სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ წარმოდგენილი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება „2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მთავრობის ანგარიშზე

*007454/07* № 007454/07 20/05/2025 საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარეს ბატონ შალვა პაპუაშვილს ბატონო შალვა, „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტით, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 142-ე მუხლის მე-2 პუნქტითა და საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მე-19 და 57-ე მუხლების შესაბამისად, წარმოგიდგენთ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებას „2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მთავრობის ანგარიშზე. დანართი: დანართი N1. გენერალური აუდიტორის ბრძანება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენების დამტკიცების შესახებ – 1 ფურცელი; დანართი N2. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება – 136 ფურცელი. პატივისცემით, ცოტნე ყავლაშვილი გენერალური აუდიტორი

მოხსენება საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ სახელმწიფო აუდიტის სამსახური შინაარსი ზოგადი შეფასება და შეფასების საფუძვლები.................................................................................................... 4 შემაჯამებელი მიმოხილვა ...................................................................................................................................... 5 1. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ტენდენციები .............................................................. 11 2 მაკროეკონომიკური პროგნოზებისა და ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი .................. 13 2.1 მაკროეკონომიკური გარემოს მიმოხილვა ......................................................................................... 13 2.2 მაკროეკონომიკური და ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი ............................................ 23 2.3 ფისკალური წესების შესრულების მდგომარეობა.................................................................................. 28 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები ........................................................................................................... 34 3.1 საგადასახადო შემოსავლები ...................................................................................................................... 35 3.2 გრანტები ........................................................................................................................................................ 39 3.3 სხვა შემოსავლები ........................................................................................................................................ 39 4. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების შესრულების ანალიზი ......................................................... 41 4.1 საბიუჯეტო ორგანიზაციების ბიუჯეტის დაგეგმვა და შესრულება .................................................. 46 4.1.1 საშუალოვადიან პერიოდში ბიუჯეტის დაგეგმვა .......................................................................... 46 4.1.2 ბიუჯეტის დაზუსტება ......................................................................................................................... 48 4.1.3 ბიუჯეტის ათვისება პროგრამების დონეზე..................................................................................... 50 4.2 საინვესტიციო პროექტების მართვა.......................................................................................................... 51 4.3 საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელები .......................................................... 62 4.4 საჯარო სამართლისა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირები ....................... 64 4.5 პროგრამული ბიუჯეტირება ...................................................................................................................... 71 5. ფინანსური აქტივების მართვა ......................................................................................................................... 72 5.1 ვალუტა და დეპოზიტები ........................................................................................................................... 73 5.2 სესხები ........................................................................................................................................................... 74 5.2.1 საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხები ....................................................... 74 5.2.2 საბიუჯეტო რესურსიდან გაცემული სესხები ................................................................................. 79 5.3 აქციები და სხვა კაპიტალი ......................................................................................................................... 81 5.4 სახელმწიფო საწარმოები ............................................................................................................................ 81 2 6. სახელმწიფო და მთავრობის ვალი .................................................................................................................. 85 6.1 სახელმწიფო ვალი........................................................................................................................................ 85 6.2 მთავრობის ვალი .......................................................................................................................................... 86 6.3 მთავრობის საგარეო ვალი .......................................................................................................................... 88 6.4 მთავრობის საშინაო ვალი ........................................................................................................................... 92 6.5 მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები ................................................................. 95 7. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა წლების მოხსენებებში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა .................................................................................................................................. 98 დანართები............................................................................................................................................................... 99 დანართი 1. ბიუჯეტის დაზუსტება - მაგალითები ..................................................................................... 99 დანართი 2. ბიუჯეტის ათვისება პროგრამების დონეზე - მაგალითები ............................................... 101 დანართი 3. საინვესტიციო პროექტების მართვა - მაგალითები ............................................................. 106 დანართი 4. პროგრამული ბიუჯეტირება - მაგალითები ......................................................................... 113 დანართი 5. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებებში 2021-2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშების შესახებ გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა .................................................................................................................................................... 115 დანართი 6. „საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამის“ ძირითადი მიმართულებით დაგეგმილი შედეგების და ინდიკატორების მიღწევის დამოუკიდებელი ვერიფიკაციის ანგარიში119 3 ზოგადი შეფასება და შეფასების საფუძვლები მოხსენების სამართლებრივი საფუძვლები მოხსენება მომზადებულია „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტით, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 142-ე მუხლის მე-2 პუნქტითა და საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მე-19 და 57-ე მუხლებით საქართველოს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურისათვის მინიჭებული უფლებამოსილების ფარგლებში. მოხსენების დოკუმენტური საფუძვლები მოხსენების მოსამზადებლად გამოყენებულია: ა) საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ მომზადებული „საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში“; ბ) სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის თაობაზე სახელმწიფო ხაზინის მიერ მომზადებული ყოველთვიური, კვარტალური და წლიური ანგარიშები; გ) მხარჯავი დაწესებულებების (სამინისტროები, საჯარო სამართლის იურიდიული პირები და სხვ.) მიერ მომზადებული ფინანსური აღრიცხვისა და ანგარიშგების დოკუმენტები; დ) სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებული აუდიტების მასალები და შედეგები; ე) საქართველოს ეროვნული ბანკის ანგარიშები და სტატისტიკური ინფორმაცია; ვ) საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიერ გამოქვეყნებული სტატისტიკური ინფორმაცია. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულებასა და წლიური ანგარიშის მომზადებაზე პასუხისმგებლობა სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულებასა და წლიური ანგარიშის მომზადებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს მთავრობა; ანგარიშის საფუძვლად გამოყენებული სტატისტიკური ინფორმაციის მომზადებაზე პასუხისმგებელია საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო; სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსულობების, გადასახდელებისა და ნაშთის ცვლილების აღრიცხვასა და კონტროლზე პასუხისმგებელნი არიან საქართველოს მთავრობა და მხარჯავი დაწესებულებები; სახელმწიფო ბიუჯეტით გათვალისწინებული სახსრების ხარჯვაზე, აღრიცხვასა და კონტროლზე პასუხისმგებელია შესაბამისი მხარჯავი დაწესებულება. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის პასუხისმგებლობა მოხსენების სამართლებრივი საფუძვლებით განსაზღვრულ ფარგლებში, სახელმწიფო აუდიტის სამსახური ამოწმებს საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტში შემოსულობებისა და გადასახდელების მოცულობების საქართველოს მთავრობის ანგარიშში ასახვის სიზუსტესა და სისრულეს, აგრეთვე ხარჯების კანონიერებას. ზოგადი შეფასება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, „საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის წლიური შესრულების შესახებ მთავრობის ანგარიში“ მომზადებულია მოქმედი კანონმდებლობის დაცვით. მოხსენებაში წარმოდგენილ მიგნებებში აღწერილი საკითხების გარდა, ბიუჯეტის შესრულების ანგარიში ყველა არსებითი ასპექტის გათვალისწინებით, უტყუარად ასახავს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების შესახებ წარმოდგენილ ინფორმაციას. 4 შემაჯამებელი მიმოხილვა  2024 წელს ეკონომიკურმა ზრდამ 9.4% შეადგინა და 0.4 პროცენტული პუნქტით გადააჭარბა საპროგნოზო მაჩვენებელს (9.0%). ნომინალური მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) მოცულობა 91.9 მლრდ ლარს გაუტოლდა და 13.6%-ით გაიზარდა 2023 წელთან შედარებით;  საშუალო წლიურმა ინფლაციამ 1.1% შეადგინა;  მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი მშპ-ს 4.4%-ს გაუტოლდა და 0.3 პროცენტული პუნქტით ჩამორჩა საპროგნოზო მაჩვენებელს (4.7%);  2024 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზებული შემოსულობების მოცულობამ 25.8 მლრდ ლარი შეადგინა და 0.2%-ით გადააჭარბა საპროგნოზო მაჩვენებელს. გადასახდელების ფაქტობრივი ოდენობა კი 25.9 მლრდ ლარს გაუტოლდა, რომელმაც ასევე გადააჭარბა გეგმას 0.1%-ით. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში წარმოდგენილია შემდეგი მნიშვნელოვანი ხასიათის საკითხები. კერძოდ:  უკანასკნელ წლებში, ეკონომიკური ზრდის საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლები მნიშვნელოვანი განსხვავებებით ხასიათდება. აღნიშნული, თავის მხრივ, ბიუჯეტის შემოსავლების საპროგნოზო მაჩვენებლის ფორმირებაზე ახდენს გავლენას, რაც საბიუჯეტო რესურსების ოპტიმალური დაგეგმვისა და განაწილების თვალსაზრისით, შემაფერხებელ გარემოებას შეიძლება წარმოადგენდეს;  2024 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით არ განახლებულა კანონზე თანდართული „ფისკალური რისკების ანალიზისა“ და „მაკროეკონომიკური სცენარების ანალიზის“ დოკუმენტები. შესაბამისად, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს თან ერთვის ინფორმაცია ბიუჯეტის თავდაპირველ კანონში წარმოდგენილი მაკროეკონომიკური რისკების რეალიზების მდგომარეობის შესახებ, თუმცა მათ საპასუხოდ განხორციელებული ფისკალური პოლიტიკის პასუხებზე ინფორმაცია წარმოდგენილი არ არის;  ქვეყნის წინაშე არსებული ფისკალური რისკების ერთ-ერთ ძირითად წყაროდ რჩება სახელმწიფო საწარმოები, რაც ძირითადად დაკავშირებულია მათ უარყოფით ფინანსურ შედეგებთან. ასევე, საწარმოთა ნაწილი დამოკიდებულია სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებულ დაფინანსებაზე, რაც გარკვეულ შემთხვევებში, ფუნქციონირების ხარჯების ან/და ვალდებულებების დაფარვას ხმარდება. ამასთანავე, საბიუჯეტო დოკუმენტაციაში არ ხდება ინფორმაციის წარმოდგენა საწარმოების მიერ ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების მოცულობის შესახებ;  ასევე, ფისკალური რისკების მნიშვნელოვანი წყაროა საერთაშორისო საარბიტრაჟო სასამართლოში მიმდინარე დავები. 2024 წლის ბოლოს არსებული მდგომარეობით, აღნიშნული დავების ფარგლებში სადავო თანხის პოტენციურმა მაქსიმალურმა ოდენობამ 3.3 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა;  მნიშვნელოვანი ფისკალური რისკები იჩენს თავს ქვეყანაში მოქმედ დეპოზიტების დაზღვევის სისტემაში. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ 5 დოკუმენტში წარმოდგენილი იქნეს ინფორმაცია დეპოზიტების დაზღვევის სისტემიდან მომდინარე პოტენციური რისკების შესახებაც;  2024 წელს ბიუჯეტის დეფიციტისა და ვალის წესის მაჩვენებლები კანონმდებლობით დაწესებული ლიმიტების ფარგლებშია მოქცეული. კერძოდ:  ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტმა 1.9% (1.7 მლრდ ლარი) შეადგინა (ლიმიტი - 3.0%);  ვალის წესის მაჩვენებელი 36.1%-ს გაუტოლდა (ლიმიტი - 60.0%).  აღსანიშნავია, რომ ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლ ქვეშ მყოფი სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული 113 საწარმოდან 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში ინფორმაცია წარმოდგენილია 82 საწარმოს შესახებ. დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ წინა წლებთან შედარებით გაზრდილია როგორც ანგარიშში წარმოდგენილი საწარმოების რაოდენობა, ასევე მონაცემების ხარისხი;  არსებული პროგრესის კვალდაკვალ, ფისკალურ პარამეტრებზე პოტენციური გავლენის მასშტაბის გათვალისწინებითა და კანონმდებლობით განსაზღვრული მოთხოვნების ჯეროვანი შესრულებისთვის, მნიშვნელოვანია, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების და მათი მაკონტროლებელი უწყებების მხრიდან საბიუჯეტო პროცესის ყველა ეტაპზე დამატებითი ყურადღება გამახვილდეს ფინანსთა სამინისტროსთვის დროული და ზუსტი ინფორმაციის წარდგენის საკითხებზე;  ფისკალური გამჭვირვალობის გაუმჯობესებისთვის, მიზანშეწონილია, სახელმწიფო საწარმოების მიერ (სექტორიზაციის გათვალისწინებით) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების შესახებ დეტალური ინფორმაცია, დაფინანსების მიზნობრიობის ჩათვლით, წარმოდგენილი იქნეს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში;  სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების მაკონტროლებელი უწყებები მნიშვნელოვანი დივერსიფიცირებით ხასიათდება, რამაც შესაძლოა საწარმოთა რეფორმის განხორციელების პროცესში გარკვეული სირთულეები წარმოქმნას, მაშინ როდესაც რეფორმის განმახორციელებელ ფინანსთა სამინისტროს მათზე პირდაპირი კონტროლი არ გააჩნია. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია, რეფორმის პროცესში ჩართული სახელმწიფო საწარმოების მაკონტროლებელი უწყებების მხრიდან ყურადღება მიექცეს რეფორმის თანმიმდევრულ და ეფექტიან განხორციელებას;  გასული წლების მსგავსად, 2024 წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების მოცულობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. კერძოდ, მხოლოდ დეკემბერში დახარჯული თანხის ოდენობამ 3.4 მლრდ ლარი და მთლიანი გადასახდელების 13.1% შეადგინა;  2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების დაგეგმვის პროცესში, მხარჯავი დაწესებულებებისათვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრული მოცულობები მნიშვნელოვნად იცვლებოდა 2023 წლის განმავლობაში შემუშავებული BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვარიანტებში. ბიუჯეტის დაგეგმვა კომპლექსური პროცესია და ბუნებრივია BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვერსიებში საორიენტაციო მოცულობებს შორის განსხვავების არსებობა, თუმცა საყურადღებოა აღნიშნული განსხვავებების სიხშირე და მასშტაბი. შესაბამისად, მხარჯავი 6 დაწესებულებებისთვის გათვალისწინებული ასიგნებების ზღვრული მოცულობების შესახებ BDD დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაცია საჭიროებს შემდგომ გაუმჯობესებას;  სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ შესწავლილი 8 სამინისტროს შემთხვევაში, 2024 წელს განხორციელებული ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებების ჯამურმა მოცულობამ (პროგრამებს, ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებს შორის) 2.3 მლრდ ლარი შეადგინა. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული 155 პროგრამიდან ბიუჯეტის დაზუსტება განხორციელდა 105-ში (პროგრამების საერთო რაოდენობის 67.7%-ში). დაზუსტების ჯამურმა თანხამ 566.5 მლნ ლარი შეადგინა. აღნიშნული განსაკუთრებით საყურადღებოა 2024 წლის დეკემბერში სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილების ფონზე;  ბიუჯეტის დაზუსტებასთან დაკავშირებით, საყურადღებოა, რომ (1) წლის განმავლობაში საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ადგილი აქვს თანხების მიმართვას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზევე გათვალისწინება; (2) ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის ან ცალკეული საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში დაგეგმილია ჭარბი ოდენობით რესურსი და აუთვისებელი თანხები წლის განმავლობაში ნაწილდება სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე/საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე; (3) რიგ შემთხვევებში, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ადგილი აქვს იმ პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე თანხების უკან მობრუნებას, რომლებიდანაც წლის განმავლობაში ხდებოდა ასიგნებების გადატანა;  სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების აგრეგირებულ დონეზე შესრულების მაღალი მაჩვენებლის მიუხედავად, 11 პროგრამისა (პროგრამების საერთო რაოდენობის 7.1%) და 78 ქვეპროგრამის (ქვეპროგრამების საერთო რაოდენობის 20.1%) შემთხვევაში, ათვისებული იქნა ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებული გეგმის 80%-ზე ნაკლები;  2024 წლის ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალურმა ხარჯებმა 8.0 მლრდ ლარი და მშპ-ს 8.7% შეადგინა. საშუალოვადიან პერიოდში (2025-2028 წლებში) აღნიშნული მაჩვენებელი კლების ტენდენციით ხასიათდება და შესაბამისობაშია ამავე პერიოდის BDD დოკუმენტით განსაზღვრულ მიზნობრივ 6%-7%-იან დონესთან, რაც თავის მხრივ შემცირებულია 2024-2027 წლების BDD დოკუმენტით განსაზღვრულ 8%-იან ნიშნულთან შედარებით;  2021-2024 წლებში მომზადებულ საბოლოო BDD დოკუმენტებში წარმოდგენილ პროგნოზებში, კაპიტალური ხარჯების მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებლის პროგნოზი საშუალოვადიანი პერიოდისთვის მუდმივად კლებადი ტენდენციით ხასიათდებოდა, მაშინ როდესაც ფაქტობრივი მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად აღემატებოდა პროგნოზს. აღნიშნული თავის მხრივ საშუალოვადიანი ბიუჯეტირების თვალსაზრისით გამოწვევას წარმოადგენს;  2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით კაპიტალური პროექტების მნიშვნელოვან ნაწილს შეეცვალა დაფინანსება. მიუხედავად ამისა, არ დაკორექტირებულა „კაპიტალური პროექტების დანართი“. გარდა ამისა, საყურადღებოა, აღნიშნულ დანართში წარმოდგენილი დაკავშირებული საკითხები; ინფორმაციის სისრულესა და სიზუსტესთან 7  კაპიტალური პროექტის მეთოდოლოგიით შესრულების განსაზღვრული მონიტორინგის პროექტების კუთხით, შესრულების მნიშვნელოვანია, მდგომარეობის PIM შესახებ პერიოდული ანგარიშების მომზადება და სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების კვარტალურ ანგარიშებთან ერთად წარმოდგენა;  საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვაში იდენტიფიცირებული ნაკლოვანებებია პროექტების გეგმების არსებითი ცვლილებები და დასრულების ვადის დროში გაჭიანურება. გარდა ამისა, პროექტების დაგეგმვის ეტაპზე არსებული გამოწვევები გავლენას ახდენს მათი განხორციელების პროცესზე, რაც ხშირ შემთხვევაში, აუთვისებელი რესურსის ან ფაქტობრივი ხარჯის გეგმაზე მნიშვნელოვან გადაჭარბებაში გამოიხატება;  2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული 96 ინფრასტრუქტურული პროექტიდან 2 პროექტის შემთხვევაში საერთოდ არ მომხდარა გეგმით გათვალისწინებული სახსრების ათვისება, ხოლო 24 პროექტის შემთხვევაში, ათვისებული იქნა გამოყოფილი დაფინანსების 80%-ზე ნაკლები;  სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში სსიპ/ა(ა)იპ-ების შესახებ არ ხდება ინფორმაციის წარმოდგენა ინდივიდუალური სსიპ/ა(ა)იპ-ის შემოსულობების/გადასახდელების შესახებ, მათი ფორმირების წყაროების მიხედვით;  საყურადღებოა, სსიპ/ა(ა)იპ-ების საკუთარი შემოსავლებისა და ხარჯების გეგმურ და ფაქტობრივ მაჩვენებლებს შორის არსებული გადახრების სიხშირე და მასშტაბი, რაც რიგ შემთხვევებში სისტემატურ ხასიათს ატარებს. აღნიშნულის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია, უწყებების მხრიდან დამატებითი ყურადღების გამახვილება ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე, რეალისტური პროგნოზების განსაზღვრისთვის;  სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ შესწავლილი სსიპ/ა(ა)იპ-ების კომერციული ბანკების ანგარიშებზე 2024 წლის ბოლოს განთავსებული თანხა ჯამურად 1.3 მლრდ ლარს შეადგენს, საიდანაც 827 მლნ ლარი მოთხოვნამდე ანაბრებსა და საბარათე ანგარიშებზე იყო განთავსებული, ხოლო 494 მლნ ლარი (13 უწყების მიერ) - ვადიან დეპოზიტებზე;  დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით გათვალისწინებული იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გაცემული რეკომენდაციები სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ ფულადი რესურსების მართვის/კონტროლის მექანიზმ(ებ)ის გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით;  2024 წელს საგარეო წყაროებიდან მობილიზებული საკრედიტო რესურსიდან გადასესხდა 246 მლნ ლარი. წლის ბოლოს არსებული მდგომარეობით, საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების მთლიანი პორტფელის მოცულობა 2.9 მლრდ ლარს შეადგენს. პორტფელში აღირიცხება 80 სესხი, საიდანაც 25 რესტრუქტურიზებულია;  გადასესხებულების პორტფელში რესტრუქტურიზებული სესხების ნაშთი 440 მლნ ლარს შეადგენს, რაც მთლიანი პორტფელის 15.3%-ია. იმის გათვალისწინებით, რომ ქვესასესხო ხელშეკრულებებით განსაზღვრული ვალდებულებების შეუსრულებლობის ან/და გადავადების შემთხვევაში, ძირითადი სასესხო ხელშეკრულების ფარგლებში აღებული ვალდებულებების მომსახურება და დაფარვა სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ხორციელდება, სესხების რესტრუქტურიზაცია ბიუჯეტისადმი დამატებითი ფინანსური წნეხის წყაროა; 8  მნიშვნელოვანია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს საგარეო საკრედიტო წყაროებიდან მობილიზებული რესურსის გადასესხების პოლიტიკა/პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელშიც აისახება გადასესხების პროცესის სრული ციკლი და შესაბამისად, უზრუნველყოფს გამჭვირვალე და ერთგვაროვანი მიდგომის ჩამოყალიბებას აღნიშნული პროცესის თითოეული ეტაპისთვის;  ასევე, მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს თან ერთვოდეს დეტალური ინფორმაცია საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების პორტფელში განხორციელებული ცვლილებებისა და პორტფელის საბოლოო მდგომარეობის შესახებ;  რაც შეეხება შიდა საბიუჯეტო რესურსებიდან გაცემულ სესხებს, პორტფელში აღრიცხული 161 სესხიდან ვადაგადაცილებაშია 85, რომლებზეც დარიცხული დავალიანების (ჯამში 396.8 მლნ ლარი) 57.2% პირგასამტეხლოა, 36.3% - სესხის ძირი თანხა, ხოლო 6.5% დარიცხული და გადაუხდელი საპროცენტო ხარჯი;  2024 წლის ბოლოს მთავრობის ვალის მოცულობა 33.2 მლრდ ლარს გაუტოლდა და მშპ-ს 36.1% შეადგინა. მათ შორის, მთავრობის საგარეო ვალი 23.1 მლრდ ლარია, ხოლო საშინაო ვალი - 10.0 მლრდ ლარი;  2024 წლის ბოლოს არსებული მდგომარეობით, მთავრობის ვალის ნაშთის 69.7%-ს საგარეო ვალი წარმოადგენს. შესაბამისად, არსებული გეოპოლიტიკური რისკების ფონზე, მთავრობის ვალი განსაკუთრებით მოწყვლადი რჩება ვალუტის გაცვლითი კურსის ცვლილების მიმართ;  აღსანიშნავია რომ, მთავრობის ვალის მართვის მოქმედი სტრატეგიით მთავრობის ვალის პორტფელში საგარეო ვალის წილისათვის დადგენილია 65%-იანი საშუალოვადიანი ნიშნული, რომელიც ჯერჯერობით მიღწეული არ არის;  ევროში აღებული ვალდებულებების წილი 2019 წელთან შედარებით თითქმის გაორმაგდა და 63%-ს გაუტოლდა. საყურადღებოა საგარეო ვალის პორტფელში ევროში დენომინირებული სესხების მნიშვნელოვანი ზრდა, რაც მთავრობის საგარეო ვალის მოწყვლადობას ევროს გაცვლითი კურსის ცვლილების მიმართ განსაკუთრებულად ზრდის;  უკანასკნელ წლებში ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება საკრედიტო პორტფელში ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილი. 2024 წლის ბოლოსთვის 2019 წელთან შედარებით ამ ტიპის სესხები 7.4 პ.პ.-ითაა გაზრდილი და 52.6% შეადგენს. მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიით 2027 წლისთვის ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილი მთავრობის მთლიან საგარეო ვალში უნდა შეადგენდეს მინიმუმ 50%-ს, რაც 2024 წლისთვის დარღვეულია;  2022 წლიდან გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პირობებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მთავრობის საგარეო ვალის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი და 2024 წლის ბოლოსთვის 3.1%-ს მიაღწია. იმის გათვალისწინებით, რომ საგარეო ვალის პორტფელის ნახევარი ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხებშია წარმოდგენილი, გასულ წლებთან შედარებით მნიშვნელოვნადაა გაზრდილი საგარეო ვალის საპროცენტო ხარჯები;  გასული ორი წლის განმავლობაში, მთავრობის მიერ მოწონებული მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის გამოქვეყნება ხორციელდება აღნიშნული ბრძანებით განსაზღვრული ვადების 9 დარღვევით, შემდგომი ფისკალური წლის განმავლობაში. ამასთანავე, 2025-2028 წლების სტრატეგია, 2025 წლის 19 მაისის მდგომარეობით გამოქვეყნებული არ არის;  მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიაში წარმოდგენილი მიმართულებების საბიუჯეტო პროცესში უკეთ ინტეგრირებისთვის, მიზანშეწონილია, მისი განახლება განხორციელდეს შემდგომი წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის საბოლოო ვარიანტის წარდგენამდე;  მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის ხარისხობრივი გაუმჯობესებისთვის, მიზანშეწონილია, დოკუმენტში წარმოდგენილი მიმართულებები და მიზნობრივი ნიშნულები თანხვედრაში იყოს დოკუმენტის არეალსა და მიზნებთან; ასევე, სტრატეგია მოიცავდეს ვალის მომსახურების ხარჯების შეფასების ინდიკატორ(ებ)ს და სტრატეგიით განსაზღვრული მიზნობრივი მაჩვენებლების პოტენციური გავლენის შეფასებას ამ ინდიკატორ(ებ)ზე;  მთავრობის ვალთან დაკავშირებული სხვადასხვა რისკ-ფაქტორების სრულფასოვანი ანალიზის მიზნით, მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ „მთავრობის ვალის მდგრადობის ანალიზი“ მოამზადოს საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის განახლებულ მეთოდოლოგიაზე დაყრდნობით;  მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს სახელმწიფოს მიერ გამოშვებული ფასიანი ქაღალდებით მობილიზებული საკრედიტო რესურსის ერთგვაროვანი სააღრიცხვო მიდგომა შესაბამისი საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებით;  პროგრამული ბიუჯეტის მომზადებისა და ანგარიშგების პროცესში შეინიშნება სისტემური ხასიათის ნაკლოვანებები, პროგრამების/ქვეპროგრამების გამოვლინდა ხარვეზები; რაც ართულებს შედეგების პროგრამების შეფასების ეფექტიანობის ინდიკატორების შეფასებას. 30%-ზე მეტში  პროგრამული ბიუჯეტირების შემდგომი განვითარებისთვის, მიზანშეწონილია, შემუშავდეს ფორმალური სამოქმედო გეგმა, სადაც განისაზღვრება რეფორმის ფარგლებში განსახორციელებელი კონკრეტული აქტივობები შესაბამისი ვადებითა და პასუხისმგებელი უწყებებით. 10 1. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ტენდენციები 21.8 მლრდ ₾ (გეგმის 100.6%) შემოსავლები 20 მლრდ ₾ (გეგმის 100.4%) ხარჯები 25.8 მლრდ ₾ 25.9 მლრდ ₾ შემოსულობები გადასახდელები 4.2 მლრდ ₾ (გეგმის 96.4%) არაფინანსური აქტივების ზრდა 301 მლნ ₾ (გეგმის 100.4%) არაფინანსური აქტივების კლება 365 მლნ ₾ (გეგმის 140.2%) ფინანსური აქტივების ზრდა 345 მლნ ₾ (გეგმის 114.9%) ფინანსური აქტივების კლება 3.3 მლრდ ₾ (გეგმის 96.8%) ვალდებულებების ზრდა 1.3 მლრდ ₾ (გეგმის 98.6%) ვალდებულებების კლება ცხრილი 1. მაკროეკონომიკური და ფისკალური ინდიკატორები. 2020 წ. 2021 წ. 2022 წ. 2023 წ. 2024 წ. ეკონომიკური მაჩვენებლები ნომინალური მშპ (მლრდ ლარი) 49.8 60.7 72.9 80.9 91.9 ეკონომიკური ზრდა -6.3% 10.6% 11.0% 7.8% 9.4% ინფლაცია 5.2% 9.6% 11.9% 2.5% 1.1% მშპ-ს დეფლატორი 6.8% 10.2% 8.1% 2.9% 3.8% საგარეო სავაჭრო სალდო (მლრდ აშშ $) -4.7 -5.9 -8.0 -9.5 -10.4 პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები (მლნ აშშ $) 583 1,246 2,253 1,902 1,334 ფულადი გზავნილები (მლრდ აშშ $) 1.9 2.3 4.4 4.1 3.4 12.4% 10.3% 4.4% 5.6% 4.4% მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი მშპ-თან ფისკალური მაჩვენებლები შემოსულობები (მლრდ ლარი) 18.0 18.4 20.5 22.7 25.8 გადასახდელები (მლრდ ლარი) 16.2 19.8 20.2 22.4 25.9 ნაშთის ცვლილება (მლნ ლარი) 1,868 -1,430 366 330 -191 საგადასახადო შემოსავლები (მლრდ ლარი) 9.4 11.4 15.0 17.0 20.2 ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი მშპ-სთან 9.1% 6.3% 2.2% 2.2% 1.9% სახელმწიფო ვალის მოცულობა (მლრდ ლარი) 30.8 31.2 29.7 32.5 34.1 მთავრობის ვალის მოცულობა (მლრდ ლარი) 29.7 29.8 28.6 31.5 33.2 60.4% 49.7% 39.3% 39.0% 36.1% ვალის წესის მაჩვენებელი 11 სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით შემოსულობები 24.6 მლრდ ლარით, ხოლო გადასახდელები - 25 მლრდ ლარით განისაზღვრა. დაგეგმილზე მაღალი ეკონომიკური ზრდისა და რიგი მიმართულებებით დამატებითი დაფინანსების საჭიროებიდან გამომდინარე, დეკემბერში სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელდა ცვლილება. ცვლილებით შემოსულობების გეგმა 1.1 მლრდ ლარით (4.6%-ით) გაიზარდა და 25.7 მლრდ ლარს გაუტოლდა, ხოლო გადასახდელების მოცულობა 900 მლნ ლარით (3.6%-ით) გაიზარდა და 25.9 მლრდ ლარი შეადგინა. წლის ბოლოს შემოსულობებისა და გადასახდელების ფაქტობრივმა მაჩვენებლებმა, შესაბამისად, 25.8 მლრდ ლარი (გეგმის 100.2%) და 25.9 მლრდ ლარი (გეგმის 100.1%) შეადგინა. დიაგრამა 1. 2024 წლის შემოსულობებისა და გადასახდელების შესრულება საბოლოო კვარტალური განწერით განსაზღვრულ გეგმებთან. 103.3% 98.2% 102.1% 100.8% 99.8% 99.4% 96.3% 101.4% კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 შემოსულობები შემოსულობებისა გადასახდელები და გადასახდელების შესრულების ტენდენციის გათვალისწინებით, წლის განმავლობაში ბიუჯეტის ნაშთის მოცულობა 1.6 მლრდ ლარიდან 1.4 მლრდ ლარამდე შემცირდა (ბიუჯეტის ნაშთიდან გამოყენებულ იქნა 191 მლნ ლარი). დიაგრამა 2. შემოსულობების, გადასახდელებისა და ბიუჯეტის ნაშთის დინამიკა ყოველი თვის ბოლოს - 2024 წ. (მლრდ ლარი). 3.5 3.0 2.5 2.0 1.5 1.0 0.5 0.0 შემოსულობები გადასახდელები მთლიანი ნაშთი 12 მაკროეკონომიკური და ფისკალური ინდიკატორების ზემოხსენებული ტენდენციების პირობებში, 2024 წელს „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით დადგენილი ლიმიტების ფარგლებშია1 როგორც ბიუჯეტის ბალანსის (ბიუჯეტის დეფიციტის), ასევე ვალის მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებლები, რომლებმაც შესაბამისად, 1.9% და 36.1% შეადგინა. წესის 2 მაკროეკონომიკური პროგნოზებისა და ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი 2.1 მაკროეკონომიკური გარემოს მიმოხილვა ქვეყნის საშუალოვადიანი ფისკალური გეგმა და სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ კანონის ძირითადი პარამეტრები ემყარება „ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტში“ (შემდგომში - BDD) წარმოდგენილ მაკროეკონომიკურ პროგნოზებს. შესაბამისად, საპროგნოზო მაჩვენებლების რეალისტურობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როგორც წლიური ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების, ასევე საშუალოვადიან პერიოდში ფისკალური მდგრადობის უზრუნველსაყოფად. დიაგრამა 3. ძირითადი მაკროეკონომიკური ინდიკატორების საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი 2024 წლისათვის. 9.0% 9.4% 5.2% 4.7% 4.7% 4.4% 3.0% 2.8% 1.0% 1.1% რეალური მშპ-ს ზრდა სამომხმარებლო ფასების ინფლაცია (პერიოდის საშუალო) 2024 წლის საწყისი კანონის პროგნოზი 1.0% 1.9% სამომხმარებლო ფასების ინფლაცია (პერიოდის ბოლოს) მიმდინარე ანგარიში / მშპსთან 2024 წლის საბოლოო კანონის პროგნოზი 2024 წლის ფაქტი წყარო: საპროგნოზო მაჩვენებლები - ფინანსთა სამინისტრო; ფაქტები - სსიპ - სტატისტიკის ეროვნული სამსახური და საქართველოს ეროვნული ბანკი. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონი ეკონომიკის 5.2%-იანი ზრდის პროგნოზით დაიგეგმა, თუმცა წლის განმავლობაში დაფიქსირებულმა დადებითმა ტენდენციებმა მნიშვნელოვნად ბიუჯეტის ბალანსის წესი - ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი არ უნდა აღემატებოდეს მშპ-ს 3.0%-ს; ვალის წესი - მთავრობის ვალის და „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული 1 ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების ჯამის ფარდობა მშპ-სთან არ უნდა აღემატებოდეს 60.0%-ს. 13 შეცვალა ეკონომიკური განვითარების დინამიკა. აღნიშნულის გათვალისწინებით, 2024 წლის 10 დეკემბერს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით მაკროეკონომიკური მაჩვენებლების უმეტესობა პოზიტიური მიმართულებით დაკორექტირდა. მოცემული მომენტისთვის წლის ფისკალური და ეკონომიკური ტენდენციების ფაქტობრივი მდგომარეობა უმეტესწილად ცნობილი იყო. აღნიშნულმა თავის მხრივ ხელი შეუწყო მაკროეკონომიკური პარამეტრების საპროგნოზო მაჩვენებლების ფაქტობრივთან დაახლოებას. მიუხედავად ამისა, ცალკეული ინდიკატორების შემთხვევაში, ფაქტობრივ და საპროგნოზო მაჩვენებლებს შორის ფიქსირდება განსხვავებები. უნდა აღინიშნოს, რომ უკანასკნელ წლებში, ეკონომიკური ზრდის საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლები მნიშვნელოვანი განსხვავებებით ხასიათდება. კერძოდ, 2023-2026 წლების BDD დოკუმენტით, 2023 წლის ეკონომიკური ზრდის პროგნოზი 5.0%-ით განისაზღვრა, ფაქტობრივმა მაჩვენებელმა კი 7.8% შეადგინა. 2024-2027 წლების BDD დოკუმენტით 2024 წლისთვის რეალური მშპს ზრდა 5.2%-ით დაიგეგმა, ფაქტობრივი მაჩვენებელი კი 9.4%-ს გაუტოლდა. ანალოგიურ შემთხვევებს ჰქონდა ადგილი გასულ წლებშიც. აღნიშნული თავის მხრივ ბიუჯეტის შემოსავლების საპროგნოზო მაჩვენებლის ფორმირებაზე ახდენს გავლენას, რაც საბიუჯეტო რესურსების ოპტიმალური დაგეგმვისა და განაწილების თვალსაზრისით შემაფერხებელ გარემოებას შეიძლება წარმოადგენდეს. დიაგრამა 4. ეკონომიკური ზრდის საპროგნოზო და ფაქტობრივი მაჩვენებლების შედარებითი ანალიზი. 10.6% 11.0% 9.4% 7.8% 6.0% 4.3% 2021 2022 პროგნოზი 5.0% 5.2% 2023 2024 ფაქტი * პროგნოზები ეყრდნობა შესაბამისი ფისკალური წლისთვის მომზადებულ BDD დოკუმენტის საბოლოო ვერსიებს. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით ეკონომიკური ზრდის მაჩვენებელი 9.0%-მდე გაიზარდა. 2024 წლის ფაქტობრივმა ეკონომიკურმა ზრდამ, წინასწარი შეფასებით, 9.4% შეადგინა და 0.4 პ.პ.-ით გადააჭარბა პროგნოზირებულ მაჩვენებელს. 14 დიაგრამა 6. რეალური მშპ-ს და ზოგიერთი ეკონომიკური დარგის შედარება წინა წელთან - 2024 წ. (%) რეალური მშპ-ს ზრდა წყალმომარაგება, კანალიზაცია… 8.3% 11.0% 9.7% 8.7% 7.3% 4.7% 11.0% 6.8% სხვა დარგები 9.0% 8.6% 10.5% 14.5% 14.8% დიაგრამა 5. რეალური მშპ-ს ზრდის ტემპის კვარტალური და წლიური დინამიკა - 2022-2024 წწ. (%) 9.4% 4.6% 9.0% პროფესიული, სამეცნიერო და… 14.1% მშენებლობა 9.4% 7.8% 14.2% საფინანსო და სადაზღვევო… 14.9% ხელოვნება, გართობა და… 16.4% ადმინისტრაციული საქმიანობები 17.8% სახელმწიფო მმართველობა,… Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 2022 წელი 2023 წელი Q1 Q2 Q3 Q4 17.9% ინფორმაცია და კომუნიკაცია 2024 წელი 24.3% განათლება ზრდა წლების მიხედვით ელექტროენერგიის და აირის… ზრდა კვარტლების მიხედვით 29.1% -8.3% წყარო: სსიპ - სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2024 წლის განმავლობაში მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ-ს) რეალური ზრდის ყველაზე მაღალი ნიშნული (11.0%) მესამე კვარტალში დაფიქსირდა, რაც მნიშვნელოვანწილად იმპორტის შენელებული ზრდის პარალელურად, სამომხმარებლო დანახარჯებისა და საქონლისა და მომსახურების ექსპორტის ზრდით იქნა განპირობებული.2 2024 წელს, წინა წელთან შედარებით, ეკონომიკის 20 დარგიდან3 19-ში ზრდა დაფიქსირდა. წლიურად ყველაზე მკვეთრად გაიზარდა განათლების (29.1%-ით), ინფორმაციისა და კომუნიკაციის (24.3%-ით), სახელმწიფო მმართველობის, თავდაცვისა და სოციალური უსაფრთხოების (17.9%-ით) და ადმინისტრაციული (17.8%-ით) სექტორები. შემცირდა ელექტროენერგიისა და აირის მიწოდების დარგი (-8.3%-ით). 2024 წელს ნომინალური მშპ 2023 წელთან შედარებით 13.6%-ით გაიზარდა და 91.9 მლრდ ლარს გაუტოლდა, რაც 996.6 მლნ ლარით (1.1%-ით) მეტია სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ პროგნოზზე. აღნიშნული ძირითადად განპირობებულია მთავრობის დანახარჯების გეგმურ მაჩვენებელზე გადაჭარბებით და იმპორტის ფაქტობრივი მაჩვენებლის პროგნოზიდან ჩამორჩენით. დანახარჯების მიხედვით დათვლილ ნომინალური მშპ-ს ზრდაში ყველაზე დიდი კონტრიბუცია მოხმარებამ (9.6%) და ექსპორტმა (5.7%) შეიტანა. 2 3 საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, ოქტომბერი, 2024. Statistical Classification of Economic Activities in the European Community Rev. 2 15 დიაგრამა 7. დანახარჯების მიხედვით დათვლილი ნომინალური მშპ-ს ზრდა და ზრდაში თითოეული კომპონენტის წვლილი. 40% 15.1% 30% 0.6% 20% 20.3% 2.6% 2.2% 10% 8.2% 19.5% 1.0% 0.9% 0% -10% 6.3% -15.9% -15.7% 2021 2022 3.7% 6.2% 5.7% 3.1% 0.9% 9.6% -2.0% -5.7% 2023 2024 -20% მოხმარება მთავრობის ხარჯები ინვესტიციები ექსპორტი იმპორტი ნომინალური მშპ-ს ზრდა წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2024 წლის სამომხმარებლო ფასების საშუალო წლიურმა ინფლაციამ 1.1% შეადგინა, რაც სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ პროგნოზს (1.0%) 0.1 პ.პ.-ით აღემატება, ხოლო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონის საპროგნოზო მაჩვენებელს (2.8%) 1.7 პ.პ.-ით ჩამორჩება. პროგნოზირებულზე დაბალი ინფლაცია ძირითადად შემცირებული ინფლაციური მოლოდინებით და მოსალოდნელზე მეტად გაუმჯობესებული რეალური სექტორის სტრუქტურული ფაქტორებით აიხსნება.4 დეკემბრის ბოლოს სამომხმარებლო ფასების ინფლაციის მაჩვენებელმა 1.9% შეადგინა და სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ პერიოდის ბოლოსთვის არსებულ პროგნოზს 0.9 პ.პ.-ით გადააჭარბა, ხოლო თავდაპირველი კანონის (3.0%) პროგნოზს 1.1 პ.პ.-ით ჩამორჩა. 2024 წელს სამომხმარებლო კალათის ცალკეული სასაქონლო ჯგუფებიდან ფასების ყველაზე მაღალი საშუალო წლიური ზრდა დაფიქსირდა სასტუმროების, კაფეების, რესტორნების (7.1%-ით), ტრანსპორტისა (5.7%-ით) და ალკოჰოლური სასმელებისა და თამბაქოს (4.1%-ით) სასაქონლო ჯგუფებზე. 4 საქართველოს ეროვნული ბანკი, მონეტარული პოლიტიკის ანგარიში, იანვარი, 2025. 16 დიაგრამა 8. ინფლაციის მაჩვენებლები წინა წლის შესაბამის თვესთან შედარებით5 (%). 15% დიაგრამა 9. სამომხმარებლო კალათაში შემავალი სასაქონლო ჯგუფების ფასების საშუალო წლიური ზრდის მაჩვენებლები - 2024 წ. (%) 1.1% წლიური ინფლაცია კავშირგაბმულობა 12% 9% 6% 2.3% 1.9% 3% I IV VII X I IV VII X I IV VII X I IV VII X 0% 2021 2022 2023 2024 მთლიანი ინფლაცია საბაზო ინფლაცია მიზნობრივი ინფლაცია წყარო: სსიპ - სტატისტიკის ეროვნული სამსახური -6.8% საცხ. სახლი, კომუნალურები -2.4% ტანსაცმელი და ფეხსაცმელი -2.4% ავეჯი, სახლის მოვლა-შეკეთება -1.9% დასვენება, გართობა და კულტურა -1.4% სურსათი, უალკოჰოლო სასმელები 0.0% ჯანმრთელობის დაცვა 0.7% განათლება 3.9% ალკოჰ. სასმელები, თამბაქო 4.1% ტრანსპორტი სასტუმროები, კაფეები,… სხვადასხვა საქ. და მომს. 5.7% 7.1% 6.4% 2024 წელს მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი 2023 წელთან შედარებით 217 მლნ აშშ დოლარით (12.7%ით) შემცირდა და 1.5 მლრდ აშშ დოლარს გაუტოლდა. ამასთან, 1.2 პ.პ.-ით შემცირდა მისი მშპ-სთან თანაფარდობაც და 4.4% შეადგინა.6 მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტის მშპ-სთან ფარდობის ფაქტობრივი მაჩვენებელი 0.3 პ.პ.-ით ჩამორჩება როგორც სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით, ასევე ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ პროგნოზს (4.7%). აღსანიშნავია, რომ მესამე კვარტალში საქონლისა და მომსახურების წმინდა ექსპორტის ზრდის შედეგად მიმდინარე ანგარიშის ბალანსის დადებითი მაჩვენებელი დაფიქსირდა, თუმცა მეოთხე კვარტალში აღნიშნული მაჩვენებლების შემცირებამ კვლავ გაზარდა დეფიციტი. მიმდინარე ანგარიშის ბალანსზე უარყოფითი ეფექტი იქონია საქონლის წმინდა ექსპორტისა და მეორადი შემოსავლების ცვლილებამ, ხოლო მაჩვენებელი გააუმჯობესა პირველადი შემოსავლების 11.1%-იანმა და საქართველოდან მომსახურების წმინდა ექსპორტის 25.9%-იანმა ზრდამ, რაც ძირითადად სატრანსპორტო მომსახურებისა და მოგზაურობიდან მიღებული შემოსავლების ზრდით იყო გამოწვეული.7 საბაზო ინფლაციის გაანგარიშება ხდება სამომხმარებლო კალათიდან შემდეგი საქონლისა და მომსახურების ჯგუფების გამორიცხვით: სურსათი და უალკოჰოლო სასმელები; ენერგომატარებლები; ადმინისტრირებადი ტარიფები; ტრანსპორტი (ცალკეული ტარიფები). 