ტექნიკური რეგლამენტი – ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების

მენეჯმენტის გეგმა

თავი I შესავალი

მუხლი 1. დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის მიზნები

1. წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმა შემუშავებული იქნა დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ საქართველოს კანონის შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც მენეჯმენტის გეგმა სავალდებულოა ყველა დაცული ტერიტორიისათვის.

2. მენეჯმენტის გეგმის მიზანს წარმოადგენს დაცული ტერიტორიებისათვის გრძელვადიანი მიზნების განსაზღვრა, რომლის შედეგების მიღწევაც უნდა დაისახოს პასუხისმგებელმა უწყებამ მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში, ამ შედეგების მისაღწევად მან უნდა განახორციელოს კონკრეტული ქმედებები და დასახოს ინდიკატორები მონიტორინგის განსახორციელებლად. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მდგომარეობის შეფასება, საფრთხეებისა და ძირითადი ღირებულებების განსაზღვრა და მათი დაცვისა და კონსერვაციის გრძელვადიანი და მოკლევადიანი მიზნების ჩამოყალიბება.

3. დაგეგმილი მიზნების მისაღწევად საჭირო პროგრამების შემუშავება, რომელსაც განხორციელებს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ხელმძღვანელობით განსაზღვრულ ვადაში.

4. მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის სისტემის შემუშავება განხორციელების ძირითად მიმართულებებზე, რომელიც შეფასდება წინასწარ განსაზღვრული გაზომვადი ინდიკატორების საშუალებით.

მუხლი 2 . დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების არეალი

1. „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა“ შემუშავდა: ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის, ეროვნული პარკის, ტახტი-თეფას, არწივის ხეობის და ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლებისათვის.

2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს კახეთის რეგიონში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში.

3. „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმა’’ მოიცავს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მართვას დაქვემდებარებულ ტერიტორიებს: ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალს, ვაშლოვანის ეროვნულ პარკს, ალაზნის ჭალის, ტახტი-თეფას და არწივის ხეობის ბუნების ძეგლებს.

4. „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის’’ განხორციელება ზეგავლენას ახდენს მის უახლოეს მიმდებარე ტერიტორიებზე და ითვალისწინებს იქ მიმდინარე პროცესებს.

მუხლი 3. დაცული ტერიტორიის მარეგულირებელი საკანონმდებლო და ინსტიტუციონალური ჩარჩოს აღწერა

1. მენეჯმენტის გეგმა შემუშავდა „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მოთხოვნებისა და საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2014 წლის 12 მარტის N110 ბრძანებით დამტკიცებული დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სტრუქტურის, შინაარსისა და თემატური ნაწილების შემუშავების მეთოდოლოგიის მომზადების ეტაპებისა და პროცედურების შესაბამისად.

2. „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის“ სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენს ,,დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ” საქართველოს კანონი, ,,თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ” საქართველოს კანონი, ასევე სხვა შესაბამისი საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტები.

მუხლი 4. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნის ძირითადი მიზნები

1. ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის შექმნის ძირითადი მიზანია არიდული მეჩხერი ტყისა და იქ არსებული იშვიათი და საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების დაცვა, სამეცნიერო კვლევების განხორციელება და მონიტორინგი ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელოვან სახეობებზე.

2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის შექმნის ძირითადი მიზანია არიდული მეჩხერი, წინამთის ფართოფოთლოვანი და ჭალის ტყის დაცვა, ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობის განხორციელება, ეკოტურიზმის განვითარება, საზოგადოების ფართო ფენებისათვის აქ არსებული დანიშნულების ადგილების ხელმისაწვდომობა და მიზიდულობის ობიექტების დათვალიერება, ტრადიციული თუშური მეცხვარეობის შენარჩუნება თუშური ცხვრის გადაჯიშებისა და საძოვრების ხარისხის კლების გარეშე.

3. არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის შექმნის ძირითადი მიზანია: დაიცვას კირქვიანი კლდოვანი ლანდშაფტი, კახეთის მაჩიტას და ტუიას გავრცელების არეალები, ორბებისა და შავი ყარყატის საბუდარი ადგილები, ასევე აქ გავრცელებული სხვა იშვიათი და საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობები. დაიცვას ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე არსებული კულტურული მემკვიდრეობა (ხორნაბუჯის ციხეკომპლექსი) და არქეოლოგიური ადგილსაპოვებლები, ხელი შეუწყოს ეკოტურიზმის განვითარებას და განახორციელოს საგანმანათლებლო საქმიანობა.

ბუნების ძეგლის ,,ალაზნის ჭალის“ შექმნის ძირითადი მიზანია: დაიცვას მდინარე ალაზნის მეანდრზე არსებული ჭალა და იქ არსებული ველური კაკლის ცალკეული ინდივიდები, ხელი შეუწყოს ეკოტურიზმს და განახორციელოს საგანმანათლებლო საქმიანობა.

4. ტახტი-თეფას ბუნების ძეგლის შექმნის ძირითადი მიზანია: დაიცვას არაორგანული ბუნების ძეგლი-ტალახის ვულკანები და მის ირგვლივ არსებული ლანდშაფტი, ხელი შეუწყოს ეკოტურიზმს და განახორციელოს საგანმანათლებლო საქმიანობა.

5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნის ზოგადი მიზნებია:

ა) ბუნებრივი პროცესების, დაცულ ტერიტორიებთან დაკავშირებული მიწის, წყლის, ცხოველებისა და მცენარეთა სამყაროს (არიდული ტყის, ალაზნის ჭალის, მთისწინა ფართოფოთლოვანი ტყის, სტეპებისა და აქ გავრცელებული იშვიათი და საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების (დათვი, ფოცხვერი, ბექობის არწივი, სვავი და სხვ.)), ისტორიული და კულტურული ძეგლების დაცვა, აღდგენა და მონიტორინგი;

ბ) ბუნებრივი რესურსებით (საძოვრები, თევზი, ხმელი ფიჩხი და სხვ.) გონივრული სარგებლობა; განათლებისა და სამეცნიერო კვლევის ჩატარებისათვის ხელსაყრელი პირობების შექმნა. რეკრეაციისათვის, ეკოტურიზმისათვის და ფერმერული მეურნეობისათვის საკანონმდებლო ბაზის განვითარების ხელშეწყობა დაცული ტერიტორიების ბუნებრივ, კულტურულ და ისტორიულ გარემოში.

მუხლი 5. დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების პროცესი

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის პროექტი მომზადდა ,,კავკასიის ბუნების ფონდის’’ (CNF) ფინანსური მხარდაჭერით, GEF/UNDP პროექტის „საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის ფინანსური მდგრადობის ხელშეწყობა“ - ფარგლებში, სსიპ -დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის, არასამთავრობო ორგანიზაციების, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების, სამინისტროს შესაბამისი სამსახურისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების აქტიური ჩართულობით. მენეჯმენტის გეგმის შემუშავება-განახლების სამუშაო პროცესს ფასილიტაციას უწევდა არასამთავრობო ორგანიზაცია “ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია” და არასამთავრობო ორგანიზაცია - “საბუკო”.

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის მომზადების ეტაპები

N	თარიღი	აქტივობა
1	25 აგვისტო, 2020 წ.	გაიმართა პირველი საინფორმაციო-საკონსულტაციო შეხვედრა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში, რომლის დროსაც ჯგუფური მუშაობის ფორმატში განხილულ იქნა დაცული ტერიტორიების ღირებულებები, ასევე მენეჯმენტის გეგმის მეთოდოლოგია. აღნიშნულ შეხევდრას ესწრებოდნენ: სსიპ - დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებისა და ჭაჭუნის აღკვეთილის ადმინისტრაციების, დედოფლისწყაროს მერიის, სოფლის მეორნეობის სამინისტროს ადგილობრივი საინფორმაციო საკონსულტაციო ცენტრის თანამშრომლები. ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის, სააგენტოს წარმომადგენლები.
2	24 სექტემბერი 2020 წ.	გაიმართა შეხვედრა, რომლის დროსაც გაანალიზდა პირველი საინფორმაციო-საკონსულტაციო შეხვედრის შედეგები და დაიგეგმა შემდგომი ღონისძიებები. ესწრებოდნენ: ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები
3	5 ოქტომბერი 2020 წ.	გაიმართა საინფორმაციო-საკონსულტაციო შეხვედრა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციაში, სადაც წარმოდგენილი იქნა მენეჯმენტის გეგმის სტრუქტურა, განისაზღვრა გრძელვადიანი მიზნები, ამოცანები და სხვა სადისკუსიო საკითხები, ესწრებოდნენ: სსიპ - დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის, ჭაჭუნის აღკვეთილის, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები.
4	23 ოქტომბერი 2020 წ.	საუკეთესო საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინების მიზნით გაიმართა ონლაინ შეხვედრა მოწვეულ საერთაშორისო ექსპერტთან რომლის დროსაც სამენეჯმენთო ჯგუფის მხრიდან წარმოდგენილი იქნა სადისკუსიო საკითხები, რომელიც დაკავშირებული იყო მენეჯმენტის გეგმის პროგრამებთან. შეხვედრას ეწრებოდნენ: საერთაშორისო ექსპერტი (ტობიას გარტეტსკი), ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები.
5	7 დეკემბერი 2020 წ.	გაიმართა ონლაინ შეხვედრა არასამთავრობო ორგანიზაცია ნაკრესის წარმომადგენელთან, დისკუსია შეეხებოდა ბიომრავალფეროვნების კვლევისა და მონიტორინგის საკითხებს, დაიგეგმა ამავე საკითხების შესახებ დისკუსია ნაკრესის სხვა თანამშრომლებთან ერთად. შეხვედრას ეწრებოდნენ: ა/ო ნაკრესის წარმომადგენელი, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები.
6	26 იანვარი 2021 წ.	გაიმართა ონლაინ შეხვერდა ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდის კავკასიის პროგრამის ოფისის (WWF) კონსერვაციის დირექტორთან (ნუგზარ ზაზანაშვილი) რომლის დროსაც გაიმართა დისკუსია მენეჯმენტის გეგმის სტრუქტურის საკითხებზე, ასევე ქურციკის რეინტროდუქციის საკითხებზე. შეხვედრას ეწრებოდნენ: (WWF) კონსერვაციის დირექტორი (ნუგზარ ზაზანაშვილი), ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები.
7	27 იანვარი 2021 წ.	გაიმართა ონლაინ შეხვედრა ილიას უნივერსიტეტის წარმომადგენლებთან, დისკუსია შეეხებოდა ბიომრავალფეროვნების კვლევისა და მონიტორინგის საკითხებს, შეხვედრას ეწრებოდნენ: ილიას უნივერსიტეტის მეცნიერები, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები.
8	7 აპრილი 2022 წ.	გაიმართა საჯარო განხილვა რომლის დროსაც წარმოდგენილი იყო ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის განახლებული გეგმა, განხილვას ესწრებოდნენ: სსიპ - დაცული ტერიტორიების სააგენტოს, საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლიოს მეურნეობის სამინისტროს ბიომრავალფეროვნების სამმართველოს, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაციის, საბუკოს და CNF-ის წარმომადგენლები
9	2023-2024	საჯარო განხილვის შემგომ მოხდა დოკუმენტის კორექტირება მოწოდებული კომენტარებისა და მოსაზრებების გათვალისწინებით, ასევე მოხდა დოკუმენტის შესაბამისობაში მოყვანა „დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის სტრუქტურის, შინაარსისა და თემატური ნაწილების შემუშავების მეთოდოლოგიის მომზადების ეტაპებისა და პროცედურის შესახებ“ საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის 2014 წლის 12 მარტის N110 ბრძანების მოთხოვნებთან.

მუხლი 6. დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის მოქმედების პერიოდი

მენეჯმენტის გეგმა ძალაშია მისი დამტკიცებიდან მომდევნო 9 წლის განმავლობაში, გარდა მენეჯმენტის გეგმის 45-ე და 46-ე მუხლების, დანართების №5 და №6-ისა რომლებიც ძალაშია ახალი მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებამდე.

მუხლი 7. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა და განახლება

1. მენეჯმენტის გეგმაში ცვლილებების შეტანა ხორციელდება მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად.

2. მენეჯმენტის გეგმის ძალაში შესვლიდან არაუგვიანეს მეცხრე წლის პირველი კვარტლისა, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია დაიწყებს ახალი მენეჯმენტის გეგმის მომზადებას, რომელიც მოქმედი კანონმდებლობის შესაბამისად იქნება მიღებული.

თავი II ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების აღწერა

მუხლი 8. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მდებარეობა და ფართობი

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. იგი გაშლილია ჩრდილოეთიდან გომბორის მთების გაგრძელებაზე, მდებარე ყაშების ფერდობებსა და სამხრეთით იორის პლატოს შორის არსებულ ქვაბულზე. ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალი (9 962 ჰა) და ეროვნული პარკი (25 021 ჰა) წარმოადგენენ ერთმანეთის მომიჯნავე ტერიტორიებს, რომელთა აღმოსავლეთი საზღვარი გამოყოფილია მდინარე ალაზნით, რომელიც, ამავდროულად. წარმოადგენს აზერბაიჯანთან სახელმწიფო საზღვარს.

2. არწივის ხეობის ბუნების ძეგლი (98 ჰა) წარმოდგენილია ორ ნაწილად. ხეობის ნაწილი მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ჩრდილოდასავლეთით 2 კილომეტრში, ხოლო ხორნაბუჯის ნაწილი ქალაქის ჩრდილოეთით 3 კილომეტრში.

3. ტახტი-თეფას ბუნების ძეგლი (10 ჰა) მდებარეობს მდინარე იორის სამხრეთით მდებარე ქედის წვერზე მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროდან 48 კილომეტრში;

4. ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლი (201 ჰა) მდებარეობს ეროვნულ პარკის დასავლეთით, ქალაქ დედოფლისწყაროდან 55 კილომეტრში.

მუხლი 9. გეოლოგია

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები და მისი მიმდებარე მიდამოების რელიეფი შედგება ნეოგენისა და მეოთხეული პერიოდის ნარიყი ლოდებისაგან. ზედაპირის კირქვა გამოდის არწივის ხეობის ბუნების ძეგლთან. რეგიონის ტექტონიკურ შემადგენლობას ახასიათებს ვიწრო ანტიკლინები და კავკასიის ზოგადი გაშლილი დამრეცი მიმართულება, რომელიც ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ნაპრალებით. მორფო-სტრუქტურულ ფორმებში მნიშვნელოვანია: გამოფიტული დაბლობები, მდინარის ტერასები, ზედაპირები, ვიწრო ხეობები, ალესილები, ფსევდო-კარსტები, ტალახოვანი ვულკანები, დენუდაციური შთენილები და სხვა. კლიმატის მშრალმა პირობებმა განაპირობა რელიეფის გარკვეული ფორმები. დაცული ტერიტორიის ერთ-ერთი გეოლოგიურად აღსანიშნავი მახასიათებელია ტახტი-თეფას ბუნების ძეგლი. ვულკანი მდებარეობს ტახტი–თეფას სერზე, სადაც არის მრგვალი ფორმის ორი, შედარებით დიდი ზომის, ტალახის კრატერი (დაახლოებით 3,5 – 4 მეტრი დიამეტრის), ხოლო გარშემო მრავლადაა მცირე ზომის სასუნთქები, რომელთა უმეტესობა მუდმივად აქტიურ მდგომარეობაშია. ტალახი, ნავთობი და გაზი გადმოედინება საჰაერო ღრმულებიდან, გადმოდენილი ტალახი ხანდახან უერთდება ერთმანეთს და ერთ ნაკადად გადმოედინება ხეობაში.

მუხლი 10. ჰიდროლოგია

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რეგიონი ყველაზე მშრალი და უწყლო ტერიტორიაა საქართველოში. მთავარი ჰიდროლოგიური არტერია დაცულ ტერიტორიებზე არის მდინარე ალაზანი, მასთან შედარებით მცირე ზომისაა მდინარე ლეკისწყალი, იგივე მლაშე წყალი. ეს მდინარეები მთელი წლის განმავლობაში წყალუხვობით გამოირჩევიან. დაცულ ტერიტორიაზე ალაზანს არ უერთდება არც ერთი მნიშვნელოვანი სიდიდის მდინარე. ალაზნის არტერიული აუზის მომარაგებაში გადამწყვეტი როლი აკისრია ალაზნის ველს, რომელიც შეიცავს გრუნტის სუფთა წყლის დიდ მარაგს. პანტიშარას ხეობის დასაწყისში და ვაშლოვანის ბოლოში გამომავალი ძალიან მცირე დებიტიანი მლაშე წყაროები ადგილზევე შრება. მამაჩაის, პანტიშარას ხევის, დათვის ხევის, ალფადარას, ღორისწყლის (ტახისწყალი), ბაწილოს ხევის, ყუმუროს ხევის კალაპოტი წლის უმეტეს დროს მშრალია, წყალი მათში მოედინება მხოლოდ წვიმების დროს, რომელიც ხშირად ღვარცოფების სახეს იღებს.

მუხლი 11. ნიადაგები

ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებულია ნიადაგის შემდეგი ჯგუფები: ყავისფერი, ჰუმუს-კარბონატული, შავმიწა ნიადაგი, მორუხო-ყავისფერი, ალუვიური და მარილიანი, ისინი ხასიათდებიან სუსტად განვითარებული პროფილით, აქვთ მსუბუქი მექანიკური შედგენილობა, გამოხატული ხირხატიანობა, ზედაპირიდანვე შემადგენლობაში გვხვდება დიდი რაოდენობით ნახშირმჟავა, კირი, უფრო ღრმად თაბაშირი და ადვილად ხსნადი მარილები.

მუხლი 12. კლიმატი

1. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიების სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილებსა ("დიდი ჩრდილი", "პატარა ჩრდილი", მიჯნისყურე და უსახელო მთის მასივები და სხვ.) და მათ შორის განლაგებულ ველებზე (ყუმურო, ბუღამოედანი, ნათლის წყალი და სხვ.) გავლენას ძირითადად ირან-თურანის მშრალი კლიმატი ახდენს და მიეკუთვნება ნახევრად მშრალ ზონას. ამ ზონისთვის დამახასიათებელია მშრალი სუბტროპიკული კლიმატი შედარებით ცივი ზამთრით და გრძელი ცხელი ზაფხულით. მრავალწლიური საშუალო ტემპერატურის ჯამი არის 13 C. საშუალო წლიური ნალექი 350-400 მმ – ს ფარგლებშია; ხასიათდება ორი მაქსიმუმით (გაზაფხული და შემოდგომა) და ორი მინიმუმით (ზაფხული და ზამთარი). აორთქლება არის 900-1000 მმ, ხოლო ტენიანობის მაჩვენებელი - 0,4-0,6.

2. ტერიტორიის შუა ნაწილი ხასიათდება ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატით. ზამთარი ზომიერად ცივი, ზაფხული კი შედარებით ცხელი და გრძელი. საშუალო წლიური ტემპერატურა 10,3-12 გრადუსია. მრავალწლიური საშუალო ნალექის ჯამი 500 მმ – ია; ხასიათდება ორი მაქსიმუმით (გაზაფხული და შემოდგომა) და ორი მინიმუმით (ზაფხული და ზამთარი). აორთქლება 800-900 მმ-ია, ხოლო ტენიანობის მაჩვენებელი - 0,5-0,6.

3. შავი მთის მასივის კლიმატი ზომიერად ნოტიოა, ზომიერი ზამთარი და გრძელი თბილი ზაფხული. საშუალო წლიური ტემპერატურა 10,5 C. მრავალწლიური საშუალო ნალექის ჯამი 600 მმ-ზე მეტია. ნალექების უმეტესობა მაისსა და ივნისშია, მინიმალური კი - ივლისსა და აგვისტოში. აორთქლება არის 700-800 მმ, ხოლო ტენიანობის მაჩვენებელი - 0,5-1,0.

მუხლი 13. დაცული ტერიტორიის მოკლე მიმოხილვა მისი შექმნის დღიდან დაცული ტერიტორიის ფართობის, კატეგორიის, და საერთაშორისო სტატუსის ცვლილებების ჩათვლით

1. ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალი შეიქმნა 1935 წელს არიდული-მეჩხერი ტყის დაცვისა და შენარჩუნების მიზნით და მისი პირვანდელი ფართობი შეადგენდა 5 000 ჰექტარს. 1983 წელს, ნაკრძალი გაფართოვდა და მისმა ფართობმა შეადგინა 8034 ჰექტარი. დამატებული ფართობი მდებარეობდა უსახელო მთის შემოგარენში.

2. 2003 წელს შეიქმნა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდა ვაშლოვანის ნაკრძალი 10 143 ჰა, ვაშლოვანის ეროვნული პარკი 24 610,06 ჰა, ბუნების ძეგლები: ტახტი-თეფა 9,7 ჰა, ალაზნის ჭალები 204,4ჰა და არწივის ხეობა 100,4 ჰა.

3. 2011 წელს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შიდა ზონირებაში შევიდა ცვლილება, რის შედეგადაც მართვადი დაცვის ზონა გაუქმდა და გადავიდა ტრადიციული გამოყენების ზონაში. რომლის ფართობმა შეადგინა 22077,8ჰა. აღნიშნული ცვილება ატარებდა იძულებით ხასიათს, ვინაიდან ვერ მოხერხდა მართვადი დაცვის ზონაში არსებულ ფერმერთა მეურნეობებისათვის საკომპენსაციო ტერიტორიების გამონახვა.

4. 2014-2016 წლებში ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები კვლავ შეიცვალა: კერძოდ, მოხდა ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებული ფერმების შენობა-ნაგებობების მიწის ბალანსიდან ამოღება, 2016 წელს სსიპ – საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს წარმომადგენლებთან ერთად მოხდა საზღვრების შესწორება-დემარკაცია ზოგიერთი ფერმის შენობა-ნაგებობების ფართობით დაცული ტერიტორიის გადაფარვის გამო, შედეგად ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ფართობი შეიცვალა დღეს არსებულ ფარგლებში.

5. 2015 წელს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს 5 წლის ვადით მიენიჭა ევროდიპლომი, რომლითაც დადასტურდა, რომ ბიომრავალფეროვნება, რომელიც წარმოდგენილია ვაშლოვანში, გლობალური მნიშვნელობისაა და იმსახურებს საერთაშორისო სტანდარტების გათვალისწინებით დაცვას და შენარჩუნებას. იმავდროულად, გაიცა რეკომენდაციები, რომლებიც ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას ავალდებულებდა:

ა) ოპერატიული და ყოვლისმომცველი მონიტორინგის პროგრამის შემუშავებას;

ბ) სახეობებისა და ჰაბიტატების ინვენტარიზაციას და მონაცემთა ბაზის შევსებას ზურმუხტის ქსელის (Emerald Network) სტანდარტებისა და მოთხოვნების გათვალისწინებით;

გ) შემდგომი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების დროულ დაწყებას;

დ) რეგულაციების დაწესებას ძოვებასთან დაკავშირებით;

ე) თანამშრომლების კვალიფიკაციის ამაღლებას, განსაკუთრებით სახეობების ცოდნისა და მათზე მონიტორინგის დაწესების კუთხით;

ვ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ძირითადი ბიუჯეტის გამყარებას შიდა დაფინანსებით და 2013-2019 წლის მენეჯმენტის გეგმის სრულყოფილად განხორციელებას;

ზ) საზღვრისპირა თანამშრომლობის გაღრმავებას დიდი მტაცებლების დაცვის მიზნით;

თ) საველე აღჭურვილობისა და ინფრასტრუქტურის შეკეთებას/განახლებას;

6. 2020 წელს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე სპეციალური კომისიის მიერ შესწავლილი იქნა არსებული მდგომარეობა და მენეჯმენტი, მომზადდა შესაბამისი ანგარიში. ევროდიპლომის კომისიის გადაწყვეტილებით ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს ევროდიპლომის სტატუსი 10 წლის ვადით გაუხანგრძლივდა.

მუხლი 14. მიწათსარგებლობა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ფარგლებში

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საზღვრებს შიგნით არსებული მიწები სახელმწიფოს საკუთრებაა.

2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ხორციელდება განახლებადი ბუნებრივი რესურსებით ლიმიტირებული სარგებლობა.

3. 1997 – 2005 წლებში დაცული ტერიტორიების გარკვეული ფართობების საძოვრებად გამოყენების უფლება, იჯარის ფარგლებში, გაცემულ იქნა 31 მეცხოველეობის ფერმაზე. უმეტესობას იჯარის ვადა ჰქონდა 49 წლის ვადით. აღნიშნულ ფართობებზე ამჟამად საიჯარო ხელშეკრულებები გაუქმებულია და საძოვრები ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბალანსზე იმყოფება. საძოვრების ხელახალი გაიჯარება 2021 წლიდან აქტიურ ფაზაში შევიდა. გაიჯარება ხორციელდება სახეობათა კონსერვაციის ცენტრის (NACRES) მიერ 2015 წელს მომზადებული საძოვრების მენეჯმენტის გეგმაში წარმოდგენილი რუკების გათვალისწინებით.

4. საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმების (კონკორდატი) საფუძველზე, საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 30 დეკემბრის №747 ბრძანებულებით („საქართველოს საპატრიარქოსათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ეროვნული პარკიდან შავი მთის მონასტრის მიმდებარე სახელმწიფო ტყის ფონდის მიჩენილი უბნის (180 ჰა ფართობი) გამოყოფის შესახებ“), ხორნაბუჯის და ჰერეთის ეპარქიას, 20 წლით, მიჩენის წესით, გადაეცა ეროვნული პარკის, შავი მთის ტერიტორიის, 180 ჰა. ამავე შეთანხმების (კონკორდატი) საფუძველზე, საქართველოს პრეზიდენტის 2007 წლის 30 დეკემბრის N734 ბრძანებულებით („საქართველოს საპატრიარქოსათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე, ხორნაბუჯის მონასტრის მიმდებარედ, სახელმწიფო ტყის ფონდის მიჩენილი უბნის (4 ჰა ფართობი) გამოყოფის შესახებ“), ხორნაბუჯის და ჰერეთის ეპარქიას გადაეცა არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის 4 ჰა. აღნიშნულ ტერიტორიებზე, ისტორიულად, საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის კუთვნილი შენობა- ნაგებობები და ტყის გარკვეული ფართობი იყო წარმოდგენილი, შესაბამისად, ეს ტერიტორიები, 20 წლით მიჩენის წესით, გადაეცა საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას.

მუხლი 15. დაცული ტერიტორიის ბიომრავალფეროვნების აღწერა

1. ფლორის აღწერა:

ა) ფლორისტული მდგომარეობა ბუნებრივი ფაქტორების მრავალფეროვნებით არის განპირობებული. საკმაოდ მცირე ჰიფსომეტრიული ცვალებადობის (100-1000მ ზღვის დონიდან) რეგიონში განსხვავებული ფიტოცენოზები ყალიბდება. ესენია: ქსეროფიტები, სემიქსეროფიტები და მეზოფიტები. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მცენარეულობა არის სტეპების, მდელოების, არიდული ტყის კორომების, ფოთლოვანი ტყეებისა და უდაბნოს ეკოსისტემების მოზაიკა. აგრეთვე გვხვდება ინტრაზონული ტიპები, როგორებიცაა ჭალის ტყე, კლდის ქსეროფიტები, მთისწინეთის ძეძვიანები და თიხნარის მცენარეულობა. მცენარეული ტიპის ეს კომბინაცია უნიკალურია საქართველოსთვის. 

ბ) დაცულ ტერიტორიაზე აღწერილი ჭურჭლოვანი მცენარის 600 სახეობა მიეკუთვნება 363 გვარს და 88 ოჯახს, რომელთა შორის 28 სახეობა კავკასიის და 5 საქართველოს ენდემია, კავკასიის ენდემური მცენარეებიდან აღსანიშნავია: ქართული კოწახური (Berberis iberica), ქართული ბერყენა (Pyrus georgica Kuthath.), ეიხლერის ტიტა (Tulipa eichleri Regel), ქართული ზამბახი (Iris iberica Hoffm.) და სხვა. ხოლო, საქართველოს ენდემებისაგან: კახეთის მაჩიტა (Campanula kachetica), კახეთის ესპარცეტი (Onobrychis kachetica Boiss. et Buhse), ველის იორდასალამი (Paeonia tenuifolia) სახოკიას ბერყენა (Pyrus sachokiana Kuth.) და (Sosnowskya amblyolepsis (Ledeb.) Wadenitz.)

გ) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილია საქართველოს ,,წითელ ნუსხაში” არსებული 13 სახეობის მერქნიანი მცენარე, რომელთაგან აღსანიშნავია ქართული ნეკერჩხალი(Acer ibericum M. Bieb. ex Willd.), თურანულა (Populus euphratica Oliv.), კაკალი(Juglans regia L. ), ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora C. Koch), საკმლის ხე(Pistacia mutica Fisch & Mey ),სახოკიას ბერყენა (Pyrus sachokiana Kutath.), შავი ღვია (Juniperus foetidissima Willd.) და სხვა. აგრობიომრავალფეროვნების   თვალსაზრისით ხეხილისა და ვაზის წინაპრების მნიშვნელოვანი სახეობები, როგორიცაა ველური ვაზი (Vitis silvestris G.G. Gmel.), კომში (Cydonia oblonga Mill. ) და სხვა.

2. ფაუნის აღწერა:

ა) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები და მისი მიმდებარე მიდამოების ფაუნა გამოირჩევა როგორც მრავალფეროვნებით, ასევე მისი მნიშვნელობით. აქ გავრცელებულია ძუძუმწოვრების 70 სახეობა. ფრინველის 135, ქვეწარმავალის 30, თევზების 20 და ამფიბიების 4 სახეობა. უხერხემლოთა რაოდენობა უცნობია. ტერიტორიაზე ბინადრობს 8 სახეობის მსხვილი მტაცებელი ძუძუმწოვარის თვითმყოფადი პოპულაცია, რომელთაგან აღსანიშნავია ფოცხვერი (Lynx lynx), მგელი (Canis lupus), დათვი (Ursus arctos), ტურა (Canis aureus). ფაუნა ასევე მდიდარია ხელფრთიანთა სახეობების სიმრავლით, მათგან აღსანიშნავია: სამფერი მღამიობი (Myotis emarginatus), მცირე ცხვირნალა (Rhinolopus hipposideros Bechtein) და მეჰელის ცხვირნალა (Rhinolophus mehelyi).

ბ) იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი ცხოველებიდან აქ გვხვდება: ხმელთაშუაზღვის კუ(Testudo graeca), შავი ყარყატი (Ciconia nigra), წითელი იხვი (Tadorna feruginea), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), თეთრკუდა არწივი (Haliaeetus albicilla), შავარდენი (Falco peregrinus), სვავი (Aegypius monachus), სარსარაკი (Tetrax tetrax).

გ) ვაშლოვანში და მის მიმდებარედ გავრცელებული ფრინველთა 135 სახეობიდან 26 სახეობა მტაცებელ ფრინველს ეკუთვნის და უკლებლივ ყველა წარმოდგენილია ბერნის კონვენციით დასაცავი სახეობების მეორე დანართში, ნაწილი კი წამოადგენს ველური ცხოველების მიგრირებადი სახეობების შესახებ კონვენციის (CMS) პირველ და მეორე დანართის სახეობებს. აქვე უნდა აღინიშნოს კოლხური ხოხბის (Phasianus colchicus), კაკბის (Alectoris chukar), სარსარაკის (Tetrax tetrax) საკმაოდ მრავალრიცხოვანი პოპულაციები; ვაშლოვანი მნიშვნელოვანი საბინადრო არეალია, ასევე, შემდეგი სახეობებისთვის: გავაზი (Falco cherrug), წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus), ბექობის არწივი (Aquila heliaca), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), თვალჭყეტია (Burhinus oedicnemus), შავმუცელა გვრიტჩიტა (Pterocles orientalis), ჩვეულებრივი გვრიტი (Streptopelia turtur).

ქვეწარმავლების გავრცელებული 30 სახეობიდან მნიშვნელოვანია საყელოიანი ეირენისი  (Eirenis collaris), ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessulanus), დასავლეთის მახრჩობელა (Eryx jaculus), გიურზა (Macrovipera lebetina), ხმელთაშუაზღვეთის კუ (Testudo graeca), გრძელფეხა სცინკი (Novoeumeces schneideri), აზიური შიშველთვალა სცინკი (Ablepharus pannonicus), შემახის გველგესლა (Vipera shemakhensis).

დ) კავკასიის ენდემური ცხოველებიდან გავრცელებულია: რადეს ბიგა (Sorex raddei), მწვანე გომბეშო (Bufo viridis), ჩვეულებრივი გომბეშო (Bufo bufo ), ჩვეულებრივი ვასაკა (Hyla arborea), ტყის ბაყაყი (Rana ridibunda), მურწა (Barbus mursa) და სხვა. კავკასიის მთელ რეგიონში მხოლოდ ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე და მის მიმდებარე მიდამოებში გვხვდება შიშველთვალა სცინკი (Ablephorus pannonicus). ასევე აღსანიშნავია ირანო-ანატოლიის ენდემი - ამიერკავკასიური ზაზუნა (Mesocricetus brandti).

3. გენეტიკური ფასეულობა დაცული ტერიტორიების პირველად შექმნილი მცენარეული ფორმაციები წარმოადგენს უნიკალურ გენეტიკურ საგანძურს. დაცულ ტერიტორიაზე გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოში კულტივირებული ბევრი მცენარის გენეტიკური წინაპარი: ვაზი (Vitis vinifera), კაკალი (Juglans regia), კომში (Cydonia oblonga), მსხალი (Pyrus sachokiana), თუთა (Morus spp.), ხორბალი (Avena sativa), ველური ბროწეული (Punica granatum).

4. აგრობიომრავალფეროვნება დაცული ტერიტორიების რეგიონში აბორიგენულ კულტურულ ჯიშებს შორის აღსანიშნავია: შავი ქლიავი, წითელი დოლის პური (Tritium aestivum var. ferrugineum) ქართლის თეთრი დოლის პური (Triticum aestivum), შავფხა (Tr. durum Desf. Var. apulicum Corn.) ხოლო ვაზის ჯიშებიდან: საფერავი, რქაწითელი, ხიხვი და სხვა. შინაური ცხოველებიდან აღსანიშნავია: თუშური ცხვარი, თუშური ცხენი, კახური ღორი, ხევსურული ძროხა, კამეჩი და კავკასიური ნაგაზი. მწერებიდან: ქართული მთის რუხი ფუტკარი (Apis mellifera).

მუხლი 16. ლანდშაფტები

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები გამოირჩევა ლანდშაფტების მრავალფეროვნებით, რაც განაპირობებულია კლიმატის ზონალური ცვლით (სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ), რელიეფურ-ედაფური პირობების მრავალგვარობით, განსხვავებული გეოლოგიური წარმოშობით და სხვა. დაცული ტერიტორიის არცთუ დიდ ფართობზე განსხვავებული ლანდშაფტების არსებობა და მათი, ხშირ შემთხვევაში, მოზაიკური მონაცვლეობა დაცულ ტერიტორიას მიმზიდველსა და საინტერესოს ხდის ტურისტებისთვის და მეცნიერთა დიდ ყურადღებას იპყრობს. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ძირითადად წარმოდგენილია: ვაკის ნახევრადუდაბნოს და ფრიგანისებრი მცენარეულობის, არიდული მეჩხერი ტყეების, სტეპის, შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარების, მთისწინების ფოთლოვანი ტყეების, დაბლობის ფოთლოვანი ტყეების ლანდშაფტი, კლდოვანი კირქვიანი ეკოსისტემების ლანდშაფტი. აღნიშნული ლანდშაფტების გარდა, მცირე მონაკვეთებზე, გვხვდება, ასევე, უძრახელიანი, ჰიგროფილური, „არეულების“ და „ვულკანური“ ტიპის ლანდშაფტები. ლანდშაფტების განაწილებაში სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებით გარკვეული ზონალური კანონზომიერება შეინიშნება:

ა) არიდული ტყეების (ღვიიანი, ღვიიან-საკმლისხიანი და საკმლისხიანი) ლანდშაფტი;

ბ) სტეპების ლანდშაფტი;

გ) მთისწინების ფოთლოვანი ტყეების ლანდშაფტი;

2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ლანდშაფტის დანარჩენი ტიპები, უმეტესად, ინტრაზონალურადაა ჩართული აღნიშნული ლანდშაფტების არეალში. მათი განვითარება სპეციფიკური რელიეფურ-ედაფური პირობებითა და გეოლოგიური წარმოშობის სპეციფიკითაა განპირობებული. ქვემოთ მოცემულია ლანდშაფტების მოკლე დახასიათება მათში გამოყოფილი ჰაბიტატების მიხედვით, მითითებულია დამახასიათებელი მცენარეები და ჰაბიტატებში გავრცელებული ცხოველები.

3. ვაკის ნახევრადუდაბნოს ლანდშაფტი:

ა) გავრცელებულია დაცული ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში. მისი არეალი ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მოიცავს ბუღა-მოედანს, ლეკის წყლის შუა და ქვემო წელის ვაკეებს. მცირე ფრაგმენტების სახით გვხვდება, ასევე, ალაზნის ხეობის ქვემო წელში (მიჯნისყურე). აქ განვითარებულია სუსტად და საშუალოდ დამლაშებული რუხი ნიადაგები. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ლანდშაფტისათვის დამახასიათებელი ნახევრადუდაბნოს მცენარეულობა აღმოსავლეთ და სამხრეთ კავკასიის უდაბნოს მცენარეულობის შემადგენელი ნაწილია და, მასთან ერთად, ირან-თურანის უდაბნოების სამხრეთკავკასიურ ვარიანტს განეკუთვნება. დაცულ ტერიტორიაზე მცენარეულობის ძირითად ფორმაციას ავშნიანი (Artemisieta lerchianae) წარმოადგენს. შედარებით მცირე ფართობებზეა გავრცელებული ხურხუმოიანი (Salsoleta nodulosae) ფორმაცია. გაზაფხულობით დამახასიათებელია ეფემერ-ეფემეროიდული სინუზიის კარგი განვითარება. დამახასიათელი სახეობებია: Poa bulbosa var. vivipara, Bromus japonicus, Malvalthea transcaucasica, Medicago minima, Erodium cicudarium, Bromus japonicas, Daucus carota, Filago pyramidata, Allium rubelum, და სხვა;

ბ) ავშნიანი თანასაზოგადოებები (Artemisieta lerchianae) - ავშნიანი საქართველოში ნახევრადუდაბნოს მცენარეულობის მთავარი შემქმნელი ფორმაციაა. Artemisia lerchiana მაღალი ეკოლოგიური ამპლიტუდის ქსეროფიტი და ჰალოფიტი ბუჩქბალახა მცენარეა. დაცულ ტერიტორიებზე ნახევრად უდაბნოს ლანდშაფტში ნიადაგის შედარებით მცირე ხარისხით დამლაშების გამო, ავშნიანი ყველაზე ფართოდაა გავრცელებული როგორც ვაკეებზე, ასევე ფერდობებსა და გორაკ-ბორცვებზე. ძირითადად განვითარებულია სუსტად და საშუალოდ დამლაშებულ თიხიან, რუხ-მურა და რუხ-ყავისფერ მსუბუქ და მძიმე შემადგენლობის ნიადაგებზე. კარგად ვითარდება ქვა-ღორღიან და ჩამორეცხილ ეკოტოპებზეც. ის ქმნის როგორც წმინდა ასოციაციებს ეფემერ-ეფემეროიდების მონაწილეობით, აგრეთვე ასოციაციებს ვეძებთან (Salsola nodulosa), ასევე სტეპის დამკორდებლებთან (Bothriochloa ischaemum);

გ) ხურხუმოიანი თანასაზოგადოებები (Salsoleta nodulosae) - ხურხუმო ფოთოლსუკულენტური ნახევრად ბუჩქია. ქსეროფიტი, ჰალოფიტი მცენარეა, დაკაშირებულია თაბაშირიან სუბსტრატებთან და მისთვის დამახასიათებელია მესამეული პერიოდის (აღჩაგალურ-აფშერონული ასაკის) მთისწინეთის თიხიანი და თიხაქვიშიანი ფერდობები. ვრცელდება ვაკეებზეც, რაც მთისწინების ფერდობებიდან ეროზიის შედეგად თაბაშირის მიგრაციასთანაა დაკავშირებული. ხურხუმოიანი თანასაზოგადოებები გავრცელებულია ყუმუროს ხევში, ნათლისწყლის ხეობა (იგივე ლეკისწყლის ხეობა), მიჯნისყურეში და ვაშლოვანის ქვაბულში. ჰაბიტატი ძირითადად წარმოდგენილია ხურხუმოიანი ავშნითა და ეფემერებით (Salsoletum nodulosae; Artemisio soephemerosum) მცენარეული თანასაზოგადოებით.

