგენს 500, 330 და 220 კვ ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზების (4 სისტემათაშორისი და 5 შიდასასისტემო ეგხ) მესაკუთრეს, რომელსაც მისი კუთვნილი გადამცემი ქსელი და მისი კომპონენტები უვადო სარგებლობის უფლებით გადაცემული აქვს ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ოპერატორისთვის. კომპანიის საქმიანობის ამოცანა და მიზანია საკუთრებაში არსებული ელექტროგადამცემი ხაზების გამართულ მდგომარეობაში შენარჩუნება. ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორის (ესკო) - ფუნქციებია საბალანსო ელექტროენერგიის (სიმძლავრის) ყიდვა-გაყიდვა (მათ შორის, იმპორტსა და ექსპორტზე საშუალო და გრძელვადიანი ხელშეკრულებების გაფორმების გზით); გარანტირებული სიმძლავრით ვაჭრობა; საბითუმო ყიდვა-გაყიდვის შესახებ ერთიანი ბაზის, მათ შორის, აღრიცხვიანობის ერთიანი რეესტრის შექმნა და წარმოება. ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ოპერატორის მიერ მეზობელი ელექტროენერგეტიკული სისტემების შესაბამის საწარმოებთან გაფორმებული პარალელურ რეჟიმში მუშაობის ხელშეკრულებების წინასწარი შეთანხმება და მათი მონიტორინგი; ახალი ელექტროსადგურების მშენებლობის ხელშეწყობა და კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა უფლებამოსილების განხორციელება. ექსკლუზიურად ახორციელებს საბალანსო ელექტროენერგიითა და გარანტირებული სიმძლავრით ვაჭრობას, სეზონური საჭიროების მიხედვით, ელექტროენერგიის იმპორტსა და ექსპორტს, საბითუმო აღრიცხვის კვანძების ინსპექტირებას; არის ახლადაშენებული ელექტროსადგურების მიერ წარმოებული ელექტროენერგიის გარანტირებული შემსყიდველი. სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია“ - ახორციელებს ბუნებრივი გაზის იმპორტსა და მიწოდებას, არის ბაქო-სუფსის ნავთობსადენის ქართული სექციის მესაკუთრე, ხოლო შვილობილი კომპანიის მეშვეობით საკუთრების უფლებით ფლობს ქვეყნის 15 მაგისტრალური გაზსადენების სისტემას. კორპორაცია შესაბამისი ხელშეკრულებებით განსაზღვრული კომპეტენციის ფარგლებში წარმოადგენს სახელმწიფოს სამხრეთ კავკასიური მილსადენის და ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის პროექტებში, შვილობილ კომპანიებთან ერთად ფლობს, ქმნის და ანვითარებს სათანადო ინფრასტრუქტურასა და მსხვილ ენერგეტიკულ ობიექტებს, მათ შორის კომბინირებული ციკლის გაზის ტურბინიან თეს-ებს, უწევს მათ ოპერირებას. კორპორაცია, მისთვის მინიჭებული ნავთობის ეროვნული კომპანიის სტატუსით, მონაწილეობს ქვეყნის ტერიტორიაზე ნავთობისა და გაზის ძებნა-ძიებისა და მოპოვებით სამუშაოებში, როგორც დამოუკიდებლად, ისე ინვესტორ კომპანიებთან ერთად, პროდუქციის წილობრივი განაწილების ხელშეკრულებების საფუძველზე. შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია“ - თავის საქმიანობას წარმართავს საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად და ხელმძღვანელობს „მაგისტრალური გაზსადენის უსაფრთხო ექსპლუატაციის შესახებ“ საქართველოს მთავრობის 26 მარტის 2014 წლის N257 დადგენილების ტექნიკური რეგლამენტით და „ბუნებრივი გაზის ბაზრის წესების დამტკიცების თაობაზე" საქართველოს ენერგეტიკის მინისტრის 29 დეკემბრის 2006 წლის N114 ბრძანებით. კომპანია უზრუნველყოფს მაგისტრალური გაზსადენების გამართულ და სტაბილურ ფუნქციონირებას, ზრდის მის ეფექტურობას, ხელს უწყობს ბუნებრივი გაზის შეუფერხებელ და უსაფრთხო მიწოდებას. სსიპ ნავთობისა და გაზის სახელმწიფო სააგენტო - „ნავთობისა და გაზის შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად ახორციელებს ნავთობისა და გაზის ოპერაციების სახელმწიფო ზედამხედველობას და რეგულირებას. სააგენტო უზრუნველყოფს ნავთობისა და გაზის წიაღისეული რესურსების ათვისების სფეროში ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის გატარების პრაქტიკული უზრუნველყოფას, საქართველოს ნავთობისა და გაზის სექტორში ადგილობრივი და უცხოური ინვესტიციების მოზიდვის ხელშეწყობას. 2. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის პრინციპები საქართველო ისწრაფვის გახდეს მოწინავე, განვითარებული ქვეყანა, დასავლური დემოკრატიული სამყაროს ნაწილი, ევროკავშირის წევრი და ნატოს წევრი ქვეყნების თანასწორუფლებიანი პარტნიორი. 2022 წელს საქართველომ გააკეთა ევროკავშირში გაწევრიანების განაცხადი და აგრძელებს მუშაობას, რათა ეს განაცხადი რეალური წევრობით დაგვირგვინდეს. ქვეყნის ენერგეტიკული პოლიტიკა, თავისი უსაფრთხოების, დეკარბონიზაციის, ეკონომიკური თანამშრომლობის, სოციალური, კვლევითი თუ სხვა ასპექტებით, ამ მისწრაფებების უზრუნველყოფის საკვანძო მიმართულებაა. წარმოდგენილ დოკუმენტში ჩამოყალიბებული ენერგეტიკის განვითარების გრძელვადიანი სახელმწიფოებრივი ხედვა საფუძვლად დაედება დარგის განვითარების საშუალო და 16 გრძელვადიან სტრატეგიებს, მათზე დაფუძნებული ენერგეტიკული პროგრამების და დარგის მარეგულირებელი სამართლებრივი ბაზის შემდგომ დახვეწას. 2.1 ენერგეტიკის პოლიტიკის სახელმძღვანელო პრინციპები ენერგეტიკული პოლიტიკის უმთავრესი მიზანია ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება. ენერგეტიკამ უნდა უზრუნველყოს სხვადასხვა ტიპის ხარისხიანი ენერგიის საიმედო და უწყვეტი მიწოდება ხელმისაწვდომ ფასად ქვეყნის ყველა მომხმარებლისთვის, მოკლე, საშუალო და გრძელვადიან პერსპექტივაში, ეროვნული უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების ინტერესების დაცვით. ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაუმჯობესება მოითხოვს ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის სწრაფ განვითარებას, ასევე - ენერგიის მოხმარების ეფექტიანობის სწრაფ ამაღლებას, რათა აღმოიფხვრას ჩამორჩენა მოთხოვნის ზრდასა და შიდა მიწოდებას შორის. პოლიტიკის მთავარი ამოცანაა ჩამოაყალიბოს მდგრადი და განვითარებადი, მაღალტექნოლოგიური ენერგეტიკული სექტორი და ამით შეუქმნას წარმატებული საქმიანობისა და კომფორტული საცხოვრებელი პირობები ყველა მომხმარებელს, ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. ენერგეტიკული პოლიტიკა ერთიანი სახელმწიფო პოლიტიკის შემადგენელი ნაწილია და ითვალისწინებს მის საგარეო და საშინაო პოლიტიკას, ეკონომიკურ, გარემოს, სოციალურ და სხვა პრიორიტეტებს. ენერგეტიკის წარმატებული განვითარება შესაძლებელია მხოლოდ მდგრადი განვითარების პრინციპების დაცვით, რაც გულისხმობს ენერგეტიკაში უსაფრთხოების, ეკონომიკური, გარემოს, და სოციალური ინტერესების ოპტიმალურ დაბალანსებას, ასევე კლიმატის ცვლილების შერბილების და შეგუების/ადაპტაციის საქმიანობას. საქართველო აქტიურად მონაწილეობს საერთაშორისო ძალისხმევაში კლიმატის ცვლილების შერბილების მიმართულებით და მუშაობს ადაპტაციის პრობლემებზე. ენერგეტიკული პოლიტიკა ითვალისწინებს, ეყრდნობა და ურთიერთქმედებს ქვეყნის სექტორულ, საგარეო და საშინაო პოლიტიკებთან. მათ შორის ითვალისწინებს: ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკას, ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების პოლიტიკას, გარემოს დაცვით პოლიტიკას, სოციალურ პოლიტიკას, მეცნიერების ტექნოლოგიის და განათლების (STI) პოლიტიკას და სხვა დარგობრივ და ტერიტორიულ პოლიტიკებს. როგორც ასოცირების ხელშეკრულების ხელმომწერი და ენერგეტიკული გაერთიანების წევრი ქვეყანა, საქართველო ახორციელებს ენერგეტიკულ რეფორმებს ევროკავშირის ენერგეტიკული კანონმდებლობის ეტაპობრივი დაახლოებით და ამოქმედებით, რამაც უნდა უზრუნველყოს კონკურენტული გამჭვირვალე და ეფექტიანი ენერგეტიკული ბაზრების, საიმედო საინვესტიციო გარემოსა და საერთაშორისო კავშირების ჩამოყალიბება/გამყარება. საქართველო გააგრძელებს ასოცირების შეთანხმებისა და ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების ოქმის ფარგლებში აღებული ვალდებულებების შესაბამისად, ენერგეტიკული გაერთიანებასთან თანამშრომლობით, ევროპული კანონმდებლობის პრინციპების დანერგვას და განხორციელებას. 17 კონკურენტული ბაზრების ჩამოსაყალიბებლად სახელმწიფო ეტაპობრივად შეამცირებს ენერგეტიკულ ბაზრებში ჩარევის ხარისხს, გაზრდის გამჭვირვალობას, შეზღუდავს სახელმწიფო ინვესტიციებს და სატარიფო სუბსიდირებას; თანმიმდევრულად შეამცირებს რეგულირების მექანიზმებს ელექტროენერგიის წარმოების ნაწილში 5 ; შექმნის მიმზიდველ საინვესტიციო გარემოს, იმისთვის, რომ მაღალკვალიფიციური საერთაშორისო რეპუტაციის მქონე კომპანიების მოზიდვით და მათი ინტერესების დაცვით, ჩამოაყალიბოს ელექტროენერგიის და ბუნებრივი გაზის კონკურენტული და ლიკვიდური ბაზრები, მაღალპროფესიული და გამჭვირვალე ეკონომიკური რეგულირების მექანიზმები. არაკონკურენტულ განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა გამჭვირვალობას ქვესექტორებში, სადაც სახელმწიფოს მონაწილეობა გარდაუვალია გადაწყვეტილებების მიღება საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკაზე და ცხად პრინციპებზე დაყრდნობით და შესაბამისი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა უნდა გახდეს დაინტერესებულ მხარეთა ნდობისა და სექტორის განვითარებაში თანამონაწილეობის, მათ შორის ინვესტირების საფუძველი. ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის გაზრდა ენერგეტიკული სისტემის განვითარების მნიშვნელოვანი ნაწილია. ენერგეტიკული სისტემის შესაძლებლობების გაუმჯობესება უნდა მოხდეს, როგორც ენერგიის მიწოდების, ასევე მოხმარების მხარის ღონისძიებების ეკონომიკური და ტექნიკური ოპტიმიზაციის საფუძველზე, რაც უზრუნველყოფს საუკეთესო შედეგის მიღწევას არსებული რესურსული და პოლიტიკურეკონომიკური შეზღუდვების პირობებში. ენერგეტიკა, როგორც ეკონომიკის უმნიშვნელოვანესი დარგი, თავადაც უნდა იყოს მომგებიანი და ქვეყნისთვის მოჰქონდეს ეკონომიკური სარგებელი, მათ შორის ენერგიის ექსპორტიმპორტის ბალანსის გაუმჯობესებით. ინფრასტრუქტურის განვითარება უნდა ეყრდნობოდეს, როგორც ენერგეტიკული უსაფრთხოების მოთხოვნებს, ისე ეკონომიკური მიზანშეწონილობის პრინციპს. ეკონომიკური მიზანშეწონილობის და მდგრადი განვითარების ხელშეწყობის პირობით, სახელმწიფომ შეიძლება გაატაროს წახალისების ღონისძიებები, საგადასახადო შეღავათების, სახელმწიფო გარანტიების ან სხვა ღონისძიებების სახით, რაც უზრუნველყოფს კონკრეტული ტექნოლოგიების ფინანსურ ხარჯეფექტურობას. განსაკუთრებით ეს შეეხება ენერგოეფექტურობის, განახლებადი ენერგიის და სუფთა ტექნოლოგიების მხარდაჭერას. სახელმწიფომ ეტაპობრივად უნდა შეამციროს სექტორის სუბსიდირება, სახელმწიფო ინვესტიციები და ჩარევა ენერგეტიკული ბაზრებში. სექტორი თანმიმდევრულად უნდა გადავიდეს კომერციულ საწყისებსა და თვითკმარობის პრინციპზე. ტექნოლოგიების სწრაფი განვითარების პირობებში ენერგეტიკული პოლიტიკა ორიენტირებული უნდა იყოს მოწინავე, ახალი და პერსპექტიული, ეფექტური და სუფთა ტექნოლოგიების დანერგვაზე, ინფორმაციული სისტემების და კიბერ-უსაფრთხოების, ჭკვიანი ქსელების, მოკლე და გრძელვადიანი პროგნოზების და გამოყენებითი კვლევის 5 2027 წლის 1 იანვრისთვის მოხდება კერძო მფლობელობაში არსებული ჰიდროელექტროსადგურების სრული დერეგულირება 18 მოწინავე მეთოდების დანერგვაზე. ამას ესაჭიროება ენერგეტიკული კვლევების ხარისხობრივი გაუმჯობესება. გამოყენებითი საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის სახელმძღვანელო პრინციპებია: ჯანსაღი კონკურენციის დანერგვა და დამოუკიდებელი რეგულირების უზრუნველყოფა, სექტორის ეფექტიანობის ამაღლება, მდგრადი განვითარების უზრუნველყოფა, პარტნიორული ურთიერთობებისთვის გახსნილობა დაინტერესებულ მხარეებთან, გამჭვირვალობა და კარგი მმართველობა, ენერგეტიკაში ევროკავშირის სტანდარტების და საერთაშორისოდ მიღებული პრაქტიკის დანერგვა. ამ პრინციპების გამოყენებით საქართველო განახორციელებს აქტიურ ენერგეტიკულ პოლიტიკას შემდეგი მთავარი მიმართულებებით: 3. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებები 3.1 მიწოდების გარე წყაროების დივერსიფიკაცია ენერგიის გარეშე წყაროებზე მაღალი იმპორტდამოკიდებულებიდან გამომდინარე, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება საქართველოს პოლიტიკური და ეკონომიკური რისკების შემცირებას დივერსიფიკაციის მეშვეობით. გარეშე მიწოდების წყაროების ოპტიმალური ბალანსირებით, მათი კომპეტენტურ გარემოში ჩასმით და ახალი წყაროების შემუშავების მიმართულებით მუშაობა წარმოადგენს ყველაზე მნიშვნელოვან მიმართულებას საქართველოს საგარეო და შიდა პოლიტიკისთვის. ენერგიის გარეშე წყაროებისა და მარშუტების დივერსიფიკაცია, შეამცირებს ენერგეტიკული უსაფრთხოების რისკებს ალტერნატიული მომწოდებლების გაჩენით, მომწოდებლების ინტერესების დაბალანსებით, პოლიტიკური და ტექნოლოგიური რისკების მინიმუმამდე დაყვანითა და კონტროლით. 3.2 ენერგეტიკული სექტორის მედეგობის გაზრდა მიწოდების უსაფრთხოების და შესაძლო შეშფოთებების გავლენის მინიმიზაციისთვის მოხდება ენერგეტიკული მარაგების და მათი მართვის მექანიზმების ჩამოყალიბება. უნდა შეიქმნას ადეკვატური მოცულობის ბუნებრივი გაზის, წყლის და ნავთობის ან/და ნავთობპროდუქტების სტრატეგიული რეზერვები. უნდა ჩამოყალიბდეს ადგილობრივი ენერგეტიკული რესურსების ადგილზე გადამუშავების შესაძლებლობა, მათ შორის - ნავთობის და ქვანახშირის გადამუშავების და შემდგომი გამოყენების ტექნოლოგიების დაგეგმვა. ამასთან 19 ერთად, საჭიროა დამუშავდეს ენერგიაშემცველების ურთიერთჩანაცვლების შესაძლებლობები და საგანგებო მდგომარეობებზე რეაგირების გეგმები. სექტორმა უნდა განავითაროს მიწოდების და მოხმარების სეზონური ცვალებადობის დაბალანსების საკუთარი შესაძლებლობები, მათ შორის მოთხოვნილების მართვის ღონისძიებები. შეფასდეს კლიმატის ცვლილების შესაძლო გავლენები ელექტროენერგიის წარმოებაზე და მოხმარებაზე და შესაბამისად დაიგეგმოს შემარბილებელი ღონისძიებები. სათანადო ყურადღება უნდა დაეთმოს სტრატეგიული ინფრასტრუქტურული პროექტების განვითარებას ერთიანი სტრატეგიული გეგმის საფუძველზე, კრიტიკული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვას კინეტიკური და კიბერ-საფრთხეების წინააღმდეგ. განსაკუთრებული ზრუნვის საგანია დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ელექტროენერგიით უფასოდ მომარაგების დაურეგულირებელი საკითხი, რაც ზიანს აყენებს როგორც ქვეყნის ერთიან ენერგეტიკულ სისტემას, ისე - თავად დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ე.წ „ეკონომიკას“ და მომხმარებლებს. საჭიროა თანამშრომლობის ხელმისაწვდომი არხების გამოყენება და ენერგეტიკული ურთიერთობების მდგრად კომერციულ პრინციპებზე გადაყვანა. სადღეისოდ, სახელმწიფოს კონტროლს მიღმაა სამაჩაბლოს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ენერგომომარაგება, რაც დეოკუპაციამდე არ იძლევა რაიმე პოლიტიკის ამ ტერიტორიაზე გავრცელების შესაძლებლობას. ენერგეტიკული პოლიტიკის მიზნების განხორციელებისას, საქართველოს მთავრობა ისწრაფვის საერთაშორისო და ადგილობრივ პარტნიორებთან და მოქალაქეებთან მჭიდრო თანამშრომლობისკენ. საქართველოს ტერიტორიის ნაწილი ოკუპირებულია და სახელმწიფო ვერ ახორციელებს კონტროლს მთელ ტერიტორიაზე, მათ შორის ქვეყნის უმთავრესი ელექტროენერგეტიკული ობიექტის ენგურჰესის ნაწილსა და დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მოხმარებაზე. საქართველო გააგრძელებს თანამშრომლობას დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ენერგომომარაგების მიმართულებით და, ამავე დროს, საერთაშორისო თანამეგობრობის დახმარებით და პირდაპირი კონტაქტებით, ენერგეტიკული საწარმოების დონეზე, ეცდება გაავრცელოს ჯანსაღი ენერგეტიკული პოლიტიკა და მისი სარგებელი ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. 3.3 განახლებადი ენერგიის რესურსების ათვისება განახლებადი ენერგიის წყაროები საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოების საფუძველს წარმოადგენს. ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება, სუფთა ენერგიით უზრუნველყოფა და კლიმატის ცვლილების შერბილებაში თანამშრომლობა მოითხოვს ქვეყანაში განახლებადი ენერგეტიკული რესურსების კომპლექსურ და ოპტიმალურ ათვისებას. საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული რესურსი უდიდესი ენერგეტიკული და ეკონომიკური სარგებლის მიღების შესაძლებლობას იძლევა. სწორად და მიზანმიმართულად სხვადასხვა 20 ტიპის და სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგურების ოპტიმალური განვითარების შემთხვევაში, მას მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა შეუძლია ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლებასა და ეკონომიკურ განვითარებაში. მარეგულირებელ ჰესებს ასევე შეუძლია უმნიშვნელოვანესი როლის შესრულება ქარის და მზის გენერაციის სიმძლავრეების დაბალანსებაში, წყალმოვარდნების მართვაში, ირიგაციის და წყალმომარაგების ამოცანების გადაწყვეტაში. წყლის ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის განვითარება აუცილებელია განხორციელდეს გასული პერიოდის გამოცდილების გათვალისწინებით, პროექტირების და მშენებლობის ხარისხის, უსაფრთხოების და გარემოსდაცვითი პროცედურების, მაღალი საერთაშორისო სტანდარდების დაცვითა და დაინტერსებული მხარეების ჩართულობით. ჰიდროენერგეტიკული რესურსების ათვისება მოხდება აუზური მართვის პრინციპების, ბუნებრივი კატასტროფებისგან დაცვის და წყლის ალტერნატიული გამოყენების ინტერესების კლიმატის ცვლილების შესაძლო გავლენების გათვალისწინებით შემუშავდება შესაბამისი პროცედურები და წესები. საქართველოს ასევე აქვს ქარის, მზის, ბიომასისა და გეოთერმული ენერგიის მნიშვნელოვანი პოტენციალი, რაც საშუალებას იძლევა, შეიქმნას დამატებითი სიმძლავრეები ადგილობრივი და უცხოური ინვესტიციების განხორციელებით. როგორც მსხვილმასშტაბიანი, ასევე ლოკალური, მცირე სამომხმარებლო პროექტების და მიკროქსელების სახით. განახლებადი ენერგიის წყაროების ხელშემწყობი საკანონმდებლო გარემოს და საჯარო-კერძო პარტნიორობის ფორმებისა და მხარდამჭერი სქემების შემდგომი დახვეწით, სისტემაში ინტეგრირებისთვის საჭირო ენერგიის წყალსაცავიანი სისტემების ხელშეწყობით და ინფორმაციული მხარდაჭერით, საერთაშორისო ვაჭრობის შესაძლებლობების და დაბალანსების მექანიზმების განვითარებით, მოხდება ჰიდროენერგიის ქარისა და მზის პოტენციალის ათვისება, ბიომასის პოტენციალის ეფექტური ათვისება დაეყრდნობა თანამედროვე ტექნოლოგიებს. ნარჩენებიდან თანამედროვე ბიოსაწვავის და ბიოგაზის წარმოება, შეშის გამოყენების ეფექტურობის მკვეთრი ამაღლება და ბიოენერგეტიკული პლანტაციების ხელშეწყობა მდგრადი ენერგეტიკის განვითარების აუცილებელი პირობაა. განახლებადი ენერგეტიკული რესურსების განვითარება წარიმართება მათი სეზონურობის და დღეღამური ცვალებადობის, ალტერნატიული გამოყენების და ბუნებრივი რესურსის ოპტიმალური ათვისების მოთხოვნების გათვალისწინებით. განახლებადი ენერგიის განვითარების უსაფრთხოების, სოციალური, ტექნოლოგიური, და გარემოსდაცვითი დადებითი ეფექტების გათვალისწინებით, სახელმწიფო შეიმუშავებს და განახორციელებს განახლებადი ენერგიის განვითარების ერთიან ხედვას, ამ ტექნოლოგიების მხარდამჭერ ღონისძიებებს, დასახავს ტექნიკურ-ეკონომიკურად გამართლებულ სამიზნე მაჩვენებლებს და უზრუნველყოფს მათ მიღწევას. საბოლოო მიზანია, რომ ქვეყანა გახდეს სუფთა ენერგიის წარმოების და ამ ენერგიით ვაჭრობის რეგიონული ლიდერი. 21 3.4 წიაღისეული ენერგეტიკული რესურსების განვითარება საქართველოში ბუნებრივი გაზი, ნავთობი და ქვანახშირი მცირე რაოდენობა მოიპოვება, თუმცა ამ პირველადი რესურსების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჯერ კიდევ აუთვისებელია. საჭიროა არსებული მარაგებისა და პოტენციური რესურსების ძებნა-ძიებისა და რაციონალური ათვისების მაქსიმალური ხელშეწყობა და ქვეყანაში ენერგიაზე მოთხოვნილების დაკმაყოფილება იმპორტირებული ენერგიაშემცველების ეტაპობრივი ჩანაცვლებით საკუთარი ენერგეტიკული რესურსებით; ადგილობრივი წიაღისეული ენერგეტიკული რესურსების განვითარება უნდა მოხდეს განახლებადი ენერგიის წყაროების და ენერგოეფექტიანობის ღონისძიებების პარალელურად, ენერგეტიკული უსაფრთხოების მოთხოვნების და მდგრადი განვითარების პრინციპების, მათ შორის რესურსის ალტერნატიული და ოპტიმალური გამოყენების, გარემოს და მოსახლეობის ინტერესების გათვალისწინებით. ეს კი, მიიღწევა საინვესტიციო გარემოს შექმნით, თანამედროვე ტექნოლოგიების შემოტანით, მაღალი რეპუტაციის და გამოცდილების მქონე სტრატეგიული ინვესტორების მოზიდვითა და მათი სექტორის განვითარებაში ჩაბმით. 3.5 ენერგოეფექტურობა ენერგორესურსების მიწოდებისა და მოხმარების ეფექტურობის გაზრდა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სფეროა ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და მდგრადი განვითარების უზრუნველსაყოფად, ტექნოლოგიური ეკონომიკური წინსვლისა და სოციალური პრობლემების გადასაჭრელად. საქართველო იზიარებს ევროკავშირის პოლიტიკას ამ კუთხით და ახდენს კანონმდებლობის ჰარმონიზაციას. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა შენობების ენერგოეფექტურობას, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე მაღალი მოხმარების სფეროს. სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ინსტიტუციური და პროფესიული გარემოს განვითარებას ენერგოეფექტურობისა და გამჭვირვალე საბაზრო გარემოს განვითარებისთვის; ამ სფეროებში საზოგადოების ინფორმირება და განათლება; ეტაპობრივად მოხსნას ენერგეტიკული ბარიერები ბაზრის ეფექტურობისთვის, მათ შორის ხარჯებზე დაფუძნებული ფასების ხელშეწყობის ჩათვლით. დაინერგება ენერგეტიკული აუდიტი, ენერგეტიკული მენეჯმენტი, ენერგეტიკული მარკირებისა და ეკო დიზაინის სისტემები და მასთან დაკავშირებული სასწავლო პროგრამები. ეკონომიკური, სოციალური, უსაფრთხოებისა და მდგრადი განვითარების ფაქტორების გათვალისწინებით, სახელმწიფო შეიმუშავებს და განახორციელებს სახელმწიფო მხარდაჭერის ღონისძიებებს ენერგოეფექტურობისთვის, რაც უზრუნველყოფს ენერგეტიკული თანამეგობრობის წინაშე აღებული ვალდებულებების შესრულებას და ამავდროულად ჩაყრის მყარ საფუძველს ოპტიმალური ენერგეტიკული ბაზრის ჩამოყალიბებისთვის. 22 ენერგიის გამომუშავების, გადაცემის, განაწილებისა და მოხმარების სწორი მართვა, ასევე ენერგოეფექტურობის სამოქმედო გეგმების შემუშავება და განხორციელება მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ქვეყანაში ენერგიის მოხმარების ოპტიმიზაციაში. ენერგომოთხოვნის მართვის სისტემის გასაადვილებლად აუცილებელია შესაბამისი საკანონმდებლო ბაზის შევსება, ენერგოეფექტური აღჭურვილობისა და ტექნოლოგიების შექმნასა და დანერგვის ღონისძიებების დაგეგმვა და განხორციელება, და მარეგულირებელი ნორმების შემუშავება, რომელიც შექმნის სტიმულს ენერგეტიკული საწარმოებისა და მომხმარებლებისთვის. 3.5.1 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლება ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის გაზრდა ენერგეტიკული უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების, ტექნოლოგიური ეკონომიკური წინსვლის და სოციალური პრობლემების მოგვარების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულებაა. საქართველო იზიარებს ამ მხრივ ევროკავშირის პოლიტიკას და ახდენს კანონმდებლობის ჰარმონიზებას. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა შენობების, როგორც ერთ-ერთ ყველაზე მაღალი მოხმარების სფეროს, ენერგოეფექტურობას. სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ენერგოეფექტურობის განვითარებისთვის ინსტიტუციურ და პროფესიულ გარემოს, გამჭვირვალე საბაზრო გარემოს განვითარებას. ამ მიმართულებით საზოგადოების ინფორმირებას და განათლებას. ეტაპობრივად მოხსნის ენერგოეფექტურობის საბაზრო ბარიერებს, მათ შორის ხელს შეუწყობს ღირებულებაზე დამყარებულ ფასების ჩამოყალიბებას. დაინერგება ენერგოაუდიტის, ენერგიის მართვის, ენერგეტიკული ეტიკეტირებისა და ეკოდიზაინის სისტემები და შესაბამისი სასწავლო პროგრამები. სახელმწიფო, ეკონომიკური, სოციალური, უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების ფაქტორების გათვალისწინებით შეიმუშავებს და განახორციელებს ენერგოეფექტურობის სახელმწიფო მხარდაჭერის ღონისძიებებს, რაც უზრუნველყოფს ენერგეტიკული გაერთიანების წინაშე აღებული ვალდებულებების შესრულებასა და ამავე დროს, მყარ საფუძველს შეუქმნის ოპტიმალური ენერგეტიკული ბაზრის ჩამოყალიბებას. ენერგიის წარმოების, გადაცემის, განაწილებისა და მოხმარების სწორი მართვა, აგრეთვე ენერგოეფექტურობის სამოქმედო გეგმების შემუშავება და განხორციელება მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ქვეყანაში ენერგიის მოხმარების ოპტიმიზაციაში. ენერგიაზე მოთხოვნილების მართვის სისტემის ხელშესაწყობად უნდა დასრულდეს შესაბამისი სამართლებრივი ბაზა, დაიგეგმოს და განხორციელდეს ენერგოეფექტიანი მოწყობილობებისა და ტექნოლოგიების შექმნასა და დანერგვაზე ორიენტირებული ღონისძიებები, შემუშავდეს და დაწესდეს ენერგოეფექტური პროგრამების განხორციელებისათვის ენერგეტიკული საწარმოებისა და მომხმარებლების წახალისების მარეგულირებელი ნორმები. 23 3.6 საერთაშორისო ენერგეტიკული თანამშრომლობა საქართველოს პოლიტიკური და ეკონომიკური უსაფრთხოება და სტაბილური განვითარება მჭიდროდ არის დაკავშირებული საერთაშორისო თანამეგობრობის მხარდაჭერასთან. ენერგეტიკული უსაფრთხოების და ევროატლანტიკური მისწრაფებების მხარდაჭერის მიზნით, რეგიონის და ენერგეტიკული გაერთიანების ქვეყნებთან თანამშრომლობისას საქართველო მიისწრაფვის პარტნიორული ურთიერთობებისკენ, ევროპული ენერგეტიკული კანონმდებლობის, ენერგეტიკული ქარტიის და საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შესაბამისად. საერთაშორისო ენერგეტიკული თანამშრომლობაში საქართველოსათვის ინტერესის სფეროს წარმოადგენს სატრანზიტო პროექტების, იმპორტის და ექსპორტის შესაძლებლობების განვითარება; რეგიონული ენერგეტიკული ბაზრების ჩამოყალიბება; კლიმატის ცვლილების შერბილება; განახლებადი ენერგიის ქსელში ინტეგრირება; ტექნოლოგიური განვითარება; სამეცნიერო და ტექნიკური კვლევები და ინოვაცია და თანამშრომლობის სხვა პერსპექტიული მიმართულებები. საქართველო ენერგიის მნიშვნელოვანი სატრანზიტო ქვეყანაა. როგორც ევროპისა და აზიის დამაკავშირებელ დერეფნის ნაწილს, მას აქვს შესაძლებლობა რომ გაზარდოს თავისი როლი აღმოსავლეთ-დასავლეთისა და ჩრდილოეთ-სამხრეთის სატრანზიტო პროექტების განხორციელებაში. გეოპოლიტიკური მდებარეობის ეფექტიანი გამოყენება ხელს შეუწყობს ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაუმჯობესებასა და ეკონომიკურ განვითარებას; საქართველო გააგრძელებს საერთაშორისო სატრანზიტო პროექტებისა და ენერგეტიკული ნაკადების მხარდაჭერას, უსაფრთხოების ზომებისა და ადრეული შეტყობინების მექანიზმების გამოყენებით. საქართველო მიმართავს საერთაშორისო ძალისხმევას, რათა ხელსაყრელი გარემო შეიქმნას ახალი სატრანზიტო მარშრუტების შემუშავებისა და განხორციელებისთვის, მათ შორის ცენტრალური აზიისა და კასპიის რეგიონიდან, ასევე, ჩრდილოეთ-სამხრეთის მიმართულებით. მეტად მნიშვნელოვანია ევროკავშირთან და ენერგეტიკული გაერთიანების ქვეყნებთან კავშირების დამყარება, მათ შორის რეგიონული მნიშვნელობის სატრანზიტო პროექტების განვითარება. 3.7 რეგიონული ენერგო ვაჭრობის განვითარება თავისი გეოგრაფიული მდებარეობიდან გამომდინარე, საქართველოს შეუძლია იმოქმედოს როგორც ენერგეტიკული ვაჭრობის ცენტრი, თუ მისი სისტემათაშორისი კავშირები გაძლიერდება. ამ მიზნით, ინფრასტრუქტურული კავშირების გარდა, ასევე უნდა შეიქმნას სავაჭრო პლატფორმების თავსებადობის მექანიზმები. 24 ოპტიმალური გამოყენების შემთხვევაში, საქართველოს უხვი ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალი იძლევა ენერგიის სხვა განახლებადი წყაროების ინტეგრაციის საშუალებას. ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის მექანიზმების შემუშავებით შესაძლებელია ეტაპობრივად განვითარდეს ელექტროენერგიის პიკური და საბაზისო ვაჭრობის და საათობრივი ვაჭრობის მექანიზმები, რაც საშუალებას მისცემს საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის ოპტიმალურ გამოყენებას, მათ შორის ქარისა და მზის ენერგიის დაბალანსებას და მათ ქსელში ინტეგრაციას, არამხოლოდ საქართველოში, არამედ დაკავშირებულ ელექტროსისტემებშიც. 3.8 თანამშრომლობა ენერგეტიკული გაერთიანების ფორმატში საქართველო გააგრძელებს ევროკავშირთან ენერგეტიკული კანონმდებლობის დაახლოებას და ჩამოაყალიბებს ევროკავშირთან თავსებად გამჭვირვალე და კონკურენტულ ელექტროენერგიის და ბუნებრივი გაზის ბაზრებს. ენერგეტიკული გაერთიანების ქვეყნებთან ერთად სრულად გაიზიარებს პასუხისმგებლობას განახლებადი ენერგიის და ენერგოეფექტიანობის განვითარებით კლიმატის ცვლილების შერბილებაზე. ენერგეტიკული გაერთიანების ქვეყნებთან ტექნოლოგიური, კვლევითი, ინოვაციური და მეთოდური თანამშრომლობა გახდება პროფესიული კადრების განვითარების მექანიზმი. ამასთან, საქართველო შეისწავლის და განავითარებს ევროპის ქვეყნებთან პირდაპირი ენერგეტიკული კავშირების შესაძლებლობებსა და პროექტებს. 3.9 თანამშრომლობა ENTSOE-ს ცენტრალური ევროპის სინქრონულ ზონასთან საქართველო ისწრაფვის ევროპის ენერგეტიკულ ბაზართან და სტანდარტებთან მაქსიმალური დაახლოებისკენ. ხოლო გრძელვადიან პერსპექტივაში (15-20 წელი) - ცენტრალური ევროპის ზონასთან სინქრონიზაციისკენ. 3.9.1 ენერგეტიკული ბაზრის რეფორმა ენერგეტიკული გაერთიანების ფორმატში მიმდინარე ინტენსიური ენერგეტიკული რეფორმა ემსახურება სექტორში გამჭვირვალე, არადისკრიმინაციული კონკურენტული გარემოს ჩამოყალიბებასა და საინვესტიციო კლიმატის გაუმჯობესებას; ასევე - ენერგოეფექტიანობის და განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარებას, რაც ფასების ოპტიმიზაციის და ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლების აუცილებელ პირობას წარმოადგენს. გამჭვირვალე და კონკურენტული ბაზარები იმოქმედებს ელექტროენერგიის და გაზის 25 სექტორში, ნავთობპროდუქტების სექტორი გააგრძელებს საქმიანობას, ჩამოყალიბდება ბიომასის მიწოდების ბაზარი. კონკურენტულ გარემოში ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ბაზრების ეტაპობრივი გახსნის პროცესში დაცული იქნება სექტორის მონაწილეთა ლეგიტიმური კომერციული ინტერესები, მაგრამ, ამავე დროს, მოხდება საქმიანობათა სრული განცალკევება და სექტორში კონკურენციის განვითარება. ბაზრების გახსნამ და მისი მონაწილეებისთვის ახალი შესაძლებლობების მიცემამ, ქსელური საქმიანობის გამჭვირვალე და სამართლიანი ტარიფების დადგენამ, უნდა უზრუნველყოს, რომ, ერთი მხრივ, საწარმომ სრულად აინაზღაუროს მომსახურების გაწევასთან დაკავშირებული ხარჯები, ხოლო, მეორე მხრივ, მომხმარებელმა მიიღოს მაღალი ხარისხის მომსახურება სამართლიან ფასად. დერეგულირებული და გამჭვირვალე კონკურენტული ბაზრების ჩამოყალიბება ხელს შეუწყობს ფასების ოპტიმიზაციას, მიმზიდველი და სტაბილური საინვესტიციო გარემოს შექმნას, რეგიონში ენერგეტიკული რესურსებით ვაჭრობის განვითარებას ეკონომიკურად და ეკოლოგიურად გამართლებული გზით, განახლებადი ენერგეტიკული რესურსების ათვისებას და ენერგოეფექტურობაზე ორიენტირებული ღონისძიებების განხორციელებას. 3.9.2 გარემოზე ზემოქმედების შემცირება ენერგეტიკული პროექტების განხორციელებისას გარემოსდაცვითი და სოციალური კომპონენტები სათანადოდ გათვალისწინებული უნდა იქნას საუკეთესო საერთაშორისო გამოცდილების საფუძველზე, რაც მოიცავს სოციალური და გარემოსდაცვითი ზემოქმედების შეფასებას, ადგილობრივ თემებთან კონსულტაციების გამართვას, შესაბამისი ინფორმაციის საჯაროობისა და ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას. მათ შორის გასათვალისწინებელია გარემოსდაცვითი პროცედურების და პროექტირების ოპტიმალური ეტაპობრივი განვითარება და რისკების ანგარიშების მომზადება. ასევე, გარემოსდაცვითი შეფასებებისას რესურსების ინტეგრირებული მართვის და გარემოზე ზემოქმედების კუმულაციური ეფექტების გათვალისწინებით. ასამაღლებელია გარემოსდაცვითი შეფასების ანგარიშების ხარისხი და ადგილობრივ თემებთან კომუნიკაცია ხარისხიანი კვლევების და გამართული პროცედურების გამოყენებით. მნიშვნელოვანია, ენერგეტიკული პროექტების დაგეგმვისა და განვითარების ეტაპზე, ასევე სექტორის სტრატეგიულ დოკუმენტებში, და ზოგადად ბიზნეს მოდელებში ბიომრავალფეროვნების საკითხების ინტეგრაცია. ეს ხელს შეუწყობს, როგორც ბიომრავალფეროვნებაზე უარყოფითი ზეგავლენის, ასევე ენერგეტიკული სექტორისათვის ბიომრავალფეროვნების კარგვით გამოწვეული რისკების შემცირებას. 26 3.9.3 კლიმატის ცვლილების შერბილება და მასთან ადაპტაცია ენერგეტიკული პოლიტიკა ითვალისწინებს კლიმატის ცვლილების შერბილებასა და მასთან ადაპტაციის სახელმწიფო პოლიტიკას, ასევე - ამ მხრივ ენერგეტიკული გაერთიანების წევრობის მოთხოვნებს. საქართველო სრულად მონაწილეობს კლიმატის ცვლილების შერბილების საერთაშორისო ძალისხმევაში. საქართველომ პარიზის შეთანხმებაზე მიერთებით აიღო სათბურის გაზების გაფრქვევის შემცირების ვალდებულება, რაშიც ენერგეტიკულ სექტორს უმნიშვნელოვანესი წილი შეაქვს. ენერგოეფექტიანობის, განახლებადი ენერგიის და მათ შორის ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის განვითარებით, მოწინავე სუფთა ტექნოლოგიების ხელშეწყობით, საქართველო ესწრაფვის, ასევე წვლილი შეიტანოს განახლებადი ენერგიის სხვა წყაროების განვითარებაში. კლიმატის ცვლილება გავლენას ახდენს თავად ენერგეტიკულ სექტორზე და ენერგიის მოთხოვნაზე, რის გამოც აუცილებელია ადაპტაციის ღონისძიებების დაგეგმვა. მათ შორის კლიმატური, ჰიდროლოგიური პროგნოზების, ენერგოეფექტიანობის ღონისძიებების, შესაძლო მოთხოვნის და პიკური დატვირთვების პროგნოზების საფუძველზე უნდა მოხდეს კლიმატის ცვლილების მიმართ სექტორის მედეგობის ანალიზი და შესაბამისი ღონისძიებების დაგეგმვა. 3.9.4 მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესება და მომხმარებლის ინტერესების დაცვა მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესება და მომხმარებლის ინტერესების დაცვა ენერგეტიკული პოლიტიკის მთავარი პრიორიტეტია. მარეგულირებელი ორგანოს რეგულირების ფუნქციის გაძლიერება, რაც, სამართლიანი მიდგომის პრინციპის დაცვით, უზრუნველყოფს მომსახურების ხარისხის მონიტორინგს და მომსახურების მიმწოდებელსა და მომხმარებელს შორის ურთიერთობების რეგულირებას. ამისთვის, შემდგომ დაიხვეწება მომსახურების ხარისხის სტანდარტები და მისი შეფასების კრიტერიუმები, დაიხვეწება მომსახურების ხარისხის მონიტორინგისა და მისი წახალისების მარტივი და სამართლიანი წესები, მარეგულირებელი ორგანოს მიერ. 3.9.5 ენერგეტიკული სიღარიბის აღმოფხვრა და მოწყვლადი მომხმარებლების დახმარება ენერგეტიკული სიღარიბე მზარდი მნიშვნელობის მოვლენაა. საქართველოში მოსახლეობის ნაწილი, განსაკუთრებით სოფლებში, თბება შეშით, ჯანმრთელობისთვის საშიში ჰაერის დაბინძურების პირობებში; რასაც თან ახლავს ასევე ტყეების დეგრადაცია, ნიადაგების ეროზია 27 და ბიომრავალფეროვნების კარგვა. მოსახლეობის დიდი ნაწილი ცხოვრობს დაბალი თბური მახასიათებლების მქონე საცხოვრებლებში, რაც იწვევს ზამთრის პირობებში მომეტებულ ფინანსურ ხარჯს ან ცხოვრების არაკომფორტულ პირობებს. ხშირად გადაჭარბებული ენერგეტიკული ხარჯი გამოწვეულია მომხმარებელთა არასაკმარისი ინფორმირებულობითა და არჩევანის არარსებობით. სახელმწიფო იზრუნებს ენერგეტიკული სიღარიბის ამ გამოვლინებების ეტაპობრივ თანმიმდევრულ შემცირებაზე, რაშიც კომპლექსურად გამოიყენებს სოციალური და ენერგეტიკული ღონისძიებების ერთობლიობას, სუფთა ენერგიის მიწოდების შესაძლებლობების გაზრდის, მიზნობრივი ენერგეტიკული დახმარების, ენერგოეფექტიანობისა და ინფორმირების ღონისძიებების გათვალისწინებით. ენერგეტიკული ბაზრის რეფორმის პერიოდში, მის სრულ გახსნამდე, მოსახლეობას და მცირე საწარმოებს ელექტროენერგია, ხოლო ბუნებრივი გაზი მხოლოდ მოსახლეობას მიეწოდება რეგულირებულ ფასად, საჯარო მომსახურების ვალდებულების (PSO) ფორმით. ამავე დროს ცნობილია, რომ სუბსიდირებული ფასი იწვევს ენერგიის უყაირათო მიზანშეუწონელ ხარჯს და ხელს უშლის ენერგოეფექტიანობის და განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარებას. შესაბამისად, გათვალისწინებულია სატარიფო სუბსიდირების ეტაპობრივი აღმოფხვრა. მომხმარებელთა სოციალურად დაუცველი ფენების შეუფერხებელი ენერგომომარაგება უზრუნველყოფილი უნდა იქნას საქართველოს მთავრობისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ შემუშავებული სოციალური პროგრამებითა და მიზნობრივი სუბსიდიებით. 3.9.6 კვლევა, ინოვაციური და ტექნოლოგიური განვითარება ენერგეტიკა, როგორც სტრატეგიული მნიშვნელობის მაღალტექნოლოგიური დარგი, მოითხოვს კვლევითი, ანალიტიკური და ინფორმაციული უზრუნველყოფის მაღალ ხარისხს და შესაბამის კვალიფიციურ კადრებს. დასაბუთებული სტრატეგიული გადაწყვეტილებების მისაღებად აუცილებელია მსოფლიო და რეგიონული ენერგეტიკული და პოლიტიკურეკონომიკური ტენდენციების, ტექნოლოგიური ინოვაციების მონიტორინგი, მათი გათვალისწინება და დანერგვა. ამისთვის აუცილებელია ენერგეტიკის დარგის მეცნიერების და განათლების ერთ-ერთ პრიორიტეტად განსაზღვრა. უნდა ჩამოყალიბდეს კვლევითი და სასწავლო დაწესებულებების ენერგეტიკის ამოცანების გადაწყვეტაში ჩართვის ახალი ფორმები და მექანიზმები. შეიქმნას ინოვაციების, სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობის ხელშემწყობი საკანონმდებლო და ინსტიტუციური გარემო. უნდა განვითარდეს ენერგეტიკული სექტორის საექსპორტო და პროფესიული კადრები და დაიხვეწოს კავშირი კვლევით, საგანმანათლებლო დაწესებულებებსა და ენერგეტიკის დარგის სექტორის ორგანიზაციებს შორის. საჭიროა განახლებადი და წიაღისეული ენერგეტიკული რესურსების და პოტენციალის, მათი ოპტიმალური ათვისების სცენარების კვლევა, კლიმატური და მეტეოროლოგიური 28 პროგნოზირების დახვეწა, ჰიდროლოგიური რეჟიმების პროგნოზირება, ახალი სუფთა და ალტერნატიული ტექნოლოგიების, მათ შორის წყალბადის ენერგეტიკის კვლევის და დანერგვის საქმიანობა. განაწილებული გენერაციის, მიკრო და იზოლირებული ქსელების და ადგილობრივი მცირე განახლებადი ენერგიის ობიექტების ოპტიმალური სქემების შემუშავება. აუცილებელია სახელმწიფო ინვესტიციების გაზრდა ენერგეტიკის გამოყენებით კვლევებში; მიმზიდველი გარემოს შექმნა კვლევასა და ინოვაციაში კერძო ინვესტიციების ხელშესაწყობად. აუცილებელია, ჩამოყალიბდეს თანამშრომლობა საქართველოს განათლების და მეცნიერების სამინისტროსთან და მის სტრუქტურაში შემავალ შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდთან არსებული მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და ინოვაციების (STI) პოლიტიკის ფარგლებში ენერგეტიკის მიმართულების კვლევების მხარდაჭერის და განვითარების მიზნით. მაღალტექნოლოგიური თანამედროვე ენერგეტიკული სისტემა მოწინავე ინფორმაციული და სუფთა ენერგეტიკული ტექნოლოგიების გამოყენებით, მათ შორის გათხევადებული და დაჭირხნული ბუნებრივი გაზის, მწვანე წყალბადის, ენერგიის დამაგროვებლების, მოქნილი ცვლადი დენის გადამცემი სისტემების (FACTS), ჭკვიანი ქსელები და ინფორმაციული სისტემები და ა.შ. უზრუნველყოფს სექტორის მდგრად დაბალემისიიან განვითარებას, უწყვეტ, სტაბილურ და სრულფასოვან ენერგეტიკულ სერვისებს. 4. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ამოცანები 4.1 ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება ენერგეტიკული უსაფრთხოება ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის პრიორიტეტია, რომელიც გავლენას ახდენს ქვეყნის სოციალურ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ გარემოზე. საქართველო ვითარდება, რათა გახდეს დემოკრატიული სამყაროს ნაწილი და ევროკავშირისა და ნატოს სრულფასოვანი წევრი. მიზნის მისაღწევად ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინაპირობა არის ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება. ენერგეტიკული უსაფრთხოება გულისხმობს სხვადასხვა ტიპის ხარისხიანი ენერგიის საიმედო და უწყვეტ მიწოდებას ქვეყნის ყველა მომხმარებლისთვის ხელმისაწვდომ ფასად, ეროვნული უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების ინტერესების დაცვით მოკლე, საშუალო და გრძელვადიან პერსპექტივაში. ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება მიიღწევა მიწოდების რისკების და გარე დამოკიდებულების შემცირებით, ენერგორესურსების, მიწოდების წყაროების და მარშრუტების დივერსიფიკაციით და ენერგოსისტემის მედეგობის ამაღლებით, რაც ასევე, 29 მჭიდროდ არის დაკავშირებული ენერგოეფექტიანობის ამაღლებასთან, ადგილობრივი წიაღისეული და განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარებასთან, სტრატეგიული რეზერვების, ენერგოსისტემის მოქნილობისა და ენერგობაზრების განვითარებასთან. ის ასევე მოითხოვს დაგეგმვის კვლევებისა და ინოვაციების სისტემების განვითარებას, რისთვისაც მნიშვნელოვანია ენერგეტიკული სისტემის ინტეგრირებული დაგეგმვის პრაქტიკის დანერგვა და სექტორში გადაწყვეტილებების მიმღებთა ანალიტიკური შესაძლებლობების გაძლიერება. 4.1.1 არსებული მდგომარეობა ენერგეტიკული უსაფრთხოების მდგომარეობის შესაფასებლად საჭიროა გამოვლინდეს ქვეყნის ენერგეტიკული უზრუნველყოფის საფრთხეები და შეფასდეს მათი შესაბამისი რისკები. 2019 წელს საქართველოში ენერგიის შიდა მიწოდებამ 214 პეტაჯოული და ენერგიის საბოლოო მოხმარებამ 192 პეტაჯოული შეადგინა6. გრაფიკი 3 - პირველადი ენერგიის მიწოდება, საბოლო ენერგიის მოხმარება, 2019, საქსტატი საქართველო ენერგიის მოთხოვნის 81%-ს გარე წყაროებით იკმაყოფილებს, რაც მიწოდების რისკების გათვალისწინებით, კრიტიკულად მაღალი მაჩვენებელია. მოხმარებული ენერგიის ძირითადი სახეობები - ბუნებრივი გაზი, რომელიც მთელი პირველადი მიწოდების 45% შეადგენს და ნავთობპროდუქტები - 26%-ს თითქმის მთლიანად იმპორტზეა დამოკიდებული. რისკის დონეს დამატებით ზრდის მიწოდების წყაროების დივერსიფიკაციის დაბალი დონე. იმპორტდამოკიდებულების რისკები განსაკუთრებით იზრდება ზამთრის სეზონზე, როდესაც 6 შეფასებებში გამოიყენება 2019, ბოლო წინაპანდემიური წელი 30 ენერგომოხმარების ზრდას თან ერთვის ჰესების მიერ წარმოებული ელექტროენერგიის სიმცირე. 2019 წელს ბუნებრივი გაზის იმპორტ დამოკიდებულება - 99.64% შეადგენდა. ელექტროენერგიის სექტორში გენერაციის ობიექტების მშენებლობის შეფერხებების გამო ჯამური მიწოდება ჩამორჩება მოთხოვნას, რის გამოც საქართველო ელექტროენერგიის წლიური მოთხოვნის დაახლოებით 11%-ს 7 მეზობელი ქვეყნებიდან იკმაყოფილებს, ხოლო ზამთარში ეს მაჩვენებელი 20%-ს აღემატება. ელექტროენერგიის მოხმარება პიკს აღწევს ზამთარში, როდესაც ჰესების გამომუშავება მინიმუმამდეა შემცირებული, შესაბამისად იზრდება იმპორტირებული ელექტორენერგიის და თბოელექტროსადგურების გამომუშავების წილი, რომლებიც რესურსად იმპორტირებულ ბუნებრივ გაზს იყენებენ. შემოდგომა-ზამთრის თვეებში იმპორტირებულ ელექტროენერგიაზე დამოკიდებულება იზრდება. შედეგად, ადგილი აქვს ენერგოსისტემის მოქნილობისა და უსაფრთხოების დონის შემცირებას. თბოელექტროსადგურების იმპორტირებულ გაზზე დამოკიდებულების გათვალისწინებით ელექტროენერგიის ნეტ-იმპორტ დამოკიდებულება (თბოელექტროსადგურების ჩათვლით) შემდეგია – 32.5% წლიური (2019), 56.1% თვიური (დეკემბერი 2019). ელექტროენერგიის იმპორტის 68% აზერბაიჯანიდან, 32% კი რუსეთიდან განხორციელდა. იმპორტის წყაროების დივერსიფიკაციის ინდექსი (SCI) 2019 წელს - 4.5%-ს შეადგენდა. ელექტროენერგიის ტრანსსასაზღვრო სიმძლავრე (დადგმული სიმძლავრის %) - 41%-ია, რაც საკმაოდ მაღალი მაჩვენებელია (ევროკავშირის მოთხოვნილ 15%-თან შედარებით) და იძლევა ქვეყნებს შორის სატრანზიტო ფუნქციის განხორციელების შესაძლებლობას. სემეკის ზედამხედველობით მუდმივი მუშაობა მიმდინარეობს მომხმარებელთა ელექტოენერგიით მომარაგების საიმედოობისა და ხარისხის გასაუმჯობესებლად. ელექტროენერგიის მიწოდების შეწყვეტის საშუალო სიხშირე მომხმარებელზე (SAIFI) თელასი - 5.90, ენერგო-პრო ჯორჯია (ეპჯ) - 27.30-ს ხოლო ელექტროენერგიის მიწოდების შეწყვეტის საშუალო ხანგრძლივობა მომხმარებელზე (SAIDI): თელასი - 9:52:26, ეპჯ - 55:26:20ს შეადგენდა, რაც საკმაოდ მაღალია ეპჯ-ს შემთხვევაში. საქართველოში წელიწადში დაახლოებით 2.6 მილიარდი მ3 ბუნებრივი გაზი მოიხმარება, საიდანაც 36%-ს მოსახლეობა მოიხმარს8. ქვეყანაში გაზის მოხმარება მკვეთრი სეზონურობით ხასიათდება, 3.5-4 ჯერ მეტ გაზს მოვიხმართ ზამთრის პერიოდში ზაფხულთან შედარებით. ბუნებრივი გაზის იმპორტი ძირითადად აზერბაიჯანიდან ხდება. შესაბამისად, გაზის იმპორტის წყაროების დივერსიფიკაციის ინდექსი შეადგენს - 99.64-ს (Supplier Concentration Index – SCI, 2019). 7 2022 წლის საპროგნოზო ბალანსით ელექტროენერგიის იმპორტის წილი 16.5%-ს აღწევს. 8 2019 წლის ენერგეტიკული ბალანსი: https://www.geostat.ge/media/37668/Energy-balance-Publication_2019-GEO.pdf 31 ბუნებრივი გაზის მიწოდების უსაფრთხოება, როგორც აზერბაიჯანის, ასევე, რუსეთის მიმართულებიდან გამყარებულია საერთაშორისო სატრანზიტო კონტრაქტებით. „სამხრეთ კავკასიური მილსადენი“ „სამხრეთ გაზის დერეფნის“ ნაწილია, რითაც აზერბაიჯანის ბუნებრივი გაზი მიეწოდება თურქეთს და ევროპას, ხოლო ჩრდილოეთ-სამხრეთის მაგისტრალური გაზსადენების სისტემა უზრუნველყოფს რუსული გაზის ტრანზიტს სომხეთში. საქართველოს ნავთობპროდუქტების იმპორტზე დამოკიდებულება - 96%-ს შეადგენდა 2019 წელს. იმპორტის წყაროების დივერსიფიკაციის ინდექსი ბენზინის შემთხვევაში - 12.94 (SCI, 2019), ხოლო დიზელის შემთხვევაში - 4.57 (SCI, 2019) იყო. ნავთობპროდუქტების იმპორტი 10ზე მეტი ქვეყნიდან ხორციელდება, აქედან ყველაზე დიდი წილი რუსეთზე (ბენზინის იმპორტის 44%, დიზელის 17%) და აზერბაიჯანზე (დიზელის-28%) მოდის. ადგილობრივად გადამუშავებული ნავთობპროდუქტების წილი ჯამურ მოხმარებაში - 2.6% (2019), მაშინ, როდესაც გადამუშავებული საწარმოები თავისი სრული სიმძლავრის - 18%-ს იყენებენ (2019). ელექტროენერგიის შიგა მიწოდების მედეგობას უზრუნველყოფს ძირითადად გენერაციის სიმძლავრის ადეკვატურობა, გადამცემი სისტემის საიმედოობა და ენერგიის მარაგები, მათ შორის წყალსაცავებში დაგროვილი წყლის რაოდენობა. ამ მხრივ წამყვან როლს ასრულებს ენგურჰესის წყალსაცავი, რომელსაც სეზონური რეგულირების საშუალება აქვს. თუმცა, ამ შესაძლებლობას ამცირებს დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში ელექტროენერგიის მოხმარების მნიშვნელოვანი ზრდა, რაც ენგურჰესიდან მიწოდებით ბალანსდება. ბუნებრივი გაზის შიგა საოპერაციო რეზერვების პოტენციალი, განისაზღვრება მაგისტრალურ მილსადენებში არსებული გაზის სატრანზიტო მილსადენებიდან გაზის მიღების შესაძლებლობებით. მინიმალურია რაოდენობით და და ნავთობის/ნავთობპროდუქტების სტრატეგიული რეზერვები ამ ეტაპზე საქართველოს არ აქვს შექმნილი. ელექტროენერგიის ფიზიკური ხელმისაწვდომობა ქვეყნის მოსახლეობის თითქმის 100%-ს აქვს. ენერგიის ფინანსური ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით, ენერგეტიკული დანახარჯების წილი ოჯახის ჯამურ ხარჯებში, საშუალოდ 8.78%-ს შეადგენს (2019 მაჩვენებელი), ხოლო მოსახლეობის ყველაზე ეკონომიკურად შეჭირვებული 20%-თვის ეს მაჩვენებელი გაცილებით მეტია. ამისთვის სახელმწიფო სუბსიდირების სხვადასხვა სქემებს იყენებს. საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოება შემდეგი მთავარი გამოწვევების წინაშე დგას: • მაღალი იმპორტდამოკიდებულების და დივერსიფიკაციის ნაკლებობის გამო ენერგიის მიწოდება დაკავშირებულია ტექნიკურ, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ რისკებთან. ამასთან, ენერგიის იმპორტი დიდ დანახარჯებს მოითხოვს, 2019 წელს 32 • • • • • • • საქართველოში ენერგიის იმპორტზე დაახლოებით 1.3 მილიარდი დოლარი დაიხარჯა, მშპ-ს 7.4%9; გაზის მოხმარების მკვეთრი სეზონური, ხოლო ზამთრის პიკური მოხმარების დღეებში საათობრივი მოხმარების ცვალებადობის პირობებში საქართველოს არ გააჩნია მისი დაბალანსების საკუთარი წყარო, რაც კიდევ უფრო ზრდის გარე წყაროებზე დამოკიდებულებას და მოწოდების რისკებს ზამთრის პერიოდში. ამ ეტაპზე უსაფრთხო ინფრასტრუქტურის სტანდარტი (N-1 კრიტერიუმი) გაზის სექტორში ვერ კმაყოფილდება; 2009-2019 წლებში ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის ზრდა (CAGR-5.3%) მნიშვნელოვნად აჭარბებს წარმოების სიმძლავრეების განვითარების ტემპს (CAGR2.5%). 2019 წელს ელექტროენერგიის ნეტ-იმპორტი 1383 მლნ.კვტ.სთ, ხოლო 2021 წელს 1,615 მლნ. კვტ.სთ-ს შეადგენდა; ელექტროენერგიის მოხმარების და წარმოების არსებული დისბალანსი იწვევს ბაზისური სიმძლავრის მზარდ დეფიციტს, რაც განსაკუთრებულად თვალსაჩინოა ენერგეტიკული ზამთრის პერიოდში (იანვარი, თებერვალი, მარტი, ნოემბერი, დეკემბერი). აღნიშნულის გამო, ადგილი აქვს ელექტროენერგიის იმპორტის ზრდას და ენერგოსისტემის მოქნილობისა და უსაფრთხოების შემცირებას. გადამცემი ქსელისთვის გამოწვევას წარმოადგენს მზარდი დატვირთვა, შედეგად რთულდება საქართველოს გადამცემ ქსელში მიწოდების უსაფრთხოებისა და მდგრადობის პარამეტრების შენარჩუნება; ცვალებადი განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება, ელექტრომანქანების წილის ზრდა, კრიპტო-ვალუტის წარმოება, ცვლადი დატვირთვის მეტალურგიული ქარხნების სიმძლავრის ზრდა და სხვა თანამედროვე მაღალი მოხმარების ტექნოლოგიების გამოყენება ართულებს ელექტროსისტემის მართვას, მოითხოვს მანევრულ სარეზერვო სიმძლავრეების, მათ შორის ენერგიის დამაგროვებლების განვითარებას და ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის ინოვაციური მართვის მექანიზმების დანერგვას; ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის სექტორების ინფრასტრუქტურის ნაწილი ამორტიზებულია და საჭიროებს განახლებას. შესაბამისად მაღალია SAIFI/SAIDI მაჩვენებლები, განსაკუთრებით რეგიონებში10; საქართველოს მთავრობასა და შაჰდენიზის კონსორციუმს შორის „დამატებითი“ ბუნებრივი გაზის შესახებ კონტრაქტს 2026 წელს ეწურება ვადა, რაც გამოიწვევს 500 მლნ.მ3 შედარებით იაფი გაზის დანაკლისს და მოითხოვს ბუნებრივი გაზის დამატებითი წყაროების მოძიებას; საქართველოს არ გააჩნია ნავთობისა და/ან ნავთობპროდუქტების საგანგებო სავალდებულო მარაგები, რაც უზრუნველყოფდა მის გამოყენებას კრიზისული სიტუაციების დროს. საკუთარი გადამამუშავებელი სიმძლავრეები ვერ 9 საგარეო ვაჭრობის პორტალი (geostat.ge) 10 https://gnerc.org/en/commission/commission-reports/tsliuri-angarishebi 33 • • • • • • • • • უზრუნველყოფს ხარისხიანი ნავთობპროდუქტების წარმოებას და არარენტაბელურია; დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ტერიტორიაზე არ არის გამართული ელექტროენერგიის აღრიცხვის და გადახდის სისტემა, რაც ზრდის ელექტროენერგიის დეფიციტს, იწვევს ელექტროენერგიის ჭარბ არაეფექტურ გამოყენებას, ენერგეტიკული სისტემის გადატვირთვასა და მიწოდების ხარისხის გაუარესებას. ანალოგიური პრობლემა აღინიშნება მესტიის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე; საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის მთავარი ელექტროენერგეტიკული აქტივის, ენგურჰესის სამანქანო დარბაზი და ქვესადგური, ასევე ვარდნილი-1 ჰესი განლაგებულია დროებით ოკუპირებულ გალის რაიონში, აფხაზეთის ტერიტორიაზე; ბაქო-სუფსას ნავთობის მილსადენის მონაკვეთი გადის დროებით ოკუპირებული ცხინვალის რეგიონის ტერიტორიაზე, რაც მისი ოპერირებას ართულებს და საფრთეს უქმნის; მაღალია რუსული კაპიტალის წილი საქართველოს ენერგოსექტორში (ნავთობი, ელექტროენერგიის წარმოება და ტრანსპორტირება), რაც კიდევ უფრო ზრდის მტრულად განწყობილი ქვეყნისთვის ბერკეტებს, პოლიტიკური მიზნით გამოიყენოს საქართველოს წინააღმდეგ და შექმნას უსაფრთხოების რისკები; დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მიერ ელექტროენერგიის აუნაზღაურებელი და უკონტროლო მზარდი მოხმარება იყენებს ენგური/ვარდნილის ჰესის მიერ წარმოებული ელექტროენერგიის დიდ ნაწილს. იაფმა ელექტროენერგიამ და კონტროლის ნაკლებობამ წაახალისა კრიპტოვალუტის გამომუშავება დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში, რაც კიდევ უფრო ზრდის მოხმარებას. ანალოგიურ პროცესებს აქვს ადგილი ასევე მესტიის მუნიციპალიტეტში, რაც მოითხოვს სახელმწიფოს მხრივ დარეგულირებას; მოძველებული ენერგოინფრასტრუქტურის პირობებში ჭკვიანი ტექნოლოგიების დანერგვა და ავტომატიზაცია ზრდის მათ დაუცველობას და კიბერ-თავდასხმების რისკს. ამასთან, საქართველოს ჯერ კიდევ არ აქვს მიღებული კიბერუსაფრთხოების პრევენციისა და საგანგებო სიტუაციებში მოქმედების გეგმები ენერგეტიკაში; მოსალოდნელია, რომ გლობალური კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული ექსტრემალური ბუნებრივი მოვლენების გაზრდილი სიხშირე და სიმძაფრე უარყოფით გავლენას მოახდენს ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურაზე და გააუარესებს ენერგიის მიწოდების საიმედოობას. საქართველოს ჯერ არ აქვს სიღრმისეული კვლევა ჩატარებული ენერგეტიკული სექტორის მოწყვლადობის შესახებ და არ აქვს შემუშავებული ეროვნული ადაპტაციის გეგმა; კრიპტოვალუტის მზარდი მოპოვება და მისი ფასის მერყეობა ენერგიის მოხმარების მკვეთრ ცვალებადობას იწვევს, რაც ენერგეტიკული სისტემის მოკლე და გრძელვადიანი დაბალანსების პრობლემებს ამძაფრებს; ლარის არასტაბილურობა დოლართან მიმართებაში ზრდის იმპორტირებული ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ფასს, რაც უარყოფითად მოქმედებს 34 • • • • • ენერგიის ხელმისაწვდომობაზე, ვინაიდან იმპორტირებულ ენერგიაზე ანგარიშსწორება, ძირითადად, უცხოური ვალუტით ხორციელდება. ასევე აუარესებს სახელმწიფო კომპანიების ფინანსურ მდგომარეობას, რომელთაც უცხოურ ვალუტაში აქვთ აღებული ინფრასტრუქტურის მშენებლობისთვის საჭირო სესხები; საყოფაცხოვრებო და საჯარო სექტორში არაენერგოეფექტიანი შენობების სიმრავლე იწვევს გასათბობად და გასაგრილებლად საჭირო ენერგიაზე მოთხოვნის ზრდას. არსებული შენობების უმეტესობა 1950-2000 წწ პერიოდში აშენდა, შენობების თბოტექნიკური მახასიათებლებზე დაბალი მოთხოვნების პირობებში; შეშის არამდგრადი გამოყენება საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში იწვევს ტყის ფართობის შემცირებას, საწვავის უკმარისობას და ენერგეტიკულ სიღარიბეს; ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს შეზღუდული რესურსები და შესაძლებლობები ართულებს და დროში ახანგრძლივებს ევროკავშირის ენერგეტიკული კანონმდებლობის ტრანსპოზიციას ეროვნულ კანონმდებლობაში. არასაკმარისია აკადემიური და გამოყენებითი კვლევები, არასაკმარისი ყურადღება ექცევა განათლებას, კვლევასა და განვითარებას, რაც აფერხებს თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვას; პანდემიები საფრთხეს უქმნის ენერგეტიკის სექტორში მომუშავე კრიზისული პერსონალს, იწვევს ფინანსურ დანაკარგებს მწარმოებლებისთვის და განუსაზღვრელობებს ენერგიის მოთხოვნაზე. მნიშვნელოვანია სამომავლოდ მედეგობის ღონისძიებების შემუშავება მოსალოდნელი პანდემიური/ეპიდემიური პერიოდებისთვის მზადყოფნისათვის; რეგიონალურმა კონფლიქტებმა და ტერორიზმის საფრთხემ რისკები შეიძლება შეუქმნას საქართველოს კრიტიკულ ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურას და გააუარესოს ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების დონე. ენერგეტიკული რისკების მინიმიზაციისათვის საჭიროა ენერგეტიკაში მართვის და დაგეგმვის გაუმჯობესება, გამჭვირვალობა და საზოგადოებასთან კომუნიკაციის გაძლიერება, რასაც დიდი ყურადღება მიექცევა მომავალშიც. საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის გრძელვადიანი დაგეგმვა TIMES-Georgia მოდელით ხორციელდება, რაც ელექტროენერგეტიკული სისტემის დაგეგმვის მოდელებთან ერთობლიობაში განაპირობებს დაგეგმვის ხარისხიანობას და გრძელვადიან პერსპექტივაში ენერგეტიკული უსაფრთხოების საფუძვლიანი ანალიზისა და მისი ამაღლების წინაპირობას ქმნის. სამომავლოდ, ენერგეტიკული უსაფრთხოების შეფასების ჩარჩოს დახვეწასთან ერთად დაიხვეწება ენერგეტიკული უსაფრთხოების შეფასების მაჩვენებლები. 4.1.2 ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლების მიზნები და ღონისძიებები ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლება გულისხმობს ენერგიის მიწოდების და მოხმარების რისკების შემცირებას. ამისთვის საჭიროა კრიტიკული ენერგეტიკული სისტემების მედეგობის 35 და მოქნილობის ამაღლება, მიწოდების უსაფრთხოების, საიმედოობის და ადეკვატურობის უზრუნველყოფა, პოლიტიკურ-ეკონომიკური და სოციალური სისტემის მედეგობის და მდგრადობის გაზრდა, ენერგეტიკული უსაფრთხოების სისტემის სათანადო მართვა. 1. შესაბამისად, საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლების მიზნები 2030 წლისთვის შემდეგია: ელექტროენერგიისა და გაზის უსაფრთხო და საიმედო მიწოდების, ენერგოსისტემის მედეგობის გასაზრდელად საჭიროა ენერგორესურსების, მათი მიწოდების წყაროების და მარშრუტების დივერსიფიკაცია; 2. ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება ადგილობრივი, უპირატესად განახლებადი, ენერგორესურსების ათვისების გზით, ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის მოხმარების ეფექტიანობის გაზრდით; 3. ეროვნული ენერგოსისტემის მოქნილობის გაზრდა ადგილობრივი ენერგორესურსების ათვისებით, ენერგოსაცავების (წყალსაცავიანი მარეგულირებელი ჰესების და ჰიდრომააკუმულირებელი სადგურები, შემნახველი ბატარეები, ნავთობის, გაზის და წყალბადის საცავები) და მოთხოვნის მართვის მექანიზმების შექმნის გზით; 4. მდგრადი და საიმედო ენერგოინფრასტრუქტურის შექმნა. ახალი ინფრასტრუქტურის განვითარება, გრძელვადიანი საჭიროებების გათვალისწინებით, ინფრასტრუქტურის N1 კრიტერიუმის დაკმაყოფილება, ამორტიზებული კრიტიკული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის განახლება. ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ინფრასტრუქტურაში, მათ შორის გათხევადებული ბუნებრივი გაზის მოწყობილობების შესასყიდად ინვესტიციების მოზიდვა, ინოვაციური, გარემოსთვის უსაფრთხო და „ჭკვიანი“ ტექნოლოგიების დანერგვა; 5. ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ფიზიკური და ფინანსური ხელმისაწვდომობის გაზრდა; 6. კრიტიკული ენერგოინფრასტრუქტურის დაცვა ტექნოგენური, კინეტიკური და კიბერსაფრთხეებისგან და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული რისკების შემცირება; 7. საქართველოს ტერიტორიების დროებითი ოკუპაციის შედეგად წარმოქმნილი ენერგეტიკული რისკების შერბილება, მინიმიზაცია; 8. საქართველოს ეროვნული კანონმდებლობის ევროკავშირის ენერგეტიკული უსაფრთხოების კანონმდებლობასთან დაახლოება და მისი ეფექტური აღსრულება. საქართველოს ღონისძიებები: ენერგეტიკული უსაფრთხოების ასამაღლებლად იგეგმება შემდეგი 1. საქართველო შეამცირებს ენერგიის იმპორტის სხვადასხვა წყაროებზე დამოკიდებულების პოლიტიკურ და ეკონომიკურ რისკებს. მოახდენს გარე მიწოდების წყაროების ოპტიმიზაციას, გამჭვირვალე კონკურენტულ გარემოში მოქცევას და მიწოდების ახალი ალტერნატივების განვითარებას. გაზის მიწოდების წყაროების დივერსიფიკაციისთვის გამოყენებული იქნება ასევე, გაცვლის (swap) მექანიზმის განვითარება, როდესაც სატრანზიტო ნაკადიდან მიღების სანაცვლოდ მიმღებ ქვეყანას საქართველოს მიერ საერთაშორისო ბაზრებზე შესყიდული გაზი მიეწოდება; 36 2. იმპორტდამოკიდებულების შემცირებისთვის მოხდება ენერგოეფექტური და განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიების განვითარება და დანერგვა შესაბამისი სამიზნე მაჩვენებლების მიხედვით11; 3. სახელმწიფო რეგულირების მექანიზმების გამოყენებით ხელს შეუწყობს ამორტიზებული კრიტიკული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის აღდგენასა და განახლებას. მოხდება გაზისა და ელექტროენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის N-1 კრიტერიუმის დაკმაყოფილება. ელექტროენერგეტიკულ სექტორში გაუმჯობესდება SAIFI/SAIDI/EENS/LOLE-ის მაჩვენებლები ელექტროენერგიისა და გაზის ქსელის საიმედოობის გასაზრდელად ათწლიანი გეგმების მიხედვით დაგეგმილი მდგრადი, საიმედო და ხარჯეფექტიანი ენერგეტიკული ქსელი განვითარდება, განხორციელდება ელექტროენერგიისა და გაზის სექტორების კოორდინირებული დაგეგმვა; 4. სისტემის სტაბილურობის და საიმედოობისთვის, მოკლე და გრძელვადიან პერსპექტივაში, ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ოპერატორი - საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა - განახორციელებს საზედამხედველო კონტროლის და მონაცემთა შეგროვების (SCADA) და გაფართოებული მონიტორინგის სისტემის (WAMS) განახლებას; 5. სისტემის სტაბილურობისა და საიმედოობისთვის, საშუალო და გრძელვადიან პერსპექტივაში, „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია“ (ბუნებრივი გაზის გადამცემი სისტემის ოპერატორი) გეგმავს საზედამხედველო კონტროლის და მონაცემთა შეგროვების სისტემის (SCADA) შექმნას და „ელექტრონული საინფორმაციო სისტემის“ განახლებას სისტემით მოსარგებლეებთან კომუნიკაციის მიზნით, რომელიც ქსელის ეფექტიან დაბალანსებას შეუწყობს ხელს; 6. საქართველო ელექტროენერგიის გენერაციისა და მოხმარების სეზონური უთანაბრობის გამოწვევაზე საპასუხოდ, ასევე ენერგიის ცვალებადი განახლებადი წყაროების ინტეგრაციისთვის ხელს შეუწყობს ახალი სუფთა და ალტერნატიული ტექნოლოგიების, მათ შორის ენერგიის შენახვის, ჰიდრომააკუმულირებელი და მწვანე წყალბადის წარმოების ტექნოლოგიების პერსპექტიულობის შესწავლას და განვითარებას, განაწილებული გენერაციის ოპტიმალური სქემების შექმნას, იზოლირებული მიკროქსელების და განახლებადი ენერგიის ადგილობრივი სისტემების ჩამოყალიბებას, თბური ტუმბოების და სხვა მოწინავე ტექნოლოგიების განვითარებას; 7. საქართველო ხელს შეუწყობს ნახშირწყალბადების საკუთარი მარაგების ძებნა-ძიებასა და ოპტიმალურ გამოყენებას. არსებული და პოტენციური წიაღისეული რესურსების მარაგების შესწავლითა და რაციონალური გამოყენებით საქართველო შეამცირებს იმპორტზე დამოკიდებულებას; 8. მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, მიწოდებისა და მოხმარების სეზონური და დღე-ღამური ცვალებადობის დასაბალანსებლად და შესაძლო წყვეტების შესამცირებლად, იგეგმება ბუნებრივი გაზის რეზერვის (250 მლნ. მ3 აქტიური და 500 მლნ.მ3 სრული მოცულობის) მშენებლობა ან სხვა ალტერნატული 11 იხ. ენერგოეფექტიანობის და განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება, მე-6, მე-7 თავები 37 გადაწყვეტის შემუშავება და დანერგვა, ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების საგანგებო მარაგების შექმნა (2009/119/EC დირექტივის შესაბამისად); 9. გაგრძელდება ქვეყანაში არსებული ნავთობგადამამუშავებელი საწარმოების გამოყენების შესაძლებლობების კვლევა და გაიზრდება ადგილობრივად გადამუშავებული ნავთობპროდუქტების მოცულობები; 10. დაგეგმილია სისტემაში მაღალი ეფექტიანობის არსებული და დაგეგმილი კომბინირებული ციკლით მომუშავე გაზის ტურბინიანი თბოელექტროსადგურებით, მოქმედი მოძველებული თბოელექტროსადგურების ჩანაცვლება; 11. ხელი შეეწყობა შეშის მდგრადი გამოყენებას და ბიომასის თანამედროვე ენერგოპროდუქტების განვითარებას; 12. მოხდება გაზის მიწოდების წყაროების დივერსიფიკაცია და მათ შორის სხვადასხვა პროდუქტად [მაგ. გათხევადებული გაზი (LNG), კომპრესიული ბუნებრივი (CNG) და გათხევადებული ნავთობის გაზი (LPG)] მიღება და ამ პროდუქტების მიწოდება მაღალმთიან რეგიონებში, რომლებშიც გაზსადენები არ არის გაყვანილი. ხელი შეეწყობა ბიოგაზის წარმოებასა და გამოყენებას; 13. მოხდება კრიტიკული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვა კინეტიკური და ბუნებრივი საფრთხეებისგან, ასევე კრიტიკული ენერგეტიკული ინფორმაციული სისტემების დადგენა და გათვალისწინება ასეთი ობიექტების ნუსხაში, შეიქმნება მათი დაცვის ეფექტური მექანიზმები. 14. სახელმწიფო შეიმუშავებს მიდგომას და ღონისძიებებს კრიპტოვალუტის უკონტროლო და მზარდი მოპოვების ენერგეტიკულ სისტემაზე უარყოფითი ზემოქმედების დასარეგულირებლად, სახელმწიფო ინტერესების შესაბამისად. 15. მოხდება გაზის მიწოდების ყველა ტიპის რისკების შეფასება, პრევენციული და საგანგებო სიტუაციების გეგმების მომზადება ევროკავშირის რეგულაცია №2017/1938 შესაბამისად; 16. საქართველოს ტერიტორიის დროებითი ოკუპაციის საფრთხეების შესამცირებლად საქართველო გააღრმავებს თანამშრომლობას საერთაშორისო ენერგეტიკულ ორგანიზაციებთან და რეგიონის სხვა ქვეყნებთან, გაზრდის მათ ინფორმირებას აღნიშნული რისკების შესამცირებლად. 17. ენერგეტიკული უსაფრთხოების შეფასების ჩარჩოსა და საფრთხეებზე რეაგირების მექანიზმების გაუმჯობესებით მოხდება სექტორის ეფექტიანობის გაზრდა და კორუფციის რისკების შემცირება. აღნიშნული ღონისძიებები უფრო დეტალურად გაწერილია ენერგეტიკისა და კლიმატის სამოქმედო გეგმაში (იხ. დანართი 1). ახალი გეოპოლიტიკური რეალობიდან გამომდინარე, შესწავლას მოითხოვს თუ როგორ შეიცვლება საქართველოს ენერგომომარაგების გარე რეგიონული პირობები და საჭირო იქნება შესაბამისი კორექტირების შეტანა ენერგეტიკული უსაფრთხოების ღონისძიებებში. 38 4.1.3 ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სექტორის განვითარების სცენარები ელექტროენერგიის და გაზის სექტორში განახლებული სცენარები დამუშავდა ენერგეტიკის და კლიმატის სამოქმედო გეგმის ერთიანი ენერგეტიკული განახლებული სცენარების საფუძველზე. ეს უკანასკნელი შემუშავდა TIMES Georgia ეკონომიკური ოპტიმიზაციის მოდელის გამოყენებით, ენერგეტიკული სექტორის ორგანიზაციებთან და, კერძოდ, საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემასთან მჭიდრო თანამშრომლობით. დამუშავებული სცენარები წარმოადგენს დაშვებებისა და შეზღუდვების ერთობლიობის საფუძველზე ალტერნატიული ტექნოლოგიების და ღონისძიებების ეკონომიკურად ოპტიმალურ ნაკრებს, რომელიც უზრუნველყოფს აღნიშნული მიზნების მიღწევას მოდელისთვის მიცემული შეზღუდვების ფარგლებში და დაშვებების გამოყენებით. მოდელირების მიხედვით, NECP სცენარის ძირითადი დასკვნები და შეფასებები გაკეთებულია 2030 წლამდე, ხოლო სცენარები დათვლილია 2050 წლამდე. განიხილება ორი სცენარი: 1. საბაზისო, ანუ WOM (Without measures) სცენარში იცვლება გარეშე ფაქტორები (ეკონომიკის ზრდის მაჩვენებლები, მოსახლეობა, დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ენერგომოხმარება) და შესაბამისად, დგინდება მოთხოვნილება სხვადასხვა ენერგეტიკულ მომსახურებაზე. ამ სცენარში არ განიხილება არც ერთი NECP-ში შესული ღონისძიება, იმისთვის რომ ჩამოყალიბდეს საბაზისო სცენარი, რომლის მიმართაც მოხდება გასატარებელი ღონისძიებების შედეგების შეფასება. რაც შეეხება მთავარ - NECP სცენარს, ამ შემთხვევაშიც გარეშე ფაქტორები იცვლება ისევე როგორც WOM სცენარში, თუმცა, ამავე დროს ხორციელდება მთელი რიგი დაგეგმილი ღონისძიებებისა. NECP სცენარის შედარება WOM სცენართან გვიჩვენებს, თუ რა შედეგი ექნება მთლიანი ენერგეტიკული სისტემის როგორც მიწოდების, ასევე, მოხმარების მხარეს, NECP-ში გათვალისწინებული ღონისძიებების ერთობლიობას, მათ შორის, პირველადი ენერგიის მოთხოვნილების შემცირებას, ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ზრდის ხარჯზე. პროექციების წარმმართველი ფაქტორები (დრაივერები) არის მოსახლეობის და ოჯახების რაოდენობა, სერვისების გავრცელება/დანერგვა, მშპ-ს ზრდა, საცხოვრებელი შენობების ფართის ზრდა, კრიპტოვალუტის წარმოების დინამიკა და ა.შ. NECP სცენარის მიზანია შემცირდეს იმპორტირებული ელექტროენერგიის (რომელიც გულისხმობს იმპორტირებული ელექტროენერგიის და თბოგენერაციის ჯამს) წილი ჯამურ ელექტროენერგიის მოხმარებაში 30%-დან (2016-2019 წლების საშუალო) 15%-მდე (2030 წლის მიზანი), რაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს ქვეყნის მიწოდების უსაფრთხოებას. ეს გაუმჯობესება უფრო მკვეთრად იქნება გამოხატული წყალმცირობის სეზონში (ოქტომბერი-მარტი), როდესაც დამოკიდებულება იმპორტირებულ საწვავზე შემცირდება 45%-დან (2016-2019 წლების საშუალო) 25%-მდე (2030წ). თბოელექტროსადგურების სიმძლავრეების შენარჩუნება (ან უმნიშვნელო გაზრდა), მიუხედავად მათი შემცირებული გენერაციისა, გათვალისწინებულია რეზერვირებისათვის, რომელიც შეიძლება, გამოყენებულ იქნეს ავარიულ შემთხვევებში და განსაკუთრებით, მშრალ ჰიდროლოგიურ წლებში. ელექტროენერგიის იმპორტიც დასაშვებია ქვეყნისთვის ხელსაყრელ პირობებში, თუმცა გრძელვადიან მიზნად ელექტროენერგიის იმპორტზე 39 დამოკიდებულების შენარჩუნება მიზანშეწონილი არაა, რადგან გარდა ფინანსური წნეხისა, ის ზრდის მეზობელ ქვეყნებზე პოლიტიკური თუ ეკონომიკური დამოკიდებულების რისკებს და ამით მანიპულირების შესაძლებლობას. უნდა აღინიშნოს, NECP სცენარი არ ზღუდავს იმ სიმძლავრეების სისტემაში ჩართვას, რომლებიც სცენარში ოპტიმიზაციის შედეგად ვერ მოხვდა, თუმცა, ასახულია GSE-ის ათწლიან გეგმაში. NECP სცენარის სამიზნე მაჩვენებლების მიხედვით, შენობების სექტორში 2025 წლიდან საბოლოო ენერგიის მოხმარება სრულად გამთბარ შენობებში მცირდება დაახლოებით 45%-ით საყოფაცხოვრებო, ხოლო კომერციულ და საზოგადოებრივ შენობებში 33%-ით კვადრატულ მეტრზე. სამიზნე სცენარის მიხედვით, 2025 წლიდან მხოლოდ ენერგოეფექტური გათბობაგაგრილების სისტემები და ნათურებია ხელმისაწვდომი. ტრანსპორტის ნაწილში 2030 წლისთვის მთლიან ავტოპარკში ჰიბრიდული მანქანების წილი იზრდება 40%-მდე, ხოლო ელექტრომანქანების წილი 10%-მდე. ასევე, გაკეთებულია კონკრეტული დაშვებები ავტომანქანების წვის ეფექტიანობის მხრივ. მრეწველობის სექტორში სამიზნე მაჩვენებლები ძირითადად დაგეგმილია ენერგიაშემცვლელები ეფექტიანი მოხმარების მხრივ. 2030 წლისთვის, NECP სცენარის მიხედვით, საქართველოს მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდება 261 პეტაჯოულს მიაღწევს. საპროგნოზო ბალანსის მიხედვით, მიწოდების დაახლოებით 46% ბუნებრივ გაზზე მოდის, რომლის დაახლოებით 40%-ს საყოფაცხოვრებო სექტორი მოიხმარს, ხოლო 16%-მდე ბუნებრივი გაზი მოიხმარება ელექტროენერგიის წარმოებისათვის. საბოლოო მიწოდებაში 21% განახლებად წყაროების ელექტროენერგიას, 23% ნავთობპროდუქტებს, ხოლო ქვანახშირს 6% უჭირავს. 2040 წლისთვის მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდება 312 პეტაჯოულს აღწევს, აქედან 45% ბუნებრივი გაზია. ბუნებრივი გაზის 35%-მდე მოიხმარება საყოფაცხოვრებო სექტორის მიერ, ხოლო ელექტროენერგიის წარმოებისთვის რესურსის 13% იხარჯება. საბოლოო მოხმარებაში განახლებად ენერგიებს 23%, ნავთობპროდუქტებს 22%, ხოლო ქვანახშირის მოხმარებას 8% უჭირავს. 2050 წლისთვის მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდება 378 პეტაჯოულს აღწევს, საიდანაც 42% იფარება ბუნებრივი გაზით, 24% განახლებადი ენერგიებით, 21% ნავთობპროდუქტებით, ხოლო 9% კი ქვანახშირის საშუალებით. განახლებადი ენერგიის მიწოდება 2050 წლისათვის 2019 წელთან შედარებით იზრდება 8 პროცენტული პუნქტით 24%-მდე, გაზის მოხმარება მცირდება 3 პროცენტული პუნქტით 42%მდე და ნავთობპროდუქტების მოხმარება 27%-დან პირველად მიწოდებაში მცირდება 21%მდე. 40 გრაფიკი 4: ენერგიის საბოლოო მოხმარება ტიპების მიხედვით NECP სცენარში. 4.1.4 მაკროეკონომიკური პროგნოზები მოსახლეობის ზრდა მოსახლეობის რაოდენობის ზრდა ენერგიის მოხმარების ერთ-ერთი საკვანძო ცვლადია. წინა წლების მონაცემებიდან გამომდინარე დაანგარიშდა საშუალო წლიური ზრდა 2014-2019 წლებისთვის, რომელმაც 0.004% შეადგინა, შესაბამისად, სწორედ ეს მაჩვენებელი გამოიყენება მოსახლეობის რაოდენობის მოდელირებისთვის ორივე სცენარში. მიუხედავად იმისა, რომ მოსახლეობის რაოდენობის ზრდის ტემპი დაბალია, შედარებით სწრაფად იზრდება ოჯახების რაოდენობა, რადგანაც ადამიანთა რაოდენობა ერთ ოჯახში მცირდება. ოჯახში სულადობის ცვლილების ტემპად აღებულია - 0.47%, როგორც 2009-2018 წლების მონაცემების მიხედვით არაპირდაპირ გაანგარიშებული მაჩვენებელი. მოსახლეობის რაოდენობა 2050 წელს აბსოლუტურ მაჩვენებლებში თითქმის უცვლელია საბაზისო, 2016 წელთან შედარებით, თუმცა, ოჯახების რაოდენობა იზრდება 1 036 000 - დან 1 230 000 - მდე. მშპ-ს ზრდა მშპ-ს საპროგნოზო მნიშვნელობების მოდელირებისთვის გამოყენებულია 2010-2019 წლის პერიოდში მიღწეული საშუალო წლიური ზრდის მაჩვენებელი, რომელიც 2010 წლის ფასებში გაანგარიშებული მშპ-სთვის 4.71%-ს შეადგენს და 2050 წლისთვის იძლევა მშპ-ის 168 მლრდ. ლარამდე ზრდას. ეს დაახლოებით 4-ჯერ მეტია საბაზისო, 2016 წელთან, შედარებით. NECP სცენარში ზემოთ აღნიშნული დაშვებების ფარგლებში, ელექტროენერგიის მოხმარება მოდელირებულია 2050 წლამდე TIMES Georgia-ის გამოყენებით. მოდელირების შედეგების 41 მიხედვით, ელექტროენერგიის მოხმარება ზომიერად მზარდია და 2030 წლისთვის 49 776.5 ტჯ-ს მიაღწევს. მოხმარება 2040 წლისთვის გაიზრდება 78 930 ტერაჯოულამდე, ხოლო 2050 წელს სავარაუდოდ 96 008 ტერაჯოულს მიაღწევს. 2019-2050 წლების განმავლობაში ელექტროენერგიის მოხმარების საშუალოწლიური ზრდა 2.2%-ია. დაშვებების მიხედვით, მოხმარება სოფლის მეურნეობის სექტორში ძირითადად სამაცივრე მეურნეობების და საირიგაციო სისტემების განვითარების ხარჯზეა მოსალოდნელი, სატრანსპორტო სექტორში კი, ჰიბრიდული და ელექტროძრავაზე მომუშავე მანქანების რაოდენობის ზრდით. მოდელის დაშვებების მიხედვით, მოხმარების ზრდა კომერციულ სექტორში 2.7%-ით, მრეწველობის სექტორში კი 2.1%-ით არის ნავარაუდები. გრძელვადიან, 2019-2050 წლიან, პერიოდში მოდელში დაშვებულია, რომ დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში მოხმარება არითმეტიკული პროგრესიით იზრდება, რაც საშუალოდ წლიურ 1.6%-იან ზრდას ნიშნავს. ამ დაშვებას საფუძვლად უდევს შემდეგი მოსაზრება, რომ მოხდება ენგურჰესიდან მიწოდების მეტი კონტროლის დამყარება, აღრიცხვის და გადახდის ეტაპობრივი მოწესრიგება და შესაბამისად, კრიპტოსიმძლავრეების შემცირება, გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის მოწესრიგება. ელექტროენერგიის მოხმარება სექტორების მიხედვით 25,000 GWH 20,000 ტრანსპორტი 15,000 საყოფაცხოვრებო სხვა 10,000 მრეწველობა 5,000 კომერციული სოფლის მეურნეობა 2050 2048 2046 2044 2042 2040 2038 2036 2034 2032 2030 2028 2026 2024 2022 2020 2018 2016 0 NECP გრაფიკი 5- ელექტროენერგიის მოხმარების პროექცია NECP სცენარში 2030 წლისთვის გათვალისწინებულია დამატებით 430 მეგავატი მარეგულირებელი და 237 მეგავატი სიმძლავრის მოდინებაზე მომუშავე ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობა (ჯამში 667 მეგავატი), 730 მეგავატი ქარის სადგურების და 547 მეგავატი მზის ელექტროსადგურების ექსპლუატაციაში შესვლა. თბოელექტროსადგურების სიმძლავრე გაიზრდება მხოლოდ 90 მეგავატით, რაც ძველი ენერგობლოკების ახალი მაღალეფექტური სადგურებით ჩანაცვლებით აიხსნება. 42 2040 წლისთვის ელექტროენერგეტიკული სიმძლავრეები იზრდება 8 020 მეგავატამდე, ძირითადად მზისა და ქარის ენერგიის ხარჯზე, რომელთა დადგმული სიმძლავრეების ნამატი 2030 წელთან შედარებით 798 და 523 მეგავატს შეადგენს, შესაბამისად. ჰიდროელექტროსადგურების პორტფელი იზრდება დამატებით მხოლოდ 436 მეგავატი სიმძლავრით, ხოლო თბოელექტროსადგურების მუშა სიმძლავრე მცირდება 210 მეგავატით. საპროგნოზო პერიოდის ბოლოს, 2050 წელს, გენერაციის ჯამური დადგმული სიმძლავრე 9 375 მეგავატს აღწევს. 2040 წელთან შედარებით ჰიდროპროექტების სიმძლავრე იზრდება 1082 მეგავატი მარეგულირებელი სიმძლავრით, ქარის პროექტების წვლილი 300 მეგავატია, ხოლო ჯამურ სიმძლავრეს მზის სადგურების მხოლოდ 38 მეგავატი ემატება. პროექციის მიხედვით, ექსპლუატაციიდან გამოსულია 13 მეგავატი სიმძლავრის ქვანახშირის სადგური. ქვედა გრაფიკზე მოცემულია დადგმული სიმძლავრის აბსოლუტური მაჩვენებლები საბაზისო, 2030, 2040 და 2050 წლებისთვის. 10,000 9,000 8,000 7,000 6,000 5,000 4,000 3,000 2,000 1,000 0 მზის ენერგია ქარი ჰიდრო თბოსადგურები 2050 2048 2046 2044 2042 2040 2038 2036 2034 2032 2030 2028 2026 2024 2022 2020 2018 ქვანახშირი 2016 MW ელექტროსადგურების დადგმული სიმძლავრე NECP გრაფიკი 6 - ელექტროენერგიის გენერაციის სადგურების სიმძლავრის ცვლილება დაგეგმვის პერიოდის განმავლობაში TIMES Georgia მოდელის დაშვების მიხედვით, შენდება ის სადგურები და იმ რაოდენობით, რაც აუცილებელია საქართველოს ელექტროენერგიის მოხმარების დაკმაყოფილებისთვის. შესაბამისად, 2030 წლისთვის მიღწეულია ნულოვანი იმპორტდამოკიდებულება. თუმცა, ჰიდრორესურსების სეზონურობიდან გამომდინარე, გაზაფხულის რამდენიმე თვის განმავლობაში შესაძლებელია ჭარბი ელექტროენერგიის ექსპორტირება. 2030 წელს შესაძლებელია დაახლოებით 1000 გვტსთ ელექტროენერგიის ექსპორტი, 2040 წელს - 1300 გვტსთ, ხოლო 2050 წელს 1 900 გვტსთ ენერგიის ექსპორტი. 43 NECP და WOM სცენარების შედარებისას ნათლად ჩანს, რომ WOM სცენარის განხორციელების შემთხვევაში საჭირო იქნებოდა შესაბამისი სიმძლავრის ჰიდრო და თბოსადგურების მშენებლობა, თუმცა, ახალი ტექნოლოგიების, კერძოდ კი ქარისა და მზის ენერგიების მოდელში ჩართვით, ვიღებთ ზუსტად იმავე მოხმარებას უფრო ნაკლები ფულადი რესურსის დახარჯვით. NECP სცენარის მიხედვით, წლების განმავლობაში შენდება ნაკლები ჰიდროელექტროსადგურები, სამაგიეროდ იზრდება ქარის და მზის ელექტროსადგურების წილი. ბუნებრივი გაზის სექტორი NECP სცენარის მიხედვით ბუნებრივი გაზის მოხმარება საქართველოში 2030 წლისთვის 3 მილიარდ მ3-ს (116 398 ტჯ), 2040 წლისთვის 3.5 მილიარდს (135 228 ტჯ), ხოლო 2050 წლისთვის კი 4 მილიარდ მ3-ს გადააჭარბებს (153 299 ტჯ). ნავარაუდებია, რომ ამ პერიოდის განმავლობაში ბუნებრივი გაზის საშუალო წლიური მოხმარება ყოველწლიურად 1.6%-ით გაიზრდება. რესურსზე მოთხოვნა ყველაზე მეტად იზრდება მრეწველობის სექტორსა და არაენერგეტიკული მიზნებისთვის. ბუნებრივი გაზის მოხმარების შემცირება დაგეგმილია თბოელექტროსადგურების შემთხვევაში, რაც არაეფექტიანი თბოელექტროსადგურების ახალი, კომბინირებული ციკლის სადგურების ჩანაცვლებით მიიღწევა. 180,000 160,000 140,000 120,000 100,000 80,000 60,000 40,000 20,000 0 ტრანსპორტი საყოფაცხოვრებო მრეწველობა თბოსადგურები კომერციული 2050 2048 2046 2044 2042 2040 2038 2036 2034 2032 2030 2028 2026 2024 2022 2020 2018 სოფლის მეურნეობა 2016 TJ ბუნებრივი გაზის მოხმარება სექტორების მიხედვით არაენერგეტიკული მოხმარება NECP გრაფიკი 7 - ბუნებრივი გაზის მოხმარება სექტორების მიხედვით მოდელის მიხედვით, 2024 წლიდან მცირდება ელექტროენერგიის გენერაციის მიზნებისათვის გამოყენებული გაზი, რაც მომავალ წლებშიც დამატებით მცირდება. დანარჩენ სექტორებში მოხმარება მეტნაკლებად სტაბილურად იზრდება. ყველაზე სწრაფი ზრდა ფიქსირდება მრეწველობაში, მათ შორის გაზის ქიმიურ მრეწველობაში ნედლეულად, არაენერგეტიკულ მოხმარებაში. 44 დაფარვის წყაროები მიუხედავად წიაღისეული რესურსების ნაკლებობისა, ქვეყანას გააჩნია მნიშნელოვანი სატრანზიტო მდებარეობა და შესაძლებელია ტრანზიტის საფასურად ენერგეტიკული რესურსის მიღება. სამხრეთ კავკასიური გაზსადენის პროექტიდან ოფციური გაზის ხელშეკრულების საფუძველზე 2024-2026 წლებიდან დაგეგმილია 1.1 მილიარდი მ3 ბუნებრივი გაზის შეღავათიან ფასად შეძენა. ასევე, დამატებითი გაზის ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულება ადგენს დამატებით მოსაწოდებელი ბუნებრივი გაზის მოცულობებსა და ფასებს 2026 წლის ჩათვლით პერიოდში. დღეისათვის, საქართველო ამ ხელშეკრულებით იღებს 500 მლნ კუბურ მეტრ დამატებით გაზს ყოველწლიურად. დამატებით, სოკართან გაფორმებულია ხელშეკრულება ბუნებრივი გაზის კომერციულ ფასად შესყიდვაზე და იგი ძალაშია 2030 წლამდე. მოდელი არ განსაზღვრავს გაზის დამატებითი მოცულობების სხვა წყაროებიდან მიღების ალტერნატივებს, მათ შორის გაზსაცავში დაბალი მოხმარების პერიოდში შენახული გაზის გამოყენებას. ბუნებრივი გაზის რეზერვი ბუნებრივი გაზის რეზერვი წარმოადგენს სეზონური, აგრეთვე დღე-ღამის განმავლობაში მიწოდება/მოხმარების დისბალანსის მართვის ეფექტურ გზას. ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლების მიზნით განიხილება მიწისქვეშა გაზსაცავის, ან ბუნებრივი გაზის დამარაგების ალტერნატული ობიექტის აშენება. არსებული გეგმის მიხედვით, სამგორის სამხრეთის თაღის ნავთობის საბადოზე გაზის საცავი უნდა ამოქმედებულიყო 2024 წლისთვის, თუმცა, COVID-19 პანდემიის გამო, პროექტი ამჟამად შეჩერებულია. მიუხედავად იმისა, რომ ბუნებრივი გაზის დარეზერვების პროექტი აუცილებლად განხორციელდება, იგი მოდელირებაში ამ ეტაპზე გათვალისწინებული არ არის, თუმცა მისი ჩართვა პირდაპირ გავლენას არ იქონიებს გაზის მოხმარების პროგნოზირებულ მახასიათებლებზე. 4.2 ენერგეტიკული სექტორის ეკონომიკური კონკურენტუნარიანობის გაუმჯობესება მაჩვენებლების და ენერგეტიკის სექტორი წარმოადგენს საქართველოს ეკონომიკის ერთ-ერთ სტრატეგიული მნიშვნელობის მაღალტექნოლოგიურ დარგს, რომელიც, ამავდროულად, სხვა სექტორების ღირებულებათა ჯაჭვის სათავეშია და უზრუნველყოფს მათ ფუნქციონირებას. ენერგოსექტორის ეკონომიკურად ეფექტიანი საქმიანობა, ენერგიის ფასი, ხარისხი და უწყვეტობა პირდაპირ აისახება სხვა დარგების მიერ გამოშვებული პროდუქციის და მომსახურების კონკურენტუნარიანობაზე. ენერგოსექტორის ეფექტიანობის გასაზრდელად 45 მნიშვნელოვანია მის მიერ შექმნილი დამატებული ღირებულების, დასაქმების, დასაქმებულთა კვალიფიკაციის, ენერგიის საგარეო სავაჭრო სალდოს მაჩვენებლების და საინვესტიციო გარემოს გაუმჯობესება. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (სამინისტრო) სხვადასხვა უწყებების დახმარებით განახორციელებს ენერგეტიკის პოლიტიკის დოკუმენტით გათვალისწინებული ეკონომიკური პარამეტრების მონიტორინგს, მათ შორის, დარგში ინვესტირების, მისი ეკონომიკური სარგებლიანობის და ეკონომიკის სხვა დარგების განვითარებაში მისი წვლილის რაოდენობრივ შეფასებას, რაც სხვადასხვა მაჩვენებლისა თუ მოდელირების საშუალებით შეიძლება იქნას მიღწეული 4.2.1 სექტორის წვლილი ქვეყნის მაკროეკონომიკურ მაჩვენებლებში 2019 წლის მონაცემებით, სექტორმა დაახლოებით მილიარდი ლარის დამატებული ღირებულება შექმნა და 15 000-ზე მეტი ადამიანი დაასაქმა 12 . იმავე წელს, სექტორმა 260 მილიონი აშშ დოლარის პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია (FDI) მოიზიდა, რაც ქვეყანაში ჯამურად მოზიდული FDI-ის დაახლოებით 20% იყო. დასაქმების მაჩვენებელი 2010, საბაზისო წელთან შედარებით სტაბილურია, თუმცა, დამატებული ღირებულება რეალურ მაჩვენებლებში გაზრდილია დაახლოებით 48%-ით. სექტორის წვლილი დასაქმებაში 1.2%-ის ფარგლებშია, ხოლო წილი მთლიან შიდა პროდუქტში 2.3%-ით განისაზღვრება. 2019 წელს სექტორის ბრუნვის ნომინალური მაჩვენებელი 3.45 მილიარდი ლარი იყო (ბრუნვის რეალური მაჩვენებელი 2010, საბაზისო წელთან შედარებით 74%-ითაა გაზრდილი), 13 ხოლო სამუშაო ძალაზე სექტორმა 294 მილიონი ლარის დანახარჯი გასწია 14 . საქართველოს ყველაზე შემოსავლიან ათ კერძო კომპანიას შორის ხუთი ენერგეტიკის სფეროში მოღვაწეობს15. სამუშაო ძალის მწარმოებლურობამ 2019 წელს საშუალოდ 66 ათასი ლარი შეადგინა ერთ დასაქმებულზე. რეალურ მაჩვენებლებში მწარმოებლურობა საბაზისო, 2010 წელთან შედარებით გაზრდილია 51.5%-ით. მეტ-ნაკლებად სტაბილური დასაქმების მაჩვენებლის და ზრდადი დამატებული ღირებულების გათვალისწინებით, მწარმოებლურობის მზარდი ტრენდი ენერგოსექტორში შესაძლოა ტექნოლოგიურ პროგრესსა და სამუშაო ძალის კვალიფიკაციის ამაღლებაზე მიუთითებდეს16 . რაც შეეხება საშუალო დანახარჯებს სამუშაო ძალაზე, 2019 წელს ის 19.5 ათას ლარის ნიშნულზე იყო და საბაზისო, 2010 წელთან, შედარებით რეალურ მაჩვენებლებში გაზრდილია 28%-ით. შრომის ანაზღაურების რეალური მაჩვენებლის ზრდა ხელს უწყობს ენერგოსექტორიდან მუშახელის დენადობის შემცირებას, 12 დამატებული ღირებულების გაანგარიშება არ ითვალისწინებს გადადინების ეფექტს. 13 რეალური მაჩვენებელი გაანგარიშებულია მწარმოებელთა ფასების ინდექსით. 14 მონაცემების ძირითადი ნაწილი გაანალიზებულია NACE კლასიფიკატორის მე-2 რევიზიის მიხედვით, სექციისთვის „ელექტროენერგიის, აირის, ორთქლის და კონდიცირებული ჰაერის მიწოდება“ (შემდგომში „სექტორი“). https://www.geostat.ge/media/13408/NACE-Rev-2_Georgian_2016.pdf 15 საქართველოს 150 ყველაზე შემოსავლიანი კომპანია, Forbes Georgia. 16 ტექნოლოგიური პროგრესი ზრდის მწარმოებლურობას, თუმცა, ენერგოსექტორში მწარმოებლურობის ზრდა შეიძლება სხვა ეგზოგენური ფაქტორებით მიიღწეს, მაგალითად, როგორიცაა უხვი ნალექი. 46 რაც, თავის მხრივ, სამუშაო ძალის მწარმოებლურობას ზრდის. 2019 წლის მონაცემებით, რეალურ მაჩვენებლებში გამოსახულ ყოველ დახარჯულ 1 ლარზე სამუშაო ძალამ საშუალოდ 3.35 ლარის დამატებული ღირებულება შექმნა. მნიშვნელოვანია ენერგოსექტორში შექმნილი დამატებული ღირებულებისა და სექტორში დასაქმებული სამუშაო ძალის კვალიფიკაციის ამაღლება; ასევე, სექტორის ტექნოლოგიური პროგრესის ხელშეწყობა, რაც თავის მხრივ, სხვა თანაბარ პირობებში, გაზრდის ენერგოსექტორის კონკურენტუნარიანობას და შეამცირებს ენერგიის ფასებს. სამომავლოდ, სამინისტრო, შესაბამის კომპეტენტურ უწყებებთან და ორგანიზაციებთან ერთად, შეაფასებს ენერგეტიკის სექტორის ეკონომიკურ სარგებლიანობას, ასევე, რაოდენობრივად შეაფასებს არაპირდაპირ კონტრიბუციას ეკონომიკაში (ენერგოსექტორის გადადინების ეფექტი). საქართველოს ენერგოსექტორის ეკონომიკურ მაჩვენებლებზე უარყოფითად აისახება დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ელექტროენერგიით უფასოდ მომარაგების პრაქტიკა. 2021 წლის მონაცემებით, სახელმწიფო საწარმოებმა ენგურისა და ვარდნილ-ჰესის მიერ გამომუშავებული ენერგიის სანაცვლოდ დაახლოებით 40 მილიონი ლარის შემოსავალი ვერ მიიღო. ენერგეტიკაში დაგეგმილი საკანონმდებლო ცვლილებების შედეგად ნავარაუდევია, რომ ენერგეტიკული ბირჟის ამოქმედების შემდეგ სადგურები შეძლებენ სალტეზე გაცემული ენერგიის სრული ღირებულების მიღებას. 4.2.2 კონკურენცია ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის საცალო და საბითუმო ბაზრებზე სემეკი ყოველწლიურად აქვეყნებს ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის საცალო და საბითუმო ბაზრებზე კონკურენციის მაჩვენებლებს. 2019 წელს ელექტროენერგიის საცალო ბაზარზე მიწოდებისა და განაწილების ნაწილში მხოლოდ 2 კომპანია საქმიანობდა, შესაბამისად, ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსის მიხედვით, ელექტროენერგიის საცალო ბაზარი მაღალკონცენტრირებული იყო ( = 5 338 ) 17 . 2021 წლის 1-ელი ივლისიდან, ელექტროენერგიის მიწოდებისა და განაწილების საქმიანობის განცალკევების შემდეგ, საცალო ბაზარი ღიაა მიწოდების საქმიანობით დაინტერესებული საწარმოებისათვის, შესაბამისად, ბაზრის ამ სეგმენტში მოსალოდნელია კონკურენციის ზრდა. ელექტროენერგიის საბითუმო ბაზარზე, 2019 წელს რეგისტრირებული იყო გენერაციის 95 ობიექტი. ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსი გენერაციის სეგმენტისთვის = 1 516 იყო, რაც ზომიერად კონცენტრირებულ ბაზარზე მიუთითებს. კონცენტრაციის კოეფიციენტის 17 სემეკ-ის 2019 წლის საქმიანობის ანგარიში, 2020. https://gnerc.org/files/Annual%20Reports/2019%20GEO.pdf 47 (Concentration Ratio – CR3) მიხედვით, 3 ყველაზე მსხვილი გენერაციის ობიექტის ჯამური წილი ბაზარზე 47.1% იყო18. 2019 წელს ბუნებრივი გაზის საცალო ბაზრისთვის ინდექსის მნიშვნელობამ = 2 452 შეადგინა, რაც მაღალკონცენტრირებულ ბაზარზე მიუთითებს. საცალო ბაზარზე ოპერირებდა 34 კომპანია, სამი უმსხვილესი მიმწოდებლის წილი კი 84.8%-ს შეადგენდა19. 2019 წლისთვის ბუნებრივი გაზით საბითუმო დონეზე საქმიანობდა 10 მიმწოდებელი, რომელთა შორის სამი უმსხვილესი მიმწოდებლის წილი 94% იყო. ეს შესაბამისად აისახა ჰერფინდალ-ჰირშმანის ინდექსზე, რომელმაც ვაჭრობის ამ დონეზე შეადგინა = 3 11520. ბაზარი ამ შემთხვევაშიც მაღალკონცენტრირებულია. ბუნებრივი გაზის ბაზრის რეფორმის აქტიურ ფაზაში შესვლა 2022 წლიდანაა დაგეგმილი. დამტკიცებულია ბუნებრივი გაზის ბაზრის მოდელის კონცეფცია. ელექტროენერგიის სექტორის მსგავსად, შემცირდება ბუნებრივი გაზის საცალო ბაზარზე შესვლის ბარიერები, რაც, საბოლოოდ, ფირმებს შორის გაზრდილ კონკურენციაში აისახება. თუმცა, ჯერჯერობით პრობლემად რჩება გაზის ერთ დომინანტ საბითუმო მომწოდებელზე დამოკიდებულება21. ჯანსაღი მარეგულირებელი კანონმდებლობა ხელს უწყობს ენერგიაზე კონკურენტული ფასების დადგენასა და ტექნოლოგიურ პროგრესს. საქართველოს მთავრობა აქტიურად მუშაობს ევროპული დირექტივებისა და რეგულაციების ეროვნულ კანონმდებლობაში ასახვის მიმართულებით, ითვალისწინებს ასოცირების ხელშეკრულებით ნაკისრ ვალდებულებებს და ეტაპობრივად ნერგავს საბაზრო ურთიერთობებისთვის საჭირო რეგულაციებს ენერგეტიკის სექტორში. საკანონმდებლო ცვლილებები მიზნად ისახავს კონკურენტული გარემოს ხელშეწყობას და კარტელური ბიზნეს გარიგებების შესაძლებლობების მინიმიზაციას; ასევე, ენერგოპოლიტიკის (მათ შორის, სუბსიდირების პოლიტიკის) ოპტიმიზაციას მისი ეფექტურობისა და ეფექტიანობის ამაღლების მეშვეობით, რაც ბაზრების ფუნქციონირების ხარისხსა და ვაჭრობის ლიბერალიზაციიდან მომდინარე სარგებელს გაზრდის22. 4.2.3 ელექტროენერგიის და ბუნებრივი გაზის ფასები საქართველოს ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სამომხმარებლო ფასები საკმაოდ დაბალია და რეგიონში მხოლოდ რუსეთისა და აზერბაიჯანის შესაბამის მაჩვენებლებს 18 იქვე 19 იგულისხმება სახელმწიფო ენერგეტიკული პოლიტიკისა და ენერგეტიკისა და კლიმატის ინტეგრირებული გეგმაზე მომუშავე მონაცემთა ანალიზის ექსპერტების გამოთვლების მიხედვით. ეროვნული 20 სემეკ-ის 2019 წლის საქმიანობის ანგარიში, 2020 21 მომწოდებელთა რაოდენობის ზრდა აუმჯობესებს საქართველოს, როგორც ენერგიის შემსყიდველი, საბაზრო პოზიციას. 22 ასოცირების ხელშეკრულება, 203-206-ე მუხლები https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2496959 48 აღემატება. 2022 წელს 1 კუბური მეტრი ბუნებრივი გაზის ღირებულება საშუალოდ 55.51 თეთრს შეადგენს, ხოლო 1 კვტ.სთ ელექტროენერგია სამომხმარებლო სექტორს საშუალოდ 22.05 თეთრად მიეწოდება. სამომხმარებლო ტარიფების უმეტესი ნაწილი სრულად რეგულირებულია23. მოსახლეობა სარგებლობს ელექტროენერგიის საფეხურებრივი ტარიფით, რაც, ერთი მხრივ, ხელს უწყობს ენერგიის დაზოგვას, ხოლო, მეორე მხრივ, სოციალურ დატვირთვას ატარებს. ელექტროენერგიის სექტორში, გარდა საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისა, სატარიფო რეგულირებას ექვემდებარება მცირე საწარმოები და ის არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლები, რომლებიც სარგებლობენ საჯარო მომსახურების სახით ელექტროენერგიის მიწოდებით. აღსანიშნავია, რომ ბოლო პერიოდში კომერციული სექტორისთვის ელექტროენერგიაზე გაზრდილმა ფასებმა მნიშვნელოვნად გაზარდა მოთხოვნა ნეტო-აღრიცხვის პროგრამაზე და მზის პანელებზე ბიზნესის მხრიდან. საქართველოს ენერგეტიკული ბირჟის ამოქმედებამდე ელექტროენერგიის ფასი იმ მსხვილი მომხმარებლებისთვის, რომლებიც ვაჭრობენ საბითუმო ბაზარზე, დგინდება ორმხრივი ხელშეკრულებების საფუძველზე, 2022 წლის სექტემბრიდან კი მათ საშუალება მიეცემათ ივაჭრონ საქართველოს ენერგეტიკულ ბირჟაზე. რაც შეეხება ბუნებრივი გაზის კომერციულ სექტორს, მიწოდების ტარიფები დერეგულირებულია და არასაყოფაცხოვრებო (კომერციულ) მომხმარებლებს ბუნებრივი გაზი მიეწოდებათ საჯაროდ შეთავაზებული პირობებითა და ფასებით. ენერგიის დაბალი ფასები საქართველოს ეკონომიკის სხვადასხვა სექტორს ინვესტირებისთვის მეტ მიმზიდველობას სძენს. ენერგიის, როგორც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საწარმოო ფაქტორის, დაბალი ფასები საქართველოში წარმოებულ პროდუქციას კონკურენტულს ხდის საექსპორტო ბაზრებზე. მიუხედავად რეგიონში შედარებით დაბალი ტარიფებისა, იმპორტული ენერგიის მზარდი წილი საბალანსო ელექტროენერგიაში და მისი ფასი, ასევე ლარის გაცვლითი კურსის მკვეთრი მერყეობა ტარიფების ზრდის მაპროვოცირებელი შეიძლება გახდეს. სამინისტრო აქტიურად მუშაობს გენერაციის ობიექტების მშენებლობის ხელშეწყობასა და იმპორტის ჩანაცვლებაზე, რათა მოთხოვნა შიდა, გენერაციის სტაბილური წყაროებით დაკმაყოფილდეს. 4.2.4 ელექტროენერგიით და ბუნებრივი გაზით საგარეო ვაჭრობა და ტრანზიტი 23 სამომხარებლო ტარიფი იყოფა სამ საფეხურად: მოხმარებული ელექტროენერგიის რაოდენობის მიხედვით:  101 კვტ.სთ-მდე;  101-301 კვტ.სთ;  301 და მეტი კვტ.სთ ; გარდა საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემაზე მიერთებული პირდაპირი მომხარებლებისა,რომელთათვის ტარიფი რეგულირდება ხელშეკრულებების მიხედვით. 49 ელექტროენერგიის მთლიან გენერაციაში ჰიდროგენერაციის მაღალი წილი წყალუხვობის პერიოდში ენერგიის ექსპორტის საშუალებას იძლევა, თუმცა, ბოლო პერიოდში გაზრდილი მოხმარების, ასევე, სეზონურად დაბალი საექსპორტო ფასების გამო საქართველოს სავაჭრო სალდო უარყოფითია. სავაჭრო სალდოს ასევე აუარესებს თითქმის სრული დამოკიდებულება ბუნებრივი გაზის იმპორტზე. განვითარებული გადამცემი ინფრასტრუქტურის პირობებში, საქართველოს ენერგეტიკული სისტემა ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის მნიშვნელოვან სატრანზიტო მარშრუტს წარმოადგენს. როგორც სატრანზიტო ქვეყანას, საქართველოს შეუძლია სამხრეთკავკასიური მილსადენის (SCP) წლიური სატრანზიტო მოცულობის 5%-მდე შეისყიდოს 2068 წლის ოქტომბრამდე. მილსადენის სრული დატვირთვის შემთხვევაში საქართველოს საშუალება აქვს 1.1 მილიარდი მ3 ბუნებრივი გაზი მიიღოს. ასევე, დამატებით შესაძლებელია 500 მილიონი მ3 ბუნებრივი გაზის ფასდაკლებით შეძენა 2026 წლამდე. ორივე ხელშეკრულებით განსაზღვრული ფასები რეგიონში ბუნებრივი გაზის საბაზრო ფასებზე მნიშვნელოვნად დაბალია. მიღებული იაფი რესურსი გამოიყენება საყოფაცხოვრებო და თბოგენერაციის მოხმარების დასაკმაყოფილებლად, რაც დაბალი ტარიფების და იაფი ელექტროენერგიის წარმოების საშუალებას იძლევა. საქართველოს ელექტროსისტემის ოთხივე მეზობელ ქვეყანასთან კავშირი ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობიდან შემოსავლების მიღების საშუალებას იძლევა. 2016-2020 წლებში საქართველოს ელექტროსისტემამ 1350 გვტსთ ელექტროენერგია გაატარა და სატრანზიტო საქმიანობიდან 15.2 მილიონი ლარის შემოსავალი მიიღო 24 . განიხილება ევროპულ ერთიან ენერგეტიკულ ბაზართან ინტეგრირება, რაც საქართველოს საშუალებას მისცემს მაღალი მსყიდველუნარიანობის ბაზარზე განახორციელოს ელექტროენერგიის ექსპორტი, რაც, მეორე მხრივ, კიდევ უფრო დიდი სტიმული იქნება მეზობელი ქვეყნებისთვის, საქართველოსთან გააძლიერონ სისტემათაშორისი ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურა და გამოიყენონ საქართველოს სატრანზიტო პოტენციალი 25 . მეზობელ ქვეყნებთან ეფექტიანი სავაჭრო ურთიერთობების ჩამოყალიბება საქართველოს ჰიდროენერგიის და სამომავლოდ სხვა განახლებადი ენერგიების გამომუშავების სიჭარბის პერიოდში ელექტროენერგიის ექსპორტს შეუწყობს ხელს, ხოლო დეფიციტის პერიოდში საქართველოს საიმპორტო არხების დივერსიფიცირების საშუალებას მისცემს. 2019 წელს ელექტროენერგეტიკულ ბაზარზე რეგისტრირებული იყო 25 იმპორტიორი და 37 ექსპორტიორი სუბიექტი, თუმცა, აქედან აქტიური მხოლოდ 1 იმპორტიორი და 9 ექსპორტიორი საწარმო იყო. საექსპორტო და საიმპორტო ბაზრების გახსნა კონკურენციის ხარისხს გაზრდის. 24 საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა, 2016-2020 https://www.gse.com.ge/sw/static/file/2016_Annual_Report_GEO.pdf წლების ფინანსური 25 საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2021-2031, გვერდი 28. ანგარიშგებები საქართველოს მთავრობა აქტიურად მუშაობს ენერგეტიკის სექტორში უცხოური ინვესტიციების წახალისებაზე. ეკონომიკური რეფორმების შედეგად, საქართველოში რეგისტრირებული საწარმოს პირდაპირი გადასახადების ფარდობითი მაჩვენებელი კომერციულ მოგებაში 9.9%-ია და ამ მაჩვენებლის მიხედვით, ქვეყანა მსოფლიოში მესამე ადგილს იკავებს. 2017 წლიდან აღარ იბეგრება რეინვესტირებული მოგება. შედეგად, 2019 წელს რეინვესტირების წილმა მთლიან პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებში 47.5% შეადგინა, რამაც დამატებითი ეკონომიკური ზრდა განაპირობა. 50 ელექტროენერგიის სექტორში 2011 წლის შემდეგ უმნიშვნელო დადებითი სავაჭრო სალდო მხოლოდ 2016 წელს დაფიქსირდა. მნიშვნელოვანია ადგილობრივი რესურსების ათვისება და გენერაციის ზრდა, რათა ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა დაკმაყოფილდეს შიდა და იაფი რესურსების გამოყენებით, რაც ჩაანაცვლებს იმპორტს და კარგი კლიმატური პირობების შემთხვევაში, გაზრდის საექსპორტო პოტენციალს. 4.2.5 საინვესტიციო სექტორი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები (FDI) უცხოური ვალუტის შემოდინების, ტექნოლოგიური პროგრესის, ადგილობრივი დასაქმებისა და დასაქმებულთა კვალიფიკაციის ზრდის წყაროა. ამასთან, განხორციელებული ენერგეტიკული პროექტები ქვეყანას ეხმარება შეამციროს იმპორტდამოკიდებულება და ადგილობრივი განახლებადი რესურსით აწარმოოს იაფი ენერგია. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების შემოდინებას თან ახლავს ტექნოლოგიური პროგრესი, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის მწარმოებლურობის დონეს და აჩქარებს საკუთრივ ენერგოსექტორის და მასთან დაკავშირებული დარგების განვითარებით განპირობებულ ეკონომიკურ ზრდას. უცხოური კაპიტალის მოზიდვით შესაძლებელია პირველ რიგში ადგილობრივი, შემდეგ კი რეგიონული სუფთა ენერგიის დეფიციტის შევსება. ამიტომ, ინვესტიციის მოზიდვა ენერგეტიკული პოლიტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია. მთავრობა ყურადღებას უთმობს მაღალი რეპუტაციის და გამოცდილების სტრატეგიული ინვესტორების მოზიდვას, რათა ამაღლდეს პროექტების ხარისხი და ქვეყანამ მიიღოს ახალ ტექნოლოგიებზე წვდომა. ენერგეტიკული პროექტების განხორციელების და უცხოელი ინვესტორების დაინტერესების მიზნით შექმნილია სს „საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი“ (GEDF), რომლის უმთავრეს ამოცანას წარმოადგენს განახლებადი ენერგიის წყაროების პერსპექტიული პროექტების დამუშავება და განვითარების ხელშეწყობა, პოტენციური ინვესტორების მოძიება და მათი არსებული პროექტებით დაინტერესება. GEDFმა განახორციელა ქართლის ქარის სადგურის პროექტი, რომელიც სადემონსტრაციო ხასიათს ატარებდა და პროექტის წარმატებამ მნიშვნელოვნად წაახალისა ქარის ენერგეტიკული პროექტები. ამავე დროს, სახელმწიფო თავადაც ახორციელებს ინვესტიციებს ენერგეტიკაში. საქართველოს სახელმწიფო კომპანიები საკუთარი სახსრებით ახორციელებენ ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურულ პროექტებს. სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია“ მიმართავს ფულად სახსრებს გაზის გადამცემი ინფრასტრუქტურისა და თანამედროვე თბოელექტროსადგურების აშენება-ექსპლუატაციისთვის. ორი თანამედროვე კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგურის წარმატებული ოპერირების შემდეგ დაგეგმილია დამატებით თბოსადგურების აშენება და ექსპლუატაცია. სექტორში სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული ინვესტიციების მიუხედავად, საქართველოს ეკონომიკა ღიაა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისთვის. FDI-ის მოზიდვით 51 სახელმწიფო ბიუჯეტს ტვირთად არ დააწვება კაპიტალტევადი საინვესტიციო პროექტების ხარჯები და მეტი რესურსი დარჩება საზოგადოებისთვის საჭირო სხვა მნიშვნელოვანი პროექტების განხორციელებისათვის. საქართველოს ეკონომიკის მზაობა, მიიღოს FDI, უპირობო არ არის. დღევანდელი ეკონომიკური გამოწვევებიდან გამომდინარე, საჭიროა საქართველოს ძირითადი აქტივების და უსაფრთხოების დაცვა, რაც საინვესტიციო სკრინინგის მექანიზმის (investment screening framework) საშუალებით შეიძლება მიიღწეს. საინვესტიციო გადაწყვეტილებები ისეთ სტრატეგიულ დარგში, როგორიცაა ენერგეტიკა, მხოლოდ საფუძვლიანი შემოწმების შემდეგ უნდა იქნას მიღებული. არსებული საკანონმდებლო რედაქციის მიხედვით, ენერგეტიკული საწარმოს აქტივების 5%-ზე მეტი წილის გასხვისების შემთხვევაში ტრანზაქცია შეთანხმებული უნდა იყოს მარეგულირებელთან. მნიშვნელოვანია პროექტების განხორციელების შემდგომ ეტაპზე ინვესტორების მხარდამჭერი სქემების შემუშავება. უახლოეს წარსულში გარანტირებული შესყიდვის ხელშეკრულებები (PPA) ჩანაცვლდა პრემიალური ტარიფით (Feed-in Premium), რაც, ენერგიის მწარმოებელს ბაზარზე ჩამოყალიბებულ საბითუმო ფასთან ერთად, დამატებით უზრუნველყოფს ფიქსირებული პრემიალური ანაზღაურებით. მიუხედავად იმისა, რომ არსებული PPA პრაქტიკა აღარ გამოიყენება, ის მაინც რჩება ინვესტიციის ხელშემწყობ ერთ-ერთ მექანიზმად და იგი გამოყენებული იქნება რამდენიმე ათეულ ენერგოპროექტში, რომელთა დეველოპერებთან ამგვარი ხელშეკრულებები წარსულშია გაფორმებული. ენერგეტიკის პოლიტიკა უნდა შეესაბამებოდეს მდგრადი განვითარების მიზნებს, რაც გულისხმობს არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ სოციალური და გარემოსდაცვითი ასპექტების გათვალისწინებას ენერგოპროექტების დაგეგმვა-განხორციელების პროცესში. როგორც წარსულმა გამოცდილებამ აჩვენა, ენერგეტიკული პროექტების განხორციელების დროს საჭიროა აქტიური და ეფექტური საკომუნიკაციო არხების მოწყობა მოსახლეობასთან, განსაკუთრებით პროექტის ზემოქმედების არეალში მუდმივად მაცხოვრებლებთან. სამინისტრო, მის დაქვემდებარებაში მყოფ უწყებებთან ერთად, მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების მიზნით, გააგრძელებს მუდმივი და აქტიური საგანმანათლებლო კამპანიების ჩატარებას. გაძლიერდება გამჭირვალობის ხარისხი ენერგოპროექტების შესრულების ყოველ ეტაპზე. 4.2.6 ნედლი ნავთობი და ნავთობპროდუქტების ბაზარი საქართველოში ადგილობრივი ნავთობის მარაგებისა და ნავთობგადამამუშავებელი სიმძლავრეების სიმცირის გამო, მოხმარება მთლიანად გარე წყაროებზეა დამოკიდებული. ბაზარი სრულად ლიბერალიზებულია და ფასები, გარკვეული დროითი ჩამორჩენით, შეესაბამება საერთაშორისო ბაზრის ტრენდებს. საიმპორტო ბაზარი დივერსიფიცირებულია, ნავთობმომწოდებელ ქვეყანათა წილობრივი გადანაწილება კი ენერგიაშემცვლელების საიმპორტო ფასსა და მიწოდების შოკებზეა დამოკიდებული. ნავთობპროდუქტების ბაზრის 52 ძირითად გამოწვევას საქართველოში საერთაშორისო ფასები და ეროვნული ვალუტის გაცვლითი კურსის ცვალებადობა წარმოადგენს. მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფისა და საგარეო უარყოფითი შოკების ზემოქმედების შემცირების მიზნით, კერძო სექტორთან თანამშრომლობით იგეგმება ნავთობპროდუქტების რეზერვების შექმნა, რაც კრიზისული სიტუაციების შემთხვევაში ფასების სტაბილიზაციის ერთ-ერთი მექანიზმია. ასევე, კერძო სექტორის ჩართულობით დაგეგმილია ნავთობგადამამუშავებელი სიმძლავრეების შექმნა შავი ზღვის სანაპიროზე. 4.2.7 ნახშირი ადგილობრივი რესურსების სიძვირისა და მოპოვების სირთულეების გამო, ქართული მრეწველობა, ძირითადად, იმპორტირებულ ნახშირს მოიხმარს. ძირითად მომხმარებლებს თუჯისა და ფოლადის და არალითონური მინერალური ნაკეთობების სექტორები წარმოადგენენ და მიწოდების 96%-ზე მეტს მოიხმარენ. ნახშირის შიდა ორგანიზებული ბაზარი პრაქტიკულად არ არსებობს და მიმწოდებლებსა და მომხმარებლებს შორის დადებული ორმხრივი ხელშეკრულებების დონეზე ფუნქციონირებს. 2019 წელს ნახშირის იმპორტში ჯამურად დაახლოებით 65 მლნ. აშშ დოლარი დაიხარჯა. რუსეთ-უკრაინის ომის და გართულებული იმპორტის პირობებში, მიმდინარეობს იმპორტის ადგილობრივი წარმოებით ჩანაცვლება ცემენტის მრეწველობაში. 4.2.8 ბიომასა ბიომასის ორგანიზებული ბაზარი საქართველოში არ არსებობს და იგი ლიცენზირებული მოპოვების შემდეგ მეორად ბაზარზე ივაჭრება. საქართველოში შეშა ძირითადად სათბობ საწვავად რეგიონებში მოიხმარება, თუმცა, გაზიფიცირების აქტიური ტემპის გამო, შეშის მოხმარება ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად შემცირდა. ბიომასა და მისი ნარჩენებისგან წარმოებული ბრიკეტებიც აქტიურად განიხილება, როგორც ბუნებრივი გაზის ჩამნაცვლებელი საწვავი რთულად გაზიფიცირებად დასახლებულ პუნქტებში. მოქმედებს რამდენიმე საწარმო რომელიც ბიომასის ნარჩენებისგან ამზადებს და ყიდის ბიომასის ბრიკეტებსა და პელეტებს. აქტიურად მიმდინარეობს „საქმიანი ეზოების“ მოწყობა, რაც შეცვლის აქამდე არსებულ ე.წ. სოციალური ჭრების პრაქტიკას და ბიომასის წარმოება კერძო და საჯარო სექტორის ერთობლივი ჩართულობით განხორციელდება. შეიქმნება ორგანიზებული ბაზარი, რაც მოსახლეობასა და კერძო სექტორს ხე-ტყის შეძენას და ტრანსპორტირებას გაუადვილებს. 53 4.3 ენერგეტიკული სექტორის ორგანიზაციული და ინსტიტუციური განვითარება, მონაწილეთა უფლებები 4.3.1 ენერგეტიკის სექტორის მართვა და რეგულირება ასოცირების შესახებ შეთანხმება, ერთის მხრივ, საქართველოსა და მეორეს მხრივ, ევროკავშირს და ევროპის ატომური ენერგიის გაერთიანებას და მათ წევრ სახელმწიფოებს შორის წარმოადგენს საქართველოს ენერგეტიკის კანონმდებლობის ევროპის კავშირის სამართალთან დაახლოების ძირითად სამართლებრივ საფუძველს. ასოცირების შეთანხმების შესაბამისად, საქართველო ეტაპობრივად უახლოებს თავისი კანონმდებლობას ევროკავშირის კანონმდებლობასა და საერთაშორისო სამართლებრივ ინსტრუმენტებს ელექტროენერგიის, ბუნებრივი გაზის, განახლებადი ენერგიის, ენერგოეფექტიანობის და სხვა სექტორებში. საქართველოს პარლამენტმა 2017 წლის 24 აპრილს განახორციელა „ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ“ ოქმის რატიფიცირება, რომლითაც ასევე დადგინდა საქართველოს მიერ ენერგეტიკული გაერთიანების კანონმდებლობის იმპლემენტაციის ვადები. აღნიშნული ვალდებულებების ფარგლებში და მათი შესრულების მიზნით, ამჟამად საქართველოს ენერგეტიკული სისტემა აქტიური რეფორმირების პროცესშია. 2019 წლის 20 დეკემბერს საქართველოს პარლამენტის წყალმომარაგების კანონის შესახებ“ საქართველოს მიერ „ენერგეტიკისა და მიღებით დაიწყო ენერგეტიკულ სექტორში უპრეცედენტო მასშტაბის რეფორმა. 2020 წელს მიღებულ-იქნა ათეულობით კანონქვემდებარე აქტი, მათ შორის, საქართველოს მთავრობის 2020 წლის 16 აპრილის №246 დადგენილებით დამტკიცებული „ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფცია“ (შემდგომში - ელექტროენერგეტიკის ბაზრის მოდელის კონცეფცია), „ლიცენზირების წესებისა და ენერგეტიკული საქმიანობის თაობაზე შეტყობინების წესის დამტკიცების შესახებ“ კომისიის 2020 წლის 17 მაისის N22 დადგენილება, „ელექტროენერგიის ბაზრის წესების დამტკიცების შესახებ 26 “ კომისიის 2020 წლის 11 აგვისტოს N46 დადგენილება, კომისიის 2020 წლის 27 მარტის N9 დადგენილებით დამტკიცებული „გადამცემი სისტემის ოპერატორის სერტიფიცირების წესები27“ და სხვა. ენერგეტიკის სექტორის მართვის და რეგულირების მიზანია უსაფრთხო, საიმედო, ეფექტიანი, არადისკრიმინაციული და მომხმარებელზე ორიენტირებული სისტემების შემუშავების ხელშეწყობა და მათი დანერგვა; კონკურენტული, უსაფრთხო და 26 იხ.ბმული: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4966631?publication=0 27 იხ. ბმული: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4838788?publication=0 54 ეკოლოგიურად მდგრადი შიდა ენერგეტიკული ბაზრებისა და მომხმარებლებისთვის ბაზრის ხელშეწყობა. ეფექტიანი გახსნის აგრეთვე, გრძელვადიანი ამოცანების გათვალისწინებით, ენერგეტიკული ქსელების ეფექტიანი და საიმედო ოპერირებისთვის სათანადო პირობების უზრუნველყოფა. 4.3.2 ენერგეტიკული რეფორმა და კონკურენტული ბაზრების განვითარება ენერგეტიკულ სექტორში მიმდინარე რეფორმა მიზნად ისახავს საჯარო ინტერესის სფეროსთვის მიკუთვნებული ენერგეტიკული ენერგეტიკული საქმიანობის ერთმანეთისაგან საქმიანობისა და კომერციული დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფას, საჯარო ინტერესის სფეროს მიკუთვნებული საქმიანობის - ელექტროენერგიის/ბუნებრივი გაზის გადაცემისა და განაწილების განმახორციელებელი ენერგეტიკული საწარმოების საქმიანობის განცალკევებას, ელექტროენერგიის საბითუმო და საცალო ბაზრების განვითარებას, ამ ბაზრებზე კონკურენციის ხელშეწყობას და მომხმარებელთა უფლებების დაცვას28. ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ბაზრების მოწყობა - ძირითადი ორგანიზაციული სტრუქტურები და პროცესები საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზრის დღემდე არსებული მოდელი შეიძლება განისაზღვროს, როგორც პირდაპირი ხელშეკრულებების ბაზარი, სადაც ბაზრის მონაწილეები ვალდებულებების შესრულებას ახორციელებენ ყოველთვიური ანგარიშსწორების საფუძველზე. პირდაპირი ხელშეკრულებების ბაზართან ერთად ფუნქციონირებს ე.წ. საბალანსო ბაზარი, რაც ელექტროენერგიის ბაზრის მონაწილეებს საშუალებას აძლევს იყიდონ/გაყიდონ დამატებით მოთხოვნილი/გამომუშავებული ელექტროენერგია და დააბალანსონ პირდაპირი ხელშეკრულებებით აღებული ვალდებულებები თვის ჭრილში. ამასთან, ელექტროენერგიის ბაზარზე ფუნქციონირებს გარანტირებული სიმძლავრის მექანიზმი, რომელიც ეხმარება გადამცემი სისტემის ოპერატორს უზრუნველყოს ელექტროენერგეტიკული სისტემის მდგრადობა და საიმედოობა, ხოლო თბოელექტროსადგურებს - შეინარჩუნონ ფინანსური მდგრადობა წლის ჭრილში. ბაზრის მოდელის კონცეფციის შესაბამისად, მიმდინარეობს ახალი მარეგულირებელი ჩარჩოს ჩამოყალიბება ახალი ბაზრის სტრუქტურისათვის. აღნიშნული სტრუქტურა ითვალისწინებს ახალი სუბიექტების მონაწილეობას ელექტროენერგიის როგორც საბითუმო, ისე - საცალო დონეზე, როგორიცა ტრეიდერი, უნივერსალური და საჯარო 28 ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან მიერთების ოქმი ასევე ითვალისწინებს გამონაკლისებს ენერგეტიკული გაერთიანების ხელშეკრულების კონკურენციის მომწესრიგებელი ნორმების გამოყენების სფეროში. 55 მომსახურების მიმწოდებელი, ბოლო ალტერნატივის მიმწოდებელი, თავისუფალი მიმწოდებელი და სხვა. ამასთან, ბაზრის ახალი მოდელი ითვალისწინებს საბითუმო ბაზრის ახალი სეგმენტების შექმნას, როგორიცაა დღით ადრე ბაზარი, დღიური ბაზარი და საბალანსო და დამხმარე მომსახურებების ბაზარი. საბოლოო მომხმარებელსა და მიმწოდებელს შორის ოპერაციები ხორციელდება ელექტროენერგიის საცალო ბაზარზე. ამჟამად, მომხმარებლებს, საჯარო მომსახურების ვალდებულების სახით, ელექტროენერგიას საყოფაცხოვრებო რეგულირებულ ფასად მომხმარებელსა და მცირე საწარმოებს აწვდის უნივერსალური მომსახურების მიმწოდებელი, რომელიც ხოლო სხვა მომხმარებლებს ემსახურება საჯარო მომსახურების სახით ელექტროენერგიის მიმწოდებელი. რაც შეეხება თავისუფალ მიმწოდებელს, იგი მომხმარებელს მოემსახურება თავისუფალ, საბაზრო ფასად. მომხმარებელს შესაძლებლობა ექნება, ნებისმიერ დროს შეცვალოს მიმწოდებელი ეფექტიანი, მარტივი და უფასო პროცედურის გამოყენებით, რაც ხელს შეუწყობს ელექტროენერგიის საცალო ბაზრის დინამიურობას, კონკურენციის განვითარებასა და მომსახურების ხარისხის ზრდას. ბუნებრივი გაზის არსებული ბაზრის სტრუქტურა მოიცავს ბუნებრივი გაზის საცალო და საბითუმო ბაზრებს. საქართველოში ჯერჯერობით არ არსებობს ბუნებრივი გაზის ორგანიზებული ბაზარი, რის გამოც ბუნებრივი გაზის ყიდვა-გაყიდვა საბითუმო ბაზარზე ხდება მხოლოდ ორმხრივი ხელშეკრულებების მეშვეობით. მიმწოდებლები ახორციელებენ ბუნებრივი გაზის იმპორტს (ან მცირე ოდენობის ადგილზე მოპოვებული ბუნებრივი გაზის შესყიდვას) და მის გადაყიდვას სხვა მიმწოდებლებზე, ხოლო საცალო დონეზე მიმწოდებლები ბუნებრივ გაზს უშუალოდ აწვდიან მომხმარებლებს. აღნიშნული არ გამორიცხავს ერთი მიმწოდებლის ერთდროულ აქტივობას როგორც საბითუმო, ისე - საცალო ბაზარზე. საქართველოსთვის ბუნებრივი გაზის მიწოდების უმთავრეს წყაროს წარმოადგენს აზერბაიჯანი. ბუნებრივი გაზის ადგილობრივი მოპოვება მინიმალურია და მთლიანი მოთხოვნის ერთ პროცენტზე ნაკლებს შეადგენს. ბაზარი ორივე დონეზე კონცენტრირებულია, რის გამოც უმთავრეს გამოწვევას წარმოადგენს დერეგულირებული მომხმარებლებისთვის ბუნებრივ გაზზე წვდომა კონკურენტულ ფასად. საბოლოო მომხმარებლებთან ბუნებრივი გაზის ფიზიკურად მიტანას უზრუნველყოფენ ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირებისა და განაწილების ლიცენზიატები. ბუნებრივი გაზის მიწოდების საქმიანობა დერეგულირებულია და ნაწილობრივ დერეგულირებულია გარდა იმ მიმწოდებლებისა, რომელთაც 2017 წლის 1 ივლისის შემდგომ 29 დაუდგინდათ ფიზიკური საყოფაცხოვრებო მომხმარებლისთვის ბუნებრივი 29 2017 წლის 21 ივლისს მიღებულ იქნა საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის მიერ. 56 გაზის მიწოდების სამომხმარებლო ტარიფი. დაგეგმილია ბუნებრივი გაზის ორგანიზებული ბაზრის ამოქმედება 30 , საცალო ბაზრის მოწესრიგება საუკეთესო ევროპული პრაქტიკისა და საქართველოს ელექტროენერგიის საცალო ბაზარზე დამკვიდრებული ელექტროენერგეტიკული საცალო მიდგომების ბაზრის მსგავსად, გათვალისწინებით, მოემსახურება სადაც, თავისუფალი მიმწოდებელი და შესაბამის შემთხვევებში, საჯარო მომსახურების ვალდებულების სახით ბუნებრივი გაზის მიმწოდებლები. ამასთან, ორგანიზებული ბაზრის ამოქმედება მოხდება ეტაპობრივად, ადგილობრივი ბაზრის საჭიროებისა და სპეციფიკის გათვალისწინებით, ისე რომ საწყის ეტაპზე ორგანიზებულ ბაზარზე ვაჭრობას დაექვემდებარება ბუნებრივი გაზის ბაზრის მონაწილის მთლიანი წლიური იმპორტის მხოლოდ გარკვეული მოცულობა. ბუნებრივი გაზის სხვა მოცულობების ყიდვა-გაყიდვა მოხდება ორმხრივი ხელშეკრულების საფუძველზე, ბუნებრივი გაზის ბირჟის გარეთ. ენერგეტიკული ბაზრების დაგეგმილი მოდელი და სტრუქტურა საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებული შესაბამისი სექტორის ბაზრის მოდელის კონცეფცია მიზნად ისახავს ისეთი ბაზრის მოდელის ჩამოყალიბებას, რომელიც ხელს უწყობს მიმზიდველი საინვესტიციო გარემოს განვითარებას და მომხმარებელს თავისუფალი არჩევანის შესაძლებლობას მიანიჭებს. ენერგეტიკული ბაზრების სამიზნე მოდელი გულისხმობს თავისუფალ ბაზარს, სადაც მონაწილეები სარგებლობენ თანასწორი, არადისკრიმინაციული პირობებით და გამჭვირვალედ ყალიბდება კონკურენტული ფასი, რაც მომხმარებელს აძლევს თავისუფალი არჩევანის შესაძლებლობას. მიუხედავად ამისა, სამიზნე მოდელი არ გამორიცხავს შეზღუდული ვადით, საერთო ეკონომიკური ინტერესიდან გამომდინარე, საჯარო მომსახურების ვალდებულების განსაზღვრას, დაკისრებასა და განხორციელებას. ენერგეტიკული ბაზრების სამიზნე მოდელი ეფუძნება თანამედროვე მიდგომებს და მიმართულია ქსელური საქმიანობის, როგორც ბუნებრივი მონოპოლიის, რეგულირებისა და მიწოდების სფეროში კონკურენტული გარემოს უზრუნველყოფისკენ. ენერგეტიკული ბაზრების მოწყობის ყველაზე სასურველი მოდელი საქართველოსთვის ევროკავშირის მიერ აღიარებული კონკურენტული ბაზრის მოწყობის პრინციპებია, ვინაიდან, ერთი მხრივ, ევროკავშირში არსებული ენერგეტიკული ბაზრები წარმოადგენს მსოფლიოში ერთ-ერთ 30 ეროვნული კომისიის დადგენილება №12 :„ბუნებრივი გაზის მიწოდებისა და მოხმარების წესების” დამტკიცების შესახებ საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის 2009 წლის 9 ივლისის №12 დადგენილებაში ცვლილების შეტანის თაობაზე, რომლის მიხედვითაც რეგულირდება ბუნებრივი გაზის მიწოდების შეწყვეტის/მიწოდების აღდგენის საკითხები. იხ. ლინკი: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/84724?publication=0 57 ყველაზე ეფექტიან და ლიკვიდურ ბაზრებს და მეორე მხრივ, მათი დანერგვა ხელს შეუწყობს საქართველოს ინტეგრაციას ევროპულ ენერგეტიკულ ბაზრებთან და ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის განვითარებას. 4.3.3 ენერგეტიკული სექტორის მონაწილეების უფლებების დაცვა ენერგეტიკული ბაზრის ლიბერალიზაციის, ბაზრის მონაწილეების უფლებების დაცვისა და კონკურენციის ხელშეწყობისთვის, აგრეთვე, მომხმარებელთა უფლებების დაცვის მიზნით დაგეგმილია ისეთი ღონისძიებების გატარება, რომლებიც ხელს შეუწყობს:  ენერგეტიკულ ბაზარზე თავისუფალი მიმწოდებლების რაოდენობის მნიშვნელოვან ზრდას, რათა თითოეულ მომხმარებელს შეეძლოს არჩევანის გაკეთება და მიმწოდებლის შეცვლა;  წარმოებისა და მიწოდების სექტორებში კონკურენტული გარემოსა და პირობების შექმნას;  ორგანიზებული სავაჭრო ბაზრების (დღით ადრე და დღიური ბაზრები) განვითარებას, ენერგეტიკული ბაზრის ლიკვიდურობის ხელშეწყობის მიზნით;  ბაზრის ყველა მონაწილის თავისუფალ და არადისკრიმინაციულ წვდომას გადამცემ/გამანაწილებელ ქსელთან;  გადამცემი და გამანაწილებელი სისტემების ოპერატორების გამოყოფას წარმოებისა და მიწოდების საქმიანობებიდან;  ქსელის არსებული სიმძლავრის სამართლიანად განაწილებას და ასევე, ქსელის განვითარებისთვის საჭირო ინვესტიციების განხორციელების ხელშეწყობას;  შიდ ა ენერგეტიკული ბაზრის განვითარებას და მის გაფართოებას ევროპულ ენერგეტიკულ ბაზრებთან ინტეგრაციის მიზნით;  მომხმარებლ(ებ)ის სარგებლობისათვის დეცენტრალიზებული განახლებადი ენერგიის წყაროების ენერგოდამზოგველი განვითარებას, რომელიც განახლებადი ტექნოლოგიების და ხელს შეუწყობს განვითარებას დატვირთვის ცენტრებთან ახლოს;  ავტონომიური ქსელების განვითარებას, რაც ხელს შეუწყობს ელექტროფიკაციას ძნელად მისაწვდომ ადგილებში, სადაც განაწილების ქსელების განვითარება მოითხოვს დიდ ინვესტიციებს.  საკუთარი მოხმარების სქემების განვითარება მათ შორის მომხმარებელთა ერთობლივი აქტივობების, ენერგიის გაზიარებისა ენერგეტიკული გაერთიანებების განვითარების კუთხით;  მომხმარებლის ცნობიერების ამაღლებას. 58 და ადგილობრივი ენერგეტიკულ საწარმოთა საქმიანობის პირობები და უფლებების დაცვა ენერგეტიკული საწარმოების უფლებები და ვალდებულებები მოწესრიგებულია კანონითა და კომისიის მიერ დამტკიცებული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით. „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის თანახმად, ენერგეტიკული საქმიანობების ნაწილზე გაიცემა ლიცენზია, ხოლო ნაწილი არ ექვემდებარება ლიცენზირებას და მისი მართლზომიერად განხორციელებისათვის საჭიროა მხოლოდ კომისიისათვის წინასწარ შეტყობინება. კომისიის მიერ ლიცენზიის გაცემის პროცესი არის გამჭვირვალე. ლიცენზია გაიცემა ობიექტური, დასაბუთებული და არადისკრიმინაციული გზით. თითოეული ლიცენზიატი ვალდებულია საქმიანობა განახორციელოს კანონის, კომისიის კანონქვემდებარე აქტების, მათ შორის, კომისიის მიერ ლიცენზირების სალიცენზიო პირობების შესაბამისად. წესების დანართებით დამტკიცებული ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონით განისაზღვრა კომისიის კომპეტენცია ენერგეტიკულ ბაზარზე ეფექტიანი კონკურენციის უზრუნველყოფასთან მიმართებით, ბაზრის შემზღუდველი ქმედებების დროულად გამოვლენასა და აღმოფხვრასთან დაკავშირებული უფლებამოსილების სრულფასოვნად განხორციელების მიზნით. ამავდროულად, საქართველოს კონკურენციის კანონმდებლობის რეფორმის შედეგად განისაზღვრა, რომ ენერგეტიკის სექტორში კონკურენციის კანონმდებლობის შესაძლო დარღვევებს შესაბამისი მარეგულირებელი ორგანო განიხილავს, კერძოდ, კომისია უზრუნველყოფს ენერგეტიკულ ბაზრებზე განხორციელებული საქმიანობების ზედამხედველობას, ენერგეტიკული ბაზრების გახსნის დონისა და ეფექტიანობის, აგრეთვე ენერგეტიკულ ბაზრებზე არსებული კონკურენციის, მათ შორის, კონკურენციის დარღვევის ან აკრძალვის ნებისმიერი შემთხვევის შესწავლასა და შეფასებას. ენერგეტიკული ბაზრების გამჭვირვალობის, მათ შორის, საბითუმო და საცალო ფასების გამჭვირვალობის დონის ზედამხედველობას, დაკავშირებული ენერგეტიკული ვალდებულებების საწარმოების შესრულებას მიერ და გამჭვირვალობასთან ენერგეტიკულ ბაზრებზე შემზღუდველი სახელშეკრულებო პრაქტიკის ზედამხედველობას. ელექტროენერგიის მიმწოდებლების უფლებების დაცვის მექანიზმებს ითვალისწინებს ელექტროენერგიის საცალო ბაზრის წესებიც, რათა უზრუნველყოფილ იქნეს მომსახურების საფასურის გადაუხდელობის გამო მიწოდების შეწყვეტის უფლებამოსილების განხორციელება, გადაუხდელი მომსახურების საფასურის ამოღების შესაძლებლობა და დავალიანების დაგროვების პრევენცია. მომხმარებლების უფლებების დაცვა 59 მომხმარებელთა მომსახურების გაუმჯობესების ამოცანებია: მომხმარებელთა კმაყოფილების დონის ამაღლება და გაწეული კომუნალური ხარჯების ადეკვატური მომსახურების ხარისხის უზრუნველყოფა; მომხმარებელთა ცნობიერების ამაღლება და მათი უფლებების გაცნობა; მომსახურების კომერციული ხარისხის გაუმჯობესება; მიმწოდებლებსა და მომხმარებლებს, ასევე, განაწილების სისტემის ოპერატორებსა და მომხმარებლების შორის კომუნიკაციის გამარტივება და არსებული სერვისების ხარისხის გაუმჯობესება. 2012 - 2016 წლებში შეიქმნა და დაიხვეწა მომსახურების კომერციული ხარისხის მარეგულირებელი სამართლებრივი ბაზა და კომისიის მიერ დამტკიცდა მომსახურების ხარისხის წესები, რომელიც დაფუძნებულია საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკაზე და კომისიის მიერ შემუშავებულ ინოვაციურ მეთოდოლოგიაზე. აღნიშნული კანონქვემდებარე აქტი უზრუნველყოფს მომხმარებელთა უფლებების დაცვას მომსახურების მინიმალური სტანდარტების განსაზღვრის და ფულადი კომპენსირების მექანიზმის საშუალებით. არსებული მარეგულირებელი ჩარჩო ითვალისწინებს რეგულირებადი საწარმოების დაჯარიმებისა და წახალისების მექანიზმებს, რაც ქმნის დამატებით სტიმულს მომსახურების კომერციული ხარისხის გაუმჯობესებისთვის. მიმწოდებლები ვალდებულები არიან, მომხმარებელს მიაწოდონ სრული და ამომწურავი ინფორმაცია მათი უფლებების, მათ შორის, მიმწოდებლის შეცვლის უფლების შესახებ. მომხმარებელი უფლებამოსილია, ნებისმიერ დროს შეარჩიოს მიმწოდებელი, რომელიც მას მომსახურებას გაუწევს ამ მომხმარებლისათვის მეტად ხელსაყრელი პირობებით. მიმწოდებელი ვალდებულია, ჰქონდეს მომხმარებლის პრეტენზიის განხილვის მარტივი, სწრაფი და უფასო პროცედურა და ამ მიზნით შექმნას საპრეტენზიო კომისია. აღნიშნულისა, დაუშვებელია მიწოდების შეწყვეტა მომსახურების გარდა საფასურის გადაუხდელობის გამო, თუ მომხმარებელი არ იქნება გაფრთხილებული მიმწოდებლის მიერ და არ მიეცემა დამატებითი ვადა მომსახურების საფასურის გადასახდელად. შეზღუდულია მიმწოდებლის მიერ პირგასამტეხლოს მოთხოვნის შესაძლებლობაც, რაც შემოიფარგლება მხოლოდ არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლისათვის პირგასამტეხლოს დაკისრების უფლებამოსილებით, კანონმდებლობით განსაზღვრული გამონაკლისის გათვალისწინებით. კომისიის მიერ შემუშავებული მონიტორინგის სისტემის - ელექტრონული ჟურნალის მეშვეობით ხორციელდება კომისიის მიერ დამტკიცებული მომსახურების ხარისხის წესებით განსაზღვრული ვალდებულებების შესრულების ეფექტიანი მონიტორინგი, პრობლემური საკითხების იდენტიფიცირება და მომხმარებელთა ინტერესების დაცვა დროულად მიუღებელი მომსახურების კომპენსაციის უზრუნველყოფის გზით. მომხმარებელთა მომსახურების გაუმჯობესების მიზნით დანერგილია ელექტროენერგეტიკის, ბუნებრივი გაზის და წყალმომარაგების სექტორის კომუნალური 60 მომსახურებების იუსტიციის სახლებში ერთ სივრცეში მიღება და არსებული მომსახურებების გაფართოება. კომისიის მიერ ხორციელდება მომხმარებელთათვის მომსახურების გამწევი ენერგეტიკული საწარმოების საქმიანობის ეფექტიანი მონიტორინგი; არსებული სერვისების დახვეწა და მომხმარებლის საჭიროებიდან გამომდინარე ახალი სერვისების დანერგვა. მომავალში ასევე მოხდება: მომსახურების კომერციული ხარისხის ახალი სტანდარტების დანერგვა და საინვესტიციო გეგმებში ასახვა-კომპენსირების, დაჯარიმებისა და წახალისების ბაზრების სტრუქტურულ მექანიზმების ოპტიმიზირება და სხვა ღონისძიებები 4.3.4 სატარიფო პოლიტიკა და მოსალოდნელი ცვლილებები ენერგეტიკული ბაზრების ლიბერალიზაცია გულისხმობს რეფორმირებას, რამაც უნდა უზრუნველყოს კონკურენტული ფასწარმოქმნის პრინციპების დანერგვა და მიმზიდველი საინვესტიციო გარემოს შექმნა ენერგეტიკულ სექტორში. ამ კუთხით ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებას ელექტროენერგიის წარმოების ობიექტების ეტაპობრივი სატარიფო დერეგულირება წარმოადგენს, რაც ხელს შეუწყობს წარმოებული ელექტროენერგიის ფასის ფორმირებას საბაზრო პრინციპებზე დაყრდნობით. სატარიფო რეგულირებისგან გათავისუფლებულია ის წარმოების ობიექტები, რომელთა სიმძლავრე არ აღემატება 65 მეგავატს. ხოლო, ბაზრების რეფორმის პროცესში მნიშვნელოვანი ფასების რყევების თავიდან აცილების მიზნით, საქართველოს მთავრობის მიერ, „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი წესით განისაზღვრა ის წარმოების ობიექტები, რომლებსაც დაეკისრათ საჯარო მომსახურების ვალდებულება. ამ ობიექტებისთვის კომისიის მიერ დადგინდება ელექტროენერგიის წარმოების ტარიფი. თუმცა, ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფციით ასევე განისაზღვრა 2027 წლის პირველ იანვრამდე პერიოდში საჯარო მომსახურების ვალდებულების მქონე გენერაციის ობიექტების ნაწილის აღნიშნული ვალდებულებისგან ეტაპობრივი გათავისუფლების გეგმა. ენერგეტიკული ბაზრის ახალი მოდელის სრულყოფილი ფუნქციონირებისა და კონკურენტული ფასის ფორმირების უზრუნველსაყოფად, წარმოების ობიექტების საჯარო მომსახურების ვალდებულებისგან განთავისუფლების პარალელურად მოხდება იმ მომხმარებლების რაოდენობის შემცირება, რომლებსაც ელექტროენერგია მიეწოდებათ რეგულირებული პირობებით. ეს ხელს შეუწყობს ელექტროენერგიის მიწოდების კონკურენტული და გამჭვირვალე ფასის ჩამოყალიბებას. „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონისა და ელექტროენერგიის 61 ბაზრის მოდელის კონცეფციის შესაბამისად, საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 25 მაისის №236 დადგენილებით 31 განისაზღვრა ელექტროენერგიის მიმწოდებლები, რომელთაც დაეკისრათ საჯარო მომსახურების სახით ელექტროენერგიის მიწოდების ვალდებულება და დასახელებულ იქნენ ელექტროენერგიის უნივერსალური მომსახურების და საჯარო მომსახურების სახით მიმწოდებლებად. უნივერსალური მომსახურების მიმწოდებლისთვის საჯარო მომსახურების გაწევის ვალდებულების დაკისრების მიზანია საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისა და მცირე საწარმოების დაცვა, მათთვის ელქტროენერგიის უსაფრთხო, საიმედო, შესაბამისი ხარისხისა და კომისიის მიერ დადგენილი რეგულირებული ტარიფით მიწოდების გზით. ხოლო, ელექტროენერგიის საჯარო მომსახურების სახით მიწოდების მიზანია ბაზრის გახსნის გარდამავალ ეტაპზე, გამართული საბაზრო მექანიზმების არ არსებობის პირობებში, მოახდინოს ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფციის მე-19 მუხლის საფუძველზე განსაზღვრული სხვა კატეგორიის საბოლოო მომხმარებლებისთვის (რომლებზეც არ ვრცელდება გარანტიების შექმნა. ბაზრის უნივერსალური მოდელის მომსახურება) დაცვის გარკვეული კონცეფციით გათვალისწინებულია საჯარო მომსახურების სახით მიწოდებით მოსარგებლე საბოლოო მომხმარებლების 2026 წლის პირველ ივლისამდე პერიოდში სავალდებულო წესით ეტაპობრივი გასვლა თავისუფალ ბაზარზე. გარდა აღნიშნულისა, ავსტრიის მარეგულირებელთან დაძმობილების პროექტის ფარგლებში მიმდინარეობს მუშაობა ელექტროენერგიის განაწილებისა და გადაცემის სისტემის ოპერატორების ორგანაკვეთიანი ტარიფის დადგენაზე. ორგანაკვეთიანი ტარიფი გულისხმობს, ფიქსირებული და ცვლადი კომპონენტების შემოღებას, სადაც მომხმარებელი იხდის ტარიფის ფიქსირებულ კომპონენტს, მიუხედავად იმისა მოიხმარს თუ არა ელექტროენერგიას, ხოლო ცვლადი კომპონენტი ასახავს მოხმარებული ელექტროენერგიის ღირებულებას. ტარიფების აღნიშნული სტრუქტურა უზრუნველყოფს დანახარჯების უფრო სამართლიან გადანაწილებას და ამავე დროს გაზრდის ქსელის ოპერატორების ფინანსური სტაბილურობას. დაძმობილების პროექტის ფარგლებში ასევე განიხილება ეგრეთ წოდებული „გენერაციის კომპონენტის“ დანერგვის შესაძლებლობა, რაც გულისხმობს ელექტროენერგიის წარმოების ობიექტებისთვის საფასურის დადგენას გადამცემი ქსელის ინფრასტრუქტურით სარგებლობისთვის და ამ გზით მონაწილეობის მიღებას ელექტროენერგიის გადაცემის სისტემის ოპერატორის დანახარჯების დაფარვაში. ზემოთ ჩამოთვლილ სატარიფო პოლიტიკის მიმართულებებზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე განხორციელდება საკითხების დეტალური შესწავლა და მოსალოდნელი შედეგების სიღრმისეული ანალიზი. ბუნებრივი გაზის სექტორში, შემუშავებულ იქნა ბუნებრივი გაზის გადაცემის ტარიფის 31 შპს „თბილისის ელექტრომიმწოდებელი კომპანიისა“ და სს „ეპ ჯორჯია მიწოდებისათვის“ ელექტროენერგეტიკის სექტორში მიწოდების საჯარო მომსახურების სახით განხორციელების ვალდებულების დაკისრების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 25 მაისის N 236 დადგენილებით 62 გაანგარიშების მეთოდოლოგიის პროექტი, რომელიც გულისხმობს ბუნებრივი გაზის გადაცემის ტარიფში სიმძლავრის კომპონენტის შემოტანას. აღნიშნული მიდგომის დანერგვა უზრუნველყოფს დანახარჯების უფრო სამართლიან გადანაწილებას. იგეგმება სატარიფო მეთოდოლოგიაში შესაბამისი ცვლილებების განხორციელება. 4.4 გარემოზე უარყოფითი ზემოქმედების შემცირება განახლებადი თუ წიაღისეული ენერგიის წყაროების განვითარება და გადამცემი ინფრასტრუქტურის მოწყობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული გარემოზე ზემოქმედებასთან და მოითხოვს გამართული პროცედურების არსებობას და მათ სათანადო დაცვას. გარემოსდაცვითი მმართველობის გაუმჯობესების მიზნით უკანასკნელ პერიოდში საქართველოში არაერთი მნიშვნელოვანი რეფორმა განხორციელდა. ძირეულად შეიცვალა გარემოსდაცვითი სანებართვო სისტემა და დაინერგა გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ახალი სამართლებრივი ჩარჩო. მოქმედი კანონმდებლობა არსებითად შესაბამისობაში მოვიდა ევროკავშირის კანონმდებლობასთან და დირექტივებთან, რაც, საბოლოო ჯამში, უნდა აისახოს მოქალაქის კონსტიტუციური უფლების პრაქტიკულ რეალიზებაში იცხოვროს მისი სიცოცხლის და ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო გარემოში. გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პროცესის (გზშ) მიზანია გადაწყვეტილებების მიმღებებისა და საზოგადოების ინფორმირება შემოთავაზებული პროექტის განხორციელების გარემოსდაცვითი შედეგების შესახებ, პროექტის დაგეგმვისა და დიზაინის ადრეულ ეტაპზე ბუნებრივ და სოციალურ გარემოზე ზემოქმედების პროგნოზირება, მავნე ზემოქმედების შემცირების გზების ძიება და, საბოლოო ჯამში, გარემოსდაცვითი ხარისხის დაცვა და გაუმჯობესებაა. გზშ დოკუმენტი თავისთავად არის ტექნიკური ინსტრუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს, პროგნოზირებს და აანალიზებს ბუნებრივ გარემოზე ზემოქმედებას, ასევე - სოციალურ, კულტურულ და ადამიანების ჯანმრთელობაზე ზემოქმედებას. მისი მიზანია შეამციროს განვითარების გავლენა გარემოზე, შესაბამისად, უზრუნველყოს გარემოს მდგრადობა. 2017 წელს მიღებული გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსით დადგენილი გარემოზე ზემოქმედების შეფასების განახლებული სამართლებრივი ჩარჩო, რომლის ძირითადი ნაწილი ქვეყანაში 2018 წლიდან ამოქმედდა, სხვა სამრეწველო საქმიანობებთან ერთად, ენერგეტიკულ სექტორზე გარემოსდაცვითი მონიტორინგის განხორციელების ძირითად მოთხოვნებსა და პროცედურებს ადგენს. ,,გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი“ არეგულირებს ისეთ სტრატეგიულ დოკუმენტთან და სახელმწიფო ან კერძო საქმიანობასთან დაკავშირებულ საკითხებს, რომელთა განხორციელებამ 63 შესაძლოა მნიშვნელოვანი ზემოქმედება მოახდინოს გარემოზე, ადამიანის სიცოცხლეზე ან/და ჯანმრთელობაზე. კოდექსი ეფუძნება გარემოზე ზემოქმედების შეფასების (გზშ) და სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების (სგშ) შესახებ ევროკავშირის დირექტივები 32 , ასევე ,,ტრანსსასაზღვრო კონტექსტში გარემოზე ზემოქმედების შეფასების შესახებ” კონვენციით (ესპოს კონვენცია) და მისი ,,სტრატეგიული გარემოსდაცვითი შეფასების შესახებ” ოქმით და ორჰუსის კონვენციით განსაზღვრულ პრინციპებს. კანონით დადგენილი გზშ-ს პროცედურები ვრცელდება სხვადასხვა ტიპისა და პარამეტრის ენერგეტიკული პროექტის განვითარებაზე. გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ახალი საკანონმდებლო ჩარჩო განსაზღვრავს ცალკეული ენერგეტიკული პროექტის განსახორციელებლად ბუნებრივ და სოციალურ გარემოზე ზემოქმედების შეფასების წესს, ადგენს შესაბამს პროცედურებს, აწესებს საზოგადოების ჩართულობის ფარგლებს, გადაწყვეტილების მიღების წესს და სხვა დაკავშირებულ საკითხებს. კანონი ანაწილებს გარემოსდაცვითი სანებართვო პროცედურების ნაწილში ინსტიტუციურ როლებს და სათანადო გადაწყვეტილებებზე/დასკვნებზე უფლებამოსილების ჩარჩოებს. მიუხედავად ფორმალური პროცედურული წესრიგისა, ქვეყანაში გამოწვევად რჩება კვლევებისა და გადაწყვეტილებების მიმართ საზოგადოების ნდობის ხარისხი. ხშირია პროტესტი და კითხვები უკვე მიღებული გადაწყვეტილებების მიმართ, რაც, რიგ შემთხვევებში, იწვევს საინვესტიციო პროექტების შეფერხებას, სამშენებლო სამუშაოების გადავადებას და პროექტების საბოლოო შეჩერებასაც კი. ენერგეტიკული პროექტების გარემოზე მდგრადი მიდგომებით განვითარების მიზნით დადგენილი პროცედურების დაცვის გაუმჯობესება მნიშვნელოვნად განაპირობებს საბოლოო გადაწყვეტილებების სანდოობასა და სიზუსტეს. მიუხედავად საკანონმდებლო ჩარჩოს არსებობისა, არსებული პროცედურების პრაქტიკულ აღსრულებასთან დაკავშირებით ჯერ კიდევ გამოწვევად რჩება რიგი მნიშვნელოვანი საკითხები, კონკრეტულად:  ადმინისტრაციული პროცედურები - ზემოქმედების შეფასების დოკუმენტაციის 32 2011/92/EU დირექტივა გარკვეული სახელმწიფო და კერძო პროექტების გარემოზე ზემოქმედების შეფასების შესახებ 2001/42/EC დირექტივა გარკვეული გეგმებისა და პროგრამების გარემოზე ზემოქმედების შეფასების შესახებ 2003/4/EC დირექტივა საზოგადოების გარემოსდაცვით ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის შესახებ 2003/35/EC დირექტივა გარემოს დაცვასთან დაკავშირებული კონკრეტული გეგმებისა და პროგრამების შემუშავებაში საზოგადოების მონაწილეობის შესახებ 2004/35/EC დირექტივა გარემოსდაცვითი პასუხისმგებლობის შესახებ 64 განხილვისა და გადაწყვეტილების მიღება ხდება კონკრეტული პროცედურული ჩარჩოს ფარგლებში. მათ შორის, კანონი ადგენს ვადებზე დაფუძნებულ მიდგომას, თუმცა, არსებული საქმეების სიმრავლე და სხვა ობიექტური ფაქტორები ხშირად იწვევს ადმინისტრაციული საქმისწარმოების გაჭიანურებას. ბიუროკრატიული პროცესის დაყოვნება კი იწვევს დაგეგმილი საქმიანობის დროში გაწელვას, რაც, საბოლოო ჯამში, აზიანებს საინვესტიციო გარემოს;  მეთოდოლოგიური სიცხადე - გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიში, სხვა სავალდებულო ინფორმაციასთან ერთად, საჭიროა მოიცავდეს გარემოზე შეუქცევდი ზემოქმედების შეფასებასა და მისი აუცილებლობის დასაბუთებას. ეს უკანასკნელი გულისხმობს გარემოზე შეუქცევდი ზემოქმედებით გამოწვეული დანაკარგისა და მიღებული სარგებლის ურთიერთშეწონას გარემოსდაცვით, კულტურულ, ეკონომიკურ და სოციალურ ჭრილში. გარემოზე ზემოქმედების შეფასების ანგარიშის აღნიშნული ნაწილი არ არის საკმარისად ცხადი და საჭიროებს მეთოდოლოგიურ დახვეწას, კერძოდ, უნდა დაზუსტდეს რა წესითა და მეთოდიკით განისაზღვრება გარემოზე შეუქცევდი დანაკარგი და როგორ ხდება მისი მონეტიზაცია ხარჯ/სარგებლიანობის ანალიზის ჭრილში. მეთოდოლოგიურ და რეგულირების კუთხით მეტ სიცხადეს საჭიროებს ჰიდროელექტროსადგურების განვითარებასთან დაკავშირებული მდინარეების გარემოსდაცვითი ხარჯის შეფასების საკითხიც33.  საზოგადოებრივი ჩართულობის ხარისხი და პროცესი - ენერგეტიკული პროექტების მიმართ საზოგადოებრივი აზრის სწორი ფორმირების პროცესში, მნიშვნელოვანია გზშ-ს პროცესში დაინტერესებული საზოგადოების ჩართულობის მექანიზმების დახვეწა. აღნიშნული ხელს შეუწყობს მოქალაქეების ინფორმირებულობის ხარისხის და მათი ნდობის გაზრდას.  საზოგადოების განწყობები და ინფორმირებულობა - ენერგეტიკულ პროექტებზე გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში იკვეთება საზოგადოებრივი არასწორი ინფორმირებულობის და ცნობიერების მიკერძოების პრობლემა, რაც გამოწვეულია არასაკმარისი ინფორმირებულობით და გავრცელებული მცდარი ინფორმაციით; ენერგო პროექტების განვითარების დადებით მხარედ საზოგადოება მხოლოდ კერძო ინვესტორის კომერციულ მიზანს მიიჩნევს. ეს გარემოება უარყოფითად აისახება სახელმწიფოს და ინვესტორის ურთიერთობებზე მოსახლეობასთან, აზიანებს საინვესტიციო გარემოს, აფერხებს პროექტების განვითარებას და მოითხოვს სახელმწიფოს მხრიდან მეტ ყურადღებას საზოგადოების ინფორმირებულობის დონის ასამაღლებლად.  გეოინფორმაციული სისტემებისა და ბაზების სისწორე და ხელმისაწვდომობა გეოინფორმაციული ბაზების ინტეგრაცია მნიშვნელოვანი ტექნიკური ხასიათის გამოწვევაა. მონაცემთა ფრაგმენტულობა იწვევს გარემოსთან დაკავშირებული 33 საერთაშორისო დონორული პროექტის ფარგლებში მომზადდა დოკუმენტი მდინარეების გარემოსდაცვითი ხარჯის განსაზღვრის მეთოდოლოგიის შესახებ, თუმცა არ არის მიღებული ნორმატიული წესით. 65 ინფორმაციის არასაკმარის ხელმისაწვდომობას, რაც რიგ შემთხვევებში იწვევს კვლევებსა თუ სხვა სანებართვო დოკუმენტაციაში საპროექტო ტერიტორიისა და ზემოქმედების შეფასებას დაქვემდებარებული ტერიტორიისა თუ ეკოსისტემის შესახებ არასრულყოფილი და ფაქტობრივ მდგომარეობასთან შეუსაბამო ინფორმაციის მითითებას.  ატმოსფერული და დახურულ სივრცეში ჰაერის დაბინძურების მონიტორინგი სატრანსპორტო და ენერგეტიკული სექტორი მიჩნეულია ატმოსფერული ჰაერის ანთროპოგენული დაბინძურების მნიშვნელოვან წყაროდ. ძირითადი მიზეზი საწვავის ხარისხის დადგენილ სტანდარტებთან შეუსაბამობა, ავტო პარკის ტექნიკური გაუმართაობა და არასაკმარისი საზოგადოებრივი ტრანსპორტია. ენერგეტიკული სექტორის მხრივ, CO2 ემისიების ძირითადი მიზეზია სათბობი შეშისა და ბუნებრივი გაზის მოხმარება შენობის შიგნით. შეშის გამოყენება ასევე იწვევს ჰაერის ჯანმრთელობას. მიკრონაწილაკებით საქართველოში გაჯერებას და აზიანებს ადამიანის ჰაერის დაბინძურების ხარისხის გასაუმჯობესებლად უკანასკნელ პერიოდში არაერთი ნაბიჯი გადაიდგა. მნიშნელოვანი პროგრესია ეკონომიკის სხვადასხვა დარგიდან მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევების შემცირების, ატმოსფერული ჰაერის დაცვის თანამედროვე ევროპული პრაქტიკის დანერგვის და ასოცირების შესახებ შეთანხმების მოთხოვნების შესრულების მიმართულებით. ქვეყანაში გაუმჯობესდა ატმოსფერული ჰაერის ავტომატური მონიტორინგის სიტემები, დაინერგა ავტომობილების ტექნიკური ინსპექტირების სისტემა, გაუმჯობესდა ნორმატიული მოთხოვნები ბენზინისა და დიზელის ხარისხის ევრო სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით. აღსანიშნავია 2010 წლის 24 ნოემბრის ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2010/75/EU დირექტივის მიხედვით სამრეწველო თბოელექტროსადგურებისთვის უწყვეტი საწარმოებისთვის, მათ შორის, ინსტრუმენტული მონიტორინგის დანერგვის ვალდებულების შემოღება, რომლის თანახმად საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევების თვითმონიტორინგის წარმოების მიზნით ინსტრუმენტული მეთოდით უწყვეტად განსაზღვროს დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებების ორგანიზებული გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობა. ამის მიუხედავად, გამოწვევად რჩება შესაბამისი მოთხოვნების პრაქტიკული აღსრულებისა და მონიტორინგის მექანიზმები. სახელმწიფოს ძალისხმევით და ფინანსური მხარდაჭერით, გაფართოვდა ბუნებრივი გაზის ქსელები და მნიშვნელოვნად შემცირდა შეშის გამოყენება. შეშის წილი ენერგიის ჯამურ მოხმარებაში 2019 წელს 4.8% (1 295 ათასი მ3) იყო. შეშის მოხმარება 2015 წელს 2 127.7 ათასი მ3 შეადგენდა. შეშის მოხმარება შემცირდა 40%-ით. სახელმწიფო ასევე გეგმავს ღონისძიებებს ჯანმრთელობისთვის მავნე დაბალი ეფექტურობის ღუმელების ჩანაცვლების კუთხით. 66 პრაქტიკაში გამოვლენილი ამ გამოწვევების დასაძლევად, იგეგმება შემდეგი ღონისძიებები: - გარემოსდაცვითი შეფასების ადმინისტრაციული პროცესის ოპტიმიზაცია - ადმინისტრაციული ვადების დაცვის მხრივ არსებული გამოწვევების დასაძლევად განიხილება ინსტიტუციური და ადამიანური შესაძლებლობების განვითარება, სამოტივაციო - მექანიზმების გაზრდა, ადმინისტრაციული და ტექნიკური შესაძლებლობების განვითარება; გეოინფორმაციული სისტემებისა და ბაზების სრულყოფა და კონსოლიდაცია - რათა უზრუნველყოფილი იქნეს გარემოს, მისი შემადგენელი კომპონენტების მდგომარეობის შესახებ არსებული მონაცემთა ბაზების ხელმისაწვდომობა და მათი მუდმივი განახლება; აღნიშნული ხელს შეუწყობს გადაწყვეტილების პროცესის ეფექტიანობის გაზრდას და დაეხმარება დეველოპერს (მათ კონსულტანტებს) - ხარისხიანი კვლევების განხორციელებაში; ჰაერის ხარისხი მონიტორინგის სისტემების გაუმჯობესება - რათა პასუხისმგებელ უწყებებს ჰქონდეთ ინფორმაციის აღრიცხვის, დაბინძურების მონიტორინგის ტექნიკური და მეთოდოლოგიური საშუალებები, არა მხოლოდ ღია სივრცეებში (შენობის გარეთ) ატმოსფერულ ჰაერში, არამედ დაკვირვება უნდა წარმოებდეს ასევე შენობის შიგნით არსებულ ჰაერის ხარისხობრივ მდგომარეობაზეც. - ეფექტიანი თანამედროვე შეშის ღუმელების გამოყენების ხელშეწყობა (იხ. NECP დეკარბონიზაციის მიმართულება). საზოგადოებაში ენერგეტიკული პროექტების მიმართ ცნობიერების გაუმჯოებესების მიზნით, სახელმწიფო შექმნის სათანადო ინფორმირების გარემოს დაინტერესებულ საზოგადოებისთვის არსებითად მნიშვნელოვანი საკითხების აქტიური მიწოდებით, საჯარო განხილვებში მონაწილეობისას კი დადგინდება ჩართულ პირთა დაფიქსირებული მოსაზრებების ასახვის ფორმალური მხარე. გზშ არის პროცესი, როდესაც საზოგადოება იგებს პროექტთან დაკავშირებით მომზადებულ ტექნიკურ, გარემოსდაცვით, ეკონომიკურ თუ სხვა შინაარსის მქონე ინფორმაციას. ცნობიერების ხარისხის გასაზრდელად, გათვალისწინებულია გზშ/სგშ ეტაპამდე საზოგადოებასთან წინასწარი საკომუნიკაციო პლატფორმის შექმნა, რათა საზოგადოება მომზადებული დახვდეს ცალკეული პროექტის განვითარებასთან დაკავშირებით ჩატარებული კვლევების განხილვის პროცეს. მნიშვნელოვანია, დაინტერესებულმა საზოგადოებამ მიიღოს ამომწურავი ინფორმაცია ცალკეული პროექტის მიზანშეწონილობასა და სარგებლიანობასთან დაკავშირებით; არსებული მექანიზმების მეთოდოლოგიური სიზუსტე, პასუხისმგებელი უწყებების ინსტიტუციური, ტექნიკური და ადამიანური გაძლიერება, მონიტორინგი და შეფასება და სხვა, შესაძლებელს გახდის ენერგეტიკის სექტორის მდგრად განვითარებას და გარემოზე ზემოქმედების მინიმიზაციას. 67 4.5 ენერგეტიკული სექტორი და კლიმატის ცვლილება 4.5.1 სათბურის გაზების გაფრქვევების ენერგეტიკული წყაროები ენერგოსექტორიდან სათბურის გაზების (CO2, CH4, N2O) გაფრქვევებმა 2017 წელს შეადგინა 17,766 გგ CO2-ის ეკვივალენტი 34 , რაც ქვეყნის ჯამური გაფრქვევების თითქმის 60%-ია (მიწათსარგებლობის და სატყეო ნაწილის (LULUCF) გამოკლებით). ენერგოსექტორიდან გაფრქვევები ორ მთავარ კატეგორიად იყოფა: წიაღისეული საწვავის (ქვანახშირი, ნავთობპროდუქტები და ბუნებრივი გაზი) ენერგეტიკული წვა და აქროლადი გაფრქვევები, რაც წარმოიშობა ქვანახშირის, ბუნებრივი გაზის და ნავთობის მოპოვების, ტრანსპორტირებისა და შენახვის პროცესში. ენერგოსექტორიდან სათბურის გაზების გაფრქვევების დიდი წილი მოდის საწვავის წვაზე (87% 2017 წელს), ხოლო დანარჩენი 13% მოდის აქროლად გაფრქვევებზე. 2017 წელს ენერგოსექტორიდან გაფრქვეული სათბურის გაზების მთლიან რაოდენობაში უდიდესი წილი მოდიოდა შემდეგ წყარო-კატეგორიებზე: ტრანსპორტი - 39%, სხვა სექტორები (საყოფაცხოვრებო, კომერციული და საჯარო სექტორი, სოფლის მეურნეობა) - 24%, ენერგოინდუსტრია - 14%, ნავთობის და ბუნებრივი გაზის მოპოვება და ტრანსპორტირება 13%, მრეწველობა - 9%. 1990 წელთან შედარებით სათბურის გაზების მთლიანი გაფრქვევების მოცულობა ენერგოსექტორიდან 71%-ით შემცირდა (36,698 გგ CO2 ეკვ. 10,726 698 გგ CO2 ეკვ.). 4.5.2 ენერგეტიკის სექტორიდან სათბური გაზების გაფრქვევების შემცირების სამიზნე მაჩვენებლები 2017 წლის 7 ივნისის პარიზის შეთანხმებაზე მიერთებით, საქართველომ აიღო სათბურის გაზების შემცირების ვალდებულება. ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის 35 (NDC) განახლებული დოკუმენტის მიხედვით საქართველო უპირობოდ გეგმავს 2030 წლისთვის 35%-ით შეამციროს სათბურის გაზების ჯამური გაფრქვევები 1990 წელთან შედარებით 36 ; საერთაშორისო მხარდაჭერის პირობით საქართველო მზადაა 2030 წლისთვის სათბურის 34 საქართველოს სათბურის აირების ეროვნული ინვენტარიზაციის მე-6 ანგარიში https://www.ge.undp.org/content/georgia/ka/home/library/environment_energy/ghg-inventory.html 35 https://mepa.gov.ge/Ge/Files/ViewFile/50125 36 ეს ნიშნავს, რომ 2030 წელს, ეროვნულ დონეზე გაფრქვევების ჯამური მაჩვენებელი, LULUCF-ის გამოკლებით, არ უნდა აღემატებოდეს 29.25 მგტ CO2 ეკვ.-ს. საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგია. გვ 39: https://mepa.gov.ge/Ge/PublicInformation/32027 68 გაზების გაფრქვევების ჯამური მაჩვენებელი 1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 50-57%ით შეამციროს. 50%-იანი შემცირება იქნება საჭირო, თუ მსოფლიო გაჰყვება გლობალური საშუალო ტემპერატურის ზრდის 2˚C სცენარს, ხოლო 1.5˚C-მდე ტემპერატურის შეზღუდვის სცენარის, შემთხვევაში, საჭირო იქნება 57%-ით შემცირება 1990 წლის დონესთან შედარებით. გრაფიკი 8 - საქართველოს ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილით დასახული მიზნები, NDC დასახული მიზნის მისაღწევად, ენერგეტიკის სექტორისთვის განისაზღვრა შემდეგი სამიზნე მაჩვენებლები:    2030 წლისთვის, 15%-ით შეიზღუდოს სათბურის გაზების გაფრქვევები ენერგიის გენერაციისა და გადაცემის სექტორში საბაზისო სცენართან შედარებით. 