6 მიმდინარე ანგარიშის მშპ-სთან ფარდობის შემცირება გამოწვეულია ერთი მხრივ, მიმდინარე ანგარიშის ბალანსის გაუმჯობესებით, ხოლო მეორე მხრივ, ნომინალური მშპ-ს ზრდით. 7 2024 წელს სატრანსპორტო მომსახურებიდან მიღებული შემოსავლები 2023 წელთან შედარებით გაიზარდა 25.7%-ით (194 მლნ აშშ დოლარით) და 784 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა, ხოლო მოგზაურობიდან მიღებული შემოსავლები 2023 წელთან შედარებით გაიზარდა 7.3%-ით (300 მლნ აშშ დოლარით) და 4.4 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. 5 17 დიაგრამა 10. მიმდინარე ანგარიშის ბალანსისა და მისი კომპონენტების ტენდენცია ნომინალში და მშპ-სთან მიმართებით (მლნ აშშ დოლარი; %). 9,000 დიაგრამა 11. მიმდინარე ანგარიშის ბალანსის კვარტალური ტენდენცია ნომინალში და მშპ-სთან მიმართებით - 2024 წ. (მლნ აშშ დოლარი; %). 2,500 18.0 % 2,000 15.0 % 6,000 10.3% 809 12.0 % 1,500 4.4% 3,000 5.6% 9.0% 4.4% 1,000 500 0 -1,491 -1,709 -6.0 % -1,000 -9.0 % -1,500 -6,000 -12 .0% -15 .0% -9,000 -18 .0% 2021 2022 2023 776 5.0% 1,425 948 713 0.5% 791 0.0% -500 -3.0 % -1,943 875 0 0.0% -1,105 10.0 % 846 6.0% 3.0% -3,000 15.0 % -2,000 -4.4% -1,513 -1,639 -1,504 -1,814 -5.0 % -6.7% -7.4% -393 -10 .0% -680 -590 -541 -2,500 2024 -15 .0% I II III IV 2024 მეორადი შემოსავალი პირველადი შემოსავალი მომსახურების წმინდა ექსპორტი საქონლის წმინდა ექსპორტი მიმდინარე ანგარიში მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი/მშპ მეორადი შემოსავალი პირველადი შემოსავალი მომსახურების წმინდა ექსპორტი საქონლის წმინდა ექსპორტი მიმდინარე ანგარიში / მშპ წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი დიაგრამა 12. მიმდინარე ანგარიშის ბალანსის კომპონენტების მოცულობები და მათი კონტრიბუცია 2024 წლის მაჩვენებლის ფორმირებაში (მლნ აშშ დოლარი; %-ული პუნქტი). 90.0 % 3,500 70.0 % 3,435 1,500 3,329 3,306 11.1% -500 25.9% -23.0% -2,500 3,877 -6,078 50.0 % 30.0 % 10.0 % -2,394 -2,204 -10 .0% -1.3% -6,470 -4,500 -30 .0% -50 .0% -70 .0% -6,500 -90 .0% საქონლის წმინდა ექსპორტი მომსახურების წმინდა ექსპორტი 2023 2024 პირველადი შემოსავალი მეორადი შემოსავალი კონტრიბუცია წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი; სსიპ - სტატისტიკის ეროვნული სამსახური რაც შეეხება საქონლით ვაჭრობას, 2024 წელს საქონლის საგარეო სავაჭრო ბრუნვამ 23.5 მლრდ აშშ დოლარი, ხოლო სავაჭრო სალდომ -10.4 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. 2023 წელთან შედარებით, 18 საქონლის ექსპორტი 7.8%-ით გაიზარდა და 6.6 მლრდ აშშ დოლარს8 გაუტოლდა, ხოლო საქონლის იმპორტი 8.6%-ით გაიზარდა და 16.9 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. დიაგრამა 13. საქონლის ექსპორტის/იმპორტის მოცულობა (მლნ აშშ დოლარი) სავაჭრო პარტნიორების მიხედვით. ექსპორტი 7,000 6,086 5,582 6,000 28% 5,000 4,242 4,000 45% 3,341 21% 6% 13% 13% 1% 2020 1,000 0 ყირგიზეთი ყაზახეთი 12% 9% 9% 13% 10% 11% 11% 17% 6% 14% 13% 2% 10% 12% 14% 13% 12% 4% 11% 2021 2022 45% 2,000 28% 15% 47% 3,000 6,560 აზერბაიჯანი რუსეთი 12% 2023 სომხეთი ევროკავშირის ქვეყნები 20% 2024* სხვა ქვეყნები იმპორტი 16,948 18,000 15,604 16,000 12,000 10,000 10,099 8,049 8,000 6,000 4,000 2,000 0 20% 13,548 14,000 28% 22% 26% 4% 9% 5% 8% 14% 7% 11% 13% 3% 10% 11% 12% 26% 6% 9% 11% 7% 17% 6% 9% 10% 6% 18% 23% 23% 25% 27% 23% 2020 2021 2022 2023 2024* ევროკავშირის ქვეყნები თურქეთი 17% 18% აშშ რუსეთი ჩინეთი აზერბაიჯანი 16% სხვა ქვეყნები წყარო: სსიპ - სტატისტიკის ეროვნული სამსახური 2024 წელს საქონლის ადგილობრივი ექსპორტის მოცულობამ 3.0 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც საქონლის ექსპორტის ჯამური მოცულობის 45.8%-ია.9 ადგილობრივი ექსპორტის მიხედვით, საქართველოს ყველაზე მსხვილი პარტნიორი ქვეყნებია: რუსეთი - 653.4 მლნ აშშ დოლარი, 8 9 აღნიშნული თანხა მოიცავს რეექსპორტის მოცულობას 3.6 მლრდ აშშ დოლარის ოდენობით. ანალოგიური მაჩვენებელი 2023 წელს 47.0%-ს, ხოლო 2022 წელს 66.8%-ს შეადგენდა. 19 ევროკავშირის ქვეყნები - 477.1 მლნ აშშ დოლარი და თურქეთი - 402.5 მლნ აშშ დოლარი, ხოლო რეექსპორტის მიხედვით: ყირგიზეთი - 1.3 მლრდ აშშ დოლარი, ყაზახეთი - 782.4 მლნ აშშ დოლარი და აზერბაიჯანი - 583.1 მლნ აშშ დოლარი. დიაგრამა 14. საქონლის ექსპორტი ადგილობრივი ექსპორტის და რეექსპორტის მიხედვით სავაჭრო პარტნიორი ქვეყნების ჭრილში (მლნ აშშ დოლარი). რეექსპორტი (მლნ აშშ დოლარი) 1,400 ყირგიზეთი უმსხვილესი ქვეყნები ექსპორტი სულ: 1,287 1,200 რეექსპორტის მიხედვით ყაზახეთი 1,000 ექსპორტი სულ: 860 აზერბაიჯანი 800 ექსპორტი სულ: 724 600 უმსხვილესი ქვეყნები ადგილობრივი სომხეთი ექსპორტის მიხედვით ექსპორტი სულ: 618 სხვა დანარჩენი 400 უზბეკეთი ექსპორტი სულ: 147 200 ჩინეთი აშშ ექსპორტი სულ: 141 ექსპორტი სულ: 303 თურქეთი ექსპორტი სულ: 458 ევროკავშირი ექსპორტი სულ: 574 ექსპორტი სულ: 766 რუსეთი ექსპორტი სულ: 681 0 0 100 200 300 400 500 600 700 ადგილობრივი ექსპორტი (მლნ აშშ დოლარი) 2024 წელს, წინა წელთან შედარებით, საერთაშორისო მოგზაურთა რაოდენობა 4.2%-ით გაიზარდა და 7.4 მლნ ადამიანს გაუტოლდა,10 თუმცა იგი 21.3%-ით ჩამორჩება 2019 წლის მაჩვენებელს. საერთაშორისო მოგზაურობიდან მიღებულმა შემოსავლებმა 4.4 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა, რაც 2023 წლის მაჩვენებელს 300 მლნ აშშ დოლარით (7.3%-ით) აღემატება. აღსანიშნავია, რომ 2019 წელთან შედარებით, მოგზაურთა რაოდენობრივი მაჩვენებლის ნაკლებობის მიუხედავად, მიღებული შემოსავლები 1.2 მლრდ აშშ დოლარით (35.4%-ით) გაიზარდა, რაც მათ შორის გამოწვეულია ტურისტული ვიზიტების საშუალო ხანგრძლივობის ზრდით.11 რაც შეეხება საერთაშორისო ვიზიტორების მაჩვენებლის კომპოზიციას რეზიდენტობის მიხედვით, 2023 წელთან შედარებით შემცირებულია რუსეთიდან, თურქეთიდან და სომხეთიდან შემოსული ვიზიტორების მაჩვენებელი. მაჩვენებელი მოიცავს საერთაშორისო ვიზიტორების მიერ განხორციელებულ ვიზიტებსა (6.5 მლნ პირი) და სხვა (არატურისტული) მიზნით განხორციელებულ ვიზიტებს (912 ათასი პირი). 11 2024 წელს ვიზიტორების მიერ განხორციელებული ვიზიტებისას გათეული ღამეების საშუალო რაოდენობა 5.5-ის ტოლია, 2023 წელს 5.4-ის, ხოლო 2019 წელს 4.1-ის. მაჩვენებელი არ არის ხელმისაწვდომი 2020 და 2021 წლებისათვის, კოვიდ პანდემიით გამოწვეული შეზღუდვებიდან გამომდინარე. 10 20 დიაგრამა 15. საერთაშორისო მოგზაურების რაოდენობა 2019-2024 წლებში და მისი ცვლილების ტენდენცია (ათასი ადამიანი).\ დიაგრამა 16. ტურიზმიდან მიღებული შემოსავლები (მლნ აშშ დოლარი). 5,000 7,726 200 .0% 4,500 6,456 6,172 34% 4,704 150 .0% 4,000 3,500 21% 24% 4,125 4,425 3,517 3,269 100 .0% 3,000 2,500 22% 50.0 % 2,000 66% 1,513 28% 78% 8% 1,000 0.0% 542 -50 .0% 500 92% 72% 2019 1,721 1,245 1,500 79% 76% 0 2020 2021 2022 2023 -10 0.0% 2019 2024 2020 2021 2022 2023 2024 ტურიზმიდან მიღებული შემოსავალი ზრდა % წყარო: საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია; საქართველოს ეროვნული ბანკი ტურისტული ვიზიტი ერთდღიანი ვიზიტი დიაგრამა 17. საერთაშორისო ვიზიტორების მიერ განხორციელებული ვიზიტების დინამიკა %-ულ ჭრილში რეზიდენტობის მიხედვით (ათასი ადამიანი). 7,726 6,172 6,456 40% 3% 6% 18% 15% 41% 19% 2019 რუსეთი 17% 22% 14% 2020 თურქეთი 46% 31% 32% 4% 6% 16% 5% 6% 15% 23% 21% 23% 23% 22% 2022 2023 2024 ისრაელი სხვა ქვეყნები 4% 20% 19% 12% 2021 სომხეთი 29% 5% 16% 1,721 1,513 4,704 ევროკავშირის ქვეყნები წყარო: საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია ფულადი გზავნილების მოცულობა 2024 წელს, 2023 წელთან შედარებით, 18.9%-ით შემცირდა და 3.4 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. აღნიშნული ძირითადად რუსეთიდან მიღებული ფულადი გზავნილების 987 მლნ აშშ დოლარით შემცირებით (64.6%-ით) არის გამოწვეული. 2023 წელთან შედარებით, 112 მლნ აშშ დოლარით (24.4%-ით) გაიზარდა აშშ-დან მიღებული ფულადი გზავნილები და 573 მლნ აშშ დოლარი შეადგინა. ასევე 44 მლნ აშშ დოლარით (8.4%-ით) გაიზარდა იტალიიდან მიღებული ფულადი გზავნილები და 567 მლნ აშშ დოლარს გაუტოლდა. 21 დიაგრამა 18. ფულადი გზავნილების მოცულობა ქვეყნების მიხედვით (მლნ აშშ დოლარი). 600 4,372 4,147 500 26% 3,362 28% 400 5% 4% 6% 6% 2,350 34% 300 1,886 39% 38% 12% 19% 16% 12% 2020 10% 4% 18% დიაგრამა 19. ფულადი გზავნილების მოცულობა თვეების მიხედვით (მლნ აშშ დოლარი). 47% 8% 8% 37% 200 16% 5% 16% 12% 10% 7% 2021 2022 აშშ რუსეთის ფედერაცია საბერძნეთი 17% 100 11% 17% 0 2023 2024 13% იტალია გერმანია სხვა ქვეყნები 2020 2021 2022 2023 2024 წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები 2024 წელს 568.4 მლნ აშშ დოლარით (29.9%-ით) შემცირდა და 1.3 მლრდ აშშ დოლარი შეადგინა. წინა წელთან შედარებით, 372.7 მლნ აშშ დოლარით (54.5%-ით) შემცირდა ევროკავშირიდან მიღებული პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები, ხოლო გაერთიანებულ სამეფოსთან - 83.9 მლნ აშშ დოლარით (23.0%-ით) გაიზარდა. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების კომპონენტებიდან წინა წელთან შედარებით შემცირებულია სააქციო კაპიტალისა და რეინვესტიციის კომპონენტები, შესაბამისად, 727.5 მლნ (60.1%-ით) ლარით და 421.0 მლნ ლარით (26.4%). 580.1 მლნ ლარით (64.4%-ით) გაიზარდა სავალო ვალდებულებების კომპონენტი. დიაგრამა 20. პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოცულობა ქვეყნების მიხედვით (ნომინალურად და წილობრივად მთლიან ინვესტიციებში) (მლნ აშშ დოლარი). 2,500 2,253 1,902 2,000 21% 1,500 8% 25% 5% 38% 10% 6% 5% 1,246 1,000 583 500 17% 58% 0 48% -34% 14% 14% -3% 29% 8% 2% 36% 47% 29% 2021 2022 1,334 23% 23% 19% 34% 2023 2024* 5% 7% 7% -500 2020 გაერთიანებული სამეფო ევროკავშირის ქვეყნები აშშ თურქეთი აზერბაიჯანი სხვა ქვეყნები წყარო: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური (* 2024 წლის მაჩვენებელი ექვემდებარება დაზუსტებას). 22 2024 წელს უცხოური ვალუტის შემოდინება 2023 წელთან შედარებით 205 მლნ ლარით (1.0%-ით) შემცირდა. საქონლისა და მომსახურების ექსპორტის 1.1 მლრდ ლარით ზრდის პარალელურად პირდაპირი ინვესტიციები და ფულადი გზავნილები 1.4 მლრდ ლარით შემცირდა. აღნიშნულმა ტენდენციამ ეროვნული ვალუტის ნომინალურ გაცვლით კურსზე დადებითი (გამყარდა 2.1%-ით), ხოლო რეალურ ეფექტურ გაცვლითი კურსზე უარყოფითი (გაუფასურდა 5.9%-ით) გავლენა იქონია. დიაგრამა 21. უცხოური ვალუტის შემოდინების წყაროები: ექსპორტი, ტურიზმი, გზავნილები და ინვესტიციები (მლრდ აშშ დოლარი). 25 დიაგრამა 22. ნომინალური და რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსის12 პროცენტული ცვლილება გასული წლის შესაბამის თვესთან (მარცხენა ღერძი) და აშშ დოლარისა და ევროს საშუალოთვიური გაცვლითი კურსი ლართან მიმართებით (მარჯვენა ღერძი). 40% 3.50 35% 1.9 20 2.3 5 30% 3.3 25% 4.4 15 10 4.1 1.3 0.6 1.9 1.6 4.3 1.2 2.3 5.7 2.50 20% 7.1 7.7 15% 2.00 10% 1.50 5% 2.5 5.5 3.00 7.5 8.1 8.6 1.00 0% -5% 0 0.50 -10% 2020 2021 2022 2023 პირდაპირი ინვესტიციები ფულადი გზავნილები მომსახურების ექსპორტი საქონლის ექსპორტი წყარო: საქართველოს ეროვნული ბანკი 2024 -15% 0.00 I III V VII IX XI I III V VII IX XI 2023 NEER 2024 REER USD/GEL EUR/GEL 2.2 მაკროეკონომიკური და ფისკალური რისკების რეალიზების ანალიზი 2024 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით არ განახლებულა კანონზე თანდართული „ფისკალური რისკების ანალიზისა“ და „მაკროეკონომიკური სცენარების ანალიზის“ დოკუმენტები. შესაბამისად, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს თან ერთვის ინფორმაცია 2024 წლის ბიუჯეტის თავდაპირველ კანონში წარმოდგენილი მაკროეკონომიკური რისკების რეალიზების მდგომარეობის შესახებ. დოკუმენტის შემდგომი გაუმჯობესების მიზნით, მნიშვნელოვანია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში ასევე აისახოს ინფორმაცია ფისკალურ აგრეგატებზე რისკ-ფაქტორების რეალიზების გავლენის და ფისკალური პოლიტიკის შესაბამისი პასუხების შესახებ.13 NEER - ნომინალური ეფექტური გაცვლითი კურსი; REER - რეალური ეფექტური გაცვლითი კურსი. პოლიტიკის პასუხების ანალიზთან დაკავშირებით გარკვეული ინფორმაცია 2023 წელზე თანდართულია 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე, თუმცა მსგავსი ანალიზი არ მომზადებულა 2024 წლისთვის. 12 13 23 სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ფარგლებში წარმოდგენილია ეკონომიკური მოვლენების განვითარების სცენარები 2024 წლისთვის სხვადასხვა დაშვების პირობებში. სცენარებში მოცემული მაკროეკონომიკური პარამეტრების ფაქტობრივ მაჩვენებლებთან შესაბამისობის ანალიზი აჩვენებს, რომ 2024 წელს ეკონომიკური მოვლენები სამივე სცენარის კომბინაციით განვითარდა. კერძოდ, ეკონომიკური ზრდის, ინფლაციის, ბიუჯეტის დეფიციტისა და მთავრობის ვალის ფაქტობრივი მონაცემები ოპტიმისტურ სცენართან არის მიახლოებული; მიმდინარე ანგარიში, საქონლით ვაჭრობა და მომსახურების ექსპორტი პესიმისტურ სცენარის მიმართულებით განვითარდა, ხოლო მომსახურების იმპორტი საბაზო სცენარისკენ გადაიხარა. ცხრილი 2. მაკროეკონომიკური პარამეტრების სხვადასხვა სცენარით პროგნოზირებული და ფაქტობრივი მაჩვენებლები - 2024 წ. (მლნ აშშ დოლარი). ✓ ნიშანი მიუთითებს ფაქტობრივ მაჩვენებელთან ყველაზე ახლოს მდგომი პროგნოზის შესახებ. ინდიკატორი საბაზო პესიმისტური ოპტიმისტური ფაქტი რეალური მშპ-ის ზრდა 9.0% 7.6% 9.7% 9.4% ინფლაცია 1.0% 0.5% 1.5% 1.9% მიმდინარე ანგარიში/მშპ -4.7% -4.6% -4.9% -4.4% მიმდინარე ანგარიში -1,586 -1,524 -1,653 -1,491 საქონლის ექსპორტი 8,806 8,676 8,889 8,622 საქონლის იმპორტი -15,494 -15,100 -15,741 -15,092 მომსახურების ექსპორტი 7,924 7,710 8,043 7,700 მომსახურების იმპორტი -3,851 -3,762 -3,921 -3,823 ბიუჯეტის დეფიციტი 2.4% 2.4% 2.1% 1.9% მთავრობის ვალი/მშპ 36.8% 37.4% 36.4% 36.1% წყარო: ფინანსთა სამინისტრო; საქართველოს ეროვნული ბანკი (BOP) რაც შეეხება ფისკალური პოლიტიკის პასუხებს, შემოსავლები და ხარჯები საბაზო სცენარით, ხოლო არაფინანსური აქტივების ცვლილება ნეგატიური სცენარით განსაზღვრული პოლიტიკის პასუხებზე მიუთითებს, რამაც საბოლოოდ, ბიუჯეტის დეფიციტის ოპტიმისტური სცენარით განვითარება გამოიწვია. 24 დიაგრამა 23. სხვადასხვა სცენარით პროგნოზირებული ერთიანი ბიუჯეტის ფისკალური მაჩვენებლების ფაქტებთან შედარება - 2024 წ. (მლნ ლარი). ხარჯები შემოსავლები 29,767 29,631 29,561 23,935 23,935 23,935 23,841 29,237 ნეგატიური საბაზო ოპტიმისტური ფაქტი ნეგატიური არაფინანსური აქტივების ცვლილება 7,770 7,770 საბაზო ოპტიმისტური ფაქტი ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 2,144 2,144 1,938 1,746 7,537 7,446 ნეგატიური საბაზო ოპტიმისტური ფაქტი ნეგატიური საბაზო ოპტიმისტური ფაქტი წყარო: ფინანსთა სამინისტრო რაც შეეხება ფისკალურ რისკებს, მათი ფორმირების ერთ-ერთი მთავარი წყარო სახელმწიფო საწარმოებია. საწარმოებიდან მომდინარე რისკები ძირითადად დაკავშირებულია მათ უარყოფით ფინანსურ შედეგებთან.14 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული „ფისკალური რისკების ანალიზის დოკუმენტის“ მიხედვით, 2023 წელს 200 საწარმოს ნაერთმა ჯამურმა დაუფარავმა ზარალმა 206 მლნ ლარი, ხოლო მოგების გადასახადის გადახდამდე ნაერთმა ზარალმა 199 მლნ ლარი შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ 2023 წელს გაცვლითი კურსის ეფექტს არსებითი გავლენა არ ჰქონია საწარმოთა ფინანსურ შედეგებზე. კერძოდ, ამ ფაქტორის გამორიცხვით მოგების გადასახადამდე ზარალმა 180 მლნ ლარი შეადგინა. სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (GFSM 2014) მიხედვით, სახელმწიფო საწარმოების მიმართ არსებობს ცხადი ან/და არაცხადი გარანტია, რომ სახელმწიფო არ დაუშვებს მათ გაკოტრებას, რის გამოც ისინი წარმოადგენენ პოტენციური ფისკალური რისკის წყაროს (GFSM 2014, The Public Corporations Sector and Its Subsectors, პარაგრაფი 2.105). 14 25 დიაგრამა 24. სახელმწიფო საწარმოების მოგება დაბეგვრამდე და მოგება დაბეგვრამდე კურსთაშორისი სხვაობით გამოწვეული მოგების გამორიცხვით (მლნ ლარი).15 1,014 376 251 122 -53 -90 -148 -123 -199 -180 -328 -742 2016 -659 -710 -645 2017 2018 მოგება დაბეგვრამდე -756 2019 2020 2021 2022 2023 მოგება დაბეგვრამდე კურსის ეფექტის გამორიცხვით დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ დოკუმენტში ერთმანეთისგან გამიჯნულია სახელმწიფო კორპორაციათა სექტორად და სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული საწარმოების ფინანსური მაჩვენებლები. დოკუმენტის მიხედვით, კორპორაციათა სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების ჯამური მოგება 283 მლნ ლარი, ხოლო სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების ჯამური ზარალი 515 მლნ ლარია. ფისკალური რისკების კიდევ ერთი წყაროა საერთაშორისო საარბიტრაჟო დავებიდან მომდინარე რისკები. 2024 წელს წარმოებაში არსებული იმ დავებიდან, სადაც სახელმწიფო მოპასუხეს წარმოადგენდა, სადავო თანხის ჯამური პოტენციური მაქსიმალური ოდენობა შეადგენდა 4.8 მლრდ აშშ დოლარს. აღნიშნულ დავათაგან ერთი სახელმწიფოს გამარჯვებით დასრულდა, რამაც ჯამური მოთხოვნები 3.3 მლრდ აშშ დოლარამდე შეამცირა. გარდა ზემოაღნიშნულისა, საქართველოში ფისკალური რისკების ერთ-ერთი წყაროა დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა.16 აღნიშნული სისტემა 2017 წლიდან ფუნქციონირებს და 2023 წლის ბოლომდე უზრუნველყოფდა როგორც ფიზიკური, ასევე იურიდიული პირების დეპოზიტების დაზღვევას 15,000 ლარამდე ოდენობით. 2024 წლიდან კი დაზღვევის ლიმიტი 30,000 ლარამდე გაიზარდა. 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ყველა ბანკში სისტემის მიერ ჯამურად დაზღვეული დეპოზიტების მოცულობა 10.7 მლრდ ლარს,17 ხოლო სადაზღვეო ფონდის18 ოდენობა - 285 მლნ ლარს შეადგენდა დიაგრამაზე წარმოდგენილი მონაცემები არ ითვალისწინებს მარაბდა-კარწახის რკინიგზის ფინანსურ მაჩვენებლებს, რადგან სახელმწიფო საწარმოთა სექტორიზაციის ეტაპზე კომპანიას არ მიენიჭა არც სახელმწიფო კორპორაციების და არც სამთავრობო სექტორის სტატუსი. ამ კორპორაციის ჩათვლით ზარალი 235 მლნ ლარია. 16 საქართველოს კანონი დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ. 17 2025 წლის 31 მარტის მდგომარეობით, აღნიშნული თანხა 10.5 მლნ ლარია. 18 აქტივების ჯამური მოცულობა, რომელიც გამოიყენება სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას დეპოზიტორებისთვის დაზღვეული დეპოზიტების ასანაზღაურებლად. 15 26 (დაზღვეული დეპოზიტების 2.7%), საიდანაც 275.4 მლნ ლარი19 განთავსებული იყო საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებულ სახაზინო ფასიან ქაღალდებში. დიაგრამა 25. დაზღვეული დეპოზიტების ჯამური მოცულობა (მლნ ლარი). ფიზიკური პირები იურიდიული პირები 942 914 9,732 9,601 2024 31.03.2025 607 555 1,750 2,017 2018 2019 4,042 4,556 2020 2021 6,257 5,362 2022 2023 აღსანიშნავია, რომ საერთაშორისო სავალუტო ფონდის სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკისა (GFSM 2014) და სახელმწიფო ვალის სტატისტიკის (PSDS 2013) სახელმძღვანელოების მიხედვით, დეპოზიტების დაზღვევის სქემა წარმოადგენს სავალო ვალდებულებების ერთ-ერთ ინსტრუმენტს.20 GFSM 2014-ის მიხედვით, აღნიშნული სქემა თავისი შინაარსიდან გამომდინარე, გარკვეულ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით, შესაძლოა დაკლასიფიცირდეს სამთავრობო სექტორის ნაწილად ან სახელმწიფო ფინანსურ კორპორაციად (სახელმწიფოს სადაზღვეო კორპორაციად).21 ორივე შემთხვევაში, დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა წარმოქმნის ფისკალურ რისკს პირდაპირი ან პირობითი ვალდებულების ფორმით. საყურადღებოა ისიც, რომ მაღალია უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული დაზღვეული დეპოზიტების მოცულობა, რომელიც 2024 წლის ბოლოს მთლიანი დაზღვეული დეპოზიტების 46%-ს შეადგენდა. იმის გათვალისწინებით, რომ მიმდინარე ეტაპზე სსიპ - დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტო არ ახორციელებს პოტენციურ ვალდებულებებთან დაკავშირებული სავალუტო რისკების ჰეჯირებას (სადაზღვეო ფონდის ნაწილის ვალდებულებების შესაბამის ვალუტაში დენომინირებულ აქტივებში განთავსების გზით),22 გაცვლითი კურსის მერყეობა აღნიშნული სისტემიდან დამატებით რისკებს წარმოქმნის. თანხა წარმოდგენილია ფასიანი ქაღალდების შესყიდვის მომენტში გადახდილი თანხის სახით. აღნიშნული ფასიანი ქაღალდების ნომინალური ღირებულება 267 მლნ ლარია. 20 სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (GFSM 2014) პარაგრაფები: 2.132-2.135; 7.201 სახელმწიფო ვალის სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (PSDS 2013) პარაგრაფები: 3.17; 3.62; 3.62 21 სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (GFSM 2014) პარაგრაფი: 2.135 22 სადაზღვევო ფონდის თითქმის სრული ოდენობა, 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით განთავსებული იყო ფინანსთა სამინისტროს მიერ გამოშვებულ, ლარში დენომინირებულ სახაზინო ფასიან ქაღალდებში, მაშინ როდესაც დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის შესახებ საქართველოს კანონით ინვესტირება შეიძლება განხორციელდეს შემდეგ დაბალრისკიან აქტივებში (კანონის მე-15 მუხლი): 19 27 დიაგრამა 26. დაზღვეული დეპოზიტების წილი ვალუტების მიხედვით. 38% 36% 62% 64% 2018 2019 45% 46% 46% 42% 46% 47% 55% 54% 54% 58% 54% 53% 2020 2021 2022 2023 2024 31.03.2025 დეპოზიტები ლარში დეპოზიტები დოლარში აღნიშნულიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილი იქნეს ინფორმაცია საქართველოში მოქმედი დეპოზიტების დაზღვევის სისტემიდან მომდინარე პოტენციური რისკების შესახებ. ფინანსური სექტორიდან, მათ შორის ამ სქემიდან მომდინარე ფისკალური რისკების ანალიზის მნიშვნელობაზე ასევე აღნიშნულია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის საქართველოს ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების 2024 წლის ანგარიშშიც.23 2.3 ფისკალური წესების შესრულების მდგომარეობა გრძელვადიან პერიოდში ფისკალური პოლიტიკის სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად შემუშავებულია ფისკალური წესები. საქართველოში მოქმედი ფისკალური წესები განსაზღვრულია „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით:  ბიუჯეტის ბალანსის წესი - ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი არ უნდა აღემატებოდეს მშპ-ს 3.0%ს;  ვალის წესი - მთავრობის ვალისა და „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების ჯამის ფარდობა მშპ-სთან არ უნდა აღემატებოდეს 60.0%-ს. 2021-2023 წლებში დაფიქსირებული დადებითი ეკონომიკური დინამიკა 2024 წელსაც გაგრძელდა, რის შედეგადაც მშპ-სთან მიმართებით შემცირდა როგორც ბიუჯეტის დეფიციტის, ასევე ვალის წესის ა) საქართველოს მთავრობის, საქართველოს ეროვნული ბანკის, საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაციის მიერ გამოშვებული, ლარით დენომინირებული სავალო ფასიანი ქაღალდები; ბ) საქართველოს ეროვნული ბანკის დეპოზიტები; გ) ევროპის ცენტრალური ბანკის, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის, ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების, ევროკავშირის სუპრანაციონალური სააგენტოების მიერ გამოშვებული, ფიქსირებული შემოსავლის მქონე ფასიანი ქაღალდები და სავალო ინსტრუმენტები. 23 Georgia: IMF Technical Assistance Report - Fiscal Transparency Evaluation. 28 მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებელი. შესაბამისად, 2024 წლის ბოლოს ორივე ფისკალური წესი ორგანური კანონით დადგენილი ზღვრული ნიშნულის ფარგლებში იყო მოქცეული.24 დიაგრამა 27. „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით განსაზღვრული ფისკალური წესების შესრულების მდგომარეობა. ბიუჯეტის ბალანსის წესი ვალის წესი 1.0 10.0 % 60.4% 1.0 9.1% 0.9 60%-იანი ზღვარი 0.9 0.8 8.0% 0.8 6.3% 0.7 0.7 0.6 6.0% 40.8% 49.7% 0.6 0.5 0.5 3% -იანი ზღვარი 0.4 0.4 39.3% 39.0% 2022 2023 4.0% 36.1% 0.3 0.3 0.2 0.2 0.1 2.0% 2.6% 2.2% 2.2% 1.9% 2022 2023 2024 0.1 - 0.0% 2019 2020 2021 2019 2020 2021 2024  ბიუჯეტის ბალანსის წესი (ბიუჯეტის დეფიციტი) 2024 წლის ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის საპროგნოზო მაჩვენებელი სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით 2.5%-ით განისაზღვრა. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, დეფიციტის პროგნოზი 2.4%-მდე შემცირდა და 2.1 მლრდ ლარს გაუტოლდა, რაც ერთი მხრივ, გამოიწვია ნომინალური დეფიციტის 33 მლნ ლარით შემცირებამ, მეორე მხრივ კი მშპ-ს პროგნოზის ზრდამ (4.9 მლრდ ლარით).25 ფაქტობრივი მონაცემებით, 2024 წლის ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტმა 1.7 მლრდ ლარი შეადგინა, რაც მშპ-ს 1.9%-ია (მათ შორის, ნაერთი ბიუჯეტის დეფიციტი 2.1 მლრდ ლარია; სსიპ/ა(ა)იპ-ების ბიუჯეტის ბალანსი დადებითია და 182 მლნ ლარს შეადგენს; ასევე დადებითია ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში წარმოდგენილი სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების ბიუჯეტის ბალანსი, რომელიც 167 მლნ ლარია). საბიუჯეტო კლასიფიკაციის ჭრილში, ბალანსის გაუმჯობესება ძირითადად გამოწვეულია არაფინანსური აქტივების ცვლილების მაჩვენებლის გეგმიდან 234 მლნ ლარით ჩამორჩენით, რასაც დაემატა „ხარჯების“ მუხლის გეგმიდან ჩამორჩენა 94 მლნ ლარის ოდენობით და შემოსავლების გადაჭარბებით მობილიზება 70 მლნ ლარით. 2024 წელს შეიცვალა მშპ-ს დათვლის მეთოდოლოგია, რის გამოც იგი გადაიხედა რეტროსპექტულად. შედეგად, მშპ-სთან დაკავშირებულმა მაჩვენებლებმა წინა წლებისთვისაც გარკვეული ცვლილებები განიცადა. 25 წყარო: 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველ და საბოლოო კანონებზე თანდართული ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების დოკუმენტები (საბაზო სცენარი). 24 29 დიაგრამა 28. ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის ნომინალური მოცულობისა (მლრდ ლარი) და მისი მშპ-სთან ფარდობის (%) ტენდენცია. 5.0 ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 9.1% 10.0 % ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი/მშპ 4.5 ორგანული კანონით დაწესებული ზღვარი 6.3% 4.0 8.0% 3.5 6.0% 3.0 2.5 4.5 3.8 2.2% 2.0 1.5 2.2% 1.9% 3%-იანი ზღვარი 4.0% 2.0% 1.0 1.6 1.8 1.7 2022 2023 2024 0.5 0.0% 2020 2021 წყარო: 2025-2028 წლების ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების დოკუმენტი; 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში. 2024 წელს, 2023 წელთან შედარებით, ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 35 მლნ ლარით (2%-ით) შემცირდა. წინა წელთან მიმართებით გაზრდილია დეფიციტის ფორმირებაზე მოქმედი ყველა პარამეტრი, თუმცა შემოსავლების ზრდამ (4.1 მლრდ ლარით, 16%-ით) მცირედით გადააჭარბა ხარჯებისა და არაფინანსური აქტივების ცვლილების ზრდებს (შესაბამისად, 3.1 მლრდ ლარით (15%ით) და 0.9 მლრდ ლარით (14%-ით)). როგორც ფაქტობრივი, ასევე მომდევნო წლების პროგნოზების ჭრილში, ერთიანი ბიუჯეტის შემოსავლები და ხარჯები ზრდის დინამიკით ხასიათდება და ძირითად შემთხვევებში - არაფინანსური აქტივების ცვლილებაც. ამასთან, ხარჯების ზრდის დინამიკა გაცილებით ახლოსაა შემოსავლების ზრდის დინამიკასთან, რაც 2022-2028 წლებისათვის საოპერაციო სალდოს მეტწილად სტაბილურ დონეს უზრუნველყოფს, საშუალოდ 5 მლრდ ლარის დონეზე. საყურადღებოა, რომ 2022-2028 წლებისათვის მზარდი სხვაობით ხასიათდება ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტისა და პირველადი ბალანსის მაჩვენებლები,26 რაც ერთიანი ბიუჯეტის საპროცენტო ხარჯების ზრდადი დინამიკითაა გამოწვეული. აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს, საპროცენტო ხარჯების კონტრიბუცია დეფიციტის ფორმირებაზე საშუალოვადიანი პერიოდის მაქსიმუმს გაუტოლდა და დაახლოებით 85%-ს შეადგენს, მაშინ როდესაც ერთიანი ბიუჯეტის შემოსავლებსა და პროგრამულ ხარჯებს27 შორის სხვაობის კონტრიბუცია მხოლოდ 15%-ია. საშუალოვადიანი პროგნოზით, საპროცენტო ხარჯების კონტრიბუცია მომდევნო წლებში მცირდება, რაც მეტწილად დეფიციტის საპროგნოზო მაჩვენებლების ზრდას უკავშირდება.28 პირველადი ბალანსი გაიანგარიშება როგორც ბიუჯეტის დეფიციტი, რომელიც არ მოიცავს საპროცენტო ხარჯს. შესაბამისად, გამოითვლება როგორც შემოსავლებს - ხარჯები - არაფინანსური აქტივების ცვლილება + საპროცენტო ხარჯი. 27 ხარჯებისა და არაფინანსური აქტივების ცვლილების ის ნაწილი, რომლებიც კონკრეტული პროგრამების/პროექტების განხორციელებას ემსახურება. 28 საპროცენტო ხარჯებთან დაკავშირებული ინფორმაცია დეტალურადაა წარმოდგენილი ქვეთავში „სახელმწიფო და მთავრობის ვალი”. 26 30 დიაგრამა 29. ერთიანი ბიუჯეტის ანალიტიკური მაჩვენებლები (2025-2028 წლებისთვის წარმოდგენილია საპროგნოზო მაჩვენებლები) (მონაცემები ეყრდნობა 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების საბაზო სცენარის პროგნოზებს და 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს). 50. 0 5.8 40. 0 5.1 30. 0 მლრდ ლარი 10. 0 31.7 33.8 -17.8 -20.7 -23.8 -26.5 -29.1 -31.4 -34.0 0.0 -10.0 -6.0 -20.0 -6.6 -7.5 -30.0 -7.6 -7.4 -7.9 -8.4 2026* 2027* 2028* -40.0 4.9 4.4 მლრდ ლარი 29.6 39.2 25.5 36.2 22.2 20. 0 4.8 1.8 1.9 2.0 2.1 2025* 2026* 2027* 2028* 1.5 1.2 0.8 5.2 4.7 -50.0 2022 2023 2024 2025* 2022 არაფინანსური აქტივების ცვლილება ხარჯები შემოსავლები 2023 2024 საოპერაციო სალდო საპროცენტო ხარჯი 3.0 % 3.5 3.0 2.8 3.0 90% 3.2 85% 2.2% 2.2% 68% 2.5 2.0 % 1.8 1.6 2.6% 2.6% 80% 2.5 % 2.5 2.0 2.5% 2.6% 1.7 1.5 % 72% 70% 1.9% 70% 67% 66% 60% 50% 48% 40% 1.1% 1.5 1.0 0.8 0.7 0.6 1.0 0.8 1.1 0.7% 0.7% 0.8% 0.9% 30% 20% 0.3% 0.5 % 0.3 0.5 1.0 % 0.9% 10% 0.0 % 0% 0.0 2022 2023 2024 2025* 2026* 2027* 2028* ბიუჯეტის დეფიციტი (მლრდ ლარი) ბიუჯეტის პირველადი დეფიციტი (მლრდ ლარი) 2022 2023 2024 2025* 2026* 2027* 2028* ბიუჯეტის დეფიციტი (%) ბიუჯეტის პირველადი დეფიციტი (%) საპროცენტო ხარჯი/ბიუჯეტის დეფიციტი (%) რაც შეეხება IMF-თან არსებული პროგრამის ფარგლებში განსაზღვრული მოდიფიცირებული დეფიციტის29 მაჩვენებელს, იგი 2024 წელს 203 მლნ ლარით გაიზარდა და 2.2 მლრდ ლარი შეადგინა, რაც მშპ-ს 2.4%-ია. IMF-თან არსებული პროგრამის ფარგლებში განსაზღვრული მოდიფიცირებული დეფიციტი, GFSM 2014 კლასიფიკაციისგან განსხვავებით დეფიციტის გაანგარიშების პროცესში ითვალისწინებს ფინანსური აქტივებით ოპერაციებსა და დაბრუნების ქვეანგარიშზე არსებული ნაშთის ცვლილებას. ამასთანავე, იმავე პროგრამის ფარგლებში დეფიციტის აღნიშნული მაჩვენებელი საქართველოსთვის ითვლება ნაერთი ბიუჯეტისთვის. IMF Country Report, 20/322, გვ. 66. 29 31 დიაგრამა 30. ერთიანი ბიუჯეტისა და IMF-თან არსებული პროგრამის ფარგლებში განსაზღვრული მოდიფიცირებული ბიუჯეტის დეფიციტის მაჩვენებლები %-ულად მშპ-სთან. 9.1% ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტი 9.3% მოდიფიცირებული დეფიციტი 6.3% 6.0% 3.0% 2.2% 2020 2021 2022 2.2% 2.4% 2023 1.9% 2.4% 2024 წყარო: 2025-2028 წლების ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების დოკუმენტი; 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიში. საყურადღებოა, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში წარმოდგენილი ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის მაჩვენებელი არასრულად ასახავს სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების მონაცემებს, რაც გამოწვეულია საწარმოების მხრიდან ფინანსთა სამინისტროსადმი ანგარიშგების30 პროცესში არსებული ხარვეზებით. კერძოდ, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული 270 საწარმოდან, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში ასახულია 82 საწარმოს მონაცემები.31 შესაბამისად, დანარჩენი საწარმოების32 ფინანსური მაჩვენებლების გავლენა ფისკალურ პარამეტრებზე, მათ შორის, ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტის მაჩვენებელზე, უცნობია. ფისკალურ პარამეტრებზე პოტენციური გავლენის მასშტაბის გათვალისწინებითა და კანონმდებლობით განსაზღვრული მოთხოვნების ჯეროვანი შესრულებისათვის, მნიშვნელოვანია, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების და მათი მაკონტროლებელი უწყებების მხრიდან საბიუჯეტო პროცესის ყველა ეტაპზე დამატებითი ყურადღება გამახვილდეს ფინანსთა სამინისტროსთვის დროული და ზუსტი ინფორმაციის წარდგენის საკითხებზე. სახელმწიფო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების მონაცემების საბიუჯეტო დოკუმენტაციაში წარმოდგენის საჭიროებაზე ასევე ყურადღება იქნა გამახვილებული IMF-ის ფისკალური გამჭვირვალობის ანგარიშში.33 საწარმოთა სექტორიზაციის რეფორმის ფარგლებში, საწარმოების ფინანსური მაჩვენებლების ფისკალურ პარამეტრებში ინტეგრაციის მიზნით, ფინანსთა მინისტრის 2023 წლის 15 თებერვლის №46 ბრძანებით, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებულ სახელმწიფო საწარმოებს დაევალათ ფინანსთა სამინისტროსთვის კვარტალური ანგარიშების წარდგენა საბიუჯეტო კლასიფიკაციის შესაბამისად (დეტალურად იხილეთ სახელმწიფო საწარმოების ქვეთავში). 31 დეტალური ინფორმაცია იხილეთ ანგარიშის „ფინანსური აქტივების მართვის“ თავში. 32 მათ შორის, ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლ ქვეშ მყოფი 31 საწარმოს მონაცემები. 33 IMF, Fiscal Transparency Evaluation, თებერვალი, 2024. გვ. 15 30 32  ვალის წესი ორგანული კანონით ვალის წესის მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებელი განისაზღვრება როგორც მთავრობის ვალისა34 და „საჯარო და კერძო პარტნიორობის შესახებ“ საქართველოს კანონის საფუძველზე აღებული ვალდებულებების მიმდინარე ღირებულების ჯამის ფარდობა მშპ-სთან. სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით, აღნიშნული მაჩვენებელი დაიგეგმა 38.1%-ის დონეზე, ხოლო განხორციელებული ცვლილებით 1.3 პ.პ.-ით შემცირდა და 36.8%-ს გაუტოლდა. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში წარმოდგენილი ინფორმაციით, 2024 წელს ვალის წესის ფაქტობრივმა მაჩვენებელმა 36.1% შეადგინა, რაც „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით განსაზღვრული 60%-იანი ნიშნულის ფარგლებშია. 2023 წელთან შედარებით მთავრობის ვალის მოცულობა გაიზარდა, თუმცა აღნიშნული ზრდა სრულად დაბალანსდა ნომინალური მშპ-ს ზრდით35 და ვალის წესის მაჩვენებელი 2.9 პ.პ.-ით შემცირდა. დიაგრამა 31. ვალის წესის მიზნებისთვის დათვლილი მაჩვენებელი და მისი მიმართება „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ ორგანული კანონით დადგენილ 60%-იან ზღვართან.36 60%-იანი ზღვარი 60.4% 49.7% 40.8% 2019 2020 2021 39.3% 39.0% 36.1% 35.9% 35.4% 34.9% 34.4% 2022 2023 2024 2025* 2026* 2027* 2028* ვალის წესის მაჩვენებელი ორგანული კანონით განსაზღვრული ზღვარი * აღნიშნავს პროგნოზს საყურადღებოა, რომ საწარმოთა სექტორიზაციის პროცესში განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით,37 სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების38 მიერ სესხის აღებასთან ორგანული კანონის მიზნებისთვის, მთავრობის ვალი „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული სახელმწიფო ვალისგან განსხვავებით არ მოიცავს ეროვნული ბანკის ვალს IMF-ის მიმართ და დამატებით მოიცავს საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით არსებულ ვალს (მუნიციპალიტეტების, სახელმწიფოს ერთეულის მიერ შექმნილი სსიპ/ა(ა)იპების და სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული სახელმწიფო საწარმოების ვალდებულებებს). 35 მთავრობის ვალის ნაშთი 1.6 მლრდ ლარით (5.2%-ით), ხოლო ნომინალური მშპ 11 მლრდ ლარით (13.6%-ით) გაიზარდა. 36 2024 წლის მშპ-ს შემთხვევაში აღებულია საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის წინასწარი მაჩვენებელი. საპროგნოზო მონაცემები ეყრდნობა 2025-2028 წლების ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების დოკუმენტის საბაზო სცენარით განსაზღვრულ მაჩვენებლებს. 37 საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსში ცვლილებების შესახებ საქართველოს კანონი (# 2384-IXმს-Xმპ დოკუმენტი; მიღების თარიღი: 15/12/2022). 38 ფინანსთა მინისტრის 2023 წლის 15 თებერვლის N45-ე ბრძანებით სახელმწიფო წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი 359 საწარმოდან 270 დაკლასიფიცირდა სამთავრობო სექტორის შემადგენელ ნაწილად. 34 33 დაკავშირებული უფლებამოსილებების საკითხი და ამ პროცესში, ფინანსთა სამინისტროს, როგორც მაკოორდინირებელი უწყების ჩართულობა ამ დრომდე დარეგულირებული არ არის,39 რაც მნიშვნელოვანია გათვალისწინებულ უზრუნველყოფისთვის. იქნეს მთავრობის ვალის მდგრადობის შემდგომი ამასთანავე, მოქმედი კანონმდებლობით განსაზღვრულია შესაბამისი პასუხისმგებლობა სახელმწიფო ვალის სტატისტიკის და მასთან დაკავშირებული ანალიტიკური ანგარიშების წარმოების საკითხებზე,40 თუმცა მთავრობის ვალის41 და შესაბამისი ანალიტიკური ანგარიშების წარმოებაზე პასუხისმგებლობა განსაზღვრული არ არის. აღნიშნული საკითხის მოწესრიგებისთვის, მნიშვნელოვანია, გათვალისწინებული იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ „სახელმწიფო ვალის მართვის“ ეფექტიანობის აუდიტის ფარგლებში გაცემული რეკომენდაცია. კერძოდ, არსებული კანონმდებლობით, სხვადასხვა მიზნისათვის განსაზღვრული ვალის განმარტებები ფინანსთა სამინისტრომ შესაბამისობაში მოიყვანოს საჯარო ფინანსებისა და საჯარო სექტორის ვალის სტატისტიკის სახელმძღვანელოებთან და უზრუნველყოს მათი ურთიერთთავსებადობა.42 აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით არაერთხელ იქნა ყურადღება გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მოხსენებებში. 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით შემოსავლების პროგნოზი 20.7 მლრდ ლარის დონეზე განისაზღვრა. წლის განმავლობაში პროგნოზირებულზე უკეთესი ეკონომიკური ტენდენციების გათვალისწინებით, ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, შემოსავლების საპროგნოზო მაჩვენებელი 995 მლნ ლარით (4.8%-ით) გაიზარდა, რაც საგადასახადო შემოსავლების 1.1 მლრდ ლარის ოდენობით (5.6%-ით) ზრდამ განაპირობა. 2024 წლის ბოლოს სახელმწიფო ბიუჯეტში ფაქტობრივად მობილიზებულმა შემოსავლებმა 21.8 მლრდ ლარი შეადგინა და 123 მლნ ლარით (0.6%-ით) გადააჭარბა პროგნოზს. გადაჭარბებით შესრულდა გრანტების (69.9 მლნ ლარით; 26.3%-ით) და სხვა შემოსავლების (46.4 მლნ ლარით; 3.7%-ით) კომპონენტებიც. აღნიშნულზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ 2023 წელს გაიცა შესაბამისი რეკომენდაცია (მოხსენება საქართველოს 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ, გვ 28.) 40 საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს დებულების დამტკიცების შესახებ საქართველოს მთავრობის 2017 წლის 31 მარტის დადგენილება №168. 41 „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით მთავრობის ვალი განსაზღვრულია, როგორც „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონით განმარტებულ სახელმწიფო ვალს დამატებული საბიუჯეტო ორგანიზაციების ვალი (სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების ჩათვლით) და გამოკლებული ეროვნული ბანკის ვალი IMF-ის მიმართ. 42 სახელმწიფო ვალის მართვის შემდგომი რეაგირების ეფექტიანობის აუდიტის ანგარიში. 39 34 ცხრილი 3. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლები (მლნ ლარი). 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი 2023 წლის ფაქტი საწყისი კანონი ცვლილება 16,994 19,115 20,190 326 266 სხვა შემოსავლები 1,397 შემოსავლები 18,716 გადასახადები გრანტები 2024 წლის შესრულება დამტკიცებულ გეგმასთან (%) 2024 წლის ფაქტი საწყისი კანონი ცვლილება 20,197 105.7% 100.0% 266 336 126.3% 126.3% 1,350 1,270 1,316 97.5% 103.7% 20,731 21,726 21,848 105.4% 100.6% დიაგრამა 32. სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავლების სტრუქტურა (მლრდ ლარი). 24 6.0% 20 6.8% 16 12 1.7% 2.2% 6.5% 4.9% 3.8% 6.3% 4.6% 8 4 1.5% 7.5% 92.4% 4.4% 91.0% 90.5% 89.3% 2019 2020 90.8% 89.7% 0 2021 გადასახადები 2022 გრანტები 2023 2024 სხვა შემოსავლები 3.1 საგადასახადო შემოსავლები საგადასახადო შემოსავლების სახით 2024 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზებულ იქნა 20.2 მლრდ ლარი, რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე 3.2 მლრდ ლარით (18.8%-ით) მეტია. საგადასახადო შემოსავლების შესრულებამ სახელმწიფო ბიუჯეტის საწყისი კანონით განსაზღვრულ პროგნოზს 5.7%-ით (1.1 მლრდ ლარით) გადააჭარბა. გასული წლების მსგავსად, საგადასახადო შემოსავლების უდიდეს ნაწილს დამატებული ღირებულების (დღგ) (37.4%) და საშემოსავლო გადასახადები (32.8%) შეადგენს. საგადასახადო შემოსავლების ფორმირებაში შედარებით მცირე კონტრიბუცია აქვს აქციზის, მოგებისა და იმპორტის გადასახადებს, შესაბამისად, 12.3%, 15.4% და 0.7%. 35 ცხრილი 4. სახელმწიფო ბიუჯეტის საგადასახადო შემოსავლები (მლნ ლარი). 2023 წლის ფაქტი 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი საწყისი კანონი ცვლილება 2024 წლის ფაქტი 2024 წლის შესრულება დამტკიცებულ გეგმასთან (%) საწყისი კანონი ცვლილება საშემოსავლო გადასახადი 5,575 6,345 6,599 6,628 104.5% 100.4% მოგების გადასახადი 2,018 2,690 3,070 3,118 115.9% 101.5% დღგ 6,794 7,388 7,541 7,559 102.3% 100.2% აქციზი 2,270 2,375 2,380 2,488 104.8% 104.5% იმპორტი 151 150 135 139 92.6% 102.9% სხვა გადასახადები 186 167 465 266 159.4% 57.1% 16,994 19,115 20,190 20,197 105.7% 100.0% საგადასახადო შემოსავლები საგადასახადო შემოსავლებიდან:  საშემოსავლო გადასახადის მოცულობა 2024 წელს 2023 წელთან შედარებით 1.1 მლრდ ლარით (18.9%-ით) გაიზარდა. მიღებულმა შემოსავალმა სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ საპროგნოზო მაჩვენებელს 4.5%-ით (283 მლნ ლარით), ხოლო  საბოლოო კანონის პროგნოზს - 0.4%-ით (29 მლნ ლარით) გადააჭარბა; დამატებული ღირებულების გადასახადი (დღგ) სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით 7.4 მლრდ ლარის დონეზე განისაზღვრა, თუმცა კანონში განხორციელებული ცვლილებით 153 მლნ ლარით გაიზარდა და 7.5 მლრდ ლარს გაუტოლდა. ფაქტობრივად მობილიზებული დღგ-ს მოცულობამ 7.6 მლრდ ლარი შეადგინა;  მოგების გადასახადმა სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრულ საპროგნოზო მაჩვენებელს 1.5%-ით (48 მლნ ლარით) გადააჭარბა და 3.1 მლრდ ლარი შეადგინა. 