დ) უროიან-ავშნიანი (Artemisieto Bothriochloetum) თანასაზოგადოებები: ძირითადად, გავრცელებულია ლეკის წყლის ხეობაში, დაცული ტერიტორიის მიმდებარე სამუხის ველზე. მცირე ფრაგმენტების სახით კი დაცული ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში თითქმის ყველგან გვხვდება. ნიადაგის მცირე დამლაშების გამო დამახასიათებელია ავშნისა და უროს ერთობლივი მონაწილეობა. კარგადაა გამოხატული ეფემერ-ეფემეროიდული სინუზია.

ზემოთ ჩამოთვლილი ფორმაციები კაკბის, გიურზას და სხვა ცხოველების ერთ-ერთ მთავარ საცხოვრებელ გარემოს ქმნის. ამასთან,  ვაკის ნახევრადუდაბნოს ლანდშაფტი არის ჯეირანის (Gazela subgutturossa subgutturossa), იგივე ქურციკის, ისტორიული ჰაბიტატი, სადაც, დღესდღეობით, დაწყებულია და წარმატებით მიმდინარეობს მისი რეინტროდუქცია. ეს ცხოველი ბუღა მოედანსა და ყუმუროს ვაკეებზე, ცალკეული ინდივიდების სახით, XX საუკუნის 70 წლებამდე შეინიშნებოდა. აღნიშნული ტერიტორიის მიმდებარე არეალებში (ყუმუროს ხევი, დიდი ჩრდილის ქედი, უსახელო მთა, ცალკეული ინდივიდების სახით, ჯერ კიდევ 70-80  წლებში, გვხვდებოდა ზოლებიანი აფთარი (Hyaena hyaena), რომელიც, შესაძლოა, დღესაც არსებობდეს, თუმცა ამის დამადასტურებელი ფაქტი ამჟამად არ არსებობს. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე ბუდობს ან იზამთრებს სტეპისათვის დამახასიათებელი ფრინველების მნიშვნელოვანი და დასაცავი სახეობები: გავაზი (Falco cherrug), წითელთავა შავარდენი (Falco biarmicus), ბექობის არწივი (Aquila heliaca), ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), სარსარაკი (Tetrax tetrax), თვალჭყეტია (Burhinus oedicnemus), შავმუცელა გვრიტჩიტა (Pterocles orientalis), ჩვეულებრივი გვრიტი (Streptopelia turtur). კოლონიური ცხოვრების წესი ახასიათებთ და საინტერესო სანახაობას წარმოადგენენ ესპანურ ბეღურები (Passer hispaniolensis), ვარდისფერი ტარბები (Pastor roseus)  და ოქროსფერი კვირიონები (Merops apiaster). ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია წარმოადგენს ქვეწარმავლების მნიშვნელოვან საცხოვრებელ ჰაბიტატს, ესენია:  საყელოიანი ეირენისი (Eirenis collaris), ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessulanus), დასავლეთის მახრჩობელა (Eryx jaculus), გიურზა (Vipera lebetina), ხმელთაშუა ზღვეთის კუ (Testudo graeca), გრძელფეხა სცინკი (Novoeumeces schneideri), აზიური შეშველთვალა სცინკი (Ablepharus pannonicus), შემახის გველგესლა (Vipera shemakhensis).

4. ფრიგანისებრი მცენარეულობის ლანდშაფტი.

ა) დაცულ ტერიტორიაზე ლანდშაფტის არეალი მოიცავს პანტიშარის ხეობას, კალადარას (ყალადარას), ყუმროს (ყუმუროს), დუზდაღის, მიჯნისყურის, უსახელო მთასა და ვაშლოვანის ქვაბულს. დამახასიათებელია ნამდვილ ნიადაგსაფარს მოკლებული თიხიანი და თიხაქვიშიანი ბედლენდები და გორაკ-ბორცვები. ლანდშაფტი ინტრაზონალურადაა ჩართული არიდული ტყეების არეალში.

ბ) მცენარეული საფარი ძირითადად წარმოდგენილია ხურხუმოიანი (Salsoletum nodulosa), ავშნიანი (Artemisietum lerchianae) და გამანთუსიანი (Gamanthetum pilosusae) ფიტოცენოზებით. დამახასიათებელი მცენარეებია: Salsola nodulosa, Artemisia lerchiana, Gamanthus pilosus, Reaumuria alternifolia, Stachys fruticulosa, Suaeda dendroides, Eremopyron orientalis, Zygopphyllum fabago, Agropyron pectinatum, Caccinia raunolfia და სხვა.

გ) ფრიგანასებრი მცენარეულობის თანასაზოგადოება - ფრაგმენტულად გვხვდება ლანდშაფტის მთელ არეალზე. ძირითადად წარმოდგენილია რეაუმურიანი (Reaumurieta alternifolia) ფორმაციის თანასაზოგადოებებით. იშვიათად უძრახელიანი (Caraganeta grandiflorae) ხორციფერიანი (Atraphaeta spinosae) ფორმაციების ფიტოცენოზებიც გვხვდება. დამახასიათებელი მცენარეებია:Reaumuria alternifolia, Artemisia lerchiana, Stachys fruticulosa, Atraphaxis spinosa, Caragana grandiflora, Zygopphyllum fabago, Agropyron pectinatum, Stipa caspia, Lappula barbata, Caccinia raunolfia, Ephedra procera და სხვა.

დ) აღნიშნული ლანდშაფტი შემდეგი ქვეწარმავლების: გიურზის, ოთხზოლიანი და წითელმუცელა მცურავების, ჩვეულებრივი ხვლიკის და სხვა მრავალი სახეობების ჰაბიტატია. აღნიშნულ ლანდშაფტში მრავლად გვხვდება მინდვრის თაგვი და ბიგების რამდენიმე სახეობა. საკვების ძებნისას მგელი, ტურა და მელა ხშირად იყენებენ აღნიშნული ტიპის ლანდშაფტებს. ამ ტერიტორიაზე ცხოველთა მრავალი სამიგრაციო ბილიკი გადის.

5. არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტი:

ა) არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტი ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე ზ.დ. 100-600 მ-ის   ფარგლებშია გავრცელებული. იგი წარმოდგენილია „ხიფათის ხევის“, „მამაჩაის“ და  „პანტიშარას ხევებში“. 

ბ) ვაშლოვანის ქვაბულში, ყალადარას, „დიდი ჩრდილის“ ქედზე, „პატარა ჩრდილის“ ქედზე, ყუმუროსა და ბუღა-მოედანზე, მიჯნის ყურესა და უსახელოს მთის მასივებზე, ნათლისწყლის ხეობაში, ტახისწყლის (ღორისწყალი) ხეობაში, ალფადარაში, ჩაიბულაყისა და სარქლისყურის ხევში. ლანდშაფტის რელიეფისათვის დამახასიათებელია ფერდობები, გორაკ-ბორცვები და ვაკეები. ძირითადად განვითარებულია არიდული ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ასევე გვხვდება თიხნარი და სუსტად დამლაშებული რუხი ნიადაგები. იშვიათად ლანდშაფტი მშრალი ხევებისა და გამოზიდვის კონუსების რიყნარებზეცაა განვითარებული (ი.ლაჩაშვილი, ნ. ლაჩაშვილი, მ. ხაჩიძე, 2007). არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტის მცენარეთა ძირითადი თანასაზოგადოებებია: საკმლისხიანი (Pistacieta muticae) და ღვიიანი (Junipereta; J. foetidissimae J. polycarpos), იშვიათად გვხვდება ნეკერჩხლიანი (Aceretum ibericae) და ბერყენიანი (Pyretum salicifoliae).

გ) საკმლისხიანი არიდული მეჩხერი ტყის (Pistacieta muticae) თანასაზოგადოება - საკმლისხიანები განვითარებულია ფერდობების ქვედა ნაწილში და რელიეფის რბილ ფორმებზე (ტალღისებურ გორაკ-ბორცვებსა და გავაკებებზე, გამოზიდვის კონუსებზე, ხევისპირებზე). იგი ყველაზე კარგად ვაშლოვანის ქვაბულშია შემორჩენილი. გვხდება ასევე ნათლისწყლისა და პანტიშარას ხეობაში, ტახისწყლისა და ალფადარას (უფადარას) ხევებში, მიჯნისყურეში და სხვა ადგილებში. ძირითადი მცენარეული თანასაზოგადოებებია: საკმლისხიანი უროს ფონზე. დამახასიათებელი სახეობებია: ურო (Botriochloa ischaemum), ძეძვი (Paliurus spinachristi), ჟასმინი (Jasminum frutcans), შავჯაგა (Rhamnus pallasii) და სხვა. საკმლისხიანი ვაციწვერის ფონზე. დამახასიათებელი სახეობებია: ვაციწვერა (Stipa lessingiana, Stipa capillata), ძეძვი (Paliurus spina-christi), ჟასმინი (Jasminum  fruticans), შავჯაგა (Rhamnus pallasii) და სხვა. საკმლისხიანი ნახევრადუდაბნოს ფონზე. დამახასიათებელი სახეობებია: Artemisia lerchiana, Botriochloa ischaemum. კარგადაა განვითარებული ეფემერ-ეფემეროიდული სინუზია.

დ) ღვიიანი არიდული მეჩხერი ტყის (Junipereta; J. foetidissimae - შავი ღვია J. Polycarpos -მრავალნაყოფა ღვია) თანასაზოგადოება ლანდშაფტის მთელ არეალზე გვხვდება. მას, ძირითადად, ფერდობების შუა და ზემო ნაწილი უკავია და საშუალოდ და ძლიერ დაქანებულ ჩრდილო ექსპოზიციის ფერდობებზეა განვითარებული. წარმოდგენილია სხვადასხვა მცენარეული თანასაზოგადოებებით. დამახასიათებელი სახეობებია: ძეძვი (Paliurus spina- christi), ჟასმინი (Jasminum frutican), კოწახური (Berberis vulgaris). ქართული ცხრატყავა (Lonicera iberica), თრიმლი (Cotinus coggygria). ზოგ თანასაზოგადოებაში ქვეტყეში გაბატონებულია უძრახელა (Caragana grandiflora).

ე) ნეკერჩხლიანი თანასაზოგადოებები (Acereta ibericae) თანასაზოგადოება - გვხვდება იშვიათად. მომცრო ნაკვეთების სახით გავრცელებულია მდ. ალაზნისაკენ მიმართულ ხეობებში (მაგ. ალფადარას ხევი). მონაწილეობს: ძეძვი (Paliurus spina-christi), ქართული მუხა (Quercus iberica), თრიმლი (Cotinus coggygria) და სხვა.

ვ) ბერყენიანი (Pyretum salicifoliae) თანასაზოგადოება - გვხვდება იშვიათად. მომცრო ნაკვეთების სახით გავრცელებულია ნათლისწყლის ხეობასა და შავი მთის მიდამოებში. დამახასიათებელია სტეპური ბალახოვანი საფარი.

ზ) არიდული მეჩხერი ტყეების ლანდშაფტი წარმოადგენს შემდეგი ცხოველების მნიშვნელოვან ჰაბიტატს: მგლის (Canis lupus), დათვის (Ursus arctos), ფოცხვრის (Lynx lynx), გარეული ღორის (Sus scrofa), მელიის (Vulpes vulpes), ტურის (Canis aureus), მაჩვის (Meles meles). იშვიათი ქვეწარმავლებიდან გავრცელებულია: ხმელთაშუა ზღვის კუ (Testudo graeca), გრძელფეხება სცინკი (Eumeces shneideri), დასავლური მახრჩობელა (Erix jaculus) და აზიური შიშველთვალა ხვლიკი (Ablepharus pannonicus). მაღალია გიურზის (Macrovipera lebetina), ოთხზოლიანი მცურავის (Elaphe quatuorlineata), წითელმუცელა მცურავის (Coluber jugularis), წენგოსფერი მცურავის (Coluber nagaclum), მწვანე ხვლიკის (Laceta viridis), მარდი ფსვენის (Laceta agalis), კავკასიური ჯოჯოს (Agama caucasica) და სხვა რეპტილიებთან შეხვედრილობა. მტაცებელი ფრინველებიდან გვხვდება გველიჭამია არწივი (Circaetus galicus), ბექობის არწივი (Aquila pomarina), სვავი (Aegypius monachus), ორბი (Gyps fulvus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus), ქორცქვიტა (Accipiter brevipes), ქორი (Accipiter gentilis), მიმინო (Accipiter nisus). მრავლადაა მოლაღური (Oriolus oriolus), დიდი წივწივა (Parus ater), შავი შაშვი (Turdus merula), მგალობელი შაშვი (Turdus philomelus), წყალწყალა (Motacila alba), ჩიტბატონა (Garduelis breorostris), კაკაბი (Alectoris chukar).

6. სტეპის ლანდშაფტი:

ა) დაცულ ტერიტორიებზე სტეპები გვხვდება ნათლისწყლის ხეობის ზემო წელში, ნაგომრებში, ჩიღოელთხევში, ზილიჩასა და შავი მთის მონაკვეთებზე. დამახასიათებელია რუხ-ყავისფერი, შავმიწისებრი და ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგები. ლანდშაფტში ორი თანასაზოგადეობა გამოიყოფა: უროიანი და ვაციწვერიანი.

ბ) უროიანი სტეპი (Bothriochloeta ischaemum) -დაცულ ტერიტორიებზე უროიანი სტეპი გვხვდება ვაშლოვანის ქვაბულში, ნაგომრებში, ჩიღოელთხევში, ნათლისწყლის ხეობაში, შავი მთის მიდამოებში და სხვა. იგი წარმოდგენილია სხვადასხვა ექსპოზიციის გორაკ-ბორცვებზე, ფერდობებსა და გავაკებებზე, ძირითადად, ზ.დ. 200-600 მ-ის ფარგლებში. წარმოდგენილია სხვადასხვა მცენარეული თანასაზოგადოებებით, რომელთა შორის აღსანიშნავია: წივანა (Festuca valesiaca), ვაციწვერა (Stipa lessingiana), Potentilla recta, Scorzonera biebersteinii, Galium verum, Eryngium campestre და სხვა. გაზაფხულზე დამახასიათებელია ეფემერებისა და ეფემეროიდების უხვი განვითარება. უროიანი ვაციწვერას მონაწილეობით. დამახასიათებელი სახეობებია:  ვაციწვერა (Stipa lessingiana, Stipa capillata), Polygala transcaucasica, Phleum phleoides, Thymus tiflisiensis, Galium verum, Inula germanica და სხვა. უროიანი ძეძვის მონაწილეობით. დამახასიათებელი სახეობებია: ძეძვი (Paliurus spina christi), Thymus tiflisiensis, Galium verum, Phleum phleoides, Potentilla rectaდა სხვა.

გ) ვაციწვერიანი სტეპი (Stipeta; S. Lessingiana-ვაციწვერა, S. Capillata-წურწუმა). ვაციწვერიანი სტეპი მომცრო ნაკვეთების სახით ფრაგმენტულადაა გავრცელებული ზ.დ. 400-840 მ სიმაღლეზე. ისინი წარმოდგენილია სერების თხემურ გავაკებებსა და ფერდობებზე. განვითარებულია რუხ-ყავისფერ (დუზდაღი, ნაგომრები, ვაშლოვანის ნაკრძალი) და ნეშომპალა კარბონატულ (ყაშების დაბოლოება, შავი მთა) ნიადაგებზე. დომინანტებია ვაციწვერას სახეობები: Stipa lessingiana და Stipa capillata. ახასიათებს გაზაფხულობით ეფმერებისა და ეფემეროიდების უხვი განვითარება. აღნიშნული სტეპები გამოიყენება საძოვრებად ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. ეს ლანდშაფტი წარმოადგენს კაკბის მნიშვნელოვან ჰაბიტატს. ამ ტერიტორიებზე მცირე ზომის ფრინველების დიდი რაოდენობა იზამთრებს ან შესასვენებელ ადგილად იყენებს მიგრაციის პერიოდში. მრავლადაა აქ ქვეწარმავლებიც.

7. შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარების ლანდშაფტი:

ა) შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარები ფრაგმენტულადაა გავრცელებული ზ.დ. 200-1000 მ-ის ფარგელებში.

ბ) ძეძვიანი თანასაზოგადოებები (Paliureta spina-christi) - ლანდშაფტის ყველაზე უფრო ფართოდ გავრცელებული და დამახასიათებელი მცენარეთა ფორმაცია. იგი არის როგორც პირველადი, ასევე მეორეული წარმოშობის. მეორეული ძეძვიანი წარმოქმნილია, ერთი მხრივ, არიდული ტყეების და, მეორე მხრივ, მთისწინეთის ფართოფოთლოვანი ტყეების გაჩეხვის შედეგად. დამახასიათებელია სტეპური ბალახოვანი საფარი. დამახასიათებელი სახეობებია: Bothriochloa ischaemum, Galium verum, Phleum phleoides, Potentilla recta, Inula germanica, Festuca valesiaca და სხვა.

გ) ნაირბუჩქნარი - (Mixtofruticeta) - მეორეული წარმოშობისაა, ერთი მხრივ, არიდული ტყეების და, მეორე მხრივ, მთისწინეთის ფართოფოთლოვანი ტყეების გაჩეხვის შედეგად. შესაბამისად მომცრო ნაკვეთების სახით ფრაგმენტულად დაცული ტერიტორიების სხვადასხვა მონაკვეთზე გვხდება. სამხრეთ ნაწილში შედარებით ქსეროფილური, ხოლო ჩრდილო ნაწილში შედარებით მეზოფილური ვარიანტებითაა წარმოდგენილი. დამახასიათებელი სახეობებია: ძეძვი (Paliurus spina christi), თრიმლი (Cotinus coggygria), შავჯაგა (Rhamnus pallasii), ხეშავი (Rhamnus cathartica), კოწახური (Berberis vulgaris), ზღმარტლი (Mespilus germanica), ჩიტაკომშა (Cotoneaster intergerrimus, C. morulus, C. meyeri), მენახირის ბალი (Cerasus incana), კუნელი (Crataegus caucasica), ბერყენა (Pyrus salicifolia), ტყემალი (Prunus divaricata), კვრინჩხი (Prunus spinosa), და სხვა. ბალახოვანი საფარი სტეპებისა და მდელო-სტეპების სახეობებითაა შექმნილი.

დ) ჯაგრცხილნარის (Carpineta oreientalis) თანასაზოგადოება - დაცულ ტერიტორიებზე გვხვდება არწივის ხეობის ტერიტორიაზე. განვითარებულია ნეშომპალა-კარბონატული ნიადაგები. ბალახოვან საფარში წარმოდგენილია მუხნარი ტყეებისა და სტეპის სახეობები. ამ ტერიტორიებზე გვხვდება მოლაღური (Oriolus oriolus), შავი შაშვი (Turdus merula), ჩიტბატონა (Carduelis carduelis), შავგულა (ესპანური) ბეღურა (Passer hispaniolensis) და სხვა.

8. მთისწინების ფოთლოვანი ტყეების ლანდშაფტი.

ა) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე მთისწინეთის ფოთლოვანი ტყის ლანდშაფტი გვხვდება შავ მთაზე და არწივის ხეობის ბუნების ძეგლში. იგი ნეშომპალა-კარბონატულ ნიადაგებზეა გავრცელებული. წარმოდგენილია ორი ჰაბიტატით: იფნარი (Fraxineta excelsior) და მუხნარი (Querceta ibericae).

ბ) იფნარი ტყის (Fraxineta excelsior) თანასაზოგადეობა - ჩვეულებრივი იფნის (Fraxinus excelsior) ტყე მთის ზედა ნაწილშია წარმოდგენილი. ქვეტყეში გვხვდება ჭანჭყატი (Evonymus verucosa), კვიდო (Ligustrum vulgare), შინდი (Cornus mas), ტყემალი (Prunus divaricata) და სხვა. ბალახოვან საფარში კი - პრასანა (Alium paradoxa), ია (Viola odorata), ცისთვალა (Scilla sibirica), Smirnium perfoliatum, Geum urbanum, Torilis japonica და სხვა.

გ) ქართული მუხის ტყის - (Querceta ibericae) თანასაზოგადეობა - განვითარებულია შავი მთის ჩრდილო ფერდობებზე. ქვეტყეში გავრცელებულია: ჯაგრცხილა (Carpinus orientalis), ჭანჭყატი (Evonymus verucosa), შინდი (Cornus mas), ტყემალი (Prunus divaricata) და სხვა. ბალახოვან საფარში გვხვდება ია (Viola odorata), ცისთვალა(Scilla sibirica) და სხვა. შავი მთის შემოგარენი კოლხური ხოხბის (Phasianus colchicus) გამრავლების ძირითადი, თუმცა არა ერთადერთი არეალია, საიდანაც ხდება მისი განსახლება სხვა ტერიტორიებზეც. ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება მურა დათვი, მგელი, მელა და სხვა.

9. დაბლობის ფოთლოვანი ტყეების (ჭალის ტყეების) ლანდშაფტი. ლანდშაფტი ფრაგმენტულადაა გავრცელებული მდ. ალაზნის ტერასებზე. ყველაზე უფრო დიდი კორომები შემორჩენილია კაკლისყურეში (ჯუმასყურეში). მომცრო ნაკვეთები გვხვდება ასევე სოფ. საბათლოს მიდამოებში, ალფადარისა და მიჯნისყურის ხევების შესართავთან. ჭალის ტყეები წარმოდგენილია შემდეგი თანასაზოგადოებებით: ვერხვნარებით (Populeta hybridae) და გრძელყუნწა მუხის მუხნარებით (Querceta pedunculiflorae). მათგან უფრო ფართოდ გავრცელებულია ვერხვნარები, ხოლო მუხნარების არეალი კიდევ უფრო  შეზღუდულია.
ორივე ფორმაციისათვის დამახასიათებელია შემდეგი მცენარეები: ეკალღიჭი (Smilax excelsa), ღვედკეცი (Periploca graeca), ველური ვაზი (Vitis sylvestris), ამორფა (Amorpha fruticosa - ინვაზიური სახეობა), სურო (Hedera helix) და სხვა. კაკლისყურეში გავრცელებულია კაკალი (Junglans regia), ლაფანი (Pterocaria pterocarpa), პასტუხოვის სურო (Hedera pastuchowii), კომში (Cydonia oblonga).

დათვისხევის ერთერთ განშტოებაში (ყარყატისხევში) წარმოდგენილია თურანულას (Populus euphratica) პატარა კორომი, რომელიც საქართველოში სხვაგან არსად გვხვდება. ალაზნის ჭალები მრავალი ცხოველის ჰაბიტატია: აქ გავრცელებულია ბექობის არწივი (Aquila pomarina), წითელთავა ღაჟო (Lanius senator), წითელმუცელა ბოლოცეცხლა (Phoenierus erithrigaster), დიდი ჭრელი კოდალა (Dendrocopus mayor) და ჟღალი ბულბული (Cercotrichas erithropigya), კოლხური ხოხობი (Phasianus colchicus), შევარდენი (Falco peregrinus), დურაჯი (Francolinus francolinus). ამავე ტერიტორიებზე გვხვდება წყალმცურავი ფრინველები: დიდი თეთრი ყანჩა (Ardea alba), წითური (ქარცი) ყანჩა (Ardea purpurea), დიდი ჩვამა (Phalacrocorax carbo). აქვე გვხვდება კატისებრთა ოჯახის წარმომადგენლები: ლელიანის კატა (Felis chaus) და გარეული კატა (Felis silvestris), გვხვდება წავიც (Lutra lutra), სეზონურად შემოდის გარეული ღორი (Sus scrofa). მდ. ალაზანში გავრცელებულია 16 სახეობის თევზი, მათ შორის ისეთი მნიშვნელოვანი სახეობები, როგორიცაა ლოქო (Silurus glanis), კობრი (გოჭა) (Cyprinus carpio), შამაია (Chalacalburnus chalcoides), ჭერეხი (Aspius aspius taeniatus). აღმოსავლური კაპარჭინა (Abramis brama orientalis), სქელშუბლა (Hupophtalmichtus molitrix), თეთრი ამური – (Ctenopharyngodon idella), ჭანარი (Barbus capito) და სხვა.

10. კლდოვანი კირქვიანი ლანდშაფტი დედოფლისწყაროს მიდამოებში მდებარეობს და მოიცავს არწივის ხეობას, რომელიც ბუნების ძეგლის სტატუსის მქონე დაცული ტერიტორიაა. ლანდშაფტი კირქვიანი კლდეებისგან შექმნილი ვიწრო კანიონისებრი ხეობაა, იგი მიეკუთვნება ლოკალური ტიპის ლანდშაფტს. აქ წარმოდგენილია შიბლიაკის ტიპის ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარის ჰაბიტატი და უშუალოდ კირქვიანი კლდეების ჰაბიტატი. ეს უკანასკნელი ორი ვიწრო ლოკალური ენდემური მცენარის - კახეთის მაჩიტასა (Campanula kakhetica) და ენდრონიკას (Galium praemontanum)-ის ჰაბიტატია. აღნიშნული სახეობები მხოლოდ დედოფლისწყაროს მიდამოების კირქვიანებიდანაა ცნობილი. აქვე გვხვდება კავკასიის ენდემი (Thymus kariaginii). ლანდშაფტის ციცაბო კლდეები დიდი მტაცებელი ფრინველების: სვავის (Aegypius monachus), გავაზის (Falco cherrug), ბექობის არწივის (Aquila heliaca), ფასკუნჯის (Neophron percnopterus), ორბის (Gyps fulvus) ჰაბიტატია. არწივის ხეობაში ასევე ბინადრობს შავი ყარყატი (Ciconia nigra). ხეობის მიმდებარე ბუჩქნარი კოლხური ხოხბის (Phasianus colchicus) ჰაბიტატია. კირქვიანი გორაკ-ბორცვებზე კი გვხვდება კაკბის მცირე გუნდები. ძუძუმწოვრებიდან მრავლადაა ტურა, მგელი, მელა, ენოტი, ლელიანის კატა, მაჩვზღარბა, მაჩვი, გარეული კურდღელი და სხვა. გარდა განხილული ლანდშაფტებისა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გვხვდება ე.წ. არეულები, მას მიეკუთვნება მშრალი, ძალიან ღრმა და ვიწრო ხეობების ის ნაწილი, რომელიც, ერთი მხრივ, არიდული მეჩხერი ტყეებისა და, მეორე მხრივ, მთისწინების უდაბნოსა და ფრიგანისებური მცენარეულობის ერთგვარი ,,ნაზავია”. აღნიშნული ტერიტორიებისთვის დამახასიათებელია ეროზირებული ფერდობები, უმეტესად თიხაქვიშების, ქვიშაქვებისა და თიხნარების მოზაიკური მონაცვლეობით. აქ რელიეფურ-ედაფური პირობების გამო ვერცერთი ლანდშაფტის მცენარეულობა ვერ ახერხებს გაბატონებას. ამის შედეგად, სხვადასხვა ჰაბიტატისათვის დამახასიათებელი მცენარეები უსისტემოდაა ერთმანეთის გვერდ-გვერდზე გავრცელებული. არეულები წარმოადგენს კაკბის (Alectoris chukar) მნიშვნელოვან საარსებო გარემოს. აქ ბინადრობს, ორბი (Gyps fulvus), სვავი (Aegypius monachus), ფასკუნჯი (Neophron percnopterus) და ველის კაკაჩა (Buteo rufinus). ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ცალკე ლანდშაფტად შეიძლება განვიხილოთ უძრახელიანი, რომლის მცენარეული საფარი უძრახელიანი ფორმაციითაა (Caraganeta grandiflorae) შექმნილი, მისი ძირითადი არეალი ნათლისწყლის ხეობასა და ყუმუროს მოიცავს, სადაც, არცთუ იშვიათად, ფერდობების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავია. თიხნარი ნიადაგებისთვის, რომელიც აქ არის წარმოდგენილი, დამახასიათებელი მცენარეებია: Stipa lessingiana, Agropyron pectinatum, Reaumuria alternifolia, Artemisia lerchiana, Stipa caspia, Stachys fruticulosa, Ferula szowitsiana, Crinitaria villosa, Tulipam eichleri და სხვა. უძრახელიანი კაკბის, გიურზის და სხვა ცხოველების ჰაბიტატს წარმოადგენს.

11. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, ძირითადად ნათლისწყლის ხეობაში, გვხვდება ჰიგროფილური (ჭარბტენიანი) ლანდშაფტების მონაკვეთები. ისინი უმეტესად წარმოდგენილია ლელისა (Phragmites australis) და ლერწმის (Arundo donax) მცენარეული თანასაზოგადოებებით.

სტეპისა და ღვიიანი არეულების  საზღვარზე მდებარეობს ვულკანური ლანდშაფტი, რომლის ერთ-ერთ ესთეტიურ ფასეულობას წარმოადგენს ტახტი-თეფას ბუნების ძეგლი, რომელიც მიეკუთვნება ლოკალური ტიპის ლანდშაფტს. იგი მდებარეობს დალის წყალსაცავის სამხრეთით, ტახტი-თეფას სერზე ზღვის დონიდან 620 მ-ის სიმაღლეზე. ვულკანი რამდენიმე მეტრის სიმაღლისაა, მოთავსებულია ქედის მწვერვალზე. გორაკის თავზე 3,5 – 4 მეტრი დიამეტრის მქონე ტალახის მრგვალი კრატერია. მის გარშემო პატარა ზომის რამოდენიმე ათეული (40-50) აქტიური კრატერია, რომლებიდანაც მუდმივად მოედინება ტალახი, ნავთობი და გაზი, ზოგჯერ გამოსული მასა ერთიანდება და ჩამოედინება ხეობაში. გორაკის ფართობი ერთ ჰექტარს აღემატება, თავად გორაკი და მისი შემოგარენი თიხაქვიშისა და თიხისაგან არის შექმნილი. აქ გვხვდება სხვადასხვა ჰალოფიტი მცენარე: Suaeda sp., Petrosimonia brachiati, Gamenthis pilosus, Limonium meyeri და სხვა, მაშინ როდესაც ვულკანის ფერდობები დაფარულია ნახევრად უდაბნოს ფიტოცენოზებით.

მუხლი 17. ზურმუხტის ქსელი, BirdLife International-ის ფრინველთათვის მნიშვნელოვანი ტერიტორიები

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მოიცავს ჰაბიტატებს, რომლებიც ზურმუხტის ქსელის ნაწილია. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე უკვე არსებობს ვაშლოვანის ზურმუხტის ქსელის საიტი (GE0000007), საერთო ფართობით 34741 ჰა.ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატებიდან ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილია:

E1.2	მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე - Perennial calcareous grassland and basic steppes
E6.2	შიდა კონტინენტური დამლაშებული სტეპები - Continental inland salt steppes
F7	ეკლიანი ხმელთაშუაზღვისპირული ფრიგანა (ბალიშა მცენარეული საფარი და სანაპირი კლდეთა სხვა მსგავსი მცენარეულობა) - Spiny Mediterranean heaths (phrygana, hedgehog-heaths and related coastal cliff vegetation)
G3.9	წიწვიანი ტყე Cupressaceae-ს ან Taxaceae-ს დომინირებით - Coniferous woodland dominated by Cupressaceae or Taxaceae

2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია მოიცავს ფრინველთათვის მნიშვნელოვან ტერიტორიას-GE011, საერთაშორისო დასახელებით, ივრის რეგიონი, რომლის ფართობის შედგენს 276,915 ჰექტარს. აღნიშნული ტერიტორიის შექმნის საფუძველს წარმოადგენდა ის, რომ ვაშლოვანი ფრინველთა ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციის თვალსაზრისით საერთაშორისო მნიშვნელობის კრიტიკული არეალია, რომელიც დაცვას საჭიროებს. (ვაშლოვანის SDF და IBA-ს სახობები და კრიტერიუმები).

მუხლი 18. დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის დაარსება

1. გადაწყვეტილება დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტისათვის ბიოსფერული რეზერვატის სტატუსის მინიჭების თაობაზე მიღებული იქნა საერთაშორისო საკოორდინაციო საბჭოს 34-ე სესიაზე, რომელიც იუნესკოს ,,ადამიანი და ბიოსფერო“ პროგრამის (MAB) მმართველი ორგანოა. საკოორდინაციო საბჭო შედგება იუნესკოს წევრი ქვეყნების 34 წარმომადგენლისგან. საბჭოს სხდომა 13-17 ივნისს იუნესკოს შტაბ-ბინაში გაიმართა.

2. ბიოსფერული რეზერვატების პროგრამა იუნესკოს, როგორც გაეროს სამეცნიერო სააგენტოს, მანდატის ერთ-ერთი საყრდენია. ისინი ცენტრალურ როლს ასრულებენ კვლევასა და ადვოკატირებაში, რათა ხელი შეუწყონ მდგრადი განვითარების ინოვაციურ პრაქტიკას და მხარი დაუჭირონ თემებს და იუნესკოს წევრ ქვეყნებს გარემოს უკეთესად შემეცნებაში, შეფასებასა და დაცვაში.

3. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის ფუნქციონირების თვალსაზრისით. ვაშლოვანის ნაკრძალი ბიოსფერული რეზერვატის ე.წ. გულ ტერიტორიად არის აღიარებული, სადაც ხელუხლებლად არის შენარჩუნებული და მკაცრად დაცული უნიკალური ბიომრავალფეროვნება. ეროვნული პარკი და ბუნების ძეგლები, ჭაჭუნის აღკვეთილთან ერთად ქმნის ბუფერულ ზონას, რომელიც ასრულებს შუამავლის როლს სამეურნეო საქმიანობისა და ბიომრავალფეროვნების დაცვის პროცესებს შორის. სწორედ ეს ზონა იძლევა მთავარ გზავნილებს ადამიანისა და ბუნების ჰარმონიული განვითარების შესაძლებლობათა მოსაძიებლად. გარდამავალი ზონა დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ყველა დანარჩენ ტერიტორიას მოიცავს და მოწოდებულია მწვანე ეკონომიკისა და ინოვაციური, რესურსდამზოგავი ტექნოლოგიების დანერგვით მაქსიმალურად გაითვალისწინოს ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ-ეკონომიკური მოთხოვნილებები და ბიომრავალფეროვნების წარმომადგენელთა ინტერესები. ბიოსფერული რეზერვატი ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების განვითარებისა და გრძელვადიანი შენარჩუნების გარანტიაა და მის საერთაშორისო მნიშვნელობას კიდევ უფრო მაღლა სწევს.

მუხლი 19. დაცული ტერიტორიის მიმდებარე ტერიტორიებზე არსებული სოციო-ეკონომიკური მახასიათებლების აღწერა, რომლებიც ზეგავლენას ახდენენ დაცული ტერიტორიის მართვაზე, მათ შორის ზონირების პროცესზე

1. სსიპ - საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში ცხოვრობს 9,000 შრომისუნარიანი (ასაკი 20-65 წ.) პირი, რომელთაგან 30%- მდე უმუშევრად არის მიჩნეული. 2,600 თვითდასაქმებულია (ძირითადად სოფლის მეურნეობაში), დაახლოებით 2,000 (22%) - სახელმწიფო ანაზღაურებად სამსახურში არის დასაქმებული, ხოლო 20% - კერძო სექტორში. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის 38% პენსიონერია, ხოლო 20% მიიჩნევა სოციალურად დაუცველ ფენად და წარმოადგენს სახელმწიფო სოციალური დახმარების მიმღებს.

2. მუნიციპალიტეტში დღესდღეობით მდებარეობს 15 საჯარო სკოლა, 1 კერძო სკოლა, 17 სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულება, კულტურისა და ძეგლთა დაცვის ცენტრი, 1 დედოფლისწყაროს რაიონული საავადმყოფო და 4 სოფლის ამბულატორია.

3. მუნიციპალიტეტი გამოირჩევა მიწის უხვი რესურსით, რის გამოც პირველ ადგილს იკავებს ქვეყანაში ერთ სულ მოსახლეზე არსებული სასოფლო-სამეურნეო მიწის ფართობის მიხედვით. რაც ასევე ხსნის, მიწისა და ქონების გადასახადის დიდ წილს ადგილობრივ ბიუჯეტში.

სოფლის მეურნეობა მუნიციპალიტეტის მნიშვნელოვან ეკონომიკურ სექტორს წარმოადგენს. სოფლის მეურნეობის ძირითადი დარგებია: მემინდვრეობა, მეცხოველეობა-საკვებ-დამზადება და მევენახეობა-მეხილეობა, ასევე ახლად განვითარებულ დარგებად შეიძლება ჩაითვალოს მეფრინველეობა და მეფუტკრეობა.

4. მუნიციპალიტეტში სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის საერთო ფართობი 181,690 ჰექტარს შეადგენს, აქედან 56,000 სახნავ-სათესი მიწებია, სადაც ყოველწლიურად მიმდინარეობს მარცვლეულის (ხორბალი, ქერი, მზესუმზირა) მოყვანა. 65,271 ჰა საძოვრებს უკავია. აქტიურად მიმდინარეობს ვენახების გაშენებაც. დღეის მდგომარეობით, მუნიციპალიტეტში ვენახებს 1,500 ჰექტარი აქვს დათმობილი.

5. დღევანდელი მონაცემებით, მუნიციპალიტეტში რეგისტრირებულია 180 საწარმო, მათგან 18 დიდი, 72 საშუალო და 90 - მცირე ზომის. ეკონომიკური სექტორის ზრდა შეინიშნება მშენებლობის, ვაჭრობის, ყურძნისა და ხილის, ზეთისა და ფქვილის წარმოებაში.

მუნიციპალიტეტის დამატებითი ღირებულების პროდუქტში უდიდესი წვლილი შეაქვს კირქვის მოპოვების მრეწველობას (57%), რასაც მოჰყვება სოფლის მეურნეობა (14%), ვაჭრობა (10%), მომსახურება (8%) და მშენებლობა (5%). დანარჩენი ნაწილდება ჯანდაცვაზე, განათლებასა და ნავთობმოპოვების მრეწველობაზე.

6. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტს მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს კახეთის ეკონომიკურ მაჩვენებლებში, მათ შორის აღსანიშნავია სამთომომპოვებელი და გადამამუშავებელი მრეწველობა, ვაჭრობა და მშენებლობის დარგები, სასოფლო-სამეურნეო წარმოება. ბოლო ორი წლის მონაცემით, მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გაცემულია 50-ზე მეტი სამშენებლო ნებართვა, რომელთა უმეტესობა სოფლის მეურნეობის მიმართულებისაა, მათ შორისაა, მარცვლეულის საწყობები, ფარდულები და სხვ. ასევე, გაცემულია ნებართვები კვების ობიექტების, სასტუმროებისა და მცირე მარნების მშენებლობა-რეკონსტრუქციაზე.

7. დედოფლისწყაროში დიდი რაოდენობით მოიპოვება კირქვა. აქ ფუნქციონირებს ორი მძლავრი კირქვის საწარმო. თუმცა, მუნიციპალიტეტის ეკონომიკაში წამყვანი ადგილი მაინც სოფლის მეურნეობას უკავია. სამრეწველო საწარმოებიდან უნდა აღინიშნოს სს „არწივის ხეობა“, რომელსაც შეუძლია დაახლოებით ნახევარი მილიონი ტონა კირქვის წარმოება წელიწადში. კირქვას აწარმოებს ასევე შპს „რუსთავცემენტი“ და შპს „კალციტი“. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ნავთობის მარაგის დაზვერვისა და მოპოვების სამუშაოებს ახორციელებს ქართულ-ამერიკული ნავთობკომპანია ფრონტერა „ისტერნ ჯორჯია“, რომელსაც ბოლო წლებში შეუმცირდა სალიცენზიო ტერიტორია და ამჟამად მხოლოდ მცირე საწარმოო ფართობებს ფლობს.

მუხლი 20. ეკოტურისტული პოტენციალი

1. ეკოტურიზმი დედოფლისწყაროს ეკონომიკის ერთ-ერთი მზარდი სექტორია, რასაც განაპირობებს მუნიციპალიტეტში არსებული ბუნებრივი მემკვიდრეობა, ვაშლოვანის ნაკრძალი და ეროვნული პარკი, ბუნების ძეგლები: არწივის ხეობა, ტახტი-თეფას და ალაზნის ჭალები (კაკლისყურე), ასევე ჭაჭუნის დაცული ტერიტორიები.