2030 წლისთვის, 15%-ით შეიზღუდოს სათბურის გაზების გაფრქვევები ტრანსპორტის სექტორში საბაზისო დონის საფუძველზე გაკეთებულ პროგნოზებთან მიმართებით. შენობების სექტორში განვითარდეს დაბალნახშირბადიანი მიდგომები, ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურეობების წახალისებით. ამ მიზნების მისაღწევად გათვალისწინებულია შემდეგი ამოცანების შესრულება37:    2030 წლისთვის საქართველოს ელექტროენერგიის წარმოებაში განახლებადი ენერგიის (ქარის, მზის, ჰიდროს) წილის 87%-მდე გაზრდა. თბოელექტროსადგურების საშუალო ეფექტიანობის გაუმჯობესება. ახალი კომბინირებული ციკლის თბოსადგურების ექსპლუატაციაში შეყვანით, 2030 წლისთვის, თბოელექტროსადგურების საშუალო ეფექტიანობის მაჩვენებლის 50%-მდე გაზრდით. საქართველოს გადამცემი ქსელის გაძლიერება და განახლებადი ენერგიის ინტეგრაციის შესაძლებლობების გაზრდა. 2030 წლისთვის საქართველოს 37 დეტალური ინფორმაცია იხილეთ NECP დეკარბონიზაციის და ენერგოეფექტურობის ნაწილებში (დანართი 1) 69         ენერგოსისტემის დადგმულ სიმძლავრეში განახლებადი ენერგიის (ქარის და მზის სადგურების) წილის გაზრდა 18,2%-მდე. ავტოპარკში დაბალი და ნულოვანი ემისიის მქონე (ელექტრო-5% და ჰიბრიდული-20% ავტომობილების) და ტექნიკურად გამართული ავტომობილების წილის გაზრდა. ბიოსაწვავის გამოყენების წახალისება. ეკოლოგიურად სუფთა საწვავის მოხმარების ხელშეწყობა და ტრანსპორტში განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის, მათ შორის, ბიოსაწვავის წილის გაზრდა 2030 წლისთვის. მობილობის არამოტორიზებული საშუალებებისა და საზოგადოებრივი ტრანსპორტის წახალისება და ინოვაციური ინიციატივების განხორციელება. თბილისში არამოტორიზებული ტრანსპორტით (ველოსიპედი და ფეხით სიარული) გადაადგილების და საზოგადოებრივი (მეტრო, ავტობუსი, მიკროავტობუსი) ტრანსპორტის წილის, 2030 წლისთვის, შესაბამისად 35% და 45% -მდე გაზრდა. შედეგად, კერძო ავტომობილების გამოყენების შემცირება 20%-მდე. შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სისტემის შექმნა. 2030 წლისთვის, სერტიფიცირებას დაქვემდებარებული ახალი შენობების 100%, ენერგოეფექტურობაზე უნდა იყოს სერტიფიცირებული. მომხმარებლის ინფორმირება. ენერგომომხმარებელი მოწყობილობების სტანდარტიზაცია - ეტიკეტირება და მომხმარებლისთვის მეტი ინფორმაციის მიწოდება, ბაზარზე ენერგოეფექტიანი მოწყობილობების წილის გაზრდის მიზნით. საცხოვრებელ, კომერციულ და საზოგადოებრივი დანიშნულების, შენობებში ენერგოეფექტიანი მიდგომებისა და ენერგოეფექტიანი განათების წახალისება. წყლის გაცხელებისთვის მზის ენერგიის და ენერგოეფექტიანი ღუმლების გამოყენების ხელშეწყობა. ენერგოეფექტურობის საკითხებში მაღალი პროფესიული სტანდარტის მქონე კადრების მომზადება. 4.5.3 კლიმატის ცვლილების გავლენა ენერგეტიკის სექტორზე საქართველოს კლიმატის ცვლილების შესახებ მე-4 ეროვნული შეტყობინების თანახმად 38 , ზღვის დონის აწევა, ტემპერატურის მატება, ნალექების ცვლილება, ქარის შეცვლა და ხშირი ექსტრემალური მოვლენები შეიძლება სერიოზული საფრთხე შეუქმნას ენერგეტიკის სექტორის საიმედო ფუნქციონირებას. ამდენად, აუცილებელია ამ სექტორის მდგრადობის გაზრდა კლიმატის ცვლილების მიმართ - ადაპტაციის ღონისძიებების დაგეგმვა და განხორციელება. საქართველოში წარმოებული ელექტროენერგიის 80%-ზე მეტი ჰიდროელექტროსადგურებზე (ჰესებზე) მოდის. საქართველოს მდინარეები წვიმის, თოვლის, მყინვარისა და მიწისქვეშა 38 საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციისადმი UNDP საქართველო, 2021 წ. 70 წყლებით საზრდოობს. მე-4 ეროვნული შეტყობინების მიხედვით კლიმატის სცენარით ორივე საპროგნოზო პერიოდში (2041–2070 და 2071–2100 წლები) 1971–2000 წლებთან შედარებით მოსალოდნელია ნალექების შემცირება, რაც ზეგავლენას მოახდენს მდინარეთა ჩამონადენზე. მდინარეთა ჩამონადენის შეფასებისას ასევე გასათვალისწინებელია მყინვარების დნობა, რამაც 2018 წელს 1970 წელთან მყინვარების ფართობი 23%-ით შეამცირა. კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული მდინარის ჩამონადენის ჯამური ცვლილება საქართველოში ჯერ კიდევ შესასწავლია. გაზრდილი ტემპერატურები გამოიწვევს წყალსაცავებიდან აორთქლების ზრდას, რამაც შეიძლება გავლენა იქონიოს ელექტროენერგიის გენერაციაზე. სულ საქართველოში ენერგეტიკული დანიშნულების 10 წყალსაცავია საერთო ფართობით 103 კმ2. უხეში შეფასებით, ამ ზედაპირებიდან აორთქლება შეადგენს დაახლოებით 108.7 მილიონ მ3-ს წელიწადში, რაც უფრო ინტენსიური ხდება მაისი–სექტემბრის პერიოდში. ტბების წყლის მარაგის გარკვეული ნაწილი მონაწილეობს მდინარეთა ჩამონადენის ფორმირებაში. აორთქლების ზრდა ტბებიდან გარკვეულწილად ასევე იმოქმედებს მდინარეთა ჩამონადენზეც. კლიმატის ცვლილება ასევე გაზრდის მოთხოვნას სარწყავ წყალზე, რამაც შეიძლება შეამციროს მისი ენერგეტიკული გამოყენების შესაძლებლობა. მნიშვნელოვანია წყლის მომხმარებელი სექტორების კოორდინირებული დაგეგმვა და განვითარება. საქართველოში წარმოებული ელექტროენერგიის დაახლოებით 20% თბოელექტროსადგურებზე მოდის. მოსალოდნელია ჰაერის საშუალო ტემპერატურების ზრდა თბოელექტროსადგურების მდებარეობის ადგილზე – გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, რაც უშუალოდ აისახება მათ ეფექტიანობაზე. მომავალში წყლისა და ჰაერის ტემპერატურების ზრდის კომპენსირებისათვის შესაძლებელია, საჭირო გახდეს გაგრილებისთვის წყლის მარაგების გაზრდა, არსებული რეზერვუარების მოცულობის გადიდება, ახალი რეზერვუარების მშენებლობა, დიდი სიმძლავრის წყლის გამწმენდი სისტემების შექმნა და სხვა ძვირადღირებული ღონისძიებები. საქართველოში ფუნქციონირებს მხოლოდ ერთი ქარის ელექტროსადგური შიდა ქართლის რეგიონში, თუმცა იგეგმება ახალი ქარის და მზის სადგურების განვითარება საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში. კლიმატის ცვლილების პირობებში გახშირებულმა ექსტრემალურმა მოვლენებმა შეიძლება, გამოიწვიოს ქარის და მზის სადგურების ინფრასტრუქტურის დაზიანება და საფრთხე შეუქმნას მათ ფუნქციონირებას. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია ქარის და მზის სადგურების მიმდინარე და დაგეგმილი პროექტების არეალში ჩატარდეს სიღრმისეული შესწავლა, როგორც არსებული მდგომარეობით, ისე მომავალში მოსალოდნელი კლიმატური და გეოლოგიური რისკების და საწყის ეტაპზევე გათვალისწინებული იქნეს საადაპტაციო ღონისძიებები. კლიმატის ცვლილების შედეგებმა შეიძლება მნიშვნელოვანი უარყოფითი გავლენა მოახდინოს ელექტროენერგიის გადამცემ და გამანაწილებელ ხაზებზე, ასევე, ქვესადგურებზე. ტემპერატურის მატებისას იზრდება გამტარების წინაღობა, რაც, თავის მხრივ, აფერხებს 71 მოთხოვნილი სიმძლავრის მიწოდებას მომხმარებლამდე, ზრდის დანაკარგებსა და მიწოდების ხარჯებს. სხვადასხვა გეოგრაფიულ არეალში კლიმატის ცვლილების გავლენა განსხვავებულია, რაც მოითხოვს განსხვავებული საადაპტაციო ღონისძიებების დაგეგმვას. დაბლობში, სადაც ისედაც მაღალი ტემპერატურები ფიქსირდება, მოსალოდნელია, რომ მოიმატებს როგორც საშუალო ტემპერატურა, ასევე, მაქსიმალური ტემპერატურები, რამაც შეიძლება დამატებით მნიშვნელოვნად გაზარდოს დანაკარგები. მთიან ადგილებში მოწყობილი გადამცემი და გამანაწილებელი ხაზებისა და ქვესადგურების ოპტიმალურ ფუნქციონირებას შეიძლება მომავალში საფრთხე შეუქმნას გახშირებულმა ექსტრემალურმა მოვლენებმა, როგორიცაა წყალდიდობა, მეწყერი, ზვავი და სხვ. განსაკუთრებით საშიშია ზვავები, რომლებმაც შეიძლება გადამცემი ხაზები დააზიანოს, ხოლო ზიანის აღდგენა გაჭიანურდეს უამინდობის გამო. პრობლემის გადაჭრა შესაძლებელია დივერსიფიკაციით - ალტერნატიული გადამცემი ხაზების აშენებით, რომლებსაც შეეძლებათ კრიტიკულ შემთხვევებში ელექტროენერგიის გადაცემა. საშუალო ტემპერატურის ზრდასთან ერთად მოსალოდნელია ზაფხულის პერიოდში გაგრილებისთვის ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის და შესაბამისი პიკური დატვირთვის ზრდა. მოსალოდნელია, რომ კლიმატის ცვლილება გაგრილებისთვის ენერგიის მოთხოვნაზე პროცენტულად მეტად იმოქმედებს, ვიდრე გათბობისთვის ენერგიის მოთხოვნაზე, თუმცა რაოდენობრივად გათბობაზე ენერგიის დაზოგვა მეტი იქნება, ვიდრე გაგრილებისთვის ენერგიაზე მოთხოვნის ზრდა. ასევე, გაიზრდება მოთხოვნა ელექტროენერგიაზე სამაცივრე მეურნეობების მხრიდან. კლიმატის ცვლილებასთან ერთად იზრდება გეოლოგიური და ჰიდრომეტეოროლოგიური საფრთხეებით გამოწვეული ბუნებრივი კატასტროფების სიხშირე. საქართველოში ენერგეტიკული ობიექტების, განსაკუთრებით კი ნავთობის და გაზის მილსადენებისა და მაღალი ძაბვის ელექტრო გადამცემი ხაზების დიდი ნაწილი მთიანი რელიეფის რთული გეოლოგიური გარემოს პირობებშია. მათ ნორმალურ ფუნქციონირებას მნიშვნელოვნად ართულებს მეწყრულ-გრავიტაციული, ღვარცოფული პროცესები. გახშირებული ჰიდრომეტეოროლოგიური საფრთხეები მნიშვნელოვნად აზიანებს ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურას. ქარიშხლის, წყალდიდობის, მეწყერის შემთხვევაში ფიზიკურად ზიანდება გადამცემი ხაზები და ანძები. მცირე გადამცემი ხაზები დაუცველია ქარის მიერ დაზიანებული ხეებისგან. გვალვის შემთხვევაში დგება ტყის ხანძრების საშიშროება, რაც, თავის მხრივ, ნებისმიერი სახის ინფრასტრუქტურას აზიანებს. აუცილებელია კლიმატის ცვლილების მიმართ სექტორის მდგრადობისა და მედეგობის სიღრმისეული ანალიზი და მისი განვითარების სტრატეგიის შემუშავება. პირველ ეტაპზე აუცილებელია კლიმატის ცვლილების უფრო დეტალური და სანდო პროგნოზირება და სცენარების განვითარება ტერიტორიების მიხედვით. ამ მიზნით საქართველოს მთავრობა ხელს შეუწყობს ენერგეტიკის სექტორის და შესაბამისი აკადემიური კვლევითი 72 ინსტიტუტების შესაძლებლობების გაძლიერებას, კოორდინაციას და თანამშრომლობას საერთაშორისო კვლევით ინსტიტუტებთან. საქართველო გეგმავს, განსაკუთრებით მოწყვლადი სექტორებისთვის შეისწავლოს კლიმატის ცვლილების უარყოფით შედეგებთან ადაპტაციის შესაძლებლობა და მოამზადოს ადაპტაციის ეროვნულ გეგმა (NAP)39. მათ შორის, იგეგმება შეფასდეს კლიმატის ცვლილების ზეგავლენა მყინვარებზე, ზედაპირული წყლის რესურსების ხელმისაწვდომობაზე მათი მდგრადი გამოყენებისთვის სოფლის მეურნეობის, ენერგეტიკის და საყოფაცხოვრებო მიზნებისთვის გრძელვადიან პერსპექტივაში. 39 განახლებული ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის დოკუმენტი (NDC) 73 4.6 განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება 4.6.1 განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარების ამოცანები წიაღისეული სათბობის მარაგების სიმწირის პირობებში, განახლებადი ენერგიის წყაროები საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლების მთავარი საშუალებაა. საქართველოს განახლებადი ენერგიის წყაროები წარმოადგენს სახელმწიფოებრივი და რეგიონული მნიშვნელობის ენერგეტიკულ პოტენციალს, რომელიც ენერგეტიკული უსაფრთხოების, განვითარების, თანამშრომლობის და კლიმატის ცვლილების შერბილებისთვის მნიშვნელოვანი რესურსია. ქვეყნის მდგრადი ენერგომომარაგება მოითხოვს ქვეყანაში განახლებადი ენერგეტიკული რესურსების კომპლექსურ და ეფექტიან ათვისებას. საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული რესურსის სრული თეორიული ენერგეტიკული რესურსის პოტენციალი შეფასებულია როგორც 8 ტვტსთ/წელიწადში 40 , რაც მოიცავს 9939 ჰიდროენერგეტიკულ პროექტს. აქედან ტექნიკურ-ეკონომიკურად მიზანშეწონილი პოტენციალი შეადგენს 2286 პროექტს - 30 ტვტსთ/წელიწადში გენერაციით, რომელთა 1 კვტ.სთ-ს წლიური წარმოების მშენებლობის ღირებულება ნაკლებია 0.35 აშშ დოლარზე. ჰიდროენერგეტიკული რესურსის სწორად განვითარება მოიცავს დაპროექტების და მშენებლობის ხარისხის, უსაფრთხოების და გარემოსდაცვითი პროცედურების, მაღალი საერთაშორისო სტანდარდების დაცვას, დაინტერსებული მხარეების სრულფასოვან და კვალიფიციურ ჩართულობას, ასევე ქარის და მზის ენერგიის წყაროების განვითარებასთან კოორდინირებას. ასეთი პირობით ჰიდროენერგეტიკას უდიდესი როლის შესრულება შეუძლია ქვეყნის ენერგოუზრუნველყოფასა და კლიმატის ცვლილების შერბილების და მასთან შეგუების საქმეში. ჰიდროენერგეტიკული რესურსების ათვისება უნდა მოხდეს წყლის რესურსების ინტეგრირებული, კატასტროფებისგან დაცვის და აუზური წყლის მართვის პრინციპების, ბუნებრივი ალტერნატიული გამოყენების ინტერესების გათვალისწინებით. საქართველოს აქვს მნიშვნელოვანი ქარის, მზის, ბიომასის ენერგიის პოტენციალი, რაც კომპლექსური განვითარების შემთხვევაში, საშუალებას იძლევა, შეიქმნას ელექტროენერგიის და სითბოს მნიშვნელოვანი დამატებითი სიმძლავრეები ენერგოუსაფრთხოების ასამაღლებლად. განახლებადი ენერგეტიკული რესურსების განვითარება წარიმართება კომპლექსურად და ოპტიმალურად, მათი სეზონურობის და დღეღამური ცვალებადობის, ალტერნატიული გამოყენების და ბუნებრივი რესურსის ოპტიმალური ათვისების 40 NVE Rapport 74 მოთხოვნების გათვალისწინებით. იგეგმება განახლებადი ენერგიის აქტიური დანერგვა ასევე ტრანსპორტის, გათბობისა და გაგრილების სფეროებში. განახლებადი წყაროების ათვისებასთან ერთად მოხდება მოწინავე სუფთა ტექნოლოგიების განვითარება. იგეგმება მწვანე წყალბადის წარმოების, ენერგიის შენახვის სხვა თანამედროვე ტექნოლოგიების ოპტიმალური ათვისება ისე, რომ უზრუნველყოს მეტი მზისა და ქარის ელექტროსადგურების ინტეგრირება, როგორც მთლიან ენერგეტიკულ სისტემაში, ასევე ლოკალურ და დეცენტრალიზებულ ჭკვიან სისტემებში, სამომხმარებლო მიკრო ქსელებში. განახლებადი ენერგიის განვითარება უზრუნველყოფს სათბური აირების გაფრქვევის შემცირებას. უსაფრთხოების, ეკონომიკური, სოციალური, ტექნოლოგიური, და გარემოსდაცვითი დადებითი ეფექტების გათვალისწინებით, სახელმწიფო განავითარებს და განახორციელებს ამ ტექნოლოგიების მხარდამჭერ ღონისძიებებს, დასახავს ტექნიკურეკონომიკურად გამართლებულ სამიზნე მაჩვენებლებს და უზრუნველყოფს მათ მიღწევას. განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება განხორციელდება ადგილობრივი და უცხოური კერძო ინვესტიციებით, საერთაშორისო ტექნიკური და ფინანსური დახმარების მოზიდვით. ამისთვის მოხდება არადისკრიმინაციული, გამჭვირვალე საკანონმდებლო გარემოს და საჯარო-კერძო პარტნიორობის ფორმების და მხარდამჭერი სქემების შემდგომი დახვეწა, ენერგეტიკული ბაზრის რეფორმირება, გადამცემი ქსელის და სისტემათაშორისი ინფრასტრუქტურის განვითარება ტექნოლოგიური და ინფორმაციული მხარდაჭერით, ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის საერთაშორისო და რეგიონული თანამშრომლობის გაღრმავება. გაგრძელდება საქართველოს კანონმდებლობის ევროკავშირის კანონმდებლობასთან შემდგომი დაახლოება. კლიმატური მიზნების და „სუფთა ენერგიის პაკეტის“ დანერგვა განხორცილდება ენერგიის მიწოდების წყაროების დივერსიფიკაციით, ენერგეტიკული რესურსების ოპტიმალური ათვისებით, რეზერვების შექმნით და კვლევისა და ინოვაციების ფართომასშტაბიანი განხორციელებით. საბოლოო მიზანია, რომ, ქვეყანა გახდეს სუფთა ენერგიის წარმოების და ამ ენერგიით ვაჭრობის რეგიონული ლიდერი. უზრუნველყოს 2050 წლისთვის ევროკავშირის ნახშირბად-ნეიტრალურობის მიზანთან თავსებადობა. 4.6.2 არსებული მდგომარეობა და გამოწვევები საქართველოში განახლებადი ენერგიის წილი პირველად ენერგიაში 2019 წელს შეადგენდა 18,77%-ს, საიდანაც 15% არის ჰიდროელექტროსადგურების გამომუშავებული 75 ელექტროენერგია, ხოლო 5% ბიომასა - გასათბობად გამოყენებული შეშა და სასოფლოსამეურნეო ნარჩენები41. 2019 წელს საქართველოში მოქმედი ელექტროსადგურების საერთო დადგმული სიმძლავრე იყო 4266 მგვტ42. აქედან : მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების - 2381 მგვტ, 939 მგვტ მოდინებაზე მომუშავე ჰესების (მათ შორის 15 მგვტ-მდე (მცირე ჰესების) დადგმული სიმძლავრე შეადგენს 282 მგვტ-ს), 815 მგვტ კომბინირებული და ქვანახშირის თბოსადგურები, 110 მგვტ აირტურბინები და 21 მგვტ ქარის ელექტროსადგური. გამომუშავებამ 11,630 გვტ.სთ შეადგინა, ჰიდროელექტროსადგურების გამომუშავებამ 8,828 ელექტროენერგიის საიდანაც მარეგულირებელი გვტ.სთ შეადგინა საქართველოში მოქმედმა ერთადერთმა 21 მგვტ სიმძლავრის ქარის ელექტროსადგურის გენერაციამ კი 85 მგვტ.სთ. ელექტროენერგიის წარმოებაში განახლებადი ენერგიის წლის მონაცემებით 81% შეადგინა. ჰიდროელექტროსადგურების წილი საერთო დადგმულ სიმძლავრეში 73%-ია. სრული სიმძლავრის 55%, (3 320 მგვტ) დასავლეთ საქართველოშია განლაგებული (მდინარეების ენგურისა და რიონის აუზებში). საქართველოში მოქმედი 6 თბოელექტროსადგურის დადგმული საპროექტო სიმძლავრე შეადგენს 925 მეგავატს - ქვეყნის მთლიანი დადგმული სიმძლავრის დაახლოებით 26%-ს. მყარი ბიომასის ხელმისაწვდომი მდგრადი რესურსები დაახლოებით შეადგენს 3120 ტჯ (400,000 მ3) ყოველწლიურად, ხოლო ხელმისაწვდომი მდგრადი სასოფლო-სამეურნეო ნარჩენების ენერგეტიკული რესურსი დაახლოებით შეადგენს დაახლოებით 3000 ტჯ-ს. საქართველო მდიდარია ტყის რესურსებით, რომელიც ისტორიულად გამოიყენება ენერგეტიკული დანიშნულებით. ქვეყნის ტერიტორიის ტყით დაფარულობის მაჩვენებელი (42%) 43 . რამდენჯერმე აჭარბებს ყველა მეზობელი ქვეყნის ამ მაჩვენებელს. ქვეყანაში მიმდინარე სატყეო და ენერგეტიკული რეფორმების კოორდინირებული განხორციელება საშუალებას იძლევა, გაიზარდოს განახლებადი ენერგიის გენერირების მაჩვენებლები, რაც, პირველ რიგში, უნდა გამოიხატოს ტყეებზე ჭარბი ენერგეტიკული ზეწოლის შემცირებით და ტყის არამდგრადი (არაგანახლებადი) მყარი ბიომასის წარმოების ჩანაცვლებით მდგრადი (განახლებადი) შეშით. დღევანდელი მდგომარეობით, საშეშე ხე-ტყე ვერ ჩაითვლება 41 საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (geostat.ge) 42 გეგმაში და პოლიტიკაში მოცემულია მონაცემები 2019 წლისთვის, რადგანაც მოდელირება ამ წლის მონაცემების გამოყენებით განხორციელდა. იხ.ბმული: https://www.gse.com.ge/sw/static/file/TYNDP_GE-2019-2029_GEO.pdf. 2023 წლის ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით ელექტროსადგურების არსებული სიმძლავრეები შემდეგნაირად ნაწილდება მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურები: 2381 მგვტ, სეზონური ჰესები: 995 მგვტ, კომბინირებული და ქვანახშირზე მომუშავე თბოსადგურები: 1079 მგვტ, აირტურბინა:110 მგვტ და ქარის ელექტროსადგური: 21 მგვტ. იხ. ბმული: https://www.gse.com.ge/sw/static/file/TYNDP_GE-2023-2033_GEO.pdf 43 საქართველოს სოფლის განვითარების სტრატეგია 2021-2027 იხ.ბმული: https://mepa.gov.ge/Ge/Strategy 76 განახლებად ენერგო-რესურსად, რადგან მისი მოხმარება 4-ჯერ აჭარბებს ტყის რეგენერირების პოტენციალს. 2019 წლის დეკემბერში ძალაში შევიდა საქართველოს კანონი განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ, რომლის მიზანია შეიქმნას განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის მიღების და გამოყენების ხელშემწყობი სამართლებრივი საფუძვლები, დადგინდეს ენერგიის მთლიან საბოლოო მოხმარებასა და ენერგიის ტრანსპორტის მიერ მოხმარებაში განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის საერთო წილის სამიზნე მაჩვენებლები. 2030 წლისთვის ენერგიის მთლიან საბოლოო მოხმარებაში განახლებადი ენერგიის წილის კანონით განსაზღვრული სამიზნე მაჩვენებელი 35% დაზუსტდა ენერგეტიკის და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმით (იხ. დანართი I) და შეადგენს 27.4%-ს. განახლებადი ენერგიის მხარდაჭერისათვის 2020 წლის 2 ივლისს საქართველოს მთავრობის #403 დადგენილებით ასევე დამტკიცდა განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების მხარდაჭერის სქემა (ჰიდროელექტროსადგურები) 44 , რომელიც ითვალისწინებს საბაზრო პრემიალური ტარიფის გადახდას 5 მეგავატზე მეტი დადგმული სიმძლავრის მქონე განახლებადი ენერგიის სადგურებისათვის (ჰიდრო, ქარის და მზის სადგურებისთვის). საქართველოში განახლებადი ენერგიის პროექტების განვითარება ხორციელდება საჯარო და კერძო თანამშრომლობის კანონის 45 და საქართველოს მთავრობის 2018 წლის 31 ოქტომბრის #515 დადგენილების საფუძველზე - “იმ ელექტროსადგურების მშენებლობის ტექნიკურეკონომიკური შესწავლის, მშენებლობის, ფლობისა და ოპერირების შესახებ წინადადებების საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსათვის წარდგენისა და განხილვის წესისა და პირობების დამტკიცების თაობაზე, რომლებიც არ წარმოადგენს საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტს” 46 . საჯარო და კერძო თანამშრომლობის კანონის საფუძველზე პროექტების საფუძველზე ამჟამად 43 განახლებადი ენერგიის პროექტი ვითარდება47, აქედან 4 პროექტი (ქარის სადგურები) უკვე განვითრების საბოლოო ფაზაზეა. სემეკის მიერ შემუშავებულია ნეტო აღრიცხვის მექანიზმი48, რომელმაც სტიმული მისცა მცირე ზომის (500კვტ-მდე) მზის ელექტროსადგურების მშენებლობას. მზის ელექტროსადგურების ჯამური სიმძლავრე, 2023 წლის მაისის მონაცემებით უკვე 43 მგვტ-ს შეადგენს (სულ 814 44 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4914589 45 https://matsne.gov.ge/document/view/4193442?publication=2 46 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4356735?publication=0 47 https://ppp.gov.ge/project/?tax_statuses&tax_sector&tax_year&tax_month 48 https://gnerc.org/ge/search?q=%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%A2%E1%83%9D+%E1%83%90%E1%83%A6%E1%83%A0%E 1%83%98%E1%83%AA%E1%83%AE%E1%83%95%E1%83%90 77 მიკრო სიმძლავრის ელექტროსადგური) და ფარავს საქართველოს თითქმის მთელ ტერიტორიას. ელექტროენერგიის ბაზრის რეფორმის პირობებში იგეგმება ელექტროენერგიის და სისტემური მომსახურების ბაზრების ამოქმედება. ბაზრის საბოლოო კონცეფცია დახვეწის ეტაპზეა და მისი გაშვება იგეგმება 2022 წლის სექტემბერში. განახლებადი ენერგიის სათანადო განვითარება მრავალი ტექნიკურ ორგანიზაციულ და ეკონომიკური ბარიერის და გამოწვევის წინაშე დგას. მათ შორის:  ინფრასტრუქტურის განვითარებისთვის კვალიფიციური კერძო ინვესტიციების  მოზიდვა; განახლებადი ბუნებრივი ენერგეტიკული რესურსების სანდო შეფასება სექტორის სტრატეგიული განვითარების ხედვის და მდგრადობის კრიტერიუმების გამოყენებით;  განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენება გათბობა-გაგრილებაში; მათ შორის მზის წყალგამაცხელებლების, ბიომასის მდგრადი გამოყენების, და  თბური ტუმბოების დანერგვისთვის; მოსახლეობის სწორი ინფორმირება განახლებადი ენერგიის ობიექტების როლის შესახებ და არასწორი ინფორმირებულობის და მიკერძოების შედეგების დაძლევა, ნდობის მოპოვება;  ელექტროენერგიის ბაზრის ლიკვიდურობის და სტაბილური ფუნქციონირების მიღწევამდე მოსალოდნელია, რომ საბაზრო სიგნალები, თუნდაც არსებული სტიმულირების სქემის პირობებში, შესაძლებელია არ იყოს საკმარისი განახლებადი ენერგიის პროექტების სტიმულირებისათვის. გარდამავალ პერიოდში სახელმწიფო განიხილავს დამატებითი სტიმულირების მექანიზმებს, რათა თავიდან აიცილოს ელექტროენერგიის მზარდი დეფიციტი;  მნიშვნელოვანია, შემუშავდეს მხარდამჭერი მექანიზმი 5 მეგავატამდე დადგმული სიმძლავრის სადგურებისათვის (ჰიდრო, ქარი, მზე) ან/და მოხდეს პრემიალური ტარიფის წახალისების მექანიზმის გავრცელება მათზე. მცირე სიმძლავრის სადგურების განვითარება რეგიონალური განვითარების და ქვეყნის ეკონომიკის ინკლუზიური ზრდის ერთ-ერთი საწინდარია;  გარანტირებული გაყიდვის ხელშეკრულებები გაცემულია ასზე მეტ პროექტზე, თუმცა მათი მშენებლობა მნიშვნელოვნად ჩამორჩება პირვანდელ ვადებს. აუცილებელია სახელმწიფო გაცემული მემორანდუმების და შესყიდვის გარანტიების ეფექტიანობის შესწავლა ამ აქტივების ეფექტიანი გამოყენების და ახალი მხარდაჭერის მექანიზმების (მათ შორის ღია აუქციონების) სისტემის მიზანშეწონილობის შესაფასებლად; 78  საჯარო და პროექტების კერძო თანამშრომლობის განხორციელებისას კანონის დაშვებულია მიხედვით ენერგეტიკული პირდაპირი მოლაპარაკებები ენერგეტიკის სექტორში. თუმცა კანონი არ იძლევა მსგავსი პროექტების იდენტიფიცირების შესაძლებლობას. საჭიროა მკაფიოდ ჩამოყალიბდეს განსაზღვრული კრიტერიუმები, რაც შეამცირებს რისკებს პროექტების დეველოპერებისათვის და გაზრდის გამჭვირვალეობას სახელმწიფოს მხრიდან;  სახელმწიფოს მიერ დეველოპერებისთვის გაცემული შესყიდვის გარანტიები წარმოადგენს საჯარო რესურსს რომლის გამოყენების ეფექტიანობა მოითხოვს სახელმწიფოს და საზოგადოების მხრივ მონიტორინგს და კონტროლს;  განახლებადი ენერგიის პროექტების წინაშე არსებობს რიგი გამოწვევები ელექტროენერგიის ქსელში მიწოდების მიმართულებით და გამანაწილებელ ქსელზე მიერთებისათვის საჭირო დამატებითი ინვესტიციები;  განახლებადი ენერგიის პროექტების განვითარებისა და ფუნქციონირებისთვის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს ენერგეტიკული რესურსების ადეკვატური გრძელვადიანი შეფასება და ასევე მოკლევადიანი ცვალებადობის პროგნოზირება, რაც გავლენას ახდენს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის უბალანსობაზე. აუცილებელია სახელმწიფო მხარდაჭერა პროგნოზირების ინსტრუმენტების განვითარებისათვის გრძელვადიან პერიოდში, რათა მოხდეს სისტემის წარმოებისა და მოხმარების ოპტიმალური დაგეგმვა. ამასთანავე მნიშვნელოვანია, რომ პროგნოზირებასთან დაკავშირებული ინფორმაცია ხელმისაწვდომი იყოს ბაზრის მონაწილეებისათვის. იმისათვის, რომ ახალი ბაზრის პირობებში მწარმოებლებსა და მომხმარებლებზე დაკისრებული უბალანსობა არ დააწვეს ბიზნესს მძიმე ტვირთად, აუცილებელია შეღავათების ამოქმედება გარდამავლ პერიოდში;  ეკონომიკურად ეფექტიან და მდგრად პირობებში ელექტროენერგიის ექსპორტის შესაძლებლობების კონკურენტული და გამჭვირვალე პირობების დაწესება;  საქართველოდან გაზრდა, ტრანზიტზე ენერგეტიკის სფეროში სამეცნიერო კვლევისა და განვითარების ხელშემწყობი ღონისძიებების ხელშეწყობა, რათა ხელი შეეწყოს სექტორში ინოვაციების, ახალი ტექნოლოგიების და სისტემების დანერგვას. ასევე, მნიშვნელოვანია ინსტიტუციური და ადამიანური რესურსების გაძლიერება სექტორში, რაც ასევე მნიშვნელოვანია რეფორმების დროულად და ხარისხიანად წარმართვის კუთხით. 79 4.6.3 დაგეგმილი ღონისძიებები და სამიზნე მაჩვენებლები განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების გასაზრდელად საქართველოს ენერგეტიკის და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა ისახავს შემდეგ ამოცანებს:  განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრირება შენობებში;  ადგილობრივი თვითმმართველობის მიერ ახალი შენობა-ნაგებობებისა და დასახლებებისთვის განახლებადი ენერგიის წყაროების მონტაჟის ხელშეწყობა.  განახლებადი ენერგიის მოთხოვნა ახალ და კაპიტალურად გარემონტებულ შენობებში 2025 წლიდან, ხოლო საჯარო შენობებში - 2022 წლიდან;  ბიომასის მდგრადი გამოყენებისთვის ისეთი ტექნოლოგიების გამოყენება, რაც უზრუნველყოფს მინიმუმ 85%-იან ეფექტიანობას საცხოვრებელ და კომერციულ შენობა-ნაგებობებში გამოყენებისას, და მინიმუმ 70%-იან ეფექტიანობას საწარმოებში; სატყეო რეფორმის ფარგლებში საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს თანამშრომლობა მხოლოდ მდგრადად მოპოვებული შეშის გამოყენების ხელშესაწყობად;  სატყეო და სოფლის მეურნეობის ნარჩენებისგან დამზადებულ თანამედროვე მყარი  ბიოსაწვავის - ბრიკეტების და პელეტების გამოყენების ხელშეწყობა; მზის წყალგამაცხელებელისათვის, ევროკავშირის სტანდარტის ეკოლოგიური ეტიკეტირების, ენერგეტიკული იარლიყისა და სხვა ტექნიკურ სტანდარტთა სისტემების დანერგვა სერტიფიცირებული დანადგარების და სისტემების გამოყენების ხელშესაწყობად;  მცირე სიმძლავრის ბიომასის ბოილერებისა და ღუმელების, მზის ფოტოელექტრული სისტემებისა და მზის თერმული სისტემების, ზედაპირული გეოთერმული სისტემებისა და თბური ტუმბოების მემონტაჟეების მომზადების და სერტიფიცირების სისტემის შექმნა ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩოსა და სწავლის სფეროების კლასიფიკატორის საფუძველზე;  ადგილობრივი თვითმმართველობისა და რეგიონალური სამთავრობო ორგანოების მონაწილეობით, ინფორმაციული, ცნობიერების ასამაღლებელი ან ტრენინგპროგრამების განვითარება, რომ ადგილობრივ მაცხოვრებლებს მიეწოდოს ინფორმაცია წარმოების განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის განვითარებისა და გამოყენების უპირატესობისა და პრაქტიკულობის შესახებ;  დაადგენს წესებს და იმუშავებს ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებთან და მესამე ქვეყნებთან  ერთობლივი პროექტების და სტატისტიკური ტრანსფერების განსახორციელებლად; ადგილობრივი და უცხოელი ინვესტორებისათვის ერთი ფანჯრის პრინციპის დანერგვა და ამისთვის სხვადასხვა სახელმწიფო სტრუქტურის კოორდინირებული თანამშრომლობა; 80 ზემოთჩამოთვლილი მიმართულებებით მოქმედების შედეგად, ენერგეტიკის და კლიმატის სამოქმედო გეგმის მიხედვით, განახლებადი ენერგიის წილი ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში შემდეგი დინამიკით განისაზღვრება: პარამეტრები 2019 2030 2040 2050 ენერგიის საბოლოო მოხმარება (ტჯ) 186,122.2 216,649.4 273,390.3 323,103.7 განახლებადი ენერგიის წყაროები 45,205.63 59,361.90 72,866.6 95,164.2 18.77% 27.4% 26.7% 29.5% (ტჯ) განახლებადი ენერგიის წილი ცხრილი 1. განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის 2030 წლის ეროვნული მიზნები და სავარაუდო პროექციები 2050 წლამდე მოხმარების სექტორების მიხედვით განახლებადი ენერგიის გამოყენების წილი შემდეგი სავარაუდო ტრაექტორიებით შეიცვლება: განახლებადი ენერგიის მოხმარება სექტორების მიხედვით 2019 2030 2040 2050 ტრანსპორტი 2.85% 10.45% 20.43% 34.11% ელექტროენერგია 77% 85% 88% 90% გათბობა-გაგრილება 13% 7% 5% 4% ცხრილი 2: განახლებადი ენერგიის წილის გაანგარიშების ცხრილი (ტჯ) აღსანიშნავია, რომ გაგრილება-გათბობისთვის განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენება დროთა განმავლობაში მცირდება იმ მოლოდინით, რომ მოხდება შემდეგი ღონისძიებების განხორციელება:  გაიზრდება ენერგოეფექტურობა საბოლოო მოწყობილობებში;  საცხოვრებელი სექტორის შენობა-ნაგებობებში გაიზრდება გაგრილება-გათბობის  ეფექტიანობა; გაგრძელდება გაზიფიცირება საცხოვრებელ და კომერციულ სექტორებში, რაც გამოიწვევს ბიომასის გამოყენების შემდგომ შემცირებას. ენერგიის მოხმარებაში განახლებადი წყაროების წილის გაზრდისათვის სახელმწიფო გეგმავს შემდეგ ღონისძიებებს (იხ. დანართი 1 – NECP): 1. ქარის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. 81 ევროპელი კონსულტანტების ცვალებადი განახლებადი DigSILENT, ენერგიის DMCC, წყაროების R2B კონსორციუმის საქართველოს დახმარებით, ენერგოსისტემაში ინტეგრირების შესაძლებლობების შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ ენერგოსისტემის დღევანდელი მდგომარეობით დასაშვებია 500 მგვტ ქარის და 250 მგვტ მზის სადგურების ინტეგრირება. მაგრამ აღნიშნულის განხორციელება შესაძლებელია მხოლოდ საბალანსო მექანიზმების ამუშავების შემდეგ. 2030 წელს შესაძლებელია საპროგნოზოდ 730 მგვტ ქარის (750 მგვტ ქართლის ქარის ელექტროადგურის ჩათვლით) და 547 მგვტ მზის სადგურების ინტეგრირება, იმ პირობით რომ 2030 წლისათვის აშენდება მარეგულირებელი ჰიდრო ან საბაზო თბოელექტროსადგურები და შეიქმნება დამატებითი სარეზერვო სიმძლავრეები. 2. მზის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. 3. ჰიდრო ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. ქვემოთ მოცემული ცხრილი გვიჩვენებს განახლებადი გენერაციის სიმძლავრეების საორიენტაციო პროგნოზებს 2030, 2040 და 2050 წლებში, საბაზო (WEM) და დაგეგმილ NECP სცენარებში. 2019 ჰიდრო მზე ქარი სულ 3,325 20 3,345 2030 საბაზისო NECP / WEM 5,139 3,992 547 20 750 5,159 5,289 2040 საბაზისო NECP / WEM 5,791 4,284 1,345 1,273 5,791 6,902 2050 საბაზისო NECP / WEM 6,775 5,510 1,383 1,573 6,775 8,466 ცხრილი 3. ელექტროენერგიის განახლებადი გენერაციის სიმძლავრის (მგვტ) პროგნოზები WEM და NECP სცენარებში 4. განახლებადი წყაროებიდან მიკრო სიმძლავრის სადგურების მხარდაჭერა. ამის შედეგად 2030 წლისთვის მოსალოდნელია მინიმუმ 200 მგვტ ელექტროენერგიის მიკრო სიმძლავრის (500 კვტ-მდე) სადგურების განვითარება. 5. გეოთერმული სითბოს წარმოების მიმდინარე მხარდაჭერა. არსებული გეოთერმული წარმოების გამოყენების გაფართოების მუდმივი მხარდაჭერა - მათ შორის ტექნიკურეკონომიკური დასაბუთება (ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზი, რესურსების შეფასება) და ინვესტიციები. 6. ბიოსაწვავის წარმოება და გაყიდვა. პოლიტიკის ეს ღონისძიება მოიცავს ბიოსაწვავების (ბიოდიზელი, ბიოეთანოლი და სხვა), როგორც მდგრადი საწვავის, სერტიფიცირების რეგულაციებს. გარდა ამისა, მოხდება ბიოსაწვავის წარმოების სიმძლავრეების 82 ამოქმედება და B7-ის გაყიდვების თანდათანობითი გაზრდა (7% ბიოდიზელის - 93% დიზელის ნარევი). 7. მზის წყალგამაცხელებელი სისტემების გამოყენების ხელშეწყობა. აღნიშნული ითვალისწინებს ამ ტექნოლოგიის ბაზრის შექმნის პროგრამის ამოქმედებას, რომლის ელემენტებია პოლიტიკის შემუშავებას (სტანდარტები, დაგეგმვა და ნებართვები), ცნობიერების ამაღლება და სხვა წამახალისებელი ღონისძიებები. 8. იგეგმება ცემენტის წარმოებაში ალტერნატიული ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობა, რათა მოხდეს ცემენტის წარმოებაში ორგანული ნარჩენების საწვავის სახით გამოყენების ხელშეწყობა ქვანახშირის გამოყენების ჩასანაცვლებლად. 9. მყარი ბიომასის რესურსების გაუმჯობესებული მართვა. ტყის ახალი კოდექსის ამოქმედება, ტყეების აღრიცხვა და ნარჩენების გამოყენების მხარდაჭერა. მათ შორის: ტყეების ინვენტარიზაცია და ნარჩენების გამოყენების მხარდაჭერა. საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს დახმარებით შემუშავებულია ბიომასის განვითარების საგზაო რუკა49, რომელიც განსაზღვრავს ტექნოლოგიურ მიზნებს და ძირითად ქმედებებს, რომლებიც დაინტერესებულმა მხარეებმა უნდა განახორციელონ ბიოსაწვავის წარმოებისა და მდგრადი გამოყენების მიზნით. საგზაო რუკის რეკომენდაციების განხორციელებასთან ერთად გაიზრდება სხვადასხვა ტექნოლოგიის განვითარების პოტენციალიც. ამას გარდა, მუშაობა გაგრძელდება შემდეგ გამოწვევებზე:  სახელმწიფო განახორციელებს ადმინისტრაციული პროცედურების შემდგომ დახვეწას და გამარტივებას. ის ნაწილი გადაწყვეტილებებისა, რომელიც მიიღება საქართველოს მთავრობის სხდომის ფორმატში, შეიძლება ფორმალიზებულ და დამტკიცებულ იქნას, როგორც სტანდარტული პროცედურა ან დელეგირებულ იქნას სემეკის ან სამინისტროს დონეზე, რაც გაამარტივებს პროექტების დროულ და წარმატებულ განვითარებას;  პირველ ეტაპზე საჭიროა მოკვლევის ჩატარება მემორანდუმებით გაცემული ვალდებულებების მოცულობაზე, საშუალო ხანდაზმულობაზე და ამ ვალდებულებებით მიღწეულ შედეგებზე მიდგომის შემუშავება ძველ პროექტებთან მიმართებით, რომელთაც საბანკო გარანტია წარდგენილი აქვთ და არ მიმდინარეობს მათი განვითარება. ამ შეფასებიდან გამომდინარე გადაიხედოს ფინანსთან სამინისტროს მიერ შეფასებული ფისკალური რისკები საერთაშორისო სავალუტო ფონდის (IMF) მოთხოვნებთან მიმართებაში;  დაიხვეწება განახლებადი ენერგიის წყაროების ხელშემწყობი ღონისძიებები, მათ შორის მცირე და მიკრო სიმძლავრის სადგურებისთვის, მოთხოვნა-მიწოდების 49 https://www.ieabioenergy.com/blog/publications/iea-biofuel-roadmap/ 83 დინამიკის, საბაზრო პირობების და ეკონომიკური სარგებლიანობის გათვალისწინებით;  განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარების ერთიანი ხედვის ჩამოყალიბება და ინფორმაციული უზრუნველყოფა; სხვადასხვა ტექნოლოგიების პოტენციალის დაზუსტება, მათი თავისებურებების და ფუნქციების გათვალისწინებით, ოპტიმალური შეხამება, ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების ინტერესების შესაბამისად. 4.7 ენერგოეფექტურობის ამაღლება 4.7.1 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამოცანები და არსებული მდგომარეობა ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლება ენერგეტიკული პოლიტიკის უმნიშვნელოვანესი მიმართულებაა, რომელსაც თან ახლავს მრავალი დამატებითი სარგებელი. აღნიშნული სარგებელი მოიცავს ენერგეტიკული უსაფრთხოების ამაღლებას, სათბურის აირების გაფრქვევის შემცირებას, ეკონომიკურ წინსვლასა და დასაქმებას, სოციალური პრობლემების მოგვარებას, ტექნოლოგიურ და ინოვაციურ განვითარებას. საქართველო სრულად იზიარებს ევროკავშირის პოლიტიკას და ხედვებს ენერგოეფექტიანობის განვითარების მიმართულებით. შესაბამისი დირექტივებისა და რეგულაციების გადმოტანით ემზადება სუფთა ენერგეტიკული პაკეტის დასანერგად. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა შენობების, როგორც ენერგიის ერთერთ ყველაზე მაღალი მოხმარების სფეროს, ენერგოეფექტიანობას. ენერგიის მიწოდებისა და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლება მოითხოვს ენერგომოხმარების შესახებ პირველად ინფორმაციას, პროფესიულ ცოდნას, სტიმულებს და განხორციელების საბაზრო მექანიზმებს. ენერგოეფექტიანობის გარემოს შექმნისთვის საჭიროა მართვის შესაბამისი ინსტიტუციური მექანიზმები, მონაცემები, ინფორმაციული სისტემები და სახელმწიფო მხარდაჭერის ღონისძიებების მთელი სისტემა, მონიტორინგის ანგარიშგების და დადასტურების მექანიზმების ჩათვლით. დასახული მიზნების მისაღწევად აუცილებელია სათანადო რესურსები და გეგმაზომიერი მუშაობა, რაც, თავის მხრივ, მრავალი სარგებლის მომტანია სახელმწიფოს, ეკონომიკის, გარემოსა და ინდივიდუალური მომხმარებლისთვის50. სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ენერგოეფექტიანობის განვითარებისთვის ინსტიტუციური და ნორმატიული გარემოს შექმნას, პროფესიული და ინსტიტუციური შესაძლებლობების განვითარებას, ამ მიმართულებით საზოგადოების ინფორმირებას და განათლებას. 50 https://www.iea.org/reports/multiple-benefits-of-energy-efficiency 84 ეტაპობრივად მოხსნის ენერგოეფექტიანობის დანერგვის საბაზრო ბარიერებს, დაეხმარება ღირებულებაზე დამყარებული ფასების ჩამოყალიბებას. დანერგავს ენერგოაუდიტის, ენერგიის მართვის, ენერგეტიკული ეტიკეტირებისა და ეკოდიზაინის სისტემებს და შესაბამის სასწავლო პროგრამებს. ენერგოეფექტიანობის ამაღლების პოლიტიკა და ღონისძიებები მიმართული იქნება უპირველესად ენერგიის დაზოგვის მაღალი პოტენციალის მქონე სექტორებში და ქვესექტორებში, თუმცა ჰორიზონტალური ღონისძიებები შეეხება ყველა სექტორს და ხელს შეუწყობს ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლებას. 4.7.2 ენერგოეფექტურობის კანონმდებლობა ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლების მიზნით საქართველოს მიღებული აქვს საკანონმდებლო აქტების პაკეტი, რომელიც ახდენს შესაბამისი ევროპული კანონმდებლობის გადმოტანას ქართულ საკანონმდებლო სივრცეში. კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ 51 ახდენს ევროკავშირის 2012/27/EU დირექტივის ტრანსპოზიციას. კანონის მიზნებია: ა) ენერგიის დაზოგვის, ენერგიის მიწოდების უსაფრთხოებისა და ენერგოდამოუკიდებლობის გაზრდა, აგრეთვე - ენერგეტიკულ ბაზარზე ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების ხელშემშლელი დაბრკოლებების მაქსიმალურად აღმოფხვრა; ბ) ქვეყანაში ენერგოეფექტურობის ხელშეწყობისა და განხორციელებისთვის საჭირო ღონისძიებების სამართლებრივი საფუძვლების განსაზღვრა გ) ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამიზნე მაჩვენებლის შემუშავების და ენერგოეფექტურობის სამოქმედო გეგმის მიღების პროცედურების ჩამოყალიბება; ე) ენერგოეფექტურობის ვალდებულების სქემის ან/და პოლიტიკის ალტერნატიული ღონისძიებების ჩამოყალიბება ენერგიის დაზოგვის უზრუნველსაყოფად; ვ) ქვეყანაში ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის, მისი კოორდინაციის, კონტროლის, ზედამხედველობისა და მონიტორინგის განხორციელება. კანონი შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ 52 მიღებულია 2020 წ. 21 მაისს. ის ახდენს ევროკავშირის 2010/31/EU დირექტივის ტრანსპოზიციას. ამ კანონის მიზანია ენერგორესურსების რაციონალური გამოყენების ხელშეწყობა და შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება შენობების გარე კლიმატური და ადგილობრივი პირობების, შიდა კლიმატურ პირობებზე მოთხოვნილებისა და ხარჯ-ეფექტურობის გათვალისწინებით. კანონი ენერგოეტიკეტირების შესახებ 53 მიღებულია 2019 წ. 20 დეკემბერს. კანონის მიზანია საქართველოს ბაზარზე განთავსებული ან/და საქართველოში ექსპლუატაციაში გაშვებული ენერგომომხმარებელი პროდუქტის მიერ ენერგიისა და სხვა რესურსების მოხმარების შესახებ, აგრეთვე აღნიშნული პროდუქტის ენერგომოხმარების მაჩვენებლების შესახებ სტანდარტული 51 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4873938?publication=0 52 https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4873932 53 https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4745123?publication=1 85 ინფორმაციისა და დამატებითი ინფორმაციის პროდუქტზე მითითების უზრუნველყოფა, რაც მომხმარებელს საშუალებას მისცემს, ენერგიისა და სხვა რესურსების მოხმარების შემცირების მიზნით უფრო ეფექტიანი პროდუქცია შეარჩიოს. ამ კანონის მიზანია აგრეთვე საქართველოს ბაზარზე განთავსებული ან/და საქართველოში ექსპლუატაციაში გაშვებული ენერგომომხმარებელი პროდუქტის ამ კანონითა და სათანადო ტექნიკური რეგლამენტით განსაზღვრულ მოთხოვნებთან შესაბამისობის უზრუნველყოფა. მთავრობის დადგენილებებით დამტკიცდა ასევე მნიშვნელოვანი ნორმატიული აქტები: „შენობების ენერგოეფექტურობის გამოთვლის ეროვნული მეთოდოლოგია“; „შენობების, შენობების ნაწილების ან შენობების ელემენტების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნები“54. პირველადი კანონმდებლობის განხორციელების მიზნით, მიმდინარეობს მთელი რიგი კანონქვემდებარე აქტების შემუშავება და მიღება მათ შორის 19 საკანონმდებლო აქტი ეხება კანონს ენერგოეფექტიანობის შესახებ, 11 საკანონმდებლო აქტი კანონს შენობების ენერგოეფექტიანობის შესახებ და 10 საკანონმდებლო აქტი კანონს ენერგოეტიკეტირების შესახებ. მიმდინარეობს ასევე მუშაობა კანონზე ეკოდიზაინის შესახებ. 4.7.3 ენერგიის მიწოდებისა და მოხმარების ეფექტიანობის ამოცანები ენერგოეფექტიანობის ამაღლება მოითხოვს მნიშვნელოვან ინსტიტუციურ და პროფესიულ განვითარებას, ახალ სისტემებს, სტანდარტებს და ბიზნესპროცესების დანერგვას, საბაზრო, ფინანსური, ფსიქოლოგიური თუ სხვა ბარიერების დაძლევას. ენერგომოხმარების ეფექტიანობის გაზრდა მოითხოვს აგრეთვე მოქალაქეთა და დასაქმებულთა ფართო თანამონაწილეობას. ენერგოეფექტიანობის განვითარების მთავარი ბარიერებია მონაცემთა ნაკლებობა; მომხმარებელთა ინფორმირებულობისა და მოტივაციის, ენერგიის მართვის, ენერგეტიკული აუდიტის ცოდნის, აკადემიური სასწავლო დაწესებულებების და მათი პროგრამების მოუმზადებლობა; ასევე ახალი ტექნოლოგიების დანერგვის და ინოვაციის სუსტი პრაქტიკა. ასევე - ენერგოეფექტიანი შესყიდვებისთვის საჭირო ცოდნის ნაკლებობა მუნიციპალიტეტებსა და სახელმწიფო უწყებებში. საჭიროა ხარჯ-სარგებლიანობის და მარეგულირებელი ზეგავლენის შეფასების მეთოდიკის დამუშავება და დანერგვა, ენერგოაუდიტორთა მოსამზადებელი პროგრამების აკრედიტაცია და სერტიფიცირების მექანიზმების ამუშავება. მნიშვნელოვან დაბრკოლებას წარმოადგენს ამ მიმართულების სათანადო სახელმწიფო დაფინანსება და ინსტიტუციური უზრუნველყოფა, რაც ბიუჯეტური სახსრების სიმწირის 54 მაგალითისთვის შესაბამის ვადებში მიიღეს: ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოსთვის ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამიზნე მაჩვენებლის შესრულების თაობაზე ანგარიშგების წესის დამტკიცების შესახებ 86 პირობებში, შევსებული უნდა იქნას გარე დონორული დახმარებით და საერთაშორისო ფინანსური ორგანიზაციების იაფი სესხებით. მნიშვნელოვანია საწარმოო ინდუსტრიის და სამშენებლო სექტორის ინფორმირებულობა და მოტივაცია და პროფესიული კვალიფიკაცია სავალდებულო და ნებაყოფლობითი ღონისძიებების განსახორციელებლად. ენერგოეფექტიანობის განვითარების უმნიშვნელოვანესი ბარიერია საქართველოში მოქმედი სუბსიდირებული ტარიფები, რაც როგორც გაზზე, ასევე ელექტროენერგიაზე ევროკავშირის და რეგიონის ქვეყნებთან შედარებით55 დაბალი ტარიფები ენერგოეფექტიანი ღონისძიებების დიდ ნაწილს ფინანსურად გაუმართლებელს ხდის და ამცირებს ენერგიის ეფექტიანი მოხმარების მოტივაციას. ენერგიის მოხმარებისა და მიწოდების ეფექტიანობა მრავალ ფაქტორზე არის დამოკიდებული; მათ შორის - ეკონომიკის სტრუქტურაზე და მატერიალურ-ტექნიკურ ბაზაზე, საზოგადოებრივ ცნობიერებაზე, ენერგიის ფასებზე, შენობების პარკის თბო-ტექნიკურ მახასიათებლებზე და ა.შ. მისი მონიტორინგი მოითხოვს შესაბამისი მაჩვენებლების შემუშავებას და მათი შეფასებისთვის მრავალმხრივი დეტალური ინფორმაციის შეგროვებას. ენერგოფექტიანობის მაჩვენებლები დამუშავების ეტაპზეა და სექტორულ ჩაშლას საჭიროებს. დასაზუსტებელია ინფორმაცია შენობებსა და წარმოების ქვესექტორებში ენერგიის მოხმარების შესახებ. ზოგიერთი ახლანდელი და დაგეგმილი მაჩვენებლები მოყვანილია ქვემოთ. 2019 წელს პირველადი ენერგიის მიწოდება საქართველოში იყო 213,583 ტჯ, ხოლო საბოლოო ენერგიის მოხმარება 178,645 ტჯ 56 , ანუ პირველადი ენერგიის გარდაქმნის და მომხმარებლებისთვის მიწოდების ეფექტიანობა იყო დაახლოებით 89%. საქართველო გეგმავს ენერგეტიკული სექტორის ეფექტიანობის ამაღლებას და ამ მაჩვენებლის გაუმჯობესებას, ძირითადად მაღალეფექტიანი თბოელექტროსადგურების დანერგვით, ასევე - ქსელური კარგვების შემცირებით. ენერგოეფექტურობის ინდიკატორები მუშავდება და საჭიროებს დარგობრივ განაწილებას. საჭიროა დაზუსტდეს ინფორმაცია შენობებსა და წარმოების ქვესექტორებში ენერგიის მოხმარების შესახებ. ზოგიერთი მიმდინარე და დაგეგმილი ინდიკატორი მოცემულია ქვემოთ. 4.7.4 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლების ღონისძიებები 55 სემეკის 2020 წლის ანგარიში 56 არაენერგეტიკული მოხმარების გარეშე 87 ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის გასაზრდელად საქართველო განახორციელებს ღონისძიებებს შენობების, მრეწველობის, ტრანსპორტის, გაზისა და ელექტროენერგიის წარმოების და მიწოდების სექტორებში. კერძოდ დაგეგმილია: შენობის ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სქემის და ენერგოეფექტურობის მინიმალური სტანდარტების დანერგვა. მოხდება შენობების სერტიფიცირების მეთოდოლოგიის და შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების მიღება, დამტკიცება და დანერგვა. განხორციელდება ადმინისტრაციული ორგანოების სარგებლობაში არსებული, გათბობის ან გაგრილების საჭიროების მქონე შენობის საერთო ფართობის 1%-ის განახლება შენობისთვის ან შენობის ნაწილისთვის განსაზღვრული მინიმალური ენერგეტიკული მახასიათებლების მიღწევის მიზნით. რისთვისაც მოხდება სასკოლო და სხვა საჯარო შენობების თბოიზოლაცია /დათბუნება, ენერგოეფექტიანი განათების მონტაჟი, მყარ საწვავზე მომუშავე გამათბობლების მოდერნიზაცია / შეცვლა. ყოველწლიურად, მოხდება /შენობის მოქმედი ნაწილის მინიმუმ 1%ის განახლება. საჯარო საზოგადოებრივი შენობებისათვის შეიქმნება ენერგოეფექტურობის საინფორმაციო სისტემა, სადაც მოგროვდება ინფორმაცია ეროვნული და მუნიციპალური შენობების მახასიათებლებისა და ენერგიის მოხმარების შესახებ. ენერგომომსახურების მიწოდების, ენერგოაუდიტის ჩატარების და საწარმოების და შენობების ენერგეტიკული მართვის, ენერგეტიკული მოწყობილობების მონტაჟის უზრუნველსაყოფად მოხდება შესაბამისი კვალიფიკაციის სპეციალისტების მომზადება, რისთვისაც შემუშავება საკვალიფიკაციო და სერტიფიცირების სქემები. სახელმწიფო დანერგავს საჯარო სექტორში ენერგოეფექტურ შესყიდვებს, რითაც მოხდება სახელმწიფო შესყიდვებში სასიცოცხლო ციკლის ხარჯების, კერძოდ, ენერგეტიკული ხარჯების გათვალისწინება. აღნიშნულით მიიღწევა ენერგოეფექტიანი მოწყობილობების ბაზრის სტიმულირება და სახელმწიფოს სამაგალითო როლის დემონსტრირება ენერგიის ეფექტიან გამოყენებაში. განხორციელდება საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისა და სპეციალისტების მომზადება/გადამზადების (კვალიფიკაციის ამაღლება) პროგრამები. მათ შორის:   საზოგადოების ინფორმირება ენერგომოხმარებაში ხარჯეფექტიანი და ადვილად განსახორციელებელი ენერგოეფექტიანობის ამაღლების ღონისძიებების შესახებ; ენერგოეფექტიანობაში ინვესტირების ხელშესაწყობად, დეველოპერების, ბიზნესის წარმომადგენლების და ფინანსური ინსტიტუტების წარმომადგენლებისთვის ჩატარდება ტრენინგები ენერგოეფექტიანობის ამაღლების პროექტების დაფინანსების საკითხებზე. ენერგომომხმარებელი ტექნიკის სტანდარტების, ნორმებისა და ეტიკეტირების სქემების შემუშავება. მომხმარებლებისთვის მეტი ინფორმაციის მიწოდება საყოფაცხოვრებო ტექნიკის ყიდვის ან შეცვლისას, ეკო დიზაინის არ მქონე პროდუქტების ამოღება, ენერგოეფექტური მოწყობილობების ბაზრის წილის გაზრდის მიზნით. 88 ენერგოეფექტიანი განათების ხელშეწყობა: 2025 წლისთვის საცხოვრებელ, კომერციულ და საზოგადოებრივ შენობებში იგეგმება ვარვარა და ჰალოგენური ნათურების 100%-იანი ჩანაცვლება მაღალეფექტიანი სანათი მოწყობილობებით. ამისთვის დამტკიცდება შესაბამისი რეგულაციები და ჩატარდება საინფორმაციო კამპანიები. ენერგოეფექტიანობა მრეწველობაში: მრეწველობაში ენერგიის დაზოგვის და ეფექტიანი გამოყენების ხელშესაწყობად, მომზადდება ენერგიის დაზოგვის შესახებ ტიპური ნებაყოფლობითი ხელშეკრულებები ენერგომომსახურების კომპანიებისა (ა) მსხვილ სამრეწველო კომპანიებთან და (ბ) მნიშვნელოვან სამრეწველო სექტორებთან. დაინერგება წარმოებაში ენერგოაუდიტისა და ენერგეტიკული მართვის სისტემების დანერგვის, საქვაბეების პერიოდული შემოწმების მოთხოვნები და მონიტორინგის სისტემები, ასევე ენერგოაუდიტის და ენერგიის მართვის სისტემების მხარდაჭერის მექანიზმები მცირე და საშუალო ზომის ბიზნესისათვის. ენერგიის დაზოგვა და ეფექტიანი მოხმარება ტრანსპორტში. ტრანსპორტის სექტორში ენერგიის დაზოგვის მიზნით მოხდება:        გაუმჯობესდება საზოგადოებრივი სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა და გადავა მდგრადი ტრანსპორტირების რეჟიმებზე გადასახადების ზრდის შესაძლებლობის განხილვა ტრანსპორტის საწვავზე, რაც წაახალისებს მაღალეფექტიანი სატრანსპორტო საშუალებების გავრცელებას და საზოგადოებრივი ტრანსპორტით სარგებლობას; ელექტრო და ჰიბრიდული ავტომობილებისათვის წამახალისებელი საგადასახადო რეჟიმის შენარჩუნება დაინერგება რეგულაციები სატრანსპორტო საშუალებების ტექნიკურ მახასიათებლებზე და გაიზრდება იმპორტის გადასახდელი ძველ სატრანსპორტო საშუალებებზე. მანქანების იმპორტის და წარმოებისთვის დადგინდება გაფრქვევების ხარისხის სტანდარტები (EURO 5), რაც ხელს შეუწყობს სატრანსპორტო პარკის განახლებას მაღალეფექტიანი და ელექტრული სატრანსპორტო საშუალებებით; განხორციელდება თბილისის „მწვანე ტრანსპორტის პოლიტიკით“ და ბათუმის მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმაში (SUMP) გათვალისწინებული ღონისძიებები. გაიზრდება მეტროს გამტარუნარიანობა; არამოტორიზებული ტრანსპორტის გამოყენება და კერძო ავტომობილების ნაკადის შემცირება, ავტობუსების ავტოპარკის და მარშრუტების გაუმჯობესებადა სხვა. ჩატარდება კვლევები და ანალიზი დამატებითი პოლიტიკის ღონისძიებების გამოსავლენად ენერგეტიკისა და კლიმატის სამოქმედო გეგმის გასაუმჯობესებლად. ჩატარდება კვლევები და ანალიზი საგზაო ტვირთის რკინიგზაზე გადატანის საუკეთესო ვარიანტების დასადგენად. ენერგიის დაზოგვა ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის სექტორში მიიღწევა გენერაციის და ქსელების ეფექტიანობის ამაღლებით. მათ შორის:  ახალი, მაღალეფექტიანი გაზის კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგურების მშენებლობით, ენერგოსისტემაში თბოელექტროსადგურების საშუალო ეფექტურობა 89  გაუმჯობესდება და მიაღწევს 45% - 2022 წლისთვის, 49% - 2028 წლისათვის და 50% 2030 წლისათვის; ახალი სადგურების ქსელში ინტეგრაციის და დანაკარგების შემცირების მიზნით გაძლიერდება ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელები. მოხდება რეგიონალური თანამშრომლობის გაძლიერება, ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურის და ტრანსსასაზღვრო ურთიერთდამაკავშირებელი ელექტრული ქსელების განვითარება;  ქსელში ინვესტიციების სტიმულირება და ხარჯების ოპტიმიზაცია მოხდება წამახალისებელი სატარიფო რეგულირებით ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესების გამოყენებით. ასეთივე რეგულაცია დაინერგება ბუნებრივი გაზის სექტორში. ელექტროგადამცემი სისტემის ოპერატორის მიერ განხორციელდება გადამცემი ქსელის განვითარების 2021-2031წწ გეგმა. ინვესტიციების მოცულობა შეფასებულია 700 მლნ ევროდ, რაც, გარდა სისტემის გაზრდილი სტაბილურობის, ახალი სადგურების დაერთების და სასისტემო გადადინებების შესაძლებლობების გაზრდისა, 1177 მგვტ.სთ ელექტროენერგიის ჯამურ დაზოგვას მოიტანს (იხ. დანართი 1 NECP და GSE ათწლიანი განვითარების გეგმა 20212031). მოკლევადიან პერიოდში იგეგმება კონკრეტული ალტერნატიული პოლიტიკის ზომების გატარება, რაც მოიცავს შემდეგს: საქართველო სამრეწველო სექტორში ენერგიის მოხმარების ეფექტიანობის გასაზრდელად საგადასახადო შეღავათების განხილვას, ნებაყოფლობითი ხელშეკრულებებსა და ემისიების ვაჭრობის სისტემებს. მათ შორის, სპეციალური გადასახადების დაწესებას და მიღებული შემოსავლების წარმართვას ენერგოეფექტიანობაზე. მოხდება საჯარო შენობების ინვენტარიზაცია და შეიქმნება რეაბილიტირებული შენობების მონაცემთა ბაზა მიღწეული შედეგების მონიტორინგისთვის. ჩამოყალიბდება საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი საჯარო და კერძო შენობა-ნაგებობების ეროვნული ფონდის განახლების გრძელვადიანი სტრატეგია. მასში შევა პოლიტიკის ღონისძიებები შენობების ხარჯეფექტური განახლების სტიმულირებისთვის, ასევე - განხორციელების პროგრამები და ქმედებები, რაც უპირველესად მიემართება შენობა-ნაგებობების ფონდის ყველაზე ნაკლებად ენერგოეფექტურ სეგმენტზე. სახელმწიფო წაახალისებს მერების შეთანხმების წევრი მუნიციპალიტეტების მიერ შემუშავებულ მდგრადი ენერგეტიკის სამოქმედო გეგმებს (SEAPs). 4.7.5 ენერგოეფექტიანობის მაჩვენებლები განვითარების 90 ტრაექტორიები და სამიზნე ენერგიის მიწოდების და მოხმარების ეფექტიანობის გაზრდისთვის ჩასატარებელი კომპლექსური ღონისძიებების ჯამური ეფექტის შეფასებას იძლევა NECP და WOM სცენარების შედარება (იხ. დანართი NECP) წელი/ სექტორი საყოფაცხოვრებო კომერციული ინდუსტრია ტრანსპორტი 2030 WOM NECP 74900 60414 38157 28799 50680 45012 106989 65903 კლება -19% -25% -11% -38% 2040 WOM NECP 86884 60129 52350 35106 73227 64099 142805 79920 კლება -31% -33% -12% -44% 2050 WOM NECP კლება 98637 58205 -41% 67854 42975 -37% 102941 89306 -13% 187116 96341 -49% ცხრილი 4: ენერგიის საბოლოო მოხმარების პროგნოზები არსებული პოლიტიკის (WoM) და დაგეგმილი ღონისძიებების (NECP) გათვალისწინებით ძირითად სექტორებში (ტჯ) ზემოთ აღწერილი ღონისძიებების საშუალებით, საქართველოში მიღწეული იქნება მნიშვნელოვან დაზოგვა, როგორც საბოლოო მოხმარების, ასევე - მთლიანი საბოლოო ენერგიის მაჩვენებლების კუთხით (იხ. ცხრილი 5). 2030 -24% -7% ენერგიის საბოლოო მოხმარება მთლიანი საბოლოო ენერგიის მიწოდება 2040 -30% -11% 2050 -34% -14% ცხრილი 5: ენერგიის მოხმარების შემცირების სამიზნე მაჩვენებლები 2030, 2040 და 2050 წლებისთვის. (NECP) ღონისძიებებით გამოწვეული შემცირება (WOM) სცენართან შედარებით ჩატარებული ღონისძიებები დადებითად აისახება ასევე ენერგიის გამოყენების კოეფიციენტზე, ანუ საბოლოო მოხმარების ფარდობაზე პირველადი ენერგიის მიწოდების მოცულობასთან (იხ. ცხრილში 6). ენერგიის საბოლოო მოხმარება (ტჯ) ენერგიის პირველადი მიწოდება (ტჯ) ენერგიის გამოყენების კოეფიციენტი 2019 178,645 2030 213635 2040 253061 2050 301022 199,969 298634 353650 423364 73.2% 71.5% 71.6% 71.1% 91 ცხრილი 6. საბოლოო მოხმარების ფარდობა პირველადი ენერგიის მიწოდებასთან წლების მიხედვით (შენიშვნა: არაენერგეტიკული მოხმარების გარეშე) ენერგეტიკის და კლიმატის სამოქმედო გეგმის ეფექტი ნათლად აისახება საქართველოს მშპ ინტენსივობის მოსალოდნელ დინამიკაზე. როგორც ქვემოთ მოყვანილი ცხრილიდან ჩანს, ეკონომიკური ზრდა მნიშვნელოვნად მეტი იქნება ვიდრე ენერგიის მოხმარების ზრდა, რაც ენერგოინტენსივობის მნიშვნელოვან შემცირებაზე აისახება. TJ/მლნ ევრო 2019 4.85 2020 5.28 2025 4.6 2030 3.91 2035 3.43 2040 3.03 2045 2.67 2050 2.42 ცხრილი 7. მთლიანი შიდა პროდუქტის ენერგოინტენსივობის დინამიკა NECP-ს ენერგოეფექტიანობის მიმართულების ღონისძიებებისთვის 2030 წლამდე სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაიხარჯება 460 მილიონი ლარი, რაც ხელს შეუწყობს 3,238 მილიონი ლარის ინვესტირებას კერძო სექტორის მხრიდან. ამ ღონისძიებების გატარება მოითხოვს თვისობრივ გაუმჯობესებას ენერგიის გამოყენების და მართვის ყველა მიმართულებით ეკონომიკის ყველა სექტორში, საჯარო უწყებებსა და შინამეურნეობებში. აქ უმნიშვნელოვანესი იქნება საერთაშორისო პარტნიორების ტექნიკური და ფინანსური დახმარება. საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის გაზიარება და დანერგვა. 4.7.6 ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის განხორციელება ენერგოეფექტიანობის პოლიტიკის გატარება მოითხოვს მონაცემების ხარისხიან ანალიზზე დაყრდნობილ გადაწყვეტილების მიღების და განხორციელების დახვეწილ სისტემებს, მათ შორის სახელმწიფო მხარდაჭერის მექანიზმების სატარიფო პოლიტიკის, ტექნოლოგიური განვითარების და სხვა დარგებში. ენერგოეფექტიანობის პოლიტიკას ახორციელებს ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. შემუშავებული იქნა ენერგოეფექტურობის სამოქმედო გეგმა და სახელმწიფო სტრატეგია 2019-2020 წლებისთვის57 . დარგობრივი სამინისტროების და მთლიანად საჯარო სექტორის კოორდინაცია და თანამშრომლობა ენერგეტიკის და მდგრადი განვითარების 57 საქართველო: ტექნიკური დახმარება ენერგოეფექტურობის პირველი ეროვნული სამოქმედო გეგმის (ეესგ) შემუშავებაში - ეესგ-ს მოკლე მიმოხილვა (economy.ge) 92 სამინისტროსთან საკვანძო მნიშვნელობისაა ამ ამოცანების გადასაწყვეტად. ამ ამოცანების მისაღწევად აუცილებელია შესაბამისი ქვედანაყოფის ინსტიტუციური გაძლიერება. ენერგოეფექტიანობის პოლიტიკის ინფორმაციულ უზრუნველყოფაში წამყვანი როლი აქვს საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურს. მნიშვნელოვანია მისი გაძლიერება და კვლევების ჩატარება, მათ შორის - მოსახლეობის და ბიზნესების ენერგომოხმარების გამოკვლევა, საჯარო და კერძო შენობების შესწავლა და ქვესექტორული ენერგეტიკული მოხმარების მაჩვენებლების დადგენა. ენერგოეფექტიანობის ამაღლებაში საკვანძო მნიშვნელობა აქვს ადგილობრივ ინიციატივებს: საქართველოს 32 ქალაქი არის მერების შეთანხმების ხელმომწერი58 11-მა ქალაქმა შეიმუშავა მდგრადი ენერგეტიკის სამოქმედო გეგმა (SEAP) 59 , რომლებშიც განსაზღვრულია ენერგოეფექტურობისა და განახლებადი ენერგიის ზომები პრიორიტეტული სექტორებისთვის: ტრანსპორტი, ინფრასტრუქტურა, მშენებლობა, ქუჩის განათება, მიწათსარგებლობის ცვლილებები და ნარჩენების მართვა. სახელმწიფო ხელს უწყობს ადგილობრივ მუნიციპალიტეტებს თავიანთი გეგმების შესრულებაში. გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭება საერთაშორისო თანამშრომლობას, მათ შორის დონორების და საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტების ტექნიკურ და ფინანსურ დახმარებას. EU/ EBRD/KfW სესხები, ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნო, DANIDA ტექნიკური დახმარება, ADB და მსოფლიო ბანკი, EBRD და კლიმატის მწვანე ფონდი (GCF), EBRD-ის მწვანე ქალაქების მეშვეობით, GEF და გაეროს სააგენტოები და ორგანიზაციები. ევროკავშირი, EU4Energy საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს (IEA) დახმარებით, აქტიურად ეხმარება სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის გაძლიერებას. ენერგოეფექტიანობის პოლიტიკის განხორციელება ხელს შეუწყობს ქვეყნის საერთაშორისო ვალდებულებების და გეგმების შესრულებას (NDC, NEEAP, CSAP). 4.8 ენერგეტიკული სიღარიბე და მოწყვლადი მომხმარებლების დაცვა სახელმწიფო ისწრაფვის შექმნას სუფთა ენერგიის უწყვეტი და ხელმისაწვდომი მომარაგების პირობები თითოეული მოქალაქისათვის, რაც თანამედროვე მდგრადი განვითარების აუცილებელი პირობაა. ენერგეტიკის სექტორში მიმდინარე რეფორმის პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მოსახლეობის ენერგეტიკული საჭიროებების უზრუნველყოფასა და მოწყვლადი მომხმარებლების დაცვას. სახელმწიფო ენერგეტიკული პოლიტიკის მიზანია, ხელი შეუწყოს ჯანსაღი საცხოვრებელი გარემოს შექმნას ენერგეტიკულ 58 Covenant of Mayors - Europe | Covenant of Mayors - Europe (europa.eu) 59 2022 წლის ბოლომდე იგეგმება დამატებით 23 მუნიციპალური გეგმის შემუშავება 93 სერვისებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდითა და ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირების გზით. ენერგეტიკული სიღარიბე არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანებს არა აქვთ შესაძლებლობა უზრუნველყონ ღირსეული ცხოვრებისა და ჯანმრთელობისათვის საჭირო გათბობა, გაგრილება, განათება და ელექტრომოწყობილობებისათვის საჭირო ენერგია ხელმისაწვდომ ფასად60. ენერგეტიკული სიღარიბე ტექნიკური, ფინანსური თუ სხვა სახის ბარიერების გამო, საკმარისი რაოდენობის ენერგიის მოხმარების შესაძლებლობის არქონაზე მიუთითებს. ენერგეტიკულად ღარიბია ოჯახი, რომელიც სათანადოდ ვერ ათბობს/აგრილებს სახლს, იყენებს ჯანმრთელობისთვის საფრთხის შემცველ შეშის ღუმელებსა თუ გაზის გაუმართავ მოწყობილობებს, ან ენერგიაზე გაწეული დანახარჯები შემოსავლის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს და ამიტომ, იძულებულია, პირადი კომფორტისა და ჯანმრთელობის ხარზე, დაზოგოს ენერგია. ენერგეტიკული სიღარიბე კომპლექსური ფენომენია და მასზე გავლენას ახდენს, როგორც ქვეყანაში არსებული სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა, ისე - ენერგეტიკული ბაზრები, ხელმისაწვდომი ენერგეტიკული ტექნოლოგიები, შენობებისენერგოეფექტიანობა , კლიმატური პირობები და სხვა ფაქტორები. მრავალმხრივია ენერგეტიკული სიღარიბის დაძლევის შედეგად მიღებული სარგებელიც - ადამიანების ჯანმრთელობისა და კომფორტის ხარისხის გაუმჯობესებასთან ერთად, ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირება პირდაპირ უკავშირდება ქვეყნის ეკონომიკისა და კეთილდღეობის ზრდას. საქართველოს ენერგეტიკის სექტორში განხორციელებული ძირეული რეფორმების შედეგად მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა სუფთა ენერგიაზე წვდომა. საქართველოს მოსახლეობა სრულად არის უზრუნველყოფილი ელექტროენერგიით და დიდ უმრავლესობას (90.7%) აქვს წვდომა ბუნებრივი გაზის ინფრასტრუქტურაზე. გრძელდება რეგიონების გაზიფიცირების მასშტაბური პროექტებიც. 2030 წლისთვის მოსახლეობის 95%-ს ექნება შესაძლებლობა მიიღოს ბუნებრივი აირი. გაუმჯობესდება ენერგიის მიწოდების ხარისხი და საიმედოობა. საქართველოს მოსახლეობას და ელექტროგენერაციის ობიექტებს (თბოელექტროსადგურები) ბუნებრივი გაზი რეგულირებულ, შეღავათიან ფასად მიეწოდება, რაც აისახება როგორც ბუნებრივი გაზის, ისე - ელექტროენერგიის ტარიფებზე. გარდა ამისა, სოციალური პოლიტიკის ფარგლებში, მოქმედებს მასშტაბური დახმარების პროგრამები, რომლებიც შესაბამისი საჭიროების მქონე მოწყვლადი მოსახლეობისთვის ენერგიის ფინანსურ ხელმისაწვდომობას უზრუნველყოფს. ენერგეტიკული ბაზრების რეფორმის პირობებში, გარდამავალ ეტაპზე, იარსებებს მოსახლეობისთვის საჯარო მომსახურების გაწევის ვალდებულება, რომლის თანახმადაც ელექტორენერგია და ბუნებრივი გაზი საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებს და მცირე საწარმოებს მიეწოდებათ სემეკის მიერ რეგულირებულ ფასად, რაც დაიცავს მოქალაქეებს 60 ევროკავშირი - კომისიის რეკომენდაცია (EU) 2020/1563 2020 წლის 14 ოქტომბრის ენერგეტიკული სიღარიბის შესახებ 94 ტარიფების მნიშვნელოვანი ზრდისგან. ასევე, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა მოწყვლადი მომხმარებლების დაცვას, მათ ინფორმირებასა და დახმარებას. მიღწეულ პროგრესთან ერთად, საყურადღებოა ენერგეტიკული სიღარიბის მხრივ დღემდე არსებული გამოწვევებიც. საქართველოში მოსახლეობის ნაწილი ცივ ამინდში საცხოვრებლის საერთო ფართობის მცირე ნაწილს ათბობს. სოფლად უმეტესად თბება ერთი ოთახი, რომელსაც ოჯახი საერთო სივრცედ იყენებს. ქვეყანაში ძირითადად საცხოვრებლის გათბობის ორი ტიპის სისტემა არსებობს: ინდივიდუალური ცენტრალური სისტემა ბუნებრივი გაზის ბოილერებით და გათბობის ინდივიდუალური საშუალებები, რომლისთვისაც გამოიყენება როგორც ბუნებრივი გაზი, ისე - ელექტროენერგია, შეშა, სასოფლო-სამეურნეო ნარჩენები, მყარი ან თხევადი საწვავი. მოსახლეობის თერმული კომფორტის მხრივ საყურადღებოა ზაფხულში გაგრილების საშუალებებიც, რაც კლიმატის ცვლილებისა და გახშირებული თბური ტალღების ფონზე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. საქართველოში, ბოლო მონაცემებით, კონდიცირების სისტემით აღჭურვილია საცხოვრისების საერთო რაოდენობის მცირე ნაწილი (2017 წელს 9.1%) 61 თუმცა, გაზრდილი ტემპერატურისა და ფინანსური შესაძლებლობის კვალობაზე, ეს მონაცემი იზრდება. რეგიონებში მოსახლეობის ნაწილი გათბობისა და საკვების მომზადებისთვის შეშას იყენებს, რაც არაეფექტურ ღუმელებში, ჯანმრთელობისთვის საფრთხის შემცველი გზით მოიხმარება. დაბალი ეფექტიანობის ღუმელები არაჰერმეტულია და არ აქვთ ჰაერის ნაკადის მართვის საშუალება. შეშის წვის შესამცირებლად ოჯახები ნედლ შეშას იყენებენ, ასეთ პირობებში, საფრთხის შემცველია საცხოვრებელში ჰაერში შეწონილი მიკრონაწილაკების მაღალი კონცენტრაცია. განსაკუთრებული საფრთხის ქვეშ არიან ქალები და ბავშვები, რომლებიც ძირითად დროს სახლებში ატარებენ. საყურადღებოა, ასევე, ბუნებრივი გაზის საყოფაცხოვრებო დანადგარების, სხვადასხვა სახის გამათბობლისა თუ წყალგამაცხელებლების, თვითნებური, ან არასწორი მონტაჟისა და ტექნიკურად გაუმართავი გაზის დანადგარების ექსპლუატაციის შედეგად წარმოშობილი უსაფრთხოების საკითხები. მოსახლეობის ინტოქსიკაციისა და გარდაცვალების შემთხვევების გამო, მკაცრდება გაზის დანადგარების მონტაჟზე სპეციალური ტექნიკური მოთხოვნები და იზრდება კონტროლი. ენერგეტიკულ სიღარიბეს ბევრ შემთხვევაში განაპირობებს არაენერგოეფექტიანი საცხოვრებელი შენობები, რომლებიც, დაბალი თბური მახასიათებლების გამო, დიდი რაოდენობით ენერგიას მოიხმარენ. საქართველოში ამჟამად არსებული შენობების უმრავლესობა აშენებულია 1921-1990 წლებში. ძველი შენობების ნაწილს, ტექნიკური მდგომარეობისა თუ კონსტრუქციული გადაწყვეტების გამო, განსაკუთრებით დაბალი თბური მახასიათებლები აქვს და ვერ უზრუნველყოფს სათანადო თბოიზოლაციას. ეს ეხება ბევრ ახალ შენობასაც, რომლებიც 1991 წლის შემდეგ არის აშენებული. შენობების ენერგოეფექტიანობის 61 საქსტატი, შინამეურნეობებში ენერგიორესურსების მოხმარება - https://www.geostat.ge/ka/single-archive/3320 95 გაუმჯობესების ღონისძიებები ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირების უმნიშვნელოვანესი წინაპირობაა. სახელმწიფო შეიმუშავებს და განახორციელებს პროგრამებს რომლებიც მიმართული იქნება უპირველესად მსგავსი საცხოვრებლების გამოვლენასა და მათ რეაბილიტაციაზე. საცხოვრებელი შენობების ენერგოეფექტიანობის გაუმჯობესება მნიშვნელოვნად გაზრდის მოსახლეობის თბური კომფორტის დონეს. აღსანიშნავია, რომ 2020 წელს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო კანონი შენობების ენერგოეფექტიანობის შესახებ, რომელიც განსაზღვრავს შენობების ენერგოეფქტურობის მოთხოვნებს და სხვა დაკავშირებულ ღონისძიებებს. ენერგეტიკული სიღარიბის კუთხით განსაკუთრებით საყურადღებოა მდგომარეობა დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთსა და სვანეთში, სადაც ტექნიკურად გაუმართავი ინფრასტრუქტურის, გამრიცხველიანებისა და გადახდის პრობლემების და ენერგიის წყაროების შეზღუდული დივერსიფიკაციის გამო, მოსახლეობას არ აქვს წვდომა უწყვეტ ელექტრომომარაგებაზე. გაზიფიცირების არარსებობის პირობებში, ელექტროენერგიის მიწოდების შეფერხებები განსაკუთრებით მძიმე ტვირთია მოსახლეობისთვის. სახელმწიფო ზრუნავს განაწილების ქსელის გამართულ მუშაობაზე ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. მიწოდების უსაფრთხოების, გამრიცხველიანებისა და მიწოდებისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურის მდგრადობის გაზრდის მიმართულებით იდგმება მნიშვნელოვანი ნაბიჯები. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე კონტროლის არქონის მიუხედავად, საქართველო ცდილობს, სხვადასხვა მექანიზმის შეთავაზებით და გამოცდილების გაზიარებით, იზრუნოს დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში ენერგეტიკული სიღარიბის კუთხით არსებული მდგომარეობის შემსუბუქებაზე. შესასწავლია დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონისთვის ბუნებრივი გაზის მიწოდების ამჟამად უმოქმედო სისტემის აღდგენის მიზანშეწონილობა. ქვეყანაში ენერგეტიკული სიღარიბის კუთხით არსებული მდგომარეობის სრულყოფილად დიაგნოსტირების მიზნით, სახელმწიფო შეიმუშავებს ენერგეტიკული სიღარიბის რისკის ქვეშ მყოფი ოჯახების განსაზღვრისა და იდენტიფიცირებისთვის საჭირო ინდიკატორებსა და მეთოდიკას. ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირების ღონისძიებები ინტეგრირებული იქნება ენერგეტიკული და სოციალური პოლიტიკის ფარგლებში. ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირების კუთხით, უპირატესობა მიენიჭება გრძელვადიანი მხარდაჭერის მექანიზმებს, რომლებიც ენერგეტიკული სიღარიბის გამომწვევი მიზეზების შემცირებისკენ იქნება მიმართული. ასეთი ღონისძიებებში მოიაზრება62:    ეფექტური შეშის ღუმელებისა და მყარი საწვავის დანერგვა და მათ ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა; შენობის ენერგეტიკული მახასიათებლის სერტიფიკაციის სქემის / საექსპლუატაციო მახასიათებლის მინიმალური სტანდარტების შემუშავება; შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება; 62 იხილეთ დანართი 1 – NECP 96     ენერგოეფექტიანობის წამახალისებელი ღონისძიებები, როგორიცაა მაღალი ეფექტიანობის ნათურების მონტაჟი, ან ენერგოეფექტიანი პროდუქტების გამოყენება; განახლებადი ენერგიის მცირემასშტაბიანი პროექტების, მზის პანელებისა და წყალგამცხელებლების ინდივიდუალური საშუალებების წახალისება და მხარდაჭერა; ენერგოეფექტიანობის და ენერგოდაზოგვის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების დონის ამაღლების პროგრამების განხორციელება - საზოგადოების ინფორმირება ენერგიის მოხმარების პროცესში ფინანსურად ეფექტური და ადვილად მისაღწევი ცვლილებების შესახებ და/ან ენერგო ეფექტური ზომების შესახებ ინფორმაციის გავრცელება. მოსახლეობის ინფორმირება ენერგეტიკული დანადგარებისა და მოწყობილობების უსაფრთხოების საკითხებთან დაკავშირებით; სოციალური დახმარების პროგრამები სოციალურად დაუცველი და ენერგეტიკულად მოწყვლადი მომხმარებლებისთვის. სახელმწიფოს მიზანია, ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირების ღონისძიებების შემუშავების პროცესი წარიმართოს გამჭვირვალედ, დაინტერესებული მხარეების ფართო სპექტრის ჩართულობითა და საზოგადოების მონაწილეობით. ენერგეტიკული სიღარიბის აღმოფხვრის ღონისძიებები დაეფუძნება მჭიდრო თანამშრომლობას ცენტრალურ და ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებს შორის და სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებსა თუ კერძო სექტორის წარმომადგენლებს შორის. ენერგეტიკული სიღარიბის აღმოფხვრის ღონისძიებები დაეყრდნობა მსოფლიო საუკეთესი პრაქტიკას და განხილული იქნება ევროკავშირის ნორმატიული ჩარჩოს ფარგლებში, რომლის გადმოტანასაც საქართველო ახორციელებს. 4.9 ინოვაციური განვითარება, განათლება, კვლევები კვლევასა და ინოვაციას სტრატეგიული მნიშვნელობა აქვს ქვეყნის მდგრადი განვითარებისა და კონკურენტუნარიანობისთვის. პროფესიული კვლევები მნიშვნელოვანია სახელმწიფოსა და ინვესტორების მიერ გადაწყვეტილების მისაღებად, ასევე - სხვა დაინტერესებული მხარეების ინფორმირებული და კონსტრუქციული დისკუსიის ხელშესაწყობად. ენერგეტიკა, როგორც სტრატეგიული მნიშვნელობის, ინტერდისციპლინური დარგი, მოითხოვს კვლევითი, ანალიტიკური და ინფორმაციული უზრუნველყოფის მაღალ ხარისხსა და კვალიფიციურ კადრებს მრავალ მასთან დაკავშირებულ სფეროში. დასაბუთებული სტრატეგიული გადაწყვეტილებების მისაღებად აუცილებელია ბუნებრივი გარემოს, მსოფლიო და რეგიონული ენერგეტიკული ტენდენციების, ტექნოლოგიური ინოვაციების მონიტორინგი, გაზიარება, განვითარება და დანერგვა. კვლევები და ინოვაცია (RDI) განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მდგრადი ენერგეტიკის განვითარებისთვის. ენერგეტიკაში RDI-ს საჭირო დონის მისაღწევად აუცილებელია კვალიფიციური პროფესიული კადრების მომზადება სახელობო დონიდან პოლიტიკის ანალიზის და დაგეგმვის დონემდე. 97 ენერგეტიკული კვლევების, ინოვაციისა და განათლების პრობლემები მჭიდროდ არის დაკავშირებული ამ სფეროს ზოგად გამოწვევებთან: კვლევის, ინოვაციის და ტექნოლოგიების განვითარების და განათლების გამოწვევები ენერგეტიკული კვლევებისა და ინოვაციის, ისევე როგორც ზოგადად RDI სფეროს, მთავარი გამოწვევაა დაფინანსების სიმცირე. არსებული დაფინანსება მნიშვნელოვნად ჩამორჩება ევროკავშირის ქვეყნების მაჩვენებლებს. 2021 წელს საქართველოში კვლევებსა და ინოვაციებზე ჯამში მშპ-ის 0.32% დაიხარჯა, მაშინ, როდესაც ევროკავშირის ქვეყნები ამ მიზნებისთვის საშუალოდ მშპ-ს 2.3%-ს ხარჯავენ 63 . ამასთან, ევროკავშირისგან განსხვავებით, კერძო დაფინანსება საქართველოში მხოლოდ 5%-ს შეადგენს. საქართველოს კანონი „მეცნიერების, ტექნოლოგიებისა და მათი განვითარების შესახებ“ საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პროგნოზებზე დაყრდნობით, მეცნიერების დარგების პრიორიტეტების განსაზღვრას მოითხოვს. საჭიროა, გადაიხედოს პრიორიტეტების დადგენის სისტემა და, ენერგეტიკული მულტიდისციპლინური კვლევების მნიშვნელობიდან გამომდინარე, ენერგეტიკის სფერო გამოიყოს, როგორც ერთ-ერთი წამყვანი მიმართულება. მსგავსი სისტემა გაზრდის კვლევაზე გამოყოფილი რესურსების კავშირს ქვეყნის განვითარების ამოცანებთან და აამაღლებს მათი ხარჯვის მიზნობრიობას და ეფექტიანობას. სტრატეგიული პრიორიტეტების არარსებობა, დაფინანსების სიმცირესთან ერთად, უარყოფითად მოქმედებს ქვეყნის სამეცნიერო პოტენციალზე. დღეს ენერგეტიკის სფეროში კვლევითი ინსტიტუტების, კვალიფიციური კადრებისა და ახალგაზრდა მკვლევარების ნაკლებობაა. საჭიროა ჩამოყალიბდეს მუდმივმოქმედი კვლევითი ჯგუფები/ინსტიტუტები და განმტკიცდეს მათი კავშირი დარგის ამოცანებთან. საჭიროა საგანმანათლებლო პროგრამების, მათ შორის სადოქტორო პროგრამების, ხარისხი ამაღლება. ენერგეტიკის ანალიტიკური ან/და კვლევითი ცენტრის არარსებობა ზღუდავს პროექტების და პოლიტიკის განსაზღვრის და განხორციელების შესაძლებლობებს, ისევე როგორც რელევანტური საერთაშორისო დახმარების და დონორული პროექტების კოორდინაციას. დარღვეულია სამეცნიერო გაცვლის და თანამშრომლობის კოორდინაციის პროცესი არსებული კვლევითი რესურსი კი გაფანტულია დროებითი კვლევითი ჯგუფების სახით, სხვადასხვა უნივერისტეტსა და ორგანიზაციაში. საჭიროა RDI ინფრასტრუქტურის განახლება და თანამედროვე დონეზე აყვანა. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ განხორციელებულ RDI-ს პოლიტიკის ეფექტიანობის ანალიზმა გამოავლინა კვლევითი ინსტიტუტების ინფრასტრუქტურის არასახარბიელო მდგომარეობა. GITA-ს ძალისხმევა რეგიონალური ტექნიკური ცენტრებისა და ლაბორატორიების განვითარების და კვლევითი გუნდების თავისუფალი (უფასო) წვდომის უზრუნველყოფა ძალზე მნიშვნელოვანია RDI-ს ხელშეწყობისთვის, თუმცა, გამოწვევად რჩება კვლევით 63 2020 წლის მონაცემი 98 ინსტიტუტებში RDI-ს უწყვეტი საქმიანობის ხარისხის უზრუნველსაყოფად აუცილებელი სათანადო, თანამედროვე ინფრასტრუქტურის არსებობა. დამატებით გამოწვევას წარმოადგენს ენერგეტიკასთან დაკავშირებული RDI-ს ეფექტური მონიტორინგი და შეფასების სისტემის არარსებობა. ჯერჯერობით არ გროვდება ცენტრალიზებული ინფორმაცია დასრულებული სამეცნიერო პროექტების შესახებ, არ აღირიცხება როგორ ნაწილდება სახელმწიფო საბაზო დაფინანსება კვლევის ინსტიტუტებს შორის. კვლევების და ინოვაციების ზოგადი სტატისტიკა განვითარების ადრეულ ეტაპზეა და ენერგეტიკის მიმართულებით RDI ოფიციალური სტატისტიკა საერთოდ არ არსებობს, რაც ართულებს შესაბამისი პოლიტიკის შემუშავებას და წარმართვას. საერთაშორისო სამეცნიერო თანამშრომლობა ენერგეტიკული კვლევების განვითარების უმნიშვნელოვანესი მიმართულებაა. საქართველო ჩართულია ევროკავშირის კვლევების და ინოვაციების ჩარჩო პროგრამაში „ჰორიზონტი ევროპა“ და სხვა პროგრამებში (COST, NATO SPS და სხვა). ამ პროგრამებში მონაწილეობა ქართველ მკვლევარებს და კვლევით ორგანიზაციებს საშუალებას აძლევს გაცვალონ ცოდნა და გამოცდილება, მიიღონ წვდომა საუკეთესო სამეცნიერო ინფრასტრუქტურასთან, გააძლიერონ საერთაშორისო სამუშაო კავშირები ევროპის საუკეთესო კვლევით ინსტიტუტებთან და მიიღონ დამატებითი ფინანსური რესურსი, მოახდინონ კვლევების და ინოვაციის კომერციალიზაცია. საჭიროა ამ პროგრამებში აქტიური მონაწილეობა და აღნიშნული მიმართულების გაძლიერება. არსებული მდგომარეობით „ჰორიზონტ ევროპის“ პროგრამაში მონაწილეობით საქართველო 17 ასოცირებული მონაწილიდან მე-12 ადგილზეა. 2023 წლის ოქტომბრის მონაცემებით, „ჰორიზონტი ევროპის“ ფარგლებში ქართველი მონაწილეების ჩართულობით დაფინანსდა 31 პროექტი. ენერგეტიკის მიმართულებით არსებული საგანმანათლებლო პროგრამების ხარისხი და რელევანტურობა ენერგეტიკული გარდაქმნა და თანამედროვე, სუფთა, მაღალეფექტიანი ტექნოლოგიების დანერგვა ახალ მოთხოვნებს აყენებს საინჟინრო და ტექნიკური კადრების მიმართ. გამოწვევად რჩება პოლიტიკის პროცესის ანალიტიკური და სამეცნიერო უზრუნველყოფა, ისევე როგორც საინჟინრო და მმართველობითი კადრების ნაკლებობა კონკრეტული ენერგეტიკული პროექტების განხორციელებისთვის, რაც მრავალ სფეროში ღრმა ცოდნას და მულტიდისციპლინური მიდგომების გამოყენებას მოითხოვს. ამ გამოწვევების დასაძლევად უნდა შეიქმნას ხარისხიანი პროფესიული განათლების პროგრამები ენერგოეფექტიანობის და განახლებადი ენერგიის მიმართულებით, კვალიფიციური და მცოდნე მემონტაჟეებისა და ტექნიკოსების მომზადებისთვის. ასევე, უნდა ჩამოყალიბდეს პრიორიტეტები საინჟინრო განათლებაში და მულტიდისციპლინური პროგრამები ენერგეტიკული პოლიტიკის და ენერგეტიკული პროექტების მართვის მიმართულებით. ყურადღებას მოითხოვს, ასევე, ენერგეტიკის მომიჯნავე სფეროების სპეციალისტების მომზადება და მათი დახელოვნება ენერგეტიკის ამოცანების გადაჭრის საქმეში. 99 4.9.1 ინოვაციების, ახალი ტექნოლოგიების და კვლევების ხელშეწყობის მიზნები და ღონისძიებები ენერგეტიკის დარგში არსებული გამოწვევების დაძლევის მიზნით RDI-ს და ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ეროვნული მიზნები კონცენტრირებულია ორი ძირითადი სტრატეგიული პრიორიტეტის გარშემო:   ძლიერი ეროვნული RDI სისტემის შექმნა და განვითარება სუფთა ენერგიაზე გადასვლის ხელშესაწყობად; ენერგეტიკის მიმართულებით თანამედროვე განათლების სისტემის განვითარება. ღონისძიებები:     მნიშვნელოვანია ენერგეტიკის RDI პრიორიტეტული მიმართულებების და ამოცანების განსაზღვრა. ენერგეტიკული სექტორის საქმიანობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ქვეყნის უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების ამოცანებთან. შესაბამისად, ენერგეტიკული მულტიდისციპლინური კვლევები უნდა გახდეს ის მიზიდულობის ცენტრი რომლის გარშემოც, დარგის მომიჯნავე სფეროების ჩართულებით, განვითარდება ინტერდისციპლინური კვლევები. საჭიროა უსაფრთხოების, ეკონომიკის, კლიმატის ცვლილების, განახლებადი ენერგიის წყაროების, გარემოს, პროგნოზირების და სხვა მრავალი ამოცანის გადაჭრა. სახელმწიფო იმუშავებს ენერგეტიკული კვლევების პრიორიტეტებისა და სტრატეგიის ჩამოყალიბებაზე, საერთაშორისო დონორებთან და ადგილობრივ ფონდებთან ენერგეტიკულ და ინტერდისციპლინურ კვლევებში დაფინანსების მოსაპოვებლად. ენერგეტიკის კვლევების და ინოვაციების ხელშეწყობის მიზნით, მიზანშეწონილია, არსებული რესურსის კონცენტრირება და ენერგეტიკის ერთიანი კვლევითი (ანალიტიკური) ცენტრის შექმნის საკითხის განხილვა. სახელმწიფო ყურადღებით შეისწავლის ასეთი ცენტრის ჩამოყალიბების საკითხს და, შესაბამისი ალტერნატივების ანალიზის საფუძველზე, მიიღებს გადაწყვეტილებას. მოხდება კვლევების და ინოვაციების ბიზნესის საჭიროებებთან დაკავშირება, რომ სამეცნიერო პოტენციალმა ხელი შეუწყოს კონკრეტული ბიზნესების ეფექტიანობისა და კონკურენტუნარიანობის ამაღლებას. მათ შორის ტექნოლოგიური-საინჟინრო, ჰიდროლოგიის, მეტეოროლოგიის, დაგეგმვის, გეოლოგიური თუ სხვა კვლევების მეშვეობით. სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ბიზნეს ასოციაციების და კერძო სექტორის წარმომადგენლების კვლევით ორგანიზაციებთან/ჯგუფებთან თანამშრომლობას, რაც კვლევებისა და ინოვაციების დარგში დამატებითი ფინანსური რესურსის მობილიზებას შეუწყობს ხელს. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა RDI საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერებას. სახელმწიფო ხელს შეუწყობს ქართველი მკვლევრების და კვლევით ორგანიზაციების საერთაშორისო პროგრამებში მონაწილეობას, როგორიცაა 100  „ჰორიზონტი ევროპა“ 64 , COST, NATO SPS და სხვა. განათლების და მეცნიერების სამინისტროს მიერ შექმნილი „ჰორიზონტი ევროპა“ პროგრამის ეროვნული ოფისი გააგრძელებს მუშაობას ამ პროგრამის შესახებ ინფორმაციის გავრცელებაზე, ეროვნული საკონტაქტო პირების ქსელის მართვასა და დაინტერესებულ კვლევით ორგანიზაციების მხარდაჭერაზე. მსხვილ უნივერისტეტებში შექმნილია საგრანტო ოფისები, რომლებიც დაეხმარებიან უნივერსიტეტების სტრუქტურაში შემავალ კვლევით ინსტიტუტებს საერთაშორისო პროექტების მოძიების და განაცხადის მომზადების კუთხით. ენერგეტიკის კვლევების და ინოვაციების დარგში ინფორმირებული პოლიტიკის გადაწყვეტილების მიღების და დარგის განვითარების ეფექტური მონიტორინგის მიზნით, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ითანამშრომლებს სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურთან ძირითადი სტატისტიკური მონაცემების წარმოებაზე. ოფიციალური სტატისტიკა შეიქმნება, ენერგეტიკული გაერთიანების მიერ რეკომენდებული ინდიკატორების მიხედვით, როგორებიცაა: - ენერგეტიკულ კვლევაზე და ინოვაციაზე გაწეული დანახარჯების წილი მშპ-ში - პატენტების რაოდენობა მილიონ მოსახლეზე ენერგეტიკული კავშირის პრიორიტეტების მიხედვით. - ენერგეტიკის მიმართულებით მკვლევარების რაოდენობა R&D სტატისტიკის განვითარება დაეხმარება სახელმწიფოს პოლიტიკის დაგეგმვის/ ანალიზის პროცესში და არსებული ტენდენციების შეფასებაში. 4.9.2 ენერგეტიკული განათლების ხელშეწყობა ენერგეტიკის მიმართულებით თანამედროვე უმაღლესი განათლებისა და პროფესიული გადამზადების პროგრამები.  64 არსებული უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამები უნდა პასუხობდნენ დარგის მდგრადი განვითარების საჭიროებებს და ითვალისწინებდნენ დარგის წინაშე მდგარი ამოცანების შესაბამისი ცოდნისა და უნარების განვითარებას. საერთაშორისო პარტნიორებთან და წამყვან უნივერსიტეტებთან თანამშრობლობით, ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების სამინისტრო და განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო ხელს შეუწყობენ ენერგეტიკისა და მომიჯნავე სფეროების არსებული საგანმანათლებლო პროგრამების გადახედვასა და მათი რელევანტურობის შეფასებას. მომზადდება რეკომენდაციები არსებული პროგრამების გაძლიერებისა და ინტერდისციპლანური თანამშრომლობის კუთხით. ჰორიზონტი ევროპა (Horizon Europe) არის ევროკომისიის კვლევისა და ინოვაციის უმსხვილესი პროგრამა დაახლოებით 95,5 მილიარდი ევროს ბიუჯეტით, რომელიც 7 წლის მანძილზე (2021-2027) გრანტების სახით მოხმარდება სამეცნიერო თუ კვლევით აღმოჩენებს, გამოგონებებსა თუ ინოვაციებს და საუკეთესო იდეებს. 101    ენერგოეფექტურობის და განახლებადი ენერგიის განვითარების მიზნების მისაღწევად საჭიროა შესაბამისი კვალიფიკაციისა და ცოდნის მქონე პერსონალი (ინჟინრები, მემონტაჟეები, ტექნიკოსები და ა.შ.). პროფესიული კადრების არსებული დეფიციტის აღმოფხვრის მიზნით შეიქმნება და დაინერგება პროფესიული გადამზადების პროგრამები თანამედროვე ენერგოეფექტური და განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიებში. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია საერთაშორისო დონორების და პარტნიორების როლი, ასევე - საერთაშორისო პრაქტიკის გაზიარება. აღნიშნული პროცესი წარიმართება საქართველოს განათლების და მეცნიერების სამინისტროსთან ა(ა)იპ პროფესიული უნარების სააგენტოსთან თანამშრომლობით არსებულ პროფესიული განათლების სიტემის ბაზაზე, ა(ა)იპ პროფესიული უნარების სააგენტოს მიერ შეირჩევა შესაბამისი პროვაიდერები, რომლებთან თანამშრომლობითაც დაინერგება შერჩეული პროგრამები. ინფორმირებული პოლიტიკის შემუშავებისა და ხარისხიანი სტრატეგიული დოკუმენტების მომზადებისთვის საჭიროა პოლიტიკის ანალიზისა და დაგეგმვის, ასევე მისი განხორციელების სპეციალისტების მომზადება, რაც მრავალ სფეროში ღრმა ცოდნას და მულტიდისციპლინური მიდგომების გამოყენებას მოითხოვს. ენერგეტიკულ გაერთიანებაში გაწევრიანების ფარგლებში, ენერგეტიკის დარგის რეფორმირების პროცესში, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს პოლიტიკის გადაწყვეტილებების სწორი დაგეგმვა და ანალიზი. აუცილებელია პოლიტიკის ანალიტიკოსების და დაგეგმვის სპეციალისტების მომზადება. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო აქტიურად ითანამშრომლებს საერთაშორისო დონორებთან და ორგანიზაციებთან 65 სისტემატური გადამზადების პროგრამების მომზადებაში და ხელს შეუწყობს აღნიშნულ პროგრამებში შესაბამისი უწყებების თანამშრომლებისა და სხვა დაინტერესებული ექსპერტების/სპეციალისტების მონაწილეობას. ყურადღებას მოითხოვს ასევე ენერგეტიკის მომიჯნავე სფეროების სპეციალისტების მომზადება და მათი დახელოვნება ენერგეტიკის ამოცანების გადაჭრის საქმეში. ეს მოითხოვს ინტერდისციპლინური პროგრამების განვითარებას, სადაც მეტად იქნება წარმოჩენილი ენერგეტიკული თემატიკა. ეს მიმართულება დაკავშირებულია ენერგეტიკის და მომიჯნავე სფეროების არსებული საგანმანათლებლო პროგრამების გადახედვასთან და მათი რელევანტურობის შეფასებასთან. შეფასების შედეგად მომზადებულ რეკომენდაციებში, ასევე იქნება გათვალისწინებული მომიჯნავე სფეროების პროგრამების ბმა ენერგეტიკის პროგრამებთან და „გადამკვეთი საკითხების“ გაძლიერება აღნიშნულ პროგრამებში. 65 მაგალითები წარმატებული თანამშრომობის: ენერგეტიკული უსაფრთხოების საზაფხულო სკოლა (ორგანიზებულია NATO-ს სამეკავშირეო ადგილობრივი ოფისის მიერ), ეროვნული უსაფრთხოება და საჯარო პოლიტიკის კურსები საჯარო მოხეელებისთვის და არასამთავრობო ორგანიზაციებისთვის (ორგანიზებულია რონდელის ფონდის მიერ) 102 4.9.3 გამოყენებითი კვლევები ენერგეტიკული სექტორისთვის ენერგეტიკის ამოცანების წარმატებით გადაწყვეტისთვის აუცილებელია თემატური გამოყენებითი კვლევები. ენერგეტიკული პოლიტიკისა და სტრატეგიების შემუშავება მნიშვნელოვან საკანონმდებლო და მარეგულირებელ ცვლილებებს მოითხოვს ძლიერ ანალიტიკურ ბაზას სწორი დაგეგმვისთვის და ზეგავლენის შეფასებისთვის. ამასთან, მნიშვნელოვანია ასევე სხვადასხვა ტიპის გამოყენებითი კვლევები გარემოს, ეკონომიკურ, პოლიტიკური და სოციალური მიმართულებით. ძირითადი მიმართულებები, სადაც აუცილებელია გამოყენებითი კვლევების განვითარება, მოიცავს:         ენერგიის გენერაციისა და მოხმარების ეფექტიანობის ამაღლება; ადგილობრივი განახლებადი და წიაღისეულის ენერგეტიკული რესურსების ათვისება და მისი გავლენა გარემოზე და სხვა დარგებზე; ბაზრის და ტექნოლოგიურ საჭიროებების კვლევები, ხარჯ-სარგებლიანობის ანალიზები; ენერგეტიკულ სისტემაზე და ინფრასტრუქტურაზე კლიმატის ცვლილების გავლენის შეფასება; ცვალებადი განახლებადი რესურსების ენერგეტიკულ სისტემაში ინტეგრაციისა და ენერგიის შენახვის ტექნოლოგიების პოტენციალი საქართველოში; მწვანე წყალბადის წარმოების და გამოყენების პოტენციალი; ჭკვიანი სისტემების, ხელოვნური ინტელექტისა და ინფორმაციისა და კომუნიკაციის ტექნოლოგიების გამოყენება ენერგეტიკული სისტემების ოპტიმიზაციისათვის და მრავალი სხვა; ეკონომიკის ქვესექტორებზე ენერგეტიკული პოლიტიკის ღონისძიებების ზეგავლენის შეფასება. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და დონორებთან თანამშრომლობით, ხელს შეუწყობს ენერგეტიკაში გამოყენებით კვლევებს და ენერგეტიკულ განათლებას საქართველოში. ჩამოყალიბდება ენერგეტიკის მიმართულებით RDI-ს განვითარების ხედვა, რაც შექმნის მდგრადი ენერგეტიკის ეროვნული კვლევითი ინსტიტუტის/ცენტრის ჩამოყალიბების საფუძველს. ენერგეტიკის ერთიანი კვლევითი (ანალიტიკური) ცენტრი იმუშავებს ენერგეტიკული განათლებისა და კვლევების პრიორიტეტების და პოლიტიკის ჩამოყალიბებაზე; მონაცემებით და ანალიზით უზრუნველყოფს ენერგეტიკული პოლიტიკის შემუშავების და განხორციელების პროცესს. ამასთან ერთად, სამინისტრო გააგრძელებს და გააძლიერებს დონორულ ორგანიზაციებთან კოორდინაციას და ხელს შეუწყობს პრიორიტეტული მიმართულებებით გამოყენებითი კვლევების დაფინანსების მოძიებას და ადგილობრივი კვლევითი ჯგუფების და ორგანიზაციების გაძლიერებას. 103 5. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის განხორციელება სახელმწიფო ენერგეტიკული პოლიტიკა მიიღება ხუთი წლის ვადით. მისი განახლება მოხდება ხუთ წელიწადში ერთხელ, ან პოლიტიკის გარემოებათა არსებითი ცვლილების შესაბამისად, ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ინიცირებით. სახელმწიფო ენერგეტიკული პოლიტიკის დოკუმენტი ასახავს არსებული სტრატეგიული და საკანონმდებლო დოკუმენტების ძირითადად დებულებებს და ღონისძიებებს. ამავე დროს ის აყალიბებს ხედვებს და ძირითად მიმართულებებს საჯარო უწყებების მიერ გასათვალისწინებლად და ახალი სტრატეგიული დოკუმენტების შესამუშავებლად. სახელმწიფო ენერგეტიკული პოლიტიკის დოკუმენტი აყალიბებს გრძელვადიანი პოლიტიკური პრიორიტეტებს, რომელიც ასახულ უნდა იქნას დამუშავების პროცესში მყოფ სტრატეგიულ დოკუმენტებში. ენერგეტიკული პოლიტიკის ძირითადი პრინციპების და მიმართულებების საფუძველზე გრძელდება მუშაობა ენერგეტიკულ დაგეგმვაზე და ენერგეტიკის სტრატეგიული ღონისძიებების შემუშავებაზე, რათა კანონთან შესაბამისობაში ჩამოყალიბდეს ერთიანი ენერგეტიკული სტრატეგია. ენერგეტიკული სტრატეგია იქმნება ერთიანი ენერგეტიკული სცენარების შემუშავებით და ითვალისწინებს ქვეყნის პოლიტიკურ-ეკონომიკურ და კლიმატურ პირობებს, მდგრადი ენერგეტიკის და გაფრქვევების სამიზნე მაჩვენებლებს, ამავე დროს უსაფრთხოების, რეგიონული, ტექნოლოგიური განვითარების პრიორიტეტებს, მიწოდების უსაფრთხოების რისკებს, დივერსიფიკაციის ალტერნატივებს და ა.შ. ენერგეტიკის სტრატეგიაზე მუშაობა საფუძველს უქმნის NECP-ს განახლებას. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის აღსრულების ხელშესაწყობად, მნიშვნელოვანია პარლამენტის წევრებთან, ადგილობრივი თვითმართველობის წარმომადგენლობასთან აქტიური მუშაობა განსახორციელებელი რეფორმების, პროექტების, მათი მნიშვნელობის მიმართ ცნობიერების ამაღლების და მათი მხრიდან მეტი მხარდაჭერის მოპოვების მიზნით. ენერგეტიკული პოლიტიკის განხორციელება უზრუნველყოფილია ენერგეტიკაში სახელმწიფო პოლიტიკის თანამიმდევრულობით და კონკრეტული საკანონმდებლო, სტრატეგიული დოკუმენტების, მათ შორის NECP-ის შესრულების მექანიზმებით. ასევე, დაგეგმვის და სტრატეგიული დოკუმენტების განახლების უწყვეტი პროცესით. ამავე დროს მნიშვნელოვანია აღსრულების კონტროლის მექანიზმის შემუშავება, რათა გამოვლენილ და შემდგომ აღმოფხვრილ იქნეს ის დამაბრკოლებელი გარემოებები, რამაც ხელი შეუშალა კონკრეტული პროექტის ან რეფორმის განხორციელებას. საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის შესრულებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს მთავრობა და ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. საჯარო უწყებები თავიანთ საქმიანობაში და საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში ითვალისწინებენ ჩამოყალიბებულ პრიორიტეტებს და ახორციელებენ ღონისძიებებს პოლიტიკის დოკუმენტით განსაზღვრული მიზნების მისაღწევად. 104 ეკონომიკის და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ყოველწლიურად ახდენს ანგარიშგებას ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს, საქართველოს მთავრობისა და საქართველოს პარლამენტის წინაშე. 105

საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა დეკემბერი 2023 i სარჩევი სარჩევი ........................................................................................................................................................................ ii ენერგიის ერთეულები და კოეფიციენტები .........................................................................................................ix სექცია ა. ეროვნული გეგმა .................................................................................................................................... 11 თავი I ........................................................................................................................................................................ 11 1. მიმოხილვა და გეგმის შემუშავების პროცესი ........................................................................................... 11 1.1 მოკლე მიმოხილვა................................................................................................................................. 11 1.2 პოლიტიკის თვალსაზრისით არსებული სიტუაციის მიმოხილვა .............................................. 19 1.3 მიმართულებები .................................................................................................................................... 26 1.4 ეროვნული ორგანიზაციების კონსულტაციები, ჩართულობა და მათი შედეგი ...................... 49 1.5 რეგიონული თანამშრომლობა გეგმის შემუშავებისას .................................................................... 51 თავი II ....................................................................................................................................................................... 51 2 ეროვნული მიზნები და ამოცანები ............................................................................................................. 51 2.1 დეკარბონიზაციის მიმართულება ..................................................................................................... 51 2.1.1 სათბურის გაზის ემისიები და მშთანთქმელები ......................................................................... 51 2.1.2 განახლებადი ენერგია ...................................................................................................................... 54 2.2 ენერგოეფექტურობის მიმართულება ................................................................................................ 61 2.3 ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულება ............................................................................. 63 2.4 შიდა ენერგეტიკული ბაზრის მიმართულება .................................................................................. 69 2.4.1 ელექტროენერგიის ურთიერთკავშირი......................................................................................... 69 2.4.2 ენერგიის გადამცემი ინფრასტრუქტურა ...................................................................................... 71 2.4.3 ბაზრის ინტეგრაცია .......................................................................................................................... 72 2.4.4 ენერგეტიკული სიღარიბე ............................................................................................................... 73 2.5 კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება ................................................... 75 თავი III ...................................................................................................................................................................... 81 3 პოლიტიკა და განსახორციელებელი ღონისძიებები ............................................................................... 81 3.1 დეკარბონიზაციის მიმართულება ..................................................................................................... 81 3.1.1 სათბურის გაზების ემისია ............................................................................................................... 81 3.1.2 განახლებადი ენერგია ...................................................................................................................... 85 3.2 ენერგოეფექტურობის მიმართულება .............................................................................................. 103 3.3 ენერგოუსაფრთხოების მიმართულება............................................................................................ 113 3.3.1 რეგიონალური თანამშრომლობა .................................................................................................. 121 3.3.2 ამ სფეროში, ეროვნულ დონეზე დაფინანსებული ღონისძიებები, მათ შორის, გაერთიანების მხარდაჭერა და გაერთიანების ფონდების გამოყენება ............................................... 123 3.4 შიდა ენერგეტიკული ბაზრის მიმართულება ................................................................................ 124 3.4.1 ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა............................................................................................. 124 ii 3.4.2 ენერგეტიკული გადამცემი ქსელის ინფრასტრუქტურა .......................................................... 131 3.4.3 ბაზრის ინტეგრაცია ........................................................................................................................ 131 3.4.4 ენერგეტიკული სიღარიბე ............................................................................................................. 133 3.5 კვლევის, ინოვაციისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება .......................................... 137 სექცია ბ. ანალიტიკური საფუძველი ................................................................................................................. 144 თავი IV .................................................................................................................................................................... 144 4. მიმდინარე მდგომარეობა და პროგნოზები არსებული პოლიტიკითა და კრიტერიუმებით ....... 144 4.1 ძირითადი ეგზოგენური ფაქტორების სავარაუდო ევოლუცია, რომლებიც გავლენას ახდენენ ენერგეტიკულ სისტემაზე და სათბურის გაზების ემისიის განვითარებაზე ............................................. 144 4.2 დეკარბონიზაციის მიმართულება ................................................................................................... 157 4.2.1 სათბურის გაზების ემისია და მოცილება .................................................................................. 157 4.2.2 განახლებადი ენერგია .................................................................................................................... 161 4.3 ენერგოეფექტურობის მიმართულება .............................................................................................. 162 4.4 ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულება ........................................................................... 163 4.5 შიდა ენერგეტიკული ბაზრის მიმართულება ................................................................................ 167 4.6 4.5.1 ელექტროენერგიის ურთიერთკავშირი....................................................................................... 167 4.5.2 ენერგიის გადამცემი ინფრასტრუქტურა .................................................................................... 169 4.5.3 ელექტროენერგიისა და გაზის ბაზრები, ენერგეტიკული ფასები ......................................... 172 კვლევის, ინოვაციებისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება....................................... 172 თავი V ..................................................................................................................................................................... 189 5. დაგეგმილი პოლიტიკის და ღონისძიებების ზემოქმედების შეფასება176 .......................................... 189 5.1 მე-3 თავში აღწერილი, დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების ზემოქმედება ენერგეტიკულ სისტემაზე და სათბურის გაზების ემისიებსა და ჩაჭერაზე, მათ შორის არსებულ პოლიტიკასა და ღონისძიებების პროგნოზებთან შედარება (როგორც ეს აღწერილია მე-4 თავში). ..... 189 5.2 მესამე თავში აღწერილი დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების მაკროეკონომიკური და შესაძლებლობის ფარგლებში ჯანმრთელობაზე, გარემოს დაცვაზე, დასაქმებასა და განათლებაზე, უნარებსა და სოციალურ გარემოზე ზემოქმედების შეფასება, რაც ასევე უნდა მოიცავდეს გარდამავალი პერიოდის ასპექტებს (ხარჯთ-სარგებლიანობის, ისევე როგორც ეკონომიკური ეფექტიანობის კუთხით). აღნიშნული უნდა ვრცელდებოდეს გეგმაში მოცემული პერიოდის ბოლო წლამდე მაინც, და უნდა მოიცავდეს შედარებას არსებული პოლიტიკისა და ზომების შენარჩუნების საპროგნოზო მაჩვენებლებთან. ................................................................................................................................................... 192 5.3 ინვესტიციების საჭიროებების მიმოხილვა .................................................................................... 230 5.4 მესამე თავში აღწერილი დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების ზემოქმედება სხვა წევრ სახელმწიფოებზე და რეგიონულ თანამშრომლობაზე, სულ მცირე, გეგმით გათვალისწინებული პერიოდის ბოლო წლამდე, მათ შორის პროგნოზების შედარება არსებულ პოლიტიკასთან და ზომებთან. .............................................................................................................................................................. 232 თავი VI .................................................................................................................................................................... 234 6. პარამეტრებისა და ცვლადების ჩამონათვალი ........................................................................................... 234 6.1 ზოგადი პარამეტრები და ცვლადები .......................................................................................................... 234 6.1.1 მოსახლეობა, 2005-2050 წწ [მილიონი]; ........................................................................................... 234 6.1.2 მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ), 2015-2050 წწ [მილიონი ევრო]. ............................................. 234 iii 6.1.3 მთლიანი დამატებული ღირებულება სექტორების მიხედვით (სამრეწველო, სამშენებლო, მომსახურებისა და სოფლის მეურნეობის სექტორების ჩათვლით, 2010-2020 წწ [მილიონი ევრო). 235 6.1.4.შინამეურნეობების რაოდენობა, 2016-2050 წწ [ათასი]. ................................................................ 235 6.1.5 შინამეურნეობის სიდიდე, 2016-2050 წწ [მცხოვრებლები/შინამეურნეობა]. ............................ 235 6.1.6 ოჯახების განკარგვადი შემოსავალი, 2005-2019 წწ [ევრო]. ......................................................... 236 6.1.7 მგზავრთბრუნვა: სატრანსპორტო საშუალების სახეობის მიხედვით. საგზაო (ავტომობილები და ავტობუსები, თუ შესაძლებელია), სარკინიგზო, საავიაციო ტრანსპორტი და შიდა საზღვაო ნავიგაცია (საჭიროების შემთხვევაში) 2005-2020 წწ [მილიონი მგზავრ-კილომეტრი]. ................... 236 6.1.8 ტვირთბრუნვა: სატრანსპორტო საშუალებების ყველა სახეობა (საერთაშორისო საზღვაო ტრანსპორტის გარდა): საგზაო, სარკინიგზო, საავიაციო ტრანსპორტი, შიდა საზღვაო ნავიგაცია, 2005-2020 წწ (შიდა წყლები და ეროვნული საზღვაო ტრანსპორტი) [მილიონი ტონა-კილომეტრი]. 236 6.1.9 ნავთობის, ბუნებრივი გაზისა და ქვანახშირის საერთაშორისო ტრანსპორტირების ღირებულება [აშშ.$/გჯ ან აშშ.$/ტნე], კომისიის რეკომენდაციის მიხედვით. .................................. 237 6.1.10 ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის სქემის (EU-ETS) ნახშირბადის ფასი [ევრო/EUA] კომისიის რეკომენდაციების საფუძველზე, 2005-2050 წწ ; ................................................................... 237 6.1.11 ევროსა და აშშ დოლარის სავარაუდო გაცვლითი კურსი [ევრო/ ეროვნული ვალუტა და აშშ დოლარი/ ეროვნული ვალუტა]; ................................................................................................................ 237 6.1.12 გათბობის გრადუს-დღეების რაოდენობა (HDD)......................................................................... 238 თავი VII .................................................................................................................................................................. 238 7. ენერგეტიკული ბალანსები და ინდიკატორები .......................................................................................... 238 7.1 ენერგიის მიწოდება ........................................................................................................................................ 238 7.2 ელექტროენერგია და სითბო ........................................................................................................................ 241 7.3 ტრანსფორმაციის სექტორი ........................................................................................................................... 243 7.4 ენერგიის მოხმარება ....................................................................................................................................... 244 7.5 ფასები ............................................................................................................................................................... 247 7.6 ინვესტიციები .................................................................................................................................................. 249 7.7 განახლებადი ენერგიის წყაროები ............................................................................................................... 249 თავი VIII ................................................................................................................................................................. 251 8. სათბურის აირების ემისიები და მათ ჩაჭერასთან დაკავშირებული ინდიკატორები .......................... 251 დანართი I: მე-3 თავში ჩამოთვლილი ღონისძიებების დეტალური აღწერა ............................................. 257 პოლიტიკა და ღონისძიებები - დეკარბონიზაცია: სათბურის აირების ემისიები და მოცილება ........... 257 პოლიტიკა და ღონისძიებები.............................................................................................................................. 318 მიმართულება - დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია ........................................................................... 318 პოლიტიკა და ღონისძიებები - ენერგოეფექტურობის მიმართულება........................................................ 335 შენობების ენერგოეფექტურობა................................................................................................................. 335 ენერგოეფექტურობა მრეწველობაში ........................................................................................................ 359 ენერგოეფექტურობა ტრანსპორტის სექტორში ...................................................................................... 367 ენერგოეფექტურობა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში ...................................... 384 iv პოლიტიკა და ღონისძიებები ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულება .................................. 394 პოლიტიკა და ღონისძიებები - კვლევის, ინოვაციისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება .... 429 დანართი II: დამატებითი ინფორმაცია განახლებადი ენერგიის არსებული წყაროების შესახებ .......... 443 v აბრევიატურების და აკრონიმების სია AFD BAU BOD BP BSTP CCA CCL CDM CDD CER CFL CNG CPF CPS CSAP CSE CSE DANEP DANIDA DCFTA DOC EBRD ECLAC ECS EF EIB EKC EU EUA EU ETS FAO GCF GDP GEF GEL GERD GGTC GHG GITA GIZ GNERC GOGC საფრანგეთის განვითარების სააგენტო ბიზნესის ტრადიციული გზით განვითარება ბიოქიმიური ჟანგბადის მოთხოვნა ბრითიშ პეტროლიუმი შავი ზღვის რეგიონული გადაცემის დაგეგმვის პროექტი კლიმატის ცვლილებების შეთანხმება კლიმატის ცვლილებების ბეგარა სუფთა განვითარების მექანიზმი გაგრილების გრადუს-დღეები სერტიფიცირებული ემისია კომპაქტური ფლუორესცენტური ნათურა კომპრესიული ბუნებრივი გაზი ნახშირბადის მინიმალური ღირებულება ნახშირბადის ღირებულების მხარდაჭერის მექანიზმი კლიმატის ცვლილების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა მომხმარებლის მხარდაჭერის შეფასება ცენტრალური სარეზერვო უწყება დანიის სამეზობლო პროგრამა დანიის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შესახებ შეთანხმება დეგრადირებული ორგანული ნახშირბადი ევროპის რეკონსტრუქციის და განვითარების ბანკი ლათინური ამერიკის და კარიბის ზღვის ქვეყნების ეკონომიკური კომისია ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნო ემისიის კოეფიციენტი ევროპის საინვესტიციო ბანკი ენერგეტიკული საკოორდინაციო ცენტრი ევროკავშირი ევროპის ემისიების ნებართვა ევროკავშირის ემისიების ვაჭრობის სისტემა სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია კლიმატის მწვანე ფონდი მთლიანი შიდა პროდუქტი გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდი ქართული ლარი მთლიანი შიდა ხარჯი კვლევებსა და ექსპერიმენტულ განვითარებაზე საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია სათბურის გაზი საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოება ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია vi GSE HDD HVDC IICI IPCC IPPU KfW LED LEDS LNG LPG LULUCF MCF MEPA MES MoESD MRV MSWF NCP NDC NECP NEEAP NIF NREAP NWVTA OECD OX PCIs PECIs PMIs PSE R&D RDI RES RSPR SAC SAOG SCP SEAP SME SOCAR SRNSFG STI საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა გათბობის გრადუს დღეები მაღალი ძაბვის გადამცემი ხაზი ინოვაციის ინსტიტუციური შესაძლებლობების გაზრდა კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელი საწარმოო პროცესები და პროდუქტის გამოყენება გერმანიის რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკი მანათობელი დიოდები დაბალემისიანი განვითარების კონცეფცია გათხევადებული ბუნებრივი გაზი გათხევადებული ნავთობის გაზი მიწათსარგებლობა, მიწათსარგებლობის ცვლილება და სატყეო მეურნეობა მეთანის კორექტირების კოეფიციენტი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო გაზომვა, ანგარიშგება და გადამოწმება ანაერობული პირობები ეროვნული საკონტაქტო პირი ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა (ეროვნული გეგმა) ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმა სამეზობლო საინვესტიციო ობიექტი განახლებადი ენერგიის ეროვნული სამოქმედო გეგმა ტრანსპორტის ტიპის აღიარების ყოვლისმომცველი ეროვნული სისტემა ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია ჟანგვის ფაქტორი საერთო ინტერესების პროექტები ენერგეტიკული გაერთიანების ინტერესის პროექტები საერთო ინტერესის პროექტები მწარმოებლის მხარდაჭერის შეფასება კვლევა და განვითარება კვლევა განვითარება და ინოვაცია განახლებადი ენერგიის წყაროები საგზაო უსაფრთხოების მაჩვენებლების შეფასება კონსერვაციის სპეცილური ტერიტორია საქართველოს ნავთობისა და გაზის სახელმწიფო სააგენტო სამხრეთ კავკასიის მილსადენი მდგრადი ენერგიის სამოქმედო გეგმა მცირე და საშუალო საწარმოები აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობკომპანია შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი მეცნიერება, ტექნიკა და ინოვაცია vii TOW USEA WAMS ჩამდინარე წყლებში ორგანული ნივთიერებების ჯამური რაოდენობა თბოელექტროსადგური ინტელექტუალური საკუთრების უფლებების ვაჭრობასთან დაკავშირებული ასპექტების შესახებ შეთანხმება გადამცემი სისტემის ოპერატორი საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა გაერთიანებული ერების ევროპის ეკონომიკური კომისია გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენცია ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტო ამერიკის ენერგეტიკული ასოციაცია გაფართოებული მონიტორინგის სისტემები WB WEM WIPO WOM მსოფლიო ბანკი არსებული ღონისძიებებით მსოფლიო ინტელექტუალური საკუთრების მაჩვენებლები ღონისძიებების გარეშე TPP TRIPS TSO TYNDP UNECE UNFCCC USAID viii ენერგიის ერთეულები და კოეფიციენტები საზომი ერთეული ქართულენოვანი ინგლისურენოვანი აბრევიატურა აბრევიატურა საზომი სიდიდე მიმართება სხვა ერთეულთან ვატი ვტ. W სიმძლავრე კილოვატი კვტ. Kw სიმძლავრე 1000 ვტ. მეგავატი მგვტ. MW სიმძლავრე 1,000,000 ვტ. კილოვოლტი. კვ. KV ძაბვა 1,000 ვოლტი. კილოვატ საათი კვტ.სთ KWh მოხმარებული/წარმოებული ენერგია მეგავატ საათი მგვტ.სთ MWh გიგავატ საათი ტერავატ საათი ათასი ტონა ნავთობის ექვივალენტი გგვტ.სთ GWh ტვტ.სთ TWh ტნე. Ktoe კუბური მეტრი გიგაგრამი მ3. M3 მოხმარებული/წარმოებული 1,000 ენერგია კვტ.სთ. 0.2777 გჯ. 0.859 გგკლ. მოხმარებული/წარმოებული 1,000,000 ენერგია კვტ.სთ მოხმარებული/წარმოებული 1,000,000,000 ენერგია კვტ.სთ ენერგიის ნომინალური 1000 ტნე. ერთეული 0.0859 მგვტ.სთ. 0.0238 გგჯ. მოცულობა გგ. GG წონა მლნ.კგ. კილოგრამი კგ. Kg წონა 1,000 გრამი ტონა ტ. T წონა 1,000 კგ. კილოტონა კტ. Kt წონა 1,000,000 კგ. მეგატონა მგტ. Mt წონა კილომეტრი კმ. Km მანძილი 1,000,000,000 კგ. 1,000 მ. ტონა კილომეტრი ტკმ. tKm გადატანილი წონის ფარდობა გავლილ კილომეტრებზე ix მგზავრი კილომეტრზე მ. კმ. PKm გადაყვანილი მზგავრების რაოდენობის ფარდობა გავლილ მანძილზე x სექცია ა. ეროვნული გეგმა თავი I 1. მიმოხილვა და გეგმის შემუშავების პროცესი 1.1 მოკლე მიმოხილვა I. გეგმის პოლიტიკური, ეკონომიკური, გარემოსდაცვითი და სოციალური კონტექსტი ენერგეტიკისა და კლიმატის 2021-2030 წლების ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა აგებულია არსებული ეროვნული სტრატეგიებისა და გეგმების საფუძველზე. საყურადღებოა, რომ მისი შემუშავება განსაზღვრულია ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ საქართველოს კანონის (მუხლი 7) 1 საფუძველზე. გეგმაში მოცემულია არსებული ენერგეტიკული სისტემის, 0F ენერგეტიკისა და კლიმატის პოლიტიკის მიმოხილვა. გარდა ამისა, გეგმაში განხილულია ეროვნული მიზნები და ამოცანები ენერგეტიკული კავშირის ხუთი ძირითადი მიმართულების მიხედვით და ის პოლიტიკა და ზომები, რომლებიც აუცილებელია მათ მისაღწევად. ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა 2030 წლისთვის მისაღწევ მიზნებს, მათ შორის: სათბურის გაზების ემისიის შემცირებას; განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის გენერაციის ზრდას; ენერგოეფექტურობის წახალისებასა და ენერგეტიკული სისტემების ურთიერთდაკავშირების გაძლიერებას, როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე მეზობელ ქვეყნებთან. ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა უნდა შეესაბამებოდეს მდგრადი განვითარების მიზნებს და ხელს უწყობდეს მათ მიღწევას. გეგმაში განხილულია ევროკავშირისა და ენერგეტიკული გაერთიანების მიერ განსაზღვრული ხუთი ძირითადი მიმართულება:  მიმართულება 1: დეკარბონიზაცია;  მიმართულება 2: ენერგოეფექტურობა;   მიმართულება 3: ენერგეტიკული უსაფრთხოება; მიმართულება 4: შიდა ენერგობაზარი;  მიმართულება 5: კვლევები, ინოვაციები და კონკურენტუნარიანობა. უნდა აღინიშნოს, რომ NECP-ის მიზანია, განსაზღვროს არსებული, დაგეგმილი და შესაძლო ინვესტიციები და პოლიტიკა, განმავლობაში. დოკუმენტის რომელიც უნდა მიღება თავისთავად განხორციელდეს უახლოესი არ ტექსტში გამოიწვევს წლების აღწერილი საგადასახადო პოლიტიკის, გამოყოფილი ბიუჯეტის ან მარეგულირებელი ჩარჩოს ცვლილებებს. 1 იხ.ბმული: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785 11 1.1.1 საწყისი ინფორმაცია ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის, ევროკავშირისა და ენერგეტიკული გაერთიანების შესახებ 2014 წლის ივნისში, ევროკავშირმა და საქართველომ ხელი მოაწერეს ასოცირების ხელშეკრულებას , რომელიც ძალაში შევიდა 2016 წლის 1 ივლისს . ასოცირების ხელშეკრულება, 2 3 1F 2F ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულებასთან ერთად, ქმნის ევროკავშირთან საქართველოს ფართომასშტაბიანი პოლიტიკური და ინტეგრაციის საფუძველს. 2017 წელს, საქართველო ენერგეტიკული ეკონომიკური გაერთიანების ხელშეკრულების მხარე გახდა. აღნიშნული ხელშეკრულების ნაწილია ენერგეტიკული ბაზრის რეფორმირების მიმდინარე პროცესი, რაც თავის მხრივ მოიცავდა 2019 და 2020 წლებში რიგი საკანონმდებლო დოკუმენტების მიღებას, რამაც პირდაპირი და არაპირდაპირი გავლენა იქონია ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმაზე. საქართველო, როგორც ენერგეტიკული კავშირის ხელშეკრულების სრულფასოვანი წევრი, ენერგეტიკული კავშირის სამუშაო პროგრამის შესაბამისად, ევროკავშირის დირექტივების და დებულებების დანერგვის, ევროკავშირის კანონმდებლობის (acquis communautaire) გადმოტანისა და ჰარმონიზაციის პროცესშია. 2015 წლის 18 ნოემბერს, ევროკომისიამ მიიღო პირველი ინფორმაცია ენერგეტიკული კავშირის მდგომარეობის შესახებ, რომელშიც მითითებულია, რომ NECP-ები, რომლებიც აერთიანებენ ენერგეტიკული კავშირის 5-ვე ძირითად მიმართულებას, ძალზე მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია ენერგეტიკული კავშირის სტრატეგიის იმპლემენტაციისა და ენერგეტიკისა და კლიმატის სფეროში დამატებითი სტრატეგიული დაგეგმარებისთვის. 2015 წლის ენერგეტიკული კავშირის სტატუსის ფარგლებში, ევროკავშირმა გამოსცა სახელმძღვანელო დოკუმენტი ინტეგრირებული NECP-ების შესახებ ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოებისთვის. აღნიშნული დოკუმენტი ქმნის საფუძველს იმისთვის, რომ ევროკავშირის წევრმა სახელმწიფოებმა დაიწყონ 2021-2030 წლების ეროვნული გეგმის შემუშავება და განსაზღვრავს მმართველობის პროცესის ძირითად საყრდენ ელემენტებს. NECP-ები შეამცირებენ ადმინისტრაციულ ტვირთს, გააუმჯობესებენ გამჭვირვალობას წევრი სახელმწიფოებისთვის და უზრუნველყოფენ ინვესტორების მონაწილეობას აღნიშნული გეგმით განსაზღვრულ პროცესებში 2030 წლამდე და შემდგომ 4. აქედან გამომდინარე, 2018 წელს, ენერგეტიკული გაერთიანების 3F 2 იხ.ბმული: https://eeas.europa.eu/delegations/georgia/9740/eugeorgia-association-agreement_en 3 იხ.ბმული: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-2369_en.htm 4 ევროკავშირის მსგავსად, ენერგეტიკული გაერთიანების წევრმა სახელმწიფოებმა აიღეს მონიტორინგისა და ანგარიშგების ვალდებულება: განახლებადი ენერგიის წყაროების, ენერგოეფექტურობის, სათბურის გაზების ემისიისა და კლიმატის ცვლილებისათვის აქტუალური სხვა სფეროებისათვის. პარიზის ხელშეკრულება უფრო მეტად განსაზღვრავს კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული ანგარიშგების ვალდებულებებს 2020 წლის შემდგომი პერიოდისთვის, ქმედებისა და მხარდაჭერის გაუმჯობესებული გამჭვირვალობის ჩარჩოს შექმნის მეშვეობით. ამ კონტექსტში, ენერგეტიკულმა გაერთიანებამ მიიღო 2018/01/MC-EnC რეკომენდაცია და პოლიტიკის სახელმძღვანელო დოკუმენტი PG03/2018 ენერგეტიკული გაერთიანების წევრების მიერ ისეთი NECP-ის შემუშავებისთვის მომზადებასთან დაკავშირებით, რომელიც მოიცავს ენერგეტიკული კავშირის 5 მიმართულებას. რეკომენდაციის მიზანია ინტეგრირებული NECP-ების ანალიტიკური, ინსტიტუციონალური და მარეგულირებელი წინაპირობების შექმნა. რეკომენდაცია და პოლიტიკის სახელმძღვანელო დოკუმენტი არ არის იურიდიულად სავალდებულო, თუმცა, მას გააჩნია ქმედებათა კონკრეტული განრიგი და წარდგენის უკანასკნელი ვადა - 2020 წლის 12 სამდივნომ ასევე გამოსცა NECP-ებთან დაკავშირებული პოლიტიკის სახელმძღვანელო დოკუმენტი კონტრაქტორი მხარეებისათვის5. NECP უნდა მოიცავდეს 2021 წლიდან 2030 წლამდე პერიოდს და შექმნას საფუძველი ეკონომიკისა და ენერგეტიკული სისტემების გარდაქმნისკენ, მეტწილად მდგრადი მომავლის უზრუნველსაყოფად. აღნიშნულის მიღწევა უნდა მოხდეს იმ მაჩვენებლებზე დაყრდნობით, რომლისთვისაც თითოეულ სახელმწიფოს, პოლიტიკის თვალსაზრისით, უნდა მიეღწია 2020 წლამდე (საბაზისო დონე) და მოიცავდეს პერსპექტივას 2050 წლამდე. ყოველივე ეს უზრუნველყოფს შესაბამისობას ევროკავშირის, UNFCCC-სა და ენერგეტიკული გაერთიანების გრძელვადიანი პოლიტიკის მიზნებთან. ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმები შეიძლება ეყრდნობოდეს გაერთიანების წევრი სახელმწიფოების არსებულ ეროვნულ ენერგეტიკულ და კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის სტრატეგიებს. მასში გამოყენებული უნდა იყოს კომპლექსური მიდგომა, რათა ინტეგრირებულად აისახოს ენერგეტიკული კავშირის ხუთივე ძირითადი მიმართულება. II. NECP-ის სამიზნე მაჩვენებლების შედგენის პროცესი სამიზნე მაჩვენებლების განსაზღვრის პროცესი, საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის სავალდებულო ნაწილს წარმოადგენს და გამომდინარეობს საქართველოს მიერ ვალდებულებებიდან. ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს წინაშე აღებული შესაბამისად, NECP-მა უნდა განსაზღვროს სამიზნე მაჩვენებელები: განახლებადი ენერგიების; ენერგოეფექტურობის; სათბურის გაზების ემისიისათვის მინიმუმ 2030 წლამდე და 2050 წლამდე ხედვით. აღნიშნული მოთხოვნის შესასრულებლად, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების, გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროების ერთობლივი ძალისხმევით, DANEP II-ის ფარგლებში, მოხდა TIMES მოდელირების პროგრამის ლიცენზიის შესყიდვა და შესაბამისი კომპეტენციის მქონე კონსულტანტის დაქირავება. მოდელის ფარგლებში საბაზისო სცენარის შესადგენად აუცილებელი გახდა შესაბამისი სექტორული კითხვარების შედგენა და ინფორმაციის შეგროვება. TIMES (The Integrated MARKAL-EFOM System) არის მოდელირების პროგრამა, რომელიც გამოიყენება გრძელვადიანი ენერგეტიკული სცენარების შესადგენად და წარმოადგენს ტექნიკურად დახვეწილ ქვემოდან-ზემოთ მოდელის გენერატორს, რომელიც იყენებს წრფივ პროგრამირებას, მომხმარებლის შეზღუდვებზე მორგებულ, მინიმალური დანახარჯების ენერგოსისტემის შესაქმნელად, დროის საშუალო ან გრძელვადიანი პერიოდისთვის. ბოლომდე. ამდენად, როგორც რეკომენდაციის მე-5 მუხლშია მითითებული, ეროვნული გეგმების მომზადება უნდა იყოს ციკლური ხასიათის დინამიური პროცესი, რომელიც დაიწყება 2018 წელს. 5 ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს (2018 წლის ივნისი) პოლიტიკის სახელმძღვანელო დოკუმენტი ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული სამოქმედო გეგმის შემუშავებისთვის 2018/01/MC-EnC – PG03/2018 რეკომენდაციის შესაბამისად. ხელმისაწვდომია შემდეგ ბმულზე: https://www.energy-community.org/dam/jcr:c9886332a1f5-43ee-b46c-31c637aedfa6/PC_03_2018_ECS_NECP.pdf 13 მოდელი მოიცავს პირველადი რესურსების ენერგეტიკულ მომსახურებად გარდაქმნის ყველა ეტაპს: ტრანსფორმაციას; ტრანსპორტირებას; განაწილებას და ენერგეტიკულ მომსახურებად გარდაქმნას. ენერგიის მიწოდების კუთხით განიხილება: წიაღისეულის მოპოვება; პირველადი და მეორეული წარმოება; იმპორტი და ექსპორტი. სხვადასხვა ენერგიაშემცველების დახმარებით, მოთხოვნის მიხედვით, ენერგია მიეწოდება მომხმარებლის ნაწილს, შემდეგი სექტორების მიხედვით: შინამეურნეობები; კომერციული; სოფლის მეურნეობა; ტრანსპორტი და მრეწველობა. საქართველოსთვის მოდელი TIMES-Georgia შემუშავდა საწყისი პლატფორმის საშუალებით. III. ხუთ მიმართულებასთან დაკავშირებული სტრატეგია სტრატეგია მოიცავს პოლიტიკას, სამოქმედო გეგმებს და დაგეგმილ ღონისძიებებს ხუთივე მიმართულებისათვის. დეკარბონიზაციის მიმართულებით, ინვესტიციების წასახალისებლად, საქართველო განაგრძობს საკანონმდებლო ჩარჩოს შემუშავებას განახლებადი ენერგიის წყაროების ათვისებისა და ისეთი ტექნოლოგიების დასანერგად, რომლებიც შეამცირებენ სათბურის გაზების ემისიას. პირველ ეროვნულ დონეზე განსაზღვრულ წვლილში (NDC), საქართველომ აიღო სათბურის გაზების ემისიის 15%-ით შემცირების უპირობო ვალდებულება 2030 წლამდე, ბიზნესის ტრადიციული გზით განვითარების (BAU) სცენარის ფარგლებში. საერთაშორისო დახმარების შემთხვევაში, პირობითი ვალდებულება, მისი 25%-მდე გასაზრდელად. 2021 წელს, საქართველომ განაახლა ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი (NDC). 2019 წელს, საქართველომ მიიღო კანონი განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ და პირველი განახლებადი ენერგიის ეროვნული სამოქმედო გეგმა. კანონი, ისევე როგორც გეგმა, მოიცავს ტრანსპორტის დეკარბონიზაციის საკითხს. ენერგომომარაგების სტრუქტურის დეკარბონიზაცია არის საქართველოს 2020-2030 წწ ენერგეტიკული სტრატეგიის მთავარი საფუძველი, მას ასევე ხელს უწყობს კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ. საქართველოს ტყის კოდექსი წარმოადგენს მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობაში ცვლილების და მეტყევეობის სექტორის (LULUCF) პოლიტიკის მთავარ დოკუმენტს, იგი უზრუნველყოფს ტყის მართვას ეროვნულ ტყის კონცეფციასთან ერთად. ნარჩენების სფეროში, ნარჩენების მართვის კოდექსი მოიცავს დებულებებს ბიოდეგრადირებადი ნარჩენების, მათ შორის, ნაგავსაყრელზე განთავსებული ნარჩენების შემცირების შესახებ. საქართველოს კანონი განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ ითვალისწინებს განახლებადი ენერგიის ათწლიანი სამოქმედო გეგმის მიღებას. 2030 წლისათვის, კანონი განსაზღვრავს ტრანსპორტის, ელექტროენერგიის მიწოდების, გათბობისა და გაგრილების სექტორების მიერ მოხმარებული ენერგიიდან, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან წარმოებული ენერგიის წილის ეროვნულ მიზნებს. გარდა ამისა, გათვალისწინებული უნდა იქნეს სხვა პოლიტიკური ღონისძიებების გავლენაც, ენერგიის საბოლოო მოხმარებაზე, ენერგოეფექტურობის მიმართულებით. გეგმა ასევე განსაზღვრავს შესაბამის ღონისძიებებს, რომელთა მიღებაც აუცილებელია აღნიშნული ეროვნული მიზნების მისაღწევად, მათ შორის:  ადგილობრივ, და ცენტრალურ ხელისუფლებას შორის თანამშრომლობა; 14  დაგეგმილი სტატისტიკური ტრანსფერი ან ერთობლივი პროექტები;  ბიომასის არსებული რესურსების განვითარების და სხვადასხვა მიზნებისთვის ბიომასის ახალი რესურსების მობილიზების სახელმწიფო პოლიტიკა. კანონის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ, დონორების დახმარებით, შეიმუშავა განახლებადი ენერგიის ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NREAP) ათწლიანი პერიოდისათვის (2020-2030 წლებისთვის), რომელიც მოიცავს ზემოხსენებული კანონით გათვალისწინებულ აუცილებელ ინფორმაციას. ახალი NREAP, რომელიც შემუშავდა NECP-ის პარალელურად, ინტეგრირებულია ამ დოკუმენტში. ენერგოეფექტურობის კუთხით, საქართველო სწრაფად ქმნის საკანონმდებლო ბაზას ენერგოეფექტურობის წასახალისებლად სხვადასხვა სექტორებში. აღსანიშნავია, რომ ენერგოეფექტურობა ზემოხსენებული ენერგეტიკული სტრატეგიის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს. 2019 წლის დეკემბერში, საქართველოს მთავრობამ მიიღო ენერგოეფექტურობის 1ელი ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEEAP) 2019-2021 წწ პერიოდისთვის. 2020 წელს, ასევე დამტკიცდა კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ, კანონი შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონი ენერგოეტიკეტირების შესახებ. ეკოდიზაინის ტრანსპოზიციისათვის საჭირო კანონპროექტის შემუშავება მომავალში. და დირექტივის (2009/125/EC) მოსალოდნელია უახლოეს ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულებით, საყურადღებოა, რომ საქართველო დიდწილადაა დამოკიდებული ენერგიის იმპორტზე. ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიზანს წარმოადგენს, ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება, იმპორტის წყაროების და მარშრუტების დივერსიფიკაცია. აღნიშნული გულისხმობს: ადგილობრივი ნავთობისა და გაზის რესურსების შესწავლას დეკარბონიზაციის მიზნების კონტექსტის ფარგლებში; ბუნებრივი გაზის შემნახველი ინფრასტრუქტურის განვითარებას; ადგილობრივი მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად განახლებადი ენერგიის გამოყენების წახალისებას; ენერგიის გარდაქმნის, გადაცემასა და განაწილებაში ენერგოეფექტური მიდგომების დანერგვას. საქართველო ასევე გეგმავს, ტრანსსასაზღვრო კავშირების განვითარებას მეზობელი სახელმწიფოების ენერგოსისტემებთან, ახალი გადამცემი ხაზების აგებით. ეს უკანასკნელი გააძლიერებს ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოებას და შექმნის ახალ საბაზრო შესაძლებლობებს საქართველოსა და რეგიონში. NECP-ის ენერგოუსაფრთხოების მიმართულება შემუშავდა ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციის, 2020-2030 წწ ენერგეტიკის სტრატეგიის, საქართველოს გადამცემი და ბუნებრივი გაზის სატრანსპორტო ქსელების 2021-2030 წწ, განვითარების ათწლიანი გეგმების, საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის მიმართულებებისა და პრინციპების მიხედვით. რაც შეეხება შიდა ენერგეტიკულ ბაზარს, საქართველომ მიიღო კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ - ძირითადი დოკუმენტი, რომელიც ქმნის საკანონმდებლო ჩარჩოს ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის წარმოების, გადაცემის, განაწილების, მომარაგებისა და ვაჭრობისთვის. იგი აგრეთვე აწესრიგებს ბუნებრივი გაზის შენახვისა და ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობასთან დაკავშირებულ საკითხებს. კანონი ასევე ადგენს ღონისძიებებს მიწოდების 15 უსაფრთხოების ადეკვატურობის უზრუნველსაყოფად და განსაზღვრავს მეზობელ ქვეყნებთან თანამშრომლობის ჩარჩოს. გარდა ამისა, მის ფარგლებში შემუშავდა „ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფცია“. დოკუმენტი განსაზღვრავს ელექტროენერგიის ბაზრის ახალ მოდელს, რომელიც ქმნის მიმზიდველ საინვესტიციო გარემოს და მომხმარებელთათვის თავისუფალი არჩევანის შესაძლებლობას გამჭვირვალე და კონკურენტული ბაზრის განვითარების მეშვეობით, როგორც საბითუმო, ასევე საცალო ვაჭრობის დონეზე. მსგავსად ამისა, კანონი მოიცავს ბუნებრივი გაზის ბაზრის განვითარების გეგმას და ასევე, მუშავდება მასთან დაკავშირებული კანონქვემდებარე აქტები. როგორც აღინიშნა, საქართველოს გააჩნია დამაკავშირებელი ხაზების შექმნის ამბიციური გეგმები. იგი ასევე შესაძლებელს გახდის ბაზრის ინტეგრაციის ამბიციური მიზნის მიღწევას, გამოყენების, არსებული სისტემის და მომავალი ადეკვატურობისა დამაკავშირებელი ხაზების და მოქნილობის ოპტიმალური უზრუნველყოფისთვის ელექტროენერგიის იმპორტის მეშვეობით. თუმცა, საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობიდან გამომდინარე, ეს საბაზრო პარტნიორები არ იქნებიან ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები. რაც შეეხება კვლევას, ინოვაციებსა და კონკურენტუნარიანობას, ამ მიმართულებით საქართველოში მრავალფეროვანი საქმიანობა ხორციელდება. საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ცენტრი „საქპატენტი“ შეიქმნა ინტელექტუალური საკუთრების შესახებ კანონმდებლობის სამართლებრივი განხორციელების ხელშესაწყობად. აღნიშნული კანონმდებლობა ამჟამად სრულად არის ჰარმონიზებული საერთაშორისო სტანდარტებთან. საქართველო არის ინტელექტუალური საკუთრების დაცვასთან დაკავშირებული ყველა მთავარი კონვენციის და ხელშეკრულების წევრი. 2012-2016 წწ პერიოდიდან, საქპატენტმა „ელექტრონული დანადგარების, აპარატურის და ენერგეტიკის“ კატეგორიაში 28 პატენტი, ხოლო „ძრავების, ტუმბოების, ტურბინების, თერმული პროცესების და აპარატურის“ კატეგორიაში - 20 პატენტი დაარეგისტრირა. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ დამტკიცდა საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული სტრატეგია 2022-2030 და 20222024 წლის სამოქმედო გეგმა. საქართველოს ინოვაციების და ტექნოლოგიების სააგენტო (GITA) (საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ზედამხედველობით) მხარს უჭერს ინოვაციურ პროექტებს, რიგი პროგრამების, მათ შორის, თანადაფინანსების გრანტებისა და ინოვაციების მცირე თანადაფინანსების გრანტების პროგრამების მეშვეობით. ამჟამად, ინფორმაცია სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაფინანსების შესახებ ხელმისაწვდომია ზოგადად მხოლოდ კვლევისა და განვითარებისათვის (R&D) და არ არის დაყოფილი კონკრეტული სექტორების (მაგალითად, ენერგეტიკის სექტორი) მიხედვით. არსებობს ასევე სახელმწიფო პროგრამა „აწარმოე საქართველოში“, რომელიც მხარს უჭერს ადგილობრივ წარმოებას სხვადასხვა სექტორებში. შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი (SRNSFG) ასევე აფინანსებს უნივერსიტეტების მიერ განხორციელებულ კვლევებსა და განვითარებას. 16 IV. ალტერნატიული სცენარები ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმაში განხილულია ოთხი სცენარი: NECP სცენარი, WEM სცენარი, პირველი ალტერნატიული სცენარი - სცენარი ქარის ენერგიის უპირატესი ათვისებით მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების ნაცვლად და მეორე ალტერნატიული სცენარი თბოსადგურების მშენებლობა მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების ნაცვლად. ოთხივე სცენარი მოიცავს ერთსა და იმავე სიმძლავრისა და გენერაციის ობიექტების ქსელში ინტეგრაციას, თუმცა ენერგიის სხვადასხვა წყაროების ათვისებით. გეგმის მომზადების პროცესში მოცემულია თითოეული სცენარის დადებითი და უარყოფითი მხარეები. სახელმწიფოს ენერგეტიკული პოლიტიკის პრიორიტეტებიდან და მიზნებიდან გამომდინარე შეირჩა NECP-ის სცენარი. ალტერნატიული სცენარების განხილვაში მოცემულია ენერგიის სხვა წყაროების (გარდა მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურებისა) ქსელში ინტეგრაციის შესაძლებლობები, მთავარი გამოწვევები და მათი რეალური სარგებელი ქვეყნის ენერგოსექტორისთვის. ა. პირველი ალტერნატიული სცენარი პირველი ალტერნატიული სცენარის მიხედვით, მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების დადგმული სიმძლავრე 430 მგვტ და გენერაცია 1500 გგვტ/სთ ნაცვლდება ანალოგური პარამეტრების მქონე ქარის ელექტროსადგურებით. ამასთან, NECP სცენარის მიხედვით, 2030 წლისთვის რეგულირების სისტემის უზრუნველყოფის გარეშე, ტექნიკურ სირთულეებთანაა დაკავშირებული 750 მგვტ-ზე მეტი ქარის ელექტროსადგურების სიმძლავრის ქსელში ინტეგრირება. ქარის გენერაცია საქართველოში ძირითადად ღამის პერიოდებში აღწევს მაქსიმუმს, როცა ელექტროენერგიის მოხმარება მინიმალურია. მოცემული სიმძლავრის ათვისების შემთხვევაში წარმოიქმნება 4 საათის ტევადობის, მინიმუმ 150 მგვტ სიმძლავრის მქონე ენერგიის შემნახველი ტექნოლოგიის არსებობა, ან იგივე სიმძლავრის მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა.აღნიშნულის გარეშე, ელექტროენერგიის მიწოდება-მოხმარების დასაბალანსებლად საჭირო გახდება ჭარბი ქარის გენერაციის იძულებითი შეზღუდვა. მოცემული ალტერნატივით შესაძლებელი ხდება ადგილობრივი გენერაციის წყაროების ათვისება. ამ ალტერნატივის დადებითი მხარეა ასევე ისიც, რომ ქარის ელექტროსადგურების მშენებლობა და შემნახველი ტექნოლოგიების მოწყობა გაცილებით ნაკლებ დროს მოითხოვს. მიუხედავად ამისა, სისტემის გამართულად მუშაობა რიგი ფაქტორების გამო შესაძლოა ხარვეზების წინაშე აღმოჩნდეს, კერძოდ შემნახველი ტექნოლოგიები ახალი სისტემებია, რაც გამოწვევა იქნება საქართველოს ენერგოსისტემისთვის. ასევე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობისას ინფრასტრუქტურის განვითარების გარეშე, გადამცემი ქსელის საიმედოობა არ იქნება მაღალი, რაც ხელს შეუშლის შემნახველი ტექნოლოგიების ექსპლუატაციას. 17 გამოწვევაა ასევე შემნახველი ტექნოლოგიების ღირებულებაც და ექსპლუატაციის ვადაც. მათი ექსპლუატაციის ვადა განისაზღვრება 10-15 წლით, 150 მგვტ სიმძლავრე და დამუხტვისთვის საჭიროა მინიმუმ 4 საათი, რაც ამ ტექნოლოგიის ხარჯთეფექტიანობას კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს. აღნიშნულ სცენარს გააჩნია, როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი მხარეები. კერძოდ, შიდა წყაროებით შესაძლებელია მარეგულირებელი ჰესის გამომუშავებული ენერგიის ჩანაცვლება. ასევე, ქარის სადგურების და ბატარეების მშენებლობა ერთად გაცილებით ნაკლებ დროს მოითხოვს, ვიდრე მარეგულირებელი ჰესისა. რაც შეეხება უარყოფით მხარეებს, აღსანიშნავია, რომ ენერგიის დამგროვებელი ბატარეები ჯერ კიდევ ახალ ტექნოლოგიას წარმოადგენს, ამ შემთხვევაში კი, შესაძლოა ადგილი ჰქონდეს ოპერირების გამოწვევებს. ასევე, ყურადღება უნდა გამახვილდეს მათ სიცოცხლისუნარიანობაზე. ბატარეების სიცოცხლის ხანგრძლივობა 10-15 წელია, ქარის ელექტროსადგურების 25 წელი, მაშინ როდესაც ჰესის სიცოცხლის ხანგრძლივობა - 100 წელსაც აღწევს. შესაბამისად, ჰესის ერთი სიცოცხლის პერიოდი უდრის დაახლოებით ქარის სადგურის 4 პერიოდს და ბატარეების 7 პერიოდს. ამასთან ერთად, გაცილებით მეტი ინვესტიციაა საჭირო ქარის სადგურებსა და ენერგიის დამგროვებლებისთვის ვიდრე მარეგულირებელი ჰესისთვის. ბ. მეორე ალტერნატიული სცენარი მეორე ალტერნატივა პირველის მსგავსად 430 მგვტ და 1500 გვტ/სთ გენერაციას მოისაზრებს, ამ შემთხვევაში თბოელექტროსადგურების სახით. მიუხედავად იმისა, რომ თბოელექტროსადგურების სიმძლავრის რეგულირება გაცილებით უფრო მარტივია, დატვირთვის შემცირებით მცირდება მათი ეფექტურობაც. მათი ექსპლუატაციის ვადა არ აღემატება 25 წელს, რაც ასევე მნიშვნელოვნად ჩამორჩება მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების მაჩვენებელს. აღსანიშნავია ისიც, რომ ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვნად იზრდება ატმოსფეროში მავნე აირების ემისია, რაც უარყოფითად მოქმედებს ჰაერის ხარისხსა და ზოგადად ეკოლოგიაზე. ამასთან, ქვეყანას არ გააჩნია ბუნებრივი გაზის მნიშვნელოვანი მარაგები, რაც გენერაციის სრულად დამოკიდებულს ხდის იმპორტირებულ ბუნებრივ გაზზე, რაც ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოებისთვის მნიშვნელოვანი გამოწვევაა. აღნიშნული სცენარი იძლევა საშუალებას მარეგულირებელი ჰესის მიერ გამომუშავებული ენერგიის ჩანაცვლებისა. ასევე, თბოელექტროსადგურების მშენებლობას სჭირდება ბევრად ნაკლები დრო ვიდრე წყალსაცავიან ჰესებს. მიუხედავად ამისა, თბოელექტროსადგურები ნაკლებად მოქნილია ვიდრე ჰესები, ამასთან გენერაციის შემცირებით მცირდება ეფექტურობა, რის გამოც მათ მიერ სისტემის დაბალანსება შეიძლება დაკავშირებული იყოს გამოწვევებთან. თბოელექტროსადგურების ექსპლუატაციის ვადა 25 წელს შეადგენს და ამასთან ერთად, გაცილებით მეტ ინვესტიციას მოითხოვს, ვიდრე მარეგულირებელი ჰესი. 18 აღსანიშნავია ის რომ, თბოელექტროსადგურების ოპერირებისას იზრდება CO2-ის და სხვა მავნე აირების ემისიები, რაც დიდ ზიანს აყენებს ბუნებას, ასევე სერიოზულ რისკებს უქმნის ადამიანების ჯანმრთელობას. ამასთან, ალტერნატივის განხორციელების შემთხვევაში ვერ მიიღწევა გეგმით განსაზღვრული სამიზნე მაჩვენებელი - განახლებადი ენერგიის წილი 27,4% ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში 2030 წლისთვის. თბოელექტროსადგურების გენერაციის გაზრდა, გაზის მოქმედი საბადოების არქონის გამო, პირდაპირ ზრდის ენერგოდამოკიდებულებას სხვა ქვეყნებზე. და ბოლოს, თბოელექტროსადგურებზე იმპორტირებული გაზის შეწყვეტის ან ელექტროენერგიის იმპორტის შეწყვეტის შემთხვევაში, შეუძლებელი იქნება სისტემის მოხმარების დაფარვა რამდენიმე საათითაც კი, ამდენად, სისტემის უსაფრთხოების უზრუნველყოფისთვის შეიცავს სერიოზულ რისკებს. 1.2 I. პოლიტიკის თვალსაზრისით არსებული სიტუაციის მიმოხილვა ეროვნული ენერგეტიკული სისტემისა და ეროვნული გეგმის პოლიტიკის კონტექსტი საქართველო არის გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყანა, სადაც საბჭოთა ცენტრალიზებული კონტროლირებადი ეკონომიკა ჩაანაცვლა საბაზრო პრინციპებზე აგებულმა ეკონომიკამ. 1990იანი წლების ეკონომიკური კოლაფსის შემდეგ, ეკონომიკური პარამეტრები გაუმჯობესდა რიგი რეფორმების ჩატარების შედეგად. 2000 წელს, საქართველოს პარლამენტმა მოახდინა მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის (WTO) წევრობის პროტოკოლის რატიფიცირება. 2014 წელს, საქართველომ და ევროკავშირმა ხელი მოაწერეს ასოცირების ხელშეკრულებას, რომელიც მოიცავს ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის (AA/DCFTA) წევრობას. შედეგად, გაუმჯობესდა და ევროკავშირის კანონმდებლობასთან შესაბამისობაში მოვიდა ბევრი საკანონმდებლო აქტი. 2020 წელს, მთლიანი შიდა პროდუქტი (GDP) მიმდინარე ფასებში და მშპ ერთ სულ მოსახლეზე იყო 49,3 მილიარდი ლარი (≈15,8 მლრდ აშშ დოლარი) და 13 234 ლარი (≈4 256 აშშ დოლარი) შესაბამისად 6. 2010 წლიდან 2017 წლამდე, რეალური მშპ-ის საშუალო ზრდის მაჩვენებელი შეადგენდა 4,7%-ს7. 5F საქართველომ გადადგა მნიშვნელოვანი ნაბიჯები საინვესტიციო გარემოს გაუმჯობესების მიმართულებით. 2018 წელს, მსოფლიო ბანკის ბიზნესის კეთების რეიტინგში საქართველო მე-16დან მე-9 ადგილზე გადავიდა და, შესაბამისად, პირველ ათეულში მოხვდა. 6 საქსტატი (2022) მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ). https://www.geostat.ge/en/modules/categories/23/gross-domestic-product-gdp 7 საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (2019 წ), საქართველოს მე-2 განახლებული ორწლიანი ანგარიში გაერო-ს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის ფარგლებში. https://geostat.ge/media/52454/06_realuri-zrda.xlsx 19 ხელმისაწვდომია მისამართზე: საქართველოს ენერგეტიკული სისტემა აქტიური განვითარების პროცესშია. რეფორმებზე განსაკუთრებულ გავლენას ახდენს ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ხელმოწერილი ასოცირების ხელშეკრულება და 2017 წელს საქართველოს ენერგეტიკულ გაერთიანებაში გაწევრიანება. ასოცირების და ენერგეტიკული გაერთიანების ხელშეკრულებების თანახმად, საქართველომ აიღო ვალდებულება, მოეხდინა ევროკავშირის ენერგეტიკული დირექტივების ტრანსპოზიცია. ამდენად, ქვეყანა ვალდებულია, შესაბამისობაში მოვიდეს მესამე ენერგეტიკული პაკეტის მოთხოვნებთან. ამ რეფორმების პრიორიტეტი არის ბიზნესის კეთების სამართლებრივი და მარეგულირებელი ჩარჩოს გაუმჯობესება, სექტორის დერეგულირებასთან ერთად, რომელმაც ხელი უნდა შეუწყოს მდგრადი ეკონომიკური ზრდისთვის ბიძგის მიცემას. 2020 წლის ენერგეტიკული ბალანსის მონაცემების თანახმად8, საქართველოში სრული პირველადი ენერგომომარაგება შეადგენდა 57 472,5 გვტ.სთ-ს, ხოლო საბოლოო ენერგიის მოხმარება 52 182,3 გვტ.სთ-ს (არაენერგეტიკული მოხმარების ჩათვლით)9. წიაღისეული საწვავი შეადგენდა საქართველოს პირველადი ენერგომოხმარების 70%-ს. საქართველოში, იგი თითქმის მთლიანად (95%) იმპორტირებულია მეზობელი ქვეყნებიდან. რეგიონის გეოპოლიტიკური მდგომარეობიდან გამომდინარე, ეს ფაქტი ნათლად წარმოაჩენს ენერგეტიკული უსაფრთხოების მნიშვნელობას. გარდა ამისა, უკანასკნელი წლების განმავლობაში შეინიშნება წიაღისეული საწვავის მოხმარების ზრდის ტენდენცია. ყველაზე დიდი ზრდა აღინიშნება ბუნებრივი გაზის იმპორტის თვალსაზრისით, რაც, ნაწილობრივ იმის შედეგია, რომ 2015 წლიდან, ბუნებრივი გაზის ქსელზე საცხოვრებელი სახლების მიერთება მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ამ კონტექსტში, ენერგოეფექტურობა საქართველოს ენერგეტიკის სექტორის მდგრადი განვითარების ძირითადი კომპონენტია. ენერგოეფექტურობა, ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენების წახალისებასთან ერთად, საერთაშორისო დონეზე აღიარებულია, როგორც წიაღისეულ საწვავზე დამოკიდებულებისა და ზოგადად ენერგომოხმარების შემცირების ყველაზე ხარჯთეფექტური გზა. ნახაზი 1-1 გვიჩვენებს ენერგომოხმარებას საწვავის ტიპების მიხედვით, ხოლო ნახაზზე 1-2 მოცემულია ენერგიის საბოლოო მოთხოვნის პროცენტულ მაჩვენებელი სექტორების მიხედვით 2020 წელს10. 