2023 წელთან შედარებით მოგების გადასახადი 1.1 მლრდ ლარით (54.5%-ით) გაიზარდა;43  სხვა გადასახადების საპროგნოზო მაჩვენებელი სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით 167 მლნ ლარით განისაზღვრა. კანონში განხორციელებული ცვლილებით მისი პროგნოზი 465 მლნ ლარამდე გაიზარდა, ხოლო ფაქტობრივმა შესრულებამ 266 მლნ ლარი შეადგინა. სხვა გადასახადების მუხლმა ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრულ გეგმას 59.4%-ით (99 მლნ ლარით) გადააჭარბა, ხოლო საბოლოო კანონით განსაზღვრულ გეგმას 42.9%-ით (199 მლნ ლარით) ჩამორჩა. „ზედმეტად ან შეცდომით გადახდილი გადასახადების“ დაბრუნების ქვეანგარიშზე 2024 წლის დასაწყისში არსებული ნაშთი 611 მლნ ლარს შეადგენდა. 2024 წელს ქვეანგარიშზე ჯამურად გადატანილ იქნა 2.5 მლრდ ლარი, რომელიც სრულად დაუბრუნდათ გადასახადის გადამხდელებს და წლის ბოლოს ანგარიშზე არსებულმა ნაშთმა 584 მლნ ლარი შეადგინა. 43 ზრდა ძირითადად გამოწვეულია ფინანსური სექტორის მოგებით. 36 დიაგრამა 33. 2020-2024 წლებში დაბრუნების ქვეანგარიშზე გადატანილი, ქვეანგარიშიდან გასული თანხებისა და ყოველი თვის ბოლოს არსებული ნაშთის დინამიკა (მლნ ლარი). 1,200 ჩარიცხული თანხა დაბრუნებული თანხა 1,000 ნაშთი თვის ბოლოს 800 600 400 0 იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი 200 2020 წელი 2021 წელი 2022 წელი 2023 წელი 2024 2014 წლიდან დღემდე ნაერთი ბიუჯეტის საგადასახადო შემოსავლებში ყველაზე დიდი წილი საქონელსა და მომსახურების მოხმარებაზე დაწესებულ გადასახადებს უკავია.44 შემდეგ კონტრიბუტორს პერსონალურ შემოსავლებზე დაწესებული გადასახადი წარმოადგენს, რომლის წილი მთლიან გადასახადებში მეტნაკლებად სტაბილურია. რაც შეეხება მოგების გადასახადს, მისი წილი 2017 წლამდე სტაბილურობით ხასიათდებოდა, თუმცა 2017 წელს საგადასახადო კოდექსში განხორციელებული ცვლილებების ფონზე მკვეთრად შემცირდა,45 ხოლო 2021 წლიდან დაიწყო თანდათანობით მატება. სტაბილური იყო ქონების გადასახადის წილიც, რომელიც დაახლოებით 3-4%ს შეადგენდა, თუმცა 2024 წელს მისი წილი მკვეთრად შემცირდა. საქართველოში არსებული საგადასახადო შემოსავლების სტრუქტურა გარკვეულწილად განსხვავდება განვითარებულ ქვეყნებში არსებულისგან. კერძოდ, OECD-ის ქვეყნებშიც46 საგადასახადო შემოსავლების ყველაზე მსხვილი კონტრიბუტორი საქონელსა და მომსახურებაზე დაწესებული გადასახადებია, რომელიც უკანასკნელ წლებში დაახლოებით 43%-ს შეადგენს. იგი მნიშვნელოვნად ჩამორჩება საქართველოში არსებულ ანალოგიურ მაჩვენებელს. პერსონალურ შემოსავლებზე დაწესებული გადასახადის წილი 2014-2022 წლებში საშუალოდ 32%-ია და უტოლდება საქართველოს ანალოგიურ მაჩვენებელს. OECD-ის ქვეყნების საგადასახადო შემოსავლებში, საქართველოსთან შედარებით მკვეთრად მაღალი წილით ხასიათდება ქონების გადასახადი, რომელიც მთლიანი საგადასახადო შემოსავლების დაახლოებით 8%-ია. აღნიშნული მოიცავს დღგ-ს, აქციზსა და იმპორტის გადასახადებს. აღნიშნული ცვლილება განპირობებული იყო მოგების გადასახადის „ესტონურ მოდელზე“ გადასვლით. 46 https://data.oecd.org/tax/tax-revenue.htm#indicator-chart 44 45 37 დიაგრამა 34. ნაერთი ბიუჯეტის საგადასახადო შემოსავლების სტრუქტურა საქართველოში.47 3% 11% 4% 13% 27% 28% 6% 4% 12% 3% 10% 29% 31% 60% 55% 55% 50% 2021 2022 2023 2024 4% 7% 4% 8% 4% 8% 4% 8% 30% 31% 31% 30% 28% 58% 57% 60% 60% 2017 2018 -2% 2019 -2% 2020 27% 58% 55% 50% 2014 2015 2016 1% 3% 11% 4% 8% 15% 33% სხვა გადასახადები გადასახადი ქონებაზე გადასახადი მოგებაზე პერსონალურ შემოსავლებზე დაწესებული გადასახადები გადასახადები საქონელსა და მომსახურებაზე დიაგრამა 35. მთავრობის საგადასახადო შემოსავლების სტრუქტურა OECD-ის ქვეყნებში. 3% 4% 4% 4% 4% 4% 4% 4% 4% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 8% 7% 12% 12% 12% 12% 13% 13% 13% 13% 16% 34% 33% 32% 32% 32% 32% 33% 32% 32% 44% 44% 44% 44% 43% 43% 44% 43% 42% 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 სხვა გადასახადები გადასახადი ქონებაზე გადასახადი მოგებაზე პერსონალურ შემოსავლებზე დაწესებული გადასახადები გადასახადები საქონელსა და მომსახურებაზე ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, 2022 წელს მოგების გადასახადის მნიშვნელოვანი ზრდა გამოწვეულია საფინანსო სექტორის დაბეგვრამდე მოგების მაჩვენებლის ზრდით. 47 38 3.2 გრანტები გრანტების სახით 2024 წელს ბიუჯეტში მობილიზებულ იქნა 336 მლნ ლარი, რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 10 მლნ ლარით (3.1%-ით) აღემატება. გრანტების ფაქტობრივმა შესრულებამ საპროგნოზო მოცულობას 70 მლნ ლარით (26.3%-ით) გადააჭარბა. დიაგრამა 36. სახელმწიფო ბიუჯეტის გრანტების სტრუქტურა (მლნ ლარი). 600 500 450 500 490 460 14% 11% 400 18% 487 400 29% 16% 12% 300 23% 24% 8% 200 350 359 326 336 40% 44% 28% 25% 27% 300 250 200 30% 150 100 61% 45% 9% 39% 34% 100 14% 13% 18% 18% 50 0 - 2019 2020 2021 2022 2023 2024 სსიპ-ებიდან მიღებული მიმდინარე დანიშნულების გრანტები უცხოეთიდან მიღებული მიზნობრივი დანიშნულების გრანტები უცხოეთიდან მიღებული კაპიტალური დანიშნულების გრანტები უცხოეთიდან მიღებული მიმდინარე დანიშნულების გრანტები 2024 წელს გრანტების ყველაზე მსხვილი კომპონენტი სსიპ-ებიდან მიღებული გრანტებია (44%),48 რომელმაც 147 მლნ ლარი შეადგინა და წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 16 მლნ ლარით (12.6%ით), ხოლო 2024 წლის საპროგნოზო მაჩვენებელს 32 მლნ ლარით (27.6%-ით) გადააჭარბა. მეორე ყველაზე მსხვილი კომპონენტი უცხოეთიდან მიღებული მიზნობრივი გრანტებია. ამ ტიპის გრანტების ფაქტობრივმა მოცულობამ 83 მლნ ლარი შეადგინა, რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე 7 მლნ ლარით (7.8%-ით) ნაკლებია. 3.3 სხვა შემოსავლები სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით სხვა შემოსავლების წლიური გეგმა 1.35 მლრდ ლარის დონეზე განისაზღვრა. კანონში განხორციელებული ცვლილებით აღნიშნული მაჩვენებელი 1.27 მლრდ ლარამდე შემცირდა. 2024 წელს ფაქტობრივად მობილიზებულმა თანხამ 1.32 მლრდ ლარი და გეგმის 103.7% შეადგინა. 48 აღნიშნულ გრანტებთან დაკავშირებით ასევე იხილეთ ანგარიშის სსიპ/ა(ა)იპ-ების ქვეთავი. 39 ცხრილი 5. სახელმწიფო ბიუჯეტის სხვა შემოსავლები (მლნ ლარი). 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი 2023 წლის ფაქტი საწყისი კანონი ცვლილება შემოსავლები საკუთრებიდან 818 826 703 მ.შ. პროცენტები 322 280 მ.შ. დივიდენდები 465 მ.შ. რენტა 2024 წლის ფაქტი 2024 წლის შესრულება დამტკიცებულ გეგმასთან (%) საწყისი კანონი ცვლილება 718 87.0% 102.2% 320 331 118.3% 103.5% 516 353 353 68.4% 100.1% 31 30 30 34 113.5% 113.5% საქონლის და მომსახურების რეალიზაცია 105 94 122 120 127.8% 98.2% სანქციები (ჯარიმები და საურავები) 155 150 165 171 114.2% 103.8% ტრანსფერები, რომლებიც არ არის კლასიფიცირებული49 318 280 280 307 109.6% 109.6% 1,397 1,350 1,270 1,316 97.5% 103.7% სხვა შემოსავლები 2024 წელს დივიდენდების სახით სახელმწიფო ბიუჯეტში მობილიზდა 353.1 მლნ ლარი (გეგმური მაჩვენებლის 100.1%), საიდანაც 302.9 მლნ ლარი საქართველოს ეროვნული ბანკის მოგებიდან მიღებული დივიდენდია. რაც შეეხება სახელმწიფო საწარმოებს, დივიდენდების გამანაწილებელი კომისიის 2023 წლის 24 ნოემბრის გადაწყვეტილებით, შპს „საქართველოს გაზის ტრანსპორტირების კომპანიამ“ 2024 წელს ბიუჯეტში მომართა 50 მლნ ლარი. გარდა ამისა, დივიდენდის სახით ბიუჯეტში მიიმართა 231.3 ათასი ლარი შპს „ფსიქიკური ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის“ და 463 ლარი შპს „ლჯ და კომპანია - დასავლეთ საქართველოს ტუბერკულოზისა და ინფექციურ პათოლოგიათა ცენტრის“ მიერ. დივიდენდების გამანაწილებელი კომისიის სხდომა გაიმართა 2024 წლის 25 დეკემბერს, სადაც განხილულ იქნა 21 საწარმოს წმინდა მოგების (2023 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით) განაწილებისა და გამოყენების საკითხი. კომისიის გადაწყვეტილებით, არცერთ საწარმოს არ დაევალა სახელმწიფო ბიუჯეტში თანხის მომართვა. საპროცენტო შემოსავლების სახით მობილიზებულმა თანხამ 331 მლნ ლარი შეადგინა და 3.5%-ით გადააჭარბა პროგნოზს. ამ მუხლის უდიდესი კომპონენტია სახაზინო სამსახურის მიერ ფულადი სახსრების მართვის ოპერაციებიდან მიღებული საპროცენტო შემოსავლები (140 მლნ ლარი), ხოლო მეორე უმსხვილესი კონტრიბუტორია სახელმწიფო საწარმოებზე გაცემული სესხებიდან მიღებული პროცენტი (106 მლნ ლარი). მოცემული მუხლის უმსხვილეს კომპონენტს წარმოადგენს გზათსარგებლობის საფასური, რომელიც სატრანზიტო ავტომობილებზე დაწესებული ფიქსირებულ საფასურია. 2024 წელს ამ კომპონენტმა 179.4 მლნ ლარი შეადგინა. 49 40 დიაგრამა 37. სახელმწიფო ბიუჯეტის „საპროცენტო შემოსავლების“ მუხლის სტრუქტურა (მლნ ლარი). ფულადი სახსრების მართვის ოპერაციებიდან მიღებული პროცენტები სახელმწიფო ბიუჯეტში სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით მოქმედ საწარმოებზე გაცემული სესხებიდან (კრედიტებიდან) მიღებული პროცენტი (სარგებელი) შემოსავალი დეპოზიტებზე და ანგარიშებზე დარიცხული პროცენტებიდან ხელისუფლების სხვა დონის ორგანოებზე გაცემული სესხებიდან (კრედიტებიდან) მიღებული პროცენტი (სარგებელი) სხვა წყაროებიდან მიღებული საპროცენტო შემოსავალი უნდა აღინიშნოს, რომ საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხებიდან მობილიზებული საპროცენტო შემოსავალი სრულად ემსახურება სახელმწიფოს თანმდევი საგარეო ვალდებულებებზე წარმოქმნილი საპროცენტო ხარჯების დაფარვას. ანალოგიურად, სადეპოზიტო სერტიფიკატებიდან50 გამომუშავებული საპროცენტო შემოსავლის 95% აღნიშნული სერტიფიკატების დაფინანსების მიზნით ემიტირებულ სახაზინო ობლიგაციებზე დარიცხულ საპროცენტო ხარჯების დაფარვისთვის გამოიყენება.51 4. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების შესრულების ანალიზი 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით გადასახდელების წლიური გეგმა 25 მლრდ ლარით განისაზღვრა. ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, გადასახდელების გეგმური მაჩვენებელი 900 მლნ ლარით გაიზარდა და საბოლოოდ, 25.9 მლრდ ლარს გაუტოლდა. წლის ბოლოს, სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების ფაქტობრივმა მოცულობამ 25.9 მლრდ ლარი და საბოლოო გეგმის 100.1% შეადგინა. გეგმიდან მცირე გადახრით ხასიათდება გადასახდელების ყველა კომპონენტი, გარდა „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლისა, რომელმაც ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ გეგმურ მაჩვენებელს 40.2%-ით გადააჭარბა.52 2020 წლის ივნისსა და ივლისში განხორციელდა 10-წლიანი ვადიანობის მქონე სახაზინო ობლიგაციების (კუპონის განაკვეთი - 9.375%) ემისია. ეკონომიკის გრძელვადიანი საკრედიტო რესურსით უზრუნველყოფის მიზნით, მობილიზებული თანხა (594.3 მლნ ლარი) ფინანსთა სამინისტრომ სრულად განათავსა კომერციული ბანკების სადეპოზიტო სერტიფიკატებში (სადეპოზიტო სერტიფიკატის წლიური საპროცენტო განაკვეთი - 9.875%). 51 აღნიშნული ხარჯი ყოველწლიურად 56 მლნ ლარს შეადგენს. 52 აღნიშნული ძირითადად გამოწვეულია ქალაქ ხაშურის და მიმდებარე დასახლებების წყალმომარაგებისა და წყალარინების სისტემების გაუმჯობესებისა (AFD, EU) (25 04 03) და თბილისის მუნიციპალური მომსახურების პროექტის (EBRD) (56 13 02 50 41 ცხრილი 6. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები და მისი კომპონენტები (მლნ ლარი). 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონი საწყისი კანონი 2024 წლის ფაქტი ცვლილება 2024 წლის შესრულება დამტკიცებულ გეგმასთან (%) საწყისი კანონი ცვლილება 19,121 19,962 20,049 104.9% 100.4% შრომის ანაზღაურება 2,577 2,633 2,586 100.3% 98.2% საქონელი და მომსახურება 2,232 2,233 2,301 103.1% 103.1% პროცენტი 1,540 1,480 1,472 95.6% 99.5% სუბსიდიები 1,045 1,146 1,165 111.5% 101.7% გრანტები 1,513 1,682 1,707 112.8% 101.4% სოციალური უზრუნველყოფა 7,470 7,720 7,787 104.2% 100.9% სხვა ხარჯები 2,743 3,067 3,030 110.4% 98.8% 4,181 4,400 4,243 101.5% 96.4% 306 261 365 119.5% 140.2% 1,423 1,308 1,290 90.6% 98.6% 25,030 25,930 25,946 103.7% 100.1% ხარჯები არაფინანსური აქტივების ზრდა ფინანსური აქტივების ზრდა (ნაშთის გამოკლებით) ვალდებულებების კლება გადასახდელები გასულ წლებთან შედარებით გაუმჯობესებულია წლის განმავლობაში გადასახდელების ათვისების თანაბარზომიერება, თუმცა ამ კუთხით გარკვეული გამოწვევები ისევ არსებობს. კერძოდ, 2024 წლის ბოლოს ბიუჯეტიდან გაწეული გადასახდელების მოცულობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. მხოლოდ დეკემბერში დახარჯული თანხის ოდენობამ 3.4 მლრდ ლარი და მთლიანი გადასახდელების 13.1% შეადგინა. შედეგად, დეკემბერში ათვისებულმა ასიგნებებმა წლის პირველი 11 თვის გადასახდელების საშუალოთვიურ მაჩვენებელს 65.3%-ით გადააჭარბა,53 რაც მნიშვნელოვანწილად გამოწვეულია 2024 წლის დეკემბერში სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილების შედეგად გადასახდელების გეგმის 900 მლნ ლარით გაზრდით. მიუხედავად იმისა, რომ ცალკეულ შემთხვევებში ფისკალური წლის ბოლოს ბიუჯეტის გადასახდელების ზრდა, მათ შორის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში შეტანილი ცვლილებით, შეიძლება დაკავშირებული იყოს ობიექტურ გარემოებებთან, საბიუჯეტო რესურსის ჭარბი ათვისება წლის ბოლო თვეში ქმნის საბიუჯეტო რესურსების არაეფექტიანად და არამიზნობრივად გამოყენების რისკებს. გადასახდელების არათანაბარზომიერი ხარჯვის საკითხი ხაზგასმულ იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის გასული წლების მოხსენებებშიც. 02) ფარგლებში „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის გეგმაზე გადაჭარბებით, შესაბამისად, 16.0 მლნ ლარით და 17.0 მლნ ლარით. 53 2022 და 2023 წლების ანალოგიური მაჩვენებლებია, შესაბამისად, 109.4% და 53%. 42 დიაგრამა 38. გადასახდელებისა და მისი ცალკეული კომპონენტების ყოველთვიური დინამიკა - 2022-2024 წწ. გადასახდელები ხარჯები 3,500 2,500 3,000 2,000 2,500 1,598 2,051 2,000 1,500 1,500 1,000 1,000 500 500 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 არაფინანსური აქტივების ზრდა 800 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ფინანსური აქტივების ზრდა 300 250 600 200 400 150 325 100 200 50 0 20 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2022 წელი 2023 წელი 2024 წელი 2024 წლის 11 თვის საშუალო 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2022 წელი 2023 წელი 2024 წელი 2024 წლის 11 თვის საშუალო დეკემბერში „ხარჯების“ მუხლით ათვისებული რესურსის მოცულობა 11 თვის საშუალოთვიურ მაჩვენებელს 54.6%-ით აჭარბებს, ხოლო „არაფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლებისთვის ანალოგიური მაჩვენებლები, შესაბამისად, 103.5% და 633.7%-ია. საბიუჯეტო წლის ბოლოს ასიგნებების ათვისების ზრდის ტენდენცია შეინიშნება პროგრამების დონეზეც. კერძოდ, სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით გათვალისწინებული 155 პროგრამიდან54 121-ის შემთხვევაში (პროგრამების საერთო რაოდენობის 78.1%) დეკემბერში ათვისებული ასიგნებების მოცულობა აჭარბებს 11 თვის საშუალოთვიური ხარჯვის მაჩვენებელს. ამასთან, 47 პროგრამის შემთხვევაში, დეკემბერში ათვისების მაჩვენებელი 2-ჯერ და მეტჯერ აღემატება პირველი 11 თვის საშუალო მაჩვენებელს. პროგრამების საერთო რაოდენობაში შეყვანილია დონორების მიერ დაფინანსებული საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელებიც (56 13). 54 43 დიაგრამა 39. პროგრამების რაოდენობის განაწილება 2023-2024 წლების დეკემბერში ათვისებული თანხების შესაბამისი წლის 11 თვის საშუალო ხარჯვის მაჩვენებელთან თანაფარდობის მიხედვით. 2023 წ. 48 2024 წ. 36 21 24 20 23 36 22 15 9 [0-50%] 5 (50-80]% 7 9 (80-100%] 15 9 (100-120%] (120-150%] (150-200%] (200-500%] 11 >500% ფისკალური წლის ბოლოს გადასახდელების მკვეთრი ზრდა ნაწილობრივ გამოწვეულია პირველ სამ კვარტალში აუთვისებელი რესურსის წლის ბოლოს აკუმულირებით, რამაც ბოლო კვარტალში გეგმაზე გადაჭარბებული ხარჯვა გამოიწვია. კერძოდ, პირველ სამ კვარტალში გადასახდელების შესრულების მაჩვენებელი ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ კვარტალურ გეგმებს ჯამურად 93.6 მლნ ლარით ჩამორჩა, ხოლო მეოთხე კვარტალში გადასახდელებმა გეგმას 109.5 მლნ ლარით გადააჭარბა.55 კვარტალურ გეგმებთან მიმართებით მნიშვნელოვანი გადახრებით ხასიათდება გადასახდელების ცალკეული კომპონენტები. კერძოდ:  „ხარჯების“ მუხლში პირველ სამ კვარტალში აუთვისებელმა რესურსმა 251.2 მლნ ლარი შეადგინა, ხოლო მეოთხე კვარტლის გეგმა გადაჭარბებით შესრულდა (337.9 მლნ ლარით);  „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში პირველ სამ კვარტალში გეგმა ჯამურად 226.3 მლნ ლარის გადაჭარბებით შესრულდა, ხოლო მეოთხე კვარტალში გეგმიდან ჩამორჩენამ 383.5 მლნ  ლარი შეადგინა;56 „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში პირველი, მეორე და მეოთხე კვარტლის გეგმა ჯამურად 130.4 მლნ ლარის გადაჭარბებით შესრულდა, მათ შორის მხოლოდ მეოთხე კვარტალის ფაქტობრივი ხარჯი 76.1 მლნ ლარით აღემატებოდა გეგმას,57 ხოლო მესამე კვარტალში აუთვისებელმა რესურსმა 25.7 მლნ ლარი შეადგინა. მეოთხე კვარტლის გეგმასთან მიმართებით გადაჭარბებული შესრულება გამოწვეულია ერთი მხრივ, პირველი სამი კვარტლიდან მეოთხე კვარტალში მობილიზებული თანხების ათვისებით, მეორე მხრივ კი მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების ფაქტობრივ მაჩვენებლებში ასახვით. 56 აღნიშნული ძირითადად გამოწვეულია ჩქაროსნული ავტომაგისტრალების მშენებლობისა (25 02 03) და თავდაცვის შესაძლებლობების განვითარების (29 07) პროგრამების გეგმიდან ჩამორჩენით, შესაბამისად, 208.9 მლნ ლარით და 331.6 მლნ ლარით. 57 აღნიშნული ძირითადად გამოწვეულია გურიის ელგადაცემის ხაზების ინფრასტრუქტურის გაძლიერების (EU-NIF, KfW) (24 14 01 04), იმერეთის და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტებში კომუნალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესების (KfW) (25 04 02), ქ. ხაშურის და მიმდებარე დასახლებების წყალმომარაგებისა და წყალარინების სისტემების გაუმჯობესებისა (AFD, EU) (25 04 03) და თბილისის მუნიციპალური მომსახურების (EBRD) (56 13 02 02) პროგრამების გეგმაზე გადაჭარბებით, შესაბამისად, 4.2 მლნ ლარით, 9.7 მლნ ლარით, 6.3 მლნ ლარითა და 4.1 მლნ ლარით. 55 44 დიაგრამა 40. გადასახდელების შესრულება კვარტალურ გეგმებთან მიმართებით - 2024 წ. 106.2% კვ. 3 კვ. 4 გადასახდელები ხარჯები 277.1% კვ. 1 კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 არაფინანსური აქტივების ზრდა კვ. 1 171.0% 99.4% კვ. 2 72.8% 100.9% კვ. 1 140.8% 94.5% კვ. 4 77.5% 101.4% კვ. 3 104.3% 99.4% კვ. 2 102.3% 100.8% კვ. 1 122.5% 98.2% კვარტლის გეგმიური მაჩვენებელი (100%) კვ. 2 კვ. 3 კვ. 4 ფინანსური აქტივების ზრდა ბოლო ათწლეულში სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები ზრდადი დინამიკით ხასიათდება. კერძოდ, 2015-2024 წლებში გადასახდელების მოცულობა 9.7 მლრდ ლარიდან 25.9 მლრდ ლარამდე გაიზარდა (167.4%-ით), ხოლო გადასახდელების საშუალო ზრდის ტემპმა 11.3% შეადგინა. გასული წლების მსგავსად 2024 წელსაც გადასახდელების უდიდესი კომპონენტია „ხარჯების“ მუხლი (77.3%), რომლის წილიც მთლიან გადასახდელებში კლებადი ტენდენციით ხასიათდება, მაშინ როდესაც ზრდადი დინამიკა აქვს „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლს. კერძოდ, 2015 წელს „ხარჯებისა“ და „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ წილი მთლიან გადასახდელებში, შესაბამისად, 84.1%-სა და 7.0%-ს შეადგენდა, ხოლო 2024 წელს აღნიშნული მაჩვენებლები 77.3%-სა და 16.4%-ს გაუტოლდა. დიაგრამა 41. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელები (მლრდ ლარი) და მისი სტრუქტურა (%) - 2015-2024 წწ.58 30.0 25.9 25.0 22.4 19.8 20.2 20.0 17.8% 16.2 15.0 10.0 5.0 11.8 12.6 13.5 12.8% 16.4% 14.3% 9.7 10.3 7.0% 6.4% 8.3% 84.1% 84.9% 79.7% 75.8% 74.1% 2015 2016 2017 2018 2019 15.2% 16.4% 16.7% 77.5% 71.7% 76.1% 75.7% 2021 2022 2023 77.3% 0.0 2020 ფინანსური აქტივების ზრდა (ნაშთის გამოკლებით) ვალდებულებების კლება არაფინანსური აქტივების ზრდა ხარჯები 2024 2021 წელს „ვალდებულებების კლების“ მუხლის მკვეთრი ზრდა გამოწვეულია 2011 წელს გამოშვებული 500 მლნ აშშ დოლარის ნომინალური ღირებულების ევროობლიგაციების დაფარვით. 58 45 დიაგრამა 42. სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების ფუნქციონალური კლასიფიკაცია - 2015-2024 წწ. 25,000 სხვა მიმართულებები თავდაცვა 20,000 ჯანმრთელობის დაცვა 8.4% საზოგადოებრივი წესრიგი და უსაფრთხოება 8.2% 8.6% 10.9% 9.1% 12.0% 15.1% 8.3% 11.1% განათლება 15,000 საერთო დანიშნულების სახელმწიფო მომსახურება ეკონომიკური საქმიანობა სოციალური დაცვა 12.2% 10,000 5,000 10.3% 10.2% 11.3% 10.0% 10.2% 11.0% 10.1% 10.1% 12.3% 23.2% 10.4% 10.7% 10.9% 18.9% 10.8% 11.8% 15.1% 25.1% 25.6% 24.6% 23.6% 25.3% 2015 2016 2017 2018 2019 9.7% 10.9% 9.4% 18.4% 19.6% 15.5% 13.6% 8.3% 10.0% 8.2% 9.8% 10.4% 12.2% 12.7% 11.9% 17.3% 17.1% 30.0% 26.5% 24.8% 2020 2021 2022 22.3% 15.0% 14.4% 18.5% 16.9% 17.9% 27.4% 26.4% 2023 2024 0 სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯებისა და არაფინანსურ აქტივებზე ოპერაციების ფუნქციონალური კლასიფიკაციის მიხედვით,59 2024 წელს 10 ძირითადი მიმართულებით 24.3 მლრდ ლარი დაიხარჯა. წინა წლების მსგავსად, დანახარჯების ყველაზე დიდი წილი სოციალურ დაცვას (26.4%), ეკონომიკურ საქმიანობასა (16.9%) და საერთო-დანიშნულების სახელმწიფო მომსახურებას (15.0%) უჭირავს. 4.1 საბიუჯეტო ორგანიზაციების ბიუჯეტის დაგეგმვა და შესრულება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ბიუჯეტის გადასახდელების დაგეგმვასა და შესრულებასთან დაკავშირებით ჩატარებული ანალიზით საბიუჯეტო ორგანიზაციების ჭრილში ვლინდება ბიუჯეტის დაგეგმვისა და შესრულების პროცესში არსებული სისტემური ხასიათის ხარვეზები, რაც გამოიხატება საანგარიშგებო პერიოდის განმავლობაში განხორციელებულ ხარჯთაღრიცხვის ხშირ ცვლილებებსა და დაბალი ათვისების მქონე პროგრამების არსებობაში. 4.1.1 საშუალოვადიან პერიოდში ბიუჯეტის დაგეგმვა წლიური ბიუჯეტის კანონის პროექტის მომზადების პროცესი იწყება ქვეყნის ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტის (BDD) პირველადი ვერსიის შემუშავებით. აღნიშნული დოკუმენტი წარმოადგენს ქვეყნის ძირითად ფისკალურ ჩარჩოს საშუალოვადიანი პერიოდისთვის და თითოეული სახელმწიფო ფინანსების სტატისტიკის სახელმძღვანელოს (GFSM 2014) მიხედვით, ხარჯებისა და არაფინანსურ აქტივებზე ოპერაციების ფუნქციონალური კლასიფიკაცია (COFOG) მოიცავს ინფორმაციას სამთავრობო ფუნქციების ან სოციოეკონომიკური მიზნების მიღწევის დეტალური დანახარჯების შესახებ. 59 46 მხარჯავი დაწესებულებისათვის განსაზღვრავს ასიგნებების საორიენტაციო ზღვრულ მოცულობებს (ე.წ. ჭერს) დასაგეგმი და დასაგეგმის შემდგომი სამი საბიუჯეტო წლისათვის. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების დაგეგმვის პროცესში, მხარჯავი დაწესებულებისათვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრული მოცულობები მნიშვნელოვნად იცვლებოდა 2023 წლის განმავლობაში შემუშავებული BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვარიანტებში. ბიუჯეტის დაგეგმვა კომპლექსური პროცესია და ბუნებრივია BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვერსიებში საორიენტაციო მოცულობებს შორის განსხვავებების არსებობა, თუმცა საყურადღებოა აღნიშნული განსხვავებების სიხშირე და მოცულობა. კერძოდ:  2023-2026 წლების BDD დოკუმენტის საბოლოო ვარიანტით60 54 უწყებისთვის განსაზღვრული ასიგნებების ზღვრული მოცულობა 2024-2027 წლების BDD დოკუმენტის პირველად ვარიანტში61 19 ორგანიზაციის შემთხვევაში დაკორექტირდა, ასევე შეიქმნა ერთი ახალი უწყება;62  ასიგნებების ცვლილება განხორციელდა 23 უწყების შემთხვევაში 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის  კანონპროექტის პირველ წარდგენაზე63 თანდართულ 2024-2027 გადამუშავებულ BDD დოკუმენტში მის პირველად ვარიანტთან შედარებით; 2024-2027 წლების BDD დოკუმენტის საბოლოო ვერსიით,64 სახელმწიფო წლების ბიუჯეტის კანონპროექტის პირველ ვერსიაზე თანდართულ BDD დოკუმენტთან შედარებით შეიცვალა 33 უწყების65 ასიგნება, აქედან 8 ორგანიზაციის შემთხვევაში ცვლილება 10%-ს აღემატებოდა. დიაგრამა 43. მხარჯავი დაწესებულებების რაოდენობა, რომელთაც BDD დოკუმენტის სხვადასხვა ვარიანტებში შეეცვალათ 2024 წლის ასიგნებების მოცულობა. დოკუმენტი მომზადდა 2023 წლის იანვარში (საბიუჯეტო კოდექსის 39-ე მუხლის მე-13 ნაწილის შესაბამისად). დოკუმენტი მომზადდა 2023 წლის 10 ივლისამდე (საბიუჯეტო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-6 ნაწილის შესაბამისად). 62 სსიპ - ანტიკორუფციული ბიურო. 63 სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის პირველადი ვარიანტი პარლამენტს წარედგინება არაუგვიანეს 1 ოქტომბრისა. 64 დოკუმენტი მომზადდა 2024 წლის იანვარში (საბიუჯეტო კოდექსის 39-ე მუხლის მე-13 ნაწილის შესაბამისად). 65 აღნიშნული მაჩვენებელი არ მოიცავს საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტროსა და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს, ვინაიდან დოკუმენტების შემუშავების პროცესში განხორციელდა სამინისტროებს შორის გარკვეული ფუნქცია-მოვალეობების გადანაწილება, რაც ასიგნებების ცვლილების ობიექტური გარემოებაა. 60 61 47 აღსანიშნავია, რომ გასულ წლებთან შედარებით მდგომარეობა გაუმჯობესებულია, თუმცა მხარჯავი დაწესებულებებისთვის გათვალისწინებული ასიგნებების ზღვრული მოცულობების შესახებ BDD დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაცია საჭიროებს შემდგომ გაუმჯობესებას. BDD დოკუმენტის პირველადი ვერსიის საფუძველზე სამინისტროები ყოველი წლის 30 ივნისამდე ამზადებენ და ამტკიცებენ66 საშუალოვადიან სამოქმედო გეგმებს. აღნიშნული დოკუმენტი შესაბამისობაში უნდა იყოს BDD დოკუმენტთან და ამავდროულად, წარმოადგენდეს მხარჯავი დაწესებულების საბიუჯეტო განაცხადის67 საფუძველს. საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმა ყველაზე დეტალური საბიუჯეტო დოკუმენტია, რომელშიც კონკრეტული მხარჯავი დაწესებულებისათვის წარმოდგენილია ინფორმაცია საშუალოვადიან პერიოდზე. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ განხორციელდა 9 სამინისტროს საშუალოვადიან სამოქმედო გეგმაში მოცემული პროგრამებისთვის განსაზღვრული ასიგნებებისა და აღნიშნულ პროგრამებზე საბიუჯეტო განაცხადით („ჭერის ფარგლებში“) მოთხოვნილი თანხების შედარებითი ანალიზი. შედეგად გამოიკვეთა, რომ სამინისტროების 87 პროგრამიდან 78-ის შემთხვევაში საბიუჯეტო განაცხადსა და საშუალოვადიან სამოქმედო გეგმაში ასახული ასიგნებების მოცულობა განსხვავდებოდა ერთმანეთისგან.68 მათ შორის, საბიუჯეტო განაცხადებში საშუალოვადიან სამოქმედო გეგმასთან შედარებით ასიგნებები გაზრდილია 37 და შემცირებულია 41 პროგრამისთვის. ამასთანავე, 40 პროგრამის შემთხვევაში ცვლილება 10%-ს აღემატება. ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში საშუალოვადიანი სამოქმედო გეგმების მაღალი მნიშვნელობიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილია, მხარჯავი დაწესებულებების მიერ დამატებითი ყურადღება მიექცეს მათ ხარისხობრივ გაუმჯობესებასა და ქმედითუნარიანობის ზრდას. 4.1.2 ბიუჯეტის დაზუსტება საბიუჯეტო ორგანიზაციები ბიუჯეტის შესრულების პროცესში ხშირად ახორციელებენ ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული ასიგნებების გადანაწილებას, განსაკუთრებით ქვეპროგრამებისა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების დონეზე. მიუხედავად იმისა, რომ მხარჯავი დაწესებულებები აკმაყოფილებენ საბიუჯეტო კოდექსით ამ მიმართულებით დადგენილ ლიმიტს,69 საყურადღებოა მათ მიერ პროგრამებს/ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებს შორის ასიგნებების გადანაწილების მასშტაბურობა და სიხშირე. აუდიტის სამსახურის მიერ შესწავლილი 8 სამინისტროს შემთხვევაში, 2024 წელს განხორციელებული ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებების70 ჯამური მოცულობა (პროგრამებს, ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო საბიუჯეტო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-4 ნაწილი. მხარჯავი დაწესებულება საბიუჯეტო განაცხადს ფინანსთა სამინისტროს წარუდგენს არაუგვიანეს 1 სექტემბრისა. 68 საბიუჯეტო განაცხადში წარმოდგენილია დამატებით ორი პროგრამა, რომლებიც არ იყო ასახული საშუალოვადიან სამოქმედო გეგმაში: საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა - სივრცითი და ქალაქმშენებლობითი განვითარების სააგენტოს კომპონენტი (ADB) (24 12) და საქართველოს მდგრადი სოფლის მეურნეობის, ირიგაციისა და მიწის პროექტი (საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს კომპონენტი) (WB) (26 09), შესაბამისად, 5 მლნ ლარითა და 5.25 მლნ ლარით. 69 საბიუჯეტო კოდექსი, მუხლი 31, პუნქტი 3: „მხარჯავი დაწესებულების პროგრამებს შორის თანხების გადანაწილება არ უნდა აღემატებოდეს მხარჯავი დაწესებულებისათვის წლიური ბიუჯეტით გათვალისწინებული ასიგნებების 5%-ს“. 70 არ მოიცავს სარეზერვო ფონდებიდან გამოყოფილ თანხებს. 66 67 48 კლასიფიკაციის მუხლებს შორის) 2.3 დამტკიცებული ჯამური ასიგნებების მლრდ 12.1%). ლარია მსგავსი (აღნიშნული მასშტაბით სამინისტროებისათვის ასიგნებების დაზუსტება განსაკუთრებით საყურადღებოა 2024 წლის 10 დეკემბერს სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილების ფონზე, რომლის ფარგლებშიც ასევე დაკორექტირდა არაერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის/საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლის ასიგნება. დიაგრამა 44. სამინისტროების პროგრამებს, ქვეპროგრამებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებს შორის გადანაწილებული ასიგნებების წილი სამინისტროს ბიუჯეტში 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ცვლილებამდე და ცვლილების შემდეგ (% და ჯამური ნომინალური მოცულობა მლნ ლარებში) - 2024 წ. რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო 632 მლნ ლარი ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო 129 მლნ ლარი თავდაცვის სამინისტრო 255 მლნ ლარი განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო 384 მლნ ლარი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო 89 მლნ ლარი შინაგან საქმეთა სამინისტრო 137 მლნ ლარი დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო 674 მლნ ლარი იუსტიციის სამინისტრო 19 მლნ ლარი 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% ბიუჯეტის კანონის ცვლილებამდე გადანაწილებული ასიგნებების წილი სამინისტროს ბიუჯეტში ბიუჯეტის კანონის ცვლილების შემდეგ გადანაწილებული ასიგნებების წილი სამინისტროს ბიუჯეტში დიაგრამა 45. პროგრამების რაოდენობის განაწილება დაზუსტებული გეგმის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებული გეგმიდან გადახრის მიხედვით (სარეზერვო ფონდებიდან მიღებული დაფინანსების გარეშე). 2023 წ. 52 50 47 2024 წ. 43 39 36 10 4 2 <-30% 10 5 [-30% - -15%) 4 [-15% - 0%) 0 (0% - 15%] (15% - 30%] 5 4 >30% 49 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული 155 პროგრამიდან71 ბიუჯეტის დაზუსტება განხორციელდა 105 პროგრამაში72 (პროგრამების საერთო რაოდენობის 67.7%-ში), დაზუსტების ჯამურმა თანხამ კი 566.5 მლნ ლარი შეადგინა.73 აქედან, 6 პროგრამის შემთხვევაში, დაზუსტების მასშტაბი პროგრამისთვის ბიუჯეტის კანონით გამოყოფილი ასიგნების 30%-ს აღემატებოდა.74 სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებული ანალიზის შედეგად, საბიუჯეტო ორგანიზაციებში ხარჯთაღრიცხვის ცვლილებებთან დაკავშირებით იდენტიფიცირებულ იქნა შემდეგი ნაკლოვანებები:  წლის განმავლობაში საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ადგილი აქვს თანხების მიმართვას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე გათვალისწინება (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 1-ში);  ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის ან ცალკეული საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში დაგეგმილია ჭარბი ოდენობით რესურსი და აუთვისებელი თანხები წლის განმავლობაში ნაწილდება სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე/საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 1-ში);  რიგ შემთხვევებში, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ხორციელდება ასიგნებების გადანაწილების უკუპროცესი. კერძოდ, ადგილი აქვს იმ პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე თანხების უკან მობრუნებას, რომლებიდანაც წლის განმავლობაში ხდებოდა ასიგნებების გადატანა (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 1-ში). 4.1.3 ბიუჯეტის ათვისება პროგრამების დონეზე სახელმწიფო ბიუჯეტის გადასახდელების აგრეგირებულ დონეზე შესრულების მაღალი მაჩვენებლის მიუხედავად, ცალკეული პროგრამები/ქვეპროგრამები დაბალი ათვისებით ხასიათდებიან. კერძოდ, 11 პროგრამისა (პროგრამების საერთო რაოდენობის 7.1%) და 78 ქვეპროგრამის შემთხვევაში აღნიშნული მაჩვენებელი საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელებიდან მოიცავს მხოლოდ „დონორების მიერ დაფინანსებული საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების“ (56 13) პროგრამას. 72 აღნიშნული მაჩვენებლები არ მოიცავს სარეზერვო ფონდებიდან თანხების გამოყოფის შედეგად გამოწვეულ დაზუსტებებს, ასევე „საზღვაო ტრანსპორტის რეგულირება, მართვა და განვითარება“ (24 28), „სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოს მომსახურებათა განვითარება და ხელმისაწვდომობა“ (26 11) და „ათასწლეულის ინოვაციის კონკურსი“ (58 02) პროგრამებს, რომლებიც არ იყო გათვალისწინებული სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით და წლის განმავლობაში დაემატა მიზნობრივი გრანტით დაფინანსების შედეგად. 73 2023 წელს ანალოგიური მაჩვენებელი 522.3 მლნ ლარი იყო. 74 საფინანსო სექტორში დასაქმებულთა კვალიფიკაციის ამაღლება (23 05); საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა - სივრცითი და ქალაქმშენებლობითი განვითარების სააგენტოს კომპონენტი (ADB) (24 12); სამინისტროს სისტემაში შემავალი სამედიცინო და სხვა დაწესებულებათა რეაბილიტაცია და აღჭურვა (27 04); ინფრასტრუქტურის განვითარება (29 05); საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემისა და საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მოსამსახურეთა ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურებით უზრუნველყოფა (30 05); თანამედროვე უნარები უკეთესი დასაქმების სექტორის განვითარების პროგრამისთვის - პროექტი (ADB) (32 11). 71 50 (ქვეპროგრამების საერთო რაოდენობის 20.1%), ათვისებული იქნა სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებული გეგმის 80%-ზე ნაკლები. ჯამურად, პროგრამების ფარგლებში 2024 წელს აუთვისებელმა თანხამ 387.4 მლნ ლარი შეადგინა.75 აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ზოგიერთი პროგრამა/ქვეპროგრამა, რომელსაც დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით ათვისების საკმაოდ მაღალი მაჩვენებელი აქვს, ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებით შესრულების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდება. აღნიშნული გამოწვეულია პროგრამებისთვის განკუთვნილი გამოუყენებელი ასიგნებების გადანაწილებით სხვა პროგრამებსა და ქვეპროგრამებზე (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 2-ში). დიაგრამა 46. პროგრამების/ქვეპროგრამების განაწილება ათვისების მაჩვენებლის მიხედვით დამტკიცებულ76 და დაზუსტებულ გეგმებთან მიმართებით (მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების სახით გადახდილი თანხების გამოკლებით) – 2024 წ. ქვეპროგრამები პროგრამები 128 359 62 51 31 1 2 0-50% 10 21 31 4 50-80% 80-95% დამტკიცებული გეგმა 129 95-100% 48 47 0 5 10 20 >100% 0-50% 50-80% 80-95% დაზუსტებული გეგმა დამტკიცებული გეგმა 133 0 95-100% >100% დაზუსტებული გეგმა 4.2 საინვესტიციო პროექტების მართვა „საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვის მეთოდოლოგია“ (PIM მეთოდოლოგია),77 რომლის საფუძველზეც უნდა განხორციელდეს საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვა, აწესებს მოთხოვნას საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების პერიოდული ანგარიშების მომზადებისა და სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების კვარტალურ ანგარიშებთან ერთად წარდგენის თაობაზე. მიუხედავად ამისა, გასული წლების მსგავსად, აღნიშნული ანგარიშების მომზადება 2024 წელსაც არ მომხდარა. 2023 წელს ანალოგიური მაჩვენებელი 402.3 მლნ ლარი იყო. სხვაობა პროგრამების/ქვეპროგრამების ჯამურ რაოდენობაში დაზუსტებულთან შედარებით გამოწვეულია იმ ფაქტით, რომ ზოგიერთი პროგრამისთვის/ქვეპროგრამისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით წლიური გეგმა არ არის განსაზღვრული ან ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის შემთხვევაში დაზუსტებული გეგმა ნულის ტოლია. 77 საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 16 თებერვლის დადგენილება №65 „საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვის მეთოდოლოგიის დამტკიცების თაობაზე“. 75 76 51 2024 წლის ნაერთი ბიუჯეტის კაპიტალურმა ხარჯებმა78 8.0 მლრდ ლარი და მშპ-ს 8.7% შეადგინა. აღსანიშნავია, რომ საბიუჯეტო კოდექსის მიხედვით, ნაერთი ბიუჯეტი არ მოიცავს სსიპ/ა(ა)იპ-ების საკუთარი შემოსავლებით დაფინანსებულ გადასახდელებს,79 საიდანაც 2024 წელს არაფინანსური და ფინანსური აქტივების ზრდაზე 401 მლნ ლარი მიიმართა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სახელმწიფოს მიერ გაწეული კაპიტალური ხარჯების შესახებ სრული სურათის წარმოსადგენად, მიზანშეწონილია, ნაერთ ბიუჯეტთან ერთად, მხედველობაში იქნეს მიღებული ერთიანი ბიუჯეტის მაჩვენებლები.80 ასევე, აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში, გასული წლების მსგავსად, კაპიტალური ხარჯების მაჩვენებლის შესახებ ინფორმაცია წარმოდგენილი არ არის. დიაგრამა 47. ნაერთი და ერთიანი ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯების დინამიკა ნომინალურ გამოსახულებაში და მშპ-სთან მიმართებით (მლრდ ლარი; %). 15 9.3% 9.4% 8.6% 13 9.0% 9.0% 9.5% 8.4% 8.8% 8.5% 8.0 6.4 7 6.8 6.9 7.2% 7.0% 8.0% 8.7 9 9% 7.4% 8.7% 7.9% 11 10% 7.3 7.9 8.3 8% 7% 7.1% 6.9% 7.6 7.9 8.1 8.3 6.8% 6% 8.6 8.9 5% 4% 3% 5 4.4 4.6 4.8 5.2 2% 1% 3 0% 2020 2021 ნაერთი ბიუჯეტი 2022 2023 2024 ერთიანი ბიუჯეტი 2025* 2026* ნაერთი ბიუჯეტი 2027* 2028* ერთიანი ბიუჯეტი * პროგნოზი 2025-2028 წლების BDD დოკუმენტის მიხედვით. 2025-2028 წლების BDD დოკუმენტის მიხედვით, საშუალოვადიან პერიოდში კაპიტალური ხარჯების მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებლის პროგნოზი კლებადი ტენდენციით ხასიათდება და შესაბამისობაშია PIM მეთოდოლოგია ერთმანეთისგან მიჯნავს საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტისა და კაპიტალური ხარჯის დეფინიციას. კერძოდ, საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტი წარმოადგენს მკაფიოდ განსაზღვრული მიზნებისა და შედეგების მქონე აქტივობების ერთობლიობას და გულისხმობს ახალი ინფრასტრუქტურის შექმნას ან არსებულის მნიშვნელოვან და არსებით გაუმჯობესებას. კაპიტალური ხარჯი კი გულისხმობს აქტივის შესაქმნელად გაწეულ დანახარჯებს და გაიანგარიშება როგორც ნაერთი ბიუჯეტის „არაფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ ჯამი. საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მიხედვით, სახელმწიფო ბიუჯეტის კაპიტალური ხარჯები აღირიცხება „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში, „სხვა ხარჯების“ მუხლში „კაპიტალური ტრანსფერები, რომელიც სხვაგან არ არის კლასიფიცირებული“ კატეგორიასა და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლში. ნაერთი და ერთიანი ბიუჯეტების შემთხვევაში კი „არაფინანსური აქტივების ზრდისა“ და „ფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლებში. 79 საქართველოს ნაერთი ბიუჯეტი – საქართველოს სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკების რესპუბლიკური და მუნიციპალიტეტების კონსოლიდირებული ბიუჯეტი. საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსი, მუხლი 6, პუნქტი დ. 80 სახელმწიფოს ერთიანი ბიუჯეტი – ცენტრალური, ავტონომიური რესპუბლიკების ერთიანი რესპუბლიკური და მუნიციპალიტეტების ერთიანი მუნიციპალური ბიუჯეტების კონსოლიდირებული ბიუჯეტი. საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსი, მუხლი 6, პუნქტი დ1. ერთიანი ბიუჯეტი, ნაერთი ბიუჯეტისგან განსხვავებით მოიცავს სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ მიღებულ საკუთარ შემოსავლებსა და აქედან დაფინანსებულ გადასახდელებს. 78 52 ამავე დოკუმენტით განსაზღვრულ მიზნობრივ 6%-7%-იან დონესთან.81 აღსანიშნავია, რომ კაპიტალური ხარჯების განახლებული მიზნობრივი მაჩვენებელი შემცირებულია 2024-2027 წლების BDD დოკუმენტით განსაზღვრულ 8%-იან ნიშნულთან შედარებით.82 საყურადღებოა, რომ უკანასკნელ წლებში, მშპ-სთან მიმართებით კაპიტალური ხარჯების საპროგნოზო მაჩვენებლები საშუალოვადიან პერიოდისთვის მნიშვნელოვანი განსხვავებებით ხასიათდება შესაბამისი წლების ფაქტობრივი მაჩვენებლებისგან. კერძოდ, 2021-2024 წლებში მომზადებულ საბოლოო BDD დოკუმენტში წარმოდგენილ პროგნოზებში, კაპიტალური ხარჯების მშპ-სთან ფარდობის მაჩვენებლის ტენდენციით პროგნოზი ხასიათდებოდა, საშუალოვადიანი მაშინ როდესაც პერიოდისთვის ფაქტობრივი მუდმივად მაჩვენებელი კლებადი მნიშვნელოვნად აღემატებოდა პროგნოზს. აღნიშნული თავის მხრივ საშუალოვადიანი ბიუჯეტირების თვალსაზრისით გამოწვევას წარმოადგენს. დიაგრამა 48. კაპიტალური დანახარჯების მშპ-სთან ფარდობის პროგნოზები საშუალოვადიანი პერიოდისთვის და შესაბამისი ფაქტობრივი მაჩვენებლები. 10.0% 9.0% 8.1% 8.5% 9.0% 8.8% 8.5% 8.7% 7.9% 8.0% 7.0% 7.0% 7.1% 7.5% 6.0% 7.1% 6.7% 6.9% 7.0% 2023 2024 2025 6.5% 6.3% 5.0% 4.0% 3.0% 2.0% 1.0% 0.0% 2018 2019 2020 2021 2022 ფაქტობრივი მაჩვენებელი 2026 2027 პროგნოზი * პროგნოზები ეყრდნობა 2021-2024 წლების, 2022-2025 წლების, 2023-2026 წლების და 2024-2027 წლებისთვის შემუშავებულ საბოლოო BDD დოკუმენტებში წარმოდგენილ მაჩვენებლებს. კაპიტალური ხარჯების უდიდესი ნაწილი სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ფინანსდება და 2024 წლის ფაქტობრივი მონაცემით 6.99 მლრდ ლარს შეადგენს (მშპ-ს 7.6%), რაც ნომინალურ გამოხატულებაში 17.0%-ით (1 მლრდ ლარით) აჭარბებს, ხოლო მშპ-სთან მიმართებით 0.2 პ.პ.