2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, განსაზღვრულია ეკოტურისტული მარშრუტები, ადმინისტრაციის მიერ შეთავაზებულია სხვადასხვა ტიპის მომსახურება, მათ შორის სალაშქრო აღჭურვილობის გაქირავება, ღამისთევა თავშესაფრებსა და ბუნგალოებში, მოწყობილია საკემპინგე და საპიკნიკე ადგილები, რომელიც წლის ყველა დროს ხელმისაწვდომია ვიზიტორთათვის. ამჟამად ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში ვიზიტორებს აქვთ შესაძლებლობა წლის სხვადასხვა სეზონზე მოაწყონ შემდეგი ეკოტურისტული აქტივობები:

ა) ფრინველებზე დაკვირვება: უმეტესად შესაძლებელია აპრილიდან - ოქტომბრის ჩათვლით. თუმცა საფეხმავლო ტურების მოწყობა ხელმისაწვდომია წლის ყველა დროს გასათვალისწინებელია, რომ ცხვრის ზამთრის საძოვარზე ყოფნის პერიოდში, ზოგიერთ ბილიკზე, საფრთხეს მეცხვარის ძაღლები ქმნიან. ამიტომ ამ პერიოდში რეკომენდებულია ქვემოთ ჩამოთვლილი მიმართულებები: მიჯნის ყურე, ხორნაბუჯი, არწივის ხეობა და ტახტი-თეფა;

ბ) ისტორიულ-კულტურული ძეგლების დათვალიერება: წლის მანძილზე;

გ) არქეოლოგიური, გეოლოგიური ტურები, ასევე ჯიპ-ტურები: წლის მანძილზე;

დ) სამოყვარულო თევზჭერა მდინარე ალაზანზე: განსაკუთრებით ინტენსიური პერიოდია აპრილი-ივნისის თვეები;

ე) ფოტო და ველო ტურები: ხელმისაწვდომია წლის მანძილზე თუმცა ცხვრის გამოზამთრების პერიოდში არაა რეკომენდებული ყველა ბილიკის გამოყენება. რეკომენდებულია: მიჯნის ყურე, ხორნაბუჯი და არწივის ხეობა;

ვ) საცხენოსნო ტურები: ხელმისაწვდომია ოქტომბრიდან მაისის თვის ჩათვლით.

3. რეკრეაციული თვალსაზრისით ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები განსაკუთრებით მიმზიდველია ადრეული გაზაფხულიდან გვიან შემოდგომამდე, თუმცა აღსანიშნავია, რომ ზამთარში, როდესაც საქართველოში უმეტესად შეინიშნება დაბალი ტემპერატურა, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია გამოირჩევა თბილი და მშრალი კლიმატით, რაც ძალიან კომფორტულია ვიზიტორთათვის. აღსანიშნავია, რომ ადგილობრივი განვითარების ჯგუფის ინიციატივითა და მერიის მხარდაჭერით დაფუძნდა ტურისტული ასოციაცია, რომლის მთავარი მიზანი ტურიზმის განვითარების ხელშეწყობაა. ბოლო 5 წლის მანძილზე მნიშვნელოვნად მოიმატა სასტუმრო მომსახურებაში ჩართული ადამიანების რაოდენობამ და ღამისთევისათვის განკუთვნილმა ადგილებმა. საკმარისია ითქვას, რომ ამ მოკლე დროში აშენდა ორი სასტუმრო და მოეწყო 5 ოჯახური სასტუმრო.

4. დედოფლისწყარო ასევე მდიდარია ისტორიულ - კულტურული ძეგლებით: სერაფიმ საროველისა და ამაღლების ეკლესიები, ელია თეზბიტელის სამონასტრო კომპლექსი, ხორნაბუჯის ციხესიმაგრე, ბითოქვის სამარხები და დიდნაურის ნაქალაქარი შირაქის ველზე, ასევე, ამაღლების გუმბათოვანი ტაძარი (X ს.) სოფელ ოზაანის მახლობლად, ბოდბის და ხირსის მონასტრები, ბოდბის მღვიმის კომლექსი, ნინოწმინდის ანსამბლი (VI ს.), თამარის კოშკი, 5 ათასი წლის კამბისენას არქეოლოგიური ძეგლის ნანგრევები. არსებობს არქეოლოგიური ცენტრი სოფელ თავწყაროში და ფიროსმანის მუზეუმი სოფელ მირზაანში სადაც ფიროსმანის ნახატების დიდი რაოდენობაა განთავსებული.

5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიდამოები ოდითგანვე განსაკუთრებულ სასულიერო სამოღვაწეო ადგილებად ითვლებოდა, განსაკუთრებით კი ალესილები და არეულები, ვინაიდან კლდის შემქმნელი ქვიშაქვები ბერების საცხოვრებელი კელიების მოწყობის საშუალებას იძლეოდა. ამჟამად აქ აღწერილია ორი სამონასტრო კომპლექსი. განსაკუთრებით შთამბეჭდავია პანტიშარის ხეობაში დაყუდებული და განდეგილი ბერების კელია-გამოქვაბული. მონასტრების მოწყობის კიდევ ერთი ხელშემწყობი ფაქტორი აქ გავრცელებული მრავალსაუკუნოვანი საკმლის ხეებია, რომლის მერქნის ზეთოვანი გამონადენი, ბუნებრივად დაძველებული სახით, წარმოადგენს საეკლესიო მსახურებაში გამოსაყენებელ საკმეველს. მას განსაკუთრებული სურნელი და ხარისხი აქვს. წარსულში ასეთ გარემოში შეგროვილ საკმეველს იყენებდნენ ამ ადგილებზე ღვთის მსახურებაში მოღვაწე ბერები და სასულიერო პირები.

6. დაცული ტერიტორიების უმრავლესობა, გარდა შეუფასებელი ბუნებრივი ღირებულებისა, ინახავს ქვეყნის უძველესი კულტურის კვალს. ვაშლოვანი ამ მხრივ საკმაოდ მდიდარია, აქ ადამიანის ცივილიზაციის უძველესი კერებია, როგორც ძველი წელთაღრიცხვის ნაქალაქარებისა და ნასოფლარების სახით (ქალაქი ხორანთა, სოფლები უფადარა და ყალადარა), ასევე შემდგომი პერიოდის საეკლესიო (შავი მთის მონასტერი) და საფორტიფიკაციო ნაგებობების სახითაც (ციხე-ქალაქი ხორნაბუჯი, ჭოეთის ციხე-სიმაგრე, პანტიშარის და მიჯნის ყურის ხეობების საგუშაგოები). დაცულ ტერიტორიაზე გადის აბრეშუმის გზის მნიშვნელოვანი მონაკვეთი (ნათლისწყლის ხეობა, ყუმურო, ელდარის დაბლობი). საგულისხმოა, რომ ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი შეუსწავლელია და ამ მხრივ საკმაოდ საინტერესოა მომავალი აღმოჩენების პერსპექტივები.

7. გაშიშვლებული ქანების დალექილ ფენებში ადვილად შესამჩნევია ზღვის მოლუსკების შემონახული ნიჟარები. ეს მოლუსკები ვაშლოვანის ყველაზე ძველი ბინადრები არიან, ჯერ კიდევ იმდროინდელი, როდესაც აქაურობა ზღვით იყო დაფარული.

8. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე დათვის ხევში ნაპოვნია სამხრეთული სპილოს გაქვავებული ძვალი (ყველაზე დიდი ბეჭის ძვალი 87 სმ-ა, რომელიც 2 – 2,5 მილიონი წლით თარიღდება) ამჟამად ინახება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა ცენტრში.

მუხლი 21. ეკოსისტემური სერვისები, ტრადიციული საქმიანობა და ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება

1. ეკოსისტემური სერვისებით (სუფთა ჰაერი, წყალი, საძოვრები, თევზი, შეშა-გამხმარი და ძირნაყარი ტოტების სახით, კენკრა, სამკურნალო ბალახები), რომლითაც ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები უზრუნველყოფს ადგილობრივ მოსახლეობას, სარგებლობენ მომთაბარე თუში მეცხვარეები, მეჯოგეები და მწყემსები, ასევე ახმეტისა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტების მოსახლეობა.

2. მომთაბარე მეცხვარეობა ტრადიციული საქმიანობაა. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის უმეტესი ნაწილი ბუნებრივი საძოვრებისაგან შედგება, რომლებსაც შემოდგომასა და ზამთარში სულ 48 ფერმა იყენებს და მათ დაახლოებით 25 000 ცხვარი, 180-მდე ცხენი და 1000-მდე სული მსხვილი რქოსანი პირუტყვი ჰყავთ.

3. ყოველწლიურად გაზაფხულზე მეცხვარეები თუშეთის საზაფხულო საძოვრებზე გადადიან. ფერმების შენობების უმეტესობა პრივატიზებულია. გაყიდვისთვის წარმოებული ძირითადი პროდუქტია გუდის ყველი, ხორცი, ნედლი რძე და მატყლი. ამჟამად ქვეყანასა და რეგიონში საბაზრო მოთხოვნილება ცოცხალ ცხვარზე, ცხვრის ხორცზე, გუდის ყველზე და ნედლ რძეზე საკმაოდ მაღალია. ფართო მასშტაბით თექისა და მატყლის გაყიდვა დამოკიდებულია ქვეყანასა და რეგიონში შესაბამისი წარმოების ამუშავებაზე. თუშები მცირე რაოდენობით მატყლს იყენებენ ტრადიციული ხელნაკეთობების (ნაბადი, თექის ქუდი, ხალიჩები, ფარდაგები, წინდები, ჩანთები, მოსახვევები, თავსაბურავები, ფაჩუჩები) დასამზადებლად. ეს პროდუქცია დიდი პოპულარობით სარგებლობს უცხოელ ვიზიტორებში. მატყლი გამოიყენება სხვა საოჯახო საჭიროებებისათვისაც, თუმცა მატყლის თვითღირებულება იმდენად მაღალია, რომ მისი სარეალიზაციო ფასი ხარჯებს ვერ ფარავს. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ კოვიდის პანდემიის გამო ვიზიტორთა რაოდენობის მკვეთრი კლება აღინიშნება, რაც, თავისთავად, ვიზიტორთათვის საინტერესო პროდუქციის გაყიდვებზეც აისახა და ის მინიმუმამდე შემცირდა.

4. მომთაბარე მწყემსები (თუშები) მისდევენ ცხენების მოშენებას, გაყიდვას ან გაქირავებას. ვაშლოვანის ეროვნულ პარკის ტერიტორიაზე, (მდინარე ალაზანის ჭალაში) მდებარეობს ერთი ფერმა, რომელიც 120-მდე ცხენს ფლობს.

5. ტრადიციული გამოყენების ზონაში 800-დე მსხვილი რქოსანი პირუტყვი 5 ფერმაშია გადანაწილებული, მათ შორის ზოგიერთი არ ეწევა მომთაბარეობას და ტერიტორიაზე მთელი წლის მანძილზე რჩება. გაყიდვისთვის წარმოებული ძირითადი პროდუქციაა: ხორცი, რძე და მოზარდი ცოცხალი პირუტყვი.

6. ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე მომუშავე ფერმერების გარდა, მესაქონლეები და მიწათმოქმედები საქმიანობენ დაცული ტერიტორიების უშუალოდ მოსაზღვრე მიდამოებში, საზღვრის მთელ გაყოლებაზე. მესაქონლეები უმთავრესად თუში მეცხვარეები არიან (31 ფერმერი, 120-მდე დასაქმებული ადამიანი, რომლებიც 35 000 მდე ცხვარს უვლიან) მემარცვლეობაში დასაქმებულ ფერმერებს მოჰყავთ ხორბალი, ქერი, შვრია, მზესუმზირა, სიმინდი. ისინი სამი მუნიციპალიტეტის სხვადასხვა სოფლის მაცხოვრებლები არიან. დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტიდან (გამარჯვება,ზემო ქედი, არხილოსკალო, საბათლო; ჯამში 3 000 ჰა, დაახლოებით 60 დასაქმებული ადამიანი), ახმეტის მუნიციპალიტეტიდან (ზემო და ქვემო ალვანი, ჯამში 700 ჰა, დაახლოებით 20 დასაქმებული ადამიანი) და თელავის მუნიციპალიტეტიდან (ლალისყური, ჯამში 200 ჰა, 7 ადამიანი). მათ სავარგულებში ხშირად შედიან გარეული ცხოველები (გარეული ღორი, დათვი, მაჩვი, მაჩვზღარბა), რასაც საკმაო ზიანი მოაქვს ფერმერებისთვის.

7. მეთევზეები ხშირად სტუმრობენ მდინარე ალაზანს, სადაც ნებადართულია სპორტული და სამოყვარულო თევზაობა პირადი მოხმარებისთვის, თუმცა გასათვალისწინებელია, რომ მთელი წლის მანძილზე, სეზონური შეზღუდვის გარეშე თევზაობა, თუნდაც სპორტული თევზაობის წესების დაცვით, საფრთხის შემცველია. დაცული ტერიტორიების შექმნის შემდეგ უკანონო თევზჭერის ფაქტები შემცირდა, თუმცა ეს საფრთხე კვლავ არსებობს.

8. სოფელ საბათლოს მოსახლეობა ტრადიციულად სარგებლობს სათბობი შეშით, ალაზნის ჭალაში არსებული ზეხმელი და ქარქცეული ხეების სახით. გარდა ამისა, შეშით სარგებლობენ ტრადიციული გამოყენების ზონაში მცხოვრები მწყემსები, რომლებიც წივასთან ერთად სათბობად იყენებს ვაშლოვანის ტრადიციული გამოყენების ზონაში არსებულ ნაყარ ხმელ ფიჩხს.

მუხლი 22. სამეცნიერო მნიშვნელობა და პოტენციალი

1. დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს სამეცნიერო კვლევებისა და მონიტორინგისათვის მნიშვნელოვან და მიმზიდველ ადგილს, განსაკუთრებით კი მისი ფლორისა და ფაუნის თვალსაზრისით.

2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს დიდი პოტენციალი აქვს გეობოტანიკური, ეკოლოგიური და მცენარეთა სახეობების, ასევე გეოგრაფიული, გეოლოგიური, არქეოლოგიური, კულტურული, სატყეო და სხვა კვლევების თვალსაზრისითაც.

3. ადგილობრივი და საერთაშორისო სამეცნიერო დაწესებულებები და მკვლევრები აქტიურად თანამშრომლობენ სააგენტოსა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან.

4. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია თანამშრომლობს სხვადასხვა კვლევით ორგანიზაციასა და უნივერსიტეტთან, მათ შორისაა: ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველოს უნივერსიტეტი, თავისუფალი უნივერსიტეტი, აგრარული უნივერსიტეტი და სხვა.

მუხლი 23. ეკოსაგანმანათლებლო პოტენციალი

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები ვიზიტორთათვის მიმზიდველია არა მხოლოდ ეკოტურისტული და რეკრეაციული თვალსაზრისით, არამედ საკმაოდ მნიშვნელოვანი ობიექტია გარემოსდაცვითი განათლებისა და სამეცნიერო კვლევების წარმოებისთვისაც. იგი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბოტანიკური, ზოოლოგიური და გეოლოგიური თვალსაზრისით. დაცული ტერიტორიების ენტომოფაუნა საკმაოდ მრავალფეროვანია და ბევრ ახალ და იშვიათ სახეობას მოიცავს.

2. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან, სხვადასხვა კვლევით ორგანიზაციასა და უნივერსიტეტთან, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარე სკოლების მოსწავლეები ახორციელებენ ეკოტურებს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, განსაკუთრებით კი არწივის ხეობაში, რაც საშუალებას აძლევთ მათ ადგილზე შეისწავლონ ბუნებასთან დაკავშირებული საკითხები და ჩამოუყალიბდეთ ბუნებაში და ექსტრემალურ პირობებში ქცევის წესები.

3. ადმინისტრაცია აქტიურად თანამშრომლობს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, შავი ზღვის საერთაშორისო უნივერსიტეტთან, ქუთაისის სუბტროპიკული მეურნეობის სახ. უნივერსიტეტთან, სამხატვრო აკადემიასთან.

4. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში არსებულ საჯარო სკოლებთან. ტარდება შეხვედრები, ლექცია-სემინარები.

5. ადმინისტრაცია თანამშრომლობს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაციასთან, რომელთან ერთადაც ახორციელებს სხვადასხვა გარემოსდაცვით პროექტს.

მუხლი 24. საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინიტრაციისთვის საზოგადოებასთან ურთიერთობა მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენს. ეს ურთიერთობები ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიების დადებითი იმიჯის ჩამოყალიბებას, ზრდის საზოგადოების ინფორმირებულობას და ცნობიერებას დაცული ტერიტორიების და მასში მიმდინარე პროცესების შესახებ, რაც განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას;

2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია საზოგადოებასთან ურთიერთობის სხვადასხვა ხერხს იყენებს, როგორიცაა დაცული ტერიტორიებისა და ეროვნული პარკის ვებ-გვერდი, საინფორმაციო ბროშურებისა და ბუკლეტების ბეჭდვა და გავრცელება. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე სტატიების გამოქვეყნება ადგილობრივი და ცენტრალური პრესის საშუალებით. ასევე ინფორმაციის განთავსება, როგორც ქართულ, ასევე საერთაშორისო ჟურნალ-გაზეთებში, ღონისძიებების გაშუქება ადგილობრივი და ცენტრალური ტელევიზიით. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შესახებ თემატური ფილმებისა და ვიდეორგოლების მომზადება. სარეკლამო რგოლების მომზადება და რეკლამირება ცენტრალური ტელევიზიების მეშვეობით, ტურისტულ ბაზრობებში მონაწილეობა, შეხვედრები ადგილობრივ მოსახლეობასთან, გაცნობითი ტურების მოწყობა მედიის, სასწავლო დაწესებულებების და ტურ-ოპერატორებისათვის, თანამშრომლობა სასწავლო დაწესებულებებთან, რეგიონში არსებულ პარტნიორებთან, სხვადასხვა ღონისძიების დაგეგმვა.

თავი III დაცული ტერიტორიის გრძელვადიანი მიზნები

მუხლი 25. გრძელვადიანი მიზნები

დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის გრძელვადიანი მიზნები აღწერს ძირითადი ღირებულებების (ბიომრავალფეროვნების და სხვა ფასეულობების) იმ მდგომარეობას, რომლის მიღწევასაც სსიპ - დაცული ტერიტორიების სააგენტო და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მიზნად ისახავს მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან 25 წლის განმავლობაში.

მუხლი 26. ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ცოცხალი ორგანიზმების მდგომარეობასთან დაკავშირებული მიზანი

ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებსა და მის სიახლოვეს არსებული ბიომრავალფეროვნება, როგორც იშვიათი ასევე ფართოდ გავრცელებული სახეობები და ჰაბიტატები დაცულია, პოპულაციების არეალები და რიცხოვნობა გაზრდილია. საკვანძო და ინდიკატორ სახეობებსა თუ ეკოსისტემებზე დაწესებულია მონიტორინგი, შედეგები გაანალიზებულია და შექმნილია ერთიანი საინფორმაციო ბაზა.

მუხლი 27. სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგთან დაკავშირებული მიზნები

დაცული ტერიტორიები სამეცნიერო სექტორისთვის კვლევების განხორციელებისთვის საუკეთესო გარემოს წარმოადგენს, როგორც ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის, ასევე საკონსერვაციო საქმიანობების განსახორციელებლად. დაცული ტერიტორიების ბიომონიტორინგი და სამეცნიერო კვლევები უზრუნველყოფს დაცული ტერიტორიების შესახებ სრულყოფილი ინფორმაციის შეგროვებას, საჭიროების შემთხვევაში კი აღდგენითი ღონისძიებების დაგეგმა-განხორციელებას.

მუხლი 28. გარემოსდაცვით განათლებასთან დაკავშირებული მიზნები

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები სხვადასხვა სამიზნე ჯგუფებისთვის წარმოადგენს საუკეთესო გარემოს გარემოსდაცვითი განათლებისა და ცნობიერების ასამაღლებელი საქმიანობების განსახორციელებლად. უზრუნველყოფს საზოგადოებაში გარემოსდაცვითი ინფორმაციის მიწოდებას, ცოდნის გაზრდას, ბუნებაში ქცევის საჭირო უნარ-ჩვევების გამომუშავებას. ეს კი ხელს უწყობს საზოგადოების პოზიტიური დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას დაცული ტერიტორიების მიმართ.

2. პარტნიორი ინსტიტუციების წარმომადგენლებს (მესაზღვრეებს, ზედამხედველობის სამსხურის თანამშრომლებს, მეტყევეებს), ადგილობრივ თემებს, გადაწყვეტილებების მიმღებ პირებს, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რესურსებით მოსარგებლე ფერმერებსა და სხვა დაინტერესებულ მხარეებს, მათ შორის ვიზიტორებს, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებულ ღონისძიებებში მონაწილეობის შედეგად:

ა) გააჩნიათ სრულფასოვანი ინფორმაცია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ღირებულებების და მათზე მოქმედი საფრთხეების და სტრესების შესახებ.

ბ) საჭიროებისამებრ მონაწილეობენ ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის მართვაში და მისთვის სასარგებლო გადაწყვეტილებებს იღებენ.

გ) პოზიტიურად არიან განწყობილი ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების, მისი ფუნქციისა და ღირებულებების მიმართ.

მუხლი 29. ეკოტურიზმის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზნები

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მაღალი ხარისხის ეკოტურისტულ მომსახურებას სთავაზობს ვიზიტორს, რაც ჰარმონიაშია ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვასთან და ტურიზმის მდგრად განვითარებასთან. ეკოტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიების განვითარებას და კონსერვაციული ამოცანების განხორციელებას, ქმნის შემოსავლის ალტერნატიულ წყაროს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის.

მუხლი 30. ბუნებრივი რესურსების მართვასთან დაკავშირებული მიზანი

ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ბუნებრივი რესურსები გამოიყენება საკონსერვაციო ინტერესების ხელყოფის გარეშე, ამავე დროს, ითვალისწინებს ადგილობრივი მოსახლეობის სოციო-ეკონომიკურ ინეტერესებს, რომელიც თავის მხრივ, ეფუძნება ტრადიცულ საქმიანობას.

მუხლი 31. დაცვა-პატრულირებასთან დაკავშირებული მიზანი

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მის მართვას დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე ახორციელებს ეფექტიან დაცვა-პატრულირებას ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისა და სამართალდარღევევების გამოვლენის მიზნით.

მუხლი 32. ადმინისტრაციის განვითარებასთან დაკავშირებული მიზანი

დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციას გააჩნია ფუნქციური და კეთილმოწყობილი შენობა-ნაგებობები, საშტატო სტრუქტურა პასუხობს ადმინისტრაციის წინაშე არსებულ გამოწვევებს.დაკომპლექტებულია მაღალკვალიფიციური სპეციალისტებით, რომლებსაც აქვთ სპეციფიური სატრანსპორტო საშუალებები, სპეციალური ფორმა, თანამედროვე საკომუნიკაციო, საოფისე და საველე აღჭურვილობა. უზრუნველყოფილნი არიან ხელფასებით, რომელიც დიფერენცირებულია კვალიფიკაციისა და შრომითი გამოცდილების მიხედვით. ყველა თანამშრომელი დაზღვეულია, სადაზღვევო პირობები ითვალისწინებს მკაცრი საველე პირობებიდან გამომდინარე სპეციფიკას.

მუხლი 33. ტრადიციული სამეურნეო საქმიანობის შენარჩუნებისა და განვითარების ხელშეწყობასთან და ბუნებრივი რესურსების მდგრად გამოყენებასთან დაკავშირებული მიზნები

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები წარმოადგენს ბუნებასა და ადამიანს შორის ამ რეგიონში საუკუნეების მანძილზე ჩამოყალიბებული ჰარმონიული ურთიერთობის თვალსაჩინო მაგალითსა და ლოგიკურ შედეგს - შენარჩუნებული და აღდგენილია: ბუნებრივი რესურსების (მათ შორის საძოვრების) მდგრად გამოყენებაზე დაფუძნებული ტრადიციული საქმიანობები, რაც ხელს არ უშლის ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე წარმოდგენილი ველური სახეობებისა და კულტურული გენოფონდის გრძელვადიან შენარჩუნებას. ამასთანავე:

ა) დაცული ტერიტორიები ხელს უწყობს ფერმერების და ადგილობრივი მოსახლეობის კეთილდღეობას და უზრუნველყოფს ბუნებრივი რესურსებით მდგრად სარგებლობას მათი სასიცოცხლო მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად.

ბ) დაცული ტერიტორიის ტრადიციული გამოყენების ზონაში ვითარდება ბუნებრივი რესურსების „არამომხმარებლურ“ გამოყენებაზე დაფუძნებული შემოსავლების მიღების შესაძლებლობები (საცხენოსნო ტურები, ვიზიტორთა მასპინძლობა სამეცხვარეო ბინებში მოწყობილ საპიკნიკე ადგილებში, დოლზე (ცხვრის გამრავლების პერიოდი) დასწრება, გუდის ყველის ამოყვანის მასტერკლასი) და ხდება რესურსდამზოგავი ტექნოლოგიების (როტაციული ძოვება ელექტრო ღობის გამოყენებით, რესურსდამზოგავი ღუმელები და ა.შ.) დანერგვა.

გ) მდინარე ალაზანზე სეზონურად დაშვებულია მდგრადი სპორტული და სამოყვარულო თევზაობა.

დ) დაშვებულია სამკურნალო ბალახების, კენკრის და სოკოს საკუთარი მოხმარებისათვის შეგროვება ტრადიციული გამოყენების ზონაში.

თავი IV ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების სიტუაციური ანალიზი

მუხლი 34. ბიომრავალფეროვნებასთან დაკავშირებული ღირებულებების და საფრთხეების ანალიზი

1. ბიომრავალფროვნების კონსერვაციული ღირებულები (სახეობები, ეკოსისტემები და ჰაბიტატები) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების სპეციფიკიდან გამომდინარე განისაზღვრა ისე, რომ მათი კონსერვაციისა და დაცვის შედეგად არეალზე არსებული ბიომრავალფეროვნების სრული კომპლექსის შენარჩუნება იქნება შესაძლებელი. კონსერვაციული ღირებულებები, მართვის გეგმის მიზნებისა და საკონსერვაციო ღონისძიებების შექმნის საფუძველს წარმოადგენს. ღირებებულებების გონივრული რაოდენობა, საერთაშორისო რეკომენდაციების მიხედვით შეირჩა. ამავე მეთოდოლოგიის მიხედვით გამოიკვეთა თითოეული ღირებულების მდგომარეობის მაჩვენებელი, ე.წ ინდიკატორი, რომელთა მონიტორინგი მენეჯმენტის ციკლის ფარგლებში ღირებულების შეფასების შესაძლებლობას იძლევა. შერჩეული ღირებულებები, ინფორმაცია თითოეულის არსებული მდგომარეობის შესახებ და მათი შერჩევის კრიტერიუმები. აქვე აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ღირებულებისათვის საბაზისო ინფორმაცია ხშირად არასრულფასოვანია, რადგან სათანადო კვლევები უკანასკნელ წლებში არ განხორციელებულა.

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ღირებულებები და შესაბამისი ატრიბუტების არსებული მდგომარეობა.

ღირებულება	შეფასების მაჩვენებელი	არსებული მდგომარეობა	დასაბუთება
სტეპები	დეგრადაციის ინდექსი; საკვანძო სახეობების მრავალფეროვნება; მიწის ზედა ბიომასის განაწილება სანიმუშო ფართობებში აღნიშნულ ჰაბიტატზე მიწაზე მობუდარი ფრინველების სიხშირე.	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საძოვრების მართვის გეგმა	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დიდ ნაწილს სწორედ სტეპები წარმოადგენს. სტეპები მნიშვნელოვან ჰაბიტატებს ქმნის ვაშლოვანში გავრცელებული ფლორა-ფაუნისათვის. ამავდროულად გამოიყენება, როგორც საძოვარი და მოწყვალადია როგორც ადამიანების აქტივობის, ისე ბუნებრივი პროცესების მიმართ. სტეპების შეუქცევად დეგრადაციას მნიშვნელოვანი ზეგავლენა შესაძლოა ჰქონდეს როგორც აქ გავრცელებულ სახეობებზე, ისე ადგილობრივი მოსახლეობის სოციო -ეკონომიკურ მდგომარეობაზე.
არიდული ნათელი ტყეები	სტანდარტული კორომის მახასიათებლები;	არიდული ტყის მდგომარეობა უკონტროლო ძოვების გამო, განსაკუთრებით დაცული ტერიტორიის ფარგლებში პერიფერიულ ნაწილში (საზღვრებთან) გაუარესებისკენ მიდის, თუმცა ნაკრძალისა და მკაცრი დაცვის ზონაში მისი მდგომარეობა საუკეთესოდ არის შენარჩუნებული	არიდული ნათელი ტყეები წარმოადგენს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შექმნის ერთ-ერთ ძირითად მიზეზს. ამავდროულად ის ემერალდის საიტის ჰაბიტატია, მისი შემადგენელი სახეობები - შავი ღვია, თეთრი ღვია და საკმლის ხე წითელი ნუსხის სახეობებია. არიდული ნათელი ტყე, აქ გავრცელებული ფლორისა და ფაუნისთვის შეუცვლელ ჰაბიტატს წარმოადგენს, ხოლო ტყის შემქმნელი სახეობები ქმნიან ბიომასას, რომლითაც იკვებებიან აქ არსებული ცხოველები დაწყებული მწერებიდან დამთავრებული ძუძუმწოვრებით
	ძირითადი სახეობების არსებობა;
ჭალის ტყეები	ჭალის ტყის ძირითადი სახეობების არსებობა და მათი სიმჭიდროვე	ჭალის ტყის შეფასების დოკუმენტი არ მოიპოვება, შესაბამისად უცნობია სიჯანსაღის ძირითადი მაჩვენებლების მდგომარეობა, თუმცა ცნობილია რომ ჭალის ტყეში გვხვდება ცრუ აკაციის პლანტაცია.	ალაზნის ჭალის ტყეების ძირითადი ნაწილი დაცული ტერიტორიის გარეთ მდებარეობს, სადაც ხშირია როგორც ბრაკონიერობის, ისე უკანონო ჭრების შემთხვევები. რამდენადაც ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ფარგლებში მოქცეული ალაზნის ჭალის ტყეში კვლავაც მაღალია ბუნებრივი რეგენერაცია და შენარჩუნებულია ძირითადი სახეობები, მნიშვნელოვანია დამატებითი საკონსერვაციო და აღდგენითი ღონისძიებების გატარება, მისი შენარჩუნებისათვის და დამატებითი წნეხისგან დასაცავად (მაგალითად ძოვება).
	ინვაზიური სახეობების, კერძოდ ცრუაკაციის პლანტაციის არსებობა;
	ტყის განახლების ინდექსი.
მსხვილი ძუძუმწოვრების თანასაზოგადოება	მურა დათვის (Ursus arctos) პოპულაციის რიცხოვნობა; სქესთა თანაფარდობა და დემოგრაფიული სტრუქტურა.	არსებობს დათვის მცირე პოპულაცია (დაახლოებით 10 ინდივიდი, ნაკრესის 2013 წლის მონაცემებით); პოპულაცია ჩაკეტილია და სხვა ტერიტორიებზე არ მიგრირებს;	მსხვილი, მტაცებელი ძუძუმწოვრების თანასაზოგადოება წარმოდგენილია საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობებით, შესაბამისად მათი შენარჩუნება/კონსერვაცია და მონიტორინგი ეროვნული ინტერესის საგანია.
	ფოცხვერის (Lynx lynx) პოპულაციის რიცხოვნობა, სქესთა თანაფარდობა და დემოგრაფი ული სტრუქტურა ლეოპარდის პოპულაციის (pantera pardus) არსებობა; აფთრის პოპულაციის არსებობა.	ფოცხვერის პოპულაცია, ნაკრესის 2012 წლის კვლევების მიხედვით, 10-15 ინდივიდისგან შედგება. პოპულაცია ჩაკეტილი არ არის და უკავშირდება სხვა პოპულაციებსაც. ლეოპარდისა და აფთრის დამადასტურებელი ნიშნები უკანასკნელ წლებში აღმოჩენილი არ არის.	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები თავისი ადგილმდებარეობისა და ჰაბიტატების ტიპების გათვალისწინებით, ერთ-ერთი მთავარი პოტენციური ადგილია, სადაც უკვე არსებულ ტერიტორიაზე გადაშენებული სახეობების აღდგენა იქნება შესაძლებელი
ენდემური და წითელი ნუსხის მცენარეთა სახეობები (ქართული ზამბახი, ეიხლერის ტიტა, ველის იორდასალა მი)	გავრცელების არეალი	სრულყოფილი ინფორმაცია მცენარეების არსებული მდგომარეობის შესახებ. არ მოიპოვება.	ჩამოთვლილი სახეობები, როგორც წესი, მცირე გავრცელების არეალით ხასიათდება და უშუალოდ ლანდშაფტის სიჯანსაღეზეა დამოკიდებული.
კოლხური ხოხობი, კაკაბი, დურაჯი	პოპულაციის რიცხოვნობა	არ არსებობს უახლესი და მიმდინარე სამეცნიერო ინფორმაცია. ადმინისტრაციის ინფორმაციაზე დაყრდნობით, ხოხბები ვაშლოვანის ქვაბულშიც გამოჩდნენ, ხოლო დურაჯი მიჯნისყურეში დაფიქსირდა. მათი ცნობით, კაკბების მდგომარეობა სტაბილურია.	აღნიშნული სახეობებისათის ვაშლოვანი წარმოდგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან საბინადრო არეალს. ვაშლოვანში საქართველოში კოლხური ხოხბის ყველაზე დიდი პოპულაციაა წარმოდგენილი, ხოლო დურაჯისათვის განსახლების არეალია
ქურციკი	რიცხოვნობა	რიცხოვნობა იმატებს და მდგომარეობა უმჯობესდება. სსიპ - დაცული ტერიტორიების სააგენტოს 2024 წლის ინფორმაციით ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიის მიმდებარედ, ელდარის დაბლობზე, ქურციკის ინდივიდების რაოდენობა 400-მდე გაიზარდა	ქურციკების აზერბაიჯანული პოპულაციის საქართველოში განსახლების შემთხვევაში, ვაშლოვანის მიმდებარე სამუხის ველი და ივრის სტეპი წარმოადგენს ყველაზე ხელსაყრელ ტერიტორიას შესაბამისი ჰაბიტატის, გეოგრაფიული მახასიათებლებისა და დაცულობის გამო
ქურციკი	განახლების ინდექსი (ახლაგაზრდა ინდივიდების რაოდენობა); სივრცული განაწილება; პოპულაციის სტრუქტურა; განახლებისა და სიკვდილიანობის შეფარდება	არსებული მდგომარეობით ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ქურციკების მე-9 თაობა დაიბადა, განახლების ინდექსი დამაკმაყოფილებელია. ზაფხულის თვეებში ბალახი სწრაფად ხმება, შესაბამისად საკვების რაოდენობა მცირდება, რაც რეინტროდუქციის პირველ ეტაპზე ქურციკის გამრავლების ბუნებრივი მალიმიტირებელი ფაქტორია	განპირობებულია სასაზღვრო ზონაში არსებული მკაცრი კონტროლით, რაც გულისხმობს საქართველოს სასაზღვრო პოლიციის მიერ სასაზღვრო რეჟიმის მოთხოვნათა დაცვის უზრუნველყოფას. ქურციკი პოტენციურად წარმოადგენს მტაცებელთა თანასაზოგადოებისათვის ძირითად მსხვერპლს. საკვები ბაზის სიმცირე - რეინტროდუქციის პირველ ეტაპზე ახალი თაობის გადარჩენის პროცენტის ხელოვნურად გაზრდის მიზნით საჭიროა მარცვლოვნების შეთესვა
მტაცებელ (მათ შორის ლეშიჭამია) ფრინველთა თანასაზოგადოება: სვავი, ორბი, ფასკუნჯი, ბექობის არწივი	განახლების ინდექსი;	არსებული მდგომარეობა შეუსწავლელია. არ არსებობს სრულყოფილი ინფორმაცია. საბუკოს მიერ აღწერილია ბექობის არწივებისა და ფასკუნჯის ბუდეები, რომლებიც საჭიროებს მომდევნო წლებში მონიტორინგსა და გადამოწმებას.	მტაცებელი ფრინველების თანასაზოგადოება ვაშლოვანში წარმოდგენილია საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობებით, შესაბამისად მათი შესწავლა და დაკვირვება ეროვნული მნიშვნელობის მატარებელია. მტაცებლების გავრცელება მათი შესაბამისი ჰაბიტატების სიჯანსაღის მაჩვენებელია. მათ შორის ბექობის არწივს აქვს საერთაშორისო მნიშვნელობა და დაცულია მიგრირებადი სახეობების შესახებ კონვენციის I დანართით.
	ბუდობის წარმატებულობა.
ქვეწარმავლების თანასაზოგადოება - თავშიშველი ხვლიკი- (Ablepharus pannonicus), დასავლური მახრჩობელა (Eryx jaculus), ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon), წყნარი ეირენისი (Eirenis modestus), გრძელფეხე ბა სცინკი (Eumeces shneideri)	მონიტორინგის შედეგები	არსებული მდგომარეობა შეუსწავლელია, ინფორმაცია არ არსებობს.	ღირებულებებში მოცემული ქვეწარმავლები წარმოადგენენ საქართველოს წითელი ნუსხის სახეობებს და მათი შესწავლა უაღრესად მნიშვნელოვანია. ვაშლოვანი გამოირჩევა ქვეწარმავლების მრავალფეროვნებით და მრავალი სახეობისათვის შეუცვლელ ჰაბიტატს წარმოადგენს. ქვეწარმავლებს მნიშვნელოვანი ადგილი უკავიათ ბუნებრივ კვებით ჯაჭვში.

2. ღირებულებებზე მოქმედი პირდაპირი საფრთხეები, გამომწვევი მიზეზები და საფრთხეების ზემოქმედების შედეგად გამოწვეული სტრესები პრიორიტეტული საკონსერვაციო ღირებულებების შემდგომ შეფასდა მათზე მოქმედი საფრთხეები, რომლებიც, თავის მხრივ, დახარისხდა პირდაპირ და ირიბ საფრთხეებად. პირდაპირი საფრთხე ეს არის ადამიანის ისეთი საქმიანობა, რომელიც მყისიერად ზემოქმედებს ღირებულებაზე (მაგ. არამდგრადი თევზაობა, ნადირობა, ნავთობის მოპოვება, გზების მშენებლობა, დაბინძურება ან ინვაზიური სახეობების შემოყვანა), ამასთანავე, პირდაპირი საფრთხე შესაძლოა იყოს ისეთი ბუნებრივი მოვლენაც, რომელიც სახეცვლილია ადამიანის საქმიანობის შედეგად (მაგ: წყლის ტემპერატურის ზრდა კლიმატის ცვლილების გამო) ან იზრდება მათი ზემოქმედების ხარისხი ისევ ადამიანის საქმიანობის შედეგად (მაგ. წყალდიდობები). თუმცა ნებისმიერი პირდაპირი საფრთხე გამოწვეულია სხვა მრავალი ფაქტორის თანაარსებობით, რომელსაც ირიბი საფრთხე ეწოდება. კონსერვაციული პროგრამების განსაზღვრის დროს, მნიშვნელოვანია თითოეული საფრთხის აღკვეთა გამომწვევი ფაქტორების აღმოფხვრის გზით ხდებოდეს. თუმცა, შეზღუდული რესურსებისა და მართვის გეგმის განხორციელების პერიოდის ფარგლებში, რა თქმა უნდა, ყველა საფრთხისა და წნეხის აღკვეთა შეუძლებელია, ამიტომაც იდენტიფიკაციის შემდეგ ნაბიჯს მათი შეფასება და პრიორიტეტიზაცია წარმოადგენს, რაც ყველაზე მწვავე საფრთხეებს გამოავლენს.

საფრთხეები ხარისხდება მათი სიმწვავის, შეუქცევადობისა და მასშტაბურობის მიხედვით. შედეგად, შესაძლებელი ხდება ქმედებების პრიორიტეტიზაციაც. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საფრთხეების ანალიზის შედეგად გამოვლინდა რომ ბიომრავალფეროვნების ღირებულებებისათვის უსისტემო და უკანონო ძოვება ყველაზე დიდ საფრთხეს წარმოადგენს, რასაც თან სდევს საშუალო სიმკაცრის არაბუნებრივი მიზეზებით გამოწვეული სიკვდილიანობა - ბრაკონიერობა. საშუალო სიმკაცრის საფრთხეებს მიეკუთვნება ინვაზიური სახეობების არსებობა, ვიზიტორებისა და ფერმერების მიერ სახეობების შეწუხება და კლიმატის ცვლილება. შედარებით ნაკლები სიმწვავის არის შემთხვევითი ხანძრები, დაბინძურება, მიმდებარე სასოფლო-სამეურნეო მიწებზე პესტიციდების გამოყენება, მეცხვარე ძაღლების მიერ ველური ბუნების შეწუხება, მცენარეების უკანონო მოპოვება, ქვეწარმავლების მიზანმიმართული მოკვდინება და ინფექციური დაავადებები.