8 საქსტატი (2022 წ) საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი. 9 მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ დაგეგმილია დამატებითი ანალიზის განხორციელება, რათა მოხდეს სითბოს მოხმარების დაანგარიშება, რამაც შეიძლება შეცვალოს არსებული მაჩვენებლები. 10 საქსტატის ყოველწლიური ენერგეტიკული ბალანსის საფუძველზე. 20 ნახაზი 1-1: ენერგიის საბოლოო მოხმარება საწვავის ტიპების მიხედვით 2013-2020 წწ ენერგიის საბოლოო მოხმარება სექტორების მიხედვით 7% 5% 1% 18% 9% 30% 31% მრეწველობა ტრანსპორტი შინამეურნეობები კერძო და სახელმწიფო მომსახურეობა სოფლის მეურნეობა, სატყეო მეურნეობა,თევზჭერა სხვა არაენერგეტიკული მიზნებისთვის ნახაზი 1-2: ენერგიის მოხმარების წილი ეკონომიკური სექტორების მიხედვით 2021 წელს 2019 წლისთვის, საქართველოში ელექტროენერგიის გენერაციის დადგმული სიმძლავრემ შეადგინა 4 266 მგვტ, მათ შორის: მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურების სიმძლავრე იყო 2381 მგვტ; სეზონური ჰიდროელექტროსადგურების - 939 მგვტ; ქართლის ქარის სადგურის 21 მგვტ-ს; 815 მგვტ კომბინირებული და ქვანახშირის თბოსადგურები, “ჯიფაუერის“ აირტურბინა 110 მგვტ. ქვეყნის სრული დადგმული სიმძლავრის დაახლოებით 73% 21 ჰიდროელექტროსადგურებზე ჰიდროელექტროსადგურია 11. 1 საქართველოს პოლიტიკა მოდის. მათ შორის 52,2% წყალსაცავიანი განსაზღვრულია დოკუმენტში . ენერგეტიკის მიმართულებით „საქართველოს ენერგეტიკის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების შესახებ“12, რომელიც ძალაში შევიდა 2015 წლის ივნისში. მისი მიზანია, გრძელვადიანი ყოვლისმომცველი სახელმწიფო ხედვის შემუშავება, მათ შორის, განსაკუთრებით საქართველოს განახლებადი ენერგიის რესურსების გამოყენების კუთხით. ენერგეტიკული პოლიტიკის მთავარი პრიორიტეტი არის მომხმარებელთა ელექტროენერგიის მოთხოვნის სრული დაკმაყოფილება ადგილობრივი ჰიდროელექტროსადგურების რესურსების მაქსიმალური ათვისებით. დასაწყისში იმპორტთან ერთად, ხოლო, საბოლოო ჯამში, მისი ადგილობრივი წარმოების ჩანაცვლებით. გარდა ამისა, ქვეყნის ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის ისეთი წყაროების გამოყენება, როგორიცაა ქარის, მზის და გეოთერმული ენერგია, გადაიქცევა საქართველოს ენერგეტიკის სექტორის განვითარების ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებად13. აღნიშნული უკავშირდება საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოებას - რათა, შემცირდეს ქვეყნის დამოკიდებულება ენერგიის უცხოურ წყაროებზე (განსაკუთრებით, წიაღისეული საწვავზე). 2019 წელს, შემუშავდა და დამტკიცდა საქართველოს ენერგეტიკული სტრატეგია. სტრატეგია შემუშავდა საქართველოს ენერგეტიკის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის ძირითადი მიმართულებების (აღწერილია ზემოთ) შესაბამისად. ის ასახავს ენერგეტიკის სექტორის არსებულ მდგომარეობას, ხედვებს, პრიორიტეტებს, გამოწვევებს და მათი გადაჭრის გზებს. სტრატეგია მოიცავს 2020-2030 წლებს. ენერგეტიკის სტრატეგიის პროექტი განიხილავს დაგეგმილ ინვესტიციებსა და პოლიტიკას, რომელიც უნდა განხორციელდეს შემდეგი 10 წლის განმავლობაში. აღნიშნული ინვესტიციები და პოლიტიკა ასევე ჩართულია ამ NECP-ის შესაბამის სექციებში. ამდენად, საქართველოს მთავრობა მუშაობს, ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის რესურსების გამოყენების გზით, მომარაგების თვითკმარობისა და უსაფრთხოების გაუმჯობესების მიმართულებით. ასევე, მიმდინარეობს მუშაობა იმპორტზე დამოკიდებულების შესამცირებლად, რაც დაკავშირებულია გაუმჯობესებულ შემაერთებელ ქსელებზე - კერძოდ, ელექტროენერგიის ქსელზე - მეზობელ ქვეყნებთან. „ქსელის დანაკარგების შემცირება, იმპორტს უმნიშვნელოდ შეამცირებს, საჭიროა ადგილობრივი რესურსების ათვისება და შიდა ენერგეტიკული ქსელის საიმედოობის გაზრდა. 2019 წლის დეკემბერში, ძალაში შევიდა კანონი ენერგეტიკისა და 11 გეგმაში და პოლიტიკაში მოცემულია მონაცემები 2019 წლისთვის, რადგანაც მოდელირება ამ წლის მონაცემების გამოყენებით განხორციელდა. იხ.ბმული: https://www.gse.com.ge/sw/static/file/TYNDP_GE-2019-2029_GEO.pdf . 2023 წლის ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით ელექტროსადგურების არსებული სიმძლავრეები შემდეგნაირად ნაწილდება მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურები: 2381 მგვტ, სეზონური ჰესები: 995 მგვტ, კომბინირებული და ქვანახშირზე მომუშავე თბოსადგურები: 1079 მგვტ, აირტურბინა:110 მგვტ და ქარის ელექტროსადგური: 21 მგვტ. იხ. ბმული: https://www.gse.com.ge/sw/static/file/TYNDP_GE-2023-2033_GEO.pdf 12 იხ.ბმული: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2894951?publication=0 13 იხ.ბმული: https://www.iea.org/countries/Georgia#policies 22 წყალმომარაგების შესახებ14, რომელიც იძლევა განახლებულ სამართლებრივ ჩარჩოს ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ეროვნული ენერგეტიკული სისტემისთვის, რათა ის შეესაბამებოდეს ევროკავშირის მესამე ენერგეტიკულ პაკეტს. გამონაკლისია ბუნებრივი გაზის სისტემათაშორისი დამაკავშირებელი მილსადენი, ხელშეკრულების დასრულებამდე (2026 წ). ევროკავშირის შიდა ელექტროენერგიის ბაზრის მსგავსად, ელექტროენერგიის ბაზრის ტრანსფორმაციისათვის, საქართველოს მთავრობამ წინ გადადგა ქმედითი ნაბიჯები რეფორმების განსახორციელებლად. მესამე ენერგეტიკულ პაკეტთან შესაბამისობაში მყოფი ბაზრის სისტემის შესაქმნელად, რეფორმები ხორციელდება გერმანიის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკისა (KfW) და საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს (AFD) მხარდაჭერით, პოლიტიკაზე დაფუძნებული სესხის მეშვეობით. პროექტი მოიცავს ტექნიკური დახმარების 26 ღონისძიებას, რომელთა განხორციელება და, მიზანია, მეორე ერთი მხრივ, მხრივ, საქართველოში ევროკავშირის სტილით ენერგოეფექტურობის ორგანიზებული ბაზრის ჩამოყალიბება, როგორც ეს გათვალისწინებულია მესამე ენერგეტიკული პაკეტით საქართველოს ელექტროენერგიის სექტორის კონტექსტში. ამგვარად, პროექტი მხარს უჭერს საქართველოს ელექტროენერგიის რეფორმის მიმდინარე პროგრამას, როგორც ნაჩვენებია ცხრილში 1-1: ცხრილი 1-1: KfW -ს ტექნიკური დახმარების ღონისძიებები კომპონენტი ელემენტის ბიუჯეტი პროექტის მართვის ოფისი (PMO) ენერგოეფექტურობის კომპონენტი 1: ენერგოეფექტურობის მინიმალური სტანდარტების დანერგვა პროექტის მართვის წარმომადგენელი 742 500 € 297 000 € 14 ტექნიკური დახმარების ღონისძიება ოფისის (PMO) TAM. No. 1 NEEAP I-ის განხორციელების მონიტორინგი და მხარდაჭერა, ევროკავშირის დირექტივები 2012/27/EU და 2010/30/EU. 2 ენერგოეფექტურობის მეორე გეგმისა და ხედვის შემუშავება. 3 შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ დირექტივის (EPBD) საკანონმდებლო პაკეტის აღსრულებაში დახმარება. 4 ენერგოეფექტურობის სქემის ჩამოყალიბების ხელშეწყობა. 5 შენობების ენერგოეფექტურობის გამოთვლის ეროვნული მეთოდოლოგიის შემუშავება და ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნების ხარჯთოპტიმალური დონის გამოთვლის მეთოდოლოგია. 6 იხ.ბმული: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785 23 კომპონენტი ენერგოეფექტურობის კომპონენტი 2: სერტიფიცირება & შემოწმება ელემენტის ბიუჯეტი 1 949 664 € ტექნიკური დახმარების ღონისძიება ენერგეტიკული მაჩვენებლების გამოთვლებისათვის პროგრამული უზრუნველყოფის შემუშავება და ტრენინგი მისი გამოყენების მიზნით. ენერგოეფექტურობის სისტემის უზრუნველსაყოფად აკრედიტაციისა და სერტიფიკაციის სქემების მართვისა და ინსტიტუციური მოწყობის შესწავლა. ენერგოაუდიტის, აგრეთვე ენერგოეფექტურობის ღონისძიებების სერტიფიცირებისა და შემოწმების შესაძლებლობების განვითარება საერთაშორისო სტანდარტებისა და ხარისხის მოთხოვნების შესაბამისად, ისევე როგორც აუდიტის ინსტიტუციონალიზაციის მხარდაჭერა. შემოწმების განხორციელების მხარდაჭერა ენერგოეფექტურობის კომპონენტი 3: ტრენინგი, ინფორმირებულობა და კვლევები 342 000 € ენერგოეფექტურობის ღონისძიებების სერტიფიცირებისა და შემოწმების შესაძლებლობების გაზრდა. ენერგოეფექტურობის შესახებ მეორადი აქტების, მათ შორის, საზოგადოებრივი ინსტიტუტების ხელშეწყობის, ენერგოეფექტურობის დაფინანსების ინსტრუმენტების, ენერგოეფექტური საშუალებების შესყიდვების პროცედურების, სავალდებულო სერტიფიკატების, ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატების სტანდარტიზაციის, ინფორმაციულ აღრიცხვასა და ენერგოაუდიტის დანერგვისა და მომზადების ხელშეწყობა. ენერგოეფექტურობის აქტი (ებ) ის მხარდაჭერა, რომელიც ფოკუსირებული იქნება სამშენებლო სექტორზე, სხვადასხვა ენერგოეფექტური მოთხოვნების გათვალისწინებით, განსხვავებული კატეგორიის შენობების მიხედვით. კერძოდ, აქტი(ებ)ში უნდა განისაზღვროს ენერგოეფექტურობის ცალკეული სტანდარტები და მიზნები არსებული და ახალი შენობებისათვის. ყველა სექტორის შენობაში ენერგოეფექტურობის კუთხით, ინვესტიციის წახალისების სქემის მხარდაჭერა, ენერგოეფექტურობის დაფინანსების სხვადასხვა 24 TAM. No. 7 8 9 10 11 12 13 14 კომპონენტი ელემენტის ბიუჯეტი 90 914 € 826 495 € ტექნიკური დახმარების ღონისძიება ვარიანტების შეფასებით, მათ შორის, საჯარო სექტორის ენერგოეფექტურობის სქემების დაფინანსების ვარიანტების შესწავლის ჩათვლით. სემინარების, კონსულტაციების, სახელმძღვანელო მითითებებისა და შესაძლებლობების განვითარების გზით, საქართველოს სამშენებლო სექტორის დახმარება, ენერგოეფექტურობის სტანდარტების ყოველდღიურ საქმიანობაში ადაპტაციისა და გამოყენების პროცესში. ენერგოეფექტურობის ბაზრის განვითარების მხარდაჭერა (კვლევები, საგზაო ჩვენებები, კლასტერირება, ტექნოლოგიების საჯაროდ გადაცემა, პოლიტიკის ზემოქმედების შეფასება და ა.შ.). ცნობიერების ამაღლების ეროვნული კამპანია ყველა შესაბამისი სექტორისთვის (საჯარო დაწესებულებების პერსონალი, მშენებლობა, კერძო და საფინანსო სექტორი, სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები). ფართო საზოგადოებისათვის ინფორმაციისა და ცნობიერების ამაღლების კამპანიები, რომლებიც მიზნად ისახავს კანონმდებლობის, ღონისძიებებისა და დაფინანსების შესაძლებლობების მათთვის განმარტებას, ისევე, როგორც ექსპერტებისა და ძირითადი განმახორციელებელი ინსტიტუტების ტრენინგისა და შესაძლებლობების ასახვას. 297 000 € ენერგოეფექტურობა: კომპონენტი 4: შენობებში ენერგოეფექტურობას თან დაკავშირებული მასშტაბური ინვესტიციების მომზადება 1 070 427 € სექტორის აქტუალურობით შერჩეულ ინსტიტუტებში მენეჯმენტის შესაძლებლობების ამაღლება და მხარდაჭერა. საჯარო შენობების რეკონსტრუქციის ეროვნული სტრატეგიის შემუშავება, მიმდინარე პროექტების ჩათვლით ყველა ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებული ინვესტიციების ჩატარების მიზნით, ასევე საქართველოს მთავრობის მხარდაჭერა შენობებში ენერგოეფექტურობის ინვესტიციების მომზადებაში. ენერგოეფექტურობის პოტენციალის შეფასების მიზნით ყველა საჯარო შენობის რეესტრის შექმნის ხელშეწყობა. 25 TAM. No. 15 16 17 18 19 20 21 ელემენტის ბიუჯეტი კომპონენტი ფართო ბაზრის რეფორმის, საქონლის ფასებისა და, შესაბამისად, ენერგოდაზოგვის შენარჩუნების მხარდაჭერა 1 710 000 € კომუნიკაცია 270 000 € II. ტექნიკური დახმარების ღონისძიება TAM. No. განახლებული ენერგოდაზოგვის სამიზნეების შემუშავების მხარდაჭერა. 22 საცხოვრებელ/კომერციულ სექტორში სადემონსტრაციო ელემენტებიდან გასათვალისწინებელი გაკვეთილის შემუშავება (მაგ. აუდიტის ჩატარება, სერტიფიკაცია, შემოწმება, ინვენტარიზაცია და ა.შ.). 23 განახლებადი ენერგიის სტრატეგიული ჩარჩოს ჩამოყალიბების ხელშეწყობა 24 შესაძლებლობების განვითარება: დღით ადრე ბაზრის ფუნქციონირება, ბაზრის მონაწილეობა და ჰიდროენერგეტიკული სისტემის ოპტიმიზაცია, ბაზრის მონაწილეების პროგრამული უზრუნველყოფის ჩათვლით. 25 კომუნიკაციისა და დაკვირვების შემუშავება და განხორციელება. 26 გეგმის ენერგეტიკისა და კლიმატის მიმდინარე პოლიტიკა და ღონისძიებები, რომლებიც დაკავშირებულია ენერგეტიკული კავშირის ხუთ მიმართულებასთან 1.3 I. მიმართულებები დეკარბონიზაცია დეკარბონიზაციის მიმართულება შედგება ორი ძირითადი ელემენტისგან:  სათბურის გაზები (ემისიები და ამ ემისიების შემცირება);  განახლებადი ენერგიის წყაროები. ა.1. სათბურის გაზები კლიმატის ცვლილების საკითხზე გლობალური მასშტაბით მუშაობს UNFCCC. პარიზის შეთანხმებასთან დაკავშირებით, საქართველო აპირებს, მონაწილეობა მიიღოს ემისიების ვაჭრობის სისტემაში (რომელიც განხილულია პარიზის შეთანხმების მე-6 მუხლში). 2015 წლის სექტემბერში, საქართველომ UNFCCC-ს სამდივნოს წარუდგინა ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილი (NDC). საქართველომ აიღო ვალდებულება, უპირობოდ შეამციროს სათბურის გაზების ემისია 15%-ით, ბიზნესის ტრადიციული გზით განვითარების (BAU) სცენართან შედარებით და საერთაშორისო დახმარების შემთხვევაში, შემცირების მაჩვენებელის გაზრდა შეიძლება 25%-მდე. BAU-ს სცენართან 26 შედარებით 25%-იანი კლება ასევე უზრუნველყოფს 2030 წლისათვის საქართველოს სათბურის გაზების ემისიის დონის 47%-ით შემცირებას 1990-იანი წლების მაჩვენებელთან შედარებით15. 2017 წლის 7 ივნისს პარიზის შეთანხმების რატიფიცირებით, საქართველო შეუერთდა იმ 197 ქვეყანას, რომლებიც ერთობლივი ძალისხმევით ცდილობენ შეაჩერონ გლობალური საშუალო ტემპერატურის ზრდა და შეამცირონ მისი მაჩვენებელი, რომელიც 2°C-ით აღემატება პრეინდუსტრიულ დონეს. ამ ქვეყნების მიზანია, შეზღუდონ ტემპერატურის მატება ისე, რომ ის მხოლოდ 1,5°C-ით აღემატებოდეს პრეინდუსტრიულ დონეს. პარიზის შეთანხმების რატიფიცირების შემდეგ, საქართველომ განაცხადა, რომ ის წარადგენს განახლებულ NDC-ს დოკუმენტს 2020 წლისთვის. განახლებული NDC-ს პროექტი დაიწერა 2020 წელს, 2030 წლის კლიმატის ცვლილების სტრატეგიასთან და 2021-2023 წწ სამოქმედო გეგმასთან ერთად, 2021 წლის აპრილში, საქართველოს მთავრობამ დაამტკიცა. განახლებული NDC-ის მიზნები შემდეგია16: 1. საქართველოს აღებული აქვს უპირობო ვალდებულება, 2030 წლისთვის 35%-ით შეამციროს სათბურის გაზების ემისია 1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით (ე.ი. CO2 ექვ. არ უნდა აღემატებოდეს 29,25 მილიონ ტონას - მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობაში ცვლილებების და მეტყევეობის (LULUCF) გამოკლებით); 2. საქართველოს აღებული აქვს პირობითი ვალდებულება, საერთაშორისო დახმარებით, 2030 წლისთვის 50-57%-ით შეამციროს სათბურის გაზების მთლიანი ემისია 1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით, იმ შემთხვევაში, თუ სათბურის გაზების გლობალური ემისია შესაბამისად გაყვება 2°C და 1,5°C სცენარებს; 3. ადაპტაციას შემცირების ზომების განსაზღვრისთვის, საქართველოს განახლებული NDC მოიცავს კლიმატის სამოქმედო გეგმას (CSAP), რომელიც ხელს შეუწყობს უპირობო და პირობითი შემცირების მიზნების მიღწევას; 4. საქართველომ ადაპტირების აიღო ვალდებულება, შესაძლებლობები, შეისწავლოს ადგილობრივი კლიმატის და ცვლილების საერთაშორისო მიმართ რესურსების მობილიზებით იმ სექტორებისთვის, რომლებიც განსაკუთრებით მოწყვლადია კლიმატის ცვლილების მიმართ. განახლებული NDC-ის პროექტის მე-3 მიზანში მითითებულია, რომ CSAP შემცირების ზომების განმსაზღვრელი ინსტრუმენტია. 2020 წელს, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ, გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) ტექნიკური დახმარებით, შეიმუშავა 2021-2030 წწ CSAP, რომელიც დამტკიცდა 2021 წლის აპრილში. 2021-2030 წწ CSAP განსაზღვრავს ღონისძიებებსა და ქმედებებს, რომლებიც ეხმარება საქართველოს ეკონომიკისა და ინფრასტრუქტურის განვითარებას, რათა ქვეყანამ შეასრულოს საერთაშორისო ვალდებულებები და ეროვნული ამბიციები კლიმატის ცვლილების ზემოქმედების შემცირების მიმართულებით. ის მოქმედებს არა მხოლოდ, როგორც სამოქმედო 15 საქართველოს განახლებული NDC. 16 საქართველოს განახლებული NDC. 27 გეგმა საქართველოს NDC-ის განხორციელებისთვის, არამედ, როგორც მნიშვნელოვანი ორიენტირი, მომავალში NDC-ის განახლების შემდგომ ციკლებში, ამბიციების შესაბამისი და რეალისტური დონის განსაზღვრისთვის. CAP-ის განახლება მოხდება 2-3-წლიანი ციკლით, რომელიც უზრუნველყოფს მის შესაბამისობას NDC-სა და NECP-ის მომავალ ვერსიებთან და მათ სექტორულ პოლიტიკასთან შესატყვისობას. ზემოხსენებული ხელშეკრულებებისა და სტრატეგიების გარდა, 2022 დეკემბრის მდგომარეობით, 26-მა მუნიციპალიტეტმა ხელი მოაწერა მერების შეთანხმებას, რითაც მათ მდგრადი ენერგეტიკისა და სამოქმედო გეგმების (SEAPs) შემუშავების ვალდებულება აიღეს. SEAP-ები მოიცავს სათბურის გაზების ემისიის შემცირების მიზნებს მუნიციპალიტეტებისთვის, ასევე, მიზნებსა და ქმედებებს, მიმართულს ენერგიის მოთხოვნის შემცირებასა და ენერგოეფექტურობის გაზრდაზე 2020 ან 2030 წლამდე პერიოდის განმავლობაში. ზოგიერთი SEAP-ი პირდაპირ იკვეთება CSAP-ში განსაზღვრულ გეგმებთან და ასახულია აღნიშნული NECP-ის სექტორისთვის მიძღვნილ თავებში. NECP-ის შემუშავების პროცესის ფარგლებში, სხვადასხვა მუნიციპალიტებთან ჩატარდა კონსულტაცია მათ გეგმებთან შესაბამისობების უზრუნველყოფის მიზნით. ა.2. განახლებადი ენერგია პოლიტიკა, რომელიც არეგულირებს განახლებადი ენერგიის სხვადასხვა ასპექტებს, გაერთიანებულია საქართველოს ენერგეტიკის პირველად და მეორად კანონმდებლობაში. უფრო კონკრეტულად, ეს დაკავშირებულია განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან, ელექტროენერგიის მწარმოებელთათვის ქსელთან წვდომის მარეგულირებელი ტვირთის შემსუბუქებასთან. სამართლებრივი ჩარჩო განახლდა 2019 წლის 20 დეკემბერს, განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ საქართველოს კანონის (კანონი განახლებადი ენერგიის შესახებ) 17 მიღებით. აღნიშნული კანონი მიახლოებულია 2009/28/EC დირექტივის 16F მოთხოვნებთან. კანონში გაწერილი ზომების/ასპექტების შესახებ მეტი ინფორმაცია მოცემულია მოცემული გეგმის 3.1.2 თავში. განახლებადი ენერგიის პირველი სამოქმედო გეგმა (NREAP) მიიღეს 2019 წლის დეკემბერში. საქართველომ ასევე მიიღო კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ18. ეს კანონი ენერგოსექტორის მარეგულირებელი კანონმდებლობის მთავარი ნაწილია. კანონი მართავს ბუნებრივი გაზისა და ელექტროენერგიის ბაზრებს და იმავდროულად, მკაფიოდ განსაზღვრავს პოტენციური მხარდაჭერის მექანიზმებს განახლებადი და მაღალეფექტიანი ენერგიის წყაროებისთვის - როგორებიცაა: განაწილების პრიორიტეტი, ლიცენზირების პროცედურები და მხარდაჭერის სხვა ფორმები. რაც შეეხება ეროვნულ ენერგოსექტორის მთავარ სტრატეგიულ დოკუმენტს, როგორც უკვე აღინიშნა ზემოთ, 2019 წელს საქართველომ დაასრულა და მიიღო საქართველოს 2020-2030 წწ ენერგეტიკული სტრატეგია, რომელშიც განახლებადი ენერგია წარმოადგენს საქართველოს 17 დოკუმენტი #5652-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4737753?publication=0 18 დოკუმენტი #5646-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785?publication=4 28 ენერგეტიკის სექტორის განვითარების ერთ-ერთ საყრდენს. სტრატეგიისა და დამატებითი ზომების შესახებ ინფორმაცია მოცემულია 3.1.2 თავში. 2015 წელს, ენერგეტიკის სამინისტრომ დაამტკიცა და მიიღო საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 19 2015-2025 წწ, რომელიც მოამზადა გადამცემი სისტემის ოპერატორმა (საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა - სსე) და ბოლოს განახლდა 202318F 2033 წწ პერიოდისთვის. ეს არის დროში გაწერილი პროგრამა, შემუშავებული არსებული პრობლემების გადაჭრის მიზნით ეროვნული ელექტროგადამცემი სისტემის ინფრასტრუქტურის გასაუმჯობესებლად, მომავალ გამოწვევებზე რეაგირებისა და შესაძლებლობების განხორციელებისთვის. დოკუმენტში იდენტიფიცირებული ერთ-ერთი ძირითადი თემა არის განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრირება ქსელში, რაც ჯერაც მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება ქარისა და მზის გამოყენებით ელექტროენერგიის გენერირებისთვის. II. ენერგოეფექტურობის მიმართულება როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველომ მიიღო ახალი ენერგეტიკული სტრატეგია, რომელიც, სხვა საკითხებთან ერთად მოიცავს ენერგოეფექტურობას. აღნიშნული სტრატეგიის შესაბამისად, 2019 წელს, საქართველოში შენობების ძალზე არაეფექტური თერმული მახასიათებლების გამო, ამ სექტორზე მოდიოდა მთლიანი ენერგომოხმარების 40%. ქვეყნის შენობა-ნაგებობების უმეტესი ნაწილი აშენებულია საბჭოთა კავშირის დროინდელი ნორმების შესაბამისად, რის შედეგადაც გათბობაზე ენერგიის დანახარჯი შეადგენს 250-300 კვტ.სთ/მ2 წელიწადში. პოსტსაბჭოთა პერიოდში სამშენებლო სექტორის დერეგულირების შემდეგ, ეს პარამეტრი (ზოგ შემთხვევაში) მნიშვნელოვნად გაიზარდა20. სხვადასხვა კვლევების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ შესაძლებელია 19F გათბობის ხარჯების მნიშვნელოვანი შემცირება. კერძოდ, თბილისში, ახალ ენერგოეფექტურ შენობებში ენერგომოხმარება მ2-ზე შეიძლება იყოს არსებულ პარამეტრზე დაახლოებით 40%-ით ნაკლები. უნდა აღინიშნოს, რომ წარსულში, სხვადასხვა ქალაქებში არსებობდა ცენტრალიზებული თბომომარაგების სისტემები, რომლებიც შემდგომში გაუქმდა საწვავისა და ექსპლუატაციის დეფიციტის გამო. გარდა შენობებისა, ენერგომოხმარების მთავარი სექტორი არის ტრანსპორტი (31%) და მრეწველობა (19%). ენერგეტიკული სტრატეგია ითვალისწინებს ენერგოეფექტურობის სახელმწიფო პოლიტიკაში განსაზღვრული სხვადასხვა ზომებისა და ინიციატივების განხორციელებას, რაც მოიცავს შემდეგს: ა) პროექტების, ტექნიკური დახმარებისა და გრანტების განაწილების სქემების იდენტიფიცირებას; 19 გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმები: https://www.gse.com.ge/proektebi/sakartvelos-gadamcemi-qselisganvitarebis-antsliani-gegma 20 მაგალითად, ევროპაში ეს მაჩვენებელი მერყეობს 60-100 კვტსთ/მ2 ფარგლებში, ხშირ შემთხვევაში, მიუხედავად გაცილებით უფრო მკაცრი კლიმატისა და კომფორტის უფრო მაღალი დონისა. 29 ბ) შენობებისთვის ენერგოეფექტურობის რეგულაციების მიღებას, მათ შორის, ენერგოეფექტურობის პარამეტრების სერტიფიცირების წესების დანერგვას. სამშენებლო სექტორში პროფესიული კვალიფიკაციის გაუმჯობესებას; გ) ბიზნეს სექტორის წარმომადგენლების ცოდნის გაღრმავებას. ენერგოაუდიტისა და ენერგიის მართვის სისტემების წესების მიღებას, ენერგოაუდიტორებისა და მომსახურების მიმწოდებლების კვალიფიკაციის ამაღლებას; დ) სამთავრობო ორგანიზაციებში, ინდუსტრიისა და ვაჭრობის სექტორში მომუშავე მეწარმეთა და ენერგიის საბოლოო მომხმარებელთა ცოდნის დონისა და გამოცდილების ამაღლებას ენერგოეფექტურობის სფეროში; ე) სახელმწიფო შესყიდვების სფეროში ენერგოეფექტური პრაქტიკის დანერგვას; ვ) ენერგოგადაცემის/ტრანსფორმაციის/დისტრიბუციის სექტორებში ეფექტურობის გაზრდას, რაც მოიცავს ელექტროენერგიის და/ან ბუნებრივი გაზის დანაკარგის შემცირებას ქსელებში. ბუნებრივ გაზზე მომუშავე თბოელექტროსადგურების ეფექტურობის გაზრდას კომბინირებულ ციკლზე გადაყვანით; ზ) საბოლოო აღჭურვილობის ეფექტურობის გაზრდას, მათ შორის: ეფექტური განათებისა და შეშის ღუმელების დანერგვას; მანქანების, ტუმბოების, ძრავებისა და ქვაბების ეფექტურობის გაზრდას; თ) ფინანსური და საგადასახადო შეღავათების შემოღებას ენერგოეფექტურობის ზომების წახალისებისთვის; ი) მრეწველობაში, მშენებლობასა და სხვა შესაბამის სექტორებში შესაბამისობის შემფასებელი ორგანოების აკრდიტაციას. საკანონმდებლო ჩარჩო შემუშავების პროცესშია, რაც აუცილებელია ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის გასატარებლად. საქართველომ უკვე მიიღო ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებული შემდეგი ძირითადი კანონები: კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ ძალაში შევიდა 2020 წლის 28 მაისს. კანონი ახდენს ევროკავშირის ენერგოეფექტურობის დირექტივის (EED – 2012/27/EU) ტრანსპოზიციას, რათა უზრუნველყოს საქართველოს მიერ ენერგეტიკული გაერთიანების შეთანხმებითა და ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებით აღებული ვალდებულებების შესრულება. ენერგოეფექტურობის მიმართულებით დასახული მიზნების მიღწევა. კანონის კონკრეტული ელემენტები მოიცავს შემდეგს:  ეროვნულ დონეზე ენერგოეფექტურობის სამიზნე მაჩვენებლების განმსაზღვრელ დოკუმენტს;  მოთხოვნას ადმინისტრაციული ორგანოების მიმართ, შეისყიდონ ენერგოეფექტური აღჭურვილობა, სადაც ეს შესაძლებელია;  მუნიციპალიტეტებისაგან ენერგოეფექტურობის წლიური გეგმის მოთხოვნას;  გაზომვის, ანგარიშგების და შემოწმების ვებ-სისტემის (MRV) შექმნას; 30  სამართლებრივი ბაზის შექმნას ენერგოეფექტურობის კონტრაქტების გაფორმებისთვის;  ენერგოაუდიტის ან ენერგიის მართვის სისტემის მიკრო, მცირე და საშუალო, მსხვილი ზომის საწარმოებისგან (SMEs) და ენერგოაუდიტის/ენერგიის მართვის სისტემის გამოყენების წახალისებას მცირე და საშუალო საწარმოებში;  სამართლებრივი ბაზის შექმნას ნებაყოფლობითი ხელშეკრულებებისთვის  მრეწველობასთან ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების მიზნით; ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთების მოთხოვნას 20 მგვტ-ზე მეტი სითბური სიმძლავრის მქონე დანადგარებისთვის კოგენერაციის შესაძლებლობის დასადგენად;  სამართლებრივი მოთხოვნების განსაზღვრას ენერგიის მომხმარებლების მიერ მოხმარებული ენერგიის აღრიცხვისა და ანგარიშის წარდგენისთვის;  ენერგოაუდიტორების სერტიფიცირების პროგრამების შემუშავების და მათ შესახებ  ინფორმაციის გამოქვეყნების მოთხოვნას; ცენტრალური მთავრობის მფლობელობაში მყოფი ან მის მიერ დაკავებული შენობების 1%-ის, რომელთა საერთო სასარგებლო ფართი 500მ2-ს აღემატება, ყოველწლიურ რეკონსტრუქციის მოთხოვნას, რათა დაკმაყოფილდეს ენერგოეფექტურობის სტანდარტები (ჩამონათვალი გამოქვეყნდება მეორადი კანონმდებლობის ფარგლებში, ხოლო ენერგოეფექტურობის სტანდარტები იქნება შენობათა ენერგოეფექტურობის მეორადი კანონმდებლობის ნაწილი);  სექციების შექმნა, რომლებიც წაახალისებს საბოლოო მომხმარებლის ენერგოეფექტურობას ცნობიერების ამაღლების, ფინანსური ზომებისა და ტრენინგის მეშვეობით. იმისათვის, რომ სრულად მოხდეს კანონის რეალიზება, მეორადი კანონმდებლობის რიგი მუხლები (როგორებიცაა: ენერგოაუდიტის პროცესის გაწერა და სათანადო MRV სისტემების განსაზღვრა) შემუშავების პროცესშია. ენერგოეფექტურობის დირექტივის ფარგლებში (და ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონის მოთხოვნების შესაბამისად), საქართველომ შეიმუშავა 1-ელი ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEEAP) 2019-2021 წწ პერიოდისთვის21. კანონი შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ (რომელიც ძალაში შევიდა 2020 წლის 28 მაისს), შემუშავდა შენობების ენერგოეფექტურობის 2010/31/EU დირექტივის შესაბამისად, რომელიც მორგებულია ენერგეტიკული გაერთიანების კონტრაქტორი მხარეების გარემოებებს. ეს კანონი შეიცავს კონკრეტულ დებულებებს, რათა უზრუნველყოს შემდეგი:  ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატის მიღება გაყიდული ან გაქირავებული კერძო და ყველა საჯარო შენობისგან, რომელთა საერთო ფართი აღემატებს 500მ2-ს (ეს მაჩვენებელი შემცირდა 250მ2-მდე 2023 წლის 30 ივნისს), ასევე საზოგადოებრივი დანიშნულების შენობებისგან; 21 ენერგოეფექტურობის ეროვნული სამოქმედო გეგმის ინტეგრირება მოხდა ენრგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმაში, შესაბამისად, ის არ განიხილება როგორც ცალკე არსებული სტრატეგიული დოკუმენტი 31  პირველადი ენერგომოხმარების ენერგოეფექტურობის მინიმალური სტანდარტები განსაზღვრა ახალი შენობებისთვის ან იმ შენობებისთვის, რომლებსაც გაუკეთდა კაპიტალური რემონტი - ხარჯთეფექტიანობის ფარგლებში;  ყველა ახალი შენობისგან თითქმის ნულოვანი ენერგომოხმარების დაკმაყოფილება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ამის გაკეთება არ არის ხარჯთეფექტიანი;   გათბობის და ჰაერის კონდიცირების სისტემების რეგულარული ინსპექტირება; შენობების ენერგოეფექტურობის თემაზე საჯარო განათლების წახალისება. ენერგოეფექტურობის წასახალისებლად დაფინანსების გზების მოძიება. იმისათვის, რომ მოხდეს კანონმდებლობის სრული დაახლოება დირექტივასთან, უახლოეს პერიოდში საქართველო შეიმუშავებს რიგ მეორად საკანონმდებლო აქტებს, მათ შორის:  შენობების ენერგოეფექტურობის განსასაზღვრად, გამოთვლის ეროვნული მეთოდოლოგიას ეროვნული დანართებით - დირექტივა 2010/31/EU. ევროპული სტანდარტების შესაბამისად, ეროვნული სტანდარტის განსაზღვრა და ტექნიკური დახმარების უზრუნველყოფა შენობების ენერგოეფექტურობის კალკულაციის ეროვნული მეთოდოლოგიის შემუშავებისთვის;  დახმარების უზრუნველყოფა ეროვნული სტანდარტების მიღებაში, რომელიც განსაზღვრავს შენობების ენერგოეფექტურობის გამოთვლის მეთოდოლოგიას (გამოთვლის ეროვნული მეთოდოლოგიის ფარგლებში) და შეესაბამება მოქმედ ევროპულ (CEN) სტანდარტებს და 2010/31/EU-ს დირექტივის დებულებებს. კანონი ენერგოეტიკეტირების შესახებ 22 (ძალაში შევიდა 2019 წლის 26 დეკემბერს) მოითხოვს ეტიკეტირების სავალდებულო სტანდარტებს სამომხმარებლო ენერგოპროდუქტებისთვის, 21F თუმცა, კონკრეტულ პროდუქტების განსასაზღვრავად უნდა შემუშავდეს მეორადი კანონმდებლობა. კანონი, რომელის შემუშავებულა, მიუახლოვდება პროექტის ეკოდიზაინის დირექტივას (2009/125/EC) დასრულება მოსალოდნელია 2025 წელს, ჯერ არ მეორად კანონმდებლობასთან (რეგულაციებთან) ერთად, რომელიც გააერთიანებს ეკოდიზაინსა და ენერგოეტიკეტირებას. გარდა ზემოხსენებული ძირითადი კანონებისა, რომლებიც დაკავშირებულია ენერგოეოფექტურობასთან, არის სხვა დოკუმენტებიც, რომელთა მიზნებშიც გაერთიანებულია ენერგოეფექტურობის კონტექსტი, ასეთია, მაგალითად: საქართველოს 2020 წლის სოციალურეკონომიკური განვითარების სტრატეგია. ეს სტრატეგია შეიცავს ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებულ პრინციპებს. კერძოდ, მასში მითითებულია, რომ ენერგოეფექტურობა უნდა გაუმჯობესდეს და ამისთვის უნდა შეიქმნას შესაბამისი საკანონმდებლო მექანიზმები საერთაშორისო და ევროპული ნორმების შესაბამისად, რათა უზრუნველყოფილ იქნას ქვეყნის ენერგორესურსების შენარჩუნება. ენერგიის ეფექტიანი გამოყენება მნიშვნელოვანია, როგორც 22 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4745123?publication=0ნ 32 ქვეყნის ენერგეტიკული დამოუკიდებლობისა და რესურსების რაციონალური გამოყენების გაძლიერების საშუალება. მას გააჩნია პოტენციალი, მომავალში შეამციროს ხარჯები. დამატებითი ტექნიკური დახმარების პროგრამები ამჟამად შემუშავების პროცესშია. ეს პროგრამები საშუალებას მისცემს საქართველოს საკანონმდებლო ჩარჩო სრულად მიუახლოვდეს ევროკავშირის კანონმდებლობას. ეს განსაკუთრებულად დაკავშირებულია KfW-ს პოლიტიკაზე დამყარებულ სესხთან, რომელიც, თავის მხრივ, დაკავშირებულია, როგორც ფართომასშტაბიან ტექნიკური დახმარების პროგრამასთან, ასევე დამატებით ტექნიკურ დახმარებასთან ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს მხრიდან. III. ენერგოუსაფრთხოების მიმართულება საქართველოს არ გააჩნია ბუნებრივი გაზისა და ნავთობის მნიშნელოვანი მარაგი. შედეგად, ქვეყნის პირველადი ენერგომომარაგების 79% მოდის გარე წყაროებზე. იმპორტირებული ბუნებრივი გაზი შეადგენს მთლიანი ენერგომომარაგების დაახლოებით 47%-ს, ხოლო იმპორტირებული ნავთობპროდუქტების წილი ენერგეტიკული სტრუქტურის ბალანსში 28%-ია. საკუთარი ჰიდროგენერაციის სიმძლავრეები შიდა მოთხოვნის მნიშვნელოვან ნაწილს აბალანსებს (თუმცა, წლიურ ჭრილში ვერ ფარავს ელექტროენერგიის სრულ მოხმარებას) და შეადგენს მთლიანი ენერგომომარაგების 14%-ს, ხოლო დანარჩენი არის საშეშე მერქანი. იმპორტზე პრაქტიკულად 80%-იანი დამოკიდებულება შეიძლება კრიტიკულად მნიშვნელოვანი იყოს ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოების თვალსაზრისით, მომწოდებლების შეზღუდული რაოდენობის გამო. ამან, ასევე, შეიძლება უარყოფითი გავლენა იქონიოს ეკონომიკურ ზრდასა და მომხმარებლების კეთილდღეობაზე. ამ საშიშროების ნეიტრალიზაციის მთავარი გზა საქართველოს ენერგომომარაგების წყაროებისა და მიწოდების გზების დივერსიფიკაციაა. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო პასუხისმგებელია ენერგეტიკულ უსაფრთხოებაზე და ის მუშაობს ამ მიმართულებით ისეთ სახელმწიფო კომპანიებთან, როგორებიცაა: საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია (GGTC), საქართველოსა ნავთობისა და გაზის კორპორაცია (GOGC) და საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი (GEDF). კერძოდ, მიმდინარეობს მსჯელობა ბუნებრივი გაზის მიღების შესაძლებლობაზე თურქმენეთიდან და/ან ირანიდან, საქონლის გაცვლის ხელშეკრულების საფუძველზე. ფრიად მნიშნელოვანია ამ საქმეში აზერბაიჯანისა და სომხეთის მონაწილეობა. თუმცა, გაზის ტრანსპორტირების შესაბამისი ინფრასტრუქტურის, ასევე მიწოდების სქემების კომპლექსურობის და/ან გაზის არარენტაბელური ღირებულების გამო, საქართველოს ბაზარზე ბუნებრივი გაზის ამ ქვეყნებიდან შემოტანის შესაძლებლობა განიხილება, როგორც გრძელვადიანი პერსპექტივა23. ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების ახალი კანონის ერთ-ერთი მიზანია ბაზრის იმგვარად წახალისება, რომ გაუმჯობესდეს ინფრასტრუქტურაში ინვესტირების შესაძლებლობა ენერგოუსაფრთხოების გასაძლიერებლად. 23 ენერგეტიკის სტრატეგია 2020-2030 წწ. 33 ენერგეტიკის ახალ სტრატეგიაში მითითებულია, რომ, იმპორტზე დამოკიდებულების გარკვეულწილად შემცირებისა და ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოების გაძლიერების მიზნით, მეტი ყურადღება უნდა დაეთმოს ბუნებრივი გაზის ადგილობრივი მარაგების მოძიებასა და მოპოვებას. ყოველწლიურად ქვეყნის ბუნებრივი გაზის დადასტურებული მარაგების 5%-ს მოპოვების შემთხვევაში, ქვეყანაში გაზის წარმოებამ შეიძლება შეადგინოს 200 მლნ მ3, რაც გაზრდის ადგილობრივი გაზის წილს ქვეყნის საერთო მოხმარების მოცულობაში (დაახლოებით 0,3% მიმდინარე პერიოდში) 7,5-8%-მდე. ქვეყნის გამანაწილებელ ქსელში ბუნებრივი გაზის ტრანსფორმაციის პროდუქტების საცალო მიწოდება, მინიმალური საწყისი საინვესტიციო საჭიროებების გამო, უფრო სიცოცხლისუნარიანი ალტერნატივაა, ახალი მილსადენების აშენებასთან შედარებით. ამან შეიძლება შექმნას რეგიონების მდგრადი და უსაფრთხო ენერგომომარაგების საფუძველი გარემოზე მინიმალური ზემოქმედებით 24. ასევე არსებობს ბუნებრივი გაზის დიდი მოცულობის (500 მლნ მ3) საცავის 23F აშენების გეგმა, რაც მიზნად ისახავს ენერგომომარაგების უსაფრთხოების დონის ამაღლებას 25. 24F 2020 წელს, საქართველომ მოიხმარა თითქმის 11,5 ტვტ.სთ ელექტროენერგია, რომლის 87% ადგილობრივად იყო წარმოებული. ელექტროენერგიის სტაბილური მომარაგების უზრუნველსაყოფად, საქართველომ პარტნიორული ურთიერთობა დაამყარა მეზობელ ქვეყნებთან. ასევე, 2020 წელს, საქართველომ მოახდინა ელექტროენერგიის 13%-ს იმპორტირება თურქეთიდან, აზერბაიჯანიდან, სომხეთიდან და რუსეთიდან - მეზობელი ქვეყნებიდან, რომლებიც არიან საქართველოს პარტნიორები ელექტროენერგიით ვაჭრობის სფეროში. ამათგან, აზერბაიჯანი იყო მოწინავე ექსპორტიორი და შემდეგ მოდის რუსეთი26. 2019 წელს, ელექტროენერგიის ადგილობრივი წარმოების 75% მოდიოდა ჰიდროელექტროსადგურებზე . ჰიდროელექტროსადგურები აწარმოებენ ელექტროენერგიის 27 ჭარბ რაოდენობას ზაფხულის სეზონის განმავლობაში (როდესაც თოვლი და ყინული დნება). ზამთრის პერიოდში (რომელიც, ხშირად, მოხმარების პიკური პერიოდია) მოთხოვნის დაკმაყოფილება სირთულეებთან არის დაკავშირებული. ენერგოუსაფრთხოების ამ პრობლემის გადასაჭრელად, საქართველო ასევე მუშაობს დამატებითი გენერაციის ობიექტების მშენებლობაზე, ესენია: ახალი ჰიდროელექტროსადგურები, ქარის და მზის სადგურები და უფრო მოქნილი წყაროები, როგორებიცაა: ჰიდრომააკუმულირებელი ჰესები და მსხვილი 24 ენერგეტიკის სტრატეგია 2020-2030 წწ. 25 გარდა ამისა, მიმდინარეობს მსჯელობა სხვადასხვა წყაროებიდან მიღებული ბუნებრივი გაზის სხვადასხვა პროდუქტებად [მაგ., თხევადი ბუნებრივი გაზი (LNG), შეკუმშული ბუნებრივი გაზი (CNG), თხევადი ნავთობის (ნახშირწყალბადის) გაზი (LPG)] ტრანსფორმირების შესაძლებლობის და ამ პროდუქტების მაღალმთიან რეგიონებში მიწოდების შესახებ, რომლების არ მარაგდება მთავარი გაზსადენის სისტემის მეშვეობით. ასევე ეფექტურად შეიძლება ამ პროდუქტების გამოყენება მიწის, საზღვაო და ბუქსირების ტრანსპორტის საწვავად. დიზელზე მომუშავე ძრავების ჩანაცვლება LNG (CNG) ძრავებით მნიშვნელოვნად შეამცირებს როგორც საოპერაციო ხარჯებს, ისე გარემოზე არასასურველ ზემოქმედებას. 26 იხ. ბმული: https://www.euneighbours.eu/en/east/eu-in-action/stories/how-georgia-aims-improve-its-energy-sector-throughcross-border- trade-and 27 ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორის (ესკო) თანახმად, ორგანიზაცია, რომელიც პასუხისმგებელია ელექტროენერგიის გაყიდვაზე, შესყიდვასა და ბალანსზე. 34 კომბინირებული ციკლის გაზის ტურბინები (CCGT). დამატებითი ყურადღება ენერგოეფექტურობის მიმართ ასევე ხელს შეუწყობს ენერგოუსაფრთხოების გაძლიერებას. უკანასკნელი რამდენიმე წლის განმავლობაში, საქართველოში ენერგოუსაფრთხოების მიმართულებით მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება აღინიშნება. აზერბაიჯანში, შაჰდენიზის განვითარებასთან ერთად, უფრო დიდი რაოდენობით ბუნებრივი გაზი გახდა ხელმისაწვდომი საქართველოსთვის როგორც ნატურალური, ასევე საფასურის ფორმით ტრანზიტისგან, ისე პირდაპირი შესყიდვისთვის აზერბაიჯანიდან. საქართველომ მოახდინა ბუნებრივი გაზის შესყიდვების რეორიენტაცია და კომპანია სოკართან გააფორმა გრძელვადიანი ხელშეკრულება გაზის მოწოდებაზე ფიქსირებული ფასით, ასევე, გაზის უზრუნველყოფაზე საგანგებო ვითარებაში. ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციის შედეგად, საქართველო უფრო თვითკმარი გახდა ელექტროენერგიის მარაგების თვალსაზრისით 28. 2 საქართველოს აქვს ბუნებრივი გაზის ტრანზიტის ქვეყნისთვის დამახასიათებელი სარგებელი. ის იღებს გატარებული გაზის საფასურს, როგორც ნატურით ასევე ფინანსური სარგებლის სახით. საქართველოს ასევე აქვს სარგებელი ქვეყანაში განხორციელებული უცხოური პირდაპირი ინვესტიციებიდან, რომლებსაც უზრუნველყოფს ისეთი პროექტები, როგორიცაა სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის სისტემის გაფართოების პროექტი. ენერგოუსაფრთხოების მიმართულების შესაბამისი მთავარი საკანონმდებლო დოკუმენტები მოიცავს შემდეგს: - საქართველოს კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ 29 (27 დეკემბერი, 2019), 28F რომელიც აერთიანებს ევროკავშირის ძირითადი ნორმებისა და მოთხოვნების (acquis communautaire) შემდეგ დოკუმენტებს: - o დირექტივა 2009/72/EC ; o o რეგულაცია (EC) No 714/2009 ; დირექტივა 2005/89/EC; o დირექტივა 2009/73/EC ; o რეგულაცია (EC) No 715/2009 ; o დირექტივა 2004/67/EC . საქართველოს კანონის ნავთობისა და გაზის შესახებ 30 (16 აპრილი, 1999). 29F ენერგოუსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, დანერგვის პროცესში მყოფი ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკის დოკუმენტების ჩამონათვალი მოცემულია ცხრილში 1-2: 28 იხ.ბმული: http://weg.ge/sites/default/files/energy_security_georgia_perspective.pdf 29 დოკუმენტი # 35646-რს ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785?publication=4 30 დოკუმენტი # 1892 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/18424?publication=30 35 ცხრილი 1-2: საქართველოში ენერგეტიკული უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ძირითადი პოლიტიკის დოკუმენტები / ღონისძიებები პოლიტიკა/ღონისძიება აღწერა 2011 წელს საქართველომ გამოაქვეყნა ეროვნული უსაფრთხოების ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფცია კონცეფცია 31. ამ ეტაპზე, ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო აახლებს 30 F ეროვნული უსაფრთხოების კონცეფციას და უახლოეს მომავალში წარუდგენს საქართველოს პარლამენტს. მიღებულია 2020 წლის 2 დეკემბერს. დოკუმენტი აერთიანებს (EU) 2019/941 რეგულაციის დებულებებს ელექტროენერგიის სექტორში რისკისთვის მზადყოფნის შესახებ და შეიცავს 3 დანართს: ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოების წესები 32 31 F 1. ელექტროენერგიის უსაფრთხოების რისკების, კრიზისული სცენარების გამოვლენისა და შეფასების მეთოდოლოგიას; 2. სეზონური და მოკლევადიანი ადეკვატურობის შეფასების ადეკვატურობის შეფასების მეთოდოლოგიას; 3. საშუალო და გრძელვადიანი მეთოდოლოგიას. მიწოდების უსაფრთხოების (SoS) წესების 7-8 მუხლების შესაბამისად, სამინისტრო, IGES-თან (Inter-institutional Group for Energy Security) 33 ენერგეტიკული უსაფრთხოების უწყებათაშორისი ჯგუფი და, აუცილებლობის შემთხვევაში, სხვა ენერგეტიკულ საწარმოებთან თანამშრომლობით, რომლებიც წარმოადგენენ საყოფაცხოვრებო და არა საყოფაცხოვრებო მომხმარებელთა ინტერესებს, შეიმუშავებს რისკების მართვის გეგმას. ენერგეტიკულმა გაერთიანებამ აღნიშნული გეგმის დამტკიცების ვადად განსაზღვრა 2025 წლის 5 იანვარი. გეგმის განახლება მოხდება მინიმუმ 4 წელიწადში ერთხელ. 32F რისკის მართვის გეგმა ელექტროენერგიის სექტორში ბუნებრივი გაზით მომარაგების უსაფრთხოების წესები ეს წესები, ამჟამად, შემუშავების პროცესშია ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ კანონის 167-ე მუხლის თანახმად, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ (ელექტროენერგიით და გაზით) მომარაგების უსაფრთხოების მონიტორინგის ანგარიში შესაბამის ორგანოებთან თანამშრომლობით შეიმუშავა ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოების ანგარიში (2021), რომელიც დამტკიცებულია და სამინისტროს ვებ-გვერდზეა ხელმისაწვდომი როგორც ქართულ, ისე ინგლისურ ენაზე. იმავე კანონით განსაზღვრული გაზის მიწოდების უსაფრთხოების ანგარიშის მიღების საბოლოო ვადა არის არაუგვიანეს 2022 წლის 31 მარტი. 31 იხ.ბმული: https://mod.gov.ge/uploads/2018/pdf/NSC-ENG.pdf 32 დოკუმენტი # 1-1/520 ხელმისაწვდომია: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/5043284?publication=0 33 IGES-ის შემადგენლობაში შევლენ სამინისტროს, კომისიის, გადამცემი სისტემის ოპერატორის და ენერგომომარაგების სფეროში მომუშავე სხვა შესაბამისი დაინტერესებული მხარეების წარმომადგენლები. IGES იმოქმედებს, როგორც უწყებათაშორისი საკოორდინაციო პლატფორმა ენერგეტიკული უსაფრთხოების საკითხებზე და მისი შეხვედრები დაინიშნება სამინისტროს მიერ, საჭიროებისამებრ. სამინისტროს ექნება უფლებამოსილება, განსაზღვროს IGES -ის შექმნისა და ორგანიზების დეტალური წესები. 36 პოლიტიკა/ღონისძიება აღწერა ელექტროენერგიის ქსელის მიღებულია 2014 წლის 17 აპრილს. აღნიშნული წესები მართავს წესები 34 ელექტროენერგიის გაყვანილობის ტექნიკურ მოთხოვნებს. ელექტროენერგიის ბაზრის მიღებულია 2020 წლის 11 აგვისტოს. ეს წესები (სხვა საკითხებთან 33F წესები 35 ერთად) მართავს ელექტროენერგიის დღით ადრე და დღიურ ბაზარს. ბუნებრივი გაზის ქსელის მიღებულია 2018 წლის 31 აგვისტოს. დაგეგმილია წესების განახლება. წესები მიღებულია 2006 წლის 29 დეკემბერს. შუალედში მოხდა მისი ბუნებრივი გაზის ბაზრის განახლება. აღნიშნული წესები არეგულირებს ბუნებრივი გაზის წესები 36 35F ბაზრის მონაწილეების როლებსა და პასუხისმგებლობებს. ელექტროგადამცემი სისტემის ოპერატორი (სსე) ყოველწლიურად აახლებს საქართველოს ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2023-203337 გეგმას. თანახმად, ენერგეტიკის შესახებ ელექტროგადამცემი კანონის 53-ე მუხლის სისტემის ოპერატორმა ყოველწლიურად უნდა წარუდგინოს კომისიას ელექტროგადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა არსებული და პროგნოზირებული მიწოდებისა და მოთხოვნის საფუძველზე. GOGC ყოველწლიურად აახლებს გეგმას, რომელიც განსაზღვრავს ბუნებრივი გაზის გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2021-2030 38 3 სტრატეგიულ მიმართულებას და დაგეგმილ ინვესტიციებს სექტორში. დაგეგმილია GGTC-ს (გადამცემი სისტემის ოპერატორის, რომელიც მომავალში იქნება საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიან გეგმაზე პასუხისმგებელი) შესაძლებლობების გაძლიერება. ყოველ წელს, სემეკი აქვეყნებს გასული წლის ანგარიშს, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას გადამცემი სისტემის საიმედოობაზე, უსაფრთხოებასა და ეფექტურობაზე, გაზის ხარისხზე, მომსახურების ხარისხზე, გაზის მიწოდების საიმედოობაზე, სისტემის ტექნიკურ მახასიათებლებზე, გადამცემი სისტემის გამტარობის გამოყენებაზე, სისტემის სემეკის წლიური ანგარიშები39 აღჭურვილობის მოვლა-შენახვაზე და სხვა ვალდებულებების შესრულებასა და უფლებების დაცვაზე ამ აქტის შესაბამისად. ასევე ახორციელებს ლიცენზიის მფლობელის მიერ ინვესტიციების იმპლემენტაციის მონიტორინგს მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით. ასევე კომისია ახორციელებს რეგულირებული საწარმოების მიერ ინვესტიციების განხორციელების მონიტორინგს ქსელის განვითარების დამტკიცებული გეგმებისა და მის მიერ შეთანხმებული საინვესტიციო გეგმების ფარგლებში, აღნიშნული საწარმოების მიერ 34 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2322689?publication=0 35 ხელმისაწვდომია: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4966631?publication=0 36 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/68296?publication=0 37 ხელმისაწვდომია: http://gse.com.ge/komunikacia/publikaciebi/saqartvelos-gadamcemi-qselis-ganvitarebis-atwliani-gegma 38 ხელმისაწვდომია: https://www.gogc.ge/en/sustainability/development-strategy/12 39 ხელმისაწვდომია: https://gnerc.org/ge/commission/commission-reports/tsliuri-angarishebi 37 პოლიტიკა/ღონისძიება აღწერა კანონით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულების უზრუნველსაყოფად. კანონი ნედლი ნავთობისა და ნორმატიული აქტი და მისი რეგულირების ზეგავლენის შეფასება ნავთობპროდუქტების უკვე შემუშავებულია. უახლოეს მომავალში იგეგმება მათი წარდგენა მინიმალური მარაგის შენახვის და დამტკიცება პარლამენტში. შესახებ IV. შიდა ენერგობაზრის მიმართულება როგორც აღინიშნა, 2019 წლის 20 დეკემბერს, საქართველომ მიიღო ახალი კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ 40. ეს კანონი ენერგოსექტორის მარეგულირებელი ძირითადი დოკუმენტია. დღით ადრე და დღიური ელექტროენერგიის საბითუმო ბაზრების შექმნა (იხ. 39F ქვემოთ). ამ რეფორმათა უმეტესობა, გეგმის თანახმად, უნდა განხორციელდეს 2024 წლის ბოლომდე. ეს კანონი ადგენს ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის სექტორში, ენერგიის წარმოების, გადაცემის, განაწილების, მიწოდების, ვაჭრობის, ხოლო ბუნებრივი გაზის სექტორში დამატებით შენახვის, ზოგად სამართლებრივ ჩარჩოს გამართული, გამჭვირვალე და კონკურენტული ელექტროენერგეტიკის და ბუნებრივი გაზის ბაზრების შექმნის, გახსნის, განვითარებისა და ინტეგრირების ხელშემწყობ პირობებს. ეს კანონი ადგენს წესებს, რომლებიც ეხება: - ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სექტორების რეგულირებას, მონიტორინგსა და ზედამხედველობას; - ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ბაზრებზე თავისუფალ დაშვებას; - ელექტროენერგიითა და ბუნებრივი გაზით მართვას, ორგანიზებას, ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობასთან დაკავშირებულ საკითხებს; - კრიტერიუმებსა და პროცედურებს, რომლებიც გამოიყენება ტენდერის გამოსაცხადებლად; - ენერგეტიკული საქმიანობის, ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი აირის სისტემების ექსპლუატაციისა და ხელმისაწვდომობის, ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის სექტორებში საჯარო მომსახურების ვალდებულებების ავტორიზაციის გაცემას; - მომხმარებელთა უფლებებსა და მათ დაცვას. ენერგიის მიწოდების უსაფრთხოების დონის დაცვის მიზნით, ეს კანონი ადგენს ისეთ ღონისძიებებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სექტორების გამართულად ფუნქციონირებას. ეს კანონი, ასევე ადგენს სამართლებრივ ჩარჩოს, რომლის ფარგლებშიც მონაწილეთა 40 განისაზღვრება ვალდებულებები, მიწოდების მიწოდების უსაფრთხოების უსაფრთხოების დაცვის დოკუმენტი # 5646-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785 38 პოლიტიკა, ბაზრის პროცედურები, კონკურენტული ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის ბაზრების მოთხოვნებთან შესაბამისობის გათვალისწინებით. კანონის ფარგლებში დადგინდა ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფციის დამტკიცების პროცედურა და უფლებამოსილი ორგანო. ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფცია განსაზღვრავს საქართველოში ელექტროენერგიის საბითუმო ბაზრის ორგანიზებისა და ფუნქციონირების სახელმძღვანელო პრინციპებს, რომელთა მიზანია: ა) ელექტროენერგიის ბაზრის ისეთი მოდელის შექმნა, რომელიც უზრუნველყოფს მიმზიდველი საინვესტიციო გარემოს შექმნას და მომხმარებელთათვის თავისუფალი არჩევანის შესაძლებლობას, გამჭვირვალე და კონკურენტული ბაზრის განვითარების გზით როგორც საბითუმო, ისე საცალო დონეზე; ბ) ელექტროენერგიის ორგანიზებული ბაზრების, მათ შორის, დღით ადრე, დღიური, საბალანსო და დამხმარე მომსახურეობის, ასევე, ორმხრივი ბაზრის ჩამოყალიბება; გ) ბაზრის სუბიექტებს შორის უფლება-მოვალეობების გამიჯვნასა და ფუნქციების გადანაწილება; დ) ელექტროენერგიის ორგანიზებულ ბაზარზე ლიკვიდურობისა და კონკურენტული ფასების ფორმირება, ასევე, ბაზრის ეფექტიანი და მდგრადი ფუნქციონირებისთვის აუცილებელი ფინანსური მექანიზმების დანერგვა; ე) „განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული მხარდაჭერის მექანიზმების (სქემა) დანერგვის ხელშეწყობა; ვ) სამიზნე მოდელზე გადასასვლელად განსახორციელებელი ღონისძიებების განსაზღვრა; ზ) „ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ“ ოქმით აღებული ვალდებულებების შესრულება. ბაზრის კონცეფციის სახელმძღვანელო პრინციპები მდგომარეობს შემდეგში: ა) ენერგეტიკულ ბაზრებზე კონკურენტული, თავისუფალი და გამჭვირვალე ვაჭრობა; ბ) ინტერესთა კონფლიქტისა და დისკრიმინაციის თავიდან აცილება; გ) საბითუმო ბაზარზე ელექტროენერგიის ყიდვა-გაყიდვა კონკურენტული საბაზრო მექანიზმების მეშვეობით, კერძოდ, ორმხრივი ხელშეკრულებებით ან/და ელექტროენერგიის ორგანიზებულ ბაზრებზე, დღით ადრე, დღიური და საბალანსო ბაზრების ჩათვლით; დ) საჯარო მომსახურების გამწევი ენერგეტიკული საწარმოებისა და მხარდაჭერის მექანიზმით/სქემით მოსარგებლე მწარმოებლების მიერ წარმოებული ელექტროენერგიით ვაჭრობა მხოლოდ ორგანიზებულ ბაზრებზე; ე) წარმოებისა და მოხმარების საათობრივი გრაფიკის განსაზღვრა, ასევე ელექტროენერგიის წარმოების/მოხმარების საშუალებებისა და მათი დატვირთვის დაგეგმვაზე პასუხისმგებელი პირების განსაზღვრა (თვითდისპეტჩერიზაცია); ვ) ორგანიზებულ ბაზრებზე საათობრივი ვაჭრობა და, შესაბამისად, ბაზრის მონაწილეთა პასუხისმგებლობა მათ მიერ თითოეულ საათში გამოწვეულ უბალანსობაზე; 39 ზ) სისტემის ოპერატორების მიერ დანაკარგების დაფარვის მიზნით ელექტროენერგიის შესყიდვა მხოლოდ დღით ადრე და დღიურ ბაზრებზე; თ) ტრანსსასაზღვრო სიმძლავრის განაწილება გამჭვირვალე და სამართლიანი წესების შესაბამისად. მიმდინარე ამოცანა არის ის, რომ შემუშავდეს მეორადი კანონმდებლობა, რომელიც საჭიროა საკანონმდებლო ჩარჩოს სრულყოფისთვის - შემდეგ უნდა მოხდეს ზემოთ აღწერილი სხვადასხვა ასპექტების იმპლემენტაცია. უახლოესი 2-3 წლის განმავლობაში მოსალოდნელია ამის განხორციელება, თუმცა, ამასთან დაკავშირებულ გარკვეულ ინვესტიციებს უფრო მეტი დრო დასჭირდება. ამჟამად, ბუნებრივი გაზის გადამცემი ქსელი „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციის“ შვილობილი კომპანიის - შპს „საქართველოს ბუნებრივი გაზის გადამცემი ქსელის მესაკუთრის“ მფლობელობაშია. სამხრეთ კავკასიის მილსადენი (SCP), რომელიც კვეთს საქართველოს აზერბაიჯანიდან თურქეთის მიმართულებით, არ არის ტრანსმისიის სისტემის ნაწილი და ის წარმოადგენს BP-სა და აზერბაიჯანის SOCAR-ის მმართველობის ქვეშ მყოფი კონსორციუმის საკუთრებას. BP ასევე მოქმედებს, როგორც მთავრობათაშორისი მილსადენის შეთანხმების ტექნიკური და შესაბამისი ოპერატორი. SCP კონტრაქტების ფუნქციონირებს საფუძველზე და გათავისუფლებულია ეროვნული მარეგულირებელი ჩარჩოს გამოყენებისგან. მიერთების ოქმი ათავისუფლებს სამხრეთ კავკასიის მილსადენს (SCP) 2009/73/EC დირექტივის და (EC) No 715/2009 რეგულაციის შესრულებისგან 2026 წლის 31 აგვისტომდე, რომელიც ენერგეტიკული გაერთიანების ხელშეკრულების დასრულების ვადაა. აღნიშნულის საფუძველზე, SCP-ს ოპერატორი ასევე გათავისუფლებულია გამიჯვნის ვალდებულებისგან. GNERC-ის მიერ ლიცენზირებული გაზის გამანაწილებელი 22 კომპანიიდან, მხოლოდ სამი SOCAR ჯორჯია გაზი, თბილისი ენერჯი და საქორგაზი - აჭარბებს 100 000 მიერთებული მომხმარებლის ზღვარს და ექვემდებარება სავალდებულო სამართლებრივ და ფუნქციურ გამიჯვნას. სამივე კომპანია ვერტიკალურად არის ინტეგრირებული და ჩართულია გაზის მიწოდების საქმიანობასა და გაზის გამანაწილებელი ქსელების ოპერირებაში. 2019 წელს, ენერგეტიკული გაერთიანების ექსპერტებმა, სემეკსა და GOGC-თან მჭიდრო თანამშრომლობით, გასცეს EU4Energy-ს ტექნიკური დახმარების დავალება, რომლის მიზანია, შემუშავდეს ბუნებრივი გაზის დასაწყობების ტარიფის დადგენის მეთოდოლოგია. პროექტის საბოლოო მიზანია, გააუმჯობესოს საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოება, უზრუნველყოს ბუნებრივი გაზის უწყვეტი მიწოდება დროებითი წყვეტის შემთხვევაში და წვლილი შეიტანოს საქართველოს ბუნებრივი გაზის ბაზრის საკანონმდებლო და მარეგულირებელი გარემოს გაუმჯობესების საქმეში. 2009/73/EC დირექტივის და (EC) No715/2009 რეგულაციის დებულებების შესაბამისი მეთოდოლოგიის პროექტი და ტარიფის კალკულაციის ინსტრუმენტი შეიქმნა 2019 წელს, EU4Energy-ს დახმარებით. 40 დამატებითი ტექნიკური დახმარების პროგრამები ამჟამად შემუშავების პროცესშია. მათი მიზანია, დაეხმარონ ენერგეტიკულ ბაზართან დაკავშირებულ საქართველოს საკანონმდებლო ჩარჩოს დაახლოებას ევროკავშირის კანონმდებლობასთან. V. კვლევის, ინოვაციებისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება კვლევასა და ინოვაციას განვითარებისათვის. აქვს სტრატეგიული საქართველოს კანონი მნიშვნელობა მეცნიერების, ქვეყნის მდგრადი ტექნოლოგიებისა და მათი განვითარების შესახებ, მეცნიერებასა და კვლევას მოიაზრებს ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური პოლიტიკის ნაწილად. იგივე კანონის მიხედვით სახელმწიფო კვლევისა და განვითარების მართვის პოლიტიკის პრიორიტეტების ერთ-ერთი განსაზღვრა მიზანია „მეცნიერების საქართველოს კონკრეტული სფეროსთვის სოციალურ-ეკონომიკურ პროგნოზზე დაფუძნებით.“ მეცნიერების, კვლევისა და განვითარების მართვა და დაფინანსება ხორციელდება კონკრეტული სპეციალიზაციისა და სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების სათანადო მითითების გარეშე. კერძოდ, არ არსებობს მიზნობრივი დაფინანსება ენერგეტიკასა და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული კვლევისათვის, რომლის მეშვეობითაც ხელისუფლებას შეეძლება ამ სფეროში სამეცნიერო პოტენციალისა და ცოდნის განვითარება. ქართული მეცნიერების, ტექნოლოგიისა და ინოვაციის სისტემის მართვა რეგულირდება რამდენიმე კანონით: 1. მეცნიერების, ტექნოლოგიისა და მათი განვითარების შესახებ (1994); 2. გრანტების შესახებ (1996); 3. უმაღლესი განათლების შესახებ (2004); 4. განათლების ხარისხის გაუმჯობესების შესახებ (2010); 5. ინოვაციების შესახებ (2016). პოლიტიკური მიმართულებები და სტრატეგიული გადაწყვეტილებები მიიღება პარლამენტისა და მთავრობის მიერ, აკადემიურ და სამეცნიერო კვლევის კომიტეტებთან კონსულტაციით, რომელებიც დაკომპლექტებულია შესაბამისი სამთავრობო და ბიზნეს წარმომადგენლებით. პოლიტიკა მზადდება და ხორციელდება სამინისტროების მიერ. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო ახორციელებს მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარების პოლიტიკას, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო კი პასუხისმგებელია ინოვაციების განვითარების პოლიტიკაზე. განვითარებისა და კვლევის (R&D) აუცილებელი წინაპირობაა ინტელექტუალური საკუთრების უფლებების დაცვის ყოვლისმომცველი სისტემა. საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ცენტრი „საქპატენტი“ არის სამთავრობო სააგენტო, რომელიც განსაზღვრავს ინტელექტუალური საკუთრების სფეროს პოლიტიკას. დაარსების დღიდან მისი მონაწილეობით შემუშავდა და ძალაში შევიდა 30-მდე კანონი, კანონქვემდებარე აქტი და მრავალი გზამკვლევი. ეს დოკუმენტები არეგულირებენ ინტელექტუალური საკუთრების (IP) უფლების მოპოვებისა და აღსრულების სამართლებრივ მექანიზმებს სხვადასხვა სფეროში. არსებული კანონმდებლობა სრულ ჰარმონიაშია საერთაშორისო სტანდარტებთან. კერძოდ, მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის 41 ადმინისტრირების სფეროში მოქმედი ინტელექტუალური საკუთრების უფლებების ვაჭრობასთან დაკავშირებულ ასპექტების შესახებ შეთანხმების (TRIPS) მოთხოვნებთან და ევროკავშირის კანონმდებლობასთან. ამჟამად, საქართველო არის ინტელექტუალური საკუთრების დაცვასთან დაკავშირებული ყველა მთავარი კონვენციის და შეთანხმების წევრი და რიგი ორმხრივი საერთაშორისო ხელშეკრულების მხარე. საქპატენტში არის გამოგონებებისა და ახალი ჯიშების, დიზაინის და მრავალფეროვნების დეპარტამენტი, როგორც სტრუქტურული ერთეული. გარდა სხვა მოვალეობებისა და კომპეტენციებისა, დეპარტამენტი პასუხისმგებელია საპატენტო სერტიფიკატის მომზადებასა და პატენტის რეგისტრაციაზე, რეგისტრირებული მასალების მეორადი პუბლიკაციისთვის გადაგზავნაზე და რეგისტრირებული პატენტების ჩამონათვალის მომზადებაზე. საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 24 აპრილის №160 დადგენილებით მიიღეს საქართველოს გრძელვადიანი დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფცია (LT LED). დოკუმენტი აღწერს 2050 წლისთვის ქვეყნის ეკონომიკის სექტორების დაბალემისიიანი განვითარების მიზნებს, დაბალი ემისიის ტექნოლოგიების გადმოტანისა და გამოყენების ხელშემწყობ მექანიზმებს. ამასთანავე, LT LED-ში მოცემულია ქვეყნის მიერ 2050 წლისთვის კლიმატ-ნეიტრალურობის მიღწევის ხედვა, რაც სრულ თანხვედრაშია ევროკავშირის პოლიტიკასთან. შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი (SRNSFG) იმ მიზნით დაარსდა, რომ ხელი შეეწყო საქართველოში სამეცნიერო კვლევის განვითარებისათვის და ქართველი მკვლევრების ინტეგრაციისათვის საერთაშორისო კვლევით სფეროში. ფონდი ორგანიზებას უწევს საპროექტო წინადადებების, სამიზნე პროგრამებსა და პროექტებზე მიღებას. იგი ჩართულია საერთაშორისო სამეცნიერო ქსელებში და ერთობლივ პროექტებში. SRNSFG-ის ყველა პროგრამა ხორციელდება საპროექტო წინადადებების მიღების მეშვეობით კონკურენციის საფუძველზე. ადგილობრივი და საერთაშორისო დამოუკიდებელი ექსპერტები კი ახდენენ შეფასებას. R&D-ის მხარდაჭერის გარდა ფონდი, ასევე ხელს უწყობს მკვლევრების მობილობასა და ახალგაზრდა მკვლევრების მეცნიერულ განვითარებას. კვლევების, ინოვაციისა და კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობის ერთ-ერთი მთავარი მექანიზმია საქართველოს ინოვაციების და ტექნოლოგიის სააგენტოს (GITA) შექმნა, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ზედამხედველობის ქვეშ. GITA მხარს უჭერს კაპიტალის ბაზრის განვითარებას სხვადასხვა დონეზე სხვადასხვა სექტორებში, მათ შორის, ენერგეტიკის სექტორში. GITA, 2025 სტრატეგიის (აქსელერაციის გეგმა) დასრულების პროცესშია. სტრატეგია მოიცავს GITA-ს, როგორც ინოვაციის ეროვნული პოლიტიკის პროცესის კოორდინატორის და მედიატორის ძირითად საქმიანობას. სააგენტო ამჟამად ჩართულია სხვადასხვა აქტივობების განხორციელებაში. GITA მხარს უჭერს ინოვაციურ პროექტებს და გრანტებს, სტარტაპის დახმარების პროგრამის მეშვეობით როგორიცაა, საგრანტო და ინოვაციის თანადაფინანსების საგრანტო პროგრამა. GITA მსოფლიო ბანკთან და ევროკავშირთან თანამშრომლობით აწარმოებს ტექნოლოგიების გადაცემის საპილოტე პროგრამას, რომელიც განსაზღვრავს კომერციალიზაციის შესაძლებლობის, მაღალი 42 პოტენციალის მქონე კვლევით პროექტებს და ეხმარება მათ მრეწველობაში გადატანას. 2020 წლის ივნისის მდგომარეობით, პროგრამამ მიიღო 74 საპროექტო განაცხადი. თითოეულმა განაცხადმა გაიარა შემოწმება ტექნოლოგიურ და ბიზნეს მზაობაზე და მხოლოდ კვალიფიცირებული პროექტები გადავიდა პოტენციური ინვესტიციის სიღრმისეული ანალიზის (Due Diligence) ეტაპზე. პროგრამას აფინანსებს მსოფლიო ბანკი - ევროკავშირის სასტარტო ფონდი, ბიუჯეტი შეადგენს 2.7 მლნ ევროს. ინოვაციების ზოგადი ჩარჩოს ფარგლებში, GITA უზრუნველყოფს დაფინანსებაზე წვდომას ინოვაციური პროექტებისთვის. მხარს უჭერს R&D-ს კომერციალიზაციას და ტექნოლოგიების გადატანას. ამ თვალსაზრისით, ცნობიერების ამაღლებისა და სატრენინგო პროგრამებთან ერთად, GITA უზრუნველყოფს დაფინანსებაზე წვდომას სხვადასხვა სახის საგრანტო პროგრამების მეშვეობით. ამ მიმართულებით, მთავრობა ახორციელებს სტარტაპების საწყის ეტაპებზე დაფინანსებას, რაც ფარავს რისკებს და აუმჯობესებს მათ უნარებს შემდგომი ინვესტიციების შესაძლებლობებისთვის. 2016 წელს, მთავრობამ ხელი მოაწერა სასესხო ხელშეკრულებას მსოფლიო ბანკთან, რათა მხარი დაეჭირა ქვეყანაში ეკოსისტემის ინოვაციების განვითარებისათვის. შემდეგი 5 წლისთვის გამოიყო 23.5 მლნ აშშ დოლარი. უზრუნველყოფილი იქნება: ა. ფინანსებზე წვდომა - გრანტების გაცემა მცირე და საშუალო საწარმოებისა და ინოვაციური პროექტებისთვის; ბ. რეგიონში ინფრასტრუქტურული პროექტების მასშტაბების გაზრდა; გ. ტრენინგების და მენტორული პროგრამების მეშვეობით, უნარებისა და შესაძლებლობების გაუმჯობესება სტარტაპებისთვის სხვადასხვა სახის წამახალისებელი ზომების გამოყენებით. ინოვაციების დაფინანსების კომპონენტი ხელს უწყობს გრანტების გაცემას, შესაფერისი მეწარმეების შერჩევას, რათა უზრუნველყოს შემდეგი: 40 000 აშშ დოლარამდე გრანტის თანადაფინანსების საგრანტო პროგრამა. პროექტის მთავარი მიზანია, გაზარდოს ფირმების და ცალკეული ადამიანების ინოვაციური აქტივობები საქართველოში და მათი მონაწილეობა ციფრულ ეკონომიკაში; ინოვაციური თანადაფინანსების საგრანტო პროგრამა 250 000 აშშ დოლარის ოდენობით. ეს არის ინოვაციური პროექტების დაფინანსების ახალი მექანიზმი. გრანტი წარმოადგენს 1:1 თანაინვესტიციას კერძო კაპიტალის დაფინანსებაში (მინიმუმ 51% კერძო მფლობელობაში), რაც შემდგომში ხელს უწყობს ფინანსებზე წვდომას გლობალურად მოქნილი სტარტაპების ფორმირებისას. პროგრამის მიზანია ინოვაციების სტიმულირება და ინოვაციური საწარმოების შექმნა საქართველოს ეკონომიკაში. პროგრამის მეშვეობით ქართული მიკრო, მცირე და საშუალო საწარმოები, რომლებსაც აქვთ პოტენციალი განავითარონ და წარმოადგინონ თავიანთი ინოვაციები მსოფლიოში, განათავსებენ ინოვაციურ პროდუქტს გლობალურ ბაზარზე, რომელიც აშკარად ასოცირდება საქართველოსთან, საქართველოდან მოქმედ სათაო ოფისთან. 43 GITA ასევე გასცემს მცირე გრანტებს, დაახლოებით 5000 აშშ დოლარის ოდენობით, ელექტრონული სერვისების პროტოტიპების შესაქმნელად შემდეგი მიზნით:  ინოვაციების დანერგვა, ტესტირება ან გაუმჯობესება მათი შემდგომი კომერციალიზაციის მიზნით;  ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების საერთაშორისო ეკოსისტემაში დაინტერესებული მხარეების ინტეგრაცია და მათი კომერციული პოტენციალის გაზრდა;  ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სფეროში გამოცდილებისა და ცოდნის გაზიარება;  ადგილობრივი ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების ეკოსისტემის გაძლიერება. GITA-ს ინოვაციის ინსტიტუციური შესაძლებლობების გაზრდის (IICI) პროექტის ფარგლებში, რომელსაც აფინანსებს ევროკავშირი. ტექნოლოგიების გადაცემის საპილოტე პროგრამის მიზანია, ხელი შეუწყოს საქართველოში ისეთი სამეცნიერო შედეგების კომერციალიზაციას, რომლებიც პასუხობს ბაზრის საჭიროებებს. პროექტი დაიწყო 2019 წელს და მისი ხანგრძლივობა დაახლოებით სამი წელია. პროგრამა ხორციელდება მსოფლიო ბანკის ჯგუფის მხარდაჭერით. გუნდი მჭიდროდ თანამშრომლობს ქართულ კვლევით ორგანიზაციებთან, რათა გამოავლინოს და შეარჩიოს ყველაზე პერსპექტიული იდეები. ის კვლევითი პროექტები, რომლებმაც მიაღწიეს ტექნოლოგიის მზაობის (TRL) 4+ და უფრო მაღალ დონეს, მისაღებია შეფასებისთვის. პროექტის მსვლელობისას, მეცნიერებისთვის შესაძლებლობების შექმნა და კომერციალიზაციის გუნდის ტრენინგები უზრუნველყოფილი იქნება სამუშაო ადგილზე, ხოლო კომერციალიზაციის ციკლი იმოქმედებს შერჩეული პროექტებისთვის. ფინანსური და ტექნიკური რესურსები ხელმისაწვდომი იქნება მომწიფებული პროექტების მცირე რაოდენობისთვის, სანამ მოხდება ამ პროექტების წარდგენა პოტენციური კლიენტებისთვის საქართველოში და საზღვარგარეთ. GITA-მ ასევე უმასპინძლა ფართომასშტაბიან Climate Launchpad კონკურსს, რომელიც არის მწვანე ბიზნეს იდეების მსოფლიოს ყველაზე დიდი გლობალური კონკურსი. ეს იყო სტარტაპ იდეების კონკურსი მათთვის, ვისაც გააჩნია ეკოლოგიურად სუფთა ტექნოლოგიების საინტერესო და პერსპექტიული იდეები. სააგენტო ეხმარებოდა მათ ამ იდეების განვითარებასა და ისეთ სტარტაპებად გარდაქმნაში, რომლებიც გლობალურ გავლენას მოახდენს მსოფლიოზე. ეს კონკურსი გახსნილი იყო ქართული სტარტაპებისთვის, რათა მათ მიეღოთ მონაწილეობა კლიმატის ცვლილების გლობალური გამოწვევების გადალახვაში. ClimateLaunchpad-ი შედგება ორდღიანი სასწავლო ბანაკისგან, რომელსაც მოყვება საერთაშორისო მენტორების მიერ ინტენსიური სწავლების პერიოდი. გამარჯვებული გუნდები გაემგზავრებიან გლობალურ გრანდ ფინალზე (Global Grand Final) ამსტერდამში, სადაც ექნებათ პრიზების მოგების შანსი. გრანდ ფინალის გამარჯვებული მიიღებს წვდომას Climate-KIC ClimateLaunchpad Accelerator-ზე, რომელიც სტარტაპებს აძლევს შესაძლებლობას, გარდაქმნან თავიანთი იდეები ბიზნესად. GITA ასევე მხარს უჭერს ადგილობრივი პერსონალის შესაძლებლობების განვითარებას კლიმატთან დაკავშირებულ ტექნოლოგიებში და ამ მიზნით, ინოვაციებისა და კომერციალიზაციის დეპარტამენტის უფროსი გაიგზავნა ამსტერდამში ClimateLaunchpad Global Grand Final-ზე, როგორც კონკურსის ერთ-ერთი ჟიური წევრი. ამან საშუალება მისცა GITA-ს აეშენებინა შესაძლებლობები მწვანე და კლიმატთან დაკავშირებული იდეების შესაფასებლად. 44 საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო ასევე ახდენს თავის საქმიანობის კოორდინირებას “ჰორიზონტი ევროპა“ საქართველოს ეროვნულ ოფისთან, რომელიც ჩამოყალიბებულია როგორც სამინისტროს პროგრამა და აერთიანებს ეროვნულ საკონტაქტო პირებს (NCP) „ჰორიზონტი ევროპის“ სხვადასხვა ქვეპროგრამის, მათ შორის მე-5 კლასტერის „კლიმატი, ენერგეტიკა და მობილობა” და კლიმატთან დაკავშირებული ევროპული პარტნიორობების მიმართულებით. NCP-ის მუშაობა არ არის დაკავშირებული პოლიტიკის შემუშავებასთან, არამედ, მეტწილად არის ეროვნული პოლიტიკის მიმღები სახელმწიფო ორგანოების საკონსულტაციო პროცესში ჩართულობა. NCP მხარს უჭერს მკვლევარებს, რომლებიც დაინტერესებული არიან „ჰორიზონტი ევროპის“ პროექტებში მონაწილეობით, საინფორმაციო დღეების მოწყობით, კონსულტაციებით და სხვა მხარდამჭერი საქმიანობით. 2023 წლის ოქტომბრის მონაცემებით, „ჰორიზონტი ევროპის“ პროგრამის კონკურსებში საქართველოს მონაწილეობით დაფინანსებულია 31 სხვადასხვა პროექტი. რაც შეეხება მცირე და საშუალო ბიზნესის ინოვაციების დაფინანსებას, არსებობს ასევე InnovFin, ევროკავშირის დაფინანსება ნოვატორთა ინიციატივებისთვის, რომელიც ასევე გამიზნულია ინოვაციური მცირე და საშუალო ბიზნესების მხარდაჭერაზე, მათ შორის საქართველოში, ფინანსური შუამავლების მეშვეობით, გაუმჯობესებული წვდომით. რათა ქვეყანამ მიიღოს სარგებელი ფინანსებზე ასევე არსებობს სახელმწიფო პროგრამა „აწარმოე საქართველოში“, რომელიც ხელს უწყობს ზოგადად მეწარმეებს. მიუხედავად იმისა, რომ ეს პროგრამა არ არის ფოკუსირებული უშუალოდ R&D პროექტებზე, ის მხარს უჭერს ადგილობრივ მცირე და საშუალო საწარმოებს, რომლებიც ოპერირებენ ენერგეტიკის სფეროში და ქმნიან თანამედროვე ეფექტურ ტექნოლოგიებს. ამას უდიდესი წვლილი შეაქვს ქვეყანაში ტექნოლოგიური განვითარების საქმეში. რაც შეეხება დაფინანსებას, ამჟამად არ არსებობს ენერგეტიკასთან/კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული კონკრეტული მიზნები ან ამოცანები პოლიტიკის სტრუქტურის ფარგლებში. განახლებად ენერგიასთან, ენერგოეფექტურობასა და გარემოს დაცვასთან დაკავშირებულ R&D პროექტებს მხარს უჭერს მთავრობა SRNSFG-ის ან GITA-ს მეშვეობით, ისეთივე პირობებით, როგორც სხვა სფეროსთან დაკავშირებულ ნებისმიერ პროექტს. ენერგეტიკასთან დაკავშირებული კვლევის, განვითარებისა და ინოვაციების (RDI) პროექტები ძირითადად ფინანსდება საერთაშორისო პროგრამებითა და დონორების მიერ. ეს ფინანსები ძირითადად მიემართება პრაქტიკულ კვლევით პროექტებში. ეროვნული დაფინანსების წილი ენერგეტიკის RDI-ში საკმაო მცირეა (გთხოვთ, იხილეთ თავი 4.6). ამავდროულად, ზოგი ენერგეტიკული კომპანია აქტიურად არის ჩართული საერთაშორისო თანამშრომლობაში ექსპერტიზის გაზიარების კუთხით. მაგალითად, სსე არის CIGRE-ს წევრი4142. CIGRE-ს ეროვნული 41 იხ.ბმული: https://www.gse.com.ge/chven-shesakheb/saertashoriso-urtiertobebi/CIGRE-saqarTvelos-erovnuli-komiteti 42 CIGRE არის გლობალური გაერთიანება, რომელის მიზანია ენერგეტიკული სისტემის ექსპერტიზის ერთობლივი განვითარება და გაზიარება. გაერთიანებას ჰყავს ათასობით პროფესიონალი 90-ზე მეტი ქვეყნიდან და 1250 წევრი ორგანიზაცია, მათ შორის მსოფლიოს წამყვანი ექსპერტები. მის ცენტრში არის CIGRE-ს 59 ქვეყნის ეროვნული 45 კომიტეტი საქართველოში სსე-ს ინიციატივითა და ხელმძღვანელობით დაარსდა. CIGRE საქართველო ორგანიზებულია ექსკლუზიურად სამეცნიერო და საგანმანათლებლო მიზნებისათვის. მისი მიზანია ტექნიკური ცოდნისა და ინფორმაციის გაცვლის წახალისება საქართველოში უახლესი და მსოფლიო გამოცდილების სინთეზით ელექტროენერგიის წარმოების, გადაცემისა და განაწილების სისტემების სფეროში. საქართველოს ეროვნული კომიტეტი შედგება 44 შესაბამისი წევრისაგან. საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის ექსპერტების გარდა, საქართველოს ტექნიკური უნივერისტეტის წარმომადგენლებიც შეუერთდნენ კომიტეტს. VI . ტრანსსასაზღვრო მნიშვნელობის ძირითადი საკითხები საქართველოსთვის ტრანსსასაზღვრო მნიშვნელობის ძირითადი საკითხებია:  მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, მეზობელ ქვეყნებთან ელექტროგადამცემი სისტემების გასაუმჯობესებლად, ინფრასტრუქტურის მუდმივი  განვითარება: იმპორტზე დამოკიდებულების შესამცირებლად მოცულობის საქართველოში გასაზრდელად, და გარე ბაზრებზე ექსპორტის ელექტროენერგიის წარმოების შესაძლებლობების (განსაკუთრებით, განახლებადი ენერგიის წყაროების) მუდმივი განვითარება. კავშირების გაძლიერება საქართველოს ტერიტორიაზე გამავალ ბუნებრივი გაზის სატრანზიტო მილსადენთან (მომწოდებლები აზერბაიჯანი და რუსეთი), რომლებიც გადიან მეზობელ ქვეყნებსა (ნაწილობრივ სომხეთში, თურქეთში) და ევროპაში. დამატებითი ტრანსსასაზღვრო თანამშრომლობა, ექსპერტების დონეზე, გრძელდება ენერგეტიკული გაერთიანების კონტრაქტის მხარეებთან და ევროკავშირის სხვადასხვა წევრ სახელმწიფოსთან. VII. ენერგეტიკის და კლიმატის ეროვნული პოლიტიკის იმპლემენტაციის ადმინისტრაციული სტრუქტურა ცხრილში მოცემულია სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებების როლი ამ დოკუმენტის აქტუალურ ასპექტებთან მიმართებაში: ორგანიზაციის სახელი კლიმატის ცვლილების საბჭო პასუხისმგებლობა / კომენტარი საქართველოში კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული პოლიტიკის ზედამხედველობა და კოორდინაცია. კომიტეტი, რომლებიც გთავაზობენ მრავალფეროვან ტექნიკურ პერსპექტივასა და ექსპერტიზას მსოფლიოს ყველა კუთხიდან. www.cigre.org 46 ორგანიზაციის სახელი პასუხისმგებლობა / კომენტარი ძირითადი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ენერგოეფექტურობისა და განახლებადი ენერგიების პოლიტიკის და მდგრადი განვითარების დეპარტამენტი სახელმწიფო პასუხისმგებელია ორგანო, საქართველოში რომელიც ენერგოეფექტურობის ეროვნული პოლიტიკის გატარებაზე. საქართველოს მთავრობა გეგმავს ინსტიტუციონალური შესაძლებლობების განვითარებას, რათა უფრო სწრაფად დანერგოს და გაატაროს ენერგოეფექტურობის წარმატებული პროგრამები და წაახალისოს ინვესტიციები. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების ურბანული განვითარება და სივრცითი-ტერიტორიული სამინისტროს სახელმწიფო კონტროლს მოწყობა; დაქვემდებარებული სსიპ სივრცითი-ტერიტორიული მოწყობისა და არქიტექტურულ- „სივრცითი და ქალაქთმშენებლობითი პოლიტიკის შემუშავება, მეთოდური ქალაქთმშენებლობითი განვითარების ხელმძღვანელობა, კოორდინაცია და მართვა. სააგენტო“. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს (MEPA) აქვს მანდატი, კოორდინირება გაუწიოს კლიმატის ცვლილების ეროვნული პოლიტიკის იმპლემენტაციას. კონვენციის კლიმატის ცვლილების გაეროს ჩარჩო ფარგლებში საერთაშორისო კლიმატის ცვლილების მოლაპარაკებებში მონაწილეობის სტრატეგიის გარემოს დაცვისა და მეურნეობის სამინისტრო სოფლის შემუშავებას. MEPA-ს პასუხისმგებლობის სფერო მოიცავს სახელმწიფო გარემოსდაცვითი პოლიტიკის გატარებას, ბუნებრივი რესურსების გამოყენების სახელმწიფო მართვას, გარემოს დაბინძურების მონიტორინგს და ეკოლოგიური ანალიზის განხორციელებას, მდინარის აუზების და წყალსაცავების შეფასებას არსებული ან მოსალოდნელი ჰიდრომეტეოროლოგიური და გარემოსდაცვითი პირობების თვალსაზრისით.  ეროვნული სატყეო სააგენტო უშუალოდ ჩაერთვება ეკონომიკურ საქმიანობაში და მონიტორინგს გაუწევს ტყის გამოყენებას ეკონომიკური საქმიანობის მიზნით.  არ გაიცემა ხე-ტყის დამზადების გრძელვადიანი ლიცენზიები. ეროვნული სატყეო სააგენტო  შეჩერდება სოციალური მიზნით ხის ჭრა (სოციალური ჭრა) 43 და ჩანაცვლდება უფრო ეფექტური მოდელით. 43 F  ხეტყის დამზადებას ეროვნული სატყეო სააგენტო თვითონ განახორციელებს (თავისი თანამშრომლების რესურსით/დაქირავებული კომპანიების მეშვეობით) რათა უზრუნველყოს საშეშე მერქნის მიწოდება მოსახლეობისა და ორგანიზაციებისთვის. 43 იხ. ტერმინის განმარტება, დოკუმენტი # 2124 https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/16228?publication=30 კარი I, თავი I, მუხლი 5(ჩ) 47 ორგანიზაციის სახელი პასუხისმგებლობა / კომენტარი  ეროვნული სატყეო სააგენტო განახორციელებს ზედამხედველობას იმ კომპანიებზე, რომლებიც რომელიც უწევენ მომსახურებას ხეტყის დამზადების მიმართულებით ეროვნულ სატყეო სააგენტოს და აგრეთვე მოახდენს რეაგირებას ხეტყის უკანანო ჭრის ფაქტებზე. საქართველოს 32 44 ქალაქი ხელმომწერი . 11-მა ენერგეტიკის სამოქმედო არის მერების ქალაქმა შეთანხმების შეიმუშავა მდგრადი (SEAP), რომლებშიც გეგმა განსაზღვრულია ენერგოეფექტურობისა და განახლებადი ენერგიის გამოყენების გაზრდისათვის საჭირო ზომები პრიორიტეტული სექტორებისთვის: ინფრასტრუქტურა; მშენებლობა; ტრანსპორტი; ქუჩის განათება; მიწათსარგებლობის ცვლილებები და ნარჩენების მართვა. SEAP-ის თანახმად, ენერგოეფექტურობისა და განახლებადი ადგილობრივი მუნიციპალიტეტები ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობა ადგილობრივ დონეზე, შენობებში ენერგოეფექტურობის ზომების გატარება, განახლებადი ენერგიის წყაროებზე დაყრდნობით საჯარო შენობების გათბობისა და გაგრილების სქემების შემუშავება, მზის თერმული სისტემების საზოგადოებრივი დანერგვა, ტრანსპორტის ელექტრული განვითარება, ქუჩის განათებისთვის მზის ბატარეების გამოყენება არის CO2-ს ემისიების ძირითადი შემცირებაზე მიმართული ღონისძიებები. საქართველოს წყალმომარაგების ენერგეტიკისა და მარეგულირებელი ეროვნული კომისია (სემეკი) კანონით გათვალისწინებული მარეგულირებელი უფლებამოსილების შესრულება ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ოპერატორი პასუხისმგებელია ელექტროენერგიის გადამცემი სისტემის ოპერირებასა და ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელის საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა (სსე) განვითარების აგრეთვე, ათწლიანი გადამცემი პატრონობაზე, გეგმის სისტემის შენარჩუნებასა განხორციელებაზე, აქტივების და მოვლა- განვითარებაზე „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების“ შესახებ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული ამოცანების შესასრულებლად. ელექტროენერგიის სისტემის კომერციული ოპერატორი ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორი (ესკო) ESCO არის ოპერატორი ელექტროენერგიის საქართველოში და მომსახურების გამწევი ორგანიზაცია. 44 იხ.ბმული: https://www.eecgeo.org/ge/como.htm 48 სექტორის ბაზრის საბითუმო საჯარო ორგანიზაციის სახელი საქართველოს ნავთობისა და პასუხისმგებლობა / კომენტარი გაზის კორპორაცია (სნგკ) საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანია (სგტკ) მთავარი მოქმედი კომპანია ბუნებრივი გაზის ბაზარზე და საქართველოში ყველაზე მსხვილი გაზის მილსადენის სისტემის მფლობელი. ბუნებრივი გაზის გადამცემი სისტემის ოპერატორი.  სერტიფიცირების ორგანოების აკრედიტაციაზე პასუხისმგებელი ორგანო. სერტიფიცირების ორგანოები, თავის მხრივ, პასუხისმგებელი კვალიფიკაციის საქართველოს აკრედიტაციის ცენტრი არიან პერსონალის სერტიფიკატების გაცემაზე. აკრედიტაციის მომსახურება მოიცავს შემდეგს.  აკრედიტაციის გაცემა.  აკრედიტირებულ ორგანოებზე ზედამხედველობა, ყოველწლიური და არაგეგმური შეფასების გზით. ეს ეხება შენობათა აუდიტს, სამრეწველო ორგანიზაციების ენერგოაუდიტს და სხვ. 1.4 ეროვნული ორგანიზაციების კონსულტაციები, ჩართულობა და მათი შედეგი I. ეროვნული პარლამენტის ჩართულობა საქართველოს მიერ მიღებული ყველა მნიშვნელოვანი კანონი პარლამენტმა დაამტკიცა. მთავარი კანონები აღწერილია 1.2. თავში და წარმოადგენს ძირითად გადაწყვეტილებებს, რომლებიც მიღებულ იქნა ეროვნულ დონეზე და ჩაწერილია წინამდებარე NECP-ში. გარდა ამისა, რამდენადაც თვითონ NECP შემუშავებულია ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ კანონის საფუძველზე, ისიც ასევე პარლამენტმა უნდა დაამტკიცოს. II. ადგილობრივი და რეგიონული უწყებების ჩართულობა NECP-ში აღწერილი სხვადასხვა სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმების, თავად NECP-ის პროექტის და მასში მითითებული ღონისძიებების შემუშავებისას, გაიმართა კონსულტაციები ადგილობრივ და რეგიონალურ უწყებებთან. კონსულტაციები მოიცავდა გეგმისა და მასში მოცემული ზომების პროექტების გაგზავნას და უკუკავშირს, შესატანი ცვლილებების/დამატებების შესახებ. ადგილობრივი და რეგიონალური უწყებები45. ასევე ჩართული იყვნენ, ენერგოეფექტურობის ეროვნული და განახლებადი ენერგიის სამოქმედო გეგმების შემუშავებაში. გარდა ამისა, საჭიროებისამებრ, ტარდებოდა კონსულტაციები იმ საინვესტიციო პროგრამებზე მუშაობისას, რომლებიდანაც მათ შეიძლება მიიღონ სარგებელი. 45 სახელმწიფო რწმუნებულის ადმინისტრაცია ან ავტონომიური რესპუბლიკა, 49 III.კონსულტაციები დაინტერესებულ მხარეებთან, მათ შორის, სოციალურ პარტნიორებთან. სამოქალაქო საზოგადოების და მოქალაქეების ჩართულობა საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის პირველადი სამუშაო ვერსიის შემუშავების შემდეგ, დოკუმენტები აქტიურად ზიარდებოდა პასუხისმგებელ უწყებებთან მათი მხრიდან კომენტარების მისაღებად. დოკუმენტების გაზიარდა რამდენიმეჯერ და სამინისტრომ მოახდინა თითოეული კომენტარის განხილვა და საჭიროების შემთხვევაში დოკუმენტში კორექტირებების შეტანაც. ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან თანამშრომლობით, 2021 წლის ოქტომბრიდან 2022 წლის მარტის ჩათვლით, დოკუმენტზე ჩატარდა 10 ვირტუალური სამუშაო შეხვედრა, რომელსაც ესწრებოდნენ არასამთავრობო ორგანიზაციები და სხვა დაინტერესებული პირები. შეხვედრების მეორე პანელი მიმდინარეობდა კითხვა-პასუხის რეჟიმში. მხარეებს კითხვებზე პასუხები წერილობითაც უზიარდებოდათ. საზოგადოების მხრიდან მაღალი ინტერესიდან გამომდინარე, დამატებითი ფიზიკური შეხვედრები ჩატარდა ჰიდროელექტროსადგურებისა და ენერგოეფექტურობის თემებზეც. 2022 წელს დასრულდა სახელმწიფო ენერგეტიკული პოლიტიკის სამუშაო ვერსიის შემუშავება. დოკუმენტი ასევე გაზიარდა საჯარო უწყებებთან და სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან. 2022 წლის ივლისში კი, ჩატარდა სამუშაო შეხვედრა დაინტერესებულ მხარეებთან, რომელიც ასევე პრეზენტაციისა და კითხვა-პასუხის რეჟიმში მიმდინარეობდა. 2022 წლის დეკემბერში სამინისტრომ სკოპინგის განცხადებით მიმართა სსიპ „გარემოს ეროვნულ სააგენტოსა“ და სსიპ „დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნულ ცენტრს“. სკოპინგის განცხადებასთან დაკავშირებით, სამინისტროს ინიციატივით ასევე ჩატარდა სამუშაო შეხვედრა. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრომ ჯამში ჩაატარა 14 სამუშაო შეხვედრა და განიხილა დაინტერესებული მხარეების მხრიდან მოწოდებული თითოეული კომენტარი და შენიშვნა. მხარეებთან მუდმივად მიმდინარეობდა წერილობითი კომუნიკაციაც და შეხვედრის ჩანაწერების გაზიარებაც. ასევე მიმდინარეობდა მუდმივი კონსულტაციები ენერგეტიკული გაერთიანების სხვა წევრებთან. NECP-ის შემუშავების პროცესში გამოვლენილ პრობლემებსა და მიღებულ გაკვეთილებთან დაკავშირებით, სხვა მხარეებიც იყვნენ ჩართული დიალოგში. მიმდინარეობდა კონსულტაციები ენერგეტიკული გაერთიანების დამკვირვებლებთან, ტრანსსასაზღვრო საკითხებთან და NECP-ში იდენტიფიცირებულ გეგმებთან დაკავშირებით. მსჯელობა ხდებოდა სხვა საკითხებთან დაკავშირებითაც, რომელიც შეიძლება სასარგებლო ყოფილიყო საქართველოს NECP-ისთვის. მხარეები ხშირად ფორმალურად, მონაწილეობენ საქართველო ფორმალურ არის და ენერგეტიკული არაფორმალურ კონსულტაციებში. გაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულების ხელმომწერი და, ამდენად, ის მონაწილეობს რიგ სამუშაო ჯგუფებში კლიმატის, ენერგოეფექტურობის, განახლებადი ენერგიის და სხვა საკითხებთან დაკავშირებით. სამუშაო ჯგუფებში მსჯელობენ პოლიტიკის შემუშავებაზე NECP-ის სხვადასხვა ნაწილში, მათ შორის იმ ნაწილშიც, რომლებიც აქტუალურია საქართველოსათვის. 50 გარდა ამისა, ტარდებოდა რეგულარული კონსულტაციები ენერგეტიკული გაერთიანებისა და ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებთან, მათ შორის მაშინაც, როდესაც ამ სხვა ქვეყნების ექსპერტები ჩართულები არიან ტექნიკური დახმარების საქმიანობაში. 1.5 რეგიონული თანამშრომლობა გეგმის შემუშავებისას I. კონტრაქტის სხვა მხარეებთან ერთობლივი ან კოორდინირებული დაგეგმვისთვის განკუთვნილი ელემენტები NECP არ მოიცავს ისეთ ასპექტებს, რომელებიც განკუთვნილია კონტრაქტის სხვა მხარეებთან კოორდინირებული დაგეგმარებისთვის. მსჯელობა იმ ასპექტებთან დაკავშირებით, რომლებიც ეხება ტრანსსასაზღვრო პროექტებს (როგორებიცაა: ელექტროენერგიით და ბუნებრივი გაზით ვაჭრობა) გაიმართა რეგიონალურ სავაჭრო პარტნიორებთან. II. რეგიონული თანამშრომლობის გათვალისწინების განმარტება გეგმაში რეგიონალური თანამშრომლობა გეგმაში გათვალისწინებულია მისაღები კონკრეტული ზომების მეშვეობით და აღწერილია ამ NECP-ის მე-3 თავში. განსაკუთრებით ელექტროენერგიის გადაცემის სფეროში არსებობს ინვესტიციები, რომლებიც ექვემდებარებიან კოორდინირებულ დაგეგმვას რეგიონში მეზობელ ქვეყნებთან; მიმდინარეობს სამუშაოები ენერგეტიკული ბაზრების ინტეგრაციის მიმართულებით, რომლებიც ხელს შეუწყობენ ენერგეტიკულ უსაფრთხოებასა და შეამცირებენ მთლიან სისტემურ დანახარჯებს. თავი II 2 ეროვნული მიზნები და ამოცანები 2.1 დეკარბონიზაციის მიმართულება 2.1.1 სათბურის გაზის ემისიები და მშთანთქმელები 46 46F I. მე-4 მუხლის (ა)(1) პუნქტში აღწერილი ელემენტები 2017 წლის 7 ივნისის პარიზის შეთანხმების რატიფიცირებით, საქართველო შეუერთდა იმ 197 ქვეყანას, რომელთა მიზანი იყო გლობალური საშუალო ტემპერატურის ზრდის შეზღუდვა 2°Cმდე, პრეინდუსტრიულ დონესთან შედარებით და აგრეთვე მისი 1,50C-მდე შეზღუდვის 46 შესაბამისობის უზრუნველყოფა ხდება გრძელვადიანი სტრატეგიებით, მე-15 მუხლის თანახმად. 51 მცდელობა. 2020 წელს, საქართველომ შეიმუშავა ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის (NDC) განახლებული პროექტი, რომელშიც გაწერილია შემდეგი მიზნები: 1. საქართველო სრულად იღებს ვალდებულებას, უპირობოდ, 2030 წლისთვის 35%ით შეამციროს სათბურის გაზების ემისია 1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით; 2. საქართველო იღებს ვალდებულებას, საერთაშორისოო დახმარებით, 2030 წლისთვის 50-57%-ით შეამციროს სათბურის გაზების მთლიანი ემისია 1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით, იმ შემთხვევაში, თუ სათბურის გაზების გლობალური ემისია შესაბამისად გაჰყვება 20C-სა და 1,50C-ის სცენარებს; 3. განახლებულ NDC-ში განსაზღვრული კონტრიბუციიდან გამომდინარე, კლიმატის ცვლილების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა მომზადდა შერბილების ზომების განსაზღვრის მიზნით, რომელთა იმპლემენტაცია დაეხმარება საქართველოს შეასრულოს აღებული ვალდებულებები და მიაღწიოს სამიზნე მაჩვენებლებს; საქართველო იღებს ვალდებულებას, შეისწავლოს კლიმატის ცვლილების მიმართ 4. თავისი ადაპტაციის უნარი და შესაძლებლობები ადგილობრივი და საერთაშორისო რესურსების მობილიზაციის გზით, განსაკუთრებით ისეთი სექტორებისთვის, რომლებიც მოწყვლადია კლიმატის ცვლილების მიმართ. NDC-ის მიერ მიზნების მიღწევის განსაზღვრული ვადებია 2021-2030 წწ. იმის გათვალისწინებით, რომ სათბურის გაზის ემისიის ზრდის საშუალო წლიური მაჩვენებელი უკანასკნელი 18 წლის განმავლობაში იყო დაახლოებით 4,3%, საქართველოს განახლებული NDC ხაზს უსვამს რიგ ფაქტორებს, რომლებიც გავლენას ახდენენ ქვეყნის ემისიებზე, როგორებიცაა: მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) რეალური ზრდა; დემოგრაფია; ინვესტიციები; ენერგიის ფასები; ტექნოლოგიური პროგრესი; ენერგიის მოხმარება; ქცევა და დამოკიდებულება და ა.შ. რეალური მშპ და შესაბამისად, ენერგიის მოხმარება მთავარი ფაქტორებია, რომლებიც ხელს უწყობენ სათბურის გაზების ემისიას საქართველოში. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველომ შეიმუშავა და დაამტკიცა კლიმატის სტრატეგია და ასევე სამოქმედო გეგმაც 2021-2030 წწ. პერიოდისთვის. გეგმაში განხილულია ის ღონისძიებები და ქმედებები, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქართველოს ეკონომიკის ზრდას და ინფრასტრუქტურის განვითარებას იმ მიმართულებით, რომელსაც განსაზღვრავს ქვეყანა მისი საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულებისა და ეროვნული ამბიციების დაკმაყოფილების გზაზე, კლიმატის ცვლილების შერბილების თვალსაზრისით. ამავე დროს, ის არის მნიშვნელოვანი ორიენტირი ამბიციის რეალისტური და სათანადო დონის განსაზღვრისთვის NDC-ს განახლების მომავალ ციკლებში. კლიმატის სამოქმედო გეგმის განახლება მოხდება 2-3 წლიანი ციკლით, რათა ის მუდმივად შესაბამისობაში იყოს NDC-ის და NECP-ის მომავალ განახლებულ ვერსიებთან. 52 II. სხვა ეროვნული მიზნები და ამოცანები, რომლებიც შეესაბამებიან პარიზის შეთანხმებას და არსებულ გრძელვადიან სტრატეგიებს. სხვა მიზნები და სამიზნე მაჩვენებლები, რომლებიც დაკავშირებულნი არიან სათბურის გაზების ემისიის შემცირების საერთო ვალდებულებებში წვლილის შეტანასთან, მათ შორის, სექტორის ადაპტაციის მიზნები, ასეთის არსებობის შემთხვევაში კლიმატის ცვლილების შერბილებაზე მიმართული ეროვნული მიზნები კლიმატის ცვლილების შერბილების ამოცანა მდგომარეობს შემდეგში: მიზანი 1: სათბურის გაზების ემისიის შემცირება (2030 წლისათვის, სათბურის გაზების მთლიანი ადგილობრივი ემისიის 35%-იანი სამიზნე მაჩვენებელი 1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით). ამ მიმართულების ქვემიზნები მოიცავს შემდეგს:  მიზანი 1.1: საწარმოო პროცესებიდან და პროდუქციის მოხმარებიდან (IPPU) წარმოქმნილი ემისიების შემცირება 5%-ით საკონტროლო დონესთან შედარებით;  მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა;  მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF);  მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. განახლებადი ენერგიის კიდევ ერთი ქვემიზანი, 1.5 შეტანილია სექციაში 2.1.2.  მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). კლიმატის ცვლილების ადაპტაციასთან დაკავშირებული ეროვნული მიზნები პარიზის შეთანხმებასა და ადაპტაციასთან დაკავშირებით, საქართველოს NDC-ს პროექტი განსაზღვრავს რიგ ზომებს კლიმატის ცვლილების ადაპტაციისთვის. ღონისძიებები მოიცავს:  კლიმატის ცვლილების ზემოქმედების შესწავლას გრუნტისა და ზედაპირული წყლების რესურსების ხელმისაწვდომობაზე სოფლის მეურნეობაში მდგრადი გამოყენებისთვის (ირიგაცია), ენერგიის წარმოებასა და საცხოვრისის მიზნებზე გრძელვადიან პერსპექტივაში;  კლიმატის ცვლილების ზეგავლენის შეფასებას მთის ეკოსისტემაზე მყინვარებისა და ქედების მდგრადი მართვისთვის;  ენდემური ჯიშების კონსერვაციის წახალისებას კლიმატის ცვლილების შესაბამის ეკოსისტემაზე ზეგავლენის პროგნოზირების გზით; 53  წინასწარ შერჩეულ ტერიტორიებზე ტყის მიწების ყველაზე დაუცველი ადგილების შესწავლა  სასოფლო-სამეურნეო წარმოების მოწყვლადობის დონის შეფასებას, ეროვნული მშპ-ს მთავარი მონაწილეების (მაგ., ყურძენი, თხილი) და/ან ადგილობრივად უნიკალური პროდუქტების გათვალისწინებით, პარამეტრების ცვლილებასთან როგორიცაა და ინფექციების ქართული თაფლი, გავრცელებასთან კლიმატის დაკავშირებით, სურსათის უვნებლობის უზრუნველსაყოფად;  ყველაზე მოწყვლადი ზამთრისა და სანაპიროს კურორტების კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტირების შესაძლებლობების განვითარებას;  კლიმატის ცვლილების ზეგავლენის შეფასებას ადამიანის ჯანმრთელობაზე სოციალურ, ეკონომიკურ, ბიოლოგიურ, ეკოლოგიურ და ფიზიკურ სისტემებს შორის ურთიერთობის  მრავალპროფილიანი კვლევის მეშვეობით; ექსტრემალური კლიმატური მოვლენების შედეგად წარმოქმნილი დანაკარგებისა და ზიანის შემცირების ხელშემწყობი ღონისძიებების გატარებას. 2.1.2 I. განახლებადი ენერგია მე-4 მუხლის (ა)(2) პუნქტში განსაზღვრული ელემენტები განახლებად ენერგიასთან დაკავშირებული საქართველოს საბოლოო მიზნები შემდეგია: მიზანი 1.5: განახლებადი ენერგიების წილი, წარმოდგენილია 27,4 %-ით. II. მთლიან ენერგეტიკულ ბალანსში 2030 წლისათვის განახლებადი ენერგიის სექტორული წილის სავარაუდო მნიშვნელობები საბოლოო ენერგიის მოხმარებაში 2021 წლიდან 2030 წლამდე ელექტროენერგიის, ტრანსპორტის, გათბობისა და გაგრილების სექტორში ამ სექციაში წარმოდგენილია 2030 წელს განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის მიზნობრივი მაჩვენებლების წილი შემდეგ სექტორებში: გათბობა და გაგრილება; ელექტროენერგია და ტრანსპორტი. სხვა სექტორების სამიზნე მაჩვენებლების გაანგარიშებისას გამოყენებულ იქნა მიდგომა ქვემოდან ზემოთ, მოდელირების პროგრამული უზრუნველყოფის გამოყენებით, რომელიც ასახავს მე-3 თავში აღწერილი სხვადასხვა ღონისძიებების გავლენას. ქვემოდან ზემოთ მიდგომისთვის გამოყენებულია შემდეგი ძირითადი ინფორმაცია:  ბიზნესის ტრადიციული გზით განვითარების ფარგლებში, 2030 წლამდე, ენერგიის მოხმარების ხაზოვანი მოდელირება მოხდა TIMES-ის 54 პროგრამის საშუალებით ჩართვებით და 2014-2019 წწ პერიოდის, როგორც საბაზო წლების გამოყენებით. აღნიშნულის საფუძველზე მოხდა მოდელის კალიბრაცია47;  ამ გაანგარიშებაში დაშვებულია გამონაკლისი. ტრანსპორტის საჭირო ენერგიისათვის შემუშავდა ცალკე მოდელი, იმავე საბაზისო დაშვებების გამოყენებით, როგორც TIMES მოდელისათვის,  მაგრამ მოხმარების ყოველწლიური ცვლილებებით ელექტრომობილებზე გადასვლის გამო; ენერგოეფექტურობის გაზრდის შედეგად მიღებული ეკონომია, კონკრეტული სახის ენერგიისთვის (გათბობა და გაგრილება, ელექტროენერგია და ტრანსპორტი) დასაწყისში გაანგარიშებული იქნა მე-3 თავში მოცემული მონაცემების მიხედვით, შემდეგ განაწილების ღონისძიებების მიხედვით და ბოლოს განახლებადი ენერგიის წარმოების სტრუქტურაში ცვლილებით;  ყველა ქვესექტორისთვის განხორციელდა ანალიზი ქვემოდან ზემოთ მიდგომის გამოყენებით, რათა შემუშავებულიყო სცენარები შემდეგი სფეროებისთვის: o ელექტროენერგიის წარმოება განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან; o გათბობა და გაგრილება განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან; o ტრანსპორტი განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან - უმთავრესად ფოკუსირებული ელექტრომობილებზე. აღსანიშნავია, რომ ბიოსაწვავის გამოყენება არ არის შეტანილი დარგობრივ მიზნებში. ცხრილი 2-1: 2030 წლის ეროვნული მიზნები და განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის გამოყენების სავარაუდო პროექციები 2050 წლამდე (დროებით ოკუპიებული აფხაზეთის რეგიონის ელექტრომოხმარების ჩათვლით) 2019 წ 2030 წ საბაზისო NECP /WEM 2040 წ საბაზისო NECP /WEM 2050 წ საბაზისო/ NECP WEM ენერგიის მთლიანი საბოლოო მოხმარება (ტჯ) 186,112.2 303,389.0 216,649.4 390,909.8 273,390.3 496,057.7 323,103.7 განახლებადი ენერგიის წყაროები (ტჯ) 45,205.63 61,854.4 59,361.90 75,982.1 72,866.6 89,413.0 95,164.2 პარამეტრი განახლებადი 18.77% 20.4% 27.4% 19.4% 26.7% 18.0% 29.5% ენერგიის წილი შენიშვნა: WEM = არსებული ღონისძიებებით; NECP = იმ ღონისძიებებით, რომელიც მოცემულია NECP-ში. 47 NREAP-სა და NEEAP-ის მოდელიორებისთვის გამოყენებულ იქნა იგივე MARKAL-ი 55 უნდა აღინიშნოს, რომ წლიდან წლამდე ცხრილში მოსალოდნელი ზრდა 2017-2018 (და წინა) წლებში, როგორც განსაზღვრულია 2009/28/EC დირექტივის დანართში I.B, არ არის აქტუალური. ცხრილი 2-2: თითოეული სექტორის საბოლოო მოხმარების მაჩვენებელში, განახლებადი ენერგიის წვლილის გაანგარიშების ცხრილი (ტჯ) 2030 წ ტრანსპორ ტი ელექტროე ნერგია 2019 წ საბაზისო /WEM NECP განახლებადი ენერგიის წყაროები 1,674 1,612 6,921 2,046 ჯამური მოხმარება 58,785 106,982 66,232 2.85% 1.51% 32,085 განახლებადის წილი % განახლებადი ენერგიის წყაროები ჯამური მოხმარება განახლებადის წილი % განახლებადი ენერგიის წყაროები დანარჩენი 2040 წ საბაზი სო NECP /WEM ჯამური მოხმარება 2050 წ საბაზის ო/WEM NECP 16,581 2,414 33,111 142,797 81,145 187,106 97,064 10.45% 1.43% 20.43% 1.29% 34.11% 55,087 53,437 63,468 67,712 73,876 86,758 41,866 71,440 62,748 86,304 76,854 104,793 96,323 77% 77% 85% 74% 88% 70% 90% 10,960 9,687 6,613 14,871 4,895 17,128 4,819 81,687 116,967 94,248 153,809 107,391 196,159 121,717 განახლებადის 13% 8% 7% 10% 5% 9% 4% წილი % შენიშვნა: განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენება, დარჩენილი ენერგიის მოხმარებისთვის (უმეტესად სითბო) დროთა განმავლობაში მცირდება იმ მოლოდინით, რომ მოხდება, როგორც საცხოვრებელი სექტორის შენობანაგებობებში, ასევე ენერგიის მომხმარებელ საბოლოო მოწყობილობებში (მაგ. სივრცის გამათბობლები) ენერგოეფექტურობის გაზრდა. გაგრძელდება გაზიფიცირება. ეს გამოიწვევს საცხოვრებელ და კომერციულ სექტორებში ბიომასის გამოყენების შემცირებას. ცხრილი 2-3: ტრანსპორტში განახლებადი ენერგიის წილის გაანგარიშების ცხრილი (ტჯ) 2030 წ პარამეტრები ენერგიის მთლიანი საბოლოო მოხმარება ტრანსპორტში 2040 წ 2050 წ 2019 წ საბაზისო NECP საბაზისო NECP საბაზისო NECP 58,784.8 106,898.8 66,221.8 142,670.2 81,098.6 185,451.8 96,960.3 56 2030 წ პარამეტრები ელექტროენერგიის მოხმარება საგზაო ტრანსპორტში ელექტროენერგიის მოხმარება სარკინიგზო ტრანსპორტში ბიოდიზელის მოხმარება ბიოეთანოლის მოხმარება განახლებადი ენერგიის ჯამური მოხმარება განახლებადი ენერგიის წილი III. 2040 წ 2050 წ 2019 წ საბაზისო NECP საბაზისო NECP საბაზისო NECP 56.9 2.7 3,095.3 43.0 9,947.9 1,385.3 23,011.6 1,607.19 1,772.50 2,334.77 2,352.06 3,219.38 2,675.28 4,305.05 9.90 - 1,045.25 - 2,829.85 - 5,462.13 - - 457.87 - 1,003.09 - 2,047.22 1,674.0 1,775.2 6,933.2 2,395.0 17,000.3 4,060.6 34,826.1 2.85% 1.66% 10.47% 1.68% 20.96% 2.19% 35.92% განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიების სავარაუდო მიმართულებები, რომლებიც 2021 წლიდან მოყოლებული 2030 წლამდე უნდა იყოს გამოყენებული, განახლებადი ენერგიის გამოყენების საბოლოო და დარგობრივი მნიშვნელობების მისაღწევ პროექტებში. მათ შორის, ენერგიის მოსალოდნელი მთლიანი საბოლოო მოხმარება (ტჯ-ში) და დაგეგმილი საერთო დადგმული სიმძლავრე (მგვტ-ში) (ჩაშლილის ახალ და განახლებულ სიმძლავრეებად) ტექნოლოგიებისა და სექტორის მიხედვით განახლებადი ენერგიების სხვადასხვა ტექნოლოგიების პროექციების შეფასება, განახლებადი ენერგიების სექტორული ტრაექტორიების მისაღწევად 2021-დან 2030-მდე, მოიცავს აბსოლუტურ საერთო საბოლოო ენერგიის მოსალოდნელ მოხმარებას ტერაჯოულში (ტჯ) და საერთო დაგეგმილ დადგმულ სიმძლავრეს მეგავატში (მგვტ) (ჩაშლილს ახალ და განახლებულ სიმძლავრეებად) თითოეული ტექნოლოგიისა და სექტორის მიხედვით. ცხრილში 2-4 ნაჩვენებია განახლებადი ენერგიის პროექციები ენერგიაშემცველებისა და ენერგიის მოხმარების ტიპების მიხედვით, რომელიც დაგეგმილია 2050 წლამდე WEM და NECP სცენარებით. ცხრილი 2-4: განახლებადი ენერგიის წარმოება/ათვისება ენერგიაშემცველების მიხედვით 2050 წლისთვის, WEM და NECP სცენარებით (ტჯ, %) პარამეტრი 2019 წ 2030 წ საბაზიო NECP /WEM 2040 წ საბაზიო NECP /WEM 2050 წ საბაზისო NECP /WEM ჰიდროგენერაცია 32,154.1 51,202.6 59,993.5 70,524.30 36,794.51 57 39,397.7 54,400.3 პარამეტრი ჰიდროგენერაციის დატვირთვის კოეფიციენტი ჰიდროგენერაციის დატვირთვის კოეფიციენტი (საშუალო 15 წლისათვის) 2019 წ 2030 წ საბაზიო NECP /WEM 2040 წ საბაზიო NECP /WEM 2050 წ საბაზისო NECP /WEM 30.6% 33.8% 33.8% 33.8% 33.8% 33.8% 33.8% 32.2% 33.8% 33.8% 33.8% 33.8% 33.8% 33.8% ნორმალიზებული ჰიდროგენერაცია, 3,835.4 51,202.6 6,794.5 59,993.5 39,397.7 70,524.3 54,400.3 ქარის ენერგიის გენერაცია 304.9 308.1 9,176.03 - 16,983.7 - 20,987.7 48.2% 48.8% 48.8% 48.8% 48.8% 48.8% 48.8% 48.2% 48.8% 48.8% 48.8% 48.8% 48.8% 48.8% 304.9 308.1 9,176.03 - 16,983.7 - 20,987.7 809.60 809.60 5,778.9 14,145.7 3,876.9 16,402.2 3,585.7 ბიოსაწვავი* - 345.9 1,353.2 481.8 3,173.3 647.3 5,769.5 გეოთერმული 679.8 725.8 833.6 725.8 1,017.9 725.8 1,233.7 მზის ენერგია 129.8 311.3 3,236.56 635.4 8,417.1 1,113.5 9,187.3 ქარის ენერგიის დატვირთვის კოეფიციენტი ქარის ენერგიის დატვირთვის კოეფიციენტი (საშუალო 5 წლისათვის) ნორმალიზებული ქარის ენერგიის გენერაცია ბიომასა* * ბიომასის/ბიოსაწვავის წარმოება და მოხმარება მიჩნეულია მდგრადად იმ პოლიტიკის ზომების პაკეტების საფუძველზე, რომელიც უზრუნველყოს ნედლეულის მდგრად სერტიფიცირებას (პოლიტიკის ზომების შესახებ მეტი დეტალებისთვის იხილეთ I დანართი). 2-1-ნახაზზე წარმოდგენილ გრაფიკებზე მოცემულია ელექტროსადგურების სიმძლავრე ენერგიის წყაროების მიხედვით WEM და NECP სცენარებში. 58 სავარაუდო 10000 9000 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 2041 2042 2043 2044 2045 2046 2047 2048 2049 2050 სიმძლავრე - მგვტ ელექტროსადგურების დადგმული სიმძლავრე წყაროების მიხედვით 2050 წლამდე (WEM) ქვანახშირი გაზი ჰიდრო ქარი ელექტროსადგურების დადგმული სიმძლავრე წყაროების მიხედვით 2050 წლამდე (NECP) სიმძლავრე - მგვტ 10000 8000 6000 4000 2000 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 2041 2042 2043 2044 2045 2046 2047 2048 2049 2050 0 ქვანახშირი გაზი ჰიდრო მზე ქარი ნახაზი 2-1: 2050 წლამდე ელექტროენერგიის წარმოების სიმძლავრე ენერგიის წყაროების მიხედვით WEM და NECP სცენარებით IV. ბიოენერგიაზე ელექტროენერგიად მოთხოვნის და მოსალოდნელი ტრანსპორტად. პროექცია, ბიომასის დაყოფილია მიწოდება ასევე სითბოდ, დაყოფილია ნედლეულის ტიპებად და წარმოშობის წყარობად (ადგილობრივი წარმოება და იმპორტი). ტყის ბიომასასთან დაკავშირებით, შეფასებულია წყარო და გავლენა მიწათსარგებლობაზე, ცვლილებაზე მიწათსარგებლობაში და სატყეო სექტორზე აღსანიშნავია, რომ WEM სცენარში, ბიომასის მოხმარება ტრანსპორტის მიზნებისთვის (წარმოდგენილი ბიოდიზელისა და ბიოეთანოლის სახით), რჩება ნულთან ახლოს, მაშინ, როცა მყარი ბიოსაწვავის მოხმარება (გათბობის მიზნით) იზრდება. 59 NECP სცენარში, ტრანსპორტისათვის, ბიოდიზელისა და ბიოეთანოლის მოხმარება ზრდადია და წარმოადგენს მოხმარების დიდ ნაწილს, მაშინ როცა პირველადი მყარი ბიოსაწვავის მოხმარება (და ამავდროულად მიწოდებაც) მნიშვნელოვნად შემცირებულია, რომელიც გამოწვეულია შემდეგი კომბინაციით - გაუმჯობესებულია ენერგოეფექტურობა საბოლოო მოხმარების მოწყობილობებში (მაგ. სივრცის გამათბობლები), გაზრდილია ეფექტურობა საცხოვრებელი სექტორის შენობა-ნაგებობებში და გრძელდება გაზიფიცირების პროცესი. ცხრილში 2-5 მოცემულია ბიომასის მოხმარების პროგნოზი ენერგორესურსების ტიპის მიხედვით 2050 წლამდე WEM და NECP სცენარების მიხედვით. ცხრილი 2-5: ბიომასის მოხმარების პროგნოზი ენერგორესურსების ტიპების მიხედვით 2050 წლამდე, WEM და NECP სცენარებში, ტჯ 2019 წ 2030 წ 2040 წ 2050 წ ბიოდიზელი - - - - ბიოეთანოლი - - - - ქვანახშირი - - - - სხვა მცენარეული ნარჩენები და მასალები - - - 450 პირველადი მყარი ბიოსაწვავი 10,263 8,961 14,146 15,953 WEM ჯამური 10,263 8,961 14,146 16,402 ბიოდიზელი - 1,046 2,842 5,502 ბიოეთანოლი - 0,458 1,003 2,047 ქვანახშირი - - - - სხვა მცენარეული ნარჩენები და მასალები - 2,659 0,757 0,466 პირველადი მყარი ბიოსაწვავი 10,263 3,120 3,120 3,120 NECP-2050 ჯამური 10,263 7,283 7,722 11,135 WEM სცენარი NECP სცენარი V. საჭიროების მიხედვით, სხვა ეროვნული პროექციები და მიზნები, გრძელვადიანისა და სექტორალურის ჩათვლით (მაგ. განახლებადი ენერგიის წილი ცენტრალურ გათბობაში, განახლებადი ენერგიები შენობებში, ქალაქების მიერ წარმოებული განახლებადი ენერგიები, განახლებადი ენერგიები თემებისათვის და საკუთარი მოხმარებისათვის, ჩამდინარე წყლების გაწმენდის დროს შლამისგან აღდგენილი ენერგია) რაც შეეხება განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენებას საკუთარი მოხმარებისათვის, მიკრო სიმძლავრის სადგურების დადგმული სიმძლავრე ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა და 60 მოსალოდნელია მომავალში ამ ტენდენციის გაგრძელება - პოტენციურად 100 მგვტ-მდე 2030 წლის და შემდგომი პერიოდისათვის. რაც შეეხება ნამუშევარი გაზების რეგენერაციით და ჩამდინარე წყლების დამუშავების შედეგად მიღებული შლამიდან აღდგენილ ენერგიას (ცხრ. 2-6), აქტუალური იქნება 2030 წლამდე. მოსალოდნელია 2030 წლის მონაცემები უცვლელი დარჩება ან გაიზრდება 2050 წლამდე. ცხრილი 2-6: პროგნოზები და სამიზნე მაჩვენებლები, ნამუშევარი გაზების რეგენერაციით, ჩამდინარე წყლების დამუშავების შედეგად მიღებული და შლამიდან აღდგენილი მეთანისათვის, (2020-2030 წწ) წელი მყარი ნარჩენების ნაგავსაყრელი (გგ) ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობები (გგ) ჯამი (გგ) ჯამი (ტჯ) 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 0.78 0.78 1.96 2.80 6.26 11.06 11.46 11.46 12.68 12.68 13.08 - - 12.52 12.52 12.52 12.52 12.52 12.52 12.52 12.52 12.52 0.78 0.78 14.48 15.31 18.78 23.58 23.98 23.98 25.20 25.20 25.60 43.6 43.6 805.25 851.46 1,044.2 1,311.0 1,333.3 1,333.3 1,401.1 1,401.1 1,423.4 2.2 ენერგოეფექტურობის მიმართულება I. მე-4 მუხლის (ბ) პუნქტში აღწერილი ელემენტები ენერგოეფექტურობის საბოლოო მიზნები: მიზანი 2: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა (სამიზნე 15% BAU-სთან შედარებით 2030 წელს). ამ მიმართულების ქვემიზნებში შედის:     მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა სამშენებლო სექტორში; მიზანი 2.2: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა მრეწველობის სექტორში; მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში; მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში;  მიზანი 2.5: ენერგიის შენახვა. 61 II. 2030, 2040 და 2050 წლების სამიზნე მაჩვენებელი, შიდა მოხმარებისათვის დაწესებული პროგრესის გაზომვადი ინდიკატორი, მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მოსალოდნელი ენერგიის დანაზოგი და ფართო სარგებელი, მათი წვლილი გაერთიანების ენერგოეფექტურობის მიზნების მიღწევაში, როგორც ეს მოცემულია საგზაო რუკებში. აღნიშნული რუკები განსაზღვრავს განახლების გრძელვადიან სტრატეგიებს არასაცხოვრებელი კერძო შენობებისათვის, და საჯარო 2010/31/EU საცხოვრებელი დირექტივის 2a და მუხლის შესაბამისად ენერგოეფექტურობის ეროვნული მაჩვენებლები 2030, 2040 და 2050 წლებისათვის მოცემულია ცხრილში 2-7. სამიზნე მაჩვენებლები ეფუძნება NECP-ის ღონისძიებების შედეგად მიღებული მოსალოდნელი დანაზოგების ჯამს (რომელიც აღწერილია მე-3 თავში), როგორც მოთხოვნის, ასევე მიწოდების კუთხით, NECP-ის სრული განხორციელების შემთხვევაში. ცხრილი 2-7: საქართველოს ენერგოეფექტურობის მითითებული სამიზნე მაჩვენებლები 2030, 2040 და 2050 წლებისთვის WEM/ NECP სცენარის მიხედვით (ტჯ,%) 2030 წ საბაზისი NECP /WEM 2040 წ საბაზისო NECP /WEM 2050 წ საბაზისო NECP /WEM პარამეტრი 2019 წ ენერგიის მთლიანი 167,454.9 272,026.7 202,335.5 356,852.9 243,132.9 458,523.8 290,943.6 ჯამური მოხმარება ენერგოეფექტური 26% 32% 37% დანაზოგი ელექტროენერგიის 3,305.5 4,905.6 2,906.3 6,007.4 3,566.4 7,307.2 4,426.4 დანაკარგები თბური დანაკარგები 3,211.3 4,860.9 4,776.9 5,999.8 5,450.8 7,638.2 6,254.5 ელექტროენერგიის 944,5 1,371.7 886.7 1,764.1 911.9 2,248.4 1,103.2 საკუთარი მოხმარება თბური ენერგიის 44.6 3.9 101.9 65.4 108.1 120.1 155.8 საკუთარი მოხმარება მთლიანი საბოლოო 192,259 295,389.0 223,227.5 382,909.8 265,390.3 488,057.7 315,103.7 ენერგიის მოხმარება ენერგოეფექტური 24% 31% 35% დანაზოგი შენიშვნა: 2019 წლის ენერგიის მოხმარების მონაცემები მოპოვებულია საქსტატის ენერგეტიკული ბალანსიდან (გამოქვეყნებული 2020 წელს). მონაცემები მოცემულია არაენერგეტიკული მიზნით მოხმარებული ნავთობპროდუქტების მოცულობის გარეშე. როგორც ცხრილიდან ჩანს, NECP-ში აღწერილი ენერგოეფექტურობის მნიშვნელოვან გავლენას იქონიებს საქართველოს ენერგეტიკულ მოხმარებაზე. ღონისძიებები 2030 წლისთვის განსაზღვრულია პირველადი ენერგიის მოხმარება, რომელიც შეადგენს 5,45 მტნე-ს48. 48 იხ. ბმული: https://www.energy-community.org/implementation/package/CEP.html 62 2019 წელს დამტკიცებული ეესგ-ს მიხედვით, ენერგოეფექტურობის დირექტივის მე-7 მუხლის სამიზნე მაჩვენებლები, რომელიც მოიცავს ენერგოეფექტურობის ვალდებულების სქემებს ან ალტერნატიული პოლიტიკის ღონისძიებებს, გაანგარიშებულია შემდეგნაირად: საშუალო წლიური დანაზოგი 3 წლის განმავლობაში, 90,705 მგვტ.სთ; ეესგ-ს სამიზნე მაჩვენებელი კუმულაციური დანაზოგისთვის სამიზნე წელს (2021), 3,766,712 მგვტ.სთ.   საქართველო ამჟამად განიხილავს, როგორც ალტერნატიული პოლიტიკის ღონისძიებების, ასევე ენერგოეფექტურობის ვალდებულების სქემების განხორციელებას მომავალი 3 წლის განმავლობაში. შემდგომ, შესაბამისად მოხდება ამ მიზნების განახლება და მონიტორინგი. საქართველოს ჯერ არ დაუმტკიცებია შენობების განახლების სტრატეგია, ამიტომ არ არის დადგენილი შესაბამისი სამიზნე მაჩვენებლები. სავარაუდოდ, მისი დამტკიცება მოხდება 2024 წელს. III. სხვა ეროვნული მიზნები, მათ შორის, გრძელვადიანი მიზნები ან სტრატეგიები, ასევე, დარგობრივი და ეროვნული მიზნები ისეთ სფეროებში, როგორებიცაა: ტრანსპორტის, გათბობისა და გაგრილების სექტორი არ არსებობს კონკრეტული სექტორული მიზნები ან ამოცანები, ენერგოეფექტურობის კუთხით ტრანსპორტის, გათბობა და გაგრილების სექტორებში. გრძელვადიანი ღონისძიებები წაახალისებს ენერგოეფექტურობას ტრანსპორტის სექტორში. რაც შეეხება გათბობისა და გაგრილების სექტორს, აღნიშნული მოცემულია მე-3 თავში. 2.3 ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულება I. მე-4 მუხლის (გ) პუნქტში აღწერილი ეროვნული გეგმების ელემენტები, ენერგოსისტემის მოქნილობის გაზრდის თვალსაზრისით. კერძოდ, ენერგიის ადგილობრივი წყაროების განვითარების, მოთხოვნაზე რეაგირებისა და ენერგიის დასაწყობების გზით ა) ES-1: მეზობელ ქვეყნებთან დამაკავშირებელი ელექტროენერგიის გადამცემი ახალი ხაზების მშენებლობა: ბ) ES-2: არსებული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია და გაუმჯობესება: ამ მიმართულების ქვემიზნები მოიცავს შემდეგს: მიზანი 3:  მიზანი 3.1: ენერგიის ადგილობრივი წყაროების გამოყენება;   მიზანი 3.2: ენერგიის შიდა წყაროების, განვითარება; მიზანი 3.3: ენერგიის წყაროების, მომწოდებლებისა და მარშრუტების დივერსიფიკაცია ელექტროენერგეტიკულ სექტორში; 63  მიზანი 3.4: ელექტროენერგეტიკულ სექტორში ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება;  მიზანი 3.5: ბუნებრივი გაზის სექტორში ენერგიის წყაროების, მიმწოდებლებისა და მიწოდების მარშრუტების დივერსიფიკაცია;  მიზანი 3.6: ბუნებრივი გაზის სექტორში ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება;  მიზანი 3.7: ენერგიის წყაროების, მომწოდებლებისა და მიწოდების მარშრუტების დივერსიფიკაციის გაზრდა ნავთობის სექტორში;   მიზანი 3.8: მოთხოვნაზე რეაგირება;  მიზანი 3.9: არსებული ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობის და გამტარუნარიანობის გაზრდა. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, სისტემათაშორისი და ადგილობრივი ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით; საქართველოს ენერგოუსაფრთხოების ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზანი, სამართლიან ფასად, ყველა მომხმარებლისთვის, სხვადასხვა ტიპის მაღალი ხარისხის ენერგიის საიმედო და უწყვეტი მიწოდების უზრუნველყოფაა. ამავე დროს, დაცული უნდა იყოს ეროვნული უსაფრთხოებისა და მდგრადი განვითარების ინტერესები, მოკლე და გრძელვადიან პერსპექტივაში. საქართველოს მიზნები ენერგოუსაფრთხოების მიმართულებაში შემდეგია:  მიწოდების რისკების შემცირება ენერგიის წყაროებისა და მიწოდების მარშრუტების დივერსიფიკაციის გზით;  ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება ადგილობრივი, უპირატესად განახლებადი რესურსების მაქსიმალური ათვისების გზით. რაც მოიაზრებს ტრანსპორტისა და სითბოს მიწოდების სექტორში ელექტროენერგიის მაქსიმალურად გამოყენებას;  ელექტროენერგიის სექტორში ოპტიმალური ენერგოდამოუკიდებლობის მიღწევა 2030  წლისთვის; ენერგოსისტემების მოქნილობისა და მედეგობის გაზრდა;  კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვა და კიბერუსაფრთხოებასა და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული რისკების შემცირება;  ენერგიაზე მოთხოვნის მართვის ეფექტური მექანიზმების შემუშავება და ენერგიის  განაწილების მდგრადი სისტემის შექმნა, საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე; საქართველოს ტერიტორიების ოკუპაციის შედეგად წარმოქმნილი ენერგეტიკული რისკების შერბილება, მინიმიზაცია. ენერგიის იმპორტზე ძლიერი დამოკიდებულების გამო (79% 2020 წელს), საქართველომ უნდა შეაფასოს და შეამციროს ენერგიის იმპორტის სხვადასხვა წყაროებზე დამოკიდებულების პოლიტიკური და ეკონომიკური რისკები. გარე მომარაგების წყაროების ოპტიმიზაცია, მათი გამჭვირვალე კონკურენტულ გარემოში განთავსება და მიწოდების ახალი ალტერნატივების განვითარება ენერგეტიკის საგარეო და ადგილობრივი პოლიტიკის მნიშვნელოვანი მიზნებია. 64 განახლებადი ენერგიის წყაროებისა და ენერგოეფექტურობის განვითარება წარმოადგენს ენერგოუსაფრთხოების გაუმჯობესების საშუალებებს. ენერგოეფექტურობა, როგორც ენერგიის მიწოდების, ისე ენერგიის მოხმარების სფეროში, ძალზე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ენერგეტიკული უსაფრთხოების და მდგრადი განვითარების უზრუნველყოფის, ტექნოლოგიური და ეკონომიკური წინსვლის და სოციალური პრობლემების გადაჭრის თვალსაზრისით. სწრაფი ტექნოლოგიური განვითარების მხრივ, ენერგეტიკული პოლიტიკა მიმართული უნდა იყოს თანამედროვე მოწინავე, ეფექტური და სუფთა ტექნოლოგიების, საინფორმაციო ტექნოლოგიების სისტემების, ჭკვიანი ქსელების, კიბერუსაფრთხოების, მოკლე და გრძელვადიანი პროგნოზირებისა და გამოყენებითი კვლევების დანერგვისკენ. ენერგოუსაფრთხოების გაუმჯობესება და სათბურის გაზების ემისიების შემცირება, განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარება ოპტიმიზებული იქნება სეზონურობის, დღე-ღამის ვარიაციების და რესურსების სრული გამოყენების მოთხოვნების გათვალისწინებით. საქართველოში ფიქსირდება გენერაციისა და მოხმარების სეზონური ასიმეტრია, რომლის დაბალანსება პოტენციურად შეუძლია ენერგიის შემნახველ ტექნოლოგიებს, განსაკუთრებით კი წყალბადს. ამისათვის კი საჭიროა განხორციელდეს ახალი სუფთა და ალტერნატიული ტექნოლოგიების, მათ შორის მწვანე წყალბადის შესწავლა და განვითარება. უნდა განვითარდეს განაწილებული გენერირების ოპტიმალური სქემები, იზოლირებული მიკრო ქსელები და განახლებადი ენერგიის ადგილობრივი სისტემები. მაღალი ტექნოლოგიის თანამედროვე ენერგოსისტემა, რომელიც იყენებს მოწინავე საინფორმაციო და სუფთა ტექნოლოგიებს (მათ შორის, გათხევადებული ბუნებრივი გაზი, ენერგიის შენახვის ტექნოლოგიები, ცვლადი დენი მოქნილი გადამცემი სისტემები (FACTS), წყალბადი, ჭკვიანი ქსელები და საინფორმაციო სისტემები და სხვ.) უზრუნველყოფს სექტორის მდგრად განვითარებას დაბალი ემისიით, უწყვეტ, სტაბილურ და სრულმასშტაბიან ენერგომომსახურებას. ნახშირწყალბადის საკუთარი მარაგების განვითარება და ოპტიმალური გამოყენება კვლავაც მნიშვნელოვანია ენერგოუსაფრთხოების გაუმჯობესებისთვის. ამჟამად საქართველოში მოიპოვება მცირე რაოდენობით ბუნებრივი გაზი, ნავთობი და ქვანახშირი. ამ რესურსების მნიშვნელოვანი ნაწილი გამოუყენებელი რჩება. აუცილებელია არსებული და პოტენციური წიაღისეული რესურსების მარაგების შესწავლა და რაციონალური გამოყენება, ქვეყნის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირების მიზნით. მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, მიწოდებისა და მოხმარების სეზონური ცვალებადობის დასაბალანსებლად და შესაძლო წყვეტების ზეგავლენის შესამცირებლად, იგეგმება გაზის დარეზერვების პროექტის რეალიზაცია, ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების სტრატეგიული რეზერვის შექმნა (2009/119/EC დირექტივის შესაბამისად). ქვეყანაში არსებული ენერგორესურსების, მათ შორის, ნავთობის ადგილზე დამუშავებისა და გამოყენების შესაძლებლობები მიმდინარე დისკუსიების საგანია. ენერგოუსაფრთხოების გაუმჯობესება მოითხოვს ინფრასტრუქტურისა და ენერგოეფექტურობის სწრაფ განვითარებას, რათა შემცირდეს ნაპრალი მოთხოვნის ზრდასა და ადგილობრივი მიწოდების შესაძლებლობებს შორის. 65 ამჟამად, საქართველო ენერგოუსაფრთხოების შემდეგი გამოწვევების წინაშე დგას:  დამოკიდებულება იმპორტირებულ ელექტროენერგიაზე სეზონური მოთხოვნის უზრუნველსაყოფად, რაც ქმნის მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფის რისკს. ენერგიის მოხმარება პიკს აღწევს ზამთარში, როდესაც ჰესების მიერ გამომუშავებული ენერგია მინიმუმამდეა შემცირებული. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ზამთრის პერიოდში საქართველო ელექტორენერგიასა და მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული თბოელექტროსადგურებზე. ეს იმპორტირებულ უკანასკნელი რესურსად იმპორტირებულ ბუნებრივ გაზს იყენებს. გასული რამდენიმე წლის განმავლობაში ადგილი ჰქონდა იმპორტის ზრდის ტენდენციას;  გენერაციის მსხვილი ობიექტების მშენებლობა, მიუხედავად შემარბილებელი ღონისძიებების გატარებისა, გარკვეულწილად მაინც ზემოქმედებს გარემოსა და ადგილობრივ მაცხოვრებლებზე, რაც ზოგჯერ საზოგადოების ნაწილის პროტესტს იწვევს. აღნიშნული კი, ხშირად პროექტის გადავადების მიზეზი ხდება, რაც უარყოფითად მოქმედებს ქვეყნის ენერგეტიკული სექტორის განვითარებაზე. 500 კვ ეგხ „იმერეთისა“ და ენგურჰესის ავარიულმა გამორთვამ, კვლავ წარმოაჩინა ენერგეტიკული უსაფრთხოების  გასაძლიერებლად მსხვილი გენერაციის ობიექტების აუცილებლობა; ელექტროენერგეტიკისა და ბუნებრივი გაზის სექტორების ინფრასტრუქტურა საჭიროებს ნაწილობრივ განახლებას, რომელიც ეტაპობრივად განხორციელდება დარგის განვითარების პარალელურად;  არასაკმარისი ტრანსსასაზღვრო კავშირები. ტრანსსასაზღვრო კავშირს რუსეთთან და სომხეთთან არ გააჩნიათ სარეზერვო ხაზები, რაც ამცირებს გადაცემის საიმედოობას. აზერბაიჯანთან დამაკავშირებელ ძირითად 500 კვ ხაზს გააჩნია რეზერვი ორჯაჭვა 330 კვ ხაზის სახით, რომელსაც დღევანდელი მდგომარეობით შეუძლია საიმედო და უსაფრთხო პარალელური ოპერირების უზრუნველყოფა მხოლოდ შეზღუდული დატვირთვის პირობებში (≤ 300 მგვტ). აღნიშნულის აღმოფხვრა შესაძლებელია 2023 წლიდან, შესაბამისი ქვესადგურის გაძლიერებით საქართველოს მხარეს, რის შედეგადაც შესაძლებელი იქნება ხსენებული 330 კვ ხაზის მეტი სიმძლავრეებით დატვირთვა. ამასთანავე, 500 კვ ეგხ იმერეთის შეზღუდვების გამო, ზაფხულის პერიოდში, შეუძლებელია გამოთავისუფლებული სიმძლავრის ტრანზიტი თურქეთის მიმართულებით. აგრეთვე აღსანიშნავია 400 კვ ეგხ „მესხეთი“, რომლის გამორთვამაც განაპირობა განუხორციელებელი ექსპორტი, ასევე საქართველოს მოხმარების გარკვეული ნაწილის შეზღუდვა, სისტემის მდგრადობის უზრუნველყოფის მიზნით. ტრანსსასაზღვრო კავშირის განვითარების პროექტების განხორციელება დამოკიდებულია შესაბამისი მეზობელი სახელმწიფოების გადაწყვეტილებაზე;  ბუნებრივი გაზის ერთ მომწოდებელზე დამოკიდებულება. საქართველოს ბუნებრივი გაზის საბითუმო და საცალო ბაზარი ძირითადად იმპორტის ერთ წყაროზეა დამოკიდებული;  გაზის დარეზერვების შეუძლებლობა იმპორტზე არსებული დამოკიდებულების პირობებში, მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის სახელმწიფოს შესაძლებლობას უწყვეტად და რისკის გარეშე მიაწოდოს მომხმარებელს ბუნებრივი გაზი. ქვეყანა მოიხმარს 3-4-ჯერ 66 მეტ ბუნებრივ გაზს ზამთარში ზაფხულთან შედარებით. მას არ გააჩნია მოთხოვნის დაბალანსების შესაძლებლობა, ექსპორტიორ სახელმწიფოთა და მათი სისტემების მაღალ დატვირთვასთან დაკავშირებული მიწოდების რისკებისაგან დაზღვევის მექანიზმი. აღნიშნული ასევე ეხება სახელმწიფოს უნარს, დამოუკიდებლად დააბალანსოს SCP მიღებული გაზი;  „დამატებითი“ ბუნებრივი გაზის (500 მლნ. კუბ. მ/წელიწადი) შესახებ შეთანხმებას შაჰდენიზის კონსორციუმთან 2026 წელს ეწურება ვადა, შესაბამისად გამოწვევას წარმოადგენს ზამთარში, სოციალური სექტორული მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ბუნებრივი გაზის დამატებითი წყაროების მოძიება;  ოკუპაციის გამო საქართველოს მთავრობა და ენერგოკომპანიები გარანტირებულად ვერ უზრუნველყოფენ დროებით ოკუპირებული აფხაზეთისა და ცხინვალის/სამხრეთ ოსეთის რეგიონებს ბუნებრივი გაზით, რის შედეგადაც, გათბობაზე მოთხოვნის ელექტრული ენერგიით დაკმაყოფილება, იწვევს ელექტროენერგიის არაეფექტურ გამოყენებას, ენერგეტიკული სისტემის გადატვირთვას და მიწოდების ხარისხის გაუარესებას;  სახელმწიფოში ნავთობისა და/ან ნავთობპროდუქტების სტრატეგიული მარაგების არარსებობა, რაც უზრუნველყოფდა მის გამოყენებას საგანგებო მდგომარეობის დროს,  კანონმდებლობით გათვალისწინებულ ვადაში; სახელმწიფოს არ აქვს ნავთობის გადამუშავების სათანადო შესაძლებლობები საკუთარი მოთხოვნის უზრუნველსაყოფად;  საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის მთავარი ენერგეტიკული აქტივი ენგური/ვარდნილის ჰიდროელექტროსადგური (ჰესი) ნაწილი, დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში მდებარეობს. ენგურჰესის ელექტროსადგურის და ქვესადგურის, ასევე ვარდნილი-1 ჰესის განლაგება საბერიოში, გალის რაიონში (დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში), ქმნის კასკადზე კონტროლის დაკარგვის საშიშროებას;  დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მიერ ელექტროენერგიის აუნაზღაურებელი და უკონტროლო მზარდი მოხმარება შეადგენს ენგური/ვარდნილის ჰესის მიერ წარმოებული ელექტროენერგიის უდიდეს ნაწილს. იაფმა ელექტროენერგიამ და  კონტროლის ნაკლებობამ წაახალისა კრიპტოვალუტის მაინინგი დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში, რაც კიდევ უფრო ზრდის მოხმარებას; განაწილების ქსელი. დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთისა და სვანეთის რეგიონებში განაწილების ქსელი საჭიროებს მნიშვნელოვან ფინანსურ რესურსებს. აღნიშნულ რეგიონებში, ქსელის პრობლემები და მასთან დაკავშირებული გადახდის დისციპლინის საკითხები საფრთხეს უქმნის მიწოდების ხარისხს და იწვევს ენერგეტიკულ სიღარიბეს,  განსაკუთრებით ზამთრის პერიოდში; საკვანძო ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურის (გაზისა და ნავთობსადენების მაგისტრალი, ელექტროგადამცემი ხაზებისა და სხვა.), ოკუპირებულ ტერიტორიასთან სიახლოვე ქმნის ფიზიკურ რისკებს;  კიბერუსაფრთხოება - ჭკვიანი ტექნოლოგიების დანერგვა და საკვანძო ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის ავტომატიზება ზრდის მათ დაუცველობას და კიბერთავდასხმების რისკს; 67  გლობალური კლიმატის ცვლილება. მოსალოდნელი ექსტრემალური მეტეოროლოგიური პირობები, მომატებული ტემპერატურა, სტიქიური მოვლენები, ჰიდროლოგია და ქარის მასათა გადაადგილების შეზღუდვები, ცვლილება, აგრეთვე რეგიონული ვაჭრობის შესაძლო ქმნის გაზრდილი და არათანაბარი მოთხოვნის რისკს და ამასთანავე უარყოფითად მოქმედებს ენერგიის მიწოდებაზე.  კრიპტოვალუტის ღირებულების მერყეობა და მისი მაინინგი საქართველოს მიერ არაკონტროლირებად ცვალებადობას, ტერიტორიაზე რომელიც იწვევს ენერგეტიკული ენერგიის სისტემის მოხმარების მოკლე და მკვეთრ გრძელვადიანი დაბალანსების პრობლემას ჰქმნის;  ლარის გაუფასურება ზრდის ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის (თბოელექტროსადგურების ძირითადი საწვავის) ფასს. აღნიშნულმა შესაძლებელია უარყოფითად იმოქმედოს საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისა და კომერციული სექტორისთვის ენერგიის ხელმისაწვდომობაზე, ვინაიდან იმპორტირებულ ენერგიაზე ანგარიშსწორება ძირითადად უცხოური ვალუტით ხორციელდება;  შეშის არამდგრადი გამოყენება საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში იწვევს ტყის ფართობის შემცირებას, საწვავის უკმარისობას და ენერგეტიკულ სიღარიბეს. ენერგეტიკული სიღარიბე აგრეთვე გამოწვეულია სოფლად მცხოვრები მოსახლეობის საცხოვრებლების დაბალი თბო მახასიათებლებით. საყოფაცხოვრებო და საჯარო სექტორში არაენერგოეფექტური შენობების სიმრავლე იწვევს გასათბობად და გასაგრილებლად საჭირო ენერგიაზე მოთხოვნის ზრდას. მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს ენერგეტიკული უსაფრთხოების რაოდენობრივი სამიზნე მაჩვენებლები, მოდელირების შედეგად დადგინდა იმპორტის კლების ტენდენცია 79%-დან (2020) 73%-მდე (2030). ამ მიმართულებასთან დაკავშირებული კონკრეტულად დაგეგმილი ზომები წარმოდგენილია მე3 თავში. საბოლოო ჯამში, საქართველოს ენერგეტიკულ სტრატეგიაში ენერგეტიკული უსაფრთხოებისადმი მიდგომა არის მრავალმხრივი და მოიცავს შემდეგს:  ენერგოეფექტურობის ზომები - მათ შორის, ენერგიის (ელექტროენერგიის, ბუნებრივი გაზის და სხვ.) წარმოების, გარდაქმნის, გადაცემის და განაწილების სექტორებში;  ელექტროენერგია. ქვეყანაში ელექტროენერგიის მოხმარება სტაბილურად იზრდება 5-7%-ით წელიწადში, ხოლო გენერაციის ობიექტების მშენებლობა, განსაკუთრებით წყალსაცავიანი ჰიდროელექტროსადგურების, ფერხდება, რაც მნიშვნელოვან გამოწვევებს წარმოადგენს. მოკლე და საშუალო პერიოდში სიტუაციის გასაუმჯობესებლად, დაგეგმილია სისტემაში მაღალი ეფექტურობის კომბინირებული ციკლის გაზის ელექტროსადგურების ინტეგრირება, მზისა და ქარის ელექტროსადგურების აშენება. სისტემის საიმედოობის გასაძლიერებლად, გრძელვადიან პერსპექტივაში, სისტემაში ინტეგრირებული იქნება სტრატეგიული წყალსაცავიანი ჰიდროელექტროსადგურები;  მეზობელ ქვეყნებთან დამატებითი ტრანსსასაზღვრო გადაცემის ხაზების ინფრასტრუქტურის განვითარება ელექტროენერგიის ბაზრის ინტეგრაციის მიზნით; 68 ნავთობსა და გაზთან დაკავშირებული სტრატეგია მოიცავს ნავთობისა და გაზის  სახელმწიფო სააგენტოსთვის, სხვადასხვა ადგილებზე, წიაღისეულის მოძიების შესწავლის გეგმას. ადგილობრივი აქტივობების ექსპერტების განსახორციელებლად. პროფესიული შესაძლებლობების კრიტიკულია გაზის გაზრდას დარეზერვების ამ პროექტის რეალიზაცია. მიწოდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, აუცილებელია მეზობელ ქვეყნებთან არსებული გრძელვადიანი შეთანხმებების მოქმედების ვადის გაგრძელება, ხოლო შესაძლებლობების შემთხვევაში ახალი ხელშეკრულებების გაფორმება და/ან განახლება ბუნებრივი გაზის ტრანზიტის საფასურის ნატურალური ფორმით ანაზღაურების შესახებ; გაზის მიწოდების წყაროების დივერსიფიკაცია და მათი გარდაქმნა სხვადასხვა პროდუქტად  [მაგ. თხევადი გაზი (LNG), კომპრესიული ბუნებრივი გაზი (CNG), გათხევადებული ნავთობის გაზი (LPG)]. ამ პროდუქტების მიწოდება მაღალმთიან რეგიონებში, რომლებშიც გაზსადენი არ არის გაყვანილი; ბიოგაზის წარმოება და გამოყენება (ბიომასისგან, განსაკუთრებით, ნარჩენებისგან).  გარდა ამისა, კანონი განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ განსაზღვრავს 2030 წლისთვის, ტრანსპორტის სექტორში განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებულ წილს, რომლის უმეტესი ნაწილის მიწოდება შესაძლებელი უნდა იყოს განახლებადი ენერგიის ადგილობრივი წყაროებიდან (მათ შორის, ელექტროენერგიის სექტორის ნაწილშიც). 2.4 შიდა ენერგეტიკული ბაზრის მიმართულება 2.4.1 ელექტროენერგიის ურთიერთკავშირი I. ელექტროენერგიის ქსელის ურთიერთკავშირის დონე, რომლის მიღწევასაც წევრი სახელმწიფო გეგმავს 2030 წლისთვის, 2021 წელთან შედარებით მინიმუმ 15%-იანი და 2020-ში მინიმუმ 10%-იანი კავშირის დონის გათვალისწინებით. აღნიშნული გულისხმობს სხვა წევრ ქვეყნებთან ახლო თანამშრომლობას და მიზნის სწრაფად მისაღწევად დასახული ზომების ინდიკატორების შესრულებას 1) ფასის დიფერენციალი საბითუმო ბაზარზე აღემატება სავარაუდო ზღვარს, რომელიც არის 2 ევრო/მგვტ.სთ წევრ სახელმწიფოებს, რეგიონებს ან ვაჭრობის ზონებს შორის; 2) ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების ნომინალური გამტარუნარიანობა, პიკური დატვირთვის 30%-ზე ნაკლებია: 3) ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების ენერგიის გენერაციის 30%-ზე ნაკლებია. ნომინალური გამტარუნარიანობა, განახლებადი საქართველოში, უკანასკნელი წლებში, მეზობელ ქვეყნებთან, ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების გასაუმჯობესებლად რიგი ინვესტიციები განხორციელდა. 69 ქვეყნის გეოგრაფიული მდებარეობის გათვალისწინებით, ევროკავშირის გაერთიანების წევრ სახელმწიფოებთან დაკავშირება მიმდინარე ეტაპზე და ენერგეტიკული საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის პირდაპირი შესაძლებელია მხოლოდ შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი კაბელის მეშვეობით. ამ მიზნით, საქართველოს მიერ ინიცირებულია შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროგადამცემი კაბელის პროექტი, რომელიც გულისხმობს საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის დაკავშირებას რუმინეთის ენერგეტიკულ სისტემასთან წყალქვეშა ელექტროგადამცემი კაბელის საშუალებით შავი ზღვით გავლით. უფრო ფართო კონტექსტში აღნიშნული გულისხმობს სამხრეთ კავკასიის რეგიონის ქვეყნების დაკავშირებას ევროპის ელექტროენერგეტიკულ სისტემასთან, სადაც საკვანძო როლი (როგორც უშუალოდ დამაკავშირებელ სისტემას) გააჩნია საქართველოს. აღსანიშნავია, რომ 2022 წელს შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის პროექტი მოხვდა ENTSO-E-ს (გადამცემი სისტემის ოპერატორების ევროპული ქსელის) 2022 წლის 10-წლიანი განვითარების გეგმაში, რომელიც მოიცავს ევროკავშირისთვის მნიშვნელოვან ინფრასტრუქტურულ პროექტებს და შესაბამისად წარმოადგენს ევროპულ ხედვას სხვადასხვა მნიშვნელოვანი პროექტის განვითარების კუთხით. ამჟამად, ხსენებული პროექტი კვლევის ფაზაშია, კერძოდ, მიმდინარეობს ტექნიკურ- ეკონომიკური კვლევა (ურთიერთდაკავშირების ოპტიმალური შესაძლებლობების განსაზღვრა; პროექტის ტექნიკური დახასიათება და სავარაუდო მარშრუტის შერჩევა; ეკონომიკური და ფინანსური ანალიზი და ა.შ) და ახლო მომავალში, იგეგმება გარემოსა და სოციალურ საკითხებზე ზემოქმედების შეფასების და შავი ზღვის ფსკერის გეოფიზიკური და გეოტექნიკური კვლევების ჩატარება. მიმდინარე ტექნიკურ-ეკონომიკური შესწავლის ფარგლებში წარმოდგენილი წინასწარი შეფასებების შედეგად, საკვლევი ტერიტორიის საკმაოდ მცირე ფართობის გამო, არსებობს რისკი, რომ შავ ზღვაში კაბელის მარშრუტმა გადაკვეთოს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი დაცული ტერიტორია (შესაბამისად, შესაძლოა ვერ განისაზღვროს კაბელის ალტერნატიული მარშრუტი, რომელიც აარიდებს კაბელის შესვლას შავ ზღვაში არსებულ დაცულ ტერიტორიაში). 2022 წლის 17 დეკემბერს ხელი მოეწერა შეთანხმებას სტრატეგიული პარტნიორობის შესახებ მწვანე ენერგიის განვითარების და გადაცემის სფეროში (შემდგომში - შეთანხმება) აზერბაიჯანის რესპუბლიკის, საქართველოს, რუმინეთის და უნგრეთის მთავრობებს შორის, რომლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის პროექტი და შესაბამისად, მხარდაჭერის მზაობა ხსენებული 4 ქვეყნის მიერ პროექტის მხარდაჭერის და მის წარმატებით განხორციელებასთან დაკავშირებით. 2030 წლისთვის საერთაშორისო ელექტროგადამცემი ქსელების განვითარების საბოლოო მიზანია ტრანსსასაზღვრო გადაცემის მოცულობის 5550 მგვტ-მდე გაზრდა, რაც საქართველოს ენერგეტიკული სისტემის პიკური დატვირთვისა 185%-მდე და განახლებადი ენერგიის წყაროების დადგმული სიმძლავრის 85%-მდეა. აღსანიშნავია, რომ ენერგეტიკული გაერთიანების სხვა წევრებთან ან ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებთან დამაკავშირებელი ხაზების ნაკლებობის გამო, საბითუმო ფასებს შორის სხვაობის ინდიკატორები (ე.ი. საორიენტაციო ზღვარი 2 ევრო/მგვტ.სთ) არ არის სრულად გამოყენებადი. რეალური განფასება ხელმისაწვდომი იქნება 2023 წლის 31 მარტის შემდეგ 70 (რამდენადაც ხდება ბაზრის ახალი მოდელის იმპლემენტაცია) და სხვაობა საქართველოსა და სხვა ევროპული ქვეყნების საბითუმო ფასებს შორის მხოლოდ მაშინ გამოჩნდება. ასევე აღსანიშნავია, რომ ელექტროენერგიის საბითუმო ფასი ცვალებადია პანდემიის ზემოქმედების პირობებში, მოხმარების შემცირებასთან დაკავშირებით. 2.4.2 I. ენერგიის გადამცემი ინფრასტრუქტურა ელექტროენერგიის და გაზის გადამცემი ინფრასტრუქტურის ძირითადი საჭიროებისამებრ მოდერნიზაციის პროექტები, რომლებიც და აუცილებელია ენერგეტიკული კავშირის სტრატეგიის ხუთი მიმართულების ფარგლებში განსაზღვრული მიზნების მისაღწევად ამჟამად არ არსებობს ელექტროენერგიის ან ბუნებრივი გაზის ინფრასტრუქტურული პროექტები, რომლებიც ოფიციალურად ჩაითვლება ევროკავშირის სტრატეგიის ხუთი მიმართულების ფარგლებში განსაზღვრული მიზნების მისაღწევ აუცილებელ პროექტებად, რომლებიც კლასიფიცირებულია, როგორც საერთო ინტერესის პროექტები (PCI/PMIs). როგორც წინა სექციაში აღინიშნა, საქართველოს გეოგრაფიული განლაგების გამო, ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების განვითარება ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებთან ან ენერგეტიკული გაერთიანების კონტრაქტის მხარეებთან შესაძლებელია მხოლოდ შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის პროექტის მეშვეობით. შესაბამისად, დაგეგმილია განაცხადის შეტანა საერთო ინტერესის პროექტების (PMI) შერჩევის პროცესში 2024 წელს. II. მთავარი ინფრასტრუქტურული პროექტებისა (PCIs) პროექტები, გარდა საერთო ინტერესის 49 48F გადამცემი ხაზების სიმძლავრე (მგვტ) ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების განვითარების დინამიკა, როგორც არსებული, ისე მომავალი ინფრასტრუქტურებისათვის მოცემულია ცხრილში 2-8. ცხრილი ეფუძნება საქართველოს 2021-2031 წწ წლების საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმას. ამ გეგმის მიხედვით, 2025 წელს, მოსალოდნელია სომხეთთან დამაკავშირებელი სისტემათაშორისი გადამცემი ხაზების მშენებლობა და შესაბამისად ამ ქვეყანასთან სიმძლავრის მიმოცვლის შესაძლებლობების ამაღლება. 2025 წლის შემდეგ, დამატებითი ტრანსსასაზღვრო ხაზების მშენებლობა და ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების დადგმული სიმძლავრე 2030 წლისთვის საქართველოს ენერგოსისტემაში ინტეგრირებული განახლებადი ენერგიის წყაროების დადგმული სიმძლავრის 85%-მდე მეტი იქნება. 49 ევროპარლამენტის და ევროსაბჭოს 2013 წლის 17 აპრილის ტრანსევროპული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის გაიდლაინების შესახებ (EU) No 347/2013 რეგულაციის, No 1364/2006/EC გადაწყვეტილების გაუქმების და (EC) No 713/2009, (EC) No 714/2009 და (EC) No 715/2009 (OJ L 115, 25.4.2013. გვ. 39) რეგულაციებში შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად. 71 ცხრილი 2-8: ელექტროენერგიის დაგეგმილი ურთიერთდამაკავშირებელი ხაზები მეზობელ ქვეყნებთან (მგვტ) რუსეთის თურქეთი სომხეთი აზერბაიჯანი სულ (მგვტ) 2020 წ 700 150 950 650 2450 2025 წ 700 700 2200 650 4250 2030 წ 1050 700 2200 1600 5550 ფედერაცია 2.4.3 ბაზრის ინტეგრაცია I. შიდა ენერგეტიკულ ბაზართან დაკავშირებული სხვა ეროვნული მიზნები, როგორებიცაა სისტემის მოქნილობის, განსაკუთრებით კი კონკურენტუნარიან გარემოში ელექტროენერგიის ფასების ფორმირების წახალისება, ასევე შესაბამისი სექტორალური კანონების შექმნა, ბაზრის ინტეგრაცია და დაკავშირება, ქსელში არსებული კავშირების გაზრდა სავაჭრო მოცულებებს გაზრდის მიზნით, ჭკვიანი ქსელები, ბაზარზე თავისუფალი დაშვება (აგრეგაცია), მოთხოვნაზე რეაგირება, ენერგიის შენახვა, ელექტროენერგიის მოხმარების წყაროებთან ახლოს წარმოება, დისპეჩერიზაციის მოქნილი მექანიზმები, ელექტროსადგურების მუშაობის გრაფიკების ცვლილება მოვლენების პასუხად და მიწოდების შეზღუდვები, სისტემაში მიმდინარე ფასწარმოქმნა რეალურ დროში, მიზნების მიღწევის ვადების განსაზღვრა საქართველოს ენერგეტიკული ბაზარზე განხორციელებული რეფორმა ეროვნულ კანონმდებლობაში გადააქვს ევროკავშირის შიდა ბაზრის პრინციპებს და ქმნის ევროპული ტიპის ელექტროენერგიის ბაზრის ორგანიზებულ სტრუქტურას. 2020 წლის 16 აპრილს საქართველოს მთავრობამ მიიღო ელექტროენერგიის ბაზრის მოდელის კონცეფცია. რაც შეეხება ელექტროენერგიის ბაზრის წესებს, კომისიამ (სემეკმა) იგი 2020 წლის 11 აგვისტოს მიიღო საბითუმო ბაზრის ყველა სეგმენტისთვის. სეგმენტების ორგანიზებისა და ფუნქციონირების სახელმძღვანელო პრინციპებს - დღის წინა ბაზარი; შიდადღიური ბაზარი; ორმხრივი ხელშეკრულებების ბაზარი; საბალანსო და დამხმარე სერვისების ბაზარი. კონცეფცია ადგენს ელექტროენერგიის საბითუმო ბაზრის მონაწილეებს (ასევე მათ პასუხისმგებლობებს): ელექტროენერგიის ბაზრის ოპერატორს; გადაცემის სისტემის ოპერატორი, სადისტრიბუციო სისტემის ოპერატორი; ელექტროენერგიის მწარმოებელი; მოვაჭრე; მიმწოდებელი; დიდი მომხმარებელი; საბითუმო საჯარო სამსახურის ორგანიზაცია. წინა დღის, ორგანიზებული (საათობრივი) დაბალანსების და დამხმარე სერვისების და შიდადღიური ბაზრების ოპერირების დაწყების სავარაუდო თარიღია 2024 წლის 1 ივლისი. 72 როგორც I თავში აღინიშნა, საქართველომ მიიღო პირველადი კანონმდებლობა, რომელშიც გადმოტანილია ევროპული დირექტივების დებულებები ბაზრის ინტეგრაციასთან დაკავშირებით, მათ შორის:  სისტემის მოქნილობის გაუმჯობესება, განსაკუთრებით, ელექტროენერგიის კონკურენტუნარიანობის საფუძველზე განსაზღვრული ფასების წახალისება;  ბაზრის ინტეგრაცია და დაწყვილება, რომლის მიზანია, არსებული ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების სავაჭრო მოცულობის გაზრდა;  მოთხოვნაზე რეაგირება, დასაწყობება;  განაწილებული გენერირება;  დისპეტჩირების, რედისპეტჩირების, მიწოდების შეზღუდვები და რეალურ დროში ფასების სიგნალები;  განახლებადი ენერგიის არადისკრიმინაციულ გარემოში მონაწილეობა;  მოთხოვნაზე რეაგირება და დასაწყობება, მათ შორის, აგრეგაციის გზით;  მომხმარებელთა მონაწილეობა ენერგოსისტემაში ისე, რომ მათ მიიღონ სარგებელი თვითგენერაციისა და ახალი ტექნოლოგიების, მათ შორის, ჭკვიანი მრიცხველებისგან;  ენერგომომხმარებელთა სამართლებრივი დაცვა და ენერგეტიკის საცალო სექტორის კონკურენტუნარიანობის გაუმჯობესება. მიმდინარე ამოცანაა მეორადი კანონმდებლობის შემუშავება, რომელიც აუცილებელია საკანონმდებლო ჩარჩოს დასრულებისა და ზემოთ აღწერილი სხვადასხვა ასპექტების იმპლემენტაციისათვის. უახლოესი 2-3 წლის განმავლობაში მოსალოდნელია ყოველივე ამის განხორციელება, თუმცა, ამასთან დაკავშირებულ ზოგიერთ ინვესტიციას, შესაძლოა, მეტი დრო დასჭირდეს. ბაზრის ინტეგრაციის ერთ-ერთი ასპექტი ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელის გაუმჯობესებაა, რისთვისაც რიგი დაგეგმილი ინვესტიციების მიზანი (იხ. სექცია 3.4) შეიძლება გაერთიანდეს შემდეგი განსაზღვრებით: „ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელების საიმედოობისა და მოცულობის გაძლიერება სისტემური გაუმჯობესებისა და ადგილობრივი გადამცემი ხაზების განახლების გზით“. 2.4.4 ენერგეტიკული სიღარიბე საქართველოს კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ (მუხლები 3, 114) მოიცავს მოწყვლადი მომხმარებლის ზოგად განსაზღვრებას, როგორც „საყოფაცხოვრებო მომხმარებელი, რომელსაც მისი სტატუსისა თუ მდგომარეობის გამო, საქართველოს შესაბამისი კანონმდებლობის საფუძველზე მინიჭებული აქვს სისტემით სარგებლობის ან/და ელექტროენერგიის ან/და ბუნებრივი გაზის მიღების ან/და წყალმომარაგებით სარგებლობის უფლება შეღავათიანი პირობებით“. საქართველოს გააჩნია გარკვეული მექანიზმები იმისთვის, რომ დაიცვას მოწყვლადი მოქალაქეები ენერგიის მაღალი ფასებისგან. ეს მექანიზმები ძირითადად ფოკუსირებულია ელექტროენერგიასა და ბუნებრივ გაზზე და ზოგადად დაკავშირებულია სიღარიბის ზღვარზე მყოფი ოჯახების დახმარების მექანიზმებთან. UNICEF-ის კვლევამ, რომლის დროსაც გაკეთდა სიღარიბის დინამიკის ანალიზი, აჩვენა, რომ 2009-2017 73 წლებში, საქართველოს ოჯახების 70% ერთხელ მაინც იმყოფებოდა სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ 50. 49F გაირკვა, რომ ენერგეტიკული სიღარიბე საკმაოდ გავრცელებული მოვლენაა საქართველოში, განსაკუთრებით სათანადო გათბობის ტექნოლოგიების და ენერგიის ადეკვატური დონის თვალსაზრისით. კვლევის - „შინამეურნეობებში ენერგორესურსების მოხმარება“ 51 თანახმად, რომელიც 2017 წელს 50F ჩატარდა, ცივი სეზონის განმავლობაში, მოსახლეობის დიდი ნაწილი საცხოვრებლის მხოლოდ ნაწილს ათბობს, რაც ნაჩვენებია ცხრილში 2-9. მოყვანილი ინფორმაციის თანახმად, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარი ცხოვრობს პირობებში, რომლებსაც შეიძლება ეწოდოს ენერგეტიკული/საწვავის სიღარიბე. გარდა ამისა, უნდა აღინიშნოს, რომ:  ენერგეტიკული სიღარიბე მეტად გავრცელებულია სოფლად, სადაც შინამეურნეობების 50,5%- შენობების/საცხოვრისის 20 მ2-ზე ნაკლებ ფართობს ათბობს;  ქალაქის ტიპის დასახლებებში, მოსახლეობის 41,5% - 21-49 მ2-ს, ხოლო 35,7% კი 20 მ2-ზე ნაკლებ ფართობს ათბობს; ბუნებრივ გაზზე მომუშავე გათბობის ინდივიდუალურ ცენტრალურ სისტემას იყენებს  შინამეურნეობის 10,5% (ქვეყნის მასშტაბით). საქალაქო დასახლებებში ეს მაჩვენებელი 17,1% -ია, ხოლო სოფლებში 1,6%-ის ფარგლებში. საცხოვრისების უმეტესობას (88,3%) არა აქვს ცენტრალური გათბობის ინდივიდუალური  წყაროები (ელექტროენერგია, ბუნებრივი გაზი, შეშა და სხვ.), ხოლო სახლების 1,2% საერთოდ არ თბება. ცხრილი 2-9: ინფორმაცია საქართველოს მოსახლების ენერგომოხმარების/ენერგეტიკული სიღარიბის შესახებ გათბობა შინამეურნეობებში მოსახლეობის % ადამიანების რაოდენობა 1.20% 44,645 42.10% 1,566,288 >20 მ2, არა ცენტრალური გათბობა 46.20% 1,718,825 ცენტრალური გათბობის სისტემები 10.50% 390,642 გათბობის გარეშე <20 მ 2 წყარო: საქსტატი (2017) „ენერგომომხმარება შინამეურნეობებში” საკვების მომზადების კვლევის თანახმად:  შინამეურნეობების ნახევარზე მეტი (52.8%) საკვების მომზადებისთვის იყენებს ბუნებრივ გაზს (77,8% ქალაქში და 27.8% სოფლად);  შინამეურნეობების 24,6% იყენებს შეშას და სასოფლო-სამეურნეო ნარჩენებს;  16,7% იყენებს თხევად გაზს; 50 გუგუშვილი დ. და ლე ნესტურ, ა. (2019) მიზნობრივი სოციალური დახმარებისა და ბავშვთა სიღარიბის სიღრმისეული ანალიზი და სოციალური ტრანსფერებით სიღარიბის შემცირების სიმულაცია; გაეროს ბავშვთა ფონდი. 51 საქსტატი (2017) „შინამეურნეობებში ენერგორესურსების მოხმარება“ 74  5,7% იყენებს საყოფაცხოვრებო ნარჩენებს. ენერგეტიკული სიღარიბის გამომწვევი ერთ-ერთი მიზეზი შენობების დაბალი ენერგოეფექტურობაა. საქართველოში შენობების უმეტესობა აგებულია 1950-1990 წწ პერიოდში, როდესაც ენერგოეფექტურობის მოთხოვნები არ იყო გათვალისწინებული. NECP-ის მიზანი ენერგეტიკული სიღარიბის თვალსაზრისით მდგომარეობს შემდეგში: მიზანი 4: ენერგეტიკული სიღარიბის პირობებში მცხოვრები მოსახლეობის პროცენტული მაჩვენებლის შემცირება, (სამიზნე მაჩვენებელი: 2017 წელს ნავარაუდები 43%-დან, 2030 წლისათვის 15%-ზე ქვემოთ შემცირება). ამ მიზნის მიღწევისთვის აუცილებელი კონკრეტული ზომები და პოლიტიკა მოცემულია 3.4.4 ნაწილში. 2.5 კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება I. ენერგეტიკულ გაერთიანებასთან დაკავშირებული საჯარო, საჭიროებისამებრ კერძო, კვლევებისა და ინოვაციების ეროვნული მიზნები. დაფინანსების სამიზნე მაჩვენებლები. მიზნების მიღწევის ვადები მიზანი 5: კვლევების, ინოვაციებისა და კონკურენტუნარიანობის (RIC) მიმართულება; მიმართულება გაყოფილია 2 პრიორიტეტად და თითოეული პრიორიტეტი მოიცავს მიზნებს. პრიორიტეტი 1: კვლევების, განვითარებისა და ინოვაციების (RDI) ძლიერი ეროვნული სისტემის შემუშავება სუფთა ენერგიის ტრანსფორმაციის მხარდასაჭერად.  მიზანი 5.1.1: კვლევებსა და ინოვაციებზე სახელმწიფოს მხრიდან მხარდაჭერა.  მიზანი 5.1.2: შესაძლებლობების გაძლიერება R&I სტიმულირებისათვის.  მიზანი 5.1.3: მდგრად ენერგეტიკასთან დაკავშირებული RDI-ს მხარდაჭერა და გაძლიერება.  მიზანი 5.1.4: ბიზნესის სექტორში ინოვაციების წახალისება და კერძო ინვესტიციების მოზიდვა კვლევისა და ინოვაციის მიმართულებით. პრიორიტეტი 2: RDI სექტორში საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერება.  მიზანი 5.2.1: მსხვილ საერთაშორისო RDI პროგრამებში (NATO, SPS, COST და სხვა.) ქართველი მკვლევარებისა და კვლევითი ორგანიზაციების მხარდაჭერა.  მიზანი 5.2.2: ევროკავშირის “ჰორიზონტი ევროპა” პროგრამაში ქართველი მეცნიერებისა და მკვლევარების ჩართულობის გაზრდა, და მათი ინტეგრაცია ევროკავშირის კვლევით სივრცეში. ენერგეტიკის სფეროში კვლევებისა და ინოვაციების მხარდასაჭერად ჯერჯერობით არ არის შექმნილი კონკრეტული უწყება. კვლევებისა და ინოვაციების (R&I) პროექტები ხორციელდება კვლევებისა და ინოვაციების ზოგადი ჩარჩოს ფარგლებში. 75 კვლევებმა, განვითარებამ და ინოვაციებმა (RDI) გადამწყვეტი როლი უნდა შეასრულოს ქვეყნის სუფთა ენერგიაზე გადასვლის საქმეში. მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობამ დიდი ძალისხმევა გაიღო ქვეყანაში RDI-ს ეკოსისტემის მდგრადი განვითარებისთვის ხელსაყრელი გარემოს შესაქმნელად, მთელი რიგი წინააღმდეგობები და გამოწვევები აფერხებს RDI-ს განვითარებას. ენერგეტიკის სფეროში RDI-ს ძირითადი გამოწვევებია: დაფინანსება, მარეგულირებელი ჩარჩო და პოლიტიკის შემუშავება:  ეროვნული RDI-ს თემატური პრიორიტეტების არარსებობა. ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პრობლემა RDI-ს სფეროში. R&D პოლიტიკის ეფექტურობის ანალიზის ანგარიში, რომელიც მოამზადა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა, ხაზს უსვამს ეროვნული RDI-ს „სახელმწიფო თემატური სამეცნიერო პრიორიტეტების პრიორიტეტების განსაზღვრის განსაზღვრის მნიშვნელობას. გარეშე, სამეცნიერო საქმიანობის ეფექტურობა მცირდება, რაც აისახება სამეცნიერო-კვლევითი სფეროების ფართო სპექტრზე დაფინანსების განაწილებაზე, რაც აძლიერებს ისეთ სფეროებში კვლევების დაფინანსების რისკს, რომლებიც ქვეყნისთვის პრიორიტეტს არ წარმოდგენს;  RDI-ზე ზოგადად და კერძოდ, ენერგეტიკასთან დაკავშირებული, RDI-ს სფეროში სახელმწიფო და კერძო დანახარჯების სიმცირე. სახელმწიფო და კერძო დანახარჯების სიმცირე არის ბიზნესსა და კვლევას შორის თანამშრომლობის ნაკლებობის შედეგი. თემატური პრიორიტეტების ნაკლებობასთან ერთად, ეს წარმოადგენს მთავარ წინააღმდეგობას RDI-ს ეფექტური განვითარებისთვის. RDI საქმიანობისთვის სტრატეგიული პრიორიტეტების არარსებობა იმის ფონზე, რომ RDI-ის მთლიანი დაფინანსება მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საერთაშორისო მაჩვენებლებს (როგორც აბსოლუტური სიდიდის, ასევე მშპ-ში მისი წილის თვალსაზრისით), იწვევს ისედაც მწირი ფონდების არაეფექტიან ხარჯვას. მაღალი ხარისხის სამეცნიერო კვლევებისთვის დაფინანსების ნაკლებობასთან ერთად, ეს უკანასკნელი ძალზე უარყოფით გავლენას ახდენს მეცნიერების კარიერულ გადაწყვეტილებებზე და მთლიანობაში ქვეყნის სამეცნიერო პოტენციალზე;  ეროვნული R&D-ს და კერძოდ ენერგეტიკასთან დაკავშირებული R&D-ს ეფექტური მონიტორინგის და შეფასების ნაკლებობა. არსებული სისტემა გაფანტულია სხვადასხვა ორგანიზაციებში და არ არსებობს საერთო ცენტრალიზებული მიდგომა. მაგალითად, SRNSFG ახორციელებს მხოლოდ იმ პროექტების მონიტორინგს, რომლებსაც აფინანსებს ფონდი და მონიტორინგი ხორციელდება ძირითადად ფინანსური და დაფინანსების პროგრამების მიზნების თვალსაზრისით. თვით სამეცნიერო კვლევის საბოლოო შედეგის (პუბლიკაციები, პრაქტიკული დანერგვა და სხვ.) მონიტორინგი არ ხორციელდება. შესაძლებლობები და ინფრასტრუქტურა:  კვლევითი ინსტიტუტების და კვალიფიცირებული მკვლევარების ნაკლებობა და კვლევის პერსონალის ხანდაზმულობა, ასევე ახალგაზრდა მკვლევარების ნაკლებობა არის ინტელექტუალური მუდმივი მიგრაციის (ტვინთა გადინების) შედეგი; 76  თანამედროვე R&D-ს ინფრასტრუქტურის ნაკლებობა, არსებული ინფრასტრუქტურის განახლების საჭიროება. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ განხორციელებულ R&D-ს პოლიტიკის ეფექტურობის ანალიზის ანგარიშში საუბარია კვლევითი ინსტიტუტების უმრავლესობის არასახარბიელო მდგომარეობაზე (კვლევითი ინსტიტუტების საკუთრებაში არსებული შენობა-ნაგებობები, აღჭურვილობა და სხვა კაპიტალური აქტივები). მიუხედავად იმისა, რომ ანგარიში მომზადდა 2014 წელს, სიტუაცია საგრძნობლად არ შეცვლილა. GITA-ს ძალისხმევა რეგიონალური ტექნიკური ცენტრებისა და ლაბორატორიების განვითარების და კვლევითი გუნდების თავისუფალი (უფასო) წვდომის უზრუნველყოფის მიმართულებით, ძალზე მნიშვნელოვანია RDI-ს ხელშეწყობის თვალსაზრისით. უწყვეტი საქმიანობისა და ხარისხის გაუმჯობესების უზრუნველსაყოფად, კვლევისა და განვითრებისათვის (R&D) აუცილებელია, სათანადო, თანამედროვე ინფრასტრუქტურის დონეზე აღჭურვილი კვლევით ინსტიტუტები. RDI-ს და ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ეროვნული მიზნები კონცენტრირებულია ორი ძირითადი სტრატეგიული პრიორიტეტის გარშემო:  კვლევების, განვითარებისა და ინოვაციების (RDI) ძლიერი ეროვნული სისტემის შემუშავება  სუფთა ენერგიის ტრანსფორმაციის მხარდასაჭერად: აღნიშული RDI-ს სექტორში საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერება. თანამშრომლობა უნდა მოიცავდეს საქართველოს შემდგომ ინტეგრაციას ევროკავშირის კვლევით გაერთიანებაში, ხოლო წვდომა ევროკავშირის კვლევის ინფრასტრუქტურაზე კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ტექნოლოგიისა და ცოდნის გადმოტანისთვის. ეროვნული მიზნები და ღონისძიებები მოცემულია თავში 3.5 და I დანართში. II. არსებობის შემთხვევაში 2050 წლის ეროვნული მიზნები ენერგიის სუფთა ტექნოლოგიების წახალისებისათვის, საჭიროების შემთხვევაში გრძელვადიანი (2050) ეროვნული მიზნები დაბალი ნახშირბადიანი ტექნოლოგიების დანერგვისათვის, ენერგოსისტემის დეკარბონიზაციისა, ასევე ნახშირბადის ტრანსპორტირების და მრეწველობის და შენახვის ინფრასტრუქტურისათვის ახალი ტექნოლოგიების დანერგვა ითვლება დაბალი ემისიებისკენ მიმართული ძალისხმევის მთავარ მამოძრავებელ ძალად. ტექნოლოგიური განახლება სასწრაფოდაა საჭირო ეკონომიკის ბევრ სხვა სფეროშიც. საქართველო გეგმავს, ჩაანაცვლოს მოძველებული ტექნოლოგიები უფრო ეფექტური ახალი ტექნოლოგიებით, რომლებსაც შემოიტანს სხვა ქვეყნებიდან. დეკარბონიზაციის თავლსაზრისით, 2050 წლისთვის ენერგოეფექტურობის და განახლებადი ენერგიის წახალისება იქნება ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება. განახლებადი ენერგიის გენერირებაში, ჰიდრორესურსები ტრადიციული ტიპია საქართველოში და ელექტროენერგიის გამომუშავებაში აღნიშნული რესურსები დომინირებს. თუმცა, სპეციფიური ლანდშაფტისა და შედარებით მცირე ეროვნული ტერიტორიიდან გამომდინარე, მომავალში დიდი ჰესების მშენებლობა დაკავშირებულია გარკვეულ გამოწვევებთან და 77 საქართველო გეგმავს უფრო მრავალფეროვანი გახადოს საკუთარი განახლებადი წყაროები, მზისა და ქარის ენერგიის, ასევე ბიომასის აქტიური ჩართვით ენერგომოხმარებაში. NECP-ის ფარგლებში ჩატარებული მოდელირება ითვალისწინებს ჰესების პარალელურად მზის და ქარის ახალი ელექტროსადგურების აშენებას, რაც გაზრდის განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან ელექტროენერგიის წარმოებას თითქმის 60%-ით, ხოლო ახალი სადგურები, რომლებიც აიგება შემდგომი ათწლეულების განმავლობაში, გამოიწვევს დამატებით 60%-ით ზრდას. 2050 წლისთვის მოსალოდნელია, რომ სრულ დადგმული სიმძლავრეში დაახლოებით 13% მზის ენერგიის, 15% ქარის ენერგიის, ხოლო 55% ჰიდროენერგეტიკის წილი იქნება. საქართველო ასევე ფლობს სხვა განახლებად ენერგიის წყაროებს, მაგალითად, გეოთერმულ ენერგიას, თუმცა, ამ წყაროების გამოყენება შედარებით შეზღუდულია. გეოთერმული ენერგიის რესურსები ბუნებრივად არის შეზღუდული, თუმცა, გრძელვადიან პერსპექტივაში, მათი გამოყენება შეიძლება გახდეს ეკონომიკურად მომგებიანი და გაიზარდოს ტურიზმისა და სასტუმროების, მათ შორის, სამედიცინო ტურიზმის (ბუნებრივი თერმული წყლები) განვითარებასთან ერთად. ქვეყანაში ბიომასის გამოყენების ტენდენცია კლებადია, თუმცა, მეტყევეობისა და ნარჩენების სექტორებში რეფორმების პარალელურად, ასევე ამ სფეროში ინოვაციების მხარდაჭერით, მოსალოდნელია ბიომასისა და მუნიციპალური ნარჩენების მრეწველობაში (ცემენტის წარმოება) და კომპოსტის წარმოებაში გამოყენების მზარდი ტენდენცია უახლოეს ათწლეულში. სავარაუდოდ, ეს ტენდენცია შენარჩუნდება საუკუნის შუა წლებამდე. ენერგოეფექტური შეშის ღუმელები ასევე ითვლება ახალ ტექნოლოგიად, რომელიც უნდა დაინერგოს შემდგომი წლების განმავლობაში, რაც შეუნარჩუნებს მათ აქტუალობას მაღალმთიან რეგიონებში დიდი ხნის განმავლობაში. სუფთა ენერგიაზე გადასვლა გათვალისწინებულია საგზაო ტრანსპორტის სექტორშიც, რომელიც სათბურის გაზების ემისიის ერთ-ერთი მთავარი წყაროა ქვეყანაში. ამ სფეროში, ჰიბრიდული და ელექტრომობილების მხარდაჭერა (დამუხტვის ინფრასტრუქტურის შექმნა), მეორადი/ხანდაზმული ავტომობილების გამოყენებაზე შეზღუდვის დაწესებასა და გზების ვარგისიანობის ტესტირებასთან ერთად, კიდევ უფრო მეტად წაახალისებს ეფექტური ავტომობილების შემოყვანას, რომლის ტენდენციაც უკვე თვალსაჩინოა უკანასკნელი ათწლეულის განმავლობაში. მშპ-ს ზრდასთან და კეთილდღეობის გაუმჯობესებასთან ერთად, გარემოსადმი მეგობრული ავტომანქანების წილი მნიშვნელოვნად უნდა გაიზარდოს საუკუნის შუა წლებისთვის, რაც მკაფიოდ აისახება საგზაო ტრანსპორტის მიერ სათბურის გაზების ემისიის შემცირებაზე. გათვალისწინებულია, რომ NECP-ის შემმუშავებელი გუნდი ითანამშრომლებს გუნდთან, რომელმაც შექმნა LEDS, მიზნები შეჯერებულია და განიხილება. 78 III. კონკურენტუნარიანობასთან დაკავშირებული ეროვნული მიზნები 52 51F 2019 წლის გლობალური კონკურენტუნარიანობის ანგარიშში53, საქართველო 74-ე ადგილზეა 141 ქვეყანას შორის, რომლებიც გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსით შეფასდა. გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსი ზომავს ინსტიტუციების, პოლიტიკის და ფაქტორების ერთობლიობას, რომლებიც განსაზღვრავენ ეკონომიკური კეთილდღეობის მდგრად მიმდინარეობას და საშუალო ვადიან დონეს. ინდექსი შედგება 12 ინდიკატორისგან, რომელთაგან მე-12 ზომავს ინოვაციურ შესაძლებლობებს. საქართველომ მიიღო 100-დან 32.7 ქულა ინოვაციურ შესაძლებლობებში, რითაც ქვეყანა გლობალური რეიტინგის 91-ე პოზიციას იკავებს. კონკრეტულად R&D-ს სფეროში, საქართველომ მიიღო მხოლოდ 23.8 ქულა და 75-ე ადგილი დაიკავა, RDI-ს კომერციალიზაცია შეფასდა 53.1 ქულით და გლობალურ რეიტინგში საქართველოს მიენიჭა 79-ე ადგილი. ბიზნესის დინამიურობის ინდიკატორით საქართველო 141 ქვეყნიდან 58-ე ადგილზეა და მას ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი აქვს ინოვაციური კომპანიების ზრდის კომპონენტში - 141-დან 108-ე. საქართველომ შეიმუშავა და მიიღო მცირე და საშუალო საწარმოების განვითარების სტრატეგია 2016-2020 წწ, რომლის მიზანი ამ საწარმოების კონკურენტუნარიანობის გაუმჯობესებაა შიდა და საერთაშორისო ბაზრებზე. ამ სტრატეგიის მიზანი, აგრეთვე, ტექნოლოგიების განახლების სფეროში მომუშავე SME-ების მოდერნიზაციის მხარდაჭერაცაა. 5 სტრატეგიული მიმართულებიდან, ერთ-ერთი ფოკუსირებულია მცირე და საშუალო საწარმოებში ინოვაციისა და R&D-ს ხელშეწყობაზე. მიუხედავად იმისა, რომ სტრატეგიის ვადა 2020 წელს ამოიწურა და ახალი სტრატეგია ჯერ არ შემუშავებულა, მცირე და საშუალო საწარმოების კონკურენტუნარიანობის ზრდა ჯერაც პრიორიტეტული საკითხია საქართველოსთვის. მთავრობა განაგრძობს სტრატეგიაში გათვალისწინებული ზომების უწყვეტ გატარებას:   ინოვაციური მეწარმეობის შესახებ ცნობიერების გაზრდა; ინოვაციებისა და R&D-ს დაფინანსების ეფექტური სქემების შემუშავება. GITA-ს ერთერთი უპირველესი მიზანია ინოვაციური სტარტაპების და ბიზნესებისათვის ფინანსების უზრუნველყოფა;  ინოვაციებისა და R&D-ს კომერციალიზაციის ხელშეწყობა. EU GITA-ს ფინანსური მხარდაჭერით დაიწყო ახალი ინოვაციისთვის ინსტიტუციონალური შესაძლებლობების გაზრდის პროექტის განხორციელება. პროექტის ერთ-ერთი კომპონენტია ტექნოლოგიების გადაცემის საპილოტე პროგრამა, რომლის მიზანი, ისეთი სამეცნიერო შედეგების კომერციალიზაცია, რომლებიც პასუხობს საბაზრო საჭიროებებს; 52 კონკურენტუნარიანობა სუფთა ენერგიის სექტორში ქმნის ხელმისაწვდომი, საიმედო და წვდომადი სუფთა ენერგიის წარმოების, გამოყენების და ენერგეტიკული ტექნოლოგიების ბაზარზე კონკურენციის გაწევის შესაძლებლობას. მისი მთავარი მიზანია ევროკავშირის ეკონომიკისა და ხალხისთვის სარგებელის შექმნა. ამდენად, კონკურენტუნარიანი სუფთა ენერგიის ინდუსტრია ძალზე მნიშვნელოვანია გარდამავალი პერიოდისთვის აუცილებელი ტექნოლოგიებით მომარაგების თვალსაზრისით. კონკრეტული ინდუსტრიის კონკურენტუნარიანობის დონე იზომება ინდიკატორების ფართო სპექტრის მეშვეობით. 53 იხ.ბმული: http://www3.weforum.org/docs/WEF_TheGlobalCompetitivenessReport2019.pdf 79  ბიზნესში საინფორმაციო და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების მხრივ უნარების გაუმჯობესება;  ინოვაციისთვის ინფრასტრუქტურის უზრუნველყოფა. GITA-მ ჩამოაყალიბა (და აგრძელებს ამ მიმართულებით საქმიანობას) FabLabs-ები და TechParks-ები, რომლებზეც უფასო წვდომა აქვთ კვლევით ჯგუფებს და დაინტერესებულ მეწარმეებს. ის ასევე აქტიურად უჭერს მხარს ინოვაციურ სტარტაპებს ტრეინინგების, გრანტებისა და სხვადასხვა ინფრასტრუქტურებზე თავისუფალი წვდომის ფორმით. საქართველოს მთავრობის პრიორიტეტია, ცოდნაზე დამყარებული და ინოვაციაზე მიმართული ეკონომიკური განვითარების მხარდაჭერის სქემების შემუშავება. ეს ხედვა ასახულია სხვადასხვა სახელმწიფო პოლიტიკის დოკუმენტებში: • ევროკავშირსა და საქართველოს შორის ასოცირების 2017-2020 წწ დღის წესრიგი; • საქართველოს მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარების სტრატეგია 2016-2020 წწ; • აღმოსავლეთ პარტნიორობის 20 შედეგი 2020 წლისთვის. მოქალაქეთათვის საგრძნობი შედეგების უზრუნველყოფა; • სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების სტრატეგია „საქართველო 2020“; • პროფესიული განათლების რეფორმის სტრატეგია 2013-2020 წწ; • განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი სტრატეგია 2017-2021 წწ; • ღია მმართველობის პარტნიორობა საქართველოსთვის 2018-2019 წწ და მრავალი სხვა; • მიზნები, სახელმწიფო/კერძო კვლევებისა და ინოვაციის დაფინანსების სამიზნე მაჩვენებლების თვალსაზრისით ჯერ არ არის დასახული; • 2050 წლისთვის სუფთა ენერგიის გამოყენების მიზნები (მათ შორის, დაბალი ნახშირბადის ტექნოლოგიები) აღწერილია 2.1 თავში განახლებადი ენერგიის სამიზნე მაჩვენებლების შესახებ და 2.2 თავში ენერგოეფექტურობის მიზნების შესახებ. საქართველოს მიზანია, გაზარდოს საკუთარი ეკონომიკის კონკურენტუნარიანობა მდგრად ენერგეტიკაზე გადასვლის გზით და RDI-ს როლის გაძლიერებით. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მიმდინარეობს მუშაობა, საქართველოს პროფესიული განათლების 2023-2027 წლების სტრატეგიაზე, ასევე დამტკიცდა განათლებისა და მეცნიერების ერთიანი ეროვნული 2022-2030 წწ სტრატეგია. საერთაშორისო ინდიკატორი, რომელიც გამოიყენება კონკურენტუნარიანობის მონიტორინგისთვის, არის ენერგიის ღირებულების პირდაპირი ერთეული (Real Unit). იგი ზომავს წარმოების სექტორისთვის (გარდა ნავთობგადამამუშავებელი სექტორისა) დამატებითი ღირებულების ერთი ერთეულის მოსაპოვებლად აუცილებელი ენერგიის წყაროზე დახარჯულ თანხას. იმისთვის, რომ ეს ინდიკატორი მეტად იყოს ფოკუსირებული წარმოების სექტორის ენერგიის გენერაციაზე, ნარჩენების და ჩამდინარე წყლების დამუშავება ისევე გამოირიცხა, როგორც ნავთობგადამამუშავებელი საწარმოები. სამშენებლო სექტორი, რომელიც საქსტატის 80 მიერ წარმოებულ ბიზნეს სტატისტიკაში არ არის წარმოების სექტორის ნაწილი, დაემატა აღნიშნულ კალკულაციას. შედეგად, 2018 წელს, საქართველოში ენერგიის ღირებულების პირდაპირი ერთეული შეადგენდა 14.4%, 2019 წელს კი - 14.6%. საქართველო გააგრძელებს განახლებადი ენერგიის ადგილობრივი რესურსების (როგორიცაა ჰიდრო, ქარის და მზის ენერგია) განვითარებას, რათა გაზარდოს ადგილობრივი გენერირება და შეამციროს იმპორტზე დამოკიდებულება. ეს ასევე გააუმჯობესებს სუფთა ენერგიაზე წვდომას წარმოებებისა და კომერციული სექტორისთვის. გარდა ამისა, საერთაშორისო დონორ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით, საქართველო გაიღებს ძალისხმევას, რათა გაზარდოს წარმოების სექტორის რესურსების ეფექტიანობა, ენერგომოხმარების ინტენსიობის შემცირებისა და კონკურენტუნარიანობის გაზრდის მიზნით. სუფთა ენერგიის განვითარების და რესურსების ეფექტიანობის გაუმჯობესების მხარდაჭერის ზომების დეტალური ჩამონათვალი მოცემულია 3.1 და 3.2 თავებში. თავი III 3 პოლიტიკა და განსახორციელებელი ღონისძიებები 3.1 დეკარბონიზაციის მიმართულება 3.1.1 სათბურის გაზების ემისია I. ევროკავშირის 2018/842 რეგულაციის მიერ მაჩვენებლების (მითითებული გეგმის მე-2 თავის განსაზღვრული სამიზნე 2.1.1 პუნქტში) მისაღწევად საჭირო პოლიტიკური ღონისძიებები და მისაღები ზომები II. რეგულაცია (EU) 2018/841-ის მოთხოვნების შესასრულებლად საჭირო პოლიტიკა და ღონისძიებები, რაც უნდა მოიცავდეს ყველა იმ ძირითად სექტორს, რომელიც ემისიებზე და მათ ჩაჭერაზეა პასუხისმგებელი. აღნიშნული ასევე გულისხმობს გრძელვადიან ხედვას და მიზნებს ეკონომიკური საქმიანობასთან დაკავშირებული ემისიების დონის შესამცირებლად, ემისიებისა და ჩაჭერას შორის ბალანსის მიღწევას, პარიზის ხელშეკრულების მოთხოვნების შესაბამისად დეკარბონიზაციის მიმართულების შესაბამისი ძირითადი საკანონმდებლო აქტები, სამოქმედო გეგმები და დადგენილებები (გარდა განახლებადი ენერგიისა, რომელიც მოცემულია 3.2.1 თავში) აღწერილია ქვემოთ: 81 საქართველოს კანონი გარემოს დაცვის შესახებ 54 - ეროვნული სამართლებრივი აქტი, რომელიც მოიცავს კლიმატის ცვლილების კომპლექსური მმართველობის პრინციპებს; საქართველოს 53F კანონი ატმოსფერული ჰაერის დაცვის შესახებ 55 - სამართლებრივი აქტი, რომელიც ფარავს კლიმატის ცვლილების მმართველობის საკითხებს. 54F სოფლის მეურნეობის, მეტყევეობისა და ნარჩენების სექტორი სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული მთავარი სტრატეგიული დოკუმენტი არის საქართველოს სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია 2021-2027 წწ. სტრატეგიის მიზანია: სოფლის მეურნეობის კონკურენტუნარიანობის ხელშეწყობა; ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვის უზრუნველყოფა და კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული ქმედებები; სოფლის ეკონომიკისა და თემების გაწონასწორებული ტერიტორიული განვითარების მიღწევა, მათ შორის, სამუშაო ადგილების შექმნა და შენარჩუნება. გარდა ამისა, შემუშავებული იქნა საქართველოს სოფლის განვითარების სტრატეგია 2017-2020 წწ 56, რომელიც მოიცავს წყლის, ტყის და სხვა რესურსების მართვის გაუმჯობესების მიზნებს და 55F სოფლად ნარჩენების მართვის მდგრადი სისტემების ჩამოყალიბების მხარდაჭერას. სოფლის მეურნეობის სექტორის დეკარბონიზაციასთან დაკავშირებული კანონმდებლობა საქართველოს არ აქვს შემუშავებული. საქართველოს ტყის კოდექსი 57 სახელმწიფოს სატყეო სექტორის მთავარი სამართლებრივი დოკუმენტია, კოდექსის ერთ-ერთი ახალი ასპექტია სატყეო მეურნეობის ეტაპობრივი აღდგენა 56F და ე.წ. „სოციალური ჭრის“ ჩანაცვლება მდგრადი და მრავალფუნქციური შეღავათებით. აღნიშნული საქართველოს დაეხმარება გააუმჯობესოს მდგრადი ბიოენერგიის წარმოება. საქართველომ შეიმუშავა გარემოს დაცვის მოქმედებათა მე-4 ეროვნული პროგრამა (NEAP) 20222026 წწ 58 პერიოდისთვის. ამ გეგმაში შემავალი ზოგიერთი ღონისძიება მოიცავს შემდეგ გზშს/სგშ-ს დოკუმენტაციის ხარისხის ამაღლებას; 57F  სამრეწველო სექტორიდან ემისიების პრევენციისა და კონტროლის მექანიზმის გაუმჯობესება;  გარემოსდაცვითი კანონაღსრულებისა და ზედამხედველობის სისტემის ეფექტიანობის  ამაღლება; გარემოსდაცვით ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება; 54 დოკუმენტი #519, პირველად მიღებული https://matsne.gov.ge/ka/document/view/33340?publication=29 55 დოკუმენტი #2116, მიღებული 1999 წელს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/16210?publication=20 და მასში ცვლილებები შეტანილია დოკუმენტი #5605-ს საფუძველზე, რომელიც ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/20218?publication=0 56 იხ. ბმული: https://mepa.gov.ge/Ge/PublicInformation/6346 57 დოკუმენტი #5949-სს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4874066?publication=0 58 იხ. ბმული: https://mepa.gov.ge/Ge/PublicInformation/34047 82 1997 წელს, ხელმისაწვდომია:  წყლის რესურსების ინტეგრირებული მართვის სისტემის დანერგვა;  შავი ზღვის სახეობების და ჰაბიტატების დაცვა;  საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე სუფთა და ადამიანის ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხო ჰაერის უზრუნველყოფა;  მიწის რესურსების მდგრადი მართვის ხელშეწყობა;  ნარჩენებით გამოწვეული გარემოს დაბინძურების შემცირება; ქიმიური ნივთიერებებით გამოწვეული გარემოზე და ადამიანის ჯანმრთელობაზე  ზემოქმედების რისკის შემცირება;  ბიომრავალფეროვნების დაცვა, ეკოსისტემური მომსახურების შენარჩუნება და ბიოლოგიური რესურსების მდგრადი გამოყენების უზრუნველყოფა;  ტყის რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების შენარჩუნება და გაუმჯობესება და ტყისგან მიღებული გათვალისწინებით; სარგებლის ზრდა ტყის ეკოსისტემური  კლიმატის ცვლილების პოლიტიკის სრულყოფა;  ბუნებრივი საფრთხეებისა და რისკების მართვის სისტემის გაუმჯობესება;  რადიაციული  გაუმჯობესება; გარემოსდაცვითი განათლების ხელშეწყობა; დაცვის, ბირთვული უსაფრთხოებისა და მომსახურების დაცულობის სისტემის 2013 წელს, საქართველოს პარლამენტმა დაამტკიცა საქართველოს ეროვნული სატყეო კონცეფცია. კონცეფციის მიზანია, შექმნას ტყის მართვის მდგრადი სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს:  საქართველოს ტყის რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მახასიათებლების გაუმჯობესებას, მრავალფეროვნების დაცვას;  ტყეების ეკონომიკური პოტენციალის ეფექტური გამოყენებსა, მათი ეკოლოგიური მნიშვნელობის გათვალისწინებით;  საზოგადოების ჩართვას ტყის მართვის საკითხებში და სარგებლის სამართლიანი განაწილებას. ამ მიზნების მისაღწევად, საქართველოს ტყის გამოყენება უნდა მოხდეს ეკოლოგიურ კეთილდღეობასა და მისი სოციალურ-ეკონომიკურ პოტენციალისათვის საფრთხის შექმნის გარეშე. ნარჩენების მართვა საქართველოში რეგულირდება ნარჩენების მართვის კოდექსით 59, რომელიც 58F ძალაში შევიდა 2015 წლის ბოლოს. ზოგადი თვალსაზრისით, კოდექსი განსაზღვრავს ნარჩენების მართვაზე პასუხისმგებლობას და მოთხოვნებს ეროვნულ და ქვე-ეროვნულ დონეზე. მისი მიზანია, ხელი შეუწყოს ნარჩენების პრევენციას და მათი ხელახალი გამოყენების ზრდას. აგრეთვე ნარჩენების გარემოსთვის უსაფრთხო გზით დამუშავებას. კონკრეტული დებულებები 59 დოკუმენტი #2994-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2676416?publication=11 83 პოტენციურად რელევანტურია კლიმატის ცვლილებისა და ენერგეტიკის სფეროებისთვის, მათ შორის:  აკრძალულია ნარჩენების დაწვა ნებადართული ინსინერატორების გარეთ:  სამინისტრო შეიმუშავებს ბიოდეგრადირებადი მუნიციპალური ნარჩენების მართვის სტრატეგიას, რომელიც ბიოდეგრადირებადი განსაზღვრავს ნარჩენების ნაგავსაყრელზე რაოდენობის განსათავსებელი შემცირების მიზნებს და ტერიტორიაზე წარმოქმნილი განსახორციელებელ ღონისძიებებს;  თითოეული მუნიციპალიტეტი შეიმუშავებს მის მუნიციპალური ნარჩენების მართვის 5-წლიან გეგმას;  ფიზიკურ ან იურიდიული პირზე, რომლის საქმიანობის შედეგად წლის განმავლობაში 200 ტონაზე მეტი არა სახიფათო ნარჩენი ან ნებისმიერი რაოდენობის სახიფათო ნარჩენი წარმოიქმნება, გავრცელდება ნარჩენების მართვის გეგმისა და გარემოსდაცვითი მმართველის ყოლის ვალდებულება. აღნიშნული ვალდებულება გავრცელდება აგრეთვე ფიზიკური პირზე − 1 000 ტონაზე მეტი ინერტული ნარჩენი წარმოქმნის შემთხვევაში. რაც შეეხება დეკარბონიზაციას და მშთანთქმელებს, ქვემოთ აღნიშნული სამი სექტორისათვის დაგეგმილია ან იმპლემენტაციის პროცესშია რამდენიმე მნიშვნელოვანი ღონისძიება:  სასოფლო-სამეურნეო სექტორისაკენ მიმართული ღონისძიებები ნიადაგით და მესაქონლეობით გამოწვეული ემისიების შესამცირებლად. ეს, პირველ რიგში, ზომების დანერგვამდე, მოიცავს ხარჯთსარგებლიანობის ანალიზს (CBA);  ტყის მართვის ღონისძიებები მიმართული სათბურის გაზების ნეტო ემისიის შემცირებაზე. მოიცავს აღდგენა-გაშენებისკენ მიმართულ ძალისხმევას და გაუმჯობესებული ტყის კოდექსის დანერგვას.ასევე, მოთხოვნის შესაბამისად, შეშის ღუმელების ეფექტიანობის გაუმჯობესებას (იხ. ქვეთავი ენერგოეფექტურობის შესახებ).  ნარჩენების მართვა და ნარჩენების ენერგიად გარდაქმნის ღონისძიებები, რომლებიც მიმართულია ნაგავსაყრელზე გადაყრილი ნარჩენების (განსაკუთრებით, ორგანული) რაოდენობის შემცირებასა და არსებულ ნაგავსაყრელებზე მეთანის გაზის შეგროვება/გამოყენებაზე. შემდგომი წლებისთვის დაგეგმილია 33 კონკრეტული ღონისძიება და საინვესტიციო ზომა, რომლებიც მოიცავს I დანართში წარმოდგენილ სფეროებს. III. ზემოთ რეგიონული თანამშრომლობა აღნიშნულ სფეროში აღწერილი ზოგიერთი თანამშრომლობის პირობებში. ღონისძიებებთან დაკავშირებით. ღონისძიება კერძოდ, შეიძლება გაძლიერდეს რეგიონალური გაზიარება ქვე-ეროვნულ გამოცდილების პოლიტიკის მიდგომების ჰარმონიზება შესაძლოა რელევანტური იყოს, განსაკუთრებით, თუ იგი განხორციელდება ენერგეტიკული გაერთიანების წევრ სახელმწიფოებთან. ამჟამად, საქართველო ჩართულია სხვადასხვა რეგიონალურ სამუშაო ჯგუფში, მათ შორის ენერგეტიკული გაერთიანების სამუშაო სივრცის შიგნით, რომელიც 84 მუშაობს კლიმატის ცვლილების, ენერგოეფექტურობის, განახლებადი ენერგიისა და სხვა საკითხებზე. 3.1.2 განახლებადი ენერგია I. 2030 წლის განახლებადი ენერგიის სამიზნე მაჩვენებლების მისაღწევად, ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის უზრუნველყოფაზე მიმართული პოლიტიკა და ღონისძიებები. მათ მისაღწევად საჭირო ზომები - აღწერილია მე-4 მუხლის (ა)(2) პუნქტში. საჭიროების ან შესაძლებლობისამებრ, ელემენტები, რომლებიც მითითებულია წინამდებარე დანართის 2.1.2 პუნქტში, მათ შორის, კონკრეტულ სექტორსა თუ ტექნოლოგიაზე გათვლილი ზომები 60 59F როგორც ზემოთ აღინიშნა, განახლებადი ენერგიის საკითხების მარეგულირებელი პოლიტიკა გაერთიანებულია საქართველოს ენერგეტიკის პირველად და მეორად კანონმდებლობაში, მათ შორის, საქართველოს კანონში „განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ“ (აგრეთვე ცნობილი როგორც - კანონი განახლებადი ენერგიის შესახებ) 61, 60F რომელიც ითვალისწინებს 2009/28/EC დირექტივის მოთხოვნებს. განახლებადი ენერგიის შესახებ კანონის მნიშვნელოვანი დებულებები: „განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ“ საქართველო კანონის დებულებები, რომელიც მიესადაგება NECP-ს:  მოთხოვნა, რომ განახლებადი ენერგიის სამიზნე მაჩვენებლები განსაზღვრული უნდა  იყოს საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ინტეგრირებულ ეროვნულ გეგმაში; ადგილობრივი თვითმმართველობის მიერ ახალი შენობა-ნაგებობებისა და დასახლებებისთვის განახლებადი ენერგიის წყაროების მონტაჟის ხელშეწყობა;  განმარტება იმისა, თუ რას წარმოადგენს განახლებადი ენერგია 62 (მათ შორის, ბიომასა 63);  ბიომასის ღუმელებისთვის, მთავრობის მიერ წახალისებული უნდა იქნეს ბიომასის ისეთი 61F 62F ტექნოლოგიის გამოყენება, რომლიც უზრუნველყოფს რესურსის მოხმარების მინიმუმ 60 ამ ზომების დაგეგმვისას, წევრმა სახელმწიფოებმა უნდა გაითვალისწინონ არსებული ინსტალაციების ვარგისიანობის ვადის ამოწურვა და რეკონსტრუქციის პოტენციალი. 61 დოკუმენტი # 5652-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4737753?publication=0 62 განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგია − ენერგია, რომელიც განახლებადი წყაროებიდან მიიღება, კერძოდ, ქარის, მზის თბური და ფოტოვოლტურია, და ოკეანის მიმოქცევის, ტალღებისა და სხვა ენერგია აეროთერმული ენერგია, გეოთერმული ენერგია, ჰიდროენერგია, ბიომასა, ნაგავსაყრელის გაზი, წყალარინების გამწმენდი ნაგებობის გაზი, ბიოგაზი; 63 ბიომასა − ბიოლოგიური წარმოშობის სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებისა და ნარჩენების ბიოდეგრადირებადი ნაწილი (მათ შორის, მცენარეული და ცხოველური ნივთიერებები), ხეტყისა და სატყეო მრეწველობის, სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული მრეწველობის, მათ შორის, თევზის მეურნეობისა და თევზგადასამუშავებელი საწარმოს, ნარჩენები, აკვაკულტურის ნარჩენი, სამრეწველო და მუნიციპალური ნარჩენების ბიოდეგრადირებადი ნაწილი; 85 85%-იან ეფექტიანობას საცხოვრებელ და კომერციულ შენობა-ნაგებობებში გამოყენებისას, და მინიმუმ 70%-იან ეფექტიანობას მრეწველობაში64:  მზის წყალგამაცხელებელებისათვის, მთავრობამ უნდა წაახალისოს სერტიფიცირებული დანადგარების და სისტემების გამოყენება, ევროპული სტანდარტების გათვალისწინებით. მათ შორის, ეკოლოგიური ეტიკეტირების, ენერგეტიკული ეტიკეტი და სხვა ტექნიკურ სტანდარტთა სისტემების გათვალისწინებით, სტანდარტიზაციის ორგანოების მიერ65:  რომლებიც შექმნილია ევროპის საქართველოს მთავრობა უზრუნველყოფს დამპროექტებლებისთვის, არქიტექტორებისა და სხვა შესაბამისი სპეციალისტებისათვის სახელმძღვანელო მითითებების ხელმისაწვდომობას, რათა მათ შეძლონ განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის ოპტიმალურად გამოყენება, მაღალეფექტიანი ტექნოლოგიებში, ცენტრალური გათბობისა და გაგრილების სისტემებში, სამრეწველო და საყოფაცხოვრებო დაგეგმვის, პროექტირების, მშენებლობისა და რეკონსტრუქციაში66; ტერიტორიების  კანონი ადგენს განახლებადი ენერგიის წარმოშობის სამართლებრივ საფუძველს;  ადგენს ევროკავშირისა და მესამე მხარის ქვეყნებთან ერთობლივი პროექტების წესებს. ასევე სტატისტიკური ტრანსფერისა და ერთობლივი პროექტების წესებს ენერგეტიკული  გაერთიანების ხელშემკვრელ მხარეს ან ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოს შორის. კანონი დამატებით განსაზღვრავს განახლებადი ენერგიის მხარდაჭერის სქემებს;  კანონი განსაზღვრავს ადმინისტრაციული პროცედურების განხორციელების პრინციპებს, მარეგულირებელი ნორმებისა და წესებს;  აფართოებს განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ელექტროენერგიის წარმოშობის სერტიფიკატების განმარტებებს, რათა მოიცვას ენერგიის სხვა ფორმები  (გათბობისა და გაგრილების ჩათვლით); დამატებით განსაზღვრავს ბიოსაწვავის, ბიოსითხისა და ბიომასის საწვავისთვის სათბური ემისიების დაზოგვისა და მდგრადობის კრიტერიუმებს (მუხლი 17), აგრეთვე ამ საწვავის ენერგეტიკული შემცველობის შესახებ ტექნიკური ინფორმაციის განახლებას;  განსაზღვრავს განახლებადი ენერგიის თვითმომხმარებელთა და თემების უფლებებს;  ადგენს განახლებადი ენერგიის ძირითადი გამოყენებას გათბობასა და გაგრილებაში (მუხლი 183); 64 ბიომასის შემთხვევაში საქართველოს მთავრობა ხელს შეუწყობს მისი გადამუშავების ტექნოლოგიებს, რომელთა მეშვეობითაც მიღწეული იქნება გადამუშავების სულ მცირე 85%-იანი ეფექტიანობის მაჩვენებელი საყოფაცხოვრებო ან კომერციული მიზნით გამოყენებისას და სულ მცირე 70%-იანი ეფექტიანობის მაჩვენებელი სამრეწველო მიზნით გამოყენებისას. 65 სამინისტრო უზრუნველყოფს ისეთი ღონისძიებების განხორციელებას, რომლებიც მზის თერმული ენერგიის შემთხვევაში ხელს შეუწყობს ევროპული სტანდარტების შესაბამისი სერტიფიცირებული მოწყობილობებისა და სისტემების გამოყენებას, მათ შორის, ეკოლოგიურ ეტიკეტირებას, ენერგეტიკულ ეტიკეტირებას და სხვა სტანდარტულ ტექნიკურ სისტემებს, რომლებსაც ევროპული სტანდარტიზაციის ორგანოები დაადგენენ. 66 საქართველოს მთავრობა სამინისტროს წარდგინებით უზრუნველყოფს დამპროექტებლებისთვის, არქიტექტორებისა და სხვა შესაბამისი მხარისთვის სახელმძღვანელო მითითებების ხელმისაწვდომობას, რათა მათ ჰქონდეთ შესაძლებლობა, სამრეწველო და საყოფაცხოვრებო ტერიტორიების დაგეგმვის, დაპროექტების, მშენებლობისა და რეკონსტრუქციის დროს სათანადოდ გაითვალისწინონ განახლებადი წყაროებიდან მიღებული ენერგიის, მაღალეფექტიანი ტექნოლოგიებისა და ცენტრალური გათბობისა და ცენტრალური გაგრილების კომბინაცია. 86  დამატებით განსაზღვრავს საწვავის მიმწოდებლების სამიზნე მაჩვენებლებსა და ვალდებულებებს ტრანსპორტის სექტორში განახლებადი ენერგიის გამოყენებისათვის. განახლებადი ენერგიის 1-ელი ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NREAP) მიიღეს 2019 წლის აგვისტოში. ქვეყანას არ ჰქონდა განსაზღვრული განახლებადი ენერგიის სავალდებულო სამიზნე მაჩვენებლები 2020 წლისთვის, რადგან ის გვიან გაწევრიანდა ენერგეტიკულ გაერთიანებაში. 2009/28/EC დირექტივის თანახმად, NREAP-ის მომზადება სავალდებულო იყო, NECP-ის შემუშავებამდე67. როგორც 1.2.II.ა ქვეთავში აღინიშნა, საქართველომ ასევე მიიღო კანონი „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ 68. კანონი წარმოადგენს ენერგეტიკის სექტორის მარეგულირებელი 67F ძირითად საკანომდებლო აქტს, მართავს ბუნებრივი გაზის და ელექტროენერგიის ბაზრებს და, ამავე დროს, მკაფიოდ განმარტავს განახლებადი ენერგიის და მაღალი ეფექტურობის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის პოტენციურ ხელშემწყობ მექანიზმებს, როგორიცაა დისპეტჩერიზაციის პრიორიტეტი, ლიცენზირების პროცედურა და ხელშეწყობის სხვა ფორმები. სტრატეგიაში განხილულია შემდეგი თემები:  საკანონმდებლო ჩარჩოში შესატანი აუცილებელი ცვლილებების პასუხისმგებელი ორგანოს განსაზღვრა, (განახლებადი ენერგიის კანონმდებლობა, გადასახადების დაწესება, UBF ბიზნესის საგადასახადო წახალისება, ნარჩენების მართვა);  სტანდარტიზაცია (ბიომასისა და საწვავის სტანდარტების დანერგვა) ენერგიის წარმოებისა და მოხმარების სათანადო ტექნოლოგიებისთვის;   მოთხოვნის სტიმულირება; ინოვაციური და ლოჯისტიკური მხარდაჭერა, ცნობიერების ამაღლება და ცოდნისა და უნარების გაუმჯობესება;  დაფინანსების მოძიება საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებიდან და კლიმატის ფონდებიდან;  მდგრადი საწარმოო პროცესის შექმნა. აღნიშნული სტრატეგია ამჟამად განიხილება. როგორც უკვე აღინიშნა, 2019 წელს საქართველომ დაასრულა და მიიღო საქართველოს 2020-2030 წწ ენერგეტიკული სტრატეგია. ამ დოკუმენტში განახლებადი ენერგია საქართველოს ენერგეტიკის სექტორის განვითარების ერთ-ერთი საყრდენია. სტრატეგიაში მითითებულია, რომ განახლებადი ენერგიის წყაროების, მათ შორის, უმთავრესად, მზისა და ქარის რესურსების გამოყენება და ინტეგრაცია მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოებისა და ენერგეტიკული დამოუკიდებლობის უზრუნველყოფაში. მიმდინარე გათვლების თანახმად, საქართველოში 67 განახლებადი ენერგიის 1-ელი ეროვნული სამოქმედო გეგმის ინტეგრირება მოხდა ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნულ ინტეგრირებულ გეგმაში, შესაბამისად, ის არ განიხილება როგორც ცალკე არსებული სტრატეგიული დოკუმენტი. 68 დოკუმენტი #5646-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785?publication=4 87 ქარის ენერგიის წყაროების ეკონომიკურ პოტენციალი შეადგენს 4 მილიარდ კვტსთ-ს, რომელთაგან გამოიყენება მხოლოდ 2%. ოპტიმისტური შეფასებებისა თანახმად, მზის ენერგიის რესურსი შეადგენს დაახლოების 1 მილიარდი კვტ.სთ-ს, რომელიც პრაქტიკულად გამოუყენებელია. დამატებითი ინფორმაცია მოცემულია I დანართში. 69 68F გარდა ამისა, ახალი ენერგეტიკული სტრატეგიის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი, განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრაცია და ენერგიაზე მზარდი მოთხოვნის დაკმაყოფილებაა. ამ მიზანს70 ემსახურება შემდეგი პროექტების ჯგუფები:  „სვანეთი“ და „რაჭა და ნამახვანი“ (სვანეთისა და რაჭის რეგიონებიდან ენერგიის ქსელთან მიერთება);  „გურია“ და „კახეთის ინფრასტრუქტურის გაძლიერება“ (რეგიონების პერსპექტიული ჰიდროელექტროსადგურების ინტეგრაცია ქსელში). საბოლოოდ, განახლებად ენერგიასთან დაკავშირებით, ენერგეტიკული სტრატეგია მიუთითებს, რომ ზემოხსენებული ხელშემწყობი სქემების განვითარებისთვის დაგეგმილია ტექნიკურეკონომიკური დასაბუთების მომზადება. უნდა განისაზღვროს, თუ რომელი ხელშემწყობი სქემა შეიძლება იყოს ხელსაყრელი ამა თუ იმ ტექნოლოგიისა თუ გენერაციის სიმძლავრისთვის, როგორ ტექნოლოგიის განვითარების პერსპექტივის, ისე ელექტროენერგიის ბაზარზე ზეგავლენის თვალსაზრისით. ასევე უნდა შეფასდეს და გაანალიზდეს ხელშემწყობი სქემების საბოლოო ზეგავლენა სახელმწიფო ბიუჯეტის დანახარჯებზე, კონკრეტულ ბაზარზე და მის მონაწილეებზე. ახალი სტრატეგიის შემუშავებამდე, 2008 წელს მიიღეს სახელმწიფო პროგრამა - განახლებადი ენერგია 2008, რომელიც წარმატებით ხორციელდება დღესაც. მოქმედი კანონის თანახმად, მოხდა შემდეგი ელექტროსადგურების დერეგულაცია: 2008 წლის 1-ელი აგვისტოს შემდეგ აგებული სადგურები, რომლებიც არ წარმოადგენენ გარანტირებული სიმძლავრეების წყაროებს; ასევე 40 მგვტ-მდე დადგმული სიმძლავრის სადგურები, რომლებიც აგებულია 2008 წლის პირველ აგვისტომდე და ისინიც არ წარმოადგენენ გარანტირებული სიმძლავრის წყაროს. ამ სადგურებისთვის შეიძლება თავისუფლად მოხდეს მყიდველის შერჩევა და წარმოებული ელექტროენერგიის საფასური განსაზღვრა. აღნიშნული პროგრამის გაუქმების შემდეგ ძალაშია სხვა რეგულაციები - საქართველოს მთავრობის 2018 წლის №51571 დადგენილება "ელექტროსადგურის მშენებლობის ტექნიკური და ეკონომიკური დასაბუთების, მშენებლობის, მფლობელობისა და ექსპლუატაციის შესახებ", რომელიც არ წარმოადგენს საჯარო და კერძო 69 საქართველოს ენერგეტიკული სტრატეგია 2022-2032 წწ. 70 აღნიშნული პროექტები ჩართულია 2021-2031 წწ პერიოდის საქართველოს ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიან გეგმაში. 71 საქართველოს მთავრობის 2018 წლის №515 დადგენილება "იმ ელექტროსადგურების მშენებლობის ტექნიკურ‑ეკონომიკური შესწავლის, მშენებლობის, ფლობისა და ოპერირების შესახებ წინადადებების საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსათვის წარდგენისა და განხილვის წესისა და პირობების დამტკიცების თაობაზე, რომლებიც არ წარმოადგენს საჯარო და კერძო თანამშრომლობის პროექტს " 88 თანამშრომლობის პროექტს72 და 2018 წელს მიღებული კანონი საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ73. ტრანსპორტის სექტორი ტრანსპორტის სექტორის პოლიტიკა აღწერილია აქ, ხოლო სექტორთან დაკავშირებული ზომები ჩართულია დოკუმენტის განახლებადი ენერგიის და ენერგოეფექტურობის მიმართულების ქვეშ (თავი 3.2). საავტომობილო ტრანსპორტით მგზავრების გადაყვანის ზრდის ფონზე, საქართველოში ტრანსპორტის სექტორი განიცდის ძალზე სწრაფ ზრდას. კერძო ავტომანქანები, რომელთა უმეტესი ნაწილი მოძველებული და არაეფექტური მოდელებია, 2015 წლის სამგზავრო ავტოტრანსპორტის თითქმის 70%-ს შეადგენდა. ავტობუსების, მიკროავტობუსების და სარკინიგზო ტრანსპორტის (მათ შორის, მეტროს) წილი კი დაახლოებით 13%, 14% და 4%-ს 74 იყო. 73F ვინაიდან საქართველო მნიშვნელოვანი სატრანზიტო ქვეყანაა, მთავრობა აქტიურად უჭერს მხარს საზღვაო, სარკინიგზო და საავიაცო სექტორის განვითარებას, საქართველოს ტრანსპორტის კანონმდებლობაში ევროპული დირექტივების შესაბამისი ცვლილებების შეტანით. საგზაო ტრანსპორტი მთლიანი ტრანსპორტის 42%-ს შეადგენს. უკანასკნელი წლების განმავლობაში, ბუნებრივ გაზზე მომუშავე ავტომანქანების რაოდენობა სტაბილურად იზრდებოდა. გარდა ამისა, ჰიბრიდული ავტომანქანები და ელექტრომობილები სარგებლობენ მზარდი პოპულარობით მათი ეფექტურობისა (საწვავის თვალსაზრისით) და სახელმწიფოს მხარდაჭერის გამო. 2016 წელს, ჰიბრიდული ავტომანქანების რაოდენობა ოთხჯერ გაიზარდა წინა წელთან შედარებით და ავტომანქანების მთლიანი იმპორტის 5,7% შეადგინა 75. 74F დირექტივა (2003/30/EC) ტრანსპორტისთვის ბიოსაწვავის და სხვა განახლებადი საწვავის გამოყენების წახალისების შესახებ, ასევე განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან ენერგიის გამოყენების წახალისების შესახებ 2009/28/EC დირექტივის ნაწილი უკვე გადმოტანილია საქართველოს სამართლებრივ სისტემაში, როგორც „განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ“ საქართველოს კანონის ნაწილი. თუმცა, მიმდინარეობს მეორადი საკანონმდებლო აქტების შემუშავების პროცესი. უნდა აღინიშნოს, რომ ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტმა შეიმუშავა ურბანული ტრანსპორტის მდგრადი სტრატეგია 2015-2030 წწ. სტრატეგია მოიცავს შემდეგ ძირითად სფეროებს: (I) ურბანული გენერალური გეგმა, (II) ცხოვრების დონე (ხარისხი), კონკურენტუნარიანობა, ეკონომიკური ზრდა და ტურიზმის მიმზიდველობა, (III) ურბანული მორფოლოგია, ურბანული რეგენერაცია, შერეული მიწათსარგებლობა და ადგილობრივი იდენტობა, (IV) ტოპოგრაფია, ბუნებრივი და ხელოვნური ბარიერები, (V) უნივერსალური წვდომა, სოციალური და 72 იხ.ბმული: https://esco.ge/files/data/Legislation/Decree_N515_ENG.pdf საქართველოს კანონი „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4193442?publication=3 73 იხ.ბმული: https://matsne.gov.ge/en/document/download/4193442/0/en/pdf 74 კლიმატის ცვლილების სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა (CSAP) 2021-2030 წწ. 75 საქართველოს გარემოს დაცვის და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (2019) საქართველოს მე-2 განახლებული ორწლიანი ანგარიში გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის ფარგლებში. 89 გენდერული თანასწორობა, (VI) დაფინანსების ინოვაციური მექანიზმები და კერძო სექტორის მზარდი მონაწილეობა, (VII) ტრანზიტზე ორიენტირებული განვითარება, მზარდი სიმჭიდროვე და შერეული მიწათსარგებლობა მასობრივი დერეფნების და სადგურების პარალელურად. საქართველოს საგზაო უსაფრთხოების ეროვნული სტრატეგია, საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 4 ივლისის N353 დადგენილებით დამტკიცდა საქართველოს 2022 – 2025 წლების საგზაო უსაფრთხოების ეროვნული სტრატეგია და მისი 2022-2023 წლების სამოქმედო გეგმა. სტრატეგია მოიცავს კლიმატისა და ენერგიისთვის რელევანტურ ზომებს და დაკავშირებულია გზებზე გადაადგილების სისწრაფის შემცირებასთან, რაც, თავის მხრივ, გამოიწვევს ემისიების შემცირებას. სტრატეგიის და სამოქმედო გეგმის ეფექტური იმპლემენტაციისთვის, მეორადი კანონმდებლობის და რეგულაციების შემუშავება უნდა მოხდეს უახლოეს მომავალში. არსებობს 9 სპეციფიური პოლიტიკა და ინვესტიციებთან დაკავშირებული ზომები, რომლებიც მოიცავს განახლებად ენერგიას და წარმოდგენილია I დანართში. შემდგომ ქვესექციებში ჩართულია კომენტარები იმასთან დაკავშირებით, თუ რა ღონისძიებებია დაკავშირებული ამ საკითხებთან. II. კონკრეტული ზომები რეგიონალური თანამშრომლობისთვის. ენერგიის ნავარაუდები ჭარბი წარმოება განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან, რომელიც შეიძლება გადაეცეს სხვა წევრ სახელმწიფოებს, რათა შესრულდეს ეროვნული წვლილი და ღონისძიებები, რომლებზეც საუბარია 2.1.2 პუნქტში როგორც აღინიშნა 2.4 თავში, არსებობს მეზობელ ქვეყნებთან ტრანსსასაზღვრო ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების განვითარების გეგმა 2030 წლამდე (გაზრდა 2450 მგვტდან 2020 წელს, 3450 მგვტ-მდე 2025 წელს - და 4750 მგვტ-მდე 2030 წელს). დაგეგმილია, რომ ტრანსსასაზღვრო ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელები უნდა მოიცავდეს:  “ქსანი-სტეფანწმინდა-მოზდოკის” გადამცემი ხაზებისა და სტეფანწმინდის ქვესადგურს (500 კვ სისტემათაშორისი გადამცემი ხაზი, მიერთება რუსეთთან);  “ახალციხე-თორთუმის” გადამცემ ხაზსა და დამატებით გარდამქმნელ სადგურს ახალციხეში (400 კვ გადამცემი ხაზი, მიერთება თურქეთთან);  მარნეული-აირუმის გადამცემ ხაზს-სომხეთამდე;   “გარდაბანი-აღსტაფას” მეორე 330 კვ გადამცემი ხაზის გაორჯაჭვიანებას; საქართველო-რუსეთი-აზერბაიჯანის ელექტროგადამცემი სისტემის მშენებლობის პროექტს (ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთების ეტაპზე). აღნიშნული ინვესტიციის ზომები, გაერთიანებული ელეტროენერგიის ბაზრის რესტრუქტურიზაციაზე მიმართული პოლიტიკის ზომებთან, სავარაუდოდ, გამოიწვევს ელექტროენერგიით ინტენსიურ ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობას (დღით ადრე/საათით ადრე). ვაჭრობის ამგვარი ზრდა შესაძლებელს გახდის განახლებადი ენერგიის მოხმარების გაზრდას, მათ შორის, ჭარბი განახლებადი ენერგიის გადაცემას საქართველოდან მეზობელ ქვეყნებში და 90 მეზობელი ქვეყნებიდან საქართველოში. ეს ამჟამად განსაკუთრებით აქტუალურია ჰიდროელექტროსადგურების სექტორისთვის, ხოლო ათწლეული ბოლოს აქტუალური იქნება მზისა და ქარის ენერგიის სექტორებისთვისაც. ამჟამად არ არსებობს ენერგეტიკული გაერთიანების კონტრაქტის მხარე ქვეყნებისა თუ ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებთან ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელის განვითარების კონკრეტული გეგმები, განახლებადი ენერგიის გადაცემის (ენერგიით ვაჭრობის) მიზნით. შესაძლებელია, რომ ტრანსპორტისთვის განახლებადი ენერგიის გარკვეული მოცულობის (მაგ. ბიოდიზელი) იმპორტირება მოხდეს ენერგეტიკული გაერთიანების კონტრაქტის მხარე ქვეყნებიდან ან ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოებიდან, მაგრამ, კონკრეტული გეგმები ჯერ არ არის შემუშავებული. III. ფინანსური ანგარიშგების კონკრეტული ზომები, მათ შორის, გაერთიანების მხარდაჭერა და მისი ფონდების გამოყენება ელექტროენერგიის, გათბობის/გაგრილების და ტრანსპორტისთვის განახლებადი წყაროებიდან წარმოებული ენერგიის გამოყენების წახალისებისთვის საქართველო იღებს საგულისხმო ტექნიკურ დახმარებას (TA) და ფინანსურ მხარდაჭერას (ჩვეულებრივ, სესხის სახით) განახლებადი ენერგიის წარმოებისთვის. ეს მოიცავს ტექნიკურ და ფინანსურ დახმარებას ევროკავშირისგან, EIB, EBRD, KfW, DANIDA, ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს, GIZ-სა და სხვა საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტებისგან შემდეგი მიზნებისთვის:  სათანადო პოლიტიკის ჩარჩოს შემუშავება, ეკონომიურ-ტექნიკური დასაბუთება და სხვ. ბაზრ(ებ)ის განვითარებისთვის;  ინფრასტრუქტურული ინვესტიციები (გადაცემის და განაწილების ინფრასტრუქტურა უმთავრესად ელექტროენერგიისთვის);  ინვესტიციები ენერგიის (მათ შორის, მზის, ქარისა და ჰიდრო) წარმოებისათვის;  ინვესტიციები განახლებადი ენერგიის მშენებლობისათვის მზის თერმული და (პოტენციურად) ფოტოელექტრული სისტემებისათვის;  ტყის მდგრადი მართვის და ბიომასის ენერგიის წარმოების/მოხმარების განვითარებისათვის. IV. განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან ელექტროენერგიის მიღებისთვის მხარდაჭერის შეფასება, რომელიც უნდა განახორციელონ წევრმა სახელმწიფოებმა (EU) 2018/2001 დირექტივის 6(4) მუხლის თანახმად განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან ელექტროენერგიის მიღებისთვის მხარდაჭერის შეფასება ჯერ სიტემატურად არ ხორციელდება, რასაც (EU) 2018/2001 დირექტივის 6(4) მუხლის მოთხოვნა გულისხმობს. თუმცა, განხორციელდა მთლიანი პოლიტიკის შეფასება 2019-2020 წლებში, რამაც გამოიწვია განახლებადი ენერგიის საკანონმდებლო ჩარჩოს მნიშვნელოვანი ცვლილებები, მათ 91 შორის, განახლებადი ენერგიის შესახებ კანონის მიღება. მხარდაჭერის მექანიზმები ხელახლა იქნება შეფასებული განახლებადი ენერგიის შემდეგი სამოქმედო გეგმის ფარგლებში. V. ერთი ან მეტი შეხების წერტილის შექმნაზე, უწყვეტი ადმინისტრაციული პროცედურების დანერგვაზე, ინფორმაციისა და ტრენინგების უზრუნველყოფასა და ენერგიის შესყიდვის ხელშეკრულებების განხორციელებაზე მიმართული კონკრეტული ზომები ელექტროსადგურების ადმინისტრაციული პროცედურების, სივრცითი და ურბანული დაგეგმვის საკითხები, მათთან დაკავშირებული გადამცემი და გამანაწილებელი ქსელის შექმნის მარეგულირებელი საკანონმდებლო ჩარჩო ხვდება პოლიტიკის რამდენიმე სფეროში. ეს სფეროები მართავს ავტორიზაციის, სერტიფიცირების და ლიცენზირების საკითხებს ენერგეტიკის, მშენებლობის და გარემოს დაცვის მიმართულებით. საკანონმდებლო ჩარჩო, რომელიც წარმართავს პროცედურებს სივრცითი დაგეგმარებისა და ურბანული დაგეგმვის სფეროში, რეგულირდება შემდეგი დოკუმენტებით:  საქართველოს კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ76;  საქართველოს კანონი ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ 77; 7  საქართველოს სივრცის დაგეგმარების, არქიტექტურული და სამშენებლო საქმიანობის კოდექსი78; საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 3 ივნისის დადგენილება N 260, სივრცის  დაგეგმარებისა და ქალაქთმშენებლობითი გეგმების შემუშავების წესის შესახებ79; საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 3 ივნისის დადგენილება N 261, ტერიტორიების  გამოყენების და განაშენიანების რეგულირების ძირითადი დებულებების შესახებ80; საკანონმდებლო ჩარჩო, რომელიც ითვალისწინებს, მშენებლობის ნებართვის აღებისა და შენობების ექსპლუატაციის წესს, სახანძრო უსაფრთხოების საკითხებს რეგულირდება შემდეგი დოკუმენტებით:  პროდუქტის უსაფრთხოებისა და თავისუფალი მიმოქცევის კოდექსი81;  კანონი სამშენებლო საქმიანობის შესახებ82 ; 76 დოკუმენტი #5646-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4747785?publication=7 77 დოკუმენტი # 1775 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/26824?publication=91 78 დოკუმენტი # 3213-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4276845?publication=23 79 დოკუმენტი #260 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4579368?publication=0 80 დოკუმნტი # 261 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4579383?publication=0 81 დოკუმენტი #6157-Is ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/1659419?publication=30 82 დოკუმენტი #577 ხელმისაწვდომია: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/17338?publication=9 92  საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 31 მაისის დადგენილება №255, მშენებლობის ნებართვის გაცემისა და შენობა-ნაგებობის ექსპლუატაციაში მიღების წესისა და პირობების შესახებ83;  საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 31 მაისის დადგენილება №257 განსაკუთრებული მნიშვნელობის ობიექტების (მათ შორის, რადიაციული ან ბირთვული ობიექტების)  მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ84; საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 14 იანვრის დადგენილება №52, საქართველოს ტერიტორიაზე სამშენებლო სფეროს მარეგულირებელი ტექნიკური რეგლამენტების აღიარებისა და სამოქმედოდ დაშვების შესახებ ; 85  საქართველოს მთავრობის 2016 წლის 28 იანვრის დადგენილება №41, ტექნიკური რეგლამენტის „შენობა–ნაგებობის უსაფრთხოების წესების“ დამტკიცების თაობაზე86;  საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 24 დეკემბერის დადგენილება, №366 ელექტრული ქსელების ხაზობრივი ნაგებობების დაცვის წესისა და მათი დაცვის ზონების დადგენის შესახებ87;  საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 3 ივნისის დადგენილება №260, სივრცის დაგეგმარებისა და ქალაქთმშენებლობითი გეგმების შემუშავების წესის შესახებ88;  საქართველოს მთავრობის 2019 წლის 3 ივნისის დადგენილება №261, ტერიტორიების გამოყენების და განაშენიანების რეგულირების ძირითადი დებულებების შესახებ89. საკანონმდებლო ჩარჩო, რომელიც ლიცენზირების პროცედურებს წარმართავს გარემოს ავტორიზაციის, დაცვის სფეროში, სერტიფიცირებისა რეგულირდება და შემდეგი დოკუმენტებით:  კანონი წყლის შესახებ90; 83 დოკუმენტი #255 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4578072?publication=0 84 განსაკუთრებული მნიშვნელობის ობიექტების (მათ შორის, რადიაციული ან ბირთვული ობიექტების) მშენებლობის ნებართვის გაცემის წესისა და სანებართვო პირობების შესახებ | სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” დოკუმენტი #257 ხელმისაწვდომია: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/4578118?publication=0 85 საქართველოს ტერიტორიაზე სამშენებლო სფეროს მარეგულირებელი ტექნიკური რეგლამენტების აღიარებისა და სამოქმედოდ დაშვების შესახებ | სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” (matsne.gov.ge) 86 ტექნიკური რეგლამენტის „შენობა-ნაგებობის უსაფრთხოების წესების“ დამტკიცების თაობაზე | სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” (matsne.gov.ge) დოკუმენტი #41 ხელმისაწვდომია: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/3176389 87 ელექტრული ქსელების ხაზობრივი ნაგებობების დაცვის წესისა და მათი დაცვის ზონების დადგენის შესახებ | სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” (matsne.gov.ge) დოკუმენტი # 366 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2156434?publication=0 88 სივრცის დაგეგმარებისა და ქალაქთმშენებლობითი გეგმების შემუშავების წესის შესახებ | სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” (matsne.gov.ge) დოკუმენტი # 260 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4579368?publication=0 89 ტერიტორიების გამოყენების და განაშენიანების რეგულირების ძირითადი დებულებების შესახებ | სსიპ ”საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე” (matsne.gov.ge) დოკუმენტი # 261 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4579383?publication=0 90 დოკუმენტი #936 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/33448?publication=26 93  კანონი წყლის რესურსების მართვის შესახებ91  საქართველოს გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსი92;  საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2013 წლის 14 მაისის ბრძანება №28 ეკოლოგიური ექსპერტიზის ჩატარების წესის დამტკიცების თაობაზე 93. 91F  საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 1 იანვრის დადგენილება N 17 გარემოსდაცვითი ტექნიკური რეგლამენტების დამტკიცების თაობაზე94 ავტორიზაციის, სერტიფიცირებასა და ლიცენზირებასთან დაკავშირებული სხვა კანონმდებლობა:  საქართველოს კანონი აუცილებელი საზოგადოებრივი საჭიროებისათვის საკუთრების ჩამორთმევის წესის შესახებ95;  საქართველოს კანონი სახელმწიფო ქონების შესახებ96;  საქართველოს კანონი სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საკუთრების შესახებ 97;   საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი98; საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი99. 94F გარდა ამისა, მიმდინარეობს იმ მოწყობილობების საერთაშორისო სტანდარტების მიღების პროცესი, ისეთი ენერგო ტექნოლოგიებისათვის, რომლებიც მოიხმარენ განახლებად ენერგიას (ბიომასის გამათბობლები, ჰიბრიდული ბიომასის გამათბობლები, და სხვ.). ავტორიზაციის, სერტიფიცირების და ლიცენზირების განცხადებასთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ ყოვლისმომცველი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შესაბამის სამთავრობო ვებგვერდებზე. განახლებადი ენერგიის წყაროების პოტენციური პროექტების 100, ტექნიკურ-ეკონომიკური 97F კვლევის ჩატარების მიმართ ინტერესის გამოხატვის, ავტორიზაციის და სერტიფიცირების პროცედურებისა და წესების შესახებ 101 ინფორმაცია ხელმისაწვდომია ეკონომიკისა და მდგრადი 98F განვითარების სამინისტროს ვებგვერდზე (https://www.economy.ge/). ავტორიზაციის 91 დოკუმენტი #3423-XIმს-Xმპ ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/5846594?publication=0 92 დოკუმენტი # 890-IIს ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/3691981?publication=11 93 დოკუმენტი #28 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1921010?publication=0 94 დოკუმენტი #17 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/document/view/2189418?publication=0 95 დოკუმენტი #2349 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/16480?publication=6 96 დოკუმენტი #3512 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/en/document/view/112588?publication=29 97 დოკუმენტი 165 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/32998?publication=18 98 დოკუმენტი # 2181 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/16270?publication=41 99 დოკუმენტი # 786 ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/31702?publication=123 100 იხ. ბმული: http://www.economy.ge/?page=projects&s=49 101 იხ. ბმული: http://www.economy.ge/?page=ecoleg&s=31 94 პროცედურასთან დაკავშირებული ყველა კანონი და კანონქვემდებარე აქტის ჩამოტვირთვა შესაძლებელია ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ვებგვერდიდან, რომელზეც ასევე გამოქვეყნებულია ხელმოწერილი ურთიერთგაგების მემორანდუმების და გაცემული ლიცენზიების ნუსხა. ვებგვერდზე მოცემულია განახლებადი ენერგიის წყაროების ენერგეტიკული პოტენციური პროექტების ჩამონათვალი, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას პროექტის ზოგადი ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთების შესახებ სადგურის ტიპის, სიმძლავრის, ადგილმდებარეობის და ზოგადი ტექნიკური, მეტეოროლოგიური და ფინანსური მონაცემების მიხედვით. ვებგვერდზე ასევე არის ყველა საჭირო ინფორმაცია აუცილებელი ნებართვების გაცემის პროცედურების შესახებ. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ვებგვერდზე (https://mepa.gov.ge) გამოქვეყნებულია გარემოზე ზემოქმედების შეფასების შესახებ აუცილებელი მოსაზრებებისა და დასტურის მოპოვების პროცედურებთან დაკავშირებული ყველა კანონი და კანონქვემდებარე აქტი 102. საიტზე ასევე ქვეყნდება ყველა გაცემული დასტური და შესაბამისი დოკუმენტაცია. 99F საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის ვებგვერდზე გამოქვეყნებულია ინფორმაცია (www.gnerc.org) ლიცენზირებისა და ქსელზე წვდომის რეჟიმის 103 შესახებ. კომისიის ვებგვერდზე ხელმისაწვდომია ასევე სხვა ინფორმაციაც, 100F კერძოდ: ყველა განაცხადის ფორმა 104, კომისიის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები, გაცემული 101F ლიცენზიების შესახებ ინფორმაცია, კომისიის კანონქვემდებარე აქტები, კომისიის მიერ დამტკიცებული ხელშეკრულებების (გადაცემის და განაწილების მომსახურების, მიწოდების და ა.შ.) სტანდარტული პირობები, რეგულირებული საწარმოებისათვის განკუთვნილი ანგარიშგების ფორმები და ა.შ. საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის ვებგვერდი (https://www.gse.com.ge/) აქვეყნებს ინფორმაციას ქსელთან მიერთების წესებისა 105 და საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმის 106 შესახებ, რომელიც მოიცავს კონკრეტულ ინფორმაციას 1 1 განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარების, პოტენციალისა და შეზღუდვების შესახებ. ამჟამად, არ არსებობს ერთიანი მიდგომა ყველა საფეხურის კოორდინირებისათვის. სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებებს შორის ურთიერთობის მთავარი მარეგულირებელი ორგანო არის ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. განაცხადების დამუშავების ვადები განისაზღვრება კანონითა და კანონქვემდებარე აქტებით და, უმეტეს შემთხვევაში, ვადების შესახებ შეტყობინება ხდება წინასწარ. 102 იხ. ბმული: https://mepa.gov.ge/Ge/EiaAndSeaAnnouncements 103 იხ. ბმული: https://gnerc.org/ge/user-page/useful-information-for-customers 104 იხ. ბმული: https://gnerc.org/ge/user-page/useful-information-for-customers/gantskhadebis-formebi/57 105 იხ. ბმული: https://www.gse.com.ge/momkhmareblebistvis/kseltan-mierteba/gadamcem-kseltan-mierteba/ 106 იხ. ბმული: https://www.gse.com.ge/proektebi/sakartvelos-gadamcemi-qselis-ganvitarebis-antsliani-gegma 95 განახლებადი ენერგიის წყაროების პროექტების ავტორიზაცია დიდად არის დამოკიდებული გენერაციის ობიექტის ტიპსა და ზომაზე. დადგენილება №255-დან გამომდინარე, ელექტროსადგური რომელიც I კლასს განეკუთვნება (ჰიდროელექტროსადგური 50 კვტ-მდე, მზისა და ბიოგაზის დანადგარი) არ მოითხოვს ნებართვასა და ლიცენზიას. მშენებელს შეუძლია ააშენოს პროცედურების გარეშე. მშენებელს ასევე არ აქვს შენობის ჩაბარების ვალდებულება. მშენებლობის დასრულებისას, ამგვარი სადგურის მესაკუთრემ უნდა წარუდგინოს განაცხადი დისტრიბუციის სისტემის ოპერატორს, რომელიც, თავის მხრივ, ვალდებულია დაასრულოს მიერთება 20-40 დღის განმავლობაში. უფრო მსხვილი განახლებადი ენერგიის წყაროების პროექტების შემთხვევაში, სამინისტროსგან დასტურის მიღების (ურთიერთგაგების მემორანდუმის ხელმოწერა) საშუალო დრო ბევრად არის დამოკიდებული კონკრეტულ პროექტზე და ინვესტორზე, რომელიც ახორციელებს ტექნიკურეკონომიკურ შესწავლას. აღნიშნული შესწავლის ვადები განსაზღვრულია საქართველოს მთავრობასთან ხელმოწერილ ურთიერთგაგების მემორანდუმში და ინვესტორი ვალდებულია ძალიან მკაცრად დაიცვას მისი პირობები, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მის წინააღმდეგ შეიძლება გამოყენებულ იქნას ფინანსური სანქციები. მსხვილი ჰიდროენერგეტიკული პროექტების განხორციელება შედგება 3 ძირითადი ფაზისგან, რასაც შეიძლება დიდი დრო დასჭირდეს, ნაწილობრივ, იმის გამო, რომ პროცესში ჩართულია ადგილობრივი მოსახლეობა და სხვა უწყებები. საქართველო ელექტროენერგიის ბაზრის წესების შესაბამისად, ელექტროსადგურს ლიცენზიის გარეშე ფუნქციონირების უფლება აქვს სატესტო რეჟიმში, მაქსიმუმ 3 თვის განმავლობაში. ამ პერიოდის განმავლობაში, ელექტროსადგურმა უნდა გაიაროს შესაბამისობის ტესტირების პროცედურა, რომელსაც ატარებს საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა და მიიღოს მიღება-ჩაბარების სერტიფიკატი საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსგან. 15 მგვტ-ზე მეტი დადგმული სიმძლავრის ლიცენზიის გაცემაზე პასუხისმგებელი ორგანოა სემეკი. დასკვნით ეტაპზე, როდესაც ინვესტორს უკვე მიღებული აქვს ყველა საბუთი (ექსპლუატაციაში შეყვანის ნებართვა), ლიცენზიის გაცემის ვადაა, განაცხადის მიღებიდან, 1 თვე. ავტორიზაციის პროცედურის ფარგლებში კანონი არ განასხვავებს მშენებლობასა და მწარმოებელი სადგურების ოპერირებას განახლებადი ენერგიის სხვადასხვა ტექნოლოგიების მიხედვით, თუმცა, არის გარკვეული სხვაობები სამშენებლო ნებართვის გაცემის პროცედურებში განახლებადი ენერგიის წყაროების ტიპის და მასშტაბის შესაბამისად, როგორც უკვე აღინიშნა ზემოთ. სამშენებლო ნებართვების შესახებ საქართველოს მთავრობის №255 დადგენილების თანახმად:  50 კვტ-მდე სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგურები, მზის პანელები და ბიოგაზის დანადგარები განეკუთვნება I კლასის მშენებლობას, რომელიც არ საჭიროებს სამშენებლო ნებართვას; 96  ქარის ელექტროსადგურები განეკუთვნება III კლასის მშენებლობას, რომელმაც უნდა მიიღოს მშენებლობის ნებართვა ადგილობრივი ხელისუფლებისგან;  უფრო მსხვილი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის ნებართვას, ჩვეულებრივ, ამტკიცებს ცენტრალური ხელისუფლების ორგანო, რადგანაც, უმეტეს შემთხვევაში, ეს არის მაღალი რისკის შემცველი სამშენებლო პროექტები, რომლებიც მოიცავს სადერივაციო მილებს, ჩამკეტ ფარებს, კაშხლებს და მიწისქვეშა გვირაბებს. რაც შეეხება გეოთერმულ ენერგიას, გეოთერმული წყლების გამოყენებას არეგულირებს საქართველოს მთავრობის 2005 წლის 11 აგვისტოს №136 დადგენილება სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვების ლიცენზიის გაცემის წესისა და პირობების შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე 107. დადგენილების მიხედვითაც, მინერალების (მათ შორის, გეოთერმული 1 წყლების) გამოკვლევა და/ან მინერალების გამოყენება ნებადართულია მხოლოდ ლიცენზიის საფუძველზე. ლიცენზია გაიცემა გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროსთან არსებული გარემოს დაცვის ეროვნული სააგენტოს მიერ ორგანიზებული აუქციონის საფუძველზე. საქართველოს მთავრობის 2014 წლის 4 აპრილის No271 დადგენილებით ლიცენზიატებმა ყოველწლიურად უნდა წარმოადგინონ სტატისტიკური დაკვირვების ფორმები No1-02: მონაცემები მიწისქვეშა წყლებისა და არაწიაღისეული გაზების საბადოების სახელმწიფო კვლევის შესახებ და No1-03: ჰიდროგეოლოგიური მონაცემები მიწისქვეშა დაკვირვებების108, წყლებისა მოპოვებისა და და წიაღისეული წიაღით გაზების სარგებლობისათვის გადასახადების შესახებ. მშენებლობაზე ნებართვის გაცემა და ექსპლუატაციაში მიღების წესები, რეგულირდება საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისიის №10 დადგენილებით „ქსელის წესების“ შესახებ109. თუ განახლებადი ენერგიის წყაროების მშენებლობას აწარმოებს სახელმწიფო მფლობელობაში მყოფი იურიდიული პირი (სახელმწიფო ფონდი), მშენებლობის ნებართვას გასცემს ცენტრალური ხელისუფლების ორგანო. იხ.ბმული:http://www.energy.gov.ge/projects/pdf/pages/Sakartvelos%20Kanoni%20Litsenziebisa%20Da%20Nebartvebis%20 Shesakheb%20464%20geo.pdf. 107 108 ყოველდღიური ხარჯი, ტემპერატურა, მიწისქვეშა წყლის დონე. 109 იხ. ბმული: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2322689?publication=0 97 VI. ხელშემწყობი სამართლებრივი ჩარჩოს ფარგლებში პოლიტიკისა და ზომების შეჯამება, რომელიც უნდა აამოქმედონ წევრმა სახელმწიფოებმა 2018/2001 დირექტივის 21 (6) და 22 (5) მუხლების შესაბამისად, რათა ხელი შეუწყონ და წაახალისონ საკუთარი მოხმარებისა და განახლებადი ენერგიის თემების განვითარება აქ განხილულია კონკრეტული ზომები, რომელიც გაერთიანებულია RE-4 ღონისძიების ჩამონათვალში. „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგური არის ელექტროენერგიის წარმოების ობიექტი, რომლის მესაკუთრეც არის საბოლოო მომხმარებელი ან საბოლოო მომხმარებელთა ჯგუფი, რომელიც იყენებს განახლებადი ენერგიის წყაროს. მოქმედი კანონმდებლობით, მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის დადგმული სიმძლავრე 500 კვტ-ს არ უნდა აღემატებოდეს. აღსანიშნავია, რომ მიკრო ელექტროსადგურის ოპერირება არ ითვლება სამეწარმეო საქმიანობად. გარდა ამისა, არ არის სავალდებულო, რომ ელექტროსადგური იყოს მომხმარებლის (აბონენტების) საკუთრებაში. ელექტროსადგურის გამოყენება შესაძლებელია ქირავნობის, ლიზინგის ან სხვა შეთანხმების საფუძველზე. სემეკის რეგულაცია ნეტო აღრიცხვის შესახებ ხელს უწყობს მიკროელექტროსადგურების ფუნქციონირებას. ასეთ სადგურებს იყენებენ მცირე კომერციული და შინამეურნეობის მომხმარებლები ან მომხმარებელთა ჯგუფები, როგორც დამხმარე მექანიზმს საკუთარი მოხმარებისთვის. მომხმარებელს ან მომხმარებელთა ჯგუფს შეუძლია დაიანგარიშოს საკუთარი ენერგიის, როგორც წარმოება ასევე მოხმარება. დარჩენილი ენერგია შეუძლია გადაიტანოს მომდევნო პერიოდის ანგარიშში, შემდგომი გამოკლების ან ფინანსური გარიგებისთვის. საქართველოში მიკრო ელექტროსადგურების განვითარების პოტენციალი ძალზე დიდია, როგორ კლიმატური პირობების, ისე მარტივი მარეგულირებელი გარემოს გამო. სამწუხაროდ, ეს პოტენციალი ბოლომდე არ არის გამოყენებული. საქართველოში მზის ენერგიის პოტენციალი, შენობების სახურავებზე, გაანალიზდა 4 ქალაქში - თბილისში, რუსთავში, ქუთაისსა და ბათუმში. კვლევის თანახმად, მთლიანი ტექნიკური პოტენციალი 822-დან 1855 მგვტ-მდეა. ნახაზზე 3-1 მოცემულია, 2016-2021 წწ (აპრილი) პერიოდისთვის, საქართველოში მიკრო სიმძლავრის ელექტროსადგურების განვითარების მონაცემები. თვალსაჩინოა, რომ ნეტო აღრიცხვის დანერგვამ დადებითი გავლენა იქონია მიკრო სიმძლავრეების ზრდის მაჩვენებელზე. წარმოდგენილი სტატისტიკის უმეტესი ნაწილი მზის ფოტოელექტრული პანელებია, რომლთა რაოდენობა მთლიანი რაოდენობის 99,3%-ია, ამასთან 10 კვტ-მდე ელექტროსადგურების წილი მთლიანი სიმძლავრის 40%-ია. 98 300 5000 250 4000 200 3000 150 2000 100 1000 50 0 2016 2017 2018 2019 2020 2021 დადგმული სიმძლავრე 180 350 750 2200 3400 5082 გენერატორების რაოდენობა 3 18 60 102 160 262 მწარმოებელთა რაოდენობა სიმძლავრე ( კვტ) 6000 0 ნახაზი 3-1: მიკრო სიმძლავრის ელექტროსადგურები 2016 – 2021 წწ (პირველი კვარტალის მონაცემები). მიკრო ელექტროსადგურების მაღალი პოტენციალის მიუხედავად, ქსელში მათი ინტეგრაციის კომპლექსურობის გამო, სემეკმა დააწესა 2%-იანი ლიმიტი, გამანაწილებელი ქსელის პიკური დატვირთვის შესაბამისად. პესიმისტური სცენარის მიხედვით, ეს შეზღუდვა არ გადაიხედება და დარჩება უცვლელი შემდეგი 10 წლის განმავლობაში. ეს არის არასასურველი სცენარი და შეიძლება იქცეს ხელისშემშლელ ფაქტორად. თუ გავითვალისწინებთ ტექნოლოგიის განვითარების დონეს და საერთაშორისო გამოცდილებას, ამგვარი ადმინისტრაციული შეზღუდვები, ჩვეულებრივ, იზრდება დეცენტრალიზებული გენერირების წყაროების ქსელში ინტეგრირების (მოიცავს დაცვას, კონტროლსა და ავტომატიზაციას, რაც საშუალებას აძლევს დისტრიბუციის სისტემის ოპერატორს, აკონტროლოს ეს) ტექნიკური შესაძლებლობების გაფართოებასა და გაუმჯობესებასთან ერთად. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ 2025 წლიდან აუცილებელი იქნება 2%-იანი შეზღუდვის გადახედვა და მისი გაზრდა ორი შესაძლო სცენარის მიხედვით:  სცენარი 1 - 2025 წლიდან ზღვარი გაიზრდება 4%-მდე და დარჩება ამ დონეზე 2030 წლამდე, რაც 100 მგვტ სიმძლავრის ათვისების შესაძლებლობას შექმნის 2030 წლისთვის 110; 1 ტექნიკურად და ფინანსურად შეიძლება იყოს შესაძლებელი ამ ზღვრის გადაწევა, ასე რომ, შემდეგი წლების განმავლობაში მოხდება მისი პერიოდული გადახედვა. 110 99  სცენარი 2 - 2024 წლიდან, 2%-იანი ზღვარი გაიზრდება 4%-მდე და გასტანს 2028 წლამდე, შემდეგ კი გაიზრდება 6%-მდე. გამანაწილებელი კომპანიების 2021-2025 წწ გეგმებში მოსალოდნელია პიკური დატვირთვის ზრდა საშუალოდ 5%-მდე წელიწადში. ამ მონაცემებზე დაყრდნობით, მიკრო ელექტროსადგურების სიმძლავრეების გაანგარიშება ხდება სხვადასხვა სცენარებით, როგორც ნახაზიდან 3-1 ჩანს, მხოლოდ არსებული მხარდაჭერის სქემა (ეგრეთწოდებული „ნეტო აღრიცხვა“) ვერ შეძლებს მიკრო ელექტროსადგურების განვითარების მაღალი მაჩვენებლის უზრუნველყოფას 111. თუ არსებული დინამიკა შენარჩუნდება, 2030 წლისთვის შეუძლებელი 1 იქნება ამ სიმძლავრეების სრულად გამოყენება. სამოქმედო გეგმიდან გამომდინარე, სახელმწიფოს მიზანი უნდა იყოს ამ სიმძლავრეების სწორედ სრული გამოყენება, რისთვისაც დამატებითი მხარდამჭერი სქემები და/ან საპილოტე პროექტები შეიძლება განისაზღვროს და განხორციელდეს112. მიკრო ელექტროსადგურების განვითარება არის პრიორიტეტული სფერო 1 სახელმწიფოსთვის, რამდენადაც მთლიანი საინვესტიციო ხარჯები არის კერძო ინვესტიცია, ხოლო დამატებითი ხარჯები, გაწეული მხარდაჭერისთვის, გაცილებით ნაკლებია, ვიდრე სახელმწიფოს მიერ მსხვილი პროექტების მხარდაჭერისათვის გაწეული ხარჯები. მხარდაჭერის მექანიზმად შესაძლოა განიხილებოდეს სხვადასხვა სქემები, გამომდინარე მიკრო ელექტროსადგურის განვითარების შესაძლებლობიდან და მხარდაჭერის ხარისხიდან, რომელიც საჭირო იქნება პროექტის განვითარების წასახალისებლად. საერთაშორისო გამოცდილებიდან გამომდინარე, დეცენტრალიზებული გენერაციის წყაროების მდგრადი განვითარებისთვის სასურველია, რომ უკუგების პერიოდი შეადგენდეს არაუმეტეს 5 წელს. ეკონომიკის მასშტაბის, საერთაშორისო და ადგილობრივი ფასების გათვალისწინებით, შეიძლება ჩაითვალოს, რომ დიდი სიმძლავრის მიკროელექტროსადგურის მშენებლობა (100 კვტ და მეტი) არ მოითხოვს მნიშვნელოვან ფინანსურ მხარდაჭერას სახელმწიფოს მხრიდან. შესაძლებელია მას დაჭირდეს გარკვეული მხარდაჭერა ნაწილობრივი სუბსიდიის, საგადასახადო წახალისების და/ან იაფი დაფინანსების უზრუნველყოფის ფორმით 113. რაც შეეხება მცირე (1-10 კვტ) და საშუალო (10-100 1 კვტ) სიმძლავრის გენერაციის წყაროებს, აქ საჭირო იქნება სხვადასხვა დონის მხარდაჭერა, რაც შეიძლება გამოიხატოს ერთი ან რამდენიმე მიმართულების ერთობლიობით:  ადმინისტრაციული ნებართვებისა და ქსელთან მიერთების სიმარტივე (ან მიერთების ხარჯების ნაწილობრივი სუბსიდირება); ამ წინასწარი ეკონომიკური მოსაზრების თანახმად, ელექტროენერგიის გენერირების შემცირებულ ხარჯებსა და ელექტროენერგიის საცალო ტარიფს შორის ძალზე მცირე სხვაობაა, რაც, საბოლოო ჯამში, გამოიწვევს ინვესტიციებზე უკუგების პერიოდი გაზრდას 10 წლამდე ან მეტად. ამას გარდა, არსებობს კიდე იაფი საკრედიტო ხაზების ნაკლებობა, რაც, თავის მხრივ, ასუსტებს მიკრო ელექტროსადგურების ინსტალირების წახალისების ეფექტს. 111 საპილოტე შეიძლება იყოს 1000-სახურავის პროექტი, რომელიც შემოწმდა და დამტკიცდა, რომ ხელს უწყობს ევროპაში დეცენტრალიზებული ელექტროსადგურების განვითარებას, ან სხვა პროექტები, რომლებიც დაეხმარება სამიზნე ჯგუფებს, განავითარონ გენერირების საკუთარი წყაროები შიდა ან სხვა მოხმარებისთვის. 112 კონკრეტული ხელშეწყობა სახელმწიფოს მხრიდან ამჟამად არ განიხილება, მაგრამ ეს შეიძლება გახდეს განხილვის საგანი მომავალში. 113 100  საპილოტე პროექტების განხორციელება და ცნობიერების ამაღლება;  მწვანე ტარიფით გადახდა ნეტო აღრიცხვის პარალელურად (ისეთი თანხით და ვადებით, რომლებიც უზრუნველყოფს უკუგების პერიოდის შემცირებას 5 წლამდე);  მიკრო ელექტროსადგურის მიერ გენერირებული ელექტროენერგიის რაოდენობის გაზრდა გარკვეული კოეფიციენტით და ამ მონაცემების გათვალისწინება ნეტო აღრიცხვის მიზნებისთვის (გამოყენებულმა კოეფიციენტმა და ვადებმა უნდა უზრუნველყოს უკუგების 5 წლამდე პერიოდის შენარჩუნება);  იაფი დაფინანსების უზრუნველყოფა114 (რაც მხარდაჭერის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური ფორმაა);  გადასახადებისგან განთავისუფლება;  მესამე მხარის ან ადგილობრივი ენერგეტიკული ასოციაციის როლის გაძლიერება, რომელიც ასევე მოიცავს მომხმარებლისთვის მიკრო ელექტროსადგურის (და მისი ადგილმდებარეობის) ფლობის ამა თუ იმ ფორმით მოთხოვნის გაუქმებას;  „ვირტუალური ნეტო აღრიცხვის“ განვითარება, რაც არის დამატებითი სტიმული იმ მომხმარებლებისთვის, რომელთაც საკუთრებაში აქვთ ბიზნესი ან უძრავი ქონება ერთი მიმწოდებლის არეალში მდებარე სხვადასხვა მისამართზე. მხარდაჭერის მექანიზმის შერჩევა მოხდება სემეკთან მჭიდრო თანამშრომლობით. მე-2 სცენარის მიხედვით, 2021-2030 წწ პერიოდის განმავლობაში, მიკრო ელექტროსადგურის დასაშვები სიმძლავრის მთლიანად გამოყენების შემთხვევაში115, მოხდება 1.5 მილიარდი კვტ.სთ-ს ელექტროენერგიის გენერირება და CO2-ს ემისია შემცირდება 600 000 ტონამდე (ეს მონაცემები დამოკიდებულია პიკური დატვირთვის ზრდის რეალურ დინამიკაზე, მიკრო ელექტროსადგურების სიმძლავრეების მოხმარებასა და განახლებადი ენერგიის ტექნოლოგიაზე). ევროკომისიის და ენერგეტიკული კავშირის რეკომენდაციების შესაბამისად 116, 112F მიკროსიმძლავრის ელექტროსადგურის მიერ ენერგიის სამიზნე მოხმარებაში/სათბურის გაზის ემისიის შემცირებაში შეტანილი წვლილის ზუსტი დადგენისთვის, აუცილებელია ცალკე მრიცხველის დაყენება ელექტროსადგურის ქსელზე. პროექტების მცირე მასშტაბის გამო, კომერციული ბანკები ვერ ნახულობენ მნიშვნელოვან მოგებას, რომ დაფარონ ადმინისტრაციული და გარიგების ხარჯები (კონტრაქტის მომზადება, იურისტის და სასესხო ოფიცრის დაქირავება და სხვ.) და, ამდენად, როგორც წესი, არ ინტერესდებიან ამგვარი პროექტებით. ამ მიზნისთვის ან იაფი საკრედიტო ხაზისთვის შეიძლება ცალკე შეიქმნას ფონდი შინამეურნეობისათვის ან მცირე კომერციული მიზნებისთვის, რაც შეიძლება გაკეთდეს კომერციულ ბანკებთან თანამშრომლობით. 114 შესაძლებელია, გარკვეული წლების მანძილზე მთლიანი პერიოდის განმავლობაში ვერ ხდებოდეს დაშვებული სიმძლავრის სრული მოხმარება, თუმცა, მთავარი ვარაუდი მდგომარეობს იმაში, რომ 2030 წლისთვის, 150 MW სრულად იქნება გამოყენებული. 115 პოლიტიკის სახელმძღვანელო პრინციპები, მომზადებული ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოს მიერ მწარმოებელი მომხმარებლის ქსელში ინტეგრაციასთან დაკვშირებით, 2018 წ. 116 101 VII. განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან, ცენტრალური გათბობისა და გაგრილებისათვის ახალი ინფრასტრუქტურის მშენებლობის შეფასება ამ საკითხის შეფასება საქართველოში ჯერ არ განხორციელებულა. წინამდებარე ანგარიშზე მუშაობის მომენტისთვის, ქვეყანაში არ არსებობდა ცენტრალური გათბობის ან გაგრილების ფუნქციონირებადი სტრუქტურა - არც განახლებადი ენერგიის და არც სხვა წყაროებიდან. VIII. საჭიროების მიხედვით, ბიომასის ენერგიის გამოყენების პოპულარიცაზიის კონკრეტული ღონისძიებები განსაკუთრებული აქცენტით ახალ ბიომასაზე, შემდეგის გათვალისწინებით 3.1.2.1.1 ბიომასის ხელმისაწვდომობა, მათ შორის, მდგრადი ბიომასა ჩათვლით, როგორც შიდა პოტენციალი ასევე იმპორტი სხვა ქვეყნებიდან. 3.1.2.1.2 ბიომასის სხვაგვარი გამოყენება სხვა სექტორების მიერ (სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა). ბიომასის წარმოებისა და გამოყენების მდგრადობისათვის მიმართული ზომები. საქართველოს დგას გარდაუვალი კრიზისის წინაშე რეგიონების გათბობისათვის საჭირო ენერგიის მომარაგების თვალსაზრისით. საშეშე მერქნის მოხმარება, რომელიც შეადგენს ქვეყნის მთლიანი ენერგობალანსის 12%-ს და შიდა პირველადი ენერგიის თითქმის 35%-ს, არის უკიდურესად არამდგრადი. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროსთან არსებული ეროვნული სატყეო სააგენტოს გაანგარიშებით, ქვეყანაში ხელმისაწვდომი განახლებადი შეშის რესურსი შეადგენს 600,000 მ3, ხოლო საქსტატის 117 გაანგარიშებით, 5/20161 5/2017 პერიოდში, მთლიანმა მოხმარებამ შეადგინა 2,1 მილიონი მ3. აღსანიშნავია, რომ 2014 წლიდან (ათვლის წელი) 2019 წლამდე (ბოლო წელი, როდესაც ხელმისაწვდომი იყო ენერგეტიკული ბალანსი) პერიოდში საშეშე მერქნის წარმოება და მოხმარება შემცირდა 2700 გვტ.სთ-ით (დაახლოებით 49%) ანუ დაახლოებით 2,1 მლნ მ3-დან 1.29 მლნ მ3. დღეისათვის არ გამოიყენება მერქნიანი ბიომასის მყარი ნარჩენების მნიშვნელოვანი რაოდენობა. თუ ამ ნარჩენებისგან ვაწარმოებთ გაუმჯობესებულ ბიოსაწვავს (ბრიკეტები, გრანულები, ნაფოტები), მათი გამოყენება შესაძლებელია გათბობისათვის, განსაკუთრებით დედაქალაქის გარეთ. ამაში შედის სასოფლო-სამეურნეო (თეორიული პოტენციალი 7-8 პჯ-ის ექვივალენტი ყოველწლიურად) და მეტყევეობის ნარჩენებიც, რომლებიც მიიღება ქალაქებში ხეების გადაბელვის შედეგად და სხვა არა საკმარისად ათვისებული წყაროებიდან. ეს წყაროები შეიძლება შეჯამდეს შემდეგნაირად: 117 საქსტატი (2017) ენერგომოხმარება შინამეურნეობებში. 102 ნარჩენი ბიომასა: ნარჩენი ბიომასის 118 თეორიული პოტენციალი არის დაახლოებით 1 მილიონი მ3. სასოფლო-სამეურნეო მიწა დაახლოებით 3,03 მილიონი ჰა-ია. აქედან თითქმის 0,8 მილიონი ჰა 1 არის სახნავი მიწა და 0,26 მილიონი ჰა გამოიყენება მრავალწლიანი კულტურებისათვის. სასოფლო-სამეურნეო სავარგულების დარჩენილ ნაწილს საძოვრები (1,8 მლნ ჰა) და სათიბი მდელოები (0,14 მლნ ჰა) შეადგენს. საყოფაცხოვრებო ნარჩენები: მუნიციპალური მონაცემების თანახმად, მთავარ ნაგავსაყრელებზე ყოველწლიურად გროვდება დაახლოებით 900 000 ტონა ნარჩენი. გათვლები გვიჩვენებს, რომ ყოველწლიურად ამ ნარჩენის ხელახალი გადამუშავებით შესაძლებელია 80 მილიონ მ3 ბიოგაზის (მათ შორის ნახევარი მეთანი) მიღება, რაც უდრის 42 მილიონ მ3 ბუნებრივ გაზს. დაახლოებით 17 მილიონი მ3 ბიოგაზის (8,47 მ3 მეთანი) მოპოვება შესაძლებელია თბილისის კანალიზაციის წყლის გამწმენდი სადგურიდან (ემსახურება 1,2 მილიონ ადამიანს). საყოფაცხოვრებო ნარჩენებისგან მიღებული ბიოგაზის ენერგია შეადგენს დაახლოებით 760 გვტ.სთ/წელიწადში, რაც უდრის 76 მილიონ მ3 ბუნებრივ გაზს. ამდენად, ბიომასის მთავარი წყაროების ტექნიკური პოტენციალი უტოლდება 16,085 ტჯ/ წელიწადში (4,5 ტვტ.სთ/წელიწადში). მიღწევადი პოტენციალი არის მასზე გაცილებით ნაკლები. გაანგარიშება არ მოიცავს ენერგეტიკული კულტურების წარმოებას. შედარებისთვის, უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოში ელექტროენერგიის მთლიანი გამომუშავება 12 ტვტ.სთ-ს ფარგლებშია. გარდა იმ შეშისა, რომელიც გამოიყენება საკვების მოსამზადებლად, გათბობისთვის და აგრეთვე დონორების მხარდაჭერით განხორციელებული რამდენიმე ინიციატივისა, ბიომასის პოტენციალი გამოუყენებელი რჩება. 2018 წლის აგვისტოში მწვანე კლიმატის ფონდის მიერ დამტკიცდა პროექტი, რომელიც მხარს უჭერს ბიომასის ენერგიის ენერგეტიკული და სხვა მიზნებისთვის გამოყენების გაუმჯობესებას საქართველოსათვის. 3.2 ენერგოეფექტურობის მიმართულება 2030 წლისთვის ენერგოეფექტურობის საორიენტაციო ეროვნული წვლილის და 2.2 პუნქტში აღწერილი სხვა მიზნების მისაღწევად დაგეგმილი პოლიტიკური ღონისძიებები, ზომები და პროგრამები. მათ შორის, დაგეგმილი ზომები და ინსტრუმენტები (ასევე ფინანსური ხასიათის), რომლებიც ემსახურება შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესებას, განსაკუთრებით შემდეგის გათვალისწინებით. მიწის პოლიტიკის მიმდინარე საკითხები - ჯ. ებრალიძე, მიწის მესაკუთრეთა უფლებების დაცვის ასოციაცია, თბილისი, საქართველო. 118 103 I. ენერგოეფექტურობის ვალდებულების სქემები და ალტერნატიული პოლიტიკის ზომები 2012/27/EU დირექტივის 7a და 7b და 20(06) მუხლების ფარგლებში, რომლებიც უნდა მომზადდეს 2018/1999 რეგულაციის II დანართის შესაბამისად საქართველომ ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონში შეიტანა ენერგოეფექტურობის ვალდებულებულებების სქემის ვარიანტები. თუმცა, წინამდებარე NECP-ის შემუშავების პერიოდში, საქართველო გეგმავს, მოკლევადიან პერიოდში, გამოიყენოს ალტერნატიული პოლიტიკის ზომები, რათა მიაღწიონ მე-7 მუხლის მიზნებს. კონკრეტული ალტერნატიული პოლიტიკის ზომები, რომლებიც უნდა გატარდეს, მოიცავს შემდეგს:  EE-14: ელექტრომობილების გამოყენების წახალისებისთვის დამატებითი ოპტიმალური საგადასახადო შეღავათების ალტერნატივების იდენტიფიცირება ხარჯსარგებლიანობის ანალიზის საფუძველზე;  EE-3: სკოლებისა და სხვა ცენტრალური მთავრობის საკუთრებაში არსებული შენობების ენერგოეფექტურად აღჭურვა (მიმდინარე);  სტანდარტების, ნორმებისა და ეტიკეტირების სქემების შემუშავება EE-8: მოწყობილობებისთვის (ე.ი ენერგეტიკული ეტიკეტირება და ეკოდიზაინის რეგულაციები, რაც ევროკავშირის შეთანხმებებითაა მოთხოვნილი. მიმდინარე);  EE-10: ენერგოეფექტურობის წახალისება/ვალდებულება ინდუსტრიაში (გეგმაშია). ამ ზომების შემდგომი განვითარება აღწერილია ამ ანგარიშის 1 დანართში, რომელიც შეესაბამება ევროპის პარლამენტისა და საბჭოს 2018 წლის 11 დეკემბრის (EU) 2018/1999 რეგულაციის III დანართს, ენერგეტიკული კავშირის და კლიმატის ცვლილებაზე მიმართული ქმედებების მართვის თაობაზე. EE – 10–ის მიხედვით, საქართველოს შეუძლია სხვადასხვა სცენარების გამოყენება სამრეწველო სექტორში სათბურის გაზების ემისიის შესამცირებლად. II. საჯარო და კერძო საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი შენობების განახლების მხარდამჭერი119 გრძელვადიანი სტრატეგია. იგი მოიცავს პოლიტიკას, ზომებს და ქმედებებს ხარჯეფექტური განახლების სტიმულირებისთვის, გამიზნულს ეროვნული შენობა-ნაგებობების ფონდის ყველაზე ნაკლებად ენერგოეფექტურ სეგმენტზე, 2012/27/EU დირექტივის მე-4 მუხლის შესაბამისად (ცვლილებების გათვალისწინებით) საქართველოში საჯარო შენობა-ნაგებობების ინვენტარიზაცია და მათი ენერგოეფექტურობის შეფასება ჯერ არ ჩატარებულა, თუმცა 2021 წლის 13 ივლისს, საქართველოს მთავრობის №354 დადგენილებით დამტკიცდა ”შენობების, შენობების ნაწილების ან შენობების ელემენტების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნები120, აღნიშნული დადგენილების მიღება 116F 119 2010/31/EU დირექტივის 2ა მუხლის თანახმად. 2023 წლის 3 ივლისს ძალაში შენობების, შენობების ნაწილების ან შენობების ელემენტების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნები შევიდა https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/5215148?publication=0 120 104 გათვალისწინებული იყო NEEAP-შიც, როგორც ნაწილი ზომისა „EPBD-ს გადმოტანა და ამოქმედება: სტანდარტები და ნორმები, ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სქემები შენობანაგებობებში“, ღონისძიება ასევე ასახულია EE-9 ღონისძიებაში და 3.2.iv. თავში. ინფორმაცია საჯარო შენობა-ნაგებობების შესახებ მხოლოდ ნაწილობრივ არის ხელმისაწვდომი და მეტწილად ეყრდნობა მერების შეთანხმების წევრი მუნიციპალიტეტების მიერ შემუშავებულ მდგრადი ენერგეტიკის სამოქმედო გეგმას (SEAPs). კონკრეტულ მუნიციპალურ გეგმებში შეტანილი ზომები გაერთიანებულია ამ NECP-ში121. 1 აღსანიშნავია, რომ ინფორმაცია ადმინისტრაციული შენობების შესახებ არ არის ხელმისაწვდომი ანალიზისთვის. ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD) დახმარებით, განხორციელდა მისია, რომლის დროსაც მოხდა სულ ცოტა 4000 სახელმწიფო მფლობელობაში მყოფი შენობის დოკუმენტირება საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე და მოგროვდა მნიშვნელოვანი ინფორმაცია ამ შენობების მიერ მოხმარებული ენერგიის შესახებ. III. საჯარო სექტორში ენერგეტიკული მომსახურების ხელშეწყობის პოლიტიკისა და ზომების აღწერა. მარეგულირებელი და არამარეგულირებელი ბარიერების მოხსნის ზომები, რომლებიც ხელს უშლის ენერგოეფექტურობის კონტრაქტების გაფორმებას და ენერგოეფექტურობის მომსახურების სხვა მოდელებს122 ენერგეტიკული სერვისები საჯარო სექტორში - მათ შორის ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონის გარდამვალი დებულების, კერძოდ - ენერგომახასიათებლების შესახებ ხელშეკრულებისთვის ანგარიშსწორების წესების დამტკიცება - ცალსახად შედის ენერგოეფექტურობის კანონში და ამჟამად მუშავდება მეორადი კანონმდებლობა (მათ შორის მოდელის კონტრაქტები), რათა ხელი შეუწყოს მის განხორციელებას საქართველოში. მთავარი ბარიერი დაკავშირებულია ენერგომოხმარების ხარჯებთან და საჯარო შენობების სექტორის დაქვეითებულ მოთხოვნასთან. თავის მხრივ, ეს ნიშნავს, რომ ენერგოეფექტური პროექტების დიდი ნაწილი არ არის განხორციელებადი პირდაპირი კონტრაქტების მეშვეობით. მომდევნო ორი ზომა ასევე რელევანტურია და აღწერილია I დანართში მოცემულ ცხრილებში: EE-3: ენერგოეფექტური რეკონსტრუქცია სკოლებსა და ცენტრალური მთავრობის მფლობელობაში მყოფ სხვა შენობებში - კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ (მუხლი 17) მკაფიოდ მოითხოვს ცენტრალური ხელისუფლების მფლობელობასა და სარგებლობაში მყოფი შენობების რეკონსტრუქციას. მინიმალური მიზანია, რომ ყოველწლიურად მოხდეს სახელმწიფო უწყებების საკუთრებაში ან სარგებლობაში მყოფი გათბობის/გაგრილების სისტემის მქონე შენობების მთლიანი სასარგებლო ფართის 1%-ის რეკონსტრუქცია, ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნების დაკმაყოფილების მიზნით. ამ მუნიციპალიტეტებიდან ბევრი განაახლებს სამოქმედო გეგმებს. სხვა მუნიციპალიტეტები, როგორიცაა ქობულეთი, შეიმუშავებენ სამოქმედო გეგმებს. 121 122 2012/27/EU დირექტივის 18 მუხლის თანახმად. 105 EE-4: ენერგოეფექტურობის საინფორმაციო სისტემა საჯარო შენობებში - კანონში ასევე არის სახელმწიფო უწყებების საკუთრებაში ან სარგებლობაში მყოფ შენობებსა და სხვა ნაგებობებში ენერგიის მართვის სისტემების დანერგვის მოთხოვნა. ამ ორი ზომის გატარება დაგეგმილია უახლოეს პერიოდში, ევროკავშირის ტექნიკური დახმარებით და საქართველოს მთავრობის ინვესტიციით (სესხის სახით და პირდაპირი ინვესტიციის ფორმით). IV. 2030 წლისათვის, ენერგოეფექტურობაში საორიენტაციო ეროვნული წვლილის შესატანი სხვა დაგეგმილი პოლიტიკური ღონისძიებები, ზომები და პროგრამები. ასვე სხვა მიზნები, რომელიც აღწერილია 2.2 პუნქტში (მაგალითად, ღონისძიებები საჯარო შენობების სამაგალითო როლისა და ენერგოეფექტური სახელმწიფო შესყიდვების ხელშეწყობისთვის. ენერგოაუდიტის და ენერგიის მართვის სისტემების დანერგვის ხელშეწყობა123. მომხმარებლის ინფორმირებისა და ტრეინინგის ზომები 124. 120F ენერგოეფექტურობის წახალისების სხვა ზომები125) I დანართი ასახავს არსებული და პროგრამებს, რომლებიც დაგეგმილი პოლიტიკის ღონისძიებებს, ზომებსა და მიმართულია ენერგოეფექტურობის 2030 წლის ეროვნული საორიენტაციო წვლილის შესრულებაზე. ცხრილი მოიცავს ზომებს, რომლებიც ნახსენები იყო ამ თავში და დაკავშირებულია ენერგოეფექტურ სახელმწიფო შესყიდვებთან, ენერგოაუდიტის და ენერგიის მართვის სისტემების დანერგვის ხელშეწყობასთან, მომხმარებლის ინფორმირებასა და ტრეინინგთან. ზემოთ ჩამოთვლილი ღონისძიებები და პოლიტიკა ცხრილებში გაყოფილია შემდეგ ნაწილებად: - შენობებთან, მომხმარებლების ინფორმირებასა ჰორიზონტალური ღონისძიებები-9 ღონისძიება; და სწავლებასთან დაკავშირებული - მრეწველობაში ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებული ღონისძიებები –3 ღონისძიება; - ტრანსპორტში ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებული ღონისძიებები - სულ 8 ღონისძიება. აღნიშნული ზომები მოკლედ აღწერილია I დანართში. გაეროს ტრანსპორტის პოლიტიკასთან დაკავშირებული UN1958 შეთანხმების დანერგვის სამოქმედო გეგმა მოცემულია ქვემოთ: UN 1958 წლის შეთანხმება, საქართველოში ეფექტური დანერგვის სამოქმედო გეგმა: 2010 წელს გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ, 2011-2020 წლები გაეროს საგზაო უსაფრთხოებისაკენ მოქმედების ათწლეულად გამოაცხადა. მისი მიზანი, მსოფლიოს მასშტაბით საგზაო ავარიებთან 123 2012/27/EU დირექტივის 8 მუხლის შესაბამისად. 124 2012/27/EU დირექტივის 12 და 17 მუხლების შესაბამისად. 125 2012/27/EU დირექტივის 19 მუხლის შესაბამისად. 106 დაკავშირებული სიკვდილიანობის შემცირება იყო, საგზაო უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ეროვნული, რეგიონული და გლობალური ღონისძიების რაოდენობის ზრდით. აღნიშნული ათწლეულის ფარგლებსა და 2030 წლის მდგრადი განვითარების დღის წესრიგის მიხედვით, UNECE-ს მდგრადი ტრანსპორტის განყოფილებამ, ლათინური ამერიკისა და კარიბის ზღვის ქვეყნების ეკონომიკურმა კომისიამ (ECLAC), აზიისა და წყნარი ოკეანის ქვეყნების ეკონომიკური და სოციალური კომისიასთან (ESCAP) ერთად, შეიმუშავა პროექტი „საგზაო უსაფრთხოების ეროვნული პოტენციალის შესაძლებლობების გაუმჯობესება, ცალკეულ განვითარებად და გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებში“. პროექტი მიზნად ისახავს, ბენეფიციარ ქვეყნებში, საგზაო უსაფრთხოების მართვის შესაძლებლობების გაძლიერებას და შედეგად, საგზაო უსაფრთხოების მაჩვენებლების გაუმჯობესებას. მისი ყველაზე კრიტიკული ასპექტების, პრიორიტეტებისა და მოთხოვნების ანალიზი განხორციელდა საგზაო უსაფრთხოების მაჩვენებლების შეფასების (RSPR) მეშვეობით. საქართველოს შემთხვევაში RSPR-მა შეაფასა საგზაო მიმოსვლის ჩვენი და სხვა ქვეყნების საკანონმდებლო ჩარჩო, საგზაო ინფრასტრუქტურა, ავტომობილების მონაცემები და გასული ათწლეულის საგზაო შემთხვევების ტენდენციები. აღნიშნულის საფუძველზე შემუშავდა 2017 და 2018 წლების საქართველოს საგზაო უსაფრთხოების ეროვნული სამოქმედო გეგმები. RSPR-ში აღნიშნა სამგზავრო ავტომობილებისათვის პერიოდული ტექნიკური ინსპექტირების დაბრუნებისა და არსებული საგზაო უსაფრთხოების კანონმდებლობაში ცვლილებების შეტანის საჭიროება. 2015 წელს, საქართველომ ხელი მოაწერა გაეროს 1958 წლის შეთანხმებას, რომელიც აწესებს მოთხოვნებს, ავტომობილების ტიპის დამტკიცებისა და ნებართვების აღიარების აუცილებლობის შესახებ სატრანსპორტო საშუალებების, მათი ნაწილებისა და აღჭურვილობის, უსაფრთხოების, გარემოს დაცვის, ქურდობის საწინააღმდეგო ღონისძიებებისათვის. 2016 წელს საქართველოს მთავრობამ დაამტკიცა დადგენილება №944, რომლის საფუძველზეც შეიქმნა უწყებათაშორისი სამუშაო ჯგუფი, რომელსაც დაევალა ტექნიკური რეგლამენტის პროექტის მომზადება ავტომობილების ტიპების დამტკიცების სისტემის დანერგვისათვის. ამ ეტაპზე საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს დაქვემდებარებაში მყოფი სსიპ „სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს“ ახორციელებს მოსამზადებელ სამუშაოებს გეგმების შესამუშავებლად, რომელიც საბოლოოდ გადაიქცევა ტექნიკური რეგლამენტის ნაციონალურ პროექტად. ამ მიზნის განსახორციელებლად, საქართველოს სამუშაო ჯგუფმა, გაეროს კონსულტანტთან ერთად, შეიმუშავა პრიორიტეტები, რომელიც ეფუძნება სისტემის დანერგვის პოტენციურ ტექნიკურ რისკებს/საფრთხეებს. საქართველოს საავტომობილო ბაზრის ეკონომიკური და სოციალური მახასიათებლების გათვალისწინებით სამუშაო ჯგუფმა განსაზღვრა სამოქმედო გეგმის 4 ფაზა. A. პირველი ფაზა - გაეროს ავტომობილების ტიპის აღიარების სერტიფიკატების ცნობა და გაცემა, ტიპის აღიარების უფლებამოსილი ორგანოსა და ტექნიკური სამსახურის შექმნა სერტიფიკატების გაცემის მიზნით (1958 წლის შეთანხმების დანართის შესაბამისად). აღიარების ცნობის პრინციპი გათვალისწინებულია ფაზის განხორციელების პროცესში. იმპლემენტაციის პერიოდად განისაზღვრა 1 წელი. აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში, ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით უნდა განხორციელდეს შემდეგი ღონისძიებები: 107 1. კანონმდებლობისა და შესაბამისი პროცედურების მომზადება (დანართი 5 და 6 საავტომობილო ტრანსპორტის შესახებ საქართველოს კანონსა და ტექნიკურ რეგულაციებში ცვლილებების შეტანა). სსიპ „სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს“ დამტკიცება ავტომობილის ტიპის აღიარების უფლებამოსილი ორგანოდ; 2. კანონმდებლობის მიღების პროცესის დაწყება; 3. სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს სტრუქტურის განსაზღვრა ახალი ვალდებულებების შესრულების ფარგლებში (უსაფრთხოების დეპარტამენტი უნდა დაკომპლექტდეს, სადაც შევლენ: აღიარების 2-3 კოორდინატორი; 1-2 აუდიტორი; 1 იურისტი; 1 ტექნიკური მდივნი); 4. სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს აუდიტორების გადამზადება, ტექნიკური სამსახურისა და მწარმოებლების შეფასების მიზნით (ISO 17020, ISO 17025, ISO 17021 და ISO 9000); 5. სახმელეთო ტრანსპორტის „გადამზადება სამსახურში“; სააგენტოს კოორდინატორების გადამზადება პრინციპით 6. WP.29-ის სამუშაო შეხვედრებში მუდმივად მონაწილეობის დაწყება; 7. A და/ან B კატეგორიად აღიარებული საერთაშორისო ტექნიკური სამსახურის მოძიება და იდენტიფიცირება; 8. კანონმდებლობის იმპლემენტაცია, საავტომობილო ტრანსპორტის შესახებ საქართველოს კანონისა და ტექნიკურ რეგულაციების დამტკიცება; 9. სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს, როგორც ავტომობილის ტიპის აღიარების ორგანოს, წარდგენა გაეროს სამდივნოსთვის; 10. ტექნიკური სამსახურის შერჩევა და დამტკიცება; 11. შერჩეული ტექნიკური სამსახურის წარდგენა გაეროს სამდივნოსთვის; 12. პირველი მომხმარებლებისა მოზიდვა და აღიარების პირველი პროცესის წარმატებით ჩატარება. B. მეორე ფაზა - ტრანსპორტის ინდივიდუალური აღიარების ეროვნული სისტემის დანერგვა. ფაზის განხორციელების პერიოდად განისაზღვრა 2 წელი: 1. ტრანსპორტისა და საგზაო მოძრაობის კანონმდებლობის განახლება (1-ელი დონე), ინდივიდუალური აღიარების სერტიფიკატების სავალდებულო წესით დანერგვა - M, N და O ტრანსპორტისათვის. ინდივიდუალური აღიარების ორგანოდ, სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს განსაზღვრა. არსებული, პერიოდული ტექნიკური ინსპექტირების ცენტრების, ტექნიკურ სამსახურებად განსაზღვრა (საჭიროებს გარდამავალ პერიოდს); 2. ტრანსპორტის აღიარების რეგულაციის განახლება (მე-2 დონე), ტექნიკური და ადმინისტრაციული მოთხოვნებისა და განსაზღვრებების შემუშავება (წინასწარ განსაზღვრულია მე-3 და მე-4 დანართებში); დოკუმენტაციის მიმოცვლის პროცედურების განსაზღვრა სააგენტოს, ინსპექტირების ცენტრებს, რეგისტრაციის ორგანოსა და მომხმარებლებს შორის; 108 3. სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს სტრუქტურის განსაზღვრა ახალი ვალდებულებების შესრულების ფარგლებში: ინდივიდუალური აღიარების ორი კოორდინატორი; ISO17020-ის მიხედვით მომზადებული ორი აუდიტორი (ინსპექტირების ცენტრთა განსაზღვრისათვის); ორი პროგრამული უზრუნველყოფის ინჟინერი; 4. ერთობლივი პროცედურების განსაზღვრის მიზნით ტრანსპორტის რეგისტრაციის ორგანოსთან შეთანხმება; 5. ინდივიდუალური აღიარების კოორდინატორების გადამზადება; 6. ინსპექტირების პრინციპით; ცენტრების ინსპექტორების გადამზადება „სტაჟიორის მომზადების“ 7. კომპიუტერული პროგრამული უზრუნველყოფისა და მონაცემთა ბაზების მომზადება, ეროვნულ დონეზე სისტემის მართვისა და მონიტორინგის მიზნით. C. მესამე ფაზა - ტრანსპორტის ტიპის აღიარების ყოვლისმომცველი ეროვნული სისტემის (NWVTA) იმპლემენტაცია. სისტემა მოიცავს ყველა ახალ - საქართველოში დამზადებულ ან იმპორტირებულ ავტოტრანსპორტს. ფაზის განხორციელების შედეგად გაიზრდება ტრანსპორტის უსაფრთხოებისა და გარემოსდაცვითი მახასიათებლები. ფაზის განხორციელება დაგეგმილია 3-4 წლიანი პერიოდის განმავლობაში, შემდეგი ღონისძიებების მეშვეობით: 1. ტრანსპორტისა და საგზაო მოძრაობის კანონმდებლობის განახლება (1-ელი დონე). შესაბამისობის ეროვნული სერტიფიკატების შემოღება M, N და O კატეგორიის ტრანსპორტის რეგისტრაციისათვის. სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოს განსაზღვრა NWVTA-ს ტიპის აღიარების ორგანოდ. ღონისძიება უნდა მოიცავდეს ევროკავშირის შესაბამისობის სერტიფიკატისა და გაეროს შესაბამისობის დეკლარაციის აღიარებას (საჭიროებს გარდამავალ პერიოდს); 2. ტრანსპორტის აღიარების რეგულაციის განახლება (მე-2 დონე), ტექნიკური და ადმინისტრაციული მოთხოვნებისა და განსაზღვრებების შემუშავება (განსაზღვრული მე-2 დანართში), დოკუმენტაციის მიმოცვლის პროცედურების განსაზღვრა სააგენტოს, ტექნიკური სამსახურის, რეგისტრაციის ორგანოსა და მომხმარებელს შორის; 3. საქართველოს ტექნიკური სამსახურის განსაზღვრა (თვით სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტო სტრუქტურის შიგნით ან აკრედიტებული ტექნიკური ინსპექტირების ცენტრის მეშვეობით); 4. სააგენტოს სტრუქტურის განახლება (აღიარების შესაბამისობისა და საწყისი შეფასების 1-2 აუდიტორი); 1-2 კოორდინატორი, 5. ერთობლივი პროცედურებისა და ინფორმაციის ტრანსპორტის რეგისტრაციის ორგანოსთან შეთანხმება; მიმოცვლის წარმოების განსაზღვრის მიზნით 6. ინდივიდუალური აღიარების კოორდინატორების გადამზადება; 7. ინსპექტირების პრინციპით; ცენტრების ინსპექტორების 109 გადამზადება „სტაჟიორის მომზადების“ 8. კომპიუტერული პროგრამული უზრუნველყოფისა და მონაცემთა ბაზების მომზადება, ეროვნულ დონეზე სისტემის მართვისა და მონიტორინგის მიზნით. D. მეოთხე ფაზა - გაეროს ტექნიკური რეგულაციებით განსაზღვრული - ავტოტრანსპორტის ახალი დეტალებისა და აღჭურვილობის შემოტანა საქართველოს ბაზარზე განხორციელდება მხოლოდ ტიპის დამტკიცების შემდგომ. იმპლემენტაციის პერიოდი 5-7 წელი. 1. ტრანსპორტისა და საგზაო მოძრაობის კანონმდებლობის განახლება (1-ელი დონე). მხოლოდ აღიარებული დეტალებისა და აღჭურვილობის გამოყენების ვალდებულების შემოღება. ზედამხედველობის ორგანოს შექმნა (სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტოსა და ინსპექტირების ცენტრების ან სააგენტოსა და საგზაო მოძრაობის პოლიციის ერთობლივი ძალისხმევით) (საჭიროებს გარდამავალ პერიოდს); 2. ტრანსპორტის აღიარების რეგულაციის განახლება (მე-2 დონე), ტექნიკური და მოთხოვნებისა და ზედამხედველობის ღონისძიებების შემუშავება (განსაზღვრული I დანართში). დოკუმენტაციის მიმოცვლის პროცედურების განსაზღვრა ზედამხედველობის ორგანოსა და მომხმარებელს შორის; 3. ზედამხედველობის ორგანოს სტრუქტურის განახლება (4-5 ინსპექტორი და 1-2 საინფორმაციო ტექნოლოგიების ინჟინერი); 4. ტიპის აღიარებისა და ზედამხედველობის ორგანოს შორის შეთანხმება ინფორმაციის მიმოცვლის და ერთობლივი პროცედურების განსაზღვრის მიზნით; 5. ზედამხედველობის ორგანოს ინსპექტორების გადამზადება ISO 17020 და ISO 9000 სტანდარტების მიხედვით; 6. კომპიუტერული პროგრამული უზრუნველყოფისა და მონაცემთა ბაზების მომზადება, ეროვნულ დონეზე სისტემის მართვისა და მონიტორინგის მიზნით. V. პოლიტიკა და ზომები, რომლებიც მიმართულია ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის თემების როლის ხელშეწყობაზე, მოცემულია პუნქტებში I, II, III, და IV ამჟამად არ არსებობს მკაფიო პოლიტიკა ან ზომები, რომლებიც უზრუნველყოფდა ადგილობრივი თემებიდან განახლებადი ენერგიის წყაროების მხარდაჭერას, თუმცა, მცირე მწარმოებლების მხარდაჭერა შეიძლება იყოს სასარგებლო ამ თვალსაზრისით (იხ. ქვეთავი 3.1.2.VI) VI. გაზის და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურის ენერგოეფექტურობის პოტენციალის გამოყენებისთვის 126 საჭირო ზომების შემუშავება და აღწერა 122F მიღებულია მთელი რიგი ზომები, რომლებიც ხელს უწყობს გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურის სექტორში ენერგოეფექტურობის წახალისებას. კონკრეტულად, 5 ძირითადი 126 2012/27/EU დირექტივის 15(2) მუხლის შესაბამისად. 110 ღონისძიება, რომელსაც მოიცავს დაგეგმვის ეროვნული დოკუმენტები (NEEAP, CSAP) და არსებული პოლიტიკა აღწერილია დეტალურად - I დანართში. კონკრეტულად, „ელექტროენერგიის გადამცემ სისტემაში დანაკარგების შემცირებისა და ახალი გენერაციის ობიექტების ინტეგრაციის“ ღონისძიება მოიცავს, ენერგიის დანაკარგების და დანახარჯების შემცირებას საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელების განვითარებით, რაც ხელს უწყობს უფრო მასშტაბურ გამომუშავებასა და მოხმარებას. საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის (სსე) მართვის უფლება გადაცემული აქვს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს. საქართველოში სსე გადაცემის და ექსკლუზიური დისპეტჩერიზაციის მომსახურებას, დაახლოებით 60 კომპანიას უწევს. ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის შესაძლებლობები, ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის ზრდა და დაგეგმილი ელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ენერგიის გატანის აუცილებლობა, ნიშნავს იმას, რომ ქსელის განვითარების მიზნით ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურა საჭიროებს სერიოზულ ინვესტიციებს. სსე ფლობს 500-400-330-220-110-35 კვ ძაბვის ელექტროგადამცემ ხაზს, რომელთა ჯამური სიგრძეები, ძაბვის საფეხურების მიხედვით, წარმოდგენილია ქვემოთ. მთლიანი სიგრძე შეადგენს 4454.05 კმ-ს, მათ შორის:  500კვ ელექტროგადამცემი ხაზი, სიგრძე – 937 კმ;   400კვ ელექტროგადამცემი ხაზი, სიგრძე – 32.6 კმ; 330კვ ელექტროგადამცემი ხაზი, სიგრძე – 37 კმ;  220კვ ელექტროგადამცემი ხაზი, სიგრძე – 1943.3 კმ;  110კვ ელექტროგადამცემი ხაზი, სიგრძე – 955.7 კმ;  35კვ ელექტროგადამცემი ხაზი, სიგრძე – 548.45 კმ. 2015 წელს, სსე-მ, საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროსთან, სემეკთან, ელექტროგადაცემის ლიცენზიების მფლობელებსა და სხვა სააგენტოებთან თანამშრომლობით შეიმუშავა საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2015-2025. აღნიშნული გეგმის დამტკიცება ხდება ყოველწლიურად. გადამცემი ქსელის განვითარების განახლებული 10-წლიანი გეგმა - 2021-2031 წლებისთვის მოიცავს შემდეგ აქტივობებს/ინვესტიციებს, დაკავშირებულს ენერგიის დანაკარგის შემცირებასთან:  ჯვარი-ხორგა (2022), დანაკარგის შემცირება 12.55 გვტ.სთ / წელიწადში;  ბათუმი-ახალციხე (2023-2024), დანაკარგის შემცირება 15.03 გვტ.სთ / წელიწადში;  ქსანი-სტეფანწმინდა-მოზდოკი (2030), დანაკარგის შემცირება 3.24 გვტ.სთ/წელიწადში;  მარნეული-აირუმი (2025), დანაკარგის შემცირება 4.3 გვტ.სთ/ წელიწადში;   კოლხიდა I-ის რეაბილიტაცია (2023) დანაკარგების შემცირება 4.3 გვტ.სთ/წელიწადში; ჯვარი-წყალტუბო-ახალციხე (2023-2025), დანაკარგის შემცირება 27.48 გვტ.სთ/წელიწადში;  სვანეთი 2021-2030 დანაკარგის შემცირება 12.7 გვტ.სთ/წელიწადში.  რაჭა და ნამახვანი (2023-2030), დანაკარგის შემცირება 8.04 გვტ.სთ/წელიწადში/  გურია (2023-2024), დანაკარგის შემცირება 14.27 გვტ.სთ / წელიწადში;  ახალციხე-თორთუმი (2024-2030), დანაკარგის შემცირება 31 გვტ.სთ/წელიწადში; 111  იმერეთის რეაბილიტაცია (2026), დანაკარგის შემცირება 42 გვტ.სთ/წელიწადში;  ქვესადგურების განახლება (2022-2028), დანაკარგის შემცირება 4.3 გვტ.სთ/წელიწადში;  კახეთის ინფრასტრუქტურის გაძლიერება (2023-2027), დანაკარგის შემცირება 2.82 გვტ.სთ/წელიწადში;  რეაქტიული სიმძლავრის წყარო (კონდენსატორის ბატარეა) (2023-2028), დანაკარგის შემცირება 38.7 გვტ.სთ/წელიწადში;  თბილისის რეგიონის უსაფრთხო ენერგომომარაგება (2023-2027), დანაკარგის შემცირება 18.86 გვტ.სთ/წელიწადში;  ქართლის 220 კვ ქსელის გაძლიერება (2025-2028), დანაკარგის შემცირება 3.45 გვტ.სთ / წელიწადში;  330 კვ ეგხ გარდაბანი-აღსტაფას გაორჯაჭვიანება (2022), დანაკარგის შემცირება 0.2 გვტ.სთ/წელიწადში. აღნიშნული შესაძლოა შეიცვალოს წლების განმავლობაში, ქსელის ელემენტების დასრულების დაგვიანების შემთხვევაში, განსაკუთრებით, საქართველოს პერსპექტიული ელექტროსადგურების ექსპლუატაციაში შესვლის გადავადების საფუძველზე. VII. რეგიონული თანამშრომლობა ამ სფეროში ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებული რეგიონული თანამშრომლობა უკავშირდება 3 სფეროს:  ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურის და ტრანსსასაზღვრო ურთიერთდამაკავშირებელი ელექტრული ქსელების განვითარებას, მთლიანი სისტემის ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით;  ენერგეტიკული გაერთიანების სახელმწიფოებთან  და კონტრაქტის რეგიონალურ მეზობელ მხარეებთან, ქვეყნებთან ევროკავშირის თანამშრომლობა წევრ და დისკუსიები საუკეთესო პრაქტიკებთან დაკავშირებით; ტექნიკური დახმარებასა და ინვესტიციებს საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან მათ შორის, ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები და, თვით ევროკავშირისგან და ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნოსგან, GIZ, მწვანე კლიმატის ფონდისგან, UNIDO, UNDP და გაეროს სხვა სააგენტოებისგან და სხვ. VIII. დაფინანსების ზომები, მათ შორის, გაერთიანების მხარდაჭერით. გაერთიანების ფონდების გამოყენება ამ სფეროში ეროვნულ დონეზე ევროკავშირი და ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები ყოველთვის აქტიურად უჭერდნენ მხარს ენერგოეფექტურობის გაძლიერებისაკენ მიმართულ ღონისძიებებს საქართველოში. ამჟამად დაგეგმილი ინვესტიციები და ტექნიკური დახმარების პროგრამა მოიცავს შემდეგს:  EU / EBRD / KfW სესხები; 112 3.3 I.  ენერგეტიკული გაერთიანების სამდივნო;  DANIDA ტექნიკური დახმარება;  ADB და მსოფლიო ბანკი;  EBRD და კლიმატის მწვანე ფონდი (GCF) EBRD-ის მწვანე ქალაქების მეშვეობით;  GEF და გაეროს სააგენტოები და ორგანიზაციები. ენერგოუსაფრთხოების მიმართულება 127 123F 2.3 პუნქტში აღწერილ ელემენტებთან დაკავშირებული პოლიტიკა და ზომები128 ბოლო ათწლეულის განმავლობაში, ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის განვითარების პარალელურად, ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოების გაძლიერების, რესურსების რაციონალური გამოყენებისა და სუფთა, განახლებადი ტექნოლოგიების წახალისების მიზნით, განხორციელდა და ხორციელდება შემდეგი რეფორმები. ელექტროენერგეტიკული სექტორი მოდელირებით მოცემული სიმძლავრეების დამატებით შესაძლებელი იქნება შევამციროთ იმპორტირებული ენერგიის წილი (მათ შორის თბოსადგურებით გენერირებულ ელექტროენერგიას დამატებული ელექტროენერგიის იმპორტი), ჯამურ ელექტრომოხმარებაში 30%-დან (2016-2019 წლების საშუალო) 15%-მდე (2030 წ), რაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს ქვეყნაში ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოებას. ეს გაუმჯობესება უფრო მკვეთრად იქნება გამოხატული წყალმცირობის სეზონში (ოქტომბერი-მარტი), როდესაც დამოკიდებულება იმპორტირებულ საწვავზე 45%-დან (2016-2019 წლების საშუალო მაჩვენებელი) შემცირდება 25%მდე (2030 წლისთვის). განახლებადი ენერგიების დიდი წილი ასევე იძლევა ელექტროენერგიის ექსპორტის გაზრდის შესაძლებლობას გაზაფხული-ზაფხულის პერიოდში, ხოლო თბოელექტროსადგურების სიმძლავრეები, მიუხედავად მათი შემცირებული გენერაციისა, შეასრულებენ სარეზერვო სიმძლავრეების როლს, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას ავარიულ შემთხვევებში და განსაკუთრებით მშრალ ჰიდროლოგიურ წლებში. შესაძლოა ელექტროენერგიის იმპორტის დაშვებაც, თუ ეს მოხდება ქვეყნისთვის ხელსაყრელ ტექნიკურ და ეკონომიკურ პირობებში, თუმცა გრძელვადიანი დაგეგმვის პირობებში, დამოკიდებულება ელექტროენერგიის იმპორტზე მიზანშეწონილი არაა. აღსანიშნავია, რომ ამ გეგმით არ იზღუდება 127 პოლიტიკა და ზომები ასახავს ენერგოეფექტურობის პირველ პრინციპს. თანამიმდევრულობის უზრუნველყოფა უნდა მოხდეს პრევენციული ქმედებებისა და საგანგებო გეგმების მეშვეობით ევროპარლამენტის და საბჭოს 2017 წლის 25 ოქტომბრის (EU) 2017/1938 რეგულაციის შესაბამისად, რომელიც ეხება გაზის მიწოდების უსაფრთხოების ზომების უზრუნველყოფას და აუქმებს (EU) No 994/2010 რეგულაციას (OJ L280, 28.10.2017, p. 1), ასევე რისკისათვის მზადყოფნის გეგმებით (EU) 2018/2001 რეგულაციის თანახმად [შემოთავაზებულია COM-ის მიერ (2016) 862 ელექტროენერგიის სექტორში რისკისათვის მზადყოფნის შესახებ, რომელიც აუქმებს 2005/89/EC დირექტივას]. 128 113 უფრო მეტი განახლებადი ენერგიის წყაროების სისტემაში ჩართვის ტექნიკური შესაძლებლობა, როგორც ეს ათწლიან გეგმაშია ასახული129. საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმის პროექტების განხორციელების შედეგად, 500/400/330/220/110 კვ ავტო ტრანსფორმატორების დადგმული სიმძლავრე გაიზრდება დაახლოებით 5000 მგვტ-ით, 500/400/330/220/110 კვ ელექტროგადამცემი ხაზების სიგრძე - 1500 კმ-ით, რომელიც უზრუნველყოფს: არსებული ქსელის საიმედოობის ამაღლებას და დააკმაყოფილებს (N-1) - საიმედოობის კრიტერიუმს განვითარების ყველა ეტაპზე; საქართველოს სატრანზიტო ჰაბის ფუნქციით უზრუნველყოფას და 1000 მგვტ-ზე მეტი სიმძლავრის ტრანზიტს, როგორც აღმოსავლეთ- დასავლეთის, ისე ჩრდილოეთ - სამხრეთის მიმართულებით; დამატებით 3500 - 4000 მგვტ სიმძლავრის ჰესების ქსელში ინტეგრაციას. წინასწარი პროგნოზით, ამ პროექტების განხორციელებას დაჭირდება დაახლოებით 800 მლნ ევროს ოდენობის ინვესტიცია. გადამცემი ქსელის განვითარების შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაციის ნახვა შესაძლებელია 3-1 ცხრილში 130. 1 გამანაწილებელი ქსელი, განსაკუთრებით კი სვანეთის რეგიონში, მნიშვნელოვან ინვესტიციებს საჭიროებს ელექტროგადამცემი ხაზების და აღრიცხვის სისტემისთვის განახლებისა და გადახდის მექანიზმების გაუმჯობესების მიზნით. საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოებას ასუსტებს ელექტროენერგიის აუნაზღაურებელი მზარდი მოხმარება, დროებით ოკუპირებულ აფხაზეთის რეგიონში. საქართველოს მთავრობა და მომხმარებლები იძულებული არიან დაფარონ ენგური/ვარდნილის კასკადის საოპერაციო და საექსპლუატაციო ხარჯები. ასევე არ სრულდება არაფორმალური შეთანხმებაც, რომლის თანახმადაც წარმოებული ელექტროენერგიის განაწილება უნდა ხდებოდეს (თვის ჭრილში) 40/60 პროპორციით. მოხმარებული ელექტროენერგიის აღრიცხვა, ანგარიშის წარდგენა და საფასურის გადახდა დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონში არ ხორციელდება და ამ ვითარების გაუმჯობესება მოითხოვს სერიოზულ ინვესტიციებს და პოლიტიკურ ნებას. ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე უნდა დაინერგოს ენერგიის განაწილების გონივრული კომერციული პრაქტიკა, კომპლექსური, ორივე მხარისთვის მომგებიანი სქემის გამოყენებით. დანერგვის გეგმა უნდა მოიცავდეს აღრიცხვიანობისა და ხარჯების ამოღების სისტემას, ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციასა და მშენებლობას, ბუნებრივი გაზის მიწოდებისა საკითხებს და სხვა ღონისძიებებს. გარდა ენერგოუსაფრთხოების გაუმჯობესებისა, აღნიშნული ღონისძიებები ხელს შეუწყობს დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მოსახლეობის სოციალური და ეკონომიკური საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2021-2031 წწ და სსე. 2031 წლისთვის, საქართველოს ენერგოსისტემაში ხელმისაწვდომი მთლიანი დადგმული სიმძლავრე გაიზრდება 10396 მგვტ-მდე. აქედან, 4288 მგვტ გამომუშავდება მარეგულირებელი ჰესების მიერ, 2900 მგვტ - სეზონური ჰესების, 1330 - ქარისა და 520 მგვტ მზის ელექტროსადგურების, 110 მგვტ - გაზის ტურბინების და 1579 მგვტ - მაღალი ეფექტიანობის კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგურებისა არსებული მოძველებული გარდაბნის N 3 4,9 ბლოკების მიერ. იხ.ბმული: https://www.gse.com.ge/sw/static/file/TYNDP_GE-2021-2031_GEO_NEW.pdf 129 130 საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2022-2032 წწ, სსე 2022 წ. 114 მდგომარეობის გაუმჯობესებას. ეკონომიკური და ტექნიკური შესაძლებლობების განვითარების მიზნით უნდა განხორციელდეს შემდეგი ღონისძიებები:  ენგურჰესის მიერ გენერირებული ელექტროენერგიის დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონსა და დანარჩენ საქართველოს შორის გადანაწილების კონტროლი (განაწილების 40%-60% პროპორციის არაფორმალური შეთანხმების შესაბამისად თვის ჭრილში) და შეთანხმება მოხმარებული ელექტროენერგიის წილის შესყიდვის შესახებ;  ელექტროენერგიის განაწილების საპილოტე პროექტი გამრიცხველიანებასთან და ქსელის რეაბილიტაციასთან დაკავშირებით, ოკუპირებული სოხუმის რაიონში, UNDPს მხარდაჭერით (პროექტის ღირებულება - 8 მილიონი აშშ დოლარი);  ზუგდიდი-სოხუმის 110 კმ გაზის 500 მმ დიამეტრის მილსადენის რეკონსტრუქციის ინიცირება, გალის (D=325 მმ, L=3.4 კმ), ოჩამჩირეს (D=529 მმ, L=1.5 კმ) და სოხუმის (D=529 მმ, L=0.5 კმ) შესაბამისი განშტოებებით, ენგურჰესიდან მიღებული ელექტროენერგიის ჩანაცვლების მიზნით, განსაკუთრებით, გათბობის სეზონის განმავლობაში 131; 1  ვარდნილის კასკადური ჰიდროელექტროსადგურის რეკონსტრუქციის საკითხის განხილვა;  დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის ჰიდროენერგეტიკული პოტენციალის განვითარება. ქვეყანაში არსებული ჰიდროელექტროსადგურების ნაწილის ექსპლუატაციის ვადა გასულია და საჭიროებს მოდერნიზაციას. კერძოდ, ჰესების საოპერაციო მახასიათებლების ქარხნულ პარამეტრებთან დაახლოება და მათ მიერ, დეფიციტის პერიოდში, წყლის აკუმულაციის შესაძლებლობების განვითარება. საქართველოში მოქმედი 7 თბოელექტროსადგურის დადგმული სიმძლავრე შეადგენს 1166 მგვტს, ეს ქვეყნის ჯამური დადგმული სიმძლავრის დაახლოებით 24%-ია. 7-დან 3-სადგურს აქვს დაბალი ეფექტიანობა და საიმედოობა, ასევე გენერირების მაღალი ხარჯი. 2025 წლისთვის, სამინისტრო გეგმავს ააშენოს 2 ახალი, კომბინირებული ციკლით, გაზზე მომუშავე თბოელექტროსადგური, საერთო დადგმული სიმძლავრით 500 მგვტ და ექსპლუატაციიდან გამოიყვანოს არაეფექტურად მომუშავე აგრეგატები. ეს უზრუნველყოფს საიმედო საბაზო დატვირთვას და, სავარაუდოდ, წლიურად დაზოგავს იმპორტირებული გაზის მინიმუმ 76 მლნ მ3-ს 132. 1 სისტემის გაძლიერებული სტაბილურობის და საიმედოობისთვის, მოკლე და გრძელვადიან პერსპექტივაში, გადამცემი სისტემის ოპერატორი - საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა საქართველოს ბუნებრივი გაზის სატრანსპორტო ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2019-2028 https://www.gogc.ge/uploads/tinymce/documents/%E1%83%90%E1%83%97%E1%83%AC%E1%83%9A%E1%83%98%E1%8 3%90%E1%83%9C%E1%83%98%20%E1%83%92%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9B%E1%83%90%202019-2028.pdf 131 132 საქართველოს ენერგეტიკული სტრატეგია 2020-2030 წწ. 115 - გეგმავს საზედამხედველო კონტროლის და მონაცემთა შეგროვების (SCADA) და გაფართოებული მონიტორინგის სისტემების (WAMS) განახლებას. ქსელისა და აღრიცხვის ჭკვიანი ტექნოლოგია, ასევე განხილულია გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიან გეგმაში 2021-2031. ბუნებრივი გაზის სექტორი მკაფიოდ განსაზღვრული ბაზრის სტრუქტურისა და მარეგულირებელი სისტემის დანერგვა, ისევე როგორც გადაცემისა და განაწილების ქსელზე არადისკრიმინაციული წვდომის უზრუნველყოფა, ხელს შეუწყობს ქვეყნის ბუნებრივი გაზის სექტორის შემდგომ განვითარებას და მის ინტეგრაციას რეგიონალურ სისტემებში, რაც ქვეყნის ენერგოუსაფრთხოების გაძლიერების ერთ-ერთი მთავარი წინაპირობაა. დაგეგმილია კონკურენტულ ბაზარზე ეტაპობრივი გადასვლა. ახალი საბაზრო სტრუქტურის ამოქმედება და ბუნებრივი გაზის პლატფორმის დასრულება დაგეგმილია 2023 წლისთვის. ამავე დროს, შენარჩუნდება ბუნებრივი გაზის ხელმისაწვდომი ფასი ე.წ „მოწყვლადი მომხმარებლებისთვის“, მოსახლეობისთვის საჯარო მომსახურების გაწევის ვალდებულებების თანახმად. ეს იქნება „სახელმწიფო მომწოდებლის“ ერთ-ერთი ვალდებულება და აღნიშნულ მოსახლეობას მიეწოდება შედარებით იაფი, შაჰ დენიზის საბადოს ბუნებრივი გაზი. ბუნებრივი გაზის კონკურენტუნარიანი ბაზრის განვითარებას ართულებს ბაზარზე მხოლოდ ერთი მომწოდებლის დომინირება. გაზზე მზარდი მოთხოვნისა და მიწოდების დაბალანსებისა და, საჭიროების შემთხვევაში, გაზის მინიმალური სავალდებულო მოცულობების ორგანიზებული ბაზრის მეშვეობით მიწოდების ღონისძიებები ეტაპობრივად განიხილება და დაინერგება. ბუნებრივი გაზის კონკურენტული ბაზრის შექმნის და მასთან დაკავშირებული საორგანიზაციო, სტრუქტურული, ტექნიკური და სამართლებრივი ცვლილებებისა და ინოვაციების დანერგვის კონკრეტული ვადები განისაზღვრება მთავრობის მიერ დამტკიცებულ სამოქმედო გეგმაში. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო აქტიურად მუშაობს საქართველოს გაზით მომარაგების წყაროებისა და მარშრუტების დივერსიფიკაციისთვის. კერძოდ, განიხილება გაზის იმპორტის შესაძლებლობები თურქეთიდან ან ევროკავშირის ქვეყნებიდან სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის მეშვეობით და გაზის იმპორტი თურქმენეთიდან ან ირანიდან სვოპ-გარიგებების საფუძველზე, აზერბაიჯანის და სომხეთის მონაწილეობით. თუმცა, გაზის გადაცემის შესაბამისი ინფრასტრუქტურისა და მიწოდების სქემების კომპლექსურობიდან გამომდინარე, აღნიშნული განიხილება საშუალო და გრძელვადიან პერსპექტივაში. გრძელდება მოლაპარაკებები ორმხრივ და მრავალმხრივ თანამშრომლობასთან დაკავშირებით. ბუნებრივი გაზის რეზერვი ბუნებრივი გაზის დარეზერვების მიზნით დაგეგმილი იყო მიწისქვეშა გაზსაცავის აშენება სამგორის სამხრეთის თაღის ნავთობის საბადოზე. გეგმის მიხედვით, გაზსაცავი ექსპლუატაციაში 116 უნდა შესულიყო 2024 წლისთვის, როდესაც ბუნებრივი გაზის მოწოდების მოცულობა მაქსიმუმს მიაღწევს შაჰდენიზის მეორე ფაზის სრული ათვისების ოპერაციების დასრულების შემდეგ. თუმცა, COVID-19 პანდემიის გამო მშენებლობისათვის გამოყოფილი დაფინანსება გადამისამართდა ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული კრიტიკული პრობლემების გადასაჭრელად და გაზსაცავის მშენებლობის პროექტი შეჩერებულია. ამჟამად, USAID-ის ტექნიკური და ფინანსური დახმარებით მიმდინარეობს მუშაობა გაზის დარეზერვების სხვადასხვა საშუალებების იმპლემენტაციის ტექნიკური შესაძლებლობების და კომერციული მიზანშეწონილობის შეფასებისათვის, რათა რეკომენდებული იქნას საქართველოს პირობებეში მათგან ყველაზე ეფექტური საშუალების შერჩევა და შესაბამისი პროექტის რეალიზაცია (რომლის ტექნიკური პარამეტრები სრულად დააკმაყოფილებს ევროპის ენერგეტიკული გაერთიანების №994/2010 რეგულაციის მოთხოვნებს - გაზის მიწოდების უსაფრთხოების ზომების შესახებ). კვლავ დღის წესრიგშია საქართველოს ბუნებრივი გაზის დარეზერვების აუცილებლობა გაზის მოხმარების სეზონური და ოპერატიული მოთხოვნა-მიწოდების დასაბალანსებლად. ამ მიზნით აშშ-ს საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID) დაფინასებით „სამართლიანი და უსაფრთხო ენერგეტიკული გადასვლის პროგრამის“ (JSET, #7200AACA0028) ფარგლებში დაწყებულია მუშაობა პროექტებზე: 1. ბუნებრივი გაზის წლიური და პიკური საპროგნოზო მოთხოვნა საქართველოში 2050 წლამდე პერიოდისათვის და 2. საქართველოში გაზის მოხმარების უთანაბრობის დაბალანსება საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციის მხარდაჭერის მიზნით. პროექტების ძირითადი მიზანია შემუშავდეს რეკომენდაციები ბუნებრივი გაზის დარეზერვების საშუალებებისა და მეთოდების შერჩევის მიზნით გაზზე მოთხოვნის სეზონური და ოპერატიული უთანაბრობის დაბალანსების უზრუნველყოფისათვის. გეგმით გათვალისწინებულია სხვადასხვა წყაროებიდან ბუნებრივი გაზის მოწოდების მიზანშეწონილობის დადგენა, ქვეყნის გაზმომარაგების სავარაუდო დეფიციტის დასაფარად მოთხოვნის ზრდის ტენდენციისა და არსებული კონტრაქტების მოქმედების ვადის ამოწურვის გამო და გაზზე მოთხოვნის სეზონური და ოპერატიული უთანაბრობის დაბალანსების ალტერნატული საშუალებების შერჩევა. საქართველოს ბუნებრივი გაზის გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2021-2030 წწ განახლდება ყოველწლიურად, ბუნებრივი გაზის შიდა ბაზრის საერთო წესების შესახებ ევროკავშირის 2009/73 დირექტივის მოთხოვნების შესაბამისად. დოკუმენტი მოიცავს ინფრასტრუქტურულ პროექტებს იმპლემენტაციის მოკლე, საშუალო და გრძელვადიან პერსპექტივაში, საინვესტიციო შესაძლებლობების გათვალისწინებით. რენტაბელობის შეფასება განხორციელდება ყველა ინფრასტრუქტურული პროექტისთვის. მაგისტრალური მილსადენის სისტემის და გამანაწილებელი ქსელის მთავარი სექციების რეაბილიტაცია და მოდერნიზაცია გააუმჯობესებს გაზის შიდა ქსელის საოპერაციო მოქნილობას და საიმედოობას და უზრუნველყოფს გაზის თანაბარ და ეფექტიან განაწილებას მთელი ქვეყანის მასშტაბით. 117 აღმოსავლეთ-დასავლეთის მაგისტრალური მილსადენის სისტემის დაგეგმილი რეაბილიტაციის სტრატეგია ითვალისწინებს არსებული 500/700 მმ დიამეტრის მილსადენის (40 წლის და უფრო ასაკოვანი) სექციების ჩანაცვლებას ახალი 700 მმ დიამეტრის მილებით. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა მაღალწნევიანი მილების გამოყენებას, რაც გაზრდის სისტემის გამტარუნარიანობას და მინიმალური ხარჯებით წნევის მატების შესაძლებლობას, საუკეთესო საერთაშორისო მილსადენების მოთხოვნების შესაბამისად. გაზის მაგისტრალური მილსადენის აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულების კრიტიკული სექციების რეაბილიტაცია წარმოადგენს პრიორიტეტულ, მოკლე და საშუალო ვადიანი პროექტს. ის მოიცავს ძნელად მისადგომ მაღალმთიან რეგიონებში მდებარე სექციებისთვის სათადარიგო ინფრასტრუქტურის მოწყობას. მათ შორის: გომი-ხაშური-ბაკურიანის განშტოების ახალდაბაბაკურიანის სექციას და აჭარის განშტოებას. გეგმა უმთავრესად ინფრასტრუქტურის განვითარების საშუალო და გრძელვადიანი ითვალისწინებს რამდენიმე დამაკავშირებელი ქსელის მშენებლობას, მათ შორის რადიალური (ჩიხური) გაზსადენის სისტემების ჩანაცვლებას უფრო საიმედოდ დაკავშირებული რგოლური გაზსადენის სისტემით. შესაბამისად საგანგებო სიტუაციის დროს შესაძლებელი გახდება გაზის ნაკადის გადამისამართება ნებისმიერი მომწოდებლისგან, ნებისმიერი მსხვილი მომხმარებლისა და გამანაწილებელი კომპანიისკენ. ამ პროექტების განხორციელების შესახებ საბოლოო გადაწყვეტილება ჯერ არ არის მიღებული. განიხილება წნევის მარეგულირებელი და აღმრიცხველი რამდენიმე სადგური რეაბილიტაციის პროექტი. დაგეგმილია გაზის წნევის მარეგულირებელი და აღმრიცხველი სხვა პრიორიტეტული სადგურების მსხვილი სარეაბილიტაციო პროექტების მომზადებისა და განხორციელების დაწყება (კასპი, გორი, ნავთლუღი, გარდაბანი. გლდანი, ზესტაფონი და სხვ.). გაზის რეგიონალური ინფრასტრუქტურის განვითარება დაგეგმილია მეზობელ ქვეყნებთან დამაკავშირებელი ქსელებისა და სარეზერვო მილსადენების სიმძლავრის გაზრდისათვის საჭირო ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელება. ერთი წყაროდან იმპორტირებულ ბუნებრივ გაზზე მზარდი დამოკიდებულება აჩენს ენერგეტიკულ უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით რისკს და ართულებს გამჭვირვალე კონკურენტული ბაზრის ფორმირებას, დღის წესრიგში აყენებს გაზის სვოპ-ხელშეკრულებების და პოტენციური LNG ალტერნატივების ინიციატივების დანერგვის მიზანშეწონილობის განსაზღვრას133. რეგაზიფიცირებული LNG-ის გაცვლა (სვოპი) თურქეთის, საბერძნეთის ან იტალიის ტერმინალზე, რომლებსაც გაზი მიეწოდება საქართველოს სამხრეთ კავკასიის გაზსადენიდან, შექმნის LNG-ზე არაპირდაპირი წვდომის შესაძლებლობას. აღნიშნული დამოკიდებულია: ჩართული მხარეების სვოპ-გარიგებით დაინტერესებაზე; ხელმისაწვდომი LNG-ს არსებობასა და სამხრეთ კავკასიის გაზსადენთან დაკავშირებულ სახელშეკრულებო ბარიერების გაუქმებაზე. იმ შემთხვევაში, თუ ეს პირობები დაკმაყოფილდება, სვოპ-გარიგებასთან დაკავშირებით ანგარიში: აღმოსავლეთ პარტნიორობის ქვეყნებში LNG ბაზრის განვითარების პერსპექტივა, Stantec, 2020 წლის იანვარი (პროექტი მიმდინარეობს ევროკავშირის დაფინანსებით). 133 118 მოლაპარაკებების დაწყება სათანადო მხარეებთან შესაძლებელია დაუყოვნებლივ (ვინაიდან აღნიშნული არ საჭიროებს ახალი ინფრასტრუქტურის შექმნას). განვითარების გრძელვადიანი შესაძლებლობები მოიცავს:  LNG-ს საერთაშორისო LNG მიმღები ტერმინალის აშენება ქვეყანაში ფერხდება, გადაზიდვებზე ბოსფორის ყურის გავლით თურქეთის მიერ დაწესებული შეზღუდვების გამო. ამ ღონისძიებასთან დაკავშირებით დიალოგი გაგრძელდება თურქეთთან და შავი ზღვის სანაპიროს სხვა დაინტერესებულ ქვეყნებთან;  საქართველოში გაზის გათხევადების და ექსპორტის ტერმინალის მოწყობა, რომელიც მიიღებს ბუნებრივ გაზს აზერბაიჯანიდან, პოტენციურად ცენტრალური აზიიდან და მოახდენს მის ექსპორტს აღმოსავლეთ ევროპის სახელმწიფოებში, კერძოდ, უკრაინასა და მოლდოვაში. ეს დამოკიდებულია ცენტრალური აზიიდან ბუნებრივი გაზის მოწოდების შესაძლებლობასა და უკრაინის მიერ რეგაზიფიკაციის სადგურის ამოქმედებაზე;  მცირემასშტაბიანი ბუნებრივი გაზის გათხევადების სადგურის მოწყობა LNG-ის შიდა მოხმარებისთვის სატვირთო ავტოტრანსპორტის საწვავის სახით ან სეზონური პიკური დატვირთვის დაკმაყოფილებისათვის;  ტექნოლოგიური ეფექტურობა და ფასების ფორმირების მექანიზმი, ასევე პარტნიორი ქვეყნების გეოპოლიტიკურ და ეკონომიკურ პოზიციებზე დაკვირვება და მონიტორინგი, დაედება საფუძვლად ამ ვარიანტების მიზანშეწონილობის შეფასებას. ნახშირწყალბადების ძიება ახალი საბადოების აღმოჩენა და არსებული რეზერვების ეფექტური გამოყენება ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაძლიერების მნიშვნელოვანი ნაწილია. არსებულ საბადოების ასათვისებლად და ახლის მოსაძიებლად, თანამედროვე მეთოდების და ტექნოლოგიების გამოყენება - ღრმა ბურღვა და კვალიფიციური მოპოვება, მნიშვნელოვანია ენერგეტიკული უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. დადასტურებული საბადოებიდან მოპოვების ყოველწლიურად მხოლოდ 5%-იანი ზრდა 2018 წელთან შედარებით ნავთობის მოპოვებას 2.5-3-ჯერ, ხოლო ბუნებრივი გაზის მოპოვებას 10-ჯერ გაზრდის. საძიებო ღონისძიებები (2D და 3D მიმართულებიანი სეისმური საძიებო ღონისძიებები ცალკეულ ჭაბურღილებზე) ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში, ნახშირწყალბადების ახალი რეზერვების აღმოჩენების დიდ შესაძლებლობაზე მიუთითებს. იდენტიფიცირებული და შედარებით დეტალურადაა შესწავლილი შესაძლო პერსპექტიული საბადოები ქვეყნის როგორც სახმელეთო, ისე საზღვაო ნაწილში. მწარმოებელმა კომპანიამ გამოავლინა 16 მლრდ მ3 მარაგი და დაგეგმილია ჰორიზონტალური ბურღვის ოპერაცია მის მოსაპოვებლად. განსაკუთრებით პერსპექტიულია ამ თვალსაზრისით საქართველოს შავი ზღვის შელფი. საბჭოთა პერიოდში, ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, სეისმური კვლევის მეთოდით შესწავლილი იქნა რამდენიმე მსხვილი ობიექტი (გუდაუთა, ოჩამჩირე, ყულევი); 2000-ანი წლების დასაწყისში, სამხრეთში - აჭარისა და გურიის შელფის ზონაში, ამერიკულმა კომპანიამ „ანადარკო“-მ 119 შეისწავლა პერსპექტიული მსხვილი ანტიკლინური ქანობი (იბერია, კოლხა, ლაზიკა, ეგრისი), თუმცა, ჭაბურღილის ბურღვა ქართულ შელფზე ჯერ არ განხორციელებულა. 2020-2030 წწ ენერგეტიკული სტრატეგია განიხილავს გაძლიერებული და მაღალ ხარჯიანი სამუშაოების ჩატარების შესაძლებლობას ნავთობისა და გაზის ადგილობრივი წარმოებისთვის. 2020 წლის 15 იანვარს, საქართველოს ნავთობისა და გაზის სახელმწიფო სააგენტომ გამოაცხადა საერთაშორისო ტენდერი შავი ზღვის შელფზე ნავთობისა და გაზის მოპოვების და წარმოების გენერალური ლიცენზიის გასაცემად (ლიცენზიის ბლოკები II, III). ტენდერში გაიმარჯვა კომპანია OMV Petrom S.A.-მა. პროდუქციის გაყოფის ხელშეკრულება გაფორმდა 2021 წლის 10 მარტს. ნავთობის გადამუშავება და სავალდებულო რეზერვი ადგილობრივად მოპოვებული ნავთობის ნაწილი გადის ექსპორტზე ბათუმისა და ფოთის ტერმინალებიდან, ხოლო დარჩენილი ნაწილი მუშავდება ნავთობის გადამამუშავებელ მცირე ადგილობრივ საწარმოებში - შპს „ველი“ და შპს „ზდ ნავთობის კომპანია“, რომელთა სიმძლავრე 80 000 და 130 000 ტონა ნედლი ნავთობია წელიწადში. ახალი, უფრო მსხვილმასშტაბიანი ნავთობგადამამუშავებელი საწარმოს შექმნის ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთებისთვის, დამატებით დაგეგმილია პოტენციური ინვესტორების მოწვევა ერთ-ერთ ინდუსტრიულ ზონაში. როგორც ენერგეტიკული გაერთიანების წევრი სახელმწიფო, საქართველო ვალდებულია შეასრულოს 2009/119/EC დირექტივით გათვალისწინებული მოთხოვნები ნავთობთან დაკავშირებით, კერძოდ, შეინახოს ნედლი ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების მინიმალური რეზერვი. განხორციელების ვადა იწურება 2023 წლის პირველ იანვარს. ნედლი ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების მინიმალური მარაგის შენახვის შესახებ კანონპროექტში განსაზღვრულია სავალდებულო მარაგების შექმნის, მართვისა და გამოყენების წესები ნავთობპროდუქტების უწყვეტი მიწოდების უზრუნველსაყოფად. რეზერვის აუცილებელი მოცულობის გაანგარიშება უნდა მოხდეს საშუალო ყოველდღიური იმპორტის მინიმუმ 90 დღის ან მოხმარების 61 დღის გათვალისწინებით (გაანგარიშებისთვის გამოიყენება ის მაჩვენებელი, რომელიც უფრო მაღალია) შემდეგი პროდუქტებისთვის: - საავტომობილო ბენზინი; - საავიაციო საწვავი; - ნავთი; - დიზელის საწვავი; - მსუბუქი საწვავი; - მძიმე საწვავი. 120 საქართველოს ნავთობისა და გაზის სახელმწიფო სააგენტო განისაზღვრა, როგორც ცენტრალური სარეზერვო უწყება (CSE). საგანგებო რეზერვის შენახვის ვალდებულება შეეხება ნებისმიერ ეკონომიკურ ოპერატორს, რომელიც მუშაობს ნედლი ნავთობის ან ნავთობპროდუქტების, ბიტუმიზირებული მინერალების იმპორტზე კომერციული მიზნებისთვის ან აწარმოებს მათ საქართველოში 2023 წლის 1-ელი იანვრიდან, სავალდებულო მარაგების ყოველი მფლობელი ვალდებული იქნება შეინახოს საგანგებო მარაგი, რომელიც მათი წლიური იმპორტის 25%-ს შეადგენს. ნახშირის სექტორი საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული საბადოების საერთო ეკონომიკური პოტენციალი შეადგენს 200 მლნ ტონას, მათ შორის, 180 მლნ. ტონა ბიტუმიზირებული ნახშირია, ხოლო 20 მლნ. ტონა - მურა ნახშირი. ნახშირის ადგილობრივი მრეწველობის რეაბილიტაციისა და ინტენსიური განვითარების პერსპექტივა დაკავშირებულია ელექტროენერგიის გენერაციასთან. 2020-2030 წწ ენერგეტიკული სტრატეგიაში განიხილეს - ტყიბულის შახტის რეაბილიტაციისა და უცხოელი ინვესტორების დახმარებით მძლავრი, თანამედროვე თბოელექტროსადგურის აშენების შესაძლებლობა. საქართველოს ტერიტორიაზე მოპოვებული ნახშირი შეიძლება გამოიყენებოდეს ენერგოუსაფრთხოების რისკების შესამცირებლად და ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალური და ეკონომიკური პრობლემების გადასაჭრელად. საქართველო, ენერგოუსაფრთხოების მიმართულების ფარგლებში, პოლიტიკისა და ინვესტიციების 17 ღონისძიების გატარებას გეგმავს, რომლებიც მოცემულია I დანართში. II. 3.3.1 რეგიონალური თანამშრომლობა ამ სფეროში რეგიონალური თანამშრომლობა ენერგეტიკის სექტორში ორმხრივად სასარგებლო რეგიონული თანამშრომლობა, ქვეყნისათვის, მიწოდების რისკების შემცირებისა და ენერგოუსაფრთხოების გაუმჯობესების მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენს. ენერგეტიკული გაერთიანების წევრ სახელმწიფოებთან თანამშრომლობა, ხორციელდება ევროპული კანონმდებლობის, ენერგეტიკული ქარტიის და საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის საფუძველზე. რეგიონული თანამშრომლობის შესაძლებლობების შესწავლა და ხელშეწყობა, შემდგომი ათწლეულის განმავლობაში, საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი იქნება. საქართველო მნიშვნელოვან სატრანზიტო ქვეყანას წარმოადგენს, როგორც ევროპისა და აზიის დამაკავშირებელ დერეფანი. ქვეყანას აქვს პოტენციალი, აღმოსავლეთ-დასავლეთის და ჩრდილოეთ-სამხრეთის განხორციელებაში, ენერგორესურსებით ვაჭრობის 121 გააძლიეროს თავისი როლი ტრანზიტული პროექტების რეგიონალურ ჰაბად გადაქცევის პერსპექტივით. გეოპოლიტიკური მდებარეობის ეფექტური გამოყენება ხელს შეუწყობს ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაძლიერებასა და ეკონომიკურ განვითარებას. ქვეყანა განაგრძობს საერთაშორისო ტრანზიტული პროექტების მხარდაჭერას, უსაფრთხოების შესაბამისი ღონისძიებების გატარებითა და ადრეული გაფრთხილების სისტემების მეშვეობით. სახელმწიფო აქტიურად არის ჩართული, ახალი სატრანზიტო მარშრუტების (მათ შორის, ცენტრალური აზიიდან და კასპიის რეგიონიდან, ასევე, ჩრდილოეთ-სამხრეთის მიმართულებიდან) განვითარებისთვის სასურველი გარემოს შექმნის პროცესში. ევროკავშირისა და ენერგეტიკული გაერთიანების წევრ ქვეყნებთან თანამშრომლობა, მათ შორის, რეგიონალური მნიშვნელობის ტრანზიტული პროექტების განხორციელება ძალზე მნიშვნელოვანია ქვეყნისთვის. სახელმწიფოს არ აქვს პირდაპირი ენერგეტიკული კავშირი ენერგეტიკული გაერთიანების სხვა წევრ ქვეყნებთან. რეგიონში არ არსებობს ერთიანი წესები და საერთო ჩარჩო შეთანხმებები, რომელიც უზრუნველყოფს ერთობლივ მოქმედებას საგანგებო ვითარების შემთხვევაში. აღნიშნულიდან გამომდინარე ენერგეტიკული გაერთიანების გარკვეული დებულებები (ენერგეტიკული ბაზრის ინტეგრაცია) მხოლოდ ნაწილობრივ ეხება ქვეყნის რეალობას. საქართველოს ტერიტორიის ოკუპაცია საფრთხეს უქმნის აღმოსავლეთ-დასავლეთის სატრანზიტო პოტენციალს. ქვეყანა მიიღებს საერთაშორისო საზოგადოებისა და რეგიონალური პარტნიორების ენერგეტიკული უსაფრთხოების პროცესში ჩართვისათვის აუცილებელ ყველა აუცილებელ ზომას. ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ საქართველოს კანონი უზრუნველყოფს საერთო წესების შემუშავებას ელექტროენერგიის იმ ბაზრის ორგანიზებისა და ფუნქციონირებისთვის, რომელიც მოემსახურება ენერგეტიკული გაერთიანების ქვეყნებთან სამომავლო კავშირს და მათ პანევროპულ ინტეგრაციას. შექმნის მეზობელი ქვეყნების ქსელებთან დაკავშირებისა და სხვა მიმართულებისათვის საჭირო ინვესტიციებისათვის შესაბამის პირობებს. ასევე უზრუნველყოფილი იქნება სისტემისა და ბაზრის ოპერატორების, მარეგულირებელი კომისიის და სხვა სახელმწიფო უწყებების საერთაშორისო თანამშრომლობა. საქართველოს კანონი „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ (მუხლი 133 - რეგიონალური სოლიდარობა) შიდა ენერგეტიკულ ბაზრებზე მიწოდების უსაფრთხოების დაცვის, რეგიონული და ორმხრივი სოლიდარობის თანამშრომლობენ ხელშეწყობის მიზნით ენერგეტიკული უფლებამოსილი გაერთიანების მხარეთა სახელმწიფო შესაბამის ორგანოები კომპეტენტურ ორგანოებთან. თანამშრომლობა ასევე ვრცელდება ისეთ შემთხვევებზე, რომლებიც იწვევს ან შესაძლოა მოკლე ვადაში გამოიწვიოს ელექტროენერგიის ან ბუნებრივი გაზის (როცა საფრთხე ექმნება ბუნებრივი გაზის მიწოდების საერთო მოცულობის 20%-ზე მეტს და ამ მდგომარეობის მართვა ეროვნულ დონეზე ნაკლებად შესაძლებელია) - ფართომასშტაბიანი წყვეტა, რომელიც გავლენას მოახდენს, როგორც საქართველოზე, ასევე რეგიონის ქვეყნებზე. ასეთ შემთხვევებში 122 თანამშრომლობა უნდა მოიცავდეს: ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით გათვალისწინებული ღონისძიებების კოორდინაციას; ელექტროენერგიის ან/და ბუნებრივი შემთხვევაში გაზის ურთიერთდამაკავშირებლების განვითარებასა და განახლებას, იდენტიფიცირებას მათ შორის, და საჭიროების ბუნებრივი გაზის ურთიერთდამაკავშირებლებში სიმძლავრის ორმხრივი გადადინების შესაძლებლობის შექმნას; ურთიერთდახმარების პირობებსა და პრაქტიკულ ფორმებს. 3.3.2 ამ სფეროში, ეროვნულ დონეზე დაფინანსებული ღონისძიებები, მათ შორის, გაერთიანების მხარდაჭერა და გაერთიანების ფონდების გამოყენება ცხრილში 3-1, მოცემულია არსებული გეგმების შესაბამისი, ენერგოუსაფრთხოების სფეროში მოსალოდნელი ინვესტიციები. ცხრილი 3-1: ენერგოუსაფრთხოების ღონისძიებები და ევროკავშირთან დაკავშირებული დაფინანსების წყაროები. ზომა ღონისძიების ღირებულება საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელის გაფართოების პროგრამა 68 მლნ ევრო (2013-2022 წწ) დაფინანსების წყარო 35 მლნ ევრო– KfW 25 მლნ ევრო – EBRD 8 მლნ. ევრო – EC (NiF) საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელის გაფართოების პროგრამა - 2 224.9 მლნ ევრო (2021-2028წწ) 125 მლნ ევრო სესხი KfWსგან 90 მლნ ევრო EBRD 9,9 მლნ ევრო გრანტი EC (NiF) ელექტროენერგიის გადამცემი კომპანიის ფინანსური გაძლიერება და ელექტროენერგიის მიწოდების საიმედოობის გაუმჯობესების პროექტი 62 მლნ ევრო (2020-2024 წწ) 62 მლნ ევრო -WB ენერგეტიკული სექტორის ღია პროგრამა სს საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა 101 მლნ ევრო (2019-2025 წწ) 100 მლნ ევრო სესხი KfW ელექტროგადამცემი ქსელისა და ტრანსსასაზღვრო ინფრასტრუქტურის განვითარება საჭიროა დაახლოებით 700 მლნ ევრო 2021-2030 წლებში ეროვნული ბიუჯეტი კომბინირებული ციკლის თეს-ის აგება (საერთო სიმძლავრე 500 მგვტ) 170 მლნ აშშ (გარდაბანი-3) საქართველოს მთავრობის მიერ შერჩეული კერძო ინვესტორი 1 მლნ ევრო გრანტი KfW 123 დოლარი EBRD-ის, მსოფლიო ბანკის, KfW-სა და EC-ს (NiF) სესხი და გრანტი ზომა ღონისძიების ღირებულება დაფინანსების წყარო ყველაზე მსხვილი ჰესების ენგურისა და ვარდნილჰესი-1-ის რეაბილიტაცია 35 მლნ ევრო (2018-2021 წწ) 28 მლნ ევრო მთავრობის სესხი EBRD-სგან საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემამ სრულად განაახლა SCADA სისტემა 3,3 მლნ ევრო ჰიდრომააკუმულირებელი ელექტროსადგურის მშენებლობა 700-800 მლნ დოლარი დასაზუსტებელია წყალბადის რესურსის, როგორც ენერგიის შემნახველი ტექნოლოგიის განვითარება დასაზუსტებელია დასაზუსტებელია ქვანახშირზე მომუშავე ელექტროსადგურის აშენება დასაზუსტებელია დასაზუსტებელია 7 მლნ ევრო ევროკავშირისგან 1250 მლნ. დოლარი ქარის ელექტროსადგურების მშენებლობა 950 მლნ. დოლარი მზის ელექტროსადგურების მშენებლობა 385 მლნ. დოლარი 62 მლნ ევრო (2020-2024 წწ) 3.4 შიდა ენერგეტიკული ბაზრის მიმართულება 3.4.1 ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა I. საკუთარი ბიუჯეტი სესხი მსოფლიო ბანკიდან ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობა გადამცემი ქსელის კომპანიის ფინანსური გაჯანსაღებისა და ელექტრული ენერგიის მიწოდების საიმედოობის გაძლიერების პროექტი გრანტი ენერგოდეველოპერები ენერგოდეველოპერები ენერგოდეველოპერები 62 მლნ ევრო-WB პოლიტიკა და ზომები ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების სამიზნე დონის მისაღწევად, რომელიც მითითებულია მე-4 მუხლის (დ) პუნქტში ურთიერთდაკავშირების უზრუნველყოფის ერთ-ერთი მთავარი დოკუმენტი არის ზემოხსენებული საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა და მისი უახლესი ვერსია 2021-2031 წწ პერიოდისთვის. გეგმა განისაზღვრა საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ კანონის 53 მუხლის 2 პუნქტით, რომლის თანახმად, ის უნდა შეიცავდეს ინფორმაციას ელექტროგადამცემი ქსელის საბაზო ინფრასტრუქტურის შესახებ, რომელიც უნდა აშენდეს ან გაუმჯობესდეს შემდგომი 10 წლის განმავლობაში. 124 გეგმა განსაზღვრავს პროექტებს, რომლებიც უნდა განხორციელდეს ელექტროგადამცემი ქსელის განვითარების ფარგლებში. ეს პროექტები გაყოფილია სამ ჯგუფად: 1. სისტემური მნიშვნელობის პროექტები, რომლებიც გავლენას ახდენენ ელექტროენერგიის გადაცემასა და ენერგეტიკულ რეგიონებს შორის კავშირის სანდოობაზე; 2. ტრანსსასაზღვრო მნიშვნელობის პროექტები, რომლებიც აკავშირებს საქართველოს ელექტროგადამცემ ქსელს მეზობელი ქვეყნების ქსელებთან; 3. პროექტები, რომლებიც შეიცავს ადგილობრივ, ჩიხურ 220, 110 კვ და უფრო დაბალი ძაბვის ელექტროგადამცემ ხაზებს. საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელების ჩვიდმეტი (17) ტრანსსასაზღვრო და სისტემური პროექტი იქნა იდენტიფიცირებული, რომელთა მშენებლობაც ხელს შეუწყობს არსებული და მომავალი გამოწვევების გადალახვას. ეს პროექტები აერთიანებს ელექტროგადამცემი ინფრასტრუქტურის ელემენტებს. თუმცა, აღნიშნული პროექტები შედგება რამდენიმე ქვეპროექტისგან და/ან ნომინალური ძაბვის ხაზებისა და ქვესადგურებისგან.  16 მათგანი ეხება ცვლადი დენის ელექტროგადამცემ ხაზებს, ქვესადგურებს და ავტო ტრანსფორმატორებს, ხოლო 1 - მუდმივი დენის ჩანართებსა და ცვლადი დენის ელექტროგადამცემ ხაზებს ერთად;  პროექტების 41% ამოქმედდება 2022-2024 წლებში. ეს არის მოკლევადიანი დაგეგმვის პერიოდი;  პროექტების 29% ამოქმედდება 2025-2026 წლებში. პერიოდი. საშუალო ვადიანი დაგეგმვის პროექტების მთავარი მახასიათებლები და სავარაუდო ტექნიკური და ეკონომიკური მონაცემები არის მიახლოებითი;  პროექტების 30% ამოქმედდება 2027-2032 წლებში. გრძელვადიანი დაგეგმვის პერიოდი. 2022-2032 წლებში ასაგები ელექტროგადამცემი ხაზების საერთო სიგრძე არის დაახლოებით 1500 კმ, ხოლო ქვესადგურების საერთო სიმძლავრე შეადგენს 5000 მგვტ-ს. უნდა აღინიშნოს, რომ 4 პროექტი ემსახურება სისტემათაშორისი ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელების გაძლიერებას, მათ შორის 1 არის თურქეთთან მუდმივი დენის ჩანართით, 1 სომხეთთან, 1 რუსეთთან და 1 აზერბაიჯანთან. შვიდი პროექტი ემსახურება შიდა სისტემის საიმედოობის გაუმჯობესებას. ცხრილში წარმოდგენილია საინვესტიციო პროექტების ჩამონათვალი გეგმიდან: 125 პროექტის დასახელება მთავარი მიზნები განხორციელების პერიოდი, წწ ინვესტიციის მოცულობა ლარი 2030 74 861 478 2025 495 009 805 2025 56 000 000 2023 30 395 674 2025 292 569 805  რუსეთი-საქართველო-სომხეთირანის ტრანზიტის პოტენციალის ES-1-1: ქსანისტეფანწმინდა-მოზდოკი რეალიზაციის უზრუნველყოფა; არსებული 500 კვ ეგხ „კავკასიონის“ (საქართველო-რუსეთი) დარეზერვება.  საქართველოსა და თურქეთს შორის ელექტრული ენერგიის მიმოცვლის ES-1-2: ახალციხე თორთუმი მოცულობისა და საიმედოობის გაზრდა;  400 კვ ელექტროგადამცემი ხაზის „მესხეთი“ (ახალციხე-ბორჩხა) დარეზერვება.  რუსეთში, სომხეთსა და ირანში ES-1-4: მარნეულიაირუმი ელექტროენერგიის ტრანზიტის შესაძლებლობის გაზრდა.  700-1000 მგვტ სიმძლავრის მიმოცვლის უზრუნველყოფა საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის N-1 კრიტერიუმის დაცვით; ES-1-5: 330 კვ ეგხ გარდაბანი-აღსტაფას გაორჯაჭვიანება  აზერბაიჯანი-საქართველოთურქეთის მიმართულებით ელექტროენერგიის მიმოცვლის შესაძლებლობის და საიმედოობის გაზრდა;  საქართველო-რუსეთიაზერბაიჯანის სინქრონული რგოლის ოპერირების საიმედოობის გაუმჯობესება.  საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობის და მიწოდების უსაფრთხოების გაუმჯობესება ენგური-ზესტაფონი-ახალციხე 500 ES-2-1: ჯვარიწყალტუბო-ახალციხე კვ მაგისტრალის (ეგხ-ები "იმერეთი და ზეკარი) დარეზერვება;  ავარიების რისკის, ავარიული გათიშვების რაოდენობის და ელექტროენერგიის მიწოდების შეწყვეტის შემცირება; 126  რუსეთიდან და ენგურიდან აღმოსავლეთ საქართველოს, თურქეთისა და სომხეთის მიმართულებით სიმძლავრის გადაცემის უსაფრთხოების ამაღლება;  დროებით ოკუპირებული 2022 63 226 790 2026 93 100 000 2023 10 542 000 2030 266 057 078 აფხაზეთის რეგიონის, სამეგრელოს, აჭარისა და გურიის ES-2-2: ჯვარი-ხორგა ელექტროენერგიით მომარაგების საიმედოობის გაზრდა;  დასავლეთ საქართველოს 220 კვ ქსელის გაძლიერება;  აჭარისა და გურიის ელექტროენერგიით მომარაგების საიმედოობის გაზრდა;  თურქეთში ექსპორტის პოტენციალის გაზრდა; ES-2-3: ბათუმი-ახალციხე  შუახევის, სხალთას და სხვა პერსპექტიული ჰესების მაღალი ხარისხის და მაღალი საიმედოობის ქსელში ინტეგრაცია;  ელექტროგადამცემი ქსელის დასავლეთ ნაწილის საიმედოობის გაზრდა.  საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობის და მიწოდების ES-2-4: 220 კვ "კოლხიდა1"-ის რეაბილიტაცია უსაფრთხოების გაუმჯობესება - 500 კვ იმერეთის დარეზერვება;  ავარიების რისკის, ავარიული გათიშვების რაოდენობის და ელექტროენერგიის მიწოდების შეწყვეტის შემცირება. ES-2-5: სვანეთი  სვანეთის რეგიონის ჰესები, მდინარე ნენსკრას შენაკადების, ნენსკრაჰესის, ხუდონჰესის, ქსელში ინტეგრაცია და მათი სიმძლავრის საიმედო გამოტანა. 127 2024 77 158 850 2030 289 247 938 2028 63 000 000  საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობის და მომხმარებლების მიწოდების უსაფრთხოების საიმედოობის ამაღლება. 2028 65 564 000  პერსპექტიული ჰესების ქსელში 2027 194 401 500 2029 33 600 000  პერსპექტიული ჰესების ქსელში ინტეგრაცია გურიის რეგიონში; ES-2-6: გურია  გურიის და ბათუმის რეგიონების კვების საიმედოობის გაზრდა.  ონის კასკადის, ნამახვანის კასკადის, ხელედულა ჰესის, ES-2-7: რაჭა და ნამახვანი ცხენისწყალის კასკადის და სხვა დაგეგმილი ჰესების ქსელში ინტეგრაცია და რეგიონის ქსელის საიმედოობის ამაღლება  საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობის და მიწოდების უსაფრთხოების გაუმჯობესება - 500 კვ ჯვარი-წყალტუბო-ახალციხის დარეზერვება;  ავარიების რისკის, ავარიული ES-2-8: 500 კვ იმერეთის რეაბილიტაცია გათიშვების რაოდენობის და ელექტროენერგიის მიწოდების შეწყვეტის შემცირება; ხუდონი-ენგურის კვანძიდან თურქეთისა და სქართველოს აღმოსავლეთ რეგიონის (და სომხეთის) მიმართულებით ელექტროენერგიის გადაცემის უსაფრთხოება. ES-2-9: ქვესადგურების განახლება ES-2-10: კახეთის ინფრასტრუქტურის გაფართოება ES-2-11: რეაქტიული ენერგიის წყარო (კონდენსატორების ბატარეები) ინტეგრაცია კახეთის რეგიონში;  ელექტრული ენერგიით კვების საიმედოობის ამაღლება კახეთის რეგიონში და დუშეთის მუნიციპალიტეტში.  საქართველოს ელექტროსისტემის ძაბვის დონის შენარჩუნება დასაშვებ ფარგლებში ნორმალურ და N-1 რეჟიმებში. 128  თბილისის ელექტრული ენერგიით 2027 71 716 400 მომარაგების საიმედოობის ES-2-12: თბილისის რეგიონის უსაფრთხო ელექტრომომარაგება უზრუნველყოფა;  გარდაბანი 2 თბოსადგურის გადამცემ ქსელთან მიერთება მისი სიმძლავრის საიმედო გამოტანა;  მარნეული-გარდაბანის კვანძების გაძლიერება.  აღმოსავლეთ საქართველოს ქსელის 2028 117 600 000 გაძლიერება და კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგური 1ის სიმძლავრის საიმედო გამოტანა გადამცემ ქსელში;  აღმოსავლეთ საქართველოს ES-2-13: გაზრდილი მოხმარების საიმედო 220 კვ ქართლის ქსელის გაძლიერება მომარაგება;  მტკვრის აუზის ჰესებსა და განახლებადი ენერგიის წყაროების ქსელში ინტეგრაციის შესაძლებლობა;  500 კვ ელექტროგადამცემი ხაზების „ქართლი-2“ და „ვარძია“ დარეზერვება. II. რეგიონული თანამშრომლობა ამ სფეროში ზემოაღნიშნული საინვესტიციო პროგრამების განხორციელების ფარგლებში, რეგიონული თანამშრომლობა მუდმივად ხორციელდება გადამცემი სისტემის სხვა რეგიონულ ოპერატორებთან და ელექტროენერგიის მარეგულირებლებთან. III. დაფინანსების ზომები ამ სფეროში ეროვნულ დონეზე, მათ შორის, გაერთიანების მხარდაჭერა და გაერთიანების ფონდებით სარგებლობა საქართველოს მთავრობა და სხვადასხვა სახელმწიფო კომპანიები არიან, როგორც ტექნიკური დახმარების ასევე საინვესტიციო სესხებისა და გრანტების მიმღებები ევროკავშირის სხვადასხვა წყაროდან. აღნიშნულის მუდმივი განახლება ხდება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ:  სომხეთი-საქართველოს სისტემათაშორისი კავშირის პროექტი, რომელიც მოიცავს 500 კვ ეგხ მარნეული (საქართველო) - აირუმის (სომხეთი) და 500/400 კვ 350 მგვა კონვერტორული ქვესადგურის მშენებლობას სომხეთის სისტემის ჩრდილოეთ ნაწილში. 