-ით აღემატება 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებლებს. ნომინალურ გამოხატულებაში გაზრდილია კაპიტალური ხარჯების შემადგენელი ყველა კომპონენტი („კაპიტალური გრანტები“ 310 მლნ ლარით; „კაპიტალური 81 82 2025-2028 წლების ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი, გვ. 16 2024-2027 წლების ძირითადი მონაცემებისა და მიმართულებების დოკუმენტი, გვ. 18 53 ტრანსფერები, რომელიც სხვაგან არ არის კლასიფიცირებული“ 435 მლნ ლარით; „არაფინანსური აქტივების ზრდა“ 270 მლნ ლარით; „ფინანსური აქტივების ზრდა“ 9 მლნ ლარით). დიაგრამა 49. სახელმწიფო კაპიტალური ხარჯების კომპონენტების ცვლილება 2024 წელს 2023 წელთან შედარებით (მლნ ლარი). 2023 წელთან შედარებით „კაპიტალური გრანტების“ მუხლის ზრდის მთავარი მიზეზი მუნიციპალიტეტებისათვის გადასაცემი ტრანსფერების 301 მლნ ლარით ზრდაა. რაც შეეხება „კაპიტალურ ტრანსფერებს, რომელიც სხვაგან არ არის კლასიფიცირებული“, წინა წელთან შედარებით გაიზარდა შემდეგ პროგრამებში:  რეგიონებში ინფრასტრუქტურული პროექტების მხარდაჭერის ღონისძიებების დაფინანსება 245 მლნ ლარით;   სახელმწიფო ქონების მართვა 118 მლნ ლარით; მოსახლეობის ელექტროენერგიითა და ბუნებრივი აირით მომარაგების გაუმჯობესება 50 მლნ ლარით. „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის მატება წინა წელთან შედარებით მნიშვნელოვანწილად გამოწვეულია საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს (32 00) მიერ აღნიშნული მიმართულებით ათვისებული თანხის 177 მლნ ლარით ზრდით. სახელმწიფო ბიუჯეტის ფარგლებში ინფორმაცია წარმოდგენილია განხორციელებული ბიუჯეტის კანონზე კაპიტალური თანდართულ პროექტების „კაპიტალური შესახებ პროექტების დანართში“. საყურადღებოა აღნიშნულ დოკუმენტში წარმოდგენილი ინფორმაციის სისრულესა და სიზუსტესთან დაკავშირებული შემდეგი საკითხები: 54 1. სახელმწიფო ბიუჯეტის თვისობრივად ფარგლებში შესაბამისობაშია ხორციელდება ისეთი პროექტები,83 რომლებიც „საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვის მეთოდოლოგიით“ განსაზღვრულ საინვესტიციო პროექტების კრიტერიუმებთან, მაგრამ არაა ასახული „კაპიტალური პროექტების დანართში“. ამ საკითხზე რამდენჯერმე იქნა გამახვილებული ყურადღება სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ. 2. გასულები წლების მსგავსად, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის განხორციელებული კანონში ცვლილებით ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით გეგმა გაეზარდა 13 პროექტს, ჯამურად 383 მლნ ლარით კაპიტალური პროექტების მნიშვნელოვან ნაწილს შეეცვალა დაფინანსება. მიუხედავად ამისა, არ მომხდარა „კაპიტალური პროექტების დანართის“ განახლება. კერძოდ, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის მიხედვით, კანონის ცვლილებით დაფინანსება შეეცვალა 28 პროექტს (სახელმწიფო თავდაპირველი კანონის ბიუჯეტის ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით გეგმა შეუმცირდა 15 პროექტს, ჯამურად 154 მლნ ლარით დაემატა 1 და შეჩერდა 1 პროექტი, ჯამურად 55 მლნ ლარი დანართში წარმოდგენილი პროექტების 39%-ს). მათ შორის, 15 პროექტის გეგმა შემცირდა ჯამურად 154 მლნ ლარით, ხოლო 13 პროექტის გეგმა გაიზარდა ჯამში 383 მლნ ლარით. გარდა ამისა, შეჩერდა ერთი საბოლოოდ, საერთო გეგმა გაიზარდა 279 მლნ ლარით პროექტი, რომლის დაფინანსება 2024 წელს 5 მლნ ლარით იყო განსაზღვრული.84 ასევე, დაემატა 1 პროექტი,85 რომლის ფაქტობრივმა ხარჯმა 53 მლნ ლარი შეადგინა. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით მნიშვნელოვნად გაიზარდა ქვეპროგრამის რეგიონებში ინფრასტრუქტურული პროექტების მხარდაჭერის ღონისძიებების (25 04 05) აღნიშნულ პროექტებთან დაკავშირებით ინფორმაცია წარმოდგენილია „სახელმწიფო ბიუჯეტის დონორების დაფინანსებით განსახორციელებელი საინვესტიციო პროექტების“ დოკუმენტსა და „პროგრამულ დანართში“ მოცემულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით. მაგალითად: Log-in Georgia (WB) ( 24 08 03 01); ბოჭკოვანი ქსელი საქართველოს სოფლებისთვის (EIB) (24 08 03 02); საჯარო სკოლების კომპიუტერული ტექნიკით და საბუნებისმეტყველო ლაბორატორიებით აღჭურვა (32 02 14 03). 84 ინტეგრირებული ტერიტორიული განვითარების პროგრამა (56 14). 85 მოსახლეობის ელექტროენერგიითა და ბუნებრივი აირით მომარაგების გაუმჯობესება (24 15). 83 55 დაფინანსება.86 ამავდროულად, 225 მლნ ლარიდან 201 მლნ ლარამდე შემცირდა ქვეპროგრამის სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებების მშენებლობა-რეაბილიტაციის (25 07 02) გეგმა, რაც ბიუჯეტის დაზუსტების შედეგად დამატებით კიდევ 199 მლნ ლარამდე შემცირდა. ასევე, 21 მლნ ლარით შემცირდა ინოვაციის, ინკლუზიურობის და ხარისხის პროექტი - საქართველო I2Q (WB) (25 07 01 03) პროექტის გეგმა, რაც დაზუსტების შედეგად დამატებით კიდევ 0.8 მლნ ლარით შემცირდა. 2024 წელს საინვესტიციო/კაპიტალურ პროექტებზე87 მიმართულმა ჯამურმა დაფინანსებამ 4.57 მლრდ ლარი შეადგინა (წლიური გეგმის 101%), რაც 617 მლნ ლარით (16%-ით) მეტია 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე. საინვესტიციო პროექტების დარგობრივი კლასიფიკაციის მიხედვით, ყველაზე მსხვილ კომპონენტს, გასული წლის მსგავსად, საგზაო ინფრასტრუქტურის (41%) მიმართულება წარმოადგენს. 242 მლნ ლარით გაიზარდა განათლების სექტორის დაფინანსება. რაც შეეხება შემცირებას, 2023 წელთან შედარებით შესაბამისად, 136 მლნ ლარით და 31 მლნ ლარით შემცირდა მუნიციპალური ინფრასტრუქტურისა და ენერგეტიკის დაფინანსება. დიაგრამა 50. საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების სექტორული კლასიფიკაცია, თითოეული სექტორის მოცულობა ნომინალურ ღირებულებაში და %-ული წილი მთლიან საინვესტიციო პროექტებში - 2024 წ. 1,878 მლნ ლარი (წილი - 41%) 669 მლნ ლარი (წილი - 15%) საგზაო ინფრასტრუქტურა განათლება 586 მლნ ლარი (წილი - 13%) 109 მლნ ლარი (წილი - 2%) მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა ენერგეტიკა 721 მლნ ლარი (წილი - 16%) 608 მლნ ლარი (წილი - 13%) წყალმომარაგება და წყალარინება დანარჩენი სექტორები 2024 წელს კაპიტალური პროექტების ფარგლებში ათვისებული თანხის 68%-ს საბიუჯეტო სახსრები88 შეადგენს, 31%-ს - კრედიტები89 და 1%-ს - გრანტები. 2021-2023 წლებთან შედარებით მკვეთრად გაიზარდა საბიუჯეტო სახსრების წილი საინვესტიციო პროექტების დაფინანსებაში, რის საპირწონედაც შემცირდა კრედიტების წილი. აღნიშნულის ერთ-ერთი მიზეზია უკანასკნელ წლებში სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით განსაზღვრული გეგმა 250 მლნ ლარი, კანონის ცვლილებით განსაზღვრული გეგმა 450 მლნ ლარი. 87 მონაცემები ეფუძნება „კაპიტალური პროექტების დანართსა“ და „სახელმწიფო ბიუჯეტის დონორების დაფინანსებით განსახორციელებელი საინვესტიციო პროექტების“ დოკუმენტში წარმოდგენილ ინფორმაციას. 88 საბიუჯეტო სახსრები მოიცავს ბიუჯეტის შემოსავლებს, არაფინანსური და ფინანსური აქტივების კლებით მიღებულ შემოსულობებს, საშინაო ვალის ნაწილში მობილიზებულ რესურსს, საგარეო წყაროებიდან ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტების ნაწილში მობილიზებულ რესურსს. 89 აღნიშნული არ მოიცავს ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტებისა და საშინაო სესხებით/ობლიგაციების გამოშვებით მობილიზებული რესურსით გაწეულ დანახარჯებს. 86 56 საგარეო წყაროებიდან კრედიტების ნაწილში მობილიზებული რესურსის შემცირება და მისი ჩანაცვლება საშინაო სესხებით. ეს უკანასკნელი კი საბიუჯეტო სახსრებად კლასიფიცირდება. დიაგრამა 51. კაპიტალური პროექტების დაფინანსების სტრუქტურა წყაროების მიხედვით - 2021-2024 წწ. 1% 1% 1% 42% 43% 46% 2021 2022 საბიუჯეტო სახსრები 1% 68% 57% 56% 53% 31% 2023 კრედიტი 2024 გრანტი საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების90 მართვაში არსებული ნაკლოვანებაა პროექტების გეგმების არსებითი ცვლილებები. 2022-2024 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონებზე91 თანდართული „კაპიტალური პროექტების დანართებით“, იმ 38 პროექტის შემთხვევაში, რომელთაც 2022-2024 წლებში არანულოვანი გეგმები ჰქონდათ, ადგილი აქვს გეგმების არსებით ცვლილებებს. კერძოდ, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული გეგმა 2023 წელს განსაზღვრულ 2024 წლის გეგმასთან შედარებით 50%-ით და მეტით გაეზარდა 8 პროექტს და შეუმცირდა 4 პროექტს,92 ხოლო 2022 წელს განსაზღვრულ 2024 წლის გეგმასთან შედარებით, 50%-ზე მეტით გაეზარდა 10 პროექტს და შეუმცირდა 8 პროექტს.93 დიაგრამა 52. 2024 წლისთვის დაგეგმილი კაპიტალური პროექტების რაოდენობები, რომელთა გეგმები 50%-ზე მეტით შეიცვალა 2022-2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონებით განსაზღვრულ გეგმებთან შედარებით. 38 პროექტი (2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონი) 2024 წლის ბიუჯეტში გეგმების ცვლილება 2023 წლის ბიუჯეტით განსაზღვრულ გეგმებთან შედარებით 2024 წლის ბიუჯეტში გეგმების ცვლილება 2022 წლის ბიუჯეტით განსაზღვრულ გეგმებთან შედარებით 50%-ზე მეტით გეგმა: - გაეზარდა 8 პროექტს - შეუმცირდა 4 პროექტს 50%-ზე მეტით გეგმა: - გაეზარდა 10 პროექტს - შეუმცირდა 8 პროექტს სტატისტიკა წარმოდგენილია „კაპიტალური პროექტების დანართში“ მოცემულ ინფრასტრუქტურულ პროექტებზე. ვინაიდან განახლებული „კაპიტალური პროექტების დანართი“ სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ცვლილების ფარგლებში წარმოდგენილი არ იქნა, ორივე წლის შემთხვევაში მონაცემები ეყრდნობა ბიუჯეტის საწყისი კანონების ინფორმაციას. 92 მათ შორის, 100%-ზე მეტად გაეზარდა 4 პროექტს. 93 მათ შორის, 100%-ზე მეტად გაეზარდა 4 პროექტს. 90 91 57 საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების მართვასთან დაკავშირებულ კიდევ ერთ გამოწვევას წარმოადგენს პროექტების განხორციელების დროში გაჭიანურება ან/და პროექტების ჯამური ბიუჯეტის არსებითი ცვლილებები. კერძოდ, 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, 2024 წლამდე უნდა დასრულებულიყო 14 პროექტი. მათ შორის:  2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით 9 პროექტის განხორციელება გადავადდა 2024 წლისთვის (დაფინანსება განისაზღვრა 653 მლნ ლარით). აქედან ერთი პროექტი გაგრძელდება 2025-2026 წლებშიც, ჯამური ბიუჯეტით 68 მლნ ლარი;  2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით 5 პროექტის 2024 წლის გეგმა ნულოვან ნიშნულზე დაიგეგმა, თუმცა 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით დაფინანსება 115 მლნ ლარით განისაზღვრა. შედეგად, მოცემული 14 პროექტის 2024 წლის გეგმა სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით ჯამურად 489 მლნ ლარს გაუტოლდა. აღნიშნული პროექტებიდან 6 პროექტის განხორციელება გრძელდება 2025 წელსაც, ჯამური დაფინანსებით 128 მლნ ლარი. აქედან 2 პროექტის განხორციელება გაგრძელდება 2026 წელსაც (ბიუჯეტით 30 მლნ ლარი). 2024 წელს აღნიშნული პროექტების ფარგლებში ფაქტობრივად ათვისებულმა თანხამ 693 მლნ ლარი შეადგინა (გეგმის 142%). დიაგრამა 53. პროექტების დაფინანსების დინამიკა, რომლებიც 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული „კაპიტალური პროექტების დანართის“ მიხედვით 2023 წლის ბოლოს უნდა დასრულებულიყო. 2023 წლის ბიუჯეტის კანონი 2022 წლის ბიუჯეტის კანონი 14 პროექტის დასრულება დაგეგმილია 2024 წლამდე. (2024 წლისთვის მათი დაფინანსება 0ის ტოლია) 9 პროექტისთვის 2023 წლის გეგმა განისაზღვრა 653 მლნ ლარით 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი 9-ვე პროექტის გეგმა შეიცვალა. 2024 წლის გეგმა 374 მლნ ლარს გაუტოლდა. ასევე 5 პროექტს განესაზღვრა 2025 წლის გეგმები, ჯამში 114 მლნ ლარით 2024 წლის ბიუჯეტის კანონი 2023 წლის ბიუჯეტის კანონი 5 პროექტისთვის 2024 წლის გეგმა 0ის ტოლია 5 პროექტის 2024 წლის გეგმა განისაზღვრა 115 მლნ ლარით. 1 პროექტის 2025 წლის გეგმა კი 14 მლნ ლარით 2024 წლის ფაქტი 14 პროექტის ფაქტობრივი ხარჯი 693 მლნ ლარია 58 საყურადღებოა, რომ აღნიშნული ტენდენცია 2025 წელსაც გრძელდება. კერძოდ, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, 14 პროექტიდან, რომლებიც 2024 წელს უნდა დასრულებულიყო, 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით, 7 პროექტის გეგმა 116 მლნ ლარს უტოლდება. აღსანიშნავია, რომ პროექტების დროში გაჭიანურება ზოგიერთ შემთხვევაში გამოწვეულია უშუალოდ პროექტების მიმდინარეობისას დამატებითი სამუშაოების განხორციელების საჭიროებით, რაც დაგეგმვის პროცესში გათვალისწინებული არ ყოფილა და შესაბამისად, მოითხოვს დამატებით დროით და ფინანსურ რესურსებს. კერძოდ, კაპიტალური პროექტების დანართში, ინდივიდუალური პროექტების განსახორციელებლად განსაზღვრული ჯამური დანახარჯების თავდაპირველი პროგნოზი ზოგიერთ შემთხვევაში მნიშვნელოვნად ჩამორჩება ფაქტობრივი დანახარჯებისა და დარჩენილი სამუშაოების ღირებულების პროგნოზების ჯამს. მაგალითად, ზემოხსენებული 14 პროექტიდან 12 პროექტის შემთხვევაში ადგილი აქვს 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული კაპიტალური პროექტების დანართით განსაზღვრულ გეგმებზე მნიშვნელოვან გადაჭარბებას (იხ. ცხრილი N 7). ცხრილი 7. ზოგიერთი კაპიტალური პროექტისთვის 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით 2022-2025 წლებისთვის განსაზღვრული ჯამური გეგმური დაფინანსების შედარება 2022-2024 წლებში ფაქტობრივად ათვისებულ და 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით 2025-2028 წლებისთვის განსაზღვრულ ჯამურ გეგმასთან (მლნ ლარი). 2022-2025 წლების ჯამური გეგმა 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტში 2022-2024 წლების ფაქტობრივი დანახარჯი 2025-2028 წლების ჯამური გეგმა 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტში ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაციარეკონსტრუქცია (Kuwait Fund) (25 02 02 10) 65 123.2 50 აღმოსავლეთ-დასავლეთის ჩქაროსნული ავტომაგისტრალის დერეფნის გაუმჯობესების პროექტი (ზემო ოსიაური-რიკოთი) (EIB, WB) (25 02 03 01) 150 200.2 45 ქ. ბათუმის ახალი შემოვლითი გზა (ADB, AIIB) 55 175.7 0 თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხევის მონაკვეთის რეკონსტ-რუქციამშენებლობა (EIB, WB) (25 02 03 04) 175 330.9 50 თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ხევი უბისას მონაკვეთის რეკონსტრუქცია მშენებლობა (ADB) (25 02 03 05) 308 442.9 0 თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის უბისა შორაპნის მონაკვეთის რეკონსტრუქციამშენებლობა (EIB) (25 02 03 06) 362 474.1 0 სენაკი-ფოთი-სარფის საავტომობილო გზის კმ48-კმ64 გრიგოლეთი-ჩოლოქის მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) (25 02 03 08) 83 128.6 0 რეგიონალური განვითარების პროექტი III (მცხეთამთიანეთი და სამცხე-ჯავახეთი) (WB) (25 03 03) 92 133.9 15 პროექტის დასახელება 59 ქვემო ქართლის ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD, SIDA) (25 05 02) 31.2 19.8 55.5 აჭარის მყარი ნარჩენების პროექტი (EBRD, SIDA) (56 13 01) 1.4 7.7 60.1 საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროექტი თანაბარი განვითარებისთვის - ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია (ADB) (56 13 04 01 02) 14.2 6.4 46.6 თბილისის ავტობუსების პროექტი (ფაზა II) (EBRD) (56 13 10) 23.8 0.4 34 პროექტების სასიცოცხლო ციკლის სხვადასხვა ეტაპზე არსებული გამოწვევები გავლენას ახდენს მათი განხორციელების პროცესზე, რაც ვადების დარღვევის გარდა, ხშირ შემთხვევაში, აუთვისებელი რესურსის ან ფაქტობრივი ხარჯის გეგმაზე მნიშვნელოვან გადაჭარბებაში გამოიხატება (დეტალური ინფორმაცია იხილეთ დანართ 3-ში). კერძოდ, აგრეგირებულ დონეზე ათვისების მაღალი მაჩვენებლის მიუხედავად, 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით განსაზღვრული 96 ინფრასტრუქტურული პროექტიდან ცალკეული პროექტების94 შემთხვევაში ადგილი აქვს როგორც დაბალი ათვისების, ასევე ნულოვანი ათვისების ტენდენციებს.95 კერძოდ:  2 პროექტის შემთხვევაში, ჯამური გეგმით 9 მლნ ლარი, საერთოდ არ მომხდარა გეგმით გათვალისწინებული თანხების ათვისება;96  24 პროექტის შემთხვევაში ათვისებულ იქნა გამოყოფილი დაფინანსების 80%-ზე ნაკლები. აღნიშნული პროექტებიდან 12 პროექტი 2023 წელსაც ანალოგიური ტენდენციით ხასიათდებოდა. საყურადღებოა, ისეთი კრედიტებით დაფინანსებული პროექტების დაბალი ათვისების ტენდენციები, რაც ითვალისწინებს ვალდებულების გადასახადს კრედიტის აუთვისებელ ნაწილზე.97 მსგავსი ტიპის პროექტების დაბალი ათვისების ტენდენცია საბოლოო ჯამში შესაბამისი სესხების ფარგლებში გამოყოფილი რესურსის დაბალ ათვისებაში აისახება, რაც იწვევს კრედიტის მომსახურების ხარჯების ზრდას. 2015-2020 წლებში გაფორმებული 12 საინვესტიციო სასესხო ხელშეკრულების ფარგლებში ათვისებულმა თანხამ 217.1 მლნ ევრო შეადგინა, რაც ხელშეკრულებებით ჯამურად გათვალისწინებული თანხის 32.0%-ია (ჯამური თანხა 677.8 მლნ ევრო). აღნიშნულ სესხებზე 2024 წლის განმავლობაში გადახდილია 4.0 მლნ ლარის ოდენობის ვალდებულების გადასახადი. საყურადღებოა, რომ მოცემული საგარეო კრედიტების ხარჯზე დაფინანსებული საინვესტიციო პროექტების სტატისტიკა ეყრდნობა სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის „კაპიტალური პროექტების დანართსა“ და „საინვესტიციო პროექტების“ დოკუმენტში წარმოდგენილ პროექტებს. 95 გეგმასთან შესადარისობის მიზნით ფაქტობრივი მაჩვენებელი არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების ფარგლებში განხორციელებულ გადახდებს, ვინაიდან მათ არ გააჩნიათ გეგმური მაჩვენებელი და აისახება მხოლოდ ფაქტობრივად გაწეულ გადასახდელებში (საკასო ხარჯში). 96 ადამიანური კაპიტალის განვითარების პროგრამის მხარდაჭერა (AFD) (27 01 10 02) - გეგმა 3 მლნ ლარი, ფაქტი 0 ლარი; თბილისის მეტროს მოდერნიზაციის პროექტი (EBRD) (56 13 09) - გეგმა 6 მლნ ლარი, ფაქტი 0 ლარი. 97 ვალდებულების გადასახადის გადახდა იწყება სესხის ეფექტურად გახდომის შემდეგ და ერიცხება კრედიტის აუთვისებელ ნაწილს, მიუხედავად იმისა მიმდინარეობს თუ არა სესხის ათვისება. 94 60 უმეტესობა გასულ წლებში დაბალი ათვისებით ხასიათდებოდა (დეტალური ინფორმაცია პროექტების შესრულების შესახებ იხილეთ დანართ 3-ში). დაბალი ათვისების მქონე პროექტებთან ერთად, ასევე საყურადღებოა გეგმების გადაჭარბებით შესრულება. კერძოდ, გეგმის 120%-ზე მეტი ათვისებით ხასიათდება 15 საინვესტიციო პროექტი. დიაგრამა 54. საინვესტიციო პროექტების რაოდენობრივი განაწილება დამტკიცებულ გეგმებთან ათვისების მაჩვენებლების მიხედვით - 2021-2024 წწ.98 2024 2 17 9 16 27 19 2023 7 14 8 17 22 18 2022 5 24 12 10 18 16 2021 6 19 7 23 22 18 71% - 90% 91% - 110% 0% 0% - 50% 51% - 70% >110% ზემოაღნიშნული ტენდენციების გამომწვევი მიზეზების ინდივიდუალური პროექტების დონეზე ანალიზის შედეგად გამოიკვეთა პროექტების სასიცოცხლო ციკლის სხვადასხვა ეტაპზე არსებული გამოწვევები, რაც უკავშირდება კონტროლირებად და არაკონტროლირებად ფაქტორებს (დეტალური ინფორმაცია იხილეთ დანართ 3-ში). მათ შორის:  პროექტის დაგეგმვის ეტაპზე არსებული ხარვეზები, მათ შორის: ა) პროექტთან დაკავშირებული გარემოებების/დეტალების არასათანადო შესწავლა, რაც შემდგომში იწვევს პროექტის დროში გაჭიანურებას ან/და მასში ცვლილებების განხორციელების საჭიროებას; ბ) პროექტის წინასწარი შეფასების ეტაპის ხარვეზი, რაც უკავშირდება საპროექტო ციკლში ნებართვების მოპოვებისთვის რეალისტური დროის განსაზღვრის ნაკლოვანებას. აღნიშნული აფერხებს სამშენებლო სამუშაოების დროულ დაწყებას და, შესაბამისად, იწვევს თანხის დაბალ ათვისებას;  ტენდერის უარყოფითი შედეგით დასრულება, რაც ქმნის მისი ხელახალი გამოცხადების საჭიროებას და აფერხებს სამუშაოების დროულად დაწყებას. ზოგიერთ შემთხვევაში, ტენდერის უარყოფითი შედეგით დასრულება გამოწვეულია მომწოდებლების დაბალი ინტერესით ან/და შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე პრეტენდენტების არარსებობით; გეგმასთან შესადარისობის მიზნით ფაქტობრივი მაჩვენებელი არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების ფარგლებში განხორციელებულ გადახდებს ვინაიდან მათ არ გააჩნიათ გეგმური მაჩვენებელი და აისახება მხოლოდ ფაქტობრივად გაწეულ გადასახდელებში (საკასო ხარჯში). 98 61  კონტრაქტორი კომპანიების მიერ სამუშაოების არაჯეროვანი შესრულება (მათ შორის, მოსამზადებელი კვლევების/დოკუმენტაციისა თუ სამუშაოების დაგვიანებით ან/და შეფერხებით შესრულება), რასაც ზოგიერთ შემთხვევაში თან ერთვის არასათანადო კლიმატური პირობები, რაც დამატებით აფერხებს სამუშაოების დროულ განხორცილებას;  გადაჭარბებით ათვისებასთან დაკავშირებით, ხშირ მიზეზს მომწოდებლის მიერ სამუშაოების მოსალოდნელზე მაღალი ტემპით წარმოება წარმოადგენს, რაც გამოწვეულია მათ მიერ დამატებითი პერსონალისა და საჭირო მასალა-დანადგარების მობილიზებით. აქვე, ზოგიერთ შემთხვევაში ადგილი აქვს საავანსო თანხის ზრდას, რაც ზრდის საწყის გეგმებს. ასევე, რესურსებს ზრდის პროექტის მიმდინარეობისას დამატებით ისეთი სამუშაოების განხორციელების აუცილებლობა, რაც არ იქნა გათვალისწინებული პროექტის დეტალური შესწავლის ეტაპზე. 4.3 საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ჯამური მოცულობა 4.8 მლრდ ლარის დონეზე განისაზღვრა, რაც 20.3%-ით (810 მლნ ლარით) აღემატება 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს. ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, მისი მოცულობა 36 მლნ ლარით (0.8%-ით) შემცირდა, ხოლო ფაქტობრივმა შესრულებამ 4.7 მლრდ ლარი (გეგმის 98.0%) შეადგინა.99 საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ყველაზე მსხვილი კომპონენტებია საშინაო (794 მლნ ლარი) და საგარეო სახელმწიფო ვალდებულებების მომსახურება და დაფარვა (1.9 მლრდ ლარი), ავტონომიური რესპუბლიკებისა და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულებისათვის გადასაცემი ტრანსფერები (577 მლნ ლარი)100 და საქართველოს რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდი (759 მლნ ლარი).101 გასულ წელთან შედარებით გაუმჯობესებულია რეგიონებში განსახორციელებული პროექტების ფონდის კვარტლების მიხედვით ათვისების თანაბარზომიერება, თუმცა ამ კუთხით გარკვეული გამოწვევები ისევ არსებობს. კერძოდ, მეოთხე კვარტალში ათვისებული თანხის მოცულობამ მთლიანი ხარჯის 38.3% შეადგინა.102 2024 წელს ფონდიდან ფაქტობრივად გადარიცხული თანხა 759 მლნ ლარს გაუტოლდა, რაც 52.8%-ით აღემატება წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს (497 მლნ ლარი). საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გადასახდელების ფაქტობრივი ხარჯი მოიცავს სხვა მხარჯავი დაწესებულებებისთვის მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან, რეგიონში განსახორციელებელი პროექტების ფონდიდან და მაღალმთიანი დასახლებების განვითარების ფონდიდან გადარიცხულ თანხებს, შესაბამისად, 65.2 მლნ ლარის, 11.5 მლნ ლარისა და 4.0 მლნ ლარის ოდენობით. 100 გარდა აღნიშნული თანხისა „ავტონომიური რესპუბლიკებისა და მუნიციპალიტეტებისათვის გადასაცემი ტრანსფერების“ (56 04) პროგრამაში 747 მლნ ლარი გადმორიცხულ იქნა რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდიდან, 16 მლნ ლარი მაღალმთიანი დასახლებების განვითარების ფონდიდან, ხოლო 5 მლნ ლარი მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან. 101 რეგიონში განსახორციელებელი პროექტების ფონდის თანხა ათვისებულ იქნა „ავტონომიური რესპუბლიკებისა და მუნიციპალიტეტებისათვის გადასაცემი ტრანსფერებისა“ (56 04) და „კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა და სამუზეუმო სისტემის სრულყოფა“ (33 06) პროგრამებში, შესაბამისად, 747 მლნ ლარი და 12 მლნ ლარი. 102 2023 წელს მაჩვენებელი 47.2%-ს შეადგენდა. 99 62 აღსანიშნავია, რომ მეოთხე კვარტალში ფონდის რესურსების ათვისების მაღალი ტენდენცია ნაწილობრივ გამოწვეულია დეკემბერში ბიუჯეტის კანონის ცვლილებით ფონდის მოცულობის 160 მლნ ლარით გაზრდით (740 მლნ ლარამდე), რაც მთლიანად გადაირიცხა რეგიონებში. ფონდიდან რესურსების არათანაბარზომიერი ხარჯვა ქმნის ფისკალური წლის ბოლოს სახსრების დაჩქარებულ რეჟიმში ათვისების რისკს, რაც თავის მხრივ, ზრდის რესურსების არაეფექტიანად და არაეკონომიურად გამოყენების ალბათობას. დიაგრამა 55. რეგიონებში განსახორციელებელი პროექტების ფონდიდან გადარიცხული თანხების დინამიკა, კვარტლების მიხედვით - 2024 წ. (მლნ ლარი). 291 200 182 85 I კვ. II კვ. III კვ. IV კვ. მთავრობის სარეზერვო ფონდის მოცულობა 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით 90 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა. ფისკალური წლის ბოლოს მთავრობის სარეზერვო ფონდის დაზუსტებულმა ოდენობამ 73.8 მლნ ლარი, ხოლო საკასო ხარჯმა 70.4 მლნ ლარი (დამტკიცებული გეგმის 78.2%) შეადგინა. დიაგრამა 56. 2024 წელს მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი თანხების განაწილება მიზნობრიობის მიხედვით (მლნ ლარი). 1 მლნ ₾ 1 მლნ ₾ 2.0% 2.1% 6 მლნ ₾ 8.8% კულტურული, სპორტული, საერთაშორისო, ტურიზმის ხელშეწყობისა და სხვა მსგავსი ხარჯების დაფინანსება 0.4% სხვა სპეციფიკური ხარჯების დაფინანსება 43 მლნ ₾ 61.2% ინფრასტრუქტურული და სოციალური ტიპის დანახარჯების დაფინანსება საიდუმლო 18 მლნ ₾ 25.4% იურიდიული, ფინანსური,საკონსულტაციო და სარეკლამო მომსახურებისა და საზოგადოებრივი აზრის კვლევის ხარჯების დაფინანსება მხარჯავი დაწესებულებების შეუფერხებელი ფუნქციონირებისა და მიმდინარე საჭიროებების დაფინანსება 63 მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან თანხების უდიდესი ნაწილი მთავრობის ადმინისტრაციას (37.3%), ცენტრალურ საარჩევნო კომისიას (18.8%) და ფინანსთა სამინისტროს (15.6%) გამოეყო. მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი თანხების მიზნობრიობის ანალიზით, 2024 წელს ყველაზე მეტი თანხა კულტურული, სპორტული, საერთაშორისო, ტურიზმის ხელშეწყობისა და სხვა მსგავსი ტიპის ხარჯების დაფინანსებაზე მიიმართა (61.2%), ხოლო ყველაზე ნაკლები - მხარჯავი დაწესებულებების შეუფერხებელი ფუნქციონირებისა და მიმდინარე საჭიროებების დაფინანსებაზე (0.4%). საკანონმდებლო დონეზე103 სარეზერვო ფონდების განმარტების ზოგადი ხასიათიდან გამომდინარე, გასული წლების მსგავსად, 2024 წლის განმავლობაშიც ადგილი ჰქონდა ფონდიდან თანხების მიმართვას ისეთი გადასახდელების დასაფინანსებლად, რომლებიც სისტემატურ ხასიათს ატარებენ და სათანადოდ დაგეგმვის შემთხვევაში შესაძლებელი იქნებოდა მათი გათვალისწინება შესაბამისი მხარჯავი დაწესებულებების ასიგნებებში ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე. აღნიშნული ტიპის ღონისძიებებზე მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გაწეული ხარჯების ჯამურმა ოდენობამ 2024 წლის განმავლობაში 24.6 მლნ ლარი (მთლიანი ფაქტიური ხარჯის 34.9%) შეადგინა. ქვემოთ მოცემულ ცხრილში წარმოდგენილია ის ღონისძიებები, რომელთა დასაფინანსებლადაც მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოიყო თანხები, როგორც 2024, ასევე გასული წლების განმავლობაშიც. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში, თანხების გამოყოფა ხდებოდა სისტემატურად - ყოველწლიურად, ბოლო 4 წლის განმავლობაში. ცხრილი 8. მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან 2021-2024 წლების განმავლობაში სისტემატურად დაფინანსებული ღონისძიებები (ათასი ლარი) მთავრობის სარეზერვო ფონდიდან გამოყოფილი თანხების მიზნობრიობა საახალწლო ღონისძიებებისათვის საჭირო ხარჯების დაფინანსება 2021 2022 2023 2024 8,455 8,881 16,051 15,290 - 2,079 3,025 3,089 საქართველოს დამოუკიდებლობის დღისადმი - 26 მაისისადმი მიძღვნილი ზოგიერთი ღონისძიების დაფინანსება 1,423 4,945 4,533 6,234 სულ 9,878 14,035 23,609 24,613 საქართველოში მთის დღეების ფარგლებში გასამართი ღონისძიებებისათვის საჭირო ხარჯების დაფინანსება 4.4 საჯარო სამართლისა და არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირები სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში არ ხდება ინფორმაციის ასახვა ინდივიდუალური სსიპ/ა(ა)იპ-ის შემოსულობების/გადასახდელების შესახებ მათი ფორმირების საქართველოს საბიუჯეტო კოდექსის მიხედვით, „საქართველოს პრეზიდენტისა და საქართველოს მთავრობის სარეზერვო ფონდებიდან სახსრები გამოიყოფა სახელმწიფო ბიუჯეტით გაუთვალისწინებელი გადასახდელების დასაფინანსებლად (მუხლი 28, პუნქტი 2). 103 64 წყაროების104 მიხედვით, რაც ანგარიშგების ნაკლოვანებას წარმოადგენს. შესაბამისად, მონაცემებთან დაკავშირებული ზემოხსენებული შეზღუდვიდან გამომდინარე ვერ ხერხდება სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული და ათვისებული რესურსების სრულფასოვანი ანალიზი. აქედან გამომდინარე, ქვემოთ მოცემულ დიაგრამაზე წარმოდგენილია ინფორმაცია უწყებების მიერ კანონმდებლობით ნებადართული საკუთარი შემოსულობებისა და ამ შემოსულობებიდან გაწეული გადასახდელების შესახებ, სახელმწიფო ბიუჯეტთან კონსოლიდაციის გარეშე.105 2024 წელს სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ მიღებულმა საკუთარმა შემოსულობებმა და გაწეულმა გადასახდელებმა, შესაბამისად, 3.7 მლრდ ლარი და 3.6 მლრდ ლარი შეადგინა და ორივე მაჩვენებელი გაიზარდა 2023 წელთან შედარებით, შესაბამისად, 372 მლნ ლარით და 531 მლნ ლარით. დიაგრამა 57. სსიპ/ა(ა)იპ-ების კანონმდებლობით ნებადართული საკუთარი შემოსულობები და მათ ფარგლებში გაწეული გადასახდელები (მლნ ლარი). 3,744 3,372 2,934 2,420 2,346 2021 3,568 3,037 2,628 2022 შემოსულობები 2023 2024 გადასახდელები სსიპ/ა(ა)იპ-ების 2024 წლის ბიუჯეტების106 დაგეგმვასთან დაკავშირებით საყურადღებოა, რომ 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართული ინფორმაციით, 33 უწყების მიერ საკუთარი შემოსულობები და გადასახდელები ნულოვანი ოდენობით დაიგეგმა. თუმცა ფაქტობრივ მონაცემებზე დაყრდნობით, 31 უწყების მიერ ადგილი ჰქონდა ან შემოსულობების მობილიზებას ან/და სახელმწიფო ბიუჯეტიდან და კანონმდებლობით ნებადართული საკუთარი საქმიანობიდან მიღებული. წარმოდგენილი ინფორმაცია უშუალოდ სსიპ-ების საკუთარი შემოსავლების და საკუთარი შემოსავლების ფარგლებში გაწეული ხარჯების გარდა ასევე მოიცავს მოსწავლეთა ვაუჩერული დაფინანსებისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებულ თანხას და აღნიშნულის ფარგლებში გაწეულ ხარჯს; სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ცენტრალური ბიუჯეტის სსიპ/ა(ა)იპ-ებზე გაცემულ მიმდინარე და კაპიტალურ გრანტებს და აღნიშნულის ფარგლებში გაწეულ ხარჯებს; სსიპ/ა(ა)იპ-ებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში გრანტების სახით მიმართულ თანხებს. სახელმწიფო ბიუჯეტთან კონსოლიდაციის გარეშე აღნიშნული თანხები კლასიფიცირდება როგორც სსიპ/ა(ა)იპ-ების საკუთარი შემოსავლები და მათ ფარგლებში გაწეული ხარჯები. 106 ანალიზი არ მოიცავს საქართველოს საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში მყოფი სსიპ/ა(ა)იპ-ებისა და რესურსცენტრების მონაცემებს, ვინაიდან საპატრიარქოს დაქვემდებარებაში მყოფი სსიპ/ა(ა)იპ-ები არ არიან წარმოდგენილი სსიპ/ა(ა)იპ-ების კანონმდებლობით ნებადართული შემოსულობების/გადასახდელების ნაერთი ბალანსის დოკუმენტში, ხოლო რესურსცენტრების საკუთარი შემოსავლების უდიდეს ნაწილს წარმოადგენს მოსწავლეთა ვაუჩერული დაფინანსებისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებულ თანხები, რომელიც რესურსცენტრების საკუთარ შემოსავლად კლასიფიცირდება. ამასთანავე, მაჩვენებლები არ მოიცავს „გრანტების“ მუხლით მიღებულ შემოსავლებს. 104 105 65 გადასახდელების გაწევას. მათ შორის 15 ორგანიზაციის მიერ107 ერთდროულად მოხდა როგორც შემოსულობების მობილიზება, ასევე გადასახდელების გაწევა, შესაბამისად, 30 მლნ ლარისა და 29 მლნ ლარის ოდენობით.108 აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ორგანიზაციის შემთხვევაში შემოსულობების/გადასახდელების ნულოვანი ოდენობით დაგეგმვას და შემდგომ ფაქტობრივად მობილიზებას/გაწევას სისტემატური ხასიათი გააჩნია. კერძოდ, ზემოხსენებული 15 უწყებიდან 10 ორგანიზაციის მიერ 2023 წლის შემოსულობები/გადასახდელები, შემოსულობები/გადასახდელები ხოლო ასევე 9 ნულოვანი ორგანიზაციის ოდენობით მიერ დაიგეგმა. 2022 თუმცა წლის 2023 წელს ფაქტობრივად მიღებულმა შემოსულობებმა 17 მლნ ლარი და გადასახდელებმა - 16 მლნ ლარი შეადგინა, ხოლო 2022 წლის მაჩვენებლები, შესაბამისად, 14 მლნ ლარსა და 12 მლნ ლარს გაუტოლდა. დიაგრამა 58. შემოსულობებისა და გადასახდელების ნულოვანი გეგმის მქონე ორგანიზაციების რაოდენობა და შესაბამისი ფაქტობრივი შემოსულობების/გადასახდელების მოცულობა წლების მიხედვით (მლნ ლარი). 2023 წელი - 10 ორგანიზაცია შემოსულობები: 17 მლნ ლარი გადასახდელები: 16 მლნ ლარი 2024 წელი - 15 ორგანიზაცია შემოსულობები: 30 მლნ ლარი გადასახდელები: 29 მლნ ლარი 2022 წელი - 9 ორგანიზაცია შემოსულობები: 14 მლნ ლარი გადასახდელები: 12 მლნ ლარი გარდა ზემოაღნიშნული უწყებებისა, 14 ორგანიზაციის მიერ შემოსულობები ნულოვანი მაჩვენებლით, ხოლო გადასახდელები 66 მლნ ლარის ოდენობით დაიგეგმა. ფაქტობრივად კი მობილიზებულ იქნა 71 მლნ ლარის შემოსულობები, საიდანაც დაიხარჯა 67 მლნ ლარი.109 მაგალითად, სსიპ - საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტოს შემთხვევაში გეგმური მაჩვენებლების განსაზღვრა არ მომხდარა იმ ფაქტიდან გამომდინარე, რომ ორგანიზაცია არ ეწევა კომერციულ/ეკონომიკურ საქმიანობას და ფისკალური წლის განმავლობაში საკუთარ შემოსულობებად/გადასახდელებად კლასიფიცირდება საჯარო სკოლებისგან მიღებული საბიუჯეტო რესურსები, რაც ემსახურება მათთვის კონკრეტული შესყიდვის განხორციელებას, აქტივობის ცენტრალიზაციისა და კოორდინირების მიზნით. აქედან გამომდინარე, უწყების განმარტებით, წინასწარ ვერ ხერხდება გეგმური მაჩვენებლების განსაზღვრა პროცესის არაპროგნოზირებადობიდან და შესყიდვის მოსალოდნელი მასშტაბიდან გამომდინარე. ასევე, სსიპ - დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტოს შემთხვევაში, ბიუჯეტის გეგმა მტკიცდება სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ ყოველი წლის დეკემბერში. შესაბამისად, საბიუჯეტო განაცხადების წარდგენის ეტაპზე, რაც რეგულირდება საბიუჯეტო კოდექსით, უცნობია დამტკიცებული რესურსების მოცულობა. თუმცა 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში წარმოდგენილია თავდაპირველად განსაზღვრული გეგმური მაჩვენებლები, რაც შემდგომში განხილული იქნა სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ ბიუჯეტის დამტკიცების ეტაპზე. 108 ფაქტობრივი მაჩვენებლები არ მოიცავს „გრანტების“ მუხლიდან მიღებულ შემოსულობებსა და გაწეულ გადასახდელებს. ასევე, არ მოიცავს სსიპ - აწარმოე საქართველოს შესახებ მონაცემებს. 109 მაჩვენებლები არ მოიცავს „გრანტების“ მუხლიდან მიღებულ შემოსულობებსა და გაწეულ გადასახდელებს. 107 66 ნულოვანი გეგმური მაჩვენებლების გარდა აღსანიშნავია არანულოვან გეგმებსა და შესაბამის ფაქტობრივ მაჩვენებლებს შორის არსებითი განსხვავებები, რაც დამახასიათებელი ტენდენციაა გასული წლებისათვისაც. დიაგრამა 59. სსიპ/ა(ა)იპ-ების განაწილება საკუთარი შემოსულობებისა და გადასახდელების ფაქტობრივ და გეგმურ მაჩვენებლებს შორის %-ული გადახრების მიხედვით. დიაპაზონი აჩვენებს ფაქტობრივ და გეგმურ მაჩვენებლებს შორის არსებულ %-ულ სხვაობას, ხოლო რიცხვები - უწყებების ოდენობას - 2022-2024 წწ.110 66 შემოსულობები 2022 შემოსულობები 2023 50 შემოსულობები 2024 39 37 36 31 28 17 6 21 18 16 10 8 6 10 10 34 23 39 38 19 7 0 ≤-100% (-100% - -50%] (-50% - -30%] (-30%-0%] გადასახდელები 2022 50 გადასახდელები 2023 44 (0%-30%] 46 48 (30%-50%] (50% -100%] >100% 54 გადასახდელები 2024 31 24 23 13 5 6 29 31 16 19 11 18 21 20 (30%-50%] (50% -100%] 15 10 18 13 4 ≤-100% (-100% - -50%] (-50% - -30%] (-30%-0%] (0%-30%] >100% სსიპ/ა(ა)იპ-ების გეგმურ და ფაქტობრივ მაჩვენებლებს შორის არსებული გადახრები სხვადასხვა მიზეზითაა გამოწვეული. კერძოდ, ზოგიერთ შემთხვევაში დაგეგმილი ბიუჯეტის გადაჭარბებით (გეგმასთან შედარებით 20%-ზე მეტით) ათვისება სტიქიის შედეგად გამოწვეული ზიანის დაფინანსებისათვის დამატებითი ხარჯების გაწევის საჭიროებას, გასულ წელს/წლებში დაგეგმილი და გაჭიანურებული სამუშაოების მიმდინარე წელს გადმოტანას, წლის განმავლობაში დამატებითი აქტივობების დაგეგმვას უკავშირდება. ობიექტური გარემოებებით გამოწვეული მიზეზების გარდა, გარკვეული შემთხვევები ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში არსებულ ნაკლოვანებებზე მიუთითებს. რაც შეეხება დაგეგმილი ბიუჯეტის დაბალ ათვისებას (გეგმის 80%-ზე ნაკლები), გამომწვევ მიზეზებს შორის აღსანიშნავია აქტივობების/ინიციატივების გადადება, გაუქმება ან შეფერხებით მიმდინარეობა, ასევე ტენდერ(ებ)ის ჩაშლა. ზოგიერთ შემთხვევაში, დაბალი ათვისება ასევე დაგეგმვის პროცესში არსებული ხარვეზებითაა განპირობებული. მონაცემები წარმოდგენილია შემოსულობებისა და გადასახდელების ნულოვანი გეგმური მაჩვენებლების მქონე უწყებების გარეშე. 110 67 სსიპ/ა(ა)იპ-ების ბიუჯეტების გეგმურ და ფაქტობრივ მაჩვენებლებს შორის არსებული გადახრების სიხშირისა და მასშტაბის გათვალისწინებით, რაც რიგ შემთხვევებში, სისტემატურ ხასიათს ატარებს, მიზანშეწონილია, უწყებების მიერ დამატებითი ყურადღება გამახვილდეს დაგეგმვის ეტაპზე საკუთარი შემოსულობებისა და გადასახდელების რეალისტური პროგნოზების განსაზღვრაზე. აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ყურადღება იქნა გამახვილებული სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა წლების მოხსენებებშიც. შემოსულობების/გადასახდელების გეგმებსა და ფაქტებს შორის არსებული გადახრები ასახვას ჰპოვებს სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაშთების გეგმურ და ფაქტობრივ მაჩვენებლებს შორის განსხვავებაში. კერძოდ, შესწავლილი 230 უწყების შემთხვევაში, ნაშთის შემცირება დაიგეგმა ჯამურად 192 მლნ ლარის ოდენობით, თუმცა ფაქტობრივად ადგილი ჰქონდა ნაშთის ზრდას 162 მლნ ლარით.111 აღსანიშნავია, რომ 2022-2023 წლებშიც ნაშთის ზრდის მაჩვენებელმა მნიშვნელოვნად გადააჭარბა გეგმას.112 დიაგრამა 60. შესწავლილი 230 სსიპ/ა(ა)იპ-ის ნაშთების გეგმური და ფაქტობრივი მოცულობების ტენდენციები 2024 წლის მდგომარეობით. ნაშთების გეგმებსა და ფაქტებს შორის 10 მლნ ლარზე მეტი სხვაობა აქვს 11 ორგანიზაციას. მათ შორის, 5 უწყების შემთხვევაში განსხვავება აჭარბებს 30 მლნ ლარს. აღნიშნული სხვაობების ერთ-ერთი მიზეზია 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ცვლილებისას სსიპ/ააიპ-ების ბიუჯეტის ცვლილება, რომლის წარმოდგენაც ბიუჯეტის განახლებულ კანონთან ერთად არ მომხდარა.113 გარდა ამისა, არსებული განსხვავებების მიზეზებს შორის აღსანიშნავია დაგეგმილი აქტივობების შეფერხებით განხორციელება, სატენდერო პროცედურების გაჭიანურება, რასაც ზოგიერთ შემთხვევაში თან ერთვის შემოსავლების გეგმაზე გადაჭარბებით მობილიზებაც (მაგალითად, მომსახურების ღირებულის მაჩვენებელი არ მოიცავს საგანმანათლებლო რესურსცენტრების მფლობელობაში არსებულ ნაშთებს. 2023 წელს - შესწავლილი 234 უწყების შემთხვევაში ნაშთის შემცირება დაიგეგმა ჯამურად 215 მლნ ლარის მოცულობით, თუმცა ფაქტობრივად ადგილი ჰქონდა ნაშთის ზრდას 344 მლნ ლარით. 2022 წელს - შესწავლილი 233 უწყების შემთხვევაში ნაშთის ზრდა დაიგეგმა ჯამურად 61 მლნ ლარის მოცულობით, ხოლო ფაქტობრივმა მაჩვენებელმა 300 მლნ ლარი შეადგინა. 113 სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის ცვლილებისას მომზადებულ საკანონმდებლო პაკეტში არ ხდება სსიპ/ა(ა)იპ-ების ბიუჯეტების შესახებ ინფორმაციის განახლება. 111 112 68 მატების, წინა წლის ნაშთების რეალიზაციის, საჯარო სერვისის მიღებასთან დაკავშირებით მოსალოდნელზე მეტი მომართვიანობის გამო), რაც საბოლოო ჯამში ზრდის ნაშთებს შორის სხვაობებს. 2024 წელს სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაშთი, წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით 188 მლნ ლარით გაიზარდა და წლის ბოლოს 1.5 მლრდ ლარს გაუტოლდა, საიდანაც 242 მლნ ლარი სახელმწიფო ხაზინაში იყო განთავსებული, ხოლო 1.3 მლრდ ლარი - კომერციულ ბანკებში. დიაგრამა 61. სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ კომერციულ ბანკებსა და ხაზინის ერთიან ანგარიშზე არსებული ნაშთები 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით (მლნ ლარი). 1,522 ნაშთი კომერციულ ბანკებში ნაშთი ხაზინის ერთიან ანგარიშზე სულ ნაშთი 1,334 1,280 1,139 953 564 445 316 643 798 498 392 129 172 145 155 195 01.01.2020 01.01.2021 01.01.2022 01.01.2023 01.01.2024 242 01.01.2025 წყარო: საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს სახელმწიფო ხაზინა 2024 წელს კომერციულ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტებიდან 74-მა უწყებამ მიიღო 154 მლნ ლარის ოდენობის საპროცენტო შემოსავალი. ზრდადია ტენდენცია როგორც შემოსავლების აკუმულირების, ასევე აღნიშნული შემოსავლების მაგენერირებელი ორგანიზაციების რაოდენობის კუთხით. 2023 წელთან შედარებით 8 ორგანიზაციის საპროცენტო შემოსავლები გაიზარდა 1 მლნ ლარზე მეტით.114 თავის მხრივ, 2024 წელს ერთ მლნ ლარზე მეტი ოდენობის საპროცენტო შემოსავალი ჯამურად 22-მა უწყებამ მიიღო, მათ შორის 8 უწყებამ - 5 მლნ ლარზე მეტი,115 რაც მთლიანი საპროცენტო შემოსავლების 72%-ია. კომერციული ბანკების ანგარიშებზე განთავსებული 1.3 მლრდ ლარიდან 827 მლნ ლარი მოთხოვნამდე ანაბრებსა და საბარათე ანგარიშებზე იყო განთავსებული, ხოლო 494 მლნ ლარი (13 უწყების მიერ) სსიპ - შემოსავლების სამსახური - 5.1 მლნ ლარით; სსიპ - აწარმოე საქართველოში - 4.6 მლნ ლარით (რაც გამოწვეულია განხორციელებული ცვლილებით, რომლის საფუძველზე 2023 წლიდან სსიპ-ის განკარგვაში რჩება სახელმწიფო პროგრამის ფარგლებში გადაცემულ თანხებზე დარიცხული პროცენტი. წყარო: საქართველოს მთავრობის 2023 წლის 25 დეკემბრის დადგენილება №163 „საკრედიტო საგარანტიო სქემის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“, მუხლი 4, პუნქტი 3გ); სსიპ - შსს მომსახურების სააგენტო - 3.8 მლნ ლარით; სსიპ - სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო - 1.3 მლნ ლარით; სსიპ - ლევან სამხარაულის სახელობის სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიურო - 1.3 მლნ ლარით; სსიპ - საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდი - 1.3 მლნ ლარით; სსიპ - ეროვნული სატყეო სააგენტო - 1.2 მლნ ლარით; სსიპ - დაცვის პოლიციის დეპარტამენტი - 1.1 მლნ ლარით. 115 სსიპ - საქართველოს მუნიციპალური განვითარების ფონდი - 23.1 მლნ ლარი; სსიპ - აწარმოე საქართველოში - 22.6 მლნ ლარი; სსიპ - აღსრულების ეროვნული ბიურო - 21.7 მლნ ლარი; სსიპ - შემოსავლების სამსახური - 11.8 მლნ ლარი; სსიპ - შსს მომსახურების სააგენტო - 11.7 მლნ ლარი; სსიპ - საზოგადოებრივი მაუწყებელი - 7.4 მლნ ლარი; სსიპ - დაცვის პოლიციის დეპარტამენტი - 6.6 მლნ ლარი; სსიპ - სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტო - 5.7 მლნ ლარი. 114 69 ვადიან დეპოზიტებზე.116 ვადიანი დეპოზიტებიდან 252 მლნ ლარი განთავსებულია 1 წლამდე ვადით, 182 მლნ ლარი - 1-დან 2 წლამდე ვადით, 60 მლნ ლარი კი 3 წლიანი ვადით. დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ საქართველოს ფინანსთა მინისტრის 2009 წლის 30 დეკემბრის N916 ბრძანებაში 2024 წლის 25 დეკემბერს განხორციელებული საკანონმდებლო ცვლილებებით გათვალისწინებული იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გაცემული რეკომენდაციები სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ ფულადი რესურსების მართვის/კონტროლის მექანიზმ(ებ)ის გაუმჯობესებასთან დაკავშირებით, რაც მიმართული იყო სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ კომერციულ ბანკებში განთავსებული ფინანსური რესურსების შესახებ ანგარიშგების პროცესის გაუმჯობესებისკენ. კერძოდ, განხორციელებული ცვლილებით:  სსიპ/ა(ა)იპ-ები სახელმწიფო ხაზინის ნებართვის გარეშე ა(ღა)რ არიან უფლებამოსილი გახსნან და იქონიონ კომერციულ ბანკ(ებ)ში ბიუჯეტის შემოსულობათა საბანკო ანგარიშები;  სსიპ/ა(ა)იპ-ებს დაევალათ ყოველი თვის ბოლოს კომერციული ბანკ(ებ)ის საბანკო ანგარიშებზე განთავსებული ფულადი სახსრების ნაშთის შესახებ ინფორმაციის წარდგენა სახაზინო სამსახურში ელექტრონული ფორმით. 