3. საფრთხეების ანალიზის პროცესი, ბიომრავალფეროვნების საკონსერვაციო ღირებულებებისთვის სტრესის განსაზღვრასაც გულისხმობს. სტრესი ეს არის ბიოფიზიკური შედეგი, რომელიც დგება ღირებულებაზე პირდაპირი საფრთხეების ზემოქმედების შედეგად.

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების ძირითადი ღირებულებების პირდაპირ საფრთხეები და გამომწვევი მიზეზები.

სამიზნე ღირებულებების პირდაპირი და არაპირდაპირი საფრთხეები

	დაბალი
	საშუალო
	მაღალი

პირდაპირი საფრთხეები	გამომწვევი მიზეზები	ზეგავლენის ქვეშ მყოფი ღირებულებები და სტრესები	საფრთხეებით გამოწვეული სტრესი
უსისტემო და უკანონო ძოვება	ცხვრის გადაჭარბებული რაოდენობა და ძოვების სქემის (ძოვების კლასიკური როტაციული სქემა) არ არსებობა ფერმერების დაბალი ინფორმირებულობა მონაცველობითი ძოვების შესახებ კანონაღსრულების ნაკლებობა არასრულყოფილი მონიტორინგი	სტეპები	ეროზია ფრინველთათვის თავშესაფრის კარგვა ბალახისმჭამელი სახეობებისათვის საკვების შემცირება
ბრაკონიერობა	ცნობიერების ნაკლებობა უკონტროლო ნადირობით გამოწვეული საფრთხეების შესახებ დაცულ ტერიტორიაზე კონტროლის/კანონაღსრულების სიმცირე პატრულირებისა და კონტროლის გაუმართავი სისტემა (იგულისხმება: კვალიფიკაციის ნაკლებობა, შესასრულებელი პატრულირების სქემის შესრულების არათანმიმდევრულობა) ადამიანური რესურსისა და ტექნიკური აღჭურვილობის სიმცირე (სამხრე ვიდეო თვალი, სანავიგაციო ტექნიკა, დაცულ ტერიტორიაზე რაციებისთვის საჭირო ანძების არარსებობა, სუსტი მობილური კავშირი, GSM ტიპის ფოტოხაფანგების არ ქონა) საინფორმაციო დაფებისა და გამაფრთხილებელი ნიშნების ნაკლებობა ველური ბუნებისა და ადამიანის კონფლიქტი (მეცხვარეები და მგლები; ფერმერები - დათვები და ღორები)	დათვი ხოხობი ქურციკი დურაჯი კაკაბი ფოცხვერი	პოპულაციების სტრუქტურის ცვლილება; სახეობათა გამრავლებაზე უარყოფითი ზემოქმედება;
ვიზიტორების მიერ შეწუხება	ვიზიტორთა გაზრდილი რაოდენობა მკაცრად დაცულ ადგილებში; ტურისტთა გამტარიანობის ინფორმაციის და შესაბამისი გეგმის არ ქონა; ადამიანური რესურსის სიმწირე ტურისტული ნაკადის მართვასთან დაკავშირებით; მარტივი რელიეფი და ყველგან მიღწევის შესაძლებლობა; ტურისტების დაბალი ინფორმირებულობა ველური ბუნებისათვის შეწუხებით მიყენებულ ზიანთან დაკავშირებით	დათვი ქურციკი ფოცხვერი მტაცებელი ფრინველები ხოხბისებრნი (დურაჯი, კაკაბი, ხოხობი) ქვეწარმავლები	რეპროდუქციული წარუმატებლობის ზრდა
შეწუხება ფერმერების მიერ	მარტივი რელიეფი და ყველგან მიღწევის შესაძლებლობა; ფერმერების დაბალი ინფორმირებულობა შეწუხების შესაძლო ზიანთან დაკავშირებით; არამდგრადი მეცხვარეობა	დათვი ქურციკი ფოცხვერი მტაცებელი ფრინველები ხოხბისებრნი (დურაჯი, კაკაბი, ხოხობი) ქვეწარმავლები	რეპროდუქციული წარუმატებლობის ზრდა
ინვაზიური სახეობები	ცრუაკაციის პლანტაცია და მისი ამონაყარის ჭალაში გავრცელება ინვაზიურ სახეობებსა და მათი ზეგავლენის შესახებ ინფორმაციის დეფიციტი ენოტისათვის ფართო საკვები ბაზის  არსებობა	ხოხბისნაირები ჭალის ტყე	კვერცხების განადგურება ბარტყების განადგურება
კლიმატის ცვლილება	გლობალურად სათბური გაზების გამოყოფა და ტემპერატურის მატება გვალვიანობა ნალექების შემცირება ქარის სიძლიერის და ხანგრძლივობის მატება მიმდებარედ მცხოვრები ფერმერების დაუდევრობა (მაგალითად შემოუხნავი ნაყანები ნაკვეთების გადაწვა)	სტეპები	დეგრადაცია და მომატებული ეროზია გვალვისა და ღვარცოფების გაზრდილი რაოდენობა დავაადებების გავრცლება ადგილობრივ სახეობებში გაუდაბნოება
კლიმატის ცვლილება	ძვირი სოფლის მეურნეობის ტექნიკის დეფიციტი, რისი საშუალებითაც უნდა მოხდეს ნამჯის მოშორება; ეკოლოგიური ცნობიერების დაბალი დონე, არასაკმარისი ცოდნა ხანძრით გამოწვეული ზიანის შესახებ	ყველა ღირებულება	ეკოსისტემის იზოლაცია ეკოსისტემის ფრაგმენტაცია საკვების განადგურება მიწის ნაყოფიერების კლება სახეობების რაოდენობის შემცირება
ფერმერების მიერ გამოწვეული შემთხვევითი ხანძრები ხანძარსაშიში ზონები	შესაბამისი ტექნიკის, აღჭუვილობისა და ცოდნის ნაკლეობა დაცულ ტერიტორიაზე ნარჩენების მართვის გეგმის არარსებობა; ნარჩენების მართვის სისტემის და ინფრასტრუქტურის გაუმართაობა; მუნიციპალიტეტთან თანამშრომლობის ნაკლებობა ნარჩების გადაზიდვის მომსახურების გაწევის მიზნით;	ყველა ღირებულება	ხანძრების პროვოცირება
დანაგვიანება	დაცულ ტერიტორიაზე ნარჩენების მართვის გეგმის არარსებობა; ნარჩენების მართვის სისტემის და ინფრასტრუქტურის გაუმართაობა; მუნიციპალიტეტთან თანამშრომლობის ნაკლებობა ნარჩების გადაზიდვის მომსახურების გაწევის მიზნით; სპეც. სატრანსპორტო საშუალების და შესაბამისი ინფრასტრუქტურის არ ქონა; ვიზიტორთა რაოდენობის ზრდა; ვიზიტორთა დაბალი ცნობიერება;	სტეპები	მტაცებელი ცხოველის კონცენტრაცია დანაგვიანებულ ადგილებში ცხოველთა დაავადება და სიკვდილიანობის ზრდა
ტყის ჭრა და ხმელი შეშის შეგროვება	მაღალი მოთხოვნა საშეშე მერქანზე ფერმერების მხრიდან კონტროლისა და მონიტორინგის ნაკლებობა	ჭალის ტე არიდული მეჩხერი ტყე	საკვები ჰაბიტატების კარგვა ფრინველთა და მწერების სახეობებისათვის ტყის სახეოების მრავალფეროვნების კარგვა
ჰაბიტატების ფრაგმენტაცია	ჭალების დეგრადაცია ანთროპოგენური წნეხი (განაშენიანება, შეწუხება)	დათვი ქურციკი კოლხური ხოხობი	პოპულაციების იზოლაცია გენეტიკური მრავალფეროვნების სიმწირე მცირე მოწყვლადი პოპულაცია
პესტიციდები	კონტროლის არ არსებობა	ალაზნის ჭალაში გავრცელებუ - ლი ფაუნის წარმომადგენლები	ინდივიდების სიკვდილიანობის ზრდა
მცენარეების უკანონო მოპოვება	კონტროლის ნაკლებობა	ველური იორდასალამი ქართული ზამბახი	რიცხოვნობის კლება გავრცელების არეალის შეზღუდვა
ქვეწარმავლე - ბის მიზანმიმართული მოკვლა	დაბალი ცნობიერება ადამიანის დამოკიდებულება შხამიანი გველების მიმართ	გიურზა და სხვა	სახეობის სიკვდილიანო - ბის ზრდა
ინფექციური დაავადებები	შინაური პირუტყვიდან დაავადებების გავრცელება	ქურციკი ინდივიდების სიკვდილიანობის ზრდა	ინდივიდების სიკვდილიანო - ბის ზრდა
მეცხვარე ძაღლებისგან შეწუხება	მეცხვარე ძაღლების არასწორი მოვლა პატრონობა	ქურციკი	ინდივიდების სიკვდილიანო - ბის ზრდა

მუხლი 35. სოციალურ-ეკონომიკური ღირებულებები და მათ შენარჩუნებასთან

დაკავშირებული ფაქტორები

ღირებულება: თუშური მომთაბარე მეცხვარეობა - საძოვრები
საფრთხე	გამომწვევი მიზეზები	გამოხატული უარყოფითი გავლენა
საძოვრების ხარისხის შემცირება	ინტენსიური ძოვება არალეგალური ქვეიჯარების გამო ცხვრის რაოდენობის ზრდა როტაციული ძოვების მოშლა საძოვრების აღდგენითი ღონისძიებების მნიშვნელობის შეუფასებლობა და განუხორციელებლობა საიჯარო ხელშეკრულებების არარსებობა გახშირებული გვალვები	ძოვებით გამოწვეული ეროზიები საძოვრად ვარგისი ბალახოვანი სახეობების კლება დასარევლიანების ზრდა სახეობების მრავალფეროვნების კლება ბალახოვანი საფარის ბიომასის რაოდენობრივი და მოცულობითი კლება
ტრადიციული მეცხვარეობის ცოდნისა და უნარ-ჩვევების კარგვა	მძიმე საყოფაცხოვრებო და შრომითი პირობები; თუშ ახალგაზრდებში მეცხვარეობისადმი ინტერესის კლება და მათი მეტად მომგებიან ბიზნესებზე გადართვა	თუში ახალგაზრდების ნაკლებობა მეცხვარეობაში მუშახელის დეფიციტი და სიძვირე
თუშური ცხვრის და ცხენის გადაჯიშება	საჯიშე მეურნეობის არარსებობა ჯიშის ნიშან-თვისებების მიხედვით გადარჩევა მეცნიერული საფუძვლების გაუთვალისწინებლად	ჰიბრიდიზაცია სხვა ჯიშებთან
ინფექციური დაავადებები	ვეტერინარული მომსახურების დაბალი დონე ცოდნის ნაკლებობა და პროფილაქტიკური ღონისძიებების მნიშვნელობის შეუფასებლობა მეცხვარეების მხრიდან	ცხოველთა სიკვდილიანობა პროდუქციის ხარისხის და რაოდენობის კლება

ღირებულება: ტურისტული დანიშნულების ადგილები: მიჯნისყურე, არწივის ხეობა, პანტიშარის ხეობა, შავი მთა, კაკლის ყურე
საფრთხე	გამომწვევი მიზეზები	გამოხატული უარყოფითი გავლენა
მარშუტებზე და ბილიკებზე გადაადგილებისას ან ღამის თევის დროს ვიზიტორთა სიმყუდროვის დარღვევა	სარეკლამო კამპანია ვიზიტორთა ტევადობის გათვალისწინების გარეშე ადგილებზე დაშვების კვოტების არარსებობა საყოფაცხოვრებო და სამშენებლო ნარჩენებით დაბინძურება ძველი ინფრასტრუქტურის ნარჩენები ვიზიტორთა მომსახურებაზე შრომითი რესურსების სიმცირე და ეკონომიკური მოტივაციის ნაკლებობა	ესთეტიური ღირებულების კლება

მუხლი 36. ისტორიულ კულტურული ღირებულებები და მათ შენარჩუნებასთან

დაკავშირებული ფაქტორები

ღირებულება: ხორნაბუჯის ციხესიმაგრე და სამონასტრო კომპლექსი
საფრთხე	გამომწვევი მიზეზები	გამოხატული უარყოფითი გავლენა
მონახულებისთვის შეუსაბამო და საფრთხის შემცველი ინფრასტრუქტურა; ძეგლის კედლების და მონახულებისთვის საჭირო ბილიკების რღვევა; ესთეტიური ღირებულების კარგვა.	ქარისმიერი და წყლისმიერი ეროზია ძეგლის ნაშენ ფრაგმენტებზე ამოსული ხემცენარეები და ბუჩქები ვიზიტორთა ნაკადის მართვის და მათი ქცევის გაკონტროლების სირთულე დაბინძურება საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით ძველი ინფრასტრუქტურის ნარჩენები	ვიზიტორთა სიმცირე დაბინძურებული გარემო
ღირებულება: არქეოლოგიური ადგილსაპოვებლები
საფრთხე	გამომწვევი მიზეზები	გამოხატული უარყოფითი გავლენა
ისტორიული არტეფაქტების განადგურება ან მიტაცება.	საკონსერვაციო სამუშაოების ჩაუტარებლობა ე.წ. „შავი“ არქეოლოგიით დაკავებული პირების გამოვლენის და ძეგლის ფიზიკური დაცვის სირთულე	ე.წ. „შავი“ არქეოლოგების მიერ გათხრილი და მიტოვებული ადგილები უკანონოდ მითვისებული არტეფაქტები

მუხლი 37. სტიქიური მოვლენებით გამოწვეული სიტუაციების მართვის ზოგადი პრინციპები

1. დაცულ ტერიტორიებზე გავლენას ახდენს მრავალმხრივი ბუნებრივი მოვლენები და პროცესები, მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია დაცული ტერიტორიების განსაკუთრებულ ფასეულობაზე განხორციელებული მოკლე და გრძელვადიანი გავლენები, რომელთა შორის აღსანიშნავია ბუნებრივად და ხელოვნურად გაჩენილი ხანძრები და კლიმატის ცვლილება. ადმინისტრაციამ უნდა შეინარჩუნოს ბალანსი და ერთის მხრივ, ინტენსიურად არ ჩაერიოს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური მდგომარეობის განმსაზღვრელ ბუნებრივ პროცესებში და მეორეს მხრივ, ყურადღება გაამახვილოს იმ განსაკუთრებულ ფასეულობებზე, რომლის დაცვაზე, კონსერვაციასა და მოვლა-პატრონობაზე პასუხისმგებელია სააგენტო. სააგენტო საგანგებო სიტუაციებს მართავს ზოგადი პრინციპების შესაბამისად.

2. ხანძრების აღკვეთა და კონტროლი:

პერიოდულად, ბუნებრივად გაჩენილი ხანძრები წარმოადგენს დაცული ტერიტორიების ეკოლოგიური მდგომარეობის განმსაზღვრელ ფაქტორს. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შემთხვევაში უკონტროლო ხანძრებმა შეიძლება საფრთხე შეუქმნას იმ ეკოლოგიურ ფასეულობებს, რომლებიც მეტად დაფასებულია ვიზიტორთა ვიზიტორების მიერ, კერძოდ, ველური მცენარეები და ცხოველები და სასიამოვნო პეიზაჟი, ბუნებრივი რესურსები, რომელზეც ჯერ კიდევ ბევრი ადგილობრივი მოსახლეა დამოკიდებული, აქედან გამომდინარე, ადმინისტრაცია გააგრძელებს ქმედებების განხორციელებას, რათა აღკვეთილ და შესუსტებულ იქნეს ბუნებრივად და ხელოვნურად გაჩენილი ხანძრებისაგან მიყენებული ზიანი, ასევე შეამცირებს ადამიანის მიერ ხანძრის გაჩენის და მისგან გამოწვეული ზიანის საფრთხეს.

3. კლიმატის ცვლილებები, მათ შედეგებთან ადაპტაცია და შედეგების შერბილება:

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების კლიმატი განიცდის ცვლილებას, ამ ცვლილებას ადგილი ექნება მომავალშიც, რაც გამოწვეული იქნება გლობალური დათბობით რაც თავის თავად გამოწვეულია ნახშორჟანგის და სხვა ე.წ. სათბური გაზების ანთროპოგენური ემისიებით. მაკრო და მიკრო გარემო, რომელიც მისაღები და ჩვეულია დაცული ტერიტორიების მცენარეებისა და ცხოველებისათვის შეიცვლება. ვერტიკალური კლიმატური ზონები გადაიწევს მაღლა, მცენარეები და ცხოველები, რომლებიც ადაპტირებულნი არიან ამჟამინდელ პირობებს საფრთხის წინაშე აღმოჩნდებიან. სახეობები, რომლებიც გავრცელებულნი არიან დაბალ ზონაში, გადაადგილდებიან ზემოთ და შეიქმნება ახალი კომპლექსები, ის სახეობები, რომლებიც უკეთესად იქნებიან ადაპტირებულნი ახალ პირობებთან დაცული ტერიტორიების გარედან მიგრირდებიან დაბალ ზონაში. ის სახეობები, რომლებიც გავცელებულია მაღალ ზონაში შესაძლოა გაუჩინარდნენ დაცული ტერიტორიებიდან. ადმინისტრაცია უძლურია წინ აღუდგეს კლიმატის ამ ცვლილებებს. ადმინისტრაცია გააგრძელებს კლიმატის მონიტორინგს და ხელს შეუწყობს კვლევით სამუშაოებს, რაც შეეხება კლიმატის ცვლილების შედეგს, დაცული ტერიტორიების ჰაბიტატებსა და სახეობებზე. ასევე აწარმოებს დისკუსიებს თუ რა სახით არის შესაძლებელი კლიმატის შედეგებისადმი ადაპტაცია და მისი უარყოფითი გავლენების შესუსტება.

მუხლი 38. ეკოტურიზმი

1. ეკოტურიზმის განვითარებისთვის მიზიდულობის ბუნებრივ ობიექტებთან ერთად უმნიშვნელოვანესია შესაბამისი ტურსიტული ინფრასტრუქტურის არსებობა.

2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ტურისტული ინფრასტრუქტურის შემადგენლობაში შედის:

ა) ადმინისტრაციული შენობა და ვიზიტორთა ცენტრი ქ. დედოფლისწყაროში, სადაც ხორციელდება ვიზიტორთა ინფორმაციული უზრუნველყოფა პარკის საშუალებებსა და ტურისტულ შეთავაზებებზე. ასევე, ვიზიტორებს საშუალება აქვთ გაეცნონ ვიზიტორთა ცენტრში არსებულ ექსპოზიციებს და მეტი ინფორმაცია მიიღონ ეროვნული პარკის, მისი შექმნისა და ისტორიის, ფლორისა და ფაუნის, რეგიონში არსებული ღირსშესანიშნაობების შესახებ. ასევე ხდება ინფორმაციის მიწოდება რეგიონში არსებული საინტერესო ტურისტული ობიექტების შესახებ;

ბ) 7 შესასვლელი ინტეგრირებული რეინჯერების სადგურთან (ვაშლოვანი, პანტიშარა, არწივის ხეობა, ცენტრალური შესასვლელი, შავი მთა, ჰერეთის ფონი, კაკლის ყურე). აღნიშნულ დაცვის სადგურებთან არის საინტერპრეტაციო და საინფორმაციო დაფები. ამასთანავე, მოსაწყობია საინფორმაციო კუთხეები;

გ) 7 საპიკნიკე ადგილი (დათვის ხევი, ვაშლოვანი, ცენტრალური ბუნგალოები, მიჯნისყურე, შავი მთა, ტახტი-თეფა, კაკლის ყურე) საპიკნიკე მაგიდებით, ცეცხლის დასანთები ადგილებით, საპირფარეშოებით და სანაგვე ურნებით.ამ ეტაპზე მიმდინარეობს ტახისწყალის რეინჯერთა სადგურის მშენებლობა. ცეცხლის დასანთები ადგილი ხელმისაწვდომია საპიკნიკე ადგილებში, გარდა ტახტი-თეფისა. გარე საპირფარეშოები მოწყობილია შემდეგ საპიკნიკე ადგილებში: ვაშლოვანი, მიჯნისყურე, შავი მთა, კაკლისყურე, ცენტრალური ბუნგალოები (ვიზიტორთა სოფელი); თუმცა ვაშლოვანის რეინჯერთა სადგურთან და ვიზიტორთა სოფელთან აუცილებელია წყლის ბურღის მოწყობა.

დ) ვიზიტორთა ცენტრი (ვიზიტორთა ცენტრი შედგება საინფორმაციო ცენტრისგან, საგამოფენო და საკონფერენციო დარბაზებისგან, სასტუმროსგან);

ე) ადმინისტრაციის შენობაში ვიზიტორთა ცენტრის ფლიგელში მეორე სართულზე მოწყობილია სასტუმრო 4 ნომრით – 1 ერთადგილიანი, 2 ორადგილიანი ნომერი, აგრეთვე, ლუქსი ორ ადამიანზე);

ვ) 9 ორკაციანი ტურისტული თავშესაფარი (ბუნგალო) ნათლისწყლის ხეობაში, რომელთაგან 6 ფუნქციონირებს, მიჯნისყურის ჭალაში – 7 ხუთ-ადგილიანი ბუნგალო, მათ შორის, 1 რეინჯერებისთვის. ტახისწყლის ჭალაში არსებული ბუნგალო აღარ ფუნქციონირებს. ამ ეტაპზე მიმდინარეობს ტახისწყლის რეინჯერთა სადგურის მშენებლობა.

ზ) 7 საკემპინგე ადგილი (ვაშლოვანი, დათვისხევი, ტახტი-თეფა, ცენტრალური ბუნგალოები (ვიზიტორთა სოფელი), შავი მთა, მიჯნისყურე, კაკლის ყურე), თითოეული განკუთვნილია საშუალოდ 20 ადამიანისათვის და ცეცხლის დასანთები ადგილით, ტუალეტითა და სანაგვე ურნებით. საპირფარეშო არის შემდეგ ლოკაციებზეც: დათვისხევი, ტახტი-თეფა; ცეცხლის დასანთები ადგილი არ ფიქსირდება ტახტი-თეფას საპიკნიკესთან;

ცეცხლის დასანთები ადგილი მოწყობილია ვაშლოვანში, შავ მთაზე, პანტიშარის ხეობაში, ნათლისწყლის ვიზიტორთა სოფელთან, კაკლისყურესა და მიჯნისყურეში, სანაგვე ურნები არ ფიქსირდება დათვისხევსა და ტახტი-თეფაზე;

თ) 3 ძირითადი სამანქანე გზა ულამაზესი ხედებით;

ი) 3 გადასახედი ადგილი (ვაშლოვანი, უსახელო და არწივის ხეობა);

კ) 7 სალაშქრო და საფეხმავლო ბილიკი (არწივის ხეობა, ხორნაბუჯი, მიჯნისყურის ორი ბილიკი, უხუცესი საკმლის ხის ბილიკი ვაშლოვანის რეინჯერთა სადგურთან, დათვისხევი, ტახტი-თეფა);

3. ადმინისტრაციის მიერ ვიზიტორებისათვის შეთავაზებულია შემდეგი სახის ეკოტურისტული აქტივობები და სერვისები:

ა) სათავგადასავლო ლაშქრობები;

ბ) ტურები: ბოტანიკური ტური, საცხენოსნო ტური, გეოლოგიური ტური, არქეოლოგიური ტური, საავტომობილო ტური, ველო-ტური, ინტეგრირებული ტურები;

გ) საფეხმავლო ტური;

დ) ისტორიულ-კულტურული ძეგლების დათვალიერება;

ე) ფრინველებზე დაკვირვება;

ვ) ხატვა ველურ ბუნებაში;

ზ) ფოტო და ვიდეო სესიები;

თ) სპორტული თევზაობა;

ი) განახლებული ვიზიტორთა ცენტრი;

კ) საკონფერენციო და საგამოფენო დარბაზები საინტერპრეტაციო დაფებით;

ლ) საინფორმაციო მასალა, მათ შორის, ბროშურა პარკის შესახებ;

მ) ტურისტული თავშესაფრების (ბუნგალოების), ვიზიტორთა ცენტრის სასტუმროს დაჯავშნა. საკარვე ადგილებისა და სხვა მომსახურების შეთავაზება;

ნ) სპეციალური აღჭურვილობის გაქირავება (კარვები, საძილე ტომრები, ზურგჩანთები, ჭოგრიტები, ძირზე დასაგები);

ო) ეკოსაგანმანათლებლო აქტივობები - სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფის (სკოლის მოსწავლეები, ადგილობრივი ეკოკლუბები, სტუდენტები) გათვალისწინებით ვაშლოვანის ეროვნული პარკის მიერ შეთავაზებულია სხვადასხვა სახის ეკოსაგანმანათლებლო და შემეცნებითი აქტივობა, მათ შორის ონლაინ სემინარი, ე.წ. ვებინარები სხვადასხვა თემაზე, დოკუმენტური კინოფილმების ჩვენება მოწვეული დარგობრივი სპეციალისტის კომენტარების გათვალისწინებით და სხვ.;

პ) კულტურული ტურები - ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები მდიდარია ისტორიულ-კულტურული ძეგლებით. ეროვნული პარკის ერთ-ერთი ბილიკი მიჰყვება გზას (პანტიშარის ხეობა), რომელიც გამოყენებული იყო ქეთევან დედოფლის მიერ სპარსეთში გამგზავრებისას. ტური მორგებულია ინდივიდუალურად ვიზიტორთა ჯგუფის ინტერესებს. ქეთევან დედოფალმა შავი მთის დედათა მონასტერში გაათენა ბოლო ღამე საქართველოში. ასევე, ფიქსირდება საუკუნის ხორნაბუჯის ციხე, რომელიც შედის არწივის ხეობის ბუნების ძეგლში;

ჟ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიები ახდენს დაინტერესებული პირებისათვის საინტერპრეტაციო, საინფორმაციო და სხვა მასალებით უზრუნველყოფას;

რ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ინფრასტრუქტურის რუკა. 

4. ვიზიტორთა აქტივობა დაცულ ტერიტორიებზე:

ა) პარკში პირველი ოფიციალური ტურისტული სეზონი გაიხსნა 2007 წელს და მიღებულ იქნა ვიზიტორთა შედარებით მცირე რაოდენობა – 632 ვიზიტორი.

ბ) ვიზიტორთა რაოდენობა ყოველწლიურად მატულობს, 2023 წელს ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებს ესტუმრა 5924 ვიზიტორი, რაც 2022 წლის მონაცემებთან შედარებით 52%-ით არის გაზრდილი.

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა სტატისტიკა 2017-2023 წწ
წარმომავლობა	2017წ	2018წ	2019წ	2020წ	2021წ	2022წ	2023 წ
ქართველი	8995	8853	5953	1574	2934	1985	2843
უცხოელი	3255	3551	4558	278	1119	1915	3081
სულ	12250	12404	10511	1852	4053	3900	5924

გ) ვიზიტორთა უმეტესობა წარმოადგენდნენ საქართველოს მოქალაქეებს. უცხო ქვეყნის ვიზიტორებიდან ჭარბობს გერმანიისა და პოლონეთის ქვეყნების მცხოვრებლები. დანარჩენი ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებიდან ჩამოსული ვიზიტორებია. ტურისტების რაოდენობა ნაკლებად შესამჩნევია აშშ-დან და აზიის ქვეყნებიდან;

დ) პარკის ყველაზე აქტიური ტურისტული სეზონი არის გაზაფხული და შემოდგომა. პიკი ფიქსირდება შემდეგ თვეებში: აპრილი, მაისი, სექტემბერი და ოქტომბერი;

ე) პარკის მოსანახულებლად მთავარი მოტივაცია, როგორც ეს აღნიშნულია ვიზიტორთა გამოკითხვებში, არის: ლაშქრობა ველურ ბუნებაში, არსებული ბიომრავალფეროვნება, სამეცნიერო საქმიანობა, ასევე ადგილობრივი ტრადიციები და კულტურული მემკვიდრეობა. ამ კვლევის შედეგები შეესაბამება დღევანდელ ტურისტულ პროდუქტს, რომელსაც პარკი სთავაზობს ვიზიტორებს;

ვ) ადმინისტრაციას არ ჰყავს ცხენები გასაქირავებლად, საცხენოსნო ტურები შეთავაზებულია ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. 

ზ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების დაარსების შემდეგ ადგილობრივი მოსახლეობა აქტიურად არის ჩართული ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორებისათვის მომსახურების მიწოდებაში. კერძოდ, დაცულ ტერიტორიებზე გადაადგილებისას ვიზიტორები დედოფლისწყაროში ქირაობენ გიდს და მძღოლს (საკუთარი ავტომობილით). ასევე ვიზიტორები ღამის გასათევად ქირაობენ ოჯახური ტიპის სასტუმროებს. დედოფლისწყაროში სეზონურად ხელმისაწვდომია 17-მდე საოჯახო ტიპის სასტუმრო.

თ) ეკოტურიზმის განვითარებისათვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ცენტრალური ბუნგალოების წყლით უზრუნველყოფის მიზნით მდ. მლაშეწყლიდან 900 მეტრის მანძილზე მოეწყო წყალგაყვანილობის ქსელი. თუმცა ამჟამად ის მწყობრიდანაა გამოსული. აღსანიშნავია, რომ წყალმომარაგების და სანკვანძების ფუნქციონირების საკითხი მაღალი პრობლემატურობით ხასიათდება, ვინაიდან ბუნებრივი წყლები, რომელიც გამოყენებულია ამ მიზნით მაღალი მარილიანობით გამოირჩევა და ძალიან სწრაფად გამოჰყავს მწყობრიდან წყლის განაწილების სისტემა.

ი) მიჯნის ყურის ბუნგალოებისათვის მოეწყო ჭა (ტუმბოთი), რომელიც მიუერთდა ბუნგალოების წყალგაყვანილობის ქსელს. ამჟამად ბუნგალოები სრულად უზრუნველყოფილია ტექნიკური წყლით. მიჯნისყურეში ფუნქციონირებს და ყველა კოტეჯში ხელმისაწვდომია ცხელი წყალი რომელიც მზის ენერგიით თბება, თუმცა წყალგამანაწილებელი მოწყობილობები (ონკანები, უნიტაზები, ხელსაბანი ნიჟარები) ამჟამად მწყობრიდან არის გამოსული და საჭიროებს სრულ განახლებას.

კ) დღეისთვის გარემონტებულია 14 ბუნგალო (8 ნათლისწყლის ვიზიტორთა სოფელში და 6 მიჯნისყურეში), რომელიც განახლებას საჭიროებდა. ამასთანავე, ვიზიტორთა ცენტრალურ სოფელში 1 ბუნგალო საჭიროებს კაპიტალურ რემონტს, გარემონტებულია ასევე სარეინჯერო სადგურები მიჯნისყურესა და ვიზიტორთა ცენტრალურ სოფელში.

5. ტურიზმიდან და ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალი:

ა) ეროვნულ პარკში მოქმედი ფასების სისტემა: 2016 წლიდან ეროვნულ პარკში დაინერგა შესვლის გადასახადი. ვიზიტორები იხდიან გადასახადს პარკის მიერ მოწოდებული მომსახურებისათვის, როგორიცაა: ღამისთევა სასტუმროში, ტურისტულ თავშესაფარში, კარავსა და აღჭურვილობის ქირაობაში. თუმცა, არ არის გადასახადი წინასწარ დაჯავშნაზე. ფასები ფიქსირებულია, მაგრამ გარკვეული ფასდაკლება მოქმედებს სკოლის მოსწავლეებსა და სტუდენტებზე. არ არის განსაკუთრებული შეთავაზება ჯგუფებისა და ტურისტული კომპანიებისათვის;

ბ) ვიზიტორთა მომსახურებიდან მიღებული შემოსავალმა 2023 წელს შეადგენა 87 739 ლარი, რაც წინა წელთან (2022 წელს - 71 878 ლარი) შედარებით გაზრდილია 22%-ით.

გ) ადმინისტრაციას არ აქვს ხელშეკრულება გაფორმებული მომსახურებების მომწოდებლებთან (გიდის მომსახურება, მანქანით მომსახურება). შესაბამისად, შემოსავალი ამ მომსახურებებიდან არ შემოდის ეროვნული პარკის ადმინისტრაციაში.

დ) ეროვნული პარკის ტურისტული მომსახურებიდან მიღებული შემოსავლის ძირითადი წყაროა: შესვლის გადასახადი, გადასახადი მიწოდებულ მომსახურებაზე, მათ შორისაა, ღამისთევის გადასახადი, აღჭურვილობის ქირავნობა. იმისათვის, რომ მოხდეს პარკის შემოსავლების ზრდა, საჭიროა შეთავაზებების გაფართოება. შესაძლებელია სხვადასხვა მომსახურების უზრუნველყოფა, მათ შორის, ორგანიზებული თემატური ტურის შეთავაზება და ტურისტთა ცხვრის დოლზე დასწრების ორგანიზება. დამატებით, შემოსავლების ზრდის მიზნით, შესაძლებელია საგანმანათლებლო დაწესებულებებისათვის კომერციული ხასიათის ეკოსაგანმანათლებლო პაკეტების შეთავაზება, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა სახის შემეცნებით აქტივობას. ასევე, შესაძლებელია, დამზადდეს გასაყიდი პროდუქცია: ხელნაკეთი სუვენირები, სუვენირები პარკსა და რეგიონზე, ქუდები და მაისურები ეროვნული პარკის ლოგოთი, ბროშურები ეროვნული პარკის ფლორასა და ფაუნის შესახებ, ფილმები ეროვნული პარკის შესახებ, ფაზლი ბავშვებისათვის. აღნიშნული პროდუქციის შესათავაზებლად რეკომენდებულია ადმინისტრაციულ შენობაში სპეციალური კუთხის მოწყობა, რომელიც შესაძლოა კონცესიის საფუძველზე გაიცეს. ამჟამად არსებული 16 ტურისტული თავშესაფრიდან არსებული ჰელიოსისტემების განახლება-გაძლიერებას საჭიროებს ვაშლოვანის რეინჯერთა თავშესაფარი, სადაც მოწყობილია 3 ორადგილიანი ოთახი ვიზიტორებისთვის და ვოლიერის რეინჯერთა სადგური, სადაც მოწყობილია 2 ორადგილიანი ოთახი ვიზიტორებისთვის. საკემპინგე და საპიკნიკე ტერიტორიები საჭიროებენ ფუნქციონირებადი გარე საპირფარეშოებისა და საშხაპეების მოწყობას.

მუხლი 39. გარემოსდაცვითი განათლება

1. გარემოსდაცვითი საგანმანათლებლო ღონისძიებების დაგეგმისათვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ძირითადად მენეჯმენტის გეგმით გაწერილ ქმედებებს ეყრდენობა და არ გააჩნია ცალკეული საგანმანათლებლო სტრატეგია. პროგრამაში ჩართულ ძირითად სამიზნე ჯგუფებს სკოლის მოსწავლეები და მასწავლებლები, იშვიათად უნივერსიტეტის სტუდენტები მიეკუთვნებიან.

2. დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის წარმომადგენლები წლიურად დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში არსებულ თითქმის ყველა სკოლას სტუმრობენ და სხვადასხვა ასაკის სკოლის მოსწავლეებს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შესახებ საგანმანათლებლო სემინარებს უტარებენ.

3. ყოველწლიურად აქტიურად იმართება ღონისძიებები დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სკოლებში და განიხილება სხვადასხვა სახის ეკოლოგიური პრობლემები, როგორიცაა დაბინძურების პრობლემა, კლიმატის ცვლილება და ა.შ.

4. მნიშვნელოვანია ის ფაქტორი, რომ საგანმანათლებლო პროგრამის ძირითად სამიზნე ჯგუფს სკოლის მოსწავლეები წარმოადგენენ. დაცული ტერიტორიის წინაშე მდგარი საფრთხეების აღკვეთისათვის მრავალხრივი საგანმანათლებლო პროგრამის არსებობაა საჭირო, რომელშიც სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეები იქნებიან წამოდგენილი. ამჟამად ვაშლოვანის ღირებულებების მნიშვნელობის, მიმდინარე კონსერვაციული ინიციატივებისა და პარკში დაწესებული შეზღუდვების შესრულების შესახებ ადგილობრივი რესურსით მოსარგებლეებისთვის ცნობიერების ასამაღლებლად არსებული მწირე რესურსებიდან გამომდინარე ნაკლებად ხდება ღონისძიებების განხორციელება.

5. საგანმანათლებლო პროგრამის სრულყოფილად განხორციელებისთვის დამატებით გამოწვევას მასალების სიმწირე წარმოადგენს, საჭიროა დამატებითი მასალები ეკოთამაშების და ინტერაქციული სესიებისათვის. ზოგადად, მასალები მორგებული უნდა იყოს სამიზნე ჯგუფებზე.

6. დაცულ ტერიტორიების ადმინისტრაციას კადრების სიმწირიდან გამომდინარე, ინტრეპრეტაციის სპეციალისტი არ ჰყავს, განათლების პროგრამა კი სხვა კადრების კომპეტენციებს შორის არის გადანაწილებული.

7. ადმინისტრაციულ შენობაში ფუნქციონირებს საგამოფენო დარბაზი, რომელიც ინტერაქტიულია და აღჭურვილია საინფორმაციო დაფებით. თუმცა, საველე საგანმანათლებლო აქტივობებისათვის მწირი აღჭურვილობისა და სატრანსპორტო რესურსების გამო, ადმინისტრაციას არ შეუძლია სრულყოფილად განახორციელოს საგანმანათლებლო პროგრამა ველზე.

8. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას შესწევს უნარი, რომ სხვადასხვა დაინტერსებულ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობით გაზარდოს ღონისძიებების და მასში ჩართული ადამიანთა რაოდენობა. ამ თვალსაზრით მას აქტიურ თანამშრომლობას უწევს არასამთავრობო ორგანიზაცია „ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მეგობართა ასოციაცია“. თუმცა, ცენტრალიზებული მმართველობიდან გამომდინარე, ადმინისტრაციისათვის ცალკეული, ადგილობრივი პროექტების დაგეგმვა ხშირად ლოჯისტიკურად სირთულეს წარმოადგენს.

9. გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლების მიზნით ჩატარებული ღონისძიებების სტატისტიკა წლების მიხედვით:

ეკოღონისძიებების სტატისტიკა

	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია - ეკოღონისძიებებში მონაწილეთა სტატისტიკა 2016-2023 წწ.
წელი	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023
ეკოღონისძიებაში მონაწილეთა რაოდენობა	3264	3270	2874	2818	937	614	765	1194

მუხლი 40. საზოგადოებასთან ურთიერთობა

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისთვის საზოგადოებასთან ურთიერთობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. იგი ხელს უწყობს დაცული ტერიტორიის მიმართ საზოგადოების მხრიდან დადებითი დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას, ზრდის მათ ინფორმირებულობას და ცნობიერებას დაცული ტერიტორიების შესახებ, რაც განაპირობებს საზოგადოების ჩართულობასა და მხარდაჭერას დაცული ტერიტორიების განვითარებაში და ზრდის ადმინისტრაციის მენეჯმენტის ეფექტურობას.

2. ამ დროისათვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას არ გააჩნია კომუნიკაციების სტრატეგია, აქტივობებს კი არსებული მენეჯმენტის გეგმის საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამის მიხედვით გეგმავენ.

3. საზოგადოებასთან ურთიერთობა ხორციელდება ცენტრალიზებულად დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მარკეტინგისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის მიერ დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ჩართულობით. თუმცა, სასურველია, თუ facebook-ის გვერდი განვითარდება ადგილობრივი საჭიროებების მიხედვით, ექნება კონკრეტული მიზნები გამომწერთა რაოდენობისა და მათგან მიღებული რეკომენდაციების გათვალისწინებით.

4. სოციალურ ქსელებში, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ გამოქვეყნებული მასალა ერთგვაროვანია და საჭიროებს გამრავალფეროვნებას, როგორც ფორმატის, ისე შინაარსის თვალსაზრისით.

5. მნიშვნელოვანია, რომ ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საკომუნიკაციო გეგმა მართვის გეგმით იდენტიფიცირებულ სამიზნე ჯგუფებზე იყოს მორგებული. დღესდღეობით უფრო მეტად ვიზიტორებზე ორიენტირებული ინფორმაცია ვრცელდება, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობა, მონადირეები, ფერმერები თუ მიწათმოსაკუთრეები ის მნიშნელოვანი ჯგუფებია, რომლებიც საკომუნიკაციო სტრატეგიის ნაწილი უნდა იყოს.

6. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებს არ გააჩნიათ დამოუკიდებელი ვებ-ვერდი, მის შესახებ ინფორმაცია დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ოფიციალურ (apa.gov.ge) და ეროვნული პარკების საიტზე არის განთავსებული. თუმცა, ამ უკანასკნელზე ინფორმაციის პერიოდულად შევსება და განახლება არის საჭირო.