129  აღნიშნული ახალი ტრანსსასაზღვრო კავშირის მშენებლობის შეთანხმებას ხელი მოეწერა 2010 წლის იანვარში. პროექტის განსახორციელებლად საჭირო სამუშაოები უკვე დაასრულა საქართველოს მხარემ. ააშენეს 500/220 კვ ქვესადგური მარნეული. მოხდა მისი აღიჭურვა სათანადო მოწყობილობებით და მისი დაკავშირება 500 კვ ქვესადგურებთან გარდაბანი, ქსანი და ახალციხე. აგრეთვე, 500 კვ ეგხ მარნეული-აირუმის მისაერთებლად საჭირო მოწყობილობები დაამონტაჟეს მარნეულის 500/220 კვ ქვესადგურში. ამ ეტაპისთვის საქართველოს მხარეს (სომხეთთან საზღვრამდე) დარჩენილი აქვს პროექტის მხოლოდ მცირე ნაწილის, დაახლოებით 40 კმ სიგრძის გადამცემი ხაზის მშენებლობა. სომხეთის მიერ პროექტის განხორციელება დაყოვნდა რამდენჯერმე. 2021 წლის 9-10 მარტს ჩატარდა სომხეთი-საქართველოს ვირტუალური ერთობლივი სამუშაო ჯგუფის შეხვედრა საქართველოსა და სომხეთის ენერგოკომპანიების წარმომადგენლების მონაწილეობით. სომხურმა მხარემ აღნიშნა, რომ ბოლოს შეთანხმებული ვადები (500 კვ გადამცემი ხაზის და მუდმივი დენის ჩანართის მშენებლობა სულ მცირე ერთი 350 მგვტ სიმძლავრის ბლოკით 2022 წლის ბოლომდე) შეიცვალა და გადავადდა მსოფლიოში მიმდინარე პანდემიური სიტუაციიდან გამომდინარე. პროექტი ამ ეტაპისთვის იმყოფება წინასწარი შერჩევის ეტაპზე. შესაბამისი დოკუმენტაცია წარდგენილია პროექტის დამფინანსებელ მხარესთან KfW-სთან, რომლისგანაც თანხმობაა მიღებული საჭირო ღონისძიებების განახლებაზე, რაც მოიცავს მთავარი კონტრაქტორის შერჩევას, ტენდერის პროცესს და ა.შ. 400 კვ გადამცემი ხაზის დდმაშენი-აირუმის და ქვესადგურ აირუმიდან საქართველოს საზღვრამდე 500 კვ გადამცემი ხაზის მშენებლობისთვის, აირუმის ქვესადგურში ერთი 350 მგვტ სიმძლავრის მუდმივი დენის ჩანართის ბლოკის გათვალისწინებას. მთავარი კონტრაქტორის დანიშვნის შემდეგ დაიწყება სამშენებლო სამუშაოები, რომელიც დასრულებას და ხაზის ექსპლუატაციაში გაშვებას დასჭირდება 36 თვე. 2021 წლის 9-10 მარტს გამართულ შეხვედრაზე მხარეთა მიერ ასევე შეთანხმდა მშენებლობის ხელშეკრულებაში სათანადო ცვლილებების შეტანის საკითხი, რომლითაც დადგინდება ვალდებულების შესრულების ახალი გონივრული ვადები. შეთანხმდება ხელშეკრულების ტექნიკური დანართებიც. რეგიონალური თანამშრომლობის კუთხით ასევე მნიშვნელოვანია ელექტროენერგიის შავი ზღვით გადაცემის დაგეგმვის პროექტი (BSTP – Black Sea Transmission Planning). პროექტის მიზანია შავი ზღვის აუზის ქვეყნების ფარგლებში ელექტროენერგიით ვაჭრობის გაძლიერების პოტენციალის, უკეთესი რეგიონალური ინტეგრაციის და გაუმჯობესებული ბაზრების ოპერირების გამოკვლევა. მასში მონაწილეობენ უკრაინის, მოლდოვის, ბულგარეთის, თურქეთის და საქართველოს გადამცემი სისტემის ოპერატორების წარმომადგენლები. პროექტი შემუშავდა ამერიკის ენერგეტიკული ასოციაციის (USEA – United States Energy Association) და ამერიკის შეერთებული შტატების საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს (USAID – United States Agency for Internation Development) ორგანიზაციული და ფინანსური მხარდაჭერით. პროექტის კონსულტანტ მხარეს წარმოადგენს ენერგეტიკული საკოორდინაციო ცენტრი EKC (სერბეთი). პროექტი მოიცავს გადამცემი ქსელის დაგეგმვის სხვადასხვა არეალს. BSTP პროექტის მნიშვნელოვან ქვერეგიონალურ პროექტს წარმოადგენს, სომხეთი-საქართველოს ქვერეგიონალური გადაცემის დაგეგმვის პროექტი, რომლის ძირითადი მიმართულებაა სომხეთისა და საქართველოს დამაკავშირებელი, პერსპექტიული მუდმივი დენის ჩანართის ეკონომიკური სარგებლის შეფასება. პროექტის ფარგლებში მიმდინარე კვლევა 130 მოიცავს აღნიშნული სისტემათაშორისი კავშირის ტექნიკურ და ეკონომიკურ შეფასებას, რომელიც ხორციელდება ელექტროენერგიის ბაზრის, გადამცემი ქსელისა და ეკონომიკური ანალიზის გზით. 2020 წლის თებერვალში, EKC-მ წარმოადგინა საქართველო-სომხეთის ტრანსსასაზღვრო კავშირის ეკონომიკური ანალიზის საწყისი ანგარიში, ასევე ამავე წლის მაისში, კონსულტანტმა წარმოადგინა აღნიშნული კავშირის ეკონომიკური ანალიზის ბაზისური სცენარის წინასწარი შედეგები. ხოლო 2020 წლის სექტემბერში წარმოადგინეს ამავე კვლევის ფინალური ანგარიში. BSTP პროექტის ფარგლებში, 2020 წელს შექმნილი იქნა ქვე-ჯგუფი საქართველოს და რუმინეთის გადამცემი სისტემის ოპერატორების მონაწილეობით. აღნიშნული ქვე-ჯგუფის შექმნის მიზანი იყო შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის პროექტის ფარგლებში, რუმინული და ქართული გსო-ების მონაწილეობით 2 ტექნიკური კვლევის ჩატარება: 1) HVDC ტექნოლოგიების მიმოხილვა; 2) დამყარებული რეჟიმების ანალიზი. ხსენებული კვლევები დასრულებულია და მისი შედეგები დადასტურებული და შეთანხმებულია საქართველოს და რუმინეთის გსო-ების მიერ. 3.4.2 ენერგეტიკული გადამცემი ქსელის ინფრასტრუქტურა I. 2.4.2 სექციაში წარმოდგენილ ელემენტებთან დაკავშირებული პოლიტიკა და ზომები, მათ შორის, კონკრეტული ღონისძიებები საერთო ინტერესის პროექტების (PCIs) და სხვა ძირითადი ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებისთვის II. რეგიონული თანამშრომლობა ამ სფეროში134 III. ამ სფეროში დაფინანსების ზომები ეროვნულ დონეზე, მათ შორის, გაერთიანების მხარდაჭერა და გაერთიანების ფონდებით სარგებლობა ძირითადი ინვესტიციები და პოლიტიკა ამ სფეროში, რომელიც დაკავშირებულია ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის ინფრასტრუქტურასთან, მოცემულია 3.4.1 და 3.3 თავებში, ასევე რეგიონულ დონეზე ელექტროენერგიის დამაკავშირებლებთან. 3.4.3 ბაზრის ინტეგრაცია I. 2.4.3 სექციაში წარმოდგენილ ელემენტებთან დაკავშირებული პოლიტიკა და ღონისძიებები როგორც ზემოთ აღინიშნა, საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა, ქვეყნის შიდა გადამცემი ქსელის გაძლიერებისა და პერსპექტიული სადგურების ქსელში ინტეგრაციის უნარის მქონე გადამცემი ინფრასტრუქტურის პროექტებთან ერთად, ასევე მოიცავს 134 გარდა PCI რეგიონალური ჯგუფებისა, რომლებიც შექმნილია (EU) No 347/2013 რეგულაციით 131 საქართველოსა და მის მეზობელ ქვეყნებს შორის ელექტროენერგეტიკული სისტემების კავშირების გაძლიერების უნარის მქონე პროექტებს, რომლებიც მოცემულია ქვემოთ ცხრილში: ინვესტიციის პროექტის დასახელება მთავარი მიზნები განხორციელების მოცულობა პერიოდი, წწ მილიონი ლარი  რუსეთი-საქართველო-სომხეთიირანის ტრანზიტის ES-1-1: ქსანი- პოტენციალის რეალიზაციის სტეფანწმინდა- უზრუნველყოფა; მოზდოკი 2030 74 861 478 2025 495 009 805 2025 56 000 000 2023 30 395 674  არსებული 500 კვ ეგხ „კავკასიონის“ (საქართველორუსეთი) დარეზერვება.  საქართველოსა და თურქეთს შორის ელექტრული ენერგიის ES-1-2: ახალციხე თორთუმი მიმოცვლის მოცულობისა და საიმედოობის გაზრდა;  ელექტროგადამცემი ხაზის „ახალციხე-ბორჩხა“ დარეზერვება.  რუსეთში, სომხეთსა და ირანში ელექტროენერგიის ტრანზიტის ES-1-3: მარნეულიაირუმი შესაძლებლობის გაზრდა;  სომხეთთან სიმძლავრის მიმოცვლის შესაძლებლობების გაზრდა.  700-1000 მგვტ სიმძლავრის მიმოცვლის უზრუნველყოფა საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის N-1 კრიტერიუმის დაცვით; ES-1-4: 330 კვ ეგხ გარდაბანი-აღსტაფას გაორჯაჭვიანება  აზერბაიჯანი-საქართველოთურქეთის მიმართულებით ელექტროენერგიის მიმოცვლის შესაძლებლობის და საიმედოობის გაზრდა;  საქართველო-რუსეთიაზერბაიჯანის სინქრონული რგოლის ოპერირების საიმედოობის გაუმჯობესება. 132 3.4.4 ენერგეტიკული სიღარიბე I. 2.4.4 სექციაში განსაზღვრული მიზნების მიღწევის პოლიტიკა და ღონისძიებები ენერგეტიკული სიღარიბის დასაძლევად განსაზღვრული ძირითადი ღონისძიება მოცემულია I დანართში. სოციალური მომსახურების სააგენტო შეიმუშავებს და მიზნობრივი სოციალური დახმარების ადმინისტრირებისთვის იყენებს სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზას. საქართველოში მიზნობრივი სოციალური დახმარების სისტემა მოქმედებს 2006 წლიდან. სოციალურად დაუცველი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასება ხდება სპეციალური მეთოდოლოგიით, რომლის მეშვეობითაც სხვადასხვა ცვლადების გამოყენებით შესაძლებელია ოჯახების რანჟირება მათი კეთილდღეობის მიხედვით. რაც უფრო ნაკლებია ოჯახების კეთილდღეობის ინდექსი, მით უფრო დაბალია შინამეურნეობის კეთილდღეობის დონე. ოჯახების კეთილდღეობის შესაფასებლად გამოიყენება სარეიტინგო ქულათა სისტემა, სადაც 120 001 ქულა წარმოადგენს ზღვრულ ქულას. უნდა აღინიშნოს, რომ ქულების სისტემა შეესაბამება ენერგეტიკული გაერთიანების რეკომენდაციას, რომლის თანახმადაც, „ყველა არსებული აქტივი, გარდა ფულადი შემოსავლისა, უნდა იქნას გათვალისწინებული იმისათვის, რომ განისაზღვროს ოჯახის შემოსავალი135. პროგრამის ფარგლებში ფულადი დახმარება, ოჯახის წევრთა რაოდენობის მიხედვით ეძლევა მხოლოდ 65001-ზე ნაკლები სარეიტინგო ქულის მქონე შინამეურნეობებს, ამასთან ოჯახები, რომელთა სარეიტინგო ქულა 120 001-ზე ნაკლებია, დამატებით იღებენ 200 ლარით განსაზღვრულ ბავშვის (16 წლამდე) ბენეფიტს. სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ წარმოებული ერთიანი მონაცემთა ბაზა ასევე გამოიყენება ენერგეტიკული და კომუნალური მიზნებისთვის. დახმარების ოდენობა დამოკიდებულია არსებულ პრაქტიკაზე, ცენტრალური თუ მუნიციპალური ბიუჯეტის მიერ გამოყოფილ თანხებზე. რაც შეეხება ელექტროენერგიის ფასებს, პირველადი მექანიზმი არის დიფერენციალური ტარიფი. თვეში მოხმარებული ელექტროენერგიის რაოდენობის მიხედვით, მომხმარებლები გაყოფილნი არიან სამ კატეგორიად. შპს „თბილისის ელექტრომიმწოდებელი კომპანიის“ სამომხმარებლო ტარიფები დღგ-ს ჩათვლით, მოხმარებული ელექტრული ენერგიის რაოდენობის მიხედვით: 135  ის, ვინც მოიხმარს 101 კვტ.სთ-მდე იხდის 0.18 ლარზე ოდნავ მეტს კვტ.სთ-ში;  ის, ვინც მოიხმარს 101-301კვტ.სთ-მდე იხდის დაახლოებით 0.22 ლარს კვტ.სთ-ში; ICRB მოწყვლადი მომხმარებლების პრაქტიკა ენერგეტიკულ გაერთიანებაში - 2013 წ. 133  ის, ვისი მოხმარებაც 301 კვტ.სთ-ს აღემატება, იხდის 0.265 ლარს კვტ.სთ-ში 136 1 სს „ენერგო პრო ჯორჯია“-ს სამომხმარებლო ტარიფები დღგ-ს ჩათვლით, მოხმარებულ ელექტრული ენერგიის რაოდენობის მიხედვით:  ის, ვინც მოიხმარს 101 კვტ.სთ-მდე იხდის 0.177 ლარზე ოდნავ მეტს კვტ.სთ-ში;  ის, ვინც მოიხმარს 101-301კვტ.სთ-მდე, იხდის დაახლოებით 0.217 ლარს კვტ.სთ-ში;  ის, ვისი მოხმარებაც 301 კვტ.სთ-ს აღემატება, იხდიან 0.262 ლარს კვტ.სთ-ში137138. აღნიშნული ასახავს ვარაუდს, რომ დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახები მოიხმარენ ნაკლებ ელექტროენერგიას, ვიდრე ყველა დანარჩენი და, ამდენად, ისინი გაერთიანებული არიან ყველაზე დაბალი ტარიფის კატეგორიაში. ანალიზის შედეგად დადგინდა, რომ ეს ოჯახები მართლაც დიდი ალბათობით არიან ყველაზე დაბალი ტარიფის კატეგორიაში, მაგრამ, მათი დიდი წილი ასევე ხვდება საშუალო მომხმარებლის კატეგორიაშიც. შესაძლოა, სწორედ ამ მიზეზით, გათვლები აჩვენებს, რომ განსხვავებული სატარიფო კატეგორიების გავლენა საკმაოდ შეზღუდულია, ყველა მომხმარებელი რომ იხდიდეს ერთიანი ტარიფით (0,185 ლარი კვტ.სთში)139. აბსოლუტური სიღარიბის მაჩვენებელი გაიზრდება მხოლოდ 0.3%-ით. AFD-ს უკანასკნელი კვლევის თანახმად, საშუალო ქართული ოჯახი მოიხმარს 1666 კვტ.სთ ელექტროენერგიას და ხარჯავს 307 ლარს წელიწადში, რაც შეესაბამება მისი მთლიანი დანახარჯების 4%-ს. ეს ახლოს არის ევროპის ქვეყნების საშუალო მაჩვენებელთან140. სოციალურად მოწყვლადი ჯგუფების უმეტესობის დანახარჯი ელექტროენერგიაზე, ქვეყნის საშუალო მაჩვენებელზე გაცილებით ნაკლებია. რაც შეეხება ბუნებრივი გაზის ფასებს, სისტემის მნიშვნელოვანი მახასიათებელი არის ის, რომ ბუნებრივი გაზი მთლიან საცხოვრებელ სექტორს მიეწოდება არა-საბაზრო, არამედ შეღავათიან „სოციალურ“ ფასად, გაზის იმპორტის საფასურის გათვალისწინების გარეშე, ტრანზიტის საფასურის ნატურით მიღებული იაფი გაზის გამოყენებით. ბუნებრივი გაზის ეს შემცირებული ფასი ასევე ნაწილობრივ ასახულია ელექტროენერგიის ფასებზეც. საყოფაცხოვრებო და თბოგენერაციის სექტორისათვის სუბსიდირებული გაზის მიწოდება სახელმწიფოს (სახელმწიფოს მფლობელობაში მყოფ საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციას) ყოველწლიურად ასეულობით მლნ ლარი უჯდება. საქართველოში არსებობს ენერგიის პირდაპირი სუბსიდიის რამდენიმე ტიპი, კერძოდ: GNERC-ისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, AFD-ის (2019) მიერ მომზადებულია მოდელირების პოლიტიკის ვარიანტები მოწყვლადი ქართველი ოჯახების დასაცავად ელექტროენერგიის ფასების ზრდისგან. 136 GNERC-ისგან მიღებული ინფორმაციის თანახმად, AFD-ის (2019) მიერ მომზადებულია მოდელირების პოლიტიკის ვარიანტები მოწყვლადი ქართველი ოჯახების დასაცავად ელექტროენერგიის ფასების ზრდისგან. 137 138 ინფორმაცია განახლებულია სემეკის მიერ მოწოდებული ახალი ტარიფების მიხედვით. ერთიანი საშუალო ტარიფი ელექტროენერგიაზე დაანგარიშებულია მთლიანი დანახარჯის ელექტროენერგიის მთლიან მოხმარებასთან შეფარდებით. 139 მაგალითისთვის, იხ. Trinomics (2018), ელექტროენერგიის ფასების, ხარჯებისა და სუბსიდიების და მრეწველობასა და შინამეურნეობებზე მათი გავლენის შესწავლა, როტერდამი: ევროკომისია - DG Energy. 140 134 ელექტროენერგიის სუბსიდია: გათვალისწინებულია სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული იმ ოჯახებისთვის (გარდა ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში რეგისტრირებული სოციალურად დაუცველი ოჯახებისა), რომელთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის მაჩვენებელი სარეიტინგო ქულა ტოლია ან ნაკლებია 70 000-ზე, სუბსიდიის თანხას შეადგენს 2020 წლის დეკემბრის თვეში შესაბამის საფეხურზე მოქმედ საბოლოო მომხმარებლის ტარიფსა და 2015 წლის ივლისის თვეში შესაბამისი საფეხურისათვის მოქმედ ელექტროენერგიის სამომხმარებლო ტარიფს შორის სხვაობას და დამატებით 3.5 თეთრის ოდენობას 1 კვტ.სთ-ზე, ხოლო მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებულ იმ ოჯახებს, რომელთა სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის მაჩვენებელი მეტია 70 000-ზე და ნაკლებია ან ტოლია 150 000-ისა, დახმარების სახით, უსუბსირდებათ ყოველთვიურად მოხმარებული არაუმეტეს 200 კვტ.სთ-ის ელექტროენერგია 1 კვტ.სთ-ზე 3.5 თეთრის ოდენობით. თბილისის შემთხვევაში კი სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში რეგისტრირებული სოციალურად მოწყვლადი ოჯახები, რომელთა სარეიტინგო ქულა 70 000-ზე ნაკლებია, იღებენ კომუნალურ სუბსიდიას თვეში 106 ლარის ოდენობით 5 თვის განმავლობაში (530 ლარს წელიწადში. ელექტროენერგიის, წყლისა და დასუფთავების ხარჯების ჩათვლით). 2018 წლის მონაცემების თანახმად, ელექტროენერგიის მოხმარება დაბალი შემოსავლის მქონე მომხმარებელთა მთავარ კატეგორიებში (<100000) მნიშვნელოვნად განსხვავდება თბილისში და რეგიონებში. მიუხედავად ერთიანი ტარიფისა, ელექტროენერგიის მოხმარება იმ მოსახლეობის მიერ, რომელიც იღებს ვაუჩერს თბილისში თითქმის ორჯერ აღემატება ელექტროენერგიის მოხმარებას იმ მოსახლეობის მიერ, რომელიც იხდის ელექტროენერგიის საფასურს სუბსიდირებული ტარიფის მიხედვით რეგიონებში141;  მაღალმთიანი დასახლებები: „მაღალმთიანი რეგიონების განვითარების შესახებ“142, საქართველოს კანონის თანახმად, 2017 წლის 1-ელი იანვრიდან, მაღალმთიან რეგიონებში ოჯახები მიიღებენ ელექტროენერგიის ყოველთვიური საფასურის 50%-ის ანაზღაურებას,  არაუმეტეს 100 კვტ.სთ მოხმარებული ელექტროენერგიისთვის143; კონფლიქტის ზონაში მცხოვრები ოჯახების დახმარება: ზამთრის განმავლობაში, გაზით გათბობის უზრუნველსაყოფად გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები, კონფლიქტით დაზარალებული მოსახლეობა მიიღებს 200-ლარიან დახმარებას;  გაზის სუბსიდია: 15 ოქტომბრიდან 15 მაისამდე, თვეში 700 მ3 გაზი უფასოდ მიეწოდება ყაზბეგისა და დუშეთის მუნიციპალიტეტების მოსახლეობას (5700 ოჯახი), რისთვისაც 2018 წელს ბიუჯეტიდან 7 363 300 ლარი გამოიყო; სოციალური მომსახურების სააგენტოს მონაცემების საფუძველზე, რომელიც მომზადდა ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ კანონის მარეგულირებელი ზემოქმედების შეფასებისთვის. 141 142 იხ. ბმული: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/2924386?publication=5 143 დოკუმენტი # 2015/4036-რს, ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/en/document/view/2924386?publication=0 135  დახმარება მრავალშვილიანი ოჯახებისთვის: 2019 წლიდან, ოჯახები, რომელთა სარეიტინგო ქულა 300 000-ზე ნაკლები ან ტოლია და რომელთაც ჰყავთ 4 შვილი, იღებენ 20-ლარიან დახმარებას ელექტროენერგიის საფასურის დასაფარად, ხოლო მეხუთე და მომდევნო თითოეულ არასრულწლოვან ბავშვზე კი დამატებით ერიცხებათ 10 ლარი144. უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგიერთი სქემის გამოყენება განპირობებულია არა ენერგეტიკული დახმარებით, არამედ სოციალური, პოლიტიკური და რეგიონული მიზეზების გადაჭრის მიზნით. საქართველოს „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ კანონის რეგულირების ზეგავლენის შეფასებით გამოვლინდა, რომ 2019 წელს ოჯახებისათვის ფინანსურმა დახმარებამ შეადგინა 319,5 მილიონი ლარი (88,7 მლნ. ევრო), ენერგეტიკული სუბსიდირების რაოდენობამ - 21 მილიონი ლარი (5,83 მლნ. ევრო), ბუნებრივი გაზის სუბსიდიამ კი 220-250 მილიონი აშშ დოლარი (187-213 მლნ. ევრო). საქართველოს კანონის „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ 112-ე მუხლის მიხედვით განისაზღვრა საქართველოს ცენტრალურ ხელისუფლებასა და ადგილობრივი მუნიციპალიტეტების ვალდებულება მოწყვლადი მომხმარებლების კატეგორიის განსაზღვრისა და შესაბამისი დახმარების სქემების შემუშავებისათვის. კანონის რეგულირების ზეგავლენის შეფასების მიხედვით, კანონს აქვს შემდეგი პირდაპირი ზეგავლენა მომხმარებლებზე:    მიწოდების ხარისხი და საიმედოობა თანდათანობით გაუმჯობესდება. ამ კუთხით დამატებითი ღონისძიებები არ არის საჭირო; BAU სცენართან შედარებით ენერგიის ფასები მცირედით შემცირდება. თუმცა ეს კლება უმნიშვნელოა მოხმარების ზრდის პირობებში განსახორციელებელი ინვესტიციებისა და გაზრდილი იმპორტის გამო; ბაზრის ლიბერალიზაცია ხელს შეუწყობს მომხმარებლებს, მიიღონ უკეთესი გადახდისმიწოდების პირობები, ბაზარზე უფრო მეტი აქტივობის მეშვეობით. თუმცა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირები და ნაკლები ინფორმაციის მქონე მომხმარებლები შესაძლოა ამ მხრივ არახელსაყრელ პირობებში აღმოჩნდნენ. გარდა ამისა, არსებობს კვლევები145, რომლებიც მიუთითებენ ლიბერალიზაციის პირობებში ელექტროენერგიის ფასების ზრდაზე. საქსტატის, სემეკისა და სოციალური მომსახურების სააგენტოს 2009-2019 წლების ინფორმაციაზე დაყრდნობით, ენერგიის ფასის, შემოსავლებისა და სოციალური დახმარების ანალიზით გამოვლინდა: საქართველოს მთავრობის 2018 წლის 31 ოქტომბრის #517 დადგენილება მრავალშვილიანი მშობლის სოციალური დაცვის უზრუნველყოფის წესისა და პირობების განსაზღვრის თაობაზე. ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4356707?publication=0 144 AFD (2019) ელექტროენერგიის ფასების ზრდისაგან საქართველოს მოწყვლადი მომხმარებლების დაცვისათვის მოდელირების პოლიტიკის ვარიანტები. 145 136    ბოლო ათწლეულის (2009-2019) განმავლობაში საშუალო სტატისტიკური ოჯახის შემოსავალი 108.4%-ით გაიზარდა146. ამავდროულად, მოწყვლადი მომხმარებლების მონაცემთა ბაზაში არსებული სოციალური დახმარების მომხმარებლების რაოდენობა და შემოსავალი გაიზარდა საშუალოდ 86%-ით, თუმცა ზრდის ტემპი შენელდა გასული რამდენიმე წლის განმავლობაში; ამავე პერიოდში ენერგიის რეალური ტარიფები (ინფლაციის გათვალისწინებით) შემცირდა. 2009 წლის ფასებით ელექტროენერგიის ტარიფი შემცირდა 14,4%-ით, ბუნებრივი გაზზე კი 20%-ით; ბუნებრივ გაზზე ხელმისაწვდომობა გაიზარდა 79%-ით, ხოლო ელექტროენერგიაზე 65%ით, მოწყვლადი მომხმარებლებისთვის ანალოგიური მაჩვენებელი შეადგენს შესაბამისად, 133%-სა და 116%-ს. ელექტროენერგიის ხარჯი მოწყვლადი მომხმარებლების შემოსავალთან მიმართებით მცირდება და 4%-ს უახლოვდება, ბუნებრივი გაზის ხარჯი კი საშუალო ტემპით იზრდება და უახლოვდება 6%-ს. აღნიშნული მაჩვენებელი დიდი ალბათობით საშუალო შემოსავლის მქონე ოჯახისათვის განსხვავებულია. არსებული ზომების პარალელურად, საქართველოს მთავრობა გეგმავს სხვადასხვა საკანომდებლო აქტების შემუშავებას მოწყვლადი მომხმარებლების მხარდასაჭერად:   3.5 უფრო კონკრეტული, პირდაპირი სუბსიდია ბუნებრივი გაზისა და ელექტროენერგიისათვის, იმ მოწყვლადი მომხმარებლებისათვის, რომელიც განისაზღვრა საქართველოს მთავრობის მიერ147; ენერგოეფექტურობის წამახალისებელი ღონისძიებები, როგორებიცაა: მაღალი ეფექტურობის ნათურების მონტაჟი, ან ენერგოეფექტური პროდუქტების გამოყენება (ღონისძიება EE-10). კვლევის, ინოვაციისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება I. 2.5 პუნქტში განსაზღვრული პოლიტიკის ღონისძიებები და მისაღები ზომები კვლევის, ინოვაციისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულების მხრივ, მე-2 თავში აღწერილ მიზნებთან ერთად, დაგეგმილია 13 ძირითადი ღონისძიების განხორციელება (ღონისძიების დეტალური განხილვა ხელმისაწვდომია I დანართში): 1. ეროვნული RDI-ს პრიორიტეტების განსაზღვრა (მათგან ერთ-ერთი ენერგეტიკის RDI); 146 საქსტატი: https://geostat.ge/media/45411/101_mosaxleobis-sashualo-tviuri-shemosavlebis-ganawileba.xls მოწყვლადი მომხმარებლების არსებული განმარტება მოიცავს: სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში შემავალი ოჯახები განსაზღვრული შესაბამისი ქულით; პირები ჯანმრთელობის პრობლემებით, რომელთათვის ელექტროენერგიის მიწოდების შეზღუდვა წარმოადგენს საფრთხეს სიცოცხლისათვის, და რომლებიც მუდმივად საჭიროებენ ელექტროენერგიას. ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ კანონით: მოწყვლადი მომხმარებელი არის_ საყოფაცხოვრებო მომხმარებელი, რომელსაც მისი სტატუსისა თუ მდგომარეობის გამო, საქართველოს შესაბამისი კანონმდებლობის საფუძველზე მინიჭებული აქვს სისტემით სარგებლობის ან/და ელექტროენერგიის ან/და ბუნებრივი გაზის მიღების ან/და წყალმომარაგებით სარგებლობის უფლება შეღავათიანი პირობებით; 147 137 2. კლიმატის ცვლილებისა და მდგრადი ენერგეტიკის სასწავლო პროგრამების განხილვისა და გაუმჯობესების პროცესის დაწყება; 3. საზღვარგარეთ სწავლის დაფინანსება მდგრადი განვითარების მიმართულების სტუდენტებისთვის; 4. ენერგეტიკული პოლიტიკის შესაბამისი ეროვნული R&D პროექტების განვითარება, მათ შორის:  ელექტროენერგიის გენერაციისა და მოხმარების სფეროში რესურსეფექტურობის განვითარება;  ადგილობრივი განახლებადი ენერგეტიკული რესურსების (ბიომასა, მზე, ქარი, გეოთერმული და ჰიდროენერგია) ათვისების წამახალისებელი პროექტები;  მწვანე წყალბადის გამოყენების პოტენციალის კვლევის პროექტები;  ენერგეტიკულ სისტემებზე კლიმატის ცვლილების გავლენის შემსწავლელი პროექტები;  ცვალებადი განახლებადი რესურსების ენერგეტიკულ სისტემაში ინტეგრაციისა და ენერგიის შენახვის ტექნოლოგიების განვითარების კვლევები (მათ შორის, ჰიდრომააკუმულირებელი სადგურების, ბატარეების განვითარება და სხვა);  სოციალური და ჰუმანიტარული კვლევები ენერგეტიკის, პოლიტიკის კვლევისა და ენერგეტიკული უსაფრთხოების ანალიზის საკითხში;  ენერგეტიკული სისტემების ოპტიმიზაციისათვის ჭკვიანი სისტემების, ხელოვნური ინტელექტის, ინფორმაციისა და კომუნიკაციის ტექნოლოგიების გამოყენება. 5. სახელმწიფოს უსაფრთხოებისა და განვითარების პრიორიტეტების მიხედვით, ენერგეტიკული RDI-ს მონიტორინგის ინდიკატორების განსაზღვრა; 6. ინოვაციების ჯილდოს მეშვეობით ახალი პროდუქციისა და ტექნოლოგიების წახალისება; 7. R2B პროგრამების მხარდაჭერა, განსაკუთრებით კერძო (სამრეწველო) სექტორში დაბალ ემისიანი ტექნოლოგიების დანერგვის მიმართულებით; 8. B2B პლატფორმის ჩამოყალიბება დოქტორებისა და გამოცდილი მკვლევარების, კერძო სექტორთან დაკავშირების, მათი კვლევითი და ინოვაციების საჭიროებების უკეთ წარმოჩენის მიზნით; 9. “ჰორიზონის ევროპა” პროგრამის კომიტეტის დელეგაციაში ენერგეტიკისა და კლიმატის საკითხების სათანადოდ წარმოჩენის უზრუნველყოფა; 10. საქართველოში მკვლევარების საერთაშორისო RDI პროგრამების (COST, NATO SPS და სხვა) შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით, საინფორმაციო დღეების რეგულარულად ჩატარება; 11. საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და პარტნიორ სახელმწიფოებთან ორმხრივი და მრავალმხრივ პროექტებზე მუშაობა. გარდა ამისა, ელექტრული სისტემის განახლებისა და გაუმჯობესების მხრივ აღსანიშნავია ორი ღონისძიება: SCADA/EMS სისტემების განახლება ღონისძიების ძირითადი მიზანი იყო SCADA/EMS-ს ცენტრალური სისტემის პროგრამული უზრუნველყოფისა და სერვერთა განახლება. განახლების შედეგად, როგორც პროგრამული 138 უზრუნველყოფა ასევე, მოწყობილობები დაუახლოვდა თანამედროვე სისტემურ მოთხოვნებსა და სტანდარტებს (მათ შორის ENTSO-E სტანდარტს). განახლებული სისტემა მოიცავს SCADA-ს გადამცემი ქსელის მართვისა და მონიტორინგისა ჭკვიან ელემენტებს, აგრეთვე ოპერატორის სიმულირებისა და დინამიური სტაბილურობის ანალიზის (SIGURD DSA) მოდულს. შედეგად იზრდება ენერგეტიკული სისტემის მართვის პროცესის უსაფრთხოება და საიმედოობა. პროექტი დაფინანსდა მსოფლიო ბანკის მიერ და განხორციელდა საკონსულტაციო კომპანია „PwC Georgia LLC-ს“ მეშვეობით. პროექტი მოიცავს რამდენიმე ფაზას:              დაპროექტება; მოწყობილობების შესყიდვა/კონფიგურაციის ფაზა; მონაცემების გადატანის ფაზა; მომზადება ტექნიკური პირობების შესაბამისობის შემოწმებისათვის; ქარხნული ტექნიკური პირობების შესაბამისობის შემოწმება; სისტემის მიწოდება, მონტაჟი და გაშვება; „წერტილიდან წერტილამდე“ შემოწმება; ტექნიკური პერსონალის გადამზადება; ობიექტზე ტექნიკური პირობების შესაბამისობის შემოწმებისათვის მომზადება; ობიექტზე ტექნიკური პირობების შესაბამისობის შემოწმება; ტექნიკური წარმადობის შემოწმებისათვის მომზადება; ტექნიკური წარმადობის შემოწმება; სისტემის გადართვა; ამ ეტაპზე პროექტის ფაზები იმყოფება ტესტირების ფაზაში . აღნიშნული ხორციელდება სსე-ს მიერ მსოფლიო ბანკისა და PwC Georgia -ს მხარდაჭერით. საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემის ქსელის განახლების პროექტი საინვესტიციო ღონისძიება მიმართულია სსე-ის ცენტრალური ქსელის განახლებისაკენ, რომელიც უზრუნველყოფს მონაცემთა მიმოცვლის ერთიანი სისტემის ჩამოყალიბებას. შედეგად გაიზრდება სისტემის საიმედოობა, გამტარუნარიანობა და უსაფრთხოება, რაც თავის მხრივ უზრუნველყოფს SCADA სისტემისა და პროგრამული მომსახურების უწყვეტ ფუნქციონირებას (მათ შორის, SCADA-ს ინფორმაციის მიმოცვლის, ენერგეტიკული სისტემის მართვის, ელექტროენერგიის ხარისხის გაზომვისა და სხვა სისტემები). ღონისძიების შედეგად, არსებული SDH ინფრასტრუქტურის ქსელი, ჩანაცვლდება DWDM/MPLS ტექნოლოგიით. რაც მოიტანს შემდეგი სახის სარგებელს:    უზრუნველყოფს სისტემის უპრობლემო ფუნქციონირებას; გაიზრდება ენერგეტიკული სისტემებისა და პროგრამული უზრუნველყოფის მართვის ხარისხი და საიმედოობა; გაიზრდება ინფორმაციის დაცვისა და მონაცემების მიმოცვლის ხარისხი; 139     გაიზრდება მონაცემთა ქსელის წარმადობა 26 მგბტ/წმ-დან 10 გბტ/წმ-მდე; გაიზრდება სატელეკომუნიკაციო მიმოცვლის ხარისხი; სისტემაში დაინერგება ახალი სერვისული კომპონენტები; გაიზრდება ქსელის უსაფრთხოება. II. წევრ სახელმწიფოებთან თანამშრომლობა, მათ შორის, SET გეგმის სამიზნე მაჩვენებლებისა და მათი ეროვნულ კანონმდებლობასა და გეგმებში გადატანის კუთხით საქართველო არ არის SET გეგმის წევრი. ქვეთავში აღწერილია საერთაშორისო თანამშრომლობა სხვა პროექტების კუთხით. საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრომ, გააფორმა შეთანხმება ევროპის კვლევისა და ინოვაციის ჩარჩო პროგრამასთან ჰორიზონი 2020, ხოლო 2021 წლიდან ჩაერთო ახალ პროგრამაში „ჰორიზონტი ევროპა“, როგორც ასოცირებული ქვეყანა. ჰორიზონტი 2020-ის ასოცირების შეთანხმების მიხედვით, საქართველოს კვლევით ინსტიტუტებს საშუალება აქვთ ჩაერთონ პროექტებში ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების თანასწორად. საქართველოში არასაკმარისი გამოცდილების, მაღალი კონკრეტულობისა და კვალიფიციური კვლევითი ორგანიზაციების ნაკლებობის გამო ზემოაღნიშნულ პროგრამაში მონაწილეთა რაოდენობა მცირეა. პროგრამის ამოწურვის გამო, სამინისტრო გეგმავს ევროკავშირთან პროგრამის შემდგომ ეტაპზე ჩართულობის შეთანხმებას. კვლევითი ორგანიზაციების წარმატებით ჩართვის უზრუნველსაყოფად იგეგმება ეროვნული საკონტაქტო პირებისა და კომიტეტის წევრების სისტემის გაუმჯობესება. მეტი დეტალები პროგრამის შესახებ ხელმისაწვდომია I დანართში. საქართველოს, როგორც ახლო მეზობელ სახელწიფოს, შეუძლია მონაწილეობა მიიღოს ევროპის მეცნიერებისა და ტექნოლოგიის თანამშრომლობის (COST) პროგრამაში. 2019 წელს საქართველოს კვლევითი ორგანიზაციები ჩართული იყვნენ COST-ის 16 პროექტში, 2020 წელს მათი რიცხვი 26მდე გაიზარდა. შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი თანამშრომლობს ნიდერლანდურ გამომცემლობა „Elsevier“-თან, რომელიც უზრუნველყოფს წვდომას 21 დამოუკიდებელი კვლევითი ორგანიზაციისა და უნივერსიტეტის ელექტრონულ ჟურნალებსა და მონაცემებზე. სამეცნიერო ფონდი აგრეთვე იხდის ბირთვული კვლევების ევროპული ორგანიზაციისა და დუბნას ბირთული კვლევების ერთობლივი ინსტიტუტის ყოველწლიურ საწევრო გადასახადს. საქართველოს აგრეთვე აქვს ნატოს „მეცნიერება მშვიდობისა და უსაფრთხოების“ (SPS) პროგრამაში ჩართვის შესაძლებლობა, რომელის ჩარჩოშიც იგი მოქმედებს 1994 წლიდან. თანამშრომლობის წამყვანი მიმართულებებია: მოწინავე ტექნოლოგიები:, ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლა; ქალები, მშვიდობა და უსაფრთხოება. ნატოს ფინასური მხარდაჭერით, SPS-პროგრამის ფარგლებში, საქართველოს კვლევითმა ორგანიზაციებმა, ევროკავშირის მკვლევარებთან ერთად, ჩაატარეს სემინარები პერსპექტიული კვლევების ისეთ სფეროებში, როგორიცაა: ენერგეტიკული უსაფრთხოება; სამხედრო მნიშვნელობის ინოვაციური ენერგეტიკული გადაწყვეტილებები; კრიტიკული, ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვის უზრუნველყოფა და სხვა. გარდა ამისა, ამ პროგრამის მხარდაჭერით განხორციელდა კრიტიკული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის - კონკრეტულად კი ენგურჰესისათვის 140 სახიფათო გეოლოგიური საფრთხეების148, შავი ზღვისა და ბალკანეთის რეგიონში რთულად პროგნოზირებადი სცენარების კვლევის პროექტები 149. 1 ზემოაღნიშნული ღონისძიებები ხელს შეუწყობს კვლევებისა და ინოვაციური ღონისძიებების მხარდაჭერას, დაფინანსებას, შესაბამისი ევროპული გამოცდილების გაზიარებისა და საქართველოს მკვლევარების ევროკავშირის კვლევით სივრცეში ინტეგრირებას. ჩამოთვლილი ღონისძიებები წარმოადგენს სახელმწიფოს ეროვნული კვლევითი შესაძლებლობების გაძლიერების ერთ-ერთ ინსტრუმენტს - საერთაშორისო ქსელის, გამოცდილებისა და ცოდნის გაზიარების მხრივ. ზემოაღნიშნული პროექტების პარალელურად, საერთაშორისო თანამშრომლობის მექანიზმები, მათ შორის საქართველოს წევრობა CIGRE-ში, მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს კვლევით შესაძლებლობებს. საქართველოს მთავრობა აგრძელებს ორმხრივი და მრავალმხრივი საერთაშორისო პროგრამებში ჩაბმასა და მხარდაჭერას. “ჰორიზონტი 2020“-ისა და სხვა პროგრამების პარალელურად, სემეკთან ერთად, მიმდინარეობდა ევროკავშირის მიერ დაფინანსებული პროექტი, საფრანგეთის, ავსტრიისა და საბერძნეთის ეროვნულ მარეგულირებელ ორგანოებთან. აღნიშნული პროექტი სხვა საკითხებთან ერთად ითვალისწინებდა „ჭკვიანი აღრიცხვის“ მრიცხველების დანერგვის ხარჯთსარგებლიანობის ანალიზის ჩატარებასა და დანერგვის სტრატეგიის შემუშავებას. საყოფაცხოვრებო და კომერციული სექტორისათვის შემუშავდა „მოხმარების დროზე“ დაფუძნებული ტარიფის მოდელი, რომელმაც აჩვენა დაზოგვის შესაძლებლობები ორივე სექტორისათვის. შედეგი არ იქნება მნიშვნელოვანი მოდელის მოქმედების დასაწყისში, თუმცა თანდათანობით გაიზრდება გარკვეული პერიოდის განმავლობაში. მოდელს ხარჯთსარგებლიანობის ანალიზიც ჩაუტარდა, მოდელირების 4 სხვადასხვა სცენარით (ბიზნესის ტრადიციული გზით განვითარების სცენარიდან - BAU, 2040 წლამდე). პროექტმა დადებითი შედეგი აჩვენა BAU-სთან შედარებით 4ვე შემთხვევაში, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ სახელმწიფოს შესაძლოა ჰქონდეს ჭკვიანი აღრიცხვის დანერგვის არაპირდაპირი ვალდებულება. სემეკმა აირჩია მოდელის მე-3 სცენარის (ნელი სცენარის) დანერგვა, ტარიფებზე ყველაზე ნაკლები ზეგავლენის გამო (როგორც გამოვლინდა ანალიზის დროს). სცენარის მიხედვით, დანერგვიდან 10 წლის შემდეგ მომხმარებელთა 80% უნდა ჰქონდეთ ჭკვიანი აღრიცხვა, 2030 წლისათვის სამიზნე მაჩვენებელი 60% შეადგენს. საქართველოს მთავრობა გააგრძელებს თანამშრომლობას დონორებთან და საერთაშორისო ორგანიზაციებთან სხვა პარტნიორული პროექტებისა და ორმხრივი შეთანხმებების შემუშავების მიზნით. საქართველოს იმ ორგანიზაციების სია, რომლებიც მონაწილეობას იღებენ ევროკავშირისა და/ან ენერგეტიკული გაერთიანების პროექტებში მოცემულია მე-5 მიმართულების ქვეშ. პროექტი SINCERE (Spurring Innovations for forest Ecosystem Services in Europe) -ჰორიზონტი 2020 მიერ დაფინანსებული პროექტია. იგი მიზნად ისახავს ხელი შეუწყოს ერთობლივი ინტერესის პროექტის (JPI), კლიმატის სტრატეგიული კვლევისა და ინოვაციის დღის წესრიგის (SRIA) პროექტს ხელმძღვანელობდნენ ექსპერტები საქართველოდან, იტალიიდან, აშშ-დან, გაერთიანებული სამეფოდან, აზერბაიჯანიდან და ყაზახეთიდან. 148 პროექტს ხელმძღვანელობდნენ: მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსთვის (WEG) და ახალი სტრატეგიის ცენტრი (რუმინეთი). 149 141 შესრულებას. მისი შესრულება ეფუძნება არსებულ თანამშრომლობას, ბიზნეს სექტორსა და გლობალური ფინანსურ ინსტიტუტებს, სხვა ძირითად საერთაშორისო კვლევით, პოლიტიკურ და სოციალურ მხარეებთან თანამშრომლობას. პროექტის ძირითადი მიზანია, საერთაშორისო თანამშრომლობის გაფართოება, კლიმატის ცვლილების შერბილებისა და ადაპტაციის საკითხში. მასში აქტიურად არის ჩართული ორგანიზაცია „მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსთვის“ (WEG). III. ფინანსური ღონისძიებები ეროვნულ დონეზე, მათ შორის საერთაშორისო დახმარება საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო (GITA) დაფუძნდა საქართველოს ეკონომიკისა მდგრადი განვითარების სამინისტროს სტრუქტურაში, სხვადასხვა სექტორში (მათ შორის ენერგეტიკაში) ბაზრის განვითარების ხელშეწყობის მიზნით. GITA-ს ძირითადი დანიშნულებაა:     სექტორული ეკოსისტემის ჩამოყალიბება და მისი განვითარების პროცესის კოორდინირება; ინოვაციის, თანამედროვე ტექნოლოგიების, კვლევების განვითარება და კომერციალიზაციის ხელშეწყობა; ინოვაციური სტარტაპების მხარდაჭერა; სამეცნიერო სივრცესა და ბიზნეს სექტორს შორის თანამშრომლობის მხარდაჭერა. GITA, მსოფლიო ბანკისა და ევროკავშირის მხარდაჭერით, ახორციელებს ტექნოლოგიური გაცვლის საპილოტე პროგრამას, რაც მოიცავს მაღალი პოტენციალისა და კომერციალიზაციის შესაძლებლობების კვლევითი პროექტების გამოვლენას. 2020 წლის ივნისის მდგომარეობით, პროგრამამ მიიღო 74 განაცხადი. თითოეულმა პროექტმა გაიარა შესაბამისი ტექნოლოგიური და ბიზნეს შეფასების ეტაპი და გადავიდა კომპლექსური ანალიზის ეტაპზე. შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი შეიქმნა სამეცნიერო კვლევითი მიმართულების განვითარებისა და საერთაშორისო სივრცეში ქართველი მკვლევარების ინტეგრაციის მიზნით. ფონდის ორგანიზაციით ხორციელდება პროგრამები და პროექტების კონკურსები. ფონდი აგრეთვე ჩართულია საერთაშორისო სამეცნიერო პროექტების სივრცეში. სამეცნიერო ფონდის ყველა პროგრამა ინერგება კონკურენტული კონკურის პრინციპით. ადგილობრივი და საერთაშორისო დამოუკიდებელი ექსპერტები ახდენენ პროექტის შეფასებას. გარდა R&D პროექტებისა, ფონდი აგრეთვე მხარს უჭერს ახალგაზრდა მეცნიერების განვითარებას და მკვლევართა მობილობას. სტარტაპ საქართველო წარმოადგენს ინოვაციურ პროგრამას, რომელიც მხარს უჭერს ახალი და ინოვაციური ბიზნეს იდეების მქონე მეწარმეებს. პროგრამა მიმდინარეობს 2016 წლიდან და თავდაპირველად ფინანსდებოდა 5 მლნ. აშშ დოლარით, პროგრამის დაფინანსება თანდათანობით გაიზარდა და ამჟამად 16 მლნ. აშშ დოლარს შეადგენს. პროგრამა 2 ნაწილად არის დაყოფილი. მაღალტექნოლოგიური, გლობალურად მასშტაბური ინოვაციური სტარტაპები (ფინანსდება GITA-ს მიერ) და ინოვაციური სტარტაპები ადგილობრივი ბაზრისათვის (ფინანსდება სს „საპარტნიორო ფონდის“ მიერ). 142 გარდა ზემოაღნიშნული პროგრამებისა, ქვეთავში წარმოდგენილი ღონისძიების ნაწილი დაინერგება ადმინისტრაციული რესურსების (არსებული ფინანსებისა და ადამიანური რესურსების მეშვეობით) მეშვეობით, დამატებითი ფინანსური მხარდაჭერის გარეშე. საქართველოს არ აქვს წვდომა ევროკავშირის ფინანსებზე, თუმცა ხშირ შემთხვევაში საერთაშორისო მხარდაჭერა, განსაკუთრებით ცოდნისა და გამოცდილების გაზიარება (განსაკუთრებით ტექნიკური) აუცილებელია ზომების განსახორციელებლად. მხარდაჭერის მოპოვება შესაძლებელია საერთაშორისო დონორთა სააგენტოებთან პირდაპირი მოლაპარაკების საფუძველზე ან ორმხრივი და მრავალმხრივი პროგრამების მეშვეობით. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ხელმძღვანელობს აღნიშნულ პროცესს. 143 სექცია ბ. ანალიტიკური საფუძველი150 თავი IV 4. მიმდინარე მდგომარეობა და პროგნოზები არსებული პოლიტიკითა და კრიტერიუმებით 151 152 4.1 ძირითადი ეგზოგენური ფაქტორების სავარაუდო ევოლუცია, რომლებიც გავლენას ახდენენ ენერგეტიკულ სისტემაზე და სათბურის გაზების ემისიის განვითარებაზე I. მაკროეკონომიკური პროგნოზები (მშპ და მოსახლეობის ზრდა) მოსახლეობის ზრდა ცხრილში 4-1 მოცემულია საქართველოს მოსახლეობის საშუალო წლიური რაოდენობა. როგორც ცხრილიდან ჩანს, 2010 დან 2019 წლამდე მოსახლეობის ჯამური საშუალო წლიური რაოდენობა შემცირდა 0,2 % -ით. 2014 წელს ჩატარებული აღწერის მონაცემებში შეინიშნება მოსახლეობის წყვეტილი ზრდა. უკანასკნელი აღწერიდან გამომდინარე, მოსახლეობის რიცხვი 2014 წლამდე უნდა დაკორექტირდეს. გადაწყდა, რომ პროგრამა TIMES-Georgia-ში გამოყენებული იყო 5 წლიანი ზრდის მაჩვენებელი, რომელიც 0.004% -იანი წლიური ზრდის ტოლია. იხილეთ ნაწილი 2 პარამეტრების დეტალური ჩამონათვალისთვის და ცვლადები, რომლებიც უნდა იყოს მოხსენებული გეგმის ბ ნაწილშია მოცემული. 150 არსებული მდგომარეობა ასახავს ეროვნული გეგმის წარდგენის თარიღს (ან უახლეს ხელმისაწვდომ თარიღს). არსებული პოლიტიკა და ღონისძიებები მოიცავს განხორციელებულ და მიღებულ პოლიტიკას და ზომებს. მიღებული პოლიტიკა და ზომები არის ის, რისთვისაც მთავრობის ოფიციალური გადაწყვეტილება მიღებულია ეროვნული გეგმის წარდგენის თარიღამდე და არსებობს მკაფიო ვალდებულება განხორციელების პროცესის შესახებ. განხორციელებული პოლიტიკა და ზომები არის ის, რომლისთვისაც ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან ერთი ან მეტი გამოიყენება ენერგეტიკისა და კლიმატის ინტეგრირებული ეროვნული გეგმის წარდგენის დღეს, ან ენერგეტიკისა და კლიმატის პროგრესის ინტეგრირებული ანგარიში: ძალაშია უშუალოდ მოქმედი ევროპული კანონმდებლობა ან ეროვნული კანონმდებლობა, შეიქმნა ერთი, ან მეტი ნებაყოფლობითი ხელშეკრულება, გამოიყო ფინანსური რესურსი, მობილიზდა ადამიანური რესურსი. 151 ეგზოგენური ფაქტორების შერჩევა შეიძლება ეფუძნებოდეს ევროკავშირის საცნობარო სცენარში 2016 წლის ვარაუდებს ან იმავე ცვლადების შემდგომ პოლიტიკურ სცენარებს. გარდა ამისა, წევრი სახელმწიფოების კონკრეტული შედეგები ევროკავშირის 2016 წლის საცნობარო სცენარისა და შემდგომი პოლიტიკის სცენარების შედეგები ასევე შეიძლება იყოს ინფორმაციის სასარგებლო წყარო, როდესაც საქმე ეხება არსებული პოლიტიკითა და ღონისძიებებით, ასევე ზემოქმედების შეფასებებით ეროვნული პოლიტიკის გეგმების შემუშავებას. 152 144 ცხრილი 4-1: საქართველოს მოსახლეობის რაოდენობა (2010-2022 წწ) წელი 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 მოსახლეობა (ათასი) 3786.7 3756.4 3728.9 3717.7 3719.4 3725.3 3727.5 3728.0 3726.5 3720.2 3722.7 3708.6 3712.5 საშუალო 12 წლიანი ზრდა (2010-2022) საშუალო ხუთწლიანი ზრდა (2014-2019) საშუალო რვაწლიანი ზრდა (2014-2022) წლიური ზრდა (%) -0.80% -0.73% -0.30% 0.05% 0.16% 0.06% -0.02% -0.04% -0.17% 0.07% -0.38% 0.11% -0.21% 0.004% -0.015% მიუხედავად მოსახლეობის რაოდენობის შემცირებისა, ოჯახების რაოდენობა იზრდება, რადგან ადამიანების რაოდენობა ერთ ოჯახში მცირდება. საქსტატს არ აქვს შესაბამისი მონაცემები წლების მიხედვით, თუმცა ხელმისაწვდომია სტატისტიკური ინფორმაცია ერთეული ოჯახისა და ერთეული ადამიანის შემოსავლის შესახებ, რაც საშუალებას იძლევა მოვახდინოთ ერთ ოჯახში ადამიანთა რაოდენობის გაანგარიშება. ცხრილი 4-2 გვიჩვენებს ანგარიშით მიღებული ადამიანების რაოდენობას ერთ ოჯახში და ამ პარამეტრის საშუალო წლიურ ცვლილებას, რომელიც წლიურად 0,47%-ის ტოლია. ცხრილი 4-2: გაანგარიშება - ადამიანების რაოდენობა ერთ ოჯახში შინამეურნეობების შემოსავალი, შემოსავალი ერთ ადამიანზე, შინამეურნეობებში ლარი ლარი ადამიანების რაოდენობა 2009 541,989,601 141,5 3,829,006. 2018 1,061,973,002 284,7 3,729,633. წელი საშუალო ათწლიანი ცვლილება -0.47% მშპ-ს ზრდა 145 ცხრილში 4-3 მოცემულია 2010-2019 წლებში, საქართველოს მშპ-ს წლიური მნიშვნელობები. 2020 პანდემიური წელს ეკონომიკური კლების მიუხედავად შემდგომ წლებში საქართველო ფაქტიურად დაუბრუნდა ეკონომიკური ზრდის პანდემიამდელ ტრენდს. ცხრილიდან ჩანს, რომ მშპ-ს საშუალო წლიური ზრდა 2010-2019 წლებში არის 4,71%. იგივე რიცხვი იყო გამოყენებული, პროგრამა TIMES-საქართველოში, მომავალ წლებში ეკონომიკური ზრდის პროგნოზირებისას. ცხრილი 4-3: საქართველოს მშპ მუდმივ და მიმდინარე ფასებში (2010-2022 წწ) მშპ მშპ მუდმივ ფასებში მიმდინარე ფასებში მლნ. ლარი მლნ. ლარი 2010 26640,7 21821,6 2011 28601,6 25478,7 2012 30436,9 27227,3 2013 31537,4 28593,0 2014 32938,1 31124,1 2015 33935,0 33935,0 2016 34921,1 35836,0 2017 36612,5 40761,7 2018 38385,5 44599,3 2019 40298,0 49252,7 2020 37,573.7 41,506.0 45,701.7 49,266.7 60,003.3 71,754.2 4.71% 9.47% 4.96% 9.52% წელი 2021 2022 საშუალო ცხრაწლიანი ზრდა 2010-2019 საშუალო თორმეტწლიანი ზრდა 2010-2022 ცხრილში 4-4 მოცემულია ამონაბეჭდი VT Georgia DEM შაბლონიდან „მოთხოვნის მამოძრავებლები“, რომელიც გვიჩვენებს მოთხოვნის მამოძრავებლებთან დაკავშირებულ გამოთვლებს. როგორც ცხრილიდან ჩანს მშპ იზრდება თითქმის 5 ჯერ და 2045-2050 წწ აღწევს 168,14 მლრდ. ლარს. ამ პერიოდში მოსახლეობის რაოდენობა თითქმის უცვლელია, თუმცა ოჯახების რაოდენობა 2016 წლიდან 2050 წლამდე იზრდება და 1036 ათასიდან 1230 ათასამდე აღწევს. 146 ცხრილი 4-4: მოთხოვნის მამოძრავებლები საქართველოში 2050 წლისთვის ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის ფარგლებში, მოხდა საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს დინამიური დანახარჯებიგამოშვების მაკროეკონომეტრიკული მოდელის (E3GE) საშუალებით ჰიდროელექტროენერგიის ზრდის გავლენის შეფასება ეკონომიკაზე. მოდელის საშუალებით ერთმანეთთან შედარებულია ორი სცენარი, საბაზისო სცენარი, რომელშიც გათვალისწინებულია არსებული ღონისძიებები და NECP სცენარი, რომელშიც გათვალისწინებულია ენერგეტიკული და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის ფარგლებში არსებული ღონისძიებები. მოდელში შეიყვანეს TIMES GEORGIA მოდელის მიხედვით გაანგარიშებული ჰიდროელექტროენერგიის წარმოების მოცულობებები სცენარების მიხედვით. ამასთან, დამატებითი ინვესტიციის კომპონენტის გათვალისწინება სცენარების ანალიზში არ მომხდარა, რათა უშუალოდ მომხდარიყო ჰიდროელექტროენერგიის წარმოების ზრდის ეკონომიკაზე გავლენის ეფექტის შეფასება. NECP ღონისძიებების განხორციელებისა და გაზრდილი ჰიდროელექტროენერგიის შედეგად საშუალოწლიურად საქართველოს რეალური მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ) 0.2%-ით აღემატება საბაზისო სცენარს. II. მოსალოდნელი დარგობრივი ცვლილებები, რომელიც გავლენას მოახდენს ენერგეტიკულ სისტემაზე და სათბურის გაზების ემისიებზე დარგობრივი ცვლილებები, რომელიც ენერგეტიკაზე გავლენას ახდენენ ცხრილში 4-5 მოცემულია 2010-2022 წლების მშპ-ის წლიური მნიშვნელობები საქართველოს სოფლის მეურნეობის, მრეწველობის და კომერციულ სექტორისათვის. ასევე წარმოდგენილია ზრდის საშუალო ტემპისა და ელასტიურობის კოეფიციენტის ანგარიშები ეროვნული ზრდის მაჩვენებლების გათვალისწინებით. როგორც ცხრილიდან ჩანს, ელასტიურობა ეროვნული მშპ-ს გათვალისწინებით, სოფლის მეურნეობის ზრდის კუთხით არის 0,38%, მრეწველობის მიმართულებით - 1,13%, კომერციულ სექტორში კი - 1,05%. როგორც ცხრილიდან ჩანს ელასტიურობა ეროვნული მშპ-ს გათვალისწინებით 2010-2022 წლებში სოფლის მეურნეობის კუთხით არის 0.49, მრეწველობის 1.05, კომერციული და საჯარო მომსახურების 1.11. 147 ცხრილი 4-5: საქართველოს დარგობრივი მშპ-ის მნიშვნელობები სოფლის მეურნეობის მრეწველობის და კომერციული სექტორებისთვის (2010-2022 წწ) მლნ. ლარი 2284,1 2489,0 2364,4 2679,3 2655,0 2651,6 2578,4 2380,2 2708,7 2726,3 მშპ მრეწველობა (ყველა) და მშენებლობა მუდმივი ფასები მლნ. ლარი 4638,3 5099,4 5682,4 5895,0 6333,5 6499,4 6932,8 7236,6 7198,1 7392,8 1,99% 5,32% 4.89% 0,38 2.73% 1,13 4.93% 1.05 5.13% 0.49 1.05 1.11 სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობები წელი 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 საშუალო 9-წლიანი ზრდა ელასტიურობა მშპ-ის მიმართ 9 წლის (მუდმივ ფასებში) საშუალო 12-წლიანი ზრდა ელასტიურობა მშპ-ის მიმართ 12 წლის (მუდმივ ფასებში) კომერციული და საჯარო მომსახურება მლნ. ლარი 16779,9 17801,2 18931,1 19550,1 20251,4 21015,2 21595,1 22969,4 24309,1 25785,7 ცხრილში 4-6 მოცემულია 2010-2022 წწ, საქართველოს მრეწველობის ქვედარგებში წლიური დამატებული ღირებულების მნიშვნელობები, ასევე, ზრდის საშუალო ტემპისა და ელასტიურობის ანგარიშები, ეროვნული ზრდის მაჩვენებლის გათვალისწინებით. როგორც ცხრილიდან ჩანს ელასტიურობა ეროვნული მშპ-ს გათვალისწინებით 2010-2019 წლებში საკვების, სასმელის და თამბაქოს ზრდის კუთხით არის 1,83, რკინის და ლითონის - 0,01 არალითონური მინერალების - 3,22, ქიმიურის 0,33 და სხვა - 0,82. ცხრილი 4-6: საქართველოს ქვედარგობრივი დამატებითი ღირებულების ზრდა მრეწველობის ქვედარგებისთვის (2010-2022 წწ) წელი კვება, სასმელები და თამბაქო 2010 2011 2012 2013 2014 მუდმივ ფასებში მლნ. ლარი 469.54 547.36 641.44 826.90 974.89 რკინა და ფოლადი არალითონური მინერალები მუდმივ ფასებში მლნ. ლარი 367.72 271.10 340.51 215.96 154.58 მუდმივ ფასებში 148 მლნ. ლარი 92.30 172.43 225.81 196.55 226.83 ქიმიური სხვა მუდმივ ფასებში მლნ. ლარი 96.32 188.48 156.39 156.40 149.07 მუდმივ ფასებში მლნ. ლარი 1,335.48 1,363.70 1,366.16 1,404.53 1,398.51 წელი 2015 2016 2017 2018 2019 საშუალო 9-წლიანი ზრდა ელასტიურობა მშპს მიმართ (მუდმივ ფასებში) კვება, სასმელები და თამბაქო რკინა და ფოლადი არალითონური მინერალები მუდმივ ფასებში მუდმივ ფასებში 813.24 925.31 995.21 952.16 990.11 მუდმივ ფასებში 295.04 160.38 378.24 446.52 365.98 8.64% 1.83 ქიმიური სხვა 237.81 311.33 256.98 271.37 330.63 მუდმივ ფასებში 157.21 85.10 141.11 137.45 110.59 მუდმივ ფასებში 1,562.85 1,797.81 1,800.82 1,954.68 1,878.67 -0.05% 15.23% 1.55% 3.86% 0.01 3.22 0.33 0.82 ცხრილში 4-7 წარმოდგენილია ამონაბეჭდი VT Georgia DEM შაბლონიდან „მოთხოვნის მამოძრავებლები“. მასში მოცემულია მშპ-სა და დამატებით ღირებულებასთან დაკავშირებული ანგარიშები სხვადასხვა სექტორისთვის. როგორც ცხრილიდან ჩანს, უმაღლესი ზრდის მაჩვენებელი აქვს წიაღისეული მინერალების მოპოვებისა და კვების მრეწველობას, სასმელებისა და თამბაქოს წარმოებას. ცხრილი 4-7: მოთხოვნის მამოძრავებლების შემაჯამებელი მონაცემები სხვადასხვა დარგისთვის 149 ცვლილებები ნარჩენების სექტორში ნარჩენებში მოთხოვნის მთავარი მამოძრავებელი ფაქტორია მოსახლეობა (ზემოთ აღწერილი) და შემდეგი ძირითადი პარამეტრები:    ნაგულისხმევი მნიშვნელობები ძირითადად გამოყენებული იყო ნაგავსაყრელ გაზში (F) წარმოქმნილი მეთანის ფრაქციისათვის, მყარი ნარჩენების ნაწილისთვის, რომელიც იშლება ანაერობულ პირობებში (MSWf), დაჟანგვის (OX) და მეთანის კორექტირების კოეფიციენტისათვის (MCF). ქ.თბილისის, ქუთაისის, ბათუმისა და რუსთავისთვის გამოყენებული იყო სხვადასხვა სპეციფიკური მონაცემები/პარამეტრი; ყოველწლიურად ერთ სულ მოსახლეზე წარმოქმნილი ნარჩენები: დღეში 0,85 კგ ნარჩენი 1990 წელს, 1,04 კგ ნარჩენი 2000-2015 წლებში და ამ ორ მონაცემს შორის ინტერპოლირებული 1991-1999 წლებში. ასევე, რეგიონში გაზომილი მონაცემებიდან, 1,1 კგ. ნარჩენი/დღე 2016-2017 წლებში; შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიის“ მართვაში ოპერირების 54 ნაგავსაყრელი. 2030 წლისათვის, კი, დაგეგმილია 6 ახალი რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების განთავსების ობიექტის აშენება და შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიის“ მიერ ოპერირებადი ყველა არსებული ნაგავსაყრელის ეტაპობრივი დახურვა. საქართველოს ეროვნული ემისიების ინვენტარიზაციისთვის უმეტეს ქალაქებში გარდა თბილისის, ქუთაისის, ბათუმის და რუსთავისა გამოყენებული იყო სტანდარტული მნიშვნელობები ნარჩენების შემადგენლობის განსასაზღვრად (სხვადასხვა ნაწილებისთვის შესაბამისი პროცენტები), დეგრადირებადი ორგანული ნახშირბადისთვის (DOC) და DOCF-ის იმ ნაწილისთვის, რომელიც იშლება ანაერობულ პირობებში. ცხრილში 4-8 მოცემულია ნარჩენების შემადგენლობის მნიშვნელობები. ცხრილი 4-8: მყარი ნარჩენების შემადგენლობა პროცენტებში, (%) კომპონენტი/ნაგავსაყრელი საკვები ნარჩენი ქაღალდი /მუყაო ტექსტილი ხის ნარჩენი თბილისი 71 5,6 3,2 2,6 რუსთავი 42 17 ბათუმი 41,2 17,4 3,3 0,5 ქუთაისი 47 10 რეზინა/ტყავი სხვა სხვა 30,1 21,8 4,7 7,5 1,4 17,6 41 37,6 43 34,5 ჩამდინარე წყლების სექტორული ცვლილებები ჩამდინარე წყლების სექტორული ცვლილებები უმეტესწილად გამოწვეულია მოსახლეობის ზრდით. ამასთან გამოიყენება ჟანგბადის ბიოლოგიური მოხმარების სტანდარტული მნიშვნელობა (44,735 გრამი/(სულზე დღეში) და სხვადასხვა კოეფიციენტი. სამრეწველო და საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლებისათვის შესაბამისად 1.25 და 1. მოსალოდნელია, რომ გამწმენდ ნაგებობებზე მიერთებული მოსახლეობის რაოდენობა 2019 წელთან შედარებით არ გაიზრდება. მომავალში იგეგმება ახალი გამწმენდი ნაგებობების ექსპლუატაციაში შეყვანა (იხილეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი). 150 თბილისისათვის, გასაწმენდი წყლის რაოდენობა, გამწმენდ ნაგებობაზე მიერთებულ ერთ სულ მოსახლეზე გამოთვალეს შემოდინებული წყლისა და მოსახლეობის რაოდენობის ფარდობით (480,000 მ3 / 1,233,820 ადამიანი = 0,389 მ3 / ადამიანი/დღეში). ბათუმისთვის, ჟანგბადის ბიოლოგიური მოხმარების (BOD) ინდიკატორი იყო 115 მგ/ლიტრისულზე= 0.115 კგ / (მ3 პიროვნება) ახალი საწარმოების ჩამდინარე წყლებიდან გამოყოფილი მეთანის პოტენციური დიაპაზონი, ეფუძნება მეთანის შემასწორებელ კოეფიციენტს (MCF) 0,3-დან (აერობული რეაქტორების მქონე სადგურებისათვის, ცენტრალიზებული, ცუდი გამწმენდის შემთხვევაში) (MCF) 0,8-მდე (ანაერობული რეაქტორის შემთხვევაში), ან ანაერობული ლაგუნა წელიწადში, მოსახლეობის მიხედვით. ცხრილებში მოცემულია ემისების მნიშვნელობები აღნიშნული შემთხვევებისათვის. ცხრილებში 4-9 და 4-10 მოცემულია არსებული და ახალი ჩამდინარე წყლების სადგურები და მასთან დაკავშირებული მეთანის წარმოება. ცხრილი 4-9: არსებული და ახალი ჩამდინარე წყლების სადგურები და მასთან დაკავშირებული მეთანის წარმოება - მეთანის კორექციის 0.3 კოეფიციენტით (მონაცემები მოცემულია 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით) ქალაქი BOD გრ/ს ულზ ე/დღ ეში კგ TOW/წ EF (0.6* 0.8) კოეფ. (1 -საყ. 1,25 სამრ.) საწყისი წელი კგ CH4/წ კგ CH4 2030 წლისათვის 1,171,227 20,146,152 0.48 1 1984/2020 12,087,691 120,876,914 173,745 2,495,597 0.48 1 2012/2020 1,497,358 14,973,583 117,196 270,168 0.48 1 2017/2020 129,680 1,296,805 -- 13,714,730 137,147,302 მოსახლ ეობა არსებული სადგურები ქ. თბილისი** ქ. ბათუმი** ქ. ქობულეთი* 44.73 5 44.73 5 44.73 5 ჯამი (არსებული) ახალი სადგურები ქ. ზუგდიდი ქ. ფოთი გუდაურის თემი ქ. თელავი ქ. წყალტუბო 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 40,688 702,083 0.48 1 2020 337,000 3,369,999 41,100 677,052 0.48 1.25 2020 406,231 4,062,312 1,453 0.48 1 2021 698 6,278 19,509 320,508 0.48 1 2019 153,844 1,692,281 8,599 184,199 0.48 1 2019 88,416 972,572 89* 151 ქალაქი დაბა ურეკი ანაკლიიის თემი დაბა ფასანაური ქ. ყვარელი ქ. ხაშური ქ. მარტვილი ქ. ტყიბული ბახმარო დაბა აბასთუმანი მუხრანის თემი ქ. მარნეული BOD გრ/ს ულზ ე/დღ ეში 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 ქ. ბოლნისი დაბა მესტია ქ. ჭიათურა ქ. ქუთაისი ქ. დუშეთი დაბა ჟინვალი კგ TOW/წ EF (0.6* 0.8) კოეფ. (1 -საყ. 1,25 სამრ.) საწყისი წელი კგ CH4/წ კგ CH4 2030 წლისათვის 1,495 19,039 0.48 1 2019 9,139 100,525 1,368* 22,337 0.48 1.25 2019 13,402 147,425 1,131 18,745 0.48 1 2022 8,998 71,980 9,078 40,674 0.48 11 2022 19,523 156,187 24,601 426,739 0.48 1 2022 204,835 1,638,680 4,099 72,253 0.48 11 2021 34,681 312,131 8,620 159,527 0.48 1.25 2022 95,716 765,731 0 - 0.48 1 2022 - - 0,690 - 0.48 1 2019 - - 126,299 0.48 1 2021 60,624 545,613 476,426 0.48 1.25 2021 285,856 2,572,703 1,812 32,216 0.48 2021 15,464 139,172 12,348 209,051 0.48 1.25 2022 125,431 1,003,444 129,305 2,410,625 0.48 1.25 2020 1,446,375 14,463,749 6,837 100,696 0.48 1 2022 48,334 386,674 2,192 29,848 0.48 1 2022 14,327 114,617 მოსახლ ეობა 7,735* 23,895 8,203 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 44.73 5 ჯამი (ახალი) 3,368,892 32,522,072 * დასუფთავების ტიპი უცნობია. აღებულია ღრმა ანაერობული ლაგუნის კოეფიციენტი, ბათუმის მსგავსად; ** მათი ტიპის შესაბამისი კოეფიციენტები აღებულია ბათუმსა და თბილისში. 152 ცხრილი 4-10: ჩამდინარე წყლების ახალი გამწმენდი ნაგებობები და მასთან დაკავშირებული მეთანის წარმოება - მეთანის კორექციის 0,8 კოეფიციენტით (მონაცემები მოცემულია 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით) ქალაქი ქ. ზუგდიდი ქ. ფოთი გუდაურის თემი ქ. თელავი ქ. წყალტუბო დაბა ურეკი ანაკლიის თემი დაბა ფასანაური ქ. ყვარელი ქ. ხაშური ქ. მარტვილი ქ. ტყიბული ბახმარო დაბა აბასთუმანი მუხრანის თემი ქ. მარნეული ქ. ბოლნისი დაბა მესტია ქ. ჭიათურა ქ. ქუთაისი ქ. დუშეთი დაბა ჟინვალი ჯამი (ახალი) BOD გრ/სუ ლზე/ დღეში კგ TOW/წ EF (0.6* 0.8) კოეფ. (1 -საყ. 1,25 სამრ.) მოსახლ ეობა საწყისი წელი კგ CH4/წ კგ CH4 2030 წლისათვის 44.735 44.735 40,688 41,100 702,083 677,052 0.18 0.18 1 1.25 2020 2020 126,375 152,337 1,263,750 1,523,367 44.735 89* 1,453 0.18 1 2021 262 2,354 44.735 44.735 44.735 19,509 8,599 1,495 1,368* 320,508 184,199 19,039 0.18 0.18 0.18 1 1 1 2019 2019 2019 57,691 33,156 3,427 634,605 364,715 37,697 22,337 0.18 1.25 2019 5,026 55,284 44.735 1,131 18,745 0.18 1 2022 3,374 26,993 44.735 44.735 44.735 44.735 44.735 9,078 24,601 4,099 8,620 0 40,674 426,739 72,253 159,527 - 0.18 0.18 0.18 0.18 0.18 11 1 11 1.25 1 2022 2022 2021 2022 2022 7,321 76,813 13,005 35,894 - 58,570 614,505 117,049 287,149 - 44.735 0,690 - 0.18 1 2019 - - 44.735 7,735* 126,299 0.18 1 2021 22,734 204,605 44.735 44.735 44.735 44.735 44.735 23,895 8,203 1,812 12,348 129,305 6,837 476,426 32,216 209,051 2,410,625 100,696 0.18 0.18 0.18 0.18 0.18 1.25 1.25 1.25 1 2021 2021 2022 2020 2022 107,196 5,799 47,036 542,391 18,125 964,763 52,189 376,292 5,423,906 145,003 44.735 2,192 29,848 - 1 2022 5,373 42,981 1,263,335 12,195,777 44.735 სოფლის მეურნეობის, მეტყევეობის და სხვა მიწათსარგებლობის (AFOLU) სექტორული ცვლილებები სოფლის მეურნეობის, მეტყევეობისა და სხვა მიწათსარგებლობის სექტორზე მეტწილად გავლენას ახდენს შემდეგი ცვლილებები:  სასოფლო-სამეურნეო სექტორში სოფლის მეურნეობის კულტურებისა და მეცხოველეობის რაოდენობა და შემადგენლობა, სადაც ბოლო 10 წლის განმავლობაში წარმოების სტაბილური ზრდა შეინიშნებოდა; 153   საშეშე მერქნის მოხმარება, რომელიც ბოლო წლებში მცირდება გაზიფიკაციის ტემპების ზრდის გამო; ტყის ბუნებრივი გზით აღდგენის ხელშეწყობა; საქართველოს 2020-2030 წლების კლიმატის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის საბაზისო სცენარის მიხედვით, 2030 წლისთვის, 2015 წელთან შედარებით, საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორში ემისიების დაახლოებით 40%-იანი ზრდაა მოსალოდნელი, და იგი 4624 გგ CO2-მდე მიაღწევს. აქედან 36,8% ნაწლავშიგა ფერმენტაციისგან, 47% სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგიდან (პირდაპირი და არაპირდაპირი ემისიები), 14,7% ნაკელის გატანით იქნება წარმოქმნილი. სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგებიდან ემისიის ძირითადი წყაროებია: საძოვრები, სინთეზური სასუქები (პირდაპირი ემისიები სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგებიდან), აზოტის გაჟონვა და ჩამონადენი (არაპირდაპირი ემისიები სასოფლო-სამეურნეო ნიადაგებიდან). ამ ტენდენციების შესახებ, დეტალური ინფორმაცია შეგიძლიათ ნახოთ UNFCCC– ს მე-4 ეროვნულ შეტყობინებაში. ის ასპექტები, რომლებმაც გავლენა მოახდინეს NECP-ში განსაზღვრულ მიზნებსა და ღონისძიებებზე, აღწერილია I დანართში, არსებულ კონკრეტული ღონისძიებების პუნქტში. III. გლობალური ენერგეტიკული ტენდენციები, წიაღისეული საწვავის საერთაშორისო ფასები, EU ETS ნახშირბადის ფასი ქვანახშირისა და ნავთობპროდუქტების ფასების ევოლუცია ემყარება IEA WEO2020 პროგნოზს “გამოცხადებული პოლიტიკის სცენარი”. პროგნოზები 2019 წლის აშშ დოლარი/გჯ-ზე ნაჩვენებია 4-11 ცხრილში. ცხრილი 4-11: IEA WEO2020 ენერგიის ფასების პროგნოზები საწვავი ერთეული 2010 წ 2019 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ ნავთობი (აშშ. $ 2019/გჯ) 19.40 13.43 15.14 16.20 17.27 18.12 ბუნებრივი გაზი (აშშ. $ 2019/გჯ) 8.25 6.35 6.35 7.11 7.49 7.87 ქვანახშირი (აშშ. $ 2019/გჯ) 4.32 2.44 2.64 2.84 2.80 2.76 წიაღისეული საწვავის ადგილობრივი იმპორტის ფასები, რომელიც ნაჩვენებია ცხრილში 4-13, ეფუძნება 2016 წელს ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ MARKAL Georgia მოდელისთვის შეგროვებულ ინფორმაციას, სადაც მონაცემთა ძირითადი წყაროა საქსტატი. ცხრილში 4-11 იმპორტირებული ბუნებრივი გაზის ფასების პროგნოზი სოციალური გაზისთვის 2030 წლამდე, ხოლო კომერციულისათვის - 2020 წლამდე. პროგნოზი ეფუძნება MARKAL-Georgia-სთვის 2016 წელს შეგროვებულ ინფორმაციას და გაზის ფასების ევოლუციას IEA WEO2020-დან. ცხრილი 4-12: ფასების პროგნოზები ადგილობრივად წარმოებული ენერგიაშემცველებზე (20162050 წწ) საწვავი ბიომასა,(აშშ. $/ მ3) საწვავი (აშშ. $ 2016/გჯ) 2016 2018 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 6.05 6.11 6.17 6.33 6.49 6.65 6.82 6.99 7.17 154 საწვავი (აშშ. $ 2016/გჯ) საწვავი 2016 2018 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 ნახშირი, (აშშ. $/ ტონა) 3.80 3.28 3.06 3.27 3.52 3.47 3.42 3.37 3.32 ბუნებრივი აირი, (აშშ. $/ 1000 მ3) 7.14 7.14 7.14 7.14 7.52 7.93 7.03 7.37 7.71 ნედლი ნავთობი (აშშ. $/ ტონა) 14.12 12.90 12.56 13.86 14.83 15.81 16.59 17.37 18.15 ცხრილი 4-13: იმპორტირებული ენერგიის ფასების პროგნოზები TIMES-Georgia-ში ფასი (აშშ. $ 2016/გჯ) საწვავი 2016 წ 2018 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ანთრაციტი 8.64 7.47 6.97 7.44 8.00 7.89 7.78 7.67 7.55 სხვა ბიტუმოვანი ქვანახშირი 4.01 3.46 3.23 3.45 3.71 3.66 3.61 3.56 3.51 საღუმელე კოქსი 7.16 6.18 5.77 6.16 6.63 6.54 6.44 6.35 6.26 ნედლი ნავთობი 11.93 10.90 10.61 11.71 12.53 13.36 14.02 14.68 15.34 ბუნებრივი გაზის სითხეები 18.31 16.73 16.28 17.97 19.23 20.50 21.51 22.53 23.54 ბენზინი 21.18 19.36 18.84 20.79 22.25 23.72 24.89 26.06 27.23 საავიაციო საწვავი 21.02 19.21 18.69 20.63 22.08 23.53 24.70 25.86 27.02 ნავთი 40.53 37.05 36.05 39.79 42.59 45.39 47.63 49.87 52.12 დიზელი 19.77 18.07 17.58 19.41 20.77 22.14 23.23 24.33 25.42 მაზუთი 10.55 9.64 9.38 10.36 11.09 11.82 12.40 12.98 13.57 საპოხი 56.22 51.38 50.00 55.18 59.07 62.95 66.06 69.17 72.28 ბიტუმი 22.62 20.67 20.12 22.20 23.77 25.33 26.58 27.83 29.08 სხვა ნავთობპროდუქტე ბი (მათ შორის არა ენერგეტიკული მოხმარებისათვის) 93.59 85.54 83.24 91.86 98.33 104.80 109.98 115.15 120.33 ბიოსაწვავის ფასები პროგნოზირებულია OECD-FAO-ს სასოფლო-სამეურნეო პერსპექტივის 153 მიხედვით და ნაჩვენებია 4-1 ნახაზზე. მცენარეული ზეთის ბაზრებზე განვითარებული მოვლენების გავლენით, ბიოდიზელის ნომინალური ფასები სავარაუდოდ გაიზრდება უფრო ნელი ტემპით (1,5% წელიწადში) ვიდრე ეთანოლის ფასები (2,5%). რეალურად მოსალოდნელია, რომ ბიოდიზელის ფასები შემცირებას დაიწყებს 2023 წლის შემდეგ. ეთანოლის ფასები კი კლების ტენდენციას განაახლებს 2026 წლის შემდეგ. მთავარი მიზეზი იმისა, რომ ეთანოლის ნომინალური ფასები უფრო მყარადაა წარმოდგენილი, ვიდრე ბიოდიზელის ისაა, რომ 152F OECD/FAO (2020), “OECD-FAO Agricultural Outlook”, OECD Agriculture statistics (database), http://dx.doi.org/10.1787/agroutl-data-en. 153 155 ეთანოლის ფასები ამჟამად ისტორიულ დაბალ დონეზეა. საპროგნოზო პერიოდის პირველ წლებში მოსალოდნელია მისი აღდგენის დაწყება დაბალი ნიშნულიდან. ნახაზი 4-1. ბიოსაწვავის ფასების ევოლუცია და ბიოსაწვავის ნედლეულის ფასები IEA–ს 2017154 წლის მონაცემები გამოიყენეს 2016 წლის ბიოსაწვავის პირველი თაობის ფასების დასადგენად. შემდეგ კი, ნახაზზე 4-1 დაყრდნობით, გამოითქვა ვარაუდი, რომ ეთანოლზე ფასები შემცირდებოდა 2019 წლამდე, შემდეგ კი გაიზრდებოდა 2026 წლამდე და მიაღწევდა 2016 წლის დონეს. ამის შემდგ კვლავ დაიწყებოდა შემცირება წლიურად 0,5%-ით. ანალოგიურად, ბიოდიზელზეც ფასი შემცირდებოდა 2019 წლამდე, შემდეგ კი გაიზრდებოდა 2023 წლამდე და მიაღწევდა 2016 წლის დონეს. შემდეგ ფასები კვლავ შემცირდებოდა წელიწადში 0,5%-ით. ფასების პროგნოზები ნაჩვენებია 4-14 ცხრილში. ვარაუდობენ, რომ მე-2 თაობის საწვავი დაახლოებით 20% -ით უფრო ძვირი იქნება ვიდრე პირველი თაობის. ცხრილი 4-14: ვარაუდები ბიოსაწვავის ფასების ცვლილების შესახებ (2016-2050 წწ). საწვავი ეთანოლი - 1 ლი თაობა ეთანოლი - მე-2 თაობა ბიოდიზელი 1-ელი თაობა 154 ფასი (აშშ. $/ლიტრი) 2016 2016 2018 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 0.5825 17.62 16.11 15.67 17.30 17.30 16.87 16.45 16.04 15.65 0.70 21.15 19.33 18.81 20.76 20.76 20.24 19.74 19.25 18.78 0.8175 20.92 19.12 18.61 18.61 17.70 17.26 16.83 16.41 16.01 ფასი (აშშ. $ 2016/გჯ) https://www.iea.org/data-and-statistics/charts/biofuel-and-fossil-based-transport-fuel-production-cost-comparison-2017 156 საწვავი ფასი (აშშ. $/ლიტრი) 2016 2016 2018 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 0.98 25.11 22.95 22.33 22.33 21.23 20.71 20.20 19.70 19.21 ბიოდიზელი მე-2 თაობა ფასი (აშშ. $ 2016/გჯ) IV. ტექნოლოგიური ხარჯების განვითარება TIMES-Georgia შეიცავს დიდი რაოდენობით ახალ ტექნოლოგიურ ვარიანტებს სერვისის თითოეული მოთხოვნისათვის, რომელებიც წარმოადგენენ სტანდარტულ, გაუმჯობესებულ, უკეთეს და მოწინავე ვარიანტებს USDOE და IEA მონაცემებზე დაყრდნობით. საბაზისო სცენარში, უკეთესი და გაფართოებული ვარიანტები შეზღუდულია, შემდეგ კი შემამსუბუქებელი ღონისძიებების სტიმულირებისათვის შესუსტებულია. 4.2 დეკარბონიზაციის მიმართულება 4.2.1 სათბურის გაზების ემისია და მოცილება I. ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის სისტემაში მიმდინარე სათბურის გაზების ემისიისა და მოცილების ტენდენციები. ძალისხმევის გაზიარება და მიწათსარგებლობა. მიწათსარგებლობის ცვლილება, სატყეო მეურნეობა და ენერგეტიკის სხვადასხვა სექტორები საქართველოს მე-4 ეროვნული შეტყობინება (წარდგენილი 2021-ში) მიმოიხილავს სათბურის გაზების ემისიის ტენდენციებს 1990-2017 წლებში. მონაცემები გვიჩვენებს, რომ 1990 წლის ემისიები იყო 45,606 მგტ CO2ექვ. საბჭოთა პერიოდის ეკონომიკური სისტემის დაშლის გამო, ემისიები მკვეთრად დაეცა. 2017 წელს სათბურის გაზების ემისიამ შეადგინა 17,766 გგ (LULUCFის გარდა). თუმცა, ემისია ყოველწლიურად იზრდება. ზრდის ტენდენცია ნაჩვენებია 4-2 და 4-3 ნახაზებზე. 4-15 ცხრილში წარმოდგენილია სათბურის გაზების ემისიის ტენდენციები სექტორების მიხედვით 1990-2017 წლებში. აღსანიშნავია რომ, LULUCF-ის გამონაბოლქვი ემისიები მუდმივად უარყოფითი იყო. 2009 წლიდან მოყოლებული ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ემისიები მკვეთრად გაიზარდა. ცხრილი 4-15: სათბურის გაზების ემისიის ტენდენციები სექტორების მიხედვით, მათ შორის LULUCF-ის ჩათვლით და მის გარეშე, 1990-2017 წლებში, (ტ CO2 ექვ.) LULUCF ჯამი (LULUCFის გამოკლება) ჯამი (LULUCFთან ერთად) სექტორი ენერგეტიკა IPPU სოფლის მეურნეობა 1990 36,698 3,879 4,102 1,135 -6,353 45,813 39,460 1991 28,529 3,038 3,713 1,106 -6,416 36,385 29,970 1992 24,224 1,705 3,079 1,110 -6,312 30,118 23,805 157 ნარჩენები LULUCF ჯამი (LULUCFის გამოკლება) ჯამი (LULUCFთან ერთად) სექტორი ენერგეტიკა IPPU სოფლის მეურნეობა 1993 19,678 776 2,831 1,112 -6,548 24,397 17,849 1994 11,558 414 2,683 1,091 -6,625 15,745 9,120 1995 8,319 447 2,805 1,125 -6,273 12,696 6,423 1996 7,931 535 3,344 1,153 -6,022 12,963 6,941 1997 6,783 504 3,526 1,180 -5,965 11,993 6,028 1998 6,125 502 3,184 1,208 -5,521 11,019 5,498 1999 4,849 710 3,560 1,237 -5,324 10,356 5,032 2000 5,612 725 3,317 1,269 -5,031 10,923 5,892 2001 4,391 439 3,474 1,288 -4,889 9,592 4,703 2002 5,139 591 3,719 1,305 -4,778 10,754 5,976 2003 5,763 699 3,833 1,321 -4,407 11,616 7,209 2004 6,086 846 3,436 1,339 -4,145 11,707 7,562 2005 5,396 957 3,461 1,354 -4,163 11,168 7,006 2006 7,258 1,136 3,329 1,376 -4,257 13,099 8,843 2007 7,888 1,314 3,022 1,400 -4,362 13,624 9,263 2008 6,267 1,383 3,132 1,421 -4,357 12,203 7,846 2009 6,580 1,106 3,061 1,456 -4,727 12,203 7,476 2010 7,707 1,443 3,055 1,483 -4,537 13,688 9,151 2011 9,743 1,794 2,981 1,509 -4,864 16,027 11,163 2012 10,294 1,872 3,223 1,538 -4,750 16,927 12,178 2013 8,949 1,892 3,582 1,542 -4,834 15,964 11,130 2014 9,642 2,035 3,633 1,551 -4,609 16,861 12,252 2015 10,849 2,058 3,745 1,562 -4,617 18,214 13,597 2016 11,355 1,822 3,798 1,559 -4,797 18,534 13,738 2017 10,726 1,990 3,488 1,562 -4,924 17,766 12,842 ნარჩენები წყარო: ეყრდნობა საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინების მონაცემებს 158 II. სექტორული განვითარების პროგნოზები არსებული ეროვნული და სამოკავშირეო პოლიტიკით და ღონისძიებებით, მინიმუმ 2040 წლამდე (2030 წლის ჩათვლით) საქართველომ შეიმუშავა TIMES მოდელი ენერგეტიკის სექტორიდან სათბურის გაზების სამომავლო ემისიების პროგნოზირების მიზნით. გარდა ამისა, სხვა სექტორებიდან ემისიის პროგნოზი გათვალისწინებული იყო იმ ცხრილის წარმოსადგენად, რომელიც ასახავს პროგნოზირებულ ემისიებს WEM სცენარში, NECP სცენარისაგან განსხვავებით. 2030 წლისათვის, პროგნოზი სექტორებისათვის, რომლებიც არ არიან დაკავშირებული ენერგეტიკულ სექტორთან, შემუშავდა საქართველოს კლიმატის სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის ფარგლებში. 2050 წლის პროგნოზი მიღებულია 2030 წლამდე, არაენერგეტიკულ სექტორში გაფართოების ტენდენციების საფუძველზე. ენერგეტიკის სექტორისთვის TIMES-ის გამოყენებით მოდელირება განხორციელდა 2050 წლამდე დაშვებების გამოყენებით, როგორც ეს აღწერილია 4.1 ნაწილში და ნაჩვენებია I დანართში. სათბური გაზების ემისიის პროექციები - WEM სცენარი 60000 50000 40000 30000 20000 10000 0 მიწათსარგებლობა, მიწათსარგებლობის ცვლილება და სატყეო მეურნეობა სოფლის მეურნეობა საწარმოო პროცესები ნარჩენები და ჩამდინარე წყლები ენერგეტიკა WEM-2050 ნახაზი 4-2: სათბური გაზების ემისიები WEM სცენარში (კტ CO2 ექვ.). 159 2050 2048 2049 2046 2047 2043 2044 2045 2041 2042 2039 2040 2037 2038 2035 2036 2033 2034 2031 2032 2029 2030 2026 2027 2028 2024 2025 2022 2023 2020 2021 -20000 2019 -10000 სათბური გაზების ემისიის პროექციები- NECP სცენარი 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -15000 2050 2049 2048 2047 2046 2045 2044 2043 2042 2041 2040 2039 2038 2037 2036 2035 2034 2033 2032 2031 2030 2029 2028 2027 2026 2025 2024 2023 2022 2021 2020 -10000 2019 -5000 მიწათსარგებლობა, მიწათსარგებლობის ცვლილება და სატყეო მეურნეობა სოფლის მეურნეობა საწარმოო პროცესები ნარჩენები და ჩამდინარე წყლები ენერგეტიკა ნახაზი 4-3: სათბური გაზების ემისიები NECP-ს სცენარში (კტ CO2 ექვ.). ცხრილში 4-16 მოცემულია სათბურის გაზების პროგნოზირებული ემისიების აბსოლუტური და ფარდობითი მნიშვნელობები, როგორც LULUCF-ის ჩათვლით ასევე მის გარეშე ცხრილი 4-16: სათბურის გაზების ემისიები 1990 წლიდან და პროგნოზირებული საბაზისო (WEM) და NECP სცენარებში 1990 წ GHG ემისია (ტCO2 ექვ.) – LULUCF-ის გარეშე წილი 1990 წელთან შედარებით GHG ემისია (ტCO2 ექვ.) – LULUCF-ის ჩათვლით წილი 1990 წელთან შედარებით 2030 წ საბაზისო NECP / WEM 2040 წ საბაზისო NECP / WEM 2050 წ საბაზისო NECP / WEM 45,813 30,301 23,224 39,326 27,817 50,240 32,895 N/A -34% -49% -14% -39% 10% -28% 39,460 24,371 17,070 32,480 19,953 42,479 23,631 N/A -38% -57% -18% -49% 8% -40% 160 4.2.2 განახლებადი ენერგია I. განახლებადი ენერგიის ამჟამინდელი წილი ენერგიის მთლიან საბოლოო მოხმარებაში, სხვადასხვა სექტორში (გათბობა, გაგრილება, ელექტროენერგია და ტრანსპორტი), ასევე თითოეული ამ სექტორის ტექნოლოგიის მიხედვით საქსტატის 2019 წლის უახლესი მონაცემების მიხედვით, ენერგიის მთლიან ეროვნულ მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წილი 20,5%-ია. 4-17 ცხრილში მონაცემები წარმოდგენილია ტრანსპორტის, ელექტროენერგიის, გათბობისა და გაგრილების სექტორების მიხედვით. გათბობისა და გაგრილების სექტორის მონაცემები წარმოადგენს, ყველა დანარჩენი სექტორის (გარდა ტრანსპორტისა და ელექტროენერგიისა) ენერგიის საბოლოო მოხმარების ჯამს. ცხრილში 4-18 მოცემულია განახლებადი ენერგიების ტექნოლოგიები და მათი წარმოება. ცხრილი 4-17: განახლებადი ენერგიის წილი ტრანსპორტის, ელექტროენერგიის, გათბობისა და გაგრილების სექტორში (ტჯ) ტრანსპორტი ელექტროენერგია განახლებადი ენერგიის წყაროები 1,674 ჯამური მოხმარება 58,785 განახლებადების წილი % 2.85% განახლებადი ენერგიის წყაროები 32,085 ჯამური მოხმარება 41,866 განახლებადების წილი % დანარჩენი ენერგია (უმეტესად გათბობა და გაგრილება) 77% განახლებადი ენერგიის წყაროები 10,960 ჯამური მოხმარება 77,886 განახლებადების წილი % 14% ცხრილი 4-18: განახლებადი ენერგიების ტექნოლოგიები და მათი წარმოება 2019 წელს (ტჯ) ჰიდროგენერაცია ქარი ბიომასა (გასათბობად) ბიოსაწვავი გეოთერმული მზე ჯამი II. 31,780 305 10,263 680 130 43,158 არსებული პოლიტიკის განვითარების საორიენტაციო პროგნოზი 2030 წლისთვის (2040 წლის პერსპექტივით) ცხრილში 4-19 მოცემულია ელექტროენერგიის წარმოების სექტორის განვითარების საორიენტაციო პროგნოზები სხვადასხვა ტექნოლოგიებისთვის 2030, 2040 და 2050 წლებში WEM და NECP სცენარების მიხედვით. გასათვალისწინებელია, რომ ქარის ელექტროსადგურის (20,7 მგვტ) გამორთვა იგეგმება 20 წლიანი ექსპლუატაციის შემდეგ WEM სცენარითა და TIMES მოდელირების საფუძველზე - თუმცა აღნიშნული შესაძლოა არ მოხდეს. ასევე 161 გასათვალისწინებელია, რომ NECP სცენარით ჰიდროელექტროსადგურების ნაკლებადაა განვითარებული მზისა და ქარის რესურსების განვითარების გამო. სიმძლავრე ცხრილი 4 -19: ელექტროენერგიის წარმოების სიმძლავრის (მგვტ) პროგნოზები WEM და NECP სცენარებში 2019 წ 3 325 ჰიდრო - მზე 2030 წ საბაზისო NECP / WEM 5 139 3 992 - 2040 წ საბაზისო NECP / WEM 5 791 4 284 547 - 1 345 2050 წ საბაზისო NECP / WEM 6 775 5 510 - 1 383 ქარი 20 20 750 - 1,273 - 1,573 ჯამი 3 345 5 159 5 289 5 791 6 902 6 775 8 466 4.3 ენერგოეფექტურობის მიმართულება მიმდინარე პირველადი და საბოლოო ენერგიის მოხმარება ეკონომიკაში და მის თითოეულ სექტორში (მრეწველობის, საცხოვრებლის, მომსახურების და ტრანსპორტის ჩათვლით) I. საქსტატის 2019 წლის მონაცემების მიხედვით, პირველადი ენერგიის მოხმარება საქართველოში იყო 213,583 ტერაჯოული, საბოლოო კი 174,871 ტერაჯოული (არაენერგეტიკული მოხმარები გარეშე). საქართველოში მოხმარებული პირველადი ენერგიის გადანაწილება სექტორების მიხედვით წარმოდგენილია ცხრილში 4-20. ცხრილი 4-20: სექტორების მიხედვით დაყოფილი ენერგიის საბოლოო მოხმარება (2020 წ) სექტორი მრეწველობა ტრანსპორტი კომერციული და საჯარო მომსახურება შინამეურნეობები სოფლის და სატყეო მეურნეობები სხვა არა ენერგეტიკული მოხმარება ჯამი მყარი წიაღისეუ ლი საწვავი (გვტ.სთ) 8,914 ბუნებრივი ნავთობი განახლება ელექტროე გაზი და დი ენერგია ნერგია (გვტ.სთ) ნავთობპრო და (გვტ.სთ) დუქტები ბიოსაწვავი (გვტ.სთ) (გვტ.სთ) 8,705 3,885 39 11,255 ჯამი (გვტ.სთ) 32,798 - 10,965 44,297 5 852 56,119 - 6,375 9 411 10,494 17,289 3 39,562 405 9,754 9,234 58,957 3 372 311 49 302 1,037 - - - - 9,189 9,189 0 6,389 6,078 - - 12,467 8,919 72,369 54,985 10,257 41,325 187,856 წყარო: საქსტატი (2022) 162 II. მაღალი ეფექტურობის კოგენერაციის, გამოყენების პოტენციალი 155 ეფექტური ცენტრალური გათბობისა და გაგრილების 154F საქართველოში ჯერ კიდევ არ არის შეფასებული მაღალი ეფექტურობის კოგენერაციის, ცენტრალური გათბობისა და გაგრილების პოტენციალი. III. პროგნოზები ენერგოეფექტურობის არსებული პოლიტიკის, ღონისძიებებისა და პროგრამების გათვალისწინებით, როგორც ეს აღწერილია 1.2 პუნქტში. (ii) პირველადი და საბოლოო ენერგიის მოხმარებისთვის თითოეული სექტორისათვის მინიმუმ 2040 წლამდე (2030 წლის ჩათვლით) 156 155F 4-21 ცხრილში ნაჩვენებია ენერგიის მოხმარების პროგნოზები საბაზისო სცენარში 2030, 2040 და 2050 წლებში. ცხრილი 4-21: ენერგიის მოხმარების პროგნოზები არსებული ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის გათვალისწინებით (WEM სცენარი), ტჯ წელი / სექტორი 2030 წ 2040 წ 2050 წ საყოფაცხოვრებო 74,900 86,884 98,637 კომერციული 38,157 52,350 67,854 მრეწველობა 50,680 73,227 102,941 ტრანსპორტი 106,989 142,805 187,116 სხვა 12,220 12,220 12,220 სოფლის მეურნეობა 1,301 1,587 1,976 ჯამი 284,247 369,073 470,744 IV. ეროვნული ენერგეტიკული გათვლების შედეგად მიღებული მინიმალური ენერგოეფექტურობის მოთხოვნების ხარჯების ოპტიმალური დონე, 2010/31/EU დირექტივის მუხლი 5-ის შესაბამისად ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნების დანახარჯების ოპტიმალური დონეები საქართველოში ჯერ არ არის მიღებული. პროექტები შემუშავდა საერთაშორისო ტექნიკურ დახმარებასთან თანამშრომლობით და მათი მიღება იგეგმება მომავალ წელს. 4.4 ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულება I. არსებული ენერგეტიკული ბალანსი, შიდა ენერგეტიკული რესურსები, იმპორტზე დამოკიდებულება, შესაბამისი რისკების ჩათვლით 155 დირექტივა 2012/27/EU ის მუხლი 14(1) ის შესაბამისად. BAU სცენარი, როგორც წესი პროექცია უნდა იყოს 2030 წლის საბოლოო და პირველადი ენერგიის მოხმარების მიზნის საფუძველი, რომელიც აღწერილია 2.3 და კონვერტაციის ფაქტორებში. 156 163 ენერგოუსაფრთხოებასთან მიმართებაში ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკები დაკავშირებულია შემდეგთან:  უმაღლესი ხარისხის დამოკიდებულება კრიტიკულად აუცილებელ საწვავზე (ბუნებრივი გაზი და ნავთობპროდუქტები);  ჰიდროელექტროენერგიის გენერაციის სეზონურობა (გენერაციის უმაღლესი დონე ზაფხულში და უდაბლესი ზამთარში) წარმოშობს დამოკიდებულებას იმპორტირებულ ელექტროენერგიაზე ან იმპორტირებულ საწვავზე, რომელიც საჭიროა თბოელექტროსადგურებისთვის ჰიდროელექტროსადგურებიდან ელექტროენერგიის მცირე გენერაციის პერიოდში;  დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის მიერ ენერგიის უფასო, ზრდადი და უკონტროლო მოხმარება (ენგური/ვარდნილი ჰესების გამომუშავების უმეტესი ნაწილის მოხმარება); საქართველოში ენერგეტიკული მაჩვენებლების პირველადი მახასიათებლები შემდეგია (ეფუძნება საქსტატის 2020 წლის ენერგო ბალანსს):   207 პჯ - მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდება (2020); 42 პჯ - ენერგიის მთლიანი შიდა წარმოება (2020);  154 პჯ - ენერგიის წმინდა იმპორტი (იმპორტი-ექსპორტი-საერთაშორისო გადაზიდვების ტანკერების საკუთარი მოხმარება, 2020 წ);  79% - წმინდა იმპორტზე დამოკიდებულება (2020);  188 პჯ - ენერგიის მთლიანი საბოლოო მოხმარება (2020);  საქართველოში წარმოებული ნედლი ნავთობი, ნავთობპროდუქტის შიდა მიწოდების მხოლოდ 2.4% -ს შეადგენს (2020). 1% 5% 5% 15% ქვანახშირი ბიოსაწვავი და ნარჩენები მთლიანი ბუნებრივი აირი პირველადი ნედლი ნავთობი ენერგიის ნახაზი 4-4 : ენერგიაშემცველების წილი მთლიანი პირველადი ენერგიის მიწოდებაში (2019 წ) მიწოდება, 2019წ ნავთობპროდუქტები 26% 214 პჯ ჰიდრო 45% 1% 164 გეოთერმული, მზის, ქარის და ა.შ. მრეწველობა 9% 16% 4% 1% ტრანსპორტი კომერციული და საყოფაცხოვრებო მომსახურება ენერგიის მთლიანი საბოლოო მოხმარება 2019 წ 192 პჯ 28% საცხოვრებელი სოფლის მეურნეობა 31% სხვა არაენერგეტიკული მიზნებისთვის 12% ნახაზი 4-5: ენერგიის საბოლოო მთლიანი მოხმარება სექტორების მიხედვით (2019 წ) 0% ბიოსაწვავი და ნარჩენები 20% 40% 60% 80% 100% 120% 0% ელექტროენერგია 10% ბუნებრივი აირი 100% ნავთობპროდუქტები 100% ნედლი ნავთობი 7% ქვანახშირი 97% - 20,000 40,000 60,000 80,000 ბუნებრივი აირი 96,677 120,000 წმინდა იმპორტი 9,850 ნედლი ნავთობი 107 შიდა წარმოება 260 1,490 - 347 42,684 10,284 წმინდა იმპორტზე დამოკიდებულება 97% 7% 100% 100% 10% 0% ქვანახშირი ნავთობპროდ უქტები 56,244 100,000 ელექტროენერ ბიოსაწვავი და გია ნარჩენები 4,979 - ტჯ წმინდა იმპორტი შიდა წარმოება წმინდა იმპორტზე დამოკიდებულება ნახაზი 4-6: იმპორტზე დამოკიდებულება ენერგიის სახეების მიხედვით (2020 წ) 165 1,400 1,200 მოხმარება მლნ.კვტ.სთ 1,000 თბოელექტროსადგურები 800 600 400 200 - იან- თებ- მარ- აპრ- მაი- ივნ- ივლ აგვ- სექ- ოქტ- ნოე- დეკ19 19 19 19 19 19 -19 19 19 19 19 19 თბოელექტროსადგურები 405 420 426 159 0 7 3 138 207 214 402 460 ქარის ელექტროსადგურები 6 7 8 7 6 5 9 8 7 6 8 7 ჰიდროელექტროსადგურები 599 510 539 799 1,148 1,184 1,043 874 607 580 503 545 მოხმარება 1,148 1,037 1,136 1,010 984 1,065 1,109 1,104 972 959 1,069 1,175 ნახაზი 4-7: ელექტროენერგიის გენერაცია და მოხმარება სეზონურობის მიხედვით (2019 წ) 400.00 350.00 300.00 კომერციული მლნ.მ3 250.00 200.00 150.00 საყოფაცხოვრებო 100.00 50.00 - თბოსადგურები ჰიდროელექტროსადგურები იან19 თებ19 მარ19 აპრ19 მაი19 ივნ19 ივლ19 აგვ19 სექ19 ოქტ19 ნოე19 დეკ19 92.15 83.97 89.28 62.82 56.48 57.54 60.34 51.37 60.82 63.97 98.36 117.5 საყოფაცხოვრებო 171.2 142.1 137.8 95.01 40.49 27.33 28.93 26.71 30.59 38.06 102.8 139.3 თბოსადგურები 103.7 104.4 36.61 0.05 1.59 1.12 26.86 46.79 45.60 99.24 114.3 კომერციული 97.46 თბოსადგურები საყოფაცხოვრებო კომერციული ნახაზი 4-8 გაზის მოხმარება სეზონურობის მიხედვით (2019 წ) 166 ენერგიის მიწოდების უსაფრთხოება - ინდიკატორები 157: 156F  99,64 – მიწოდების უსაფრთხოების ინდექსი - ბუნებრივი გაზისთვის (2019 წ);  80,09 – მიწოდების უსაფრთხოების ინდექსი ქვანახშირისთვის (2019 წ);  12,94 – მიწოდების უსაფრთხოების ინდექსი - ბენზინი (2019 წ);  4,57 – მიწოდების უსაფრთხოების ინდექსი საავტომობილო დიზელი (2019 წ). II. განვითარების პროექციები, არსებული პოლიტიკისა და ღონისძიებების გათვალისწინებით, 2040 წლამდე (მათ შორის 2030 წლისთვის) ცხრილი 4-22: ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების პროგნოზი 2050 წლამდე არსებული ღონისძიებებით გათვალისწინებული (WEM) სცენარით. (ტჯ). იმპორტის წილი პირველადი ენერგიის მოხმარებაში საწვავის იმპორტი ენერგეტიკული მიზნებისათვის 4.5 2019 წ 2030 წ 2040 წ 2050 78.4% 74.8% 74.7% 75.9% 157,343 204,238 258,133 332,224 შიდა ენერგეტიკული ბაზრის მიმართულება 4.5.1 I. ელექტროენერგიის ურთიერთკავშირი არსებული ურთიერთკავშირის დონე და ძირითადი ურთიერთმაკავშირებლები 158 საქართველოს, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობიდან გამომდინარე, შეუძლია მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს კავკასიის (შავი ზღვის აუზის ქვეყნების) რეგიონში დაგეგმილი ენერგეტიკული ინტეგრაციის ამოცანათა გადაჭრაში. რაც გულისხმობს ამ ქვეყნებს შორის ელექტროენერგიის მიმოცვლას, საქართველოს ჰიდროენერგორესურსების ათვისებასა და გამოყენებას. არსებული მდგომარეობით საქართველოს ენერგოსისტემიდან მეზობელ ენერგოსისტემებთან ენერგიის მიმოცვლა ხორციელდება 500, 400, 330, 220 კვ ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზებით. ელექტროენერგიის მიმოცვლა ხორციელდება: საქართველოდან რუსეთში; თურქეთში; აზერბაიჯანში; სომხეთში და პირიქით. ასევე რუსეთიდან და აზერბაიჯანიდან თურქეთში; ამ ამოცანათა შესრულებას ემსახურება საქართველოს გადამცემი ქსელის სატრანზიტო ხაზები, თუმცა მათი გამტარუნარიანობა შეზღუდულია, როგორც ქვეყნის ენერგოსისტემის მუშაობის დასაშვები რეჟიმული პარამეტრებით, ასევე აღნიშნული ხაზების გამტარუნარიანობით, რომელიც მოცემულია ცხრილში. 157 იხ. ბმული: https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/swd-energy-union-key-indicators_en.pdf 158 გადამცემი სისტემის ოპერატორების (TSOs) არსებული გადამცემი ინფრასტრუქტურის მიმოხილვის მითითებით. 167 კავშირის ეგხ ნომინალ ური ძაბვა (კვ) ,,კავკასიონი“ 500 ,,სალხინო“ 220 ,,მუხრანის ველი“ 500 ,,გარდაბანი“* 330 სომხეთი ,,ალავერდი“ 220 თურქეთი ,,მესხეთი“ 400 ქვეყანა ხაზის გამტარუნარიანობა (ზაფხული, მგვტ) ხაზის გამტარუნარიანობა (ზამთარი, მგვტ) რეჟიმი 570 650 S 570 650 S 50 50 I 150 150 I 1300 1500 S 1300 1500 S 300 300 S 300 300 S 140 / 100 150 / 100 S/I 140 / 100 150 / 100 S/I 700 700 B 700 700 B რუსეთი აზერბაიჯანი S I B R სინქრონული მუშაობისას კუნძულოვან რეჟიმში მუშაობისას მუდმივი დენის ჩანართით მუშაობისას რეზერვში დღევანდელი მდგომარეობით, „გარდაბნის“ ხაზის თითო ჯაჭვის გამტარუნარიანობა შეადგენს 700 მგვტ-ს, თუმცა ეს სიმძლავრე იზღუდება გარდაბნის ქვესადგურში არსებული 330/220 კვ ავტოტრანსფორმატორისთვის დასაშვები აქტიური სიმძლავრის ოდენობით (300 მგვა). 168 ნახაზი 4-9: არსებული და დაგეგმილი ელექტრონერგიის ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელი საქართველოში (2023-2033 წწ). 4.5.2 I. ენერგიის გადამცემი ინფრასტრუქტურა ელექტროენერგიისა და გაზის არსებული გადამცემი ინფრასტრუქტურის ძირითადი მახასიათებლები 159 158F ელექტროენერგია საქართველოს ელექტროგადამცემი ქსელი შეიქმნა ჩრდილოეთ კავკასიისა და სომხეთის/აზერბაიჯანის ენერგოსისტემებთან პარალელური მუშაობისთვის. კერძოდ, დასავლეთ საქართველოში განთავსებული ჰესების მიერ გენერირებული ელექტროენერგია გადაეცემოდა რუსეთს, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში მდებარე ელექტროსადგურების საწვავით მომარაგება ხდებოდა აზერბაიჯანიდან. მას შემდეგ, რაც საქართველომ დამოუკიდებლობა მოიპოვა, საქართველოს თბოელექტროსადგურების საწვავის მიწოდების ფასები მნიშვნელოვნად გაიზარდა და ამჟამად საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილს ელექტროენერგია მიეწოდება დასავლეთით მდებარე ჰესებიდან. ამრიგად, ელექტროგადამცემი ქსელი ძირითადად ორიენტირებულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. ენერგიის უმეტესი ნაწილი გამომუშავდება ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში, ხოლო მოხმარება, ძირითად ხდება აღმოსავლეთ ნაწილში. გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, საქართველოს გადამცემი ქსელი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ენერგიის ტრანზიტისთვის 1) რუსეთსა და სომხეთს/ირანს, 2) 159 გადამცემი სისტემის ოპერატორების მიერ არსებული გადამცემი ინფრასტრუქტურის მიმოხილვის მითითებით. 169 აზერბაიჯანსა და თურქეთს, 3) რუსეთსა და თურქეთს და 4) სომხეთს/ირანსა და თურქეთს შორის. საქართველოს ენერგოსისტემა განიცდის ოპერატიული რეზერვების მწვავე დეფიციტს, რაც იწვევს ენერგიის დაბალ ხარისხს, იზოლირებულ რეჟიმში მუშაობის დროს. გარდა ამისა, რომელიმე დიდი ელექტროსადგურის ავარიული გამორთვის დროს, საგანგებო სიტუაციების მართვის სისტემა იწყებს დატვირთვის შემცირებას. პრობლემა იქმნება სისტემის დასავლეთ ნაწილში (ენგურ-ზესტაფონის 500/220 კვ მარშრუტზე), რადგან იმერეთის 500 კვ-იანი ეგხ გამორთვის დროს, 220 კვ ქსელს არ შეუძლია დატვირთვის ნაკადის სრულად გატარება. საქართველოს გადამცემი ქსელის საზღვრისპირა ხაზები ძირითადად არ არის დაცული/დარეზერვებული და მათი გათიშვა ქმნის საგანგებო სიტუაციის რისკს. გარდა ამისა, არსებობს რამდენიმე 220 კვ ძაბვის ჩიხური ხაზები, რომელთა გამორთვა გარკვეული საფრთხეს უქმნის სისტემის სტაბილურობას. ბოლო წლებში, ენერგიის მოხმარების ზრდასთან ერთად, მკვეთრად გაიზარდა ქვესადგურების პიკური დატვირთვა, განსაკუთრებით თბილისსა და ბათუმში. N-1 კრიტერიუმი არ არის დაცული ზოგიერთ ქვესადგურში, რაც იმას ნიშნავს, რომ ერთ-ერთი ტრანსფორმატორის გათიშვის შემთხვევაში მომხმარებელთა შეზღუდვა იქნება საჭირო. ასეთ სიტუაციის თავიდან ასაცილებლად, აუცილებელია ოპერატიული რეზერვების შექმნა, როგორც რეგულირებადი (წყალსაცავიანი) ჰიდროელექტროსადგურების, ასევე თბოელექტროსადგურების მშენებლობით და არსებული გენერაციის ობიექტების რეაბილიტაციით. ბუნებრივი გაზი საქართველოს შიდა ბაზარს გაზი მიეწოდება აღმოსავლეთ-დასავლეთის და ჩრდილო-სამხრეთის მაგისტრალური გაზსადენის სისტემების მეშვეობით, რომელიც შედგება ყაზბეგის, კახეთის, სამხრეთის, აჭარისა და ფოთის განშტოებებისაგან. გაზსადენის სისტემა დაკავშირებულია: რუსეთთან ჩრდილო-სამხრეთის მაგისტრალური გაზსადენის სისტემით, საქართველო-რუსეთის საზღვართან, სამხრეთ კავკასიის მილსადენით: აზერბაიჯანთან საქართველო-აზერბაიჯანის საზღვარზე შემომავალი მილსადენით, საქართველო-სომხეთის საზღვართან ახლოს, სომხეთთან დამაკავშირებელი მილსადენით. არსებული მილსადენის მშენებლობა-რეაბილიტაციისა და განვითარების სამუშაოების მიზანი, სისტემის გამტარუნარიანობის შესაძლებლობების, ოპერატიული მოქნილობისა და საიმედოობის გაზრდაა, ახალი მაღალი გამტარობის მონაკვეთების და ურთიერთდამაკავშირებლი სისტემების გამოყენებით. მნიშვნელოვანი სირთულეებია გაზის ნაკადების რაციონალური მართვისა და სეზონური დაბალანსების გამო, გაზის არასტაბილური მოხმარებისა და იმპორტის კუთხით. საქართველოში გაზის მოხმარება ხასიათდება მკვეთრი დისბალანსით ზამთარსა და ზაფხულში. ზამთრის თვეებში ქვეყანა მოიხმარს 2,5-3,5-ჯერ მეტ ბუნებრივ გაზს ვიდრე ზაფხულში. გაზის სარეზერვო მოცულობის არსებობა წარმოადგენს ქვეყნის ერთ - ერთ ყველაზე კრიტიკულ გამოწვევას ენერგეტიკული უსაფრთხოების თვალსაზრისით, ხოლო შესაბამისი სტრატეგიული მნიშვნელობის პროექტი, გადაჭრის ბუნებრივი აირის დაგეგმილი და მზარდი მოცულობის მიღებასთან დაკავშირებულ საკითხებს, მათ განაწილებას სეზონებისა და რაციონალური 170 მოხმარების მიხედვით. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ რეგიონში მხოლოდ საქართველოს არ გააჩნია გაზის საცავი. ქსელის გაფართოების მოთხოვნების პროგნოზები მინიმუმ 2040 წლამდე (2030 წლის ჩათვლით)160 II. როგორც 2.4 ნაწილშია აღნიშნული, მეზობლებთან ელექტროენერგიის გადაცემის სისტემის კავშირის შემდეგი მნიშვნელოვანი გაფართოება დაგეგმილია 2030 წლამდე. თურქეთი სომხეთი აზერბაიჯანი რუსეთის ფედერაცია ჯამში (მგვტ) 2020 წ 700 150 950 650 2450 2025 წ 1,510 940 2,450 650 4250 2030 წ 1050 700 2200 1600 5550 ქვემოთ წარმოდგენილია დაგეგმილი ურთიერთდამაკავშირებელი ქსელი 2030 წლისთვის. 2030 წლის შემდგომ ინფრასტრუქტურული გეგმები ჯერ არ არის შემუშავებული. ცხრილი 4-23: არსებული და დაგეგმილი ტრანსსასაზღვრო ეგხ-ები ძაბვა (kV) 500 სალტე 1 (ადგილობრივი) არსებული ეგხ სალტე 2 (უცხოური) საქართველო Imax (ა) Sn (მგვა) Pn (მგვტ) რუსეთი 1965 1700 1530 ჯვარი „ცენტრალნაია“ 500 გარდაბანი სამუხი აზერბაიჯანი 1830 1667 1500 330* გარდაბანი აღსტაფა აზერბაიჯანი 1950 778 700 400 (HVDC) ახალციხე ბორჩხა თურქეთი 0 0 700 სომხეთი 700 266 240 220 (1) ბზიფი ფსოუ რუსეთი 0 ჯამი (არსებული მდგომარეობა, რადიალურად მართვადი ეგხ-ს გამოკლებით) 0 150 0 4430 რადიალურად მართვადი ეგხ 220 (1) გარდაბანი ალავერდი დაგეგმილი ეგხ 400 (HVDC) (2) ახალციხე თორთუმი თურქეთი 0 0 350 400 (HVDC) (3) მარნეული აირუმი სომხეთი 0 0 700 0 1060 6046 5030 1700 1530 ყველა ახალი (მოკლევადიან პერსპექტივაში, რადიალურად მართვადი ეგხ-ს გარეშე) არსებული + დაგეგმილი (არსებული + მოკლევადიან პერსპექტივაში, რადიალურად მართვადი ეგხ-ს გამოკლებით) 500 (4) სტეფანწმინდა მოზდოკი რუსეთი 1965 ქსელის განვითარების ეროვნული გეგმებისა და გადამცემის სისტემის ოპერატორის რეგიონული საინვესტიციო გეგმების მითითებით. 160 171 არსებული + დაგეგმილი (არსებული + საშუალო ვადიან პერსპექტივაში, რადიალურად მართვადი ეგხ-ს გამოკლებით) 500 (HVDC) (5) ანაკლია კონსტანტა რუმინეთი 0 არსებული + დაგეგმილი (არსებული + გრძელვადიან პერსპექტივაში, რადიალურად მართვადი ეგხ-ს გამოკლებით) 6046 6910 0 1300 6046 7910 შენიშვნა: (1) იზოლირებულად შესული ექსპლუატაციაში; (2) ექსპლუატაციაში შესვლის მოსალოდნელი ვადა 2030წ; (3) ექსპლუატაციაში შესვლის მოსალოდნელი ვადა 2025წ; (4) ექსპლუატაციაში შესვლის მოსალოდნელი ვადა 2030წ; (5) ექსპლუატაციაში შესვლის მოსალოდნელი ვადა 2031წ. *გარდაბანი -აღსტაფას თითოეულ ჯაჭვს შეუძლია გაატაროს 700 მგვტ, თუმცა დღესდღეობით ამ ხაზით გადასაცემი ზღვრული სიმძლავრე შეზღუდულია გარდაბნის ქვესადგურში არსებული 330/220 კვ ავტოტრანსფორმატორის გამტარუნარიანობით და იგი შეადგენს 300 მგვა-ს. 4.5.3 I. ელექტროენერგიისა და გაზის ბაზრები, ენერგეტიკული ფასები ელექტროენერგიისა და გაზის ბაზრების ამჟამინდელი მდგომარეობა, მათ შორის ენერგიის ფასები ინფორმაცია ენერგიის ფასებისა და მათი ჩაშლის შესახებ მოცემულია თავში "კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა", „iii მიმდინარე ფასის ელემენტების დაყოფა, სამ ძირითად კომპონენტად (ენერგია, ქსელი, გადასახადები/მოსაკრებლები)“. II. განვითარების პროგნოზები არსებული პოლიტიკითა და ზომებით მინიმუმ 2040 წლამდე (მათ შორის 2030 წლისთვის) ბუნებრივი გაზის და სხვა ენერგიაშემცველების საპროგნოზო ფასები დეტალურად წარმოდგენილია 4.1 III ნაწილში. ბაზრის დინამიური ხასიათის გათვალისწინებით ელექტროენერგიის ფასები არ არის პროგნოზირებული. 4.6 კვლევის, ინოვაციებისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება I. დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების სექტორის ამჟამინდელი მდგომარეობა, მისი პოზიცია გლობალურ ბაზარზე (ეს ანალიზი უნდა განხორციელდეს კავშირის, ან გლობალურ დონეზე) დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების შიდა წარმოება და მათი ექსპორტი მცირეა. ძირითადად შიდა წარმოება ორიენტირებულია ადგილობრივ ბაზარზე, თუმცა არის შედარებით დიდი საწარმოები საექსპორტო პოტენციალით. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს საკრედიტო რეიტინგი ჯერ კიდევ დაბალია „საინვესტიციო“ ხარისხზე (BB უარყოფითი შეფასებით Fitch – 172 ის მიხედვით), მთავრობამ მთელი რიგი მარეგულირებელი და ფინანსური მასტიმულირებელი ღონისძიებები შემოიღო ინვესტიციების მოსაზიდად და შიდა წარმოების გასაძლიერებლად. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ნახშირბადის დაბალი შემცველობის ტექნოლოგიების სექტორისთვის, ვინაიდან უცხოური ინვესტიციები მოაქვს არა მხოლოდ ფინანსურ რესურსებს, არამედ ტექნოლოგიისა და ცოდნის გადაცემასაც. ამ სფეროში უცხოური კომპანიების მოზიდვის ძირითადი ფაქტორებია: თავისუფალი ეკონომიკური ზონები ხელსაყრელი საგადასახადო რეჟიმებით; ენერგიის შედარებით დაბალი ტარიფები; ბიზნესის კეთების მაღალი რეიტინგი (მეშვიდე ადგილი 2020 წლისთვის) და ა.შ.. გერმანული ბრენდი AE Solar 161 2019 წლიდან წარმატებით ოპერირებს საქართველოში და აწარმოებს მზის ფოტო ელექტრულ პანელებს. ქარხანა მდებარეობს თავისუფალ ეკონომიკურ ზონაში ქუთაისში და მისი სიმძლავრე 500 მგვტ/წელია. საქართველოში წარმოებული ფოტო ელექტრული პანელები ექსპორტირებულია 70+ ქვეყანაში, ძირითადად ევროკავშირში. ფოტო ელექტრული მოდულები ასევე მიეწოდება ადგილობრივ ბაზარს PV Georgia 162 კომპანიის საშუალებით, რომელიც არის AE Solar – ის ოფიციალური დილერი საქართველოში და სომხეთში. 160F 161F ქართული ინდუსტრიული ჰოლდინგი „AiGroup“ ჩინური სახელმწიფო ავტომობილების მწარმოებელ Changan – თან თანამშრომლობით აშენებს ელექტრომობილების ქარხანას ქუთაისში. ქარხანა მუშაობის დაწყებას 2020 წელს გეგმავდა, თუმცა, პანდემიის გამო პროცესი შეფერხებულია. ქარხანა გეგმავს წელიწადში 40 000 ავტომობილის წარმოებას როგორც შიდა, ასევე საერთაშორისო ბაზრებისთვის. კიდევ ერთი დიდი ქარხანა, რომელიც მუშაობს საქართველოში არის AG Microelectronics 163, რომელიც სპეციალიზირებულია სხვადასხვა ელექტრონული აღჭურვილობის წარმოებაზე, მათ შორის LED განათების სისტემის და LED ტელევიზორების ჩათვლით. AG Microelectronics ერთადერთია კავკასიის რეგიონში მსგავსი ტიპის საწარმოებს შორის. 162F საქართველოში არის სხვა ქარხნებიც, რომლებიც აწარმოებენ ნახშირბადის დაბალი შემცველობის ტექნოლოგიებს, მაგრამ მათი რაოდენობა საკმაოდ მცირეა, ისევე როგორც მათი ექსპორტის მოცულობა. მაგალითად, არსებობენ ბიომასის ბრიკეტების, ხის ნახშირის, ეფექტური შეშის ღუმელების მცირე მწარმოებლები, ექსპორტის შეზღუდული მოცულობით. ეროვნული სტანდარტიზაციის, სერტიფიცირების და სხვა ბარიერების არარსებობის გამო, წარმოება ძირითადად რეალიზდება მხოლოდ შიდა ბაზარზე. მთავრობა მხარს უჭერს მწვანე ტექნოლოგიების ადგილობრივ მწარმოებლებს. სხვადასხვა პროგრამები და მწვანე ეკონომიკის განვითარების ხელშეწყობა დარგობრივი პოლიტიკის უმთავრეს პრიორიტეტად რჩება. GITA– მ უმასპინძლა ClimateLaunchpad – ის დიდ კონკურსს, რომელიც არის მსოფლიოში ყველაზე დიდი მწვანე ბიზნეს იდეების კონკურსი. ეს იყო სტარტაპ იდეების კონკურსი იმ ადამიანებისთვის, რომლებსაც აქვთ ახალ, სუფთა ტექნოლოგიებთან დაკავშირებული იდეები, რათა მოხდეს მათი დახმარება ამ იდეების განვითარების ხელშესაწყობად და მათ სტარტაპად გარდასაქმნელად, გლობალური ზემოქმედების პოტენციალის გათვალისწინებით. ეს კონკურსი ღია იყო ქართული 161 იხ.ბმული: https://ae-solar.com/ 162 იხ.ბმული: https://pvg.ge 163 იხ.ბმული: https://www.agmicroelectronics.com/ 173 სტარტაპებისთვის გლობალური კლიმატის გამოწვევების დასაძლევად. ClimateLaunchpad შედგება 2 დღიანი Boot Camp – ისგან, რასაც მოჰყვება საერთაშორისო მენტორების ინტენსიური ტრენინგის პერიოდი. გამარჯვებული გუნდები მიდიან გლობალურ, დიდ ფინალში მონაწილეობის მისაღებად, ამსტერდამში და აქვთ პრიზების მოგების შანსი. ფინალის გამარჯვებულები იღებენ Climate-KIC ClimateLaunchpad აქსელერატორთან წვდომას, რაც დამწყებ კომპანიებს საშუალებას აძლევს, თავიანთი იდეები ბიზნესად აქციონ. აწარმოე საქართველოში არის სამთავრობო პროგრამა, რომელიც მიმართულია მეწარმეობის განვითარებისკენ ახალი საწარმოების შექმნისა და არსებულის წინსვლის ხელშეწყობისათვის. მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამა უშუალოდ არ არის ორიენტირებული კვლევასა და ინოვაციურ მხარდაჭერაზე, ის უზრუნველყოფს დაფინანსების ხელმისაწვდომობას საქართველოში დაფუძნებულ და საქართველოში ფუნქციონირებად საწარმოებისთვის. პროგრამა კარგად ესადაგება ნებისმიერ ქართულ ინოვაციურ ბიზნეს. იგი უზრუნველყოფს ფინანსების, ინფრასტრუქტურის და კონსულტაციებს ხელმისაწვდომობას. ფინანსური მხარდაჭერის პირობები ასეთია: 11% -იანი თანადაფინანსება საბანკო სესხის საპროცენტო განაკვეთზე პირველი 36 თვის განმავლობაში; სესხის მინიმალური ოდენობაა 50 000 ლარი და მაქსიმალური 10 000 000 ლარი. როგორც ზემოთ აღინიშნა, მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფო პროგრამა "აწარმოე საქართველოში" არ არის ორიენტირებული უშუალოდ კვლევასა და განვითარებაზე, ის მხარს უჭერს ადგილობრივ მცირე და საშუალო ბიზნესს, რომლებიც მუშაობენ ენერგეტიკის სფეროში და აწარმოებენ თანამედროვე ენერგოეფექტურ ტექნოლოგიებს. ეს უშუალოდ უწყობს ხელს ქვეყანაში ტექნოლოგიების განვითარებას. ბოლო წლებში პროგრამამ მხარი დაუჭირა ორ პროექტს:   შპს “AG-Microelectronics”–მა მიიღო მხარდაჭერა საბანკო სესხის საპროცენტო განაკვეთის თანადაფინანსების სახით. ქარხანა აწარმოებს LED განათების ტექნოლოგიებს; შპს “გრინ ენერჯიმ” მიიღო მხარდაჭერა საბანკო სესხის საპროცენტო განაკვეთის თანადაფინანსების სახით. გრინენერჯი იყენებს თანამედროვე ტექნოლოგიებს ბიოსაწვავის, პელეტებისა და ბრიკეტების დასამზადებლად. მიუხედავად იმისა, რომ ბიოსაწვავის ეს ფორმები ფართოდ გამოიყენება განვითარებულ ქვეყნებში, ასეთი ტექნოლოგიები საქართველოში მხოლოდ ახლა იწყებს განვითარებას და შეიძლება ადგილობრივი ბაზრის ახალ და ინოვაციურ პროდუქტად ჩაითვალოს. II. დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების კვლევებზე დახარჯული სახელმწიფო და კერძო თანხები, პატენტებისა და კვლევების რაოდენობა საქართველოში კვლევისა და ინოვაციის საჯარო დაფინანსება რამდენიმე წყაროდან მოდის. დასაფინანსებელი პრიორიტეტების განსაზღვრა და გადაწყვეტილების მიღება დეცენტრალიზებულია. პროექტებზე დაფუძნებული დაფინანსება მოდის SRNSFG - დან, GITAდან და ნაწილობრივ "აწარმოე საქართველოში"-დან, ხოლო რიგი სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულებების დაფინანსება ძირითადად, ხორციელდება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს მიერ შესაბამისი წლის ბიუჯეტიდან გამოყოფილი ასიგნებების ფარგლებში, ასევე სამინისტრო განუსაზღვრავს და გამოუყოფს დაფინანსებას უმაღლეს 174 საგანმანათლებლო დაწესებულებებს, რომელთა სტრუქტურულ ერთეულებს წარმოადგენენ კვლევითი ინსტიტუტები. ძნელია კერძო სექტორის ხარჯების შეფასება კვლევისა და ინოვაციების კუთხით, რადგან არ არსებობს სანდო მონაცემები და სტატისტიკა. თუმცა, ექსპერტების შეფასებებისა და მწირი მონაცემების საფუძველზე, კერძო ხარჯები კვლევის განვითარების ინოვაციებზე ძალიან დაბალია. არსებობს საერთაშორისო დაფინანსებაც, მაგრამ ის ერთჯერადია. პოლიტიკის სტრუქტურაში ამჟამად არ არსებობს დაფინანსების კონკრეტული მიზნები, ან ამოცანები, რომლებიც მიმართული იქნება ენერგიის/კლიმატის ცვლილების შემსუბუქებასთან დაკავშირებულ კვლევებთან. ასევე არ არსებობს რაიმე სახის სამიზნე მაჩვენებელი, რომელიც ეხება ზოგადად კვლევის განვითარების ინოვაციურ ხარჯებს. გარდა ამისა, ქვეყანაში არ არსებობს თემატური კვლევისა და განვითარების პრიორიტეტები. მთავრობა, SRNSFG-ის, ან GITA–ს საშუალებით მხარს უჭერს, დაბალ ნახშირბადიან ტექნოლოგიებთან დაკავშირებულ კვლევებს და განვითარების პროექტებს, იმავე პირობების გათვალისწინებით, როგორი პირობებითაც ხდება ნებისმიერი სხვა სფეროში პროექტის მხარდაჭერა. ნახაზზე 4-10 მოცემულია ინოვაციური კვლევების განვითარებაზე დახარჯული სახელმწიფო თანხების დინამიკა 2015-2019 წლებში. თემატური, ეროვნული პრიორიტეტების არარსებობის გამო, მხოლოდ ზოგადი სტატისტიკაა ხელმისაწვდომი და შეუძლებელია ენერგიისა და კლიმატის კვლევებთან დაკავშირებული ხარჯების სწორად გამოსახვა. ინოვაციური კვლევების განვითარებაზე დახარჯული თანხები საქართველოში ძირითადად სახელმწიფო დაფინანსებისაგან შედგება, რადგან კერძო დაფინანსება უკიდურესად დაბალია. 2018 წელს კერძო სექტორმა 600 ათასი ლარი დახარჯა ინოვაციური 164 კვლევების განვითარებაზე, 2019 წელს - 1 181 ათასი ლარი. GERD165-ის ბიუჯეტი, რომელშიც თავმოყრილია კერძო და საჯარო თანხები, შეადგენდა მშპ-ს 0,3%-ს (მსოფლიო ბანკის მონაცემები), რომელიც ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელზე (2%) ბევრად დაბალია. ხარჯების მთლიანი მოცულობის გარდა, მისი სტრუქტურაც ასევე ძალიან განსხვავებულია საქართველოში. ევროკავშირში კვლევებისა და განვითარების ხარჯების მხოლოდ მესამედი მოდის მთავრობიდან, საქართველოში სახელმწიფო ხარჯების წილი მთლიანი ხარჯების 90% -ზე მეტია. კერძო ხარჯების წილი ძალიან დაბალია. 163F მონაცემთა წყარო, საქსტატი. მონაცემები მოიცავს როგორც კვლევისა და განვითარების აუთსორსინგზე, ასევე შიდა კვლევასა და განვითარებაზე არსებულ ხარჯებს 164 165 R&D-ის ზოგადი ხარჯები. 175 მლნ. ლარი საჯარო დაფინანსება RDI-სთვის 140 0.35% 120 0.30% 100 0.25% 80 0.20% 60 0.15% 40 0.10% 20 0.05% 0 2015 2016 2018 2018 2019 სახელმწიფო ხარჯები კვლევებსა და ინოვაციებზე სახელმწიფო ბიუჯედიტან (მლნ. ლარი) 87.5 120 103.9 113.4 115 სახელმწიფო ხარჯის წილი მშპში 0.26% 0.33% 0.25% 0.25% 0.23% 0.00% ნახაზი 4-10: RDI-ის სახელმწიფო ხარჯები. მონაცემთა წყარო: საქსტატი და სახელმწიფო ხაზინა შენიშვნა: სახელმწიფო ხარჯების მონაცემები არ შეიცავს „ჰორიზონტ 2020“ პროგრამიდან მიღებულ ფულს, ვინაიდან წლიური მონაცემები გადარიცხვების შესახებ არ არსებობს. ქვემოთ მოცემულია ზოგადი მონაცემები „ჰორიზონტ 2020“ -ის პროექტებისა და დაფინანსების მოცულობის შესახებ. „ჰორიზონტ 2020“-ის მთელი პერიოდის განმავლობაში (2014-2020) საქართველომ მიიღო 358 630 ევრო ენერგეტიკული და 207000 ევრო კლიმატის ცვლილებების შემსუბუქებასთან დაკავშირებული პროექტებისთვის. ზოგადად, საქართველოს მონაწილეობის მაჩვენებელი ამ პროექტებში საკმაოდ დაბალია. ის მონაწილეობის რანგით მე-13 ადგილზეა 16 ასოცირებული ქვეყნიდან. ექვსწლიანი პერიოდისთვის, „ჰორიზონტ 2020“-ის მიერ დაფინანსებული პროექტების საერთო რაოდენობა, ყველა თემატური სფეროსთვის, არის მხოლოდ 50, ევროკავშირის 7,03 მლნ ევროიან ჯამურ კონტრიბუციასთან ერთად. ენერგეტიკულ კვლევებზე სახელმწიფოსა და კერძო სექტორის მიერ დახარჯული თანხების მონაცემები მიუწვდომელია. დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების კვლევასა და ინოვაციების საჯარო პროექტებით დაფინანსებული ხარჯების მოცულობის შესაფასებლად, GITA-ს და SRNSFG-ს სთხოვეს ინვენტარიზაცია ჩაეტარებინათ ენერგეტიკასთან დაკავშირებული ყველა პროექტისთვის, რომელსაც ისინი მხარს უჭერდნენ ბოლო წლებში. GITA მხარს უჭერს ინოვაციურ პროექტებს სხვადასხვა სახის საგრანტო პროგრამებით. დაარსების დღიდან (2014) 2020 წლამდე GITA-მ განახლებადი ენერგიის ორი პროექტი დააფინანსა მიკრო გრანტების დაფინანსების ნაკადის საშუალებით. პირველმა ბენეფიციარმა პროექტმა შეიმუშავა წყლის გათბობის ტექნოლოგიის პროტოტიპი, რომელიც მზის ენერგიას, წყლის ძალიან მოკლე დროში გასათბობად იყენებს. პროექტმა დაფინანსდა 3186 ლარით. GITA-ს მხარდაჭერით 176 დაფინანსებულმა მეორე პროექტმა, შეიმუშავა ტექნოლოგიის პროტოტიპი, რომელიც მზის ენერგიას პირდაპირ მექანიკურ ენერგიად გარდაქმნის. ეს პროექტი დაფინანსდა 4991 ლარით. გარდა ამისა, GITA–მ დააფინანსა პროექტი, რომელმაც შექმნა Wi-Fi თერმოსტატი, რომელის საშუალებით შესაძლებელია გათბობისათვის საჭირო ენერგიის 16-39%-ით დაზოგვა. პროექტმა გრანტების თანადაფინანსების პროგრამით 98 600 ლარი მიიღო. 2017-2020 წლებში SRNSFG–მა დააფინანსა 9 პროექტი, რომელიც დაკავშირებულია დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების კვლევასთან 3,20 მილიონი ლარის საერთო ბიუჯეტით. ამას გარდა, USAID-მა, G4G პროგრამით შეიმუშავა რეკომენდაციები ინოვაციების ეროვნული სტრატეგიის შესახებ, რომელიც ფოკუსირებული იქნება ციფრული და ინოვაციური პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების (FDI) მოზიდვაზე. ენერგეტიკის სფეროში კვლევითი პროექტების დაბალი რაოდენობის ერთ-ერთი მიზეზი, მაღალკვალიფიციური მკვლევარებისა და კვლევითი ინსტიტუტების ნაკლებობაა. მკვლევარები საქართველოში მოსახლეობის ყოველ მილიონზე 1463–ია (2018წ, მსოფლიო ბანკის მონაცემები), ხოლო ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელი 4000-ია იგივე პერიოდისთვის. ენერგეტიკის სექტორში კვალიფიციური მკვლევარებისა და კვლევითი ორგანიზაციების დეფიციტი უფრო არსებითია, ვიდრე ეროვნულ დონეზე სხვა სექტორებში. ნახაზზე 4-11 წარმოდგენილია მკვლევართა საერთო რაოდენობა სქესისა და სამეცნიერო ხარისხის მიხედვით. მკვლევართა რაოდენობა (2019 წელი) სულ ბაკალავრი ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი (ISCED 6) მაგისტრი ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი (ISCED 7) დოქტორი ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი (ISCED 8) 0 2000 4000 6000 ქალი დოქტორი ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი (ISCED 8) 3816 მაგისტრი ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი (ISCED 7) 1410 ბაკალავრი ან მასთან გათანაბრებული ხარისხი (ISCED 6) 113 კაცი 4852 3461 75 ნახაზი 4-11: მკვლევარების რაოდენობა. წყარო: საქსტატი 177 8000 10000 სულ 5339 4852 12000 კიდევ ერთი საერთო მაჩვენებელი, რომელიც გამოიყენება RDI პოტენციალის შესაფასებლად არის პატენტების რაოდენობა მილიონ მოსახლეობაზე. 2019 წლის მონაცემების მიხედვით, მილიონ მოსახლეზე 53 საპატენტო განაცხადი მოდის საქართველოში 166. 165F თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ამჟამად არ არსებობს მექანიზმები რეგისტრირებული პატენტების გასაგრძელებლად და/ან მათი გამოყენების და კომერციალიზაციის მონიტორინგისათვის. არსებობს მრავალი "არააქტიური" პატენტი, რომლებმაც ვერც შიდა და ვერც საერთაშორისო ბაზარზე ვერ მოახდინეს აპლიკაცია. საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ცენტრი "საქპატენტი" შეიქმნა ინტელექტუალური საკუთრების შესახებ კანონების სამართლებრივად აღსრულების მხარდასაჭერად - რომელიც ამჟამად სრულად შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს. საქართველო არის ინტელექტუალური საკუთრების დაცვის ყველა ძირითადი კონვენციისა და შეთანხმების წევრი. 2012 წლიდან 2020 წლამდე პერიოდში საქპატენტმა სულ დაარეგისტრირა 2189 პატენტი. აქედან ენერგეტიკასთან დაკავშირებული პატენტების რაოდენობაა:      32 პატენტი რეგისტრირებულია კატეგორიაში "ელექტრო ტექნიკა, აპარატურა, ენერგია"; 1 პატენტი რეგისტრირებული კატეგორიაში "ბიოტექნოლოგია და გარემოსდაცვითი ტექნოლოგია"; 4 პატენტი რეგისტრირებული კატეგორიაში "გარემოსდაცვითი ტექნოლოგია"; 52 პატენტი რეგისტრირებულია კატეგორიაში "ძრავები, ტუმბოები, ტურბინები, თერმული პროცესები და აპარატები"; 10 პატენტი რეგისტრირებულია კატეგორიაში "თერმული პროცესები და აპარატურა". თუმცა, რეგისტრირებული პატენტების მხოლოდ მცირე რაოდენობა გავიდა ბაზარზე საქართველოში ან მის ფარგლებს გარეთ. საქპატენტს არ შეუძლია თვალი ადევნოს რეგისტრირებულ ნიმუშებს. ბაზარზე გადაცემული/ხელმისაწვდომი პატენტების რაოდენობის სტატისტიკა არ არის ხელმისაწვდომი. შეგროვებული ინფორმაციის თანახმად, პატენტების დიდი ნაწილი არ არის კომერციალიზებული. 2019 წელს საქართველოში რეგისტრირებული 197 პატენტიდან მხოლოდ 6 იყო ენერგეტიკული/კლიმატის ცვლილების შემარბილებელი ტექნოლოგიებში. 6-დან მხოლოდ 4 პატენტის სტატუსია "აქტიური", ხოლო დანარჩენი ორის სტატუსი შეჩერებულია. ის, რომ პატენტის ავტორი არ იხდის რეგულარულ საფასურს პატენტების აქტიური სტატუსის შესანარჩუნებლად, გულისხმობს მისი საბაზრო გამოყენების მცირე ალბათობას. საქპატენტი ასევე ჩართულია საქართველოს ეროვნული ინოვაციური ეკოსისტემის მხარდაჭერაში. 2015 წლიდან უნივერსიტეტები, კვლევითი ინსტიტუტები, ფიზიკურ პირებთან ერთად სარგებლობენ 70%-იანი ფასდაკლებით პატენტის საფასურზე. ამ ფასდაკლებამ გამოიწვია უნივერსიტეტებისა და კვლევითი ინსტიტუტების მხრიდან ბოლო წლებში განაცხადების რაოდენობის ზრდა. მონაცემთა წყარო: „მსოფლიო ინტელექტუალური საკუთრების მაჩვენებლები“ WIPO-ს მიერ. 197 საპატენტო განაცხადი საქართველოში 2019 წელს. 166 178 საქპატენტს აქვს საპატენტო ძებნისა და პატენტუნარიანობის შეფასების უფასო სერვისი უნივერსიტეტების, კვლევითი ინსტიტუტების, მცირე და საშუალო ბიზნესის და ფიზიკური პირების ინოვაციური პროექტებისთვის. ამ სერვისს აქტიურად იყენებს რუსთაველის ფონდი თავისი გამოყენებითი კვლევების გრანტებისათვის. 4-24 და 4-25 ცხრილებში მოცემულია ენერგეტიკასთან დაკავშირებულ იმ პატენტების რაოდენობა ტექნოლოგიურ სფეროებში, რომლებიც გაცემულია 2012 წლიდან 2020 წლამდე გამოგონებებისა და სასარგებლო მოდელებისთვის. ცხრილი 4-24: ენერგეტიკულ ტექნოლოგიებთან დაკავშირებულ გამოგონებებზე გაცემული პატენტების რაოდენობა (2012-2020 წწ) ტექნოლოგიის სფერო 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 ელექტროტექნიკა, აპარატურა, ენერგია 5 5 2 3 3 3 - 1 - - - - - - - - 1 1 გარემოსდაცვითი ტექნოლოგია168 - - - - 1 - - - - 1 ძრავები, ტუმბოები, ტურბინები 169 6 13 5 11 2 3 1 2 2 45 თერმული პროცესები და აპარატურა 170 3 2 1 - - - - - - 6 ჯამი 14 20 8 14 6 6 1 3 3 75 ბიოტექნოლოგია 167 1 1 1 2020 ჯამი 22 ცხრილი 4-25: სასარგებლო მოდელებთან დაკავშირებულ გამოგონებებზე გაცემული პატენტების რაოდენობა (2012-2020 წწ) ტექნოლოგიის სფერო ელექტროტექნიკა, აპარატურა, ენერგია 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 ჯამი 5 - 1 - 1 1 - 2 - 10 167 საკვანძო სიტყვა: ბიოსაწვავი (biofuel), ბიომასა (biomass), ბიონარჩენი (biomass residual or waste), ენერგია (energy)) 168 საკვანძო სიტყვა: ბიოსაწვავი (biofuel), ბიომასა (biomass), ბიონარჩენი (biomass residual or waste), ენერგია (energy)) საკვანძო სიტყვა: ენერგია (energy), თბური ტუმბო (heat pump), გათბობა (heating), გაგრილება (Cooling), მზე ან მზის ენერგია (solar), გეოთერმული ენერგია (geothermal), ქარი ან ქარის ენერგია (wind) , ჰიდრო (hydro). 169 საკვანძო სიტყვა: ენერგია (energy), თბური ტუმბო (heat pump), გათბობა (heating), გაგრილება (Cooling), მზე ან მზის ენერგია (solar), გეოთერმული ენერგია (geothermal), ქარი ან ქარის ენერგია (wind) , ჰიდრო (hydro). 170 179 ტექნოლოგიის სფერო ბიოტექნოლოგია 171 170F გარემოსდაცვითი ტექნოლოგია 172 171F 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 - - - - - - - - - 3 - 1 - - - - - 2 7 ძრავები, ტუმბოები, ტურბინები 173 2 1 - 2 1 - - - 1 თერმული პროცესები და აპარატურა 174 - 2 2 - - - - - - ჯამი 7 4 3 2 2 1 0 4 1 172F 173F ჯამი 0 4 24 III. მიმდინარე ფასის ელემენტების დაყოფა, სამ ძირითად კომპონენტად (ენერგია, ქსელი, გადასახადები/მოსაკრებლები) საგადასახადო სისტემა საქართველოში რეგულირდება „საგადასახადო კოდექსით“. 2017 წლიდან ნავთობპროდუქტებსა და საპოხ ნივთიერებებზე აქციზი საგრძნობლად გაიზარდა, რამაც გამოიწვია საწვავის ფასის გაზრდა. მოგვიანებით, 2020-ში, მთავრობამ წარადგინა ცვლილებების ახალი პაკეტი, რომელიც, მათ შორის, ეხებოდა სატრანსპორტო სექტორში გამოყენებულ ბუნებრივ გაზს. ცხრილში 4-26 აღწერილია სხვადასხვა ენერგიაშემცველებზე არსებულ გადასახადები. ცხრილი 4-26: დღგ და აქციზის განაკვეთი ენერგიაშემცველებზე ბენზინი დღგ-ს განაკვეთი 18% აქციზის განაკვეთი 500 ლარი/ტონაზე 171 საკვანძო სიტყვა: ბიოსაწვავი (biofuel), ბიომასა (biomass), ბიონარჩენი (biomass residual or waste), ენერგია (energy). 172 საკვანძო სიტყვა: ბიოსაწვავი (biofuel), ბიომასა (biomass), ბიონარჩენი (biomass residual or waste), ენერგია (energy). საკვანძო სიტყვა: ენერგია (energy), თბური ტუმბო (heat pump), გათბობა (heating), გაგრილება (Cooling), მზე ან მზის ენერგია (solar), გეოთერმული ენერგია (geothermal), ქარი ან ქარის ენერგია (wind), ჰიდრო (hydro). 173 (საკვანძო სიტყვა: ენერგია (energy), თბური ტუმბო (heat pump), გათბობა (heating), გაგრილება (Cooling), მზე ან მზის ენერგია (solar), გეოთერმული ენერგია (geothermal), ქარი ან ქარის ენერგია (wind), ჰიდრო (hydro)). 174 180 დიზელი დღგ-ს განაკვეთი 18% აქციზის განაკვეთი 400 ლარი/ტონაზე საპოხი ნივთიერებები დღგ-ს განაკვეთი 18% აქციზის განაკვეთი 800 ლარი/ტონაზე კომპრესიული ბუნებრივი გაზი (CNG) დღგ-ს განაკვეთი 18% აქციზის განაკვეთი 200 ლარი/1000 მ3 გათხევადებული ნავთობგაზი (LPG) დღგ-ს განაკვეთი 18% აქციზის განაკვეთი 300 ლარი/ ტონაზე ბიოდიზელი* დღგ-ს განაკვეთი 18% აქციზის განაკვეთი 150 ლარი/ტონაზე ბუნებრივი გაზი დღგ-ს განაკვეთი 18%, თბოელექტროსადგურებისათვის იმპორტირებულ ბუნებრივ გაზის დღგ-სგან გათავისუფლება ელექტროენერგია დღგ-ს განაკვეთი 18% არა აქციზის განაკვეთი წყარო: საქართველოს საგადასახადო კოდექსი * ბიოდიზელი და მისი ნარევები, რომლებიც არ შეიცავს ან შეიცავს, 70%-ზე ნაკლებ წონით ნავთობპროდუქტების ან ბიტუმოვანი წიაღისეულიდან მიღებულ ზეთს. ელექტროენერგიის ტარიფები ელექტროენერგიაზე ტარიფებს საყოფაცხოვრებო და არასაყოფაცხოვრებო საბოლოო მომხმარებლებისათვის განსაზღვრავს სემეკი არსებული მეთოდოლოგიების მიხედვით. არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლების შემთხვევაში, ელექტროენერგიის მიწოდების ტარიფს, სემეკი უდგენს მხოლოდ მცირე საწარმოებს, რომელთა ელექტროენერგიით მიწოდებას უზრუნველყოფს უნივერსალური მომსახურების მიმწოდებელი, ასევე იმ არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებელს, რომელსაც ელექტროენერგიას აწვდის ელექტროენერგიის საჯარო მომსახურების სახის მიმწოდებელი. ელექტროენერგიის სამომხმარებლო ტარიფი მოიცავს შემდეგ მდგენელებს: ელექტროენერგიის შესყიდვის საშუალო ღირებულებას, დისპეტჩერიზაციის, გადაცემის, განაწილების (განსხვავდება ძაბვის საფეხურების მიხედვით), ტრანზიტის, ელექტროენერგიის დაბალანსების მომსახურების (ახორციელებს ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორი (ესკო)) ტარიფებს. ყველა ამ მდგენელის ტარიფი, გარდა შესყიდვის საშუალო ღირებულებისა, დგინდება 3 წლის ვადით. სამომხმარებლო ტარიფს ემატება 18%-იანი დღგ-ს თანხა. საქართველოში ჯერ არ არის ელექტროენერგიის ღია ბაზარი და ფასებს განსაზღვრავს სემეკი. ერთადერთი გამონაკლის წარმოადგენს პირდაპირი მომხმარებლები, რომლებიც 181 ელექტროენერგიას ორმხრივი ხელშეკრულების საფუძველზე ყიდულობენ. 2021 წლის დეკემბრის მონაცემებით, ბაზარზე 46 პირდაპირი მომხმარებელია დარეგისტრირებული. თუმცა, უახლოეს მომავალში, ელექტროენერგიის ბაზრის რეფორმის ფარგლებში ბაზრის სტრუქტურა შეიცვლება და გახდება ღია. შესაბამისად, ელექტროენერგიის ტარიფის არსებული სტრუქტურაც შეიცვლება. ბაზარზე მხოლოდ ორი გამანაწილებელი კომპანიაა. სს „თელასი“, რომელიც ოპერირებს დედაქალაქში - თბილისში, ხოლო სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ - ელექტროენერგიას ანაწილებს ყველა სხვა რეგიონში. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, 2021 წელს განხორციელდა ზემოაღნიშნული კომპანიების და შესაბამისი საქმიანობების განცალკევება, რაც გულისხმობს ელექტროენერგიის განაწილებისა და მიწოდების საქმიანობების განცალკევებას. განცალკევების შესაბამისად, სს „თელასი“ და სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“ ახორციელებს მხოლოდ ელექტროენერგიის განაწილების საქმიანობას. ახალი კომპანიები, კერძოდ, შპს „თბილისის ელექტრო მიმწოდებელი კომპანია“ (თელმიკო) თბილისში და სს „ეპ ჯორჯია მიწოდება“ - ყველა სხვა დანარჩენ რეგიონში, ახორციელებს ელექტროენერგიის მიწოდებას. ამასთან, აღნიშნულ კომპანიებს, საქართველოს მთავრობის მიერ, 2023 წლის 1 იანვრამდე, დაეკისრათ ელექტროენერგიის ბოლო ალტერნატივის, უნივერსალურ და საჯარო მომსახურების სახით, მიმწოდებლად საჯარო მომსახურების ვალდებულებაც. დამატებით, „ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ელექტროენერგიის მიწოდების საქმიანობა არის კონკურენტული საქმიანობა, რომელიც გულისხმობს ბაზარზე თავისუფალი მიმწოდებლების არსებობასაც. საყოფაცხოვრებო და არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებს აქვთ შესაძლებლობა აირჩიონ თავისუფლად მიმწოდებელი. ელექტროენერგიის რაციონალური მოხმარების სტიმულირების მიზნით საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის ტარიფის სამი საფეხურია: 1. ყოველთვიური მოხმარება 101 კვტ.სთ-ზე ქვემოთ; 2. ყოველთვიური მოხმარება 101 კვტ.სთ-სა და 301 კვტ.სთ-ს შორის; 3. ყოველთვიური მოხმარება 301 კვტ.სთ-ზე მეტი. არასაყოფაცხოვრებო მოხმარებლები (საჯარო, კერძო, სამრეწველო და სხვა არასაყოფაცხოვრებო სექტორები) იხდიან ფიქსირებულ ტარიფს, რომელიც არ იცვლება მოხმარების საფეხურების მიხედვით. არასაყოფაცხოვრებო სექტორისთვის ტარიფი ასევე განისაზღვრება სემეკის მიერ, თუმცა, პირდაპირ მომხმარებლებს ელექტროენერგიის ყიდვა შეუძლიათ ორმხრივი ხელშეკრულებების საფუძველზე, რითიც გვერდს უვლიან ელექტროენერგიის საჯარო ვალდებულების მქონე მიმწოდებლებს. ფასები განსხვავდება ძაბვის საფეხურების მიხედვით. ნახაზზე 4-12 აღწერილია ელექტროენერგიის ტარიფის ელემენტები. 182 ე ლექტროენერგიის ფ ასის ე ლემენტები 5.023 4.71 4.175 1.174 2.332 0.338 4.523 4.312 4.048 6.975 2.103 2.332 0.338 4.875 11.543 3.364 2.332 0.388 4.001 4.977 2.763 6.975 2.332 0.388 2.332 0.388 8.173 3.311 2.752 6.975 6.975 19.302 19.302 2.332 0.388 11.543 8.173 2.332 0.388 18.213 14.635 2.332 0.388 2.332 0.388 18.471 18.471 12.822 12.794 8.994 5.594 2.332 0.388 2.332 0.388 4.133 4.133 2.332 0.388 4.871 110-35 10-6 კვ 220-380 110-35 10-6 კვ 220-380 110-35 10-6 კვ 220-380 110-35 10-6 კვ 220-380 კვ კვ კვ კვ კვ კვ კვ კვ საყოფაცხოვრებო კომერციული საყოფაცხოვრებო თელასი კომერციული ენერგო-პრო ჯორჯია ელექტროენერგიის საშუალო შეწონილი ფასი გადაცემის ტარიფი დისპეტჩერიზაციის ტარიფი განაწილების ტარიფი ნახაზი 4-12: ელექტროენერგიის ფასის ელემენტები ბუნებრივი გაზის ტარიფები საყოფაცხოვრებო სექტორის ტარიფები ასევე რეგულირდება სემეკის მიერ, ხოლო კომერციული დერეგულირებულია 2007 წლის 1-ელი სექტემბრიდან (2008 წლის 1-ელი აგვისტო თბილისისთვის)175. აქედან გამომდინარე, არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის ტარიფებს სემეკი არ განსაზღვრავს. ბუნებრივი გაზის ფასის შემადგენლობა შემდეგია. ტრანსპორტირების (დადგენილია სემეკის მიერ), მიწოდებისა და განაწილების ტარიფები. სემეკის ინფორმაციის მიხედვით, ბაზარზე 24 გამანაწილებელი კომპანია ოპერირებს. თუმცა, აქედან სამი (შპს თბილისი ენერჯი, შპს სოკარ ჯორჯია გაზი, სს საქორგაზი) კომპანია ანაწილებს მთლიანად განაწილებული ბუნებრივი გაზის 89%-ს. ნახაზებზე 4-13 და 4-14 მოცემულია სამი ყველაზე, დიდი ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელი კომპანიის საყოფაცხოვრებო ტარიფები. 175 იხ.ბმული: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/73006?publication=0 183 ბუნებრივი გაზის ტარიფი საყოფაცხოვრებო მომხარებლებისთვის 60 8.693 8.684 50 7.038 40 20.531 10.395 30 1.895 36.678 1.895 20 26.81 25.871 1.895 10 9.671 0 თბილისი ენერგი მიწოდება გადაცემის გადასახადი სოკარ ჯორჯია გაზი განაწილების გადასახადი სს "საქორგგაზი" დამატებითი ღირებულბების გადასახადი ნახაზი 4-13: საყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის ბუნებრივი გაზის ტარიფის მდგენელი ელემენტების ფასები ბუნებრივი გაზის ტარიფი არასაყოფაცხოვრებო მომხარებლებისთვის 120 100 16.78 80 10.395 1.865 14.492 14.492 20.531 36.678 60 40 80.93 1.895 1.865 58.082 41.935 20 0 თბილისი ენერგი სოკარ ჯორჯია გაზი სს "საქორგგაზი" მიწოდება გადაცემის გადასახადი განაწილების გადასახადი დამატებითი ღირებულბების გადასახადი ნახაზი 4-14: არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისათვის ბუნებრივი გაზის ტარიფის მდგენელი ელემენტების ფასები 184 IV. ენერგოსუბსიდიების აღწერა, მათ შორის წიაღისეული საწვავისთვის 4-27 ცხრილში აღწერილია სუბსიდიები ენერგიაშემცველების ტიპების მიხედვით. სუბსიდიების ჩამონათვალი ეკონომიკური განვითარებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციისთვის (OECD)176 შემუშავდა „მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსთვის“ მიერ. პოსტ-კოვიდის პერიოდის გამო, ეკონომიკისა და მოსახლეობის მხარდაჭერის მიზნით პირველად მონაცემებს დაემატა დროებითი სუბსიდიების ჩამონათვალი. მეთოდოლოგიის მიხედვით სუბსიდიები იყოფა შემდეგი კატეგორიებად:     ბიუჯეტიდან ფინანსების პირდაპირი გადარიცხვა ენერგო მწარმოებლებისა და მომხმარებლებისათვის (მაგ. გრანტები, დაბალი შემოსავლის მქონე შინამეურნეობების მიერ ენერგიის შესყიდად); საგადასახადო დანახარჯები და სხვა სახელმწიფო შემოსავლებზე უარის თქმა (მაგ. გარკვეული გადასახადების შემცირება ან მათგან გათავისუფლება, როგორებიცაა: დამატებული ღირებულების გადასახადი (დღგ) ან საწვავის მოხმარებაზე აქციზი); გამოწვეული ტრანსფერები (იმპორტის ტარიფები, საბაზრო ფასზე ნაკლები ელექტროენერგიის/გათბობის ფასები, ჯვარედინი სუბსიდირება ელექტროენერგიის სექტორში); რისკის მთავრობაზე გადატანა (მაგ. დაბალპროცენტიანი სესხები, სესხის გარანტიები). ქვემოთ მოცემული ცხრილი აჯამებს სუბსიდიების მოცულობას მხარდაჭერისა და ენერგიაშემცველის მიხედვით. საქართველოს ენერგეტიკის სექტორში შემდეგი სუბსიდიები გამოიყენება:  176 ბუნებრივი გაზის მიწოდება საცხოვრებელ და ენერგეტიკულ სექტორში საბაზრო ფასზე ნაკლებად. 2010 წლიდან ე.წ “სოციალური გაზი“ ფიქსირებული ფასით 143 დოლარი/1000მ3, რაც საბაზრო ფასზე გაცილებით ნაკლებია. “სოციალური გაზი“ მიეწოდება საცხოვრებელ სექტორს ტარიფის შედარებით დაბალ დონეზე შესანარჩუნებლად და ასევე, ელექტროენერგიის სექტორს ელექტროენერგიის ტარიფების სუბსიდირებისათვის. საქართველო იღებს სოციალურ გაზს ფიქსირებულ ფასად, საქართველოს მთავრობასა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობისა და გაზის კომპანიას სოკარს შორის არსებული შეთანხმების საფუძველზე, როგორც კომპენსაცია საქართველოს ტერიტორიაზე გატარებული ბუნებრივი გაზის ტრანზიტისთვის. სუბსიდიის ოდენობა ფასდება შემდეგნაირად. გაზის ფასი თბოელექტროსადგურებისთვის და გამანაწილებელი კომპანიებისათვის აკლდება რეგიონალური საბითუმო გაზის ფასს და მრავლდება თბოელექტროსადგურებისა და დისტრიბუტორების მიერ მოხმარებულ გაზის რაოდენობაზე. თბოელექტროსადგურებისათვის გაზი გათავისუფლებულია დღგ-სგან და ეს სუბსიდია გამოითვლება ცალკე. ორმაგი დათვლის თავიდან აცილების მიზნით აქ ვარაუდობენ, რომ თბოელექტროსადგურის გაზი, ასევე იბეგრება დღგ-ით. ამ მიდგომის გამოყენებით სუბსიდიის მოცულობა 2016 და 2017 წლებში შესაბამისად იყო 105 მლნ და 114 მლნ დოლარი. ეკონომიკური განვითარებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაცია https://www.oecd.org/ 185     თბოელექტოსადგურებისთვის მიწოდებული იმპორტირებული ბუნებრივი გაზის დღგსგან გათავისუფლება. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 173-ე მუხლით „საქონლის იმპორტის დღგ-ისგან გათავისუფლება“ (ჟ) ელექტროენერგიის წარმოებისთვის (თბოელექტროსადგურებისთვის) ბუნებრივი აირის იმპორტი თავისუფლდება გადასახადისგან. გარკვეული ოპერაციების შესრულებისათვის ნავთობისა და გაზის მწარმოებელი კომპანიების გათავისუფლება გადასახადებისგან. საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციამ (GOGC) წარმოების გაყოფის ხელშეკრულების საფუძველზე (PSA), „ჯორჯია ოილ&გაზ ლიმიტედთან“ ერთად 2010-2019 წლებში, ბიუჯეტში მოგების გადასახადის სახით ჯამში 215 064 ლარი გადაიხადა. GOGC-მა გადაიხადა მოგების გადასახადი „ჯორჯია ოილ&გაზ ლიმიტედის“ ნაცვლად ადგილობრივი ენერგორესურსების წარმოების მხარდაჭერის მიზნით. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის (საქართველოს პარლამენტი 2010 წ) 206-ე მუხლის პირველი პარაგრაფი (ვ) ითვალისწინებს ნავთობისა და გაზის საქმიანობებისთვის ქონების გადასახადისგან გათავისუფლებას, როგორც ეს განსაზღვრულია საქართველოს კანონით ნავთობისა და გაზის შესახებ. ქონების გადასახადის განაკვეთი არის საშუალო წლიური წმინდა სააღრიცხვო ღირებულების 1%, 202-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მიხედვით. GOGC-მა წარმოადგინა 2018 წლისთვის ქონების გადასახადისგან გათავისუფლებული თანხა (3,4 მლნ აშშ დოლარი). სავარაუდოდ, იგივე თანხის ოდენობა იყო წინა წლებშიც. ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობისთვის მოსაკრებლის შესახებ კანონის მე-5 მუხლის მიხედვით მოპოვების საფასური არის 21 ლარი ყოველ ტონა ნედლ ნავთობზე და 2 ლარი ყოველ 1000მ3 მოპოვებულ გაზზე. GOGC იხდის საფასურს საქართველოში მოქმედი ნავთობისა და გაზის კომპანიების ნაცვლად ადგილობრივი ენერგორესურსების წარმოების მხარდასაჭერად. საფასურის წლიურ გადასახადს უზრუნველყოფს GOGC. მაღალმთიანი ყაზბეგისა და დუშეთის მუნიციპალიტეტების ოჯახებისთვის გაზი უფასოდ. ყაზბეგისა და დუშეთის მუნიციპალიტეტებში ოჯახებისთვის მიწოდებული გაზის ღირებულების ანაზღაურება ხდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ზამთრის თვეებში (15 ოქტომბრიდან 15 მაისამდე). ამ სახის მხარდაჭერა 1990 წლიდან ხორციელდება, როცა ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთი გაზის სატრანზიტო მილსადენი (რუსეთი-საქართველოსომხეთი) შევიდა ექსპლუატაციაში. ეს მილსადენი გადის ყაზბეგისა და დუშეთის მუნიციპალიტეტებში. ამიტომ, საქართველოს მთავრობამ გადაწყვიტა, რომ ამ ორი მუნიციპალიტეტისთვის გაზი უფასოდ მიეწოდებინა, ხოლო ბიუჯეტის გადარიცხვები პირდაპირ გაზის მიმწოდებლებისკენ მიემართება. სუბსიდიამ ბაზრის დიდი დამახინჯება გამოიწვია. მაგალითად, მაცხოვრებლები უფასო გაზს იყენებდნენ სათბურების გასათბობად და მაღალმთიან ადგილებში ბოსტნეულის მოსაყვანად. ბოლო წლებში დაწესდა მკაცრი შეზღუდვები, თუმცა, მსგავსი პრაქტიკა კვლავ გრძელდება და ეროვნულ ბიუჯეტს ტვირთად აწვება. კომუნალურის სუბსიდია სოციალურად დაუცველი ოჯახებისთვის ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტში. მუნიციპალური სოციალური დახმარების პროგრამის ფარგლებში ხდება ელექტროენერგიის, წყალმომარაგებისა და დასუფთავების სუბსიდირება ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტში რეგისტრირებული სოციალურად დაუცველი ოჯახების მხარდასაჭერად. ამჟამად, ოჯახი, რომლის სარეიტინგო ქულა (სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ მინიჭებული სოციალურად დაუცველი ოჯახებისთვის), 186     არ აღემატება 70 000-ს იღებს ყოველთვიური სუბსიდიას არის 106 ლარის ოდენობით, ხოლო 70 000-სა და 200 000 სარეიტინგო ქულის მქონე ოჯახებისთვის შორის ყოველთვიური მთლიანი სუბსიდია არის 20 ლარი (5 თვე დეკემბერი-აპრილის განმავლობაში). საწყის ეტაპზე (2012-2016) ყველა მომხმარებელმა მიიღო სუბსიდია. ელექტროენერგიის სუბსიდია მაღალმთიან რაიონებში მცხოვრები ოჯახებისთვის. საქართველოს მთავრობის დადგენილების N418 (2016 წლის 25 აგვისტო) მიხედვით ელექტროენერგიის სუბსიდიები გაიცემა საქართველოს მაღალმთიანი დასახლებებში მუდმივად მცხოვრები მომხმარებლებისთვის. სუბსიდია ფარავს მოხმარებული ელექტროენერგიის ყოველთვიური ღირებულების 50%-ს, მაგრამ არა უმეტეს 100 კვტ.სთისა თითოეულ აბონენტზე. ელექტროენერგიის სუბსიდია სოციალურად დაუცველი მომხმარებლებისთვის. ტარიფის სუბსიდია გაიცემა საქართველოს მთავრობის 2015 წლის 30 ივლისის N381 დადგენილებით „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში“ რეგისტრირებულ ოჯახებს, რომელთა სოციალურ-ეკონომიკური რეიტინგის ქულა არ აღემატება 70 000-ს სოციალურად დაუცველ მოსახლეობას სოციალური მომსასხურების სააგენტოს მიერ კონკრეტული მეთოდოლოგიის საფუძველზე. გარდა თბილისის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ ტერიტორიაზე რეგისტრირებული ოჯახებისა. სუბსიდია გაიცემა მოხმარებული ელექტროენერგიის საფუძველზე. ელექტროენერგიის სუბსიდია ოთხი და უფრო მეტ შვილიანი ოჯახებისთვის. მრავალშვილიანი ოჯახებისთვის სუბსიდიები გაიცემა საქართველოს მთავრობის დადგენილების N 517 (2018 წლის 31 ოქტომბერი) შესაბამისად. 18 წლამდე 4 შვილიანი ოჯახებისთვის ელექტროენერგიის სუბსიდიის ოდენობა თვეში (სოციალური შემწეობა) მაქსიმუმ 20 ლარია, მეხუთე და ყოველ მომდევნო ბავშვზე დამატებით მაქსიმუმ 10 ლარი, მოხმარებული ელექტროენერგიის ოდენობის მიხედვით. ოჯახი უნდა იყოს სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ბაზაში დარეგისტრირებული (სოციალური მომსახურების სააგენტოში) და მინიჭებული სარეიტინგო ქულა არ უნდა აჭარბებდეს 300 000 ერთეულს (ქულები მინიჭებულია სოციალური მომსახურების სააგენტოს მიერ სოციალურად დაუცველი ოჯახებისთვის ყოვლისმომცველი მეთოდოლოგიის საფუძველზე). ელექტროენერგიის ამ სუბსიდიის გაცემა არ გამორიცხავს ზემოთ ჩამოთვლილი სხვა სუბსიდიების მიღებას. მუდმივი სუბსიდიების გარდა მთავრობამ შემოიღო დამატებით დროებითი სუბსიდიები, რათა დაეხმაროს ოჯახებს გაუმკლავდნენ პანდემიის შედეგებს. ოჯახები, რომლებიც თვეში 200 კვტსთზე ნაკლებ ელექტროენერგიას და 200 მ3-ზე ნაკლებ ბუნებრივ გაზს მოიხმარენ სრულად უნაზღაურდებათ თვიური გადასახადები. პროგრამის ხანგრძლივობაა - 2020 წლის ნოემბერი2021 წლის თებერვალი. ჯამში მთავრობამ 270 მლნ. ლარი გამოყო და ბენეფიციარ ოჯახთა სავარაუდო რაოდენობა კი 1 მლნ. ოჯახი იყო. 2021 წლის იანვრიდან ძალაში შევიდა ახალი გაზრდილი საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი ელექტროენერგიის ტარიფები. არასაცხოვრებელი ტარიფი საშუალოდ გაიზარდა 0.12 ლარით/კვტ.სთ-ზე, თუმცა, მთავრობამ შეიმუშავა ბიზნეს კატეგორიების სია, რომლებსაც შეეხებათ სუბსიდია ძველ და ახალ ტარიფებს შორის სხვაობის ნახევრით. საყოფაცხოვრებო 187 მომხმარებლებისთვის, რომელთა მოხმარება ნაკლებია 300 კვტ.სთ/თვეზე, მთავრობა სრულად დაასუბსიდირებს ძველ და ახალ ტარიფებს შორის სხვაობას. ცხრილი: 4-27: წიაღისეული საწვავის სუბსიდიები, მილიონი ლარი (2010-2019 წწ) პროგრამა ნავთობისა და გაზის მწარმოებელი კომპანიებისათვის გადასახადებისგან გათავისუფლება გარკვეული ოპერაციებისათვის სრული ანაზღაურება ყაზბეგისა და დუშეთის მუნიციპალიტეტებ ში ოჯახებისთვის უფასო გაზის მიწოდებისათვის კომუნალურის სუბსიდია სოციალურად დაუცველი ოჯახებისთვის ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტში გაზის სუბსიდია დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონისა და ცხინვალის რეგიონის/სამხრეთ ოსეთის საზღვრისპირა მცხოვრები ოჯახებისთვის. ელექტროენერგიის სუბსიდია შინამეურნეობების თვის მაღალმთიან რეგიონებში ელექტროენერგიის სუბსიდია სოციალურად დაუცველი მომხმარებლებისა თვის ელექტროენერგიის სუბსიდია ოთხი და უფრო მეტ შვილიანი ოჯახებისთვის მხარდაჭერ ის მექანიზმი ინდ იკატ ორი საწვავი საგადასახა დო დანახარჯი PSE ბუნებრივი გაზი, 7.4 ნედლი ნავთობი პირდაპირი გადარიცხვა CSE პირდაპირი გადარიცხვა 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 6.1 6.9 6.9 7.1 8.8 9.1 9.5 9.5 10. 4 ბუნებრივი 4.4 გაზი 5.3 4.3 3.9 3.3 4.3 4.1 6.7 7.4 8.0 CSE ელექტრო ენერგია n.a. 6.4 44. 2 45. 1 47. 0 25. 6 7.3 7.3 8.3 პირდაპირი გადარიცხვა CSE ბუნებრივი n.a. n.a. გაზი n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. 2.0 2.4 2.6 პირდაპირი გადარიცხვა CSE ელექტროე n.a ნერგია n.a n.a n.a n.a n.a 6.6 9.3 9.8 პირდაპირი გადარიცხვა CSE ელექტრო ენერგია n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. 1.5 3.8 3.0 2.7 2.9 პირდაპირი გადარიცხვა CSE ელექტრო ენერგია n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. 0.1 n.a 188 n.a მხარდაჭერ ის მექანიზმი პროგრამა ინდ იკატ ორი საწვავი 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 4.4 5.3 10.7 48. 1 48. 4 52. 8 33. 5 25. 6 29. 2 31. 6 7.4 6.1 6.9 6.9 7.1 8.8 9.1 9.5 9.5 10. 4 სულ 11. 8 11.4 17.5 55.0 55.5 61.6 42.6 35.1 38.7 42.0 სულ, OECD (2018) ანგარიში 219 368 390.4 365 428 - მთლიანი პირდაპირი გადარიცხვები მთლიანი საგადასახადო დანახარჯი - - - - თავი V 5. დაგეგმილი პოლიტიკის ზემოქმედების შეფასება176177 5.1 და ღონისძიებების მე-3 თავში აღწერილი, დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების ზემოქმედება ენერგეტიკულ სისტემაზე და სათბურის გაზების ემისიებსა და ჩაჭერაზე, მათ შორის არსებულ პოლიტიკასა და ღონისძიებების პროგნოზებთან შედარება (როგორც ეს აღწერილია მე-4 თავში). I. ენერგოსისტემის განვითარების, სათბურის გაზების ემისიებისა და ჩაჭერის პროგნოზები, 2016/2284 დირექტივით განსაზღვრული ჰაერის დამაბინძურებლების ჩათვლით (საჭიროების მიხედვით). აღნიშნული უნდა მოიცავდეს გეგმით განსაზღვრულზე 10 წლით მეტ პერიოდს (გეგმით განსაზღვრული ბოლო წლის ჩათვლით) და აგრეთვე კავშირის პოლიტიკასაა და ღონისძიებებს ცხრილში 5-1 მოცემულია სათბურის გაზების პროგნოზირებულ ემისიები 2050 წლამდე, როგორც WEM, ასევე NECP სცენარებით - 1990 წლის დონესთან შედარების გათვალისწინებით. პროგნოზი შემუშავდა TIMES-ის მოდელირებაზე დაყრდნობით. არაენერგეტიკული ემისიის გაანგარიშება დაგეგმილი პოლიტიკა და ზომები განხილვის პროცესში და არსებობს რეალური შანსი მათი დამტკიცებისა და გატარების ეროვნული გეგმის წარდგენის დღიდან. შესაბამისად, 5.1.I სექციაში მოცემული პროგნოზები უნდა მოიცავდეს არა მხოლოდ გატარებულ და მიღებულ პოლიტიკებსა და ზომებს (პროგნოზებს, არსებული პოლიტიკითა და ზომებით), არამედ დაგეგმილ პოლიტიკებს და ზომებსაც. 177 189 განხორციელდა საქართველოს კლიმატის სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმაში, 2030 წლამდე მოცემული პროგნოზების მიხედვით, 2050 წლამდე ტენდეციების გათვალისწინებით. აღსანიშნავია, რომ I დანართში წარმოდგენილი ღონისძიებების შესრულებით შესაძლებელია სათბურის გაზების ემისიის შემცირება 28%-ით 1990 წლის დონესთან შედარებით LULUCF-ის გარეშე და 40%-ით LULUCF-თან ერთად. ღონისძიებების შეუსრულებლობით მოსალოდნელია, რომ ემისიები გაიზრდება 1990 წლის დონესთან შედარებით. ცხრილი 5-1: სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზი საბაზისო და NECP სცენარებში 1990 წ სათბური გაზის ემისია (ტ CO2 ექვ.) – LULUCF-ის გამოკლებით დონე 1990 წელთან შედარებით % სათბური გაზის ემისია (ტ CO2 ექვ.) – LULUCF-ის ჩათვლით დონე 1990 წელთან შედარებით % 2030 წ საბაზისო NECP /WEM 2040 წ საბაზისო NECP /WEM 2050 წ საბაზისო NECP /WEM 45,813 30,301 23,224 39,326 27,817 50,240 32,895 N/A -34% -49% -14% -39% 10% -28% 39,460 24,371 17,070 32,480 19,953 42,479 23,631 N/A -38% -57% -18% -49% 8% -40% ნახაზებზე 5-1 და 5-2 მოცემულია სათბური გაზის ემისიების პროგნოზები WEM და NECP სცენარებით (კტ CO2-ის ექვ.). ნახაზი 5-1: სათბური გაზის ემისიების პროგნოზები WEM სცენარი სცენარით (კტ CO2-ის ექვ.) 190 ნახაზი 5-2: სათბურის გაზების ემისიების პროგნოზები- NECP-ის სცენარით (კტ CO2 ექვ.) II.პოლიტიკის ურთიერთქმედების შეფასება (ერთი ასპექტის არსებულ და დაგეგმილ პოლიტიკასა და ღონისძიებებს შორის. სხვადასხვა ასპექტის არსებულ და დაგეგმილ პოლიტიკასა და ღონისძიებებს შორის). შეფასება უნდა მოიცავდეს მინიმუმ გეგმით განსაზღვრულ პერიოდს ბოლო წლის ჩათვლით, რომ ჩამოყალიბდეს მკვეთრი წარმოდგენა ენერგოეფექტურობის/ენერგოდაზოგვის ენერგოსისტემის მოცულობის განსაზღვრასა და პოლიტიკის ზემოქმედებისა, ენერგომომარაგების სფეროში წარუმატებელი ინვესტიციების შემცირებაზე TIMES მოდელირების დროს გათვალისწინებული იყო ენერგოეფექტურობის, განახლებადი ენერგიის, შიდა ენერგეტიკული ბაზრის, საერთაშორისო ტრანსსასაზღვრო კავშირის ღონისძიებები და ზომები, ენერგიის მოთხოვნისა და მიწოდების ბალანსის უზრუნველსაყოფად - დანაკარგების, მიწოდებისა და მოხმარების აღრიცხვა. აღსანიშნავია, რომ ენერგოეფექტურობის ზომების დანერგვა მნიშვნელოვან ზეგავლენას მოახდენს ელექტროენერგიის მოხმარებაზე - შეამცირებს საჭირო სიმძლავრეებს:   2030 წლისათვის - შემცირდება 6902 მგვტ-დან (საბაზისო სცენარი) 5791 მგვტ-მდე (NECP მიხედვით); 2050 წლისათვის - შემცირდება 8465 მგვტ-დან (საბაზისო სცენარი) 6775 მგვტ-მდე (NECP მიხედვით); 191 მიწოდების უზრუნველსაყოფად და გარემოსდაცვითი ვალდებულებების შესასრულებლად, მსგავსი ენერგიის დამზოგი ზომების დანერგვა, საქართველოს პოლიტიკის მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენს. III.ურთიერთქმედების შეფასება, არსებულ და დაგეგმილ პოლიტიკასა და ღონისძიებებს შორის, ასევე მათი ურთიერთქმედების შეფასება ევროკავშირის კლიმატისა და ენერგოპოლიტიკის ღონისძიებებთან NECP მოიცავს არსებულისა და სამომავლოდ მისაღები ზომების და პოლიტიკის გეგმას, ევროკავშირის ენერგეტიკული და კლიმატური პოლიტიკის ზომების შესაბამისად. იგი არის საკმარისად ამბიციური და ითვალისწინებს ემისიის 40%-ით შემცირებას (1990 წლის მაჩვენებელთან შედარებით) შესაბამისი საშუალოვადიანი სამიზნე მაჩვენებლებთან ერთად. NECP ითვალისწინებს ენერგიის მოხმარების აბსოლუტური მოცულობის და სათბურის გაზების ემისიების გარკვეულ ზრდას უახლოეს 20-30 წელიწადში, რაც შეესაბამება საქართველოს, როგორც განვითარებადი ქვეყნის სტატუსს, თუმცა NECP მოიცავს მნიშვნელოვანი პოლიტიკისა და ინვესტიციის პროგრამებს, რომლებიც ხელს შეუწყობენ საქართველოს საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულებას. 5.2 მესამე თავში აღწერილი დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების მაკროეკონომიკური და შესაძლებლობის ფარგლებში ჯანმრთელობაზე, გარემოს დაცვაზე, დასაქმებასა და განათლებაზე, უნარებსა და სოციალურ გარემოზე ზემოქმედების შეფასება, რაც ასევე უნდა მოიცავდეს გარდამავალი პერიოდის ასპექტებს (ხარჯთ-სარგებლიანობის, ისევე როგორც ეკონომიკური ეფექტიანობის კუთხით). აღნიშნული უნდა ვრცელდებოდეს გეგმაში მოცემული პერიოდის ბოლო წლამდე მაინც, და უნდა მოიცავდეს შედარებას არსებული პოლიტიკისა და ზომების შენარჩუნების საპროგნოზო მაჩვენებლებთან. ქვეთავი ითვალისწინებს ენერგეტიკისა და კლიმატის პოლიტიკის არაენერგეტიკული ზემოქმედების შეფასებას, როგორც ეს მოცემულია NECP-ში. ცალსახაა NECP-ში შემავალი ენერგეტიკისა და კლიმატის პოლიტიკის დადებითი ზემოქმედება გარემოზე განსაკუთრებით განახლებად ენერგიის, ენერგოეფექტურობის, ტყის და სოფლის მეურნეობის რესურსების გაუმჯობესებული მართვის კუთხით - მნიშვნელოვანია განახლებადი ენერგიის ინვესტიციებთან დაკავშირებულ გარემოს ზეგავლენის დეტალური შეფასება. გარდა ამისა, ინვესტიციებს ენერგეტიკულ უსაფრთხოებაში, რომელიც აღწერილია NECP-ში (განსაკუთრებით ქვანახშირის, ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მოძიება/გამოყენება) პოტენციურად შეიძლება ჰქონდეს მავნე ზემოქმედება გარემოზე, რომლის მართვაც საჭირო იქნება შესაბამისი ნებართვებისა და შემარბილებელი სტრატეგიის მეშვეობით. ენერგეტიკის, კლიმატის, ენერგეტიკული უსაფრთხოების პოლიტიკისა და ეკონომიკური ეფექტის ყოვლისმომცველი რაოდენობრივი შეფასება, სხვადასხვა, ასპექტებისა და სუბიექტებისათვის სცილდება ამ ანგარიშის ფარგლებს. ამრიგად, ეს განყოფილება გთავაზობთ მოკლე მიმოხილვას ზემოქმედების სამ ძირითად ასპექტზე, კერძოდ: 192 1) ერთჯერადი შინამეურნეობების განკარგვადი შემოსავალი, ენერგეტიკული სიღარიბის საზომი ძირითადი ინდიკატორი; როგორც საწვავისა და 2) სახელმწიფო ან/და მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტები იმის გასაგებად, აქვს თუ არა ამ ღონისძიებებს საჯარო შემოსავლების ნაკადების გაზრდის ან შემცირების პოტენციალი; 3) დასაქმება, რადგან ენერგეტიკისა და კლიმატის პოლიტიკას აქვს დიდი პოტენციალი მწვანე სამუშაო ადგილების უზრუნველსაყოფად. უნდა აღინიშნოს, რომ მრავალი ღონისძიებისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტზე ზემოქმედების დადგენა ძალიან რთულია. ენერგიის დანაზოგს, რომელიც მიიღებული იქნება მომხარებელთა მიერ განხორციელებული ღონისძიებებით, შეეძლება გაათავისუფლოს ოჯახი დამატებითი ხარჯებისგან და მიიღოს დამატებითი განკარგვადი შემოსავალი. აღნიშნული დანაზოგი საშუალებას მიცემს შინამეურნეობებს გაზარდონ საქონლისა და მომსახურების შესყიდვა, რაც თავის მხრივ უფრო მეტ შემოსავალს მოიტანს სახელმწიფო ან/და მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტში;. ეს განსაკუთრებით იმიტომ ხდება, რომ შეძენილ არაენერგეტიკულ საქონელს და მომსახურებას, როგორც წესი, აქვს უკეთესი ეფექტი ეკონომიკაზე. ინვესტიციების განხორციელების წესი (მაგ. საჯარო და კერძო პარტნიორობა, საჯარო ინვესტიცია ან სხვა) გადამწყვეტი იქნება ეროვნულ ბიუჯეტზე დადებითი ან უარყოფითი ზემოქმედების განსაზღვრისათვის. ზოგადად, თითოეული კონკრეტული მსხვილი ინფრასტრუქტურის ინვესტიცია სავარაუდოდ მოითხოვს ხარჯებისა და სარგებლის სტრატეგიულ შეფასებას – ისევე, როგორც სტრატეგიულ გარემოსდაცვით შეფასებას. ზოგიერთი ღონისძიება მოითხოვს ან სახელმწიფო სახსრებს, ან საგადასახადო შეღავათებს გარკვეული აქტივობების წასახალისებლად, რაც გარკვეულწილად აისახება სახელმწიფო ან/და მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტებზე (მაგ. წახალისება ეფექტური მანქანებისთვის). ეს უკანასკნელი აღნიშნულია „პოტენციური უარყოფითი ზემოქმედების“ მნიშვნელობით სახელმწიფო ან/და მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტებზე ზემოქმედებისთვის. ზოგადად, პოლიტიკა, რომელიც აუმჯობესებს შენობების ენერგოეფექტურობას, (საყოფაცხოვრებო თუ საჯარო სექტორში) თუ ტექნიკისა და მოწყობილობების ეფექტიანობას, სავარაუდოდ მომხმარებელს იმაზე მეტ თანხას დაუზოგავს, ვიდრე ეს პირველადი ინვესტიციისათვის არის საჭირო. შინამეურნეობებისთვის ეს ასევე შეიძლება ნიშნავდეს ენერგეტიკული სიღარიბის შემცირებას. რაც შეეხება დასაქმებას. პოლიტიკას, რომელიც მოითხოვს სამშენებლო სამუშაოებს, როგორებიცაა: შენობების გარემონტება ან ინფრასტრუქტურასთან დაკავშირებული პროექტები, აქვს საუკეთესო პოტენციალი მწვანე სამუშაო ადგილების შესაქმნელად. მომავალში მოსალოდნელია უფრო დიდი RES დანადგარების გამოყენება, თუმცა ისინი ვერ შექმნიან სამუშაო ადგილების მნიშვნელოვანი რაოდენობას. 5-2 ცხრილში მოცემულია პირველადი შეფასების მონაცემები, შინამეურნეობების ერთჯერად შემოსავლების, სახელმწიფო ბიუჯეტისა და დასაქმების შესახებ. ცხრილი 5-2: გარემოზე ხარისხობრივი შეფასება არაეკოლოგიური/ენერგეტიკული 193 ღონისძიებების ზემოქმედების აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო სახელმწიფო დასაქმება ერთჯერადი ბიუჯეტები განკარგვადი შემოსავალი მიზანი 1.1: საწარმოო პროცესებიდან და პროდუქციის მოხმარებიდან (IPPU) წარმოქმნილი ემისიების შემცირება 5%-ით საკონტროლო დონესთან შედარებით. არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ GHG-1: აზოტის მჟავას ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება წარმოება სათბურის გაზების ლი ზემოქმედება ( GHG) დაბალი გამოყოფით. აზოტის მჟავას საწარმოები აღჭურვილი იქნება უახლესი ტექნოლოგიით, მათი წარმოების ციკლიდან N2O– ს ემისიების მოცილების მიზნით. GHG-2: კონკრეტული საწარმოსათვის ემისიის კოეფიციენტის შემუშავება. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება მონაცემთა მართვის სისტემის დანერგვა, რომელიც მოიცავს საწარმოებიდან ემისიის სპეციფიკურ კოეფიციენტებს, სექტორიდან ემისიისა და შერბილების პოტენციალის უკეთ განსაზღვრის მიზნით. მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლოსამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება შესაძლო უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ GHG-4: ლი ზემოქმედება ხარჯთსარგებლიანობის ანალიზი და ტექნიკურეკონომიკური დასაბუთება, პირუტყვის საკვების ხარისხის საუკეთესო ვარიანტების გამოსავლენად. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება GHG-3: პირუტყვის საკვების შეცვლა. პირუტყვის საკვების ხარისხის 20% –ით გაზრდა, იწვევს ნაწლავური ფერმენტაციით ემისიის შემცირებას. 194 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება GHG-6: კვლევა და ტექნიკურეკონომიკური მიზანშეწონილობის დადგენა კოოპერატივების წარმატებით და ფართო მასშტაბებით შექმნისთვის. უმჯობესდება პოლიტიკის პოტენციური ვარიანტების გააზრება, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება GHG-7: კვლევები და საკონსულტაციო პროცესები, საქართველოსათვის ეკონომიკური და სოციალურად მიზანშეწონილი, კლიმატთან ოპტიმიზირებული (CSA) სოფლის მეურნეობის განსაზღვრისათვის. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება უმჯობესდება პოლიტიკის პოტენციური ვარიანტების გააზრება, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. GHG-5: ხარჯთსარგებლიანობის ანალიზი და ტექნიკურეკონომიკური დასაბუთება, ნაკელის მართვის საუკეთესო ვარიანტების იდენტიფიცირების მიზნით. უმჯობესდება პოლიტიკის პოტენციური ვარიანტების გააზრება, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. 