2024 წელს 43 სსიპ/ა(ა)იპ-ის მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტში გრანტის117 სახით მიიმართა 147 მლნ ლარი, რაც ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული გეგმის (115 მლნ ლარი) 128%-ია. დიაგრამა 62. სსიპ/ა(ა)იპ-ების მიერ მიღებული საკუთარი შემოსავლებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში მიმართული გრანტების გეგმური და ფაქტობრივი მაჩვენებლები (მლნ ლარი). 150 147 143 130 115 115 90 98 100 100 70 65 50 2020 51 50 2021 სახელმწიფო ბიუჯეტის საწყისი კანონი 2022 2023 სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონი 2024 ფაქტი სსიპ - ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი; ა(ა)იპ - ოუფენ ნეტი; სსიპ - სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო; სსიპ - სოფლის მეურნეობის სახელმწიფო ლაბორატორია; სსიპ - მუნიციპალური განვითარების ფონდი; სსიპ - აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; სსიპ აღსრულების ეროვნული ბიურო; სსიპ - ეროვნული სატყეო სააგენტო; სსიპ - ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი; სსიპ - საზღვაო ტრანსპორტის სააგენტო; სსიპ სახმელეთო ტრანსპორტის სააგენტო; სსიპ - შსს მომსახურების სააგენტო. 117 2017 წლიდან, სსიპ-ებს, რომელთა წლიური შემოსავალი ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების გარდა აღემატება 1 მლნ ლარს, დაევალათ საკუთარი შემოსავლის არანაკლებ 10%-ის მიმართვა სახელმწიფო ბიუჯეტში. 116 70 4.5 პროგრამული ბიუჯეტირება სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონსა და შესრულების წლიურ ანგარიშს თან ერთვის „პროგრამული ბიუჯეტის დანართი“, რომელიც მოიცავს ინფორმაციას პრიორიტეტების ფარგლებში განსაზღვრული პროგრამების მოსალოდნელი/მიღწეული შედეგებისა და შედეგების შეფასების ინდიკატორების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ პროგრამული ბიუჯეტის მომზადება 2012 წლიდან დაიწყო, იგი ჯერ კიდევ არ მტკიცდება კანონით და მხოლოდ ინფორმაციულ ხასიათს ატარებს. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა შეისწავლა სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე თანდართული „პროგრამული ბიუჯეტის დანართი“. ანალიზის შედეგად გამოვლინდა ისეთი სისტემური ხასიათის ნაკლოვანებები, რაც ართულებს, რიგ შემთხვევებში კი შეუძლებელს ხდის ანგარიშგების ეტაპზე პროგრამების ეფექტიანობის შეფასებას. მხოლოდ სამინისტროების მიერ განსახორციელებელი პროგრამების/ქვეპროგრამების ფარგლებში განსაზღვრული 544 ინდიკატორის 30%-ზე მეტში იკვეთება ხარვეზები (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 4-ში). კერძოდ:  პროგრამების ფარგლებში შემუშავებული ინდიკატორების ნაწილისთვის შეუძლებელია მიმდინარე წელს მიღწეული შედეგების შედარება მიზნობრივ მაჩვენებლებთან, ვინაიდან აღნიშნული პროგრამები არაა წარმოდგენილი ქვეპროგრამების დონეზე. ამასთან, არ ხდება მიმდინარე და მომდევნო წლების მიზნობრივი მაჩვენებლების გამიჯვნა;  ზოგიერთ შემთხვევაში არ არის განსაზღვრული პროგრამის/ქვეპროგრამის ფარგლებში მისაღწევი კონკრეტული მიზანი ან მიზნობრივი მაჩვენებელი არ აკმაყოფილებს პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგიით118 განსაზღვრულ კრიტერიუმებს, რაც ანგარიშგების ეტაპზე ართულებს აღნიშნული პროგრამის/ქვეპროგრამის ეფექტიანობის შეფასებას;  პროგრამების/ქვეპროგრამების ნაწილისთვის სრულად არ ხდება მიღწეული შედეგების შესახებ ანგარიშგება ან შედეგების შეფასება წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებთან მიმართებით;  ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის შემთხვევაში მიღწეული შედეგების წარმოდგენა ხდება დაგეგმვის ეტაპზე განსაზღვრულ მაჩვენებლებთან შეუსაბამოდ, განსხვავებული სახით/ფორმატით, რაც ართულებს ან შეუძლებელს ხდის დაგეგმილი და მიღწეული შედეგების ერთმანეთთან შედარებას. განსაკუთრებით საყურადღებოა დაგეგმილ და მიღწეულ შედეგებს შორის არსებულ განსხვავებებზე ანგარიშგება და შესაბამისი განმარტებების წარმოდგენის საკითხი. პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგიით, დაგეგმილისგან განსხვავებული შედეგის მიღწევის შემთხვევაში, ინდიკატორს ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში უნდა ახლდეს არგუმენტირებული განმარტება აღნიშნულის გამომწვევი მიზეზების შესახებ. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ ჩატარებული ანალიზით, წინა წლების მსგავსად, ინდიკატორების მნიშვნელოვან ნაწილში დაფიქსირებული საქართველოს ფინანსთა მინისტრის 2011 წლის 8 ივლისის № 385 ბრძანება „პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგიის დამტკიცების თაობაზე“. 118 71 გადახრების შესახებ წარმოდგენილი განმარტებები ზოგადი ხასიათისაა და არ იძლევა ინფორმაციას გადახრის გამომწვევი რეალური მიზეზების შესახებ (დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 4-ში). პროგრამული ბიუჯეტის დანერგვა კომპლექსური პროცესია, რომელშიც ჩართულია მრავალი მხარე. შესაბამისად, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებული იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაცია და ფორმალურად დამტკიცდეს პროგრამული ბიუჯეტის დანერგვის სამოქმედო გეგმა, სადაც გაწერილი იქნება რეფორმის ფარგლებში განსახორციელებელი კონკრეტული აქტივობები შესაბამისი ვადებითა და პასუხისმგებელი უწყებებით.119 რეფორმის გაცხადებული მიზნობრივი ნიშნულების არსებობა გაზრდის ამ პროცესში ჩართული საჯარო უწყებების ანგარიშვალდებულების ხარისხს და ხელს შეუწყობს რეფორმის მიმდინარეობის მონიტორინგს. 5. ფინანსური აქტივების მართვა 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით ფინანსური აქტივების ზრდა 306 მლნ ლარის, ხოლო ფინანსური აქტივების კლება 761 მლნ ლარის დონეზე დაიგეგმა. ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით, ფინანსური აქტივების ზრდის გეგმური მაჩვენებელი 261 მლნ ლარამდე (45 მლნ ლარით; 14.7%-ით),120 ხოლო ფინანსური აქტივების კლების გეგმა - 534 მლნ ლარამდე (227 მლნ ლარით, 29.8%-ით)121 შემცირდა. ცხრილი 9. ფინანსური აქტივების შესახებ მონაცემები (მლნ ლარი). 2023 ფაქტი (1) 2024 წლის ბიუჯეტის საწყისი კანონი (2) 2024 წლის ბიუჯეტის კანონის ცვლილება (3) 2024 ფაქტი (4) (4)/(2) % (4)/(3) % ფინანსური აქტივების ზრდა 686 306 261 365 120% 140% ვალუტა და დეპოზიტები 330 - - - - - სესხები 354 306 261 252 82% 97% აქციები და სხვა კაპიტალი 2 - - 113 - - ფინანსური აქტივების კლება 291 761 534 536 70% 100% ვალუტა და დეპოზიტები - 461 234 191 41% 82% 289 300 300 345 115% 115% 2 - - - - - სესხები აქციები და სხვა კაპიტალი ფაქტობრივი მონაცემებით, 2024 წელს ფინანსური აქტივების ზრდამ 365 მლნ ლარი შეადგინა და 40.2%-ით (105 მლნ ლარით) გადააჭარბა გეგმას, რაც ძირითადად განაპირობა „აქციები და სხვა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება საქართველოს 2021 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ. 120 შემცირება სრულიად გამოწვეულია სესხების კომპონენტის კლებით. 121 შემცირება სრულიად გამოწვეულია „ვალუტა და დეპოზიტების“ მუხლის საპროგნოზო მაჩვენებლის შემცირებით (ანუ ბიუჯეტის ნაშთის გამოყენების შემცირებით). 119 72 კაპიტალის“ მუხლის გეგმაზე 113 მლნ ლარით გადაჭარბებამ. ფინანსური აქტივების კლების მაჩვენებელი 536 მლნ ლარს გაუტოლდა და 0.2%-ით (1.2 მლნ ლარით) გადააჭარბა გეგმას.122 5.1 ვალუტა და დეპოზიტები 2024 წლის დასაწყისში სახელმწიფო ბიუჯეტის ნაშთი 1.6 მლრდ ლარს შეადგენდა. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით დაიგეგმა ბიუჯეტის ნაშთის შემცირება 234 მლნ ლარის ოდენობით. წლის განმავლობაში ნაშთის შემცირების ფაქტობრივმა მაჩვენებელმა 191 მლნ ლარი შეადგინა. შედეგად, წლის ბოლოს ბიუჯეტის ნაშთის მოცულობა 1.4 მლრდ ლარს გაუტოლდა. 2024 წელს ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახურის მიერ კომერციულ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტების ნაშთი 2023 წლის ბოლოს არსებული 350 მლნ ლარიდან 850 მლნ ლარამდე გაიზარდა. წლის განმავლობაში განთავსებული დეპოზიტების საშუალო შეწონილმა ვადიანობამ 21.2 დღე შეადგინა, საიდანაც ძირითად ნაწილს ერთ თვემდე ვადიანობის დეპოზიტები წარმოადგენდა.123 წლის ბოლოს მოკლევადიანი დეპოზიტების პორტფელში არსებული 850 მლნ ლარის ოდენობის ნაშთის124 ნარჩენმა საშუალო შეწონილმა ვადიანობამ 12.7 დღე შეადგინა. სახაზინო სამსახურის მიერ კომერციულ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტებიდან, 2024 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში მიღებულ იქნა 140.2 მლნ ლარის საპროცენტო შემოსავალი. დიაგრამა 63. აუქციონის გზით კომერციულ ბანკებში განთავსებული ნაშთის მოცულობა ყოველი თვის ბოლოს (მლნ ლარი). განთავსება კომერციულ ბანკებში დაბრუნებული თანხა ნაშთი თვის ბოლოს იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი იანვარი თებერვალი მარტი აპრილი მაისი ივნისი ივლისი აგვისტო სექტემბერი ოქტომბერი ნოემბერი დეკემბერი 4,500 4,000 3,500 3,000 2,500 2,000 1,500 1,000 500 0 2020 წელი 2021 წელი 2022 წელი 2023 წელი 2024 წელი ვალუტა და დეპოზიტების გეგმიდან 43 მლნ ლარით (18.5%-ით) ჩამორჩენა დააბალანსა „სესხების“ მუხლის გეგმაზე 45 მლნ ლარით (14.9%-ით) გადაჭარბებამ. 123 წლის განმავლობაში ერთ თვეზე მეტი, 180 დღიანი, ვადიანობის მქონე დეპოზიტის განთავსება მოხდა ორჯერ, თებერვალსა და აგვისტოში. თითოეულის ჯამურმა თანხამ 50 მლნ შეადგინა. 124 დეპოზიტების ნაშთიდან 50 მლნ ლარი განთავსებულია 6 თვიან დეპოზიტებში, ხოლო 800 მლნ ლარი 1 თვემდე ვადიანობის დეპოზიტებში. 122 73 გარდა მოკლევადიანი დეპოზიტებისა, მთავრობის განკარგულების საფუძველზე,125 ეკონომიკის გრძელვადიანი საკრედიტო რესურსით უზრუნველყოფის მიზნით 2020 წლის ივნისსა და ივლისში, კომერციული ბანკების სადეპოზიტო სერტიფიკატებში განთავსდა 594.3 მლნ ლარი, რომლის ვადაც 2028 წლის იანვარში იწურება. შესაბამისად, 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, მთავრობის მიერ კომერციულ ბანკებში განთავსებული დეპოზიტების ნაშთის ჯამურმა მოცულობამ 1.4 მლრდ ლარი შეადგინა. 5.2 სესხები 5.2.1 საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხები 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის მიხედვით, სხვადასხვა საინვესტიციო პროექტის განსახორციელებლად, საგარეო წყაროებიდან მობილიზებული საკრედიტო რესურსიდან გადასესხდა 246 მლნ ლარი,126 რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე 108 მლნ ლარით (30.6%-ით) ნაკლებია. საყურადღებოა, რომ ამ მაჩვენებელში შეცდომით აღრიცხულია „საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამის ფარგლებში (56 13 04 01 02)“ ქალაქ თბილისის მერიისათვის გრანტის სახით გადაცემული 1.7 მლნ ლარი.127 გადასესხებული თანხების ძირითადი ნაწილი (46.0%) მიიმართა წყალმომარაგება/წყალარინების პროექტების განსახორციელებლად. დიაგრამა 64. საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების მიზნობრიობის დინამიკა.128 378 354 323 275 51 135 227 140 32 67 235 117 33 49 86 83 183 176 2020 წყალმომარაგება და წყალარინება 112 108 66 2019 244 120 2021 2022 ენერგეტიკა 2023 2024 მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა 2024 წლის ბოლოს არსებული მდგომარეობით, საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების (შემდგომში - გადასესხებები) მთლიანი პორტფელის მოცულობა 2.9 მლრდ ლარს შეადგენს მთავრობის 2020 წლის 22 მაისის N 845 განკარგულება. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო - 83.3 მლნ ლარი; რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო - 117.7 მლნ ლარი; ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულები - 45.1 მლნ ლარი (მოიცავს შეცდომით კლასიფიცირებულ 1.7 მლნ ლარს). 127 შემდგომი ანალიზის მიზნებისთვის, სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ, 2024 წლის ფინანსური აქტივების ზრდის მაჩვენებელი განხილულია აღნიშნული თანხის გარეშე თუ სხვა რამ არ არის მითითებული. 128 არ მოიცავს შეცდომით კლასიფიცირებულ 1.7 მლნ ლარს. 125 126 74 და 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით 12.3 მლნ ლარითაა (0.4%-ით) შემცირებული.129 პორტფელში აღირიცხება 80 სესხი,130 საიდანაც 25 რესტრუქტურიზებულია.131 დიაგრამა 65. საგარეო საკრედიტო რესურსიდან გაცემული სესხების დინამიკა და მათი წილი მთავრობის ვალში (მლრდ ლარი; %). 3.5 18.0 % 3.3 16.0 % 3.1 14.0 % 2.9 12.0 % 2.7 10.0 % 3.4 2.5 2.3 2.1 3.2 8.0% 2.8 2.6 2.9 2.9 6.0% 4.0% 1.9 2.0% 1.7 1.5 0.0% 2019 2020 2021 2022 2023 2024 საგარეო საკრედიტო რესურსიდან გადასესხებულების ნაშთი გადასესხებულების წილი მთავრობის ვალში საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე სესხები გაიცემა მთავრობის მიერ განსაზღვრული პროექტების განსახორციელებლად. სესხების არსებულ პორტფელში ბენეფიციარებს (მსესხებლებს) წარმოადგენენ ცენტრალურ ხელისუფლების დაქვემდებარებული ორგანიზაციები, მუნიციპალური ერთეულები და კერძო სექტორში მოქმედი საწარმოები.132 თანხობრივად, სესხების 81.8% (2.4 მლრდ ლარი) ხუთ სახელმწიფო საწარმოზეა133 გაცემული. მათგან სამი134 ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს, ხოლო ორი135 რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტროს კონტროლს ქვეშ იმყოფება. სახელმწიფო საწარმოთა სექტორიზაციის შედეგად, ინფრასტრუქტურის სამინისტროს აღნიშნული ორივე საწარმო სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირდა, ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს სამივე საწარმო კი კორპორაციათა სექტორს მიეკუთვნა. 2024 წელს ხუთივე საწარმოზე ჯამურად 200.9 მლნ ლარი გადასესხდა, ხოლო გადასესხებული კრედიტების ძირითადი თანხის დაფარვაზე საწარმოებიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში მიიმართა 183.1 მლნ ლარი. ეროვნული ვალუტის გაუფასურების შედეგად 70.5 მლნ ლარით გაიზარდა, ახალი გადასესხებების წმინდა ზრდამ კი - 82.8 მლნ ლარი შეადგინა, რამაც საბოლოოდ ნაშთის 12.3 მლნ ლარით შემცირება გამოიწვია. 130 სესხები, რომელთა ფარგლებშიც 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით დებიტორს ერიცხებოდა დავალიანება. 131 აღნიშნულ რესტრუქტურიზებულ სესხებში ერთიანდება ვადადაუმდგარი სესხები, რომელთა გადავადებასაც ახორციელებს ფინანსთა სამინისტრო ბენეფიციარის ფინანსური მდგომარების გაუარესების შემთხვევაში. აღნიშნული 25 რესტრუქტურიზებული სესხიდან 20 სესხის შემთხვევაში ძირი თანხის გადახდა იწყება 2024 წლის შემდგომი წლებიდან. 132 შპს „GWP“ – 0.2 მლნ ლარი; სს „პროკრედიტ ბანკი“ – 0.5 მლნ ლარი. 133 სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“; შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“; შპს „ენგურჰესი“; შპს „საქაერონავიგაცია“; შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. 134 სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემა“; შპს „ენგურჰესი“; შპს „საქაერონავიგაცია“. 135 შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“; შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“. 129 75 საყურადღებოა, რომ გასული წლების მსგავსად, ფინანსურ აქტივებსა და მათზე ოპერაციებში აღირიცხება ისეთ საწარმოებზე (დებიტორებზე) გაცემული სესხები, რომლებიც რეგულარულად იღებენ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაფინანსებას საოპერაციო ხარჯებისა და მათ ბალანსზე რიცხული ვალდებულებების მომსახურების ხარჯების დასაფარად. აღნიშნული თავის მხრივ საწარმოების შეზღუდულ გადახდისუნარიანობასა და ვალდებულებების მომსახურების პროცესში სახელმწიფოს არაპირდაპირი ფორმით მონაწილეობაზე მიუთითებს.136 აღსანიშნავია, რომ საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების ბენეფიციართა ფინანსური სიჯანსაღის შესწავლის მნიშვნელობაზე ყურადღებაა გამახვილებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის „ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების“ ანგარიშში.137 დიაგრამა 66. საგარეო საკრედიტო რესურსიდან გაცემული სესხების სტრუქტურა ბენეფიციარების მიხედვით 31.12.2024-ის მდგომარეობით.138 ცენტრალური ხელისუფლება სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებული 2 სახელმწიფო საწარმო 1.4 მლრდ ლარი (წილი - 49.3%) 1.3 მლრდ ლარი (წილი - 46.5%) 2 სსიპ 79.1 მლნ ლარი (წილი - 2.8%) საგარეო საკრედიტო რესურსებიდან გაცემული სესხები მუნიციპალიტეტი/ავტო ნომიური რესპუბლიკა 2.9 მლრდ ლარი 442.4 მლნ ლარი (წილი - 15.4%) 3 ადგილობრივი/ავტონომიური ერთეული 439.5 მლნ ლარი (წილი - 15.3%) ადგილობრივი თვითმართველი ერთეულის 1 საწარმო 2.9 მლნ ლარი (წილი 0.1%) კორპორაციათა სექტორად დაკლასიფიცირებული 3 სახელმწიფო საწარმო 1.0 მლრდ ლარი (წილი - 35.3 %) 2 კერძო სექტორის კომპანია 0.7 მლნ ლარი (წილი - 0.03%) 2024 წელს შპს „გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიას“ საოპერაციო ხარჯების დასაფინანსებლად და ვალდებულებების მომსახურების მიზნით, სუბსიდიის სახით გადაეცა 130.6 მლნ ლარი, რომლის ნაწილი (75.6 მლნ) მოხმარდა საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების მომსახურებას (ძირი თანხის დაფარვას 22.0 მლნ, ხოლო პროცენტის - 53.5). მსგავს პრაქტიკას ადგილი ჰქონდა გასულ წლებშიც. 137 Georgia: Technical Assistance Report-Fiscal Transparency Evaluation. 25.03.2024. გვ 60-64. 138 სხვაობა (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) ჯამურ მაჩვენებელსა და მისი შემადგენელი კომპონენტების ჯამს შორის გამოწვეულია მათემატიკური დამრგვალებით. 136 76 ბენეფიციართა მეორე ჯგუფს ავტონომიური რესპუბლიკები და მუნიციპალიტეტები წარმოადგენენ. კერძოდ, 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროზე, ბათუმის მერიასა და თბილისის მერიაზე გადასესხებული თანხების ნაშთის მოცულობა ჯამში 442.4 მლნ ლარს შეადგენს.139 საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე სახელმწიფო საწარმოებზე სესხების გაცემის საკითხი რეგულირდება მთავრობის განკარგულებით,140 რომლის მიხედვითაც:  სახელმწიფო საწარმოზე გადასესხება უნდა განხორციელდეს არანაკლებ იმავე პირობებით (პროცენტი, სესხის ხანგრძლივობა) რა პირობებშიც გაფორმდა სესხის ძირითადი ხელშეკრულება;  დაფარვის გრაფიკი უნდა გაიწეროს ფინანსთა სამინისტროსთან გაფორმებული შესაბამისი ხელშეკრულებით. არსებული პრაქტიკით, სესხის გაცემის ეტაპზე ზემოაღნიშნული კრიტერიუმები დაკმაყოფილებულია, თუმცა განკარგულება არ ვრცელდება მუნიციპალიტეტებსა და ავტონომიურ რესპუბლიკებზე, რომლებზეც გასულ წლებში გარკვეულ შემთხვევებში ადგილი ქონდა გადასესხებას ძირითადი სასესხო ხელშეკრულებისგან განსხვავებული პირობებით.141 ამასთანავე, აღნიშნული განკარგულება არ არეგულირებს სახელმწიფო საწარმოებზე გადასესხების განხორციელების შემდგომ მოვლენებს, მათ შორის, საბოლოო ბენეფიციარების მხრიდან გადახდის პირობების ცვლილებას. აღნიშნული საკითხის საკანონმდებლო დონეზე მოუწესრიგებლობის შედეგად, ზოგიერთ შემთხვევაში, ბენეფიციარის მოთხოვნის საფუძველზე, ვალდებულებები შესაძლოა გადავადდეს რესტრუქტურიზებულ სესხად დარეგისტრირების გარეშე და არ განხორციელდეს შესაბამისი საურავის დარიცხვა. ზოგიერთ შემთხვევაში კი ადგილი აქვს სესხების რესტრუქტურიზებას ასევე საურავის დარიცხვის გარეშე. საყურადღებოა, რომ აღნიშნულ პროცესთან დაკავშირებული ფორმალურად გაწერილი პოლიტიკა/პროცედურა არ არსებობს, რაც გარკვეულ შემთხვევებში წარმოშობს არაერთგვაროვან და ნაკლებად გამჭვირვალე მიდგომებს. მაგალითად, 2024 წელს განხორციელდა სსიპ - საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტთან გაფორმებული ქვესასესხო ხელშეკრულების142 ფარგლებში 538.5 ათასი ევროს მოცულობის ძირი თანხის რესტრუქტურიზება საურავის დარიცხვის გარეშე. ასევე, რესტრუქტურირდა შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიასთან“ გარდა აღნიშნულისა, საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე სესხების გაცემა ხორციელდება სსიპ - მუნიციპალური განვითარების ფონდზე, რომელიც თავის მხრივ, აღნიშნული რესურსის გადასესხებას ახორციელებს სხვადასხვა მუნიციპალიტეტებზე. 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, აღნიშნული წყაროდან მუნიციპალური განვითარების ფონდზე გაცემული სესხების ჯამური მოცულობა 58.6 მლნ ლარს შეადგენდა. 140 მთავრობის N 2737 განკარგულება „საქართველოს სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკის რესპუბლიკური და ადგილობრივი თვითმმართველი ერთეულის ბიუჯეტიდან მეწარმე იურიდიული პირების დაფინანსების წესისა და პრინციპების განსაზღვრის შესახებ“, 2017 წლის 28 დეკემბერი. 141 მაგალითად, მოქმედი სესხებიდან, სსიპ - მუნიციპალური განვითარების ფონდზე, 2016 წლის 28 სექტემბრის და 2020 წლის 23 მარტის ქვესასესხო ხელშეკრულებებით, გადასესხება განხორციელებულია ლარში, მაშინ როდესაც ძირითადი სასესხო ხელშეკრულება დონორთან გაფორმებულია ევროში. თავის მხრივ, მუნიციპალური განვითარების ფონდი აღნიშნული რესურსის გადასესხებას ახორციელებს სხვადასხვა მუნიციპალიტეტებზე. 142 მთავრობის 2024 წლის 20 მაისის N 693 განკარგულება. 139 77 გაფორმებული 7 ქვესასესხო ხელშეკრულების143 ფარგლებში ძირი თანხა 12.6 მლნ SDR144 და 2.7 მლნ ევროს ოდენობით, მაშინ როდესაც სს „საქართველოს სახელმწიფო ელექტროსისტემასთან“ გაფორმებული ხუთი ქვესასესხო ხელშეკრულების145 ფარგლებში რესტრუქტურიზაციის ნაცვლად ადგილი ჰქონდა ძირი თანხის (ჯამურად 18.2 მლნ ევრო) და დარიცხული პროცენტის (ჯამურად 1.9 მლნ ევრო) გადახდის გადავადებას. 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, გადასესხებულების პორტფელში რესტრუქტურიზებული სესხების ნაშთი 440.2 მლნ ლარს შეადგენს, გათვალისწინებით, რომ ქვესასესხო შეუსრულებლობის ან/და გადავადების რაც მთლიანი ხელშეკრულებებით შემთხვევაში, პორტფელის განსაზღვრული ძირითადი სასესხო 15.3%-ია. იმის ვალდებულებების ხელშეკრულების ფარგლებში აღებული ვალდებულებების მომსახურება და დაფარვა სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ხორციელდება, სესხების რესტრუქტურიზაცია ბიუჯეტისადმი დამატებითი ფინანსური წნეხის წყაროა, რაზეც არაერთხელ აღინიშნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა წლების მოხსენებებში. აღნიშნულ რისკებზე ასევე ყურადღებაა გამახვილებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის „ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების“ ანგარიშშიც.146 ზემოხსენებული საკითხების დარეგულირების მიზნით, მნიშვნელოვანია, გათვალისწინებულ იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ წინა წლებში გაცემული რეკომენდაციები147 და ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს საგარეო საკრედიტო წყაროებიდან მობილიზებული რესურსის გადასესხების პოლიტიკა/პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელშიც აისახება გადასესხების პროცესის სრული ციკლი და შესაბამისად, უზრუნველყოფს გამჭვირვალე და ერთგვაროვანი მიდგომის ჩამოყალიბებას აღნიშნული პროცესის თითოეული ეტაპისთვის.148 აღსანიშნავია, რომ ასეთი დოკუმენტის არსებობას მოითხოვს მსოფლიო ბანკის „ვალის მართვის ეფექტიანობის შეფასების სახელმძღვანელოც“ (DeMPA).149 გარდა ამისა, აღნიშნული დოკუმენტის შემუშავების მნიშვნელობაზე ყურადღებაა გამახვილებული საერთაშორისო სავალუტო ფონდის „ფისკალური გამჭვირვალობის შეფასების“ ანგარიშშიც.150 სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს თან ერთვოდეს დეტალური ინფორმაცია საგარეო საკრედიტო მთავრობის 2024 წლის 12 მარტის N 321 განკარგულება. 1 SDR = 1.3041 USD (2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით). 145 მთავრობის 2024 წლის 10 დეკემბრის N 1777 განკარგულება. 146 Georgia: Technical Assistance Report-Fiscal Transparency Evaluation. 25.03.2024. გვ 64. 147 მაგალითად, ქვესასესხო ხელშეკრულებების რესტრუქტურიზებებსა და გადავადებებზე. 148 მსგავსი ტიპის პოლიტიკის დოკუმენტის არსებობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საჯარო ფინანსების მართვის რეფორმისა და საჯარო სექტორში ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტების (IPSAS) დანერგვის პარალელურად. სტანდარტი, აღნიშნული ხასიათის ფინანსური აქტივებისთვის ყოველი საანგარიშგებო პერიოდის ბოლოს მოითხოვს მისი გაუფასურების მდგომარეობის შეფასებას შესაბამის კრიტერიუმებზე დაყრდნობით და ფინანსურ ანგარიშგებაში წარმოდგენას გაუფასურების ზარალის გათვალისწინებით (ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტი 29 „ფინანსური ინსტრუმენტები: აღიარება და შეფასება“. პარაგრაფები 67-79). 149 DPI-10 (2) – გადასესხებული კრედიტების გაცემის დოკუმენტირებული პოლიტიკისა და პროცედურების ხელმისაწვდომობა. 2020 წელს საქართველოს „ვალის მართვის ეფექტიანობის შეფასების“ (DeMPA) ფარგლებში აღნიშნული კომპონენტი ყველაზე დაბალი ქულით (D-თი) შეფასდა. 150 Georgia: Technical Assistance Report-Fiscal Transparency Evaluation. 25.03.2024. გვ 53; გვ 64. 143 144 78 რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების პორტფელში განხორციელებული ცვლილებებისა და პორტფელის საბოლოო მდგომარეობის შესახებ. 5.2.2 საბიუჯეტო რესურსიდან გაცემული სესხები რაც შეეხება სახელმწიფო ბიუჯეტის შიდა რესურსებიდან გაცემულ სესხებს151 (შემდგომში საბიუჯეტო სესხები), მათი დინამიკის ანალიზით ვლინდება მართვის ეფექტიანობასთან დაკავშირებული ხარვეზები. საბიუჯეტო სესხების აღრიცხვის წესი რეგულირდება საბიუჯეტო კოდექსით,152 რომლის მიხედვითაც, სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაცემული სესხების შესახებ მონაცემები აისახება ერთიან რეესტრში, რომელსაც აწარმოებს ფინანსთა სამინისტროს სახაზინო სამსახური, სესხის გამცემი უწყებების მიერ მიწოდებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით. ამასთანავე, საბიუჯეტო კოდექსის 64-ე მუხლის მიხედვით, სესხის გამცემი უწყებები ვალდებულნი არიან ფინანსთა სამინისტროს თვეში ერთხელ წარუდგინონ ინფორმაცია გაცემული სესხების შესახებ,153 თვის პირველი რიცხვის მდგომარეობით.154 2024 წლის ბოლოს მდგომარეობით, ზემოხსენებულ პორტფელში აღრიცხულია 161 სესხი, რომელთა ჯამური ძირი თანხა 396.3 მლნ ლარს შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ 161 საბიუჯეტო სესხიდან 75 სარგებლობს საშეღავათო პერიოდით,155 1 სესხი იფარება გრაფიკის მიხედვით,156 ხოლო 85 სესხი ვადაგადაცილებაშია, რომლებზეც დარიცხული ჯამური დავალიანება 396.8 მლნ ლარია. ამასთანავე, ვადაგადაცილებულ სესხებზე დავალიანების 57.2%-ს პირგასამტეხლო,157 36.3%-ს სესხის ძირი თანხა, ხოლო 6.5%-ს დარიცხული და გადაუხდელი საპროცენტო ხარჯი შეადგენს. პარაგრაფში მოცემული სტატისტიკა ეყრდნობა ფინანსთა სამინისტროს მიერ მოწოდებულ სახელმწიფო სესხების ერთიანი რეესტრის მონაცემებს. 152 საბიუჯეტო კოდექსი, მუხლი 64. 153 სესხის ხელშეკრულების, სესხისა და მასზე დარიცხული პროცენტის დაფარვის გრაფიკი, ასევე მათში განხორციელებული ცვლილებების ასლები. 154 ინფორმაციის წარდგენის დეტალური წესი და შესაბამისი ფორმები დამტკიცებულია ფინანსთა მინისტრის 2015 წლის 18 ივნისის N 180 ბრძანებით. 155 მთავრობის 2014 წლის 20 თებერვლის N 309 განკარგულების მიხედვით, ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს 75 სესხის ძირისა და პროცენტის დაფარვა დაიწყება 2029 წლიდან. აღნიშნულ სესხებზე გაცემული ძირი თანხა, 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით 4.7 მლნ ლარს შეადგენს (მთლიანი პორტფელის 1.2%). 156 ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ გაცემული სესხი სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციაზე“. 157 აღნიშნული მაჩვენებელი 2022 და 2023 წლებში, შესაბამისად, 56.6%-სა და 57.9%-ს შეადგენდა. 151 79 დიაგრამა 67. ერთიან რეესტრში ასახულ საბიუჯეტო რესურსიდან სულ გაცემული და მათ შორის ვადაგადაცილებული სესხების რაოდენობა სესხის გამცემი უწყებების მიხედვით158 - 2024 წ. გაცემული სესხები 76 450 დავალიანების მქონე სესხები 60 დიაგრამა 68. თითოეული წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, ერთიან რეესტრში ასახულ ვადაგადაცილებულ საბიუჯეტო სესხზე არსებული დავალიანება (მლნ ლარი). 60 400 350 20 20 4 ფინანსთა სამინისტრო სსიპ მუნიციპალური განვითარების ფონდი 155 140 214 218 2020 2021 26 140 144 215 227 227 2022 2023 2024 147 150 100 ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო 161 25 25 200 5 1 29 27 300 250 30 სხვა 186 50 0 2019 პირგასამტეხლო ძირი პროცენტი აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს საბიუჯეტო სესხების ძირი თანხის მოცულობა გაიზარდა,159 რაც გამოწვეულია ეროვნული ვალუტის გაუფასურებით.160 აღსანიშნავია, რომ 2024 წელს, სესხების რეესტრში აისახა 2022 წლის დეკემბერში ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს მიერ სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციაზე“ საბიუჯეტო რესურსიდან გაცემული 230 მლნ ლარის ოდენობის სესხის შესახებ ინფორმაცია, რომელიც 2023 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით რეესტრში აღრიცხული არ იყო. ანგარიშგებასთან დაკავშირებულ ამ ნაკლოვანებაზე ყურადღება გამახვილდა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა წლების მოხსენებებში.161 აღნიშნულ სესხთან დაკავშირებით საყურადღებოა, რომ 2024 წელს სს „საქართველოს ნავთობისა და გაზის კორპორაციას“ სახელმწიფო ბიუჯეტში უნდა მიემართა 120 მლნ ლარი, საიდანაც 60 მლნ ლარი გადარიცხულ იქნა წლის ბოლომდე, ხოლო დანარჩენი 60 მლნ ლარი 2025 წლის 3 იანვარს. სხვა სამინისტროებში გაერთიანებულია გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო (3 სესხი); საქართველოს სპორტის სამინისტრო (1 სესხი); ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო (1 სესხი); 159 ვალუტის კურსის გაუფასურებით სესხების დავალიანების ძირი თანხა გაიზარდა 4.0 მლნ ლარით, ხოლო 7 სესხზე დაიფარა 380 ათასი ლარის ოდენობის ძირი თანხა. 160 პორტფელში აღრიცხული სესხების (სესხის ძირების მიხედვით შეწონილი) 24.2% გაცემულია აშშ დოლარში, მათ შორის, დავალიანების მქონე სესხების (სესხის ძირების მიხედვით შეწონილი) 66.6%. ეროვნული ვალუტის გაუფასურებით სესხების დავალიანების ძირი თანხა გაიზარდა 4.0 მლნ ლარით. 161 სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ, გვ. 59 სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება 2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ, გვ. 80 158 80 5.3 აქციები და სხვა კაპიტალი 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის „აქციები და სხვა კაპიტალის ზრდის“ მუხლის ფაქტობრივმა მაჩვენებელმა 113.3 მლნ ლარი შეადგინა. აღნიშნული მიზნობრიობით გადასახდელების გაწევა ბიუჯეტის კანონით დაგეგმილი არ ყოფილა. 5.4 სახელმწიფო საწარმოები სახელმწიფო საწარმოთა რეფორმის ფარგლებში, 2023 წლის 15 თებერვალს დამტკიცებული სექტორიზაციის რეესტრით162 ჯამურად იდენტიფიცირებულ იქნა 377 საწარმო, საიდანაც სამთავრობო სექტორს მიეკუთვნა 325 საწარმო (მათ შორის, 167 ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლს ქვეშ მყოფი). 2024 წლის 7 თებერვალს, სექტორიზაციის რეესტრში განხორციელებული ცვლილებით, საწარმოთა ჯამური რიცხვი 359-მდე შემცირდა, მათ შორის სამთავრობო სექტორის საწარმოთა რაოდენობა - 270-მდე. სექტორიზაციის რეესტრში, საწარმოთა რაოდენობისა და სტატუსების ცვლილება ერთი მხრივ, საწარმოთა ნაწილის რეკლასიფიკაციით, მეორე მხრივ კი არსებულ საწარმოთა ლიკვიდაციით, რესტრუქტურიზაციითა ან/და პრივატიზებით იქნა გამოწვეული. საქართველოს ფინანსთა მინისტრის №269 ბრძანებითა163 და საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 15 იანვრის №6 დადგენილებით,164 სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოები ეტაპობრივად უნდა გადავიდნენ სახელმწიფო ხაზინის ერთიანი ანგარიშის მომსახურებაზე. კერძოდ, 2025 წლის 1 იანვრამდე ხაზინის მომსახურებაზე უნდა გადავიდეს არანაკლებ 5 საწარმო, 2025 წლის 1 იანვრიდან 2025 წლის 1 ივლისამდე - არანაკლებ 160 საწარმო, ხოლო 2026 წლის 1 იანვრამდე - ყველა დარჩენილი საწარმო. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, 2025 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით, სახელმწიფო ხაზინის ერთიან ანგარიშზე გადაყვანილია ექვსი სახელმწიფო საწარმო.165 განახლებული რეესტრის მიხედვით, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების უდიდესი ნაწილი (53 საწარმო) მოქცეულია საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს დაქვემდებარებაში. კერძოდ, სამინისტროს პირდაპირ დაქვემდებარებაშია 43 საწარმო, რომელთაგანაც 2 საწარმოს ჰყავს 10 შვილობილი კომპანია. სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული დარჩენილი საწარმოები იმყოფებიან სხვადასხვა სამინისტროს, ავტონომიური რესპუბლიკების, მუნიციპალიტეტებისა და მთავრობის მიერ შექმნილი სხვა ორგანიზაციების დაქვემდებარებაში. საქართველოს ფინანსთა მინისტრის 2023 წლის 15 თებერვლის N45 ბრძანება „სახელმწიფო საწარმოთა სექტორიზაციის რეესტრის დამტკიცების შესახებ“. 163 სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების სახელმწიფო ხაზინის მომსახურებაზე 2024-2025 წლებში ეტაპობრივად გადასვლის სამოქმედო გეგმის დამტკიცების შესახებ. 164 სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების კომერციული ბანკების ანგარიშებიდან თანხების ხაზინის ერთიანი ანგარიშთა სისტემაში გადატანის წესის დამტკიცების თაობაზე. 165 შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“ - ს/კ 412670097; შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანია“ - ს/კ 404942470; შპს „გაზეთი აჭარა და ადჟარია“ - ს/კ 245427783; შპს „სარაგბო კლუბი ბათუმი“ - ს/კ 445393495; შპს „საფეხბურთო კლუბი მაჭახელა“ - ს/კ 448392310; შპს „სარაგბო კლუბი ფირალები“ - ს/კ 446755244. 162 81 დიაგრამა 69. საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს დაქვემდებარებაში არსებული სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოებისა და მათი შვილობილი კომპანიების რაოდენობა. 2 საწარმო 10 შვილობილი საწარმო საქართველოს ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინიტრო 41 საწარმო საწარმოების მაკონტროლებელი უწყებების მსგავსმა დივერსიფიცირებამ შესაძლოა გარკვეული სირთულეები წარმოქმნას დაგეგმილი რეფორმის განხორციელების პროცესში, მაშინ როდესაც რეფორმის განმახორციელებელ ფინანსთა სამინისტროს მათზე პირდაპირი კონტროლი არ გააჩნია. აღნიშნულიდან გამომდინარე, სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, მნიშვნელოვანია, რეფორმის პროცესში ჩართული სახელმწიფო საწარმოების მაკონტროლებელი უწყებების მხრიდან ყურადღება მიექცეს რეფორმის თანმიმდევრულ და ეფექტიან განხორციელებას. საწარმოთა სექტორიზაციის რეფორმის ფარგლებში, მათი ფინანსური მაჩვენებლების ფისკალურ პარამეტრებში ინტეგრაციის მიზნით, ფინანსთა მინისტრის 2023 წლის 15 თებერვლის №46 ბრძანებით სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებულ სახელმწიფო საწარმოებს დაევალათ ფინანსთა სამინისტროსთვის კვარტალური და წლიური ანგარიშების წარდგენა საბიუჯეტო კლასიფიკაციის166 შესაბამისად.167 აღსანიშნავია, რომ ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლს ქვეშ მყოფი, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული 113 საწარმოდან 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში ინფორმაცია წარმოდგენილია 82 საწარმოს შესახებ. დადებითად უნდა შეფასდეს ის ფაქტი, რომ წინა წლებთან შედარებით გაზრდილია როგორც ანგარიშში წარმოდგენილი საწარმოების რაოდენობა,168 ასევე მონაცემების ხარისხი. კერძოდ, 2024 წლის ფინანსურ მაჩვენებლებთან დაკავშირებით ფინანსთა სამინისტროსთვის გაგზავნილი მონაცემები 82 საწარმოდან 73-ის შემთხვევაში, შემოსულობებისა და გადასახდელების დონეზე, უშუალოდ 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში ასახული ინფორმაციის იდენტურია.169 ფისკალურ პარამეტრებზე პოტენციური გავლენის მასშტაბის გათვალისწინებით, მნიშვნელოვანია, სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების მიერ დამატებითი ყურადღება გამახვილდეს ფინანსთა ფინანსთა მინისტრის 2019 წლის 5 აპრილის №99 ბრძანება „საბიუჯეტო კლასიფიკაციის შესახებ“. ფინანსთა მინისტრის 2023 წლის 15 თებერვლის №46 ბრძანება „სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების მიერ საქართველოს ფინანსთა სამინისტროსთვის კვარტალურად და წლიურად წარსადგენი ინფორმაციის ნუსხისა და მათი წარდგენის ვადების დამტკიცების შესახებ“. ბრძანების დანართი 1 განსაზღვრავს საწარმოების მიერ წარსადგენი ინფორმაციის უნიფიცირებულ ფორმას, რაც შემდგომში აისახება სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში. 168 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში ინფორმაცია წარმოდგენილი იყო 24 საწარმოს შესახებ, ხოლო 2023 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში - 60 საწარმოს შესახებ. 169 ხარვეზები ძირითადად დაკავშირებულია ინფორმაციის წარმოდგენასთან დამტკიცებული ფორმებისგან განსხვავებულ ერთეულებში. 166 167 82 სამინისტროსთვის წარსადგენი ფინანსური ინფორმაციის სისრულისა და სიზუსტის გაუმჯობესების კუთხით. სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში წარმოდგენილი სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული 82 საწარმოს ჯამური შემოსულობები 2.7 მლრდ ლარს, ხოლო გადასახდელები 2.5 მლრდ ლარს შეადგენს. შემოსულობების 75.1% (2.0 მლრდ ლარი) მობილიზებული იქნა 4 საწარმოს მიერ,170 რომელთა გადასახდელები თავის მხრივ (1.7 მლრდ ლარი) განხილული 82 საწარმოს ჯამური გადასახდელების 69.3%-ია. საწარმოების კონსოლიდირებული ფისკალური ბალანსი დადებითია და 167.5 მლნ ლარს შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ საწარმოთა ნაწილი დამოკიდებულია სახელმწიფო ბიუჯეტიდან რეგულარულად მიღებულ დაფინანსებაზე, რაც გარკვეულ შემთხვევებში ფუნქციონირების ხარჯების ან/და ვალდებულებების დაფარვას ხმარდება. არც ბიუჯეტის კანონში და არც ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში არ ხდება ინფორმაციის წარმოდგენა საწარმოების მიერ სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების მოცულობის შესახებ.171 სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ანალიზით, 2024 წელს ხუთი სამინისტროს172 კონტროლს ქვეშ მყოფმა საწარმოებმა სახელმწიფო ბიუჯეტის „ხარჯების“ მუხლიდან ჯამურად 1.03 მლრდ ლარი მიიღეს. აღნიშნული თანხიდან 794.1 მლნ ლარი კაპიტალური პროექტების დაფინანსებას მოხმარდა. თანხის დარჩენილი ნაწილი (231.1 მლნ ლარი) კი ცალკეული აქტივობების სუბსიდირებაზე, კომპანიების ფუნქციონირების ხარჯების ან/და მათ ბალანსზე რიცხული ვალდებულებების დაფარვაზე მიიმართა.173 გარდა აღნიშნულისა, კომპანიებმა საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე, საინვესტიციო პროექტების განსახორციელებლად სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სესხის სახით მიიღეს 200.9 მლნ ლარი.174 შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია“ (შემოსულობები - 1.0 მლრდ ლარი); სს „ესკო“ (შემოსულობები - 759 მლნ ლარი); შპს „დელტა მშენებელი“ (შემოსულობები - 135 მლნ ლარი); შპს „აქტივების მართვისა და განვითარების კომპანია“ (შემოსულობები - 109 მლნ ლარი). 171 ინფორმაციის წარმოდგენა ნაწილობრივ ხდება სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში. კერძოდ, დოკუმენტი მოიცავს ინფორმაციას სესხებისა და სუბსიდიების სახით სახელმწიფო საწარმოებზე გაცემული დაფინანსების შესახებ, თუმცა არ მოიცავს ინფორმაციას „სხვა ხარჯების“ მუხლიდან მიმდინარე და კაპიტალური ტრანსფერების სახით გაცემული თანხების შესახებ. გარდა ამისა, დოკუმენტში წარმოდგენილი მონაცემები არ იძლევა ინფორმაციას გამოყოფილი თანხების მიზნობრიობის შესახებ. 172 რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის სამინისტრო; ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო; გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო; სპორტისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო; ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. 173 მაგალითად, ფუნქციონირების ხარჯების დაფარვისთვის თანხა გადაერიცხათ შპს „საქართველოს მელიორაციას“ (25 მლნ ლარი)“ და შპს „საქართველოს მყარი ნარჩენების მართვის კომპანიას“ (16.5 მლნ ლარი). ფუნქციონირების ხარჯებისა და ვალდებულებების დაფარვისთვის თანხა გადაერიცხა შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიას“ (130.6 მლნ ლარი). 174 აღნიშნულ კომპონენტში უმსხვილესი თანხები გაიცა შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიასა“ (105.5 მლნ ლარი) და სს „სახელმწიფო ელექტროსისტემაზე“ (82.1 მლნ ლარი). 170 83 ცხრილი 10. სახელმწიფო საწარმოებისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გადარიცხული თანხები დაფინანსების სახისა და სამინისტროების მიხედვით - 2024 წ. (მლნ ლარი). ინფრასტრუქტურის სამინისტრო ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტრო გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო სპორტის და ახალგაზრდობის სამინისტრო კაპიტალური ტრანსფერები სუბსიდიები 588 148.3 200.9 937.3 167.3 16.9 - 184.2 37 63.4 - 100.4 1.8 1.6 - 3.4 - 0.4 - 0.4 0.8 794.1 230.6 200.9 0.4 1,226.1 ჯანდაცვის სამინისტრო ჯამი მიმდინარე ტრანსფერები სესხები დიაგრამა 70. სახელმწიფო საწარმოებისთვის სახელმწიფო მაკონტროლებელი უწყებების მიხედვით - 2024 წ. (მლნ ლარი). ბიუჯეტიდან ჯამი გადარიცხული თანხები კორპორაციათა სექტორს მიკუთვნებული საწარმოები სულ 794 სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოები 52 743 სულ 231 17 სულ 201 83 214 კაპიტალური ტრანსფერები 118 სუბსიდიები სესხები სულ 0.4 მიმდინარე ტრანსფერები სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, ფისკალური გამჭვირვალობის გაუმჯობესებისთვის, მიზანშეწონილია, სახელმწიფო საწარმოების მიერ (სექტორიზაციის გათვალისწინებით) სახელმწიფო ბიუჯეტიდან მიღებული დაფინანსების შესახებ დეტალური ინფორმაცია, დაფინანსების მიზნობრიობის ჩათვლით, წარმოდგენილი იქნეს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში. აღნიშნულ საკითხზე ყურადღება გამახვილდა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა მოხსენებებშიც. 