7. დღემდე ძირითად საკომუნიკაციო გზებს მოსახლეობასთან აქტიური შეხვედრები და სოციალურ ქსელებს შორის „facebook“ მიეკუთვნება. თუმცა ეფექტური კომუნიკაციისათვის მნიშვნელოვანია ამ გზების დივერსიფიცირება და სამიზნე ჯგუფებზე მორგებული დიზაინისა და ფორმატის ინფორმაციის შეთავაზება.

მუხლი 41. კვლევა-მონიტორინგი

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის საქმიანობის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა ბიომრავალფეროვნების სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგი. ადმინისტრაციის თანამშრომლებს შორის ბუნებრივი რესურსების მართვის სპეციალისტი ხელმძღვანელობს კვლევა-მონიტორინგის დაგეგმვისა და ჩატარების პროცესს, ხოლო რეინჯერები ველზე ახორციელებენ კვლევას. 

2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგს აწარმოებს ფოტოხაფანგების საშუალებით შემდეგ სახეობებზე: მურა დათვი, ფოცხვერი, მგელი, გარეული ღორი, ტურა, მელია, მაჩვი და მაჩვზღარბა. კამერებით დაკვირვების გარდა, ველზე ყოფნისას რეინჯერები ინიშნავენ ცხოველთა არსებობის ნიშნებს, კვალს, ექსკრემენტს, მონიშვნის ადგილებს და სხვა. ადმინისტრაცია აგრეთვე ახორციელებს ფრინველების მონიტორინგს. აღწერილია ლეშიჭამია ფრინველებისა და შავი ყარყატის ბუდეების ადგილმდებარეობა. აქტიურად აკვირდებიან ხოხბისა და დურაჯის გავრცელების ცვლილებას. 

3. ადმინისტრაციის ჩართულობით მიმდინარეობს ქურციკების ყოველ წლიური მონიტორინგი და რიცხოვნობის დადგენა. 

4. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში კვლევას ახორციელებენ სხვადასხვა სამეცნიერო ორგანიზაციები და საგანმანათლებლო ინსტიტუციები, თუმცა, აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ კვლევის საბოლოო შედეგები დაცული ტერიტორიებისთვის ხელმისაწვდომი არ არის. შესაბამისად ცოდნა ფლორის, ფაუნისა და ჰაბიტატების მდგომარეობისა და საფრთხეების შესახებ სრულყოფას საჭიროებს. 

ცხოველთა ძირითადი სახეობების სტატისტიკა

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია - ცხოველთა ძირითადი სახეობების სტატისტიკა 2019-2023 წწ.
სახეობა	წელი
	2019	2020	2021	2022	2023
მურა დათვი	15	17	18	18	17
ფოცხვერი	15	14	14	16	12
წავი	16	15	14	14	13
ქურციკი	120	150	200	250	300
გარეული ღორი	180	182	180	180	195
მგელი	110	110	105	100	101

მუხლი 42. ადამიანური რესურსები

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას საშტატო ნუსხით გათვალისწინებულია 50 თანამშრომელი, მათ შორის: 1 - დირექტორი, დაცვის განყოფილებაში 1- დაცვის უფროსი, 2 - უბნის უფროსი რეინჯერი, 37 - რეინჯერი, 1 ხელშეკრულებით დასაქმებული, ასევე ვიზიტორთა მომსახურების 1 სპეციალისტი, ბუნებრივი რესურსების მართვის 1 სპეციალისტი, 1 ქურციკების მონიტორინგის მიზნით ხელშეკრულებით აყვანილი სპეციალისტი, 1 ბუღალტერი, ასევე ხელშეკრულებით აყვანილი 1 უსაფრთხოების სპეციალისტი და 2 დამლაგებელი. ამჟამად ბუნებრივი რესურსების სპეციალსტის ვაკანსია თავისუფალია. დამატებით საჭიროა დამინისტრაციაში დაემატოს 2 საშტატო ერთეული: 1 -ადმინისტრაციის უფროსი და 1 -ვიზიტორთა მომსახურების უფროსი სპეციალისტი;

2. ადმინისტრაციის სტრუქტურა სააგენტოს ტერიტორიული ადმინისტრაციების ტიპური დებულების თანახმად შემდეგნაირია:

ა) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტერიტორიულ ადმინისტრაციას მართავს და ხელმძღვანელობს ადმინისტრაციის დირექტორი, რომლის პასუხისმგებლობის ქვეშაა ორი ძირითადი სტრუქტურული დანაყოფი:

ბ) დაცვის განყოფილება და ადმინისტრაციული განყოფილება;

გ) დაცვის განყოფილება პასუხისმგებელია პატრულირებაზე, გრძელვადიანი მონიტორინგის ქმედებებზე და უკანონო ქმედებების აღმოფხვრაზე, ასევე დაცვის განყოფილება ჩართულია ეკოსაგანმანათლებლო, სამეცნიერო კვლევა-მონიტორინგისა და ვიზიტორთა უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საქმიანობებში;

დ) ადმინისტრაციული განყოფილება პასუხისმგებელია დაგეგმვისა და ბიუჯეტის, ფინანსური მართვისა და ბუღალტრული აღრიცხვის, ვიზიტორთა მომსახურების, საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებისა და ეკოსაგანმანათლებლო ქმედებების კოორდინირებაზე. აკონტროლებს შრომით დისციპლინას, ამყარებს კონტაქტებს უცხოეთის შესაბამისი პროფილის ორგანიზაციებთან, უზრუნველყოფს ადმინისტრაციის საქმიანობის შესახებ შეხვედრების ორგანიზებას, ადმინისტრაციის ქონება-აღრიცხვას და მოვლა-პატრონობას.

ე) მიუხედავად რეგულარულად ჩატარებული ტრენინგებისა, ადმინისტრაციას მაინც არ აქვს საკმარისი ცოდნა და გამოცდილება, რომელიც საჭიროა ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისათვის, მონიტორინგის მონაცემების ინტერპრეტაციისათვის, კონსერვაციისა და რესურსის მართვის სტრატეგიების შემუშავებისა და განხორციელებისათვის.

ვ) დაცვა და პატრულირება ხორციელდება ადმინისტრაციის დაცვის განყოფილების რეინჯერთა მიერ. დღეისათვის დაცვის განყოფილება შედგება განყოფილების უფროსის, ორი უფროსი რეინჯერის და 37 რეინჯერისგან. თითეული უბნისა და დაცვის სადგურისათვის (ცხრა სადღეღამისო მუდმივმოქმედი რეინჯერთა დაცვის სადგური: ვაშლოვანის, ცენტრალური შესასვლელის, ცენტრალური ბუნგალოების, მიჯნისყურის, ბუღამოედნის, შავი მთის, კაკლის ყურის, ჰერეთის ფონის, არწივის ხეობის და პანტიშარას) ადმინისტრაციის მიერ განსაზღვრულია ყოველკვირეული პატრულირების მარშრუტები. რეინჯერები დადგენილი გრაფიკის მიხედვით ახორციელებენ პატრულირებას;

2023 წლიდან დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და კავკასიის ბუნების ფონდის (CNF) მხარდაჭერით ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე დაინერგა SMART პატრულირების ტექნოლოგია. 2023 წლის განმავლობაში დაცვის განყოფილების რეინჯერებს სმარტფონებით სარგებლობასთან დაკავშირებით რამდენჯერმე ჩაუტარდათ ტრენინგები. დაცვის განყოფილების თანამშრომლებმა რეგულარულად ახორციელებენ ტერიტორიების „სმარტ პატრულირებას“. სმარტ-პატრულირებაზე პასუხისმგებელ პირებს ჩაუტარდათ შესაბამისი ტრენინგები. დაცვის განყოფილების თანამშრომლებისთვის შეიქმნა გეგმა-გრაფიკების ახალი ფორმატი, რომლის მიხედვითაც ხორციელდება სმარტპატრულირება. სმარტპატრულირების მონაცემების ატვირთვა ხდება სპეციალურ სერვერზე.

ზ) დღეისათვის დაცულ ტერიტორიაზე აშენებულია 8 დაცვის სადგური, 4 საჯინიბო, ხოლო 2

ბუნგალო ნათლისწყლის ხეობაში და მიჯნის ყურეში გამოყენებულია დაცვის სადგურად. ტერიტორიაზე დამონტაჟებულია საგზაო-საორიენტაციო და ეროვნული პარკის სასაზღვრო ნიშნულები (იგულისხმება: ეროვნული პარკის საზღვრის მარკირების ნიშნული). დაცვის განყოფილებას გააჩნია 6 ერთეული სატრანსპორტო საშუალება, 4 ცხენი, თუმცა მისი შესაკაზმი აღჭურვილობა მოძველებულია. რეინჯერებს გააჩნიათ ზაფხულისა და ზამთრის საველე ფორმები და გარკვეული საველე აღჭურვილობა.

თ) ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ხანძრის საფრთხე განსაკუთრებით იზრდება ივლისიდან საქტემბრამდე პერიოდში. დღეისათვის ადმინისტრაციას აქვს საკმარისი რაოდენობის ხანძარსაწინააღმდეგო აღჭურვილობა და ტანსაცმელი, რომლებიც გადანაწილებულია დაცვის სადგურებზე, თუმცა აქვს საჭიროება ჰქონდეს ავტომანქანაზე დასამონტაჟებელი მაღალტექნოლოგიური ცეცხლმაქრი მოწყობილობა ავზით და შემწოვი ტუმბოთი, რათა მოახდინოს სწრაფი რეაგირება და შემაკავებელი ეფექტი გაზარდოს, სანამ მეხანძრეები სპეციალურ ღონისძიებას არ განახორციელებენ. ხანძრების კონტროლის მიზნით დაცული ტერიტორიის მოსაზღვრედ მდებარე არენდატორებთან, ფერმერებთან, მებაღეებთან ეწყობა შეხვედრა-საუბრები, გაძლიერებულია საპატრულო ღონისძიებები.

ი) სამაშველო ღონისძიებები ძირითადად ხორციელდება უამინდობის დროს ტალახში ან თოვლში ჩარჩენილი ვიზიტორთა მანქანების დასახმარებლად. გასათვალისწინებელია რომ შხამიანი გველების საწინააღმდეგო შრატი ადმინისტრაციას არ აქვს მარაგში, თუმცა ის კოორდინაციაშია ადგილობრივ სამედიცინო სამსახურთან.

მუხლი 43. დაფინანსება

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიუჯეტი
	2019	2020	2021	2022	2023
სახელმწიფო ბიუჯეტი	205,022.00	220,153.00	461,896.94	669,650.03	477,537.93
CNF	142,443.00	221,107.00	315,857.26	180,669.24	448,924.00
სხვა	88,823.00	133,695.00	200,530.94	368,918.84	341,331.94
ჯამი	436,288.00	574,955.00	978,285.14	1,219,238.10	1,267,793.87

თავი V ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის კატეგორიების რეჟიმი და ზონირება

მუხლი 44. დაცული ტერიტორიის კატეგორიების და ზონების ჩამონათვალი

1. ვაშლოვანის ეროვნული პარკი მოიცავს მკაცრი დაცვის ზონას, მართვადი დაცვის ზონას და ტრადიციული გამოყენების ზონას.

2. ბუნების მკაცრი დაცვის ზონა - ბუნების მკაცრი დაცვის ზონის ტერიტორია მოიცავს უსახელო მთის მასივს, მასთან დაკავშირებულ ნათლისწყლის (ლეკისწყალის) ქვედა ნაწილს, მიჯნისყურის ხეობას მთლიანად და ალაზნის ჭალის ტყეების მარჯვენა ნაწილს. ზონა თვითრეგულირებადი ეკოსისტემაა, შედარებით ნაკლებად შეცვლილი, შერჩენილი ბუნებრივი ფორმითა და ეკო-ტურიზმისა და სამეცნიერო კვლვის ობიექტად გადაქცევის არაჩვეულებრივი შესაძლებობით. ზონის ტერიტორიაზე იშვიათი და საფრთხის წინაშე მყოფი ცხოველები ბინადრობენ (ფოცხვერი), ასევე მსხვილი ძუძუმწობრები (დათვი, მგელი) და ფრინველები (სვავი, ორბი); ბუნების მკაცრი დაცვის ზონას ესაზღვრება ვიზიტორთა სამანქანო გზები, შესაბამისად ბუნებრივი ლანდშაფტების მრავალფეროვნების და ველური ცხოველების თვალიერება მანქანიდანაც შესაძლებელია, ეს ყოველივე ქმნის მიზიდულობას რაც თავისთავად რეკრეაციის განვითარებისათვის ხელშემწყობია; ამასთან ბუნებრიობა და თვითრეგულირებადი შესაძლებლობა დიდ სამეცნიერო ინტერესს აღძრავს შესაბამისად ზონაში არსებული ღირებულებები მოითხოვს გაძლიერებულ დაცვას.

3 ტრადიციული გამოყენების ზონა - მოიცავს ჩოღოელთხევის დასავლეთ ნაწილს, ნათლისწყლის ხეობის მლაშე წყაროებიდან პატარა ოლემდე, დასავლეთ და ჩრდილოეთ საძოვრებს, რომლებიც ესაზღვრება შავ მთას, ალაზნის ჭალის ტყეებს კაკლის ყურემდე და ბუღდალოს საძოვრებამდე. ზონა შექმნილია იმისთვის, რომ დააკმაყოფილოს ადგილობრივი მოსახლეობის უცვლელი ეკონომიკური ინტერესები ბუნებრივი რესურსების გამოყენების ტრადიციული მეთოდებით.

მუხლი 45. დაცული ტერიტორიების კატეგორიებისა და ზონების ფართობი და საზღვრები

1. დაცული ტერიტორიების ფართობი კატეგორიების მიხედვით:

ა) ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალის ფართობია 9962 ჰა;

ბ) ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ფართობია 25021ჰა;

გ) არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ფართობია 98 ჰა

დ) ტახტი-თეფას ბუნების ძეგლის ფართობია 10 ჰა;

ე) ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლის ფართობია 201 ჰა.

2. ვაშლოვანის ეროვნული პარკის ზონირება

ა) მკაცრი დაცვის ზონის ფართობია 1835 ჰა;

ბ) მართვადი დაცვის ზონა - 5770ჰა;

გ) ტრადიციული გამოყენების ზონა – 17416 ჰა;

მუხლი 46. დაცული ტერიტორიების თითოეულ კატეგორიაში და ზონაში დაშვებული საქმიანობების ჩამონათვალი

1. ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა (სამეცნიერო და საგანამანათლებლო, იდენტიფიკაციისა და გამრავლების მიზნით: მცირე რაოდენობის საჰერბარიუმო და საკოლექციო მასალის, მცენარეთა ნაწილების, თესლებისა და ბოლქვების, უხერხემლო და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველების ამოღება);

ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა და ამ მიზნისთვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობა (ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკის მოწყობა შეიძლება მოიცავდეს უსაფრთხოების დაცვის მიზნით მცირე ინფრასტრუქტურულ ელემენტებს, ასევე შემეცნებით, ბიომრავალფეროვნების საინტერპრეტაციო, საინფორმაციო, გამაფრთხილებელ და სხვა საშუალებებს);

გ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, ადმინისტრაციის თანამშრომლების საპატრულო ბილიკებზე ფეხით, ცხენით და/ან ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება, არსებული საპატრულო ბილიკების და გზების შეკეთება).

დ) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა);

ე) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება;

ვ) ხანძრის, ღვარცოფისა და სხვა სტიქიური უბედურების დროს გადაუდებელი ღონისძიებების ჩატარება.

2. ვაშლოვანის ეროვნულ პარკში დაშვებული საქმიანობები:

ა) ვაშლოვანის ეროვნულ პარკის მკაცრი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა.ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა (სამეცნიერო და საგანამანათლებლო, იდენტიფიკაციისა და გამრავლების მიზნით: მცირე რაოდენობის საჰერბარიუმო და საკოლექციო მასალის, მცენარეთა ნაწილების, თესლებისა და ბოლქვების, უხერხემლო და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველების ამოღება);

ა.ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა და ამ მიზნისთვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობა (ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკის მოწყობა შეიძლება მოიცავდეს უსაფრთხოების დაცვის მიზნით მცირე ინფრასტრუქტურულ ელემენტებს, ასევე შემეცნებით, ბიომრავალფეროვნების საინტერპრეტაციო, საინფორმაციო, გამაფრთხილებელ და სხვა საშუალებებს);

ა.გ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, ადმინისტრაციის თანამშრომლების საპატრულო ბილიკებზე ფეხით, ცხენით და/ან ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება, არსებული საპატრულო ბილიკების და გზების შეკეთება).

ა.დ) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა);

ა.ე) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება;

ა.ვ) ხანძრის, ღვარცოფისა და სხვა სტიქიური უბედურების დროს გადაუდებელი ღონისძიებების ჩატარება;

ბ) ვაშლოვანის ეროვნულ პარკის მართვადი დაცვის ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ბ.ა) არამანიპულაციური და მანიპულაციური სამეცნიერო კვლევებისა;

ბ.ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობისა;

ბ.გ) ეკოტურიზმისა;

ბ.დ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელებისა;

ბ.ე) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობების განხორციელების მიზნით, ავტომოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილებისა;

ბ.ვ) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოებისა;

ბ.ზ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელებისა;

ბ.თ) ბუნების მართვადი დაცვის ზონის კანონმდებლობით განსაზღვრული დაცვის რეჟიმის განხორციელებისათვის აუცილებელი ღონისძიებების გატარებისა (სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება, სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიში ტერიტორიების ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა);

ბ.ი) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილებისა;

ბ.კ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის აუცილებელი ინფრასტრუქტურის შექმნისა.

გ) ვაშლოვანის ეროვნულ პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონაში აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

გ.ა) ტერიტორიაზე ეკოლოგიური წონასწორობის შენარჩუნება;

გ.ბ) ტერიტორიაზე არსებული ეკოსისტემებისა და მის ფარგლებში გავრცელებულ გარეულ ცხოველთა და ველურ მცენარეთა სახეობების კონსერვაცია, მოვლა და აღდგენა;

გ.გ) ტერიტორიის ჰიდროლოგიური სისტემის დაცვა და მონიტორინგი, ტყის ეკოსისტემების დაცვა და აღდგენა;

გ.დ) მანიპულაციური და არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

გ.ე) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა;

გ.ვ) აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება;

გ.ზ) სტიქიური უბედურების, კატასტროფის, საგანგებო მდგომარეობისა და აღდგენითი სამუშაოების დროს, სამსახურებრივი მოვალეობის განხორციელების მიზნით, ავტო-მოტო და საჰაერო სატრანსპორტო საშუალებებით შეზღუდული გადაადგილება;

გ.თ) მონიტორინგის სამუშაოთა განხორციელება;

გ.ი) საკადასტრო სამუშაოთა განხორციელება;

გ.კ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი და რეგლამენტირებული დაშვება;

გ.ლ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა, მათ შორის:

გ.ლ.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა);

გ.ლ.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე -არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობა (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა);

გ.ლ.გ) ვიზიტორთა ცენტრის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);

გ.ლ.დ) კაფეტერიის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 6 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3,5 მ-ისა);

გ.ლ.ე) საკონფერენციოს მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 7 მ-ისა, სიმაღლე −არანაკლებ 3 მ-ისა);

გ.ლ.ვ) გამაჯანსაღებელი კომპლექსის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 5 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3 მ-ისა);

გ.ლ.ზ) საჯინიბოს მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 10 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 8 მ-ისა, სიმაღლე −არანაკლებ 6 მ-ისა);

გ.ლ.თ) სველი წერტილების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა);

გ.ლ.ი) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა);

გ.ლ.კ) „გ.ლ.ა“ – „გ.ლ.კ“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს;

გ.მ) ვიზიტორებისათვის ბილიკების, გადასახედების, პიკნიკის ადგილების, ,,ბუნგალო-თავშესაფრების”, კემპინგის ადგილების, ვიზიტორთა და საინფორმაციო ცენტრების მოწყობა;

გ.ნ) გადაადგილება ფეხით და ცხენით, ნაწილობრივ სახეშეცვლილი ბუნების ტერიტორიაზე, ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით;

გ.ო) აქტიური დაცვის ღონისძიებების გატარება (სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიში ტერიტორიების ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბიოლოგიური მეთოდებით ბრძოლა და სხვა);

გ.პ) მიმდებარე დასახლებული პუნქტების მოსახლეობის პირადი მოხმარებისათვის, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, პირადი მოხმარების მიზნით, ტყის არამერქნული რესურსებით სარგებლობა, ტყის მერქნიანი მცენარეების პროდუქტებით სარგებლობა, ხის მეორეხარისხოვანი მასალებით სარგებლობა, „ტყითსარგებლობის წესის შესახებ“ დებულების დამტკიცების თაობაზე“ საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 18 მაისის №221 დადგენილებით დამტკიცებული „დებულება ტყითსარგებლობის წესის“ 89-ე მუხლით განსაზღვრული სოციალური დანიშნულების ჭრის შედეგად მიღებული მერქნით სარგებლობა (არსებული რესურსის გათვალისწინებით, გამოყოფილი ტყეკაფიდან ერთ კომლზე გაიცემა 5 მ​​​³-მდე საშეშე მერქანი), ძოვება (ტყით დაუფარავ ფართობებზე), „დაცული ტერიტორიების სისტემის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის 2​⁶ პუნქტით განსაზღვრული სპეციალური დანიშნულებით სარგებლობისა და საქართველოს ტყის კოდექსის  37-ე მუხლის მე-3 ნაწილის „ა.გ“ ქვეპუნქტით განსაზღვრული განსაკუთრებული დანიშნულებით ტყით სპეციალური სარგებლობა;

გ.ჟ) საფუტკრეების მოწყობა;

გ.რ) სპორტული და სამოყვარულო თევზჭერა;

გ.ს) ტრადიციულ ზამთრის საძოვრებზე მწყემსებისთვის და ტურისტებისთვის ტრადიციული თავშესაფრების, აგრეთვე შინაურ ცხოველთა სადგომების მოწყობა;

გ.ტ) გადასარეკი ტრასების მოწყობა მცირე ინფრასტრუქტურით (დასარწყულებელი, დასასვენებელი) და სხვა;

გ.უ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა.

3. ალაზნის ჭალის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა;

გ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი გადაადგილება და მათი უსაფრთხოების დაცვა;

დ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიშ ტერიტორიებზე ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბრძოლა, ადმინისტრაციის თანამშრომლების საპატრულო ბილიკებზე ფეხით, ცხენით და/ან ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება და სხვა.);

ე) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა);

ვ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება;

ზ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება;

თ) ბუნების ძეგლის ბუნებრივ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და ადგილობრივი მცენარეებისა და ცხოველების დაცვის მიზნით აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება;

ი) ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა და დაცვა, მათ შორის:

ი.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა);

ი.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე -არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობა (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა);

ი.გ) სველი წერტილების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა);

ი.დ) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა);

ი.ე) „კ.ა“ – „კ.დ“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს;

კ) ვიზიტორებისათვის ბილიკების, გადასახედების, პიკნიკის ადგილების, ,,ბუნგალო-თავშესაფრების”, კემპინგის ადგილების მოწყობა;

ლ) მდინარე ალაზანზე ნაპირსამაგრი სამუშაოების განხორციელება.

მ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა.

4. არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა;

გ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი გადაადგილება და მათი უსაფრთხოების დაცვა;

დ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიშ ტერიტორიებზე ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბრძოლა, ადმინისტრაციის თანამშრომლების საპატრულო ბილიკებზე ფეხით, ცხენით და/ან ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება და სხვა.);

ე) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება (სანიმუშაო ფართობების მოწყობა და მუდმივი დაკვირვების წარმოება, ცხოველებისა და მცენარეების პოპულაციების მდგომარეობის შეფასება და დაკვირვება, აღრიცხვა/ ინვენტარიზაცია და სხვა);

ვ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება;

ზ) დაცვისა და ეკოტურიზმისათვის ინფრასტრუქტურის შექმნა და სარგებლობა, მათ შორის:

ზ.ა) საპიკნიკე ფანჩატურის მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიმაღლე – არანაკლებ 2,3 მ-ისა);

ზ.ბ) კოტეჯის/ტურისტული თავშესაფრების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიგანე -არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა) და მათთან ერთად სამზარეულოს (ასეთის აუცილებლობის შემთხვევაში) მოწყობა (სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა და სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა);

ზ.გ) კაფეტერიის მოწყობა (სიგრძე − არანაკლებ 15 მ-ისა, სიგანე − არანაკლებ 6 მ-ისა, სიმაღლე − არანაკლებ 3,5 მ-ისა);

ზ.დ) სველი წერტილების მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 3 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 2,5 მ-ისა);

ზ.ე) დამხმარე ნაგებობის (სამზარეულო, დამხმარე ტექნიკური ნაგებობა, შენობა სამედიცინო პუნქტის, დაცვისა და თანამშრომლების განთავსებისათვის) მოწყობა (სიგრძე – არანაკლებ 5 მ-ისა, სიგანე – არანაკლებ 4 მ-ისა, სიმაღლე – არანაკლებ 3 მ-ისა);

ზ.ვ) „ვ.ა“ – „ვ.ე“ ქვეპუნქტებით განსაზღვრული ინფრასტრუქტურის სიმაღლე არ უნდა აღემატებოდეს 10 მ-ს;

თ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება;

ი) ბუნების ძეგლის ბუნებრივ მდგომარეობაში შენარჩუნებისა და ადგილობრივი მცენარეებისა და ცხოველების დაცვის მიზნით აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელება, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რესტავრაცია და არქეოლოგიური სამუშაოების ჩატარება;

კ) ვიზიტორებისათვის ბილიკების, გადასახედების, პიკნიკის ადგილების, ,,ბუნგალო-თავშესაფრების”, კემპინგის ადგილების მოწყობა;

ლ) კანონმდებლობით დაშვებული სხვა საქმიანობა.

5. ტახტი-თეფას ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე აკრძალულია ყოველგვარი საქმიანობა, გარდა შემდეგი საქმიანობებისა:

ა) არამანიპულაციური სამეცნიერო კვლევა;

ბ) ეკოსაგანმანათლებლო საქმიანობა და ამ მიზნისთვის შესაბამისი ინფრასტრუქტურის მოწყობა (ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკის მოწყობა შეიძლება მოიცავდეს უსაფრთხოების დაცვის მიზნით მცირე ინფრასტრუქტურულ ელემენტებს, ასევე შემეცნებით, ბიომრავალფეროვნების საინტერპრეტაციო, საინფორმაციო, გამაფრთხილებელ და სხვა საშუალებებს);

გ) ვიზიტორთა კონტროლირებადი გადაადგილება და მათი უსაფრთხოების დაცვა;

დ) დაცვის ღონისძიებების გატარება (დაცვის ინფრასტრუქტურის მოწყობა, სახანძრო პირსების მოწყობა, ხანძარსაშიშ ტერიტორიებზე ჩახერგილობისაგან გაწმენდა, მავნებლებთან ბრძოლა, ადმინისტრაციის თანამშრომლების საპატრულო ბილიკებზე ფეხით, ცხენით და/ან ავტოსატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილება და სხვა.);

ე) მონიტორინგის სამუშაოების წარმოება;

ვ) საკადასტრო სამუშაოების განხორციელება;

ზ) უმოტორო ტრანსპორტით გადაადგილება;

თ) ტურისტული და რეკრეაციული ინფრასტრუქტურის მშენებლობა და დაცვა.

6. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ტერიტორიაზე, გარდა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საზღვრებში მოქცეული სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლისა, ადმინისტრაციათან შეთანხმებით, დაშვებულია დრონითა და ფოტოხაფანგით გადაღება.

7. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საზღვრებში მოქცეულ სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში დრონითა და ფოტოხაფანგით გადაღება დაშვებულია საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სახელმწიფო საქვეუწყებო დაწესებულება – საქართველოს სასაზღვრო პოლიციასთან და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან შეთანხმებით.

8. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების საზღვრებში მოქცეულ სასაზღვრო ზონასა და სასაზღვრო ზოლში სახელმწიფო საზღვრის დაცვასთან დაკავშირებული საქმიანობა და ასევე, ნებისმიერი სხვა დაშვებული საქმიანობა რეგულირდება „საქართველოს სახელმწიფო საზღვრის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად.

თავი VI დაცული ტერიტორიების მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

მუხლი 47. პასუხისმგებლობა მენეჯმენტის გეგმის განხორციელებაზე

1. სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტო (ცენტრალური აპარატი და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია) პასუხისმგებელია მენეჯმენტის გეგმით განსახორციელებელი ქმედებების ორგანიზაციასა და განხორციელებაზე, ქმედებების განხორციელების მონიტორინგზე და მენეჯმენტის გეგმით გათვალისწინებული შედეგების მიღწევაზე.

2. მენეჯმენტის გეგმა ხორციელდება სამწლიანი საოპერაციო და წლიური სამუშაო გეგმის საშუალებით. საოპერაციო გეგმა მოიცავს განსახორციელებელ ქმედებებს საჭირო ბიუჯეტის ჩათვლით;

3. დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან ერთად, უზრუნველყოფს სხვა ორგანიზაციებისა და ექსპერტების ჩართულობას და თანამშრომლობას გარკვეული ღონისძიებების განხორციელებაში, როდესაც ეს აუცილებელი და საჭიროა.

მუხლი 48. მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები

1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმაში წარმოდგენილია 8 პროგრამა, რომელიც მოიცავს შემდეგ საკითხებს:

ა) დაცულ ტერიტორიაზე უკანონო შეღწევის, დაცული ტერიტორიის ბუნებრივი რესურსების უკანონო გამოყენების ან სხვა უკანონო საქმიანობების წინააღმდეგ ღონისძიებების განხორციელება;

ბ) ხანძრებით, მავნებლებითა და დაავადებებით და სხვა ბუნებრივი ფენომენებით გამოწვეული რისკების მართვა;

გ) დაცული ტერიტორიის ბიომრავალფეროვნების კონსერვაცია, საჭიროების შემთხვევაში, აღდგენა ძირითადი ღირებულებების, მათ შორის ბიომრავალფეროვნების მდგომარეობისა და ტენდენციების მონიტორინგი;

დ) დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება;

ე) ეკოტურიზმის განვითარება;

ვ) ინფრასტუქტურის განვითარება;

ზ) გარემოსდაცვითი განათლება;

თ) საზოგადოებასთან ურთიერთობა;

ი) დაცული ტერიტორიის ადმინისტრაციის განვითარება.

2. თითოეული პროგრამა მოიცავს პროგრამის აღწერას, პროგრამის მიზნებს (ე.ი. მიზნები, რომელთა მიღწევასაც მიზნად ისახავს დაცული ტერიტორიის მმართველი რგოლი მენეჯმენტის გეგმის ძალაში ყოფნის პერიოდში), მათთან დაკავშირებულ ინდიკატორებსა და სტრატეგიულ ღონისძიებებს.

მუხლი 49. ბიომრავალფეროვნების კონსერვაციისა და მონიტორინგის პროგრამა

პროგრამის მიზანია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებსა და მის შემოგარენში გავრცელებული ბიომრავალფეროვნების ღირებულებების შესახებ მნიშვნელოვანი ინფორმაციის მოგროვება და მათი კონსერვაციული სტატუსის გაუმჯობესება, ასევე საფრთხეების შემცირება ეფექტური მართვის ღონისძიებების გატარების გზით. პროგრამაში დეტალურად არის წარმოდგენილი როგორც მართვის ღონისძიებები, ისე მათი შეფასების ინდიკატორები და შესრულების წინაპირობები.

ამოცანა 1. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული პრიორიტეტული სახეობების კონსერვაცია. ინდიკატორი 1.1 ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების პრიორიტეტული სახეობების რაოდენობა, რომელთა კონსერვაციული სტატუსიც გაუმჯობესდა. სიცოცხლისუნარიანი პოპულაციების გაზრდილი წილი შემცირებული საფრთხეების ფონზე. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად საკვანძო სახეობებზე სრულყოფილად ვერ ხორციელდება მონიტორინგი, არ არსებობს სრულყოფილი ინფორმაცია, რის საფუძველზეც დაიგეგმება კონსერვაციის ღონისძიებები
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის გადამოწმების საშუალება	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/პარტნიორები
1. ქურციკის პოპულაციის კონსერვაციის მიზნით,  მგლისა და ფოცხვერის საკვები ბაზის შესწავლა და მათ საკვებში ქურციკის წილის განსაზღვრა.	შესწავლილი მგლისა და ფოცხვერის საკვები ბაზა და არსებული მონაცემები	მგლისა და ფოცხვერის საკვები ბაზის შესასწავლად ჩატარებული საველე გასვლების სიხშირე და შეგროვილი მასალების რაოდენობა. კვლევის მასალები	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა. თანამშრომლობა მუნიციპალიტეტთან სამუხის ველზე მონიტორინგის განხორციელების მიზნით
2. ქურციკებისათვის უსაფრთხო დასარწყულებელი ადგილების მოწყობა და ქურციკების პარაზიტებსა და სხვა დაავადებებზე დამუშავება ხელოვნურ სარწყულებლებში წამლების შეტანის გზით	ქურციკების იდენტიფიცირებული მოწყობილი დასარწყულებელი ადგილების რაოდენობა იდენტიფიცირებული ხელოვნური სარწყულებლები; ვეტერინარების მიერ განსაზღვრული წამლის რაოდენობა და სარწყულებელში შეტანის სიხშირე; დაავადებებზე დამუშავებული ქურციკების რაოდენობა	უსაფრთო დასარწულებლების იდენტიფიცირების დოკუმეტები, ფოტომასალები; მოწყობილი დასარწყულებელი ადგილები. ვეტერინარის მიერ შემუშავებული მასალები, წამლის რაოდენობასა და სარწულებლებში შეტანის სიხშირესთან დაკავშირებით; განხორციელებული ვეტერინარული პროცედურები;	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
3. სამუხის დეგრადირებულ საძოვრებზე პერიოდულად ქერის შეთესვა, ქურციკებისათვის ნაყოფიერი ბალახის არსებობისათვის.	დასათესად საჭირო შესყიდული ქერის რაოდენობა და დათესილი ტერიტორიის ფართობი	ხორბლისა და ქერის შესყიდვის დოკუმენტები;  შეთესილი მარცვლეულის დამადასტურებელი ფოტომასალა, დოკუმენტები.	არასამთავრო ბო კვლევითი ორგანიზაციების და მეცხცვარე ფერმერების თანამშროლობა
4. ქურციკების GPS საყელურებით დანიშვნა და მათი ინტენსიური მონიტორინგი.	ქურციკების რაოდენობა, რომლებსაც  GPS საყელური დაუმაგრდათ; ქურციკების GPS საყელურებით დანიშვნა განხორციელებულია;	ქურციკების შერჩევის ანგარიშები; GPS საყელურებით დანიშვნის ფოტომასალა და შესრულების ანგარიშები; მონიტორინგის მასალები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
5. ვეტერინარულ სამსახურთან თანამშრომლობით ქურციკების ვაქცინაცია	ვაქცინაციის სავალდებულო გეგმა შემუშავებულია; ვაქცინაციას დაქვემდებარებული ქურციკები მთლიანი რაოდენობა	ვაქცინაციის გეგმა; განხორციელებული ვაქცინაციის ანგარიშები;	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
6. სამუხის ველზე არსებული ფერმების მწყემსთა ჩართვა ქურციკების მონიტორინგის საკითხებში.	მონიტორინგში ჩართული მოხალისე მწყემსების რაოდენობა; მწყემსებისგან მიღებული ინფრომაცია	ფერმერებისგან მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე მომზადებული კვლევითი მასალები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
7. ქურციკების პოსტ-მორტემ (სიკვდილის შემდგომი) ანალიზი	პოსტ-მორტემ ანალიზისათვის საჭირო ვეტერინარი/ორგანიზაცია მოძიებულია; პოსტ-მორტემ ანალიზი	ვეტერინარის მიერ მოწოდებული პოსტ-მორტემ ანალიზის მასალები;	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
8. მსხვილი, მტაცებელი ძუძუმწოვრების (ლეოპარდი, აფთარი) თანასაზოგადოების აღდგენა	ლეოპარდისა და აფთრისათვის საკვების ბაზა შეფასებულია და ნაკლოვანებები გამოვლენილია; ნაკლოვანებებიდან გამოდინარე, შემუშავებულია საკვები სახეობის ცხოველების რეინტროდუქციის გეგმა; განხორციელებულია ლეოპარდისა და აფთრისთვის საკვები სახეობის ცხოველების რეინტროდუქცია.	საკვები ბაზის კვლევის ანგარიშები; სახეობების რეინტროდუქციის გეგმა; განხორციელებული რეინტროდუქციის ანგარიშები, ფოტო-მასალა.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
9. სვავისა და ბექობის არწივის სავარაუდო საბუდარი არეალების გამოვლენა და რუკაზე დატანა	სვავისა და ბექობის საბუდარი არეალების რაოდენობა; და რუკები	საველე ანგარიშები; მონაცემთა ანალიზის მასალები; სვავისა და ბექობის არწივისათვის შესაფერისი საბუდარი არეალების რუკები.	ადმინისტრაცია, მოწვეული ექსპერტი, დონორი
10. დურაჯისათვის საჭირო ჰაბიტატის გამოვლენა და შეფასება	დურაჯისათვის გამოვლენილი შესაფერისი ჰაბიტატი და რუკა	ღონისძიებების რაოდნეობა, საველე ანგარიშები და მონაცემთა ანალიზის მასალები; ჰაბიტატების რუკები; დურაჯის პოპულაციის კვლევის დოკუმენტები; განხორციელებული რეინტროდუქციის ფოტო/დოკუმენტირებული მასალები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
11. ჰერპეტოფაუნის მნიშვნელოვანი ჰაბიტატების იდენტიფიცირება და მათ შესახებ სანდო ინფორმაციის გავრცელება	იდენტიფიცირებული ტერიტორიების ფართობი;  ჰერპეტოფაუნის მნიშვნელობის შესახებ დაბეჭდილი საინფორმაციო მასალებისა და სადემონსტრაციო დაფების რაოდენობა; ჩატარებული კამპანიის ჯერადობა. (მათ შორის სოცალურ ქსელებში)	ტერიტორიების გამოვლენისთვის განხორციელებული კვლევის მასალები; ჰერპეტოფაუნისათვის მნიშვნელოვანი ტერიტორიების რუკები; საინფორმაციო მასალები; ტერიტორიაზე განთავსებული საინფორმაციო ნიშნულები;	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
12. მწერების სახეობრივი მრავალფეროვნების დადგენა და მნიშვნელოვანი სახეობების სეზონური მონიტორინგი.	შედგენილი მონაცემთა ბაზა; ჰაბიტატების რუკები; საველე კვლევისა მონიტორინგის ამსახველი ანგარიში და ფოტო მასალა. მწერების მრავალფეროვნებით გამორჩეული ზონების დაცვისა და კონსერვაციის მიზნით განხორციელებულ ღონისძიებათა ანგარიშები.	საკვლევ ტერიტორიაზე მწერების მრავალფეროვნებით გამორჩეული ზონების გამოყოფასაყოფად ჩატარებული საველე სამუშაოების ტიპი და სიხშირე; მწერების მრავალფეროვნებით გამორჩეული ზონების კონსერვაციის, დაცვისა და შენარჩუნებისთვის გატარებულ ღონისძიებათა რაოდენობა.	კვლევით ინსტიტუტთან თანამშრომლობა; აუცილებლობის შემთხვევაში დამოუკიდე ბელ მკვლევარე-ბთან თანამშრომლობა; დონორი
13. ენდემური მცენარეების: ქართული ზამბახი, ეიხლერის ტიტა, იორდასალამის, მნიშვნელოვანი  გავრცელების არეალების იდენტიფიცირება	ენდემური მცენარეების გავრცელების იდენტიფიცირებული არეალების ფართობი და რუკა ;	კვლევის ანგარიშები; მცენარეთა გავრცელების არეალის რუკები;	ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორი ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა

ამოცანა 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებისათვის  ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის სისტემის შემუშავება და დანერგვა,  მონაცემთა ანალიზი და მიღებული შედეგების შესაბამისად არსებულ გეგმაში ცვლილებების  ინიცირება. ინდიკატორი 2.1 მართვის გეგმის განხორციელების მეორე (2025 წლისთვის), მეექვსე და მეცხრე  წლისათვის ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგის შედეგად მიღებულ ინფორმაციაში გაანალიზებული მონაცემების წილი. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად არ არსებობს ბიომონიტორინგის სრულყოფილი სისტემა
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. ქურციკის პოპულაციის მონიტორინგი	მონიტორინგის გეგმა შემუშავებულია;	გეგმის შემუშავების მასალები; მონიტორინგის გეგმა; საველე ანგარიშები; ფოტომასალა; განხორციელებული მონიტორინგის ანგარიშები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
2. მსხვილი, მტაცებელი ძუძუმწოვრების მონიტორინგი (მურა დათვი, აფთარი, ფოცხვერი, ლეოპარდი/ჯიქი და სხვა).	მონიტორინგის გეგმა შემუშავებულია	გეგმის შემუშავების მასალები; მონიტორინგის გეგმა; საველე ანგარიშები; ფოტომასალა; განხორციელებული მონიტორინგის ანალიზის დოკუმენტი	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
3. ლეშიჭამია ფრინველების და  ბექობის არწივის პოპულაციის  სეზონური მონიტორინგი	ლეშიჭამია ფრინველების და ბექობის არწივის პოპულაციის მონიტორინგის მიზნით განხორციელებული საველე გასვლების რაოდენობა და მონიტორინ გის ქვეშ მყოფი ტერიტორიის ფართობის ზომა.	მონიტორინგის გეგმის შემუშავებისათვის საჭირო მასალები; მონიტორინგის გეგმა; საველე ანგარიშები; ფოტომასალა; განხორციელებული მონიტორინგის ანალიზის დოკუმენტი; რეპროდუქციული წარმატების შეფასების დოკუმენტები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორთა დახმარების არსებობა
4. კახეთის მაჩიტას (Campanula kakhetica) გავრცელების მონტორინგი არწივის ხეობის ბუნების ძეგლის ტერიტორიაზე	საველე საქმიანობის სიხშირე; ხელმისაწვდომი მონაცემების რაოდენობა კახეთის მაჩიტას სივრცული გავრცელების შესახებ	მონიტორინგის გეგმის შემუშავების მასალები; მონიტორინგის გეგმა; საველე ანგარიშები; მონაცემთა ანალიზის მასალები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
5. ბერნის კონვენციით დაცული სახეობებისა და ჰაბიტატების/ ზურმუხტის ქსელის საიტის ჰაბიტატების ეტაპობრივი მონიტორინგი	ზურმუხტის ქსელის საიტის ჰაბიტატების მონიტორინგის ეტაპები განსაზღვრულია; მონიტორინგის გეგმა შემუშავებულია; მონიტორინგის ქვეშ მყოფი სახეობები რაოდენობა და ჰაბიტატების ფართობი.	მონიტორინგის გეგმის შემუშავების მასალები; მონიტორინგის გეგმა; საველე ანგარიშები; მონაცემთა ანალიზის მასალები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა
6. თურანულას (P.transcaucasica A,Jarm) - ანუ ევფრატის ვერხვის საქართველოში ფრიად შეზღუდული არეალის ხე მცენარის მდგომარეობის შეფასება და გავრცელების მონიტორინგი ვაშლოვანის ნაკრძალის ტერიტორიაზე	საველე საქმიანობის სიხშირე; ხელმისაწვდომი მონაცემების რაოდენობა თურანულას სივრცული გავრცელების შესახებ.	მონიტორინგის გეგმის შემუშავების მასალები; მონიტორინგის გეგმა; საველე ანგარიშები; მონაცემთა ანალიზის მასალები.	ადამიანური რესურსისა და დამატებითი ფინანსური შესაძლებლობების/დონორული დახმარების არსებობა

ამოცანა  3. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, ადამიანსა და ველურ სახეობებს შორის  კონფლიქტის შერბილება, თავდაცვის მექანიზმების გაუმჯობესებითა და ადგილობრივი ფერმერების მოტივაციის ამაღლების გზით. ინდიკატორი 3.1  ადამიანსა და ველურ სახეობებს შორის  კონფლიქტის შერბილების მიზით შემუშავებული გეგმა .  საბაზისო მდგომარეობა: ამჟამად არ არსებობს ადამიანსა და ველურ სახეობებს შორის  კონფლიქტის შერბილების გეგმა
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/პარტნიორები
1. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ფერმერების გამოკითხვა მტაცებლის თავდასხმის შემთხვევებთან დაკავშირებით	გამოკითხვის შედეგები	კითხვარები; გამოკითხვის შედეგად მიღებული ინფორმაცია; საველე ანგარიშები და ფოტომასალა.	არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები; ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია.
2. მტაცებელი ცხოველების თავდასხმის ფაქტის იდენტიფიცირებისათვის  გამოვლენის პროტოკოლის შემუშავება	პროტოკოლის დოკუმენტი	თავდასხმის გამოვლენის პროტოკოლი; ფერმერებთან შეხვედრის მასალები; ფერმერებისათვის გასაცნობი მზა საინფორმა -ციო დოკუმენტაცია; გამოძახების და მტაცებლის თავდასხმის დაფიქსირე - ბის ოქმები, ფოტოები;	დაცული ტერიტორიების სააგენტო; არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები; ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია.
3. მტაცებელი ცხოველის თავდასხმის შემთხვევაში, ფერმერთა ზარალის ანაზღაურების სქემის შემუშავება და განხორციელება.	ფერმერთა ანაზღაურების სქემა შემუშავებულია; ფერმერთა რაოდენობა რომლებსაც აუნაზღაურდათ ზარალი	ზარალის ანაზღაურების სქემა; ზარალის ანაზღაურებების დამადასტურებელი დოკუმენტები.	დაცული ტერიტორიების სააგენტო; არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები; ვდტ-ს ადმინისტრაცია; დონორი ორგანიზაციები. სადაზღვევო კომპანიები

ამოცანა 4. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ჭალის ტყის აღდგენა ინდიკატორი 4.1 აღდგენილი ჭალის ტყის ფართობი  საბაზისო ინფორმაცია: მიმდინარე ეტაპზე არ განხორციელებულა რაიმე ქმედება აღნიშნული კუთხით.
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ჭალის ტყეებისათვის კონსერვაციული ღონისძიებების იდენტიფიცირება.	იდენტიფიცირებული კონსერვაციული ღონისძიებები.	კონსერვაციული ღონისძიებების იდენტიფიცირების დოკუმენტები; კონსერვაციული ღონისძიებების სია.	დაცული ტერიტორიების სააგენტო; არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები; ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია; დონორი
2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არსებული ჭალის ტყეებისათვის მდინარე ალაზნის ჰიდროლოგიური რეჟიმის, დატბორვის ინტენსივობისა და დატბორვის გავლენების შესწავლა.	ჰიდროლოგიური რეჟიმი შესწავლილია; ალაზნის დატბორვის ინტენსივობა შესწავლილია; დატბორვის გავლენები განსაზღვრულია.	კვლევის მონაცემები; ჰიდროლოგის დასკვნები; დატბორვის გავლენების ანალიზის მასალები.	არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები
3. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ჭალებში არსებული ცრუაკაციის პლანტაციის მოჭრა, თავიდან აღმოცენებისგან თავის დასაცავად, პრევენციული ღონისძიებების გატარება.	მოჭრილი აკაციის რაოდენობა ცრუაკაციის პლანტაციისგან გასუფთავებული ჭალის ტყის ფართობი; ჩატარებულია საველე კვლები აღმონაცენის მონიტორინგზე.	მოჭრილი საშეშე მერქანი; საველე კვლევების ანგარიშები.	არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები; ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია;

ამოცანა 5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებზე მავნებლების მასიური გავრცელების პირობებში კვლევის ჩატარება და ზიანის შერბილების მიზნით დაცული ტერიტორიის სხვადასხვა კატეგორიებისა და ზონებისათვის ადაპტირებული ღონისძიებების შემუშავება და განხორციელება. ინდიკატორი 5.1 გეგმის განხორციელების პერიოდში, მავნებლების მხრიდან დაცულ ტერიტორიაზე არსებული ღირებულებების მასიური განადგურების საფრთხის დროს შემუშავებული და განხორციელებულია სპეციალური დაცვითი ღონისძიებების რაოდენობა საბაზისო ინფორმაცია: მიმდინარე ეტაპზე არ არის საგანგაშო სიტუაცია მავნებლების კუთხით
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/პარტნიორები
1. მავნებლების საფრთხის შემცველი მასშტაბებით გამრავლების პირობებში კვლევის ჩატარება და საწინააღმდეგო ღონისძიებების განხორციელება	ჩატარებული საველე კვლევების რაოდენობა დადგენილი ჩასატარებელი ღონისძიებები მავნებლების წინააღმდეგ ჩატარებული სპეციალური ღონისძიებების რაოდენობა.	საველე კვლევების ანგარიშები; ფოტო და ვიდეომასალები; ღონისძიებების შედეგად მიღებული შედეგების ამსახველი ანგარიშები და ზიანის შეფასების აქტები	დაცული ტერიტორიების სააგენტო; ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია;

მუხლი 50. კანონაღსრულების პროგრამა

1. პროგრამა მიმართულია დაცულ ტერიტორიაზე უკანონო შეღწევის, დაცული ტერიტორიის ბუნებრივი რესურსების უკანონო გამოყენების ან სხვა უკანონო საქმიანობების წინააღმდეგ,

მისი მთავარი მიზანია ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არსებულ ბუნებრივ და კულტურულ ღირებულებებზე მოქმედი უარყოფითი ზეგავლენის, მინიმუმამდე დაყვანა.  ამ მიზნის მისაღწევად დაცვის სამსახური მოქმედებს სამი ძირითადი მიმართულებით: 

ა) პირველი ფოკუსირებულია კანონდარღვევების პრევენციაზე და აქტიურად ახდენს კომუნიკაციას პოტენციურ კანონდამრღვევებთან: მესაქონლე ფერმერებთან, მონადირეებთან და მეთევზეებთან;

ბ) მეორე ახდენს ტერიტორიის პატრულირებას და რეაგირებს კანონდარღვევებზე  კანონის შესაბამისად.  მჭიდროდ თანამშრომლობს დაცულ ტერიტორიასა და მის მოსაზღვრედ არსებულ ინსტიტუციებთან: ჭაჭუნის დაცული ტერიტორიების დაცვის სამსახურთან, სსდ სასაზღვრო პოლიციის N4 (დედოფლისწყაროს) სამმართველოს  და სსდ გარემოსდაცფვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის თანამშრომლებთან;

გ) მესამე კი გადაუდებელი საჭიროების შემთხვევაში აღასრულებს სამაშველო და ხანძარსაწინააღმდეგო ღონისძიებებს, რომელიც ხორციელდება დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში მოქმედ სასწრაფო სამედიცინო დახმარებისა და სახანძრო და სამაშველო ქვედანაყოფების თანამშრომლებთან კოორდინაციაში.

2. პატრულირების ეფექტურობის ამაღლების მიზნით ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია დაყოფილია სამ სამცველო უბნად: 

ა) ვაშლოვანის სამცველო უბანი, რომელშიც შედის ჩიღოელთხევის ზედა ნაწილი, ვაშლოვანის ქვაბული, პანტიშარის, მამაჩაის, ხიფათის და მილების ხეობები, ნაგომრები და სამუხის ველი. ამავე უბანს განეკუთვნება დაცული ტერიტორიის ძირითადი ნაწილისგან გეოგრაფიულად  მოწყვეტილი ბუნების ძეგლი ,,ტახტი-თეფა“.

ბ) ნათლისწყლის სამცველო უბანი, რომელშიც შედის ჩიღოელთხევის ქვედა ნაწილი, ნათლისწყლის ხეობა, ბუღამოედანი და ყუმურო, უსახელოს მთა, ალაზნის ჭალები და მისი მიმდებარე არეულები მიჯნისყურიდან დაწყებული ტახისწყლის ხეობამდე, ტახისწყლის ხეობის აღმოსავლეთი ნაწილი და იმედას წყარო. ამავე უბანს განეკუთვნება დაცული ტერიტორიის ძირითადი ნაწილისგან გეოგრაფიულად  მოწყვეტილი ბუნების ძეგლი ,,არწივის ხეობა“

გ) შავი მთის სამცველო უბანი, რომელშიც შედის, ალაზნის ჭალები ბუნების ძეგლის ,,კაკლის ყურედან“ დაწყებული ტახისწყლის ხეობამდე, ტახისწყლის ხეობის დასავლეთი ნაწილი, საბათლოს, შავი მთის, ჩაკიდულას და ალფადარს ტერიტორიები.

3. შესაბამისად პატრულირებას ახორციელებს სამი საპატრულო ჯგუფი, რომელსაც ხელმძღვანელობენ უფროსი რეინჯერები; საჭიროებისამებრ პატრულირებაში მონაწილეობს დაცვის განყოფილების უფროსი, განსაკუთრებულ შემთხვევებში ადმინისტრაციის დირექტორი. საპატრულო ჯგუფის რეინჯერები არ მონაწილეობენ ექვსდღიან როტაციებში. სარეინჯერო სადგურები განლაგებულია არწივის ხეობის, პანტიშარის, ვაშლოვანის, ნათლისწყლის, მიჯნისყურის, ტახისწყლის,  შავი მთის, კაკლისყურის და ჰერეთის ფონის ტერიტორიებზე. ბუღამოედნისა და ნათლისწყლის ტერიტორიებზე არსებული სარეინჯერო სადგურები ტრანსფორმირებულია ვიზიტორთა ღამისთევის ადგილებად. პატრულირებისას გამოყენებულია: ახალი თაობის ფოტოხაფანგები, ვიდეოოპერატორები, სმარტის მონიტორინგის და გეოგრაფიულ საინფორმაციო სისტემები. ხდება სამართალდარღვევათა დარუკება და იქმნება მათი დროში განაწილების მაჩვენებელი საინფორმაციო ბაზა, რომლის გაანალიზება იძლევა საშუალებას გაიზარდოს კანონაღსრულების ღონიძიებათა ეფექტურობა. საპატრულო გასვლები ხორციელდება დირექტორის ბრძანების შესაბამისად, თვის ბოლოს საპატრულო ჯგუფის ხელმძღვანელი წერს ანგარიშს და წარუდგენს დაცვის განყოფილების უფროსს, რომელიც თავის მხრივ ადგენს ყოველთვიურ ანგარიშს დირექტორთან წარსადგენად.

ამოცანა 1. საპატრულო სისტემის სქემის  განახლება, კანონდარღვევებზე მყისიერი რეაგირების მიზნით. ინდიკატორი 1.1 გეგმის განხორციელების პირველივე წლისთვის შეცვლილი საპატრულო გეგმა პატრულირების პერიოდულოისა და ტერიტორიის გეოგრაფიული თავისებურებების და პოტენციური კანონდარღვევების გათვალისწინების შესაბამისად. საბაზისო ინფორმაცია: მუდმივ რეჟიმში მიმდინარეობს საპატრულო სისტემის სქემის განახლება ყოველთვიურად , თუმცა საჭიროებს დახვეწას
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. წინა სამენეჯმენტო პერიოდში მოქმედი საპატრულო სქემის  შეცვლა და პერიოდული განახლება  შექმნილი სიტუაციიდან გამომდინარე.	შეცვლილის  სქემების მიხედვით ჩატარებული საპატრულო გასვლების დროს მიღწეული კანონდარღვევების გამოვლენის დინამიკა, წინა სამენეჯმენტო პერიოდთან შედარებით.	დირექტორის ხელმოწერით დამტკიცებული პატრულირების სქემების ამსახველი დოკუმენტები; პატრულირების ყოველთვიური ანგარიშები წლების მიხედვით; ინფორმაცია სატელიტური მონიტორინგის სისტემებიდან საპატრულო მანქანების გადაადგილების შესახებ.	მოტივირებული და შესაბამისად აღჭურვილი რეინჯერთა სამსახური.

ამოცანა 2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე კანონდარღვევების მინიმუმამდე შემცირება. ინდიკატორი 2.1  მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე უკანონო ქმედებების გამოვლენისა და მათზე რეაგირების რაოდენობა შემდეგი კატეგორიების მიხედვით:ბრაკონიერობა, ხე-ტყის უკანონო ჭრა, ხანძრები და უკანონო ძოვება. ინდიკატორი 2.2  პატრულირების ანგარიშების რაოდენობა, რომელიც მოიცავს გავლილ მარშრუტებს, გამოწერილ ოქმებს და სხვა ფოტო-ვიდეო მასალას. ინდიკატორი 2.3 მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების ბოლო წლისათვის ძუძუმწოვრების (მაგალითად ქურციკი) გაქცევის ინდექსი  სასიკეთოდ ცვლილება, რაც ბრაკონიერობის წნეხის შემცირების ერთ-ერთი მაჩვენებელია.  საბაზისო მდგომარეობა: მიმდინარე ეტაპზე მსხვილი ძუძუმწოვრები ადამიანის დანახვისას გარბიან, რაც განპირობებულია შეშინებით. აღნიშნული დაკავშირებულია გარკვეულ სტრესთან.
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. ახალი საპატრულო სქემის  შემუშავება და პერიოდული განახლება  შექმნილი სიტუაციიდან გამომდინარე.	შემუშავებული საპატრულო სქემა	პატრულირების ანგარიში
2. პრევენციული ღონისძიებების (შეხვედრები პოტენციურ კანონდამრღვევებთან) ჩატარება	ბრაკონიერობის (თვზჭერა, ნადირობა) შემთხვევები და მათი რაოდენობა; საშეშე მერქნის უკანონო მოპოვების და უკანონო ძოვების რაოდენობა;	მონადირეებთან და მეთევზეებთან ჩატარებული შეხვედრების ოქმები; მესაქონლე ფერმერების მიერ ხელმოწერილი გაფრთხილების აქტები; ღონისძიებათა ამსახველი ფოტო და ვიდეომასალა	შეხვედრებში ჩართული დაინტერესებული ჯგუფების კეთილი ნება
3. დაცული  ტერიტორიის პატრულირება	პატრულირების გეგმა მომზადებულია;  საპატრულო გასვლების რაოდენობა სამცველო უბნების მიხედვით; კანონდარღვევებზე რეაგირება მომხდარია; მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების ბოლო წელს, ძუძუმწოვრებზე ბრაკონიერობის წნეხი შემცირებულია.	საპატრულო გასვლების დამადასტურებელი ბრძანებები; ადმინისტრაციული სამართალდარღვევის ოქმები; სასამართლოს გადაწყვეტილებები; ფოტო-ვიდეო მასალები; ინფორმაცია სატელიტური მონიტორინგის სისტემებიდან საპატრულო მანქანების გადაადგილების შესახებ.	მოტივირებული და შესაბამისად აღჭურვილი რეინჯერთა სამსახური

ამოცანა 3.   ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენების შედეგად უკანონო ქმედებებით გამოწვეული  საფრთხეების შემცირება. ინდიკატორი 3.1 გეგმის განხორციელების მესამე წლისთვის SMART-ის მონიტორინგის სიტემის დანერგვის ანგარიში.  ინდიკატორი 3.2 გეგმის განხორციელების მესამე  წლისთვის საპატრულო ჯგუფის რეინჯერების წილი (%) რომლებიც აღჭურვილნი არიან თანამედროვე ტექნოლოგიებითა და აღჭურვილობებით საბაზისო მდგომარეობა: მიმდინარეობს ფოტომახეებით უკანონო ქმედებების გამოვლენა და პრევენცია. ასევე, სისტამატურად მიმდინარეობს SMART პატრულირება, თუმცა გარკვეული მიზეზების გამო დასახვეწია პროცესები.
აქტოვობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1.დაცვით ღონისძიებებში კანონდარღვევების გამოვლენის ეფექტურობის ასამაღლებლად თანამედროვე ტექნოლოგიების დანერგვა და არსებულის დახვეწა	გეგმის განხორციელების მესამე  წლისთვის დამატებით შეძენილია სამხრე კამერები სამივე საპატრულო ჯგუფის და ყველა სარეინჯერო სადგურის რეინჯერებისთვის  გეგმის განხორციელების პირველივე წელს შეძენილი და დანერგილია SMART-ის მონიტორინგის სიტემა  პატრულირების ჯგუფები აქტიურად იყენებენ ახალი თაობის ფოტოხაფანგებს ბრაკონიერობის გამოსავლენად. რეინჯერების რაოდენობა რომელიც ფლობს თანამედროვე აღჭურვილობის გამოყენებისათვის საჭირო პრაქტიკულ უნარჩვევებს	ფოტო და ვიდეომასალები; სმარტის მონიტორინგის შედეგად შექმნილი საინფორმაციო ბაზა.	დონორ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა

ამოცანა 4. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასა და დაცულ ტერიტორიაზე და მის მიმდებარედ მოქმედ ინსტიტუციებს შორის თანამშრომლობის გაღრმავება  კანონდარღვევის გამოვლენისა და ეფექტიანი მონიტორინგის განხორციელების მიზნით.  ინდიკატორი 4.1  დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და დაინტერესებულ ინსტიტუციებს შორის მიღწეული თანამშრომლობის შედეგად გამოვლენილი კანონდარღვევის ფაქტებისა და შესაბამისი რეაგირების რაოდენობა. საბაზისო მდგომარეობა: ამჟამად მიმდინარეობს წარმატებული თანამშრომლობა საზღვრის დაცვის პოლიციასთან. წარმატებით მიმდინარეობს თანამშრომლობა მიმდებარე დაცულ ტერიტორიებთანაც.
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის სამსახურის  თანამშრომლებთან კოორდინაცია და ერთობლივი საველე პატრულირების ორგანიზება	ზედამხედველობის სამსახურისა და ვაშლოვანის ადმინისტრაციას შორის მჭიდრო თანამშრომლობის შედეგად მიმდინარეობს ინფორმაციის ოპერატიული გაცვლა. ერთობლივი საველე გასვლების რაოდენობა.	სამართალდარღვევის ოქმები, რომელშიც მონაწილეობდნენ პარტნიორი ინსტიტუციების წარმომადგენლები	ზედამხედველობის სამსახურის მზაობა;

ამოცანა 5. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე კანონდარღვევებზე კონტროლის გამკაცრებისა და ეფექტურობის გაზრდის მიზნით დაცვის თანამშრომელთა მობილობის და ხანძარსაწინააღმდეგო ღონისძიებების ჩასატარებელი შესაძლებლობის გაზრდა. ინდიკატორი 5.1 რეინჯერთა როტაციების რაოდენობა სპეციალური სატრანსპორტო საშუალებით, ხანძრების ჩასაქრობად გამოსაყენებლი ავტომობილზე დასაყენებელი სპეციალური ცეცხლმაქრი მოწყობილობის საშუალებები   საბაზისო ინფორმაცია: სპეციაულური ტრანსპორტი არ ყავს ადმინისტრაცაის
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. კვადროციკლებისა და ავტომობილების შეძენა;  ცეცხლმაქრი სპეც მოწყობილობის შეძენა. 2. შვიდადგილიანი მაღალი გამავლობის ავტომობილის შეძენა 3. რეინჯერთათვის სპეცტანსაცმლისა და ფეხსაცმლის შეძენა.	გამოვლენილი კანონდარღვევების რაოდენობა. ხანძრების შემთხვევების დინამიკა. გადამწვარი ფართობის სიდიდე, რეინჯერთა როტაციების რაოდენობა; შეძენილი სპეცტანსაცმელის და ფეხსაცმლის რაოდენობა.	ფოტო და ვიდეომასალები სამართალდარღვევის ოქმები; სასამართლოს გადაწყვეტილებები; საქონლის შეძენის საბუღალტრო დოკუმენტაცია.	დონორ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა; დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ბიუჯეტში შესაბამისი ფინანსური რესურსის არსებობა

მუხლი 51. ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა

ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენების პროგრამა განზღვრავს დაცულ ტერიტორიაზე ბუნებრივი რესურსების გამოყენებისა და საკონსერვაციო მიზნების მისაღწევად საჭირო ღონისძიებებს. უპირველეს ყოვლისა, ის ითვალისწინებს ადგილობრივი მოსახლეობის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან სოციო-ეკონომიკურ ინეტერესებს, რომლებიც თავისმხრივ ეფუძნება ტრადიცულ საქმიანობას, კერძოდ მომთაბარე მესაქონლეობას, რომელსაც ძირითადად თუში მოსახლეობა ახორციელებს. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში არსებული ეროვნული პარკის ტრადიციული გამოყენების ზონის დანიშნულებაა ადგილობრივი მოსახლეობის ეკონომიკური ინტერესების დაკმაყოფილება, ბუნებრივი რესურსების ტრადიციული გამოყენების გზით. მეცხვარეობა ვაშლოვანის ისტორიის განუყოფელი ნაწილია, ახალი მენეჯმენტის გეგმა აღიარებს ასევე ცხვრის ძოვების როლს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ლანდშაფტის ფორმირების პროცესში. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების 16 088 ჰექტარი არის ის მაქსიმალური ფართობი, რომელიც საძოვრებისთვის გამოიყოფა. 2023 წლის ივლისის თვისთვის საძოვრების  მართვის გეგმის მიხედვით 47 ნაკვეთიდან 36 ნაკვეთზე გაცემულია საიჯარო ხელშეკრულება. საძოვრების გაიჯარების პროცესი გრძელდება. მესაქონლე ფერმერებს და სოფელ საბათლოს მოსახლეობას აქვს უფლება ტრადიციული გამოყენების ზონაში მოაგროვოს ხმელი ხის მერქნის შეზღუდული რაოდენობა, პროგრამა მოწოდებულია გაუმჯობესდეს კონტროლი აღნიშნულ პროცესზე, რათა მოხდეს ხმელი მერქნის გარკვეული რაოდენობის დარჩენა ტერიტორიაზე, რომელიც აუცილებელია მწერების, ზოგიერთი რეპტილიებისა და ფრინველების სასიცოცხლო პროცესისათვის. წარმოდგენილი მენეჯმენტის გეგმა ალაზნის ჭალებში არსებული აკაციის პლანტაციების ადგილას კვლავ ჭალის ტიპიური სახეობებით ჩანაცვლების ღონისძიებების გატარების აუცილებლობას საზღვრავს, შედეგად წარმოქმნილი მერქნული რესურსი გამოყენებული უნდა იქნას მაქსიმალური სარგებლის მისაღებად. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე, მიჯნისყურის დაშვებულია სპორტული სამოყვარულო თევზაობა, მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნული   რესურსის მოპოვება იმგვარი რეგულაციებით იყოს დაცული, რომ თევზის პოპულაციებს შეუქცევადი ზიანი არ მიადგეს.

ამოცანა 1.  საძოვრებზე საქონლის მდგრადად მართვის დანერგვა და მათი ეკოლოგიური გაუმჯობესება, დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასა და მეცხვარე ფერმერებს შორის მკაფიოდ განსაზღვრული ურთიერთობის  ჩამოყალიბებით. ინდიკატორი 1.1  მართვის გეგმის განხორციელების პირველი წლისთვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ  საძოვრების  მართვის გეგმის მიხედვით დადებული საიჯარო ხელშეკრულებები.  ინდიკატორი 1.2 ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არსებულ საძოვრებზე, გეგმის განხორცილების მეექვსე წლისათვის, პროდუქტიული და მრავალფეროვანი მცენარეული საფარის წილი. საბაზისო ინფორმაცია: ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებზე წარმოდგენილია სულ 16 088 ჰექტარი საძოვარი. 2024 წლის მაისის თვის მდგომარეობით საძოვრების  მართვის გეგმის მიხედვით 47 ნაკვეთიდან 36 ნაკვეთზე სულ 11057 ჰა ფართობზე გაცემულია საიჯარო ხელშეკრულება. საძოვრების გაიჯარების პროცესი გრძელდება
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. რესურსების მართვის სპეციალისტისთვის და რეინჯერებისთვის თემატური ტრენინგის ჩატარება.	რესურსებისა და საძოვრების მართვაზე პასუხიმგებელი პირებისათვის ჩატარებული საკვალიფიკაციო ტრენინგების რაოდენობა	ტრენინგის ამსახველი მასალები	დაცული ტერიტორიების სააგენტოს კეთილი ნება და შესაბამისი ფინანსური რესურსის არსებობა; დონორ ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა
2. საიჯარო ხელშეკრულებების გაფორმება მესაქონლე ფერმერებთან	მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მესამე წლისთვის გაიჯარებული საძოვრების წილი; საძოვრების წილი, რომელთა მდგომარეობა გაუმჯობესებულია.	საიჯარო დოკუმენტაცია; ძოვისმიერი ეროზიებით დეგრადირებული საძოვრის ფართობი; ბალახეული საფარის მრავალფეროვნების მატება;	მოტივირებული მესაქონლე ფერმერები

ამოცანა 2. ტყის კოდექსის ახალი რეგულაციებიდან გამომდინარე ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ბუნებრივი რესურსების მდგრადი მართვა ინდიკატორი 2.1 ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიების ტყის მართვის გეგმა საბაზისო ინფორმაცია: მიმდინარე ეტაპზე არ არის ტყის მართვის გეგმა
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტრადიციული გამოყენების ზონაში ხმელი და ძირნაყარი საშეშე მერქნის მოცულობის დადგენის მიზნით საველე კვლევის ორგანიზება	საველე კვლევები რაოდენობა ხმელი და ძირნაყარი საშეშე მერქნის მოცულობა დადგენილია ერთ ოჯახზე გასაცემი კვლევების საფუძველზე დადგენილი, შეშის რაოდენობა	საველე კვლევების ანგარიშები;	დაცული ტერიტორიების სააგენტო; არასამთავრობო კვლევითი ორგანიზაციები; ვდტ-ს ადმინისტრაცია;
2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე ტყეების ინვენტარიზაცია და ტყის მართვის გეგმის შემუშავება	დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ მომზადებულია ტყის მართვის გეგმის ტექნიკური დავალება	ტექნიკურ დავალება სამინისტროსთან შეთანხმებით შეიმუშავებული და დამტკიცებულია დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ	დაცული ტერიტორიების სააგენტოს შესაბამისი ფინანსური რესურსის არსებობა;
3.დაცვის სამსახურის თანამშრომელთათვის ტყის მართვის გეგმის პრაქტიკული გამოყენების ასამაღლებელი ტრენინგების ჩატარება	ჩატარებული ტრენინგი და მასსი მონაწილე რეინჯერთა რაოდენობა	დაცვის სამსახურის თანამშრომლების მიერ შექმნილი საანგარიშო დოკუმენტაცია	დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და დონორი ორგანიზაციების შესაბამისი ფინანსური რესურსის არსებობა

მუხლი 52. ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მომსახურების განვითარების პროგრამა

ეკოტურიზმისა და ვიზიტორთა მომსახურების განვითარების პროგრამა მიმართულია ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე ეკოტურიზმის განვითარებისათვის არსებული პოტენციალისა და შესაძლებლობების გაძლიერებისაკენ, რაც უზრუნველყოფს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ცნობადობას ადგილობრივ და საერთაშორისო დონეზე. პროგრამის ფარგლებში დაგეგმილი აქტივობები ხელს შეუწყობს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის ეკოტურიზმის პოტენციალის სრულფასოვნად გამოვლენას და მის გამოყენებას ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე. პროგრამა ასევე ითვალისწინებს პარტნიორული ურთიერთობების დამყარებას სხვადასხვა დაინტერესებულ მხარეებთან, ბიზნეს ჯგუფებთან თუ არასამთავრობო ორგანიზაციებთან.

მიზანი 1. 2033 წლისთვის ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე განვითარებულია ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურა, სერვისები და პროდუქტები სხვა დაინეტერსებული მხარეების ჩართულობით ეკოლოგიური მთლიანობის ხელყოფის გარეშე. ინდიკატორი 1.1 2033 წლისთვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციისა და სხვა დაინტერესებული მხარეების თანამშრომლობით დაგეგმილი პროექტები სრულად არის განხორციელებული და 2024 წელთან შედარებით მინიმუმ 30%-ით არის გაზრდილი შემოსავლები. ინდიკატორი 1.2 2033 წლისთვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურა, სერვისებისა და პროდუქტების/შეთავაზებები მომზადებულია გამტარუნარიანობის გათვალისწინებით. საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე არ არსებობს ტურისტულ ბილიკებსა და საავტომობილო გზებზე ვიზიტორტთა ნაკადის ფარემოზე ზემოქმედების კვლევისს დოკუმენტი. ასევე შეკვეთის და დაჯავშნის თანამედროვე ელექტრონული სისტემა. სერვსიების შესახებ ვიზიტორს შესაძლებლობა აქვს ინფორმაცია მიიღოს მობილური აპლიკაცია PARKS.GE ან შესაბამისი ვებგვერდიდან. ვიზიტორტა ცენტრში არ არის სპეციალური სივრცე საიდანაც ვიზიტორს შესაძლებლობა ექნებოდა სამახსოვრო სუვენირი შეეძინა.
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1.ეკოტურიზმის განვითარების გენერალური გეგმის შემუშავება	შემუშავებული ეკოტურიზმის განვითარების გენერალური გეგმა	გენერალური გეგმის დოკუმენტი	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
2. ადგილობრივი ისტორიულ-კულტურული და არქეოლოგიური ძეგლების ჩართვა ეკოტურისტულ პროდუქტში	სულ ცოტა 2 ისტორიულ -კულტურული ტურისტული დანიშნულების ადგილია ჩართული ადგილობრივი კომპლექსური ეკოტურისტული პროდუქტის შექმნაში.	ეკოტურისტული პროდუქტების აღწერილობა	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
3. საფეხმავლო, საცხენოსნო ბილიკებისა და სამანქანო გზების იდენტიფიცირება და დარუკება	იდენტიფიცირებული საფეხმავლო, საცხენოსნო ბილიკების და სამანქანო გზების რაოდენობა, შექმნილი რუკები.	დოკუმენტაცია, ანგარიში საფეხმავლო, საცხენოსნო ბილიკებისა და სამანქანო გზების შესახებ. ნაბეჭდი საინფორმაციო მასალები.	ადმინისტრაცია, სააგენტო
4. ტურისტულ ბილიკებსა და საავტომობილო გზებზე ვიზიტორთა ნაკადის გარემოზე ზემოქმედების შესწავლა.	გამოვლენილია ტურისტული ბილიკების და საავტომობილო გზების ექსპლუატაციის შედეგად გარემოზე ზემოქმედების რისკები	კვლევის დოკუმენტი ტურისტული ბილიკების და საავტომობილო გზების გარემოზე ზემოქმედების შესახებ	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
5.არსებულ ეკოტურისტულ ბილიკებზე გამტარუნარიანობის დადგენა და გარემოზე მინიმალური ზემოქმედების გათვალისწინებით მცირე ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოწყობა.	კვლევის მიხედვით ბილიკებზე დადგენილი ვიზიტორთა გამტარიანურობის მაჩვენებელი. ბილიკებზე საჭიროების მიხედვით მოწყობილი ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის რაოდენობა		დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
6. სამანქანო გზებზე, საცხენოსნო და საფეხმავლო ბილიკებზე დაშვებული ნორმების კონტროლი	ვიზიტორთა და სატრანსპორტო საშუალებების დასაშვები რაოდენობა დაბალანსებულია შესაბამისი პერიოდისა და ლოკაციის გათვალისწინებით	არსებობს დაცულ ტერიტორიებზე ჩამოსული ვიზიტორების შესახებ დიფერენცირებული და სრულყოფილი სტატისტიკური მონაცემთა ბაზა	ადმინისტრაცია
7. ვიზიტორთათვის შეთავაზების/პაკეტების შემუშავება სეზონების გათვალისწინებით	სეზონების გათვალისწინებით შემუშავებული პაკეტების რაოდენობა	სააგენტოს მიერ დამტკიცებული შესასვლელი ბილეთების ფასები; სპეციალური შეთავაზებების პაკეტები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
8.დედოფლისწყაროში ფუნქციონირებადი ეკოტურისტული სერვისების მიმწოდებლების (გიდები, სასტუმროები) გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლება	ეკოტურისტული სერვისების შესახებ კამპანიების/შეხვედრების რაოდენობა გიდებთან, სასტუმროებთან, კონცესიონერებთან, სხვა დაინტერესებულ მხარეებთან	მონაწილეთა სია	დონორი ორგანიზაცია, ადმინისტრაცია
9. ვიზიტორებისთვის სასაზღვრო ზოლსა და ზონაში გადაადგილებისთვის სასაზღვრო პოლიციაში რეგისტრაციისა და ნებართვების მიღების ელექტრონული სისტემის გამარტივებული მექანიზმის დანერგვა	ეფექტურად მოქმედი რეგისტრაციისა და ნებართვების მიღების ელექტრონული სისტემის გამარტივებული მექანიზმის შემუშავება და დანერგვა	ვიზიტორთა კმაყოფილების ამსახველი გამოკითხვების შედეგები	სსდ საქართველოს სასაზღვრო პოლიცია
10. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთათვის სუვენირების რეალიზაციის მწარმოებლებთან ხელშეკრულებების გაფორმება და თანამშრომლობა	მწარმოებლებთან დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობა	სამახსოვრო სუვენირების რეალიზაციიდან მიღებული შემოსავლები	ადგილობრივი მწარმოებლები, დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია

მუხლი 53. ინფრასტრუქტურის განვითარების პროგრამა

1. პროგრამის მიზანია დაცულ ტერიტორიაზე არსებული ინფრასტრუქტურის განვითარება, რომელიც შეასრულებს სამ ძირითად ფუნქციას:

ა) ხელმისაწვდომობა, რომელიც მიმართულია დაცულ ტერიტორიაზე მყოფი ადამიანებისთვის, როგორც ვიზიტორებისთვის, ასევე თანამშრომლებისთვის, მუშაობისა და დასვენების პირობების შექმნისკენ;

ბ) სიმყარე და უსაფრთხოება, ეს უკანასკნელი აუცილებელი პირობაა ინფრასტრუქტურის ნებისმიერი ტიპისთვის, ველურ გარემოში არსებული ბუნებრივი ფაქტორების გათვალისწინებით;

გ) ინფრასტრუქტურის ლანდშაფტთან ჰარმონიული შერწყმის აუცილებელობას, იმავდროულად ინფრასტრუქტურა არ უნდა იყოს დომინანტი და მეტი ინტერესისა და ემოციის გამომწვევი, ვიდრე მის გარშემო არსებული ბუნებრივი გარემო.

2. გამომდინარე ზემოაღნიშნული ფუნქციიდან ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებზე ინფრასტრუქტურის განვითარების პროგრამა ორი მიმართულებით წარიმართება:

მიზანი 1. 2033 წლისთვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციული ინფრასტრუქტურა გაუმჯობესებულია ინდიკატორი 1.1 რეაბილიტირებული ადმინისტრაციული ინფრასტრუქტურის რაოდენობა საბაზისო ინფორმაცია: ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციული ინფრასტრუქტურა საჭიროებს გაუმჯობესებას
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. რეინჯერთა სადგურების რეაბილიტაცია	რეაბილიტირებული რეინჯერთა სადგურების რაოდენობა	შესრულებული სამუშაოების მიღება-ჩაბარების აქტები; შესრულებული სამუშაოების ამსახველი ფოტომასალა	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
2. დაცული ტერიტორიების საპატრულო მარშრუტებზე არსებული გზის რთული და დაზიანებული მონაკვეთების შეკეთება	საპატრულო მიზნებით გათვალისწინებული დანიშნულების ადგილების რაოდენობა, რომლებზეც მიღწევადობა გაზრდილია;	შესრულებული სამუშაოების ამსახველი ფოტომასალა.	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
3. ვიზიტორთა ცენტრის რეაბილიტაცია	რეაბილიტირებული ვიზიტორთა ცენტრი	შესრულებული სამუშაოების მიღება-ჩაბარების აქტები; სამუშაოების ამსახველი ფოტო -მასალა.	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
4. დედოფლისწყაროს ვიზიტორთა ცენტრში არსებული კაფეტერიისა და სასტუმრო ოთახების სანკვანძების რეაბილიტაცია	ვიზიტორთა ცენტრში არსებული კაფეტერიისა და სასტუმრო ოთახების რეაბილიტირებული სანკვანძები	შესრულებული სამუშაოების მიღება-ჩაბარების აქტები; შესრულებული სამუშაოების ამსახველი ფოტომასალა; გაფორმებული საკონცესიო ხელშეკრულებები დაინტერესებულ ბიზნესჯგუფებთან	დაცული ტერიტორიების სააგენტოს და დონორი ორგანიზაციების თანამშრომლობა; საკონცესიო ხელშეკრულებებით კერძო ბიზნესის დაინტერესება და მათი მხრიდან ეკოტურიზმში თანხების ინვესტირება

მიზანი 2. 2033 წლისთვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურა გაუმჯობესებულია. ინდიკატორი 2.1 გეგმის განხორციელების მესამე წლისთვის რეაბილიტირებული ვიზიტორთა საველე ინფრასტრუქტურის რაოდენობა საბაზისო ინფორმაცია: ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ვიზიტორთა საველე ინფრასტრუქტურა საჭიროებს გაუმჯობესებას
ქმედებები	ინდიკატორები	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. ვიზიტორთა თავშესაფრების სანკვანძების (15 ბუნგალო) რეაბილიტაციის საპროექტო დოკუმენტაციის შემუშავება და მასზე დაყრდნობით სარემონტო სამუშაოების ჩატარება.	რეაბილიტირებული სანკვანძების რაოდენობა.	შესრულებული სამუშაოების მიღება-ჩაბარების აქტები; შესრულებული სამუშაოების ამსახველი ფოტომასალა; გაფორმებული საკონცესიო ხელშეკრულებები დაინტერესებულ ბიზნეს ჯგუფებთან;	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
2. საინფორმაციო დაფების მდგომარეობის შეფასება და რეაბილიტაცია, საჭიროების შემთხვევაში ახალი საინფორმაციო დაფების დამატება ყოველ სამ წელიწადში	ახალი და რეაბილიტირებული საინფორმაციო დაფებისა რაოდენობა	შესრულებული სამუშაოების მიღება-ჩაბარების აქტები; შესრულებული სამუშაოების ამსახველი ფოტომასალა. საინფორმაციო დაფებისა და ნიშნების მდგომარეობის შეფასების დოკუმენტი	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია

მუხლი 54. გარემოსდაცვითი განათლების პროგრამა

1. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიაზე არსებული საფრთხეებისა და მათი გამომწვევი მიზეზების ანალიზის შემდგომ, გამოიკვეთა ის ძირითადი სამიზნე ჯგუფები, რომლებთანაც მნიშვნელოვანია, რომ პრობლემის მოსაგვარებლად, ადამინისტრაციამ ითანამშრომლოს შესაბამის პრობლემებზე ცნობიერების ამაღლების მიზნით. გამოიკვეთა შემდეგი სამიზნე ჯგუფები: ადგილობრივი ფერმერები, დაცული ტერიტორიების მახლობლად არსებული სახნავ-სათესი მიწების მესაკუთრეები, მონადირეები, პარკის ვიზიტორები და ადგილობრივი საგანმანათლებლო დაწესებულებები.