195 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა უმჯობესდება პოლიტიკის პოტენციური ვარიანტების გააზრება, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. GHG-8: განათლებისა და ცნობიერების ამაღლების სტრატეგიის შემუშავება (მათ შორის სინთეზური სასუქების გამოყენებასთან დაკავშირებით). უმჯობესდება პოლიტიკის პოტენციური ვარიანტების გააზრება, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). GHG-9: დეგრადირებული ტყის ნაწილის აღდგენა (მათ შორის ხანძრის ადგილების) გატყიანების გზით. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა 625 ჰექტარი დეგრადირებული ტყის აღდგენა (მათ შორის ხანძრის ადგილების) გატყიანების გზით. GHG-10: დეგრადირებული ტყის აღდგენა ბუნებრივი აღდგენის ხელშეწყობის გზით. 2 411 ჰექტარი დეგრადირებული ტყის აღდგენა ბუნებრივი აღდგენის ხელშეწყობის გზით 196 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა GHG-11: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა, მდგრადი მართვის გეგმების განხორციელების გზით. საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა ტყის 402,109 ჰექტარ ფართობზე, მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელების გზით, რომელიც შემუშავებული და დამტკიცებულია 11 მუნიციპალიტეტისთვის. ის მოიცავს ისეთი ღონისძიებების მხარდაჭერას, როგორიცაა საჭირო ინფრასტრუქტურის განვითარება/მოვლა შენახვა/ ჭრები/ტყის აღდგენა/ სანიტარული ჭრები და სხვა. GHG-12: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა ზედამხედველობისა და შესაძლებლობების განვითარების გზით. ტყის მდგრადი გამოყენებისა და ზედამხედველობის პრაქტიკა, 270,807 ჰა ტყის ტერიტორიაზე განხორციელდება შეშის მდგრადი წარმოების, სამართლებრივი ბაზის განმტკიცების, გაზომვის, ანგარიშგებისა და ვალიდაციის (MRV) სისტემების გაუმჯობესების ხელშეწყობით. 197 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა GHG-13 ტყის მდგრადი მართვა და/ან დაცვა ზურმუხტის ქსელში. საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა ზურმუხტის ქსელის „სპეციალური კონსერვაციული მნიშვნელობის მქონე ტერიტორიებზე“ (ASCI) 643,100 ჰა ტყის მდგრადი მართვა და/ან დაცვა. GHG-14: ახალ დაცულ ტერიტორიებში შემავალი ტყის დაცვა ან/და მდგრადი მართვა. ტყის ტერიტორიის დაცვა და/ან მდგრადი მართვა ახალ დაცულ ტერიტორიებზე: -რაჭის ეროვნული პარკი 16 684 ჰა; - კვერეთის აღკვეთილი - 14 711 ჰა; - ტანას აღკვეთილი - 10 929 ჰა; - ტანასა და თეძამის დაცული ლანდშაფტი - 10 217 ჰა; - მაჭახელას დაცული ლანდშაფტი - 3 326 ჰა; GHG-15: სატყეო საკითხებთან დაკავშირებით სექტორთა-შორისი კოორდინაციის გაძლიერება და მხარდაჭერა. ტყის საკითხებთან დაკავშირე-ბული სექტორთაშორისი კოორდინაციის გაძლიერება და მხარდაჭერა. 198 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა GHG-16: ტყეების მდგრადი მართვის ხელშეწყობა, მისი მრავალფუნქციური გამოყენების მხარდაჭერით, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებით და ტყის რეფორმის პროცესებში საზოგადოების ჩართულობით. საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ტყეების მდგრადი მართვის ხელშეწყობა, ტყეების მრავალ-ფუნქციური გამოყენების მხარდაჭერით, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებით და ტყის რეფორმის პროცესში საზოგადოების ჩართულობის ხელშეწყობით. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. GHG-17: ოფიციალური (უნებართვო) არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელების დახურვა. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება GHG-18: სტიქიური ნაგავსაყრელის დახურვა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება GHG-19: რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების განთავსების ობიექტების (ნაგავსაყრელების) მშენებლობა. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა GHG-20: თბილისის ნაგავსაყრელის განახლება და გაუმჯობესება. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა თბილისის ნაგავსაყრელზე მეთანის ჩაჭერისა და 199 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება GHG-21: მეთანის შეგროვება და გამოყენება ქუთაისის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-22: მეთანის შეგროვება და გამოყენება რუსთავის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-23: მეთანის შეგროვება და გამოყენება ბათუმის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-24: მუნიციპალიტეტების მიერ ქაღალდის ნარჩენების წყაროსთან სეპარირების პრაქტიკის დანერგვა და ქაღალდის რეციკლირების წახალისება. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-25: ბიოდეგრადირებადი ნარჩენების (ორგანული და ბაღის ნარჩენები) გადამუშავება. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა უტილიზაციის სისტემის დამონტაჟება. ბათუმის ნაგავსაყრელზე გაზის ჩაჭერისა და უტილიზაციის სისტემის დაყენება (პირობითი ღონისძიება). ორგანული და ბაღის ნარჩენების კომპოსტირება. GHG-26: მუნიციპალური ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობების მშენებლობა. 200 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება GHG-27: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია თბილისის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-28: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია ბათუმის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-29: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია ქობულეთის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობებში. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა GHG-30: განათლება და ცნობიერების ამაღლება ორგანული ნარჩენების მართვის საკითხებში. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება შვიდ მუნიციპალიტეტში ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობის მშენებლობა. უნდა შემუშავდეს ცნობიერების ამაღლების სტრატეგია და წარიმართოს კამპანია ადგილობრივი ხელისუფლებისთვის, მეწარმეებისთვის და ფერმერებისთვის კომპოსტირების შანსების გაზრდის მიზნით. GHG-31: ნარჩენების სექტორის მონაცემების შეგროვებისა და განახლების კონსოლიდირებული პროცესის ჩამოყალიბება. მონიტორინგის ინდიკატორების მკაფიო ჩამონათვალის და მონაცემთა მოპოვების მეთოდოლოგიის ჩამოყალიბება. 201 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო სახელმწიფო დასაქმება ერთჯერადი ბიუჯეტები განკარგვადი შემოსავალი მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). არანაირი/შეზღუდუ დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა RE-1: ქარის ენერგიის ლი ზემოქმედება წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა 2024 წლამდე იგეგმება 354 MW დადგმული სიმძლავრის ქარის ელექტროსადგურების მონტაჟი. დამატებითი მხარდაჭერა და ინსტალაცია მოსალოდნელია მინიმუმ 2030 წლის ჩათვლით - 730 მგვტ, 2050-1573 მგვტ. RE-2: მზის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა 2024 წლამდე დაგეგმილია 117 მგვტ დადგმული სიმძლავრის მზის ელექტროსადგურების მშენებლობა. დამატებითი მხარდაჭერა და მონტაჟი მოსალოდნელია მინიმუმ 2030 წლამდე: 2030 – 560 მგვტ; 2050 – 1383 მგვტ. RE-3: ჰიდრო ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. 2024 წლამდე 326.79 მგვტ სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგურების მონტაჟი (თუმცა შეიძლება იყოს გარკვეული შეფერხებები 13 202 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა მგვტ-ზე დიდი სიმძლავრის ელექტრო-სადგურების მიმართ). დამატებითი მხარდაჭერა და მონტაჟი მინიმუმ 2030 წლამდე: მარეგულირებელი ჰესები: 2030 – 430 მგვტ; 2050 – 1 გგვტ. მოდინებაზე მომუშავე ჰესები: 2030 - 237 მგვტ; 2050 - 230 მგვტ; დამატებითი დადგმული სიმძლავრე 5 510 მგვტ 2050 წელს. RE-4: განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიკრო გენერაციის მხარდაჭერა სხვადასხვა დამხმარე მექანიზმების მეშვეობით (გამარტივებული ადმინისტრაციული პროცედურები, მწვანე ტარიფი და ა.შ.) 2030 წელს მინიმუმ 200 მგვტ ჯამური სიმძლავრის მქონე ელექტროენერგიის მიკროგენერაციის პოლიტიკური და საინვესტიციო მხარდაჭერა (500 კვტ-მდე). RE-5: გეოთერმული სითბოს წარმოების მიმდინარე მხარდაჭერა. არსებული გეოთერმული ენერგიის გამოყენების გაფართოების მუდმივი მხარდაჭერა - მათ შორის ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება (ხარჯ203 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა სარგებლიანობის ანალიზი, რესურსების შეფასება) და ინვესტიციები. RE-6: ბიოსაწვავის წარმოება და გაყიდვა. B7– ის გაყიდვებისა და მოხმარების ეტაპობრივი ზრდა: 7% ბიოდიზელი; 93% დიზელის ნარევი. RE-7: მზის ენერგიით წყლის გამაცხელებელი სისტემების გამოყენების ხელშეწყობა. ფინანსური წახალისებისა და საინფორმაციო კამპანიების განხორციელება შენობებში წყლის გამაცხელებელი მზის სისტემების გამოყენების ხელშეწყობისთვის. RE-8: ცემენტის წარმოებაში ალტერნატიული ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობა. პოლიტიკა და რეგულაციები ცემენტის წარმოებაში საწვავის სახით ნარჩენების გამოყენების ხელშეწყობისა და გაზრდის მიზნით. RE-9: მყარი ბიომასის რესურსების გაუმჯობესებული მართვა ტყის ახალი კოდექსის ამოქმედება, ტყეების აღრიცხვა და ნარჩენების გამოყენების მხარდაჭერა. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის დაზოგვა სამშენებლო სექტორში. 204 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა EE-1: შენობის ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სქემის შემუშავება/ შესრულების მინიმალური სტანდარტების შემუშავება. საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი დადებითი გავლენა სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა შენობების სერტიფიცირების მეთოდოლოგიისა და შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების შემუშავება, დამტკიცება და მათი განხორციელების უზრუნველყოფა. EE-2: ენერგოეფექტური შესყიდვები. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სამართლებრივი ღონისძიებები სახელმწიფო შესყიდვებში ენერგიის მოხმარების გასათვალისწინებლად. EE-3 სკოლებისა და ცენტრალური ხელისუფლების საკუთრებაში არსებული სხვა შენობების ენერგოეფექტური მოდერნიზაცია. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა სკოლის შენობების გარე პერიმეტრის კეთილმოწყობა, ენერგოეფექტური ნათურების მონტაჟი, მყარი საწვავზე მომუშავე გამათბობლების მოდერნიზაცია/შეცვლა. ყოველწლიურად ინვესტიციები უნდა ეხებოდეს, ცენტრალური მთავრობის საკუთრებაში ან მართვაში არსებული ფართის მინიმუმ 1%-ს. 205 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა EE-4: საინფორმაციო სისტემების შექმნა საზოგადოებრივი შენობების ენერგოეფექტურობისათვის. ინფორმაციის შეგროვება ეროვნული და მუნიციპალური საჯარო სექტორის შენობების მახასიათებლებისა და ენერგიის მოხმარების შესახებ. EE-5: ენერგეტიკის სექტორის დამოუკიდებელი ექსპერტების კვალიფიკაციის, სერტიფიცირების სქემების შემუშავება. ენერგოაუდიტორების, შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატების გამცემი, შენობებში გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების განმახორციელებელი დამოუკიდებელი ექსპერტების, ენერგომენეჯერებისა და შენობებში ენერგეტიკული მოწყობილობების მონტაჟის სპეციალისტების სერტიფიცირების სისტემის შემუშავება. EE-6: ენერგოეფექტურობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების პროგრამების განხორციელება. საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება საზოგადოების ინფორმირება, ენერგიის მოხმარების პროცესში ფინანსურად ეფექტური და ადვილად მისაღწევი ცვლილებების შესახებ და/ან 206 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ენერგო ეფექტური ზომების შესახებ ინფორმაციის გავრცელება. EE-7: ტრენინგი და განათლება, მათ შორის საკონსულტაციო პროგრამები ენერგეტიკის საკითხებზე. ენერგო ეფექტურობაში ინვესტირების ხელშემწყობი ბიზნეს გარემოს უზრუნველყოფა, პროექტის განმახორციელებლებისა და ადგილობრივი ფინანსური ინსტიტუტების წარმომადგენლების ენერგო ეფექტური პროექტების დაფინანსების საკითხებზე ტრენინგის გზით. EE-8: ელექტროხელსაწყოების სტანდარტების, ნორმებისა და ეტიკეტირების სქემების შემუშავება. მომხმარებლებისთვის მეტი ინფორმაციის მიწოდება საყოფაცხოვრებო ტექნიკის ყიდვის ან შეცვლისას, ეკო დიზაინის არ მქონე პროდუქტების ამოღება, ენერგოეფექტური მოწყობილობების ბაზრის წილის გაზრდის მიზნით. EE-9: ენერგოეფექტური განათების მონტაჟი. ვარვარა ნათურების შესახებ რეგულაციების შემოღება და ცნობიერების ამაღლების კამპანიების განხორციელება, 2022 წლისთვის საცხოვრებელ, კომერციულ და საზოგადოებრივ შენობებში ვარვარა და 207 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება ჰალოგენური ნათურების 100% -იანი ჩანაცვლების მიზნით. მიზანი 2.2: პირველადი ენერგიის დაზოგვის მრეწველობის სექტორში. EE-10: მრეწველობაში ენერგოეფექტურობის სტიმულირება / ვალდებულება. დადებითი გავლენა პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა ენერგიის დაზოგვის შესახებ ხელშეკრულებების მომზადება (ა) მსხვილ სამრეწველო კომპანიებთან და (ბ) მნიშვნელოვან ენერგოტევად სამრეწველო სექტორთან. EE-11: ცემენტის წარმოების სველი მეთოდის, მშრალი მეთოდით შეცვლა. ცემენტის წარმოების მეთოდის გადართვა მშრალ მეთოდზე (ენერგიის მოხმარების შემცირება). EE-12: ენერგოაუდიტისა და მართვის სისტემები, საქვაბეების შემოწმება მრეწველობის სექტორში. ენერგო აუდიტის მოთხოვნები ან EnMS (მცირე და საშუალო ბიზნესისათვის) მცირე და საშუალო ბიზნესის მხარდასაჭერად. მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის დაზოგვის ტრანსპორტის სექტორში. EE-13: ელექტრო და ჰიბრიდული ავტომობილებისათვის წამახალისებელი საგადასახადო რეჟიმის შენარჩუნება პოტენციური უარყოფითი გავლენა 208 დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ბენზინისა და დიზელის საწვავზე მომუშავე მანქანების საქმიანობის შემცირება, მძღოლების წახალისება ისარგებლონ საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სისტემით. ელექტრო მანქანების რაოდენობის ზრდა ბაზარზე (ელექტრომობილების ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება) და არსებული პარკის ეტაპობრივი ჩანაცვლება. EE-14: სატრანსპორტო საშუალებების ტექნიკური ინსპექტირების რეგულაციების შემუშავება და შესრულება. ნაკლებად ეფექტური სატრანსპორტო საშუალებების ამოღება და პარკის განახლება, შედეგად ტრანსპორტის ეფექტურობის ამაღლება და ჰაერის ხარისხის გაუმჯობესება. EE-15: ძველ მსუბუქ სატრანსპორტო საშუალებებზე იმპორტის გადასახდელის გაზრდის შესაძლებლობის განხილვა ძველი, არაეფექტური მანქანების იმპორტის შემცირება, ბაზარზე ახალი მოდელების, ასევე ჰიბრიდული და ელექტრომობილების წილის გაზრდით. EE-16: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის გაუმჯობესება, ეკოლოგიურად სუფთა სახის ტრანსპორტზე გადასვლა. 209 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება დადებითი გავლენა პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა პოტენციური უარყოფითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება მოდალური წილის გადატანა კერძო სატრანსპორტო საშუალებიდან საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე, საზოგადოებრივი სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების გზით. EE-17: თბილისის „მწვანე ტრანსპორტის პოლიტიკის“ სამოქმედო გეგმაში შეტანილი ღონისძიებები: მეტროს გაზრდილი გამტარუნარიანობა; არა მოტორიზებული ტრანსპორტის წახალისება; ავტობუსის მარშრუტების ეფექტიანობის გაუმჯობესება; კერძო ავტომობილების მოძრაობის შემცირება ცენტრალურ რეგიონებში; ავტობუსების ავტოპარკის სიმძლავრის გაუმჯობესება; პარკირების სისტემის დანერგვა. EE-18: ბათუმის მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმაში (SUMP) გათვალისწინებული ღონისძიებები: ავტობუსის მარშრუტების ეფექტიანობის გაუმჯობესება; კერძო მანქანების მოძრაობის შემცირება ცენტრალურ რაიონებში; ავტობუსების პარკის ტევადობის ზრდა და გადაადგილების გაფართოება; არა მოტორიზებული ტრანსპორტის შესაძლებლობების ზრდა. 210 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა EE-19: ემისიის სტანდარტების დანერგვა იმპორტირებული ავტოსატრანსპორტო საშუალებებისთვის წარმოებაზე (EURO 5). საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი პოტენციური უარყოფითი გავლენა სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ემისიის ინტენსივობის გაუმჯობესება ახალი ავტომობილებისათვის და არსებული ავტოპარკის თანდათანობითი ჩანაცვლება უფრო ეფექტური მოდელებით.. მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში. EE-20: თბოელექტროსადგურების მარგი ქმედების კოეფიციენტის (მქკ) საშუალო მნიშვნელობის გაუმჯობესება. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება თბოელექტროსადგურების ეფექტურობის საშუალო მნიშვნელობის გაუმჯობესება. თეს-ის ეფექტურობა 2018 წლისთვის იყო 44% (ფაქტობრივი მნიშვნელობა), 45% - 2022 წლისათვის, 49% 2028 წლისათვის, 50% - 2030 წლისათვის. EE-21: ელექტროენერგიის გადამცემ ქსელებში დანაკარგების შემცირება და ახალი თაობის ქსელში ინტეგრაცია. ენერგიის დაზოგვა საქართველოს გადამცემი ქსელების განვითარების ღონისძიებებით, რათა 211 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება უზრუნველყოფილი იყოს ენერგიის უფრო დიდი რაოდენობის წარმოება და მოხმარება. EE-22: რეგულაციები ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესის შესახებ - ინვესტიციების სტიმულირება. სატარიფო მეთოდოლოგია, რომელიც წაახალისებს გამანაწილებელ კომპანიებს განახორციელონ ინვესტიციები ქსელში და მოახდინონ ოპერაციული ხარჯების ოპტიმიზაცია EE-23: რეგულაციები ბუნებრივი გაზის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესის შესახებ - ინვესტიციების სტიმულირება. სატარიფო მეთოდოლოგიის შემუშავება და განხორციელება, რომელიც უზრუნველყოფს ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელი კომპანიების წახალისებას ზარალის შემცირების მიზნით. EE-24: ჭკვიანი მრიცხველების გამოყენება. მარეგულირებელი მექანიზმების შემუშავება და ინვესტიციების მხარდაჭერის პროგრამა ელექტროენერგიის საბოლოო მომხმარებლებში ჭკვიანი მრიცხველების 212 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება გამოყენების წახალისების მიზნით ელექტროენერგიის სექტორი მიზანი 3.3: ენერგიის წყაროების, მომწოდებლებისა და მარშრუტების დივერსიფიკაცია ელექტროენერგეტიკულ სექტორში. იხილეთ ქვეთავები 3.1 (განახლებადი ენერგიის ზომებისათვის) და ელექტროსადგურების დივერსიფიკაცია პირველადი ქვეთავი 3.2 (ენერგოეფექტურობის ღონისძიებებისათვის) ენერგიის წყაროების მიხედვით (მათ შორის ქარის, მზის, ქვანახშირის და ა.შ), ენერგიის დეფიციტის პერიოდში ელექტროენერგიის წარმოების მნიშვნელოვანი დარღვევების თავიდან აცილების და იმპორტირებულ ენერგიაშემცველებზე დამოკიდებულების შემცირების მიზნით. 2030 წლისთვის, ელექტროენერგიის სამომავლო მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო საჭიროდ თვლის, რომ უნდა განხორციელდეს ჰიდროელექტროსადგურები ს 667 მგვტ სიმძლავრის, ქარის ელექტროსადგურების - 730 მგვტ, მზის ელექტროსადგურების - 547 მგვტ და 2 ახალი კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგურის საერთო დადგმული სიმძლავრით 500 მგვტ პროექტები. თუმცა ეს რიცხვები არ ზღუდავს უფრო მეტი განახლებადი ენერგიის წყაროების სისტემაში ჩართვის ტექნიკურ შესაძლებლობას. 213 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა ES-1: მეზობელ ქვეყნებთან დამაკავშირებელი ელექტროენერგიის გადამცემი ახალი ინფრასტრუქტურის მშენებლობა. საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 2030 წლამდე ტრანსსასაზღვრო გადაცემის სიმძლავრის დივერსიფიკაციისა და საიმედოობის ასამაღლებლად დაგეგმილია შემდეგი პროექტები: - ქსანი-სტეფანწმინდამოზდოკი და ქვესადგური სტეფანწმინდა (500 კვ ეგხ, კავშირი რუსეთთან); - ახალციხე-თორთუმი და მუდმივი დენის გარდამსახი სადგურის დამატება ახალციხეში (400 კვ ეგხ, კავშირი თურქეთთან); - მარნეული-აირუმი (500 კვ ეგხ, კავშირი სომხეთთან); - გარდაბანი-აღსტაფა 330 კვ ეგხ-ის გაორჯაჭვიანება - საქართველო-რუსეთიაზერბაიჯანის ენერგოსისტემების დამაკავშირებელი პროექტი (ტექნიკურეკონომიკური კვლევა) მიზანი 3.4: ელექტროენერგეტიკულ სექტორში ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება. ელექტროენერგიის მოთხოვნა/ მოხმარებისა და იმპორტის შემცირების მიზნით ენერგოეფექტური ღონისძიებების განხორციელება 2025 წლისთვის ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების იხილეთ ქვეთავი 3.2 (ენერგოეფექტურობა) იხილეთ ქვეთავი 3.2 (ენერგოეფექტურობა) 214 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება სამინისტრო გეგმავს ორი ახალი გაზზე მომუშავე კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგურის აშენებას (საერთო დადგმული სიმძლავრით 500 მგვტ) და არსებული არაეფექტური სადგურების დახურვას. ეს დაზოგავს მინიმუმ 76 მილიონ კუბურ მეტრს (კუბ. მ) იმპორტირებულ გაზს ყოველწლიურად. ახალი თბოელექტროსადგურების ექსპლუატაციაში მიღების შედეგად 2026-2030 წლებში დაიზოგება 310 მილიონი მ3 იმპორტირებული გაზი. აღნიშნული ასევე ეფექტურად უზრუნველყოფს ქვეყნის საბაზისო ელექტროენერგიას და დადებითად აისახება სისტემის საიმედოობაზე მიზანი 3.1: ენერგიის ადგილობრივი წყაროების გამოყენება. ხელსაყრელი საინვესტიციო კლიმატის შექმნა განახლებადი და სუფთა ენერგიის ტექნოლოგიების ინვესტიციებისათვის. იხილეთ ქვეთავი 3.1 (დეკარბონიზაცია) ES-2: არსებული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია და განახლება. მათი სიმძლავრეების გაზრდა. ყველაზე დიდი ჰიდროელექტროსადგურის ენგურჰესის რეაბილიტაცია 2021 წლის იანვრის შუა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 215 არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი რიცხვებიდან აპრილის შუა რიცხვებამდე მიმდინარეობდა. რეაბილიტაციის შემდეგ, ჰესი გამოიმუშავებს დამატებით 100-120 მლნ კვტ / სთ ელექტროენერგიას. 2030 წლამდე, შიდა ქსელების საიმედოობის ასამაღლებლად დაგეგმილია შემდეგი პროექტები : -ჯვარი-წყალტუბოახალციხე (სარეზერვო ხაზი 500 კვ ეგხ-სთვის „იმერეთი“); -ჯვარი-ხორგა, ბათუმიახალციხე და ეგხ-ის „კოლხიდა 1“ რეაბილიტაცია (220 კვ ქსელის გაუმჯობესება დასავლეთ საქართველოში); -კახეთის ინფრასტრუქტურის განმტკიცების პროექტი; -რეაქტიული ენერგიის წყარო (საკონდენსატორო ბატარეები) აღმოსავლეთ საქართველოს 220 კვ ქვესადგურებში; -თბილისის რეგიონის უსაფრთხო ელექტრომომარაგების პროექტი; -ზესტაფონი-ხაშური-გორიქსანი, ნავთლუღიგარდაბანი (მოძველებული 220 კვ ქსელის განახლება აღმოსავლეთ საქართველოში); -არსებული 500 კვ ეგხ-ის „იმერეთი“ რეაბილიტაცია. 216 სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 2030 წლამდე, განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრირებისა და გაზრდილი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად დაგეგმილია შემდეგი პროექტები: -სვანეთი; რაჭა და ნამახვანი -გურია და კახეთი (ამ რეგიონებიდან ჰიდროელექტროსადგურები ს მიერთება ქსელში); მიზანი 3.8: მოთხოვნაზე რეაგირება. ES-3: ჭკვიანი მართვის ინსტრუმენტების განახლება – SCADA/WAMS . SCADA სისტემის სრული განახლება სსეს მიერ, საიმედოობისა და მონაცემთა ტევადობის გასაუმჯობესებლად. WAMS სისტემის გაფართოება ტექნოლოგიური პროცესის ფუნქციონირებისა და გენერაციის ობიექტების ავტომატური სისტემების ქსელის წესებთან ჰარმონიზაციის მიზნით. WAMS-ის გამოყენება უზრუნველყოფს შეუჩერებლივ მონიტორინგს სისტემის, როგორც ნორმალურ ასე საგანგაშო მდგომარეობის დროს. ES-4: ჭკვიანი აღრიცხვის სისტემების დანერგვა. 217 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ჭკვიანი მრიცხველების (აღრიცხვის) ხარჯთსარგებლიანობის ანალიზმა აჩვენა დადებითი შედეგი. სემეკის მიერ მომზადებულია ჭკვიანი აღრიცხვის 10 – წლიანი სტრატეგია. ანალიზის შედეგად სემეკმა აირჩია, იმპლემენტაციის სტრატეგია (მე-3 სცენარის მიხედვით - ნელი და მშვიდი), რომელსაც ყველაზე ნაკლები გავლენა ექნება ტარიფზე, არჩეული სცენარის მიხედვით - 10 წლის შემდგომ, მომხმარებლების 80%-ს უნდა ჰქონდეთ ჭკვიანი აღრიცხვის სისტემები. 2030 წლისათვის დასახული მაჩვენებელი შეადგენს 60%. მიზანი 2.5: ენერგიის შენახვა წყალსაცავიანი ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობა ES-5: ჰიდრომააკუმულირებელი ელექტროსადგურების მშენებლობა ენერგოსისტემის მოქნილობისა და საიმედოობის ზრდისა და ცვალებადი განახლებადი ენერგიის წყაროების ქსელში ინტეგრაციის ხელშეწყობის მიზნით. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 2021 -2031 წლების საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიან გეგმაში განხილულია ჰიდრომააკუმულირებელი სადგურის (დაახლოებით 600 მეგავატი დადგმული სიმძლავრე) და ენერგიის შემნახველი ბატარეების 218 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა ინფრასტრუქტურის განვითარების შესაძლებლობა. ამ ინფრასტრუქტურის განვითარება განიხილება კვლევის ეტაპზე, რომელიც დაფინანსებულია ევროპის საინვესტიციო ბანკის (EIB) მიერ. ES-6: წყალბადის, როგორც შემნახველი ტექნოლოგიის განვითარება; საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება კვლევა ჩატარდება EBRD-ის დახმარებით, წყალბადის საკითხი ასევე გათვალისწინებულია EIB-ის კვლევაში. ბუნებრივი გაზის სექტორი მიზანი 3.5: ბუნებრივი გაზის სექტორში ენერგიის წყაროების, მიმწოდებლებისა და მიწოდების მარშრუტების დივერსიფიკაცია. ES-7: გაზმომარაგების მარშრუტების დივერსიფიკაცია, მიწოდების ალტერნატიული მარშრუტების შესწავლა და განვითარება გაზის ვირტუალური გაცვლის ჩათვლით; არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ორმხრივი ინტერესის (PMI) პროექტის ფარგლებში განიხილება სამხრეთ კავკასიის (SCP) გაზსადენიდან გაზის მიღება ევროკავშირის ქვეყნებში მიწოდებული LNG - ის შეტანა თურქეთის, საბერძნეთის ან იტალიის რეგაზიფიკაციის ტერმინალებზე, ხოლო საქართველოში მიწოდებული იქნება იგივე მოცულობის ბუნებრივი 219 არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 220 არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება გაზი, სამხრეთ კავკასიური გაზსადენის სისტემის საშუალებით. პროექტის რეალიზაცია უზრუნველყოფს LNG- ზე საქართველოს არაპირდაპირ დაშვებას, აღნიშნული ვარიანტი საჭიროებს ახალი ინფრასტრუქტურის განვითარებას მხოლოდ უმნიშვნელო დანახარჯებით. გარდა ამისა, განიხილება დივერსიფიცირებული წყაროებიდან მიღებული ბუნებრივი გაზის სხვადასხვა პროდუქტად გარდაქმნის შესაძლებლობა [მაგ. თხევადი ბუნებრივი გაზის (LNG), კომპრესიული ბუნებრივი გაზის (CNG) და თხევადი ნავთობის გაზის (LPG)] მიწოდება მაღალმთიანი რეგიონებისთვის, რომლებიც არ არიან დაფარული გაზსადენის ძირითადი ქსელით. ასევე, აღნიშნული პროდუქტები საწვავის სახით შეიძლება ეფექტურად იყოს გამოყენებული საავტომობილო და საზღვაო ტრანსპორტში. დიზელზე მომუშავე ძრავების LNG - ით (ან CNG- ით) ძრავებით ჩანაცვლება მნიშვნელოვნად შეამცირებს როგორც საოპერაციო ხარჯებს, ასევე უარყოფით გავლენას გარემოზე. ES-8: გათხევადებული ბუნებრივი გაზის აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება ინფრასტრუქტურის განვითარება. გრძელვადიანი, შორეული პერსპექტივის ღონისძიებები მოიცავს: -საქართველოში, სავარაუდო LNG მიმღები ტერმინალის განვითარება, რაც დამოკიდებულია საერთაშორისო LNG გადაზიდვებისთვის, შავ ზღვაზე პირდაპირი წვდომის გახსნაზე თურქეთის სრუტეების გავლით. საჭიროა ამ ვარიანტზე დიალოგის გაგრძელება თურქეთისა და/ან შავი და ხმელთაშუა ზღვების სხვა შესაძლო დაინტერესებული სანაპირო ქვეყნების კომპანიებთან. გამათხევადებელი და საექსპორტო ტერმინალი, რომელიც გაზს მიიღებს აზერბაიჯანიდან და პოტენციურად ცენტრალური აზიიდანაც, განახორციელებს ექსპორტს აღმოსავლეთ ევროპაში. მცირემასშტაბიანი გამათხევადებელი ობიექტების განვითარება LNG -ის ექსპორტისა და შიდა მოხმარებისთვის, როგორც საწვავი ავტომობილებისათვის ან სეზონური და დღე-ღამური მოხმარების პიკის შემცირებისთვის. მიზანი 3.6: ბუნებრივი გაზის სექტორში ენერგიის იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება. 221 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები ენერგოეფექტურობის არანაირი/შეზღუდუ ღონისძიებების ლი ზემოქმედება განხორციელება გაზზე მოთხოვნის / მოხმარების და იმპორტის შესამცირებლად მიზანი 3.1 - ენერგიის ადგილობრივი წყაროების გამოყენება. არანაირი/შეზღუდუ დადებითი გავლენა ES-9: ნახშირწყალბადების ლი ზემოქმედება მარაგების შესწავლა და ათვისება. დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირებისა და ქვეყნის ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაზრდის მიზნით, მეტი ძალისხმევა დაეთმობა ბუნებრივი გაზის ადგილობრივი მარაგების ძიებასა და მოპოვებას. მაშინაც კი, თუ ქვეყნის ბუნებრივი გაზის დადასტურებული მარაგების 5%-ის მოიპოვება მოხდება ყოველწლიურად, გაზის წარმოებამ შეიძლება მიაღწიოს 200 მილიონ მ3-დე, რაც გაზრდის ადგილობრივი გაზის ამჟამინდელ წილს ქვეყნის საერთო მოხმარებაში (მიმდინარე პერიოდში დაახლოებით 0,3%) 7,5 - 8%მდე. მიზანი 3.8: მოთხოვნაზე რეაგირება. ES-10: SCADA სისტემის დანერგვა. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დაგეგმილია გაზსადენების აღჭურვა თანამედროვე საზედამხედველო კონტროლისა და მონაცემთა შეგროვების (SCADA) საშუალებებით მიმდინარე ეტაპზე საქართველოს გაზსადენების მუშაობის თავისებურებების გათვალისწინებით. 222 არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა მიზანი 2.5: ენერგიის შენახვა. ES-11: გაზის დარეზერვების პროექტის განვითარება, ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ კანონის მიხედვით განსაზღვრული მინიმალური მარაგების შენახვა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება მიმდინარეობს გაზის დარეზერვების სხავდასხვა საშუალებების/მეთოდების შესწავლა საქართველოს პირობებისათვის ყველაზე ეფექტურის შერჩევისა და რეალიზაციის მიზნით. გაზის დარეზერვების შერჩეული პროექტის რეალიზაციით უზრუნველყოფილი იქნება ევროპის ენერგეტიკული გაერთიანების რეგულაციით № 994/2010 (გაზმომარაგების უსაფრთხოების ზომების შესახებ) მოთხოვნილი სავალდებულო პირობები ნავთობის სექტორი მიზანი 3.7: ენერგიის წყაროების, მომწოდებლებისა და მიწოდების მარშრუტების დივერსიფიკაციის გაზრდა ნავთობის სექტორში. ES-12: ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნების განვითარება საქართველოში. ახალი სიმძლავრის ნავთობგადამამუშავებელი საწარმოების მშენებლობის მიზანშეწონილობის დასადგენად, საქართველო გეგმავს პოტენციური ინვესტორების მოზიდვას შავ ზღვის და/ან სხვა თავისუფალ ინდუსტრიულ ზონაში ხელსაყრელი იხილეთ ენერგოეფექტურობის ქვეთავი (3-2) არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება 223 არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა დადებითი გავლენა საწყისი შეთავაზების საფუძველზე. ES-13: ნახშირწყალბადების საბადოების პოტენციალის შესწავლა და განვითარება საქართველოში. ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში (2D და 3D განზომილებიანი სეისმური კვლევა, ცალკეული ჭაბურღილები), ჩატარებული ბოლოდროინდელი გეოლოგიური საძიებო სამუშაოების შედეგები მიუთითებს, ქვეყანაში ნახშირწყალბადების ახალი საბადოების გახსნის მაღალ ალბათობაზე. ნავთობის პერსპექტიული რესურსების მთლიანი მოცულობა, როგორც ხმელეთზე ასევე შავი ზღვის შელფზე შეფასებულია დაახლოებით 909.2 მილიონი ტონით (ოპტიმისტური შეფასებით). განსაკუთრებით პერსპექტიულია ამ თვალსაზრისით საქართველოს შავი ზღვის შელფი. საბჭოთა პერიოდში, ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, სეისმური კვლევის მეთოდით შესწავლილი იქნა რამდენიმე მსხვილი ობიექტი (გუდაუთა, ოჩამჩირე, ყულევი); 2000იანი წლების დასაწყისში, სამხრეთში - აჭარისა და გურიის შელფის ზონაში, ამერიკულმა კომპანიამ „ანადარკომ“ შეისწავლა 224 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება პერსპექტიული მსხვილი ანტიკლინური ქანობი (იბერია, კოლხა, ლაზიკა, ეგრისი), თუმცა, ჭაბურღილის ბურღვა ქართულ შელფზე ჯერ არ განხორციელებულა. 20202030 წწ ენერგეტიკული სტრატეგია განიხილავს გაძლიერებული და მაღალხარჯიანი სამუშაოების ჩატარების შესაძლებლობას ნავთობისა და გაზის ადგილობრივი წარმოებისთვის. ES-14: ნავთობპროდუქტების სავალდებულო (სახელმწიფო და კერძო) სტრატეგიული მარაგების შექმნა და შენარჩუნება. ნედლი ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების მინიმალური მარაგის შენახვის შესახებ კანონპროექტში განსაზღვრულია სავალდებულო მარაგების შექმნის, მართვისა და გამოყენების წესები ნავთობპროდუქტების უწყვეტი მიწოდების უზრუნველსაყოფად. რეზერვის აუცილებელი მოცულობის გაანგარიშება უნდა მოხდეს საშუალო ყოველდღიური იმპორტის მინიმუმ 90 დღის ან მოხმარების 61 დღის გათვალისწინებით. მოწოდებაზე პასუხისმგებელი იქნება იმპორტიორი, ხოლო პროცესზე კი საქართველოს 225 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება ნავთობისა და გაზის სახელმწიფო სააგენტო. ნახშირის სექტორი მიზანი 3.2: ენერგიის შიდა წყაროების, განვითარება. ES-15: ქვანახშირის საბადოების პოტენციალის შესწავლა და განვითარება საქართველოში. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება დადებითი გავლენა საქართველოს ნახშირის საბადოების ეკონომიკური პოტენციალი შეფასებულია 200 მილიონ ტონად, მათგან 180 მილიონი ბიტუმოვანი, ხოლო 20 მილიონი მურა ნახშირია. საბადოთა რეაბილიტაცია და ადგილობრივი მრეწველობის განვითარება მნიშვნელოვანია ენერგეტიკის სექტორისათვის. მოპოვებული ნედლეული გამოიყენება მხოლოდ ადგილობრივი მაცხოვრებლების საჭიროებისთვის, მათი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემების გადასაწყვეტად და ენერგეტიკული უსაფრთხოების რისკის შესამცირებლად. მიზანი 4.1: ენერგო სიღარიბეში მყოფი მოსახლეობის პროცენტული რაოდენობის შემცირება (სამიზნე: 2017 წელს დაფიქსირებული დაახლოებით 43%-დან, 2030 წლისათვის 15%-მდე შემცირება). EP-1: სოციალური დახმარების მიმდინარე პროგრამები დადებითი გავლენა მიმდინარე დახმარების პროგრამები ღარიბი შინამეურნეობებისა და მთიან რეგიონებში მცხოვრებთათვის 226 პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო სახელმწიფო დასაქმება ერთჯერადი ბიუჯეტები განკარგვადი შემოსავალი პრიორიტეტი 1: კვლევების, განვითარებისა და ინოვაციების (RDI) ძლიერი ეროვნული სისტემის შემუშავება სუფთა ენერგიის ტრანსფორმაციის მხარდასაჭერად. მიზანი 5.1.1 RIC-1: კვლევებსა და ინოვაციებზე სახელმწიფოს მხრიდან მხარდაჭერა. არანაირი/შეზღუდუ RIC-1: ეროვნული R&I-სთვის, არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება თემატური პრიორიტეტების განსაზღვრა. მათ შორის ენერგეტიკის სექტორისათვის ერთ-ერთი პრიორიტეტის მინიჭება. მიზანი 5.1.2: შესაძლებლობების გაძლიერება R&I სტიმულირებისათვის. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ RIC-2: მდგრადი ენერგეტიკის არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებისა და გაუმჯობესების მხარდაჭერა. არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ RIC-3: მდგრადი ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება განვითარების სფეროში, საზღვარგარეთ უნივერსიტეტებში განათლების მიმღები ქართველი სტუდენტებისათვის ეროვნული დაფინანსების დაწესება. მიზანი 5.1.3: მდგრად ენერგეტიკასთან დაკავშირებული RDI-ს მხარდაჭერა და გაძლიერება. RIC-4: ეროვნულ ენერგეტიკულ პოლიტიკის პრიორიტეტებთან თანხვედრაში მყოფი კვლევითი და განვითარების პროექტების დაფინანსება: არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 1. ენერგიის გამომუშავებასა და მოხმარებაში რესურსეფექტური ღონისძიებების კვლევები; 2. ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის წყაროების მდგრადი გამოყენებისაკენ მიმართული 227 პოტენციური უარყოფითი გავლენა დადებითი გავლენა აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი ინოვაციური და კვლევითი პროექტები; 3. საქართველოში მწვანე წყალბადის ათვისების პოტენციალის კვლევითი პროექტები; 4. კლიმატის ცვლილებისა და მისი ენერგეტიკულ სისტემებზე გავლენის შემსწავლელი კვლევითი პროექტები; 5. ცვალებადი განახლებადი ენერგიის წყაროების ენერგეტიკულ სისტემაში ინტეგრაციის საშუალებებისა და ენერგიის შემნახველი საშუალებების (ჰიდრომააკუმულირებე ლი სადგურები, ბატარეებისა და სხვა) კვლევითი პროექტები; 6. საზოგადოებრივი და ჰუმანიტარული მეცნიერებების დანერგვა, ენერგეტიკის, ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და პოლიტიკის საკითხებში; 7. ხელოვნური ინტელექტისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიის გამოყენების შესაძლებლობები ენერგეტიკის სექტორის ოპტიმიზაციისათვის (პროგნოზირება, გრძელვადიანი დაგეგმარება, სისტემის გაფართოების დაგეგმარება და სხვა). 228 სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა RIC-5: საქართველოს უსაფრთხოებისა და განვითარების პრიორიტეტების მიხედვით კვლევის მონიტორინგის ინდიკატორების შემუშავება საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება მიზანი 5.1.4: ბიზნესის სექტორში ინოვაციების წახალისება და კერძო ინვესტიციების მოზიდვა კვლევისა და ინოვაციის მიმართულებით. არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ RIC-6: მდგრადი ბიზნესის ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ჯილდოს მეშვეობით ახალი პროდუქტისა და ტექნოლოგიების სერტიფიცირების წახალისება არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ RIC-7: „კვლევიდან ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ბიზნესამდე“ პროგრამების მხარდაჭერა ცოდნისა და გამოცდილების გადასაცემად სამეცნიერო სფეროდან კერძო (სამრეწველო) სექტორში, დაბალ-ნახშირბადიანი ტექნოლოგიების კუთხით არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ არანაირი/შეზღუდუ RIC-8: „ბიზნესიდან ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ლი ზემოქმედება ბიზნესამდე“ პლატფორმის შექმნა დოქტორანტებისა და გამოცდილი მკვლევარების ბიზნეს სექტორთან დასაკავშირებლად და მათი კვლევისა და ინოვაციის საჭიროებების გასაცნობად პრიორიტეტი 2: RDI სექტორში საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერება. მიზანი 5.2.2: ევროკავშირის “ჰორიზონტი ევროპა” პროგრამაში ქართველი მეცნიერებისა და მკვლევარების ჩართულობის გაზრდა, და მათი ინტეგრაცია ევროკავშირის კვლევით სივრცეში. RIC-9: საქართველოს „Horizon Europe“-ის პროგრამული კომიტეტის დელეგაციის მიერ ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების საკითხების სათანადოდ წარმოჩენა. არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება მიზანი 5.2.1: მსხვილ საერთაშორისო RDI პროგრამებში (NATO, SPS, COST და სხვა.) ქართველი მკვლევარებისა და კვლევითი ორგანიზაციების მხარდაჭერა. 229 აქტივობა/ღონისძიება და აღწერა RIC-10: რეგულარული საინფორმაციო დღეების ორგანიზება ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების სფეროში საერთაშორისო კვლევითი პროგრამების შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით. RIC -11: მუშაობა ორმხრივ და მრავალმხრივ ინიციატივებზე თანამშრომლობა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან საყოფაცხოვრებო ერთჯერადი განკარგვადი შემოსავალი არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება სახელმწიფო ბიუჯეტები დასაქმება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება არანაირი/შეზღუდუ ლი ზემოქმედება 5.3 ინვესტიციების საჭიროებების მიმოხილვა I. არსებული ინვესტიციების ნაკადები, სამომავლო ინვესტიციების შესახებ მოსაზრებები დაგეგმილი პოლიტიკის და ღონისძიებების თვალსაზრისით II. სექტორის ან ბაზრის რისკ ფაქტორები. ბარიერები ეროვნულ და რეგიონალურ კონტექსტში III. დამატებითი საჯარო ფინანსური მხარდაჭერის ან რესურსების ანალიზი II პუნქტში გამოვლენილი ხარვეზების შესავსებად NECP-თან დაკავშირებული ყველაზე მნიშვნელოვანი საინვესტიციო ნაკადები დაკავშირებულია შემდეგ ძირითად სფეროებთან:    განახლებადი ენერგია (ჰიდროენერგეტიკის, ქარისა და მზის ენერგიის ჩათვლით) და ეფექტური ინვესტიციები სითბური ენერგიის წყაროებისათვის; ეფექტური ავტომობილები (განსაკუთრებით ჰიბრიდული ტიპის), რომლებზეც მოქმედებს საშეღავათო საგადასახადო პოლიტიკა და სხვა მარეგულირებელი ინსტრუმენტები ავტოპარკის გაუმჯობესების მიზნით; ენერგეტიკის/ელექტრომომარაგების სისტემის გაუმჯობესება, სისტემაში განახლებადი ენერგიის წყაროების ჩართვა და ურთიერთკავშირი სხვა ქვეყნებთან. 230 დამატებითი ინვესტიციების მნიშვნელობა შეიძლება განხილულ იქნეს შენობის ენერგოეფექტურობის, მრეწველობის, საჯარო ტრანსპორტის, ნარჩენებისა და ტყის მართვის სისტემების გაუმჯობესებისთვის. ამ ძირითადი ელემენტების ერთობლიობა ქმნის NECP-ში მოცემული კლიმატისა და ენერგოეფექტურობის ასპექტების საფუძველს. გარდა ამისა, ენერგოუსაფრთხოებასთან დაკავშირებით მუშავდება მთელი რიგი პოტენციური ინვესტიციები, რომელიც დეტალურად აღწერილია I დანართში. 5-3 ცხრილში წარმოდგენილია 2030 წლამდე განსაზღვრული, იდენტიფიცირებული ინვესტიციების რაოდენობა. დიფუზური/გაფანტული ინვესტიციები არ შედის ამ გამოთვლებში - ეს მოიცავს, მაგალითად, ინვესტიციებს: ოჯახების მიერ განათების ან გათბობის ახალი მოწყობილობებისათვის; ახალი ეკონომიური სატრანსპორტო საშუალებებისათვის და ა.შ. უნდა აღინიშნოს, რომ მობილიზებული ინვესტიციების უდიდესი ნაწილი განახლებად ენერგეტიკას და ენერგოუსაფრთხოებას ეხება. მოსალოდნელია, რომ დიფუზიური/გაფანტული ინვესტიციების ასევე დიდი წილით იქნება ენერგოეფექტურობაშიც (მაგრამ როგორც ზემოთ აღინიშნა ეს არ არის გათვალისწინებული გაანგარიშებებში). 2022 წლიდან 2030 წლამდე, 9 წლის განმავლობაში, ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ბიუჯეტის ასიგნებები178 741 მილიონ ლარს შეადგენს - განსაკუთრებული აქცენტით ენერგოეფექტურობაზე. ამ ინვესტიციის დიდი ნაწილი ეხება:      ნარჩენებისა და ჩამდინარე წყლების მართვას (ნაგავსაყრელები, ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობები); საგადასახადო შეღავათებს ჰიბრიდულ/ელექტრო ავტომობილებზე; ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესებას საზოგადოებრივ შენობებში (კერძოდ, სკოლებში) – რაც შემდეგ გამოიწვევს ფინანსების დაზოგვას; მრეწველობის წახალისებას ენერგოეფექტურობის ღონისძიებების განსახორციელებლად; ელექტროენერგიის (კერძოდ გადაცემის) და ბუნებრივი აირის ინფრასტრუქტურის განვითარების ხელშეწყობას. ენერგეტიკული უსაფრთხოებისთვის, ინვესტიციები ასევე საკმაოდ დიდია კერძო სექტორშიც სადაც ნავარაუდებია, რომ მსხვილი ინვესტიციების უმეტესობა განხორციელდება კერძო სექტორის სუბიექტებთან ან სახელმწიფო კომპანიებთან შეთანხმებით - და არ დაფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან. დოკუმენტში წარმოდგენილი ღონისძიებების დაფინანსება განხორციელდება წლიური ბიუჯეტის კანონით და ქვეყნის ძირითადი მონაცემების და მიმართულებების დოკუმენტით გათვალისწინებული ასიგნებების ფარგლებში. დეტალური ინფორმაცია, კონკრეტული ღონისძიებებისთვის საჭირო მოსალოდნელი თანხებისა და დაფინანსების ტიპების შესახებ მოცემულია I დანართში. დოკუმენტით გათვალისწინებულმა აქტივობებმა არ უნდა გამოიწვიოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დამატებითი ასიგნებების გამოყოფა 178 231 ცხრილი 5-3: NECP-თვის საჭირო დაფინანსება 2030 წლამდე დაფინანსება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან 2030 წ (მილიონი ლარი) კერძო სექტორი / სხვა დაფინანსება 2030 წ (მილიონი ლარი) AFOLU და სხვა სექტორები 9.00 35.86 ნარჩენების მართვა 83.51 170.26 განახლებადი ენერგია 0.16 18,413.44 ენერგოეფექტურობა 459.17 3,237.56 - 5,764.51 189.00 შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება 740.85 27,621.62 სექტორი ენერგეტიკული უსაფრთხოება ენერგეტიკული სიღარიბე კვლევა, განვითარება და ინოვაცია ჯამი 5.4 მესამე თავში აღწერილი დაგეგმილი პოლიტიკისა და ღონისძიებების ზემოქმედება სხვა წევრ სახელმწიფოებზე და რეგიონულ თანამშრომლობაზე, სულ მცირე, გეგმით გათვალისწინებული პერიოდის ბოლო წლამდე, მათ შორის პროგნოზების შედარება არსებულ პოლიტიკასთან და ზომებთან. I. ზემოქმედება რეგიონის მეზობელი და სხვა წევრი ქვეყნების ენერგოსისტემაზე გეოგრაფიული მდებარეობის გამო, საქართველოს გადამცემი ელექტროენერგიის და გაზის ქსელი შეიძლება გამოყენებული იყოს ენერგიის ტრანზიტისთვის: 1) რუსეთსა და სომხეთს/ირანს; 2) აზერბაიჯანსა და თურქეთს; 3) რუსეთსა და თურქეთს; 4) სომხეთს/ირანსა და თურქეთს შორის. სსეს მიზანია სტაბილური, საიმედო, ეკონომიური და ეფექტური გადამცემი სისტემის განვითარება, რომელიც ნებისმიერ ეტაპზე უზრუნველყოფს ენერგიის საკმარისი რაოდენობის გადაცემას გაზრდილი მოხმარების დასაკმაყოფილებლად, ქსელში განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრაციას და ენერგიის გაცვლას მეზობელ ქვეყნებთან. არსებული ტრანსსასაზღვრო კავშირები ემსახურება საქართველოსა და რუსეთს შორის ენერგიის გაცვლას, რუსეთიდან და აზერბაიჯანიდან თურქეთში ტრანზიტს, ასევე ენერგიის ორმხრივ გაცვლას საქართველოსა და თურქეთს, აზერბაიჯანსა და სომხეთს შორის. ასეთი სიმძლავრის ნაკადების გატარება შეზღუდულია, როგორც ეროვნული 232 ელექტროენერგეტიკული სისტემის რეჟიმებიდან გამომდინარე, ასევე ზემოაღნიშნული ტრანსსასაზღვრო ელექტროგადამცემი ხაზების ფიზიკური შესაძლებლობების გამო. 2025-2030 წლებში საქართველო, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამომდინარე, მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს კავკასიის (და შავი ზღვის) ქვეყნების ენერგოსისტემებს შორის დაგეგმილ რეგიონულ ინტეგრაციაში, რაც გულისხმობს ამ ქვეყნებს შორის ენერგიით ვაჭრობის ხელშეწყობას და განვითარებას, ასევე საქართველოს ჰიდროენერგეტიკული რესურსების გამოყენებას. 2025-2030 წლებში საქართველოსა და მის მეზობელ ენერგოსისტემებს შორის საზღვრისპირა კავშირები მნიშვნელოვნად წაიწევს წინ, რაც თურქეთთან 1050 მგვტ სიმძლავრის, რუსეთთან 1600 მგვტ და სომხეთთან 700 მგვტ სიმძლავრის გაცვლის საშუალებას მოიტანს. საქართველოსა და აზერბაიჯანის სისტემებს შორის უკვე არსებობს 700-1000 მეგავატი სიმძლავრის ელექტროენერგიის გაცვლის შესაძლებლობა. საქართველოს ტერიტორიაზე განთავსებული სატრანზიტო დერეფანი ერთ-ერთი ყველაზე მიმზიდველი მარშრუტია აზერბაიჯანისა და ცენტრალური აზიის ნახშირწყალბადების საერთაშორისო ბაზრებზე გადასატანად. ეს დერეფანი გამოიყენება ტვირთების, ნავთობის, ნავთობპროდუქტებისა, გაზის (მილსადენებით), რკინიგზით და საზღვაო პორტებით გადასატანად. საქართველოში გაზის საცავის პროექტის განვითარება დადებითად აისახება მეზობელ სახელმწიფოებთან ურთიერთობებში გაზმომარაგების საიმედოობასა და უსაფრთხოებაზეც. II. ზემოქმედება ენერგიის ფასებზე, კომუნალურ ხარჯებზე და ენერგეტიკული ბაზრის ინტეგრაციაზე ენერგეტიკული უსაფრთხოების ზომების შემუშავება დადებითად იმოქმედებს რეგიონული ბაზრის ინტეგრაციაზე, ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის საიმედოობაზე და უზრუნველყოფს კონკურენტულ ფასს საბოლოო მომხმარებლებისთვის. საქართველოს ენერგეტიკის და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმის (NECP) მომზადებისას არ განხორციელებულა ენერგეტიკის ფასებზე და კომუნალურ მომსახურებაზე ზემოქმედების დეტალური ანალიზი. თუმცა, შეიძლება დავასკვნათ, რომ ინვესტიციები ენერგოეფექტურობასა და განახლებად ენერგიაში - ისევე მიწოდების უსაფრთხოებაში, იქნება ბაზრის სტაბილიზაციის მამოძრავებელი ძალა. კერძოდ, განახლებადი ენერგიის ფასებს მზის და ქარის მიმართ კლების ტენდენცია აქვს. ჰიდრო და ეფექტურ თბოგენერაციასთან ერთად, ადეკვატური მიწოდების უზრუნველსაყოფად, ამან უნდა გამოიწვიოს მომხმარებლებისთვის სტაბილური და ხელმისაწვდომი ფასები. 233 თავი VI 6. პარამეტრებისა და ცვლადების ჩამონათვალი179180181182 6.1 ზოგადი პარამეტრები და ცვლადები 6.1.1 მოსახლეობა, 2005-2050 წწ [მილიონი]; მოსახლეობა ერთეული 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 მილიონი 3.920 3.800 3.720 3.728 3.728 3.727 3.720 3.727 3.728 3.728 3.729 3.730 3.731 3.731 წყარო: საქსტატი [2005-2020] (https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population),2020 -2050 წლებისათვის გამოთვლილი ზრდის ტემპის მიხედვით. 6.1.2 მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ), 2015-2050 წწ [მილიონი ევრო]. მშპ ერთეული 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 მილიონი ევრო 13,464 13,343 12,927 12,832 12,772 10,579 12,921 16,417 20,354 25,260 31,431 37,485 გეგმისთვის (რომელიც მოიცავს 2021-დან 2030 წლამდე პერიოდს): სიაში მოცემული თითოეული პარამეტრის/ცვლადის, 2005-2020 წლების ტენდენციები (2005 2050, საჭიროების შემთხვევაში), მათ შორის სამომავლო პროექცია 2030 წლისთვის ხუთწლიანი ინტერვალებით, მითითებულია ნაწილში 4 და 5. მითითება ეგზოგენურ დაშვებებზე დაყრდნობით მიღებული პარამეტრი და მოდელირების შედეგები. 179 რამდენადაც შესაძლებელია, ანგარიშგებისას წარმოდგენილი მონაცემები და პროექციები უნდა ეფუძნებოდეს და შეესაბამებოდეს შესაბამისი სექტორული სტატისტიკური ანგარიშგებისათვის გამოყენებულ ევროსტატის მონაცემებსა და მეთოდოლოგიას, ვინაიდან აღნიშნული წარმოადგენს ანგარიშგებისა და მონიტორინგისთვის სტატისტიკის პირველწყაროს, ევროპული სტატისტიკის შესახებ (EC) No 223/2009 რეგულაციის შესაბამისად. 180 181 შენიშვნა: ყველა პროექცია უნდა გაკეთდეს მიმდინარე ფასების საფუძველზე (2016 წლის ფასები გამოიყენება როგორც საბაზისო წელი). კომისია უზრუნველყოფს რეკომენდაციებს პროექციების ძირითადი არამეტრებისთვის და მინიმუმ უნდა მოიცავდეს ნავთობის, გაზის და ნახშირის, ასევე ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის სქემის ნახშირბადის ფასებს. 182 234 მშპ პროცენტი 3.0 2.9 4.8 4.8 5.0 -6.8 5.76 4.91 4.39 4.41 4.47 3.59 (ზრდა) % წყარო: საქსტატი - მშპ მუდმივ 2015 წლის ფასებში [2010-2019] (კონვერტაცია - მილიონი ლარი - მილიონი ევრო წლიური ცვალებადი გაცვლითი კურსის გამოყენებით) (https://www.geostat.ge/en/modules/categories/23/gross-domestic-product-gdp). 6.1.3 მთლიანი დამატებული ღირებულება სექტორების მიხედვით (სამრეწველო, სამშენებლო, მომსახურებისა და სოფლის მეურნეობის სექტორების ჩათვლით, 2010-2020 წწ [მილიონი ევრო). ერთეული სოფლის მეურნეობა კომერციული მრეწველობა და ენერგეტიკა მილიონი ევრო (2015) მილიონი ევრო (2015) მილიონი ევრო (2015) 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 966 1,052 985 840 906 864 829 1,710 1,637 1,585 1,528 1,527 1,568 1,327 1,402 1,665 1,675 1,603 1,570 1,544 1,287 673 691 473 მილიონი ევრო 619 734 659 680 (2015) წყარო: საქსტატი (კონვერტაცია - მილიონი ლარი - მილიონი ევრო მიმდინარე გაცვლითი კურსის მიხედვით). ტრანსპორტი 6.1.4.შინამეურნეობების რაოდენობა, 2016-2050 წწ [ათასი]. შინამეურნეობების რაოდენობა ერთეული 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 [ათასი] 1,035 1,046 1,056 1,058 1,064 1,086 1,109 1,131 1,155 1,178 1,203 წყარო: საქსტატი, მოსახლეობის სტატისტიკა [2005-2019] (https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population), საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა. 6.1.5 შინამეურნეობის სიდიდე, 2016-2050 წწ [მცხოვრებლები/შინამეურნეობა]. შინამეურნეობის/ სიდიდე ერთეული 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 2035 2040 2045 2050 მაცხოვრებელი/შინა მეურნეობა 3.60 3.57 3.53 3.52 3.50 3.43 3.36 3.30 3.23 3.17 3.10 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა. 235 6.1.6 ოჯახების განკარგვადი შემოსავალი, 2005-2019 წწ [ევრო]. შინამეურნეობების შემოსავალი ერთეული 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 ევრო 1,428 2,710 4,346 4,496 4,547 4,786 5,064 წყარო: საქსტატი [2005-2019] (https://www.geostat.ge/en/modules/categories/50/households-income) (კონვერტაცია - ლარი - ევრო 2015 წლის მიმდინარე გაცვლითი კურსის მიხედვით). 6.1.7 მგზავრთბრუნვა: სატრანსპორტო საშუალების სახეობის მიხედვით. საგზაო (ავტომობილები და ავტობუსები, თუ შესაძლებელია), სარკინიგზო, საავიაციო ტრანსპორტი და შიდა საზღვაო ნავიგაცია (საჭიროების შემთხვევაში) 20052020 წწ [მილიონი მგზავრ-კილომეტრი]. ერთეული 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 მილიონი 5,388 5,885 6,756 6,945 7,140 7,340 7,545 5,856 (მგზავრ.კმ) მილიონი რკინიგზა 720 654 465 545 593 634 676.6 247 (მგზავრ.კმ) მილიონი ავიაცია 511 369 549 518 712 1,169 1,278 257 (მგზავრ.კმ) შიდა მილიონი 6 1 1 1 1 1 ნავიგაცია (მგზავრ.კმ) მილიონი მეტრო 676 505 658 675 729 805 881 446 (მგზავრ.კმ) წყარო:საქსტატიhttp://pcaxis.geostat.ge/PXweb/pxweb/en/Database/Database__Environment%20Statistics__Environmental%20Indicators/11.H_1.px/table/tableViewLayout2/?rxid=040cb398-2cba4d02-99ef-0c597889c216 საგზაო 6.1.8 ტვირთბრუნვა: სატრანსპორტო საშუალებების ყველა სახეობა (საერთაშორისო საზღვაო ტრანსპორტის გარდა): საგზაო, სარკინიგზო, საავიაციო ტრანსპორტი, შიდა საზღვაო ნავიგაცია, 2005-2020 წწ (შიდა წყლები და ეროვნული საზღვაო ტრანსპორტი) [მილიონი ტონა-კილომეტრი]. საგზაო ერთეული 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 მილიონი ტკმ 578 620 664 674 683 693 702 712 236 ერთეული 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 რკინიგზა მილიონი ტკმ 6,127 6,228 4,261 3,423 2,963 2,598 2,935 2,926 ავიაცია მილიონი ტკმ 4 1 41 44 150 229 269 438 შიდა საზღვაო ნავიგაცია მილიონი ტკმ 69 - - - - - - - წყარო: საქსტატი (https://cutt.ly/IMN3fUW). 6.1.9 ნავთობის, ბუნებრივი გაზისა და ქვანახშირის საერთაშორისო ტრანსპორტირების ღირებულება [აშშ.$/გჯ ან აშშ.$/ტნე], კომისიის რეკომენდაციის მიხედვით. საწვავი ერთეული 2010 წ 2019 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ ნედლი ნავთობი (2019წ აშშ.$ /გჯ) 19.40 13.43 15.14 16.20 17.27 18.12 ბუნებრივი გაზი (2019წ აშშ.$ /გჯ) 8.25 6.35 6.35 7.11 7.49 7.87 ქვანახშირი (2019წ აშშ.$ /გჯ) 4.32 2.44 2.64 2.84 2.80 2.76 (EU-ETS) ნახშირბადის წყარო: IEA WEO2020 ენერგიის ფასების პროგნოზები 6.1.10 ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის რეკომენდაციების საფუძველზე, 2005-2050 წწ ; EU-ETS სქემის ფასი ერთეული 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2025 2030 ევრო/EUA N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A [ევრო/EUA] კომისიის 6.1.11 ევროსა და აშშ დოლარის სავარაუდო გაცვლითი კურსი [ევრო/ ეროვნული ვალუტა და აშშ დოლარი/ ეროვნული ვალუტა]; გაცვლითი კურსი დოლარი ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ დოლარი/ლარი 1.81 1.78 2.27 2.37 2.51 2.53 2.82 3.03 3.03 3.03 237 გაცვლითი კურსი ევრო ევრო/ლარი 2.26 2.36 2.52 2.62 2.83 2.99 3.15 3.34 3.34 3.34 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი [2005-2020]. წლიური საშუალო კურსი გამოთვლილია ყოველთვიური საშუალო მაჩვენებლის საფუძველზე. 6.1.12 გათბობის გრადუს-დღეების რაოდენობა (HDD). კლიმატური ზონა 1 (მაგ: ქალაქი ბათუმი) კლიმატური ზონა 2 (მაგ: ქალაქი თბილისი) კლიმატური ზონა 3 (მაგ: ქალაქი ახალციხე) 1665.8 2309.0 3678.3 გათბობის გრადუს-დღეები a. გაგრილების ხარისხის დღეები (CDD). საქართველოში გაგრილების გრადუს-დღეები ოფიციალურ დონეზე არ აღირიცხება თავი VII 7. ენერგეტიკული ბალანსები და ინდიკატორები 7.1 ენერგიის მიწოდება 8. ენერგეტიკული პროდუქტის ადგილობრივი წარმოება საწვავის ტიპის მიხედვით (ყველა ენერგეტიკული პროდუქტი, რომელიც იწარმოება საკმარისად დიდი მოცულობით) [ტჯ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ბიოსაწვავი ტჯ 16,188 15,214 11,336 10,263 10,722 9,448 7,283 7,255 7,722 10,492 11,135 ქვანახშირი ტჯ 4,843 4,474 2,332 64 63 62 64 70 1,190 4,127 7,695 ნავთობი და ნავთობპროდუქტები ტჯ 1,639 1,687 1,735 1,783 1,832 2,073 2,314 2,555 2,796 3,037 3,278 განახლებადი ენერგიის წყაროები ტჯ 34,387 34,256 36,872 33,269 36,183 41,420 55,226 62,136 70,236 79,932 90,276 238 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (2) ენერგეტიკული პროდუქტის წმინდა იმპორტი საწვავის ტიპის მიხედვით (ელექტროენერგიის ჩათვლით) [ტჯ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ქვანახშირი ტჯ 6,071 7,724 10,329 10,035 9,922 10,647 10,749 11,878 13,109 14,399 15,166 ელექტროენერგია ტჯ 4,783 4,121 4,631 5,518 4,610 2,301 ბუნებრივი გაზი ტჯ 81,681 85,807 85,229 96,574 92,123 104,635 113,720 126,488 135,880 144,672 155,905 ნავთობი და ტჯ 45,571 23,278 23,183 23,588 19,316 23,563 22,276 25,015 28,136 31,487 34,382 ნავთობპროდუქტები წყარო: IEA [2005,2010] - სტატისტიკა და მონაცემთა ბაზა, საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (3) მესამე ქვეყნებიდან იმპორტზე დამოკიდებულება [%] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ბიოსაწვავი % 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 ქვანახშირი % 55.6 63.3 81.6 99.4 99.4 99.4 99.4 99.4 91.7 77.7 66.3 ბუნებრივი გაზი % 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 100.0 ნავთობი და % 96.5 93.2 93.0 93.0 91.3 91.9 90.6 90.7 91.0 91.2 91.3 ნავთობპროდუქტები წყარო: IEA [2005,2010] - სტატისტიკა და მონაცემთა ბაზა, საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (4) ენერგიაშემცველების იმპორტის ძირითადი წყაროები (ქვეყნების მიხედვით) ელექტროენერგია რუსეთი იმპორტი -დან ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ ტვტ.სთ 369.159 452.217 206.498 524.535 239 ელექტროენერგია ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ ექსპორტი -ში ტვტ.სთ -147.589 -261.923 -96.889 -59.217 იმპორტი -დან ტვტ.სთ 109.777 917.571 1230.092 1101.975 ექსპორტი -ში ტვტ.სთ -5.448 -1.722 -23.115 -12.104 იმპორტი -დან ტვტ.სთ - - 64.399 - ექსპორტი -ში ტვტ.სთ -294.487 -284.516 -386.260 -112.795 იმპორტი -დან ტვტ.სთ - 127.397 7.834 0.001 ექსპორტი -ში ტვტ.სთ -111.485 -137.542 -82.317 -59.304 აზერბაიჯანი თურქეთი სომხეთი წყარო: საქართველოს ელექტროენერგიის ბაზრის ოპერატორი - ESCO (იმპორტ-ექსპორტი). (5) ნავთობი და ნავთობპროდუქტები, ბუნებრივი გაზი, ბირთვული ენერგია, ელექტროენერგია, მიღებული სითბო, განახლებადი ენერგია, ნარჩენები) [ტჯ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ბიოსაწვავები ტჯ 16,188 15,214 11,336 10,263 10,722 9,721 8,961 10,701 14,146 16,369 16,402 ქვანახშირი ტჯ 10,914 12,256 13,898 12,386 12,307 14,605 16,870 21,018 27,071 33,107 38,071 ელექტროენერგია ტჯ 4,783 4,116 4,627 5,467 4,578 2,638 - - - - - ბუნებრივი გაზი ტჯ 81,909 88,957 89,641 102,918 102,207 132,538 150,625 166,569 185,916 213,451 236,684 ნავთობი და ნავთობპროდუქ ტები ტჯ 47,209 27,896 28,917 29,906 26,339 34,936 39,658 45,729 53,004 61,677 69,784 240 ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ განახლებადი ენერგიის ტჯ 34,387 34,256 36,872 33,269 34,876 44,097 56,768 63,504 65,575 70,448 76,584 წყაროები წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. 7.2 ელექტროენერგია და სითბო (1) ელექტროენერგიის ჯამური გენერაცია (გვტსთ) ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ ელექტრო გვტსთ 11,365 11,322 11,925 11,630 12,668 13,479 16,249 ენერგია წყარო: IEA [2005,2010] - სტატისტიკა და მონაცემთა ბაზა, საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020]. 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ 19,241 21,348 23,988 26,756 (2) ელექტროენერგიის ჯამური გენერაცია წყაროების მიხედვით (ყველა ენერგეტიკული რესურსის მიხედვით) [გვტსთ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ქვანახშირი გვტსთ 16 24 11 - - - - - - - - ბუნებრივი გაზი გვტსთ 2,119 2,108 2,009 2,717 2,966 2,384 2,443.67 2,572 2,539 2,618 2,657 ჰიდრო გვტსთ 9,221 9,103 9,821 8,828 9,218 10,084 11,191 11,975 13,920 16,094 მზე გვტ.სთ - - - - 6 160 1,680 2,116 2,175 2,175 ქარი გვტსთ 9 88 84 85 478 850 10,221.52 807.09 3,798 4,718 5,274 5,830 2,549.10 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (3) კოგენერაციული ელექტროსადგურების წილი ელექტროენერგიისა და თბური ენერგიის ჯამურ გენერაციაში [%] 241 ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 კოგენერაცია წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (4) ელექტროსადგურების ჯამური სიმძლავრე ენერგიის წყაროების მიხედვით, ექსპლუატაციიდან გამოსაყვანი სადგურებისა და ახალი ინვესტიციების ჩათვლით [მგვტ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045წ 2050 წ ქვანახშირი მგვტ 13 13 13 13 13 13 13 13 13 - - ბუნებრივი აირი მგვტ 1,081 1,081 1,081 1,081 1,311 1,171 1,171 1,401 961 899 909 ჰიდრო მგვტ 2,968 3,161 3,253 3,325 3,325 3,559 3,992 3,992 4,284 4,923 5,510 მზე მგვტ - - - - 4 102 547 1,068 1,345 1,383 1,383 ქარი მგვტ 20 20 20 20 126 226 750 1,021 1,273 1,423 1,573 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (5) კოგენერაციული ელექტროსადგურების მიერ თბური ენერგიის გენერაცია [გვტ.სთ] სითბო ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ გვტსთ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020]. (6) კოგენერაციული ელექტროსადგურების მიერ თბური ენერგიის გენერაცია მათ შორის სამრეწველო ნარჩენების სითბო [გვტ.სთ] სითბო ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2020წ 2025 წ 2030 წ გვტსთ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020]. (7) ტრანსსასაზღვრო ურთიერთკავშირის შესაძლებლობები გაზისა და ელექტორენერგიისთვის (მიმდინარე მოლაპარაკების შედეგების საფუძველზე, ელექტროენერგიისათვის განსაზღვრულია 15% მიზნობრივი მაჩვენებელი) და მათი დაგეგმილი მოხმარება [მგვტ] 242 ელექტროენერგია რუსეთი თურქეთი აზერბაიჯანი სომხეთი ერთეული ზაფხული ზამთარი ექსპორტი მგვტ 1,620 1,700 იმპორტი მგვტ 1,720 1,800 ექსპორტი მგვტ 1050 1050 იმპორტი მგვტ 1050 1050 ექსპორტი მგვტ 2000 2200 იმპორტი მგვტ 2000 2200 ექსპორტი მგვტ 800/850 800/850 იმპორტი მგვტ 800/850 800/850 წყარო: საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2021-2031 https://www.gse.com.ge/sw/static/file/TYNDP_GE-20212031_GEO_NEW.pdf. 7.3 ტრანსფორმაციის სექტორი (1) თბოელექტროსადგურების მიერ გამოყენებული საწვავი (მყარი საწვავის, ზეთის, გაზის ჩათვლით) [ტჯ] ერთეული 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ნავთობპროდუქტები ტჯ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 ბუნებრივი გაზი ტჯ 22,479 18,072 18,367 17,373 23,988 21,776 16,893 16,710 18,561 17,687 17,726 17,749 ქვანახშირი ტჯ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (2) გარდაქმნის სხვა პროცესებისთვის გამოყენებული საწვავი [ტჯ] ნედლი ნავთობი (გადამამუშავებელი ქარხნები) ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ ტჯ 616 2697 1,062 1,007 1,598 1,587 616 2697 1,062 243 ნავთობპროდუქტები (გადამამუშავებელი ტჯ 0 2210 0 0 0 0 0 2210 0 ქარხნები) წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. 7.4 ენერგიის მოხმარება (1) ენერგიის პირველადი და საბოლოო მოხმარება [ტჯ] შიდა მიწოდება ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ მთლიანი პირველადი ენერგიის მოხმარება ტჯ 205,064 208,054 205,868 213,828 201,911 236,157 2030 წ 228,619 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ 280,453 306,970 339,600 370,068 ენერგიის ტჯ 171,507 173,110 169,956 174,412 172,347 198,892 209,541 232,822 254,381 280,217 304,127 საბოლოომოხმარება წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (2) ენერგიის საბოლოო მოხმარება სექტორების მიხედვით (სოფლის მეურნეობა, კომერციული სექტორი, მრეწველობა, შინამეურნეობები და ტრანსპორტი) [ტჯ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ სოფლის მეურნეობა ტჯ 1,234 1,294 1,114 1,103 1,097 1,197 1,284 1,420 1,587 1,787 1,976 კომერციული ტჯ 18,133 18,965 21,555 22,406 22,463 22,243 26,799 31,717 35,106 39,043 42,975 მრეწველობა ტჯ 28,408 31,814 32,855 30,672 30,598 37,707 48,744 54,384 65,109 78,135 90,714 შინამეურნეობები ტჯ 52,986 55,946 51,384 54,455 58,151 62,104 60,414 60,152 60,177 59,193 58,205 244 ტრანსპორტი ტჯ 63,810 57,886 56,130 58,362 50,851 64,703 სხვა ტჯ 6,937 7,207 6,918 7,416 9,187 10,704 64,300 8,000 73,533 81,154 89,558 97,074 12,220 12,220 12,220 12,220 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (3) ენერგიის საბოლოო მოხმარება საწვავის ტიპის მიხედვით (ყველა ენერგეტიკული პროდუქტი) [ტჯ] ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ ტჯ 37,751 40,345 42,934 43,399 45,781 ტჯ 23,848 28,147 28,334 36,105 33,255 ტჯ 27,337 30,307 30,259 29,360 27,878 საღუმელე კოქსი ტჯ 3,701 4,098 4,669 3,886 3,847 ანთრაციტი ტჯ 79 187 212 245 240 ნახშირი ტჯ 10 - - - - დიზელი ტჯ 27,293 27,422 29,119 30,724 34,262 მაზუთი ტჯ 499 942 268 109 89 ბენზინი ტჯ 26,288 27,343 28,849 30,744 26,647 გეოთერმული ტჯ 642 661 674 684 681 საავიაციო ნავთი ტჯ 3,095 4,113 4,420 4,372 4,166 მურა ნახშირი ტჯ 4,393 3,840 1,973 64 111 ელექტროენერგია ბუნებრივი გაზი კომერციული ბუნებრივი გაზი სოციალური 245 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ 46,013 55,220 61,089 67,762 75,922 84,101 26,096 33,646 36,772 40,864 45,151 50,256 44,983 46,312 47,025 47,984 46,402 46,824 4,210 4,303 4,851 5,441 6,074 6,472 279 307 317 332 304 267 - - - - - - 31,653 30,157 34,086 38,765 43,364 47,378 105 106 106 106 106 105 24,618 22,510 23,827 24,239 24,718 23,741 799 834 929 1,018 1,126 1,234 4,665 5,149 5,635 6,245 6,974 7,622 62 64 70 1,190 4,127 7,695 ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ ტჯ 737 659 825 485 467 ტჯ 2,290 3,498 6,685 8,191 8,109 ტჯ 287 57 - - 340 ტჯ 225 - - - - ტჯ 15,953 15,214 11,336 10,263 10,722 ტჯ 128 125 125 126 120 თხევადი აირი (LPG) სხვა ბიტუმოვანი ქვანახშირი სხვა ნავთობპროდუქტები სხვა მცენარეული მასალები და ნარჩენები პირველადი მყარი ბიოსაწვავი მზე 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ 894 307 322 123 83 40 6,158 6,138 6,710 7,337 8,021 8,427 2,754 6,329 8,862 11,048 12,359 13,503 954 2,659 1,580 757 1,729 466 7,703 3,120 3,120 3,120 3,120 3,120 214 331 498 710 972 1,264 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (4) არაენერგეტიკული მოხმარება [ტჯ] ბუნებრივი გაზი ერთეული 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ტჯ 9,435 7,706 8,655 9,561 10,144 6,388.9 8,278 10,178 19,678 23,909 29,120 34,131 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (5) ეკონომიკის ჯამური პირველადი ენერგოტევადობა (პირველადი ენერგიის მოხმარება მშპ-ს ერთეულზე [ტჯ/ევრო]) ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ ტჯ/მილიონი 397.5 338.2 420.41 345.33 326.69 318.55 396.2 365.4 320,4 ევრო წყარო: საქსტატი - მშპ მიმდინარე 2015 წლის ფასებში [2010-2019] (კონვერტაცია აშშ დოლარი - ევრო 2015 წლის მიმდინარე გაცვლითი კურსის მიხედვით. საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2020]. სულ 246 (6) საბოლოო ენერგოტევადობა სექტორების მიხედვით (სოფლის მეურნეობის, მრეწველობის, შინამეურნეობები, კომერციული სექტორისა და ტრანსპორტის მიხედვით (მონაცემების არსებობის შემთხვევაში - სამგზავრო და სატვირთო ტრანსპორტის გამიჯვნით) ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ სოფლის მეურნეობა ტჯ/მილიონი ევრო 1.25 1.54 1.23 1.28 1.38 კომერციული სექტორი ტჯ/მილიონი ევრო 11.44 12.41 14.12 14.29 17.09 მრეწველობა & ენერგეტიკა ტჯ/მილიონი ევრო 16.96 19.84 20.93 19.86 22.72 წყარო: საქსტატი - მშპ მიმდინარე 2015 წლის ფასებში [2010-2019] (კონვერტაცია ლარი-ევრო წლიურად ცვალებადი გაცვლითი კურსით), საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018]. (7) შინამეურნეობებისა და ტრანსპორტის მიერ მოხმარებული ენერგია 1 სულ მოსახლეზე 2016-2050 წწ. ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ შინამეურნეობები ტჯ ერთ სულ მოსახლეზე 0.014 0.015 0.014 0.015 0.016 0.017 0.016 0.016 0.016 0.016 0.016 ტრანსპორტი ტჯ ერთ სულ მოსახლეზე 0.017 0.016 0.015 0.016 0.014 0.006 0.005 0.004 0.004 0.003 0.003 წყარო: საქსტატი - დემოგრაფიული სტატისტიკა [2005-2020] (შემდგომი ცვლილება გამოთვლილია, ზრდის ტემპის მეშვეობით [2020-2050]), საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018]. 7.5 ფასები (1) ელექტროენერგიის სამომხმარებლო ფასები მომხმარებელთა ტიპების მიხედვით [ევრო/კვტ.სთ] 247 ელექტროენერგია საყოფაცხოვრებო არასაყოფაცხოვრებო ერთეული *მოიცავს დღგ-ს 2018 წ წლიური მოხმარების დიაპაზონი 2019 წ იანვარიივნისი ივლისი დეკემბერი იანვარიივნისი ივლისი დეკემბერი ევრო/კვტსთ Band – I (<1,000 კვტსთ) 0.059 0.057 0.057 0.048 ევრო/კვტსთ Band – II (1,000 < X < 2,500 კვტსთ) 0.064 0.067 0.070 0.057 ევრო/კვტსთ Band – III (2,500 < X < 5,000 კვტსთ) 0.068 0.074 0.079 0.063 ევრო/კვტსთ Band – IV (5,000 < X < 15,000 კვტსთ) 0.076 0.083 0.073 0.073 ევრო/კვტსთ Band - V (>15,000 კვტსთ) 0.072 0.082 0.082 0.070 ევრო/კვტსთ Band - I (<20 მგვტ.სთ) 0.069 0.084 0.079 0.067 ევრო/კვტსთ Band - II (20 < X < 500 მგვტ.სთ) 0.064 0.080 0.076 0.063 ევრო/კვტსთ Band - III (500 < X < 2,000 მგვტ.სთ) 0.058 0.070 0.067 0.057 ევრო/კვტსთ Band - IV (2,000 < X < 20,000 მგვტ.სთ) 0.053 0.064 0.060 0.051 ევრო/კვტსთ Band - V (20,000 < X < 70,000 მგვტ.სთ) 0.049 0.060 0.057 0.051 ევრო/კვტსთ Band - VI (70,000 < X < 150,000 მგვტ.სთ) - 0.057 0.054 - წყარო: საქსტატი - მონაცემები ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სამომხმარებლო ფასების შესახებ. (2) საწვავის სამომხმარებლო ფასები (გადასახადების ჩათვლით, საწვავის ტიპის მიხედვით) [ევრო/გჯ] ერთეული ბუნებრივი გაზი საყოფაცხოვრებო არასაყოფაცხოვრებო *მოიცავს დღგ-ს 2018 წ წლიური მოხმარების დიაპაზონი 2019 წ იანვარიივნისი ივლისი დეკემბერი იანვარიივნისი ივლისი დეკემბერი ევრო/გჯ Band - I (<20 GJ) 4.332 4.360 4.270 4.270 ევრო/გჯ Band - II (20 < X < 200 GJ) 4.180 4.212 4.067 4.102 ევრო/გჯ Band - III (>200 GJ) 4.125 4.217 4.017 4.083 ევრო/გჯ Band - I (<1,000 GJ) 7.021 7.196 7.013 7.425 ევრო/გჯ Band - II (1,000 < X < 10,000 GJ) 7.035 7.200 7.113 7.441 248 ევრო/გჯ Band - III (10,000 < X < 100,000 GJ) 6.984 7.292 7.250 7.669 ევრო/გჯ Band - IV (100,000 < X < 1,000,000 GJ) 6.892 7.171 7.267 7.247 ევრო/გჯ Band - V (1,000,000 < X < 4,000,000 GJ) 6.787 7.152 7.215 7.422 ევრო/გჯ Band - VI (>4,000,000 GJ) - - - - წყარო: საქსტატი - მონაცემები ელექტროენერგიისა და ბუნებრივი გაზის სამომხმარებლო ფასების შესახებ. 7.6 ინვესტიციები საინვესტიციო ხარჯები ენერგიის გარდაქმნის, მიწოდების, გადაცემისა და განაწილების სექტორებში. 7.7 განახლებადი ენერგიის წყაროები (1) ენერგიის მთლიანი საბოლოო მოხმარება განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან და მათი წილი ქვეყნის მთლიან საბოლოო მოხმარებაში სექტორებისა (ელექტროენერგიის, გათბობა/გაგრილების, ტრანსპორტის) და ტექნოლოგიების მიხედვით წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018], განახლებადი ენერგიები მოიცავს შემდეგ კატეგორიებს: “ჰიდრო, ქარი, მზე და სხვა.” ასევე “ბიო საწვავი და ნარჩენები”. სექტორის მიხედვით ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045წ 2050 წ მრეწველობა ტჯ 0 0 1 1 1 2 0 0 0 0 0 შინამეურნეობები ტჯ 253 265 268 269 305 351 331 533 696 903 1,154 კომერციული და საჯარო მომსახურება სოფლის, სატყეო და თევზის მეურნეობა ტჯ 479 483 492 498 456 601 774 894 1,032 1,195 1,345 37 38 39 43 87 60 63 - - - - 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 ტრანსპორტი ტჯ ტჯ 249 სექტორის მიხედვით სხვა ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045წ 2050 წ ტჯ 0 16.0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018], განახლებადი ენერგიები მოიცავს შემდეგ კატეგორიებს: “ჰიდრო, ქარი, მზე და სხვა.” ასევე “ბიო საწვავი და ნარჩენები” ტექნოლოგიის მიხედვით ერთეული 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ ბიოდიზელი ტჯ - - - - ბიობენზინი ტჯ - - - ნახშირი ტჯ 10 - გეოთერმული ტჯ 642 ჰიდრო ტჯ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045წ 2050 წ - 543 1,046 1,822 2,842 4,077 5,502 - - 248 458 732 1,003 1,566 2,047 - - - - - - - - - 661 674 684 729 799 834 929 1,018 1,126 1,234 33,585 33,155 35,769 32,154 33,574 36,729 40,763 40,763 43,618 50,703 58,620 ტჯ 225 178 - - - 954 2,659 1,580 757 1,729 466 ტჯ 15,953 15,036 11,336 10,263 10,722 7,703 3,120 3,120 3,120 3,120 3,120 მზე ტჯ 128 125 125 126 142 798 3,464 6,616 8,417 8,895 9,187 ქარი ტჯ 32 316 303 305 1,738 3,094 10,166 13,829 17,183 19,209 21,234 სხვა მცენარეული მასალები და ნარჩენები პირველადი მყარი ბიოსაწვავი წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050], განახლებადი ენერგიები მოიცავს შემდეგ კატეგორიებს: “ჰიდრო, ქარი, მზე და სხვა.” ასევე “ბიო საწვავი და ნარჩენები”. (2) არსებობის შემთხვევაში, შენობებში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან ელექტრო და სითბური ენერგიის გენერაციის მონაცემებში უნდა შედიოდეს გეოთერმული, მზის ფოტოელექტრული და თერმული სისტემების, თბური ტუმბოების, ბიომასის და სხვა დეცენტრალიზებული სისტემების მიერ წარმოებული, მოხმარებული და მიწოდებული ენერგიის შესახებ. 250 (3) საჭიროების შემთხვევაში, სხვა ეროვნული, მათ შორის გრძელვადიანი და სექტორული ღონისძიებები. ცენტრალიზებულ თბომარაგებაში ბიოსაწვავისა, განახლებადი ენერგიის, აგრეთვე ქალაქებსა და თემებში წარმოებულ განახლებადი ენერგიის წილები. თავი VIII 8. სათბურის აირების ინდიკატორები ემისიები და მათ ჩაჭერასთან დაკავშირებული (1) სათბურის გაზების ემისია პოლიტიკის სექტორის მიხედვით (ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის სქემა, წვლილის გაზიარება და LULUCF) ერთეული 2016 წ 2017 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ EU ETS ტCO2 ექვ. N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A ძალისხმევის გაზიარება ტCO2 ექვ. N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A LULUCF ტCO2 ექვ. -4,797 -4,924 -4,924 -5,064 -5,764 -6,464 -7,164 -7,864 -8,564 -9,264 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (2) სათბურის გაზების ემისიები IPCC სექტორებისა და გამოტყორცნილი აირების მიხედვით (სადაც შესაძლებელია, დასაშვებია ევროკავშირის ემისიებით ვაჭრობის სქემისა და ძალისხმევის განაწილების სექტორებად დაყოფა) ერთეული 2016 წ 2017 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ენერგეტიკა ტCO2 ექვ. 11,355 10,726 11,877 11,297 13,126 14,038 15,138 16,464 17,894 19,374 ნარჩენები ტCO2 ექვ. 1,559 1,562 1,592 1,592 1,592 1,592 1,592 1,592 1,592 1,592 IPPU ტCO2 ექვ. 1,822 1,990 2,206 2,325 2,868 3,163 3,597 4,032 4,467 4,902 სოფლის მეურნეობა ტCO2 ექვ. 3,798 3,488 3,003 3,103 3,690 4,431 5,080 5,729 6,378 7,028 LULUCF ტCO2 ექვ. -4,797 -4,924 -4,924 -5,064 -5,764 -6,464 -7,164 -7,864 -8,564 -9,264 251 ერთეული 2016 წ 2017 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ჯამური ემისია ტCO2 ექვ. 18,534 17,766 18,678 18,316 21,276 23,224 25,407 27,817 30,332 32,895 LULUCF-ის გარეშე ჯამური ემისია ტCO2 ექვ. 13,738 12,842 13,754 13,252 15,513 16,760 18,244 19,953 21,768 23,631 LULUCF-ის ჩათვლით წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ CO2 გგ CO2 ექვ. 4,760.0 7,027.0 10,277.0 10,399.2 11,007.3 11,614.3 12,226.1 13,538.7 16,818.3 20,566.3 CH4 გგ CO2 ექვ. 4,013.0 4,353.0 5,088.0 5,135.4 5,260.3 5,294.4 5,503.9 2,547.4 3,476.0 3,930.2 N2O გგ CO2 ექვ. 1,901.0 1,773.0 2,084.0 2,067.7 1,871.0 1,945.1 2,034.7 3,161.4 3,773.6 4,539.9 HFC-134a გგ CO2 ექვ. 4.6 26.4 77.8 73.2 81.7 83.0 90.1 97.2 132.6 150.0 HFC-125 გგ CO2 ექვ. 2.3 12.9 37.6 40.2 48.8 43.5 47.2 50.9 69.5 78.6 HFC-143a გგ CO2 ექვ. 1.7 13.9 18.0 14.6 15.9 18.0 19.5 21.1 28.7 32.5 HFC-32 გგ CO2 ექვ. 0.3 0.9 6.0 7.1 8.9 7.3 8.0 8.6 11.7 13.3 SF6CO გგ CO2 ექვ. NE 0.2 0.3 0.3 0.4 0.4 0.4 0.4 0.6 0.7 სულ გგ CO2 ექვ. 10,684 13,207 17,591 17,738 18,294 19,006 19,930 20,889 25,806 30,886 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050]. (3) ნახშირბადის ინტენსივობა საერთო ეკონომიკაში [ტCO2 ეკვ/მშპ] ნახშირბადის ინტენსივობა (LULUCF-ის გარეშე) ერთეული 2016 წ 2017 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ ტCO2 ექვ./მლნ. ევრო 1.969 1.541 1.712 1.687 1.647 1.067 0.942 0.831 0.728 0.662 252 ნახშირბადის ტCO2 ინტენსივობა ექვ./მლნ. 1.459 1.114 1.261 1.221 1.201 0.770 0.676 0.596 0.523 0.476 (LULUCF-ის ევრო ჩათვლით) წყარო: მშპ - საქსტატი - მშპ მიმდინარე 2015 წლის ფასებში [2010-2019] (კონვერტაცია ლარი-ევრო წლიურად ცვალებადი გაცვლითი კურსით), ემისია საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. (4) CO2 ემისიასთან დაკავშირებული ინდიკატორები (a) სათბურის გაზების ემისიის ინტენსივობა ელექტროენერგიის და სითბოს საყოფაცხოვრებო პირობებში გამომუშავების დროს ერთეული 2016 წ 2017 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ 2035 წ 2040 წ 2045 წ 2050 წ GHG გტ CO2 1.6 1.6 1.6 1.4 1.7 1.8 2.0 2.1 2.3 2.2 ინტენსიურობა ექვ/გვტსთ წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050], საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. (b) სათბურის გაზების ინტენსივობა, ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში სექტორების მიხედვით [ტCO2 ეკვ/ტჯ] ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ მრეწველობა ტCO2 ექვ/ტჯ 1.47 2.10 1.73 1.52 1.50 1.45 1.61 1.61 1.61 შინამეურნეობები ტCO2 ექვ/ტჯ 0.83 1.14 1.28 1.35 1.42 1.72 1.63 1.77 1.87 კომერციული ტCO2 ექვ/ტჯ 0.47 4.02 1.02 0.96 0.93 0.86 0.92 0.92 0.92 სოფლის მეურნეობა ტCO2 ექვ/ტჯ 2.30 3.53 2.00 1.33 1.36 1.64 2.03 2.09 2.05 ტრანსპორტი ტCO2 ექვ/ტჯ 2.82 3.24 2.87 4.27 4.38 4.51 2.90 2.90 2.90 წყარო: საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსი [2015-2018], საქართველოს ენერგეტიკისა და კლიმატის ეროვნული ინტეგრირებული გეგმა [2020-2050], საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. 253 (5) პარამეტრები, რომელიც არ არის დაკავშირებული CO2 ემისიასთან (a) შინაური პირუტყვი: მეწველი [1000 თავი], არამეწველი [1000 თავი], ცხვარი [1000 თავი], ღორი [1000 თავი], ფრინველი [1000 ფრთა] ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი ათასი თავი 1,226 1,100 992 963 910 კამეჩი ათასი თავი 23 17 15 - - ცხვარი ათასი თავი 720 597 842 876 856 თხა ათასი თავი 96 57 50 61 51 ცხენი ათასი თავი 43 0 0 - - ღორი ათასი თავი 455 110 161 136 151 ფრინველი ათასი ფრთა 7,482 6,522 8,309 8,238 8,386 წყარო: საქსტატი - პირუტყვის სულადობა. (b) აზოტის გაფრქვევა ხელოვნური სასუქების გამოყენების შედეგად [კტ აზოტი] N20 (ხელოვნური სასუქი ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ კტ 910 990 980 1000 780 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. c) აზოტის გაფრქვევა ნაკელის შედეგად [კტ აზოტი] N20 ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017წ კტ 1040 900 1140 1160 1090 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. 254 (d) აზოტი, რომელიც ფიქსირდება N - აზოტშემცველი კულტურებით [კტ აზოტი] ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ კტ 370 310 400 400 380 N20 (ნიადაგებში შეტანილი ორგანული N სასუქები) წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. (e) მოსავლის ნარჩენებიდან ნიადაგებში დაბრუნებული აზოტის რაოდენობა [კტ აზოტი] ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ კტ 210 70 120 120 90 N20 (ნიადაგებში მოსავლის ნარჩენების დაშლა წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. (f) დამუშავებული ორგანული ნიადაგების ფართობი [ათასი ჰექტარი] ერთეული 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ წლიური კულტურები ათასი ჰექტარი 256.7 263.7 240.0 220.3 207.1 203.0 209.9 მუდმივი კულტურები ათასი ჰექტარი - - - 120.8 - - 127.9 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. (g) მუნიციპალური მყარი ნარჩენების (MSW) წარმოქმნა მუნიციპალური მყარი ნარჩენი ერთეული 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ ათასი ტონა 774.7 870.3 922.1 977.4 994.6 973.3 წყარო: საქსტატი. (h) ნაგავსაყრელზე მოხვედრილი მუნიციპალური მყარი ნარჩენებიდან წარმოქმნილი მეთანი 255 მეთანი მყარი მუნიციპალური ნარჩენიდან ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ გგ CO2 ეკვ 824 881 894 1,016 1,073 1,069 1,112 1,135 1,212 1,301 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. (i) მუნიციპალური ნაგავსაყრელებიდან აღდგენილი მეთანის წილი ჯამური CH4-დან გგ CO2 ექვ საქართველოში, ნაგავსაყრელებიდან მეთანი არც მოიპოვება და არც იწვება, ამიტომ მეთანის ამოღების (ჩაჭერის) კოეფიციენტი R = 0. გარდა ამისა, არ არსებობს მეთან-ჟანგვითი მასალით დაფარული მართვადი ნაგავსაყრელი მოედნები და ამიტომ ჟანგვის კოეფიციენტიც OX=0183 მეთანის აღდგენა ნაგავსაყრელებიდა ნ ერთეული 2005 წ 2010 წ 2015 წ 2016 წ 2017 წ 2018 წ 2019 წ 2020 წ 2025 წ 2030 წ % 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 წყარო: საქართველოს მეოთხე ეროვნული შეტყობინება კლიმატის ცვლილების შესახებ გაეროს ჩარჩო კონვენციისადმი [2005-2017]. 183 რუსთავის ნაგავსაყრელზე 2020 წლიდან დამონტაჟებულია ჩირაღდანი, რომელიც ახდენს დახურული უჯრედიდან შეგროვებული ბიოგაზის დაწვას და მეთანის სათბურის ეფექტის შემცირებას. 2024 წლიდან ნაგავსაყრელი სრულიად დაიხურება და მოხდება ბიოგაზის შეკრება და ჩირაღდანზე დაწვა. 256 დანართი I: მე-3 თავში ჩამოთვლილი ღონისძიებების დეტალური აღწერა პოლიტიკა და ღონისძიებები - დეკარბონიზაცია: სათბურის აირების ემისიები და მოცილება GHG-1: აზოტის მჟავას წარმოება სათბურის გაზების (GHG) დაბალი გამოყოფით. GHG-1: აზოტის მჟავას წარმოება სათბურის გაზების (GHG) დაბალი გამოყოფით. მიზანი 1.1: საწარმოო პროცესებიდან და პროდუქციის მოხმარებიდან (IPPU) წარმოქმნილი ემისიების შემცირება 5%-ით საკონტროლო დონესთან შედარებით. აღწერა: აზოტის მჟავას მწარმოებელი ქარხნები აღჭურვილი იქნება უახლესი ტექნოლოგიით, წარმოების ციკლიდან N2O ემისიების მოსაცილებლად. ეს ღონისძიება განპირობებულია საერთაშორისო ფინანსური მხარდაჭერით. 2021-2024 წლები, ღონისძიების დასაწყებად და შემდგომ გასაგრძელებლად. ვადები სექტორი მრეწველობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა (CSAP);  სინერგია ასოცირების შესახებ შეთანხმების დირექტივასთან 2008/50/EC ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის შესახებ და დირექტივასთან 2010/75/EU სამრეწველო ემისიების შესახებ. განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს დაგეგმვა. ვარაუდები საწარმო აღჭურვილია ახალი ტექნოლოგიებით, რომელიც მინიმუმ 95%-ით ნაკლებ N2O-ს გააფრქვევს. ახალი აღჭურვილობა აწარმოებს 100% აზოტმჟავას. 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური):  შემცირდება 426 გგ CO2 ექვ. 2030 წლისათვის. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი მონაცემები არ არის. მუნიციპალური მონაცემები არ არის. კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები 8,910,000 ლარი 2024 წლისთვის (შპს „რუსთავი აზოტიდან“) დონორის მხარდაჭერა 8,910,000 ლარი გრანტი 2024 წლისთვის (გერმანიის მთავრობიდან). პასუხისმგებელი უწყება შპს „რუსთავი აზოტი“ 257 პარტნიორი დაწესებულება მონიტორინგი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, საქართველოს მთავრობის სახელით. უწყება/წყარო საქართველოს გარემოს დაცვის და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) ჩართული კომპანიის განცხადების თანახმად, N2O-ს ემისიები შემცირებულია. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. ეს ღონისძიება ასევე უკავშირდება მრეწველობაში ეფექტურობის წახალისების ღონისძიებებს. GHG-2: კონკრეტული საწარმოებისთვის ემისიის კოეფიციენტების შემუშავება. GHG-2: კონკრეტული საწარმოებისთვის ემისიის კოეფიციენტების შემუშავება. მიზანი 1.1: საწარმოო პროცესებიდან და პროდუქციის მოხმარებიდან (IPPU) წარმოქმნილი ემისიების შემცირება 5%-ით საკონტროლო დონესთან შედარებიით. აღწერა: მონაცემთა მართვის სისტემის დანერგვა, რომელიც მოიცავს საწარმოების ემისიის კოეფიციენტებს, სექტორის ემისიებისა და შემარბილებელი პოტენციალის უკეთ შესაფასებლად. ეს მეტ შესაძლებლობას მისცემს კერძო სექტორის/სახელმწიფო კომპანიებს წარმოადგინონ სათბურის აირების ემისიასთან დაკავშირებული მონაცემები. ვადები 2021-2024 წლები, ღონისძიების დასაწყებად და შემდგომ გასაგრძელებლად. სექტორი მრეწველობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  სინერგია ასოცირების შესახებ შეთანხმების დირექტივა 2010/75/EU სამრეწველო ემისიების შესახებ და მუხლი 314 ინფორმაციის გაცვლისა და თანამშრომლობის ხელშეწყობის შესახებ. განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს დაგეგმვა. ვარაუდები მონაცემები არ არის. მოსალოდნელი შედეგები დარგთან დაკავშირებული მინიმუმ ორი ემისიის კოეფიციენტის მიღება. ემისიის კოეფიციენტი დადგენილია მინიმუმ ორი ძირითადი მრეწველობისთვის. სახელმწიფო ბიუჯეტი არა-ფინანსური წვლილი. მუნიციპალური მონაცემები არ არის. 258 დაფინანსების წყაროები (ლარი) კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები მონაცემები არ არის. დონორის მხარდაჭერა 99,600 ლარი გრანტის სახით 2024 წლამდე ფონდიდან/გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამიდან). (გლობალური გარემოსდაცვითი პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს კლიმატის ცვლილების სამმართველო. პარტნიორი დაწესებულება შპს „რუსთავის აზოტი“, “ჰაიდელბერგცემენტი”. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები)  ემისიის კოეფიციენტების რაოდენობა.  მონაცემთა სისტემების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-3: პირუტყვის საკვების შეცვლა. GHG-3: პირუტყვის საკვების შეცვლა. მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. აღწერა: მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის საკვების ხარისხის 20%-ით ან მეტი პროცენტით გაზრდა, იწვევს ენტერალური ფერმენტაციით ემისიების შემცირებას. საქართველოში საკმარისი მრავალფეროვნებაა საფურაჟე მცენარეების თვალსაზრისით, რომლთა საშუალებითაც შესაძლებელია ნაკლები ღეჭვა და ამავდროულად პირუტყვის პროდუქტიულობის გაზრდა ან შენარჩუნება. საჭიროა საკვების ოპტიმალური ნარევის განსაზღვრა და შემდგომ, სახელმძღვანელოს სახით რძის ნაწარმის მწარმოებელიფერმერებისათვის მიწოდება.ინფორმირება არსებულის შესახებ. გარდა ამისა, ქართული ყურძნის წიპწა უნდა იქნეს შესწავლილი, როგორც ალტერნატიული იაფი დიეტური დანამატი, მცოხნავი ცხოველის ემისიის დასაძლევად. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. შედეგის ინდიკატორები: 259 მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ენტერალური ფერმენტაციის ემისიების შესამცირებლად შემუშავებული მეთოდოლოგია, ხოლო პირუტყვის კვების ცვლილება, შეთანხმებული ჩართულ მხარეებთან; მინიმუმ ერთი სარეკომენდაციო კამპანია ჩატარდა, პირუტყვის ენტერალური ფერმენტაციის ემისიების შემცირებისა და საქონლის კვების ცვლილების შესახებ ყველა რეგიონში, მინიმუმ 50 ფერმერის მონაწილეობით; შემუშავებულია პროექტის კონცეფცია პირუტყვის საკვების ხარისხის გაუმჯობესებისა და საძოვრების ბიომრავალფეროვნების შესანარჩუნებლად. განსახორციელებლად მოთხოვნილია საერთაშორისო დაფინანსება; შემუშავებულია საძოვრების მართვის კანონმდებლობა. 2021-2024 წლები, ღონისძიების დასაწყებად და შემდგომ გასაგრძელებლად. ვადები სექტორი სოფლის მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმვის პროცესში. ვარაუდები N/A 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური):  შემცირებული 6.83 გგ CO2ექვ 2030 წელს. მოსალოდნელი შედეგები სახელმწიფო ბიუჯეტი 530,000 ლარი მეთოდოლოგიის განსავითარებლად და სარეკომენდაციო კამპანიის ჩასატარებლად, პირუტყვის ენტერალური ფერმენტაციის ემისიების შემცირებისა და პირუტყვი კვების ცვლილებისთვის. მუნიციპალური არცერთი. კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები გენერირება მოხდება პოლიტიკის მეშვეობით დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება. დაფინანსების წყაროები (ლარი) პასუხისმგებელი უწყება პარტნიორი დაწესებულება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (გარემოს დაცვისა და კლიმატის ცვლილების დეპარტამენტი), სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტი, სურსათისა და სოფლის განვითარება.  შპს „სამეცნიერო კვლევითი ცენტრი“;  ა(ა)იპ „სოფლის განვითარების სააგენტო“;  სსიპ „გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი“; 260  სსიპ „მიწის მდგრადი მართვისა და მიწათსარგებლობის მონიტორინგის ეროვნული სააგენტო“;  სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების მწარმოებლები. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები)  მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის რაოდენობა, რომელიც იღებს გაუმჯობესებული ხარისხის საკვებს;  ოპტიმიზირებული საკვების რაოდენობა, ტიპების მიხედვით. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია, და კონკურენტუნარიანობა. GHG-4: ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი და ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება, პირუტყვის საკვების ხარისხის საუკეთესო ვარიანტების გამოსავლენად. GHG-4: ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი და ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება, პირუტყვის საკვების ხარისხის საუკეთესო ვარიანტების გამოსავლენად. შედეგის ინდიკატორი: მომზადდა ტექნიკური ანალიზის ანგარიში, რომელიც იკვლევს მინიმუმ ორ ახალ ალტერნატივას კვების გასაუმჯობესებლად. მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. აღწერა: პირუტყვში ენტერალური ფერმენტაციის მართვის დამატებით ღონისძიებებთან დაკავშირებული ღირებულების, სარგებელისა და მიზანშეწონილობის ანალიზი, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. ვედები 2021 წლიდან 2024 წლამდე. სექტორი სოფლის მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს დაგეგმვა. ვარაუდები ფულადი სახსრების არსებობა კვლევის დასაწყებად. 261 ტექნიკური ანალიზის ანგარიში მომზადდა, რომელიც იკვლევს მინიმუმ ორ ახალ ალტერნატივას კვების გასაუმჯობესებლად. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 218,000 ლარი. მუნიციპალური არ არის მონაცემები. კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები) სსიპ „სამეცნიერო კვლევითი ცენტრი“. ა(ა)იპ „სოფლის განვითარების სააგენტო“. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) ტექნიკური ანალიზის დოკუმენტების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-5: ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი და ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება, ნაკელის მართვის საუკეთესო ვარიანტების იდენტიფიცირების მიზნით. GHG-5: ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი და ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება, ნაკელის მართვის საუკეთესო ვარიანტების იდენტიფიცირების მიზნით. შედეგის ინდიკატორი: მომზადდა ტექნიკური ანგარიში, რომელიც აანალიზებს მინიმუმ ორ ახალ ალტერნატივას სასუქის მართვისთვის. მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. 262 აღწერა: სასუქის მართვის სისტემების დანერგვის დამატებით ღონისძიებებთან დაკავშირებული ღირებულების, მიზანშეწონილობის დადგენა, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. სარგებელისა და ვადები 2021 წლიდან 2024 წლამდე. სექტორი სოფლის მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესშია. ვარაუდები ფულადი სახსრების არსებობა კვლევის დასაწყებად. მოსალოდნელი შედეგები ტექნიკური ანგარიში მომზადდა, რომელიც იკვლევს მინიმუმ ორ ახლა ალტერნატივას სასუქის მართვისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 218,000 ლარი. მუნიციპალური მონაცემები არ არის. კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები მონაცემები არ არის. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (გარემოს დაცვისა და კლიმატის ცვლილების დეპარტამენტი, სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტი, სურსათისა და სოფლის განვითარება). პარტნიორი დაწესებულება (ები) სსიპ „სამეცნიერო კვლევითი ცენტრი“. ა(ა)იპ „სოფლის განვითარების სააგენტო“. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. უწყება/წყარო მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი ტექნიკური ანალიზის დოკუმენტების რაოდენობა. კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. 263 GHG-6: კვლევა და ტექნიკურ-ეკონომიკური მიზანშეწონილობის დადგენა კოოპერატივების წარმატებით და ფართო მასშტაბებით შექმნასთან დაკავშირებით. GHG-6: კვლევა და ტექნიკურ-ეკონომიკური მიზანშეწონილობის დადგენა კოოპერატივების წარმატებით და ფართო მასშტაბებით შექმნასთან დაკავშირებით. მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. აღწერა: კოოპერატივების შექმნასთან დაკავშირებული კვლევა და ტექნიკურ-ეკონომიკური მიზანშეწონილობის დადგენა, 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. ვადები 2021 წლიდან 2024 წლამდე. სექტორი სოფლის მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი მომზადების პროცესში. ვარაუდები ფულადი სახსრების არსებობა კვლევის დაწყებისთვის. მოსალოდნელი შედეგები ტექნიკური ანალიზის დოკუმენტების დამთავრება. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 940,000 ლარი. მუნიციპალური არ არის მონაცემები. კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები) დონორის მხარდაჭერა. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) ტექნიკური ანალიზის დოკუმენტების რაოდენობა. 264 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-7: კვლევები და საკონსულტაციო პროცესები, საქართველოსათვის ეკონომიკური და სოციალურად მიზანშეწონილი, კლიმატთან ოპტიმიზირებული (CSA) სოფლის მეურნეობის განსაზღვრისათვის. GHG-7: კვლევები და საკონსულტაციო პროცესები, საქართველოსათვის ოპტიმიზირებული (CSA) სოფლის მეურნეობის განსაზღვრისათვის. ეკონომიკურად და სოციალურად მიზანშეწონილი, კლიმატთან მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. აღწერა: კვლევა კლიმატ-ოპტიმიზირებული სოფლის მეურნეობის (CSA) ხარჯთ-ეფექტური ქმედებების დადგენისათვის, დაინტერესებულ მხარეებთან კონსულტაციები, საქართველოში ტექნიკურად და სოციალურად განხორციელებადი ვარიანტების შერჩევისა და 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმაში ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებისათვის. მიღწევები უნდა მოიცავდეს: ყველაზე ოპტიმალურ, მინიმუმ ორი ღონისძიებებისთვის, ტექნიკური ანალიზს და რეკომენდაციებს, მეურნეობის პრაქტიკის დასანერგად; კლიმატ-ოპტიმიზირებული სოფლის კლიმატ-გონივრული სოფლის მეურნეობის სამუშაო ჯგუფი ატარებს მინიმუმ ორ საკონსულტაციო შეხვედრას წელიწადში; 2024 წლისთვის მომზადდება სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკის სახელმძღვანელო მინიმუმ 5 სასოფლო -სამეურნეო კულტურისათვის. ვადები 2021 - 2024 სექტორი სოფლის მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი განხილვის სტადიაშია. ვარაუდები ვარაუდი თანხების ხელმისაწვდომობაზე კვლევის ჩასატარებლად . მოსალოდნელი შედეგები ტექნიკური ანალიზის დოკუმენტის დამთავრება. სახელმწიფო ბიუჯეტი 330,000 ლარი. მუნიციპალური არ არის მონაცემები. 265 დაფინანსების წყაროები (ლარი) კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (გარემოს დაცვისა და კლიმატის ცვლილების დეპარტამენტი, სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტი, სურსათისა და სოფლის განვითარება). პარტნიორი დაწესებულება(ები) სსიპ „სამეცნიერო კვლევითი ცენტრი“. ა(ა)იპ „სოფლის განვითარების სააგენტო” გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (პოლიტიკისა და ანალიტიკის დეპარტამენტი). მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) ტექნიკური ანალიზის დოკუმენტების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-8: განათლებისა და ცნობიერების ამაღლების სტრატეგიის შემუშავება (მათ შორის სინთეზური სასუქების გამოყენებასთან დაკავშირებით). GHG-8: განათლებისა და ცნობიერების ამაღლების სტრატეგიის შემუშავება (მათ შორის სინთეზური სასუქების გამოყენებასთან დაკავშირებით). მიზანი 1.2: სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან წარმოქმნილი ემისიების შემცირება და სასოფლო-სამეურნეო სექტორში ნახშირბადის დაბალი მოხმარების მიდგომების მხარდაჭერა. აღწერა: განათლების და ცნობიერების ამაღლების სტრატეგიის შემუშავება, რომელიც ხელს შეუწყობს ისეთი შერჩეული შემარბილებელი ღონისძიებების განხორციელებას, როგორიცაა სინთეზური სასუქების ალტერნატივის გამოყენება და 2023-2024 წლების კლიმატის სამოქმედო გეგმის ახალი ქმედებების იდენტიფიცირებას. ვადები 2021 წლიდან 2024 წლამდე. სექტორი სოფლის მეურნეობა. 266 შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი განხილვის სტადიაშია. ვარაუდები ჩატარდება ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებული მინიმუმ 12 ღონისძიება. ცოდნის გაფართოების ცენტრებისა და სურსათის ეროვნული სააგენტოს მიერ ინფორმირებული ფერმერების პროცენტული რაოდენობა, რომლებმაც გააუმჯობესეს ინფორმაცია შინაური ცხოველების მდგრადი კვების პრაქტიკისა და ნიადაგის მდგრადი მართვის შესახებ:  0% 2020 წელს;  ფერმერების სამიზნე კონტიგენტის 50% 2022 წელს;  ფერმერების სამიზნე კონტიგენტის 50% 2024 წელს;  ფერმერების სამიზნე კონტიგენტის 50% 2026 წელს;  ფერმერების სამიზნე კონტიგენტის 50% 2028 წელს;  ფერმერების სამიზნე კონტიგენტის 50% 2030 წელს. სტრატეგიული დოკუმენტის დამთავრება . მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 330,000 ლარი. მუნიციპალური არ არის მონაცემები კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები) სსიპ „გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი“. ა(ა)იპ „სოფლის განვითარების სააგენტო“ . მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) სტრატეგიული დოკუმენტების რაოდენობა. 267 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-9: დეგრადირებული ტყის ნაწილის აღდგენა (მათ შორის ხანძრის ადგილების) გატყიანების გზით. GHG-9: დეგრადირებული ტყის ნაწილის აღდგენა (მათ შორის ხანძრის ადგილების) გატყიანების გზით. მიზანი1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: 625 ჰა ტყის დეგრადირებული ტერიტორიის (მათ შორის ხანძრის კერების) აღდგენა გატყიანების გზით. მოხდება 250 ჰა184 და 375 ჰა ტყის დეგრადირებული ტერიტორიების (მათ შორის ხანძრის კერების) აღდგენა გატყიანების გზით (125 ჰა წელიწადში). ზუსტი ადგილების შერჩევა მოხდება ყოველი წლის ბოლოს. ვადები 2020 წლიდან 2024 წლამდე. სექტორი სატყეო შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ ხელშეკრულება, მუხლი 302;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026;  საქართველოს სოფლისა და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია – 2021-2027. განხორციელების სტატუსი 2019-2022 წლებში ეროვნულმა სატყეო სააგენტომ განახორციელა 8,7 ჰა ტყის ფართობი; 2019-2022 წლებში მოხდა – 2113,9 ჰა ტყის ბუნებრივი განახლების ხელშეწყობა; 2023 წელს დაგეგმილია 1636,6 ჰა ბუნებრივი განახლების ხელშეწყობა185. ვარაუდები ეს არის შემარბილებელი ღონისძიება კლიმატის ცვლილების სექტორთან მიმართებაში. იგი არის დაბალემისიიანი განვითარების კონცეფციის (LED) ნაწილი, რომელიც დამტკიცებულ იქნა 2023 წელს. 2024 წლისთვის 625 ჰექტარი ტყის ფართობი აღდგება გატყიანების შედეგად. ტყის ფართობი სადაც ჩატარდა აღდგენითი სამუშაოები: აქედან 125 ჰა შევა სოფლის მეურნეობის განვითარების სამოქმედო გეგმაში. 184 185 ეროვნული სატყეო სააგენტოს 2023 წლის ივნისის მონაცემების მიხედვით. 268  190 ჰექტარი 2019 წელს186;  890 ჰექტარი 2022 წელს;  2090 ჰექტარი 2024 წელს;  2690 ჰექტარი 2026 წელს;  3290 ჰექტარი 2028 წელს;  4000 ჰექტარზე მეტი 2030 წელს; 183F ემისიების გამომთვლელი EX-ACT მოდელი ითვალისწინებს გრილ ზომიერ ტენიან კლიმატურ ზონას, დაბალი აქტივობის თიხის (LAC) ნიადაგებით. მიწათსარგებლობა იცვლება დეგრადირებული მიწიდან, ზომიერი მთის ტყის სისტემებისაკენ. ხანძრის გაჩენა არ არის გათვალისწინებული. მოდელი ითვალისწინებს რეალიზაციისა და კაპიტალიზაციის ფაზებს შესაბამისად 3 და 17 წლით. ნახშირბადის საშუალო შთანთქმა წლიურად 18,4 ტონა CO2 -ის ექვ/ჰა. მოსალოდნელი შედეგები 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური). 11.5 გგ CO2ექვ-ის მოცილება ყოველწლიურად, 2022 წლიდან მინიმუმ 2030 წლისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 2,625,000 ლარი - 2024 წლისთვის მუნიციპალური არა კერძო სექტორი / სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 3,640,000 ლარი კლიმატის მწვანე ფონდიდან გრანტის სახით, გერმანიის მთავრობა. პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები) სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“. მონიტორინგი უწყება/წყარო სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) აღდგენილი ტყის ფართობის ჰა. აღნიშნული სამიზნე მაჩვენებლები განსაზღვრული იყო საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგიის 2021-2023 წლების სამოქმედო გეგმის მიხედვით. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 2022 წლის განხორციელების ანგარიშის მიხედვით, 2021 წელს დეგრადირებული ტყეების აღდგენის მიზნით განხორციელდა ტყის აღდგენის ღონისძიებები 783 ჰა ფართობზე, აქედან 150,2 ჰა-ზე განხორციელდა ტყის აღდგენის სამუშაოები გატყიანების გზით, ხოლო, 632,8 ჰა ფართობზე განხორციელდა ბუნებრივი განახლების ხელშეწყობის სამუშაოები, ხოლო 2022 წელს ეროვნულ სატყეო სააგენტოს არ განუხორციელებია ტყის გაშენების ღონისძიებები. 186 269 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ზომებთან ერთად. GHG-10: დეგრადირებული ტყის აღდგენა ბუნებრივი აღდგენის ხელშეწყობის გზით. GHG-10: დეგრადირებული ტყის აღდგენა ბუნებრივი აღდგენის ხელშეწყობის გზით. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: 2,411 ჰა დეგრადირებული ტყის აღდგენა ბუნებრივი აღდგენის გზით. განხორციელდება/ განხორციელდა შემდეგი ღონისძიებები: 1. 2020-2023 წლებში, ეროვნული სატყეო სააგენტო აღადგენს დეგრადირებული ტყეების 2074,6 ჰა-ს; 2023 წელს ტყის აღდგენა დაგეგმილია 1673.5 ჰა ფართობზე; 2. 2019 წელს, თბილისის მუნიციპალიტეტმა,187 გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) დახმარებით, აღადგინა 20 ჰა დეგრადირებული ტყის ტერიტორია; 3. 2019-2024 წლებში, აჭარის სატყეო სააგენტო აღადგენს 600 ჰა დეგრადირებული ტყის ტერიტორიას (სუბალპური); 4. 2020-2024 წლებში, ახმეტის მუნიციპალიტეტი აღადგენს 991 ჰა ტყის ტერიტორიას. ეს ღონისძიება ნაწილობრივ ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2019-დან 2022 წლამდე (გაგრძელდება 2024 წლამდე) სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ ხელშეკრულება, მუხლი 302;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026;  საქართველოს სოფლისა და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია – 2021-2027. განხორციელების სტატუსი ამჟამად განხორციელების პროცესშია - ამ ეტაპზე ეროვნულმა სატყეო სააგენტომ ხელი შეუწყო 171 ჰა-ს თვითგანახლებას. 2024 წლისთვის ტყე ბუნებრივი აღდგენით აღდგება დაახლოებით 1,300 ჰა ფართობზე. 2019-2023 წლების განმავლობაში ეროვნულმა სატყეო სააგენტომ ბუნებრივი განახლების ხელშემწყობი სამუშაოები განახორციელა - 44 ჰა ფართობზე, ხოლო ტყის აღდგენა-გაშენების სამუშაოები განახორციელა - 38 ჰა ფართობზე. ტყის აღდგენის სამუშაოები (მცენარეების მოვლა-პატრონობა) დღემდე მიმდინარეობს. 2023-2024 წლებში სამსახურის მიერ იგეგმება: ბუნებრივი განახლების ხელშემწყობი სამუშაოების განხორციელება - 20 ჰა ფართობზე და ტყის აღდგენა-გაშენების სამუშაოების განხორციელება- 25,4 ჰა ფართობზე. 187 270 ემისიების გამომთვლელი EX-ACT მოდელი ითვალისწინებს გრილ ზომიერ ტენიან კლიმატურ ზონას, დაბალი აქტივობის თიხის (LAC) ნიადაგებით. მიწათსარგებლობა იცვლება დეგრადირებული მიწიდან, ზომიერი მთის ტყის სისტემებისაკენ. ხანძრის გაჩენა არ არის გათვალისწინებული. მოდელი ითვალისწინებს რეალიზაციისა და კაპიტალიზაციის ფაზებს შესაბამისად 5 და 15 წლით. ვარაუდები ნახშირბადის საშუალო შთანთქმა წლიურად 2,9 ტ CO2-ის ექვ/ჰა. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი)  2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური);  6.9 გგ CO2ექვ-ის მოცილება ყოველწლიურად, 2022 წლიდან მინიმუმ 2030 წლამდე . სახელმწიფო ბიუჯეტი პუნქტი 1 და 3 ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან 1,125,000 ლარი. მუნიციპალური არცერთი კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები არცერთი დონორის მხარდაჭერა პუნქტი 2 ფინანსდება გერმანიის საერთაშორისო თანამშრომლობის საზოგადოების (GIZ) მიერ. მე-4 პუნქტისთვის 3,633,260 ლარი გრანტის სახით, გამოყოფილია კლიმატის მწვანე ფონდიდან, გერმანიის მთავრობა. პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“  სსიპ „აჭარის სატყეო სააგენტო“  ახმეტის მუნიციპალიტეტის მმართველობის სისტემაში შემავალი აიპ „თუშეთის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია“ მონიტორინგი უწყება/წყარო ეროვნული სატყეო სააგენტო, განმახორციელებელი პარტნიორები. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) აღდგენილი ტყის ფართობი ჰა, აქტივობის რაოდენობის მიხედვით. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა AFOLU ზომებთან ერთად. GHG-11: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა, ტყის მდგრადი მართვის გეგმების განხორციელების გზით. 271 GHG-11: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა, ტყის მდგრადი მართვის გეგმების განხორციელების გზით. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა 402,109 ჰექტარ ფართობზე - მდგრადი მართვის გეგმის განხორციელების გზით, რომელიც შემუშავებული და დამტკიცებულია 11 მუნიციპალიტეტისთვის. გეგმა მოიცავს ისეთი ღონისძიებების მხარდაჭერას, როგორებიცაა: საჭირო ინფრასტრუქტურის განვითარება; მოვლა-შენარჩუნება; ჭრები; ტყის აღდგენა; სანიტარული ჭრები და სხვა. ღონისძიება ნაწილობრივ ეყრდნობა კლიმატთან დაკავშირებულ საერთაშორისო დაფინანსებას, 270,807 ჰა ფინანსდება GCF–ის მიერ, ხოლო 131,302 ჰა - სახელმწიფო ბიუჯეტით. ვადები 2021-2027 წლები და შემდგომ. სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  ტყის კოდექსი;  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ ხელშეკრულება, მუხლი 302;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მოეთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026;  საქართველოს სოფლის და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია - 2021-2027;  რეგიონული განვითარების პროგრამა – 2018-2021;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მართვას დაქვემდებარებული ტერიტორიებისთვის მომზადებულია კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციის გეგმები ყაზბეგის, ფშავხევსურეთის და თუშეთის დაცული ტერიტორიებისათვის. მიმდინარეობს მუშაობა 7 დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის შემუშავებასა და განახლებაზე, სადაც გათვალისწინებულია კლიმატის ცვლილების შერბილების საკითხები. ვარაუდები ეს ღონისძიება მოიცავს მხოლოდ ტყის მდგრადი მართვის გეგმების შემუშავებას, მათ შორის 270,807 ჰა და შემდგომი რეალიზაციით. ღონისძიება არის დაბალემისიანი განვითარების კონცეფცია (LED) ნაწილი, რომელიც ამჟამად შემუშავების პროცესშია. ტყის მდგრადი მართვის გეგმა შემუშავებული და დამტკიცებულია მინიმუმ 7 მუნიციპალიტეტის მიერ (ლანჩხუთი, ჩოხატაური, დედოფლისწყარო, სიღნაღი, ადიგენი, ლენტეხი, ლაგოდეხი, ახმეტა). მუნიციპალიტეტში მდგრადად იმართება 269,954 ჰა ტყის ფართობი. 272 2023 წლის მონაცემებით დამტკიცცებულია: ლანჩხუთი, ჩოხატაური, ლაგოდეხი, ლენტეხი. შემუშავებულია და დამტკიცების პროცესი მიდინარეობს: დედოფლისწყარო-სიღნაღი, ახმეტა. მიმდინარეობს მართვის გეგმის შემუშავება: ადიგენი. 2024 წლისთვის დაცული ტერიტორიის მართვის გეგმების 50%-ზე მეტი აერთიანებს კლიმატის ცვლილების შერბილების საკითხებს. ემისიების გამომთვლელი EX-ACT მოდელი ითვალისწინებს გრილ ზომიერ ტენიან კლიმატურ ზონას, დაბალი აქტივობის თიხის (LAC) ნიადაგებით. დეგრადაციის მართვისთვის ვეგეტაციის ტიპი ზომიერი მთის ტყეებია. დასავლეთ საქართველოსთვის ის ინარჩუნებს დეგრადაციის მაღალ დონეს პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად, მაღალი დონიდან დეგრადაციის დაბალ დონეზე გადადის. აღმოსავლეთ საქართველოსთვის ის რჩება დეგრადაციის ზომიერ დონეზე პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად ზომიერი დონიდან გადადის დეგრადაციის დაბალ დონეზე. ხანძრის გაჩენა არ არის გათვალისწინებული. მოდელი, როგორც განხორციელების, ასევე კაპიტალიზაციის ფაზისათვის ითვალისწინებს 10 წელიწადს. ნახშირბადის საშუალო წლიური შთანთქმა დასავლეთ საქართველოში ტოლია 1.0 ტონა CO2 ექვ/ჰა, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში კი 1.7 ტონა CO2 ექვ/ჰა (საშუალოდ 1.4). 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური) : მოსალოდნელი შედეგები 560 გგ CO2ექვ-ის მოცილება ყოველწლიურად, 2022 წლიდან მინიმუმ 2030 წლისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 2,510,000 ლარი. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 9,190,000 ლარი (2,526,000 ევრო) გრანტის სახით კლიმატის მწვანე ფონდიდან. პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები)  სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“;  გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება.  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ბიომრავალფეროვნებისა და სატყეო დეპარტამენტი 273  ახმეტის მუნიციპალიტეტის დაქვემდებარებაში მყოფი არასამეწარმეო იურიდიული პირი „თუშეთის დაცული ლანდშტაფტის ადმინისტრაცია“ - საერთაშორისო ორგანიზაციები  დაცული ტერიტორიების სააგენტო მონიტორინგი უწყება/წყარო სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“ პროგრესის მაჩვენებელი (ები) ჰა ტყის ფართობის მდგრადი მართვა 11 მუნიციპალიტეტში. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ზომებთან ერთად. GHG-12: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა ზედამხედველობისა და შესაძლებლობების განვითარების გზით. GHG-12: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა ზედამხედველობისა და შესაძლებლობების განვითარების გზით. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკის დანერგვა და განხორციელება, მათ შორის: 270,807 ჰა ტყის ფართობის ზედამხედველობით; მდგრადად მოპოვებული და წარმოებული შეშის მიწოდებით; სამართლებრივი ბაზის განმტკიცებით; გაზომვით, ანგარიშგების და ვალიდაციის სისტემების (MRV) გაუმჯობესების ხელშეწყობით. განხორციელდება შემდეგი ქვეღონისძიებები: 1. საზედამხედველო რეგულაციების, პროცედურებისა და პროტოკოლის განახლება და დახვეწა, ეფექტური ზედამხედველობის მიზნით; 2. გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის თანამშრომლების თანამედროვე და განახლებული აღჭურვილობით, ტექნოლოგიებით და სატრანსპორტო საშუალებებით აღჭურვა, ეფექტური ზედამხედველობის მიზნით; 3. შესაბამისი მექანიზმებისა და ტექნოლოგიების დანერგვა (მათ შორის, აუცილებელი სასწავლო მოდულების შემუშავება), მდგრადად მოპოვებული და წარმოებული შეშის მიწოდების ხელშესაწყობად; 4. 14 საქმიანი ეზოს შექმნა და დაკომპლექტება188 5. სატყეო სექტორში პროფესიული განათლებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების ხელშეწყობა, რაც გულისხმობს საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებასა და დანერგვას; 6. გარემოს დაცვის სფეროში საუნივერსიტეტო პროგრამების შემუშავება და ტყეების ეკონომიკური პოტენციალის მდგრადი გამოყენების მოდელების შექმნა, რაც უზრუნველყოფს არამდგრადი მეთოდების გამოყენების გამო გამოწვეულ მიმდინარე სოციალურ-ეკონომიკური და ენერგეტიკული ზეწოლის შემცირებას ტყეებზე, და ასევე პირობების შექმნა ტყის მდგრადი მართვისთვის; აღნიშნული მაჩვენებელი განსაზღვრულია საქართველოს კლიმატის ცვლილების 2030 წლის სტრატეგიის 2021-2023 წლების სამოქმედო გეგმის მიხედვით. 2021 წლიდან დღემდე, დასრულებულია - 11 საქმიანი ეზო, მიმდინარეობს 6 საქმიანი ეზოს მშენებლობა, დაგეგმილია 12 საქმიანი ეზოს მშენებლობა. 188 274 7. სატყეო სექტორის დაგეგმვის, მართვისა და მონიტორინგის პროცესში კლიმატის ცვლილებისადმი ადაპტაციასთან დაკავშირებული საკითხების ინტეგრაცია; 8. გაზომვის, ანგარიშგების და ვალიდაციის სისტემების (MRV) და ტყეების ინსტიტუციონალური მოწყობის გაუმჯობესება; 9. ტყის საინფორმაციო და მონიტორინგის სისტემის (FIMS) მოდულების შემუშავება. გატარებული ღონისძიებებით მიღებული შედეგები:  ზედამხედველობის განახლებული რეგულაციები, პროცედურები და პროტოკოლები;  გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის კვალიფიციური და სათანადოდ აღჭურვილი თანამშრომლები;  დანერგილი მექანიზმები და ტექნოლოგიები, რომელიც ხელს შეუწყობს მდგრადად მოპოვებული და წარმოებული შეშის მიწოდებას;  შექმნილი და დაკომპლექტებული 14 სამეურნეო ეზო;  გაუმჯობესებულია სამართლებრივი ჩარჩო, რაც ხელს შეუწყობს ტყის მდგრად მართვას (კერძოდ, დამტკიცებულია ტყის ახალი კოდექსი და და #179, #241 და #242 რეგულაციები);  კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტაციის საკითხების ინტეგრაცია სატყეო სექტორის დაგეგმვის, მართვისა და მონიტორინგის პროცესში;  გაძლიერებული გაუმჯობესებული MRV სისტემა და ინსტიტუციონალური მოწყობა;  შემუშავებული ტყის საინფორმაციო და მონიტორინგის სისტემის მოდულები. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2023 წლები (გაგრძელდება 2028 წლამდე). სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  ტყის კოდექსი;  კლიმატის სტრატეგია სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მუხლი 302;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026 წწ;  საქართველოს სოფლის და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია - 2021 – 2027 წწ;  რეგიონული განვითარების პროგრამა - 2018 – 2021 წწ;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი დაიწყო 2021 წლიდან. ვარაუდები ღონისძიება ძალიან მნიშვნელოვანია საქართველოს სატყეო სექტორისთვის. მისი განხორციელების შედეგად, შესაძლებელია გაორმაგდეს საქართველოს სოფლის მეურნეობის, მეტყევეობის და სხვა მიწათსარგებლობის (AFOLU) ადაპტაციისა და შერბილების ღონისძიებებთან დაკავშირებული გავლენა. ასევე, მონიტორინგის სისტემის 275 (MRV) დანერგვით შესაძლებელია შთანთქმის პოტენციალის ზრდის დადასტურება და კონტროლი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში. ემისიების გამომთვლელი EX-ACT მოდელი ითვალისწინებს გრილ ზომიერ ტენიან კლიმატურ ზონას, დაბალი აქტივობის თიხის (LAC) ნიადაგებით. დეგრადაციის მართვისთვის ვეგეტაციის ტიპი ზომიერი მთის ტყეებია. დასავლეთ საქართველოსთვის ის ინარჩუნებს დეგრადაციის მაღალ დონეს პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად, მაღალი დონიდან დეგრადაციის დაბალ დონეზე გადადის. აღმოსავლეთ საქართველოსთვის ის რჩება დეგრადაციის ზომიერ დონეზე პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად ზომიერი დონიდან გადადის დეგრადაციის დაბალ დონეზე. ხანძრის გაჩენა არ არის გათვალისწინებული. მოდელი ითვალისწინებს, როგორც განხორციელების ასევე კაპიტალიზაციის ფაზისათვის 10 წელიწადს. ნახშირბადის საშუალო წლიური შთანთქმა ტოლია 1.5 ტონა CO2 ექვ/ჰა. მოეწყო და დაკომპლექტდა 14 ბიზნესის ეზო. მოსალოდნელი შედეგები ტყის მდგრადი მართვის პრაქტიკების პრინციპებზე დაფუძნებული ზედამხედველობა ფარავს 270,807 ჰა ტყის ფართობს. 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): 393 გგ CO2 ექვ-ის მოცილება ყოველწლიურად, 2022 წლიდან, მინიმუმ 2030 წლისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არაფულადი. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 378,000 ლარი (103,819 ევრო) გრანტის სახით, კლიმატის მწვანე ფონდიდან. პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“;  გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება  სსიპ გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი  არასამთავრობო ორგანიზაციები და საერთაშორისო ორგანიზაციები 276 მონიტორინგი უწყება/წყარო სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) ტყის ეფექტური ზედამხედველობის მიზნით განახლებული რეგულაციების, პროცედურების და პროტოკოლების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი და/ან მიღებული გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ზომებთან ერთად. GHG-13: ტყის მდგრადი მართვა და/ან დაცვა, ზურმუხტის ქსელში. GHG-13: ტყის მდგრადი მართვა და/ან დაცვა, ზურმუხტის ქსელში. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: 643,100 ჰა განსაკუთრებულად დაცული ტერიტორიების ტყის ფონდების მდგრადი მართვა და დაცვა, ზურმუხტის ქსელით მიღებულ და ნომინირებულ უბნებში (590,103 ჰა მიღებული; 52,997 ჰა ნომინირებული). ეს ღონისძიება გულისხმობს ტყის ტერიტორიების მდგრად მართვას, მდგრადი მართვის გეგმების განვითარების, ადაპტაციისა და განხორციელების გზით, როგორიცაა: აუცილებელი ინფრასტრუქტურის განვითარება; მოვლა-შენარჩუნება; ჭრა; ტყის აღდგენა; სანიტარიული ჭრა და ა.შ.. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2024 წლები (გაგრძელდება 2030 წლამდე). სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  ტყის კოდექსი;  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მუხლი 302;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026 წწ;  საქართველოს სოფლის და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია - 20212027 წწ;  რეგიონული განვითარების პროგრამა -2018-2021 წწ;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტოს“ კომპეტენციის ფარგლებში განხორციელდა: ტყის ინვენტარიზაცია და ტყის მართვის გეგმის მომზადების სამუშაოები 277 მიმდინარეობს ტყის მართვის გეგმების მომზადება 2 დაცულ ტერიტორიაზე, ჯამში 12 251,8 ჰექტარ ფართობზე, კერძოდ:  ცივ-გომბორის აღკვეთილის 4 935,8 ჰა (სახელმწიფო ბიუჯეტი)  ერუშეთის ეროვნული პარკის 7 216 ჰა; (სახელმწიფო ბიუჯეტი) მომზადებულია თუშეთის ეროვნული პარკისა (9214 ჰა) და თუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალის (10275 ჰა) ტყის ინვენტარიზაციისა და ტყის მართვის გეგმების ტექნიკური დავალება. 2023 წლის მდგომარეობით სულ დამტკიცებულია 12 ტყის მართვის გეგმა, ტყის ინვენტარიზაცია ჩატარებულია ჯამში 179 887.5 ჰექტარზე: 1. მაჭახელას ეროვნული პარკი- ფართობი: 7 333 ჰა; 2. კოლხეთის ეროვნული პარკი - ფართობი: 29 033 ჰა; 3. კაცობურის აღკვეთილი - ფართობი: 271 ჰა; 4. ნეძვის აღკვეთილი - ფართობი: 9 212.5 ჰა; 5. აჯამეთის აღკვეთილი- ფართობი: 4 991 ჰა; 6. თბილისის ეროვნული პარკი - ფართობი: 21 031 ჰა; 7. ფშავ-ხევსურეთის ეროვნული პარკი - ფართობი: 18 266 ჰა; 8. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი - ფართობი: 56 112 ჰა; 9. ლაგოდეხის აღკვეთილი - ფართობი: 2025 ჰა; 10. ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი -ფართობი: 19 755 ჰა; 11. თეთრობის აღკვეთილი - ფართობი: 3 089 ჰა; 12. ალგეთის ეროვნული პარკი -ფართობი: 8 769 ჰა; ვარაუდები ზემოაღნიშნული გეგმები მომზადებულია ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატების დაცვის გათვალისწინებით. ეს ღონისძიება მნიშვნელოვანია, რადგან ის პირველ რიგში უზრუნველყოფს ბიომრავალფეროვნების დაცვას, რის შედეგადაც გაიზრდება ტყის ეკოსისტემის ადაპტაცია კლიმატის ცვლილების მიმართ და შესაბამისად გაიზრდება ნახშირბადის მარაგები. 2024 წლისთვის შემუშავებულია ზურმუხტის ქსელის მართვის გეგმები, ზურმუხტის ქსელის ტყის ფართობის მინიმუმ 100,000 ჰექტარზე. ნავარაუდებია CO2ექვ-ს შემცირების განხორციელება 52,997 ჰექტარზე. ემისიების გამომთვლელი EX-ACT მოდელი ითვალისწინებს გრილ ზომიერ ტენიან კლიმატურ ზონას, დაბალი აქტივობის თიხის (LAC) ნიადაგებით. დეგრადაციის 278 მართვისთვის ვეგეტაციის ტიპი ზომიერი მთის ტყეებია. დასავლეთ საქართველოსთვის ის ინარჩუნებს დეგრადაციის მაღალ დონეს პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად, მაღალი დონიდან დეგრადაციის დაბალ დონეზე გადადის. აღმოსავლეთ საქართველოსთვის ის რჩება დეგრადაციის ზომიერ დონეზე პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად ზომიერი დონიდან გადადის დეგრადაციის დაბალ დონეზე. ხანძრის გაჩენა არ არის გათვალისწინებული. მოდელი ითვალისწინებს, როგორც განხორციელების ასევე კაპიტალიზაციის ფაზისათვის 10 წელიწადს. ნახშირბადის საშუალო წლიური შთანთქმა ტოლია 1.5 ტონა CO2 ექვ/ჰა. მოსალოდნელი შედეგები 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): 393 გგ CO2ექვ-ს მოცილება ყოველწლიურად, 2030 წლისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი მართვასთან დაკავშირებით შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება მუნიციპალური არცერთი კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არცერთი დონორი მხარდაჭერა 60,000 ლარი გერმანიის მთავრობიდან. პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურენობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები) სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“ სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურენობის სამინისტროს ბიომრავალფეროვნებისა და სატყეო პოლიტიკის დეპარტამენტი. უწყება/წყარო სახელმწიფო ქვეუწყება, დეპარტამენტი. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) ზურმუხტის ქსელის ფარგლებში დაცული/მდგრადად მართული ჰა ტყის ფართობი. მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი ბიომრავალფეროვნებისა და გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ზომებთან ერთად. 279 სატყეო პოლიტიკის GHG-14: ახალ დაცულ ტერიტორიებში შემავალი ტყის დაცვა ან/და მდგრადი მართვა. GHG-14: ახალ დაცულ ტერიტორიებში შემავალი ტყის დაცვა ან/და მდგრადი მართვა. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: ეს ღონისძიება მოიცავს სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ, ახალი დაცული ტერიტორიების ფარგლებში 162, 895 ჰა ტყის ფართობის დაცვას და/ან მდგრად მართვას, მათ შორის შემდეგ ტერიტორიებს: - რაჭის ეროვნული პარკი - 16 684 ჰა; - კვერეთის აღკვეთილი - 14 711 ჰა; - ტანას აღკვეთილი - 10 929 ჰა189; - ტანასა და თეძამის დაცული ლანდშაფტი - 10 217 ჰა; - მაჭახელას დაცული ლანდშაფტი - 3 326 ჰა; 2021-2027 წლები (გაგრძელდება 2030 წლამდე). ვადები სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა; ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მუხლი 302; საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026 წწ; რეგიონული განვითარების პროგრამა – 2018-2021წწ. განხორციელების სტატუსი განხორციელების პროცესშია. ვარაუდები ემისიების გამომთვლელი EX-ACT მოდელი ითვალისწინებს გრილ ზომიერ ტენიან კლიმატურ ზონას, დაბალი აქტივობის თიხის (LAC) ნიადაგებით. დეგრადაციის მართვისთვის ვეგეტაციის ტიპი ზომიერი მთის ტყეებია. დასავლეთ საქართველოსთვის ის ინარჩუნებს დეგრადაციის მაღალ დონეს პროექტის გარეშე, ხოლო პროექტთან ერთად, მაღალი დონიდან დეგრადაციის დაბალ დონეზე გადადის. აღმოსავლეთ საქართველოში მდებარე ადგილებისათვის (ერუშეთი, თრიალეთი, ატენი, ძამა და არაგვი), ინარჩუნებს 189 საქართველოს პარლამენტის მიერ შესაბამისი კანონმდებლობით 2023 წლის 1 იანვრიდან შექმნილია აღნიშნული დაცული ტერიტორიები, მიმდინარეობს ადმინისტრაციების ჩამოყალიბების პროცესი, რომლის დასრულების შემდეგ განხორციელდება ზემოაღნიშნულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილი ტყეების მიღებაჩაბარების პროცესი. დამტკიცებულია ტექნიკური დავალება ზემოაღნიშნული ტერიტორიების დროებითი რეგულირების წესთან დაკავშირებით, რომლის საფუძველზე განისაზღვრება აკრძალული და დაშვებული საქმიანობები დაცული ტერიტორიების ზონირების ფარგლებში. 280 დეგრადაციის ზომიერ დონეს პროექტის გარეშე და პროექტთან ერთად ზომიერი დონიდან გადადის დეგრადაციის დაბალ დონეზე. ხანძრის გაჩენა არ არის გათვალისწინებული. მოდელი ითვალისწინებს განხორციელებისა და კაპიტალიზაციის ფაზებისათვის 2 და 8 წელიწადს დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიებისთვის (სამეგრელო, რაჭა, სვანეთი და რაჭა-ლეჩხუმი). ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიებისთვის (ერუშეთი, თრიალეთი, ატენი, ძამა და არაგვი) მოდელი ითვალისწინებს 10 წელიწადს, როგორც განხორციელების ასევე კაპიტალიზაციის ფაზისათვის. ნახშირბადის საშუალო წლიური შთანთქმა ტოლია 1.3 ტონა CO2 ექვ/ჰა. 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): მოსალოდნელი შედეგები 213 გგ CO2ექვ.-ს მოცილება ყოველწლიურად, 2030 წლისთვის; ახლადშექმნილ/გაფართოებულ ტერიტორიებზე დაცული /მდგრად მართვადი ტყის ფართობი არის მინიმუმ 150,000 ჰა. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 185,845 ლარი 2024 წლისთვის. მუნიციპალურ არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა არა სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“ პასუხისმგებელი უწყება ადგილობრივი მუნიციპალიტეტები სსიპ „ტყის ეროვნული სააგენტო“ პარტნიორი დაწესებულება (ები) მონიტორინგი დონორის მხარდაჭერა. უწყება/წყარო სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო“. პროგრესის მაჩვენებელი(ები) ახლად შექმნილი ტერიტორიების ფარგლებში დაცული/მდგრადად მართული ტყის ფართობი. 281 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ღონისძიებებთან ერთად. GHG-15: სატყეო საკითხებთან დაკავშირებული სექტორთაშორისი კოორდინაციის გაძლიერება და მხარდაჭერა. GHG-15: სატყეო საკითხებთან დაკავშირებული სექტორთაშორისი კოორდინაციის გაძლიერება და მხარდაჭერა. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: ეს ღონისძიება გააძლიერებს და დაეხმარება სატყეო საკითხებთან დაკავშირებულ დარგთაშორის კოორდინაციას. ღონისძიებები მოიცავს დარგთაშორისი შეხვედრების ორგანიზებას, ხელისუფლებას შორის კოორდინაციის მექანიზმების გაძლიერებას (მათ შორის საკონტაქტო პირების/ჯგუფების იდენტიფიკაციას) და ეროვნული სატყეო პროგრამის მიმდინარეობის ფარგლებში ინფორმაციის გაცვლის ელექტრონული სისტემის ამოქმედებას და განახლებას. ურთიერთდაკავშირებულ სექტორებთან გაძლიერებული კოორდინაცია გამოიწვევს ეროვნულ სტრატეგიულ დაგეგმვაში სატყეო საკითხების უფრო ეფექტურ ინტეგრაციასა და განხილვას, ასევე სატყეო სექტორის დაგეგმვის ფარგლებში ეკონომიკური, ენერგეტიკული, სოციალური და სხვა პრიორიტეტების გათვალისწინებას. ვადები 2021-2030 წლები. სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მუხლი 302. განხორციელების სტატუსი დაიწყო 2021 წელს. ვარაუდები ფულადი სახსრების არსებობა კოორდინაციის მხარდასაჭერად. მოსალოდნელი შედეგები არ არის პირდაპირი ზემოქმედება სათბურის გაზებზე. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არ არის მოცემული. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა არა 282 პასუხისმგებელი უწყება სახელმწიფო ქვეუწყება, ბიომრავალფეროვნებისა და სატყეო პოლიტიკის დეპარტამენტი. პარტნიორი დაწესებულება (ები) დონორის მხარდაჭერა. მონიტორინგი უწყება/წყარო სახელმწიფო ქვეუწყება, ბიომრავალფეროვნების და სატყეო პოლიტიკის დეპარტამენტი. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) დარგთაშორისი რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კოორდინაციის გაძლიერებასთან დაკავშირებული ღონისძიებების გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ღონისძიებებთან ერთად. GHG-16: ტყეების მდგრადი მართვის ხელშეწყობა, მისი მრავალფუნქციური გამოყენების მხარდაჭერით, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებით და ტყის რეფორმის პროცესებში საზოგადოების ჩართულობით. GHG-16: ტყეების მდგრადი მართვის ხელშეწყობა, მისი მრავალფუნქციური გამოყენების მხარდაჭერით, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებით და ტყის რეფორმის პროცესებში საზოგადოების ჩართულობით. მიზანი 1.3: ნახშირორჟანგის შთანთქმის 10%-ით გაზრდა მიწათსარგებლობის, მიწათსარგებლობის ცვლილებების და სატყეო სექტორში (LULUCF). აღწერა: ეს ღონისძიება ხელს შეუწყობს: ტყეების მდგრად მართვას; მის მრავალ ფუნქციურ გამოყენებას; საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებას; ტყის რეფორმის პროცესებში საზოგადოების ჩართულობას. კონკრეტული საქმიანობა მოიცავს შემდეგს:  ტყეების არამერქნული პოტენციალის შეფასებას (მათ შორის ტურისტული და რეკრეაციული), საზოგადოების ჩართულობის პრიორიტეტების განსაზღვრას და რეკრეაციული პოტენციალის განვითარება/განხორციელებას;  სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავებასა და განხორციელებას. ტყეების მრავალფუნქციური და მდგრადი გამოყენების ვარიანტებისა და ტექნოლოგიების, აგრეთვე, მათი განხორციელების უპირატესობის შესახებ ადგილობრივი მოსახლეობის ინფორმირებულობას. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2023 წლები (გაგრძელდება 2027 წლამდე და შემდგომ). სექტორი სატყეო მეურნეობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მუხლი 302;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026 წწ;  საქართველოს სოფლის და სოფლის მეურნეობის განვითარების სტრატეგია – 2021-2027 წწ;  ტურიზმის სტრატეგია - 2025 წ; 283  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წწ წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი დაიწყო 2021 წელს. ვარაუდები ცნობიერების ამაღლება და რეფორმებში მონაწილეობა შეამცირებს ტყეებზე, როგორც ხეტყის წყაროზე, მოსახლეობის ზეწოლას. მოსალოდნელი შედეგები სათბურის გაზებზე არ ექნება პირდაპირი ზემოქმედება; მოსახლეობის მიერ სამიზნე ტერიტორიებზე ტყის უკანონო ჭრისა და ხე-ტყის გამოყენების შემთხვევების წლიური რაოდენობა მცირდება 30%-ით; 2024 წლისთვის გაცემულია მინიმუმ 10 ნებართვა არამერქნული რესურსებით სარგებლობაზე, სულ მცირე 3 ნებართვა გაცემულია რეკრეაციული რესურსებით სარგებლობაზე;მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლების კამპანიის გეგმა შემუშავებულია. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 335 000 ევრო გრანტის სახით 2027 წლამდე, კლიმატის მწვანე ფონდიდან, გერმანიის მთავრობა, შვედეთის მთავრობა, შვეიცარიის მთავრობა. პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  სსიპ „ეროვნული სატყეო სააგენტო“;  სსიპ „დაცული ტერიტორიების სააგენტო’;  სსიპ „გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი“;  სსიპ „აჭარის სატყეო სააგენტო“;  ახმეტის მუნიციპალიტეტის მართველობის სისტემაში შემავალი ა(ა)იპ „თუშეთის დაცული ლანდშაფტის ადმინისტრაცია“;  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ბიომრავალფეროვნების და სატყეო პოლიტიკის დეპარტამენტი. მონიტორინგი უწყება/წყარო სახელმწიფო ქვეუწყება, ბიომრავალფეროვნების და სატყეო პოლიტიკის დეპარტამენტი. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  სამოქმედო გეგმის შემუშავება და განხორციელება ტყეების სარგებლიანობის შესახებ ინფორმაციის გავრცელებასთან დაკავშირებით; 284  შეშისა და ხე-ტყის კანონიერი და არაკანონიერი ჭრის რაოდენობა, მ3. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი გააჩნია სინერგიის ეფექტი სხვა GHG/AFOLU ღონისძიებებთან ერთად. GHG-17: ოფიციალური არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელების დახურვა. GHG-17: ოფიციალური არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელების დახურვა. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: არსებული ნაგავსაყრელები, რომლებიც ფუნქციონირებდნენ ნარჩენების მართვის კოდექსის მიღებისას, გააგრძელებენ მუშაობას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მათ ექნებათ საქართველოს კანონის „გარემოზე ზემოქმედების ნებართვის შესახებ“ შესაბამისად გაცემული ნებართვა. ნაგავსაყრელები, რომელებსაც არ აქვთ ნებართვა, უნდა დაიხუროს ეტაპობრივად, მათ შორის ბათუმში, ქუთაისში, აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოში მდებარე სხვა ობიექტებიც. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო მიიღებს გადაწყვეტილებას და დაგეგმავს, ამ ნაგავსაყრელების დახურვის პარალელურად ახალ რეგიონული ნაგავსაყრელების მშენებლობასთან დაკავშირებით. აღსანიშნვია, რომ რუსთავის ნაგავსაყრელზე 2020 წლიდან დამონტაჟებულია ჩირაღდანი, რომელიც ახდენს დახურული უჯრედიდან შეგროვებული ბიოგაზის დაწვას და მეთანის სათბურის ეფექტის შემცირებას. 2024 წლიდან ნაგავსაყრელი სრულიად დაიხურება და მოხდება ბიოგაზის შეკრება და ჩირაღდანზე დაწვა. მიუხედავად იმისა, რომ მოცემული ობიექტი 2024 წელს ექვემდებარება დახურვას, აირების შემკრები და ჩირაღდნული წვის სისტემა გააგრძელებს მუშაობას საშტატო რეჟიმში. ბიოგაზიდან ენერგიის აღდგენას რაც შეეხება ჯერ-ჯერობით რეგიონულ არსებულ ნაგავსაყრელებზე აღნიშნული არ ხორციელდება. ვადები არსებული ნაგავსაყრელები დაიხურება 2028 ბოლომდე ეტაპობრივად, დასრულდება რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების ობიექტების/ნაგავსაყრელების მშენებლობა. სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის ცვლილების 2020-2030 წლების სტრატეგია და 2020-2023 წლების სამოქმედო გეგმა (CSAP);  ასოცირების შესახებ შეთანხმება: მხარს უჭერს 2008 წლის 19 ნოემბრის ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2008/98/EC დირექტივის განხორციელებას ნარჩენების შესახებ; საბჭოს 1999/31/EC დირექტივა ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ (EC)N1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად; 285 როგორც კი განთავსების  ნარჩენების მართვის კოდექსი;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა 2022-2026 წწ;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები 2026 წლამდე მინიმუმ 4 დახურული ნაგავსაყრელით ჯამში შემცირდება: 416.85 გგ CO2ექვ (ან 19.85 გგCH4):  59.9 გგ CO2ექვ. (ბათუმი);  63 გგ CO2ექვ (ქუთაისი);  189 გგ CO2ექვ. (სხვა-აღმოსავლეთ საქართველო);  105 გგ CO2ექვ. (სხვა- დასავლეთ საქართველო). შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“ ამჟამად მართავს 54 მუნიციპალურ ნაგავსაყრელს, რომელთაგან 25 უკვე დახურულია, ხოლო 29 აგრძელებს ოპერირებას და ეტაპობრივად დაიხურება 2030 წლამდე. აღნიშნულ რაოდენობას უნდა დაემატოს შპს „თბილსერვის ჯგუფის“ მართვაში არსებული მოქმედი და დახურული ნაგავსაყრელები, და ასევე, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში მოქმედი 2 ძველი ნაგავსაყრელი და 1 აშენებული თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი ნარჩენების განთავსების ობიექტი (ჯერ არ შესულა ოპერირებაში). შესაბამისად, სულ მოქმედია - 32: ხოლო დახურული - 26.190 კონკრეტული ნაგავსაყრელების დახურვის ეფექტი, მეთანის ემისიების შემცირების კუთხით გაანგარიშებულია შემდეგნაირად: - ბათუმის და ქუთაისის ნაგავსაყრელების ემისიები დახურვამდე და მის შემდეგ გამოითვლება ამ ქალაქების შესაბამისი კოეფიციენტებით (საქართველოს ეროვნული სათბურის გაზების ინვენტარიზაცია, მეოთხე ეროვნული შეტყობინების ფარგლებში). ამ ნაგავსაყრელების გახსნის წლები არის მიჩნეული საწყის წლებად; - დანარჩენი არსებული ნაგავსაყრელები იყოფა 2 ჯგუფად. ზომიერად მშრალი და ნოტიო კლიმატის შესაბამისად, რეალურ პირობებთან მაქსიმალური მიახლოების უზრუნველსაყოფად (რადგან გამოყენებული მოდელი ითვალისწინებს სხვადასხვა პარამეტრებს სხვადასხვა კლიმატისთვის). ამ ჯგუფების საწყისი წელი არის უახლესი ღია ნაგავსაყრელების გახსნის წელი (2012); 190 რუსთავის ნაგავსაყრელის დახურვა 2024 წელს არის გათვალისწინებული. 286 - შესაბამის ნაგავსაყრელზე განლაგებული ნარჩენების ოდენობა ორივე ჯგუფისთვის შევიდა მოდელში და მათზე მიმაგრებული მოსახლეობა გამოითვალა, ერთ სულ მოსახლეზე წარმოქმნილი ნარჩენების სტანდარტული კოეფიციენტის საფუძველზე. (შენიშვნა: ქუთაისის ნიკეას ნაგავსაყრელზე მიერთებული მოსახლეობა გაცილებით მეტია ვიდრე თავად ქალაქის მოსახლეობა. კერძოდ, ქ. ქუთაისის არსებული ნაგავსაყრელი (ნიკეა) ემსახურება ქალაქ ქუთაისის, ბაღდათის და წყალტუბოს მუნიციპალიტეტებსმოსახელობის რაოდენობა არ შეცვლილა 2017 წლიდან. ეს გაანგარიშება დაფუძნებულია ქვეყნის დემოგრაფიული ცვლილებების დინამიკაზე, ნულის ფარგლებში. მეთანის ემისიები ორივე ჯგუფისათვის გაანგარიშებული იქნა, დახურვის შემდეგ (2017 წლიდან-2030 წლამდე, 2024 წელს დახურვის შემთხვევაში) და დახურვის შემთხვევაში (2017 წლიდან 2030 წლამდე): - ემისიების შემცირება გამოთვლილია შესაბამისი სხვაობებით და დაჯამებულია. ბათუმის (3), ქუთაისის (3), მშრალი კლიმატის ჯგუფის (6) და ტენიანი კლიმატის ჯგუფის (5) ნაგავსაყრელებისთვის. (3 + 3 + 6 + 5 = 17 გგ მეთანი 2030 წლისთვის. ეს განსხვავება უფრო გაიზრდება შემდეგ წლებში). დახურული ნაგავსაყრელებიდან ემისიები შემცირდება 2046 წელს (ბათუმი), 2040 წელს (ქუთაისი), 2060 წელს მშრალი და 2050 წელს ტენიანი ნაგავსაყრელებიდან. შენიშვნა: ნავარაუდევია რომ 2025 წლის შემდეგ ნარჩენების ეს მასა გადატანილი იქნება შესაბამის რეგიონულ ნაგავსაყრელებზე (ბუნებრივ ნაგავსაყრელზე განთავსებულ ნარჩენებთან ერთად, მათი დახურვის შემდეგ), რომელიც მოემსახურება იმავე მოსახლეობას.  შემცირებული 70 გგრ CO2ექვ.- 2030 წელს;  416.85 გგ CO2ექვ. –კუმულაციური 2030 წლისთვის. მოსალოდნელი შედეგები საერთო ბიუჯეტი დაფინანსების წყაროები (ლარი) პასუხისმგებელი უწყება 6 000 000 ლარი 2023-2024 წლებისთვის - სავარაუდო ბიუჯეტი სახელმწიფო ბიუჯეტი მუნიციპალური არ არის მონაცემები. კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა KfW – 10 000 000 ლარი – 2025 წლისთვის (2 ნაგავსაყრელის დასახურად) რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო. 287 აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო. შპს „ საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“ მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი დახურული ნაგავსაყრელების რაოდენობა. დეკარბონიზაცია: GHG-19. GHG-18: სტიქიური ნაგავსაყრელების დახურვა. GHG-18: სტიქიური ნაგავსაყრელების დახურვა. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: მასშტაბით,ქვეყანაში ჯერ კიდევ არსებობს ე.წ. სტიქიური ნაგავსაყრელები, რომლებიც მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს. მუნიციპალიტეტები სისტემატურად ახდენენ მსგავსი ნაგავსაყრელების გამოვლენას და დახურვას. მიუხედავად ამისა მათი რეალური რაოდენობა უცნობია და არ არსებობს ოფიციალური ინფორმაცია ამ ნაგავსაყრელებზე განთავსებული ნარჩენების რაოდენობისა და შემადგენლობის შესახებ. ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის თანახმად, 2026 წლის ბოლომდე უნდა მოხდეს სტიქიური ნაგავსაყრელების ინვენტარიზაცია და მუნიციპალიტეტების მიერ მათი დახურვა/რემედიაცია. ვადები 2026 წელი სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და 2022-2026 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა; 288  ასოცირების შესახებ შეთანხმება: 2008 წლის 19 ნოემბრის ევროპარლამენტისა და ევროსაბჭოს 2008/98 / EC დირექტივის განხორციელებას ნარჩენების მართვის შესახებ; 1999/31/EC დირექტივა ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ (EC) N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის კოდექსი;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა (NEAP-4) 2022-2026 წწ;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები 2026 წლისთვის სტიქიური ნაგავსაყრელები 100% დაიხურება; მიიჩნევა, რომ დახურვის შემდეგ, მეთანის ემისიები გამოყოფა გაგრძელდება დაშლის პერიოდის ბოლომდე, მათ შორის 2030 წლამდე; მუნიციპალური ნარჩენების 95% შეგროვდება და განთავსდება რეგიონულ არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელებზე 2026 წლისთვის, ხოლო 100%- 2030 წლისათვის კლიმატური დაყოფა ნაგავსაყრელებთან მიმართებაში არ მომხდარა შესაბამისი მონაცემების არარსებობის გამო. ამრიგად, მოდელმა შეარჩია მშრალი ზომიერი კლიმატი ყველა სტიქიური ნაგავსაყრელისთვის; მოდელირების ფარგლებში ჩატარებული გამოთვლები შესრულდა ერთი ჰიპოთეტური ბუნებრივი ნაგავსაყრელისთვის; ნარჩენების და მისი შესაბამისი მოსახლეობის რაოდენობა გამოითვალა, როგორც მოსახლეობისა და წარმოქმნილი ნარჩენების სრული რაოდენობისა და ლეგალურ ნაგავსაყრელებზე წარმოქმნილი ნარჩენებისა და შესაბამისი მოსახლეობის რაოდენობის სხვაობა. ემისიების შემცირება გამოითვლება 2020 წლიდან 2030 წლამდე პერიოდში (განსხვავება დახურვამდე და დახურვის შემდგომ გამონაბოლქვებს შორის) და ის შეადგენდა 16 გგ მეთანს. აღსანიშნავია, რომ გაზის ემისია დახურვის შემდეგაც გრძელდება, თუმცა სწრაფად იკლებს და ძალიან გვიან, 2080 წლის შემდეგ, გამოჟონავს. მოსალოდნელი შედეგები  შემცირებული 29 გგრ CO2ექვ.- 2030 წელს;  294 გგრ CO2ექვ.- კუმულაციური 2030 წლისთვის. 289 დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური 2,800,000 ლარი. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება მუნიციპალიტეტები. პარტნიორი დაწესებულება(ები)  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო;  შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მუნიციპალიტეტების მიერ. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) დახურული სტიქიური ნაგავსაყრელების რაოდენობა. მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი მეურნეობის სამინისტრო ინფორმირებულია დეკარბონიზაცია: GHG-19. GHG-19: რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების განთავსების ობიექტების (ნაგავსაყრელების) მშენებლობა. GHG-19: რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების განთავსების ობიექტების (ნაგავსაყრელების) მშენებლობა. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: საქართველოს მასშტაბით იფუნქციონირებს რვა თანამედროვე ნაგავსაყრელი, რომელიც შეამცირებს მათ ნეგატიურ ზეგავლენას გარემოზე. ობიექტებზე ნარჩენების განსათავსებელი უჯრედები ამოგებული იქნება გეომემბრანებით და აგრეთვე აღჭურვილი იქნება გაზშემკრები და ნაჟური წყლების შემკრები/გამწმენდი სისტემებით. დაგეგმილია, მიზანშეწონილობიდან გამომდინარე, დაწვის ან/და უტილიზაციის სისტემების მოწყობა ყველა რეგიონულ ნაგავსაყრელზე, რაც უზრუნველყოფს ამოღებული ბიოგაზის წვას (აალებას) ან/და უტილიზაციას. პირველი წლების 290 განმავლობაში მოხდება წარმოებული გაზის დაწვა. გარკვეული დროის შემდეგ, როდესაც გაიზრდება მყარი მუნიციპალური ნარჩენების (MSW) რაოდენობა, შესაძლებელი იქნება გაზის ენერგეტიკული პოტენციალის გამოყენება/უტილიზაცია. ვადები 2021-2027 წლები (ბოლო კვარტალი). სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება: მხარს უჭერს 2008 წლის 19 ნოემბრის ევროპარლამენტისა და ევროსაბჭოს 2008/98 / EC დირექტივის განხორციელებას ნარჩენების მართვის შესახებ; 1999/31/EC დირექტივა ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ (EC) N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის კოდექსი;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა (NEAP-4) 2022-2023 წ;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები ნაგავსაყრელების ექსპლუატაციაში ეტაპობრივად შესვლა დაიწყება 2024 წლიდან და ყოველწლიურად მიიღებს დაახლოებით 900,000 ტონა ნარჩენს; მეთანის წარმოქმნის პოტენციალი არის 68 გგ CH4 (ან ნაგავსაყრელი დაფარულია ნიადაგის ფენით); 63 გგ - იმ შემთხვევაში, თუ 2030 წელს ≈ 220-238 კტCO2ექვ.; 2024-2030 წლებში მთლიანად: (1,323-1,428) კტCO2ექვ. (63-68 კტCH4). იმ შემთხვევაში, თუ ყველა ნაგავსაყრელი ექსპლუატაციაში შევა 2024 წლიდან; თანამედროვე ტიპის ნაგავსაყრელების დახურული უჯრედიდან წარმოშობილი მეთანის გაზების შეგროვება მოხდება დაახლოებით 80% ეფექტურობით; 80%-იანი შეგროვება ბიოგაზის ნაგავსაყრელიდან შესაძლებელია ცალკეული უჯრედის ან სრული დახურვის (ჰერმეტიზაციის) შემდეგ. მხოლოდ მისი ბიოგაზის წარმოქმნის და შეგროვების ეტაპები იყოფა 25%-35%-დან ოპერირების, ხოლო საბოლოოდ დახურვის ფაზაზე 80%-იანი შეგროვების მაჩვენებლებად. 1) იმერეთი, რაჭა-ლეჩხუმი-ქვემო სვანეთი: 291 0.9273 გგ CO2ექვ/ წელიწადში = 4.031739 ტ CH4/წელიწადში; სულ - 0.25125392 გგ მეთანი; 2) აჭარის ნაგავსაყრელიდან: გენერირებული მეთანის 80%-ის უტილიზაცია*, 672 ტ CH4/წელიწადში*, სულ (2024-2030 წწ) 4704 ტ CH4 (2024 წლამდე მხოლოდ დაიწვება); 3) კახეთის (3) და სამეგრელო-ზემო სვანეთის (4) ნაგავსაყრელებიდან: (მოეწყობა 2024წ) 0.9 გგ მეთანი/წელიწადში (5.4 გგ 2023-2030 წწ); 4) სამცხე-ჯავახეთის, მცხეთა-მთიანეთისა და შიდა ქართლის (5 და 6) ნაგავსაყრელებიდან: 50%-ის მოპოვება; 5) ქვემო ქართლის (7) ნაგავსაყრელიდან (მოეწყობა 2025 წ): 0.0392 გგ მეთანი 2023 წლისთვის და 1.735 გგ 2025-2030 წლისთვის, სულ 2024-2030 წლებში - 7.0576 გგ მეთანი. ემისიები გაანგარიშებული იქნა ერთი ჰიპოთეტური ნაგავსაყრელისთვის, რომელსაც „უკავშირდებოდა“ დაახლოებით 2.42 მილიონი ადამიანი (გარდა თბილისის და რუსთავიგარდაბანის მოსახლეობისა). მოდელში მონაცემების პარამეტრები შეირჩა ამ ნაგავსაყრელებისთვის დაწესებული მაღალი სტანდარტების მიხედვით, კერძოდ: 50%მართული, 50% - კარგად მართული, ნახევრად აერობული და გამოთვლები შესრულდა ჟანგვის კოეფიციენტის ორ მნიშვნელობისათვის: OX = 0 (ნაგულისხმევი) და OX = 0.1 (მიწის დაფარვის შემთხვევაში). შესაბამისად, 2024 წლიდან 2030 წლამდე გაფრქვეული მეთანის რაოდენობა იყო 67 და 61 გგ მეთანი. უნდა აღნიშნოს, რომ რეგიონალური ნაგავსაყრელების მოწყობა თავისთავად ვერ შეამცირებს მეთანის ემისიებს, მათი შემდგომი "ჩაჭერის" ან სხვა დამუშავების გარეშე. საქართველოს მეორე ორწლიური განახლების ანგარიშის მიხედვით, ახალი რეგიონალური ნაგავსაყრელები პირველ რიგში, ითვალისწინებს მეთანის ჩირაღდნულ წვას შემდეგ კი "აღდგენას" მისი შემდგომი გამოყენებისათვის. რაოდენობა დამოკიდებულია ბიოგაზის შეგროვების ეფექტურობაზე თითოეული ნაგავსაყრელისთვის. 292  2025 წლისთვის 3 ახალი ნაგავსაყრელი უნდა მოეწყოს (აჭარა, ქვემო ქართლი, სამეგრელო-ზემო სვანეთი)  2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური);  გენერირებული იქნება 220-238 გგ CO2ექვ., შემცირება 80%. მოსალოდნელი შედეგები სახელმწიფო ბიუჯეტი  2023-2024 წლისთვის 70 000 000 ლარი არის მხოლოდ სამეგრელო-ზემო სვანეთისა და ქვემო ქართლის ახალი რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების განთავსების ობიექტების მშენებლობის წინასწარი სავარაუდო ბიუჯეტი.191  2030 წლისთვის: 43,680,000 ლარი (12,000,000 ევრო - სესხები საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტებიდან) . მუნიციპალური არ არის მონაცემები. კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა KfW – 25, 000,000 ლარი - სავარაუდო ბიუჯეტი დაფინანსების წყაროები(ლარი) საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო. პასუხისმგებელი უწყება შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“ პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა უწყება/წყარო შპს “საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია”; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი 191 საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო. აშენებული ნაგავსაყრელების რაოდენობა.  დეკარბონიზაცია: GHG-18, GHG 20;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. აჭარის არ-ში ასაშენებელი ნარჩენების განთავსების ობიექტის სავარაუდო ღირებულება არ არის განსაზღვრული. 293 GHG-20: ქალაქ თბილისის ნაგავსაყრელის განახლება და გაუმჯობესება. GHG-20: ქალაქ თბილისის ნაგავსაყრელის განახლება და გაუმჯობესება. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: მეთანის გაზის შეგროვებისა და უტილიზაციის სისტემების მოწყობა თბილისის ნაგავსაყრელებზე. ქალაქ თბილისის ნაგავსაყრელი დაპროექტებულია თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისად. თუმცა, არ არის მეთანის გაზისა და ჩამდინარე წყლების გადამუშავების სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს სათბურის გაზების ემისიების თავიდან აცილებას. მშენებლობა დასრულდება სავარაუდოდ 2024 წლისთვის (2023 წლის ბოლო კვარტალი). ვადები 2021-2023 წლები (2023 წლის ბოლო კვარტალი) მშენებლობა და შემდგომი უტილიზაცია სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 1999/31/EC დირექტივის განხორციელებას, ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ (EC) N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის კოდექსი;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა (NEAP-4) 2022-2026წწ;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები გამწმენდი ნაგებობა აღჭურვილია გაზის შეგროვების და გადამუშავების სისტემებით. გზშ დოკუმენტის თანახმად, ნაგავსაყრელებიდან გაზების შეგროვება უნდა მოხდეს 80% ეფექტურობით; ნავარაუდებია ნაგავსაყრელისა და ჩამდინარე წყლების გამწმენდი სისტემების მოწყობა; 294 ვინაიდან განხორციელების თარიღები უცნობია, საწყის წლად აღებული იქნა 2024 წ. ბიოგაზის შეგროვება-გამოყენების ეფექტურობა 80%. ეს პროცენტი იქნა გამოყენებული მეთანის "აღდგენის" გამოსათვლელად, იმ ვარაუდით, რომ წარმოქმნილ ბიოგაზში, მეთანი მოცულობის ნახევარია. აქედან გამომდინარე, გამოითვლება მეთანის 40%-იანი შემცირება (აღდგენა). მოსალოდნელი შედეგები თბილისის ნაგავსაყრელზე მოქმედებს გაზის შეგროვებისა და ნამუშევარი წყლის გაწოვის მართვის სისტემა, რომელიც სრულად შეესაბამება საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებულ ნაგავსაყრელის მოწყობის, ექსპლუატაციის, დახურვისა და შემდგომი მოვლა-პატრონობის ტექნიკურ რეგლამენტს. შემცირდება 136 გგ CO2ექვ. 2030 წელს. კუმულაციური 2030 წლისთვის : 680.4 გგ CO2ექვ. (32.4 გგ CH4). დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არ არის მონაცემები. მუნიციპალური 4,000,000 ლარი (სესხი). ქალაქ თბილისის საყოფაცხოვრებო ნარჩენების პოლიგონის მესამე უჯრედის დასავლეთ მიმართულებით გაფართოების სამშენებლო სამუშაოებისთვის გამოყოფილია - 2 013 907.80 ლარი. მეოთხე უჯრედის მშენებლობისთვის - 986 092.2 ლარი მიმდინარე წელს კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა EBRD-ის სესხი. თბილისის დიდი ლილოს ნაგავსაყრელის ნაჟური წყლების დამუშავების სისტემის გაუმჯობესების მიზნით სესხის თანხა- 7 000 000 ევრო (დღგ-ს გარეშე) გაზშემკრები სისტემის მოწყობა - 18 000 000 ევრო (დღგ-ს გარეშე) მასალების აღმდგენი ობიექტის (MRF) მოწყობისთვის სესხის სრული თანხა - 12 000 000 ევრო (დღგ-ს გარეშე) პასუხისმგებელი უწყება ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტი. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო 295 შპს “თბილსერვის ჯგუფი” მონიტორინგი უწყება/წყარო ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტი. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  ნაგავსაყრელზე დამონტაჟებულია გაზისა და ფილტრების მართვის სისტემა;  შეგროვებული გაზის რაოდენობას (მ3), თვალყურს ადევნებს ოპერატორი; სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია (გაზის პოტენციური გამოყენება);  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-21: მეთანის შეგროვება და გამოყენება ქუთაისის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. GHG-21: მეთანის შეგროვება და გამოყენება ქუთაისის არა სახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: ქუთაისის ნაგავსაყრელზე მეთანის შეგროვების და გამოყენების სისტემის მოწყობა. ნაგავსაყრელი ფუნქციონირებს 1956 წლიდან. ნაგავსაყრელზე მიღებული ნარჩენების საერთო რაოდენობა უცნობია. ნაგავსაყრელის დახურვის შემდეგ დაგეგმილია დარჩენილი მასიდან მეთანის ემისიების 59%-ით შემცირება. გაზის შეგროვების სისტემის საპროექტო დოკუმენტაციის მომზადება, მშენებლობა და ექსპლუატაციაში შეყვანა დაგეგმილია 2025 წელს. ქუთაისის არსებულ ნაგავსაყრელზე (ნიკეა) გაზშემკრები სისტემის მოწყობა არ იგეგმება ოპერირების ეტაპზე. ახალი რეგიონული არასახიფათო ნარჩენების განთავსების ობიექტის მშენებლობის შემდეგ, დაგეგმილია ქუთაისის არსებული ნაგავსაყრელის (ნიკეა) დახურვის დაწყება და გაზშემკრები სისტემის მოწყობა. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2026 წელი სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 1999/31/EC დირექტივის განხორციელებას, ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ (EC) N 1882/2003, რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის კოდექსი; 296  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა (NEAP-4) 2022-2026 წწ;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი ჯერ არ დაწყებულა ვარაუდები მოსალოდნელი შედეგები ნავარაუდებია, ნაგავსაყრელის დახურვის შემდეგ მეთანის ემისიების 59%-ით შემცირება. ქუთაისის ნაგავსაყრელს აქვს გაზის გადამუშავების სისტემა, რომელიც სრულად შეესაბამება საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებულ - ნაგავსაყრელის მოწყობის, ექსპლუატაციის, დახურვისა და შემდგომი მოვლა-პატრონობის ტექნიკურ რეგლამენტს. 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): შემცირებული 33 გგ CO2ექვ. 2030 წელს. საერთო კუმულაციური ზემოქმედების შემცირება 2030 წლისთვის : 199.3 კტ CO2ექვ. (ან 9.49 კტ CH4) დაფინანსების წყაროები სახელმწიფო ბიუჯეტი 4,000,000 ლარი ცენტრალური ბიუჯეტი არ არის მონაცემები. მუნიციპალური არ არის მონაცემები. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა N/A პასუხიმგებელი დაწესებულება შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  ნაგავსაყრელებზე მოწყობილია გაზის უტილიზაციის სისტემები;  ოპერატორის მიერ (მ3) შეგროვებული გაზის მეთვალყურეობა. 297 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია, GHG-19, განახლებადი წყარო;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-22: მეთანის შეგროვება და გამოყენება რუსთავის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. GHG-22: მეთანის შეგროვება და გამოყენება რუსთავის არასახიფათო ნარჩენების. ნაგავსაყრელზე. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: 2010 წლიდან ფუნქციონირებადი რუსთავის ნაგავსაყრელზე, დაგეგმილია მეთანის გაზის შეგროვებისა და უტილიზაციის სისტემების მოწყობა. 2017 წლისთვის, ნაგავსაყრელზე ნარჩენების რაოდენობა დაახლოებით 200,000 ტონა იყო. მხოლოდ 2017 წელს, ნაგავსაყრელზე განთავსდა დაახლოებით 36,000 ტონა ნარჩენი. ჩირაღდანი რუსთავის ნაგავსაყრელზე დამონტაჟებულია და ფუნქციონირებს 2020 წლის სექტემბრიდან. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2020-2024 (2023 წლის ბოლო კვარტალი). სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 1999/31/EC დირექტივის განხორციელებას, ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ (EC) N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის კოდექსი;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა; მეოთხე ეროვნული პროგრამა (NEAP-4) 2022-2026 წწ;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი ფუნქციონირებს ადგილზე წვა ვარაუდები ნავარაუდებია მეთანის ემისიის 59% შემცირება, CH4-ის აღდგენის შემთხვევაში, თუმცა ჯერჯერობით მხოლოდ ადგილზე წვა ხდება (2020 წლიდან) 298 მოსალოდნელი შედეგები მეთანის აღდგენის შემთხვევაში: 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): შემცირებული 14.5 გგ CO2ექვ. - 2030 წელს; ემისიის კუმულაციური შემცირება 2024-2030 წლებში: 86.73 კტ CO2ექვ. (ანუ 4.13 კტ CH4); წვით: ემისიის შემცირება = 21.358 გგ CO2ექვ (ნაცვლად 1.1703 გგ CH4, გამოიყოფა 3.218 გგ CO2 გამოიყოფა) ყოველწლიურად (2021 წლიდან). დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 591, 743 (აალების მონტაჟისთვის). მუნიციპალური არ არის მონაცემები. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა არ არის მონაცემები. პასუხისმგებელი უწყება შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  ნაგავსაყრელზე მოწყობილია გაზის გადამუშავების სისტემები;  ოპერატორის მიერ ხდება (მ3) შეგროვებული გაზის მეთვალყურეობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა; GHG-23: მეთანის შეგროვება და გამოყენება ბათუმის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. GHG-23: მეთანის შეგროვება და გამოყენება ბათუმის არასახიფათო ნარჩენების ნაგავსაყრელზე. 299 მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: 1965 წლიდან ფუნქციონირებადი ბათუმის ნაგავსაყრელზე, დაგეგმილია მეთანის გაზის შეგროვებისა და უტილიზაციის სისტემის მოწყობა. ნაგავსაყრელზე შეგროვებული ნარჩენების საერთო რაოდენობა 3-3.5 მილიონი ტონის ფარგლებშია. მხოლოდ 2017 წელს, ნაგავსაყრელზე განთავსდა 65,000 ტონა ნარჩენი. ამჟამად მიმდინარეობს კანონმდებლობასთან შეუსაბამო ნაგავსაყრელის დახურვა და აირგამყვანი (მეთანის გაზის) სისტემის საპროექტო დოკუმენტაციის მომზადება, დახურვის ღონისძიებების განხორციელება დაგეგმილია 2024 წლიდან. აჭარის მყარი ნარჩენების მართვის პროექტის ფარგლებში, ქობულეთის მუნიციპალიტეტში დასრულდა ცეცხლაურის თანამედროვე სტანდარტების შესაბამისი სანიტარული ნაგავსაყრელის მშენებლობა, რომლის ექსპლოატაციაში მიღების შემდეგ დაიწყება ბათუმისა და ქობულეთის მუნიციპალიტეტში არსებული კანონმდებლობასთან შეუსაბამო ნაგავსაყრელების დაიხურვა. დახურვის პროექტის განუყოფელი ნაწილია გაზის მოპოვების სისტემების დამონტაჟება, ახალი ნაგავსაყრელის ექსპლუატაციაში მიღებიდან 3-4 წელიწადში კი 1 მეგავატამდე ელექტროენერგიის გენერირებას. გამომუშავებული ელექტრული ენერგია გამოყენებული იქნება საკუთარი მოხმარებისათვის. ძველი ნაგავსაყრელების დახურვის ტექნიკური მიზანშეწონილობის შესახებ, მიმდინარეობს მუშაობა ტექნიკურ-ეკონომიკურ დასაბუთებაზე. ვადები 2023-2025 (2024 წლის ბოლო კვარტალი) სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს ნაგავსაყრელების ნარჩენების შესახებ საბჭოს 1999/31/EC დირექტივის განხორციელებას(EC), N1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის კოდექსი;  საქართველოს გარემოს დაცვის მოქმედებათა მეოთხე ეროვნული პროგრამა (NEAP-4) 2022-2026 წწ;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი წვა მიმდინარეობს, როდესაც საკმარისი რაოდენობის გაზი გენერირდება, მისი შეგროვება დაიწყება 2024 წლიდან. ვარაუდები  ნავარაუდებია, რომ გაზების შეგროვება მოხდეს 80%-იანი ეფექტურობით;  ნავარაუდებია ნაგავსაყრელის დახურვის შემდეგ, მეთანის ემისიების შემცირდება. 300 59%-ით აჭარის, ახალ სანიტარულ ნაგავსაყრელ პოლიგონს ქობულეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცეცხლაურში აქვს გაზის შეგროვებისა და გადამუშავების სისტემა, რომელიც სრულად შეესაბამება საქართველოს მთავრობის მიერ დამტკიცებულ ნაგავსაყრელის მოწყობის, ექსპლუატაციის, დახურვისა და შემდგომი მოვლა-პატრონობის ტექნიკურ რეგლამენტს. მოსალოდნელი შედეგები 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): შემცირებული 29 გგ CO2ექვ.- 2030 წელს; ემისიის საერთო შემცირება 2024-2030 წლებში: 174.3 კილო ტონა CO2 ექვ (ან 8.3 კილო ტონა CH4). დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არ არის მონაცემები. მუნიციპალური 4,000,000 ლარი (სესხი EBRD). კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის მონაცემები. დონორის მხარდაჭერა აჭარის მყარი ნარჩენების პროექტი (EBRD) (3 000 000 ევრო და 4 000 000 ევრო გრანტის სახით); აჭარის მყარი ნარჩენების პროექტი - ფაზა II” (3 000 000 ევრო ტექნიკა და 16 000 000 ევრო MBT); ზემოაღნიშნულში მოიაზრება ბათუმისა და ქობულეთის ძველი ნაგავსაყრელების დასახურად EBRD-ის სესხის (დაახლ. 20 მლნ ევრო) ფარგლებში შესასრულებებლი სამუშაოები/მომსახურება. პასუხისმგებელი უწყება აჭარის არ ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება(ები)  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო;  შპს ,,აჭარის ნარჩენების მართვის კომპანია“.  ბათუმის მერია მონიტორინგი უწყება/წყარო აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  ნაგავსაყრელზე მოწყობილია გაზის გადამუშავების სისტემები;  ჩაჭერილი გაზის რაოდენობა მ3 კონტროლდება ოპერატორის მიერ. 301 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: GHG-18, განახლებადი ენერგია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-24: ქაღალდის ნარჩენების გადამუშავება. GHG-24: ქაღალდის ნარჩენების გადამუშავება. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: ნარჩენების მართვის 2016-2030 წლების ეროვნული სტრატეგიისა და 2022-2026 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმის მიხედვით, განსაზღვრულია გარკვეული სახის მუნიციპალური ნარჩენების გადამუშავების მინიმალური მაჩვენებელი, რომელიც მიღწეულ უნდა იქნას 2030 წლისთვის. ქაღალდისა და მუყაოს გადამუშავების მიზნობრივი მაჩვენებლები დადგენილია 2026 და 2030 წლებისთვის. ქაღალდი არის ორგანული მასალა, რომელიც ნაგავსაყრელზე იწვევს მეთანის ემისიას. ქაღალდის გაზრდილი გადამუშავება შეამცირებს ნაგავსაყრელზე მეთანის წარმოქმნას. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. მომზადებულია საინფორმაციო ბროშურა. ვადები 2021-2023 (2023 ბოლო კვარტალი). სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს ნარჩენების მართვის შესახებ ევროპარლამენტის და ევროპის საბჭოს 2008/98/EC დირექტივის განხორციელებას;  ნარჩენების მართვის 2016-2030 წლების ეროვნული სტრატეგია და 2016-2020 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი იგეგმება ვარაუდები გადამუშავებული ქაღალდის წლიური მასა შეადგენს წარმოებული ქაღალდის ნარჩენის არანაკლებ 30%-ს. 2020-2030 წწ მუნიციპალური მყარი ნარჩენებიდან, გადამუშავების მიზნით, ქაღალდის თანდათანობით ამოღება (30%, 50% და 80% შესაბამისად 2020, 2025 და 2030 წლებში) შეფასდა კლიმატის ცვლილების სამოქმედო გეგმის სამუშაო ვერსიის საფუძველზე (ნარჩენების 302 სექტორი), ხოლო მეთანის შემცირების შესაფასებლად გამოყენებული იქნა IPCC ნარჩენების მოდელი. გაანგარიშებისათვის საბაზო წლად აღებული ნარჩენებიდან ქაღალდის ფურცლის ამოღება. იქნა 2019 წ, რომლის შემდეგ იწყება გამოთვლები შესრულებულია ასეთი მიდგომით: 2020 წლისთვის, ქაღალდის ნარჩენების 30% ამოღებულია მათი წარმოშობის გარკვეული წყაროდან (მაგალითად, რამდენიმე ქალაქში შეიქმნა სეპარირების ურნები). ამის შემდეგ ეს მასა არასდროს დაუბრუნდება ნაგავსაყრელს. შემდეგ ასეთი ურნების დამატება მოხდება ეტაპობრივად, ისე რომ 2025 წლისთვის განხორციელდეს 50%-ის ამოღება, ხოლო 2030 წლისთვის კი - 80%-ის. ღონისძიების ეფექტის გამოთვლისას, პირველი ნაბიჯი იყო ქაღალდის ნარჩენების ოდენობის გამოთვლა ყველა არსებულ კანონიერ ნაგავსაყრელზე (მათი შესაბამისი პროცენტული მაჩვენებლების მიხედვით) და ამ რაოდენობას გამოკლებული 30%, 2020 წლის ნარჩენების მაჩვენებელი (88.2 გრ მეთანი). უნდა აღინიშნოს, რომ 2022 წლისთვის ჩვენ ჯერ კიდევ არ გვაქვს წვდომა სტიქიურ ნაგავსაყრელებზე. მეორე ეტაპზე, 2020-დან 2025 წლამდე, 2020 წლის ქაღალდის რაოდენობას, ჰიპოთეტურ ნაგავსაყრელზე (რომელიც უკვე შემცირებულია 30%-ით 2019 წელთან შედარებით) ემატება ქაღალდის რაოდენობა, რომელიც ამოღებულია ბუნებრივი ნაგავსაყრელებიდან (75 გრ). შემდგომი გაანგარიშებები (50% ის ამოღება 2026 წლისთვის და 80%-ის ამოღება 2030 წლისთვის) განხორციელებულია ამ რიცხვებზე დაყრდნობით. მოსალოდნელი შედეგები ყოველწლიურად გადამუშავებული ქაღალდის ნარჩენების რაოდენობა არის წარმოებული ქაღალდის ნარჩენების მინიმუმ 30%. ქაღალდის წყაროსთან სეპარირება პრაქტიკა დანერგილია მინიმუმ 2 მუნიციპალიტეტში. მომზადდა საინფორმაციო ბროშურა. 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): შემცირებული 54 გგ CO2ექვ.- 2030 წელს. ემისიის საერთო შემცირება 2021-2030 წლებში: 483 კტ CO2 ექვ (ან 23 გგ CH4). დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური 2024 წლისთვის (მხოლოდ ადმინისტრაცია). 303 კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 21,000 ლარი და დამატებით მიმდინარე ხარჯები დაიფარება შემოსავლების გამომუშავებით. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება შესაბამისი მუნიციპალიტეტები პარტნიორი დაწესებულება (ები) კერძო კომპანიები, მუნიციპალიტეტები. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) გადამუშავებული ქაღალდის ნარჩენების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი დეკარბონიზაცია: GHG-18, განახლებადი ენერგია; ენერგეტიკული უსაფრთხოება; კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-25: ბიოდეგრადირებადი (ორგანული და ბაღის ნარჩენების) გადამუშავება. GHG-25: ბიოდეგრადირებადი (ორგანული და ბაღის ნარჩენების) გადამუშავება. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: კომპოსტირების მიზნით, ორგანული და ბაღის ნარჩენების ნაგავსაყრელიდან გატანა შეამცირებს ნაგავსაყრელებზე მეთანის წარმოქმნას. ბიოდეგრადირებადი (ორგანული და ბაღის) ნარჩენების გადამამუშავებელი კომპოსტირების ობიექტი ფუნქციონირებს მარნეულის მუნიციპალიტეტში (ჯერ არ არის რეგისტრირებული). ქუთაისის მუნიციპალიტეტში დასრულდა კიდევ ერთი ობიექტის მშენებლობა. ობიექტის მიერ მოხდება ორგანულ სასუქის/კომპოსტის წარმოება. ობიექტმა ფუნქციონირება უკვე დაიწყო. პროექტის მიზანია, ბიოდეგრადირებადი (ორგანული და ბაღის) ნარჩენების გადამუშავებით ორგანული სასუქის/კომპოსტის წარმოება. ვადები 2021-2023 (2023 წლის ბოლო კვარტალი). სექტორი ნარჩენები 304 შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება ნარჩენების მართვის შესახებ ევროპარლამენტისა და ევროპის საბჭოს 2008/98/EC დირექტივა;  ნარჩენების მართვის კოდექსი.  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და ეროვნული სამოქმედო გეგმა; განხორციელების სტატუსი მიმდინარე. მხარდაჭერილია შავის ზღვის აუზის ქვეყნების ერთობლივი ოპერაციული პროგრამის (JOP) მიერ, 2014-2022 წლების განმავლობაში. ვარაუდები ქუთაისის და მარნეულის საწარმოებში უკვე მიმდინარეობს კომპოსტის წარმოება მოსალოდნელი შედეგები შემცირებული 1 გგ CO2ექვ. - 2030 წელს. ემისიის საერთო შემცირება 2021-2030 წლებში: 9.16 გგ CO2ექვ (ან 0.436 გგ CH4). IPCC 2006-ის გზამკვლევების მიხედვით, კომპოსტირებული ემისიები სუსტია, რადგან ბიოდეგრადირებადი მასები დამუშავებულია აერობულად და მხოლოდ მცირე ანაერობული „ჯიბეები“ შეიძლება იყოს მეთანის გაფრქვევის წყარო. ეს პრაქტიკა მსოფლიოში საუკეთესო პრაქტიკად არის მიღებული, რადგან ის საშუალებას იძლევა შემცირდეს ნაგავსაყრელებზე განლაგებული ნარჩენების მასა და შესაბამისად ემისიები, რომლებიც წარმოიქმნებოდა მისგან ნაგავსაყრელზე დარჩენის შემთხვევაში. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა - პოტენციური მიმდინარე ხარჯები საწყისი ინვესტიციის შემდეგ. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 1,092,000 ლარი (300,000 ევრო) (ევროკავშირის გრანტი). პასუხისმგებელი უწყება შესაბამისი მუნიციპალიტეტები. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  იმერეთის მხარის მეცნიერთა კავშირი “სპექტრი” (საქართველო);  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. უწყება/წყარო შესაბამისი მუნიციპალიტეტები. 305 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კომპოსტისთვის გადამუშავებული რაოდენობა, ტიპის მიხედვით. ორგანული ნარჩენების (ორგანული და ბაღის) დეკარბონიზაცია: GHG-18, განახლებადი ენერგია; ენერგეტიკული უსაფრთხოება; კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-26: მუნიციპალური ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობების მშენებლობა. GHG-26: მუნიციპალური ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობების მშენებლობა. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: 7 მუნიციპალური ჩამდინარე წყლის გამწმენდი ნაგებობის მშენებლობა. ეს ღონისძიება მნიშვნელოვნად შეამცირებს საყოფაცხოვრებო და საწარმოო სექტორებიდან ჩამდინარე წყლების გარემოზე უარყოფით ზემოქმედებას, რომელიც სხვა შემთხვევაში ჩაშვებული იქნებოდა წყლის ბუნებრივ წყალსაცავებში. ორი გამწმენდი ნაგებობა (ფოთი და ზუგდიდი) აღიჭურვება გაზის შეგროვების სისტემებით წარმოქმნილი აირის უტილიზაციისათვის. ვადები 2021 – 2025 წლები (2025 წლის ბოლო კვარტალი) მშენებლობისთვის და შემდგომი გამოყენებისთვის. სექტორი ჩამდინარე წყლები. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 91/271/EEC დირექტივის განხორციელებას, ურბანული ჩამდინარე წყლების გაწმენდასთან დაკავშირებით, 98/15/ EC დირექტივით და N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები 7 გამწმენდ ნაგებობაში ჩამდინარე წყლების გაწმენდის შედეგად, მოხდება მეთანის 80%-ის ჩაჭერა ფოთსა და ზუგდიდში 306 ამ ქვე-სექტორში დაგეგმილი ღონისძიება (ახალი თანამედროვე გამწმენდი სისტემების მშენებლობა) მოიცავს მშენებარე 7 გამწმენდი ნაგებობის დასრულებას, ხოლო დანარჩენი 14 სადგური დაპროექტების ფაზაშია. საქართველოს 2019 წლის ორწლიური განახლების ანგარიშის მიხედვით, მშენებარე სადგურებიდან (ფოთი, ზუგდიდი, გუდაური, ანაკლია, ურეკი, თელავი და წყალტუბო) დაგეგმილია ანაერობული ლპობის შედეგად გამოყოფილი ბიოგაზის შეგროვება მისი შემდგომი გამოყენებისათვის. გათვალისწინებულია სანთურის დაყენება ჭარბი გაზის დასაწვავად. თუმცა, ეს მეთოდი გამოიყენება მხოლოდ ზუგდიდისა და ფოთის სადგურებზე, რადგან სხვა სადგურებზე გაზის ათვისების ნებისმიერი მეთოდის გამოყენება წამგებიანია. როგორც მეთანის, ასევე აზოტის სუბოქსიდის ემისია ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობებიდან შესაძლებელია, რადგან საყოფაცხოვრებო ჩამდინარე წყლები მდიდარია საკვების ნარჩენებითა და ცილებით. გეგმა ითვალისწინებს შემდეგი სახის დასუფთავების გამოყენებას. ცენტრალიზებული აერობული წმენდა და ანაერობული რეაქტორი. პირველ შემთხვევაში, რაც უფრო მეტი მეთანი იწარმოება, მით უფრო გაძნელებულია მისი დამუშავება, ასევეა აზოტის სუბოქსიდი. მეორე შემთხვევაში, მეთანის მნიშვნელოვანი რაოდენობა წარმოიქმნება და აუცილებელია მისი ჩაჭერა ან დაწვა. ამ დროს აზოტის სუბოქსიდი არ მიიღება. ამრიგად, გამოითვლება მეთანის და აზოტის სუბოქსიდის ემისიის პოტენციალი, ხოლო ემისიის შემცირების სიდიდე დამოკიდებული იქნება თითოეული კონკრეტული სადგურში განსახორციელებელ ღონისძიებების ტიპზე. ა) მეთანის ემისიების პოტენციალი IPCC 2006-ის გზამკვლევის მიხედვით, მეთანის ემისიები გამოითვლება შემდეგი ფორმულის მიხედვით: CH4 = TOW * EF, სადაც, TOW (კგ BOD/ წ) = P * BOD (გრ/ადამიანი/დღე) * 0.001 * 365 * I EF (კგ CH4 / კგ BOD) = Bo * MCF Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) 2006-ის გზამკვლევი გვაძლევს თითქმის სტანდარტულ კოეფიციენტებს: 307 (Bo = 0.6; MCF = 0-დან 1-მდე დამოკიდებულია გაწმენდის ტიპზე; I = 1 ან 1.25 (ტექნიკური წყლის შემთხვევაში), მაგრამ აუცილებელი ეროვნული ინდიკატორების; P (მოსახლეობა) და BOD (ფუნტი) ცოდნა. მეთანის საერთო გენერაცია გამოთვლილია ახალი (21) სადგურისთვის, ეროვნული პარამეტრების მიხედვით, სადაც მოცემულია მიერთებული მოსახლეობისა და ჩამდინარე წყლები რაოდენობა, ერთ სულ მოსახლეზე დღეში. არსებული სამი სადგურიდან თბილისი-რუსთავი-გარდაბანი ასრულებს მხოლოდ პირველ ბიოლოგიურ და ქიმიურ დამუშავებას, შლამის აერობულ სტაბილიზაციას, მექანიკურ წმენდას. ბათუმისა და ქობულეთის გამწმენდი ნაგებობები ღრმა ანაერობული ლაგუნის ტიპისაა. ამ მონაცემებიდან ჩვენ გვაქვს მოსახლეობის რაოდენობა, რომელიც მიერთებული იქნება მშენებარე სადგურებთან. არ გვაქვს მონაცემები BOD (გრ/ადამიანი/დღე შესახებ. BOD-ის დადგენის ერთადერთი წყარო იყო არსებული სადგურების, თბილისის და ბათუმის ინდიკატორები. თბილისის სადგურის მონაცემებით JBM მნიშვნელობა გამოსასვლელზე და წყლის ფაქტიური მოცულობა შესასვლელზე შესაბამისად ტოლია (23 მგ/ლ), (480 000 მ3 დღეში). ამ მონაცემებიდან გამოითვლება (სადგურთან მიერთებული), ერთ სულ მოსახლეზე მოსული ჩამდინარე წყლის რაოდენობა ლიტრებში (480000 მ3 /1233820 = 0.389 მ3/ ადამიანი / დღე). ბათუმში ერთი მ3 რაოდენობაზე აღებული იქნა შემდეგი მაჩვენებელი (115 მგ / ლ = 115 გ/მ3) გ/დღე/ადამიანი. ამ კოეფიციენტის გამოყენებით, შეგვიძლია გამოვთვალოთ მეთანის ემისიის პოტენციური დიაპაზონი, რომელიც გამოიყოფა ახალი ნაგებობების ჩამდინარე წყლებიდან MCF = 0,3-დან (აერობული ცენტრალიზებული, ცუდი გაწმენდა), MCF = 0,8-მდე (ანაერობული რეაქტორის ან ანაერობული ლაგუნის ტიპის) წელიწადში, მოსახლეობაზე დამოკიდებულებით. ნავარაუდებია, რომ გამწმენდ ნაგებობებზე მიერთებული მოსახლეობა არ შეცვლილა 2019 წლიდან192 192 გასათვალისწინებელია, რომ 2021-2022 წლებში აშენდა კურორტ აბასთუმნის გამწმენდი ნაგებობა, რომელიც მუშაობს სატესტო რეჟიმში, შესაბამისად გამწმენდ ნაგებობაზე დაერთებული ადამიანების რაოდენობა გზშ-ის ანგარიშის მიხედვით 2040 წლისთვის უნდა დაერთდეს მუდმივი მაცხოვრებლებიდან 1500 ადამიანი, ხოლო 5500 ტურისტი. საერთო ჯამში გამწმენდ ნაგებობაზე დაერთდება 7000 ადამიანი. ასევე ზუგდიდის გამწმენდი ნაგებობის მშენებლობა დასრულდა 2021 წელს რომელზეც გზშ-ის ანგარიშის მიხედვით 2030 წლისთვის უნდა დაერთდეს 78016 ადამიანი. 308 ამრიგად, ახალი დანადგარებიდან, არსებობს მეთანის ემისიის მნიშვნელოვანი პოტენციალი. ამ ემისიის შემცირება დამოკიდებული იქნება გამწმენდი დანადგარების კონკრეტულ ტიპზე. აღსანიშნავია, რომ მოშორებული (შლამისა/საშლამო) შლამი შეიცავს მნიშვნელოვანი რაოდენობის მალფუჭებად კომპონენტს და სათანადო დამუშავების გარეშე იგი წარმოადგენს მეთანის ემისიის წყაროს. თუმცა, პრაქტიკა (ეზოს დაშტაბელება/დათაკარავება) უზრუნველყოფს აერაციას, რომელიც ხელს უშლის მეთანის წარმოქმნას. ამ მასის პერიოდული ამოღება მნიშვნელოვანია ადეკვატური აერაციის დონის მისაღწევად. დიდი ალბათობით, შესაძლებელია მეთანის „ჩაჭერა“, გაფრქვევა ან დაწვა. პირველ შემთხვევაში, გაფრქვეული მეთანის რაოდენობა დამოკიდებული იქნება მეთანის შემგროვებელი მოწყობილობის მწარმოებლურობაზე და გამოითვლება გამომუშავებული მეთანის რაოდენობის გამრავლებით, შესაბამის პროცენტზე. ჩირაღდნული წვის შემთხვევაში, წარმოქმნილი და დამწვარი მეთანის რაოდენობა გამოითვლება ქიმიური რეაქციის საფუძველზე: CH4 + 2O2 = CO2 + 2H2O. ამოსავალი წერტილი არის მეთანის წარმოშობა, რომლის პოტენციალი აქ არის დათვლილი ბ) აზოტის ოქსიდის ემისიის პოტენციალი აზოტის ოქსიდის ემისია ხდება ზოგიერთ წყლის გამწმენდი დანადგარებიდან, ვინაიდან ჩამდინარე წყლები შეიცავენ პროტეინს ანუ ცილას და აზოტს. გაანგარიშება ეფუძნება ცილის ეროვნულ მოხმარებას ერთ სულ მოსახლეზე და სტანდარტულ კოეფიციენტებს. ძველი, 1996 წლის შესწორებული IPCC ინსტრუქციების (კანალიზაციისთვის) თანახმად: N2O (S) = პროტეინი • FracNPR • NRPEOPLE • EF სადაც: N2O არის ემისიები ჩამდინარე წყლებიდან (კგ N2O-N/წელი); პროტეინი - ერთ სულ მოსახლეზე ცილის მოხმარება წელიწადში (კგ/ადამიანი/წელი); NRPEOPLE–მოსახლეობა; EF - ემისიის კოეფიციენტი (სტანდარტული მნიშვნელობა 0,01 (0,002-0,12) კგ N2O-N/კგ ჩამდინარე წყლებში; FracNPR - აზოტის შემცველობა ცილაში, სტანდარტული მნიშვნელობა = 0,16 კგ N/კგ ცილა; 2015 წლის კადასტრში, ამ ემისიის გამოთვლისათვის საჭირო პროტეინის პარამეტრები აღებული იქნა გაერთიანებული ერების სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის 309 (FAO) მონაცემების საუძველზე. ერთ სულ მოსახლეზე ცილის მოხმარება საქართველოსთვის ასეთია: 1990-1992 წწ. (56 გ/ადამიანი/დღეში); 1995-1997 წწ. (69 გ/ადამიანი/დღეში); 2000-2002 წწ. (72 გ/ადამიანი/დღეში) და 2005-2007 წლებში (77 გ/ადამიანი/დღეში); 2008-2015 წლებში ეს მაჩვენებელი 2015 წლამდე გაიზარდა ერთი გრამით (გ/ადამიანი/დღეში); ხოლო 2015 წლის შემდეგ კოეფიციენტი გახდა 85. შედეგად, 2015 წელს საქართველოში N2O ემისია იყო 0,19 გ N2O = 58 CO2ექვ. (იხ. ცხრილი 6.13 N2O ემისია (გ) კანალიზაციიდან). ამავე კოეფიციენტის გამოყენებით, ახალ გამწმენდ ნაგებობებთან სწორად დაკავშირებული მოსახლეობის რაოდენობა, შეიძლება გამოვითვალოთ, ამ ნაგებობიდან გამოყოფილი N2O მიხედვით, მისი წარმოქმნის შემთხვევაში (რომელიც ხდება აერობული ცენტრალური გაწმენდის დროს). 2006 წლის დირექტივაში მოცემულია განსხვავება N2O–ის პირდაპირ და არაპირდაპირ ემისიებს შორის. პირველი ეხება ემისიებს გამწმენდი სისტემიდან და ძალიან მცირეა, ამიტომ აზრი აქვს მხოლოდ მოწინავე გამწმენდი სისტემების გათვალისწინებას, ამ დროს არაპირდაპირი ემისიები არის N2O–ს ის რაოდენობა, რომელიც შედის წყალსაცავში. N2O ემისიები არ ხდება ღრმა ანაერობულ ლაგუნაში, მაგრამ ცენტრალური აერობული გამწმენდ ნაგებობებში ემისია არსებობს და მისი შემცირების ანგარიში დაკავშირებულია კონკრეტულ ღონისძიებებთან. ამრიგად, გამოითვლება მხოლოდ პოტენციური ემისიები როგორც მეთანის, ასევე აზოტის ოქსიდის, ხოლო მათი შემცირება დამოკიდებული იქნება განხორციელებულ კონკრეტულ ღონისძიებებზე. ეს ღონისძიება (ბიოგაზის ამოღება სამშენებლო უბნებიდან) არ გულისხმობს აზოტის ოქსიდის შემცირებას, მაგრამ მისი გამოთავისუფლების პოტენციალის ცოდნა სასარგებლო იქნება მომავალი ღონისძიებებისათვის (მაგ., დემეთანიზირებული შლამიდან კომპოსტის წარმოება სასოფლო -სამეურნეო მიზნებისთვის). ეს ღონისძიება (ბიოგაზის მოცილება სამშენებლო უბნებიდან) არ გულისხმობს აზოტის ოქსიდის შემცირებას, მაგრამ მისი გამოყოფის პოტენციალის ცოდნა სასარგებლო იქნება სამომავლო ღონისძიებებისთვის (მაგ. კომპოსტის წარმოება დემეთანიზირებული შლამიდან სოფლის მეურნეობის მიზნებისთვის). მოსალოდნელი შედეგები 7 მუნიციპალური ჩამდინარე წყლების გამწმენდი ნაგებობის მშენებლობა. ორი გამწმენდი ნაგებობა (ფოთი და ზუგდიდი) აღიჭურვება გაზის შეგროვების სისტემებით, მიღებული გაზის უტილიზაციისათვის. 310 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): შემცირებული 12 გგ CO2ექვ.-2030 წელს. ემისიის საერთო შემცირება 2020-2030 წლებში: 118 კტ CO2ექვ. (ან 5.62 კტ CH4) დაფინანსების წყაროები (ლარი) ცენტრალური ბიუჯეტი 34,214,344 ლარი. ჯამური ბიუჯეტი = 183,146,618 ლარი (სახელმწიფო + დონორები). მუნიციპალური არ არის მონაცემები, როგორც ამჟამად გათვალისწინებულია. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის, როგორც ამჟამად გათვალისწინებულია. დონორის მხარდაჭერა 148,906,274 ლარი (სესხი ADB-საგან). პასუხისმგებელი უწყება შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“. პარტნიორ დაწესებულება (ები)  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  აშენებული გამწმენდი ნაგებობების რაოდენობა;  გადამუშავებული წყალი/ მ3 ტონა შლამი;  მ3 გამოყენებული ბიოგაზი. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-27: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია თბილისის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. GHG-27: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია თბილისის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: თბილისის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში მეთანის გაზის შეგროვებისა და გამოყენების სისტემების დამონტაჟება. 311 ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2023 (2023 წლის ბოლო კვარტალი). სექტორი ჩამდინარე წყლები. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 91/271/EEC დირექტივის განხორციელებას, ურბანული ჩამდინარე წყლების გაწმენდასთან დაკავშირებით, 98/15/ EC დირექტივით და N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი განხორციელების პროცესში ვარაუდები ივარაუდება, წარმოებული მეთანის 80%-ის გამოყენება საკუთარი საჭიროებისათვის. GHG-27-ის ღონისძიებაში, მეთანის ემისიების პოტენციალის შესაფასებლად გამოყენებულია იგივე ეროვნულ კოეფიციენტები და დაშვებები, რაც იყო GHG-26 ღონისძიებაში. მოსალოდნელი შედეგები თბილისის ურბანული ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობებს აქვს გაზის შეგროვებისა და გადამუშავების სისტემები, რომლებიც სრულად შეესაბამება ევროპის საბჭოს 91/271/EEC დირექტივას. შემცირებული 81-87 გგ CO2ექვ (ან 3.85-4.14 კტCH4) 2030 წელს და ყოველწლიურად. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 21,000 ლარი შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი“ (საწყისი აქტივობა). დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი” პარტნიორი დაწესებულება (ები)  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია. 312 მონიტორინგი უწყება/წყარო შპს „ჯორჯიან უოთერ ენდ ფაუერი”. პროგრესის მაჩვენებელი(ები)  მ3 გადამუშავებული წყალი/ ტონა შლამი;  მ3 უტილიზირებული ბიოგაზი. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-28: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია ბათუმის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. GHG-28: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია ბათუმის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: ბათუმის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში მეთანის გაზის შეგროვებისა და უტილიზაციის სისტემის დამონტაჟება. ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2023 წწ. (2023 წლის ბოლო კვარტალი) მშენებლობა და შემდგომი უტილიზაცია სექტორი ჩამდინარე წყლები. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 91/271/EEC დირექტივის განხორციელებას, ურბანული ჩამდინარე წყლების გაწმენდასთან დაკავშირებით, 98/15/EC დირექტივით და N1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი მეთანის შეგროვება ჯერ არ დაწყებულა, მაგრამ წვა ხდება. ვარაუდები ივარაუდება, წარმოებული მეთანის 80%-ის უტილიზაცია. 313 GHG-28-ის ღონისძიებაში, მეთანის ემისიების პოტენციალის შესაფასებლად გამოყენებულია იგივე ეროვნულ კოეფიციენტები და დაშვებები, რაც იყო GHG26 ღონისძიებაში. მეთანის აღდგენის შემთხვევაში შემცირებული 23.5-28 გგ CO2ექვ (ან 1.12-1.32 გგ CH4) 2030 წელს და ყოველწლიურად 2022-2030 წლებისთვის. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 17,500 ლარი ( შპს ბათუმის წყალი) (საწყისი აქტივობა) . დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება შპს „ბათუმის წყალი“. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია. მონიტორინგი უწყება/წყარო შპს „ბათუმის წყალი“. პროგრესის მაჩვენებელი(ები)  მ3 გადამუშავებული წყალი/ ტონა შლამი;  მ3 უტილიზირებული ბიოგაზი. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-29: მეთანის ჩაჭერა და უტილიზაცია ქობულეთის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. GHG-29: მეთანის ჩაჭერა შეგროვება და უტილიზაცია ქობულეთის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: ქობულეთის ჩამდინარე წყლების გამწმენდ ნაგებობაში გაზის შეგროვებისა და უტილიზაციის სისტემის დამონტაჟება. 314 ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2023 წწ. (2023 წლის ბოლო კვარტალი) მშენებლობა და შემდგომი უტილიზაცია სექტორი ჩამდინარე წყლები. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება მხარს უჭერს საბჭოს 91/271/EEC დირექტივის განხორციელებას, ურბანული ჩამდინარე წყლების გაწმენდასთან დაკავშირებით, 98/15/ EC დირექტივით და N 1882/2003 რეგულაციით შეტანილი ცვლილებების შესაბამისად;  ნარჩენების მართვის ეროვნული სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს გარემოსა და ჯანმრთელობის 2018-2022 წლების ეროვნული სამოქმედო გეგმა (NEHAP-2). განხორციელების სტატუსი ჯერ არ დაწყებულა. ვარაუდები ივარაუდება, წარმოებული მეთანის 80%-ის უტილიზაცია GHG-29-ის ღონისძიებაში, მეთანის ემისიების პოტენციალის შესაფასებლად გამოყენებულია იგივე ეროვნულ კოეფიციენტები და დაშვებები, რაც იყო GHG-26 ღონისძიებაში. მოსალოდნელი შედეგები ქობულეთის გამწმენდ სადგურს აქვს გაზის შეგროვებისა და გადამუშავების სისტემები, რომლებიც სრულად შეესაბამება ევროპის საბჭოს 91/271/EEC დირექტივას. 2015 წლის საბაზისო მონაცემებთან შედარებით (ყოველწლიური): შემცირებული 7.1-7.9 გგრ CO2ექვ (ან 0.34-0.38 გგრ CH4) 2030 წელს. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო მხარდაჭერა 17,500 ლარი (შპს ქობულეთის წყალი). დონორის მხარდაჭერა არა პასუხიმგებელი დაწესებულება შპს „ქობულეთის წყალი“. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  ქობულეთის მუნიციპალიტეტი. უწყება/წყარო შპს „ქობულეთის წყალი“. 315 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  მ3 გადამუშავებული წყალი / ტონა შლამი;  მ3 უტილიზირებული ბიოგაზი. დეკარბონიზაცია: ქობულეთის გამწმენდ ნაგებობას აქვს გაზის შეგროვებისა და გადამუშავების სისტემები, რომლებიც სრულად შეესაბამება 91/271/EEC ევროპის საბჭოს დირექტივას; ენერგეტიკული უსაფრთხოება; კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. GHG-30: განათლება და ცნობიერების ამაღლება ორგანული ნარჩენების მართვის საკითხებში. GHG-30: განათლება და ცნობიერების ამაღლება ორგანული ნარჩენების მართვის საკითხებში. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: მეწარმეებისთვისა და ფერმერებისთვის ცნობიერების ასამაღლებელი სტრატეგიისა და კამპანიის შემუშავება კომპოსტირების გამოყენების პოპულარიზაციის გაზრდის მიზნით. ვადები 2021-2024 წლები (ბოლო კვარტალი). სექტორო ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები არა მოსალოდნელი შედეგები  სტრატეგიის შემუშავება;  მუნიციპალიტეტების ინფორმაციის თანახმად ხელახლა გამოყენებული ორგანული და ბაღის ნარჩენების რაოდენობის გაზრდა. სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა 316 დაფინანსების წყაროები (ლარი) კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 118,800 ლარი (30,000 ევრო) (გრანტი) შვედეთის, ნორვეგიის და გაერთიანებული სამეფოს მთავრობები. პასუხისმგებელი უწყება პარტნიორი დაწესებულება (ები) მონიტორინგი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; სსიპ „გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრი“ მუნიციპალიტეტები უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  სტრატეგიული დოკუმენტების რაოდენობა;  საინფორმაციო კამპანიების რაოდენობა;  გადამუშავებული ორგანული და ბაღის ნარჩენების რაოდენობა, ტიპისა და მუნიციპალიტეტების მიხედვით. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა GHG-31: ნარჩენების სექტორისთვის მონაცემების შეგროვებისა და განახლების კონსოლიდირებული პროცესის ჩამოყალიბება. GHG-31: ნარჩენების სექტორისთვის მონაცემების შეგროვებისა და განახლების კონსოლიდირებული პროცესის ჩამოყალიბება. მიზანი 1.4: ნარჩენების სექტორის დაბალნახშირბადიანი განვითარების ხელშეწყობა კლიმატგონივრული და ენერგოეფექტური ტექნოლოგიებისა და მომსახურებების წახალისების გზით. აღწერა: მონიტორინგისთვის მაჩვენებლების მკაფიო ჩამონათვალის და მონაცემთა მოპოვების მეთოდოლოგიის შედგენა. ვადები 2021-2023 წწ. სექტორი ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმვის პროცესშია. 317 ვარაუდები არ არის გამოთვლილი ემისიების შემცირება/ზემოქმედება. მოსალოდნელი შედეგები საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულმა სამსახურმა ნარჩენების სტატისტიკის წარმოება დაიწყო. ემისიებზე ანგარიშები ეფუძნება წყაროებსა და მონაცემებს (მათ შორის წვა და კომპოსტირება). 62,500 ლარი (ევროკავშირის გრანტი). მთლიანი ბიუჯეტი დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 62,500 ლარი ( ევროკავშირის გრანტი) . პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  სტრატეგიული დოკუმენტების რაოდენობა;  მიღებული მაჩვენებლების, გაზომვების და/ან ემისიების კოეფიციენტების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. პოლიტიკა და ღონისძიებები მიმართულება - დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია RE-1: ქარის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. RE-1: ქარის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. 318 მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: საჯარო უწყებები და მათ დაქვემდებარებაში მყოფი ორგანოები მხარს დაუჭერენ განახლებადი ენერგიის წყაროების პოტენციალის გაზრდას შემდეგი გზებთ: 1) წინასწარი კვლევითი სამუშაოების ჩატარებით; 2) პროექტების წინასწარი ტექნიკურ-ეკონომიკური შეფასებით; 3) გარემოზე ზემოქმედების წინასწარი შეფასებით; 4) ინვესტორების მოძიება და არსებული პროექტებით მათი დაინტერესებით. 2024 წლამდე, იგეგმება შემდეგი ქარის ელექტროსადგურების განვითარება 193: 1 89F − იმერეთი - 102 მგვტ; − რიკოთი-ფონა - 20 მგვტ; − ნიგოზა - 50 მგვტ; − დირბულა - 21 მგვტ; - რუისი - 12.6 მგვტ; - სამგორი - 8 მგვტ; - ზესტაფონი - 50 მგვტ; − თბილისი- 54 მგვტ; − კასპი- 54 მგვტ. ვადები 2021 – 2024 წლები (უტილიზაციით და ახალი სადგურებით 2030 წლისთვის და შემდგომ). სექტორი ენერგეტიკა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  ქსელის განვითარების 10 წლიანი გეგმა;  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება: მხარს უჭერს 2009/28/EC დირექტივის განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი 2022 წლის 31 დეკემბრის გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სტატუს ანგარიშის მიხედვით სადგურებზე: იმერეთი -102 მგვტ, რიკოთი-ფონა -20 მგვტ, თბილისი 54 მგვტ, კასპი 54 მგვტ, სამგორი - 8 მგვტ და ნიგოზა - 50 მგვტ დასრულებულია ძირითადი კვლევები და მიმდინარეობს სამშენებლო ხელშეკრულებების გაფორმება. მათი მშენებლობის დასრულება დაგეგმილია 2024 წელს: დირბულას და რუისის სადგურებთან დაკავშირებით მოსალოდნელია, რომ ელექტროსადგურების მშენებლობას განახორციელებენ შემდეგი კომპანიები: იმერეთი - შპს „უსასრულო ენერგია“, რიკოთი-ფონა - შპს „ტაბა“, თბილისი - სს „კავკასიის ქარის კომპანია“, კასპი - სს „კავკასიის ქარის კომპანია“, სამგორი - შპს „ვენტო ენერჯი“, დირბულა - შპს „სინთე“. 193 319 სამშენებლო სამუშაოები დაიწყება ტექნიკურ-ეკონომიკური კვლევების დასრულების შემდეგ194. ვარაუდები  ენერგოეფექტურობის კუთხით განხორციელებული ღონისძიებების გამო, ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა წლიურად მხოლოდ 2.0 – 2.5% -ით იზრდება;  სეზონური ხელმისაწვდომობის ფაქტორი ქარის ელექტროსადგურებისთვის არის: დეკემბერი-მარტი - 41%; აპრილი-ივნისი - 45%; ივლისი სექტემბერი -40%; ოქტომბერინოემბერი -45%;  ფინანსური სიცოცხლისუნარიანობა, 30 წელიწადი;  ინვესტიციების ხარჯი - 1320 დოლარი/კვტ. მოსალოდნელი შედეგები 2030 წ - 750 მგვტ მთლიანი სიმძლავრე; 2050 წ – 1573 მგვტ მთლიანი სიმძლავრე. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 2024 წლისთვის 2,742,000,000 ლარი; 2050 წლისთვის 5,908,000,000 ლარი. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) ენერგეტიკული კომპანიები, რომლებიც განახორციელებენ ამ ღონისძიებას. სს „საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი“. უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია (GNERC) პროგრესის მაჩვენებელი (ები) ელექტროსადგურებიდან ყოველწლიური გამომუშავება (მგვტსთ). მონიტორინგი 194 იხილეთ საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 2022 წლის 31 დეკემბრის სტატუს ანგარიში: https://mepa.gov.ge/Ge/Reports 320 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია. სათბურის აირების ემისიები და მოცილება;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  შიდა ენერგეტიკული ბაზარი. RE-2: მზის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. RE-2: მზის ენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: საჯარო უწყებები და მათ დაქვემდებარებაში მყოფი ორგანოები მხარს დაუჭერენ განახლებადი ენერგიის წყაროების პოტენციალის გაზრდას შემდეგი გზებთ: 1) წინასწარი კვლევითი სამუშაოების ჩატარებით; 2) პროექტების წინასწარი ტექნიკურ-ეკონომიკური შეფასებით; 3) გარემოზე ზემოქმედების წინასწარი შეფასებით; 4) ინვესტორების მოძიება და არსებული პროექტებით მათი დაინტერესებით. 2024 წლამდე, იგეგმება შემდეგი მზის ელექტროსადგურების195 განვითარება: - უდაბნო - 5 მგვტ; დაუზუსტებელი მზის ელექტროსადგური - 1 მგვტ; ფლევი- 7 მგვტ; გარდაბანი - 50 მგვტ (EBRD); მარნეული - 68 მგვტ; ჯეოსოლარი - 9 მგვტ; საგარეჯო - 25 მგვტ. ვადები 2021 – 2024 წლები (ახალი სადგურების გამოყენებით 2030 წლის ჩათვლით და მის მერე). სექტორი ენერგეტიკა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  გადამცემი ქსელის 10 წლიანი განვითარების გეგმა;  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება. მხარს უჭერს 2009/28/EC დირექტივის განხორციელებას. მოსალოდნელია, რომ ელექტროსადგურების მშენებლობას განახორციელებენ შემდეგი კომპანიები: უდაბნო - შპს „ჯორჯიან სოლარი“, გარდაბანი - EBRD, მარნეული - შპს „ნიუ ჯენერეიშენი“,საგარეჯო - სს „საქართველო ენერგეტიკის განვითარების ფონდი“ 195 321 განხორციელების სტატუსი 2022 წლის 31 დეკემბრის გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სტატუს ანგარიშის მიხედვით პროექტები იმყოფება განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე: უდაბნო (5 მგვტ) - მიმდინარეობს მუშაობა მშენებლობის ხელშეკრულებაზე; ფლევი (7 მგვტ) ხელშეკრულება არ გაფორმდა გარდაბანი (50 მგვტ) (EBRD) - მიმდინარეობს მუშაობა ტექნიკურ-ეკონომიკური კვლევის ხელშეკრულებაზე მარნეული (68 მგვტ) - დაასრულა ტექნიკურ-ეკონომიკური კვლევები, მიმდინარეობს სამშენებლო ხელშეკრულების გაფორმების პროცესი; ჯეოსოლარი (9 მგვტ) - მიმდინარეობს მუშაობა ტექნიკურეკონომიკური კვლევის ხელშეკრულების გაფორმებაზე; ვარაუდები  ენერგოეფექტურობის კუთხით განხორციელებული ღონისძიებების გამო ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა წლიურად მხოლოდ 2,0 – 2,5% -ით იზრდება;  სეზონური ხელმისაწვდომობის ფაქტორი მზის ელექტროსადგურებისთვის არის: დეკემბერი-მარტი - 41%; აპრილი-ივნისი - 43%; ივლისი სექტემბერი-46%; ოქტომბერინოემბერი - 18%). ხელმისაწვდომია მხოლოდ დღის საათებში;  ფინანსური სიცოცხლისუნარიანობა. 30 წელიწადი;  ინვესტიციების ხარჯი - 650დოლარი/კვტ. მოსალოდნელი შედეგები 2030 წლისთვის– 547 მგვტ; 2050 წლისთვის – 1383 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა ცენტრალური ბიუჯეტი ცენტრალური ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 2030 წლისათვის - 1,113,000,000 ლარი; 2050 წლისთვის - 2,814,000,000 ლარი. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) ელექტროენერგიის ღონისძიებას. მწარმოებელი კომპანიები, რომლებიც სს „საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი“. 322 განახორციელებენ ამ უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია (GNERC) პროგრესის მაჩვენებელი (ები) ელექტროსადგურების მიერ ყოველწლიური გამომუშავება, მგვტ.სთ. მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცი. სათბურის აირების ემისიები და მოცილება;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  ენერგიის შიდა ბაზარი; RE-3: ჰიდროენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. RE-3: ჰიდროენერგიის წარმოების მიმდინარე ტექნიკური და პროცედურული მხარდაჭერა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: საჯარო უწყებები და მათ დაქვემდებარებაში მყოფი ორგანოები მხარს დაუჭერენ განახლებადი ენერგიის წყაროების პოტენციალის გაზრდას შემდეგი გზებთ: 1) წინასწარი კვლევითი სამუშაოების ჩატარებით; 2) პროექტების წინასწარი ტექნიკურ-ეკონომიკური შეფასებით; 3) გარემოზე ზემოქმედების წინასწარი შეფასებით; 4) ინვესტორების მოძიება და არსებული პროექტებით მათი დაინტერესებით. 2024 წლამდე, იგეგმება შემდეგ ჰიდროელექტროსადგურების განვითარება (13 მგვტ-ზე ზევით)196: - კირნათი - 51.25 მგვტ; - ხობი - 46.7 მგვტ; - მტკვარი - 53 მგვტ; - მესტიაჭალა1 - 20 მგვტ; - სტორი 1 - 20.03 მგვტ; - სამყურისწყალი 2 - 26.28 მგვტ; - მეტეხი 1 - 36.73 მგვტ; - ღები - 14.34 მგვტ; კირნათი - „აჭარ ენერჯი 2007“, ხობი - შპს „ქართული საინვესტიციო ჯგუფი ენერგია“, მტკვარი - შპს „მტკვარი ჰესი“, მესტიაჭალა - სს „სვანეთი ჰიდრო“, სტორი შპს „გოტა 21“, სამყურისწყალი - შპს „ფერი“, მეტეხი - შპს „ფაზისი ენერგი და იენუგენი“, ღები - შპს „ფაზისი ენერგი და იენუგენი“, ჭიორა - შპს „ჭიორა ჰესი“, ზოტი - სს „საქართველოს განახლებადი ენერგიის კომპანია“. 196 323 - ჭიორა - 14.15 მგვტ; - ზოტი - 44.31 მგვტ. ვადები 2021 – 2024 წლები (ახალი სადგურების გამოყენებით 2030 წლის ჩათვლით და მის მერე). სექტორი ენერგეტიკა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  გადამცემი ქსელის 10 წლიანი განვითარების გეგმა;  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება: მხარს უჭერს 2009/28/EC დირექტივის განხორციელებას; განხორციელების სტატუსი 2022 წლის 31 დეკემბრის გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სტატუს ანგარიშის მიხედვით მიმდინარეობს მუშაობა შემდეგ ჰიდრო ელექტრო სადგურებზე: კირნათი (51.25 მგვტ) - ექსპლუატაციაში შესულია ნაწილობრივ (27 მგვტ); დასრულება იგეგმება 2023 წელს და სამუშაოების დაახლოებით 95% შესრულებულია. ხობი 2 (46.7 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, სამუშაოების დაახლოებით 80% შესრულებულია. მტკვარი (53 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, სამუშაოების დაახლოებით 80% შესრულებულია. მესტიაჭალა 1 (20 მგვტ) - შევიდა ექსპლუატაციაში. სტორი 1 (20.03 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, სამუშაოების დაახლოებით 85% შესრულებულია. სამყურისწყალი 2 (26.28 მგვტ) - მშენებლობა შეჩერებულია სამუშაოები მოსახლეობის პროტესტის გამო. მეტეხი 1 (36.73 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, შეჩერებულია. ღები (14.34 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, შეჩერებულია .ჭიორა (14.15 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, სამუშაოების დაახლოებით 50% შესრულებულია. ზოტი (46.07 მგვტ) - პროექტი იმყოფება მშენებლობის ეტაპზე, სამუშაოების დაახლოებით 55% შესრულებულია. გარდა ამისა, 2021-2022წწ განმავლობაში ექსპლუატაციაში შევიდა 15 ჰესი, ჯამური დადგმული სიმძლავრით 46მგვტ. ვინაიდან პროექტების შესრულების ვადები პერიოდულად იცვლება სხვადასხვა გარემოებების გამო - უფრო ადრე სრულდება მშენებლობა ან პირიქით ფერხდება (ფინანსური პრობლემები, გარემო პირობები, სოციალური პრობლემები და ა.შ.), ასევე, ემატება ახალი პროექტები და/ან უქმდება არსებული მემორანდუმები, შეფასებისათვის უფრო სწორი იქნებოდა ექსპლუატაციაში შესული დადგმული სიმძლავრის გამოყენება ინდიკატორად და არა, კონკრეტული პროექტების. ვარაუდები  ენერგოეფექტურობის კუთხით განხორციელებული ღონისძიებების ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა წლიურად მხოლოდ 2.0 – 2.5% -ით იზრდება; 324 გამო  ინვესტიციების ხარჯი - 1000 დოლარი/კვტ-დან 3000 დოლარი/ კვტ-მდე. მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგურები: მოსალოდნელი შედეგები 2030 წელს – 430 მგვტ; 2050 წელს– 1 გგვტ; მოდინებაზე მომუშავე ჰიდროელექტროსადგურები: 2030 წელს - 237 მგვტ; 2050 წელს- 230 მგვტ; საერთო სიმძლავრე 2050 წელს - 5,510 მგვტ; დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 2024 წლისთვის - 1,980,000,000 ლარი; 2030 წლისთვის - 4,402,000,000 ლარი; დონორის მხარდაჭერა არა 2050 წლისთვის - 13,384,000,000 ლარი. პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) ელექტროენერგიის ღონისძიებას. მწარმოებელი კომპანიები, რომლებიც განახორციელებენ ამ სს „საქართველოს ენერგეტიკის განვითარების ფონდი“ საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. უწყება/წყარო მონიტორინგი პროგრესის (ები) მაჩვენებელი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი ელექტროსადგურების მიერ ელექტროენერგიის ყოველწლიური გამომუშავება, მგვტ.სთ.  დეკარბონიზაცია. სათბურის აირების ემისიები და მოცილება;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  ენერგიის შიდა ბაზარი. 325 RE-4: განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიკრო-გენერაციის მხარდაჭერა. RE-4: განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიკრო-გენერაციის მხარდაჭერა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: 2030 წელს მინიმუმ 200 მგვტ ჯამური სიმძლავრის მქონე ელექტროენერგიის მიკრო-გენერაციის პოლიტიკური და საინვესტიციო მხარდაჭერა (500 კვტ-მდე). ვადები 2018 - დან პოლიტიკის მიღება, უწყვეტი განხორციელებით. სექტორი ენერგეტიკა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ;  კანონი განახლებადი ენერგიის შესახებ; განხორციელების სტატუსი მიმდინარე - ენერგიის მოხმარების წილი განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან 0.5% 2019 წელს. ვარაუდები  ენერგოეფექტურობის კუთხით განხორციელებული ღონისძიებების გამო ელექტროენერგიაზე მოთხოვნა წლიურად მხოლოდ 2.0 – 2.5% -ით იზრდება.  სეზონური ხელმისაწვდომობის ფაქტორი მზის ელექტროსადგურებისთვის არის: დეკემბერი-მარტი - 41%; აპრილი-ივნისი - 43%; ივლისი სექტემბერი -46%; ოქტომბერინოემბერი -18%); ხელმისაწვდომია მხოლოდ დღის საათებში.  ფინანსური სიცოცხლისუნარიანობა: 30 წელიწადი.  ინვესტიციების ხარჯი - 715 დოლარი/კვტ (კომერციული, მოზრდილი სიტემებისთვის) და 858 დოლარი/კვტ საცხოვრებელი მცირე სისტემებისთვის. მოსალოდნელი შედეგები მოსალოდნელია დაახლოებით 400 მგვტ სიმძლავრის ქარისა და მზის სადგურების ინტეგრაცია (2030 წლისთვის - 200 მგვტ; 2050 წ - 400 მგვტ). დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 109,692,000.0 ლარი 2030 წლისთვის (კოდი 24 14). მუნიციპალური არა 326 კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 1,074,000,000 ლარი კერძო სექტორის ინვესტიციები (მოიცავს დონორებისგან, უკვე დაგეგმილი სესხების და გრანტების სახით)197 დონორის მხარდაჭერა დასადგენია პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) ელექტროგამანაწილებელი კომპანიები. მონიტორინგი 53,000,000 ევროს უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  დაკავშირების რაოდენობა;  მოწოდებული სიმძლავრე. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია. სათბურის აირების ემისიები და მოცილება;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  ენერგიის შიდა ბაზარი. RE-5: გეოთერმული სითბოს წარმოების მიმდინარე მხარდაჭერა. RE-5: გეოთერმული სითბოს წარმოების მიმდინარე მხარდაჭერა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). მხარდაჭერა - მათ შორის ტექნიკურ-ეკონომიკური აღწერა: არსებული გეოთერმული წყაროების გამოყენების გაფართოების უწყვეტი მიზანშეწონილობის ანალიზი (ხარჯთ-სარგებლიანობა, რესურსების შეფასებები) და ინვესტიციები198. ვადები 2020 – წლიდან პოლიტიკის შემუშავებისა და მუდმივი ინვესტიციებისთვის. სექტორი ენერგეტიკა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A 197 წყაროები: EBRD, WB, KFW, EU-NIF 198 წყარო: EBRD, WB, KfW, EU-NIF 327 განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს შემუშავება. ვარაუდები გეოთერმული ენერგიის გამოყენება, წინა წლებთან შედარებით წრფივი პროგრესიით იზრდება. მოსალოდნელი შედეგები 2030 წლისათვის - 840 ტჯ. 2050 წლისათვის - 1234 ტჯ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი N/A მუნიციპალური ჯერჯერობით არ არის დადგენილი. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები ჯერჯერობით არ არის დადგენილი. დონორის მხარდაჭერა N/A პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) მუნიციპალიტეტები უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა ეროვნული კომისია. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) გეოთერმული წყაროებიდან ენერგიის ყოველწლიური წარმოება. მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი და წყალმომარაგების მარეგულირებელი  დეკარბონიზაცია. სათბურის აირების ემისიები და მოცილება;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. RE-6: ბიოსაწვავის წარმოება და გაყიდვა. RE-6: ბიოსაწვავის წარმოება და გაყიდვა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: საწყის ეტაპზე, პოლიტიკის ეს ღონისძიება მოიცავს ბიოსაწვავის (ბიოდიზელი, ბიოეთანოლი და სხვა), როგორც მდგრადი საწვავის, სერტიფიცირებას. გარდა ამისა, მოხდება ბიოსაწვავის წარმოების სიმძლავრეების, გაყიდვებისა და B7-ის (7% ბიოდიზელი - 93% დიზელის ნარევი) მოხმარების თანდათანობითი გაზრდა. შედეგის ინდიკატორები: 328 შეიქმნება მონაცემთა ბაზა ბიოდიზელის წარმოებისა და გაყიდვის შესახებ; მომზადდება და გამოქვეყნდა ერთი საინფორმაციო ბროშურა. ვადები 2019 – 2030 წლები. სექტორი ენერგეტიკა / ნარჩენები / ტრანსპორტი შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  საქართველოს კანონი განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის წარმოებისა და გამოყენების წახალისების შესახებ. განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს შემუშავება ვარაუდები ტრანსპორტის სექტორის ყველა ღონისძიება განხორციელდება. ბიოსაწვავის ნარევის საწვავის. მოხმარება ისეთივეა, როგორც სუფთა წიაღისეული შექმნება მონაცემთა ბაზა ბიოდიზელის წარმოებისა და რეალიზაციისთვის. მოსალოდნელი შედეგები მომზადდა და დაიბეჭდა ერთი საინფორმაციო ბროშურა. ბიოდიზელის წილი დიზელზე მომუშავე ტრანსპორტში: 2030 წლისათვის-4%; 2050 წლისათვის – 12%. ბიოეთანოლის წილი ბენზინზე მომუშავე ტრანსპორტში: 2030 წლისათვის-4%; 2050 წლისათვის-12%. დაფინანსების წყაროები სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის დადგენილი - საწვავის იმპორტის მიმდინარე ხარჯები დონორის მხარდაჭერა N/A პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  საქართველოს ბიომასის ასოციაცია.  შპს „ბიოდიზელი ჯორჯია“ უწყება/წყარო საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, საქსტატი. 329 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) ინფორმაცია საწვავის მოხმარების შემცირების შესახებ  მიღებული რეგულაციების სტატუსი, რომელიც იძლევა მდგრადი ბიოსაწვავისა და მათი გაყიდვის სერტიფიცირების შესაძლებლობას სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: GHG-1, RE-6, RE-7;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. RE-7: მზის ენერგიით წყლის გამაცხელებელი სისტემების გამოყენების ხელშეწყობა. RE-7: მზის ენერგიით წყლის გამაცხელებელი სისტემების გამოყენების ხელშეწყობა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). საცხოვრებელ და კომერციულ აღწერა: ფინანსური წახალისების, მხარდამჭერი პოლიტიკისა და საინფორმაციო კამპანიების განხორციელება შენობებში მზის ენერგიით წყლის გამაცხელებელი სისტემების გამოყენების ხელშესაწყობად. მზის სისტემების გამოყენება ჩაანაცვლებს გაზს და ტრადიციული საწვავის სხვა ტიპებს. ღონისძიება გულისხმობს ამ ტექნოლოგიის (ანუ მზის წყლის გათბობის სისტემების) ბაზრის ჩამოყალიბების პროგრამის დანერგვას. (მაგ. მზის ენერგიით წყლის გამაცხელებელი სისტემები). შესამუშავებელი პოლიტიკა უნდა მოიცავდეს (მაგ. სტანდარტებს, დაგეგმვას და ნებართვებს), ცნობიერების ამაღლებას და სხვა სარეკლამო აქტივობებს. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურს მხარდაჭერას. საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვის თანახმად, რომელიც ჩატარდა საინფორმაციო კამპანიის დაწყებამდე და მის შემდეგ, სამიზნე აუდიტორიის ინფორმირებულობა მზის წყლის გათბობის შესახებ მინიმუმ 50%-ით გაიზარდა. ვადები 2019 – 2030 წლები. სექტორი ენერგეტიკა / მშენებლობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმებ, მხარს უჭერს 2012/27/EC EED დირექტივის განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი განხორციელების ეტაპზეა. ვარაუდები 2016 წელს კომერციულ და საზოგადოებრივ შენობებში მთლიანი საბოლოო ენერგიის მოხმარების დაახლოებით 15,6% გამოიყენებოდა წყლის გასათბობად, საიდანაც 64% 330 2009/28/EC-EPBD დირექტივის და ელექტროენერგიაზეა, 20% ბუნებრივ გაზზე, ხოლო დანარჩენი ძირითადად გეოთერმული ენერგიაზე მოდიოდა. ვარაუდობენ, რომ კომერციული ფართის ზრდასთან ერთად მოთხოვნა გაიზრდება. 2016 წელს, საცხოვრებელ სექტორში საბოლოო ენერგიის დაახლოებით 10,1% გამოიყენებოდა წყლის გასაცხელებლად, საიდანაც 78% იყო გაზი. იმ ოჯახების წილი, რომლთაც ცხელი წყალი აქვთ ონკანში არის 65%, 2030 წლისთვის ეს მაჩვენებელი გაიზრდება 75%-მდე, ხოლო 2050 წლისთვის 90%-მდე. გაზიფიცირების მაჩვენებელი სავარაუდოდ 2030 წლისთვის მიაღწევს 95%-ს. სავარაუდოდ 1200 დოლარი/სისტემები ოჯახებისთვის, 10,000 დოლარი სისტემები/ კომერციული შენობებისთვის. მოსალოდნელი შედეგები განხორციელება მოიცავს შემდეგს: საცხოვრებელი: 2030 წლისათვის - 5000 ოჯახი; 2050 წლისათვის – 25,000 ოჯახი; კომერციული: 2030 წლისათვის - 70 შენობა; 2050 წლისათვის - 210 შენობა. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 164,000 ლარი საინიციატივო პროგრამა. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები შინამეურნეობები და კომერციული სექტორი, 163,000 ლარი (ინვესტიცია). დონორის მხარდაჭერა დასადგენია პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, ფინანსთა სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  მიღებული ფინანსური წახალისების რაოდენობა; 331  საცხოვრებელი და კომერციული შენობების რაოდენობა, სადაც მზის ენერგია გამოიყენება წყლის გასაცხელებლად;  მზით წყლის გამათბობელი სისტემის მომხმარებლების ბაზრის კვლევა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია. სათბურის გაზის ემისიები და მოცილება;  ენერგოეფექტურობა: EE-3; EE-6; EE-8; ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. RE-8: ცემენტის წარმოებაში ალტერნატიული ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობა. RE-8: ცემენტის წარმოებაში ალტერნატიული ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: პოლიტიკის ან რეგულაციის დანერგვა ცემენტის წარმოებაში ორგანული ნარჩენების საწვავის სახით გამოყენების ხელშეწყობისა და გაზრდის მიზნით. ნარჩენების ენერგიის გამოყენება ჩაანაცვლებს, ენერგიის საწარმოებლად, ქვანახშირის გამოყენებას. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2019 – 2030 წლები. სექტორი მრეწველობა/ნარჩენები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის 2008/50/EC დირექტივის და სამრეწველო ემისიების შესახებ 2010/75/EU დირექტივის განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი განვითარების ეტაპზეა. ვარაუდები 2016 წელს ნახშირი შეადგენდა საბოლოო ენერგიის 70%-ს, რომელიც გამოიყენებოდა ტექნოლოგიური სითბოს მისაღებად არალითონურ მინერალურ მრეწველობაში. სავარაუდოდ, საწვავის შეცვლას არ საჭიროებს, ან შესაძლებელია მინიმალურ ტექნოლოგიურ ცვლილება. 332 2030 წლისთვის ნახშირის 15% ჩანაცვლდება მუნიციპალური მყარი ნარჩენებით. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი N/A მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება დონორის მხარდაჭერა N/A შპს „ჰაიდელბერგცემენტი“ პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) მონიტორინგი შპს „ჰაიდელბერგცემენტი“. უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  მიღებული რეგულაციების რაოდენობა;  საწარმოს მიერ ნარჩენების ენერგიად წარმოების რაოდენობა; სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია. სათბურის გაზის ემისიები და მოცილება;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. RE-9: მყარი ბიომასის რესურსების გაუმჯობესებული მართვა. RE-9: მყარი ბიომასის რესურსების გაუმჯობესებული მართვა. მიზანი 1.5: ენერგიის საბოლოო მოხმარებაში, განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან მიღებული ენერგიის წილის გაზრდა (სამიზნე 27,4% 2030 წლისთვის). აღწერა: ტყის ახალი კოდექსის დანერგვა, ტყეების ინვენტარიზაცია და ნარჩენების გამოყენების მხარდაჭერა. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. ვადები 2021-2025 წლები. პოლიტიკის მიღება და განხორციელება, 2030 წლამდე. სექტორი სატყეო მეურნეობა. 333 შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები შემუშავების პროცესში. განხორციელების სტატუსი განვითარების ეტაპზეა. ვარაუდები მყარი ბიომასის ხელმისაწვდომი მდგრადი რესურსები შეადგენს 3120 ტჯ (400,000 მ3) ყოველწლიურად. ხელმისაწვდომი მდგრადი სასოფლო-სამეურნეო დაახლოებით 3000 ტჯ-ს ყოველწლიურად. სახელმწიფო ბიუჯეტი მინიმალური - ძალაში შესვლაზე ფოკუსირებული. მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები მიმდინარეობს როგორ ოპერირებისა და შენახვის ნაწილი. დონორის მხარდაჭერა GCF/GIZ გრანტები (სხვა ღონისძიებებში დაფარული). პასუხისმგებელი უწყება გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) დონორი უწყებები. უწყება/წყარო მონიტორინგი შეადგენს ტყის კოდექსის განხორციელება, რათა უზრუნველყოფილი ენერგეტიკისთვის მხოლოდ მდგრადი ბიომასის რესურსების გამოყენება. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები ნარჩენები პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი სატყეო სააგენტო.  ჰა გაუმჯობესებული მართვის ქვეშ;  მდგრადად წარმოებული მ3 ხის მასალა;  დეკარბონიზაცია: GHG-9 დან GHG-16 მდე;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. 334 იყოს პოლიტიკა და ღონისძიებები - ენერგოეფექტურობის მიმართულება შენობების ენერგოეფექტურობა EE-1: შენობის ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სქემის/საექსპლუატაციო მახასიათებლების მინიმალური სტანდარტების შემუშავება. EE-1: შენობის ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სქემის / საექსპლუატაციო მახასიათებლების მინიმალური სტანდარტების შემუშავება. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: ეს ღონისძიება გულისხმობს შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ დირექტივის (2010/31/EU) მოთხოვნების ტრანსპოზიციას და განხორციელებას ქვეყნის მასშტაბით. სამშენებლო საქმიანობის კოდექსებისა და სერტიფიკაციის მეშვეობით მოხდება შენობის ენერგეტიკული მახასიათებლის მოთხოვნების განსაზღვრა. მიმდინარე სამშენებლო საქმიანობის კოდექსი მოიცავს დადგენილებას ენერგოეფექტურობის შესახებ, მაგრამ არ ადგენს არანაირ ენერგოეფექტურობის მაჩვენებლებს შენობებთან მიმართებით. შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონის მიხედვით 2021 წელს დამტკიცდა „შენობების, შენობების ნაწილების ან შენობების ელემენტების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნები199“ რომლის მიღებაც მოხდა 2022 წლის 1-ელ ივლისს, ხოლო ძალაში 2023 წლის 1 ივლისიდან შევიდა. ეს ღონისძიება ხელს შეუწყობს საზოგადოებრივი, საცხოვრებელი და კომერციული შენობების ქვე-სექტორის ეფექტურობის გაუმჯობესებას. შენობების ენერგოეფექტურობის დირექტივის (EPBD) განხორციელება შექმნის სამართლებრივ და მარეგულირებელ საფუძველს, ტექნიკურ შესაძლებლობებს, ნორმებსა და ტექნიკურ რეკომენდაციებს, ასევე გაზრდის შენობების მომხმარებელთა ინფორმირებულობას და მოახდენს ბაზარის ტრანსფორმაციას უფრო ეფექტური შენობებისკენ. EPBD-ს ტრანსპოზიციისა და განხორციელების ასპექტები მოიცავს შემდეგს:  შენობების ენერგოეფექტურობის გამოთვლისთვის მეთოდოლოგიის მიღება, რომელიც დამტკიცდა 2021 წელს;  შენობების, შენობების ნაწილების ან შენობების ელემენტების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნების ხარჯოპტიმალური დონეების გამოთვლის შედარებითი მეთოდოლოგიის დამტკიცება;  თუ ეს შესაძლებელია, მშენებლობის დაწყებამდე, ახალი შენობებისთვის, მაღალეფექტური ალტერნატიული სისტემების ტექნიკური, ეკოლოგიური და ეკონომიკური მიზანშეწონილობის განხილვა და გათვალისწინება;  არსებული შენობების ან განახლებული ნაწილისათვის ენერგოეფექტურობის გაზრდის უზრუნველყოფა, შენობების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნების შესაბამისად; 199 იხ. ბმული: https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/5215148?publication=0 335  შენობების ტექნიკური სისტემების მიერ ენერგიის მოხმარების ოპტიმიზაციის მიზნით, სისტემური მოთხოვნების განსაზღვრა საერთო ენერგეტიკული მახასიათებლების მიმართ, ტექნიკური სისტემების შესაბამის ზომებთან სწორი ინსტალაციის, რეგულირებასა და კონტროლთან მიმართებაში;  თითქმის ნულოვანი ენერგიის მოხმარების მიზნობრივი თარიღის განსაზღვრა, ახალი და განახლებული შენობებისათვის;  სადაც ეს მიზანშეწონილია, ფინანსური სტიმულების შემუშავება, საბაზრო დაბრკოლებების მოგვარების მიზნით;  ახალი და არსებული შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების სისტემის შემუშავება და დანერგვა;  აუცილებელი ღონისძიებების განხორციელება, შენობის გათბობისა და კონდიცირების სისტემების ხელმისაწვდომი ნაწილების რეგულარული შემოწმების შემოღების მიზნით;  ადმინისტრაციული ორგანოს სარგებლობაში არსებული შენობების რეესტრის წარმოება;  სანიმუშო შენობების შემუშავება. პოლიტიკის სრული პაკეტი მოითხოვს კანონებს, რეგულაციებს და აქტივობებს, რომლებიც უნდა იქნას მიღებული/შესწორებული და აღსრულებული/განხორციელებული, კერძოდ:  საქართველოს სივრცის დაგეგმარების, არქიტექტურული და სამშენებლო საქმიანობის კოდექსი;  კანონი ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების შესახებ;  ენერგოაუდიტის ჩატარების წესის დამტკიცების შესახებ;  კანონი შენობის ენერგოეფექტურობის შესახებ;  ენერგოაუდიტორთა სერტიფიცირებისა ან/და აკრედიტაციის წესების დამტკიცება;  ბინამესაკუთრეთა და ბინამესაკუთრეთა ამხანაგობების გაერთიანებების ტრენინგის პროგრამა;  ტრენინგებისა და გამოცდის მოსაკრებლის სატარიფო სისტემა;  ენერგოაუდიტის ჩატარების მოსაკრებლის სატარიფო სისტემა. ენერგოაუდიტის შედეგად განისაზღვრება ტექნოლოგიები, რომლებიც დაკავშირებულია სამშენებლო და საიზოლაციო მასალებთან, ფანჯრებთან, კარებთან, განათების, გათბობის, სავენტილაციო და კონდიცირების სისტემებთან. საჯარო სექტორის ორგანიზაციები ვალდებულნი იქნებიან 3 წელიწადში ერთხელ ჩაატარონ თავიანთი შენობების რეგულარული ენერგოაუდიტი და წარმოადგინონ ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატი. 2025 წლიდან, ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატები სავალდებულო გახდება: (ა) იმ შენობებისთვის ან შენობა-ნაგებობებისთვის, რომლებიც აშენდა, გაიყიდა ან იჯარით გაიცა ახალ მოიჯარეზე; (ბ) იმ შენობებისთვის, სადაც 500მ2 –ზე მეტ საერთო სასარგებლო ფართობს იკავებენ სახელმწიფო ორგანოები და ხშირად სტუმრობს საზოგადოება - მოგვიანებით ეს 500მ2 ზღვარი შემცირდება 250მ2– მდე. EPBD–ის განხორციელება მოიცავს ეტაპობრივ მიდგომას, პირველ რიგში განიხილება ახალი შენობები, შემდეგ ის შენობები, რომლებიც მოითხოვენ კაპიტალურ რემონტს, საზოგადოებრივი შენობები, ხოლო შემდეგ მოხდება არსებულ შენობებთან დაკავშირებული მოთხოვნების განხილვა. 336 კანონის მიხედვით, სერტიფიცირებას დაქვემდებარებული, ყოველი ახლადაშენებული შენობის პროცენტული წილი, წლების მიხედვით შემდეგია:  0% 2022 წელს;  100% 2024 წელს;  100% 2026 წელს;  100% 2028 წელს;  100% 2030 წელს, შენობების ენერგოეფექტურობის კანონით განსაზღვრული ვადების შესაბამისად არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, ასევე სამშენებლო კომპანიებთან შემუშავებული, შეთანხმებული და მიღებულია შემდეგი კანონქვემდებარე აქტები: • შენობების ენერგოეფექტურობის გამოთვლის ეროვნული მეთოდოლოგია. შენობების, შენობების, შენობების ნაწილების ან შენობების ელემენტების ენერგოეფექტურობის მინიმალური მოთხოვნების ხარჯოპტიმალური დონეების გამოთვლის შედარებითი მეთოდოლოგია; • ენერგოეფექტურობის გამოსათვლელი ერთი ან რამდენიმე პროგრამის შემუშავებისა და გამოყენების წესი -დამტკიცდა 2023 წელს; • ახალი შენობის/არსებული შენობის ჯამური ენერგოეფექტურობის გათვალისწინებით, შენობის საინჟინრო-ტექნიკური უზრუნველყოფის სისტემების სწორი შერჩევისა და მონტაჟის, რეგულირებისა და მართვის წესები; • შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების წესები; • შენობებში გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების რეგულარული ინსპექტირების წესი; • შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატების გამცემი და შენობებში გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების განმახორციელებელი იურიდიული პირის აკრედიტაციის ან/და დამოუკიდებელი ექსპერტის სერტიფიცირების წესი; • შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატებისა და გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების ანგარიშების შემოწმებისა და გადამოწმების წესი; • შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატებისა და გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების ანგარიშების რეესტრისა და დამოუკიდებელი ექსპერტების შესახებ მონაცემთა ბაზის წარმოების წესი- დამტკიცდა 2023 წელს; • თითქმის ნულოვანი ენერგომოხმარების შენობების რაოდენობის გაზრდის ეროვნული გეგმის დამტკიცება. ვადები 2021 – 2024 წლები პოლიტიკის შემუშავება და განხორციელება 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა; • კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა; • ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს 2012/27/EU; 2010/31/EU დირექტივების განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი განხორციელების პროცესში 337 ვარაუდები დაზოგილი ენერგიის გაანგარიშება მოიცავდა ენერგიის ახლადაშენებული საცხოვრებელი შენობებისათვის, სადაც: დაზოგვის შეფასებას  ახალი საცხოვრებელი სახლები და შენობები, რომლთა აშენება იგეგმება, ამ მომენტიდან შეფასდება ყოველწლიურად, 2030 წლამდე;  ენერგიის მოხმარება საცხოვრებელი სახლისათვის/შენობისათვის შეფასებული იყო შენობის ტიპის მიხედვით EPBD ჩარევის გარეშე (BAU შემთხვევა);  ენერგიის მოხმარება საცხოვრებელი სახლისათვის/შენობისათვის შეფასებული იყო შენობის ტიპის მიხედვით, ენერგიის მოთხოვნის შემცირებით, EPBD ინტერვენციების გამო (EE შემთხვევა);  ახალი საცხოვრებლები სახლების მიერ მოხმარებული პირველადი და საბოლოო ენერგიის პროგნოზი გამოითვალა BAU და EE შემთხვევებისთვის; ვარაუდები: ენერგიის დაზოგვის გათვლები ფოკუსირებულია ახალ შენობებზე საცხოვრებელ სექტორში და ითვალისწინებს შემდეგ შემთხვევებს:  2016 წელს ენერგიის მოხმარება მთლიანად გამთბარ საცხოვრებელი 2 სახლებში/შენობებში შეადგენდა 147კვტსთ/მ -ზე. თბებოდა მხოლოდ შენობებში 41%;  2016 წელს - ენერგიის მოხმარება მთლიანად გამთბარი კომერციული/საჯარო შენობებისათვის შეადგენდა134 კვტსთ/მ2-ზე. კერძო შენობების ფართობის მხოლოდ 77% თბება, მუნიციპალურ და სახელმწიფო შენობებში კი 41%;  ივარაუდება, რომ ახალი აშენებული ფართობი სრულად არის გამთბარი. სხვა სექტორებში გამთბარია შემდეგი ფართობები:  2030 წლისთვის - საცხოვრებელი - 60%, კერძო კომერციული - 90%, საჯარო - 70%;  2050 წლისთვის - საცხოვრებელი - 80%, კერძო კომერციული - 100%, საჯარო - 100%. გაგრილება:  2030 წლისთვის - საცხოვრებელი - 40%, კერძო კომერციული - 50%, საჯარო - 70%;  2050 წლისთვის - საცხოვრებელი - 70%, კერძო კომერციული - 15%, საჯარო - 20%; მოსალოდნელი შედეგები  ენერგიის საბოლოო მოხმარება მთლიანად გამთბარ ახალ საყოფაცხოვრებო ფართობზე 80 კვტ/მ2;  ენერგიის საბოლოო მოხმარება სრულად გამთბარ ახალ კომერციულ ან საჯარო ფართობზე - 90 კვტ/მ2. 338 დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი N/A მუნიციპალური უზრუნველყოფის/ინსპექტირებისათვის - 500 000 ლარი ყოველწლიურად. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის დათვლილი - მოსალოდნელია მინიმალური ინვესტიციები მ2. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) შესაბამისი აკრედიტირებული ორგანოები მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • მიღებული კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტების და სტანდარტების რაოდენობა; • აშენებული სანიმუშო შენობების რაოდენობა; • სერტიფიცირებული შენობების რაოდენობა; სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია, RE-8; • ენერგოეფექტურობა: EE-2 – EE-9-ის ჩათვლით; • კვლევა, ინოვაცია, კონკურენტუნარიანობა. EE-2: ენერგოეფექტური შესყიდვები. EE-2: ენერგოეფექტური შესყიდვები. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: ეს არის იურიდიული ღონისძიება, რომელიც უზრუნველყოფს ენერგიის მოხმარების გათვალისწინებას სახელმწიფო შესყიდვების დროს. საქართველოს მთავრობამ უკვე შეიმუშავა და დაამტკიცა კანონქვემდებარე აქტები შესყიდვების შესახებ, რომლებიც საშუალებას იძლევა შეიტანონ ექსპლუატაციისა და ტექნიკური მომსახურების ხარჯები შესყიდვებში. მათ შორის, ენერგოტევადი პროდუქტების, სერვისების, შენობებისა და სატრანსპორტო საშუალებების საოპერაციო ვადის განმავლობაში. ამ ღონისძიების უპირველესი მიზანი ენერგოეფექტური შესყიდვების შესაძლებლობის დაწესება და მისი პრაქტიკაში დანერგვაა. აღნიშნულით შესაძლებელია მიღწეული იქნეს, სახელმწიფო ქონების ექსპლუატაციისა და მოვლის საერთო ხარჯების გრძელვადიანი მდგრადობა და ოპტიმიზაცია, სახელმწიფოს ან/და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების მიერ შეძენილ ნებისმიერ საქონელსა და ქონებაზე ელექტროენერგიის ხარჯების შემცირების გზით. მეორე მიზანია ენერგოეფექტური პროდუქტების ბაზრის შექმნის ხელშეწყობაა. ამ ღონისძიების დამატებითი მიზანია, რომ სახელმწიფო სექტორმა მაგალითი უჩვენოს სხვა 339 დანარჩენს. გარდა ამისა, ეს ღონისძიება ხელს შეუწყობს სახელმწიფო შესყიდვებით დაინტერესებული ყველა მხარის ზოგადი ცოდნის გაუმჯობესებას, გაზრდის ენერგოეფექტური შესყიდვების ელემენტების ჩართვას შეძენის პროცედურებში, როგორც ცენტრალურ, ისე მუნიციპალურ დონეზე. ამის მისაღწევად აუცილებელია გაგრძელდეს მუშაობა შესაბამისი სასწავლო მასალების (ცნობარები, სახელმძღვანელოები) შესაქმნელად, ხოლო არსებული სასწავლო და სარეკლამო მასალები გავრცელდეს ელექტრონულად და სემინარების საშუალებით. ეს ღონისძიება ითვალისწინებს კანონმდებლობის განვითარებას და სახელმწიფო შესყიდვების ეროვნული პროგრამის შემუშავებას ტექნიკური „ნოუ-ჰაუ“-ს გამოყენებით. სახელმწიფო შესყიდვების პროცედურებში ენერგოეფექტურობის მოთხოვნების ჩართვისა და შეფასების მიზნით, ყველაზე ხელსაყრელია გამოყენებული იქნეს ეკონომიკური სარგებლიანობის კრიტერიუმი. საჭიროა შემუშავდეს შესყიდვების სახელმძღვანელოები, რომელშიც შევა სასიცოცხლო ციკლის ხარჯები და სარგებელი, აგრეთვე მათი გაანგარიშების მეთოდები, ენერგოტევადი საქონელისა და პროდუქტების შესყიდვის მიზნით. ეს ღონისძიება გარკვეულწილად უკვე განხორციელდა და სახელმწიფო შესყიდვების პროცედურებში შეტანილ იქნა ენერგოეფექტურობის კრიტერიუმები. ეს პროცესი მოიცავს მიზნების დადგენას, ძირითადი დაინტერესებული მხარეებისა და ქმედებების იდენტიფიცირებას. ყოველივე ეს აუცილებელია, ეროვნულ და ადგილობრივ დონეზე, სახელმწიფო შესყიდვების პროცედურებში, „მწვანე“ სახელმწიფო შესყიდვების კრიტერიუმების უკეთესი ინტეგრაციისათვის. საწყის პერიოდში იქნება ამბიციის დაბალი დონე, რასაც მოჰყვება მოთხოვნების თანდათანობითი გაზრდა, მინიმალური ეფექტურობის მოთხოვნების ასამაღლებლად, ისევე გაიზრდება სახელმწიფო შესყიდვების წილი, რომელიც უნდა აკმაყოფილებდეს დადგენილ კრიტერიუმებს. ენერგოეფექტური სახელმწიფო შესყიდვების ევროკომისიის კრიტერიუმები და ეფექტურობის ინდიკატორები შესაძლებელია გამოყენებულ იყოს საერთაშორისო საუკეთესო პრაქტიკის სახელმძღვანელოს სახით200.. სახელმწიფო შესყიდვების სააგენტოს თავმჯდომარის დირექტივები და ბრძანება 201 გამოყენებული იქნება შესყიდვების პროცედურების ყველა ფორმის მიმართ (შესყიდვების გამარტივებული პროცედურები, კონკურსები, ტენდერი და კონსოლიდირებული ტენდერები). F ამ ღონისძიებაში გაერთიანებული იქნება წესების ცვლილებები, შესაძლებლობების განვითარებასთან ერთად. მაგალითად, ინსტრუქციების შემუშავება ექსპლუატაციასთან დაკავშირებით, ტრენინგებისა და კონსულტაციების ჩატარება, ამ მარეგულირებელი ინსტრუმენტების გამოყენების შესახებ. შესაძლებლობების განვითარება უნდა ითვალისწინებდეს ენერგოეფექტურობის კრიტერიუმების გამოყენებას, ენერგოეფექტურობის მოთხოვნებით, ყველაზე ხშირად შესყიდულ/ტიპიურ პროდუქტებზე და ენერგოეფექტურობის დამატებითი კრიტერიუმების ინტეგრაციას შესყიდვის დოკუმენტაციაში. ვადები 2021-2024 წლები საწყისი პოლიტიკის შემუშავებისთვის (შემდეგ პოტენციური განახლებით), განხორციელება 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები 200 დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ: https://ec.europa.eu/environment/gpp/index_en.htm 201 იხილეთ: http://www.procurement.gov.ge/ELibrary/LegalActs.aspx?lang=en-US 340 შესაბამისო საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ; განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია ვარაუდები ივარაუდება ტექნიკური დახმარება ენერგოეფექტური შესყიდვების დასანერგად შესაბამისი უწყებებიდან. მოსალოდნელი შედეგები ენერგეტიკულ მომსახურებასა და ენერგოტევადი საქონელის სასიცოცხლო ციკლის ხარჯები გათვალისწინებულია სატენდერო პროცესებში. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არაფინანსური დახმარება (In-kind contribution) შესყიდვის სააგენტოთა მიერ (ენერგიის დაზოგვის მეშვეობით ინვესტიციების კომპენსირებული ზრდა) 202 მუნიციპალური არაფინანსური დახმარება (In-kind contribution) შესყიდვის სააგენტოთა მიერ (ენერგიის დაზოგვის მეშვეობით ინვესტიციების კომპენსირებული ზრდა)203 კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა საჭიროებს ტექნიკური მხარდაჭერის პროგრამას. პასუხისმგებელი უწყება სახელმწიფო შესყიდვების სააგენტო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო ენერგიის მართვის ეროვნული საინფორმაციო სისტემა პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • სახელმწიფო ტენდერების რაოდენობა, რომელთა პირობები ითვალისწინებს ენერგოეფექტურობის საკითხები, გამოკითხვის შედეგების თანახმად; • ენერგიის მოხმარება საზოგადოებრივი შენობების მიერ; • საზოგადოებრივი შენობების მიერ ენერგიის მოხმარებასთან დაკავშირებული სათბურის აირების ემისიები. ეს დახმარება გულისხმობს სახელმწიფო შესყიდვებით დაინტერესებული ყველა მხარის ზოგადი ცოდნის გაუმჯობესებას, ენერგოეფექტური შესყიდვების ელემენტების ჩართვას, როგორც ცენტრალურ, ისე მუნიციპალურ დონეზე, ასევე საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარებას, ცნობიერების ამაღლებას და ა.შ. 202 ეს დახმარება გულისხმობს სახელმწიფო შესყიდვებით დაინტერესებული ყველა მხარის ზოგადი ცოდნის გაუმჯობესებას, ენერგოეფექტური შესყიდვების ელემენტების ჩართვას, როგორც ცენტრალურ, ისე მუნიციპალურ დონეზე, ასევე საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარებას, ცნობიერების ამაღლებას და ა.შ. 203 341 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: RE-7; • ენერგოეფექტურობა: EE-3; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-3: სკოლების და ცენტრალური მთავრობის მფლობელობაში არსებული სხვა შენობების ენერგოეფექტური მოდერნიზაცია EE-3: სკოლების და ცენტრალური მთავრობის მფლობელობაში არსებული სხვა შენობების ენერგოეფექტური მოდერნიზაცია მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: საქართველოს კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ (მუხლი 17) ცალსახად მოითხოვს ცენტრალური მთავრობის საკუთრებაში და სარგებლობაში არსებული შენობების განახლებას. ამ ღონისძიების შედეგად მოხდება შენობების განახლება და ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება. კანონის შესაბამისად, აღნიშნულის მიზანია, რომ სახელმწიფო ორგანოების მფლობელობაში არსებული, გათბობის და/ან გაგრილების საჭიროების მქონე შენობების საერთო სასარგებლო ფართობის მინიმუმ 1%-ის განახლება მოხდეს ყოველწლიურად, მინიმალური ენერგეტიკული მახასიათებლების მოთხოვნების შესაბამისად. განახლებასთან დაკავშირებული ღონისძიება მოიცავს შენობების გარე კონსტრუქციის გაუმჯობესებას, ენერგოდამზოგველი ნათურების დამონტაჟებას და მყარ საწვავზე მომუშავე გამათბობლების მოდერნიზაციას/ჩანაცვლებას. ყოველწლიურად ინვესტიციები უნდა ეხებოდეს, ცენტრალური მთავრობის საკუთრებაში ან სარგებლობაში არსებული ფართის მინიმუმ 1%-ს. ეს ღონისძიება გულისხმობს სკოლის შენობების ყველა გარე კონსტრუქციის გაუმჯობესებას/თბოიზოლაციას. სხვა დანარჩენთან ღონისძიებებთან ერთად, გათვალისწინებულია ფანჯრებისა და ენერგიის საბოლოო მოხმარების ეფექტური სისტემები, როგორიცაა: ენერგოეფექტური ნათურები; მყარ საწვავზე მომუშავე გამათბობლები. ამ ღონისძიების ფარგლებში განსახორციელებელი ინვესტიციები ან/და რეკონსტრუქცია იქნება სკოლების რეკონსტრუქციისთვის განკუთვნილი დიდი საინვესტიციო პროგრამის ნაწილი. გაგრილების სისტემები არ არის გათვალისწინებული გაანგარიშებებში. რაც შეეხება საბავშვო ბაღებს, ინვესტიციები მოიცავს შემდეგს:  სახურავის იზოლაცია;  ახალი ფანჯრების დაყენება;  კედლების იზოლაცია;  იატაკის იზოლაცია;  გათბობის ახალი სისტემების მონტაჟი, მზის ცხელწყალმომარაგების სისტემის კოლექტორებთან ერთად;  ახალი სავენტილაციო სისტემის დაყენება;  ენერგოეფექტური ნათურების დაყენება;  მზის ცხელწყალმომარაგების სისტემების მონტაჟი. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას. 342 ვადები 2021-2024 წლები საწყისი პოლიტიკის შემუშავებისთვის (შემდეგ პოტენციური განახლებით), განხორციელება - 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ; • კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია - შესრულებულია ტექნიკურ-ეკონომიკური კვლევა ვარაუდები მოდერნიზებული მოთხოვნებს. მოსალოდნელი შედეგები ყოველწლიურად სკოლების 10%-ში, ენერგოეფექტურობის გაზრდის მიზნით, სამი ინიციატივიდან ხორცილდება სამივე: გარე შემომზღუდი კონსტრუქციების განახლება; ენერგიის დამზოგი ნათურების დაყენება და მყარი საწვავის გამათბობლის შეცვლა. დაფინანსების წყაროები (ლარი) შენობები პასუხობს EE-1 ღონისძიებაში წაყენებულ სახელმწიფო ბიუჯეტი 83, 730, 000 ლარი 2030 წლამდე (დაახლოებით 9 300 000 ლარი წელიწადში) მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 9,654,480 ლარი გრანტების და სესხების სახით (E5P– დან, NEFCO– დან) 2024 წლამდე; 87,579,360 ლარი სესხები და გრანტები (EBRD, DANIDA, KfW, EU) შენობის სერტიფიცირების მეთოდოლოგიის შემუშავებისათვის; 33,264,000 ლარი გრანტი (ევროკავშირის, KfW) შენობების ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონქვემდებარე აქტების შესაქმნელად, დამტკიცებისა და განხორციელებისთვის. პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) სსიპ „საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდი“. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • შენობის ენერგომოხმარება • შენობის ენერგოაუდიტების რაოდენობა. 343 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-4: საზოგადოებრივი შენობებისათვის ენერგოეფექტურობის საინფორმაციო სისტემების შექმნა. EE-4: საზოგადოებრივი შენობებისათვის ენერგოეფექტურობის საინფორმაციო სისტემების შექმნა. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: საქართველოს კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ მოითხოვს ენერგიის მოხმარების მართვის სისტემების დანერგვას სახელმწიფო ორგანოების საკუთრებაში ან სარგებლობაში არსებულ და სხვა დაწესებულებებში. ამ ღონისძიების მიზანია, ინფორმაციის მიწოდება სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული შენობების ენერგოეფექტურობის დაგეგმვის შესახებ მუნიციპალურ და სახელმწიფო დონეზე. შესაძლებელია მისი გავრცელება სახელმწიფო სექტორის სხვა ქვესექტორებზეც. გარდა ამისა, ღონისძიება გულისხმობს, მუნიციპალურ და სახელმწიფო დონეზე, ენერგიის მოხმარების მონაცემთა ბაზის შექმნას, ანალიზისა და შეფასების საწარმოებლად. საინფორმაციო სისტემა უნდა დაინერგოს მუნიციპალურ დონეზე. შემდეგ მთავრობას/შესაბამის სამინისტროს შეუძლია შეაგროვოს მუნიციპალური ინფორმაცია და დაამატოს მონაცემები მუნიციპალურ საკუთრებაში არსებული შენობების შესახებ. მუნიციპალურ დონეზე, მონაცემთა ბაზა ვრცელდება მუნიციპალიტეტის საკუთრებაში ან მის სარგებლობაში მყოფი შენობების მთელ ფონდზე (სახელმწიფო უწყებები, განათლება, ჯანდაცვა, სოციალური სერვისები, კულტურა, მუნიციპალური სამსახურები და ა.შ.). ინფორმაცია მოიცავს შემდეგს: • პირველადი ინფორმაცია ობიექტის შესახებ (შენობის ძირითადი საპროექტო-სამშენებლო მახასიათებლები, დადგმული სიმძლავრე და ენერგომომარაგების სისტემები); • ცვალებადი მონაცემები ენერგიის მოხმარების შესახებ საწვავის ტიპების, დროის პერიოდებისა და ტექნოლოგიების მიხედვით. მიწოდებული მონაცემები მოიცავს, ინფორმაციას: მუნიციპალური ობიექტების; საბიუჯეტო ხარჯების; გრადუს-დღეების და ენერგიის წარმოების შესახებ. ობიექტების შესახებ ინფორმაციაში შედის: • ზოგადი ინფორმაცია - ობიექტის სახელწოდება, სექტორი, მისამართი, საკონტაქტო პირი, შენობების რაოდენობა; • ინფორმაცია შენობის შესახებ - შენობის ტიპი, აშენების წელი, სართულების რაოდენობა, სართულის ფართობი, შენობის მთლიანი ფართობი, ჩაშენებული მოცულობა, გათბობის ტიპი, თბური დანადგარის სიმძლავრე, გამთბარი ფართობი, მუდმივი მაცხოვრებლების /მოიჯარეების საშუალო წლიური რაოდენობა, შენობის გამოყენების მუშა ციკლი, სამუშაო დღეების რაოდენობა წელიწადში და კვირაში, სამუშაო საათების რაოდენობა დღეში, ენერგოეფექტურობის გაზრდის ღონისძიებები/ზომები, განახლებადი ენერგიის წყაროების გამოყენება, განახლებადი ენერგიის ტიპი, მონაცემები შენობაში დამონტაჟებული სისტემების (მოწყობილობის),გათბობის/გაგრილების წყაროების შესახებ; • ინფორმაცია საწვავისა და ენერგიის მოხმარების შესახებ ფიქსირებული პერიოდისთვის - რაოდენობა და ჯამი, პირობით ერთეულებში ნავთობის ექვივალენტით მგვტსთ და ენერგიის კუთრი ხარჯი (კვტ.სთ/მ2). 344 ენერგიის წარმოების შესახებ ინფორმაცია მოიცავს შემდეგს: • გათბობის დანადგარის ტიპი; • გამოყენებული საწვავი; • პროდუქციის ტიპი; • ენერგიის წლიური გამომუშავება, მგვტ.სთ. პროგრამის/პოლიტიკის ეფექტურობის ანალიზისა და შეფასების მიზნით, ეს ღონისძიება ასევე ითვალისწინებს მონაცემთა ეროვნული ბაზის შექმნას, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელი იქნება შენობის ენერგომოხმარების მონიტორინგი მუნიციპალურ და ეროვნულ დონეზე. მონაცემთა ეროვნული ბაზის სტრუქტურა შეიძლება იყოს იგივე, რაც მუნიციპალიტეტებისთვის. საჭიროების შემთხვევაში, მონაცემთა მუნიციპალური ბაზები შეიძლება გაერთიანდეს მონაცემთა ეროვნულ ბაზაში. ამ ბაზას მონაცემთა შეგროვება შეუძლია არა მხოლოდ სახელმწიფო დონეზე, არამედ ადმინისტრაციული ან კლიმატური ზონების მიხედვითაც. სხვადასხვა მუნიციპალიტეტიდან ან ტიპური შენობების საშუალო მონაცემების შედარებით შეიქმნება წარმოდგენა მუნიციპალური და სამთავრობო ინიციატივების შესახებ. იდეალურ შემთხვევაში, ეს სისტემა უნდა შემუშავდეს ისე, რომ უზრუნველყოფილი იყოს ონლაინ წვდომა, წვდომის შესაბამისი დონეებით. ეს ღონისძიება ეყრდნობა საერთაშორისო ფინანსურ მხარდაჭერას.204 ვადები 2021-2024 წლები - სისტემის პარამეტრების შესაქმნელად, განხორციელება 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ; • კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა; • ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს 2012/27/EU დირექტივის განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი ამ სისტემაზე მუშაობა დაიწყო 2021 წელს. ვარაუდები ენერგიის დანაზოგი ამ ღონისძიებისათვის არ არის გამოთვლილი, შეიძლება ვივარაუდოთ დაიზოგება ენერგიის ჯამური მოხმარების 10-15%. მოსალოდნელი შედეგები ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების ხელშემწყობი პირობების შექმნა შენობებში 2023 წლისთვის. რაოდენობრივი სამიზნეები არ არის. სახელმწიფო ბიუჯეტი 1,000,000 ლარი საწყისი ინვესტიციებისათვის/ ოპერირებისათივს საერთაშორის საფინანსო ინსტიტუტების დაფინანსებით (CEB და NEFCO)-ს მიმდინარეობს შემდეგი პროგრამები - „თბილისის საჯარო სკოლების რეაბილიტაციისა და ენერგოეფექტურობის გაზრდის პროექტი“ (CEB 2019 წლიდან) და საქართველოს მთიან რეგიონებში საჯარო სკოლების რეაბილიტაცია და ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება (E5P, NEFCO 2022 წლიდან), ხოლო 2023 წლის პირველ კვარტალში დასრულდა NEFCO-ს მიერ დაფინანსებული „საქართველოში საჯარო შენობების ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება და განახლებადი-ალტერნატიული ენერგიის გამოყენების“ (E5P, NEFCO) პროგრამა. 204 345 დაფინანსების წყაროები (ლარი) მუნიციპალური 24,000 ლარი ყოველწლიურად მუნიციპალიტეტისათვის, რომლებიც ახორციელებენ ენერგიის მოხმარების მართვის სისტემების დანერგვას საინფორმაციო სისტემის დანერგვა/მართვა). კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ება) N/A მონიტორინგი უწყება/წყარო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) საზოგადოებრივ შენობებში შექმნილი საინფორმაციო სისტემების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი EE-5: სერტიფიცირებული დეკარბონიზაცია: RE-7. ენერგოეფექტურობა: EE-2, EE-3, EE-9. ფიზიკური პირებისთვის სერტიფიკაციის სქემების შემუშავება შენობების ენერგოაუდიტის ფიზიკური პირებისთვის სერტიფიკაციის სქემების შემუშავება შენობების ენერგოაუდიტის განსახორციელებლად. სერტიფიცირებული განსახორციელებლად. EE-5: მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: სერტიფიცირებული ფიზიკური პირებისთვის შესაბამისი სერტიფიკაციის სქემის შემუშავება ენერგოაუდიტორთა, შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატების გამცემი და შენობებში გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების განმახორციელებელი დამოუკიდებელი ექსპერტისთვის, ენერგომენეჯერებისა და მემონტაჟეებისთვის. აღსანიშნავია, რომ ენერგოაუდიტის განმახორციელებელი პირი (იურიდიული პირი) უნდა იყოს აკრედიტებული ისო/იეკ 17021 – 1:2015/2019 სტანდარტის შესაბამისად, ხოლო სერტიფიცირებული ფიზიკური პირის შემთხვევაში, რომელიც ახორციელებს ენერგოაუდიტს მრეწველობის სექტორში (რაც, ასევე, მოიცავს ტრანსპორტის სექტორს) ან/და შენობების სექტორში უნდა შეესაბამებოდეს საქართველოს კანონმდებლობას. კერძოდ, სერტიფიცირებული ფიზიკური პირების სერტიფიცირება განისაზღვრება „ენერგოაუდიტორთა, შენობების ენერგოეფექტურობის 346 სერტიფიკატების გამცემი და შენობებში გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების განმახორციელებელი დამოუკიდებელი ექსპერტის სერტიფიცირების და შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატების, გათბობის და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების ანგარიშების შემოწმებისა და გადამოწმების წესები“ საქართველოს მთავრობის ნორმატიული აქტით. ღონისძიება მოიცავს: • ოფიციალურად აღიარებული სერტიფიცირების სქემების შემუშავებას, მათ შორის, შესაბამისი საგანმანათლებლო სივრცეებისა და პროგრამების გამოყენებით. ეს ღონისძიება გაზრდის ენერგოაუდიტორების, ენერგომენეჯერებისა და მემონტაჟეების, შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიკატების გამცემი და შენობებში გათბობისა და ჰაერის კონდიცირების სისტემების ინსპექტირების განმახორციელებელი დამოუკიდებელი ექსპერტის რაოდენობას და გააძლიერებს მათ უნარებს; • მთავრობა უზრუნველყოფს მომხმარებლებისთვის შემოთავაზებული გეგმის გამჭვირვალობას და საიმედოობას, აგრეთვე ენერგოეფექტურობის სფეროში ეროვნული მიზნების განხორციელების შესაბამისობას; • მთავრობა, ასევე უზრუნველყოფს საზოგადოების წვდომას სერტიფიკაციის ან/და აკრედიტაციის, ან ექვივალენტურ საკვალიფიკაციო სქემებზე. ითანამშრომლებს სხვა მონაწილეებთან აღნიშნული პროგრამების შედარებისა და აღიარების მიზნით; • მომხმარებლის საკვალიფიკაციო ან/და სასერტიფიკაციო გეგმებისა და სერტიფიცირებული აუდიტების შესახებ, ინფორმაციაზე ხელმისაწვდომობის მიზნით, მთავრობა შექმნის ვებგვერდს; • ამ პროგრამის ფარგლებში მომზადებული და კვალიფიციური სპეციალისტების მიერ შემოწმებული ენერგეტიკული აუდიტორები შეიძლება გამოყენებულ იქნას შენობებში ენერგიის მოხმარების შესახებ მონაცემთა ბაზის შესაქმნელად. ვადები 2021-2023 წლები პოლიტიკის შესამუშავებლად, განხორციელება 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ; • კლიმატის სამოქმედო გეგმა; • ასოცირების შესახებ შეთანხმება: მხარს უჭერს დირექტივის 2012/27/EU, და დირექტივის 2010/31/EU განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია. ვარაუდები ამ ღონისძიებისთვის ენერგიის დაზოგვა არ არის გაანგარიშებული. მოსალოდნელი შედეგები 2023 წლისთვის მიღებული, შენობებში ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების მიზნით, ხელშემწყობი პირობების შექმნა. სათბურის გაზების ემისიების შემცირებისათვის რაოდენობრივი სამიზნეები მოცემული არ არის. შენობა-ნაგებობების გათბობის, გაგრილების, ვენტილაციისა და ელქტრომოწყობილობის სისტემების ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირებული სპეციალისტების წილი პროცენტებში: 347 • მიზნობრივი კონტინგენტის 0% 2020 წელს; • მიზნობრივი კონტინგენტის 30% 2024 წელს; • მიზნობრივი კონტინგენტის 60% 2026 წელს; • მიზნობრივი კონტინგენტის 80% 2028 წელს; • მიზნობრივი კონტინგენტის 100% 2030 წელს. დაინტერესებული მხარეების (ენერგეტიკული არასამთავრობო ორგანიზაციები, ენერგომიმწოდებლები, სამშენებლო და აუდიტორული კომპანიები) ჩართვით შემუშავდა და დამტკიცდა კვალიფიკაციის, სერტიფიცირების სქემები, რომლებიც სრულად შეესაბამება 2012/27/EU, 2010/31/EU დირექტივებს. დარგის ჩართულობით, სულ მცირე ორი პროფესიული პროგრამა შემუშავდა და დამტკიცდა თბილისსა და რეგიონში.205 დაფინანსების წყაროები (ლარი) ცენტრალური ბიუჯეტი 1, 080, 000 ლარი ტრეინინგის/სერტიფიცირების პროგრამების ჩამოყალიბებისათვის. მიმდინარე ხარჯები დაიფარება გადასახადის მეშვეობით. მუნიციპალური არა კერძო დაწესებულება/ სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) • საქართველოს აკრედიტაციის ცენტრი; • აკრედიტებული ორგანიზაციები; • სასწავლო ცენტრები. 205 ენერგოეფექტურობის შესახებ კანონის მე-14 მუხლის შესაბამისად: 1. საქართველოს მთავრობა სამინისტროს წარდგინებით, ეესგ-ის შესაბამისად ამტკიცებს სატრენინგო პროგრამებს: ა) ენერგომომსახურების მიმწოდებლებისთვის; ბ) მრეწველობის სექტორში ენერგოაუდიტის განმახორციელებელთათვის; გ) შენობების ენერგოეფექტურობის სერტიფიცირების განმახორციელებელთათვის; დ) ენერგომენეჯერებისა და შენობის მიერ ენერგიის მოხმარებაზე გავლენის მქონე ელემენტების მემონტაჟეებისთვის. 348 მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს აკრედიტაციის ცენტრი. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • „დანერგილი სასერტიფიკაციო სქემა პროგრამებისათვის და დახვეწა საერთაშორისო სტანდარტების მოთხოვნათა უზრუნველსაყოფად; • მაღალი კომპეტენციის მქონე აკრედიტებული ორგანიზაციების ან/და სერტიფიცირებული სპეციალისტების გაჩენა სამომხმარებლო ბაზარზე. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: RE-7; • ენერგოეფექტურობა: EE-1, EE-2 ,EE-3 EE-8, EE-9. EE-6: ენერგოეფექტურობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების პროგრამების განხორციელება. EE-6: ენერგოეფექტურობის შესახებ საზოგადოების ცნობიერების ამაღლების პროგრამების განხორციელება. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: საინფორმაციო პროგრამების შემუშავება და განხორციელება, რომელთა საშუალებით საზოგადოება მიიღებს ინფორმაციას ფინანსურად ეფექტური და ადვილად მისაღწევი ვარიანტების შესახებ, რომელებიც დაკავშირებულია შენობებში ენერგიის მოხმარების ცვლილებებთან და/ან ენერგოეფექტურ ღონისძიებებთან. ინფორმაცია გავრცელდება სხვადასხვა სახის მედია საშუალებებით და ორიენტირებული იქნება მშენებლობაში და საჯარო სექტორში ინვესტიციებზე. ეს ღონისძიება მიზნად ისახავს ენერგოეფექტურობის პოლიტიკის პოპულარიზაციას საინფორმაციო და საგანმანათლებლო ღონისძიებებში მონაწილეობის გზით, რომელიც ორიენტირებული იქნება როგორც ფართო საზოგადოებაზე, ასვე ბიზნესზე. კონკრეტული საკითხები, რომლებიც საჭიროებენ გადაწყვეტას, მოიცავს შემდეგს: • პრობლემების გამოვლენა, რომელთა მოგვარება შესაძლებელია კანონმდებლობის ან რეგულაციების საშუალებით (მაგალითად, საზოგადოების მომზადება კანონმდებლობისთვის/რეგულაციებისთვის ენერგოეფექტურობის სფეროში, რომლებიც განხორციელდება); • საზოგადოების ინფორმირება ენერგოეფექტურობის გაზრდასთან დაკავშირებულ ღონისძიებებზე, რომლებიც შეიძლება განხორციელდეს; • ენერგოეფექტურობის შესახებ საინფორმაციო მასალების შემუშავება და მუშაობა ფართო საზოგადოებასთან, მათ შორის სტუდენტებთან და ბავშვებთან, ასევე ოფიციალურ პირებთან, კომერციულ სტრუქტურებთან, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, და ა.შ. ეს ღონისძიება ასევე უზრუნველყოფს მონაწილეების ცოდნისა და უნარ-ჩვევების ამაღლებას, რომელიც დაეხმარება მათ ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილებების მიღებაში. ვადები 2021-2024 წლები საწყისი პოლიტიკის შემუშავებისთვის განხორციელება - 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები 349 შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კლიმატის სამოქმედო გეგმა; • ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს დირექტივის 2012/27/EU განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია. ვარაუდები ამ ღონისძიებისთვის ენერგიის დაზოგვა არ არის გაანგარიშებული. მოსალოდნელი შედეგები საინფორმაციო კამპანიის დაწყებამდე და მის შემდეგ ჩატარებული საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვის თანახმად, სამიზნე აუდიტორიის ინფორმირებულობა ენერგოეფექტურობასთან დაკავშირებით გაუმჯობესდა მინიმუმ 50%-ით, ხოლო ვარვარა ნათურებთან - კი 30%-ით. მომხმარებელთა პროცენტი, რომლებიც ასახელებენ შენობების და საყოფაცხოვრებო ნივთების ენერგოეფექტურობას, როგორც მნიშვნელოვან ფაქტორს, გადაწყვეტილების მიღებისას:  მიზნობრივი კონტინგენტის 40% 2022 წელს;  მიზნობრივი კონტინგენტის 55% 2024 წელს;  მიზნობრივი კონტინგენტის 60% 2026 წელს;  მიზნობრივი კონტინგენტის 70% 2028 წელს;  მიზნობრივი კონტინგენტის 80% 2030 წელს. შემუშავებულია ენერგოეფექტური ღუმელების ვაუჩერების პროგრამა. ჩატარდა სულ მცირე 2 საინფორმაციო კამპანია ენერგოეფექტური ღუმელების და დამხმარე ფინანსური დახმარების პროგრამების შესახებ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 2023 წლისთვის განსაზღვრულია 280,000 ლარი ენერგოეფექტურობის საინფორმაციო კამპანიისთვის. მუნიციპალური შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება მუნიციპალიტეტების მიერ კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება 350 პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  მუნიციპალიტეტები;  არასამთავრობო ორგანიზაციები;  დონორები. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • ცნობიერების ამაღლებასთან დაკავშირებით განხორციელებული პროგრამების რაოდენობა; • ადამიანთა რაოდენობა, რომლებიც მოიცვა ცნობიერების ამაღლების პროგრამებმა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: RE-7; • ენერგოეფექტურობა: EE-1, EE-5, EE-7, EE-8, EE-9 EE-7: ტრენინგი და განათლება, ენერგეტიკის საკონსულტაციო პროგრამების ჩათვლით. EE-7: ტრენინგი და განათლება, ენერგეტიკის საკონსულტაციო პროგრამების ჩათვლით. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: პროექტის შემქმნელებისა და ადგილობრივი ფინანსური ინსტიტუტებისთვის, ენერგოეფექტურობის სფეროში პროექტების დაფინანსების ძირითადი ასპექტების შესახებ ტრენინგების ჩატარება, ხელს შეუწყობს და გააძლიერებს ბიზნეს გარემოს და კერძო სექტორის/სახელმწიფო კომპანიების მონაწილეობას ენერგოეფექტურობის ინვესტიციებში. საქართველოს ენერგოეფექტურობის ბაზარს არ აქვს პროექტების შემუშავების საკმარისი შესაძლებლობები, არ ჰყავს სპეციალისტები ენერგოეფექტურობისა და მდგრადი ენერგეტიკული ინვესტიციების განხორციელების სფეროში. მას ასევე არ აქვს გამოცდილება, რომელიც დაეხმარება პროექტის მფლობელებს და ბენეფიციარებს დიალოგის სწორად წარმართვაში და ენერგოეფექტურობის დაფინანსებასთან დაკავშირებით, პროექტის მფლობელსა და ინვესტორს შორის შეთანხმების დადებაში. ენერგოეფექტურობის ინვესტიციებისთვის ბიზნეს გარემოს გაუმჯობესება შესაძლებელია განვითარების კომპლექსური პროგრამის შემუშავებისა და განხორციელების გზით. პროგრამა მიმართული უნდა იქნეს პროექტის შემქმნელებისა და ადგილობრივი საფინანსო ინსტიტუტების სწავლებაზე, ენერგოეფექტური პროექტების დაფინანსების ძირითად ასპექტებთან დაკავშირებით. ღონისძიება მოიცავს შემდეგს: 351 - დამოუკიდებელი უწყებ(ებ)ის იდენტიფიცირება, რომლებსაც შეუძლიათ ენერგოეფექტურობის პროექტების მომზადება და განხორციელება, აგრეთვე მათი ცოდნისა და უნარების გაუმჯობესება მსგავსი პროექტების წარმატებით განსახორციელებლად; - საუკეთესო ევროპულ პრაქტიკაზე დაფუძნებული, სასწავლო პროგრამების მომზადება, ენერგოეფექტურობის პროექტების დაფინანსების, ტექნოლოგიებისა და მეთოდების, რისკების მართვის, შრომის უსაფრთხოებისა და კონტროლის მიზნით; - დასრულებული საინვესტიციო პროექტების გამოცდილებაზე დაყრდნობით, ენერგოეფექტურობის დაფინანსებისთვის ეფექტური მიდგომებისა და სისტემების დანერგვა. განხორციელებული პროექტების დემონსტრირება, რომლებიც ფინანსდება სპეციალური ფინანსური ინსტრუმენტების საშუალებით; - ბანკებისთვის მისაღები ენერგოეფექტური პროექტებისა და ბიზნეს გეგმების შექმნა. ბიზნესის წარმომადგენლებსა და საფინანსო ინსტიტუტებს შორის, ასევე სხვა პოტენციურ ინვესტორებთან შეხვედრების ორგანიზება. ენერგოეფექტურობის საინვესტიციო ბაზრის სამ საყრდენს წარმოადგენს მსესხებლები (ენერგიის მომხმარებელი ადგილობრივი კომპანიები), დამპროექტებლები (ინჟინრები, აუდიტები, ელექტროენერგეტიკული ბაზრის ოპერატორები და ა.შ) და დამფინანსებლები (ადგილობრივი საფინანსო ინსტიტუტები, რომლებიც სთავაზობენ დაფინანსებას ინვესტიციებისთვის). იმ შემთხვევაში თუ, ამ სამიდან ერთს ან მეტს არ ექნება ენერგოეფექტურობის დაფინანსებასთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების ადეკვატურად მიღების ინსტიტუციონალური და ტექნიკური შესაძლებლობა, ბაზარი დარჩება სუსტად განვითარებული: - მსესხებლების შესაძლებლობების განვითარების მიზნით, საწარმოებისთვის, მცირე და საშუალო ბიზნესებისთვის გაიმართება ტრენინგები ენერგოაუდიტის გამოყენებისა და უპირატესობების, ენერგოეფექტურობის ინვესტიციის შესახებ; - ამავდროულად, ენერგო-ინჟინრებს, ენერგოაუდიტის და ენერგომენეჯმენტის მიმწოდებელ კომპანიებს ჩაუტარდებათ ტრენინგები თავიანთი მომსახურების შეთავაზების და კომერციალიზაციის, ასევე შესაბამისი საინვესტიციო დოკუმენტების მიწოდებასთან (ტექნიკურ ანგარიშებთან დამატებით) დაკავშირებით; - ორგანიზებულად მოხდება საფინანსო ინსტიტუტებისა და კომპანიების შესაძლებლობების გაძლიერება, რომლებიც უზრუნველყოფენ ენერგო მომსახურებას შესრულებას ხელშეკრულების სახით. ენერგოეფექტურობის შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით, სადაც შესაძლებელია, კომბინირებული სასწავლო ტურებისა და შესაძლებლობების განვითარების სემინარების ჩატარება. მოეწყობა სასწავლო ტურები, მაღალი ენერგოეფექტურობის შესაძლებლობების მქონე ევროკავშირის ქვეყნებში, ენერგოეფექტურობის ადგილობრივ საინფორმაციო ცენტრების ან მსგავს ინსტიტუტების პარტნიორობით, მათ შორის სამუშაო ადგილზე. ვადები 2021-2024 წლები საწყისი პოლიტიკის შემუშავებისთვის განახლებით), განხორციელება - 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები 352 (შემდეგ პოტენციური შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კანონი ენერგო ეფექტურობის შესახებ; • კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია. ვარაუდები ამ ღონისძიებისთვის ენერგიის დაზოგვა არ არის დაანგარიშებული. მოსალოდნელი შედეგები კერძო სექტორისთვის/სახელმწიფო კომპანიებისთვის ხელშემწყობი გარემოს შექმნა ენერგოეფექტურობაში ინვესტიციის განხორციელებისთვის, რომელიც მიღწეულ იქნება 2030 წლისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 300,000 ლარი ყოველწლიურად 5 წლის განმავლობაში (ჯამურად 1, 500, 000 ლარი). მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) • გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; • დონორი / საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები. მონიტორინგი უწყება/წყარო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • შემუშავებული სასწავლო კურსების რაოდენობა; • ჩატარებული ტრენინგების რაოდენობა; • შემუშავებული საკონსულტაციო პროგრამების რაოდენობა; • გადამზადებული ადამიანების და დაწესებულებების რაოდენობა; • მიღწეულია ენერგოდაზოგვა და სათბურის აირების შემცირება, ტრენინგების/საკონსულტაციო პროგრამების მიმღებების გამოკითხვის თანახმად. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი ენერგოეფექტურობა: EE-1, EE-5, EE-6, EE-9, EE-10 EE-8: ელექტრომოწყობილობების სტანდარტების, ნორმების და ეტიკეტირების სქემების შემუშავება. 353 EE-8: ელექტრომოწყობილობების სტანდარტების, ნორმების და ეტიკეტირების სქემების შემუშავება. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება ელექტრომოწყობილობის ეფექტურობის შესახებ ინფორმაციას მიაწვდის იმ მომხმარებლებს, რომლებიც ყიდულობენ ან ცვლიან საყოფაცხოვრებო ელექტრომოწყობილობებს. ასევე, ეს ღონისძიება ხელს შეუწყობს იმ პროდუქტების ბაზრიდან ამოღებას, რომლებიც ვერ აკმაყოფილებენ ეკოდიზაინის მოთხოვნებს, რაც გაზრდის ენერგოეფექტური ელექტრომოწყობილობების წილის ბაზარზე. ევროპარლამენტისა და საბჭოს 2010/30/EU დირექტივის დებულებების გამოყენებით, ეტიკეტირების მოთხოვნების განსაზღვრის მიზნით, საქართველოში დაინერგება ენერგომომხმარებელი მოწყობილობებისთვის ენერგოეფექტურობის აღმნიშვნელი სავალდებულო ეტიკეტირების სისტემა, რომელიც დაფუძნებული იქნება საუკეთესო პრაქტიკაზე. ასევე, უახლოეს პერიოდში, მოსალოდნელია ეკოდიზაინის 2009/125/EC დირექტივის დანერგვა. ეს მოიცავს ენერგომომხმარებელი პროდუქტების ეტიკეტირების, ენერგოეფექტურობის მინიმალური სტანდარტების შესახებ კანონმდებლობისა და მისი კანონქვემდებარე აქტების შემუშავებას, მიღებას და აღსრულებას. ღონისძიება განხორციელდება ეტაპობრივად. თავდაპირველად, მოხდება ელექტრომოწყობილობების მხოლოდ გარკვეული ნაწილის ეტიკეტირება. მომდევნო ეტაპებზე, ეტიკეტირებული პროდუქტების ჩამონათვალი მნიშვნელოვნად გაიზრდება. ამ მიზნით, მოხდება ელექტრომოწყობილობების ენერგოეფექტურობის შესამოწმებელი ევროპული (სტანდარტიზაციის საყოფაცხოვრებო ევროპული კომიტეტი - CEN) და საერთაშორისო სტანდარტების თარგმნა და მიღება. ენერგო ეტიკეტირების რეგულაციების პაკეტის მიღებასთან ერთად, ჩატარდება საინფორმაციო კამპანია ენერგო ეტიკეტირების შესახებ. საკანონმდებლო რეგულაციების არარსებობისა და მომხმარებელთა დაბალი ინფორმირებულობის გამო, ეტიკეტირების პროგრამას დასჭირდება მნიშვნელოვანი მოსამზადებელი სამუშაოები მის დანერგვამდე და დანერგვის პროცესის განმავლობაშიც. გასათვალისწინებელია, რომ ელექტრომოწყობილობების ბაზარზე, საყოფაცხოვრებო მოწყობილობების ეტიკეტირებას აქვს შემაფერხებელი ეფექტი მათი ნელი ტემპით ჩანაცვლების გამო, განსაკუთრებით დაბალი ეკონომიკური აქტივობის წლებში. ამგვარად, აღნიშნული ღონისძიება პირველი სამი წლის განმავლობაში არ გამოიწვევს ენერგიის დაზოგვას. ენერგიის დაზოგვა მიიღწევა შემდეგნაირად: • ინფორმირებულობის გაზრდა და შესაბამისად, საბოლოო მომხმარებლის შეცვლილი ქცევა; • გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღება ელექტრომოწყობილობების, სატრანსპორტო საშუალებებისა და სამრეწველო აღჭურვილობის შეძენის ან შეცვლის დროს; • ენერგოეფექტური მოწყობილობების ბაზარზე უფრო ფართო შეღწევადობა; • ბაზრიდან არაეფექტური პროდუქტების ამოღება. ვადები 2021-2024 წლები - პოლიტიკის შემუშავება მისი განხორციელება 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა; • ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს 2012/27/EU დირექტივის განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია. 354 ვარაუდები საქართველოში უკვე გამოიყენება ზოგიერთი ეტიკეტი. ივარაუდება, რომ ახლად შეძენილ საყოფაცხოვრებო მოწყობილობების შემდეგ პროცენტებს ექნებათ რეიტინგი A+, A++, ან A+++: • 2021, 2022, და 2023 წწ - 5%; • 40% 2024 წელს და ყოველწლიურად გაიზრდება 7.5%-ით, სანამ 2030 წელს არ მიაღწევს 92.5%-ს ივარაუდება, რომ რეალიზაციის პერიოდში ხარჯებში შევა: • საქართველოს მთავრობის არაფინანსური წვლილი პოლიტიკის შემუშავებაში და შედეგ მის განხორციელებაში/მართვაში (ინსპექტირების ორგანოების არასრული სამუშაო დღე); • პოლიტიკის შექმნის, ინსპექტირების ორგანოების /სააგენტოების გადამზადებისა და შეუფერხებლად განხორციელების უზრუნველყოფისთვის პირველი 3 წლის განმავლობაში საჭირო იქნება ეროვნული და საერთაშორისო ექსპერტების ტექნიკური დახმარება. შედეგის ინდიკატორები: • შემუშავებულია საყოფაცხოვრებო მოწყობილობებისათვის ენერგოეფექტურობის სქემები, რომელიც ითვალისწინებს არასამთავრობო ორგანიზაციების, კერძო კომპანიების ხედვას და სრულად პასუხობს ევროკავშირის 2010/30/EU დირექტივის მოთხოვნებს; შემდეგი ტექნიკური რეგლამენტი დამტკიცდა 2024 წლის 31 დეკემბრამდე; • საყოფაცხოვრებო მოხმარების ჭურჭლის სარეცხი მანქანის ენერგო ეტიკეტირების წესის თაობაზე; • სამაცივრე მოწყობილობის ენერგოეფექტურობის ეტიკეტირებების წესის თაობაზე; • საყოფაცხოვრებო მოხმარების სარეცხი მანქანისა და საყოფაცხოვრებო კომბინირებული სარეცხ-საშრობი მანქანის ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე • ელექტრონული ეკრანების ენერგოეფექტურობის ეტიკეტირების წესის თაობაზე; • საყოფაცხოვრებო მოხმარების ჰაერის კონდიციონერის ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; • საყოფაცხოვრებო სავენტილაციო ერთეულების ენერგო ეტიკეტირების წესის თაობაზე; • პროფესიული სამაცივრო-შესანახი კამერებისს ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; • საყოფაცხოვრებო სივრცის გამათბობელი საშუალებების ენერგო ეტიკეტირების წესის თაობაზე; 355 • მყარი საწვავის ბოილერისა და მყარი საწვავის ბოილერის კომპლექტის დამატებითი გამათბობლების, ტემპერატურის მარეგულირებლებისა და მზის ენერგიის მიმღები მოწყობილობის ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; • საყოფაცხოვრებო მოხმარების სამზარეულო ღუმლისა და გამწოვის ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; • წყლის გამაცხელებლის, ცხელი წყლის შემნახველი ავზისა და წულის გამათბობლის მზის პანელების კომპლექტების ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; • სივრცის გამათბობლის,კომბინირებული გამათბობლის, სივრცის გამათბობლის, ტემპერატურის მარეგულირებლისა და მზის პანელეის და გამათბობლის, ტემპერატურის მარეგულირებლისა და მზის პანელეის კომპლექტების ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; • სინათლის წყაროების ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე. • საყოფაცხოვრებო მოხმარების საშრობი მანქანის ენერგოეტიკეტირების წესის თაობაზე; მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) 2025 წლიდან, ბაზარზე მხოლოდ ეფექტური გათბობისა და გაგრილების სისტემები იქნება ხელმისაწვდომი. სახელმწიფო ბიუჯეტი 390,000 ლარი 2024 წლამდე, ბაზარზე ზედამხედველობის გასაძლიერებლად. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები ინვესტიციები მიმდინარე და ზღვრული ფასებით. დონორის მხარდაჭერა 33, 600, 000 ლარი გრანტის სახით ენერგოეფექტური ღუმელებისათვის (GCF-გან, გერმანიის მთავრობისაგან, შვედეთის მთავრობისაგან). პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) • ბაზარზე ზედამხედველობის ორგანო; • საცალო მოვაჭრეები; • მოწყობილობების მწარმოებლები; • შესაბამისი მუნიციპალიტეტების მერიები. მონიტორინგი უწყება/წყარო ბაზარზე ზედამხედველობის ორგანო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • მიღებული სტანდარტებისა და ეტიკეტირების სქემების რაოდენობა. 356 • მაღაზიებში ხელმისაწვდომი ენერგოეფექტური და არა ენერგოეფექტური მოწყობილობების რაოდენობა, საცალო მოვაჭრეების გამოკითხვების თანახმად. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • ენერგოეფექტურობა: EE-1, EE-5, EE-6, EE-8, EE-10; • კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. EE-9: ენერგოეფექტური განათების დამონტაჟება. EE-9: ენერგოეფექტური განათების დამონტაჟება. მიზანი 2.1: პირველადი ენერგიის მოხმარების შემცირება სამშენებლო სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება ითვალისწინებს რეგულაციების დანერგვას, ვარვარა ნათურების გამოყენების ეტაპობრივი შეწყვეტის მიზნით. ასევე, საინფორმაციო მასალების შემუშავებას, ცნობიერების ამაღლების კამპანიებისა და მხარდამჭერი მექანიზმების განხორციელებისათვის. 2022 წლისთვის საცხოვრებელ, კომერციულ და ბევრ საზოგადოებრივ შენობაში ვარვარის და ჰალოგენური ნათურების 100%-იანი ენერგოეფექტური ნათურებით უნდა იქნეს ჩანაცვლებული. ამის გარდა, ჩატარდება საინფორმაციო და ცნობიერების ამაღლების კამპანიები, ელექტროენერგიის მდგრად გამოყენებასთან დაკავშირებით. საცხოვრებელ და კომერციულ სექტორში ღონისძიება განხორციელდება რეგულაციების გზით, რომლებიც ქმნიან ბარიერს არაეფექტური ნათურების იმპორტსა და/ან გაყიდვაში (ე.ი. ეკოდიზაინის შესახებ 2009/125/EC დირექტივის განხორციელება). რეგულაციების შედეგად შესაძლებელია აიკრძალოს იმ ნათურების იმპორტი, რომლებიც არ აკმაყოფილებენ ეფექტურობის გარკვეულ მოთხოვნებს ან გაიზარდოს გადასახადები არაეფექტურ ნათურებზე. დიფერენცირების მიზნით, შეიქმნება და დაინერგება დამატებითი საბაჟო გადასახადები სხვადასხვა კატეგორიის ნათურებზე, მათი ეფექტურობის შესაბამისად. საქართველოს შემოსავლების სამსახურის საბაჟო დეპარტამენტმა, იმპორტირებული ფლუორესცენციური ნათურებისთვის (LED და CFL ნათურები), შეიმუშავა კლასიფიკაციის კოდი, რომელიც ინიცირებულ იქნა საქართველოს ყოფილი ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ. საჯარო სექტორში, აღნიშნული ღონისძიება ითვალისწინებს საზოგადოებრივ შენობებში ვარვარის ნათურების შეცვლას გრძელვადიან პერსპექტივაში. 2023 წლის ბოლოსთვის, ამ ღონისძიების შედეგად მოხდება 100%-იანი შეცვლა დაახლოებით 987,000 მ2 ფართობზე. ამ ღონისძიებაში არ შედის საბავშვო ბაღები და სკოლები. ვადები 2021-2024 წლები საწყისი პოლიტიკის შემუშავებისთვის განხორციელება - 2030 წლამდე და შემდგომ. სექტორი შენობები შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები • კლიმატის სამოქმედო გეგმა; • ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს 2012/27/EU დირექტივის განხორციელებას. 357 განხორციელების სტატუსი შემუშავების პროცესშია. ვარაუდები 2016 წელს ვარვარა ნათურები შეადგენდნენ გამოყენებული ელექტრონათურების 77.7% და მოიხმარდნენ განათებისათვის დახარჯული ელექტროენერგიის 91%-ს. მსგავსი ვარაუდი არის დაშვებული კომერციული სექტორისათვის. ქუჩის განათებისთვის ვარაუდობენ, რომ მოხმარებული ელექტროენერგიის 50% მოდის მაღალი წნევის ვერცხლისწყლის ორთქლის ნათურებზე. 2025 წლიდან ბაზარზე ხელმისაწვდომი იქნება მხოლოდ ენერგოეფექტური ნათურები. მოსალოდნელი შედეგები შედეგის ინდიკატორები: საზოგადოებრივი შენობების რაოდენობა პროცენტი, რომლებიც იყენებენ ენერგოეფექტურ ნათურებს:  20% 2022 წელს;  30% 2024 წელს;  40% 2026 წელს;  60% 2028 წელს;  2030 წელს 70% -ზე მეტი. ვარვარის ნათურებზე საფასური 100%-ით გაიზარდა; 2023 წლისთვის საცხოვრებელ, საზოგადოებრივ და კომერციულ შენობებში შესყიდულ ახალ ნათურებში, ენერგოეფექტური ნათურების წილი გაიზარდა 100%-მდე. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი საწყის პერიოდში ფასების მინიმალური ზრდა - უკუგების 1-2 წლიანი პერიოდით. მუნიციპალური საწყის პერიოდში ფასების მინიმალური ზრდა - უკუგების 1-2 წლიანი პერიოდით. კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები საწყის პერიოდში ფასების მინიმალური ზრდა - უკუგების 1-2 წლიანი პერიოდით. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულებები  საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო;  სახელმწიფო შესყიდვების სააგენტო  მუნიციპალიტეტები; 358  ბაზარზე ზედამხედველობის ორგანო  საბაჟო ორგანო;  საცალო ვაჭრობის მაღაზიები. უწყება/წყარო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, ბაზარზე ზედამხედველობის ორგანო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • მიღებული რეგულაციების/სტანდარტების რაოდენობა; • შენობებში გამოყენებული ენერგოეფექტური და ტრადიციული ნათურების რაოდენობა, სექტორებისა და საზოგადოებრივი შენობების ფართობის (მ2) მიხედვით); • საცალო ვაჭრობის მაღაზიებში ხელმისაწვდომი ენერგოეფექტური და ტრადიციული ნათურების რაოდენობა, საცალო ვაჭრობის სექტორში გამოკითხვის მიხედვით. მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია; • ენერგოეფექტურობა: EE-1, EE-2, EE-5, EE-6, EE-7, EE-8; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება; • კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. ენერგოეფექტურობა მრეწველობაში EE-10: მრეწველობაში ენერგოეფექტურობის სტიმულირება/ვალდებულება. EE-10: მრეწველობაში ენერგოეფექტურობის სტიმულირება/ვალდებულება. მიზანი 2.2: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა მრეწველობის სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება გულისხმობს ენერგიის დაზოგვის ხელშეკრულებების შემუშავებას და გაფორმებას (ა) მსხვილ სამრეწველო კომპანიებთან და (ბ) ელექტროენერგიის დიდი რაოდენობით მომხმარებელ მნიშვნელოვან სამრეწველო სექტორებთან. საქართველოს სამრეწველო სექტორის შედარებით მცირე ზომის გათვალისწინებით, შეთანხმებები ენერგოდაზოგვის შესახებ, მრეწველობას პირდაპირ მიანიშნებს, რომ მთავრობა მხარს უჭერს ენერგოეფექტურ ინვესტიციებს დამხმარე მექანიზმების შემოღებით (იხ. ქვემოთ). გარდა ამისა, 2025 წლისთვის, დაგეგმილია წიაღისეულ საწვავსა და ელექტროენერგიაზე ნახშირბადის გადასახადის შემოღება. ეს გადასახადი შეიძლება შემცირდეს, ნებაყოფლობითი შეთანხმების საფუძველზე მიღწეული, ეფექტურობის კრიტერიუმების მაჩვენებლების შესაბამისად. ამ ღონისძიებას თან ახლავს მთავრობის მიერ მომდევნო წლებში გადასადგმელი ნაბიჯები, მრეწველობისთვის ენერგიის ფასების გაზრდა, რომელიც უნდა ასახავდეს საბაზრო ფასს (და არა მეტს). ყველა მექანიზმი და პოლიტიკა, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს ენერგიაზე ფასების 359 ზრდა, საფუძვლიანად იქნება შესწავლილი, რათა დადგინდეს ფასების ზრდის გავლენა მრეწველობაზე და ნებისმიერი უარყოფითი შედეგის წინააღმდეგ ბრძოლა უნდა წარიმართოს ენერგოეფექტურობის მხარდაჭერით. ეს ღონისძიება ითვალისწინებს საქართველოს მთავრობასთან მოლაპარაკებების წარმოებას და შემდეგ, ენერგოეფექტურობის რეალისტური მიზნობრივი მაჩვენებლების შეთანხმებას ძირითად სამრეწველო სუბიექტებთან და/ან ქვე სექტორებთან შუალედური ეტაპებით. მიზნები დამოკიდებული იქნება მწრმოებლურობასთან ე.ი. ენერგია ამ ემისია წარომებული პროდუქციის ერთეულზე. აღნიშნული მოლაპარაკებები სავარაუდოდ იქნება: • ინდივიდუალური, მსხვილი და დიდი რაოდენობის ელექტროენერგიის მომხმარებელი სამრეწველო ორგანიზაციებთან; • დაღმავალი/ზოგადი ქვე-სექტორებისათვის სადაც არიან დიდი რაოდენობით მცირე და საშუალო ბიზნეს ოპერატორები. ასეთი სქემის მიზნები იქნება რთული, მაგრამ რეალისტური. იგი დაფუძნებული იქნება ენერგოაუდიტის დასკვნებზე და/ან საორიენტაციოდ, საქართველოს საწარმოსა და ტიპურ საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის შედარებებზე. მთლიანობაში, აღნიშნული მიზნები ძირითადად შეესაბამება საქართველოს მთავრობის გრძელვადიან მიზნებს, 2030 წლამდე მრეწველობის ენერგოეფექტურობის გაზრდის შესახებ. ასეთი ღონისძიების რეალიზაციით პროცესი წარიმართება შემდეგნაირად: • დაიწყება აღიარებულ ენერგოტევადი სექტორებიდან და/ან მსხვილი ობიექტებიდან; • დროთა განმავლობაში, გავრცელდება საშუალო და მცირე ენერგოტევად სექტორებზე და/ან ობიექტებზე, როდესაც მთვარობა დარწმუნდება ამ პროცესის ეფექტურობაში. ღონისძიება თავდაპირველად იქნება ნებაყოფლობითი და მონაწილეობის მიღებისთვის გამოყენებული იქნება წახალისების საშუალებები. დროთა განმავლობაში, აუცილებლობის ღონისძიება პირველად იქნება ნებაყოფლობითი. წახალისდებიან მონაწილეები, დაბრკოლება შეხვდებათ არამონაწილეებს. დროთა განმავლობაში, საჭიროების შემთხვევაში, შეთანხმებები შეიძლება გახდეს სავალდებულო გარკვეული ინდუსტრიული სუბიექტებისათვის. სქემის დეტალები, მისი მექანიზმი და კითხვები „რა იქნებოდა, თუ“ განიხილება მთავრობის, ინდუსტრიასა და სხვა დაინტერესებულ მხარეებს შორის კონსულტაციების გზით. სქემა შეიძლება მოიცავდეს შემდეგს: • ისინი, ვინც მონაწილეობენ პროექტში და აღწევენ თავიანთ მიზნებს, მთავრობისგან აქვთ დახმარების მიღების უფლება, როგორიცაა ტექნიკური, გრანტის დაფინანსებაზე ხელმისაწვდომობა/საპროცენტო განაკვეთის სუბსიდიები და ა.შ. • სისტემის არჩევის შემთხვევაში, იგი შეფასდება საწვავის ერთეულის ღირებულების დაახლოებით 5-10%-ით. იგი საკმარისი იქნება, რომ მოხდეს ცნობიერების ამაღლება ეროვნულ დონეზე, გამახვილდეს ხელმძღვანელობის ყურადღება და ხელი შეეწყოს საწარმოებს განახორციელონ მრავალი უბრალო, უფასო/დაბალ ხარჯიანი ენერგოეფექტური ღონისძიებები, რომელიც ნებისმიერ შემთხვევაში უნდა გახორციელდეს, თუმცა ეს დიდ ტვირთად არ უნდა დააწვეს საწარმოს. • სემეკი უკვე აწესებს საწვავის სატარიფო განაკვეთს, ამიტომ, მას შეუძლია სატარიფო განაკვეთის რეგულირება ისე, რომ პროცესი მთლიანობაში იყოს ნეიტრალური, შემოსავლების თვალსაზრისით. შესწავლილ იქნება ვარიანტები, რათა ორგანიზაციებმა მონაწილეობა მიიღონ „თეთრ სერტიფიკატში ან მსგავს სავაჭრო სქემაში, (i) თავიანთი ზედმეტი ენერგიის (ან CO2) დანაზოგის გაცვლის / გაყიდვის და / ან (ii) კვტ / სთ (ან CO2) შეძენის მიზნით, ამ ღონისძიების მეორეხარისხოვანი 360 სარგებელი იქნება მთელი რიგი სექტორული ორგანიზაციების შექმნა, რომლებიც კოორდინაციას გაუწევენ ხელშეკრულებებს და სხვა საქმიანობებს, მაგალითად როგორიცაა სექტორისთვის საკმარისად კვალიფიციური დამოუკიდებელი ენერგოაუდიტორების შერჩევა. კონკრეტული ინდუსტრიის მიზნები მოცემულია ქვემოთ: სექტორი 2050 წ სხვები(ძირითად სამშენებლო და 20% 2030 წ საკვები პროდუქტები, სასმელები და თამბაქო ელექტროენერგია ბუნებრივი გაზი (ენერგეტიკული და არა ენერგეტიკული გამოყენებისათვის) ქვანახშირი ელექტროენერგია (ძრავები, ტუმბოები და კომპრესორები) მუნიციპალური მყარი ნარჩენების წიაღისეულ ნაწილზე გადასვლა ელექტროენერგია ბუნებრივი გაზი ორგანულ/სასოფლოსამეურნეო ნარჩენებზე გადასვლა ელექტროენერგია ბუნებრივი გაზი ნავთობპროდუქტები 2050 წ არა ლითონური მინერალები 15% 25% 2040 წ ქიმიური და ნავთობქიმიური ქვანახშირი ელექტროენერგია სხვა მრეწველობის წილი, რომელშიც მიმდინარეობს გაუმჯობესება (WOM) 2030 წ თუჯი და ფოლადი ენერგიაშემცველი ეფექტურობის გაუმჯობესება (საშუალო) მრეწველობის წილი, რომელშიც მიმდინარეობს გაუმჯობესება (NECP) 40% 60% 100% 5% 10% 40% 60% 100% 5% 10% 40% 60% 100% 5% 10% 5% 10% 5% 10% 15% 20% 5% 35% 40% 40% 40% 10% 5% 15% 15% 15% 30% 60% 100% 20% 40% 60% 20% 60% 100% 361 სამთო მრეწველობა) ვადები 2021 – 2030 წლები. სექტორი მრეწველობა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე - ძირითადი კანონი შემუშავებულია, კანონქვემდებარე აქტები და რეალიზაციის გეგმა. ვარაუდები  ვარაუდები თითოეული სექტორისათვის მოცემულია ზემოთ;  ივარაუდება, რომ განხორციელდება ინვესტიცია 180 მლნ ევროს ოდენობით (563.4 მლნ. ლარი), ინვესტიციის 10%-მდე მხარდაჭერილი იქნება სახელმწიფოს მიერ 10 წლის განმავლობაში. მოსალოდნელი შედეგები სამიზნე მაჩვენებლები მოცემულია ცხრილში. დაფინანსების წყაროები სახელმწიფო ბიუჯეტი 56, 340, 000 ლარი ათი წლის განმავლობაში. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები სამრეწველო/კერძო საწარმოები: დონორის მხარდაჭერა არა შემუშავდეს 563, 400, 000 ლარი ათი წლის განმავლობაში. პასუხისმგებელი უწყება ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულებები  სხვადასხვა კერძო კომპანიები;  სამრეწველო ასოციაციები. მონიტორინგი უნდა უწყება/წყარო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საქსტატთან ერთად. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  კომპანიებთან და სექტორებთან დადებული შეთანხმებების რაოდენობა;  ენერგო დაზოგვა ან ენერგო ინტენსიურობა წარმოებისას/ გამოშვებისას, მონაწილე კერძო კომპანიების თანახმად. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. 362 EE-11: ცემენტის წარმოების სველი მეთოდის მშრალი მეთოდით შეცვლა. EE-11: ცემენტის წარმოების სველი მეთოდის მშრალი მეთოდით შეცვლა. მიზანი 2.2: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა მრეწველობის სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება გულისხმობს ცემენტის წარმოების მშრალ მეთოდზე გადასვლას. შედეგად მოხდება ნაკლები ენერგიის გამოყენება და მწარმოებლურობის გაზრდა. ცემენტის წარმოება არის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ენერგიის მომხმარებელი სექტორი საქართველოში. საქსტატის მონაცემების მიხედვით, 2014 წელს არალითონური მინერალებისთვის ქვანახშირის მოხმარება შეადგენდა 2,242 გვტ.სთ-ს, რაც საქართველოს მრეწველობის მიერ მოხმარებული ენერგიის საერთო მოცულობის 21.3%-ის ექვივალენტია (ენერგეტიკული და არაენერგეტიკული მოხმარების ჩათვლით). მათი დიდი ნაწილი გამოყენებული იქნა ცემენტის წარმოებისათვის. საქართველოს ცემენტის მრეწველობის უმეტესობა კვლავ იყენებს “გამოწვის სველ მეთოდს”-ს, რომელიც აღიარებულია არაენერგოეფექტურად. ცოტა ხნის წინ, ცემენტის ერთი ღუმელი გადავიდა მშრალ მეთოდზე. მიუხედავად ამისა, შეფასების მიხედვით, დაახლოებით 1.0 მილიონი ტონა/წელიწადში ცემენტი ჯერ კიდევ იწარმოება სველი მეთოდით. საქართველოში არსებული ორი ქარხანა, რომელიც მუშაობს სველი მეთოდით, ერთი ტონა ცემენტის საწარმოებლად საჭიროებს 1.26-დან 1.62 მგვტ.სთ-მდე მურა ნახშირის (ლიგნიტის) ენერგიას. მშრალი მეთოდით, იგივე რაოდენობის ცემენტის საწარმოებლად, საჭირო იქნება ნახშირის 0,92 მგვტ.სთ ენერგია. სველი მეთოდიდან მშრალზე გადასვლის გარდა, კლინკერის გაგრილების პროცესში მიღებული ენერგია გამოყენებული უნდა იქნას ნედლეულის გამოსაშრობად, ხოლო სიხშირის მარეგულირებლების გამოყენება შესაძლებელია მბრუნავ ღუმელსა და გამწოვის გადამრთველში. მოსალოდნელია, რომ ამ ტექნოლოგიის დანერგვა შეამცირებს ენერგიის მოხმარებას 3.4 გჯ/ტ-მდე კლინკერზე. ვადები 2021-2023 წლები. სექტორი მრეწველობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს ატმოსფერული ჰაერის ხარისხის შესახებ 2008/50/EC და სამრეწველო ემისიების შესახებ 2010/75/EU დირექტივების განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები ღონისძიება უკვე განხორციელდა. შედეგის ვარაუდები გამომდინარეობს 2019 წელს არალითონური მინერალების მრეწველობის საბოლოო ენერგიის მოხმარებიდან (ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით) და მოხმარების იმ საბაზისო მაჩვენებლის გამოთვლებით, რომელიც შენარჩუნდებოდა მშპ-ს ზრდის პარალელურად, თუ ღონისძიება არ დაინერგებოდა. 363 მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) ცემენტის დამზადება გამოყენებით სრულად (100%-ით) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა ცენტრალური ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები სამრეწველო სექტორი /კერძო საწარმოები. დონორის მხარდაჭერა არა ხორციელდება პასუხისმგებელი უწყება ცემენტისა და მინერალების „ჰაიდელბერგცემენტი“. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გარემოს დაცვისა და სოფლის მეუორნეობის სამინისტრო მონიტორინგი გადამამუშავებელი საწარმო, უწყება/წყარო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, საქსტატი. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) მიღებული ახალი ტექნოლოგიების და/ან მეთოდების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი სველი მათ მეთოდის შორის შპს დეკარბონიზაცია: RE-8; ენერგოეფექტურობა: EE-10; ენერგეტიკული უსაფრთხოება; კვლევა, ინოვაცია და კონკურენტუნარიანობა. EE-12: ენერგოაუდიტები და მართვის სისტემები, საქვაბეების ინსპექტირება სამრეწველო სექტორში. EE-12: ენერგოაუდიტები და მართვის სისტემები, საქვაბეების ინსპექტირება სამრეწველო სექტორში. მიზანი 2.2: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა მრეწველობის სექტორში. აღწერა: ამ ღონისძიების შედეგად შემოვა მსხვილი საწარმოების მიერ ენერგოაუდიტის ჩატარების მოთხოვნები ან დაინერგება ენერგომენეჯმენტის სისტემები. ასევე ზემოაღნიშნულის თანახმად მსხვილმა კომპანიებმა უნდა უზრუნველყონ მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების მხარდაჭერა, რათა მათაც შეძლონ ენერგოაუდიტების ჩატარება. ეს ღონისძიება მოიცავს ენერგიის დაზოგვის ორ აქტივობას: ენერგო აუდიტები: ენერგომენეჯმენტის სისტემების პროცესის, ენერგეტიკული აუდიტის შესაძლებლობების გაუმჯობესება და მსხვილ სამრეწველო მომხმარებელთა შორის სავალდებულო ენერგო აუდიტის განხორციელება. ეს მოიცავს, ეფექტური და მაღალი ხარისხის 364 ენერგოაუდიტის სქემების ხელმისაწვდომობას, რომლებიც შექმნილია ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესების პოტენციური ღონისძიებების იდენტიფიცირებისთვის. აუდიტი განხორციელდება დამოუკიდებლად ყველა საბოლოო მომხმარებლისთვის, მეტად მცირე საყოფაცხოვრებო, კომერციული, მცირე და საშუალო ზომის საწარმოების ჩათვლით და სამრეწველო მომხმარებლებისათვის. საქვაბეების/ჰაერის კონდიცირების სისტემების დათვალიერება: ადგილზე ვიზიტების განხორციელების საფუძველზე, დადგინდა, რომ საწარმოო და არასაწარმოო ქვაბების, ორთქლის/ცხელი წყლის, ჰაერის გაგრილების/კონდიცირების სისტემების დიდი ნაწილი არის ძველი, არასაკმარისად თბოიზოლირებული (საერთოდ არა იზოლირებულიც), ცუდ მდგომარეობაში და მთლიანობაში სწორად არ ფუნქციონირებენ - რის გამოც, იხარჯება ენერგიის მნიშვნელოვანი რაოდენობა. რეგულარული შემოწმებები ეფუძნება კანონით დადგენილ, შენობის ენერგეტიკული მახასიათებლების შესახებ დირექტივის მოთხოვნას. ტექნიკური და სამშენებლო ზედამხედველობის სააგენტო (TACSA) არის სახელმწიფო უწყება, რომელიც პასუხისმგებელია წყლის გამაცხელებელი ქვაბების ზედამხედველობაზე, მათ შორის საწარმოების მიერ განხორციელებული რეგულარული შემოწმებების შემდგომი დოკუმენტაციის კონტროლსა და უსაფრთხოებაზე. ასევე, აღნიშნული ღონისძიება - ენერგოაუდიტები და მართვის სისტემები, საქვაბეების ინსპექტირება სამრეწველო სექტორში მოიცავს რამდენიმე აქტივობას:  კრიტერიუმების განსაზღვრა იმის გადასაწყვეტად, თუ რომელ ინდუსტრიებს მოეთხოვებათ აუდიტის ჩატარება ან ენერგეტიკული მართვის სისტემის დანერგვა –კომპანიების სიის შემუშავება სტატისტიკური ანგარიშგების საფუძველზე;  ენერგეტიკული აუდიტის რეგლამენტის შემუშავება და მიღება (მრეწველობისათვის);  სამრეწველო ქვაბების შემოწმების პროცედურების შემუშავება და მიღება;  დამოუკიდებელი ენერგო აუდიტორების ტრენინგი და სერტიფიცირება;  წყლის გამაცხელებელი ქვაბების აუდიტორების ტრენინგი და სერტიფიცირება;  ინფორმაციაზე წვდომის გაუმჯობესება, ტრენინგი, კონსულტაციები, უფასო ან იაფი ენერგოაუდიტის მხარდაჭერა და ა.შ.;  ენერგოეფექტურობის ტექნოლოგიებისა და ტექნიკის შესახებ ცნობიერების ამაღლება, შემდეგი მეთოდების გამოყენებით: o ეფექტური ენერგომენეჯმენტი- შეესაბამება ISO 50001 სტანდარტს; o პროცესის ოპტიმიზაცია. დახვეწილი ტექნოლოგიები, დაგეგმვა და გრაფიკების შედგენა, დიზაინი; o სისტემის ოპტიმიზაცია (შეკუმშული ჰაერი, სავენტილაციო სისტემები, სატუმბი სისტემები, ძრავები, ქვაბები, ორთქლის/ცხელი წყლის წარმოება და განაწილება, ნამუშევარი სითბოს რეგენერაცია).  პროგრამების შემუშავება, რომელიც ხელს შეუწყობს მცირე და საშუალო საწარმოებს, გაიარონ ენერგო აუდიტები და შეასრულონ რეკომენდაციები - დახმარება ხარჯების დაფარვასთან დაკავშირებით;  სასწავლო პროგრამების ხელშეწყობა ენერგოაუდიტორების კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით, ექსპერტების საკმარისი რაოდენობის უზრუნველსაყოფად. EED (მუხლი 7, პარაგრაფი 24) ავალდებულებს მსხვილ საწარმოებს ჩაატარონ აუდიტი ყოველ 4 წელიწადში ან დანერგონ ენერგომენეჯმენტის სისტემა. სავარაუდოდ, ამ მანდატის შემოღება საქართველოში პირველი 2 წლის განმავლობაში არ მოხდება, სავარაუდოდ ეს ვალდებულება აუცილებელი გახდება 2023 წლის განმავლობაში. გარდა ამისა, დაგეგმილია დონორების მიერ ენერგეტიკული აუდიტების თანადაფინანსების 365 განსაზღვრა და მთვარობის მხარდაჭერა ამის განსახორციელებლად. ასევე, აღსანიშნავია, რომ ენერგომენეჯმენტის სისტემები წარმოადგენს მეტად ეფექტურ საშუალებას, ენერგიის გრძელვადიანი დანაზოგების, დაბალი დანახარჯის/უდანახარჯო შედეგის მისაღებად. ვარაუდები 2021 –2030 წლები. სექტორი მრეწველობა. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე - ძირითადი კანონმდებლობა დამტკიცებულია, მეორადი კანონმდებლობა შემუშავების პროცესშია. ვარაუდები მოსალოდნელი განხორციელება:  5 წლის განმავლობაში, 100%-ით მსხვილ საწარმოებში (სავარაუდოა 86 ფირმა 2022 წლამდე) – რის შემდეგაც ამ კომპანიებისათვის აუდიტი გახდება სავალდებულო ყოველ 4 წელიწადში, თუ მათ არ ექნებათ დამტკიცებული ენერგიის მართვის სისტემები (ე.ი. ფირმების 25% ყოველწლიურად განმახორციელებს აუდიტის);  წელიწადში საშუალო საწარმოების 6% (1111-დან დაახლოებით 67 წელიწადში);  წელიწადში მცირე საწარმოების 1% (5487-დან დაახლოებით 55 წელიწადში). აუდიტის სავარაუდო ღირებულება მსხვილი საწარმოებისთვის შეადგენს 10,000 ევროს, საშუალო საწარმოებისთვის - 6,000 ევროს და მცირე საწარმოებისთვის - 3,000 ევროს. ეს ხარჯები შემცირდება (დაახლოებით სანახევროდ) მას შემდეგ, როდესაც მოხდება ბაზრის უფრო სრულად ჩამოყალიბება. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) ღონისძიებამ მოიცვა პირველი კატეგორიის ყველა ბიზნესი. სახელმწიფო ბიუჯეტი 1, 090, 000 ლარი ათი წლის განმავლობაში (ყოველწლიურად 109 000 ლარი). მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 12, 740, 000 ლარი 10 წლის განმავლობაში (1, 274, 000 ლარი ყოველწლიურად - მაღალი შემოსავლიანობით. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) კერძო კომპანიები. სამრეწველო ასოციაციები. 