84 6. სახელმწიფო და მთავრობის ვალი 6.1 სახელმწიფო ვალი 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის თავდაპირველი კანონით სახელმწიფო ვალის175 ზღვრული მოცულობა 33.7 მლრდ ლარის ოდენობით განისაზღვრა. ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით აღნიშნული მაჩვენებელი 689 მლნ ლარით (2.0%-ით) გაიზარდა და 34.4 მლრდ ლარს გაუტოლდა. 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, სახელმწიფო ვალის ფაქტობრივმა მოცულობამ 34.1 მლრდ ლარი176 (მშპ-ს 37.1%) შეადგინა, რაც 231 მლნ ლარით ნაკლებია ზღვრულ ოდენობაზე. ზღვრულ მაჩვენებელს სახელმწიფო საგარეო ვალი 262 მლნ ლარით ჩამორჩა, ხოლო საშინაო ვალმა 30 მლნ ლარით გადააჭარბა.177 2024 წელს სახელმწიფო ვალის ნაშთი წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელთან შედარებით 1.6 მლრდ ლარით (5.1%-ით) გაიზარდა. მათ შორის, საშინაო ვალი 1.5 მლრდ ლარით გაიზარდა, საგარეო ვალი კი - 151 მლნ ლარით. საგარეო ვალის ზრდაზე წინა წლების მსგავსად იმოქმედა როგორც ახალი სესხების აღებამ, ასევე ეროვნული ვალუტის გაუფასურებამ, თუმცა ამ უკანასკნელის კონტრიბუცია მცირეა.178 დიაგრამა 71. სახელმწიფო ვალის (მლრდ ლარი), რეალური მშპ-ს და სახელმწიფო ვალის ზრდის ტემპის დინამიკა. 31.2 29.7 32.5 70% 30 30.8 31.2 6.1 5.8 24.7 25.4 29.7 32.5 33.7 34.4 34.1 8.5 9.9 10.0 10.0 24.0 23.7 24.4 24.1 ფაქტი 30.8 კანონის ცვლილება 80% 34.1 საწყისი კანონი 40 დიაგრამა 72. სახელმწიფო ვალის ბიუჯეტის კანონით განსაზღვრული ზღვრული და ფაქტობრივი მაჩვენებლები (მლრდ ლარი). 60% 20.6 50% 20 20.6 7.1 40% 49.5% 4.2 30% 15.9% 10 20% 16.5 22.5 10% -10 % -10 -20 % 2019 2020 2021 2022 2023 სახელმწიფო ვალი სახელმწიფო ვალის %-ული ზრდა რეალური მშპ-ის ზრდა ფაქტი 0% ფაქტი 5.1% ფაქტი -5.0% ფაქტი 1.2% ფაქტი 9.5% 0 2019 2020 2021 2022 2023 2024 საგარეო ვალი 2024 საშინაო ვალი სახელმწიფო ვალი განმარტებულია „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონით. სახელმწიფო ვალი მოიცავს სახელმწიფო მმართველობის სექტორისა და ეროვნული ბანკის ვალს. სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით ყოველწლიურად ხდება სახელმწიფო ვალის ზღვრული მაჩვენებლის განსაზღვრა. 176 არ მოიცავს ისტორიული ვალის პირობით მოცულობას (672 მლნ ლარი). 177 ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნული გამოწვეულია საპროცენტო განაკვეთების მოსალოდნელზე მეტად კლების შედეგად ფასიანი ქაღალდების რეალიზებით ბიუჯეტში ჭარბი თანხების მობილიზებით. 178 საგარეო ვალის ნაშთი ვალუტის გაუფასურებით 40 მლნ ლარით, ხოლო ახალი სესხების წმინდა ზრდით (სესხება დაფარვა) 111 მლნ ლარით გაიზარდა. 175 85 6.2 მთავრობის ვალი 2024 წლის ბოლოს მთავრობის ვალის179 მოცულობა 33.2 მლრდ ლარს გაუტოლდა, რაც წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებელს 1.6 მლრდ ლარით (5.2%-ით) აღემატება. მთავრობის ვალის მოცულობამ მშპს 36.1% შეადგინა, რაც 2023 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 2.9 პ.პ.-ით ნაკლებია. აღნიშნული პარამეტრის შემცირების ძირითადი მიზეზი ნომინალური მშპ-ს 11.0 მლრდ ლარით (13.6%-ით) ზრდაა. დიაგრამა 73. მთავრობის ვალის ნაშთის მოცულობა (წლის ბოლოს) და მისი ფარდობა შესაბამისი წლის მშპ-სთან (მლრდ ლარი; %). 90.0 % 29.8 29.7 33.2 31.5 35 80.0 % 28.6 30 70.0 % 60.0 % 25 19.9 59.6% 20 50.0 % 49.1% 40.0 % 15 40.1% 39.2% 39.0% 30.0 % 36.1% 10 20.0 % 5 10.0 % 0 0.0% 2019 2020 2021 2022 დიაგრამა 74. მთავრობის ვალის ნაშთის ზრდაში ლარის გაცვლითი კურსისა და ახალი სესხების აღების ეფექტი (მლნ ლარი). 3,989 6,000 2,000 0 დიაგრამა 75. საგარეო და საშინაო ვალის წილი მთავრობის მთლიან ვალში (მლრდ ლარი; %). 30 8,000 4,000 2024 35 9,756 10,000 2023 2,567 2,039 914 916 738 3,729 140 3,228 1,350 1,671 -359 -2,729 -2,000 -4,246 2,934 381 1,450 1,103 20.9% 19.6% 25 1,648 1,403 219 -1,225 25.2% 20 20.9% 15 10 -4,000 27.4% 30.3% 79.1% 80.4% 74.8% 72.6% 69.7% 2020 2022 79.1% -6,000 2019 2020 2021 2022 2023 კურსის ეფექტი საშინაო ვალის წმინდა ზრდა საგარეო ვალის წმინდა ზრდა ჯამური ეფექტი 2024 5 0 2019 2021 საგარეო ვალი 2023 2024 საშინაო ვალი „ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მიზნებისთვის, მთავრობის ვალი მოიცავს „სახელმწიფო ვალის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ სახელმწიფო ვალს, IMF-ის მიმართ ეროვნული ბანკის ვალის გამოკლებით და დამატებით მოიცავს მუნიციპალიტეტების, სსიპ-ებისა და სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების სესხების სახით არსებულ ვალდებულებებს. 179 86 სახელმწიფო ვალის მსგავსად, მთავრობის ვალის მოცულობაზე გავლენა იქონია ახალი სესხების აღებამ და ეროვნული ვალუტის გაუფასურებამ. კერძოდ, ვალდებულებების წმინდა ზრდის შედეგად (სესხება - დაფარვა) ვალის ნაშთი 1.6 მლრდ ლარით (საშინაო ვალი - 1.4 მლრდ ლარით; საგარეო ვალი - 219 მლნ ლარით), ხოლო ეროვნული ვალუტის გაუფასურების შედეგად - 26 მლნ ლარით გაიზარდა. 2024 წლის ბოლოს არსებული მდგომარეობით, საგარეო ვალის წილი მთავრობის მთლიან ვალში 69.7%-ია, რაც 2023 წლის ანალოგიურ მაჩვენებელზე (72.6%) 2.9 პ.პ.-ით ნაკლებია. აღსანიშნავია რომ, მთავრობის ვალის მართვის მოქმედი სტრატეგიით მთავრობის ვალის პორტფელში საგარეო ვალის წილისათვის დადგენილია 65%-იანი საშუალოვადიანი ნიშნული, რომელიც ჯერჯერობით მიღწეული არ არის.180 მთავრობის ვალის მართვის პროცესში მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტებია „ვალის მართვის სტრატეგია“ და „ვალის მდგრადობის ანალიზი“ (DSA). სტრატეგიაში გაცხადებული ხედვა უნდა ემსახურებოდეს DSA-ით პროგნოზირებული ვალის მდგრადი დონის მიღწევას ან/და შენარჩუნებას.181 „ვალის მდგრადობის ანალიზის“ დოკუმენტი ეყრდნობა IMF-ისა და WB-ის მიერ 2005 წელს ერთობლივად შემუშავებულ მეთოდოლოგიას,182 რომლის განახლება განხორციელდა 2014 და 2021 წლებში. განახლებული მეთოდოლოგიით გაფართოვდა ვალის დაფარვის მაჩვენებელი, გაუმჯობესდა სუვერენული რისკების შეფასების ინსტრუმენტები, გაიზარდა პროგნოზირების ჰორიზონტი და მეთოდოლოგია თანხვედრაში მოვიდა IMF-ის დაკრედიტების ჩარჩოსთან.183 აღნიშნულის გათვალისწინებით, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებული იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაცია და ვალის მდგრადობის ანალიზი განხორციელდეს IMF-ისა და WB-ის განახლებულ მეთოდოლოგიაზე დაყრდნობით. რაც შეეხება „ვალის მართვის სტრატეგიის“ დოკუმენტს, იგი პირველად 2018 წელს მომზადდა. ფინანსთა მინისტრის 2022 წლის 26 სექტემბრის №328 ბრძანებით, მთავრობის ვალის მართვის საშუალოვადიანი სტრატეგია მთავრობის მიერ მოწონების შემდეგ უნდა განთავსდეს/გამოქვეყნდეს საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს ვებ-გვერდზე ყოველი წლის 31 დეკემბრამდე. საყურადღებოა, რომ გასული ორი წლის განმავლობაში, მთავრობის მიერ მოწონებული სტრატეგიის გამოქვეყნება ხორციელდება აღნიშნული ბრძანებით განსაზღვრული ვადების დარღვევით, შემდგომი ფისკალური წლის განმავლობაში. ამასთანავე, 2025-2028 წლების სტრატეგია, 2025 წლის 19 მაისის მდგომარეობით გამოქვეყნებული არ არის.184 კურსის ცვლილების რისკის შესამცირებლად მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგია 2024-2027 წლებისთვის ადგენს ორ მიზნობრივ მაჩვენებელს: ა) უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული ვალის მშპ-თან შეფარდების 30%-მდე შენარჩუნება, და ბ) მთლიანი ვალის პორტფელში უცხოურ ვალუტაში დენომინირებული ვალის წილის 65%-ზე დაბალ ნიშნულამდე შემცირება. 181 Developing a Medium-Term Debt Management Strategy (MTDS) - Updated Guidance Note for Country Authorities, February 2019, IMF & WB, გვ. 16 182 Information Note on Modifications to the Fund’s Debt Sustainability Assessment Framework for Market Access Countries, IMF. 183 Review of the debt dustainability framework for market access countries, IMF, გვ. 3. 184 ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით განახლებული სტრატეგია მთავრობას მოსაწონებლად წარედგინება საბიუჯეტო პროცესის დაწყების პარალელურად. 180 87 მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიასთან მიმართებით, მნიშვნელოვანია გათვალისწინებული იქნეს „საქართველოს 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციები. კერძოდ:  სტრატეგიაში განსაზღვრული მიმართულებების საბიუჯეტო პროცესში უკეთ ინტეგრირებისთვის, მიზანშეწონილია, მისი განახლება განხორციელდეს შემდგომი წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის საბოლოო ვარიანტის წარდგენამდე. აღსანიშნავია, რომ სტრატეგიის საბიუჯეტო პროცესში ინტეგრაცია მოითხოვება მსოფლიო ბანკის მიერ შემუშავებული DeMPA-ს მეთოდოლოგიითაც;185  სტრატეგიის ზოგიერთი განსახორციელებელი მიმართულების186 ფარგლებში აქტივობების/ღონისძიებების ნაწილს დაგეგმილი არ აქვს რეფორმების განსაზღვრული განხორციელების ვადები და შუალედური მიზნობრივი ნიშნულები/შედეგები; ასევე, ცალკეული აქტივობები/ღონისძიებები საჭიროებს ფორმალურად გაწერილი კრიტერიუმების არსებობას. კრიტერიუმებისა და ვადების განსაზღვრა კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია ისეთი ამოცანებისთვის, რომელთა მიზნობრივ ნიშნულებს მხოლოდ მოცემული სტრატეგია ადგენს და არ რეგულირდება სხვა მარეგულირებელი აქტებით. 6.3 მთავრობის საგარეო ვალი მთავრობის საგარეო ვალის მოცულობამ 2024 წლის ბოლოს 23.1 მლრდ ლარი შეადგინა და წინა წელთან შედარებით 245 მლნ ლარით (1.1%-ით) გაიზარდა. მთავრობის საგარეო ვალის პორტფელის უდიდესი ნაწილი - 17.6 მლრდ ლარი (მთლიანი საგარეო ვალის პორტფელის 75.9%) მრავალმხრივი კრედიტორებისგან აღებული სესხებია. მრავალმხრივ კრედიტორებს შორის უმსხვილესია აზიის განვითარების ბანკი (ADB) (6.4 მლრდ ლარი, მთლიანი მრავალმხრივი კრედიტის მოცულობის 36.3%) და მსოფლიო ბანკი (WB) (5.9 მლრდ ლარი, მთლიანი მრავალმხრივი კრედიტის მოცულობის 33.8%). მთავრობის საგარეო ვალში ასევე მნიშვნელოვანია ორმხრივი კრედიტების წილიც, რომელიც 18.0%-ია (4.2 მლრდ ლარი). უმსხვილესი ორმხრივი პარტნიორები არიან საფრანგეთი, გერმანია და იაპონია. აღნიშნული ქვეყნების მიმართ ჯამური დავალიანება 4.0 მლრდ ლარს (ორმხრივი კრედიტორების წილის 97.3%) შეადგენს. Debt management performance assessment methodology, DPI 3.2, World Bank, გვ. 29 მაგალითად, მე-3 და მე-5 მიმართულებებში. აღნიშნულის შესახებ დეტალური ინფორმაცია იხილეთ დასკვნაში ,,საქართველოს 2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესახებ’’ საქართველოს კანონის პროექტზე. 185 186 88 დიაგრამა 76. მთავრობის საგარეო ვალის პორტფელი კრედიტორების მიხედვით187 (მლრდ ლარი). 25 20 15 15.7 23.5 24.0 7% 6% 21.4 21% 6% 23% 23.1 6% 6% 19% 18% 2.8% 3.1% 3.4% 3.4% ADB IBRD, IDA 9% 19% 36.3% 10 70% 5 20% 22.9 დიაგრამა 77. მთავრობის მრავალმხრივი კრედიტების სტრუქტურა დონორების მიხედვით188 - 2024 წ. 72% 73% 75% 76% 17.3% EIB EBRD 72% AIIB 0 2019 2020 2021 2022 2023 2024 33.8% ფასიანი ქაღალდები და გარანტირებული კრედიტები ორმხრივი კრედიტორები მრავალმხრივი კრედიტორები IMF სხვა 2024 წლის 31 დეკემბერს, მთავრობის საგარეო ვალის პორტფელში ფასიანი ქაღალდების კომპონენტი სრულიად მოიცავს 2021 წელს გამოშვებული 500 მლნ აშშ დოლარის ნომინალური ღირებულების ევროობლიგაციებს. აღნიშნული ფასიანი ქაღალდები ვალის ნაშთში აღრიცხულია ნომინალური - 500 მლნ აშშ დოლარის ეკვივალენტი ღირებულებით ლარში (31.12.2024-ის გაცვლითი კურსით),189 მაშინ როდესაც სახაზინო ფასიანი ქაღალდებიდან მომდინარე ვალდებულება საშინაო ვალის ნაშთში აღირიცხება ფასიანი ქაღალდის გაყიდვის დროს ბიუჯეტში შემოსული თანხის ოდენობით (ნაცვლად ნომინალური ღირებულებისა). იმის გათვალისწინებით, რომ საკრედიტო რესურსის მობილიზებისთვის ორივე შემთხვევაში მსგავსი ფინანსური ინსტრუმენტი გამოიყენება, მიზანშეწონილია, მათგან მომდინარე ვალდებულებების აღრიცხვის პროცესში გამოყენებული იქნეს ერთნაირი სააღრიცხვო მიდგომა, არსებული საერთაშორისო პრაქტიკის შესაბამისად.190 2024 წელს საგარეო კრედიტების სახით მიღებულმა შემოსულობებმა 1.7 მლრდ ლარი შეადგინა და სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ მაჩვენებელს 131 მლნ ლარით (7.0%-ით) ჩამორჩა. 2023 წელთან შედარებით მობილიზებული კრედიტების მოცულობა 270 მლნ ლარით (13.4%ით) შემცირდა. 2024 წელს საგარეო წყაროებიდან მიღებული რესურსის უდიდესი ნაწილი საინვესტიციო კრედიტებია, ჯამური მოცულობით 1.4 მლრდ ლარი (საგარეო კრედიტებიდან 2023 წლიდან საგარეო ვალის ნაშთში გარანტირებული კრედიტების კომპონენტი აღარ არის. ADB - აზიის განვითარების ბანკი; IBRD, IDA - მსოფლიო ბანკი; EIB - ევროპის საინვესტიციო ბანკი; EBRD - ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი; AIIB - აზიის ინფრასტრუქტურის საინვესტიციო ბანკი; IMF - საერთაშორისო სავალუტო ფონდი. კატეგორია „სხვა“ მოიცავს შემდეგ საერთაშორისო ორგანიზაციებს: ევროკავშირი (EU), სოფლის მეურნეობის განვითარების საერთაშორისო ფონდი (IFAD), ევროსაბჭოს განვითარების ბანკი (CEB), სკანდინავიური გარემოსდაცვის საფინანსო კორპორაცია (NEFCO). 189 აღნიშნული ფასიანი ქაღალდების გამოშვებით 2021 წელს ბიუჯეტში შემოსულმა თანხამ 497.1 მლნ აშშ დოლარი (1.7 მლრდ ლარი) შეადგინა. 190 მაგალითად, აღნიშნული საკითხები მოწესრიგებულია GFSM 2014 მეთოდოლოგიით და IPSAS სტანდარტებით. 187 188 89 მობილიზებული შემოსულობების 81.2%). რაც შეეხება ბიუჯეტის მხარდამჭერ კრედიტებს,191 2023 წელთან შედარებით მათი მოცულობა 29 მლნ ლარით (9.7%-ით) გაიზარდა და 327 მლნ ლარი შეადგინა.192 მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიით, აღნიშნული მაჩვენებლისთვის დაწესებული ზღვრული ნიშნული 250 მლნ აშშ დოლარია, რაც 2024 წლის შემთხვევაში დაკმაყოფილებულია. ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტების ზრდის მაჩვენებელი 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ გეგმაზე 253 მლნ ლარით (43.5%-ით) ნაკლებია, რაც გამოწვეულია მსოფლიო ბანკიდან (WB) „საქართველოს მწვანე და მდგრადი განვითარების პოლიტიკის მეორე ოპერაციის“ და საფრანგეთის განვითარების სააგენტოდან (AFD) „საქართველოს მწვანე მიმართულებაზე გადასვლის პროგრამის“ ფარგლებში, შესაბამისად, 135 მლნ ლარის და 134 მლნ ლარის ოდენობის საკრედიტო რესურსის მოუბილიზებლობით. დიაგრამა 78. საგარეო კრედიტების სახით მიღებული შემოსულობები (მლნ ლარი). 5,264 5,558 1,713 3,846 2,467 1,387 409 2,386 2,009 817 298 1,838 1,870 1,739 450 580 327 1,419 1,378 1,569 1,711 1,388 1,290 1,412 ფაქტი ფაქტი ფაქტი ფაქტი ფაქტი საწყისი კანონი კანონის ცვლილება ფაქტი 2019 2020 2021 2022 2023 978 საინვესტიციო კრედიტები ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტები 2024 ევროობლიგაციები აღსანიშნავია, რომ 2024 წლის განმავლობაში გაფორმდა ათი ახალი სასესხო ხელშეკრულება193 307 მლნ ევროსა და 68 მლნ ლარის ნომინალური ღირებულებით.194 მათ შორის, შვიდი ხელშეკრულება გაფორმებულია მრავალმხრივ კრედიტორებთან,195 ხოლო სამი - ორმხრივ კრედიტორთან.196 გაფორმებული ხელშეკრულებებიდან შვიდი სესხი საინვესტიციო პროექტების დაფინანსებას ითვალისწინებს, ხოლო სამი - პროგრამული (ბიუჯეტის მხარდამჭერი) სესხებია. აღნიშნული საინვესტიციო კრედიტებისგან განსხვავებით, ბიუჯეტის მხარდამჭერი კრედიტების უმეტესობას განსაზღვრული მიზნობრიობა ცხადი სახით არ გააჩნიათ და ძირითადად მიმდინარე საჭიროებების დასაფინანსებლად გამოიყენება. 192 2020-2022 წლებში გაზრდილი საკრედიტო რესურსის მობილიზება გამოწვეულია ანტიპანდემიური/ანტიკრიზისული ღონისძიებების დაფინანსებისთვის ბიუჯეტის მხარდამჭერი საკრედიტო რესურსის მობილიზებითა და 2011 წელს გამოშვებული ევროობლიგაციების რეფინანსირებით. 193 9 სესხი გაფორმებულია ევროში, ხოლო 1 სესხი ლარში. 194 თანამედროვე უნარები უკეთესი დასაქმების სექტორის განვითარების პროგრამისთვის – ქვეპროგრამა 2 (ADB). 195 ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკი (EBRD); რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკი (IBRD); აზიის განვითარების ბანკი (ADB). 196 საფრანგეთის განვითარების სააგენტო (AFD); რეკონსტრუქციის საკრედიტო ბანკი (Kfw). 191 90 ხელშეკრულებებიდან რვა გაფორმებულია ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის პირობით, ხოლო ორი ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთით.197 2024 წლის 31 დეკემბრის მდგომარეობით, მთავრობის საგარეო ვალის პორტფელი შედგება ხუთ სხვადასხვა ვალუტაში198 დენომინირებული სესხებისგან. აღსანიშნავია, რომ უკანასკნელ წლებში საგარეო სესხების სავალუტო სტრუქტურა მნიშვნელოვნად შეიცვალა. კერძოდ, შემცირდა დოლარსა და SDR-ში199 დენომინირებული ვალდებულებების წილი, ევროში აღებული ვალდებულებების წილი კი 2019 წელთან შედარებით თითქმის გაორმაგდა და 63%-ს200 გაუტოლდა.201 საყურადღებოა საგარეო ვალის პორტფელში ევროში დენომინირებული სესხების მნიშვნელოვანი ზრდა, რაც მთავრობის საგარეო ვალის მოწყვლადობას ევროს გაცვლითი კურსის ცვლილების მიმართ განსაკუთრებულად ზრდის. დიაგრამა 79. მთავრობის საგარეო სტრუქტურა ვალუტების მიხედვით. 4% 31% 3% 26% 26% 3% 21% 25% 2% 18% 24% ვალის დიაგრამა 80. მთავრობის საგარეო ვალის მოცულობის ცვლილებაში ლარის გაცვლითი კურსისა და ახალი სესხების აღების ეფექტი - 2024 წ. (მლნ ლარი). 2% 2% 15% 12% 23% 23% 573 34% -220 45% 51% 56% 189 793 61% 41 227 -511 -38 -20 -7 -42 -6 JPY KWD 63% -469 32% EUR 2019 2020 2021 EUR USD 2022 2023 2024 SDR USD კურსის ეფექტი სესხის მოცულობის წმინდა ზრდა SDR სხვა ჯამური ეფექტი 2024 წლის ბოლოს არსებული გაცვლითი კურსით, ეროვნული ვალუტა წინა წლის ანალოგიურ მაჩვენებლებთან შედარებით, დოლართან მიმართებით 4.4%-ით გაუფასურდა, ხოლო ევროსთან მდგრადი ურბანული განვითარება – ურბანული მობილობა ბათუმში (KFW), საქართველოს მწვანე მიმართულებაზე გადასვლა - ფაზა I (KFW) 198 აშშ დოლარი, ევრო, ნასესხობის სპეციალური უფლება (SDR), იაპონური იენი, ქუვეითური დინარი. 199 SDR - წარმოადგენს საერთაშორისო სარეზერვო აქტივს, რომლის ღირებულებაც ემყარება 5 ვალუტას: აშშ დოლარს, ევროს, ჩინურ იუანს, იაპონურ იენს და დიდი ბრიტანეთის გირვანქა სტერლინგს. 200 აღნიშნული მაჩვენებელი არ მოიცავს SDR-ში შემავალ ევროს კომპონენტს. იმის გათვალისწინებით, რომ ევრო SDR-ის დაახლოებით მესამედს შეადგენს, მთავრობის საგარეო ვალში ევროს წილი დაახლოებით 66%-ია. 201 2024-2027 წლების მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის მიხედვით, პრიორიტეტი ევროში დენომინირებულ სესხებს ენიჭება, რაც ევროკავშირთან ეკონომიკური დაახლოების პროცესითაა გამოწვეული. 197 91 მიმართებით 1.5%-ით გამყარდა. 2024 წელს მთავრობის საგარეო ვალის ზრდაში ლარის გაუფასურების ეფექტმა ჯამურად 26 მლნ ლარი შეადგინა.202 დიაგრამა 81. წლის ბოლოს დაფიქსირებული ლარის გაცვლითი კურსის %-ული ცვლილება. დიაგრამა 82. მთავრობის საგარეო ვალის ნაშთი საპროცენტო განაკვეთის სახეების მიხედვით. 25.4% 14.3% 7.1% 3.2% 4.5% -5.5% -12.8% 45% 48% 46% 48% 50% 53% 55% 53% 54% 52% 50% 47% 2019 2020 2021 2022 2023 2024 4.4% -0.5% -1.5% -12.9% -17.7% 2019 2020 2021 USD/GEL 2022 2023 2024 EUR/GEL ფიქსირებული ცვლადი უკანასკნელ წლებში ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება საკრედიტო პორტფელში ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილი. კერძოდ, 2024 წლის ბოლოსთვის 2019 წელთან შედარებით ამ ტიპის სესხები 7.4 პ.პ.-ითაა გაზრდილი და 52.6% შეადგენს. საყურადღებოა რომ, მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიაში 2024-2027 წლებისთვის 2027 წლისთვის ფიქსირებული საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხების წილი მთავრობის მთლიან საგარეო ვალში უნდა შეადგენდეს მინიმუმ 50%-ს, რაც 2024 წლისთვის დარღვეულია. 6.4 მთავრობის საშინაო ვალი 2024 წელს მთავრობის საშინაო ვალი წინა წელთან შედარებით 1.4 მლრდ ლარით (16.2%-ით) გაიზარდა და 10 მლრდ ლარს გაუტოლდა. აღნიშნული ზრდა სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მოცულობის ზრდამ განაპირობა.203 2023 წელთან შედარებით 2.9 პ.პ.-ით გაიზარდა საშინაო ვალის წილი მთავრობის მთლიან ვალში და 30.3% შეადგინა. 2022 წლიდან მთავრობის საშინაო ვალის წილი მთლიანი ვალის პორტფელში ზრდადი ტენდენციით ხასიათდება. 2024-2027 წლების მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიით აღნიშნული პარამეტრი 2027 წლისთვის მინიმუმ 35.0%-ის დონეზეა განსაზღვრული. 2024 წლის ბოლოს, სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ნაშთში უდიდესი წილი (38.1%) 3-5 წლამდე ნარჩენი ვადიანობის მქონე სახაზინო ობლიგაციებს უკავია. წინა წელთან შედარებით 5 წელზე მეტი ევროსთან (EUR) და იაპონურ იენთან მიმართებით (JPY) ლარის გამყარებამ გამოიწვია საგარეო ვალის შემცირება, შესაბამისად, 220 მლნ და 22 მლნ ლარის ოდენობით, ხოლო აშშ დოლარის (USD), ნასესხობის სპეციალური უფლებისა (SDR) და ქუვეითური დინარის (KWD) კურსის ეფექტით გაიზარდა, შესაბამისად, 227 მლნ ლარით, 41 მლნ ლარით და 1 მლნ ლარით. 203 სახაზინო ფასიანი ქაღალდების გამოშვებით საშინაო ვალდებულებების ცვლილება 1.5 მლრდ ლარია. 202 92 ნარჩენი ვადიანობის მქონე ფასიანი ქაღალდების წილი გაიზარდა 10.6 პ.პ.-ით და მთლიანი პორტფელის 25.5% შეადგინა. აღნიშნული ზრდა ძირითადად გამოწვეულია 2024 წლის განმავლობაში 5 წელზე მეტი ვადიანობის გრძელვადიანი ფასიანი ქაღალდების გამოშვების მაღალი აქტივობით. კერძოდ, 2024 წელს გამოშვებული 5 ან მეტი წლის ვადის მქონე ფასიანი ქაღალდების ნომინალურმა ღირებულებამ 3.1 მლრდ ლარი შეადგინა (მთლიანი ემისიის 85.5%). დიაგრამა 83. მთავრობის საშინაო ვალის კომპოზიცია და მისი წილი მთავრობის მთლიან ვალში (მლნ ლარი).204 12,0 00 35.0 % 30.3% 8,00 0 20.9% 20.9% 19.6% 313 279 353 723 6,00 0 4,00 0 27.4% 25.2% 10,0 00 193 338 233 334 273 383 30.0 % 25.0 % 20.0 % 15.0 % 9,484 7,958 393 752 5,207 5,069 6,450 10.0 % 2,00 0 3,015 5.0% 0 0.0% 2019 2020 2021 2022 სახაზინო ობლიგაციები სხვა ფასიანი ქაღალდები საშინაო ვალის წილი მთლიან ვალში 2023 2024 სახაზინო ვალდებულებები საბიუჯეტო ორგანიზაციების ვალი დიაგრამა 84. სახაზინო ფასიანი ქაღალდების პორტფელი ნარჩენი ვადიანობის მიხედვით (მლნ ლარი; %).205 9,822 8,292 6,832 5,792 3,766 2,395 2,818 277 644 824 382 1,014 1,041 1,582 1,608 5,486 1,143 2,503 1,235 1,415 3,605 3,747 2,484 1,873 2,480 1,740 1,687 214 393 694 1,094 1,072 1,290 1,562 1,355 1,194 1,579 1,092 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 1,080 1,301 1 წლამდე ნარჩენი ვადიანობა 1-3 წლამდე ნარჩენი ვადიანობა 3-5 წლამდე ნარჩენი ვადიანობა 5+ წლიანი ნარჩენი ვადიანობა სხვა ფასიანი ქაღალდები მოიცავს ობლიგაციებს საქართველოს ეროვნული ბანკისა და ობლიგაციებს ღია ბაზრის ოპერაციებისთვის. 205 დიაგრამაზე წარმოდგენილი მაჩვენებლები არ მოიცავს სხვა სახელმწიფო ფასიან ქაღალდებს. კერძოდ, ობლიგაციებს საქართველოს ეროვნული ბანკისთვის და ობლიგაციებს ღია ბაზრის ოპერაციებისთვის. 204 93 2024 წელს განხორციელებული სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ემისიის შედეგად, საშინაო ვალდებულებების ზრდამ 3,656 მლნ ლარი შეადგინა, ფასიანი ქაღალდების ძირი თანხის დაფარვით საშინაო ვალდებულებების კლებამ კი 2,125 მლნ ლარი. შედეგად, საშინაო ვალდებულებების წმინდა ზრდა 1,530 მლნ ლარს გაუტოლდა. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში აღნიშნული მაჩვენებელი წარმოდგენილია არაზუსტად, 1,528 მლნ ლარის ოდენობით.206 მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის მიხედვით, მთავრობის საშინაო ვალის საშუალო შეწონილი ვადიანობის (ATM - Average Time to Maturity) მინიმალური ზღვარი 2025-2027 წლებისთვის 3 წელს შეადგენს, მაშინ როდესაც მთავრობის მთლიანი ვალისთვის აღნიშნული მაჩვენებელი 5.5 წლითაა განსაზღვრული. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შეფასებით, მთავრობის ვალში საშინაო ვალის წილის ზრდის პირობებში, რეფინანსირების რისკების მინიმიზაციისთვის, მიზანშეწონილია, სტრატეგიაში ასახული ATM-ის მინიმალური ზღვარი საშინაო ვალისთვის ეტაპობრივად გადაიხედოს ზრდის მიმართულებით. 2024 წელს წინა წელთან შედარებით შემცირდა სახაზინო ვალდებულებების სარგებლიანობის განაკვეთები. კერძოდ, 6 თვიან სახაზინო ვალდებულებებზე საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთმა 8.2% შეადგინა, ხოლო 12 თვიანზე 8.0%, რაც შესაბამისად, 1.3 პ.პ.-ით და 1.5 პ.პ.-ით ნაკლებია 2023 წლის მაჩვენებლებზე. 5 და 10 წლიანი სახელმწიფო ობლიგაციების საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები 8.5%-ს გაუტოლდა. დიაგრამა 85. სახაზინო ფასიანი ქაღალდების საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები ვადიანობის მიხედვით (%).207 11.0% 10.0% 8.5% 9.0% 8.2% 8.0% 7.0% 8.0% 6.0% 5.0% 2019 2020 6 თვიანი 2021 12 თვიანი 2022 5 წლიანი 2023 2024 10 წლიანი უკანასკნელი წლების პრაქტიკით, სახაზინო ფასიანი ქაღალდების პორტფელის უდიდესი ნაწილი ადგილობრივი კომერციული ბანკების მფლობელობაში იმყოფება. გასული წლების ტენდენციისგან განსხვავებით, 2024 წელს კომერციული ბანკების მფლობელობაში არსებული ფასიანი ქაღალდების წილი 12.7 პ.პ.-ით გაიზარდა და 68.9% შეადგინა. საქართველოს ეროვნული ბანკის მფლობელობაში არსებული ფასიანი ქაღალდების წილი 12.7 პ.პ.-ით შემცირდა და 16.7%-ს გაუტოლდა. 2023 წელთან აღნიშნული გამოწვეულია სახაზინო ფასიანი ქაღალდების გამოშვების შედეგად საშინაო ვალდებულებების ზრდის კომპონენტის არასრულად წარმოდგენით. შესრულების ანგარიშში აღნიშნული მაჩვენებელი 3,654 მლნ ლარს შეადგენს, მაშინ როდესაც რეალურად 3,656 მლნ ლარია. 207 2024 წელს 2 წლიანი სახაზინო ფასიანი ქაღალდების ემისია არ მომხდარა. 206 94 შედარებით, 1.3 პ.პ.-ით გაიზარდა სხვა რეზიდენტი ინვესტორების წილიც და 12.9% შეადგინა. ბოლო წლებში სხვა რეზიდენტების წილის მკვეთრი ზრდა განპირობებულია საპენსიო სააგენტოს აქტივობით, რომელმაც 2022 წლის აპრილიდან დაიწყო საქართველოს სახაზინო ობლიგაციების შესყიდვა და 2024 წლის ბოლოს ამ ინსტრუმენტში განთავსებულმა თანხამ მისი აქტივების 17.2% (976.9 მლნ ლარი) და სახაზინო ფასიანი ქაღალდების მთლიანი ნაშთის 10.1% შეადგინა. დიაგრამა 86. სახაზინო ფასიანი ქაღალდების განაწილება მათი მფლობელების მიხედვით (მლნ ლარი; %). 9,673 8,138 6,806 5,808 11.3% 3,807 10.0% 17.0% 5,479 9.6% 8.5% 4.5% 2019 2.9% 16.7% 29.4% 30.0% 27.0% 68.9% 17.2% 71.8% 11.6% 1.6% 12.9% 70.7% 61.7% 57.0% 56.2% 2020 2021 2022 2023 ადგილობრივი კომერციული ბანკები ეროვნული ბანკი სხვა რეზიდენტი 2024 არარეზიდენტი გამოწვევად რჩება ფასიანი ქაღალდების მფლობელი არარეზიდენტი ინვესტორების წილის დაბალი მაჩვენებელი, რომელმაც 2024 წლის ბოლოს 1.6% შეადგინა და კლებადი ტენდენციით ხასიათდება. აღსანიშნავია, რომ მთავრობის ვალის მართვის მოქმედი სტრატეგიით, აღნიშნული მაჩვენებლის ადეკვატურ დონედ 20-25%-ია განსაზღვრული. 6.5 მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯები 2024 წელს მთავრობის ვალის მომსახურებასა და დაფარვაზე ჯამურად მიიმართა 5.0 მლრდ ლარი.208 მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვისთვის გაწეული ხარჯების უდიდესი ნაწილი (60.5%) საშინაო ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯებზე მოდის, რომელმაც 3.0 მლრდ ლარს გაუტოლდა. აქედან უმეტესი ნაწილი (74.7%) ძირის დაფარვაზე მიიმართა. საყურადღებოა, რომ 2022 წლიდან გლობალური მონეტარული პოლიტიკის გამკაცრების პირობებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა მთავრობის საგარეო ვალის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი და 2023 წლის ბოლოსთვის 3.4%-ს მიაღწია. მაჩვენებელმა 2024 წელს გლობალური მონეტარული პოლიტიკის შემსუბუქების კვალდაკვალ შემცირება დაიწყო, თუმცა 2024 წლის ბოლოს კვლავ მაღალ ნიშნულზე შენარჩუნდა და 3.1% შეადგინა. იმის გათვალისწინებით, რომ საგარეო ვალის პორტფელის ნახევარი ცვლადი საპროცენტო განაკვეთის მქონე სესხებშია წარმოდგენილი, გასულ წლებთან შედარებით მნიშვნელოვნადაა გაზრდილი საგარეო ვალის საპროცენტო ხარჯები. საბიუჯეტო ორგანიზაციების სესხის სახით აღებული ვალდებულებების მომსახურებამ და დაფარვამ 78 მლნ ლარი შეადგინა. 208 95 დიაგრამა 87. მთავრობის ვალის მომსახურებისა და დაფარვის ხარჯების დინამიკა (მლნ ლარი). 4,365 საშინაო საგარეო 3,477 2,653 2,472 2,296 902 917 1,379 795 765 1,570 პროცენტი 1,712 336 428 ძირი 2019 პროცენტი ძირი 2020 753 284 512 1,533 პროცენტი ძირი 2021 შვეიცარიის ცენტრალური ბანკი ინგლისის ცენტრალური ბანკი აშშ-ის ცენტრალური ბანკი ევროპის ცენტრალური ბანკი 517 1,621 236 517 1,478 2,238 718 760 672 პროცენტი ძირი 2022 დიაგრამა 88. ცენტრალური ბანკების მონეტარული საპროცენტო განაკვეთების დინამიკა209- 2019–2025 (I კვ). 4 1,045 971 324 281 ძირი 5 1,239 1,189 605 6 2,667 2,504 პროცენტი ძირი 2023 პროცენტი 2024 დიაგრამა 89. საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი მთავრობის საგარეო ვალზე (%).210 3.4% 3.1% 4.5 4.375 3 2.2% 2.5 2 1 1.3% 0 0.25 1.0% -1 01.11.24 01.06.24 01.01.24 01.08.23 01.03.23 01.10.22 01.05.22 01.12.21 01.07.21 01.02.21 01.09.20 01.04.20 01.11.19 01.06.19 01.01.19 -2 2020 2021 2022 2023 2024 მეორე მხრივ, საშინაო წყაროებიდან მობილიზებული რესურსი საგარეო წყაროებიდან მიღებულ რესურსთან შედარებით მაღალი საპროცენტო ხარჯებით ხასიათდება. შედეგად, მთავრობის ვალის პორტფელში საშინაო ვალის წილის ზრდა მნიშვნელოვნად ზრდის საშინაო ვალდებულებებზე გადახდილი საპროცენტო ხარჯის მოცულობას. ზემოაღნიშნული ორი მოვლენის ერთდროული ზემოქმედება (გამკაცრებული გლობალური მონეტარული პოლიტიკა მაღალი ცვლადგანაკვეთიანი სესხების დიდი წილის პირობებში და საშინაო ვალის წილის ზრდა) მნიშვნელოვან ფისკალურ წნეხს ქმნის სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის. წყარო : Bank for International Settlements (BIS) აღსანიშნავია, რომ 2020 წლის ჩათვლით ვალის პორტფელში შედიოდა 2011 წელს გამოშვებული ევროობლიგაციები, რომლის კუპონის განაკვეთი 6.875%-ს შეადგენდა. 2021 წლის აპრილში აღნიშნული ევროობლიგაციების რეფინანსირება განხორციელდა ახალი, 2.75% კუპონის მქონე ევროობლიგაციებით. შედეგად, გლობალური საპროცენტო განაკვეთების უცვლელობის პირობებში მომდევნო წლებში უნდა შემცირებულიყო ვალის პორტფელის საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთი. 209 210 96 დიაგრამა 90. მთავრობის ვალის მომსახურების (პროცენტის) ხარჯები (მლნ ლარი) და მისი ფარდობა ნაერთი ბიუჯეტის შემოსავლებთან (%).211 2,500 2,000 6.4% 6.2% 6.3% 6.2% 5.4% 5.4% 5.3% 6.4% 6.0% 4.7% 5.0% 3.9% 1,500 7.0% 4.0% 1,000 1,478 1,189 500 605 765 795 753 2020 2021 2022 1,765 1,925 2,020 2,140 3.0% 2.0% 1.0% 0 0.0% 2019 საპროცენტო ხარჯი 2023 2024 2025* 2026* 2027* 2028* პროცენტის შეფარდება შემოსავლებთან * აღნიშნავს პროგნოზს აღსანიშნავია, რომ მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის მე-4 მიმართულებად განსაზღვრულია მთავრობის ვალის პორტფელის ხარჯისა და რისკის ოპტიმიზაცია. სტრატეგიის დოკუმენტში მოცემულია პორტფელის რისკის შეფასების ინდიკატორები და დადგენილია შესაბამისი ზღვრები, თუმცა ვალის პორტფელთან დაკავშირებული ხარჯის ინდიკატორი სრულფასოვნად წარმოდგენილი არ არის.212 თავის მხრივ, ვალის დანახარჯების მინიმიზაცია ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია ვალის მართვის ოპტიმალური მიდგომების შემუშავების პროცესში.213 აღნიშნული ფაქტორების გათვალისწინებით, მიზანშეწონილია, გათვალისწინებული იქნეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის რეკომენდაცია და მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის დოკუმენტში აისახოს ვალის ხარჯების შეფასების ინდიკატორ(ებ)ი და სტრატეგიით განსაზღვრული მიზნობრივი მაჩვენებლების214 პოტენციური გავლენა ამ ინდიკატორ(ებ)ზე. რეკომენდაციები: ფინანსთა სამინისტროს:  მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს სახელმწიფოს მიერ გამოშვებული ფასიანი ქაღალდებით მობილიზებული საკრედიტო რესურსის ერთგვაროვანი სააღრიცხვო მიდგომა შესაბამისი საერთაშორისო პრაქტიკის გათვალისწინებით. საპროგნოზო მონაცემები ეყრდნობა 2025-2028 წლების ძირითადი ეკონომიკური და ფინანსური ინდიკატორების დოკუმენტის საბაზო სცენარით ნაერთი ბიუჯეტისთვის განსაზღვრულ მაჩვენებლებს. 212 აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, დოკუმენტში მოცემულია ინფორმაცია მხოლოდ საგარეო სესხების შერჩევის პროცესში დანახარჯების შემცირების მიზნით გამოყენებული კრიტერიუმების შესახებ. 213 Developing a medium-term management strategy framework (MTDS), MTDS Analytical tool manual, WB&IMF 214 რეფინანსირების, საპროცენტო განაკვეთის, სავალუტო და გადახდისუნარიანობის რისკები. 211 97 7. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის წინა წლების მოხსენებებში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს თან ახლავს ინფორმაცია „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ 2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ მომზადებულ მოხსენებაში წარმოდგენილი შენიშვნებისა და რეკომენდაციების საბიუჯეტო პროცესში გათვალისწინების შესაძლებლობის თაობაზე“ მთავრობის განკარგულებით215 განსაზღვრული სამოქმედო გეგმის შესრულების შესახებ. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ მომზადებულ მოხსენებებში 2021-2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტების შესრულების წლიური ანგარიშების შესახებ გაიცა 14 რეკომენდაცია. არსებული მდგომარეობით, სრულად შესრულებულია 3 რეკომენდაცია, ხოლო 7 რეკომენდაცია მიმდინარეა (თითოეული რეკომენდაციის შესრულების შესახებ დეტალური ინფორმაცია იხ. დანართ 5-ში). დიაგრამა 91. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ 2021-2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ მოხსენებებში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა. 3 4 შესრულებული მიმდინარე შეუსრულებელი 7 215 საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 11 სექტემბრის N1302 განკარგულება. 98 დანართები დანართი 1. ბიუჯეტის დაზუსტება - მაგალითები 1. რიგ შემთხვევებში საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ადგილი აქვს წლის განმავლობაში რესურსების მობილიზებას ისეთი ღონისძიებების/პროექტების დასაფინანსებლად, რომელთა სათანადო დაგეგმვის შემთხვევაში, შესაძლებელი იქნებოდა ასიგნებების ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე გათვალისწინება.     ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს „საქართველოში ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების განვითარება“ (24 08 02 01) ქვეპროგრამის მუხლში „სხვა საინვესტიციო ფონდების წილი“ წლის განმავლობაში მობილიზებულია 3.3 მლნ ლარი ვენჩურულ საინვესტიციო ფონდში ინვესტიციის განსახორციელებლად. უწყების განმარტებით, „საქართველოს მთავრობის 2022 წლის 26 დეკემბრის №2420 განკარგულების „სსიპ - საქართველოს ინოვაციების და ტექნოლოგიების სააგენტოს 500 GEORGIA, L.P. ვენჩურულ საინვესტიციო ფონდში მონაწილეობასთან დაკავშირებული ღონისძიებების გატარების თაობაზე“ საფუძველზე, სააგენტოს 2024 წელს უნდა განეხორციელებინა 3.6 მლნ ლარის ინვესტიცია, რომელიც სააგენტოს მიერ გათვალისწინებული იყო ზღვრული მოცულობების ზემოთ მოთხოვნილ საბიუჯეტო თანხებში. სახელმწიფო ბიუჯეტის დამტკიცების ეტაპზე აღნიშნული თანხა არ იქნა გათვალისწინებული სააგენტოს ბიუჯეტში, წლის განმავლობაში კი დადგა სხვადასხვა პროგრამებიდან და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებიდან თანხის მობილიზების საჭიროება. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს „სოციალურად დაუცველი ოჯახების ფულადი დახმარება“ (27 02 02 01) ქვეპროგრამის „საქონლისა და მომსახურების“ მუხლში 2024 წლის ივლისში 2.6 მლნ ლარი (დამტკიცებული ბიუჯეტის 104.2%) მობილიზდა სსიპ - სოციალური მომსახურების სააგენტოს შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებულ პირთა (სოციალური აგენტებისა და ოჯახების გაძლიერების კონსულტანტთა) შრომის ანაზღაურების მიზნით. ასევე, „პირველადი და გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფის ქვეპროგრამის“ (27 03 03 07 01) „საქონელი და მომსახურების“ მუხლში შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებული თანამშრომლებისა და სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადების წევრების შრომის ანაზღაურების მიზნით, წლის განმავლობაში დამატებით მობილიზებულმა თანხებმა 4.6 მლნ ლარი (დამტკიცებული გეგმის 3.2%) შეადგინა. უწყების განმარტებით, შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებულ პირთა ხელფასის 10%-ით გაზრდის მიზნით, საბიუჯეტო განაცხადით ჭერს ზემოთ მოთხოვნილი 132 მლნ ლარიდან მხოლოდ 115 მლნ ლარი დამტკიცდა, წარმოქმნილი დეფიციტის ნაწილობრივი დაბალანსება კი ცენტრის საბიუჯეტო სახსრებით განხორციელდა. იუსტიციის სამინისტროს „მიწის რეგისტრაციის ხელშეწყობა და საჯარო რეესტრის მომსახურებათა განვითარება/ხელმისაწვდომობა“ (26 08) პროგრამის „საქონელი და მომსახურების“ მუხლიდან 1.3 მლნ ლარი გადანაწილდა „საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს ცენტრალური აპარატისა“ (26 01 01) და „დანაშაულის პრევენციისა და სრულყოფილი პრობაციის სისტემა“ (26 06 01) ქვეპროგრამებში საგრანტო პროგრამის განხორციელებასთან დაკავშირებული, სამინისტროს ინფრასტრუქტურის საპროექტო, სახარჯთაღრიცხვო და საექსპერტო სამუშაოებთან დაკავშირებული ხარჯებისა და შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებულ პირთა ხარჯების ანაზღაურების მიზნით. წარმოდგენილი განმარტებით, გაზრდილი ასიგნებით დაფინანსდა ისეთი ღონისძიებები, რომელთა ნაწილის გათვალისწინებაც ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე იყო შესაძლებელი. შინაგან საქმეთა სამინისტროს „სახელმწიფო მატერიალური რეზერვების შექმნა და მართვა“ (30 06 02) ქვეპროგრამის „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლის დამტკიცებული ასიგნებების მოცულობამ 6 ათასი ლარი შეადგინა. სახანძრო ავტოსატრანსპორტო საშუალებების შესყიდვის მიზნით აპრილში საჭირო გახდა 11.9 მლნ ლარის მობილიზება. ავტოსატრანსპორტო საშუალებების შესყიდვა საბიუჯეტო განაცხადით არ ყოფილა მოთხოვნილი (მსგავს შემთხვევას ადგილი ჰქონდა წინა წელსაც). ასევე, „საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს სისტემისა და საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მოსამსახურეთა ჯანმრთელობის დაცვის მომსახურებით უზრუნველყოფა“ (30 99 05) პროგრამის „არაფინანსური აქტივების ზრდის“ მუხლს ბიუჯეტის კანონით დაფინანსება განესაზღვრა 3 ათასი ლარის ოდენობით. წლის განმავლობაში აღნიშნულ მუხლზე მობილიზდა 0.7 მლნ ლარი, სამსახურის შენობის სარემონტო სამუშაოებისა და ავეჯის შეძენის ხარჯების დასაფინანსებლად. ამავე პროგრამის „საქონლისა და მომსახურების“ მუხლში წლის მანძილზე მობილიზებულია 0.9 მლნ ლარი (დამტკიცებული ბიუჯეტის 26.4%), სხვადასხვა საოფისე ტექნიკის შეძენის და სამედიცინო ხარჯების დასაფინანსებლად. ზემოაღნიშნული ხარჯების გათვალისწინება შესაძლებელი იყო ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე. 2. ზოგიერთი საბიუჯეტო ორგანიზაციის შემთხვევაში, ადგილი აქვს პროგრამების/ქვეპროგრამებისა ან ცალკეულ საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლების ფარგლებში ჭარბი ოდენობით რესურსის დაგეგმვას ან/და წლის განმავლობაში აუთვისებელი საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილებას სხვადასხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე/საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე.      ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს „მეწარმოების პროგრამების“ (24 07 02 01 01) „სუბსიდიების“ მუხლიდან სხვა პროგრამებზე, ღონისძიებებსა და საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე წლის განმავლობაში გადანაწილებულია 31.7 მლნ ლარი („სუბსიდიების“ მუხლით დამტკიცებული გეგმის 21.7%). უწყების განმარტებით, რეფინანსირების განაკვეთის კლების შედეგად მნიშვნელოვნად შემცირდა სააგენტოს მხრიდან სესხის პროცენტის თანადაფინანსება (3%-მდე), რაც თავის მხრივ უარყოფითად აისახა მეწარმე სუბიექტების მხრიდან აღნიშნული პროგრამით დაინტერესებაზე. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამას „ჰეპატიტის მართვა“ (27 03 02 11 01) სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით ასიგნებები 3.8 მლნ ლარით განესაზღვრა. წლის განმავლობაში ქვეპროგრამიდან გადანაწილებული თანხის მოცულობამ 1.1 მლნ ლარი შეადგინა. უწყების განმარტებით, აუთვისებლობის ძირითადი მიზეზი სერვისებზე მოსახლეობის დაბალი მიმართვიანობაა. საყურადღებოა, რომ ანალოგიური მიზეზით აღნიშნული ქვეპროგრამის ათვისების მაჩვენებელი დაბალი იყო გასულ წლებშიც. „შინაგან საქმეთა სამინისტროს ცენტრალური აპარატიდან“ (30 01 01) წინა წლების მსგავსად ხორციელდებოდა სხვადასხვა ტერიტორიული პოლიციის დეპარტამენტებსა და დაქვემდებარებულ ერთეულებზე საბიუჯეტო სახსრების გადანაწილება საჭიროებებიდან გამომდინარე. ამას ადასტურებს ის ფაქტიც, რომ წლის განმავლობაში სამინისტროს მიერ წარმოდგენილი 236 ხარჯთაღრიცხვის ცვლილების ცნობიდან, 223 (94%) შეეხო აღნიშნულ ქვეპროგრამას, მათ შორის, 44 შიდა კვარტალურ, ხოლო 169 სამინისტროს რეგიონალური პოლიციის დეპარტამენტების ქვეპროგრამებზე და სხვა პროგრამების საბიუჯეტო კლასიფიკაციის მუხლებზე თანხების გადანაწილებებს. ქვეპროგრამიდან წლის განმავლობაში სულ გადანაწილებულია 120.9 მლნ ლარი (მათ შორის პირველ და მეორე კვარტალშივე 47.7 მლნ ლარი). დაუგეგმავი ან/და არასაკმარისი საბიუჯეტო სახსრებით დაგეგმილი ღონისძიებების დასაფინანსებლად სხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე გადანაწილების სიხშირე მიუთითებს საბიუჯეტო სახსრების მართვასთან დაკავშირებულ ხარვეზებზე. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ქვეპროგრამის „სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების ინფრასტრუქტურული განვითარება” (31 05 09) ასიგნებები სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით 3 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა. წლის განმავლობაში ქვეპროგრამიდან გადანაწილებული თანხის მოცულობამ 1.2 მლნ ლარი (დამტკიცებული გეგმის 38.8%) შეადგინა. უწყების განმარტებით, აუთვისებლობის მიზეზს ბენეფიციართა ნაკლები ინტერესი წარმოადგენს. აღსანიშნავია, რომ იმავე მიზეზით ქვეპროგრამის ათვისების მაჩვენებელი დაბალი იყო გასულ წლებშიც; კერძოდ, 2023 წელს გეგმის 28.6%-ს (1.4 მლნ ლარი), ხოლო 2022 წელს გეგმის 53.8%-ს (1.9 მლნ ლარი) შეადგენდა. შესაბამისად, ადგილი ჰქონდა აუთვისებელი რესურსის სხვა პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე გადანაწილებას. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს „ჩემი პირველი კომპიუტერი“ (32 02 11) ქვეპროგრამიდან წლის განმავლობაში გადატანილი თანხების მოცულობამ 9.9 მლნ ლარი (დამტკიცებული ბიუჯეტის 16.7%) შეადგინა. საყურადღებოა, რომ 2024-2025 სასწავლო წლისთვის პორტაბელური კომპიუტერების შესყიდვის მიზნით საჭირო თანხის ნაწილი (10 მლნ ლარი) ავანსის სახით ანაზღაურდა 2023 წლის ბოლოს. 2024 წლის ბიუჯეტის დაგეგმვის პროცესში აღნიშნული გარემოება გათვალისწინებული არ იქნა. 100 3. გარკვეულ შემთხვევებში, საბიუჯეტო ორგანიზაციების მიერ ხორციელდება ასიგნებების გადანაწილების უკუპროცესი. კერძოდ, ადგილი აქვს იმ პროგრამებზე/ქვეპროგრამებზე თანხების უკან მობრუნებას, რომლებიდანაც წლის განმავლობაში ხდებოდა ასიგნებების გადატანა.    იუსტიციის სამინისტროს „პენიტენციური სისტემის ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება“ (26 02 03) ქვეპროგრამის დაფინანსება სახელმწიფო ბიუჯეტის საწყისი კანონით 43 მლნ ლარის ოდენობით განისაზღვრა. წლის განმავლობაში ამ ქვეპროგრამიდან გადატანილ იქნა 11.5 მლნ ლარი (დამტკიცებული გეგმის 26.8%). თუმცა 2024 წლის ბოლოს ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით ამ ქვეპროგრამაში საჭირო გახდა 9 მლნ ლარის მობილიზება, ახალი პენიტენციური დაწესებულების მშენებლობასთან დაკავშირებული ხარჯების დაფინანსების მიზნით. 2024 წლის აპრილსა და დეკემბერში შინაგან საქმეთა სამინისტროს „სასაზღვრო პოლიციის ცენტრალური აპარატის“ (30 02 01) ქვეპროგრამის „შრომის ანაზღაურების“ მუხლიდან 2.1 მლნ ლარი გადანაწილდა „სამინისტროს ცენტრალური აპარატის“ (30 01 01) ქვეპროგრამაში სამინისტროს თანამშრომელთა შრომის ანაზღაურების მიზნით. დეკემბრის ბოლოს კი სასაზღვრო პოლიციის ცენტრალური აპარატის შეუფერხებელი ფუნქციონირების მიზნით საჭირო გახდა 1.4 მლნ ლარის უკან მობრუნება. ასევე, „სამოქალაქო უსაფრთხოების დონის ამაღლება“ (30 06 01) ქვეპროგრამის „შრომის ანაზღაურების“ მუხლიდან 2024 წლის მარტი-დეკემბრის პერიოდში გადანაწილებულია 2.6 მლნ ლარი სამინისტროს სტრუქტურული ქვედანაყოფების და ტერიტორიული ორგანოების თანამშრომელთა შრომის ანაზღაურების დასაფინანსებლად. დეკემბრის ბოლოს კი ქვეპროგრამის შეუფერხებელი ფუნქციონირების მიზნით ამავე მუხლში მობრუნებულ იქნა 2.0 მლნ ლარი. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს „საჯარო სკოლების ოპერირებისა და მოვლა-პატრონობის სისტემის განვითარება“ (32 07 05) ქვეპროგრამის „საქონელი და მომსახურების“ მუხლიდან წლის პირველ კვარტალში გადანაწილდა 3.9 მლნ ლარი (ამ მუხლის დამტკიცებული გეგმის 61.3%) 2024-2025 სასწავლო წლისათვის საჯარო სკოლებისთვის შესაძენი საწვავი ბრიკეტებისთვის გათვალისწინებული ასიგნებების შემცირების ხარჯზე. აღნიშნული ქვეპროგრამის ფარგლებში, წლის ბოლოს, საჯარო სკოლებისთვის საწვავი ბრიკეტების შესყიდვისა და ათასწლეულის გამოწვევის კომპაქტის ფარგლებში პირველი, მეორე, მესამე და მეექვსე ფაზით საქართველოს სხვადასხვა რეგიონების რეაბილიტირებულ სკოლებში გამოვლენილი ხარვეზების გამოსწორების მიზნით სარეაბილიტაციო სამუშაოების განხორციელებისთვის დადგა 2.0 მლნ ლარის უკან მობრუნების აუცილებლობა. დანართი 2. ბიუჯეტის ათვისება პროგრამების დონეზე - მაგალითები სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებით დაბალი ათვისების მქონე ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის მაჩვენებელი, რომელთაც დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით მაღალი ათვისება აქვთ - 2024 წ. (ათასი ლარი). მონაცემები დალაგებულია პროგრამული კოდის მიხედვით. ბიუჯეტის კანონი საწყისი (1) ბიუჯეტის კანონი საბოლოო (2) დაზუსტებული გეგმა (3) შემოსავლების მობილიზება და გადამხდელთა მომსახურების გაუმჯობესება (23 02) 25,000 25,000 21,659 ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები (24 01 02) 500 500 მარკეტინგული და იურიდიული კონსულტაციების ხარჯი (24 01 04) 3,400 3,400 პროგრამის დასახელება/პროგრამული კოდი ფაქტი (4) (4/2) % (4/3) % 19,337 77.3% 89.3% 83 83 16.6% 100.0% 274 266 7.8% 97.0% 101 თბილისის ახალი საერთაშორისო აეროპორტის მშენებლობისათვის საჭირო კვლევების დაფინანსება (24 06 05 02) 20,000 4,500 2,000 2,000 44.4% 100.0% - 36,026 28,776 28,037 77.8% 97.4% დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვა (27 01 08) 1,700 1,700 908 904 53.2% 99.5% ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამების მართვა (27 01 09) 5,700 5,700 3,044 3,034 53.2% 99.7% ორსულობის, მშობიარობის და ბავშვთა მოვლის, ასევე ახალშობილის შვილად აყვანის დახმარება (27 02 02 03) 37,200 37,200 25,579 25,579 68.8% 100.0% უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა (27 02 02 09) 25,000 25,000 3,013 3,011 12.0% 100.0% მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში მომსახურებით უზრუნველყოფა (27 02 03 02 07) 3,600 3,600 2,797 2,797 77.7% 100.0% ტუბერკულოზის მართვა (27 03 02 06 01) 12,162 12,162 8,515 8,515 70.0% 100.0% 2,038 2,038 1,370 1,353 66.4% 98.8% 3,500 3,500 2,659 2,637 75.4% 99.2% ჯანმრთელობის ხელშეწყობა (27 03 02 10) 2,000 2,000 1,391 1,287 64.3% 92.5% ჰეპატიტის მართვა (27 03 02 11 01) 3,800 3,800 2,700 2,692 70.8% 99.7% ფსიქიკური ჯანმრთელობა (27 03 03 01) 50,000 50,000 39,615 39,615 79.2% 100.0% დიაბეტის მართვა (27 03 03 02) 30,000 30,000 22,720 22,720 75.7% 100.0% დიალიზი და თირკმლის ტრანსპლანტაცია (27 03 03 04) 50,000 50,000 38,589 38,579 77.2% 100.0% საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის მხარდაჭერის მიზნით განსახორციელებელი ღონისძიებები (27 04 02) 10,815 10,815 2,272 2,159 20.0% 95.0% სამუშაოს მაძიებელთა პროფესიული კვალიფიკაციის ამაღლება (27 05 03) 5,300 5,300 3,747 3,743 70.6% 99.9% საქართველოში ინოვაციებისა და ტექნოლოგიების განვითარება (24 08 02 01) ტუბერკულოზის მართვა (სსიპ – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი) (27 03 02 06 02) აივ ინფექცია/შიდსი (სსიპ – ლ. საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი) (27 03 02 07 02) 102 საზოგადოებრივ სამუშაოებზე დასაქმების ხელშეწყობის მართვა (27 05 04 01) 6,700 6,700 4,458 4,346 64.9% 97.5% სარეინტეგრაციო დახმარება საქართველოში დაბრუნებული მიგრანტებისათვის (27 06 01) 1,000 1,000 733 733 73.3% 100.0% იძულებით გადაადგილებულ პირთა განსახლების სოციალური და საცხოვრებელი პირობების შექმნა (27 06 03) 235,000 235,000 178,256 178,175 75.8% 100.0% საერთაშორისო ორგანიზაციებში არსებული ფინანსური ვალდებულებების უზრუნველყოფა (28 01 02) 6,300 6,300 4,556 4,522 71.8% 99.3% დიასპორული პოლიტიკა (28 01 04) 1,900 1,900 1,513 1,513 79.6% 100.0% მოქალაქეთა ჩართულობა სამხედრო საქმის შესწავლასა და პოპულარიზაციაში (29 02 06) 2,750 2,750 235 235 8.5% 100.0% ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა და რეაბილიტაცია (29 03 04) 6,130 6,130 4,818 4,818 78.6% 100.0% კავშირგაბმულობა და საინფორმაციო ტექნოლოგიების განვითარება (29 04 02) 8,515 8,515 5,919 5,919 69.5% 100.0% ინფორმაციული ტექნოლოგიებისა და ელექტრონული სისტემების ფუნქციონირების უზრუნველყოფა (31 01 03) 7,100 7,100 4,422 4,314 60.8% 97.6% მცენარეთა დაცვა და ფიტოსანიტარიული კეთილსაიმედოობა (31 02 04) 2,750 2,750 1,435 1,319 47.9% 91.9% საქართველოში გავრცელებული შინაური ცხოველების, ფრინველების, თევზების და სამეურნეო-სასარგებლო მწერების ადგილობრივი ჯიშების და პოპულაციების აღდგენაგაუმჯობესება და გენეტიკური ბანკის შექმნა (31 04 02) 800 800 463 460 57.5% 99.4% ქართული ჩაი (31 05 05) 500 500 78 78 15.6% 100.0% სასოფლო-სამეურნეო კოოპერატივების ინფრასტრუქტურული განვითარება (31 05 09) 3,000 3,000 1,837 1,837 61.2% 100.0% სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის თანადაფინანსების პროექტი (31 05 10) 20,000 16,000 11,171 11,160 69.8% 99.9% ქართული აგროსასურსათო პროდუქციის პოპულარიზაცია (31 05 11) 3,000 3,000 2,386 2,386 79.5% 100.0% იმერეთის აგროზონა (31 05 12) 1,000 1,000 0 0 0.0% - ბიოწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა (31 05 13) 1,000 1,000 122 122 12.2% 100.0% ლიდერპროგრამა (31 05 17) 1,000 1,000 0 0 0.0% - დაცული ტერიტორიების დაცვა და რესურსების მართვა (31 08 02) 1,000 1,000 815 759 75.9% 93.1% 103 ჰიდრომეტეოროლოგიის მონიტორინგი (31 13 02) 10,000 10,000 5,875 5,625 56.3% 95.8% საერთაშორისო ურთიერთობების მხარდაჭერა (32 01 06) 6,205 6,205 4,131 4,131 66.6% 100.0% ა(ა)იპ - აღმოსავლეთ პარტნიორობის ევროპული სკოლა (32 01 07) 1,900 1,900 525 523 27.6% 99.8% მოსწავლეების სახელმძღვანელოებით უზრუნველყოფა - სსიპ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების სააგენტო (32 02 06 01) 36,000 36,000 27,407 27,406 76.1% 100.0% ა(ა)იპ - პროფესიული უნარების სააგენტოს პროგრამები (32 03 02 02) 11,000 11,000 8,764 8,751 79.6% 99.8% გამყოფი ხაზის მიმდებარე სოფლებში მცხოვრები სტუდენტების სწავლის დაფინანსება (32 04 02 03) 5,000 5,000 3,177 3,177 63.5% 100.0% ოკუპირებულ ტერიტორიებზე მცხოვრები პირებისა და თანამემამულის სტატუსის მქონე პირების უმაღლესი განათლების ხელშეწყობა (32 04 02 04) 2,500 2,500 1,784 1,784 71.4% 100.0% მასწავლებლის მომზადების ერთწლიანი საგანმანათლებლო პროგრამა (32 04 02 05) 3,200 3,200 2,438 2,438 76.2% 100.0% პროგრამა „ცოდნის კარი“ (32 04 02 07) 1,000 1,000 581 581 58.1% 100.0% ახალგაზრდობის სფეროში ადმინისტრირება და მართვა (32 08 01) 2,044 2,044 1,529 1,523 74.5% 99.6% საერთაშორისო ურთიერთობების მხარდაჭერა (33 01 02) 500 500 368 368 73.5% 100.0% კულტურაში ინვესტიციებისა და ინფრასტრუქტურული პროექტების მხარდაჭერა - საქართველოს კულტურისა და სპორტის სამინისტრო (33 03 01 01) 30,000 30,000 16,033 16,016 53.4% 99.9% სსიპ – საქართველოს კინემატოგრაფიის ეროვნული ცენტრი (33 05 01 13) 8,107 8,107 4,151 4,008 49.4% 96.5% ქვეყნის ტერიტორიაზე საერთაშორისო სპორტული ღონისძიებების სახელმწიფო მხარდაჭერა (33 07 06) 7,000 8,050 6,143 6,143 76.3% 100.0% ქართული ჭიდაობის სახელმწიფო მხარდაჭერა (33 07 13) 700 700 530 530 75.7% 100.0% 104 ზოგიერთი პროგრამა/ქვეპროგრამა, რომელსაც დაზუსტებულ გეგმასთან მიმართებით ათვისების მაღალი მაჩვენებელი აქვს, ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებულ გეგმასთან მიმართებით კი შესრულების დაბალი მაჩვენებლით ხასიათდება.     ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს ქვეპროგრამაზე „ქვეყნის ბრენდის განვითარების ღონისძიებები“ (24 01 02) სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით გამოყოფილი ასიგნებების მოცულობამ 0.5 მლნ ლარი, ფაქტობრივად ათვისებულმა თანხამ კი 82.9 ათასი ლარი (გეგმის 16.6%) შეადგინა. საყურადღებოა, რომ აღნიშნული ქვეპროგრამის ათვისების მაჩვენებელი დაბალი იყო გასულ წლებშიც. კერძოდ, 2023 წელს 53.6%-ს (1.9 მლნ ლარი), ხოლო 2022 წელს 1.0%-ს (26.2 ათასი) შეადგენდა. გასული წლების მსგავსად, დაბალი ათვისებით ხასიათდება სამინისტროს კიდევ ერთი ქვეპროგრამა „მარკეტინგული და იურიდიული კონსულტაციების ხარჯი“ (24 01 04), რომლის დამტკიცებული გეგმა 3.4 მლნ ლარს, ხოლო ფაქტობრივი ხარჯი 265.5 ათას ლარს (გეგმის 7.8%) შეადგენდა. აღნიშნული ქვეპროგრამის ათვისების მაჩვენებელი 2023 წელს 58.6%-ის (234.3 ათასი ლარი), ხოლო 2022 წელს 1.5%-ის (59.3 ათასი ლარი) ტოლია. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამაზე „უსახლკარო/მძიმე საცხოვრებელ პირობებში მყოფი მრავალშვილიანი ოჯახების საცხოვრებლით უზრუნველყოფა” (27 02 02 09) სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით გამოყოფილი ასიგნებების მოცულობამ 25.0 მლნ ლარი, ფაქტობრივად ათვისებულმა თანხამ კი 3.0 მლნ ლარი (გეგმის 12.0%) შეადგინა. უწყების განმარტებით, აუთვისებლობის ძირითადი მიზეზია აღნიშნული ქვეპროგრამის განხორციელების გამოცდილების არ ქონა, რამაც გარკვეულწილად შეაფერხა დაგეგმილი ასიგნებების ათვისება. ასევე, დაბალი ათვისებით ხასიათდება „დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვისა“ (27 01 08) და „საზოგადოებრივ სამუშაოებზე დასაქმების ხელშეწყობის მართვა“ (27 05 04 01) ქვეპროგრამები, რომელთა დამტკიცებული ბიუჯეტი შესაბამისად 1.7 მლნ ლარს და 6.7 მლნ ლარს, ხოლო ათვისების მაჩვენებელი 53.2%-სა და 64.9%-ს შეადგენს. „დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვის“ ქვეპროგრამის აუთვისებელობის მიზეზს სააგენტოს რეორგანიზაციის გამო დიდი ოდენობით თავისუფალი შტატების არსებობა, ხოლო „საზოგადოებრივ სამუშაოებზე დასაქმების ხელშეწყობის მართვის“ ქვეპროგრამის შემთხვევაში დამატებითი ინვენტარის შესყიდვა/გაცემის საჭიროების არარსებობა წარმოადგენს, ვინაიდან პროგრამაში ჩართულ პირთა ჩანაცვლება არ მომხდარა და მათ უკვე ჰქონდათ საჭირო ინვენტარი. საყურადღებოა, რომ აღნიშნული ქვეპროგრამების წლიური გეგმა არ შემცირებულა ბიუჯეტის კანონში 10 დეკემბერს განხორციელებული ცვლილებით. ამასთან, ქვეპროგრამების დაბალ ათვისებაზე ყურადღება გამახვილებულ იქნა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებაში „საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ“. თავდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამაზე „მოქალაქეთა ჩართულობა სამხედრო საქმის შესწავლასა და პოპულარიზაციაში“ (29 02 06) სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით გამოყოფილი ასიგნებების მოცულობამ 2.8 მლნ ლარი, ფაქტობრივად ათვისებულმა თანხამ კი 234.8 ათასი ლარი (გეგმის 8.5%) შეადგინა. უწყების განმარტებით, არ განხორციელდა სსიპ - თავდაცვის მოხალისის შტატებით დაკომპლექტება, ვინაიდან შეფერხდა საოფისე შენობის სარემონტო სამუშაოები. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ქვეპროგრამას „სასოფლო სამეურნეო ტექნიკის თანადაფინანსების პროექტი“ (31 05 10) სახელმწიფო ბიუჯეტის საწყისი კანონით გამოყოფილი ჰქონდა 20.0 მლნ ლარი. 10 დეკემბერს ბიუჯეტის კანონში განხორციელებული ცვლილებით ქვეპროგრამის გეგმა 16 მლნ ლარამდე შემცირდა, ფაქტობრივმა ხარჯმა კი 11.2 მლნ ლარი (დამტკიცებული გეგმის 69.8%) შეადგინა. აუთვისებლობის მიზეზს ქვეპროგრამის დიზაინში განხორციელებული ცვლილებები წარმოადგენს; კერძოდ, სახელმწიფოს თანადაფინანსების პროცენტის შემცირება და თანადაფინანსების წინაპირობების გამკაცრება. მსგავსი ტიპის ცვლილებების გათვალისწინება უნდა მომხდარიყო ბიუჯეტის დაგეგმვის ეტაპზე. „ბიოწარმოების ხელშეწყობის პროგრამა“ (31 05 13) დაბალი ათვისების მიზეზს ბენეფიციართა ნაკლები ინტერესი წარმოადგენს. აღნიშნული ქვეპროგრამის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით დამტკიცებული 105  გეგმა 1 მლნ ლარს, ხოლო ფაქტობრივი ხარჯი 122.0 ათას ლარს (დამტკიცებული გეგმის 12.2%) შეადგენდა. ქვეპროგრამის ათვისების მაჩვენებელი დაბალი იყო გასულ წლებშიც (2023 წელს 16.7% და 2022 წელს 0%). განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ქვეპროგრამაზე „ა(ა)იპ - აღმოსავლეთ პარტნიორობის ევროპული სკოლა“ (31 01 07) სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონით გამოყოფილმა თანხამ 1.9 მლნ ლარი, ხოლო ფაქტობრივმა ხარჯმა 523.5 ათასი ლარი (დამტკიცებული გეგმის 27.6%) შეადგინა. უწყების განმარტებით სწავლის დაწყების გადავადებიდან გამომდინარე ვერ მოხერხდა პერსონალის დაკომპლექტება, ასევე აუთვისებელი დარჩა ფუნქციონირებისთვის საჭირო თანხები, ვინაიდან ვერ მოესწრო სკოლის ინფრასტრუქტურული სამუშაოების დასრულება. დანართი 3. საინვესტიციო პროექტების მართვა - მაგალითები 2023-2024 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონებით განსაზღვრული გეგმების მიმართ დაბალი ათვისების მქონე საინვესტიციო პროექტები. პროექტის დასახელება 2023 წლის ათვისება 2024 წლის ათვისება ურბანული ტრანსპორტის განვითარების პროგრამა (EBRD) (25 03 08) 76.2% 0.4% მცხეთა-სტეფანწმინდა-ლარსის საავტომობილო გზის ხანდო-ფასანაურის შემოსავლელი და არშა-სტეფანწმინდა-გველეთის მონაკვეთების მშენებლობა (25 02 03 14) 0.0% 1.6% თბილისის ავტობუსების პროექტი (ფაზა II) (EBRD) (56 13 10) 0.0% 16.7% ენერგოეფექტურობის ღია პროგრამა (საჯარო შენობებში ენერგოეფექტურობის პროგრამა) (KfW) (25 07 01 04 02) 0.0% 17.5% შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი (EBRD) (25 07 01 04 01) 0.0% 19.8% თბილისის მყარი ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD) (56 13 0201) 0.0% 36.4% ჩრდილოეთის რგოლი (EBRD), ნამახვანი - წყალტუბო - ლაჯანური (EBRD,EUNIF,KfW) (24 14 01 02) 8.2% 37.0% ხელედულა-ლაჯანური-ონი (KfW) (24 14 01 06) 59.7% 38.7% სამედიცინო დაწესებულებათა რეაბილიტაცია და აღჭურვა (27 04 01) 64.1% 49.3% ბაღდათი-აბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია (25 02 02 08) 42.8% 53.2% მდინარე რიონზე ფოთის ხიდის მშენებლობა (ADB) (25 02 03 11) 62.5% 62.0% საქართველოს მთიან რეგიონებში საჯარო სკოლების რეაბილიტაცია და ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება (E5P, NEFCO) (25 07 01 05) 34.8% 76.1% 106 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ გეგმასთან მიმართებით 80%-ზე დაბალი ათვისების მქონე საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტები (ათასი ლარი). მონაცემები დალაგებულია ათვისების მაჩვენებლის ზრდადობის მიხედვით.216 პროექტის დასახელება ბიუჯეტის კანონი - გეგმა (1) ფაქტი (2) (2/1) (%) ადამიანური კაპიტალის განვითარების პროგრამის მხარდაჭერა (AFD) (27 01 10 02) 3,000 0 0.0% თბილისის მეტროს მოდერნიზაციის პროექტი (EBRD) (56 13 09) 6,000 0 0.0% 500 2 0.4% მცხეთა-სტეფანწმინდა-ლარსის საავტომობილო გზის ხანდო-ფასანაურის შემოსავლელი და არშა-სტეფანწმინდა-გველეთის მონაკვეთების მშენებლობა (25 02 03 14) 65,000 1,068 1.6% კლიმატგონივრული ირიგაციის სექტორის განვითარების პროექტი (ADB) (31 06 05 01) 500 15 2.9% ქუთაისის წყალარინების პროექტი (EIB, EPTATF) (25 04 04) 21,000 1,102 5.2% თბილისის ავტობუსების პროექტი (ფაზა II) (EBRD) (56 13 10) 1,200 200 16.7% ენერგოეფექტურობის ღია პროგრამა (საჯარო შენობებში ენერგოეფექტურობის პროგრამა) (KfW) (25 07 01 04 02) 3,000 524 17.5% 400 79 19.8% ბათუმის მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა (ფაზა V) (KfW) (56 13 08) 12,000 2,535 21.1% საქართველო-ზემო სამგორის ირიგაციის პროექტი (EIB) (31 06 05 02) 500 156 31.1% იმერეთის და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტებში კომუნალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება (KfW) (25 04 02) 79,000 24,929 31.6% თბილისის მყარი ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD) (56 13 0201) 12,000 4,363 36.4% ჩრდილოეთის რგოლი (EBRD), ნამახვანი - წყალტუბო - ლაჯანური (EBRD,EUNIF,KfW) (24 14 01 02) 15,000 5,544 37.0% თბილისი-ბაკურციხე-ლაგოდეხის საავტომობილო გზის საგარეჯობადიაურის მონაკვეთის მშენებლობა (WB) (25 02 03 13) 110,000 42,154 38.3% ხელედულა-ლაჯანური-ონი (EU-NIF,KfW) (24 14 01 06) 15,000 5,809 38.7% ვარდნილისა და ენგურის ჰიდროელექტროსადგურების რეაბილიტაციის პროექტი (EBRD, EIB, EU) (24 19) 5,000 2,103 42.1% სამედიცინო დაწესებულებათა რეაბილიტაცია და აღჭურვა (27 04 01) 40,000 19,740 49.3% საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროექტი თანაბარი განვითარებისთვის-ქალაქ თბილისის მუნიციპალიტეტის მერია (ADB) (56 13 04 01 02) 2,500 1,313 52.5% ბაღდათი-აბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია (25 02 02 08) 50,000 26,599 53.2% 500 კვ ეგხ „წყალტუბო-ახალციხე-თორთუმი“ (EU-NIF, KfW) (24 14 01 01) 40,000 21,403 53.5% ურბანული ტრანსპორტის განვითარების პროგრამა (EBRD) (25 03 08) შენობებში მწვანე ინვესტიციების პროექტი (EBRD) (25 07 01 04 01) გეგმასთან შესადარისობის მიზნით ფაქტობრივი მაჩვენებელი არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების ფარგლებში განხორციელებულ გადახდებს ვინაიდან მათ არ გააჩნიათ გეგმური მაჩვენებელი და აისახება მხოლოდ ფაქტობრივად გაწეულ გადასახდელებში (საკასო ხარჯში). 216 107 შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ძირულა-ხარაგაული-მოლითიფონა-ჩუმათელეთის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხარაგაულის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (ADB) (25 02 02 11) 45,000 25,762 57.2% აჭარის სოფლების წყალმომარაგებისა და წყალარინების პროგრამა, საქართველო (EU, KfW) (56 13 03) 20,000 11,847 59.2% მდინარე რიონზე ფოთის ხიდის მშენებლობა (ADB) (25 02 03 11) 20,000 12,397 62.0% საქართველოს მთიან რეგიონებში საჯარო სკოლების რეაბილიტაცია და ენერგოეფექტურობის გაუმჯობესება (E5P, NEFCO) (25 07 01 05) 5,000 3,804 76.1% პენიტენციური სისტემის ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება (26 02 03) 52,000 40,606 78.1% 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის საბოლოო კანონით განსაზღვრულ გეგმასთან მიმართებით 120%-ზე მაღალი ათვისების მქონე საინვესტიციო პროექტები (ათასი ლარი). მონაცემები დალაგებულია ათვისების მაჩვენებლის ზრდადობის მიხედვით.217 პროექტის დასახელება ბიუჯეტის კანონი - გეგმა (1) ფაქტი (2) (2/1) (%) ქალაქ ხაშურის და მიმდებარე დასახლებების წყალმომარაგებისა და წყალარინების სისტემების გაუმჯობესება (AFD, EU) (25 04 03) 28,000 34,067 121.67% საცხოვრებლად ვარგისი ქალაქების საინვესტიციო პროგრამა (I ფაზა) (ADB) (25 03 05 01) 41,000 50,284 122.64% საავტომობილო გზების პერიოდული შეკეთება და რეაბილიტაცია (25 02 02 01) 388,500 481,477 123.93% ბაკურიანის მუნიციპალური სერვისების გაუმჯობესების პროგრამა (EBRD) (25 03 06) 150 186 124.09% სანაპირო ზონების ნაპირსამაგრი სამუშაოები (25 02 02 07) 21,500 27,500 127.91% ბათუმი (ანგისა) - ახალციხის საავტომობილო გზის ხულო-ზარზმის მონაკვეთის რეაბილიტაცია-რეკონსტრუქცია (Kuwait Fund) (25 02 02 10) 61,000 79,228 129.88% თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის უბისა შორაპნის მონაკვეთის რეკონსტრუქცია-მშენებლობა (EIB) (25 02 03 06) 22,000 28,925 131.48% შიდასახელმწიფოებრივი გზების აქტივების მართვის პროექტი (WB) (25 02 02 09) 3,500 5,057 144.49% თბილისის საჯარო სკოლების რეაბილიტაციისა და ენერგოეფექტურობის გაზრდის პროექტი (CEB, E5P) (25 07 01 02) 15,900 24,188 152.12% კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ხელშეწყობა (33 06 03 02) 17,300 28,614 165.40% ქ. ბათუმის ახალი შემოვლითი გზა (ADB, AIIB) (25 02 03 02) 42,000 70,489 167.83% თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხევის მონაკვეთის რეკონსტრუქცია-მშენებლობა (EIB, WB) (25 02 03 04) 120,000 211,534 176.28% სენაკი-ფოთი-სარფის საავტომობილო გზის კმ48-კმ64 გრიგოლეთი-ჩოლოქის მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) (25 02 03 08) 20,000 42,484 212.42% გეგმასთან შესადარისობის მიზნით ფაქტობრივი მაჩვენებელი არ მოიცავს მიზნობრივი გრანტებისა და პირდაპირი საინვესტიციო ჩარიცხვების ფარგლებში განხორციელებულ გადახდებს ვინაიდან მათ არ გააჩნიათ გეგმური მაჩვენებელი და აისახება მხოლოდ ფაქტობრივად გაწეულ გადასახდელებში (საკასო ხარჯში). 217 108 თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ხევი უბისას მონაკვეთის რეკონსტრუქცია - მშენებლობა (ADB) (25 02 03 05) 18,000 42,259 234.77% თბილისი-წითელი ხიდის (აზერბაიჯანის რესპუბლიკის საზღვარი) საავტომობილო გზის კმ22-კმ57 რუსთავი-წითელი ხიდის მონაკვეთის მშენებლობა (EIB) (25 02 03 15) 1,500 5,508 367.19% 1. საინვესტიციო/კაპიტალური პროექტების დაგეგმვის ეტაპზე არსებული ხარვეზებიდან აღსანიშნავია, (ა) პროექტთან დაკავშირებული გარემოებების/დეტალების არასათანადო შესწავლა, რაც შემდგომში იწვევს პროექტის დროში გაჭიანურებას ან/და მასში ცვლილებების განხორციელების საჭიროებას; (ბ) პროექტის წინასწარი შეფასების ეტაპის ნაკლოვანება, რაც უკავშირდება საპროექტო ციკლში ნებართვების მოპოვების დროის რეალისტური განსაზღვრის შეზღუდვას. აღნიშნული აფერხებს სამშენებლო სამუშაოების დროულ დაწყებას და, შესაბამისად, იწვევს თანხის დაბალ ათვისებას:  500 კვ ეგხ „წყალტუბო-ახალციხე-თორთუმი“ (EU-NIF, KfW) (24 14 01 01) (გეგმა 40 მლნ ლარი, ფაქტი 22 მლნ ლარი (გეგმის 54%)) - ნებართვების მოპოვების პროცესის გაჭიანურების გამო ვერ მოხერხდა სამუშაოების დროული დაწყება.  ჩრდილოეთის რგოლი (EBRD), ნამახვანი - წყალტუბო - ლაჯანური (EBRD, EU-NIF, KfW) (24 14 01 02) (გეგმა 15 მლნ ლარი, ფაქტი 5 მლნ ლარი (გეგმის 35%)) - 500 კვ ეგხ-ის ლაჯანური-წყალტუბოს სამშენებლო ნებართვის მოპოვების გაჭიანურების გამო ვერ მოხდა კონტრაქტორის სამშენებლო ტერიტორიაზე დროული დაშვება.  სამედიცინო დაწესებულებათა რეაბილიტაცია და აღჭურვა (27 04 01) (გეგმა 40 მლნ ლარი, ფაქტი 20 მლნ ლარი (გეგმის 50%)) – სსიპ - საგანგებო სიტუაციების კოორდინაციისა და გადაუდებელი დახმარების ცენტრის სასწრაფო დახმარების ერთ-ერთი ოფისის შენობის საპროექტო და სამშენებლო/სარემონტო სამუშაობის შესყიდვის პროცედურები ვერ განხორციელდა. კერძოდ, მომწოდებლის მიერ ჩატარებული გეოლოგიური კვლევის მიხედვით, საპროექტო მიწის ნაკვეთის გეოლოგიური მდგომარეობა არ იძლევა მასზე მშენებლობის განხორციელების შესაძლებლობას. შესაბამისად, პროექტის განხორციელებისთვის სამინისტროს მხრიდან განხილული იქნა ალტერნატიული მიწის ნაკვეთი, სადაც ასევე გამოიკვეთა რიგი შემაფერხებელი ფაქტორები, რაც სამინისტროსა და მომწოდებელს შორის არსებული ხელშეკრულების მასშტაბებს სცილდებოდა, რის შემდეგაც მხარეებს შორის შეთანხმების საფუძველზე შეწყდა ხელშეკრულება. ამას გარდა, წინასწარ განსაზღვრული გეგმის მიხედვით ვერ განხორციელდა ქ. რუსთავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ცენტრის სამშენებლო სარეაბილიტაციო სამუშაოები. კერძოდ, მომწოდებელთან ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ ჩატარდა შენობის დეტალური კვლევა, რამაც წარმოაჩინა გამაგრებითი სამუშაოების ჩატარების აუცილებლობა, რისი ღირებულებაც უტოლდება სამშენებლო სარემონტო სამუშაოების ღირებულებას, რაც ჯამში არსებითად ზრდიდა ხელშეკრულების საწყის ღირებულებას და უწყების განმარტებით, იწვევდა ტექნიკური დავალების ცვლილებას. შედეგად, მხარეებს შორის შეთანხმების საფუძველზე შეწყდა ხელშეკრულება. 2. ტენდერის უარყოფითი შედეგით დასრულება, რაც ქმნის მისი ხელახალი გამოცხადების საჭიროებას და ავადებს სამუშაოების დაწყებას. ზოგიერთ შემთხვევაში, ტენდერის უარყოფითი შედეგით დასრულება გამოწვეულია მომწოდებლების დაბალი ინტერესით ან/და შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე პრეტენდენტების არარსებობით:  კლიმატგონივრული ირიგაციის სექტორის განვითარების პროექტი (ADB) (31 06 05 01) (გეგმა 0.5 მლნ ლარი, ფაქტი 0.02 მლნ ლარი (გეგმის 3 %)) - პროექტის დაგეგმილთან შედარებით გვიან დაწყება გამოიწვია კვალიფიციური კანდიდატის შერჩევის შეფერხებამ, ვინაიდან შესაბამისი სერვისის მომწოდებლის დაკონტრაქტება მოხდა მხოლოდ არსებული ვაკანსიის მესამედ გამოცხადების შემთხვევაში, ვინაიდან წინა 109 მცდელობების დროს ვერ გამოვლინდა ისეთი კანდიდატი, რომელიც სრულყოფილად დააკმაყოფილებდა ტექნიკური დავალების მოთხოვნებს.  საქართველო-ზემო სამგორის ირიგაციის პროექტი (EIB) (31 06 05 02) (გეგმა 0.5 მლნ ლარი, ფაქტი 0.2 მლნ ლარი (გეგმის 31%)) - კონსულტანტების შერჩევა განხორციელდა ევროპის საინვესტიციო ბანკის წესების შესაბამისად, რაც მოიცავს გრძელვადიან პროცედურებსა და სპეციფიკურ საკვალიფიკაციო მოთხოვნებს, რომლის გამოც გართულდა შესაბამისი კვალიფიკაციის კადრების შემჭიდროვებულ ვადებში დაკონტრაქტება. შესაბამისად,ცპროექტის მენეჯერი დაკონტაქტდა მხოლოდ 2024 წლის ივლისში, ხოლო დანარჩენი პირები - 2024 წლის აგვისტოსა და ნოემბერში. პროექტის ძირითადი თანამშრომლების დაგვიანებით აყვანამ ხელი შეუშალა წლის განმავლობაში დაგეგმილი აქტივობების დროულად დაწყებას. 3. კონტრაქტორი კომპანიების მიერ სამუშაოების არაჯეროვანი შესრულება (მათ შორის, მოსამზადებელი კვლევების/დოკუმენტაციისა თუ სამუშაოების დაგვიანებით ან/და შეფერხებით შესრულება), რასაც ზოგიერთ შემთხვევაში თან ერთვის არასათანადო კლიმატური პირობები, რაც დამატებით აფერხებს სამუშაოების დროულ განხორცილებას:  ბაღდათი-აბასთუმნის საავტომობილო გზის რეკონსტრუქცია-რეაბილიტაცია (25 02 02 08) (გეგმა 50 მლნ ლარი, ფაქტი 27 მლნ ლარი (გეგმის 53%)) - კონტრაქტორმა კომპანიამ ვერ უზრუნველყო სამშენებლო სამუშაოების სათანადო ტემპებით წარმოება; კერძოდ ვერ მოახდინა საჭირო მანქანა-დანადგარებისა და პერსონალის დროულად მობილიზება, რამაც გამოიწვია გარკვეული სამუშაოების შეფერხებით განხორციელება. გარდა ამისა, გვიანი გაზაფხულისა და ზაფხულის ადრინდელ პერიოდში მოსულმა უხმა ნალექმა მოსალოდნელზე მეტად შეაფერხა სამუშაოების წარმოება.  თბილისი-ბაკურციხე-ლაგოდეხის საავტომობილო გზის საგარეჯო-ბადიაურის მონაკვეთის მშენებლობა (WB) (25 02 03 13) (გეგმა 110 მლნ ლარი, ფაქტი 47 მლნ ლარი (გეგმის 43%)) - კონტრაქტორმა კომპანიამ ვერ უზრუნველყო სამშენებლო სამუშაოების სათანადო ტემპებით წარმოება, ვინაიდან ვერ მოახდინა საჭირო მანქანა-დანადგარებისა და პერსონალის დროულად მობილიზება, რამაც გამოიწვია გარკვეული სამუშაოების შეფერხებით განხორციელება. 4. გადაჭარბებით ათვისებასთან დაკავშირებით, ხშირ მიზეზს მომწოდებლის მიერ სამუშაოების მოსალოდნელზე მაღალი ტემპით წარმოება წარმოადგენს, რაც გამოწვეულია მათ მიერ დამატებითი პერსონალისა და საჭირო მასალა-დანადგარების მობილიზებით. აქვე, ზოგიერთ შემთხვევაში ადგილი აქვს საავანსო თანხის ზრდას, რაც ზრდის საწყის გეგმებს. ასევე, პროექტის მიმდინარეობისას დამატებით ისეთი სამუშაოების განხორციელების აუცილებლობა, რაც არ იქნა გათვალისწინებული პროექტის დეტალური შესწავლის ეტაპზე, ზრდის საჭირო რესურსებს:  თბილისი-სენაკი-ლესელიძის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთი-ხევის მონაკვეთის რეკონსტრუქციამშენებლობა (EIB, WB) (25 02 03 04) (გეგმა 120 მლნ ლარი, ფაქტი 212 მლნ ლარი (გეგმის 176%)) კონტრაქტორმა კომპანიამ უზრუნველყო სამშენებლო სამუშაოების მაღალი ტემპებით წარმოება. კერძოდ, მობილიზებული იქნა დამატებითი პერსონალი, საჭირო მასალა-დანადგარები, რამაც განაპირობა ასიგნებების გადაჭარბებით ათვისება.  ქ. ბათუმის ახალი შემოვლითი გზა (ADB, AIIB) (25 02 03 02) (გეგმა 42 მლნ ლარი, ფაქტი 80 მლნ ლარი (გეგმის 189%)) - კონტრაქტორმა კომპანიამ უზრუნველყო სამშენებლო სამუშაოების მაღალი ტემპებით წარმოება. კერძოდ, მობილიზებული იქნა დამატებითი პერსონალი, საჭირო მასალა-დანადგარები, რამაც განაპირობა ასიგნებების გადაჭარბებით ათვისება.  თბილისის საჯარო სკოლების რეაბილიტაციისა და ენერგოეფექტურობის გაზრდის პროექტი (CEB, E5P) (25 07 01 02) (გეგმა 16 მლნ ლარი, ფაქტი 24 მლნ ლარი (152%)) - კონტრაქტორი ორგანიზაციის მოთხოვნის საფუძველზე გაიზარდა საავანსო თანხა. ამასთან, საჭირო გახდა დამატებითი სამუშაოების განხორციელება, რაც ითვალისწინებდა სარეაბილიტაციო შენობების დამატებითი გამაგრების სამუშაოებს. 110 2024 წელს დაბალი ათვისების მქონე სესხების აუთვისებელ ნაწილზე გადახდილი ვალდებულების გადასახადი. ხელშეკრულე ბის ნომერი/ ვალუტა EBRD_KV_K ARTLI (EUR) KFW_JVARI _II (EUR) ხელმოწერი ს თარიღი 12.05.2015 13.04.2017 ხელშეკრუ ლების თანხა (კრედიტის ვალუტაში - მლნ) 10.3 125.0 ჯამურად ჩამორიცხუ ლი თანხა 2024 წლის ბოლოს (კრედიტის ვალუტაში მლნ) 3.2 59.2 2024 წელს გადახდილი ვალდებულ ების გადასახადი (მლნ ლარი) 0.03 0.6 ADB-3524 (USD) 19.06.2017 43.8 25.4 0.1 KFW_SOLID WASTE (EUR) 27.10.2017 30.0 9.9 0.2 კრედიტით დაფინანსებული პროექტ(ებ)ი ქვემო ქართლის ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD, SIDA) (25 05 02) 500 კვ ეგხ „წყალტუბოახალციხე-თორთუმი“ (KfW, EU-NIF) (24 14 01 01) ჩრდილოეთის რგოლი (EBRD), ნამახვანი წყალტუბო - ლაჯანური (EBRD, KfW) (24 14 01 02) გურიის ელგადაცემის ხაზების ინფრასტრუქტურის გაძლიერება (KfW) (24 14 01 04) ხელედულა-ლაჯანურიონი (KfW) (24 14 01 06) შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ძირულახარაგაული-მოლითიფონა-ჩუმათელეთის საავტომობილო გზის ჩუმათელეთიხარაგაულის მონაკვეთის რეაბილიტაციარეკონსტრუქცია (ADB) (25 02 02 11) მყარი ნარჩენების ინტეგრირებული მართვის პროგრამა II (კახეთი, სამეგრელო-ზემო სვანეთი) (KfW) (25 05 03) კრედიტით დაფინანსებული პროექტები 2024 კრედიტით დაფინანსებული პროექტები 2023 კრედიტით დაფინანსებული პროექტები 2022 ფაქტი (მლნ ლარი) შესრულე ბა (%) ფაქტი (მლნ ლარი) შესრულე ბა (%) ფაქტი (მლნ ლარი) შესრულე ბა (%) 1.5 29.4% 6.5 100.6% 0.2 3.3% 17.1 49.0% 65.2 815.2% 13.6 104.7% 1.7 15.9% 0.8 8.2% 10.7 237.5% 13.6 85.9% 13 64.9% 2.7 42.1% 3.8 29.3% 6 59.7% 1.4 30.9% 0.0 - 11.4 89.9% 22.3 55.7% 10.8 45.8% 9.3 46.4% 7 43.9% 111 KFW_ADJA RA (EUR) EBRDTB_SOLID_ W (EUR) KFW_EDUC ATION (EUR) KFW_ENER GY (EUR) IBRD8955 (EUR) 24.08.2018 40.0 13.3 0.2 27.11.2018 18.0 11.2 0.1 14.06.2019 20.0 5.8 0.1 14.06.2019 100.0 2.0 0.7 18.06.2019 90.0 47.4 0.4 EBRD_POW ER_GRID (EUR) 28.07.2020 35.0 4.2 0.5 KFW_TOUR ISM (EUR) 07.08.2020 130.0 12.4 0.9 IBRD9161 (EUR) 31.08.2020 35.7 23.1 0.1 აჭარის სოფლების წყალმომარაგებისა და წყალარინების პროგრამა, საქართველო (EU-NIF, KfW) (55 13 04) თბილისის მყარი ნარჩენების მართვის პროექტი (EBRD) (55 13 02 01) პროფესიული განათლება I (KfW) (32 10) კახეთის ინფრასტრუქტურის გაძლიერება (KfW) (24 14 01 05) ინოვაციის, ინკლუზიურობის და ხარისხის პროექტი - საქართველო I2Q – MES (IBRD) (32 09) ინოვაციის, ინკლუზიურობის და ხარისხის პროექტი საქართველო I2Q – MDF (IBRD) (25 07 01 03) „ჩრდილოეთის რგოლი“ (EBRD), „ნამახვანიწყალტუბო-ლაჯანური“ (EU-NIF, EBRD, KfW) (24 14 01 02) იმერეთის და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტებში კომუნალური ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება (KfW) (25 04 03) პროექტი Log-In Georgia (WB, EIB) (24 08 03) 6.8 52.7% 22.8 76.0% 3.6 15.6% 3.7 37.0% - 0.0% 22.2 148.0% 15.3 85.1% 1.7 16.8% - 0.0% 2.7 82.2% 4.8 96.0% 0.2 1.9% 18.6 92.8% 12.5 70.2% 11 47.7% 50.2 71.8% 22.2 52.8% 2.1 51.8% 1.7 15.9% 0.8 8.2% 10.7 237.5% 28.9 125.8% 5 48.4% 2.7 8.8% 43.1 86.3% 27.1 54.1% 15.4 49.6% 112 დანართი 4. პროგრამული ბიუჯეტირება - მაგალითები 1. პროგრამების ფარგლებში შემუშავებული ინდიკატორების ნაწილისთვის შეუძლებელია 2024 წელს მიღწეული შედეგების შედარება მიზნობრივ მაჩვენებლებთან, ვინაიდან აღნიშნული პროგრამები არაა წარმოდგენილი ქვეპროგრამების დონეზე, ამასთან არ ხდება მიმდინარე და მომდევნო წლების მიზნობრივი მაჩვენებლების გამიჯვნა:    პროგრამის „სამინისტროს სისტემაში შემავალი სამედიცინო და სხვა დაწესებულებათა რეაბილიტაცია და აღჭურვა“ (27 04) ერთ-ერთი ინდიკატორია „რეაბილიტირებული და ჯანდაცვის სამინისტროს აღჭურვილი სამედიცინო დაწესებულებების რაოდენობა“. აღნიშნული ინდიკატორის მიზნობრივი მაჩვენებელია „სხვადასხვა საავადმყოფოების და სოციალური ტიპის ობიექტების რეაბილიტაცია/აღჭურვა“, თუმცა ინფორმაცია იმის შესახებ თუ რა პერიოდში განხორციელდება აღნიშნული სამუშაოები წარმოდგენილი არაა. შინაგან საქმეთა სამინისტროს პროგრამის „საზოგადოებრივი წესრიგი და საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარება/გაღრმავება“ (30 01) ერთ-ერთი ინდიკატორია „სამინისტროს მატერიალურტექნიკური ბაზის, ავტოპარკის და ინფრასტრუქტურის განახლების მაჩვენებელი“. აღნიშნული ინდიკატორის მიზნობრივ ნიშნულს წარმოადგენს „20%-ით განახლებული სამინისტროს მატერიალურტექნიკური ბაზა; 8%-ით განახლებული ავტოპარკი; 20%-ით რეაბილიტირებული სამინისტროს ინფრასტრუქტურა, აშენებული დამატებით 4 შენობა“. ინფორმაცია იმის შესახებ თუ რა პერიოდში განხორციელდება აღნიშნული ღონისძიებები პროგრამულ ბიუჯეტში წარმოდგენილი არაა. შესაბამისად, 2024 წლისთვის განსახორციელებელი აქტივობების იდენტიფიცირება ვერ ხერხდება. განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ქვეპროგრამაში „ინკლუზიური განათლება“ (32 06) ერთ-ერთი ინდიკატორია „ინკლუზიური განათლების მიმართულებით გადამზადებული მასწავლებლების რაოდენობა“. აღნიშნული პროგრამის მიზნობრივი მაჩვენებელია „5,200 გადამზადებული მასწავლებელი“, თუმცა 2024 წლისთვის გადასამზადებელი პედაგოგების გეგმური რაოდენობის შესახებ ინფორმაცია წარმოდგენილი არ არის. 2. ზოგიერთ შემთხვევაში არ არის განსაზღვრული პროგრამის/ქვეპროგრამის ფარგლებში მისაღწევი კონკრეტული მიზანი ან მიზნობრივი მაჩვენებელი არ აკმაყოფილებს პროგრამული ბიუჯეტის შედგენის მეთოდოლოგიით განსაზღვრულ კრიტერიუმებს, რაც ანგარიშგების ეტაპზე ართულებს აღნიშნული პროგრამის/ქვეპროგრამის ეფექტიანობის შეფასებას:   განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს ქვეპროგრამის „ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების ინფრასტრუქტურის განვითარება“ (32 07 01) ერთ-ერთი ინდიკატორია „ინვენტარითა და კომპიუტერული ტექნიკით აღჭურვილი ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების რაოდენობა“, რომლის მიზნობრივი ნიშნულია „ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებების უზრუნველყოფა სხვადასხვა სახის ინვენტარით მოთხოვნის შესაბამისად“. ჯანდაცვის სამინისტროს ქვეპროგრამაში „დასაქმების ხელშეწყობის მომსახურებათა მართვა“ (27 01 08) ერთ-ერთი ინდიკატორია „შრომის ბაზრის პოლიტიკის შემუშავება და მართვა“. ამ ინდიკატორის მიზნობრივი ნიშნული კი განსაზღვრულია შემდეგი ფორმით: „დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო პროგრამებში ჩართული სამიზნე ჯგუფების შესაბამისი სერვისებით უზრუნველყოფა; შრომითი ურთიერთობებისა და დასაქმების ხელშეწყობის ღონისძიებების უზრუნველყოფა; ხორციელდება შრომის ბაზრის მონიტორინგი“. 3. ზოგიერთი პროგრამის შემთხვევაში სრულად არ ხდება მიღწეული შედეგების შესახებ ანგარიშგება ან შედეგების შეფასება წინასწარ განსაზღვრულ ინდიკატორებთან მიმართებით:  ჯანდაცვის სამინისტროს პროგრამის „მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვა“ (27 03) ინდიკატორებია „ჰოსპიტალიზაციის მაჩვენებელი 100 მოსახლეზე“; „1 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობა 1000 ცოცხლადშობილზე“; „ამბულატორიული მიმართვების რაოდენობა 1 სულ მოსახლეზე“. მიღწეულ შედეგებში მოცემულია 2023 წლის მაჩვენებლები, 2024 წელს მიღწეული შედეგების შესახებ ინფორმაცია კი 113  წარმოდგენილი არ არის (სამინისტროს განმარტებით, გარკვეული ინდიკატორებისთვის მიღწეულ მაჩვენებლებზე ინფორმაცია ხელმისაწვდომი ფისკალური წლის დასრულებიდან ექვს თვეში). ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს პროგრამის „ტექნიკური დახმარების პროექტი საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის რეფორმის პროგრამის (GESRP) მხარდასაჭერად (EU-NIF)“ (24 13) ინდიკატორის მიზნობრივ მაჩვენებლად გათვალისწინებულია „15 კანონქვემდებარე აქტის ამოქმედება და ბაზარზე არსებულ 15 დასახელების პროდუქტზე დაწყებული ენერგოეტიკეტირება“. მიღწეულ შედეგებში კი წარმოდგენილია ინფორმაცია 14 საკანონმდებლო აქტის ამოქმედების შესახებ, თუმცა არაა მოცემული ინფორმაცია ბაზარზე არსებული პროდუქტების ენერგოეტიკეტირების სტატუსთან დაკავშირებით. 4. ზოგიერთი პროგრამის/ქვეპროგრამის შემთხვევაში მიღწეული შედეგების წარმოდგენა ხორციელდება დაგეგმვის ეტაპზე განსაზღვრულ მაჩვენებლებთან შეუსაბამოდ, განსხვავებული სახით/ფორმატით, რაც ართულებს ან შეუძლებელს ხდის დაგეგმილი და მიღწეული შედეგების ერთმანეთთან შედარებას:   განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს პროგრამის „პროფესიული განათლება“ (32 03) ერთ-ერთი ინდიკატორია „პროფესიული სტუდენტების რაოდენობა“. ინდიკატორის მიზნობრივი მაჩვენებელია „ზრდა ყოველწლიურად საშუალოდ 20%-ით“, მაშინ როდესაც ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში მიღწეულ შედეგად წარმოდგენილია ნომინალური მაჩვენებელი (24,500). მსგავსი ფორმატით ინფორმაციის წარმოდგენა არ იძლევა გეგმური და ფაქტობრივი მაჩვენებლების შედარების საშუალებას. ჯანდაცვის სამინისტროს პროგრამის „პირველადი და გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფა“ (27 03 03 07) ინდიკატორია „სასწრაფო სამედიცინო დახმარების გამოძახებების რაოდენობა 1 სულ მოსახლეზე“, ხოლო მიზნობრივი მაჩვენებელია „100%-ით უზრუნველყოფილი მოსახლეობა სასწრაფო დახმარებითა და სამედიცინო ტრანსპორტირებით“. მიღწეულ შუალედურ შედეგში მოცემულია შემდეგი ინფორმაცია: „შესრულდა 1,105,616 გამოძახება, ანუ ერთ სულ მოსახლეზე 0.3“. 5. გარკვეული პროგრამების შემთხვევაში არ არის წარმოდგენილი განმარტება დაგეგმილ და მიღწეულ შედეგებს შორის არსებულ განსხვავებებზე, ან მოცემული განმარტება ზოგადი ხასიათისაა და შეუძლებელია დადგინდეს თუ რა იყო გადახრის გამომწვევი მიზეზი. ამასთან, წლის განმავლობაში პრიორიტეტების ცვლილების შემთხვევაში არ არის მითითებული ინფორმაცია აღნიშნული ცვლილების სანაცვლოდ განხორციელებული ღონისძიებებისა და მიღწეული შედეგების შესახებ:   შინაგან საქმეთა სამინისტროს პროგრამით „სახელმწიფო საზღვრის დაცვა” (30 02) გათვალისწინებული იყო „სახმელეთო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის N2 სამმართველოს (ახალციხე) N1 ს/სექტორის (ირმისჭალა) მშენებლობა“ და „სანაპირო დაცვის დეპარტამენტისათვის 2 ერთეული ზომამცირე სწრაფმავალი zodiac–ის ტიპის კატარღის შეძენა“, რაც არ განხორციელებულა. წარმოდგენილი განმარტებით, აღნიშნული „განხორციელდება საშუალოვადიან პერიოდში“, თუმცა შეუსრულებლობის გამომწვევი მიზეზი მოცემული არ არის. ეკონომიკისა და მდგრადი განვითარების სამინისტროს პროგრამის „საზღვაო ტრანსპორტის რეგულირება, მართვა და განვითარება“ (24 28) ერთ-ერთი ინდიკატორის მიზნობრივი მაჩვენებელია „საერთაშორისო ნაოსნობაში ჩართული გემების მოზიდვა, რაც ხელს შეუწყობს PARIS MOU-სა და TOKYO MOU-ს შავი/ნაცრისფერი/თეთრი დროშის კატეგორიებში ქართული დროშის პოზიციების გაუმჯობესებას. მცურავი საშუალებების რაოდენობის ზრდა: 2024-2027 წლებში ყოველწლიურად 15%-ით“. მოცემული მიზანი სრულად ვერ იქნა მიღწეული, თუმცა ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში წარმოდგენილია მხოლოდ შემდეგი განმარტება: „დაგეგმილი 15%-იანი ზრდა ვერ იქნა მიღწეული“. 114 დანართი 5. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენებებში 2021-2023 წლების სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშების შესახებ გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა N რეკომენდაცია განხორციელებ ის ვადები პასუხისმგებელი უწყება სტატუსი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის კომენტარი სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „2023 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა 1 2 მიზანშეწონილია, „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში ერთმანეთისგან გამიჯნულად იქნეს გაანალიზებული კორპორაციათა სექტორად და სამთავრობო სექტორად დაკლასიფიცირებულ სახელმწიფო საწარმოებიდან მომდინარე ფისკალური რისკები. სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებულ საწარმოთა ფინანსური მაჩვენებლები და შესაბამისი რისკები გაანალიზებული იქნეს მთავრობის ვალსა და ერთიანი ბიუჯეტის დეფიციტზე ზემოქმედების კონტექსტში, მათ შორის, „მთავრობის ვალის მდგრადობის ანალიზის“ დოკუმენტში. 