2. ადგილობრივი ფერმერები, რომლებიც ტერიტორიაზე არსებული ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობენ, ერთ-ერთ პრიორიტეტულ სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენენ. იმის ფონზე რომ გადაჭარბებული ძოვება დაცული ტერიტორიისათვის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი საფრთხედ იდენტიფიცირდა, რასაც თან ტერიტორიის დეგრადაცია და სახეობების კარგვა სდევს, მნიშვნელოვანია, რომ მდგრადი ძოვების, საძოვრების დეგრადაციისა და სხვა თანმდევი აღდგენის მეთოდების შესახებ ადგილობრივი ფერმერებისათვის ცნობიერების ასამაღლებლად ადმინისტრაციამ ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები დაგეგმოს და განახორციელოს.

3. დაცული ტერიტორიების ფარგლებში და მის მიმდებარედ არესებული ბრაკონიერობის პრობლემის შესამცირებლად, ადმინისტრაციამ აქტიურად უნდა განახორციელოს საგანამანათლებლო ღონისძიებები ადგილობრივ მონადირეთა ჯგუფებს შორის, მიაწოდოს ინფორმაცია დაცული ტერიტორიების ფარგლებში დაუშვებელი საქმიანობისა და ზოგადად ბრაკონიერობით გამოწვეული საფრთხეების შესახებ.

4. საბაზისო ინფორმაცია:  ადმინისტრაციას არ ყავს გარემოსდაცვითი განათლების სპეციალისტი.  ვიზიტორთა მომსახურების და ბუნებრივი რესურსების სპეციალისტებს საბაზისო ტრენინგი გავლილი აქვთ გარემოსდაცვითი საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელებაში. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების  შესახებ არ არსებობს  საგანმანათლებლო-საინფორმაციო მასალები.

მიზანი 1.  2033 წლისთვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის შესაძლებლობები გაძლიერებულია ადამიანური და  ტექნიკური რესურსით, გარემოსდაცვითი საგანმანათლებლო საქმიანობების განხორციელებისათვის. ინდიკატორი 1.1. ვაშლოვანის ადმინისტრაციისა და ადგილობრივ საგანმანათლებლო, არასამთავრობო ორგანიზაციებთან ერთობლივი პარტნიორობის შედეგად ერთობლივად განხორციელებული საგანმანათლებლო ღონისძიებების რაოდენობა საბაზისო მდგომარეობა: ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ ხორციელდება გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლების მიზნით დაინტერესებულ მხარეებთან შეხვედრები. ადმინისტრაციაში არასაკმარისია საგანმანათლებლო მასალები, ადმინისტრაციას არ ჰყავს ინტერპრეტაციის/ეკოგანათლების სპეციალისტი.
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. გარემოსდაცვითი განათლების მიმართულების სპეციალისტის (კადრის დამატება) ან არსებული თანამშრომლების გადამზადება	პროგრამის განხორციელებაზე პასუხისმგებელი კადრის არსებობა	ახალი კადრი შესაბამისი კვალიფიკაციით ან არსებული თანამშრომლების გადამზადების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
2. მართვის გეგმით გაწერილი საგანმანათლებლო ღონისძიებების განხორციელების დროში გაწერილი საქმიანობის ცხრილის (კალენდარი) მომზადება	ღონისძიებები გაწერილია და შესაბამისი პასუხისმგებელი პირები თუ ორგანიზაციები იდენტიფიცირებულია	ღონისძიებების დოკუმენტირებული ცხრილი.	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
3. პოპულარული სამეცნიერო -  საგანმანათლებლო მასალების მომზადება: „ ვაშლოვანის ფრინველები “, „ვაშლოვანის მწერები “, „ვაშლოვანის ქვეწარმავლები“,  „ვაშლოვანის მცენარეები“	პირველადი საგანმანათლებლო რესურსი ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის შესახებ შექმნილი და ხელმისაწვდომია;	მომზადებული და დაბეჭდილი საგანმანათლებლო მასალები;	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
4. პარტნიორი საგანმანთლებლო დაწესებულებებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების იდენტიფიცირება, ერთობლივი სამოქმედო გეგმის განსაზღვრა და ოფიციალური მემორანდუმის გაფორმება	იდენტიფიცირებულ ორგანიზაციებთან განსაზღვრული ერთობლივი სამოქმედო გეგმების არსებობა და საჭიროების შემთხვევაში გაფორმებული ოფიციალური მემორანდუმების რაოდენობა	ერთობლივი სამოქმედო გეგმები; საჭიროების შემთხვევაში გაფორმებული მემორანდუმები; ერთობლივი ღონისძიებე ბის დამადასტურებელი დოკუმენტაცია (ფოტო და ვიდეომასალა)	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
5. სკოლის მოსწავლეებისა და უმაღლესი სასწავლებლების სტუდენტებისათვის წელიწადში მინიმუმ 3 სასწავლო პრაქტიკული საველე გასვლის ორგანიზება ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე.	სკოლის მოსწავლეთა და სტუდენტთა რაოდენობა, რომლებმაც სასწავლო საგანმანათლებლო მიზნით გაიარეს პრაქტიკა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე	საველე გასვლების დამადასტურებელი ფოტო/ვიდეომასალა	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
6. მინიმუმ 1 დოკუმენტური ფილმის მომზადება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიებისა და მისი ბიომრავალფეროვების შესახებ.	მომზადებულია დოკუმენტური ფილმი;	არსებული ვიდეო მასალები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
7. ეკოსაგანმანათლე ბლო ბილიკების იდენტიფიცირება და შესაბამისი ინფრასტრუქტურით მოწყობა	ეკოსაგანმანათლებლო ბილიკი იდენტიფიცირებულია და გამდიდრებულია შესაბამისი საგანმანათლებო დაფებით	მოწყობილი საგანმანათლებლო ბილიკის ამსახველი ფოტომასალა	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია

მიზანი 2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის მიერ შერჩეული სამიზნე ჯგუფების ცნობიერებისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობის გაუმჯობესება მათზე მორგებული მრავალფეროვანი გარემოსდაცვითი საგანმანათლებლო პროგრამებში მონაწილეობის შედეგად ინდიკატორი 2.1 სამიზნე ჯგუფების გათვალისწინებით შემუშავებული ეკოსაგანმანათლებლო პროგრამები საბაზისო მდგომარეობა: ადმინისტრაციაში არასაკმარისია სამიზნე ჯგუფებზე მორგებული საინფორმაციო მასალებიი და პროგრამები. მიმდინარე ეტაპზე ადმინისტრაციას არ ჰყავს თანამშრომელი ეკოგანათლების მიმართულებით
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. შეხვედრები ფერმერებთან, სადაც მდგრადი ძოვების დანერგვის მიზნით მათ მიეწოდებათ ინფორმაცია მონაცვლეობითი ძოვებისა და სხვა მსგავსი მეთოდების შესახებ	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მცხოვრებ ფერმერთა წილი/რაოდენობა, რომლებთანაც შედგა ინდივიდუალური/ჯგუფური საინფორმაციო შეხვედრები მდგრადი ძოვების პრაქტიკების შესახებ	ადმინისტრაციის მიერ განხორციელებული შეხვედრების ანგარიში; ფერმერებთან პრე და პოსტ პერიოდული გამიკითხვების შედეგები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
2. საველე გასვლების მოწყობა ფერმერებთან და საძოვრების ექსპერტებთან ერთად, დეგრადირებული ჰაბიტატების სანახავად და მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების ასახსნელად	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში მოსახლე ფერმერების წილი/რაოდენობა, რომლებიც დაესწრნენ საველე გასვლებს	საველე გასვლების დამადასტურებელი მასალები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
3. ადგილობრივ მონადირეთა ჯგუფებისათვის სხვადასხვა ფრინველის საიდენტიფიკაციო და სხვა ეკოლოგიური მახასიათებლების შესახებ საგანმანათლებლო შეხვედრების ორგანიზება, მათ შორის დაცული ტერიტორიების მნიშვნელობის შესახებ. მინიმუმ წელიწადში ერთხელ	საინფორმაციო შეხვედრების რაოდენობა ადგილბრივ მონადირეთა ჯგუფებთან;	განხორციელებულ შეხვედრათა დამადასტურებელი მასალები; მონადირეებთან პერიოდული შეხვედრებისას ჩატარებული პრე და პოსტ ტესტებით მიღებული შედებები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
4. სამიზნე ჯგუფის ინფორმირება დაცული ტერიტორიის ფარგლებში დაშვებული და აკრძალული საქმიანობის შესახებ	სამიზნე ჯგუფებისათვის ხელმისაწვდომია პოპულარულ ენაზე შექმნილი საინფორმაციო მასალები დაცული ტერიტორიების ზონირებისა და დაშვებული/აკრძალული საქმიანობის შესახებ	შექმნილი მასალები (თუნდაც მარტივი ბროშურა ან ბუკლეტი); სამიზნე ჯგუფებთან განხორციელებული შეხვედრების ამსახველი მასალები (ფოტო-ვიდეო)	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
5. ფერმერებისა და სასაზღვრო პოლიციის თანამშრომლებისთვის საინფორმაციო-საგანმანათლებლო მასალების შექმნა დაცულ ტერიტორიაზე გავრცელებული ქვეწარმავლებისა და მათი ბუნებიდან ამოღების ნეგატიურ შედეგებთან დაკავშირებით.	შექმნილი საინფორმაციო რესურსის (ბროშურა, ვიდეო, სარკვევი ა.შ) რაოდენობა; განხორციელებული თემატური შეხვედრების რაოდენობა სასაზღვრო პოლიციის წარმომადგენლებთან; განხორციელებული თემატური შეხვედრების რაოდენობა ფერმერებთან;	შექმნილი მასალები (თუნდაც მარტივი ბროშურა ან ბუკლეტი); განხორციელებული შეხვედრების ამსახველი მასალები (ფოტო-ვიდეო)	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
6. ადგილობრივი სასაზღვრო სამსახურის თანამშრომლებისათვის საგანმანათლებლო შეხვედრების ორგანიზება ძირითადი სახეობების იდენტიფიკაციის, ჰაბიტატების დაცვის შესახებ ინფორმაციის მიწოდების მიზნით.	შექმნილი საინფორმაციო რესურსის რაოდენობა; სასაზღვრო პოლიციის წარმოამდგენლებთან განხორციელებულია თემატური შეხვედრების რაოდენობა	შექმნილი მასალები (ბროშურა ან ბუკლეტი); განხორციელებული შეხვედრების ამსახველი მასალები (ფოტო-ვიდეო)	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
7. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მიმდებარედ  არსებული სახნავ-სათესი მიწების მესაკუთრეებთან ხანძრების გაჩენის თავიდან არიდების მიზნით, საინფორმაციო-საგანმანათლებლო შეხვედრების ორგანიზება წელიწადში მინიმუმ ერთხელ.	შექმნილი საინფორმაციო რესურსი; განხორციელებული თემატური შეხვედრების რაოდენობა სამიზნე ჯგუფებთან	შექმნილი მასალები (თუნდაც მარტივი ბროშურა ან ბუკლეტი); განხორციელებული შეხვედრების ამსახველი მასალები (ფოტო-ვიდეო)(ფოტო-ვიდეო)	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
8. ტახტი-თეფას ვულკანების მიმდებარე ტერიტორიის მექანიკური დაზიანების აღკვეთის მიზნით, საინფორმაციო- საგანმანათლებლო და ამკრძლავი ხასიათის სპეციალური დაფების განთავსება. ვულკანის გარშემო ბარიერის შემოვლება (შემოღობვა)	მომზადებული და განთავსებულია საინფორმაციო და ამკრძალავი დაფები ტახტი-თეფას ვულკანების მიმდებარედ. ვულკანის ტერიტორია შემოღობილია	განთავსებული დაფები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
9. ფართო საზოგადოების გარემოსდაცვითი ცნობიერების ამაღლების მიზნით ფრინველებზე დაკვირვების დღის - 5 მაისის აღნიშვნა	ყოველი წლის 5 მაისს, „ფრინველთა დიდი დღის აღნიშვნის მიზნით ჩატარებული თემატური საველე გასვლების რაოდენობა	საველე გასვლების ამსახველი მასალები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
10.თემატური პროგრამების/პრეზენტაციის მომზადება (ზურმუხტი, ბიოსფერული რეზერვატი, ევროდიპლობა, ზურმუხტის ქსელი და სხვა.)	მომზადებულიო თემატური პროგრამები/ პრეზენტაციები	პროგრამები/პრეზენტაციები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
11.ვიზიტორებისათვის სათავგადასავლო-შემეცნებითი ტურების მოსაწყობად დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული სახეობების შესახებ სულ მცირე 2 საინფორმაციო პოპულარული მასალის შემუშავება	შემუშავებული და დაბეჭდილი მასალების რაოდენობა.	ვაშლოვანში გავრცელებული სახეობების შესახებ შემუშავებული საინფორმაციო ფოტო და ვიდეო მასალა, ბროშურა, ლიფლეტი	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია, ვაშლოვანის მეგობართა ასოციაცია

მუხლი 55. საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა

საზოგადოებასთან ურთიერთობის პროგრამა მიზნად ისახავს გაზარდოს ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ცნობადობა როგორც ადგილობრივ ისე სართაშორისო აუდიტორიაში, ასევე აუმაღლოს საზოგადოებას ცნობიერება მისი მნიშვნელობის შესახებ, და ხელი შეუწყოს ადგილობრივ მოსახლეობას გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მონაწილეობისათვის.

მიზანი 1.  2033 წლისთვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების, მისი ღირებულებების, მიმდინარე გამოწვევების, პროექტებისა თუ ინიციატივების შესახებ ინფორმაცია ვრცელდება ეფექტურად და ხელმისაწვდომია ფართო საზოგადოებისთვის, რაც მათი დამოკიდებულების პოზიტიურ ცვლილებაზე აისახება.  ინდიკატორი 1.1 გეგმის პირველი წლისათვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის კომუნიკაციების მართვაზე პასუხისმგებელი, კვალიფიციური პირის არსებობა ინდიკატორი 1.2 გეგმის განხორციელების მეორე წლისათის, სამიზნე ჯგუფების საჭიროებების მიხედვით შემუშავებული საკომუნიკაციო სტრატეგია ინდიკატორი 1.3 ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მართვის და სხვა საკონსერვაციო ინიციატივებში ჩართული ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობა საბაზისო მდგომარეობა: ამჟამად არ არსებობს საზოგადოებასთან ურთიოერთობის სპეციალსიტი
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. სამიზნე ჯგუფების საჭიროებებსა და ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების წინაშე არსებული საფრთხეების აღმოფხვრაზე ორიენტირებული საკომუნიკაციო სტრატეგიისა და სამოქმედო გეგმის შემუშავება	განახლებული კომუნიკაციის სამოქმედო გეგმა	სამოქმედო გეგმის დოკუმენტი	დამატებითი დაფინანსების არსებობა,
2. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების სოციალურ ქსელში ინფორმაციული და საინტერესო პოსტების სიტემატურად გამოქვეყნება, და უწყვეტი კომუნიკაციის წარმოება დაინტერესებულ პირებთან	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების სოციალური მედიის გამომწერების რაოდენობა	გამომწერების რაოდენობა	პარტნიორებთან თანამშრომლობა დაცული ტერიტორიების სააგენტოსთან შეთანხმებით
3. საინფორმაციო, საკომუნიკაციო მასალების (ბუკლეტები, პოსტერები, სამაგიდო თამაშები, ვიდეო-რგოლების, პრეზენტაციები, ა.შ.) მომზადება და გავრცელება ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების, ბუნებრივი რესურსების მოხმარება, დაშვებული და აკრძალული საქმიანობის შესახებ	ფართო აუდიტორიისათვის ხელმისაწვდომია ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბიომრავალფეროვნების, ბუნებრივი რესურსებისა და დაშვებული/აკრძალული საქმიანობის შესახებ მრავალფეროვანი საინფორმაციო მასალა	ბეჭდური მასალა. ვიდეო მასალა	დამატებითი დაფინანსებისა და პარტნიორთა არსებობა
4. ტურიზმის სფეროში დასაქმებულ ადგილობრივ წარმომადგენლებთან თანამშრომლობა და კომუნიკაცია, მოიცავს არა მხოლოდ ინფორმაციის მიწოდებას გარკვეული შეზღუდვების შესახებ, არამედ მიმართულია კონსერვაციული მიზნების მნიშვნელობის გაცნობისაკენ.	ადგილობრივ, ტურიზმის სფეროში დასაქმებულ პირებთან კონსერვაციული საჭიროების შესახებ ყოველწლიურად ჩატარებული შეხვედრების რაოდენობა	შეხვედრების ოქმები, მონაწილეთა სია, ფოტო, ვიდეო მასალა გამოკითხვის შედეგები	ვდტ-ს მეგობართა, ასევე დედოფლისწყაროს ტურიზმის ასოციაციების ჩართულობა; დონორის ჩართულობა; ადგილობრივი ტურისტული სფეროს წარმომადგენელთა ჩართულობა;
5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიის პოპულარიზაციის მიზნით სხვადასხვა მედია საშუალებების წარმომადგენელთათვის ინფო ტურების მოწყობა	ინფოტურების რაოდენობა	ეროვნული მედიის წარმომადგენლებისათვის ორგანიზებული ინფოტურების ამსახველი მასალები; გამოქვეყნებული სტატიები.  ეროვნულ მედიაში წარმოებული სარეკლამო კამპანია	დონორის მხარდაჭერა; მედიის ინტერესი და კეთილი ნება; ბლოგერების ჩართულობა

მუხლი 56. ადმინისტრაციის შესაძლებლობების განვითარების პროგრამა

პროგრამის მიზანია ადმინისტრაციის ეფექტური განვითარების საშუალებით მიღწეული იქნას დაცული ტერიტორიის მენეჯმენტის გეგმის ფარგლებში განსაზღვრული მიზნები. პროგრმა მიმართულია საშტატო სტრუქტურის დახვეწაზე, სადაც თანამდებობების ფუნქციები ნათლად არის გამიჯნული, თანამშრომლებს კი გააჩნიათ თეორიული ცოდნა და პრაქტიკული უნარჩვევები, რომელთა გაღრმავებბისა და დახვეწისათვის მუდმივად ტარდება ტრენინგები. ხელფასები ყოველწლიურად იზრდება სახელმწიფოს მიერ დადგენილი ინფლაციის კოეფიციენტის გათვალისწინებით, თვითოეული თანამშრომელი სარგებლობს დაზღვევის მომსახურებით. პროგრამა ასევე ითვალისწინებს პარტნიორული ურთიერთობების დამყარებას სხვადასხვა დაინტერესებულ ინსტიტუციებთან, ბიზნესჯგუფებთან და არასამთავრობო ორგანიზაციებთან, სასწავლო და სამეცნიერო დაწესებულებებთან. ადმინისტრაციის გაძლიერების მიზნით, სასურველია ჩამოყალიბდეს მოქმედი საკონსულტაციო საბჭო, რომელიც დაკომპლექტებულია მაღალი ავტორიტეტის მქონე კომპეტენტური წევრებით, მათ შორის: ბუნებრივი რესურსებით მოსარგებლე პირების (მესაქონლე ფერმერები), ადგილობრივი ხელისუფლების, სასაზღვრო პოლიციისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების წარმომადგენლებით, რომლებიც განიხილავენ ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მართვის პრობლემატურ საკითხებს და ეხმარებიან ადმინისტრაციას მათ გადაჭრაში.

მიზანი 1. 2033 წლამდე პერიოდში ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის თანამშრომლების გადამზადება ინდიკატორი 1.1. გადამზადებული თანამშრომლების და ჩატარებული ტრენინგების რაოდენობა საბაზისო მდგომარეობა: ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის ყველა თანამშრომელი გადამზადებულია სხვადსხავ დროს, თუმცა თანამშრომლების უნარები საჭიროებს გაძლიერებას მენეჯმენტის საკითხებში და კომპიუტერულ პროგრამებში
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია/ პარტნიორები
1. ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისთვის საჭირო ტექნიკური აღჭურვილობის: ბინოკლების, ფოტოხაფანგების, ჯიპიესების და სხვ. ბაზის ანალიზი	მონიტორინგისთვის საჭირო აღჭურვილობის ერთი ბაზა გაანალიზებული და იდენტიფიცირებულია;	მასალების იდენტიფიცირების დოკუმენტები	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
2. ტექნიკური აღჭურვილობის საჭიროებების კვლევაზე დაყრდნობით, ხელსაწყოების შეძენა და გამოყენების დაწყება (ფოტომახეები; ბინოკლები; ფოტოაპარატები; ჯიპიესები, SMART სისტემის სმარტფონები, საველე ტანსაცმელი და სხვა).	მონიტორინგისთვის საჭირო აღჭურვილობა შეძენილია; აღჭურვილობის ველზე გამოყენება დაწყებულია.	ხელსაწყოების შეძენის დოკუმენტი; საველე ანგარიშები.	დონორი ორგანიზაციები; დაცული ტერიტორიების სააგენტო.
3. კომპეტენციის საჭიროების კვლევა ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების. ადმინისტრაციის თანამშრომლებისათვის. ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისთვის საჭირო საველე უნარ-ჩვევებში.	ბიომრავალფეროვნების მონიტორინგისთვის საჭირო საველე უნარ-ჩვევების არსებობა გაანალიზებულია; ჩატარებულია შესაბამისი ტრენინგები	კვლევის დოკუმენტი; დოკუმენტირებული დასკვნა უნარ-ჩვევების არსებობსა და საჭიროებებზე.	დაცული ტერიტორიის სააგენტო; ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია.
4. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციის კომუნიკაციების მართვაზე პასუხისმგებელი პირისთვის კვალიფიკაციის ამაღლება	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციას ჰყავს კვალიფიციური კომუნიკაციების სპეციალისტი	კომუნიკაციების სპეციალისტის სამუშაო აღწერილობა	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო
5.ადმინისტრაციის თანამშრომლებისთვის პერიოდული ტრენინგი ვიზიტორთა სტატისტიკური მონაცემების შეგროვებისა და ანალიზის თანამედროვე ტექნოლოგიებზე	ჩატარებულია სულ მცირე 2 ერთდღიანი ტრენინგი	ტრენინგის მასალები, მონაწილეთა სია, შეფასების ფორმები, ფოტომასალა	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
6.ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ბუნებრივი რესურსების მონაწილეობითი მართვის უზრუნველყოფა, რაც გულისხმობს მესაქონლე ფერმერების, სასოფლო თემების, სამოქალაქო საზოგადოებრივი ორგანიზაციების, ადგილობრივი მთავრობისა და სხვა შესაბამისი სამთავრობო უწყებების ჩართვას ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში გადაწყვეტილებების მიღებისა და საძოვრების მართვის პროცესში.	გეგმის განხროციელების პირველივე წლისათვის, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასთან შექმნილი სამეცნიერო - საკონსულტაციო საბჭო, რომელიც დაკომპლექტებულია ადგილობრივი ხელისუფლების, არასამთავრობო ორგანიზაციების, სასოფლო სამეურნეო თემების, ტურიზმის სფეროს წარმომადგენლებისა და ეკოლოგების მიერ.	შეხვედრებისა და კრებების ოქმები	დაინტერესებული მხარების ჩართულობა
7. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაციასა და გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის კახეთის რეგიონულ სამმართველოს შორის მემორანდუმის მომზადება და გაფორმება;	ხელმოწერილი მემორანდუმის დოკუმენტი; ერთობლივად ჩატარებული ღონისძიებების რაოდენობა.	ანგარიში ფოტო და ვიდეომასალები;	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია, შესაბამისი სახელმწიფო უწყებები
8. საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს შორის მემორანდუმის მომზადება და გაფორმება	ხელმოწერილი მემორანდუმი	საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს შორის გაფორმებული მემორანდუმი	საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო და გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო
9. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ნარჩენების მართვის გეგმის შემუშავება	შემუშავებული ნარჩენების მართვის გეგმა	ნარჩენების მართვის გეგმის დოკუმენტი	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია

მიზანი 2. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე შემოსავლების გენერირების უზრუნველყოფა საჯარო ხელმისაწვდომობისა და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნების პირობებში.   ინდიკატორი 2.1 გეგმის განხროციელების პირველივე წელს შექმნილია ბიზნეს გეგმა. საბაზისო მდგომარეობა: ამჟამად ადმინისტრაციის საკუთარი შემოსავლები არასაკმარიისა ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის მოვლა-პოატრონობისთვის საბაზისო ინფორმაცია: ამჟამად არ არსებობს
აქტივობა	ინდიკატორი	ინდიკატორის დადასტურების წყარო	პასუხისმგებელი ორგანიზაცია /პარტნიორები
1. ბიზნესგეგმის შემუშავება სააგენტოს შესაბამის სამსახურებთან შეთანხმებით	სხვადასხვა ბიზნესჯგუფებთან და ტუროპერატორებთან გაფორმებული ხელშეკრულებების რაოდენობა. მოგება ზარალის საბალანსო მაჩვენებელი.	ხელმოწერილი ხელშეკრულებები.	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია, დაინტერესებული ბიზნესჯგუფები
2. საკონცესიოდ გასაცემი ობიექტების შეფასება და მარკეტინგული კვლევის ჩატარება.	გამოვლენილია კონცესიით გასაცემი ტურისტული ინფრასტრუქტურა და დადგენილია ორმხრივად მომგებიანი საკონცესიო პირობები.	კვლევის შედეგად მიღებული დოკუმენტი ნაბეჭდი და ელექტრონული ვერსია	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია
3. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ინფრასტრუქტურის კონცესიით გაცემა და ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმება	მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მეცხრე წლისთვის ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ინფრასტრუქტურის კონცენსიით გაცემული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურისა და განხორციელებული ბიზნეს ინიციატივების რაოდენობა	ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში კონცენსიის წესით გაცემული ეკოტურისტული ინფრასტრუქტურის ფუნქციონირებაში დასაქმებული ადგილობრივი მოსახლეობის პროცენტული წილი	დონორი ორგანიზაცია, სააგენტო, ადმინისტრაცია, დაინტერესებული ბიზნესჯგუფები

თავი VII მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგი და ანგარიშგება

მუხლი 57. ინდიკატორები და მათი შერჩევის საფუძველი

მენეჯმენტის გეგმის პროგრამის მიზნები, ქმედებები და მათთან შესაბამისობაში არსებული ინდიკატორები აღწერილია მენეჯმენტის გეგმის თავი VI-ში - მენეჯმენტის გეგმის პროგრამები. მიზნების და ქმედებების ინდიკატორები შემუშავებულია მათი გაზომვადობის პრინციპით (კონკრეტული, გაზომვადი, რეალისტური, მიღწევადი და დროში დაკონკრეტებული)

მუხლი 58. მენეჯმენტის გეგმის მიზნების და ქმედებების შესრულების პროგრესის მონიტორინგი და შეფასება

მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგის, შეფასებისა და ანგარიშგების მიზანია მართვის ადაპტური მიდგომის დანერგვა და განხორციელება. მენეჯმენტის გეგმის მუდმივი მონიტორინგი და მისი ანალიზი იძლევა შესაძლებლობებს საჭირო ცვლილებების განხორციელების და მათი ადაპტაციისათვის წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმაში.

მუხლი 59. მენეჯმენტის გეგმის მიზნებისა და ქმედებების მონიტორინგის, შეფასების პროცედურები და ანგარიშგების ეტაპები

ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ადმინისტრაცია მენეჯმენტის გეგმის მონიტორინგს ახორციელებს ეტაპობრივად:

ა) ყოველწლიური მონიტორინგი: ყოველი წლის ბოლოსთვის ადმინისტრაცია მოამზადებს განხორციელებული ქმედებებისა და ღონისძიებების ანგარიშს მენეჯმენტის გეგმის მე-6 თავში განსაზღვრულ და დაგეგმილ ქმედებებსა და ღონისძიებებთან მიმართებაში. აღნიშნული ანგარიში წარმოადგენს 3-წლიანი საოპერაციო გეგმის განხილვა-განახლების საფუძველს, რომელიც, თავის მხრივ, წლიური ბიუჯეტის განსაზღვრისა და წარდგენის საფუძველია.

ბ) მენეჯმენტის ეფექტურობის 4-წლიანი ინტერვალით მონიტორინგი: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-4 წლის ბოლოს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის ეფექტურობის შეფასებას. ადმინისტრაცია შეძლებს, ზუსტად შეაფასოს მართვის ეფექტურობის პროგრესი და მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით მოახდინოს მენეჯმენტის გეგმის ქმედებებისა და ღონისძიებების ადაპტირება.

გ) საბოლოო შეფასება: მენეჯმენტის გეგმის განხორციელების მე-9 წელს ადმინისტრაცია განახორციელებს მენეჯმენტის გეგმის დეტალურ შეფასებას. ადმინისტრაცია შესაბამისი ექსპერტიზის და ორგანიზაციების ჩართულობით მოახდენს განახლებულ სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვას. განახლებული სიტუაციური ანალიზის, მიზნებისა და ქმედებების განხილვის შედეგები წარმოადგენს ახალი, მომდევნო 9-წლიანი მენეჯმენტის გეგმის შემუშავების საფუძველს.

მუხლი. 60. მენეჯმენტის გეგმის ქმედებების მონიტორინგის გეგმა

#	ქმედება	დროის პერიოდი	პასუხისმგებელი
1	მონიტორინგის გეგმის და ანგარიშგების ფორმატის შემუშავება და შეთანხმება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან პირველი წლის ბოლოს	ადმინისტრაცია/ სააგენტო
2	ყოველწლიური მონიტორინგის განხორციელება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მომდევნო წლის I კვარტალში (ყოველწლიურად)	ადმინისტრაცია
3	შუალედური მონიტორინგის განხორციელება და შეფასება, სტრატეგიული მიზნების გადახედვა საჭიროებისამებრ	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მეოთხე წლის ბოლოს	ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები
4	საბოლოო შეფასება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წლის პირველი 6 თვე	ადმინისტრაცია
5	მენეჯმენტის გეგმის განახლება	წინამდებარე მენეჯმენტის გეგმის დამტკიცებიდან მე-9 წელს	ადმინისტრაცია, სააგენტო, დონორები, პარტნიორები

დანართები:

დანართი N1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ზოგადი და ტოპოგრაფიული რუკები;

დანართი N2. საქართველოს ნიადაგების რუკა;

დანართი N3. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ჰაბიტატების რუკა;

დანართი N4. სახეობებისა და ჰაბიტატების წინაშე არსებულ საფრთხეებისა და მათი გამომწვევი მიზეზების სქემა;

დანართი N5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ზონირების რუკა;

დანართი N6. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შიდა ზონების საზღვრების კოორდინატები;

დანართი N7. მეცხოველეობის ბინების და საძოვარი ნაკვეთების განლაგება ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

დანართი N8. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ინფრასტრუქტურის რუკა;

დანართი N9. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული მარშრუტების რუკა;

დანართი N10. ადმინისტრაციული ინფრასტრუქტურა და სამცველო უბნები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

დანართი N11. ხანძარსაშიში ზონების რუკა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

დანართი N12. ზურმუხტის ქსელის ტერიტორიების რუკა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;;

დანართი N13. ფრინველთათვის მნიშვნელოვანი ტერიტორიები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

დანართი N14. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის სახეობათა ჩამონათვალი;

დანართი N15. საქართველოს “წითელ ნუსხაში” შესული ცხოველები;

დანართი N16. ენდემური ცხოველები;

დანართი N17. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ისტორიულ კულტურული ძეგლები;

დანართი N18. ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

დანართი N19. ზურმუხტის (ემერალდის) ქსელის საიტები და სახეობები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

დანართი N20. დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის რუკა.

დანართი N1. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ზოგადი და ტოპოგრაფიული რუკები

ა)

ბ)

დანართი N2. საქართველოს ნიადაგების რუკა

დანართი N3. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ჰაბიტატების რუკა

დანართი N4. სახეობებისა და ჰაბიტატების წინაშე არსებულ საფრთხეებისა და მათი გამომწვევი მიზეზების სქემა

დანართი N5. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ზონირების რუკა

დანართი N6. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების შიდა ზონების საზღვრების კოორდინატები

1. მართვადი დაცვის ზონის საზღვრები

N	X	Y	N	X	Y	N	X	Y	N	X	Y
1	607956	4570490	87	620218	4557174	173	638479	4557436	259	637284	4565219
2	608155	4570328	88	618224	4558944	174	638548	4557350	260	637580	4565248
3	608380	4570194	89	618327	4559286	175	638483	4557368	261	637665	4565427
4	608247	4569724	90	617748	4559500	176	638442	4557371	262	637558	4565474
5	607968	4569580	91	616666	4560786	177	638373	4557434	263	637603	4565598
6	607670	4569145	92	616326	4560679	178	637830	4557887	264	637240	4565838
7	608021	4568881	93	614024	4563300	179	637779	4557884	265	637245	4566129
8	607980	4568833	94	613961	4563315	180	637761	4558033	266	637285	4566367
9	607897	4568885	95	612750	4564266	181	637495	4558233	267	637515	4566450
10	607821	4568756	96	611682	4564624	182	637496	4558353	268	637633	4566308
11	607850	4568634	97	610979	4564882	183	637123	4558782	269	637907	4566541
12	607756	4568560	98	610691	4565156	184	637635	4559032	270	637986	4566473
13	607599	4568479	99	610493	4564636	185	637628	4559059	271	638190	4566553
14	607617	4568355	100	609598	4565018	186	637512	4559069	272	638305	4566351
15	607715	4568213	101	609479	4565220	187	637254	4559350	273	638349	4566070
16	607588	4568215	102	609255	4564914	188	637480	4559824	274	638617	4566009
17	607512	4568087	103	609085	4564820	189	637041	4559955	275	638562	4565655
18	607401	4568070	104	608825	4564841	190	636910	4559875	276	638813	4565573
19	607073	4568157	105	608844	4565054	191	636363	4560074	277	638864	4565689
20	607045	4568785	106	608924	4565499	192	635548	4560447	278	639010	4565589
21	607171	4569032	107	608468	4566378	193	636525	4560069	279	639010	4565691
22	607395	4569272	108	607923	4566393	194	635193	4560275	280	639301	4565688
23	607662	4569897	109	607924	4566620	195	634738	4560739	281	639541	4565417
24	607881	4569977	110	632512	4558608	196	634670	4561079	282	639401	4565398
25	607820	4570105	111	633144	4557100	197	634689	4561205	283	639472	4565049
26	607833	4570316	112	633083	4556595	198	634467	4561473	284	639789	4564843
27	607864	4566717	113	632792	4556609	199	634487	4561682	285	639831	4564808
28	607943	4566725	114	632798	4556755	200	634056	4563899	286	639802	4564707
29	608042	4566757	115	632470	4557076	201	634701	4563743	287	640466	4565725
30	608134	4566714	116	632375	4557418	202	635402	4563487	288	640331	4565752
31	608226	4566714	117	632430	4557585	203	635830	4563327	289	640271	4565646
32	608267	4566740	118	632276	4557686	204	635561	4562845	290	639735	4565673
33	608338	4566823	119	632113	4557849	205	635464	4562552	291	639629	4565749
34	608432	4566800	120	632100	4558127	206	635280	4562631	292	639682	4565848
35	608673	4566710	121	632242	4558402	207	635321	4562751	293	639812	4565753
36	608814	4566716	122	632343	4558564	208	633966	4563401	294	639861	4565759
37	608994	4566814	123	632775	4561862	209	640138	4567235	295	639809	4565837
38	609047	4566851	124	632968	4561668	210	640434	4567090	296	639807	4565921
39	609270	4566779	125	632992	4561704	211	640817	4566720	297	639707	4566082
40	609320	4566784	126	633175	4561625	212	640837	4566757	298	639899	4566078
41	609438	4566667	127	633175	4561556	213	640889	4566750	299	640072	4566334
42	609664	4566540	128	633886	4560983	214	640968	4566285	300	639953	4566437
43	609679	4566547	129	633959	4560865	215	641088	4566264	301	639685	4566261
44	609795	4566290	130	633701	4560603	216	641024	4566024	302	639618	4566466
45	610163	4566126	131	633387	4560489	217	638944	4562212	303	639423	4566413
46	610322	4566123	132	633368	4560293	218	638770	4562064	304	639385	4566301
47	610444	4566215	133	633148	4559943	219	638687	4562117	305	639234	4566387
48	613617	4565568	134	633080	4559962	220	638626	4562067	306	639602	4566624
49	613999	4565513	135	632931	4559844	221	638648	4562007	307	639611	4566832
50	614168	4565364	136	632921	4559388	222	638646	4561933	308	639863	4566954
51	614189	4565344	137	632609	4559761	223	638791	4561828	309	639828	4567101
52	615514	4563609	138	632335	4560169	224	638752	4561638	310	639440	4564561
53	616356	4563081	139	632363	4560449	225	638979	4561428	311	639648	4564458
54	617419	4563140	140	632473	4560552	226	639072	4561202	312	639685	4564356
55	618404	4562512	141	632543	4560572	227	639010	4561139	313	638980	4562714
56	618397	4561944	142	632437	4560675	228	639076	4560989	314	638972	4562993
57	619861	4560865	143	632349	4560868	229	638975	4560900	315	638839	4563133
58	619561	4560901	144	632447	4561132	230	638834	4561009	316	639094	4563311
59	619483	4560784	145	632514	4561274	231	638586	4560999	317	639158	4563332
60	619698	4560407	146	632409	4561633	232	638605	4560826	318	639116	4563366
61	619909	4560313	147	632496	4561748	233	638107	4560899	319	638950	4563347
62	620352	4559966	148	632609	4561740	234	638255	4561093	320	638788	4563434
63	620139	4559849	149	634586	4561752	235	638336	4561082	321	638823	4563729
64	623297	4556769	150	634802	4561583	236	638420	4561221	322	638636	4564201
65	623198	4556671	151	635034	4561176	237	638285	4561358	323	638813	4564249
66	623690	4556117	152	635793	4560721	238	638132	4561602	324	638649	4564442
67	623631	4556043	153	635913	4560720	239	638208	4561752	325	638862	4564523
68	624578	4555280	154	635971	4560892	240	638188	4561920	326	638914	4564566
69	623742	4554915	155	636793	4560432	241	637703	4562438	327	638947	4564504
70	624516	4554137	156	636877	4560506	242	637891	4562544	328	639070	4564413
71	624844	4553116	157	637391	4560333	243	637791	4562703	329	639287	4564411
72	626191	4552436	158	637499	4560489	244	637463	4562692	330	625751	4551838
73	627041	4551102	159	637810	4560183	245	636715	4563708	331	625446	4551520
74	627270	4551186	160	637839	4559917	246	636588	4564552	332	628004	4550441
75	627716	4551456	161	638016	4559593	247	637037	4564591	333	626284	4552192
76	628357	4551280	162	638082	4559510	248	637604	4564435	334	625253	4551568
77	629175	4551458	163	638514	4559467	249	637894	4564170	335	626266	4552238
78	624113	4552580	164	638511	4559387	250	637946	4564490	336	625294	4551558
79	623440	4554251	165	638194	4559337	251	637740	4564570	337	637425	4559810
80	622807	4554614	166	638260	4558853	252	637317	4564792	338	637349	4559787
81	622266	4555860	167	638417	4558569	253	637328	4564835	339	637447	4559909
82	621881	4555518	168	638281	4558178	254	637659	4564805	340	637664	4559888
83	621607	4556112	169	638297	4557921	255	637719	4564867	341	637570	4559908
84	621438	4556983	170	638451	4557750	256	637683	4564931	342	637667	4559777
85	621053	4556551	171	638450	4557732	257	637116	4565122	343	637687	4559804
86	620407	4557244	172	638489	4557541	258	637081	4565257	344	637892	4559747

2. მკაცრი დაცვის ზონა

N	X	Y	N	X	Y	N	X	Y	N	X	Y
1	633925	4559305	24	637830	4552481	47	637405	4552791	70	636328	4554419
2	634013	4559306	25	637872	4552464	48	637387	4552746	71	636343	4554477
3	634445	4559577	26	637758	4552274	49	637368	4552746	72	636317	4554480
4	634808	4559536	27	637728	4552295	50	637296	4552884	73	636317	4554489
5	634945	4559597	28	637706	4552292	51	637249	4552844	74	636354	4554534
6	635301	4559229	29	637710	4552320	52	637211	4552901	75	636484	4554970
7	635527	4559242	30	637634	4552372	53	637133	4552857	76	636483	4555197
8	635958	4559374	31	637617	4552360	54	637081	4552872	77	636860	4555171
9	637124	4558781	32	637549	4552399	55	637055	4552844	78	637162	4554932
10	638483	4557368	33	637557	4552473	56	636994	4552889	79	637184	4554980
11	638485	4557253	34	637631	4552508	57	636884	4552844	80	637076	4555092
12	638672	4554285	35	637577	4552558	58	636788	4552880	81	637011	4555414
13	638662	4554118	36	637547	4552546	59	636520	4552987	82	636929	4555313
14	638127	4553774	37	637523	4552557	60	636292	4552929	83	636631	4555412
15	637991	4553203	38	637528	4552628	61	636023	4553011	84	635492	4556213
16	637935	4553155	39	637558	4552625	62	635498	4553060	85	635540	4556580
17	637991	4553027	40	637570	4552656	63	636123	4553423	86	634384	4557588
18	637930	4553010	41	637489	4552655	64	636112	4553729	87	634022	4558164
19	637907	4552923	42	637438	4552695	65	636336	4554332	88	638920	4555994
20	637896	4552907	43	637454	4552741	66	636345	4554349	89	638729	4555642
21	637950	4552810	44	637428	4552732	67	636303	4554363	90	639011	4554792
22	637841	4552840	45	637406	4552743	68	636286	4554350	91	638380	4553921
23	637873	4552783	46	637450	4552779	69	636276	4554366	92	638481	4556965

3. ტრადიციული გამოყენების ზონა

ტრადიციული გამოყენების ზონა მოიცავს ვაშლოვანის ეროვნული პარკის იმ ნაწილს, რომელიც არ არის განსაზღვრული ამ დანართის 1-ლი და მე-2 პუნქტებით.