366 მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  მიღებული მოთხოვნების რაოდენობა;  კომპანიების მიერ ჩატარებული აუდიტების რაოდენობა, კანონის მოთხოვნების შესაბამისად;  მხარდაჭერილი მცირე და საშუალო ბიზნესების რაოდენობა;  ენერგიის და სათბურის აირების მიღწეული შემცირებული რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  ენერგოეფექტურობა: EE-10;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება ენერგოეფექტურობა ტრანსპორტის სექტორში EE-13: ელექტრო და ჰიბრიდული ავტომობილებისათვის წამახალისებელი საგადასახადო რეჟიმის შენარჩუნება EE-13: ელექტრო და ჰიბრიდული ავტომობილებისათვის წამახალისებელი საგადასახადო რეჟიმის შენარჩუნება მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. აღწერა: ნავთობპროდუქტებზე, საპოხ-საზეთ მასალებზე, ბენზინსა და დიზელზე გადასახადის გაზრდა 250 ლარით/ტონაზე ხელს შეუწყობს უფრო ეკონომიური სატრანსპორტო საშუალებების შემოყვანას, შეამცირებს სამგზავრო ავტომობილების გარბენს (კილომეტრაჟს), გამოიწვევს მძღოლების ნაწილს საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე გადასვლას. ეს ღონისძიება წინა წლებში უკვე განხორციელდა და მომავალ წლებშიც გადაიხედება. აღნიშნული ღონისძიება აღწერს უკვე მოქმედ პოლიტიკას, ელექტრო ავტომობილების ბაზარზე შეღწევადობის გაზრდასთან დაკავშირებით, რომელსაც მივყავართ არსებული ავტოპარკების ეტაპობრივ ჩანაცვლებასთან. ღონისძიება ასევე გამოიწვევს განახლებად ენერგიაზე მოთხოვნის ზრდას. წიაღისეული საწვავიდან მიღებულ ელექტროენერგიის ნაცვლად, მოხდება იმ ქსელებზე გადასვლა, რომელიც ძირითადად იკვებება განახლებადი ენერგიის წყაროებიდან. ვადები 2023 წლის მე-4 კვარტალი. სექტორი ტრანსპორტი შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ეფექტურობის აღდგენის პროექტი (REAP);  კლიმატის სტრატეგია სამოქმედო გეგმა;  კანონი განახლებადი ენერგიის შესახებ; 367  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს ენერგიის განახლებადი წყაროების გამოყენების ხელშეწყობის შესახებ დირექტივის 2009/28/EC განხორციელებას;  არსებული რეგულაციები. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები ღონისძიების სავარაუდო შედეგები განისაზღვრა საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით, 2019 წელს საგზაო ტრანსპორტის მიერ მოხმარებული საწვავისა და საბაზისო მაჩვენებლების გამოთვლით, იმ ვარაუდით, რომ ღონისძიების არარსებობის შემთხვევაში მოხმარების ზრდა განხორციელდებოდა მშპ-ს ზრდის ტემპის შესაბამისად. ზემოქმედება შეფასებულია სხვა განხორციელებულ ღონისძიებებთან ერთად. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები სახელმწიფო ბიუჯეტი  2015 წელთან შედარებით;  ენერგომოხმარების შემცირება 2019 წელს - 17.7 პტჯ (EE-13-EE-16 ღონისძიებების ერთობლივი ზეგავლენა);  2024 წლისათვის თბილისში 15 დასამუხტი სადგური დამონტაჟდება - შემდგომში მათი ზრდა სწრაფი ტემპით მოხდება;  თბილისის მასშტაბით, ზონალურ-საათობრივ პარკირების სისტემას, რომელიც ელექტრო ავტომობილებისათვის ითვალისწინებს ნულოვან ტარიფს, დაემატება მინიმუმ 3500 ადგილი. საბიუჯეტო ხარჯებიების მომტანი ღონისძიებები; 300 000 ლარი ჩასატარებლად საწვავის გადასახადის გაზრდის მიზანშეწონილობის ანალიზის ასახულია, როგორ დაკარგული შემოსავალი - დაახლოებით 10 მლნ. ლარი ყოველწლიურად - 90, 000, 000 ლარი 2030 წლამდე. პასუხისმგებელი უწყება მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები ინვესტიცია (ავტომობილების შეძენა) - არ არის გაანგარიშებული. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. 368 პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო; საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; სსიპ მომსახურების სააგენტო. უწყება/წყარო მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი საქართველოს (საქსტატი); სტატისტიკის საქსტატი, ეკონომიკისა სადგურებისთვის). და მდგრადი ეროვნული განვითარების სამინისტრო სამსახური, (დასამუხტი  მოთხოვნა სამგზავრო ტრანსპორტზე, ავტომობილისა და ტრანსპორტის ტიპის მიხედვით, მილიონი მ.კმ (მგზავრი-კილომეტრი.pkm);  ტრანსპორტის და ავტომობილის ტიპის მიხედვით გამოყენებული ბენზინი და დიზელი რაოდენობა;  ავტომობილების რაოდენობა გზაზე, ტიპისა და საწვავის მოხმარების მიხედვით;  ელექტრომობილების დასამუხტი სადგურების რაოდენობა.  დეკარბონიზაცია, GHG-1; RE-6; RE-7;  ენერგოეფექტურობა: EE-13; EE-14, EE-18; EE-19  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  შიდა ენერგეტიკული ბაზარი. EE-14: სატრანსპორტო საშუალებების ტექნიკური ინსპექტირების რეგულაციების შემუშავება და შესრულება. EE-14: სატრანსპორტო საშუალებების ტექნიკური ინსპექტირების რეგულაციების შემუშავება და შესრულება. მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. საშუალო ეფექტურობის გაზრდის მიზნით, აღნიშნული ღონისძიება გულისხმობს რეგულაციების შემუშავებასა და აღწერა: ავტოპარკის დანერგვას, ავტომობილების პარკიდან, ნაკლებად ეფექტური ავტოსატრანსპორტო საშუალებების ამოღების წახალისების და/ან მოთხოვნის გზით. ღონისძიება, №2009/40/EC დირექტივის შესაბამისად, მოითხოვს ყველა ტიპის სატრანსპორტო საშუალების შემოწმების რეჟიმის დანერგვას, რომელიც დაკავშირებულია ავტომობილის რეგისტრაციასთან, ავტოსაშუალებებისა და მათი მისაბმელების ექსპლუატაციასა და საგზაოდ ვარგისიანობასთან. აღნიშნული ღონისძიება გააუმჯობესებს უსაფრთხოებას, ეფექტურობას და შეამცირებს ავტოსატრანსპორტო საშუალებების გარემოზე ზემოქმედებას. ღონისძიების განსახორციელებლად საჭირო იქნება დაახლოებით 30 ტექნიკური დათვალიერების ცენტრის დაარსება 369 ქვეყნის მასშტაბით, რომელთაგან თოთოეულში იქნება 3 საინსპექციო ხაზი. ტექნიკური ინსპექტირების გარდა, რომელიც შეამოწმებს ავტომობილებში დამაბინძურებლებისა და უსაფრთხოების პოტენციურ საფრთხეებს, შემოწმების რეჟიმი საშუალებას მისცემს მთავრობას „ავტოპარკის ცოდნის“ ფარგლებში, შეაგროვოს დეტალური ინფორმაცია თითოეული ავტომობილისთვის (სხვა საკითხებთან ერთად):  ავტომობილის მოდელი;  ძრავის ზომა (პოტენციურად ასევე, მითითებულია საწვავის ეფექტურობა);  გამოყენებული საწვავის ტიპი;  წლიურად გავლილი კილომეტრები. ენერგიის დაზოგვა იწვევს ენერგეტიკული მახასიათებლების გაუმჯობესებას, რაც განპირობებულია ავტოპარკის გაუმჯობესებული ტექნიკური მომსახურებით. ამ პროცესთან დაკავშირებით, ასევე, საჭირო იქნება ცნობიერების ამაღლების კამპანიის ჩატარება. ეს ღონისძიება ასევე ზრდის ავტომობილების უსაფრთხოებას და სავარაუდოდ, მნიშვნელოვანი რაოდენობით ადამიანის სიცოცხლეს გადარჩენის შესაძლებლობას იძლევა. ამის გარდა, მკვეთრად მცირდება სხვა დამაბინძურებლების რაოდენობა, როგორიცაა - ნახშირბადის მონოქსიდი და გოგირდის დიოქსიდი. შეფასების მიხედვით, კერძო ავტომობილების დაახლოებით 25%, მათი ამჟამინდელი მდგომარეობიდან გამომდინარე, ვერ გაივლის შემოწმებას და საჭირო გახდება მათი ჯართად ჩაბარება ან შეკეთება. რეგულაციები, რომლებიც მოითხოვს ემისიების ტესტებს, ეტაპობრივად ამოქმედდა შემდეგნაირად:  2018 წლის ივლისიდან სამთავრობო და კომერციულ მანქანებს მოეთხოვებოდათ ტესტირება;  2018 წლის ოქტომბერიდან, შემოწმება სავალდებულო გახდა სამ ცილინდრიანი ძრავის მქონე ყველა სატრანსპორტო საშუალებისთვის;  2019 წელს, საქართველოში ყველა სატრანსპორტო საშუალებისთვის სავალდებულო გახდა შემოწმების გავლა. შედეგის ინდიკატორები: კლიმატის ცვლილების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმა: აქტივობა 2.1.1 - სატრანსპორტო საშუალებების ტექნიკურ ინსპექტირებასთან დაკავშირებით არსებულ რეგულაციაში ცვლილების განხორციელება; ინდიკატორი: მიღებულია, სულ მცირე, ერთი საკანონმდებლო/კანონქვემდებარე აქტი ინსპექტირებისთვის გვერდის ავლის ტენდენციის შესამცირებლად206 კლიმატის ცვლილების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმა: საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 2022 წლის 31 დეკემბრის კლიმატის ცვლილების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შესრულების ანგარიშის მიხედვით საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 1 დეკემბრის №511 დადგენილებით დამტკიცებულ ტექნიკურ რეგლამენტში განხორციელდა ცვლილება (საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 19 მარტის №113 დადგენილება) და 2021 წლის აპრილიდან სავალდებულო გახდა პერიოდული ტექნიკური ინსპექტირების (პტი) ცენტრების ჩართვა ერთიან ელექტრონულ ბაზაში, რაც ხელს შეუწყობს პტი პროცესის უფრო მეტ გამჭვირვალობას და ინსპექტირებისთვის გვერდის ავლის ტენდენციის შემცირებას. 206 370 აქტივობა 2.1.2 – „სატრანსპორტო საშუალებების ტექნიკურ ინსპექტირებასთან დაკავშირებით საქართველოს სამართალდარღვევათა კოდექსით გათვალისწინებული ჯარიმების მეტად ეფექტური აღსრულება“ და მისი ქვეაქტივობები: ადმინისტრაციულ 2.1.2.1. ა) „2024 წლამდე შეძენილია და ოპერირებს ტექნიკური ინსპექტირების გავლის შემოწმების ფუნქციით აღჭურვილი დამატებით 150 ვიდეოკამერა“207. 2.1.2.1.ბ) „მიღებულია შესაბამისი ნორმატიული აქტი ან/და ადმინისტრაციული ზომა, რაც გულისხმობს ინსპექტირებაგაუვლელი სატრანსპორტო საშუალების დაჯარიმებას თვეში, სულ მცირე, 4-ჯერ“. ვადები 2018 – 2024 წლები პოლიტიკის მიღება და განხორციელება 2030 წლისთვის. სექტორი ტრანსპორტი. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა;  ასოცირების შესახებ შეთანხმება, მხარს უჭერს ენერგიის განახლებადი წყაროებიდან ენერგიის გამოყენების ხელშეწყობის შესახებ 2009/28/EC დირექტივის განხორციელებას. განხორციელების სტატუსი ნაწილობრივ განხორციელდა, ავტომობილების ემისიის ტესტები ამოქმედდა ეტაპობრივად და ამჟამად საქართველოში ყველა სატრანსპორტო საშუალება გადის შემოწმებას. ვარაუდები ღონისძიება უკვე განხორციელდა. სავარაუდო შედეგები განისაზღვრა საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით, 2019 წელს საგზაო ტრანსპორტის მიერ მოხმარებული საწვავისა და საბაზისო მაჩვენებლების გამოთვლით, იმ ვარაუდით რომ ღონისძიების არარსებობის შემთხვევაში მოხმარების ზრდა განხორციელდებოდა მშპ-ს ზრდის ტემპის შესაბამისად. ზეგავლენა შეფასებულია ერთობლივად სხვა ღონისძიებებთან ერთად. მოსალოდნელი შედეგები საქართველოში არსებული ყველა საავტომობილო ტრანსპორტი სატრანსპორტო დირექტივის მიერ დაწესებულ სტანდარტებს. სახელმწიფო ბიუჯეტი ღონისძიება უკვე დაინერგა. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის გამოთვლილი აკმაყოფილებს საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 2022 წლის 31 დეკემბრის კლიმატის ცვლილების სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შესრულების ანგარიშის მიხედვით 2024 წლამდე დაგეგმილი 150 ნომრის ამომცნობი ვიდეოკამერის ნაცვლად, უკვე მოხდა აღნიშნული აქტივობის ინდიკატორის გადაჭარბებით შესრულება და 2021 წლიდან 2022 წლის 31 დეკემბრის ჩათვლით ჯამურად საქართველოს მასშტაბით განთავსდა 338 ნომრის ამომცნობი ვიდეოკამერა. 207 371 დაფინანსების წყაროები (ლარი) დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო პარტნიორი დაწესებულება (ები)  კერძო კონტრაქტორები ინსპექტირებისთვის;  სსიპ „აკრედიტაციის ეროვნული ცენტრი“. უწყება/წყარო საქართველოს აკრედიტაციის ცენტრი საქსტატი მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  ინსპექტირების ცენტრების მიერ შემოწმებული ავტომობილების რაოდენობა;  რეგულირებადი ავტომობილის კატეგორიისთვის, გზაზე ავტოსატრანსპორტო საშუალებების რაოდენობა, ტიპის და ასაკის მიხედვით.  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-15: ძველ მსუბუქ სატრანსპორტო საშუალებებზე იმპორტის გადასახდელის გაზრდის შესაძლებლობის განხილვა EE-15: ძველ მსუბუქ სატრანსპორტო საშუალებებზე იმპორტის გადასახდელის გაზრდის შესაძლებლობის განხილვა. მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება ზრდის ძველი ავტომობილების იმპორტზე გადასახადებს იმისათვის, რომ შემცირდეს ძველი, არაეფექტური ავტომობილების იმპორტი და გაიზარდოს უფრო ახალი მოდელების, მათ შორის ჰიბრიდული და ელექტრო ავტომობილების, ბაზარზე შეღწევადობა. ამასთან პერიოდული ტექნიკური დათვალიერების გაუვლელობა არ წარმოადგენს სატრანსპორტო საშუალების რეგისტრაციის წინაპირობას ან რეგისტრაციის გაუქმების საფუძველს. ვადები აქტივობა შესრულების პროცესშია. სექტორი სატრანსპორტო. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი დანერგვის პროცესშია. ვარაუდები ღონისძიება უკვე განხორციელდა. სავარაუდო შედეგები განისაზღვრა საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით, 2019 წელს საგზაო ტრანსპორტის მიერ 372 მოხმარებული საწვავისა და საბაზისო მაჩვენებლების გამოთვლით, იმ ვარაუდით რომ ღონისძიების არარსებობის შემთხვევაში მოხმარების ზრდა განხორციელდებოდა მშპ-ს ზრდის ტემპის მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) გაიზარდა ავტოპარკის ენერგეფექტურობა (ერთობლივად EE-13-EE-15 ღონისძიებებთან ენერგიის დაზოგვის მისაღებად). სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ არის გაანგარიშებული. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქსტატი. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  გაიზარდა იმპორტის გადასახდელების რაოდენობა;  იმ კატეგორიის სატრანსპორტო საშუალებებისთვის, რომელზეც ვრცელდება ახალი გადასახდელები იმპორტზე, გზებზე სატრანსპორტო საშუალებების რაოდენობა, ტიპის მიხედვით. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  ენერგოეფექტურობა: EE-12, EE-13, EE-14;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-16: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის გაუმჯობესება და მდგრად სატრანსპორტო საშუალებებზე გადასვლა. EE-16: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის გაუმჯობესება და მდგრად სატრანსპორტო საშუალებებზე გადასვლა . მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიების შედეგად მოხდება მოდალური წილის გადატანა, კერძო სატრანსპორტო საშუალების გამოყენებიდან საზოგადოებრივ და არა მოტორიზირებულ ტრანსპორტზე, საზოგადოებრივი სატრანსპორტო სისტემების შესაძლებლობების, მგზავრთა 373 რაოდენობისა და ეფექტურობის და არა მოტორიზირებული სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების გზით. აღნიშნული ღონისძიება ეფუძნება თბილისის, ბათუმის, რუსთავისა და გორის მუნიციპალიტეტების საქმიანობებს, მათ შორის:  MT-5A: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სისტემის მარშრუტების ოპტიმიზაცია, თანამედროვე ტექნოლოგიების და ავტომატიზებული სისტემების მეშვეობით;  MT-5B: საზოგადოებრივი პარკირების ტარიფების შემოღება და აღსრულება, ასევე საფეხმავლო და ველოსიპედის მარშრუტების შექმნა;  MT-5C: გზის ინფრასტრუქტურის და საგზაო მოძრაობის მართვის სისტემების გაუმჯობესება;  MT-5D: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის პარკის განახლება, ავტობუსის რაოდენობის გაზრდისა და ადგილობრივი მიკროავტობუსების ე.წ „მარშუტკების“ მარშრუტების შემცირების გზით (თბილისი და ბათუმი მონაწილეობას იღებენ ცალკეულ ღონისძიებებში - EE-17 და EE-18, შესაბამისად, თუმცა, სხვა მუნიციპალიტეტებმა, კერძოდ: ფოთმა208 და ქობულეთმა209 განაცხადეს, რომ გეგმავენ ამ ღონისძიებაში მონაწილეობას). ვადები 2020 წლიდან ზომების გატარების დაწყება და განხორციელების გაგრძელება 2030 წლამდე. სექტორი სატრანსპორტო. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს/იგეგმება. ვარაუდები დაკავშირებულია თბილისსა და ბათუმში განსახორციელებელ ღონისძიებებთან (იხილეთ ქვემოთ). მოსალოდნელი შედეგები ერთობლივად EE-18 და EE-19 ღონისძიებებთან, საზოგადოებრივი ტრანსპორტის წილი, მოტორიზებულ საგზაო ტრანსპორტში 2016 წელს იყო 48%-ს, არსებული ღონისძიებების შესრულებით 2030 წელს გახდება 34%-ს, 2050 წელს კი- 24%-ს. სახელმწიფო ბიუჯეტი უნდა დადგინდეს. მუნიციპალური უნდა დადგინდეს და აღირიცხოს ანგარიშის საფუძველზე. 2021 წლის ნოემბერში, ფოთი მიიღებს 10 ახალ დიზელის საწვავზე მომუშავე ავტობუსს, რომელიც ასევე ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური ღონისძიებაა ენერგოეფექტურობის მიზნების მისაღწევად. პროექტის ღირებულება შეადგენს 1,078,659 ევროს, რომლიდანაც 917,508 ევრო არის მუნიციპალიტეტიდან და 165,151 ევრო - გრანტი. 208 ქალაქის თანახმად, მიმდინარეობს დისკუსიები ჰიბრიდული ან ელექტრო ავტობუსების შეძენასთან დაკავშირებით, რომლებიც მოემსახურებიან როგორც ქალაქ ქობულეთს, ისე ქობულეთი-ბათუმის მიმართულებას. 209 374 დაფინანსების წყაროები კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება თბილისის, ბათუმის, რუსთავისა და გორის მუნიციპალიტეტების მერია. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  კერძო სატრანსპორტო კომპანიები შესაბამის ქალაქებში;  შესაბამისი არასამთავრობო ორგანიზაციები. უწყება/წყარო  საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო;  მუნიციპალიტეტები. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  მუნიციპალიტეტის მიერ განხორციელებული საქმიანობების/ინვესტიციების რაოდენობა და ტიპი;  მუნიციპალიტეტების მიერ გამოყენებული სატრანსპორტო საშუალებები, ტიპისა და საწვავის მიხედვით;  ტრანსპორტზე მგზავრების მოთხოვნა ტრანსპორტის ტიპის მიხედვით, მილიონი მ.კმ (მგზავრი-კილომეტრი.pkm). მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია;  ენერგოეფექტურობა: EE-17, EE-18;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-17: ღონისძიებები, რომლებიც შესულია თბილისის „მწვანე ტრანსპორტის პოლიტიკის“ სამოქმედო გეგმაში. EE-17: ღონისძიებები, რომლებიც შესულია თბილისის „მწვანე ტრანსპორტის პოლიტიკის“ სამოქმედო გეგმაში. მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. აღწერა: მოდალური წილის გადატანა კერძო სატრანსპორტო საშუალების სარგებლობიდან საზოგადოებრივ და არა მოტორიზირებულ ტრანსპორტზე, საზოგადოებრივი სატრანსპორტო სისტემების შესაძლებლობების, მგზავრთა რაოდენობის, ეფექტურობისა და არა მოტორიზირებული სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების გზით. თბილისის ღონისძიებები, ცვლილების ხელშეწყობის მიზნით მოიცავს შემდეგს:  MT-7A ავტობუსების პარკის განახლება: ავტობუსების რაოდენობა და ტიპი, რომელბიც შედიან ექსპლუატაციაში; ექპლუატაციიდან გამოსული ავტობუსების რაოდენობა და ტიპი; 2019 წლის 24 აპრილს გაფორმებული ხელშეკრულების შესაბამისად შპს „თბილისის სატრანსპორტო 375 კომპანიის“ მიერ, ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტის „საქალაქო სამგზავრო ტრანსპორტის მოძრავი შემადგენლობის მოდერნიზაციის (01 02 02)“ ქვეპროგრამის ფარგლებში მიღებული დაფინანსების საფუძველზე შესყიდულ იქნა 220 ერთეული ISUZU-ს მარკის (მოდელი - Novociti life) 8 მ-იანი, დიზელის ძრავზე მომუშავე, Euro 6 ემისიის სტანდარტის მქონე M3 კატეგორიის ავტობუსი. „თბილისის ავტობუსების პროექტის გაგრძელების“ განხორციელების მიზნით, EBRD-მა გამოყო თანხა ეკოლოგიურად სუფთა, დაბალძირიანი, კომპრესირებულ, ბუნებრივ გაზზე მომუშავე (CNG) ავტობუსების შესყიდვისა და ავტობაზების რეაბილიტაცია/მშენებლობის მიზნით. შპს „თბილისის სატრანსპორტო კომპანიის“ მიერ აღნიშნული პროექტის ფარგლებში 2020-2021 წლის პერიოდში შესყიდული იქნა 226 ერთეული BMC-ის მარკის 12 მ-იანი, ეკოლოგიურად სუფთა, დაბალძირიანი, კომპრესირებულ, ბუნებრივ გაზზე მომუშავე (CNG) M3 კატეგორიის ავტობუსი. 2021 წლის 6 ივნისს გაფორმებული ხელშეკრულების შესაბამისად, შპს „თბილისის სატრანსპორტო კომპანიის“ მიერ ქ. თბილისის მუნიციპალიტეტის ბიუჯეტის „საქალაქო სამგზავრო ტრანსპორტის მოძრავი შემადგენლობის მოდერნიზაციის (01 02 02)“ ქვეპროგრამის ფარგლებში მიღებული დაფინანსების საფუძველზე, შესყიდული იქნა 180 ერთეული ISUZU-ს მარკის (მოდელი - Novociti life) 8 მ-იანი, დიზელის ძრავზე მომუშავე, Euro 6 ემისიის სტანდარტის მქონე M3 კატეგორიის ავტობუსი. 2023 წლის ივნისის თვის მდგომარეობით, შპს „თბილისი სატრანსპორტო კომპანიის“ საექსპლუატაციო ავტოპარკი სრულად განახლებულია, მის საკუთრებაში ირიცხება 860 ერთეული M3 კატეგორიის ავტობუსი, ასევე არასაექსპლუატაციო ავტოპარკში ირიცხება ბოგდანის მარკის 194 ერთეული M3 კატეგორიის ავტობუსი და დამატებით, მიმდინარეობს ხელშეკრულების გაფორმება 160 ერთეული M3 კატეგორიის 18 მ-იანი ეკოლოგიურად სუფთა, კომპრესირებულ, ბუნებრივ გაზზე მომუშავე (CNG) საქალაქო ავტობუსების შესყიდვაზე. პროექტი, ასევე, მოიცავს ახალი რიგით მეოთხე ავტობაზის დაპროექტება-მშენებლობას და დღეის მდგომარეობით გამოცხადებულია ტენდერი, ქ. თბილისში, ალექსეევკის დასახლებაში (აეროპორტის მიმდებარედ) მუნიციპალური ავტობუსების პარკისათვის ახალი ავტობაზის საპროექტო-სახარჯთაღრიცხვო დოკუმენტაციის შედგენისა და სამშენებლო სამუშაოების ე.წ. დაპროექტება-მშენებლობის (Design-Build) მეთოდით შესყიდვის თაობაზე. დღევანდელი დღის მდგომარეობით, თბილისში მოქმედებს ავტობუსის 111 მარშრუტი.  MT-7B მეტროს გაფართოება: ხაზზე რეგულარულად მომუშავე მატარებლების რაოდენობა, სისტემის მომხმარებელი მგზავრების საშუალო ლოდინის დრო; თბილისის მეტროს ემსახურება 48 შემადგენლობა (4 ვაგონიანი მატარებელი), საიდანაც მეტროს პირველ ხაზს (ახმეტელივარკეთილის ხაზი) ემსახურება 33 შემადგენლობა, ხოლო მეტროს მეორე ხაზს (საბურთალოს ხაზი) - 15 შემადგენლობა. აზიის განვითარების ბანკის (ADB) და ქალაქების განვითარების ინიციატივა აზიისათვის (CDIA) ჩართულობით ხორციელდება „მდგრადი ურბანული ტრანსპორტის საინვესტიციო პროგრამა - უნივერსალური წვდომა და ინკლუზიური მობილობა თბილისის მეტროში“ (Livable Cities Investment Program in Tbilisi – Universal access and inclusive mobility to the Tbilisi metro system). პროგრამის ფარგლებში დაგეგმილია სარეაბილიტაციო სამშენებლო სამუშაოების განხორციელება თბილისის მეტროს სადგურებში - დიდუბე, დელისი, ტექნიკური უნივერსიტეტი და ახმეტელის თეატრი. კონკრეტულად, იგეგმება მეტროს სადგურების სრული რეაბილიტაცია და წვდომის გაუმჯობესება. ამავე პროექტის ფარგლებში, დაგეგმილია ახმეტელის მეტროს და მარჯანიშვილის მეტროს მეორე ამოსასვლელების მშენებლობა/რეკონსტრუქცია. პროექტის პირველი ეტაპის განხორციელება იგეგმება მომავალი 5 წლის განმავლობაში. 2023 წლის, 17 იანვარს საქართველოსა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკს შორის გაფორმდა სასესხო და საგრანტო შეთანხმებები. აღნიშნული ხელშეკრულების გათვალისწინებით, იგეგმება თბილისის მეტროს 12 სადგურის რეაბილიტაცია. პროექტის განხორციელების სავარაუდო ვადაა 2023-2029 წლები. 376  MT-7C ავტობუსის ქსელის რესტრუქტურიზაცია: ღონისძიებების განხორციელება დაგეგმილია ავტობუსების ხაზებისთვის პრიორიტეტების მინიჭების გზით (მაგალითად, სწრაფი ტრანზიტის ავტობუსები ან BRT). ივარაუდება, რომ აღნიშნული ღონისძიება გავრცელდება ავტობუსით გადაზიდვის 50%-ზე, თბილისის რამდენიმე ყველაზე დატვირთული პროსპექტის დაფარვის ხარჯზე.  MT-7D პარკირების სისტემის დანერგვა; ქალაქის შიდა ტერიტორიების წილი, რომლებსაც ფარავს პარკირების სისტემა. ავტომობილების რაოდენობა, რომლებიც იყენებენ პარკირების ფასიან სისტემებს. სულ, დედაქალაქში პარკირებისთვის გამოყოფილია 27,681 საპარკინგე ადგილი. აქედან, ზონალური პარკირებისთვის გამოყოფილია 9,419 საპარკინგე ადგილი, ხოლო სტანდარტული პარკირებისთვის გამოყოფილია 18,262 ადგილი. ერთი მანქანისთვის მოწყობილი საპარკინგე ადგილის საერთო ფართი შეადგენს 15 მ2-ს. ასევე, აღსანიშნავია, რომ ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის (EBRD) მიერ დაფინანსებული პროექტების ფარგლებში, ბანკის სამოქმედო მოთხოვნების (Performance Requirements) და შეთანხმებული „გარემოსდაცვითი და სოციალური სამოქმედო გეგმის“ (ESAP-ის) შესაბამისად, კომპანიამ დანერგა და ავითარებს „გარემოსდაცვითი და სოციალური მართვის სისტემას“ (ESMS). ეს სისტემა ხელს უწყობს კომპანიის ეკოლოგიური მაჩვენებლების გაუმჯობესებას, საერთაშორისო სტანდარტებით ჩატარებული რისკების შეფასების პროცესის, შემუშავებული მართვის გეგმების (ნარჩენების მართვის, გარემოს დაბინძურების პრევენციის და კონტროლის, რესურსების მართვის, სხვა) და მონიტორინგის სისტემის (ეკოლოგიური აუდიტი, რუტინული ინსპექციები, ანგარიშგება) გამოყენებით.  თბილისის ავტობუსის რეფორმა - მიმდინარეობს მუნიციპალური ავტობუსების პარკის გაზრდა დამატებით 160 ერთეული, მაღალი ტევადობის 18-მეტრიანი ავტობუსებით;  გონიერი სატრანსპორტო სისტემა - პროექტი ითვალისწინებს თბილისში შემდეგი 6 წლის განმავლობაში გონიერი სატრანსპორტო სისტემის დანერგვას, ე.ი. ერთიანი მართვის ცენტრთან დაკავშირებული შუქნიშნები, კამერები და სხვა შესაბამისი საგზაო ტექნოლოგია საგზაო მოძრაობის რეალურ დროში მართვის უზრუნველსაყოფად;  საგზაო ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია - ეტაპობრივად მიმდინარეობს თბილისში სატრანსპორტო დერეფნების მოწყობა და შესაბამისი საგზაო ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია მულტიმოდალური დიზაინის პრინციპების შესაბამისად. აღნიშნული მოიცავს საზოგადოებრივი ტრანსპორტისა და აქტიური მობილობის ინფრასტრუქტურის მოწყობას, როგორებიცაა ავტობუსების სპეციალური სავალი ზოლები, გაჩერებები, უსაფრთხოების კუნძულები, უსაფრთხო გადასასვლელები, ველო ბილიკები და სხვ.;  მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმა - მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმა წარმოადგენს თბილისში მდგრადი ტრანსპორტის განვითარების სტრატეგიასა და სამოქმედო გეგმას. გეგმა შემუშავების პროცესშია;  მეტროს მოდერნიზაცია – მეტროს მოდერნიზაციის პროექტი ითვალისწინებს თბილისის მეტროსადგურების რეაბილიტაციას უნივერსალური და ინკლუზიური მისაწვდომობის პრინციპების შესაბამისად;  საბაგირო – საბაგირო პროექტები კვლავ წარმოადგენენ სტრატეგიული გეგმის ნაწილს, თუმცა მათი მოკლევადიანი საინვესტიციო გეგმა ამ ეტაპზე შედგენილი არ არის;  პარკირება – ზონალურ-საათობრივი და სტანდარტული. ვადები 2019 – 2024 წლებში ზომების გატარების დაწყება და განხორციელება 2030 წლამდე სექტორი სატრანსპორტო 377 შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები ქვემოთ მოყვანილია სატრანსპორტო რეჟიმის შეფასებები. მოსალოდნელი შედეგები შემუშავებულია მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმა (SUMP); განახლდა ავტობუსების ავტოპარკი; მინიმუმ 3500 ახალი პარკინგის ადგილი დაემატა ზონალური პარკირების სისტემას; მინიმუმ 1 ახალი ქუჩა რეაბილიტირებულია მულტიმოდალური დაგეგმვის პრინციპების შესაბამისად. თბილისში მოგზაურობის პროცენტი (ველოსიპედებით და ფეხით): არა მოტორიანი ტრანსპორტით  30% 2022 წელს;  32% 2024 წელს;  33% 2026 წელს;  34% 2028 წელს;  35% 2030 წელს. თბილისში საზოგადოებრივი ტრანსპორტით მგზავრობის პროცენტი (მეტრო, ავტობუსი, მიკროავტობუსი):  40% 2022 წელს;  41% 2024 წელს;  42% 2026 წელს;  43% 2028 წელს;  45% 2030 წელს. სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური 220 ერთეული ავტობუსის პარკის განახლება MT-7A, ISUZU-ს მარკის 8მ-იანი დიზელის ძრავზე მომუშავე, Euro 6 ემისიის სტანდარტის მქონე M3 კატეგორიის ავტობუსი - 64,790,000.00 ლარი 378 180 ერთეული ISUZU-ს მარკის 8მ-იანი დიზელის ძრავზე მომუშავე, Euro 6 ემისიის სტანდარტის მქონე M3 კატეგორიის ავტობუსი - 21 289 768.20 ევრო დაფინანსების წყაროები (ლარი) 2023 წლის ივნისის თვის მდგომარეობით „შპს თბილისის სატრანსპორტო კომპანიის“ საექსპლუატაციო ავტოპარკი სრულად განახლებულია, მის საკუთრებაში ირიცხება 860 ერთეული M3 კატეგორიის ავტობუსი, ასევე არასაექსპლუატაციო ავტოპარკში ირიცხევა ბოგდანის მარკის 194 ერთეული M3 კატეგორიის ავტობუსი და დამატებიტ, მიმდინარეობს ხელშეკრულების გაფორმება 160 ერთეული M3 კატეგორიის 18 მ-იანი ეკოლოგიურად სუფთა, კომპრესირებულ, ბუნებრივ გაზზე მომუშავე (CNG) საქალაქო ავტობუსების შესყიდვაზე, ღირებულებით - 89 343 373.05 ევრო. პროექტი მოიცავს ახალი რიგით მეოთხე ავტობაზის დაპროექტება-მშენებლობას და დღეის მდგომარეობით გამოცხადებულია ტენდერი, ქალაქ თბილისსი, ალექსეევკის დასახლებაში (აეროპორტის მიმდიბარედ) მუნიციპალური ავტობუსების პარკისათვის ახალი ავტობაზის საპროექტო - სახარჯთაღრიცხვო დოკუმენტაციის შედგენისა და სამშენებლო სამუშაოების ე.წ დაპროექტებამშნებელობის (Design-Build) მეთოდით შესყიდვის თაობაზე, ღირებულებით - 62 800 000 ევრო; გონიერი სატრანსპორტო სისტემა - 14 000 000 ევრო საზოგადოებრივი ტრანსპორტისა და აქტიური მობილობის ინფრასტრუქტურის მოწყობა - 15 000 000 ევრო მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმა - 856 000 ევრო მეტროს მოდერნიზაცია - 50 000 000 ევრო პარკირება - 4 700 000 ლარი კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა (სესხები და გრანტები EBRD, ADB, KfW, AFD, CDIA) ინვესტიციების დანახარჯების დასაფარად. EBRD – 80 000 000 ევრო 67 597 448. 33 ევრო 379 17 228 000 ევრო ADB, CDIA – 30 000 000 დოლარი EBRD - 50 000 000 ევრო 5 000 000 ევრო პასუხისმგებელი უწყება ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია. პარტნიორი დაწესებულება (ები)  თბილისის სატრანსპორტო კომპანია;  თბილისის მიკროავტობუსი;  თბილისის პარკინგი. მონიტორინგი უწყება/წყარო ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  MT-7A ავტობუსის პარკის განახლება: ავტობუსების რაოდენობა და ტიპი, რომლებიც შედიან ექსპლუატაციაში; ექსპლუატაციიდან გამოსული ავტობუსების რაოდენობა და ტიპი;  MT-7B მეტროს გაფართოება: ხაზზე რეგულარულად მომუშავე მატარებლების რაოდენობა, მეტროს მომხმარებელი მგზავრების საშუალო ლოდინის დრო.  MT-7C ავტობუსის ქსელის რესტრუქტურიზაცია: ავტობუსის მარშრუტების რაოდენობა, რომლებსაც ფარავს ჩქაროსნული ავტობუსების ხაზები.  MT-7D პარკირების სისტემის დანერგვა: შიდა ქალაქის ტერიტორიების წილი, რომლებსაც ფარავს პარკირების სისტემა. ავტომობილების რაოდენობა, რომლებიც იყენებენ პარკირების ფასიან სისტემებს. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: GHG-1;  ენერგოეფექტურობა: EE-16;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-18: ბათუმის მდგრადი ურბანული მობილობის (SUMP) გეგმაში ჩამოთვლილი ღონისძიებები. EE-18: ბათუმის მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმაში (SUMP) ჩამოთვლილი ღონისძიებები. მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. 380 და არა მოტორიზირებულ აღწერა: მოდალური წილის გადატანა კერძო სატრანსპორტო საშუალების გამოყენებიდან საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე, მომსახურების გაუმჯობესების და კერძო ტრანსპორტის გამოყენებაზე დამატებითი ხარჯების შემოღების გზით. ეს ღონისძიება ასევე გაზრდის ელექტრიფიცირებული სამგზავრო ტრანსპორტის წილს. კონკრეტული აქტივობები მოიცავს:  MT-9A ქუჩის ავტოსადგომების რეორგანიზაცია: 2019 წელს, ქალაქის ზონების შექმნა/შემოღება; გადახდის ტარიფების დაწესება.  MT-9B საზოგადოებრივ ტრანსპორტთან დაკავშირებული ღონისძიებები: ავტობუსების ქსელის ოპტიმიზაცია; ჩქაროსნული ავტობუსის (BRT) დერეფანი; ტაქსის რეგულირება და ავტობუსის პარკის განახლება; მიკროავტობუსების რაოდენობა განახევრდება (478-დან); 2019 წელს ამოქმედდება ჩქაროსნული ავტობუსის დერეფანი, ხოლო ქალაქი შეიძენს ევრო 5-ის სტანდარტის დიზელზე მომუშავე 40 ახალ ავტობუსს და 10 ელექტროავტობუსს. ვადები 2019-2024 წლებში ზომების გატარების დაწყება და განხორციელება 2030 წლამდე. სექტორი სატრანსპორტო შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები იხილეთ ზემოაღნიშნული ღონისძიებები. მოსალოდნელი შედეგები 2024 წლისთვის განხორციელდება ბათუმის მდგრადი ურბანული მობილობის გეგმაში შემავალი ღონისძიებების 20% -ზე მეტი; 8 ახალი ელექტრო ავტობუსი იმუშავებს 2024 წლამდე; 2024 წლისთვის ზონალური საათის პარკინგი დაინერგება მინიმუმ 6 ადგილას. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური 4,800,000 (სესხი საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციებიდან). კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა 4,000,000 ლარი (გრანტი EBRD-სა და E5P-ს მიერ, KfW). პასუხისმგებელი უწყება ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია. პარტნიორი დაწესებულება (ები) ბათუმის ავტოტრანსპორტი. 381 მონიტორინგი უწყება/წყარო ქალაქ ბათუმის მუნიციპალიტეტის მერია. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  MT-9A ქუჩის ავტოსადგომების რეორგანიზაცია: შიდა ქალაქის ტერიტორიების წილი, რომლებსაც ფარავს პარკირების სისტემა: ავტომობილების რაოდენობა, რომლებიც იყენებენ პარკირების ფასიან სისტემებს.  MT-9B საზოგადოებრივ ტრანსპორტთან დაკავშირებული ღონისძიებები: ავტობუსების რაოდენობა და ტიპი, რომლებიც შედიან ექსპლუატაციაში; ექსპლუატაციიდან გამოყვანილი ავტობუსების რაოდენობა და ტიპი; ავტობუსების მარშრუტების წილი, რომელსაც ფარავენ კერძო ავტობუსების ხაზები. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  ენერგოეფექტურობა: EE-17;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-19: ემისიის ხარისხის სტანდარტების დანერგვა იმპორტირებული ავტოსატრანსპორტო საშუალებებისთვის (EURO 5)210 EE-19: ემისიის ხარისხის სტანდარტების დანერგვა იმპორტირებული ავტასატრანსპორტო საშუალებებისთვის (EURO 5). მიზანი 2.3: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა ტრანსპორტის სექტორში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება მოიცავს ემისიის სტანდარტის დანერგვას იმპორტირებული ავტომობილებისთვის, რამაც შესაძლოა გავლენა იქონიოს ძველი და ნაკლებად ეფექტური ავტომობილების იმპორტის კლებაზე და შედეგად მოხდება ავტოსატრანსპორტო საშუალებების უფრო ენერგოეფექტური მოდელებით ეტაპობრივად ჩანაცვლება. ამ ცვლილების შედეგად, მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდება საავტომობილო პარკის ენერგოეფექტურობა და ემისიის ინტენსივობა. 2021 წელს გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამისა (UNEP) და კავკასიის გარემოსდაცვითი არასამთავრობო ორგანიზაციების ქსელის (CENN) მხარდაჭერით ჩატარდა ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი, რათა შეფასებულიყო ავტომობილების ემისიის სტანდარტების მიხედვით აკრძალვის შესაძლებლობა და იდენტიფიცირებულიყო ის სტანდარტი, რომლის მიხედვითაც ავტოსატრანსპორტო საშუალებების იმპორტის შეზღუდვა ყველაზე მართებული იქნება ქვეყანაში დღეისათვის არსებული რეალობიდან გამომდინარე. კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ რეკომენდირებულია ე.წ. ევრო 5 სტანდარტის შესაბამისი რეგულაციის დაწესება საქართველოში. მომზადდა და საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 28 ივნისის N238 დადგენილებით დამტკიცდა ტექნიკური რეგლამენტი - „ატმოსფერული ჰაერის მავნე ნივთიერებებით დამაბინძურებელი სხვადასხვა სახეობის სატრანსპორტო და სხვა მოძრავ-მექანიკური საშუალებებიდან გაფრქვევის (გამონაბოლქვის) ევროკავშირის კანონმდებლობით გათვალისწინებული ზღვრულად დასაშვები ნორმების საქართველოს ტერიტორიაზე სამოქმედოდ შემოღების შესახებ“. ტექნიკური რეგლამენტი მიზნად ისახავს ადამიანის ჯანმრთელობისა და გარემოს დაცვას ქვეყანაში 210 უკვე დაწესებულია საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 28 ივნისის N238 დადგენილებით. ძალაში შედის 2024-2025 წლებში. 382 ავტოსატრანსპორტო საშუალებებიდან ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევის ევროკავშირის კანონმდებლობით გათვალისწინებული ზღვრულად დასაშვები ნორმების საქართველოს ტერიტორიაზე სამოქმედოდ შემოღების გზით. კერძოდ, ტექნიკური რეგლამენტით ავტომობილებისთვის მტკიცდება გამონაბოლქვის ზღვრული ნორმები, რომლებიც ე.წ. ევრო 5 სტანდარტის შესაბამისია. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს 2013 წლამდე გამოშვებული ავტომობილების პირველად რეგისტრაციისა და დროებითი რეგისტრაციის შეზღუდვას გარკვეული გამონაკლისებით, რომელიც განსაზღვრულია ტექნიკურ რეგლამენტში. ვადები 2021 – 2025 წლები. სექტორი სატრანსპორტო შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესშია. ვარაუდები მოსალოდნელია საგზაო სატრანსპორტო საშუალებებზე შემცირებები. ენერგოტევადობის შემდეგი 2030 წელი - მსუბუქი სატვირთო ავტომობილი - 20%, სატვირთო ავტომობილები - 10%; 2040 წელი - მსუბუქი სატვირთო ავტომობილი - 40%, სატვირთო ავტომობილები - 30%; მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) პასუხისმგებელი უწყება 2024 წლის 1-ელი იანვრიდან შეზღუდულია ე.წ. ევრო 5 სტანდარტთან შეუსაბამო მსუბუქი ავტომობილების პირველადი და დროებითი რეგისტრაცია. 2025 წლის 1-ელი იანვრიდან იზღუდება ე.წ. ევრო 5 სტანდარტთან შეუსაბამო სამგზავრო, სატვირთო სატრანსპორტო საშუალებების, ასევე სატვირთო-სამგზავრო ძარას მქონე ავტომობილებისა და სამედიცინო დანიშნულების მქონე ავტომობილების პირველადი და დროებითი რეგისტრაცია. სახელმწიფო ბიუჯეტი N/A ცენტრალური ბიუჯეტი N/A მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები N/A დონორის მხარდაჭერა 213,840 ლარის ანალიზისთვის გრანტი UNEP–დან 2021 წლის გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო 383 ჩათვლით, ხარჯ-ეფექტიანობის პარტნიორი დაწესებულება (ები) სსიპ „მომსახურების სააგენტო“ საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო პროგრესის მაჩვენებელი (ები) N/A სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი დეკარბონიზაცია: RE-6; ენერგოეფექტურობა: EE-12, EE-13; ენერგეტიკული უსაფრთხოება ენერგოეფექტურობა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში EE-20: თბოელექტროსადგურების საშუალო ეფექტურობის გაუმჯობესება. EE-20: თბოელექტროსადგურების საშუალო ეფექტურობის გაუმჯობესება. მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში. თბური ენერგიის წარმოებისას, მოხდება პირველადი ენერგიის დაზოგვა, ძველი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიების შედეგად, თბოელექტროსადგურების შედარებით ახალი, უფრო ეფექტური, თბოელექტროსადგურებით ჩანაცვლების გზით. სავარაუდოდ ახალი სადგურები გამოიყენებენ კომბინირებული ციკლის გაზის ტურბინის (CCGT) ტექნოლოგიას. ამ ღონისძიების ფარგლებში შემავალი აქტივობები მოიცავს შემდეგს:  გარდაბნის 231 მგვტ სიმძლავრის კომბინირებული ციკლის თბოელექტროსადგური, ასევე გარდაბანი 2 ქვემო ქართლში (2015) წ;  თბილსრესის მე-3 და მე-4 ენერგო ბლოკის ექსპლუატაციიდან გამოყვანა მოხდება შემდგომ წლებში ან მინიმუმ მიენიჭება ნაკლები პრიორიტეტი და შევა სადისპეტჩერო სისტემაში. ბლოკი ხელმისაწვდომი იქნება სადისპეტჩერო სისტემის კვების სარეზერვო წყაროს სახით;  „მტკვარი ენერჯი“, რომლის ექსპლუატაციიდან გამოყვანა იგეგმება 2025 წელს. პირველადი ენერგიის დაზოგვა შეფასებულია, ახალი (კომბინირებული) და ძველი თბოსადგურების მიერ გამომუშავებული ერთიდაიგივე რაოდენობის ელექტრული ენერგიის გამოსამუშავებლად საჭირო პირველადი ენერგიის რაოდენობების შედარებით. პირველადი ენერგიის დაზოგვა მიიღწევა პირველადი ენერგიის შემცირების გზით, რომელიც საჭიროა თბოელექტროსადგურებიდან იგივე რაოდენობის ელექტროენერგიის წარმოებისთვის, ვინაიდან ძველი დანადგარების მარგი ქმედების კოეფიციენტი (მქკ) კომბინირებული ციკლის გაზის ტურბინების მქკ-ზე ბევრად დაბალია. ეს არსებითად ნიშნავს იმას, რომ იგივე რაოდენობის ელექტროენერგიის (საბოლოო ენერგია) საწარმოებლად საჭირო იქნება ნაკლები საწვავი/ბუნებრივი გაზი (პირველადი ენერგია). 384 ვადები 2020 – 2024 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გენერაცია. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები  გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა;  კლიმატის სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა. განხორციელების სტატუსი ნაწილობრივ დანერგილია, ნაწილი დაგეგმვის პროცესშია211 ვარაუდები 2019 წელს ამოქმედდა კომბინირებული ციკლით მომუშავე თბოელექტროსადგური გარდაბანი 2, რომლის დადგმული სიმძლავრე 255 მგვტ-ია. სადგური იღებს ბუნებრივ გაზს ღირებულებით, 143 აშშ დოლარი/ათასი მ3 . მოსალოდნელი შედეგები 2030 წლისათვის, არსებული არაეფექტური ბლოკების ჩანაცვლება ახალი ეფექტური აგრეგატებით დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები N/A დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაცია“. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სადგურების მიერ საწვავის ყოველწლიური მოხმარება და გამომუშავება ღია ციკლის დანადგარებთან შედარებით. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია: ენერგიის განახლებადი წყაროებისაკენ მიმართული ღონისძიებები (ბალანსირებისათვის);  ენერგეტიკული უსაფრთხოება;  შიდა ენერგეტიკული ბაზარი. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს 2022 წლის 31 დეკემბრის კლიმატის ცვლილებისა და სამოქმედო გეგმის შესრულების ანგარიშის მიხედვით ამ ეტაპზე შეიცვალა თბოსადგურის ტექნიკური პარამეტრები, შესაბამისად უნდა მომზადდეს ახალი ტექნიკურ-ეკონომიკური დასაბუთება. 211 385 EE-21: ელექტროენერგიის გადამცემ ქსელებში დანაკარგების შემცირება და ახალი თაობის ქსელში ინტეგრაცია. EE-21: ელექტროენერგიის გადამცემ ქსელებში დანაკარგების შემცირება და ახალი თაობის ქსელში ინტეგრაცია . მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება ხელს შეუწყობს ენერგიის დაზოგვას საქართველოს გადამცემი ქსელების განვითარების გზით, რომელიც უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის დიდი მოცულობით წარმოებას და მოხმარებას, ნაკლები სისტემური დანაკარგებით. საქართველო სახელმწიფო ელექტროსისტემა (სსე) ეკუთვნის ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს. საქართველო სახელმწიფო ელექტროსისტემა, საქართველოში არსებული, დაახლოებით 60 შესაბამისი კომპანიისთვის უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის გადაცემას და ექსკლუზიურ სადისპეტჩერო მომსახურებას. ელექტროენერგიით ტრანსსასაზღვრო ვაჭრობის შესაძლებლობა, ელექტროენერგიაზე მოთხოვნის მაღალი ზრდა და დაგეგმილი ელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებული ენერგიის გამოტანის საჭიროება ნიშნავს იმას, რომ ქსელის ადეკვატური განვითარების უზრუნველყოფისთვის საჭირო იქნება გადამცემ ინფრასტრუქტურაში ინვესტიციის განხორციელება. საქართველო სახელმწიფო ელექტროსისტემა ფლობს 500-400-330-220-110-35 კვ 156 ხაზს, რომელთა საერთო სიგრძე 4454.25 კმ-ია, მათ შორის:  500 კვ გადამცემი ხაზის სიგრძე- 937 კმ;  400 კვ გადამცემი ხაზის სიგრძე - 32.6 კმ;  330 კვ გადამცემი ხაზი, სიგრძე - 37 კმ;  220 კვ გადამცემი ხაზის სიგრძე - 1943.3 კმ;  110 კვ გადამცემი ხაზის სიგრძე - 955,7 კმ.  35 კვ გადამცემი ხაზის სიგრძე - 548.45 კმ. მაღალი ძაბვის გადამცემი ქსელის საერთო დანაკარგები 2014-2017 წლებში იყო დაახლოებით 2%, რაც ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელზე ოდნავ მაღალია. დამატებითი გენერირებადი სიმძლავრის ექსპლუატაციაში გაშვებით მოსალოდნელია, რომ ეს დანაკარგები გაიზრდება. თუმცა, საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების 10 წლიანი გეგმის 2022-2032 წწ თანახმად, საქართველო გეგმავს მიზნობრივი პროექტების ინვესტირებას, რაც შეამცირებს ადგილობრივი ქსელის ცალკეული მონაკვეთების დანაკარგებს. ვადები 2020 – 2030 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა; განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს ღონისძიების დანერგვა. 386 ვარაუდები 2016 წელს ელექტროენერგიის დანაკარგი შეადგენდა ელექტორენერგიის საბოლოო მოხმარების 7.5%-ს. მოსალოდნელი შედეგები ელექტროენერგიის დანაკარგები (ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით) – 5% 2030 წლისათვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 100, 830, 000 ლარი (27, 700, 000 ევრო). მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები განხილულია ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა ინვესტიციების ღონისძიებებში. დონორის მხარდაჭერა მხარდაჭერა სესხის მეშვეობით (EBRD, WB, KfW, EU-NIF). და შიდა ენერგეტიკული ბაზარის პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველო სახელმწიფო ელექტროსისტემა, „საქრუსენერგო“ და სს „ენერგო-პრო“ . უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი გადამცემი ქსელის ყოველწლიური დანაკარგები.  დეკარბონიზაცია;  ენერგოეფექტურობა: EE-22, EE -24;  შიდა ენერგეტიკული ბაზარი;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-22: რეგულაციები ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესების შესახებ - ინვესტიციების სტიმულირება. EE-22: რეგულაციები ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესების შესახებ - ინვესტიციების სტიმულირება. მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება მოიცავს ტარიფების მეთოდოლოგიის დანერგვას, რომელიც სტიმულს მისცემს გამანაწილებელ კომპანიებს განახორციელონ ინვესტიციები თავიანთ ქსელში და გააუმჯობესონ საექსპლუატაციო ხარჯები. „ელექტროენერგიის ნორმატიული დანაკარგების 387 გაანგარიშების წესები“ დაფუძნებული იქნება ქსელის დანაკარგების შემცირების საერთაშორისო პრაქტიკაზე. ამ წესების თანახმად, რეგულაციის თითოეული პერიოდის ნორმატიული დანაკარგები, განისაზღვრება წინა პერიოდის ფაქტობრივი დანაკარგების საფუძველზე და ისინი არ იცვლება რეგულირების მთელი პერიოდში განმავლობაში. ყოველივე ეს გამანაწილებელ კომპანიებს აძლევს სტიმულს შეამცირონ დანაკარგები ქსელში რეგულირებადი პერიოდის განმავლობაში. 2006 წელს, საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელმა ეროვნულმა კომისიამ, ელექტროენერგიის ქსელში ენერგო დანაკარგების კვლევისა და ანალიზის მიზნით, შექმნა ექსპერტთა ჯგუფი. მათ მიერ ჩატარებული კვლევისა და რეკომენდაციების საფუძველზე, სემეკი ამტკიცებს ელექტროენერგეტიკულ სისტემებში ელექტროენერგიის ნორმატიულ დანაკარგებს გადაცემის და დისტრიბუციის ლიცენზიანტებისთვის. ვადები 2020 – 2030 წლები შემდგომი გაგრძელებით. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები სემეკის მოქმედი რეგულაციები. განხორციელების სტატუსი მიმდინარეობს დანერგვა. ვარაუდები ენერგიის საბოლოო დაზოგვა არ წარმოადგენს ამ ღონისძიების შედეგს. პირველადი ენერგიის დაზოგვა შეფასდა ელექტროენერგიის რაოდენობის შემცირების გაანგარიშების გზით, რომელიც გამანაწილებელმა კომპანიებმა უნდა შეიძინონ ელექტროენერგიის მწარმოებლებისგან და, შესაბამისად, ელექტროენერგიის წარმოების შემცირება აუცილებელია მთლიანობაში. 2016 წლის ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით, ელექტროენერგიის დანაკარგები შეადგენდა ელექტროენერგიის საბოლოო მოხმარების 7.5%-ს, რაც შეიძლება შემცირდეს. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) 2030 წლისათვის ელექტროენერგიის დანაკარგები (ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით) – 5% (EE-24 ღონისძიების შესაბამისად). სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 327, 600, 000 ლარი (90,000,000 ევრო, 2030 წლამდე) (10 მლნ ევრო ყოველ წელს). დონორის მხარდაჭერა არა 388 პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. პარტნიორი დაწესებულება(ები) გამანაწილებელი კომპანიები, მათ შორის სს „ენერგო-პრო ჯორჯია“, სს „თელასი.“ უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია, გამანაწილებელი კომპანიები . პროგრესის მაჩვენებელი (ები) გადამცემი ქსელის ყოველწლიური დანაკარგები. მონიტორინგი სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია;  ენერგოეფექტურობა: EE-23;  შიდა ენერგეტიკული ბაზარი;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. EE-23: რეგულაციები ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელ ქსელში ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესების შესახებ ინვესტიციების სტიმულირება. EE-23: რეგულაციები ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელ ქსელში ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესების შესახებ - ინვესტიციების სტიმულირება. მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება მოიცავს მარეგულირებელ ჩარჩოს, რომელიც დანაკარგების შესამცირებლად ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელი კომპანიებისგან მოითხოვს თავიანთ ქსელში ინვესტიციების განხორციელებას. აღნიშნული ღონისძიების შედეგად მოხდება გაზის ქსელების/სისტემების რეაბილიტაცია - მათ შორის, მილსადენების, სარქველების, წნევის შემამცირებელი კვანძების და ა.შ. სალიცენზიო ხელშეკრულებებით დანაკარგების შემცირება წახალისებულია. კონკრეტული ინტერვენციები მოიცავს:  ძველი, გაცვეთილი გაზსადენების შეცვლას;  გაუმჯობესებული ტექნიკური მომსახურება და გაჟონვის კონტროლს;  მრიცხველების კონტროლი და მათი შეცვლას საჭიროების შემთხვევაში;  დამატებითი ზომებს, მათ შორის, არატექნიკური დანაკარგების წინააღმდეგ ბრძოლას, როგორიცაა ქურდობა. ეს ღონისძიებები ძირითადად შეამცირებენ გაჟონვას გამანაწილებელ გაზსადენებში. ასევე მნიშვნელოვანი ინვესტიციები განხორციელდება სხვა ასპექტებშიც, როგორიცაა გაზომვები, მაგრამ ესენი არ არიან გათვალიწინებული ფინანსური ან ენერგეტიკული პარამეტრების ამ ღონისძიებებში. რეგულაციის ფარგლებში, ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელს კომპანიებს მოეთხოვებათ, რომ უახლოეს 5 წელიწადში მიაღწიონ დანაკარგების 2%389 - ზე დაბალ დონეს. დაგეგმილია, რომ ისინი განახორციელებენ ტექნიკურ-ეკონომიკურ კვლევებს, რათა გამოავლინონ პოტენციური გაუმჯობესების გზები, რაც შემდეგ შეიძლება გამოიყენონ საინვესტიციო პროგრამის დადგენის მიზნით212 ვადები 2020 – 2030 წლები განხორციელების შემდგომი გაგრძელებით. სექტორი ბუნებრივი გაზი. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები მოქმედი რეგულაციები. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები 2016 წლის საქართველოს ენერგეტიკული ბალანსის თანახმად, ბუნებრივი გაზის დანაკარგები შეადგენდა მთლიანი პირველადი მიწოდების 5.8%-ს. ბუნებრივი აირის სავარაუდო ჯამური დანაკარგები (ენერგეტიკული ბალანსის მიხედვით) – 2030 წლისთვის უნდა იქნეს 4%. მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი) ბუნებრივი აირის 4 % დანაკარგი. სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები მოსალოდნელია 2030 წლისთვის 144, 140, 000 ლარი (16, 020, 000 ლარი წლიურად (4, 400, 000 ევრო წლიურად.) დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. პარტნიორი დაწესებულება (ები) გამანაწილებელი კომპანიები. მონიტორინგი უწყება/წყარო გამანაწილებელი კომპანიები. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) გადამცემი ქსელის ყოველწლიური დანაკარგები სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. იხილეთ GNERC (2015) დადგენილება №5, 2015 წლის 26 მარტი, „ბუნებრივი გაზის გამანაწილებელ ქსელში ნორმატიული დანაკარგების გაანგარიშების წესის «დამტკიცების შესახებ. ხელმისაწვდომია: https://matsne.gov.ge/ka/document/view/2800042 212 390 EE-24: ჭკვიანი მრიცხველების გამოყენება. EE-24: ჭკვიანი მრიცხველების გამოყენება. მიზანი 2.4: პირველადი ენერგიის მოხმარების დაზოგვა გაზისა და ელექტროენერგიის ინფრასტრუქტურაში. აღწერა: ელექტროენერგიის საბოლოო მომხმარებლების მიერ ჭკვიანი მრიცხველების გამოყენების ხელშეწყობის მიზნით მარეგულირებელი მექანიზმებისა და საინვესტიციო მხარდაჭერის პროგრამის შემუშავება. ჭკვიანი მრიცხველების შემუშავების პროექტში ჩართული არიან სემეკი და E-Control. საყოფაცხოვრებო და მომსახურების სექტორებისთვის, შემუშავდა საათობრივი აღრიცხვის (ToU)-ტარიფის მოდელი, რომელმაც აჩვენა ხარჯების პოტენციური დაზოგვა ორივე სექტორისთვის. დასაწყისში ეფექტი არ იქნება მნიშვნელოვანი, მაგრამ დროთა განმავლობაში იგი სტაბილურად გაიზრდება. ჩატარდა ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი, მოდელირებული იყო ოთხი განსხვავებული სცენარი და ინერციული ბიზნესი 2040 წლამდე. პროექტმა, ოთხივე სცენარში აჩვენა დადებითი შედეგები ჩვეულებრივ ბიზნესთან შედარებით. აქედან გამომდინარე, ქვეყანას ექნება არაპირდაპირი ვალდებულება ჭკვიანი მრიცხველების გამოყენების. განხორციელებისათვის სემეკმა აირჩია სტრატეგია (სცენარი 3: მდოვრე და ნელი), რომელსაც აქვს ყველაზე მცირე გავლენა ტარიფებზე. არჩეული სცენარით, სახელმწიფოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილებიდან 10 წლის შემდეგ მომხმარებელთა 80%-ს უნდა ჰქონდეს ჭკვიანი მრიცხველები. აღნიშნულის მიღწევა დაგეგმილია 2030 წლის შემდეგ. 2030 წლის მიზანი კი 60%-იანი ზღვარია. მთავრობა გააგრძელებს თანამშრომლობას საერთაშორისო ორგანიზაციებთან, პარტნიორებთან და დონორებთან, Twinning-სა და სხვა ორმხრივი დახმარების პროგრამების განვითარების მიზნით. ვადები 2020 – 2030 და შემდგომ. სექტორი ელექტროენერგია შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები კანონი ენერგოეფექტურობის შესახებ, Twinning პროექტის ანგარიში. განხორციელების სტატუსი განხორციელების პროცესშია, სემეკმა აირჩია სტრატეგია (სცენარი 3: მდოვრე და ნელი), რომელსაც აქვს ყველაზე მცირე გავლენა ტარიფებზე. მიზანი, 10 წლის შემდეგ მომხმარებელთა 80%-ს უნდა გააჩნდეს ჭკვიანი მრიცხველები. ვარაუდები Time-of-Use-ტარიფის მოდელი ემყარება რამდენიმე ძირითად პარამეტრს და დაშვებას: • მოდელი გათვლილია 20 წლის ვადით; • ელექტროენერგიაზე მოთხოვნისა და გამოყენებულ მოწყობილობებზე/პროგრამებზე დამოკიდებულებით განსაზღვრულია შინამეურნეობების სხვადასხვა ტიპები; • შინამეურნეობების სხვადასხვა ტიპები ცხადად ექვემდებარება დინამიურ განვითარებას, მოდელის მოქმედების მთელი პერიოდის განმავლობაში; 391 • დატვირთვის მრუდები შემუშავებულია ყველა ტიპის შინამეურნეობისათვის, როგორც ზამთრის, ასევე ზაფხულისთვის; • დღის განმავლობაში, სხვადასხვა ტიპის შინამეურნეობებს, აქვთ ელექტროენერგიის მოთხოვნის განსხვავებული დონე და დროში დატვირთვების გადატანის სხვადასხვა ვარიანტები (პიკური დატვირთვის შემცირება). ძირითადი დაშვება: რაც უფრო მაღალია მოთხოვნა, მით მეტია პოტენციალი; • დრო-ტარიფის სქემის გამოყენება მოდელში მარტივია. იგი ემყარება მაღალ ტარიფს პიკის დროს და დაბალი ტარიფის არაპიკის დრო; • კიდევ ერთი დაშვებაა შინამეურნეობებისათვის ელექტოენერგიის ფასების ელასტიურობაა. რაც უფრო მაღალია განსხვავება პიკსა და არაპიკის ტარიფებს შორის, მით მეტია ალბათობა იმისა, რომ შინამეურნეებმა გადაიტანოს დატვირთვები დროის მიხედვით (მოხსნან პიკური დატვირთები); • ყველა შინამეურნეობა არ მონაწილეობს დროის ტარიფის გამოყენების მოდელში-მთავარი დაშვება: რაც უფრო მაღალია მოთხოვნა, შინამეურნეობების მონაწილეობის ალბათობა იზრდება. ხარჯთ-სარგებლიანობის ანალიზი მოიცავს შემდეგ დაშვებებს: ყველა გადახდა ფასდაკლებულია 2019 წლის 1 იანვრამდე; • მოსალოდნელია, რომ ქართული ჭკვიანი მრიცხველები დააკმაყოფილებენ ევროკომისიის შესაბამისი რეკომენდაციით დადგენილ ძირითად მოთხოვნებს; • ანალიზი არის გულუხვი ხარჯების მიმართ, მაგრამ შემზღუდველია სარგებლის მიმართ; • პროგრამაში შესაყვანი ყველა პარამეტრი აღებულია სემეკ-ის ექსპერტების და სისტემის ოპერატორების მიერ მოწოდებული ინფორმაციიდან, ან ემყარება ვარაუდებს. თავის მხრივ ამ ვარაუდების ნაწილი ეფუძნება საჯაროდ ხელმისაწვდომ ინფორმაციას, ან საკუთარ გამოცდილებას; • ანალიზით დგინდება, რომ ფასების დონის ცვლილებები, წმინდა მიმდინარე ღირებულებაზე გავლენას არ მოახდენს. შესაბამისად, ფასები (მონაცემთა წყაროებიდან გამომდინარე, 2018 ან 2019 წლიდან) განიხილება როგორც მუდმივი და გამოიყენება რეალური სოციალური დისკონტის განაკვეთი. რეალური დისკონტის განაკვეთი გამომდინარეობს საქართველოს ნომინალური რეფინანსირების განაკვეთიდან და ინფლაციის დონიდან. არსებული მაკროეკონომიკური გარემო გულისხმობს რეალურ 392 დისკონტის 2%-იან განაკვეთს. დისკინტირების ეს განაკვეთი დევს ლიტერატურის მიერ შემოთავაზებულ დიაპაზონში; • მოდელი განიხილავს განხილულ პერიოდს 2020 წლიდან 2040 წლამდე, რათა აისახოს ჭკვიანი მრიცხველების ერთი სრული სასიცოცხლო ციკლი. შესაბამისად, მოსალოდნელია, რომ ეს მოწყობილობები საიმედოდ შეასრულებენ თავიანთ დანიშნულებას ამ პერიოდის განმავლობაში. მოსალოდნელი შედეგები  მომხმარებელთა 60% იყენებს ჭკვიანი აღრიცხვის სისტემას 2030 წლისთვის;  მომხმარებელთა 80%-ს გააჩნია ჭკვიანი აღრიცხვის სისტემა იმპლემენტაციის დაწყებიდან 10 წლის შემდეგ დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები უნდა გაკეთდეს ანალიზი დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია, გამანაწილებელ კომპანიებთან ერთად. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ენერგეტიკისა და წყალმომარაგების მარეგულირებელი ეროვნული კომისია. პროგრესის მაჩვენებელი (ები)  ჭკვიანი მრიცხველების მქონე ელექტროენერგიის მომხმარებლების რაოდენობა;  ელექტროენერგიის ყოველწლიური მოხმარება, ჭკვიანი მრიცხველების მქონე საბოლოო მომხმარებლების თანახმად;  საბოლოო მომხმარებლების მიერ ელექტროენერგიის საშუალო შიდა მოხმარება. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია.  ენერგოეფექტურობა.  ენერგეტიკული უსაფრთხოება. 393 პოლიტიკა და ღონისძიებები ენერგეტიკული უსაფრთხოების მიმართულება ES-1: მეზობელ ქვეყნებთან დამაკავშირებელი ელექტროენერგიის გადამცემი ახალი ხაზების მშენებლობა. ES-1-1: ქსანი-სტეფანწმინდა-მოზდოკი. ES-1-1: ქსანი-სტეფანწმინდა-მოზდოკი. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: რუსეთი-საქართველო-სომხეთი-ირანის სატრანზიტო პოტენციალის საიმედო რეალიზაცია, არსებული 500 კვ ძაბვის ხაზის - „კავკასიონის“ (საქართველო-რუსეთი) სარეზერვოდ. ამ ღონისძიების განხორციელება მნიშვნელოვნად გააუმჯობესებს საქართველოს ელექტროენერგიის გადამცემი ქსელის საიმედოობა და სტაბილურობას. ამჟამად საქართველოს ელექტრული სისტემა პარალელურ რეჟიმში მუშაობს ძირითადად რუსეთის სისტემასთან (რუსეთის სისტემა საქართველოს სისტემაზე 50-ჯერ და უფრო მეტად მძლავრია). მხოლოდ ერთი არსებული 405 კმ სიგრძის 500 კვ ეგხ „კავკასიონის“ საშუალებით რუსეთის სისტემასთან მუშაობის საიმედოობა არ არის ძალიან მაღალი; ამ ხაზის დიდი სიგრძის და კავკასიის მთებზე გამავალი ძალიან რთული ტრასის გამო, საკმაოდ მაღალია მასზე ავარიების ალბათობა, რაც რუსეთთან სიმძლავრის მიმოცვლას მყისიერად შეაჩერებს. ეს ღონისძიება გულისხმობს 500 კვ ეგხ ქსანი-სტეფანწმინდა, ეგხ სტეფანწმინდა-მოზდოკის ხაზების მშენებლობას, რაც უზრუნველყოფს ეგხ „კავკასიონის“ დარეზერვებას და შესაბამისად მინიმუმამდე დაიყვანს რუსეთთან სიმძლავრის ტრანზიტის შეწყვეტისდა რუსეთთან 700-1000 მგვტმდე სიმძლავრის ტრანზიტისას უზრუნველყოფს ამ ტრანზიტის საიმედოობას N-1 პირობის დაცვით. ამასთანავე, ეს ხაზი, ზოგადად რუსეთთან სიმძლავრის მიმოცვლის უნარს გაზრდის დაახლოებით 1000 მგვტ-ით, რაც საჭირო იქნება პერსპექტივაში, როდესაც გათვალისწინებულია დიდი სიმძლავრეებით ვაჭრობა რუსეთიდან სომხეთსა და ირანში (რასაც ზამთრის პერიოდში დაემატება შემოდინება რუსეთიდან საქართველოს შიდა დეფიციტის დასაფარად). ამ პროექტის საშუალებით ასევე მოხდება თერგის ჰესების (ლარსიჰესი, დარიალჰესი სხვა პერსპექტიული ჰესების) ინტეგრაცია სატრანზიტო ქსელში 500/110 კვ ქ/ს „სტეფანწმინდა“-ს საშუალებით. აღნიშნული პროექტი გაზრდის 500 კვ ქ/ს ქსანის კვების საიმედოობასაც. აღსანიშნავია, რომ პირველ ეტაპზე აშენებულია 500 კვ მონაკვეთი ქსანი-სტეფანწმინდა, რომელიც თავიდან (2019-2030 წლები) იმუშავებს 110 კვ ძაბვაზე და უზრუნველყოფს არა მხოლოდ ლარსიჰესის და დარიალჰესის სიმძლავრის გამოტანას სატრანზიტო ქსელში, არამედ 110 კვ ეგხ-ში „ჟინვალჰესი-ქ/ს ყაზბეგი“ ჩართული 110 კვ ძაბვის ქვესადგურების ალტერნატიულ ელ. მომარაგებასაც. ხოლო მას შემდეგ, რაც აშენდება მონაკვეთი „სტეფანწმინდა-მოზდოკი“ რუსეთის მხრიდან, მთლიანი ეგხ „ქსანი- სტეფანწმინდა-მოზდოკი“ გადავა 500 კვ ძაბვაზე, ქ/ს „სტეფანწმინდაში“ დაიდგმება 500/110 კვ ავტრანსფორმატორი, რომელთანაც მიერთდება ლარსიჰესი, დარიალჰესი და რეგიონის სხვა ჰესები. პროექტის მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს: დაგეგმილი:  500/110 კვ ქ/ს „სტეფანწმინდა“, დადგმული სიმძლავრე 250 მგვა; 394  500 კვ საჰაერო ეგხ „სტეფანწმინდა“ რუსეთის საზღვარი, სიგრძე 13 კმ; დასრულებული:  500 კვ საჰაერო ეგხ ქ/ს „ქსანი“ - ქ/ს „სტეფანწმინდა“, სიგრძე - 100 კმ;  ქსანი-სტეფანწმინდის 12,6 კმ-იანი მონაკვეთი, 133/166 მონაკვეთი;  500 ქ/ს ქსანში, 500 კვ საჰაერო ეგხ „ქსანი-სტეფანწმინდა“-სთვის 110 კვ უჯრედის მოწყობა;  ქ/ს ქსანი-500-სა და 500 კვ საჰაერო ეგხ ქსანი-სტეფანწმინდას შორის დროებითი 110 კვ საჰაერო ეგხ კავშირი; სიგრძე: 0.7კმ. ვადები 2030 წელი. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი პროექტი შეჩერებულია ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე: 205 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება: 56.5 მლნ. კვტ.სთ;  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები): 700/1000 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები 74, 861, 478 მილიონი ლარი 2030 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • მოდერნიზირებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორების რაოდენობა, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • დანაკარგების ოდენობა გადაცემისას, პროცენტი; 395 • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • რუსეთთან ელექტროენერგიის მიმოცვლა, იმპორტი და ექსპორტი მგვტ. • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია; • ენერგოეფექტურობა: EE-24; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-1-2: ახალციხე-თორთუმი. ES-1-2: ახალციხე-თორთუმი. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: ამ ღონისძიების შედეგად გაიზრდება საქართველოსა და თურქეთს შორის ელექტროენერგიის მიმოცვლის პოტენციალი და საიმედოობაა, ასევე მოხდება არსებული „ახალციხე-ბორჩხას“ 400 კვ ძაბვის ელექტროგადამცემი ხაზის დარეზერვება. მომავალ წლებში საქართველოს ენერგოსისტემაში დიდი სიმძლავრის ჰესების ინტეგრირებაა გათვალისწინებული, რომელთა ჯამური სიმძლავრე და გამომუშავება გაზაფხული-ზაფხულის პერიოდში აღემატება ქვეყნის მოხმარებას და მისი ზრდის მაჩვენებლებს. შესაბამისად, ჭარბი სიმძლავრე უნდა გავიდეს ექსპორტზე. მეზობელი ქვეყნებიდან, ამ მხრივ, ყველაზე ოპტიმალურია თურქეთი. ამასთან, ზამთარში, წყალმცირობის პერიოდში საქართველოს სისტემაში შეიძლება დადგეს საჭიროება თურქეთის სისტემიდან მოხდეს ენერგიის იმპორტი (მაგალითად, 2021 წელს გარკვეულ პერიოდებში ადგილი ჰქონდა ახალციხე-ბორჩხას ხაზით დაახლ. 500 მგვტ-ის იმპორტს). აღნიშნული ხაზის გათიშვას შეეძლო გამოეწვია ავარიული ვითარება (ახალციხე-ბორჩხას ხაზის ავარიული გათიშვების გამო, სისტემის ჩაქრობის თავიდან არიდების მიზნით რიგ შემთხვევებში საჭირო გახდა 500-600 მგვტ მომხმარებლის შეზღუდვა საქართველოს სისტემაში). აქედან გამომდინარე, დიდი სიმძლავრის იმპორტის-ექსპორტის დაკარგვის თავიდან აცილების მიზნით, დაგეგმილია თურქეთთან დამაკავშირებელი ახალი 400 კვ ეგხ ახალციხე-თორთუმის მშენებლობა. ამ ხაზს, არსებულ 400 კვ ეგხ ახალციხე-ბორჩხასთან შედარებით, რომელიც ახალციხიდან სამხრეთ დასავლეთისკენ მიემართება, უფრო მაღალი საიმედოობით შეეძლება თურქეთში ენერგიის ექსპორტი, ვინაიდან ბორჩხა-ახალციხის ხაზით მიმავალ სიმძლავრეს თურქეთის დასავლეთისკენ გზად ემატება 436 ბორჩხაჰესის, დერინერიჰესის და თურქეთის შავიზღვისპირეთის რეგიონის ჰესების სიმძლავრეები, რომელთა წყალუხვობის პერიოდი ემთხვევა დასავლეთ საქართველოს ჰესების წყალუხვობის პერიოდს. შესაბამისად, ხშირად აპრილი-მაისი-ივნისის თვეებში საქართველოდან სიმძლავრის ტრანზიტი შეზღუდულია. მეორეს მხრივ, თორთუმის კვანძი, რომელიც ახალციხის სამხრეთით მდებარეობს, სიახლოვეშია ამ რეგიონში მდებარე მოხმარების ცენტრებთან. შესაბამისად, ამ მიმართულებით სიმძლავრის ექსპორტი პრაქტიკულად ხელშემშლელი ფაქტორების გარეშე განხორციელდება. ამასთანავე, თურქეთთან დამაკავშირებელი ორი 400 კვ ეგხ (ახალციხე-ბორჩხა და ახალციხეთორთუმი) დაარეზერვებს ერთმანეთს და ერთი მათგანის გამორთვის შემთხვევაში, მეორე სრულად აიღებს თავის თავზე სატრანზიტო ფუნქციას. 396 მომავალში ასევე დაგეგმილია ახალციხის მუდმივი დენის ჩანართის დადგმული სიმძლავრის გაზრდა 1050 მგვტ-მდე, რაც განხორციელდება მესამე 350 მგვტ სიმძლავრის ბლოკის ექსპლუატაციაში შეყვანით. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  500 კვ ქ/ს ახალციხის გაფართოება 400 კვ საჰაერო ეგხ „ახალციხე-თორთუმი“- ის მისაერთებლად და უჯრედის მოწყობა.  ქ/ს ახალციხეში მესამე 350 მგვტ, 500/400 კვ მუდმივი დენის ჩანართის ბლოკის დამატება;  400 კვ საჰაერო ეგხ ახალციხე-თორთუმი; სიგრძე: 150 კმ (საქართველო-თურქეთის საზღვრამდე 33 კმ); სიმძლავრე 1850 მგვტ. ვადები 2024 – 2025 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 0 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 61,5 მლნ, კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 350 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 495, 009, 805 ლარი 2025 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა N/A პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • მოდერნიზირებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტოტრანსფორმატორების რაოდენობა, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); 397 • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ; • ელექტროენერგიის თურქეთთან მიმოცვლა, იმპორტი და ექსპორტი მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია. • ენერგოეფექტურობა: EE-24; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-1-3: მარნეული-აირუმი. ES-1-3: მარნეული-აირუმი. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, სისტემათაშორისი და ადგილობრივი ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. აღწერა: ამ ღონისძიების შედეგად გაიზრდება რუსეთიდან სომხეთსა და ირანში ელექტროენერგიის ტრანზიტის შესაძლებლობა. 500 კვ ქ/ს „მარნეული“ 500 კვ ეგხ-ით დაუკავშირდება სომხეთში ქ/ს „აირუმის“ 500 კვ ფრთას, რომელთანაც თავის მხრივ მიერთებული იქნება პირველ ეტაპზე 350 მგვტ, მეორეზე 700, ხოლო მესამე 438 ეტაპზე 1050 მგვტ (3X350 მგვტ) დადგმული სიმძლავრის 500/400 კვ მუდმივი დენის ჩანართი, საიდანაც მიემართება ორჯაჭვა 400 კვ ეგხ ირანისკენ (აირუმი-დდმაშენი-ნორავანი-ირანი). ამრიგად, ამ პროექტის საშუალებით, შესაძლებელი გახდება 1050 მგვტ სიმძლავრის ტრანზიტი საქართველოდან (და რუსეთიდან) სომხეთში (და ირანში) და პირიქით. 500 კვ ეგხ „მარნეული-აირუმი“ პრაქტიკულად გაგრძელება იქნება სატრანზიტო გზისა „მოზდოკი-სტეფანწმინდა-ქსანი“. ქ/ს „ქსანიდან“ ქ/ს „მარნეულისკენ“ სიმძლავრის გადაცემა მოხდება სამი 500 კვ „გზით“: ქსანი-მარნეული, ქსანი- ზესტაფონი-ახალციხე-მარნეული, ქსანი-გარდაბანი-მარნეული, რაც უზრუნველყოფს რუსეთ- საქართველოსა და სომხეთ-ირანს შორის სიმძლავრის მიმოცვლის მაღალ საიმედოობას. 500 კვ ეგხ მარნეული-აირუმის საშუალებით გაიზრდება რა საქართველოსა და სომხეთს შორის სიმძლავრის მიმოცვლის შესაძლებლობა, ასევე ქ/ს მარნეულის, ელექტროსისტემასთან ძლიერი კავშირის საშუალებით შესაძლებელი იქნება სისტემის ნულიდან აღდგენაც.  პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს: 500 კვ საჰაერო ეგხ „მარნეული-აირუმი“ ( სომხეთის ელექტრომომარაგების სისტემისთვის) სიგრძე 35,56 კმ (ახალი 18,56 კმ-იანი საჰაერო ეგხ-ს აშენება - ქ/ს „მარნეული-500“-დან საქართველო - სომხეთის საზღვრამდე);  500 კვ ეგხ „მუხრანის“ N42-N109 ანძებს შორის მონაკვეთის რეკონსტრუქცია, 17კმ. ვადები 2025 წელი. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. 398 შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების 10 წლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილია ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 0 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 21.8 მლნ, კვტ.სთ;  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 700/700 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 56, 000, 000 ლარი 2025 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო „საქრუსენერგო“) პარტნიორი დაწესებულება (ები) სს გეს „საქრუსენერგო“ ელექტროსისტემა (პროექტს ანხორციელებს სს გეს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • მოდერნიზირებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორების რაოდენობა, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • რუსეთთან, სომხეთთან და ირანთან ელექტროენერგიის მიმოცვლა, იმპორტი და ექსპორტი, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • ენერგოეფექტურობა, EE-23; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. 399 ES-1-4: 330 კვ ეგხ გარდაბანი-აღსტაფას გაორჯაჭვიანება ES-1-4: 330 კვ ეგხ გარდაბანი-აღსტაფას გაორჯაჭვიანება მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება უზრუნველყოფს საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის 700-1000 მგვტ ელექტროენერგიის მიმოცვლას N-1 კრიტერიუმის დაცვით; ეს გაზრდის აზერბაიჯანი-საქართველო-თურქეთის მიმართულებით ელექტროენერგიის მიმოცვლის შესაძლებლობას და საიმედოობას. ასევე, გაზრდის საქართველო-რუსეთი-აზერბაიჯანის სინქრონული რგოლის მუშაობის საიმედოობას. დღევანდელი მდგომარეობით, აზერბაიჯანის ენერგოსისტემასთან კავშირი ვერ უზრუნველყოფს საკმარის საიმედოობას, N-1 სიტუაციაში გამტარუნარიანობა არ აღემატება 240 მგვტ-ს (330 კვ ეგხ გარდაბანის გამტარუნარიანობა). ამ ხაზის გაორჯაჭვიანების შემთხვევაში, მისი გამტარუნარიანობა გაუტოლდება 500 კვ ეგხ მუხრანის 440 ველის გამტარუნარიანობას, რაც უზრუნველყოფს 700-1000 მგვტ სიმძლავრის მიმოცვლის შესაძლებლობას საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის, რაც ასევე შესაძლებელს გახდის 700 მგვტ შეუფერხებელ მიმოცვლას აზერბაიჯანისა და თურქეთის ენერგოსისტემებს შორის საქართველოს ენერგოსისტემის გავლით. ამასთან, ამაღლდება საქართველო-რუსეთიაზერბაიჯანის სინქრონული რგოლის მუშაობის საიმედოობაც. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  330 კვ საჰაერო ეგხ „გარდაბანი-აღსტაფა“-ს გაორჯაჭვიანება, სიგრძე 21 კმ (საქართველო-აზერბაიჯანის საზღვრამდე)*;  330/220 კვ, 400 მგვა ატ-ს შეძენა, მიწოდება და შეფ. მონტაჟი ქვესადგურ გარდაბანში. ვადები 2023 წელი. სექტორი ელექტროგადაცემა და დისტრიბუცია. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2023-2033 წწ. განხორციელების სტატუსი დასრულდა 2023 წლის დასაწყისში ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 0 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 13.8 მლნ. კვტ.სთ:  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული): 400 მგვტ. 400 დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 30, 395, 674 ლარი 2023 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო „საქრუსენერგო“) პარტნიორი დაწესებულება (ები)  სს გეს „საქრუსენერგო“  საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი ელექტროსისტემა. (პროექტს ანხორციელებს სს გეს უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები და ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემის დანაკარგების რაოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • რუსეთთან, თურქეთთან და აზერბაიჯანთან; ელექტროენერგიის მიმოცვლა, იმპორტი და ექსპორტი, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2: არსებული ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაცია და გაუმჯობესება. ES-2-1: ჯვარი-წყალტუბო-ახალციხე. ES-2-1: ჯვარი-წყალტუბო-ახალციხე. 401 მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება გაზრდის საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობასა და უსაფრთხოებას ენგური-ზესტაფონი-ახალციხის 500 კვ-იანი ხაზის („იმერეთი“ და „ზეკარი“) დარეზერვებით. შეამცირებს ავარიული სიტუაციების რისკს, ავარიული გამორთვების რაოდენობას და ელექტროენერგიის გათიშვას. ის ასევე გააუმჯობესებს ხაზების სატრანზიტო შესაძლებლობებს და საიმედოობას, რომელიც აკავშირებს რუსეთს და ენგურს თურქეთთან/სომხეთთან. ეს არის საქართველოს გადამცემი ქსელისთვის და მთლიანი ენერგოსისტემისთვის ყველაზე აუცილებელი და სტრატეგიული საჭიროების ღონისძიება, რომლის დასრულების შემდეგ დასავლეთ საქართველოს 500 კვ ქსელს, ნაცვლად ახლანდელი დაბალი საიმედოობის რადიალური ტიპისა (ენგური-ზესტაფონი), ექნება რგოლური სახე (ენგური-ზესტაფონი-ახალციხე-წყალტუბო-ჯვარი). იგი ერთდროულად რამდენიმე ძირითად ამოცანას გადაჭრის: 1. არსებული ქსელის საიმედოობის ამაღლება. საქმე იმაშია, რომ ხუდონჰესის და ნენსკრაჰესის აშენებამდეც კი, აუცილებელია 500 კვ დამატებითი ეგხ-ის არსებობა დასავლეთ რეგიონში, რომელიც უზრუნველყოფს 500 კვ ეგხ „იმერეთის“ და 500 კვ ეგხ „ზეკარის“ სრულ დარეზერვებას და ენგურჰესის სიმძლავრის საიმედო გამოტანას აღმოსავლეთ საქართველოს მოხმარებისა და ახალციხის საექსპორტო ხაზისკენ. დღეისთვის ეგხ „იმერეთის“ ავარიული გამორთვისას, ავარიის საწინააღმდეგო სასისტემო ავტომატიკა ზღუდავს (თიშავს) ამ ხაზზე არსებული გადმოდინების 70-80%-ის ტოლ დატვირთვას საქართველოს აღმოსავლეთ (ქუთაისიდან აღმოსავლეთით) და გენერაციას დასავლეთ (ძირითადად ენგურჰესზე) ნაწილებში, რაც ხშირ შემთხვევაში 700 მგვტ-ს აჭარბებს. ამ პროექტის შესრულების შემდეგ კი ასეთ გამორთვებს აღარ ექნება ადგილი. 2. ენგურის კვანძში გარდა ენგურის გენერაციისა, გენერაციის სახით ასევე თავს იყრის იმპორტი 500 კვ ეგხ „კავკასიონიდან“, რომლის გატანა საქართველოს აღმოსავლეთისკენ ასევე ახალციხე-მარნეულისკენ (ექსპორტი თურქეთისკენ, აზერბაიჯანისკენ და სომხეთისკენ) იზღუდება ეგხ „იმერეთის“ გამტარუნარიანობით. აღნიშნული პრობლემა მოიხსნება 500 კვ ეგხ „ჯვარი-წყალტუბო-ახალციხის“ მუშაობაში შესვლისას, მკვეთრად გაიზრდება რა საქართველოს შიდა ქსელის გამტარუნარიანობა ჯვარიდან ახალციხემდე. 3. ქ/ს ჯვარის, წყალტუბოსა და ზესტაფონის გავლით მოხდება ქსელში ხუდონჰესის, ნენსკრაჰესის, მესტიაჭალას, ტეხურის კასკადის, ალპანა ჰესის, ნამახვანის კასკადის, ცხენისწყლის კასკადის, მდინარე ხელედულაზე დაგეგმილი ჰესების, ონიჰესების კასკადის და სხვა, სულ დაახლოებით 3000 მგვტ ჰესების სიმძლავრის ტრანსპორტირება მოხმარების ცენტრებისკენ და თურქეთში, აზერბაიჯანში და სომხეთში საექსპორტოდ. 500/220 კვ ქ/ს წყალტუბო უზრუნველყოფს ეგხ „იმერეთის“ დამარეზერვებელი ხაზების ჯვარი-წყალტუბო და წყალტუბოახალციხე დაკავშირებას 220 კვ ქსელთან. იგი დაარეზერვებს 500/220 კვ ქ/ს ზესტაფონს და უზრუნველყოფს ძაბვის რეგულირებას 500 კვ ქსელში (ქვესადგურში გათვალისწინებულია 250 მგვარ რეგულირებადი რეაქტორის დამონტაჟება). 402 პროექტმა „ჯვარი წყალტუბო-ახალციხე” განიცადა გარკვეული მოდიფიკაცია, რომლის შედეგადაც საწყის ეტაპზე აშენდება 500 კვ ეგხ წყალტუბოახალციხე ორჯაჭვა საყრდენებზე, მაგრამ საწყისი ინვესტიციის მინიმიზაციის მიზნით, დაიკიდება მხოლოდ ერთი ჯაჭვის სადენები. ხოლო შემდგომ წლებში იმის მიხედვით, თუ როგორ აშენდება ახალი ჰესები, გაიზრდება მოხმარება და სისტემათაშორისი მიმოცვლის შესაძლებლობები, მოხდება ამ ხაზის გაორჯაჭვიანება. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  500 კვ ქ/ს „წყალტუბო“ (501 მგვა ატ, 250 მგვარ რეგულირებადი რეაქტორი);  500 კვ ქვესადგურ „ახალციხის გაფართოება , ეგხ „წყალტუბო-ახალციხე“-ს მისაერთლებლად; უჯრედის მოწყობა.  500 კვ საჰაერო ეგხ „ჯვარი-წყალტუბო“, სიგრძე - 80 კმ, გამტარუნრარიანობა 2100 მგვტ;  500 კვ წყალტუბო-ახალციხის (ერთი ჯაჭვი) ორჯაჭვა საყრდენებზე სიგრძე 104 კმ, გამტარუნარიანობა 2100 მგვტ. ვადები 2023 – 2025 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 3061 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 234,7 მლნ. კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა, (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები): 1200/2100 მგვტ და 2400/4200 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 292, 569, 805 ლარი 2025 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. 403 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები და ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ; • რუსეთთან, სომხეთთან და თურქეთთან ელექტროენერგიის მიმოცვლა, იმპორტი და ექსპორტი, მგვტ. • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია; • ენერგოეფექტურობა: EE-24; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-2: ჯვარი-ხორგა. ES-2-2: ჯვარი-ხორგა. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, სისტემათაშორისი და ადგილობრივი ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. აღწერა: ეს ღონისძიება გაზრდის დროებით ოკუპირებული აფხაზეთის რეგიონის, სამეგრელოს, აჭარისა და გურიის ელექტროენერგიით მომარაგების საიმედოობას და გააძლიერებს დასავლეთ საქართველოს 220 კვ-იან ქსელს. ჯვარი-ხორგა წარმოადგენს მრავალმიზნობრივ (კომპლექსურ) პროექტს, რომელიც განკუთვნილია რამდენიმე მნიშვნელოვანი ამოცანის გადასაწყვეტად. პროექტის ყველაზე მნიშვნელოვან შედეგს წარმოადგენს, დასავლეთ საქართველოს 220 კვ ქსელის საიმედოობის გაზრდა. კერძოდ, 220 კვ-იანი საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზის „პალიასტომი-2“-ის ქ/ს „ხორგასთან“ მიერთების შემდეგ, მოხდება ჯვარი-ენგურისა და ხორგას კვანძების ერთმანეთთან დაკავშირება 4 პარალელური 220 კვ-იანი საჰაერო ეგხ-ით. ეს უკანასკნელი მნიშვნელოვნათ გაზრდის ენგურის, ვარდნილის, ზუგდიდის, ხორგასა და მენჯის 220 კვ-იანი ქვესადგურების ელექტრომომარაგების საიმედოობას. დაარეზერვებს ქ/ს ენგურში დამონტაჟებულ 500/220 კვ ავტო ტრანსფორმატორს, ეგრისი-1,2, კოლხიდა-2ა და პალიასტომი-2(1)-ის 220 კვ საჰაერო ეგხ-ებს. „წყალტუბოზესტაფონთან“ ერთად, აღნიშნული პროექტი გაზრდის საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილის 220 კვ მაგისტრალის გამტარუნარიანობას და გარკვეულწილად დაარეზერვებს 500 კვ საჰაერო ეგხ „იმერეთს“, რომლის ავარიული გამორთვის შემთხვევაში, მოხდება ნაკლები მომხმარებლის ელექტოენერგით შეზღუდვა. გარდა ამისა, ქ/ს ხორგას და საჰაერო ეგხ პალიასტომის დამაკავშირებელი ხაზის დამონტაჟება გააუმჯობესებს 220 კვ ქ/ს ბათუმის, მთლიანად აჭარის და გურიის რეგიონების ენერგომომარაგებას (ამ ხაზის, ბათუმი-ხორგას მონაკვეთის მნიშვნელოვნად დამოკლების გამო). ასევე, აღმოიფხვრება ქ/ს 404 ბათუმში ძაბვის არასტაბილურობის პრობლემა და მოხდება შუახევის ჰესის მიერ გამომუშავებული ენერგიის გამოტანის უზრუნველყოფა (პირველ ეტაპზე, მოხდება 220 კვ საჰაერო ეგხ-ს ბათუმი-ახალციხის მხოლოდ ბათუმი-შუახევი ჰესის მონაკვეთის აშენება). ქ/ს ხორგას ერთ-ერთი მთავარი დანიშნულებაა ფოთის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონის და პერსპექტიული პორტის ენერგომომარაგების უზრუნველყოფა. ამისთვის, გათვალისწინებულია 400 მგვა 220/110კვ ავტო ტრანსფორმატორის დამონტაჟება. ეს ქვესადგური შეიძლება დაუკავშირდეს სამომავლო ელექტროსადგურებს, რომლებიც აშენდება სამეგრელოსა და ქვემო იმერეთის დასავლეთ ნაწილში, ასევე იმ სადგურებს, რომელთა აშენება დაგეგმილია ჯვარის ტერიტორიაზე (მაგალითად, ხობი ჰესი). პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  ორჯაჭვა 220 კვ ეგხ “ოდიში 1,2” (ჯვარი-ხორგა), სიგრძე 60 კმ, სადენის გამტარუნარიანობა 2x300 მგვტ;  500 კვ ეგხ „კავკასიონის“ შეჭრა ქ/ს „ჯვარი 500/220“-ში 16 კმ (2x8 კმ);  500/220 კვ ქვესადგური “ჯვარი”, დადგმული სიმძლავრე 500 მგვა  180 (3x60) მგვარ რეაქტორის დამონტაჟება ქ/ს ჯვარი-500-ში;  “ხორგა” 220/110 კვ ძაბვის ქვესადგური, დადგმული სიმძლავრე 400 მგვა 220 კვ ეგხ “მენჯი-ხორგა“-ს გაორჯაჭვიანება, სადენის მარკა 2xAC-400ქ/ს „მენჯი“-ში ორი უჯრედის მოწყობა „ხორგა-1,2“-სთვის (მენჯი-ხორგა);  220 კვ საჰაერო ეგხ პალიასტომი-2-ის შეჭრა220/110 კვ ქ/ს „ხორგაში“. ვადები დასრულდა 2022 წლის პირველ ნახევარში. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი დასრულებული ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 204 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 12552 მგვტ.სთ;  ქსელის გამტარუნარიანობის გაზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 200/400 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 63, 226, 790 ლარი 2022 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა 405 პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება(ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული და ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • ქსელის გამტარუნარიანობა, მგვტ; • გადამცემი სისტემის დანაკარგები, მგვტ და პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი  დეკარბონიზაცია, განახლებადი ენერგია;  ენერგოეფექტურობა EE-24;  ენერგეტიკული უსაფრთხოება; ES-2-3: ბათუმი -ახალციხე. ES-2-3: ბათუმი -ახალციხე. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აჭარა-გურიის ელექტრომომარაგების საიმედოობის და თურქეთში საექსპორტო პოტენციალის გაზრდა. შუახევი ჰესის, სხალთა ჰესისა და სხვა პერსპექტიული ჰესების ქსელში მაღალი ხარისხით და მაღალი საიმედოობით ინტეგრირება. გადამცემი ქსელის დასავლეთ ნაწილის საიმედოობის გაზრდა. ამ ღონისძიებას რამდენიმე დანიშნულება აქვს. პირველ რიგში, აღსანიშნავია შუახევიჰესის და სხალთაჰესის (ჯამში 200 მგვტ) ინტეგრაცია და მათი სიმძლავრის საიმედო გამოტანა. ჰესები უკავშირდება როგორც ბათუმის, ასევე ახალციხის 220 კვ ქ/ს-ებს, ამიტომ ნებისმიერ რეჟიმში ბათუმიშუახევი-ახალციხის მონაკვეთზე სრულდება N-1 კრიტერიუმი. ამასთან, ხსენებული ჰესების სიმძლავრის გამოტანა შესაძლოა მოხდეს როგორც ქვეყნის შიდა მოხმარების დასაკმაყოფილებლად 220 კვ ქ/ს „მენჯისა“ და 220 კვ ქ/ს „ხორგას“ მიმართულებით, ასევე ახალციხის მუდმივი დენის ჩანართის გავლით თურქეთში საექსპორტოდ. პროექტი ბოლომდე ხსნის ძაბვის პრობლემას 220 კვ ქ/ს „ბათუმში“ და ამაღლებს 220 კვ ქ/ს „ბათუმის“ (და მთლიანად აჭარა-გურიის რეგიონების) მიწოდების საიმედოობას, უკავშირდება რა ამ ქვესადგურს შუახევიჰესი და სხალთაჰესი. 406 აღნიშნული ღონისძიება ასევე მონაწილეობას ღებულობს გადამცემი ქსელის დასავლეთ ნაწილის საიმედოობის ამაღლებაში, იძლევა რა საშუალებას, 500 კვ ეგხ „იმერეთი“-ს გამორთვის შემთხვევაში, დაახლოებით 100 მგვტ-ით შემცირდეს შესაზღუდი მოხმარება. 2017 წელს ექსპლუატაციაში შევიდა 220 კვ ეგხ შუახევი-ბათუმი, რომელიც უზრუნველყოფს შუახევიჰესის და სხალთაჰესის სიმძლავრის გამოტანას, ხოლო 2023 წელს მუშაობაში შევა შუახევი- ახალციხის მონაკვეთი. ღონისძიებით ასევე გათვალისწინებულია 125 მგვა 220/110/35 კვ ავტოტრანსფორმატორი შუახევში, მიმდებარე ჰესების სიმძლავრის ქსელში ინტეგრაციისათვის და ასევე მიმდებარე 110/35 კვ გამანაწილებელი ქსელის მიწოდების საიმედოობის გასაძლიერებლად. პროექტი მოიცავს შემდეგს კომპონენტები მოიცავს შემდეგს: მიმდინარე:  ორჯაჭვა 220 კვ საჰაერო ეგხ შუახევი-ახალციხე, ხაზის სიგრძე, 90 კმ; გამტარუნარიანობა 2X400 მგვტ;  220/110/35 კვ 125 მგვა ავტო ტრანსფორმატორი ქვესადგურ შუახევში; დასრულებული:  500 კვ ქ/ს ახალციხეში ორი უჯრედის მოწყობა 220 კვ ორჯაჭვა საჰაერო ეგხ „ბათუმი-ახალციხე“-სთვის;  ორჯაჭვა 220 კვ საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზი ბათუმი-შუახევი, ხაზის სიგრძე, 50 კმ, გამტარუნარიანობა , 2x400 მგვტ;  220 კვ საჰაერო ეგხ ბათუმი-ახალციხისთვის ბათუმის ქვესადგურში ორი 220 კვ უჯრედის მოწყობა. ვადები 2023-2026 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა . განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 231 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 5.97 მლნ. კვტ.სთ;  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 800/800 მგვტ. სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 93, 100, 000 ლარი 2026 წლისთვის. 407 დაფინანსების წყაროები (ლარი) დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტოტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • დანაკარგების ოდენობა გადაცემისას, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევის; • ელექტროენერგიის მიმოცვლა თურქეთთან, მგვტ იმპორტი და ექსპორტი; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია, განახლებადი ენერგია; • ენერგოეფექტურობა EE-24; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-4: 220 კვ „კოლხიდა-1“-ის რეაბილიტაცია. ES-2-4: 220 კვ „კოლხიდა-1“-ის რეაბილიტაცია. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, სისტემათაშორისი და ადგილობრივი ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. აღწერა: ეს ღონისძიება გაზრდის ქვეყნის ენერგოსისტემის მდგრადობასა და უსაფრთხოებას, 500 კვ ეგხ „იმერეთი“-სთვის სარეზერვო ინფრასტრუქტურის დამატების გზით. შეამცირებს ავარიული სიტუაციების რისკს, ელექტროენერგიის ავარიული გამორთვების რაოდენობას. ღონისძიების შედეგად გაძლიერდება 220 კვ ქსელი, გაიზარდება სისტემის მდგრადობა და შემცირდება ავარიის საწინააღმდეგო ავტომატიკის მიერ შესაზღუდი მომხმარებლების სიმძლავრე. გაანგარიშების შედეგად დადგინდა, რომ პროექტების „ჯვარი-ხორგა“ და „წყალტუბო-ზესტაფონი“ განხორციელების შემდეგ, 500 კვ ძაბვის ეგხ „იმერეთის“ გამორთვისას (თუ ამ ხაზზე ავარიამდე გადადინება 425 მგვტ-ის ფარგლებშია), 220 კვ ძაბვის ეგხ „კოლხიდა-1“ იტვირთება დაახლოებით 180- 225 მგვტ-ის ფარგლებში და თითქმის 30%-ით აღემატება მის პარალელური შტოების, ეგხ „სენაკი-1“- ის და „სენაკი-2“-ის დატვირთულობას. 408 ტექნიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით, ეგხ „კოლხიდა-1“-ის დასაშვები სიმძლავრე არ აღემატება 139 მგვტ-ს. აქედან გამომდინარე, საჭიროა მოხდეს აღნიშნული ეგხ-ის რეაბილიტაცია და მისი გამტარუნარიანობის გაზრდა 300 მგვტ-მდე. • პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს: 220 კვ საჰაერო ეგხ „კოლხიდა-1“-ის რეაბილიტაცია, სიგრძე 66 კმ. ვადები 2023 წელი. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, <1 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, <1 მლნ. კვტ.სთ.  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 150 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 10, 542, 000 ლარი 2023 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისა დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. 409 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია, განახლებადი ენერგია; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება; ES-2-5: სვანეთი ES-2-5: სვანეთი მიზანი 3.9: არსებული ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა. აღწერა: სვანეთში 110/35 კვ ძაბვის ქ/ს ,,ხუდონიდან“ ქ/ს „მესტიამდე“ არეალში არსებული და დაგეგმილი მცირე და საშუალო სიდიდის ჰესების ჯამური დადგმული სიმძლავრე დაახლოებით შეადგენს 200 მგვტ-ს. ამ სიმძლავრის გამოტანა შეუძლებელია არსებული ინფრასტრუქტურის საშუალებით, აქედან გამომდინარე 2024 წლისთვის დაგეგმილია ახალი 500/110/35 კვ ქვესადგურის მშენებლობა სადაც მოხდება 500 კვ ეგხ კავკასიონის შეჭრა და ამ გზით გამოტანილი იქნება ზემო სვანეთში არსებული და პერსპექტიული სადგურების სიმძლავრე. აქვე აღსანიშნავია, რომ სამომავლოდ, ხუდონი ჰესის მშენებლობის შემთხვევაში, აღნიშნულ ქვესადგურში მოიაზრება მისი მიერთებაც. სვანეთში მცირე და საშუალო ჰესების გარდა დაგეგმილია ისეთი მძლავრი ჰესების მშენებლობა, როგორიცაა ნენსკრა (280 მგვტ), ხუდონი (702 მგვტ) და დიზი (250 მგვტ). ამ ჰესების ჯამური სიმძლავრე დაახლოებით შეადგენს 1230 მგვტ-ს რისთვისაც ამ პროქტით გათვალისწინებულია 500 კვ ეგხ ჯვარი - ნენსკრას მშენებლობა, 500/220 კვ ქ/ს „ნენსკრა“და ორჯაჭვა 220 კვ მაგისტრალი ნენსკრა-მესტიას (ნენსკრა- დიზი) მშენებლობა, რაც უზრუნველყოფს ჰესების საიმედო დაკავშირებას ქსელთან N-1 კრიტერიუმის დაკმაყოფილებით. ამასთან აღსანიშნავია, რომ 220 კვ ეგხ ნენსკრა-მესტიას (დიზი ჰესი) მთავარი დანიშნულებაა დიზი ჰესის (250 მგვტ) ქსელში ინტეგრაცია, რომლის მშენებლობაც, წინასწარი მონაცემებით, დაგეგმილია მესტიასთან ახლოს. რაც შეეხება 220 კვ ქვესადგურს და ქ/ს მესტიასთან კავშირს, მისი განხორციელება მოიაზრება არა სსე-ს, არამედ დიზიჰესის პროექტის განმახორციელებელი მხარის ხარჯებით. აღნიშნული პროექტის განხორციელება დამოკიდებულია დიზი ჰესის მშენებლობაზე, შესაბამისად მთელი რიგი ტექნიკური საკითხები დაზუსტდება მომავალში. აღნიშნული პროექტი სრულად ჰესების სიმძლავრის გამოტანას ემსახურება. ამიტომ მისი გარკვეული უბნების მშენებლობა დამოკიდებული იქნება კონკრეტულ კვანძებში მაგენერირებელი სიმძლავრეების შესვლაზე. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს“  500/110/35 კვ ქვესადგური იდლიანი 267 გვა  500კვ ეგხ კავკასიონის შეჭრა ქვესადგურ იდლიანში 0.5კმ  500/220 კვ ქ/ს „ნენსკრა“, 2x501 მგვა  500 კვ საჰაერო ეგხ „კავკასიონი“-ს შეჭრა ქ/ს „ნენსკრაშისიგრძე 2 კმ;  ორჯაჭვა 220 კვ კავშირი ნენსკრა ჰესი- ქ/ს ნენსკრა, სიგრძე 1 კმ;  ორჯაჭვა 220 კვ საჰაერო ეგხ ნენსკრა-მესტია, სიგრძე 57 კმ;  ერთჯაჭვა 500 კვ საჰაერო ეგხ ნენსკრა-ჯვარი, სიგრძე 47 კმ;  500 კვ ქ/ს „ჯვარი“-ს გაფართოება 500 კვ საჰაერო ეგხ ჯვარი-ნენსკრას მისაერთებლად და უჯრედების მოსაწყობად; 410 ვადები 2024-2030 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილია ვარაუდები არა მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 1479 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 182.8 მლნ. კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 700 მგვტ; დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 266, 057, 078 ლარი 2030 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ; • ელექტროენერგიის თურქეთთან მიმოცვლა, მგვტ-ს იმპორტი და ექსპორტი. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია, განახლებადი ენერგია; • ენერგოეფექტურობა, EE-24; 411 • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-6: გურია. ES-2-6: გურია. მიზანი 3.9. არსებული ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობის და გამტარუნარიანობის გაზრდა. აღწერა: ამ ღონისძიების საშუალებით მოხდება გურიის რეგიონის პერსპექტიული ჰიდროელექტროსადგურების ქსელში ინტეგრირება და გურიისა და ბათუმის რეგიონების ელექტრონერგიით მომარაგების საიმედოობის გაზრდა. ამ ღონისძიების ძირითადი ამოცანაა გურიის პერსპექტიული ჰესების ქსელში (ჯამში 160 მგვტ-მდე) ინტეგრირება. ამ მიზნით ქ/ს-ის 220 კვ ნაწილში შეიჭრება 220 კვ ეგხ „პალიასტომი-1“ (მენჯი-ბათუმი). ამის შედეგად ამაღლდება ქ/ს ბათუმის და აჭარის რეგიონის კვების საიმედოობა და კიდევ უფრო შემცირდება ბათუმის ქ/ს-ის ძაბვის პრობლემა, ვინაიდან ორი გრძელი ხაზის (ვარდნილი-ბათუმი და მენჯი-ბათუმი) მაგივრად, ბათუმის მომარაგება მოხდება ოზურგეთი-ბათუმით და ხორგა-ბათუმით. აღნიშნული გაზრდის სიმძლავრის გატანის შესაძლებლობას ოზურგეთის ქვესადგურიდან.ოზურგეთის ქვესადგურს ასევე დაუკავშირდება ახალი 110 კვ ეგხ ოზურგეთი-ზოტი, რომელიც უზრუნველყოფს გურიის რეგიონის პერსპექტიული ჰესების გენერაციის საიმედო გამოტანას ქსელში. აჭარისა და გურიის რეგიონების მომხმარებლების მიწოდების უსაფრთხოების ასამაღლებლად: დაევალოს შესაბამის სადისტრიბუციო კომპანიას, რომ ახალ 220/110 კვ ქვესადგურ „ოზურგეთში“ შეიჭრას 110 კვ ეგხ-ები „ჩაქვი“ (არსებული „ოზურგეთი-110-ბათუმი-1-110“) და „ანასეული“(არსებული „ოზურგეთი-110-ქობულეთი-110“).  პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:220/110 კვ 250 მგვა ქ/ს ოზურგეთი  220 კვ საჰაერო ეგხ „პალიასტომი-1“-შეჭრა ქ/ს ოზურგეთში;  ორჯაჭვა 110 კვ საჰაერო ეგხ „ოზურგეთი-ზოტი ჰესი“, 47 კმ, 2x110 მგვტ გამტარუნარიანობა. ვადები 2023-2024 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2023-2033წწ. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები არა 412 მოსალოდნელი შედეგები დაფინანსების წყაროები (ლარი)  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 156 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, <1 მლნ. კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), <5 მგვტ. სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელწიფო კომპანიები 77, 158, 850 ლარი 2024 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია, განახლებადი ენერგია. • ენერგოეფექტურობა, EE-24; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-7: რაჭა და ნამახვანი ES-2-7: რაჭა და ნამახვანი 413 მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიების საშუალებით მოხდება ნამახვანის კასკადის (ქვემო და ზემო ნამახვან ჰესი) ქსელთან დაკავშირება და გაიზრდება ცხენისწყლის კასკადთან, ონის კასკადთან, ხელედულა ჰესთან, ლაჯანურჰესთან და რეგიონში არსებულ სხვა ჰესებთან კავშირის საიმედოობა. პროექტი უზრუნველყოფს დაახლოებით 1300 მგვტ სიმძლავრის ჰესების ინტეგრაციას ქსელში და მათი სიმძლავრის საიმედო გამოტანას, შესაბამისად, მისი გარკვეული უბნების მშენებლობა დამოკიდებული იქნება კონკრეტულ კვანძებში მაგენერირებელი სიმძლავრეების შესვლაზე. 220/110 კვ ქ/ს ლაჯანურში თავს მოიყრის შემდეგი გენერაციის სიმძლავრეები:  ამ ქვესადგურის 220/110 კვ ფრთებზე - ადგილობრივი პერსპექტიული ჰესები - ჯამში დაახლოებით 55 მგვტ;  110 კვ ეგხ იფარი-ჯახუნდერი-ლაჯანურით - არსებული და პერსპექტიული ზემო სვანეთის ჰესები, ჯამში 127 მგვტ;  არსებული ლაჯანური ჰესის სიმძლავრე-111,8 მგვტ;  220 კვ ეგხ ონი-ლაჯანურით (თავდაპირველად იმუშავებს 110 კვ-ზე და შევა არსებულ ქ/ს ონი 110-ში) -ონის კასკადის და ონის სიახლოვეს არსებული და დაგეგმილი ჰესები, ჯამში 400 მგვტ-მდე;  220 კვ ეგხ ხელედულა - ლაჯანურით - მდინარე ხელედულაზე დაგეგმილი ჰესების და ცხენისწყლის კასკადი, ჯამში დაახლოებით 400 მგვტ. ლაჯანურის ახალ ქვესადგურთან დაკავშირდება ასევე გაორჯაჭვიანებული 220 კვ ეგხ „დერჩი“ (წყალტუბო-ლაჯანური) და 500 კვ ეგხ ლაჯანურიწყალტუბო (საწყის ეტაპზე 220 კვ ძაბვაზე ოპერირებით), რომლებიც ზემოთხსენებულ სიმძლავრეებთან ერთად, მოახდენს ნამახვანის კასკადის სიმძლავრის ქსელში ინტეგრაციას. ამ მიზნით, დაგეგმილია ორჯაჭვა 220 კვ გადამცემი ხაზის ლაჯანური-წყალტუბო მშენებლობა, რომლის ერთი ჯაჭვი შეიჭრება ზემო ნამახვანში და ამ გზით მოახდენს ამ სადგურის სიმძლავრის მნიშვნელოვანი ნაწილის ევაკუაციას ახალი ლაჯანურის ქვესადგურში, ხოლო მეორე ჯაჭვი შეიჭრება ქვემო ნამახვანიჰესში, შედეგად, მისი სიმძლავრის ძირითადი ნაწილის გადინება მოხდება ქ/ს წყალტუბოს მიმართულებით. აღნიშნულ პერიოდში ახალი ქ/ს ლაჯანური, 220 კვ ეგხ ლაჯანური ჰესი-ქ/ს ლაჯანური და შესაბამისად 500 კვ ეგხ ახალი ლაჯანური- წყალტუბო უნდა იყოს დასრულებული, რათა მოხდეს არსებული ლაჯანური ჰესის, რაჭაში დაგეგმილი ჰესების და სვანეთის ჰესების სიმძლავრის საიმედო გამოტანა წყალტუბოს მიმართულებით. 220 კვ ძაბვის ინფრასტრუქტურა (წყალტუბო-ნამახვანი-ლაჯანური), 500 კვ ეგხ წყალტუბო ლაჯანურთან ერთად უზრუნველყოფს N-1 კრიტერიუმის შესრულებას ლაჯანური- წყალტუბოს მონაკვეთში, რაც ნიშნავს, რომ ამ ხაზებიდან ნებისმიერი ერთ-ერთის გამორთვის მიუხედავად შენარჩუნდება ზემოთ ჩამოთვლილი სადგურების მიერ გამომუშავებული ენერგიის ქსელში გადაცემა შეუფერხებლად. როგორც აღნიშნულ იქნა, ზემოთხსენებული 500/220 კვ გადამცემი ხაზებით მოხდება ახალი ლაჯანურის ქვესადგურის დაკავშირება გადამცემი ქსელის ერთ-ერთ ცენტრალურ კვანძთან, ქვესადგურ წყალტუბოსთან, სადაც მოხდება სიმძლავრის ძირითადი ნაკადის გაცემა 500 კვ ძაბვაზე. წყალტუბოს ქვესადგურს თავის მხრივ კავშირი ექნება ასევე მძლავრ 500 კვ კვანძებთან ახალციხის და მომავალში ჯვარის ქვესადგურების სახით, საიდანაც შესაძლებელი იქნება ხსენებული სადგურების სიმძლავრის გადაცემა როგორც საექსპორტოდ, ახალციხის კვანძიდან თურქეთში, ასევე მძლავრი მოხმარების ცენტრებისკენ - ზესტაფონიდან თბილისი-რუსთავის მიმართულებით. აღნიშნული პროექტი სრულად ჰესების სიმძლავრის გამოტანას ემსახურება. ამიტომ მისი გარკვეული უბნების მშენებლობა დამოკიდებული იქნება კონკრეტულ კვანძებში მაგენერირებელი სიმძლავრეების შესვლაზე. 414 პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს  220 კვ ქ/ს „წყალტუბო“- ს გაფართოება;ახალი 220/110 კვ 250 მგვა ქვესადგური „ლაჯანური“;  ერთჯაჭვა 220 კვ საჰაერო ეგხ ქ/ს ლაჯანური-ლაჯანური ჰესი, სიგრძე 4 კმ;  500 კვ საჰაერო ეგხ ლაჯანური-წყალტუბო, სიგრძე 49 კმ;  ორჯაჭვა (ფაზაში ორად გახლეჩილი ) 220 კვ საჰაერო ეგხ „ნამახვანი-წყალტუბო“ ( საჰაერო ეგხ  „დერჩი“-ს გაორჯაჭვიანება), სიგრძე 24 კმ, გამტარუნარიანობა 1000 მგვტ;  ორჯაჭვა (ფაზაში ორად გახლეჩილი) 220 კვ საჰაერო ეგხ ქვემო ნამახვანი-ზემო ნამახვანი ლაჯანური სიგრძე 34 კმ, გამტარუნარიანობა 1000 მგვტ (ეგხ „დერჩის“ გაორჯაჭვიანება);  ორჯაჭვა 110 კვ ეგხ ონი-ლაჯანური, 220 კვ-ის გაბარიტებში 55 კმ;  დამატებით 8 კმ-იანი, 110 კვ მონაკვეთი, არსებული ონის ქვესადგურამდე;  ორჯაჭვა 220 კვ საჰაერო ეგხ ხელედულა-ლაჯანური, სიგრძე 45 კმ;  220/110 კვ ქ/ს ლაჯანურის გაფართოება 500 კვფრთით, 801 მგვა. ვადები 2023-2030 წელი სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე ვარაუდები არა მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 1534 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 205.1 მლნ. კვტ.სთ  გადამცემი ქსელის სიმძლავრის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 700 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 289,247,938 ლარი 2030 წლისთვის. ცენტრალური ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა არა 415 პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ). • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია; • ენერგოეფექტურობა: EE-24; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-8: 500 კვ „იმერეთის“ რეაბილიტაცია. ES-2-8: 500 კვ „იმერეთის“ რეაბილიტაცია. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება გაზრდის საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობასა და უსაფრთხოებას, 500 კვ „ჯვარი-წყალტუბოახალციხის“ დარეზერვების გზით. ის აგრეთვე უზრუნველყოფს ენერგომომარაგებას „ხუდონი-ენგურის“ კვანძიდან თურქეთსა და საქართველოს აღმოსავლეთ რეგიონში (სომხეთში). 500 კვ ეგხ „იმერეთი“ აკავშირებს ენგურჰესის გენერაციის კვანძს (>1500 მგვტ) საქართველოს აღმოსავლეთით მდებარე მოხმარების ობიექტებთან. აღსანიშნავია, რომ თავის მხრივ, ენგურის კვანძს უერთდება რუსეთთან დამაკავშირებელი 500 კვ ეგხ „კავკასიონი“, ხოლო საქართველოს აღმოსავლეთით განთავსებულია მუდმივი დენის ჩანართი, (700 მგვტ) რომლიდანაც თურქეთისკენ მიემართება 400 კვ ეგხ „მესხეთი“. საქართველოს ზაფხულის პიკური მოხმარება ყოველწლიურად დაახლოებით 5%-ით იზრდება, (პანდემიის გამო, გამონაკლისია 2020 წელი) ამ პერიოდში აღმოსავლეთით არსებული თბოსადგურები გამორთულია, შესაბამისად ზაფხულის წყალმცირობის პერიოდებში, როდესაც საქართველოს სეზონური სადგურების გენერაცია მნიშვნელოვნად არის შემცირებული, ენგურის კვანძიდან ხდება, როგორც შიდა მოხმარების მნიშვნელოვანი ნაწილის კვება, ასევე თურქეთში ექსპორტის განხორციელებაც, რაც შეზღუდულია 500 კვ ეგხ „იმერეთის“ ახლანდელი გამტარუნარიანობით (854-970 მგვტ). შესაბამისად ზაფხულის მოხმარების შემდგომი გაზრდის შემთხვევაში, ენგურზე წყლის 416 რესურსის არსებობის მიუხედავად ვეღარ მოხდება სიმძლავრის გატარება აღმოსავლეთით, ამრიგად საჭირო იქნება ექსპორტის შეზღუდვა და/ან თბოსადგურების ჩართვა აღმოსავლეთ საქართველოში. 500 კვ ეგხ „იმერეთის“ გამტარუნარიანობის ნომინალურ ფარგლებში ყოფნა (≈2000 მგვტ) აქტუალური იქნება მისი პარალელური 500 კვ მაგისტრალის ჯვარი-წყალტუბო- ახალციხე მშენებლობის შემდეგაც. მართალია აღნიშნული მაგისტრალი დაარეზერვებს იმერეთის გამორთვას, მაგრამ ეგხ „იმერეთი“ ვერ დაარეზერვებს ამ მაგისტრალის ვერცერთი მონაკვეთის გამორთვას. აქედან გამომდინარე 500 კვ ეგხ „იმერეთის“ რეაბილიტაცია და ნორმალურ პარამეტრებზე დაყვანა ერთ-ერთი ყველაზე პრიორიტეტული პროექტია. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტს:  500 კვ საჰაერო ხაზი „იმერეთი“-ს რეაბილიტაცია, სიგრძე 128 კმ. ვადები 2028 წელი სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2023-2033 წწ. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილი ვარაუდები არა მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, >1,000 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, <1 მლნ. კვტ.სთ  გადამცემი ქსელის სიმძლავრის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 1,200/2,100 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 63, 000, 000 ლარი 2028 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო საქრუსენერგო) პარტნიორი დაწესებულება (ები) სს გეს „საქრუსენერგო“ ელექტროსისტემა. (პროექტს განახრციელებს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო 417 სს გეს მონიტორინგი უწყება/წყარო სს გეს „საქრუსენერგო“ პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ; • ელექტროენერგიის მიმოცვლა რუსეთთან, სომხეთთან და თურქეთთან, იმპორტი და ექსპორტი, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-9: ქვესადგურების განახლება ES-2-9: ქვესადგურების განახლება მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება გაზრდის საქართველოს ენერგოსისტემის მდგრადობასა და მომხმარებელთა ელექტრომომარაგების საიმედოობას. სამცხე-ჯავახეთის გამანაწილებელი ქსელი დღევანდელი მდგომარეობით გადამცემ ქსელს უკავშირდება მნიშვნელოვანი სიგრძის ინფრასტრუქტურით ხაშურის-ხრამჰესის მიმართულებით. აღნიშნული მონაკვეთზე არსებული სადენები არის საკმაოდ მოძველებული, ასევე ქსელის ამ უბნებს არ უერთდება გენერაციის წყაროები, შესაბამისად ეს მონაკვეთი ნაკლებად საიმედოა კვების უსაფრთხოების კუთხით. ამდენად, სამცხე-ჯავახეთის რეგიონის მოხმარების კვების საიმედოობის ამაღლებისთვის მნიშვნელოვანია მოხდეს მისი დაკავშირება ადგილობრივად არსებულ 220 კვ ქსელთან (ახალციხე). აქედან გამომდინარე, ზემოთ ხსენებული პრობლემის გადაჭრის, ახალგაზრდული ოლიმპიადის საიმედო ენერგომომარაგების და ასევე რეგიონის ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარების მიზნით მიზანშეწონილია მოხდეს ქ/ს ახალციხეში 110 კვ ფრთის მოწყობა და მისი დაკავშირება არსებულ გამანაწილებელ ქსელთან. პროექტი „15 ქვესადგურის ინფრასტრუქტურის განახლება“ გულისხმობს სსე-ს კუთვნილ 500/220 კვ 15 ქვესადგურში ღია გამანაწილებელი მოწყობილობების ტერიტორიის პლანირებას, მისასვლელი და შიდა გზების, დრენაჟის მოწყობას, შენობების რემონტს, გარე განათების რეაბილიტაციას, ვიდეო სათვალთვალო კამერების მონტაჟს, პორტალების რკინის კონსტრუქციების შეღებვას და სხვა. აღნიშნული სამუშაოების ნაწილი შესრულებულია, ნაწილი მიმდინარეობს, ნაწილი კი დაგეგმილია შემდგომი პერიოდისთვის. 418 ონის რეგიონში დაგეგმილი მცირე და საშუალო ჰესების ქსელში ინტეგრაციისთვის დაგეგმილია, ონის კასკადის მშენებლობის შემთხვევაში, მათ მიერ მოსაწყობ 220 კვ ქვესადგურში 110 კვ ფრთის გაჩენა და 220/110 კვატ-ს დადგმა, რის შემდეგაც ეგხ ონი-ლაჯანური გადავა 220 კვ-ზე. ზესტაფონი 500-ში ორი 110 კვ ძაბვის უჯრედის მოწყობა ემსახურება 100 მგვტ სიმძლავრის იმერეთის ქარის სადგურის ქსელთან მიერთებას და მისი სიმძლავრის ქსელში საიმედო გამოტანას. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპოენტებს:  პქ/ს „ზესტაფონში“ 110 კვ 2 უჯრედის მოწყობა;  15 ქვესადგურის ინფრასტრუქტურის განახლება;  110 კვ ფრთა და 220/110 კვ 2x63 მგვა ატ ქ/ს ახალციხეში  ქ/ს „ონი-220“-ში 110/35 კვ ფრთა და 220/110/35 კვ ავტო ტრანსფორმატორი; ვადები 2024-2028 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილი ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, დაახლოებით 250 მგვტ.  დანაკარგების შემცირება, < 1 მლნ კვტ.სთ  სელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 100 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი. სახელმწიფო კომპანიები 60, 564, 000 ლარი 2028 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. 419 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურების შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას. • ენერგოეფექტურობა; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-10: კახეთის ინფრასტრუქტურის გაძლიერება ES-2-10: კახეთის ინფრასტრუქტურის გაძლიერება. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება მოიცავს კახეთის რეგიონის პერსპექტიული ჰესების ქსელში ინტეგრირებას, კახეთსა და დუშეთის რეგიონებში ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოების გაზრდას. კახეთი არის საქართველოს ტერიტორიით ყველაზე დიდი რეგიონი, სადაც ინტენსიურად ვითარდება ტურისტული ინფრასტრუქტურა და მრეწველობა, აქედან გამომდინარე მნიშვნელოვანია, რომ ამ რეგიონის მომარაგება განხორციელდეს საიმედო გზით. ამჟამად კახეთის და დუშეთის რეგიონების მომარაგება, ასევე ამ რეგიონებიდან გენერაციის გამოტანა ხორციელდება 220 კვ ეგხ „მანავით“ და 220 კვ ეგხ „ლომისით“, 463 რომელთაგან ერთერთი ხაზის ავარიული გამორთვა იწვევს შესაბამისი რეგიონის მომხმარებლების და გენერაციის ჩაქრობას. აღსანიშნავია, რომ კახეთის და დუშეთის რეგიონების არსებული გენერაცია არის დაახლოებით 150 მგვტ, ამას დაემატება პერსპექტიული სადგურების სიმძლავრეც, რომელიც დაახლოებით 100 მგვტ-ს შეადგენს და ჯამში ამ რეგიონებიდან გამოსატანი იქნება 250 მგვვტ სიმძლავრე. ამასთან, შორ პერსპექტივაში დაგეგმილია 140 მგვტ სიმძლავრის „ილტო-ალაზნის“ კასკადის მშენებლობა კახეთში, თუ ამ სიმძლავრესაც გავითვალისწინებთ, კახეთის და დუშეთის რეგიონებიდან გამოსატანი იქნება დაახლოებით 430 მგვტ გენერაცია. აქედან გამომდინარე კახეთის პროექტი ითვალისწინებს 220 კვ ქსელის მოწყობას გურჯაანიდან ჟინვალამდე. აშენდება თელავის ახალი 220/110/10 კვ ქვესადგური, გურჯაანიდან ახალ თელავამდე აშენდება 2 ჯაჭვა ეგხ 220 კვ-ის გაბარიტებში, რომელთაგან პირველ ეტაპზე დაიკიდება ერთი ჯაჭვი. ახალი თელავიდან ჟინვალამდე აშენდება ასევე ახალი ორჯაჭვა 220 კვ ეგხ ერთი ჯაჭვის დაკიდებით. გათვალისწინებულია 220/110 კვ ქვესადგურის მშენებლობა ჟინვალში, რაც უზრუნველყოფს კახეთისა და დუშეთის რეგიონების როგორც მოხმარების მიწოდების, ასევე გენერაციის გამოტანის საიმედოობის ამაღლებას N-1 კრიტერიუმამდე. გარდა ამისა, დაგეგმილია ქ/ს გურჯაანის რეაბილიტაცია და 110 კვ ინფრასტრუქტურის მშენებლობა სტორის 420 მიმართულებით (სტორის კასკადის და ნაფარეულის მიმდებარე ჰესების პოტენციალი 70 მგვტ-მდე აღწევს). აღსანიშნავია, რომ პირველ ეტაპზე (220/110 კვ ქ/ს ახალი თელავის აშენებამდე) 110 კვ ეგხ სტორი-თელავი მიერთედება ეგხ იყალთოზე და ამ გზით მოხდება სტორი ჰესეს სიმძლავრის გამოტანა სისტემაში. თუშეთში არსებული ტურისტული პოტენციალის განვითარების მიზნით, კახეთის ინფრასტრუქტურის გაძლიერების პროექტში გათვალისწინებულია ელემენტი, რომელიც მოიცავს 35 კვ ქსელის მშენებლობა/რეაბილიტაციას სტორიდან თუშეთის მიმართულებით. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  ერთჯაჭვა 110 კვ ეგხ სტორი ჰესი - ახალი თელავის მშენებლობა, სიგრძე 50 კმ;  110 კვ ეგხ იყალთოს შეჭრა ქ/ს ახალ თელავში (შეჭრის ადგილზე დროებით მიერთდება სტორი  თელავის ხაზი);  220/110/10 კვ ახალი თელავის ქ/ს მშენებლობა;  35 კვ ქსელის მშენებლობა/რეაბილიტაცია თუშეთის მიმართულებით, სიგრძე 35 კმ;  ორჯაჭვა 220 კვ ეგხ, ახალი თელავი - ახმეტა, ერთი ჯაჭვის დაკიდებით, 30 კმ;  220/110 კვ ქ/ს გურჯაანის რეაბილიტაცია;  ორჯაჭვა 220 კვ ეგხ ახმეტა - ახალი ჟინვალი, ერთი ჯაჭვის დაკიდებით, 33 კმ;  220/110 კვ ახალი ქვესადგური ჟინვალში. ვადები 2024 – 2027 წლები. სექტორი ელექტროგადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა 2023-2033 წწ. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილი ვარაუდები არა მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 316 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება 24,5 მლნ. კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 300 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/ სახელმწიფო კომპანიები 194, 401, 200 ლარი 2027 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა არა 421 პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას; • ინტეგრირებული ჰესები, მგვტ. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. ES-2-11: რეაქტიული ენერგიის წყარო (კონდენსატორთა ბატარეა). ES-2-11: რეაქტიული ენერგიის წყარო (საკონდენსატორო ბატარეა). მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება, ნორმალურ და N-1 რეჟიმებში. ხელს შეუწყობს, საქართველოს ენერგოსისტემის სისტემათაშორისი და ადგილობრივი ძაბვის დონეების შენარჩუნებას დასაშვებ ფარგლებში , საქართველოში ელექტროენერგიის მოხმარება ყოველწლიურად იზრდება (პანდემიის გამო, გამონაკლისია 2020 წელი), ენერგოსისტემის მუშაობის მაქსიმალურ რეჟიმებში ადგილი აქვს დაბალი ძაბვის პრობლემებს საქართველოს აღმოსავლეთით მდებარე ქვესადგურების სალტეებზე. ეს პრობლემა განსაკუთრებით შესამჩნევია N-1 რეჟიმში, როდესაც გამოირთვება 500 კვ ეგხ „ქართლი-2“ ან 500 კვ ეგხ „ვარძია“, ამ დროს ძაბვის დონეები სისტემის აღმოსავლეთ ნაწილში ნომინალურთან შედარებით მნიშვნელოვნად დაბალია. აღნიშნულის თავიდან აცილების მიზნით საჭიროა სისტემის აღმოსავლეთ ნაწილში არსებულ 220 კვ-იან ქვესადგურებში (ნავთლუღი, გლდანი, ლისი, დიდუბე, ქსანი, გარდაბანი, მარნეული) დამონტაჟდეს რეაქტიული სიმძლავრის მაგენერირებელი მოწყობილობა, კერძოდ კონდენსატორთა ბატარეები. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ქვესადგური შეიძლება ჩანაცვლდეს სხვა რომელიმე ქვესადგურით, რაც გამოვლენელი იქნება შემდგომი კვლევების ეტაპზე. 422  პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:აღმოსავლეთ საქართველოს 220 კვ ქვესადგურებში 600 მგვარ რეაქტიული სიმძლავრის მაკომპენსირებელი მოწყობილობა. ვადები 2024-2029 წლები. სექტორი ელექტროენეგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილია ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 0 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 1.7 მლნ. კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 0 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 33, 600, 000 ლარი 2029 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურების შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • ენერგოეფექტურობა; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. 423 ES-2-12: თბილისის რეგიონის უსაფრთხო ელექტრომომარაგება. ES-2-12: თბილისის რეგიონის უსაფრთხო ელექტრომომარაგება. მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება უზრუნველყოფს: თბოელექტროსადგურ 2-თან კავშირის გაძლიერებას; გაძლიერებას. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი თბილისში ელექტროენერგიის მიწოდების საიმედოობის ამაღლებას; გარდაბნის ელექტროენერგიის სტაბილურად გამომუშავებას და მარნეული-გარდაბნის კვანძის საქართველოს ელექტროენერგიის მოხმარება ყოველწლიურად იზრდება (გამონაკლისია 2020 წელი, პანდემიის პერიოდი) და ეს ზრდა განსაკუთრებით შესამჩნევია თბილისის რეგიონში, არსებული ინფრასტრუქტურით შეუძლებელია ამ 467 რეგიონის უსაფრთხო ელ. მომარაგება. ამიტომ მომავალში გათვალისწინებულია პროექტი „თბილისის რეგიონის უსაფრთხო ელ. მომარაგება“. პერსპექტიული რეჟიმების ანგარიშმა აჩვენა, რომ როგორც 500/220 კვ ატ-ების ასევე თბილისის 220 კვ ქსელის N-1 რეჟიმებში, ადგილი ექნება ქსანის 500/220 კვ ატ-ს, ასევე 220 კვ ეგხ არაგვს და კუკიას გადატვირთვას, შესაბამისად საჭიროა ქსანში ატ-ს შეცვლა და 801 მგვა სიმძლავრის ატ-ს დადგმა, ასევე 220 კვ ეგხ-ების არაგვის და კუკიას გაორჯაჭვიანება-გაძლიერება. 220/110/35 კვ ქ/ს ნორიოს მშენებლობის საჭიროება გამოწვეულია ლილო-ვაზიანი-სართიჭალას მონაკვეთზე მოხმარების ზრდით. ბოლო პერიოდში აღნიშნულ კვანძებში მოხმარების ზრდის ინტენსიურობამ მოიკლო, შესაბამისად აღნიშნული ქვესადგური აშენდება მოხმარების ზრდის კვალდაკვალ. პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  220 კვ საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზის „არაგვი“ გაორჯაჭვიანება სუგრძე 34 კმ დაუჯრედების მოწყობა;  220 კვ ეგხ ალავერდის მონაკვეთის (ქ/ს მარნეულში შეჭრის წერტილიდან სომხეთის საზღვრამდე, 18,6 კმ) რეაბილიტაცია;  220/110 კვ ქ/ს „ნორიო“, 2x125 მგვა დადგმული სიმძლავრით;  220 კვ ეგხ „ვარკეთილი“ შეჭრა ქ/ს „ნორიო-220“-ში/ - 2x4 კმ;  ქ/ს „ქსანი-500“-ში, 500/220 კვ 501 მგვა ავტოტრანსფორმატორის 500/220 კვ 801 მგვა ავტო ტრანსფორმატორით ჩანაცვლება;  220 კვ ეგხ „კუკია“ გაორჯაჭვიანება; სიგრძე 17 კმ დასრულებული:  220 კვ ეგხ „ალავერდის“ შეჭრა ქვესადგურ მარნეულში, 2x16.7 კმ და ორი 220 კვ უჯრედის მოწყობა;  220 კვ ეგხ „ალავერდის“ ნაწილის (თბოსადგური 2-დან ალავერდის გაჭრის ადგილამდე) რეაბილიტაცია, სიგრძე 7.5 კმ. 424 ვადები 2023 – 2027 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი დაგეგმილი ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 0 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 11.95 მლნ. კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 400 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 71, 716, 400 ლარი 2027 წლისთვის. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლის დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურის შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. 425 ES-2-13: ქართლის 220 კვ ქსელის გაძლიერება ES-2-13: ქართლის 220 კვ ქსელის გაძლიერება მიზანი 3.10: ელექტროგადამცემი ქსელის საიმედოობისა და გამტარუნარიანობის გაზრდა, სისტემური, ელექტროგადამცემი ხაზების გაუმჯობესებისა და განახლების გზით. სისტემათაშორისი და ადგილობრივი აღწერა: აღნიშნული ღონისძიება გააძლიერებს აღმოსავლეთ საქართველოს ქსელს და უზრუნველყოფს: კომბინირებული ციკლით მომუშავე გარდაბნის თბოელექტროსადგურ 1-დან ქსელში სიმძლავრის საიმედო გამოტანას: მომარაგების საიმედოობას აღმოავლეთ საქართველოში გაზრდილი მოხმარების დასაკმაყოფილებლად; ხელს შეუწყობს მტკვრის აუზის ჰიდროელექტროსადგურებისა და ენერგიის განახლებად წყაროების ქსელში ინტეგრირებას; 500 კვ „ქართლი-2“-სა და „ვარძიის“ ხაზების დარეზერვებას. დაახლოებით 50 წლის წინ საქართველოს ელექტროსისტემის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილები დაკავშირებული იყო ერთჯაჭვა 220 კვ ეგხ-ით 220 კვ ქ/ს ზესტაფონიდან 220 კვ ქ/ს გარდაბნამდე (220 კვ ეგხ ნავთლუღის გავლით). აქედან გამომდინარე, 220 კვ მონაკვეთები ზესტაფონი- ხაშურიგორი-ქსანი და ნავთლუღი-CCGT1-გარდაბანი მოძველებულია. დღევანდელი მდგომარეობით, 220 კვ ეგხ ნავთლუღი-CCGT-გარდაბანი-ის საოპერაციო ზღვრები იმდენად დაბალია, რომ შეუძლებელია გარდაბნის CCGT1-ის სრული გენერაციის ქსელში უსაფრთხო და საიმედო ევაკუაცია. აგრეთვე ძალიან დაბალია 220 კვ მაგისტრალის ზესტაფონი-ხაშური-გორი-ქსანი საოპერაციო ზღვრებიც. მომავალში, როდესაც მოხდება მომხმარებელთა ზრდა აღმოსავლეთ საქართველოში, ადგილი ექნება აღნიშნული ელემენტების გადატვირთვას, N-1 რეჟიმში, ეგხ „ქართლი-2“-ის ან ეგხ „ვარძიის“ გამორთვისას. აღნიშნული პრობლემების თავიდან აცილების მიზნით იგეგმება 220 კვ ეგხ ნავთლუღი 1, 2-ის რეაბილიტაცია და ქართლის 220 კვ მაგისტრალის (ზესტაფონი-ქსანი) გაორჯაჭვიანება. ეს პროექტი ხელს შეუწყობს ხაშურისა და გორის კვანძებში განახლებადი ენერგიის წყაროების ინტეგრირებას (მტკვრის ჰესების კასკადი, ქარისა და მზის სადგურები) აღსანიშნავია, რომ შიდა ქართლის რეგიონში არსებობს პოტენციალი დაახლოებით 500 მგვტ-მდე ქარის და მზის სადგურების მშენებლობის, შესაბამისად აღნიშნული მაგისტრალის გაძლიერებით უზრუნველყოფილი იქნება ამ სადგურებიდან სიმძლავრის საიმედო გამოტანა მოხმარების ცენტრებისკენ და საექსპორტოდ. არსებული გორის ქვესადგურის გაფართოება და დამატებითი უჯრედების მოწყობა, როგორც ხაზებისთვის ასევე გენერაციის მიერთებისთვის შეუძლებელია, გამომდინარე იქედან, რომ ქვესადგური მდებარეობს მჭიდროდ დასახლებულ ადგილას. სწორედ ამიტომ მიზანშეწონილია სადგურების წარმომადგენლების მიერ მოეწყოს 220 კვ შემკრები ქვესადგური „გორი ახალი“ სადაც მოხდება გაორჯაჭვიანებული ეგხ „ურბნისის“ და „ლიახვის“ შეჭრა. აღნიშნული სქემის განხორციელებით გადაწყდება, როგორც ხაზების გაორჯაჭვიანების ასევე მძლავრი გენერაციის ქსელზე მიერთების საკითხი. აქვე აღსანიშნავია, რომ ელემენტს P.15.1 “220 კვ ეგხ ლიახვის გაორჯაჭვიანება, სიგრძე 56 კმ” განახორციელებს სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტრ4ოსისტემა“ საკუთარი ფინანსებით. ხაზებზე გამოყენებული უნდა იყოს ისეთი კვეთის სადენი, რომლის ერთი ჯაჭვიც შეძლებს გაატაროს 500 მგვტ-მდე სიმძლავრე, რათა დაკმაყოფილდეს N-1 კრიტერიუმი პროექტი მოიცავს შემდეგ კომპონენტებს:  220 კვ საჰაერო ეგხ „ლიახვი“-ს რეაბილიტაცია, სიგრძე 56 კმ;220 კვ საჰაერო ეგხ „ნავთლუღი 1,2-ის რეაბილიტაცია, სიგრძე - 38 კმ; 426  220 კვ საჰაერო ეგხ „ურბნისი“-ს რეაბილიტაცია, სიგრძე - 45 კმ;  220 კვ საჰაერო ეგხ „სურამი“-ს რეაბილიტაცია, სიგრძე - 67 კმ. ვადები 2025-2028 წლები. სექტორი ელექტროენერგიის გადაცემა და განაწილება. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს გადამცემი ქსელის განვითარების ათწლიანი გეგმა. განხორციელების სტატუსი პროექტირების ეტაპზეა ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები  ინტეგრირებული ჰესების სიმძლავრე, 766 მგვტ;  დანაკარგების შემცირება, 4.4 მლნ.კვტ.სთ  ქსელის გამტარუნარიანობის ზრდა; (ნორმალური /ავარიული რეჟიმები), 400 მგვტ. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი არა მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები 117, 600, 000 ლარი 2028 წლისთვის დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • განახლებული ან გაფართოებული საჰაერო ელექტროგადამცემი ხაზები, ძაბვა და სიგრძე (კმ); • ქვესადგურის განახლებული ან ახლად დამონტაჟებული ავტო ტრანსფორმატორები, ქვესადგურების შემხვედრი ხაზები, ნომინალური ძაბვა (კვ) და სიმძლავრე (მგვა); • გადაცემისას დანაკარგების ოდენობა, პროცენტი; • სისტემის სტაბილურობა რეჟიმის დარღვევისას. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი • დეკარბონიზაცია: განახლებადი ენერგია; • ენერგეტიკული უსაფრთხოება. 427 EP-1: მიმდინარე სოციალური დახმარების პროგრამები. EP-1: მიმდინარე სოციალური დახმარების პროგრამები. მიზანი 4.1: ენერგეტიკული სიღარიბის პირობებში მცხოვრები მოსახლეობის პროცენტული მაჩვენებლის შემცირება. აღწერა: ეს ღონისძიება მოიცავს შედარებით ღარიბი და მთიან რეგიონებში მცხოვრები შინამეურნეობების დახმარების მიმდინარე პროგრამებს. ვადები 2020 – 2030 წლები. სექტორი მოსახლეობა შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები უკვე მოქმედი სხვადასხვა სამართლებრივი აქტები. განხორციელების სტატუსი მიმდინარე - მოქმედი სამართლებრივი აქტები და მხარდაჭერის სქემები. ენერგეტიკული სიღარიბის და მონიტორინგის მექანიზმების განსაზღვრა ექვემდებარება დაზუსტებას. ვარაუდები მოიცავს მხოლო პირდაპირ დაფინანსებას - არ ითვალისწინებს ბუნებრივი გაზის სოციალური ტარიფის სუბსიდიებს. მოსალოდნელი შედეგები 2017 წელს შეფასებული, ენერგეტიკული სიღარიბის პირობებში მცხოვრები მოსახლეობის რაოდენობის შემცირება 43%-დან, 15%-მდე 2030 წლისათვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი 189,000,000 ლარი (21,000,000 ლარი წელიწადში) პირდაპირი დაფინანსება. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება სოციალური მომსახურების სააგენტო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) მუნიციპალიტეტები უწყება/წყარო სოციალური მომსახურების სააგენტო. 428 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი შინამეურნეობების გამოკითხვა მაღალი ხარისხის ენერგიის (გათბობა, საჭმლის მომზადება, ცხელი წყალი) მოთხოვნის დონის დაკმაყოფილებასა და ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით. ენერგოეფექტურობის ღონისძიებები შინამეურნეობები-სთვის. პოლიტიკა და ღონისძიებები - კვლევის, ინოვაციისა და კონკურენტუნარიანობის მიმართულება RIC-1: თემატური პრიორიტეტებით განსაზღვრა ეროვნული R&I-სთვის, ენერგეტიკის სექტორის განსაზღვრა ერთ-ერთ პრიორიტეტად. RIC-1: თემატური პრიორიტეტებით განსაზღვრა ეროვნული R&I-სთვის, ენერგეტიკის სექტორის განსაზღვრა ერთ-ერთ პრიორიტეტად მიზანი 5.1.1: კვლევებსა და ინოვაციებზე სახელმწიფოს მხრიდან მხარდაჭერა. აღწერა: თემატური RDI პრიორიტეტების შემუშავება ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის მიხედვით. ამ ღონისძიების ინიცირებას მოახდენს საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო, ხოლო შემუშავებას კვლევებისა და ინოვაციების საბჭო. კლიმატის ცვლილება და მდგრადი ენერგეტიკა განისაზღვრება კვლევებისა და ინოვაციების მაღალ სტრატეგიულ პრიორიტეტად. მიმართულების ერთ-ერთი ძირითადი მიზანია თემატური პრიორიტეტების განსაზღვრა მთავრობის დადგენილებით, რაც აქამდე არ განხორციელებულია. ვადები 2022-2023 წლები. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები თემატური პრიორიტეტების განსაზღვრა ხელს შეუწყობს დაფინანსების ეფექტურად გამოყენებას და RDI პრიორიტეტების თანხვედრას ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პრიორიტეტებთან. სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული დანახარჯები. 429 დაფინანსების წყაროები (ლარი) მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები N/A დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს ტექნიკური დახმარება პრიორიტეტულ სფეროში კვლევების მხარდასაჭერად. დონორების მხრიდან პასუხისმგებელი უწყება კვლევებისა და ინოვაციების საბჭო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო და სხვა შესაბამისი სამინისტროები. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) თემატური პრიორიტეტების მეშვეობით. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი დამტკიცება შესაბამისი სამთავრობო დადგენილების ღონისძიება RIC-3. RIC-2: მდგრადი ენერგეტიკის საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებისა და გაუმჯობესების მხარდაჭერა. RIC-2: მდგრადი ენერგეტიკის საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავებისა და გაუმჯობესების მხარდაჭერა. მიზანი 5.1.2: შესაძლებლობების გაძლიერება R&D-ს სტიმულირებისათვის. აღწერა: ეს ღონისძიება, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობს მდგრადი განვითარების სფეროში არსებული საგანმანათლებლო პროგრამების ინვენტარიზაციას, ენერგეტიკისა და კლიმატის სექტორის მიმდინარე საჭიროებასთან მათი შესაბამისობის ანალიზს. არსებული პროგრამების ცვლილება ისე უნდა მოხდეს, რომ გამოკვეთოს ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის წყაროების განვითარების, კლიმატის ცვლილების შემარბილებელი და მასთან ადაპტაციას საკითხები. ენერგეტიკის სექტორის განვითარება დიდად არის დამოკიდებული კვალიფიციურ პერსონალზე, მკვლევარებსა და სპეციალისტებზე. უახლესი სტანდარტები, საუკეთესო პრაქტიკა, თანამედროვე ტექნოლოგიები და სხვა შესაბამისი მასალები უნდა იყოს თანამედროვე საგანმანათლებლო პროგრამების განუყოფელი ნაწილი. ამ ღონისძიების განსახორციელებლად ძალიან მნიშვნელოვანია საერთაშორისო ექსპერტიზა. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ითანამშრომლებს საერთაშორისო დონორებთან და ორგანიზაციებთან, არსებული პროგრამების ანალიზისა და შესაბამისი რეკომენდაციების შესამუშავებლად მათი განახლებისა და თანამედროვე სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოსაყვანად. სამინისტრო აგრეთვე ითანამშრომლებს უნივერსიტეტებთან ამ ღონისძიებაში მათი მონაწილეობის მოტივაციისთვის. 430 ვადები 2023-2024 წლები. სექტორი RDI/ენერგეტიკის სექტორი. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები კვლევითი შესაძლებლობების გაძლიერება, ახალგაზრდა მკვლევარებისა და კვალიფიციური პერსონალის მომზადება. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები. მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები N/A დონორის მხარდაჭერა  ტექნიკური დახმარება არსებული საგანმანათლებლო პროგრამებისა და მათი საჭიროებების შესაფასებლად;  ფინანსური დახმარება საერთაშორისო ექსპერტთან მომუშავე ადგილობრივი კონსულტანტის ხარჯის დასაფარად. პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, უნივერსიტეტები. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) • არსებული პროგრამების შეფასების ანგარიშგება; • საგანმანათლებლო საჭიროებების შეფასება. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი N/A 431 RIC-3: მდგრადი განვითარების სფეროში, საზღვარგარეთ უნივერსიტეტებში განათლების მიმღები ქართველი სტუდენტებისათვის ეროვნული დაფინანსების დაწესება. RIC-3: მდგრადი განვითარების სფეროში, საზღვარგარეთ უნივერსიტეტებში განათლების მიმღები ქართველი სტუდენტებისათვის ეროვნული დაფინანსების დაწესება. მიზანი 5.1.2: შესაძლებლობების გაძლიერება R&D-ს სტიმულირებისათვის. აღწერა: სსიპ განათლების საერთაშორისო ცენტრი (IEC) შექმნილია საერთაშორისო სასწავლო აკადემიური პროგრამების განვითარებისა და საერთაშორისო სასწავლო აკადემიური თანამშრომლობის ხელშეწყობის მიზნით, რაც ემსახურება საქართველოს როგორც საჯარო, ისე კერძო სფეროში დასაქმებული კვალიფიციური კადრების მომზადებას. ცენტრმა 2014 წლიდან დღემდე დააფინანსა 1300-ზე მეტი სტიპენდიანტი, პრიორიტეტული მიმართულებები განისაზღვრება ცენტრის შესაბამისი სასტიპენდიო პროგრამით. ვადები 2022-2023 წლები. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი დაგეგმილი ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები კვლევითი შესაძლებლობების გაძლიერება და კვალიფიციური ახალგაზრდა მკვლევარების მომზადება. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები არსებული პროგრამის განახლებისათვის. მუნიციპალური N/A კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები N/A დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო, სსიპ „განათლების საერთაშორისო ცენტრი“. უწყება/წყარო სსიპ „განათლების საერთაშორისო ცენტრი“. 432 მონიტორინგი პროგრესის მაჩვენებელი (ები) სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი მდგრადი ენერგეტიკა და კლიმატის ცვლილება განისაზღვრა ერთ-ერთ მიმართულებათ სსიპ „განათლების საერთაშორისო ცენტრის მიერ“. ღონისძიება RIC-1. RIC-4: ეროვნულ ენერგეტიკულ პოლიტიკის პრიორიტეტებთან თანხვედრაში მყოფი კვლევითი და განვითარების პროექტების დაფინანსება. RIC-4: ეროვნულ ენერგეტიკულ პოლიტიკის პრიორიტეტებთან თანხვედრაში მყოფი კვლევითი და განვითარების პროექტების დაფინანსება. მიზანი 5.1.3: მდგრად ენერგეტიკასთან დაკავშირებული RDI-ს მხარდაჭერა და გაძლიერება. აღწერა: ეროვნულ ენერგეტიკულ პოლიტიკის პრიორიტეტებთან თანხვედრაში მყოფი კვლევითი და განვითარების პროექტების დაფინანსება: 1. ენერგიის გამომუშავებასა და მოხმარებაში რესურსეფექტური ღონისძიებების კვლევები; 2. ადგილობრივი განახლებადი ენერგიის წყაროების მდგრადი გამოყენებისაკენ მიმართული ინოვაციური კვლევითი პროექტები; 3. საქართველოში მწვანე წყალბადის ათვისების პოტენციალის კვლევითი პროექტები; 4. კლიმატის ცვლილებისა და მისი ენერგეტიკულ სისტემებზე გავლენის შემსწავლელი კვლევითი პროექტები; 5. ცვალებადი განახლებადი ენერგიის წყაროების ენერგეტიკულ სისტემაში ინტეგრაციის საშუალებებისა და ენერგიის შემნახველი საშუალებების (ჰიდრომააკუმულირებელი სადგურები, ბატარეებისა და სხვა) კვლევითი პროექტები; 6. საზოგადოებრივი და ჰუმანიტარული მეცნიერებების დანერგვა, ენერგეტიკის, ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და პოლიტიკის საკითხებში; 7. ხელოვნური ინტელექტისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიის გამოყენების შესაძლებლობები ენერგეტიკის სექტორის ოპტიმიზაციისათვის (პროგნოზირება, გრძელვადიანი დაგეგმარება, სისტემის გაფართოების დაგეგმარება და სხვა). საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო ითანამშრომლებს კლიმატის ცვლილებისა და ენერგეტიკის სექტორში მომუშავე კვლევით გუნდებთან და ორგანიზაციებთან, მოდელირების ანალიტიკური გუნდის ჩამოსაყალიბებლად, რომელიც სტრატეგიული დოკუმენტების შემუშავების დროს გაუწევს შესაბამის მხარეს ანალიტიკურ დახმარებას. ვადები 2023 წლიდან და შემდგომ. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. 433 ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები მობილიზებული და მიმართული დონორთა მხარდაჭერა; RDI-ს შესაბამისობა სექტორული განვითარების ეროვნულ პრიორიტეტებთან; ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების გაუმჯობესებული მოდელირებისა და დაგეგმარების შესაძლებლობები; ანალიტიკური დახმარება სტრატეგიული დოკუმენტების შემუშავების დროს (ეროვნული სტრატეგიები, სამოქმედო გეგმები, ქსელის განვითარების გეგმები და სხვა). დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები კოორდინაციისათვის. დონორებთან და კვლევით გუნდებთან მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსება და ტექნიკური მხარდაჭერის მოცულობა. პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინიტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საერთაშორისო დონორები, კვლევითი ორგანიზაციები. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) ეროვნული ენერგეტიკული პოლიტიკის დაფინანსებული კვლევითი პროექტები. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი პრიორიტეტების ფარგლებში N/A RIC-5: საქართველოს უსაფრთხოებისა და განვითარების პრიორიტეტების მიხედვით კვლევის მონიტორინგის ინდიკატორების შემუშავება. RIC-5: საქართველოს უსაფრთხოებისა და განვითარების პრიორიტეტების მიხედვით კვლევის მონიტორინგის ინდიკატორების შემუშავება. 434 მიზანი 5.1.3: მდგრად ენერგეტიკასთან დაკავშირებული RDI-ს მხარდაჭერა და გაძლიერება. აღწერა: კვლევისა და ინოვაციების მიმართულების არსებული მდგომარეობის ანალიზი, მდგრადი ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილებების RDI პროექტების განსაზღვრის მიზნით. სექტორული პრიორიტეტების სამიზნე მაჩვენებლების გათვალისწინებით მონიტორინგის სისტემა და შეფასების ინდიკატორების შემუშავება. ვადები 2022-2024 წლები. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები ინდიკატორების შემუშავებისა და მათი მუდმივ რეჟიმში გაზომვის მეშვეობით განისაზღვრება სექტორის განვითარების დინამიკა, პოლიტიკის ღონისძიებებისა და მხარდაჭერის სქემების ეფექტურობა. მონაცემების გამოყენება მოხდება როგორც პოლიტიკის ღონისძიებების მონიტორინგისა და მათში ცვლილებების შესატანად, ასევე საერთაშორისო და ეროვნული ანგარიშგებისთვის. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა საჭიროებს ტექნიკურ მხარდაჭერას. პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) შემუშავებული ინდიკატორების ოფიციალური სტატისტიკა. 435 სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი N/A RIC-6: მდგრადი ბიზნესის ჯილდოს მეშვეობით ახალი პროდუქტისა და ტექნოლოგიების სერტიფიცირების წახალისება. RIC-6: მდგრადი ბიზნესის ჯილდოს მეშვეობით ახალი პროდუქტისა და ტექნოლოგიების სერტიფიცირების წახალისება. მიზანი 5.1.4: ბიზნესის სექტორში ინოვაციების წახალისება და კერძო ინვესტიციების მოზიდვა კვლევისა და ინოვაციის მიმართულებით. სამრეწველო და კომერციულ სექტორებში რესურსეფექტურობის გაუმჯობესებისაკენ მიმართული დაბალ-ნახშირბადიანი აღწერა: ტექნოლოგიებისა და ინოვაციური მიდგომების დანერგვის წასახალისებლად შეიქმნება მდგრადი ენერგეტიკის ჯილდო. ის ბიზნესი, რომლიც გაივლის საერთაშორისო გარემოსდაცვითი სერტიფიცირების პროცესს (მაგ. ISO 50001, ISO 40001) ან დანერგავს თანამედროვე დაბალნახშირბადიან ტექნოლოგიებს რესურსეფექტურობის გასაუმჯობესებლად, დასახელდებიან წიაღისეული საწვავის მოხმარების შესამცირებლად დაწესებული ჯილდოს ნომინანტებად. ვადები 2023 წლიდან და შემდგომ. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები იმ საწარმოების რიცხვის ზრდა, რომელიც იყენებს დაბალნახშირბადიან ტექნოლოგიებსა და საუკეთესო საერთაშორისო სტანდარტებს. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა არასაფინანსო მხარდაჭერა პროგრამის მოცულობისა და საერთაშორისო აღიარებისათვის. პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო. 436 „აწარმოე საქართველოში“. ბიზნეს ასოციაციები. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) შეიქმნა მდგრადი ბიზნესის ჯილდო. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი N/A RIC-7: „კვლევიდან ბიზნესამდე“ პროგრამების მხარდაჭერა ცოდნისა და გამოცდილების გადასაცემად სამეცნიერო სფეროდან კერძო (სამრეწველო) სექტორში, დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების კუთხით. RIC-7: „კვლევიდან ბიზნესამდე“ პროგრამების მხარდაჭერა ცოდნისა და გამოცდილების გადასაცემად სამეცნიერო სფეროდან კერძო (სამრეწველო) სექტორში, დაბალნახშირბადიანი ტექნოლოგიების კუთხით. მიზანი 5.1.4: ბიზნესის სექტორში ინოვაციების წახალისება და კერძო ინვესტიციების მოზიდვა კვლევისა და ინოვაციის მიმართულებით. აღწერა: პროგრამის ფარგლებში დოქტორანტურის სტუდენტებსა და ახლაგაზრდა მკვლევარებს საშუალება ექნებათ, რომ შეუთავსონ საკუთარი კვლევა მრეწველობის კონკრეტულ დარგს (კერძო კომპანიები). აღნიშნული გაზრდის კერძო ინვესტიციებს RDI-ში და ხელს შეუწყობს ჩატარებული კვლევების მისადაგებას სექტორის საჭიროებებზე. ღონისძიება დაკავშირებულია აგრეთვე ზომა RIC-9-სთან. ვადები 2023 წლიდან და შემდგომ. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები სექტორისათვის შესაბამისი კვლევების რაოდენობის ზრდა. კერძო სექტორის ჩართულობისა და ინვესტიციების ზრდა RDI-ში. სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები. 437 დაფინანსების წყაროები (ლარი) მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები კერძო კომპანიების ხარჯები, სტიპენდიის /სტაჟირების ხარჯების დასაფარად. დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა (ინიციატორი). და მდგრადი განვითარების სამინისტრო პარტნიორი დაწესებულება (ები) ბიზნეს ასოციაციები (საქართველოს ბიზნესის ასოციაცია, საქართველოს მცირე და საშუალო ბიზნესთა ასოციაცია); საქართველოს სავაჭრო, სამრეწველო პალატა; „აწარმოე საქართველოში“. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) პროგრამა ჩამოყალიბებულია; პროგრამაში ჩართული პირების რაოდენობა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი ღონისძიება RIC-8. RIC-8: „ბიზნესიდან ბიზნესამდე“ პლატფორმის შექმნა დოქტორანტებისა და გამოცდილი მკვლევარების ბიზნეს სექტორთან დასაკავშირებლად და მათი კვლევისა და ინოვაციის საჭიროებების გასაცნობად. RIC-8: „ბიზნესიდან ბიზნესამდე“ პლატფორმის შექმნა დოქტორანტებისა და გამოცდილი მკვლევარების ბიზნეს სექტორთან დასაკავშირებლად და მათი კვლევისა და ინოვაციის საჭიროებების გასაცნობად. მიზანი 5.1.4: ბიზნესის სექტორში ინოვაციების წახალისება და კერძო ინვესტიციების მოზიდვა კვლევისა და ინოვაციის მიმართულებით. აღწერა: ღონისძიება დაკავშირებულია RIC-8 ღონისძიებასთან და მოიცავს ციფრული პლატფორმის შემუშავებას მკვლევარების, ახალგაზრდა მკვლევარების გუნდებისა და ბიზნესისათვის. ბიზნესის წარმომადგენლებს შეეძლებათ პლატფორმაზე საკუთარი საჭიროებების შესაბამისი განაცხადების განთავსება, ახალგაზრდა მკვლევარებსა და დოქტორანტებს შეეძლებათ მათი ნახვა და მათი არჩევა სადოქტორო თეზისად ან კვლევის ობიექტად. აღნიშნული პლატფორმის გამოყენება შესაძლებელი იქნება RIC-8 ღონისძიებაში წარმოდგენილი პროგრამის შესრულების ინსტრუმენტად. ვადები 2022-2023 წლები. 438 სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები სექტორისათვის შესაბამისი კვლევების რაოდენობის ზრდა. კერძო სექტორის ჩართულობისა და ინვესტიციების ზრდა RDI-ში. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დაფინანსება მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა შესაძლებელია მოძიებული იქნეს დამატებითი დონორული დაფინანსების მოცულობა პლატფორმის შემუშავებისა და გამართვისათვის. პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) შექმნილია მკვლევარებისა პლატფორმა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი და ბიზნესის დამაკავშირებელი ციფრული ღონისძიება RIC-7. RIC-9: საქართველოს „Horizon Europe“-ის პროგრამული კომიტეტის დელეგაციის მიერ ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების საკითხების სათანადოდ წარმოჩენა. RIC-9: საქართველოს „Horizon Europe“-ის პროგრამული კომიტეტის დელეგაციის მიერ ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების საკითხების სათანადოდ წარმოჩენა. მიზანი 5.2.2: ევროკავშირის “Horizon Europe” პროგრამაში ქართველი მეცნიერებისა და მკვლევარების ჩართულობის გაზრდა. 439 აღწერა: „ჰორიზონტი ევროპის“ პროგრამული კომიტეტებში საქართველოს წარმომადგენელთა მხრიდან კლიმატის ცვლილებისა და ენერგეტიკის საკითხების სათანადო წარმოჩენის უზრუნველყოფა. წევრები აქტიურად ითანამშრომლებენ ქართველ მკვლევარებთან, მიიღებენ მონაწილეობას პროგრამული კომიტეტის შეხვედრებში და წინ წამოწევენ/გააჟღერებენ ქვეყნისათვის კვლევით საჭიროებებს. ვადები 2023-2027 წლები. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები საქართველოს განათლებისა და პროგრამის მოლაპარაკების ქვეშ. განხორციელების სტატუსი განხორციელების პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები ჩართულობის გაზრდა ევროკავშირის უმსხვილეს კვლევით და ინოვაციების პროგრამაში „Horizon Europe”, საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერება კვლევებისა და ინოვაციების კუთხით. დაფინანსების წყაროები (ლარი) მეცნიერებისა და „Horizon Europe”-ის სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები, სამგზავრო დანახარჯები კომისიის წევრებისათვის, რომლის ხარჯებსაც არ დაფარავს ევროკავშირი. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა დონორის მხარდაჭერა ევროკავშირის შესაძლო დახმარება - საჭიროებს მოცულობის განსაზღვრას. პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. იმ საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) მე-5 კლასტერის მიმართულებით საქართველოს მონაწილეობით წარდგენილი განაცხადების რაოდენობის ზრდა. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი N/A 440 RIC-10: რეგულარული საინფორმაციო დღეების ორგანიზება ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების სფეროში საერთაშორისო კვლევითი პროგრამების შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით. RIC-10: რეგულარული საინფორმაციო დღეების ორგანიზება ენერგეტიკისა და კლიმატის ცვლილების სფეროში საერთაშორისო კვლევითი პროგრამების შესახებ ცნობიერების ამაღლების მიზნით. მიზანი 5.2.1: მსხვილ საერთაშორისო RDI პროგრამებში ქართველი მკვლევარებისა და კვლევითი ორგანიზაციების მხარდაჭერა. აღწერა: მკვლევარების საერთაშორისო RDI პროექტების შესახებ (შესაბამისი კრიტერიუმებით; COST, NATO, SPS და სხვა) ცნობიერების ამაღლება რეგულარული საინფორმაციო, სამუშაო შეხვედრებისა და ინფორმაციის გავრცელების სხვა ღონისძიებების მეშვეობით. მკვლევარების მხარდაჭერა მათთვის პრაქტიკული ინფორმაციის მიწოდების მეშვეობით. “Horizon Europe“-ის ეროვნული საკონტაქტო პირები მონაწილეობას მიიღებენ და მხარს დაუჭერენ სამინისტროს შეხვედრების საინფორმაციო ღონისძიებებისა და საინფორმაციო დღეების ორგანიზებაში. ვადები 2022 წლიდან და შემდგომ. სექტორი RDI/ ენერგეტიკის სექტორი. შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი მიმდინარე. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები კვლევისა და ინოვაციების კუთხით საერთაშორისო გაძლიერება, RDI დაფინანსების დივერსიფიკაცია. დაფინანსების წყაროები (ლარი) სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯები. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არ დონორის მხარდაჭერა მოძიებულია დონორთა მხარდაჭერა. თანამშრომლობის პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი. “Horizon Europe“-ის ეროვნული საკონტაქტო პირები. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. 441 საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) საინფორმაციო ბარათები სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი შეხვედრების კალენდარი, ღონისძიებების მოხსენებითი N/A RIC-11: მუშაობა ორმხრივ და მრავალმხრივ ინიციატივებზე - თანამშრომლობა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან. RIC-11: მუშაობა ორმხრივ და მრავალმხრივ ინიციატივებზე - თანამშრომლობა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან. მიზანი5.2.1: მსხვილ საერთაშორისო RDI პროგრამებში ქართველი მკვლევარებისა და კვლევითი ორგანიზაციების მხარდაჭერა. აღწერა: საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მუშაობს ორმხრივი და მრავალმხრივი თანამშრომლობის ჩამოყალიბებისათვის კლიმატის ცვლილებისა და ენერგეტიკის სფეროში, რომ შეიქმნას ახალი შესაძლებლობები ქართველი მკვლევარებისათვის საერთაშორისო თანამშრომლობის პროექტებში. ვადები 2022 წლიდან და შემდგომ. სექტორი RDI შესაბამისი საპროექტო დოკუმენტები, სამართლებრივი და მარეგულირებელი აქტები N/A განხორციელების სტატუსი განხილვის პროცესში. ვარაუდები N/A მოსალოდნელი შედეგები RDI დაფინანსების დივერსიფიკაცია, ევროკავშირის კვლევით სივრცეში ქართველი მკვლევარების ინტეგრაცია და საერთაშორისო თანამშრომლობის გაღრმავება. სახელმწიფო ბიუჯეტი ადმინისტრაციული ხარჯი. მუნიციპალური არა კერძო სექტორი/სახელმწიფო კომპანიები არა 442 დაფინანსების წყაროები (ლარი) დონორის მხარდაჭერა არა პასუხისმგებელი უწყება საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პარტნიორი დაწესებულება (ები) შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდი. საქართველოს ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების სააგენტო. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. მონიტორინგი უწყება/წყარო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო. პროგრესის მაჩვენებელი (ები) არანაკლებ ერთი თანამშრომლობის პროგრამის არსებობა კვლევებისა და ინოვაციებისათვის კლიმატის ცვლილებისა და ენერგეტიკის საკითხებში 2030 წლამდე. სხვა პოლიტიკასთან და ღონისძიებებთან და/ან მიმართულებებთან კავშირი N/A დანართი II: დამატებითი ინფორმაცია განახლებადი ენერგიის არსებული წყაროების შესახებ ქარის ენერგია - საქართველოს ქარის ენერგიის გამოყენების მნიშვნელოვანი პოტენციალი აქვს. ქარის ელექტროსადგურების ფართო გამოყენების შემთხვევაში, საქართველოს დასჭირდება ან სარეზერვო სიმძლავრეები ან ენერგიის თანამედროვე დამგროვებლებელი, რადგან ქარის ელექტროენერგიის წარმოების პროგნოზირება თითქმის შეუძლებელია. მზის ენერგია - საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობიდან გამომდინარე, მზის ეფექტური ნათების ხანგრძლივობა საკმაოდ დიდია. მთიანი, ძნელად მისადგომი, ნაკლებად დასახლებული სოფლების ელექტრომომარაგების ერთ-ერთი ოპტიმალური გადაწყვეტა არის ავტონომიური მიკროელექტროსადგურები, რომლებიც მუშაობენ მზის ფოტოელექტრული გარდამქმნელებით. 443 გეოთერმული ენერგია - გეოთერმული რესურსების ჯამური სავარაუდო მარაგი წელიწადში არის დაახლოებით 250 მილიონი მ3. ქვეყნის გეოთერმული წყლების ტემპერატურა მერყეობს 30-110°C– ს შორის. საქართველოს გეოთერმული ენერგეტიკული პოტენციალის რეალიზაციის მიზნით, გათვალისწინებულია ინვესტორების მოზიდვა და ზოგადად სექტორის განვითარების ხელშეწყობა. მაგალითად, მერების შეთანხმების ინიციატივის ფარგლებში განიხილება მუნიციპალური შენობების (საბავშვო ბაღები, სკოლები) სახელმწიფო და/ან საგრანტო დაფინანსებით უზრუნველყოფა, გეოთერმული ენერგიის გათბობისა და ცხელი წყლით მომარაგებისთვის გამოყენების ხელშეწყობის მიზნით. ბიომასა - მერქნის ბიომასა წარმოადგენს ერთ – ერთ მთავარ ენერგორესურსს საქართველოში. საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მონაცემებით, საქართველოს ტყის ფართობი 3,124,200 ჰექტარია და ამჟამად სრულად სახელმწიფო საკუთრებაშია. ამჟამად, საქართველოს რეგიონებში ტყეების ინვენტარიზაცია ეტაპობრივად ხდება. რადგან პროცესი საკმაოდ შრომატევადია, ქვეყანას მხოლოდ რამდენიმე წელიწადში ექნება ინფორმაცია ტყის მდგრადი მართვის ფარგლებში რესურსების ოდენობის შესახებ. 444