დანართი N7. მეცხოველეობის ბინების და საძოვარი ნაკვეთების განლაგება ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე

დანართი N8. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული ინფრასტრუქტურის რუკა

დანართი N9. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ტურისტული მარშრუტების რუკა

დანართი N10. ადმინისტრაციული ინფრასტრუქტურა და სამცველო უბნები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე

დანართი N11. ხანძარსაშიში ზონების რუკა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე

დანართი N12. ზურმუხტის ქსელის ტერიტორიების რუკა ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე

დანართი N13. ფრინველთათვის მნიშვნელოვანი ტერიტორიები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე

დანართი N14. ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის სახეობათა ჩამონათვალი.

ა) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების მცენარეების საერთო სია.

პირობითი ნიშნები: * კავკასიის ენდემი; ** საქართველოს ენდემი; *** საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ შეტანილი მცენარე

GYMNOSPERMAE	Calendula gracilis DC.
Cupressaceae	Carduus albidus Bieb.
Juniperus foetidissima Willd. ***	Carduus hamolosus Ehrh.
Juniperus oxycedrus L.	Carthamus glaucus Bieb.
Juniperus polycarpos C. Koch	Carthamus lanatus L.
Ephedraceae	Carthamus oxycanthus Bieb.
Ephedra distachya L.	Centaurea ovina Pall. ex Willd *
Ephedra procera Fisch. et Mey.	Centaurea reflecxa Lam.
ANGIOSPERMAE	Centaurea solstitialis L.
Dicotyledones	Crinitaria villosa (L.) Cass.
Aceraceae	Filago eriocephala Guss.
Acer campestre L.	Filago pyramidata L.
Acer ibericum Bieb. ***	Galatella dracunculoides (Lam.) Nees.
Anacardiaceae	Garhadiolus angulosus Jaub. et Spach
Cotinus coggygria Scop.	Inula aspera Poir.
Pistacia mutica Fisch. et Mey ***	Inula britanica L.
Rhus coriaria L.	Inula germanica L.
Apiaceae	Jurinea arachnoidea Bunge
Astrodaucus orientalis (L.) Drude	Jurinea elegans (Stev.) DC. *
Bilacunaria microcarpa M. Pimen. et D. Tichomirov	Koelpinia linearis Pall.
Bupleurum wittmannii Stev. *	Picris strigosa Bieb.
Caucalis platycarpos L.	Podospermum canum C. A. Mey.
Daucus carota L.	Psephellus carthalinicus Sosn. *
Eringium campestre L.	Pterotheca sancta (L.) C. Koch
Eringium coeruleum Bieb.	Pyrethrum corimbosum (L.) Willd.
Falcaria vulgaris Beruh.	Scorzonera biebersteinii Lipsch.
Ferula szowitsiana DC.	Scorzonera lanata (L.) Hoffm. *
Ferulago setifolia C. Koch	Senecio vernalis Waldst. et Kit.
Malabaila dasyantha (C. Koch) Grossh.	Serratula biebersteiniana (Iljin ex Grossh.) Takht.
Pimpinella aromatica Bieb. *	Serratula quinquifolia Bieb.
Prangos ferulacea (L.) Lindl.	Silybum marianum (L.) Gaerln.
Seseli grandivittatum (Somm. et Levier) Schischk *	Sosnowskya amblyolepis (Ledeb.) Wagenitz **
Smyrnium perfoliatum L.	Taraxacum praticola Schischk.
Apocynaceae	Tragopogon graminifolius DC.
Vinca herbacea Welds. et Kit.	Tragopogon tuberosus K. Koch *
Araliaceae	Tripleurospermum parviflorum (Willd.) Pobed.
Hedera helix L.	Xanthium spinosum L.
Hedera pastuchowii Woronow	Xeranthemum cylidraceum Sibth. et Smith.
Asclepiadaceae	Xeranthemum squarrosum Boiss.
Periploca graeca L.	Berberidaceae
Asteraceae	Berberis iberica Stev. et Fisch. ex DC *
Achillea biebersteinii Afan.	Berberis vulgaris L.
Acroptilon repens (L.) DC.	Bongardia chrysogonum (L.) Spach
Amberboa glauca (Willd.) Grossh.	Betulaceae
Amberboa moschata (L.) DC.	Alnus barbata C. A. Mey.
Artemisia caucasica Willd.	Boraginaceae
Artemisia fragrans Willd.	Aegonychon purpureo-caeruleum (L.) Holub
Artemisia scoparia Weldst et Kit.	Buglossoides arvensis (L.) Johnst.
Bombycilaena erecta (L.) Soljian.	Dianthus inamoenus Schischk.
Caccinia rauwolfii C. Koch	Gypsophila bicolor (Freyn et Sint.) Grossh.
Echium maculatum L.	Gypsophila elegans Bieb.
Lappula barbata (Bieb.) Guerke	Holosteum glutinosum (Bieb.) Fisch. et Mey.
Lithospermum officinale L.	Holosteum umbellatum L.
Lycopsis orientalis L.	Kohlrauschia prolifera (L.) Kunth
Myosotis arvensis (L.) Hill.	Melandrium divaricatum (Reichenb.) Fenzl
Nonea caspica (Willd.) G. Donfil.	Petrorhagia saxifraga (L.) Link
Nonea lutea (Desr.) DC.	Silene chlorifolia Smith
Nonea setosa (Lehm.) Roem. et Schult.	Silene cyri Schischk.
Onosma armeniaca Klok. ex M. Pop.	Silene italica (L.) Pers.
Onosma microcarpa Stev. ex DC.	Celastraceae
Suchtelenia calicina (C. A. Mey.) DC.	Euonymus verrucosa Scop.
Brassicaceae	Celtidaceae
Aethionema carneum (Baks et Soland.) B. Fedtsch.	Celtis caucasica Willd.
Alliaria petiolata (Bieb.) Cavara et Grande	Celtis glabrata Stev. ex Planch ***
Alyssum calycinum L.	Chenopodiaceae
Alyssum parviflorum Bieb.	Aellenia glauca (Bieb.) Aell.
Alyssum turcestanicum Regel et Schmalh.	Atriplex cana C. A. Mey.
Arabidopsis pumila (Steph.) N. Busch	Atriplex tatarica L.
Arabidopsis thaliana (L.) Heynh.	Camphorosma monspeliaca L.
Capsella bursa-pastoris (L.) Medik	Chenopodium album L.
Cardaria draba (L.) Desv.	Gamanthus pilosus (Pall.) Bunge
Clypeola jonthlaspi L.	Halyostachys caspica (Bieb.) C. A. Mey.
Draba nemorosa L.	Kalidium caspicum (L.) Ung.-Sternb.
Erysimum repandum L.	Kochia prostrate (L.) Schrad.
Lepidium perfoliatum L.	Noaea mucronata (Forssk.) Ashers. et Schweinf.
Lepidium vesicararium L.	Petrosimonia brachiata (Pall.) Bunge
Matthiola odoratissima (Pall.) R. Br.	Salicornia europaea L.
Meniocus linifolius (Steph.)DC.	Salsola dendroides Pall.
Sisymbrium loeselii L.	Salsola ericoides Bieb.
Sterigmostemum incanum Bieb.	Salsola nodulosa (Moq.) Iljin
Sterigmostemum tomentosum (Willd.) Bieb.	Sieidlitzia florida (Bieb.) Bunge
Thlaspi perfoliatum L.	Suaeda dendroides (C. A. Mey.) Moq.
Torularia contortuplicata (Steph.) O. E. Schulz	Suaeda microphylla Pall.
Torularia eldarica Grossh *	Cistaceae
Torularia torulosa (Desf.) O. E. Schulz	Fumana procumbens (Dunal) Gren et Godr.
Campanulaceae Campanula kachetica **	Helianthemum lasiocarpum Desf. ex Jacques et Herincq.
Campanula hohenackeri Fisch. et Mey.	Helianthemum salicifolium (L.) Mill.
Capparaceae	Convolvulaceae
Capparis herbacea Willd.	Convolvulus cantabrica L.
Caprifoliaceae	Cornaceae
Lonicera iberica Bieb.	Cornus mas L.
Caryophyllaceae	Swida australis (C. A. Mey.) Pojark.
Arenaria serpyllifolia L.	Corylaceae
Cerastium glomeratum Thuvl.	Carpinus orientalis Mill.
Cerastium glutinosum Fries	Crassulaceae
Cerastium ruderale Bieb.	Sedum hispanicum L.
Dianthus crinitus Smith	Quercus pedunculiflora C. Koch
Gypsophila stevenii Fisch. ex Schrank *	Gentianaceae
Dipsacaceae	Centaurium erytraea Rafin
Cephalaria media Litw. *	Geraniaceae
Scabiosa micrantha Desf.	Erodium ciconium (L.) L’Her.
Scabiosa rotate Bieb.	Erodium cicutarium (L.) L’Her.
Elaeagnaceae	Geranium tuberosum L.
Elaeagnus angustifolia L.	Helleboraceae
Hippophaë rhamnoides L	Delphinium cyphoplectrum Boiss.
Euphorbiaceae	Nigella arvensis L.
Andrachne rotundifolia C. A. Mey.	Hypecoaceae
Euphorbia boisseriana (Woronow) Prokh.	Hypecoum pendulum L.
Euphorbia falcata L.	Hypericaceae
Euphorbia iberica Boiss.	Hypericum perforatum L.
Euphorbia seguierana Neck	Illecebraceae
Fabaceae	Herniaria hirsuta L.
Alhagi pseudalhagi (Bieb.) Fisch.	Herniaria incana Lam.
Astragalus asterias Stev. ex Ledeb.	Scleranthus annuus L.
Astragalus brachycarpus Bieb.	Juglandaceae
Astragalus caucasicus Pall.	Juglans regia L. ***
Astragalus fabaceus Bieb.	Lamiaceae
Astragalus microcephalus Willd.	Ajuga genevensis L.
Astragalus pseudoutriger Grossh.	Eremostachys iberica Vis.
Astragalus sphaerocephalus Stev.	Lamium amplexicaule L.
Astragalus stevenianus DC.	Phlomis pungens Willd.
Astragalus xipidium Bunge	Phlomis tuberose L.
Caragana grandiflora (Bieb.) DC.	Salvia nemorosa L.
Colutea cilicica Boiss. et Bal.	Salvia viridis L.
Colutea orientalis Mill.	Satureja laxiflora C. Koch
Eversmannia subspinosa (Fisch. ex DC.) B. Fedtsch. ***	Scutellaria orientalis L.
Glycyrrhiza glabra L.	Sideritis montana L.
Hedysarum ibericum Bieb.	Stachys atherocalyx C. Koch
Lathyrus aphaca L.	Stachys fruticulosa Bieb. *
Lathyrus cicera L.	Teucrium nuchense C. Koch
Medicago coerulea Lenss. ex Ledeb.	Teucrium polium L.
Medicago minima (L.) Bartalini	Thymus tiflisiensis Klok. et Schost. *
Medicago orbicularis (L.) Bartalini	Ziziphora capitata L.
Medicago rigidula (L.) All.	Ziziphora serpyllaceae Bieb.
Melilotus albus Medic.	Limoniaceae
Melilotus officinalis (L.) Pall.	Acantholimon fominii Kusn.*
Onobrychis cyri Grossh. *	Limonium meyeri (Boiss.) Kuntze
Onobrychis kachetica Boiss. et Buhse ***	Psylliostachys spicota (Willd.) Nevski
Onobrychis komarovii Grossh. *	Linaceae
Onobrychis radiata Bieb.	Linum austriacum L.
Trifolium angustifolium L.	Linum corymbulosum Reichenb.
Trifolium campestre Schreb.	Linum nodiflorum L.
Trigonella monspeliaca L.	Linum orientale Boiss. subsp. armenum Bordz.
Vicia angustifolia Reichard.	Loranthaceae
Fagaceae	Viscum album L.
Quercus iberica Stev.	Reseda lutea L.
Quercus pedunculiflora K. Koch ***
Malvaceae	Rhamnaceae
Alcea sosnowskyi Iljin *	Paliurus spina-christi Mill.
Malvalthaea transcaucasica (Sosn.) Iljin	Rhamnus catharchica L.
Mimosaceae	Rhamnus pallasii Fisch. et Mey.
Lagonychium farctum (Banks et soland.) Bobr.	Rosaceae
Moraceae	Cerasus incana (Pall.) Spach
Ficus carica L.	Cerasus microcarpa (C. A. Mey.) Boiss.
Morus alba L.	Cotoneaster intergerrimus Medik.
Nitrariaceae	Cotoneaster meyeri Pojark.
Nitraria schoberi L. ***	Fragaria vesca L.
Oleaceae	Fragaria viridis Duch.
Jasminum fruticans L.	Geum urbanum L.
Fraxinus excelsior L.	Potentilla recta L.
Ligustrum vulgare L.	Poterium polygamum Waldst. et Kit.
Paeoniaceae	Prunus divaricata Ledeb.
Paeonia tenuifolia L.	Prunus spinosa L.
Papaveraceae	Pyrus salicifolia Pall.
Glaucium corniculatum (L.) J. Rudolph	Pyrus georgica Kuthath. *
Papaver arenarium Bieb.	Rosa canina L.
Papaver hybridum L.	Rubus anatolicus (Focke) Focke ex Hauskn.
Roemeria reflecta DC.	Rubiaceae
Peganaceae	Asperula arvensis L.
Peganum harmala L.	Galium eldaricum Grossh.
Plantaginaceae	Galium tenuissimum Bieb.
Plantago coronopus L.	Galium verum L.
Plantago lanceolata L.	Rubia tinctorum L.
Polygalaceae	Rubia transcaucasica Grossh. *
Polygala hohenakeriana Fisch. et Mey.	Rutaceae
Polygala transcaucasica Tamamsch. *	Dictamnus caucasicus (Fisch. et Mey.) Grossh.
Polygonaceae	Salicaceae
Atraphaxis caucasica (Hoffm.) Pavl.	Populus canescens (Ait.) Smith.
Atraphaxis spinosa L.	Populus euphratica Olivier ***
Polygonum aviculare L.	Populus nigra L.
Rumex euxinus Klok.	Salix caprea L.
Primulaceae	Scrophulariaceae
Anagalis arvensis L.	Celsia orientalis L.
Androsacea elongata L.	Linaria simplex (Willd.) DC.
Punicaceae	Verbascum formosum Fisch. ex Schrank
Punica granatum L.	Verbascum pyramidatum Bieb.
Ranunculaceae	Veronica multifida L.
Adonis aestivalis L.	Veronica polita Fries
Ceratocephala falcata (L.) Pers.	Solanaceae
Clematis orientalis L.	Datura stramonium L.
Clematis vitalba L.	Lycium rufhenicum Murr.
Ficaria ledebourii Grossh.	Tamaricaceae
Ranunculus illyricus L.	Reaumuria alternifolia (Labill.) Britten.
Thalictrum collinum Wallr.	Tamarix ramosissima Ledeb.
Resedaceae	Tamarix smirnensis Bunge
Reseda globulosa Fisch. et Mey *	Ulmaceae
Ulmus carpinifolia Rupp. ex Suchow	Scilla sibirica Haw. var. gracilis Grossh.
Ulmus minor Mill. ***	Tulipa eichleri Regel
Urticaceae	Tulipa biebersteiniana Schult. et Schult. fib.
Urtica dioica L.	Orchidaceae
Valerianaceae	Epipactis helleborine (L.) Crantz NT
Valerianella rimosa L.	Ophrys mammosa Desf. subsp. cyclocheila (Necker ex Averyanov) B. Baumann, H. Baumann, Lorenz et Peter CR
Violaceae	Orchis punctulata Steven ex Lindl. CR
Viola alba Boiss.	Orchis simia Lam. VU
Viola kitaibeliana Schult.	Orchis tridentata Scop. VU
Viola odorata L.	Poaceae
Vitaceae	Achnatherum bromoides (L.) Beauv.
Vitis sylvestris G. G. Gmel.	Aegilops biuncialis Vis.
Zygophyllaceae	Aegilops cylindrica Host.
Zygophyllum fabago L.	Aegilops tauschii Goss.
Monocotiledones	Aeluropus littoralis (Gouan.) Parl.
Alliaceae	Agropyron pectinatum (Bieb.) Beauv.
Allium atroviolaceaum Boiss.	Arundo donax L.
Allium paradoxum (Bieb.) G. Don fil.	Avena barbata Pott. ex Link
Allium rubellum Bieb.	Bothriochloa caucasica (Trin) C. E. Hubb.
Asparagaceae	Bothriochloa ischaemum (L.) Keng.
Asparagus caspicus Schult. et Shult. fil.	Bromus japonicus Thunb.
Asparagus verticillatus L.	Bromus squarrosus L.
Cyperaceae	Catabrosella humilis (Bieb.) Tzvel.
Bolboschoenus maritimus (L.) Palla	Cleistogenes bulgarica (Bornm.) Keng.
Carex bordzilowskii V. Krescz.	Cynodon dactylon (L.) Pars.
Carex divulsa Stokes	Dactilis glomerata L.
Dioscoriaceae	Echinaria capitata (L.) Desf.
Tamus communis L.	Elitrigia repens (L.) Nevski
	Eragrostis starosselskyi Grossh.

Iridaceae

Crocus adamii J. Gey.	Eremopyron orientale (L.) Jaub. et Spach
Gladiolus italicus Mill.	Eremopyron triticeum (Gaertn.) Nevski
Iris iberica Hoffm. *	Erianthus ravennae (L.) Beauv.
Iris carthaliniae Fomin *	Festuca valesiaca Gaudin
Iris pumila L.	Hordeum leporinum Link
Juno caucasica (Hoffm.) Klatt	Imperata cylindrica (L.) Beauv.
Juncaceae	Muscari szovitsianum Baker
Juncus acutus L.	Ornithogalum kochii Parl.
Liliaceae	Koeleria cristata (L.) Pers
Asphodeline dendroides (Hoffm.) Woronow ex Grossh *	Lolium rigidum Gaudin
Bellevalia speciosa Woronow	Melica transsilvanica Schur
Bellevalia willhelmsii (Stev.) Woronow	Phleum paniculatum Huds.
Eremurus spectabilis Bieb.	Phleum phleoides (L.) Karst.
Gagea chlorantha (Bieb.) Schult. et Schult. fil.	Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Stend.
Gagea commutata C. Koch	Poa bulbosa L. var. vivipara Koel.
Gagea coroli-kochii	Poa angustifolia L.
Gagea helenae Grossh *	Poa nemoralis L.
Leopoldia tenuiflora (Trausch) Heldr.	Rostraria glabriflora (Trautv.) Czer.
Merendera trigina (Adam) Woronow Tulipa eichleri Regel * Tulipa biebersteiniana Schult. & Schult.f.	Schismus arabicus Nees
Setaria viridis (L.) Beauv.
Stipa capillata L.
Stipa caspia C. Koch
Stipa lessingiana Trin. et Rupr.
Stipa pontica P. Smirn.
Stipa pulcherrima C. Koch
Stipa tirsa Stev.
Trachynia distachya (L.) Link
Trisetum rigidum (Bieb.) Roem. et Schult.
Smilaceae
Smilax excelsa L.
Typhaceae
Typha latifolia L.

ბ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ძუძუმწოვრების სია

N	ძუძუმწოვარა სახეობების ლათინური დასახელება
1	Allactaga elater	34	Mustela nivalis
2	Allactaga willamsi	35	Myocastor coypus
3	Allactaga elater	36	Myotis blythii
4	Allactaga elater	37	Myotis daubentoni
5	Allactaga willamsi	38	Myotis emarginatus
6	Sylvaemus uralensis	39	Myotis mystacinus
7	Barbastella leucomelas	40	Myotis nattereri
8	Canis aureus	41	Nyctalus leisleri
9	Canis lupus	42	Nyctalus noctula
10	Lynx lynx	43	Nyctereutes procyonoides
11	Cricetulus migratorius	44	Panthera pardus
12	Crocidura gueldenstaedtii	45	Pipistrellus kuhli
13	Crocidura leucodon	46	Pipistrellus nathusii
14	Dryomys nytedula	47	Pipistrellus pipistrellus
15	Eptesicus serotinus	48	Pipistrellus pygmaeus
16	Erinaceus concolor	49	Plecolus auritus
17	Felis chaus	50	Procyon lotor
18	Felis silvestris	51	Ratus ratus
19	Gazella subgutturoza	52	Rhinolophus ferrumequinum
20	Hemiechinus auritus	53	Rhinolophus hipposideros
21	Hyaena hyaena	54	Rhinolophus mehelyi
22	Hypsugo savii	55	Sorex volnuchini
23	Hystrix indica	56	Suncus etruscus
24	Lepus europeus	57	Sus scrofa
25	Lutra lutra	58	Sylvaemus fulvipectus
26	Martes foina	59	Sylvaemus ponticus
27	Martes martes	60	Talpa levantis
28	Meles meles	61	Ursus arctos
29	Meriones lybicus	62	Vulpes vulpes
30	Microtus majori
31	Microtus socialis
32	Mus macedonicus
33	Mus musculus

გ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ფრინველთა სია

N	ფრინველთა სახეობების ლათინური დასახელება
1	Accipiter gentilis	51	Grus grus
2	Accipiter nisus	52	Gypaetus barbatus
3	Aegithalos caudatus	53	Gyps fulvus
4	Aegypius monachus	54	Hirundo rustica
5	Aegythalos caudatus	55	Lanius collurio
6	Alauda arvensis	56	Lullula arborea
7	Alectoris chukar	57	Melanocorypha calandra
8	Anas querquedula	58	Merops apiaster
9	Apus apus	59	Miliaria calandra
10	Apus melba	60	Milvus migrans
11	Aquila chrysaetos	61	Monticola solitarius
12	Aquila heliaca	62	Motacilla alba
13	Aquila nipalensis	63	Neophron percnopterus
14	Ardea cinerea	64	Oenanthe finschii
15	Athene noctua	65	Oenanthe hispanica
16	Bubo bubo	66	Oenanthe isabellina
17	Buteo buteo	67	Oenanthe oenanthe
18	Buteo rufinus	68	Oenanthe spp.
19	Caprimulgus europaeus	69	Otus scops
20	Carduelis cannabina	70	Parus caeruleus
21	Carduelis carduelis	71	Parus major
22	Carduelis chloris	72	Passer domesticus
23	Charadrius dubius	73	Passer hyspaniolensis
25	Circaetus gallicus	75	Phalacrocorax carbo
26	Circus cianeus	76	Phasianus colchicus
27	Circus macrouros	77	Phoenicurus ochruros
28	Circus pygargus	78	Phoenicurus phoenicurus
29	Coccothraustes coccothraustes	79	Pica pica
30	Columba livia	80	Prunella modularis
31	Columba livia	81	Pyrrhocorax pyrrhocorax
32	Columba palumbus	82	Regulus regulus
33	Coracias garrulus	83	Saxicola torquata
34	Corvus corax	84	Scolopax rusticola
35	Corvus corone	85	Serinus pusillus
36	Corvus frugilegos	86	Sitta neumayer
37	Coturnix coturnix	87	Strix aluco
38	Delichon urbica	88	Sturnus vulgaris
39	Dendrocopos major	89	Sylvia curruca
40	Dendrocopos minor	90	Sylvia mystacea
41	Emberiza cia	91	Sytta neumayer
42	Emberiza citrinella	92	Tadorna ferruginea
43	Falco columbarius	93	Tetrax tetrax
44	Falco peregrinus	94	Tichodroma muraria
45	Falco tinnunculus	95	Troglodytes troglodytes
46	Ficedula parva	96	Turdus merula
47	Fringilla coelebs	97	Turdus philomelos
48	Fringilla montifringilla	98	Turdus pilaris
49	Galerida cristata	99	Turdus viscivorus
50	Garrulus glandarius	100	Upupa epops

დ) ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების რეპტილიების თევზებისა და ამფიბიების სია

N	რეპტილიები		თევზები		ამფიბიები
	Testudo graeca	1	Abramis brama orientalis	1	Hyla savignyi
	Mauremis caspica	2	Aspius aspius taeniatus	2	Rana ridibunda
	Emys orbicularis	3	Barbus capito	3	Bufo viridis
	Laudakia caucasica	4	Barbus lacerta cyri	4	Hyla arborea
	Eumeces schneideri	5	Barbus mursa
	Ablepharus pannonicus	6	Blicca bjoerkna transcaucasica
	Pseudopus apodus	7	Chalcalburnus chalcoides
	Ophysops elegans? (must check)	8	Cobitis aurata
	Eremias velox	9	Cyprinus carpio
	Eremias arguta	10	Gobius cephalarges transcaucasica
	Lacerta media	11	Leuciscus cephalus orientalis
	Lacerta strigata	12	Lucioperca lucioperca
	Typhlops vermicularis	13	Silurus glanis
	Erix jaculus	14	Varicorhinus capoeta
	Eirenis modestus
	Eirenis collaris
	Elaphe hohenackeri
	Elaphe sauromates
	Hierophis jugularis
	Coluber najadum
	Hemorrhois ravergieri
	Mapholon monspessulanus
	Natrix natrix
	Natrix tesselata
	Telescopus fallax
	Macrovipera lebetina
	Dolichophis schmidti

დანართი N15. საქართველოს “წითელ ნუსხაში” შესული ცხოველები

რეპტილიები

1. ხვლიკიჭამია გველი (Malpolon monspessularis),

2. დასავლური მახრჩობელა (Eryx jaculus);

3. ჭაობის კუ (Emys orbicularis);

4. ხმელთაშუაზღვის კუ (Testudo graeca)

ფრინველები

1. შავი ყარყატი (Ciconia nigra),

2. წითელი იხვი ( Tadorna feruginea),

3. კრავიჭამია არწივი (ბატკანძერი) (Gypaetus barbatus aureus);

4. ფასკუნჯი (Neophron percnopterus);

5. ორბი (Gyps fulvus fulvus);

6. თეთრკუდა არწივი (ფსოვი) (Haliaeetus albicilla);

7. გველიჭამია არწივი (Circaetus gallicus gallicus);

8. მთის არწივი (Aquila chrysaetus fulva);

9. დიდი მყივანა არწივი (Aquila clanga);

10. ბექობის არწივი (Aquila heliaca);

11. სვავი (Aegypius monachus);

12. ველის კირკიტა (Falco naumanni);

13. წითელფეხა შევარდენი (თვალშავი) (Falco vespertinus);

14. წითელთავა შევარდენი (Falco biarmicus);

15. შევარდენი (Falco peregrinus)

16. ბუხრინწა (Tyto alba);

17. რუხი წერო (Grus grus)

18. წითელმუცელა ბოლოცეცხლა (Phoenicurus erithrigaster);

19. სარსარაკი (Tetrax tetrax Linnaeus, 1758);

20. თვალჭყეტია (Burhinus oedicnemus Linnaeus, 1758)

ძუძუმწოვრები

1. მურა დათვი (Ursus arctos)

2. ჯიქი (Panthera pardus tuliana)*

3. ზოლებიანი აფთარი (Hyaena hyaena)*

4. ჯეირანი (Gazella subgutturosa subgutturosa);

5. კავკასიური ციყვი (Sciurus anomalus);

6. ფოცხვერი (Lynx lynx);

7. ლელიანის კატა (Felis chaus);

8. წავი (Lutra lutra)

9. მცირეაზიური მექვიშია (Merionestristrami Thomas);

10. ამიერკავკასიური ზაზუნა (Mesocricetusbrandti);

11. მეჰელის ცხვირნალა (Rhinolophusmehelyi Matschie, 1901)

დანართი N16. ენდემური ცხოველები

ამფიბიები

1. მწვანე გომბეშო (Bufo viridis );

2. ჩვეულებრივი ვასაკა (Hyla arborea );

3. მცირეაზიური ვასაკა (Hyla savignyi)

4. ტყის ბაყაყი (Rana ridibunda )

თევზები

1. მურწა (Barbus mursa)

ძუძუმწოვრები

1. რადეს ბიგა (Sorex raddei)

2. ამიერკავკასიური ზაზუნა (Mesocricetus brandti);

დანართი N17. ვაშლოვანის დაცული ტერიტორიების ისტორიულ კულტურული ძეგლები

დასახელება	პერიოდი	მდებარეობა	მდგომარეობა
ხორნაბუჯის ციხე	IV -VI საუკუნე	ბუნების ძეგლი არწივის ხეობა	აღდგენილი
შავი მთის ნამონასტრალი	IV‐V საუკუნე	ვაშლოვანის ეროვნული პარკი	ნანგრევი
პრეისტორიული ნამოსახლარი	დაუდგენელი	ვაშლოვანის ეროვნული პარკი	ნანგრევი
პანტიშარის ქვაბები	VI საუკუნე	ვაშლოვანის ეროვნული პარკი	ნანგრევი

დანართი N18. ზურმუხტის ქსელის ჰაბიტატები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე

ჰაბიტატის კოდი	საიტი	ჰაბიტატის დასახელება
F7	ვაშლოვანი	ეკლიანი ხმელთაშუაზღვისპირული ფრიგანა, ბალიშა მცენარეული საფარი და სანაპირი კლდეთა სხვა მსგავსი მცენარეულობა
E6.2	ვაშლოვანი	კონტინენტური, ხმელეთშიდა მლაშე სტეპები
E1.2	ვაშლოვანი	მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე
G3.9	ვაშლოვანი	წიწვიანი ტყე Cupressaceae-ს ან Taxaceae-ს დომინირებით
E1.2	არწივის ხეობა	მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა საფარი კირქვიანებზე და სტეპი ფუძე სუბსტრატებზე
G1.A1	არწივის ხეობა	Quercus - Fraxinus - Carpinus betulus-ის ტყე ეუტროფულ და მეზოტროფულ ნიადაგებზე

დანართი N19. ზურმუხტის (ემერალდის) ქსელის საიტები და სახეობები ვაშლოვანის დაცულ ტერიტორიებზე;

სახეობის კოდი	სახეობა	საიტი	სახეობის კოდი		სახეობა		საიტი
A098	Falco columbarius	ვაშლოვანი	1060		Lycaena dispar		ვაშლოვანი
A095	Falco naumanni	ვაშლოვანი	1926		Stephanopachys linearis		ვაშლოვანი
A103	Falco peregrinus	ვაშლოვანი	1352		Canis lupus		ვაშლოვანი
A320	Ficedula parva	ვაშლოვანი	1352		Canis lupus		ვაშლოვანი
A078	Gyps fulvus	ვაშლოვანი	1355		Lutra lutra		ვაშლოვანი
A075	Haliaeetus albicilla	ვაშლოვანი	1355		Lutra lutra		ვაშლოვანი
A092	Hieraaetus pennatus	ვაშლოვანი	1361		Lynx lynx		ვაშლოვანი
A338	Lanius collurio	ვაშლოვანი	1307		Myotis blythii		ვაშლოვანი
A339	Lanius minor	ვაშლოვანი	1321		Myotis emarginatus		ვაშლოვანი
A339	Lanius minor	ვაშლოვანი	2023		Panthera pardus		ვაშლოვანი
A246	Lullula arborea	ვაშლოვანი	1304		Rhinolophus ferrumequinum		ვაშლოვანი
A242	Melanocorypha calandra	ვაშლოვანი	1303		Rhinolophus hipposideros		ვაშლოვანი
A073	Milvus migrans	ვაშლოვანი	1302		Rhinolophus mehelyi		ვაშლოვანი
A077	Neophron percnopterus	ვაშლოვანი	1354		Ursus arctos		ვაშლოვანი
A129	Otis tarda	ვაშლოვანი	2098		Paeonia tenuifolia		ვაშლოვანი
A072	Pernis apivorus	ვაშლოვანი	1220		Emys orbicularis		ვაშლოვანი
A393	Phalacrocorax pygmeus	ვაშლოვანი	1222		Mauremys caspica		ვაშლოვანი
A346	Pyrrhocorax pyrrhocorax	ვაშლოვანი	1219		Testudo graeca		ვაშლოვანი
A307	Sylvia nisoria	ვაშლოვანი	A402		Accipiter brevipes		არწივის ხეობა
A397	Tadorna ferruginea	ვაშლოვანი	A079		Aegypius monachus		არწივის ხეობა
A128	Tetrax tetrax	ვაშლოვანი	A255		Anthus campestris		არწივის ხეობა
1141	Chalcalburnus chalcoides	ვაშლოვანი	A404		Aquila heliaca		არწივის ხეობა
1042	Leucorrhinia pectoralis	ვაშლოვანი	A029		Ardea purpurea		არწივის ხეობა
A024	Ardeola ralloides	არწივის ხეობა	A077	Neophron percnopterus		არწივის ხეობა
A222	Asio flammeus	არწივის ხეობა	A307	Sylvia nisoria		არწივის ხეობა
A215	Bubo bubo	არწივის ხეობა	A128	Tetrax tetrax		არწივის ხეობა
A403	Buteo rufinus	არწივის ხეობა	1352	Canis lupus		არწივის ხეობა
A224	Caprimulgus europaeus	არწივის ხეობა	1307	Myotis blythii		არწივის ხეობა
A030	Ciconia nigra	არწივის ხეობა	1321	Myotis emarginatus		არწივის ხეობა
A080	Circaetus gallicus	არწივის ხეობა	1304	Rhinolophus ferrumequinum		არწივის ხეობა
A082	Circus cyaneus	არწივის ხეობა	1303	Rhinolophus hipposideros		არწივის ხეობა
A083	Circus macrourus	არწივის ხეობა	1302	Rhinolophus mehelyi		არწივის ხეობა
A084	Circus pygargus	არწივის ხეობა	1220	Emys orbicularis		არწივის ხეობა
A429	Dendrocopos syriacus	არწივის ხეობა	1219	Testudo graeca		არწივის ხეობა
A379	Emberiza hortulana	არწივის ხეობა	A402	Accipiter brevipes		სამუხი
A511	Falco cherrug	არწივის ხეობა	A079	Acrocephalus melanopogon		სამუხი
A098	Falco columbarius	არწივის ხეობა	A026	Egretta garzetta		სამუხი
A103	Falco peregrinus	არწივის ხეობა	A379	Emberiza hortulana		სამუხი
A320	Ficedula parva	არწივის ხეობა	A511	Falco cherrug		სამუხი
A078	Gyps fulvus	არწივის ხეობა	A098	Falco columbarius		სამუხი
A092	Hieraaetus pennatus	არწივის ხეობა	A095	Falco naumanni		სამუხი
A131	Himantopus himantopus	არწივის ხეობა	A103	Falco peregrinus		სამუხი
A338	Lanius collurio	არწივის ხეობა	A097	Falco vespertinus		სამუხი
A339	Lanius minor	არწივის ხეობა	A320	Ficedula parva		სამუხი
A246	Lullula arborea	არწივის ხეობა	A442	Ficedula semitorquata		სამუხი
A073	Milvus migrans	არწივის ხეობა	A154	Gallinago media		სამუხი
A077	Neophron percnopterus	კოწახურა	A189	Gelochelidon nilotica		სამუხი
A023	Nycticorax nycticorax	კოწახურა	A135	Glareola pratincola		სამუხი
A079	Aegypius monachus	სამუხი	A127	Grus grus		სამუხი
A229	Alcedo atthis	სამუხი	A078	Gyps fulvus		სამუხი
A255	Anthus campestris	სამუხი	A075	Haliaeetus albicilla		სამუხი
A404	Aquila heliaca	სამუხი	A092	Hieraaetus pennatus		სამუხი
A509	Aquila nipalensis	სამუხი	A131	Himantopus himantopus		სამუხი
A029	Ardea purpurea	სამუხი	A022	Ixobrychus minutus		სამუხი
A024	Ardeola ralloides	სამუხი	A338	Lanius collurio		სამუხი
A222	Asio flammeus	სამუხი	A339	Lanius minor		სამუხი
A060	Aythya nyroca	სამუხი	A180	Larus genei		სამუხი
A133	Burhinus oedicnemus	სამუხი	A176	Larus melanocephalus		სამუხი
A403	Buteo rufinus	სამუხი	A246	Lullula arborea		სამუხი
A243	Calandrella brachydactyla	სამუხი	A272	Luscinia svecica		სამუხი
A224	Caprimulgus europaeus	სამუხი	A242	Melanocorypha calandra		სამუხი
A196	Chlidonias hybridus	სამუხი	A068	Mergus albellus		სამუხი
A198	Chlidonias leucopterus	სამუხი	A073	Milvus migrans		სამუხი
A197	Chlidonias niger	სამუხი	A077	Neophron percnopterus		სამუხი
A031	Ciconia ciconia	სამუხი	A023	Nycticorax nycticorax		სამუხი
A030	Ciconia nigra	სამუხი	A533	Oenanthe pleschanka		სამუხი
A080	Circaetus gallicus	სამუხი	A071	Oxyura leucocephala		სამუხი
A081	Circus aeruginosus	სამუხი	A094	Pandion haliaetus		სამუხი
A082	Circus cyaneus	სამუხი	A020	Pelecanus crispus		სამუხი
A083	Circus macrourus	სამუხი	A019	Pelecanus onocrotalus		სამუხი
A084	Circus pygargus	სამუხი	A072	Pernis apivorus		სამუხი
A231	Coracias garrulus	სამუხი	A393	Phalacrocorax pygmeus		სამუხი
A122	Crex crex	სამუხი	A170	Phalaropus lobatus		სამუხი
A238	Dendrocopos medius	სამუხი	A151	Philomachus pugnax		სამუხი
A429	Dendrocopos syriacus	სამუხი	A034	Platalea leucorodia		სამუხი
A032	Plegadis falcinellus	სამუხი	A121	Porzana pusilla		სამუხი
A140	Pluvialis apricaria	სამუხი	A132	Recurvirostra avosetta		სამუხი
A007	Podiceps auritus	სამუხი	A195	Sterna albifrons		სამუხი
A124	Porphyrio porphyrio	სამუხი	A193	Sterna hirundo		სამუხი
A120	Porzana parva	სამუხი	A307	Sylvia nisoria		სამუხი
A119	Porzana porzana	სამუხი

დანართი N20. დედოფლისწყაროს ბიოსფერული რეზერვატის რუკა