2024 წელი, IV კვ. 2024 წელი, IV კვ. საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შესრულებული მიმდინარე დაგეგმილია საქართველოს ფინანსთა მინისტრის N46 ბრძანებით დამტკიცებულ სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების ანგარიშგების ფორმებში ცვლილება და სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების ვალის შესახებ ინფორმაციის საქართველოს ფინანსთა სამინისტროში წარმოდგენის ვალდებულების ასახვა. ამასთან, 2026 წლის ბიუჯეტის წარდგენისას სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული საწარმოების ვალის შესახებ ინფორმაცია ასახული იქნება ვალის მდგრადობის ანალიზის დოკუმენტში. 115 3 მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ „ფისკალური რისკების ანალიზის“ დოკუმენტში წარმოდგენილი იქნეს ინფორმაცია საქართველოში მოქმედი დეპოზიტების დაზღვევის სისტემიდან მომდინარე პოტენციური რისკების შესახებ. 4 მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს სისტემური მიდგომა, რომელიც უზრუნველყოფს სახაზინო სამსახურის მიერ კომერციულ ბანკებში განთავსებული სსიპ/ა(ა)იპ-ების ფინანსური რესურსების შესახებ სრული და ზუსტი ინფორმაციის ფლობას. 5 მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის სსიპ/ა(ა)იპ-ების ნაერთი ბალანსის დოკუმენტში წარმოდგენილი იყოს ინფორმაცია ინდივიდუალური სსიპ/ა(ა)იპ-ის მიერ მიღებული შემოსავლებისა და გაწეული ხარჯების შესახებ, მათი ფორმირების წყაროების მიხედვით. 2024 წელი, IV კვ. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით, აღნიშნული ინფორმაცია გამოქვეყნებულია სსიპ - დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტოს ვებ-გვერდზე. საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შეუსრულებელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შესრულებული საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შეუსრულებელი ამასთან, საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს მიერ არ იგეგმება აღნიშნული მიმართულებით დამატებითი ანალიზის განხორციელება. ფინანსთა სამინისტრო არ იზიარებს აღნიშნულ რეკომენდაციას. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „2022 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა 1 მნიშვნელოვანია, მთავრობის ვალის მდგრადობის უზრუნველსაყოფად, სახელმწიფო საწარმოთა სექტორიზაციის რეფორმის შემდგომ ეტაპზე დარეგულირებულ იქნეს სამთავრობო სექტორს მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების მიერ სესხის აღების უფლებამოსილების საკითხი და ამ პროცესში, ფინანსთა სამინისტროს, როგორც მაკოორდინირებელი უწყების ჩართულობა. 2024 წელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მიმდინარე 116 2 საბიუჯეტო რესურსიდან გაცემული სესხების რეესტრის სრულფასოვანი წარმოებისთვის, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს სახელმწიფო ხაზინის ინფორმირებულობას ბიუჯეტიდან სესხის გაცემის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების თაობაზე. 3 მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიაში წარმოდგენილი მიმართულებების საბიუჯეტო პროცესში უკეთ ინტეგრირებისთვის, მიზანშეწონილია, სტრატეგიის განახლება განხორციელდეს შემდგომი წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონის პროექტის საბოლოო ვარიანტის წარდგენამდე. 4 მთავრობის ვალის მართვის სტრატეგიის ხარისხობრივი გაუმჯობესებისთვის, მიზანშეწონილია, დოკუმენტის შემდგომი განახლების პროცესში მხედველობაში იქნეს მიღებული შემდეგი საკითხები:  დოკუმენტში წარმოდგენილი მიმართულებები და მიზნობრივი ნიშნულები თანხვედრაში იყოს დოკუმენტის არეალსა და მიზნებთან;  საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შეუსრულებელი 2024 წელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მიმდინარე 2024 წელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მიმდინარე სტრატეგია მოიცავდეს ვალის მომსახურების ხარჯების შეფასების ინდიკატორ(ებ)ს და სტრატეგიით განსაზღვრული მიზნობრივი მაჩვენებლების პოტენციური გავლენის შეფასებას ამ ინდიკატორ(ებ)ზე. ფინანსთა სამინისტროს ინფორმაციით არსებული მექანიზმებით სახელმწიფო ხაზინა სრულად იღებს ინფორმაციას საბიუჯეტო ორგანიზაციებიდან გაცემულ სესხებზე. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის „2021 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიური ანგარიშის შესახებ“ მოხსენებაში გაცემული რეკომენდაციების შესრულების მდგომარეობა 1 მიზანშეწონილია, სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ „ფისკალური რისკების ანალიზის დოკუმენტში“ წარმოდგენილი იქნეს ინფორმაცია სახელმწიფოს მიმართ არსებული სამართლებრივი დავებიდან მომდინარე რისკებისა და ფისკალურ პარამეტრებზე მათი პოტენციური გავლენის შესახებ. 2022 წელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შესრულებელი 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის კანონზე თანდართულ დოკუმენტში აისახა აღნიშნული წყაროდან მომდინარე რისკებთან დაკავშირებული საკითხები. 117 2 მიზანშეწონილია, კაპიტალური პროექტების შესრულების მდგომარეობის შესახებ მეთოდოლოგიით განსაზღვრული პერიოდული ანგარიშების მომზადება და მათი წარმოდგენა სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების კვარტალურ ანგარიშებთან ერთად. 3 მნიშვნელოვანია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს საგარეო საკრედიტო წყაროებიდან მობილიზებული რესურსის გადასესხების პოლიტიკა/პოლიტიკის დოკუმენტი, რომელშიც აისახება გადასესხების პროცესის სრული ციკლი და შესაბამისად, უზრუნველყოფს გამჭვირვალე და ერთგვაროვანი მიდგომის ჩამოყალიბებას აღნიშნული პროცესის თითოეული ეტაპისთვის. 4 მიზანშეწონილია, ფინანსთა სამინისტრომ შეიმუშაოს მიდგომა და სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშში წარმოადგინოს დეტალური ინფორმაცია:  საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების პორტფელის მდგომარეობის შესახებ;  5 2022 – 2025 წლები 2023 წელი საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მიმდინარე საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო მიმდინარე საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო შეუსრულებელი საქართველოს მთავრობა მიმდინარე წლის განმავლობაში სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სახელმწიფო საწარმოებზე მიმართული დაფინანსების მოცულობისა და მიზნობრიობის შესახებ. მიზანშეწონილია, ფორმალურად დამტკიცდეს პროგრამული ბიუჯეტის დანერგვის სამოქმედო გეგმა, სადაც გაწერილი იქნება რეფორმის ფარგლებში განსახორციელებელი კონკრეტული აქტივობები შესაბამისი ვადებითა და პასუხისმგებელი უწყებებით. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშს არ ახლავს ინფორმაცია საგარეო საკრედიტო რესურსის ხარჯზე გაცემული სესხების პორტფელის მდგომარეობის შესახებ და წლის განმავლობაში სახელმწიფო ბიუჯეტიდან სახელმწიფო საწარმოებზე მიმართული დაფინანსების მოცულობისა და მიზნობრიობის შესახებ. 118 დანართი 6. „საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამის“ ძირითადი მიმართულებით დაგეგმილი შედეგების და ინდიკატორების მიღწევის დამოუკიდებელი ვერიფიკაციის ანგარიში 119 სახელმწიფო აუდიტის სამსახური „საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამის“ ძირითადი მიმართულებით დაგეგმილი შედეგების და ინდიკატორების მიღწევის დამოუკიდებელი ვერიფიკაციის ანგარიში თბილისი 2025 შინაარსი ტერმინები და შემოკლებები ............................................................................................................. 2 შემაჯამებელი მიმოხილვა................................................................................................................. 3 DLR-ების შესრულების ვერიფიკაცია .............................................................................................. 4 DLR 3.1.1 ................................................................................................................................................ 4 DLR 3.1.2 ................................................................................................................................................ 8 DLR 3.2 ................................................................................................................................................. 12 რეკომენდაციები................................................................................................................................ 16 ტერმინები და შემოკლებები დასაქმების სააგენტო - სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტო. სამინისტრო - საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. შშმ პირი - შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირი. ALMP - შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის ღონისძიებები. DLR - პროგრამის ათვისებასთან დაკავშირებული ღონისძიების შედეგი. 2 შემაჯამებელი მიმოხილვა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურმა ჩაატარა „საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამის“ (შემდგომ - პროგრამა) ვერიფიკაციის პროცედურა. პროგრამა მხარდაჭერილია რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკისა და საფრანგეთის განვითარების სააგენტოს მიერ. პროგრამის ერთ-ერთი განმახორციელებელია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო (შემდგომ − სამინისტრო). ვერიფიკაციის პროცესი მოიცავს პროგრამის ათვისებასთან დაკავშირებული სამი ღონისძიების შედეგის (შემდგომ - DLR) - DLR 3.1.1. DLR 3.1.2 და DLR 3.2-ის შეფასებას. 2022 წლის 30 მარტს საქართველოსა და ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკს შორის გაფორმდა სასესხო შეთანხმება „საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამა“, რომელიც ძალაში შევიდა 2022 წლის 17 ივნისს. 2022 წლის 15 ნოემბერს საფრანგეთის განვითარების სააგენტოსა და საქართველოს შორის გაფორმდა ჩარჩო შეთანხმება საკრედიტო რესურსის გამოყოფის თაობაზე, რომელიც ძალაში შევიდა 2023 წლის 4 აპრილს. ამასთანავე, 2024 წლის 2 მაისს ძალაში შევიდა „საქართველოსა და რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკს შორის 2022 წლის 30 მარტს გაფორმებული სასესხო შეთანხმების (საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამა) N1 ცვლილების წერილ-შეთანხმება.1 პროგრამა მოიცავს განათლების, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სექტორებს და მიზნად ისახავს საქართველოში ადამიანური კაპიტალის განვითარების მომსახურების მიწოდების ეფექტიანობის გაზრდას როგორც ფინანსური მექანიზმების, ისე ხარისხისა და ინკლუზიურობის გაძლიერების გზით. პროგრამა შედგება ადამიანურ კაპიტალთან დაკავშირებული 4 ინდიკატორის (DLIs) კომპლექტისაგან და მოიცავს 27 DLR-ს, რომელიც განაწილებულია ზემოაღნიშნულ 3 სექტორს შორის. პროგრამის შესაბამისად, სესხის ათვისების ერთ-ერთი წინაპირობაა ათვისებასთან დაკავშირებული 27 ღონისძიების შესრულების დამოწმება ვერიფიკაციის გზით. სახელმწიფო აუდიტის სამსახური პროგრამის 27 ღონისძიებიდან, 14 ღონისძიების ვერიფიკატორია. ვერიფიკაციის პროცედურები ჩატარებულია პროგრამის ფარგლებში წინასწარ განსაზღვრული ვერიფიკაციის პროტოკოლის შესაბამისად, რისთვისაც აუდიტის ჯგუფმა გამოიყენა შემდეგი მეთოდები:  მარეგულირებელი ნორმების შესწავლა და ანალიზი;  დოკუმენტური ინფორმაციის ანალიზი;  მონაცემთა ბაზების ანალიზი;  პროგრამის მოსარგებლეების გამოკითხვა;  ფიზიკური ინსპექტირება;  გარე მხარეთა დადასტურება;  პასუხისმგებელ პირებთან ინტერვიუები. ვერიფიკაციის პერიოდად განისაზღვრა DLR 3.1.1.-სთვის 2025 წლის 31 მარტი, ხოლო DLR 3.1.2-სა და DLR 3.2-სთვის 2024 წლის 31 დეკემბერი. ჩატარებული აუდიტორული პროცედურების შედეგად დადასტურდა, რომ „საქართველოს ადამიანური კაპიტალის პროგრამის“ ფარგლებში: 1 პროგრამის შეთანხმების რესტრუქტურიზება P175455 RESTRUCTURING PAPER Report No RE55593 3  DLR 3.1.1 საქართველოს თითოეულ რეგიონში დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისის არსებობა, რომელიც დაკომპლექტებულია სათანადო პერსონალით და აღჭურვილია შესაბამისად − 2025 წლის 31 მარტის მდგომარეობით გახსნილია დასაქმების სააგენტოს 3 რეგიონალური ოფისი, აღჭურვილია და დაკომპლექტებულია დადგენილი წესის მიხედვით.  DLR 3.1.2 დასაქმების სააგენტოს რეგიონალური ოფისების მეშვეობით სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებლებისთვის დასაქმების მხარდამჭერი სერვისების გაზრდა − 2024 წელს 1,049 ბენეფიციარია რეგისტრირებული სოფლად მცხოვრებ სამუშაოს მაძიებლად, რაც 2024 წლისთვის განსაზღვრულ სამიზნე მაჩვენებელზე - 2,000 ბენეფიციარზე ნაკლებია.  DLR 3.2 დასაქმების სააგენტოს შრომის ბაზრის მიმდინარე პროგრამებში (ALMP) ჩართული მოწყვლადი სამუშაოს მაძიებელი პირების რაოდენობის ზრდა − 2024 წელს 10,503 ბენეფიციარია რეგისტრირებული მოწყვლადი კატეგორიის სამუშაოს მაძიებელად, რაც 2024 წლისთვის განსაზღვრულ სამიზნე მაჩვენებელზე - 12,000 ბენეფიციარზე ნაკლებია. DLR-ების შესრულების ვერიფიკაცია პროგრამის ათვისებასთან დაკავშირებული ღონისძიებების ვერიფიკაციის პროცედურები განსაზღვრულია პროგრამის შეფასების დოკუმენტით. DLR 3.1.1 აღწერა DLR 3.1.1–ის მიზანია დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისების შექმნა შესაბამისი პერსონალითა და აღჭურვილობით, ბანკისათვის მისაღები ფორმით. აღნიშნული კომპონენტი მიზნად ისახავს 11 რეგიონული ოფისის შექმნას 2026 წლისთვის. საქართველოს თითოეულ რეგიონს უნდა ჰქონდეს დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისი, რომელიც სათანადოდ იქნება დაკომპლექტებული და აღჭურვილი, რათა უზრუნველყოს დასაქმების მხარდაჭერის სერვისები სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებელთა გაზრდილი რაოდენობისათვის. DLR 3.1.1–ის მიზანია ყოველ წელს ქვეყნის ყველა რეგიონში დასაქმების სააგენტოს მიერ დასაქმების სერვისებისა და პროგრამების გაფართოება, მათ შორის კლიმატის ცვლილებით დაზარალებულ რაიონებში. მოსალოდნელი შედეგი გააუმჯობესებს მოსახლეობის იმ ნაწილის მოცვას, რომლისთვისაც არ არის ხელმისაწვდომი დასაქმების სერვისები და უზრუნველყოფს სერვისების უფრო სამართლიან მიწოდებას რეგიონებში. DLR 3.1.1 მიღწეული იქნება, როდესაც დასაქმების სააგენტოს ახალი რეგიონული ოფისები გაიხსნება რაჭა−ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის, სამცხე−ჯავახეთის და მცხეთა−მთიანეთის რეგიონებში და თითოეულ, 11 ადმინისტრაციულ რეგიონში დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისები იმუშავებენ ბანკისთვის მისაღები ფორმით. ადმინისტრაციული რეგიონებია: კახეთი, თბილისი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი, სამცხე−ჯავახეთი, აჭარა(ა/რ), გურია, სამეგრელო–ზემო სვანეთი, იმერეთი, რაჭა−ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი, მცხეთა−მთიანეთი. ასევე, თბილისის სერვის ცენტრებია გლდანი–ნაძალადევი, დიდუბე−ჩუღურეთი, ისანი–სამგორი, ვაკე–საბურთალო, ძველი თბილისი. დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისი ითვლება „გახსნილად“, თუ დასაქმებულია არანაკლებ ხუთი სრულ განაკვეთზე მომუშავე სპეციალისტი და ემსახურება შესაბამისი ადმინისტრაციული 4 ერთეულის მოქალაქეებს უწყვეტად სულ მცირე 3 თვის განმავლობაში. სპეციალისტები განიმარტება, როგორც პირები, რომლებიც მუშაობენ სრულ განაკვეთზე ALMP მიმართულებით და ასრულებენ შემდეგ საქმიანობას: სამუშაოს მაძიებელთა პირადი საქმის მართვა, პროფილირება, კონსულტაცია, ტრენინგი. სპეციალისტები ჩაითვლებიან სრულ განაკვეთზე დასაქმებულად, თუ მათ დასაქმების სააგენტოსთან სრულ განაკვეთზე, მინიმუმ ერთი წლით (ან განუსაზღვრელი) ვადის შრომითი ხელშეკრულება აქვთ გაფორმებული. დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისი ითვლება „სათანადოდ დაკომპლექტებულად“, თუ მინიმუმ 12 სრულ განაკვეთზე მომუშავე სპეციალისტი, მინიმუმ 12 თვის განმავლობაში დასაქმებულია პატარა რეგიონებში (სამცხე−ჯავახეთი, რაჭა−ლეჩხუმი და მცხეთა−მთიანეთი, გურია), მინიმუმ 16 სპეციალისტი დასაქმებულია საშუალო ზომის რეგიონებში (აჭარა, კახეთი, ქვემო ქართლი, შიდა ქართლი), მინიმუმ 20 სპეციალისტი დასაქმებულია დასაქმების სააგენტოს ოფისებში დიდ რეგიონებში (თბილისი, სამეგრელო−ზემო სვანეთი, იმერეთი). სპეციალისტად ითვლებიან მხოლოდ სამუშაოს მაძიებელთა მომსახურებაზე პასუხისმგებელი თანამშრომლები. დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისი ითვლება „საკმარისად აღჭურვილად“, თუ ის თანხვედრაშია სამინისტროს შეფასებულ დასაქმების ხელშეწყობის სერვისების (მიწოდებას (ინდივიდუალური კონსულტაცია, პროფილირება და მიმართვა) შესახებ ინფორმაციის გასავრცელებლად და ხელმისაწვდომობის გასაზრდელად საჭირო აღჭურვილობასთან, რომელიც სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებლების რაოდენობას წელიწადში 20,000−მდე გაზრდის. ვერიფიკაციის პროცედურა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ დამოწმებულ იქნეს ფიზიკური ინსპექტირების საფუძველზე დასაქმების სააგენტოს წლიური და კვარტალური ანგარიშების მონაცემები, მათ შორის სამუშაოს მაძიებელთა რაოდენობა მუნიციპალიტეტისა და პროგრამის მიხედვით, ასევე, სრულ და ნახევარ განაკვეთზე მომუშავე თანამშრომლების რაოდენობა რეგიონულ ოფისებში. ჩატარებული ვერიფიკაციის პროცედურები აუდიტის ჯგუფმა შეისწავლა დასაქმების სააგენტოს მიერ პროგრამის ფარგლებში გატარებული შემდეგი ღონისძიებები:  აუდიტის ჯგუფი გაეცნო წარმოდგენილ DLR 3.1.1-ის შესრულების ანგარიშს, შესაბამის მარეგულირებელ ნორმებსა და დოკუმენტაციას, კერძოდ: სააგენტოს დირექტორის ბრძანებებს „ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის სტანდარტის დამტკიცების შესახებ”2 (შემდგომ ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის სტანდარტები), ასევე მთავრობის დადგენილებას „ტექნიკური რეგლამენტი - ლაქ-საღებავებში ტყვიის შემცველობის რეგლამენტირების წესის დამტკიცების შესახებ“3 და რეგიონული სერვის ცენტრების შენობის შიდა ფართის შესაღებად  გამოყენებულ ლაქ-საღებავების სერტიფიკატებს; 4 პროგრამით შესყიდვისას გათვალისწინებული ოფისების მიმწოდებლის მიერ წარმოდგენილ დაკომპლექტებისთვის განსაზღვრულ თანამშრომელთა რაოდენობის დადასტურების მიზნით, აუდიტის ჯგუფმა შეისწავლა 2 დასაქმების სააგენტოს დირექტორის 2024 წლის 28 მაისის ბრძანება N SESA 3 24 00000078 რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის რეგიონალური სერვის ცენტრის, 2024 წლის 28 მაისის ბრძანება N SESA 2 24 00000077 სამცხე-ჯავახეთის რეგიონალური სერვის ცენტრისა და 2024 წლის 28 მარტის ბრძანება N SESA 9 24 00000047 შიდა ქართლის რეგიონული სერვის ცენტრის „ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის სტანდარტის დამტკიცების შესახებ”. 3 საქართველოს მთავრობის 2021 წლის 2 აპრილის N148 დადგენილების - „ტექნიკური რეგლამენტი - ლაქ-საღებავებში ტყვიის შემცველობის რეგლამენტირების წესის დამტკიცების თაობაზე“. 4 თურქეთის სტანდარტების ინსტიტუტის სერტიფიკატი N: KY-7138/15-R15; შ.პ.ს „კაპაროლ ჯორჯია“-ს სერტიფიკატი. 5 დასაქმების სააგენტოს დირექტორის ბრძანებები და სააგენტოს რეგიონულ სერვის ცენტრებში 2024 წელს დასაქმებული პირების შრომითი ხელშეკრულებები;  აუდიტის ჯგუფმა რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის, სამცხე-ჯავახეთისა და ქვემო ქართლის რეგიონების ოფისებში განახორციელა ფიზიკური ინსპექტირება, ჩაატარა ინვენტარიზაცია მხოლოდ DLR 3.1.1-ის ფარგლებში არსებული ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობისთვის. შესაბამისად, შედგა ინვენტარიზაციის აქტები და არსებული მდგომარეობა შედარდა დასაქმების სააგენტოს დირექტორის ბრძანებებით დამტკიცებულ ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის სტანდარტს;  2024 წელს მუნიციპალიტეტისა და პროგრამების მიხედვით სამუშაოს მაძიებელთა რაოდენობის შესახებ სისრულის რწმუნების მისაღებად განხორციელდა Worknet-დან ინფორმაციის გენერირება აუდიტორის თანდასწრებით. ჩატარდა დასაქმების სააგენტოს მომსახურებაში ჩართული სამუშაოს მაძიებელთა სატელეფონო გამოკითხვა, რისთვისაც შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით, თბილისისა და საქართველოს 10 რეგიონისათვის შეირჩა 393 ბენეფიციარი, რომლებმაც 2024 წელს ისარგებლეს შრომის ბაზრის პროგრამის სერვისებით.  განახორციელა ინტერვიუები პასუხისმგებელ პირებთან. არსებული მდგომარეობა ოფისების თანამშრომლებით დაკომპლექტება სააგენტოს მიერ წარმოდგენილი ანგარიშის მიხედვით:5    რაჭა-ლეჩხუმი ქვემო სვანეთში დასაქმებულია 12 თანამშრომელი, მათ შორის ერთი ხელმძღვანელი, 8 კონსულტანტი, 3 მონიტორი; სამცხე-ჯავახეთის სერვის-ცენტრში დასაქმებულია 12 თანამშრომელი, მათ შორის ერთი ხელმძღვანელი, 8 კონსულტანტი, 3 მონიტორი; ქვემო ქართლის სერვის-ცენტრში დასაქმებულია 16 თანამშრომელი მათ შორის ერთი ხელმძღვანელი, 12 კონსულტანტი, 3 მონიტორი. DLR-ის მოთხოვნით, სპეციალისტად ითვლებიან სამუშაოს მაძიებელთა მომსახურებაზე პასუხისმგებელი, ანუ მომსახურების წინა ხაზზე მომუშავე თანამშრომლები (front office). სააგენტოს რეგიონულ სერვის-ცენტრებში თანამშრომლები დასაქმებული იყვნენ შესაბამისი შრომითი ხელშეკრულებებით 3 განსხვავებულ პოზიციაზე, კერძოდ, სპეციალისტი, მონიტორი და წარმომადგენელი. დასაქმებულ პირთა შრომითი ხელშეკრულებების მიხედვით, კონსულტანტები და მონიტორები უშუალოდ ახორციელებენ ბენეფიციართა მომსახურებას და პირდაპირი შეხება აქვთ მათთან, ხოლო წარმომადგენელი ზედამხედველობს და ხელს უწყობს სპეციალისტებისა და მონიტორების მუშაობის ორგანიზებას. შესაბამისად, სამივე პოზიციის წარმომადგენლები შეიძლება ჩაითვალონ სამუშაოს მაძიებელთა უშუალო მომსახურებაზე პასუხისმგებელ პირებად.6 ამავდროულად, აღნიშნული სპეციალისტები უნდა იყვნენ დასაქმებული სრული განაკვეთით, რაც გულისხმობს იმას, რომ დასაქმების სააგენტოსთან გაფორმებული აქვთ არანაკლებ ერთი წლის ვადით (ან უვადოდ) შრომითი ხელშეკრულება. სააგენტოს ზემოაღნიშნული სამივე რეგიონის სერვის-ცენტრის ყველა თანამშრომელი დასაქმებულია სრული განაკვეთით. აღნიშნულის გათვალისწინებით სრულდება DLR-ით გათვალისწინებული ერთ-ერთი პირობა, რომლის თანახმადაც დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისი ითვლება „გახსნილად“, თუ ცენტრში დასაქმებულია სრულ განაკვეთზე მომუშავე არანაკლებ ხუთი სპეციალისტი და სერვისი მოქალაქეებისთვის ხელმისაწვდომია შეუფერხებლად, არანაკლებ სამი თვის განმავლობაში. 5 DLR 3.1.1-ის შესრულების ანგარიში, გვ. 6-7. 6 მომსახურების წინა ხაზზე მომუშავე თანამშრომლები (front office). 6 მეორე მხრივ, DLR-ის მოთხოვნების მიხედვით, რეგიონული ოფისი ითვლება „სათანადოდ დაკომპლექტებულად", თუ საშუალო ზომის რეგიონებში მინიმუმ 16 სპეციალისტი, ხოლო პატარა ზომის რეგიონებში მინიმუმ 12 სპეციალისტი, არანაკლებ 12 თვის განმავლობაში არის დასაქმებული. სააგენტოს სერვის-ცენტრებში დასაქმებული პირების შრომითი ხელშეკრულებების შესწავლით დადგინდა, რომ 2025 წლის 31 მარტის მდგომარეობით სამივე სერვის ცენტრში დასაქმებულია დადგენილი რაოდენობის თანამშრომლები და ყველა მათგანს გაფორმებული აქვს 12 თვიანი შრომითი ხელშეკრულება, რომელიც ასევე ითვალისწინებს ვადის გაგრძელებას (იხ. ცხრილი N1). ცხრილი N1: 2025 წლის 31 მარტის მდგომარეობით სრული განაკვეთით დასაქმებული თანამშრომლები ფაქტობრივი რეგიონი რეგიონის კატეგორია DLR-ის მოთხოვნა მდგომარეობა 31.03.2025 რაჭა-ლეჩხუმი ქვემო სვანეთი პატარა სიდიდის 12 თანამშრომელი 12 თანამშრომელი სამცხე-ჯავახეთი პატარა სიდიდის 12 თანამშრომელი 12 თანამშრომელი ქვემო ქართლი საშუალო სიდიდის 16 თანამშრომელი 16 თანამშრომელი ოფისების ინფრასტრუქტურულ და აღჭურვის სტანდარტთან შესაბამისობა DLR 3.1.1-ის ვერიფიკაციის პროტოკოლის თანახმად სააგენტოს რეგიონული ოფისები „სათანადოდ აღჭურვილად“ ითვლება თუ ის თანხვედრაშია სამინისტროს მიერ შეფასებულ, დასაქმების ხელშეწყობის სერვისების ხელმისაწვდომობის გასაზრდელად, საჭირო აღჭურვილობასთან. სააგენტოს მიერ წარმოდგენილი ინფორმაციით,7 ამ მიზნით Expertise France-ის დახმარებით დაქირავებულია ექსპერტი, რომელიც მუშაობს სააგენტოს რეგიონული ოფისების ინფრასტრუქტურული და პროფესიული სტანდარტის შემუშავებაზე. გამომდინარე იქიდან, რომ ექსპერტს არ აქვს დასრულებული დოკუმენტზე მუშაობა, ამ ეტაპისთვის სააგენტომ მსოფლიო ბანკთან შეთანხმებით, იმ ოფისების ვერიფიკაციის პროცედურებისთვის, რომლებმაც დამაკმაყოფილებლად გაიარეს სოციალური და გარემოსდაცვითი სკრინინგი, შეიმუშავა და სააგენტოს დირექტორის ბრძანებით8 დაამტკიცა ინფრასტრუქტურული სტანდარტის საორიენტაციო დოკუმენტი ქვემო ქართლის, რაჭა ლეჩხუმის, და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონული ოფისებისთვის. DLR 3.1.1-ის შესრულების ანგარიშის მიხედვით 2024 წელს 3 რეგიონში: სამცხე-ჯავახეთი, რაჭალეჩხუმი ქვემო სვანეთი და ქვემო-ქართლი, მოძიებულ იქნა ახალი საოფისე ფართები, გარემოსდაცვითი და სოციალური აუდიტის მოთხოვნების შესაბამისად. მიმდინარეობდა ოფისების სრულად აღჭურვა ინფრასტრუქტურული სტანდარტის შესაბამისად და ადამიანური რესურსით დაკომპლექტება, რათა დაკმაყოფილებულიყო საჭირო სპეციალისტების რაოდენობის მინიმალური სტანდარტი. თითოეულ რეგიონს საკუთრებაში ჰყავს ერთი მანქანა. შესწავლით გამოვლინდა, რომ ექსპერტების მიერ სოციალური და გარემოსდაცვითი სკრინინგი ჩატარდა, ქვემო ქართლის, სამცხე-ჯავახეთისა და რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის სერვის ცენტრებში9. განხორციელებული სკრინინგის შედეგების მიხედვით, გარემოსდაცვითი და 7 DLR 3.1.1-ის შესრულების ანგარიში, გვ. 7. 8 დასაქმების სააგენტოს დირექტორის 2024 წლის 28 მაისის ბრძანება N SESA 3 24 00000078 რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის რეგიონალური სერვის ცენტრის, 2024 წლის 28 მაისის ბრძანება N SESA 2 24 00000077 სამცხე-ჯავახეთის რეგიონალური სერვის ცენტრისა და 2024 წლის 28 მარტის ბრძანება N SESA 9 24 00000047 შიდა ქართლის რეგიონული სერვის ცენტრის „ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის სტანდარტის დამტკიცების შესახებ”. 9 2024 წლის მსოფლიო ბანკის მიერ დაფინანსებული ადამიანური კაპიტალის პროგრამის ფარგლებში საიჯარო შენობის გარემოსდაცვითი და სოციალური რისკების სკრინინგის ანგარიშები. 7 სოციალური მოთხოვნები10 დაკმაყოფილებულია და დადებითად შეფასდა სამივე სერვის ცენტრის ოფისების შენობები. ასევე აუდიტის ჯგუფისთვის წარმოდგენილ იქნა 2024 წელს რეგიონული სერვის-ცენტრების ოფისების შესაღებად გამოყენებული ლაქ-საღებავების შესყიდვისას, მომწოდებელთა მიერ წარმოდგენილი სერტიფიკატები, რომელთა საფუძველზე განისაზღვრა ტყვიის შემცველობის ნორმა აღნიშნულ საღებავებში. როგორც ვერიფიკაციის პროცედურით იყო გათვალისწინებული, აუდიტის ჯგუფის მიერ განხორციელდა რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის, სამცხე-ჯავახეთისა და ქვემო ქართლის რეგიონების სერვის ცენტრებში ფიზიკური ინსპექტირება და მხოლოდ DLR-ის მიზნებისათვის განკუთვნილი ინფრასტრუქტურის ინვენტარიზაცია, ინფრასტრუქტურისა და აღჭურვილობის სტანდარტებით გათვალისწინებული მოთხოვნებთან შესაბამისობის დადგენის მიზნით. ინსპექტირებების შედეგად მნიშვნელოვანი შეუსაბამობები არ დაფიქსირებულა. დასკვნა პროგრამით გათვალისწინებული ვერიფიკაციის პროტოკოლისა და ჩატარებული აუდიტორული პროცედურების საფუძველზე, 2025 წლის 31 მარტის მდგომარეობით DLR 3.1.1−ის ფარგლებში დასტურდება 3 რეგიონული ოფისის გახსნა, ასევე მათი აღჭურვა და დაკომპლექტება დადგენილი წესის მიხედვით. DLR 3.1.2 აღწერა DLR 3.1.2−ის მიზნები მიღწეულად ჩაითვლება, როდესაც დასაქმების სააგენტო უზრუნველყოფს სოფლად მცხოვრები, ყოველწლიურად მზარდი რაოდენობის, სამუშაოს მაძიებელთათვის დასაქმების მხარდაჭერის სერვისების11 მიწოდებას როგორც რეგიონული ოფისების თანამშრომელთა მეშვეობით, ასევე მობილური ჯგუფების მიერ, დასაქმების სააგენტოს ოფისებში. „სოფლად მაცხოვრებელი სამუშაოს მაძიებლები“ არიან ის რეგისტრირებული სამუშაოს მაძიებლები, რომლებიც არ ცხოვრობენ იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც მდებარეობს დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისები. მოსალოდნელია, რომ იმ სოფლად მაცხოვრებელი სამუშაოს მაძიებელთა რაოდენობა, რომლებსაც მოემსახურებიან დასაქმების სააგენტოს თანამშრომლები, დროთა განმავლობაში გაიზრდება რადგან დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისები გააუმჯობესებენ თავიანთ შესაძლებლობებს. ბენეფიციართა მოსალოდნელი მზარდი რაოდენობა წლების მიხედვით შემდეგია: 1,000 ბენეფიციარამდე 2023 წელს, 2,000 ბენეფიციარამდე 2024 წელს, 6,000−მდე − 2025 წელს, 12,000−მდე − 2026 წელს, 16,000−მდე − 2027 წელს და 20,000 ბენეფიციარამდე 2028 წელს. ვერიფიკაციის პროცედურა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ გადამოწმებულ იქნეს Worknet-ის ჩანაწერები და დასაქმების სააგენტოს წლიური და კვარტალური ანგარიშები, მათ შორის სოფლად მცხოვრები ადამიანების რაოდენობა, რომლებიც რეგისტრირებულია Worknet პორტალზე, ინფორმირებული და ჩარიცხულია დასაქმების სააგენტოს სერვისებში. 10 საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის 2023 წლის 5 სექტემბრის N MOH 2 23 00000296 ბრძანება „გარემოსდაცვითი და სოციალური სკრინინგის შეფასების პროცედურების დამტკიცების შესახებ“. 11 დასაქმების მხარდაჭერის სერვისები მოიცავს პირად ინტერვიუს დასაქმების სააგენტოს კონსულტანტთან, პროფილირებას, რეგისტრაციას Worknet−ში და მიმართვას ALMP−ში. 8 ჩატარებული ვერიფიკაციის პროცედურები აუდიტის ჯგუფმა შეისწავლა დასაქმების სააგენტოს მიერ პროგრამის ფარგლებში გატარებული შემდეგი ღონისძიებები:  აუდიტის ჯგუფი გაეცნო DLR 3.1.2-ის შესრულების ანგარიშს და გააანალიზა შესაბამისი მარეგულირებელი ნორმები. კერძოდ, საქართველოს კანონი „დასაქმების ხელშეწყობის შესახებ“, საქართველოს მთავრობის დადგენილება „დასაქმების ხელშეწყობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“12 და სააგენტოს დირექტორის ბრძანება „სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს მობილური ჯგუფის შემადგენლობისა და ჯგუფის საქმიანობის წესის დამტკიცების შესახებ“;13  სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებელთა ALMP-ში ჩართულობის, Worknet პორტალზე რეგისტრაციის, მიღებული მომსახურებისა და ფაქტობრივი საცხოვრებელი მონაცემების დადასტურების მიზნით აუდიტის ჯგუფმა ჩაატარა პროგრამის მოსარგებლე ბენეფიციარების შემთხვევითი შერჩევით სატელეფონო გამოკითხვა. გამოკითხვის შედეგები შეჯამებულია სტატისტიკის სახით და მათი ექსტრაპოლაცია (გავრცელება) გენერალურ ერთობლიობაზე არ მომხდარა;  სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებლებისათვის გაწეული დასაქმების მხარდაჭერის სერვისების დოკუმენტური დადასტურების მიზნით აუდიტის ჯგუფმა დასაქმების სააგენტოსგან გამოითხოვა შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით შერჩეული დოკუმენტაცია და შეამოწმა შესაბამისი სერვისის მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია;  მობილური ჯგუფების მიერ ჩატარებული შეხვედრების დადასტურების მიზნით აუდიტის ჯგუფი გაეცნო სააგენტოს მიერ წარმოდგენილ შემდეგ დოკუმენტაციას: მობილური ჯგუფების მიერ ჩატარებული ჯგუფური შეხვედრების ფოტო მასალას, მობილური ჯგუფის წევრების მოხსენებითი ბარათებს რეგიონებში ჩატარებული შეხვედრების შესახებ და ამ შეხვედრებზე დამსწრე პირების (სამუშაოს მაძიებელთა) რეესტრებს, მობილური ჯგუფის შეხვედრებში მონაწილე პირთა აღრიცხვის ფორმებს;  მოწოდებულ სამუშაოს მაძიებელთა რეესტრებში ასახული ინფორმაციის სისრულის რწმუნების მოსაპოვებლად, განხორციელდა მონაცემთა ბაზიდან (Worknet) ინფორმაციის გენერირება აუდიტის ჯგუფის თანდასწრებით;  განახორციელა ინტერვიუები პასუხისმგებელ პირებთან. არსებული მდგომარეობა სამიზნე მუნიციპალიტეტებსა და სოფლებში მცხოვრებ მოსახლეობასთან პროაქტიული მუშაობისა და მათთვის დასაქმების ხელშეწყობის სათანადო სერვისების მიწოდების მიზნით, სააგენტოს დირექტორის შესაბამისი ბრძანებით14 შეიქმნა მობილური ჯგუფები განსაზღვრული შემადგენლობით შემდეგ რეგიონებში: გურიის, იმერეთის, კახეთის, სამცხე-ჯავახეთის, ქვემო ქართლის, შიდა ქართლის, აჭარის, სამეგრელო-ზემო სვანეთისა და რაჭა-ლეჩხუმი ქვემო სვანეთის რეგიონებში, ასევე დამტკიცდა მობილური ჯგუფის საქმიანობის წესი. ბრძანების შესაბამისად, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში გათვალისწინებული პირებისგან განისაზღვრებოდა მობილური ჯგუფის შემადგენლობა, რომელიც არ უნდა აღემატებოდეს 3 წევრს. 12 საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 27 თებერვლის დადგენილება N46 „დასაქმების ხელშეწყობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“. 13 დასაქმების სააგენტოს დირექტორის 2024 წლის 14 მარტის ბრძანება N SESA 8 24 00000037 „სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს მობილური ჯგუფის შემადგენლობისა და ჯგუფის საქმიანობის წესის დამტკიცების შესახებ“. 14 დასაქმების სააგენტოს დირექტორის 2024 წლის 14 მარტის ბრძანება N SESA 8 24 00000037 „სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს მობილური ჯგუფის შემადგენლობისა და ჯგუფის საქმიანობის წესის დამტკიცების შესახებ“. 9 საქართველოს 9 რეგიონში შექმნილმა მობილურმა ჯგუფებმა, მუშაობა დაიწყეს 2024 წლის მარტიდან, ხოლო 2024 წლის 22 ივლისიდან15 მობილური ჯგუფი ასევე შეიქმნა მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში. 2024 წელს რეგიონულ სერვის-ცენტრებში შექმნილი მობილური ჯგუფები შეხვედრებს მართავდნენ მუნიციპალიტეტებში/სოფლებში მცხოვრებ მოსახლეობასთან, აცნობდნენ მათ სააგენტოს სერვისებს და სთავაზობდნენ დასაქმების ხელშეწყობის პროგრამებში ჩართვას, დაინტერესებულ პირებს კი ადგილზე აწვდიდნენ ინდივიდუალური კონსულტირების მომსახურებას და არეგისტრირებდნენ Worknet პორტალზე. თუმცა აღსანიშნავია, რომ სამეგრელო ზემო სვანეთის რეგიონში მობილურ ჯგუფს 2024 წელს არ განუხორციელებია გასვლითი შეხვედრები და შესაბამისად, ამ რეგიონის სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებლები მობილური ჯგუფების მიერ არ არიან რეგისტრირებულნი ბაზაში. დასაქმების სააგენტოს მიერ წარმოდგენილი ანგარიშის16 მიხედვით, 2024 წელს, მობილურმა ჯგუფებმა ჩაატარეს ჯამში 183 საინფორმაციო შეხვედრა. შეხვედრებს ჯამში დაესწრო 2,899 პირი, იდენტიფიცირებული პირებიდან შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაში სამუშაოს მაძიებლად დარეგისტრირებულია - 1,930 პირი. 2024 წელს დასაქმების ხელშემწყობი მომსახურება მიიღო 1,489 სოფლად მცხოვრებმა. მათ შორის, მობილური ჯგუფების მიერ სოფლებში გასვლითი შეხვედრებიდან რეგისტრირებულია 974 სოფლად მცხოვრები, ხოლო მუნიციპალიტეტებში დასაქმებული კონსულტანტების მიერ სოციალური მომსახურების სააგენტოს ოფისებიდან რეგისტრირებულია 515 სოფლად მცხოვრები. DLR 3.1.2-ის მიზნებისათვის „სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებლებად“ განისაზღვრებიან ის რეგისტრირებული სამუშაოს მაძიებლები, რომლებიც არ ცხოვრობენ იმ მუნიციპალიტეტებში, სადაც მდებარეობს დასაქმების სააგენტოს რეგიონული ოფისები. შესაბამისად, სამუშაოს მაძიებელ ბენეფიციართათვის სოფლად მცხოვრების სტატუსის დადგენის მიზნით აუდიტის ჯგუფმა შეისწავლა სამუშაოს მაძიებელთა Worknet პორტალზე რეგისტრირებული მონაცემები, კერძოდ, ბენეფიციართა ფაქტობრივი მისამართები, რის შედეგადაც გამოვლინდა შემდეგი სახის შეუსაბამობები:  292 ბენეფიციარის შემთხვევაში მონაცემთა ბაზაში არ ფიქსირდება მათი ფაქტობრივი საცხოვრებელი მისამართები;  85 ბენეფიციარის შემთხვევაში ფაქტობრივი საცხოვრებელი მისამართები არასრულია, კერძოდ ვერ იდენტიფიცირდება ადმინისტრაციული ერთეულის (მუნიციპალიტეტი, ქალაქი, დაბა, სოფელი) დასახელება. შესაბამისად, აუდიტის ჯგუფმა ვერ მიიღო რწმუნება 377 ბენეფიციარის „სოფლად მცხოვრების“ სტატუსის შესახებ. გარდა აღნიშნულისა, 34 ბენეფიციარის ფაქტობრივი საცხოვრებელი მისამართები ეკუთვნის იმ მუნიციპალიტეტებს, სადაც გახსნილია და ფუნქციონირებს სააგენტოს სერვის-ცენტრები, შესაბამისად აღნიშნული ბენეფიციარები ვერ აკმაყოფილებენ „სოფლად მცხოვრების“ სტატუსის კრიტერიუმს. ასევე აღსანიშნავია, რომ მოქმედი კანონმდებლობით,17 პირი სამუშაოს მაძიებლად ვერ დარეგისტრირდება, თუ მან მიაღწია საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ საპენსიო ასაკს. 15 დასაქმების სააგენტოს დირექტორის 2024 წლის 22 ივლისის ბრძანება N SESA 1 24 00000102 „სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს მობილური ჯგუფის შემადგენლობისა და ჯგუფის საქმიანობის წესის დამტკიცების შესახებ" სსიპ დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სააგენტოს დირექტორის 2024 წლის 14 მარტის SESA 8 24 00000037 ბრძანებაში ცვლილების შეტანის შესახებ. 16 DLR 3.1.2-ის შესრულების ანგარიში გვ. 7. 17 საქართველოს კანონი „დასაქმების ხელშეწყობის შესახებ“ მუხლი 19, პუნქტი 3, ქვეპუნქტი „ბ“. 10 მიუხედავად აღნიშნული შეზღუდვისა, Worknet პორტალზე სამუშაოს მაძიებელ სოფლად მცხოვრებთა ბაზაში მოქმედი კანონმდებლობის მოთხოვნების შეუსაბამოდ იყო რეგისტრირებული 29 საპენსიო ასაკს მიღწეული პირი. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, წარმოდგენილი 1,489 რეგისტრირებული სამუშაოს მაძიებლიდან, 63 ბენეფიციარი არ აკმაყოფილებს სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებლის კრიტერიუმს, ხოლო 377 შემთხვევაში ვერ დასტურდება სოფლად მცხოვრების სტატუსი. შედეგად, მხოლოდ 1,049 სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებელი შეიძლება ჩაითვალოს DLR-ის მიზნების შესაბამისად რეგისტრირებულად. ბენეფიციარებისათვის დასაქმების მხარდაჭერის სერვისების გაწევის დოკუმენტური დადასტურების მიზნით, აუდიტის ჯგუფმა შეამოწმა დასაქმების სააგენტოსგან შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით, ქვეყნის მასშტაბით ყველა რეგიონში, სოფლად მცხოვრები სამუშაო მაძიებლის რაოდენობის პროპორციულად, ჯამში 300 ბენეფიციარისთვის გამოთხოვილი 2024 წელს მიღებული სერვისების (ინდივიდუალური კონსულტირება/პროფილირება, Worknet-ზე რეგისტრაცია და ALMP-ის პროგრამები, კერძოდ: სტაჟირება, ხელფასის სუბსიდირება, შუამავლობა, რეფერირება ვაკანტურ პოზიციებზე, მოკლევადიანი მომზადება-გადამზადების პროფესიული კურსები, საკვანძო კომპეტენციების განვითარება) დამადასტურებელი დოკუმენტაცია. აუდიტის ჯგუფის მიერ განხორციელდა შემთხვევითი შერჩევით 300 ბენეფიციარის სხვადასხვა სერვისის მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტაციის შემოწმება, რის შედეგადაც გამოვლინდა სისტემური ხარვეზები, კერძოდ:  სააგენტოს მიერ მოწოდებული სამუშაოს მაძიებელთა მონაცემთა ბაზები შევსებულია მანუალურად და ხშირ შემთხვევაში არ შეიცავდა ბენეფიციარების სრულ სახელს, ან იდენტიფიცირდებოდა შეცდომებით;  კარიერის დაგეგმვის სპეციალისტებისთვის პრაქტიკული სახელმძღვანელოს მიხედვით,18 კარიერის დაგეგმვის ფურცლებსა და პირველადი შეხვედრის დოკუმენტებზე ბენეფიციართა მხრიდან ხელმოწერით დადასტურება არ არის გათვალისწინებული, შესაბამისად ამ დოკუმენტებზე სამუშაოს მაძიებელთა მხრიდან თანხმობის დადასტურება ვერ ხერხდება;  დასაქმების კონსულტირების სახელმძღვანელოს მიხედვით,19 კონსულტანტს ევალება სამუშაოს მაძიებელს შეუთანხმდეს შემდეგი კონსულტირების შეხვედრის თარიღზე, თუმცა დოკუმენტებში არ ფიქსირდებოდა განმეორებითი შეხვედრების დაგეგმვის შესახებ ინფორმაცია და ასევე არ იყო განსაზღვრული მომდევნო შეხვედრის ვადები;  დოკუმენტების ნაწილს (უმეტესად კარიერის დაგეგმვის ნაწილს) არ ჰქონდა მითითებული თარიღი, შესაბამისად ვერ ხერხდება სერვისის გაწევის თარიღის იდენტიფიცირება;  10 შემთხვევაში დოკუმენტებზე წარმოდგენილი იყო მხოლოდ კონსულტანტის ხელმოწერა, ხოლო ბენეფიციარის ხელმოწერა არ ფიქსირდებოდა. სოფლად მცხოვრები სამუშაოს მაძიებელთა ALMP-ში ჩართულობის, Worknet პორტალზე რეგისტრაციის, მიღებული დადასტურების მიზნით მომსახურებისა აუდიტის ჯგუფმა და ფაქტობრივი განახორციელა საცხოვრებელი შემთხვევით მონაცემების შერჩეული 300 ბენეფიციარის სატელეფონო გამოკითხვა. კომუნიკაცია ვერ განხორციელდა ან სხვა მიზეზით ვერ მივიღეთ ინფორმაცია 133 შემთხვევაში, ხოლო 167 გამოკითხული ბენეფიციარიდან 134 (80%) ბენეფიციარმა დაადასტურა რომ ფლობდა ინფორმაციას Worknet პორტალზე რეგისტრაციის 18 კარიერის დაგეგმვის სპეციალისტებისთვის პრაქტიკული სახელმძღვანელო, ეტაპი 6: გეგმის შემუშავება, კარიერული განვითარების სამოქმედო გეგმის ფორმა, გვ. 18. 19 დასაქმების კონსულტირების სახელმძღვანელო, დანართი 4.1 ინდივიდუალური სამოქმედო გეგმის მოხმარების ინსტრუქცია, III დასაქმების ხელშეწყობის სხვა სერვისები, მომხმარებლის მიერ შესრულებული სხვა აქტოვობები, გვ. 47 11 შესახებ ან/და მიიღო დასაქმების მხარდაჭერის რომელიმე სახის მომსახურება, ხოლო 33 (20%) ბენეფიციარი არ ფლობდა ინფორმაციას Worknet პორტალზე რეგისტრაციის შესახებ ან/და არ ადასტურებდა დასაქმების მხარდაჭერის რომელიმე სახის მომსახურების მიღებას. განხორციელებული პროცედურების შედეგები მიუთითებს, რომ კონტროლის გარემო და მონაცემთა ბაზის წარმოების მექანიზმები შეიცავს ნაკლოვანებებს, შესაბამისად იზრდება შეცდომების/უზუსტობების რისკი. ამასთანავე, ბენეფიციართათვის ინფორმაციის მიწოდება ძირითადად ხდებოდა ჯგუფური გასაუბრების შედეგად და ნაკლებად იყო გამოყენებული ინდივიდუალური კონსულტაციის შესაძლებლობა, შედეგად დაბალია ინფორმირებულობის მაჩვენებელი. დასკვნა პროგრამით გათვალისწინებული ვერიფიკაციის პროტოკოლისა და ჩატარებული აუდიტორული პროცედურების საფუძველზე, DLR 3.1.2-ის ფარგლებში 2024 წელს 1,049 ბენეფიციარია რეგისტრირებული სოფლად მცხოვრებ სამუშაოს მაძიებლად, რაც 2024 წლისთვის განსაზღვრულ სამიზნე მაჩვენებელზე - 2,000 ბენეფიციარზე ნაკლებია. DLR 3.2 აღწერა ALMP−ის ღონისძიებებში ჩართულ მოწყვლად ბენეფიციარებად განისაზღვრებიან ახალგაზრდები, დევნილი, მიზნობრივი სოციალური დახმარების ბენეფიციარები, შშმ პირები და ქალები. დაგეგმილია, რომ ALMP−ების მოწყვლადი ბენეფიციარების რიცხვი, დროთა განმავლობაში გაიზრდება 5,000 ბენეფიციარამდე 2023 წელს, 12,000−მდე − 2024 წელს, 18,000−მდე − 2025 წელს, 24,000−მდე − 2026 წელს, 27,000−მდე − 2027 წელს და 30,000−მდე − 2028 წელს. სამინისტროს საბოლოო მიზანია 2028 წელს ALMP−ში ჩართული 50,000 ბენეფიციარი, რომელთაგან 60%, ანუ 30,000 პირი, უნდა აკმაყოფილებდეს მოწყვლადი ბენეფიციარის კრიტერიუმს. ვერიფიკაციის პროცედურა ვერიფიკაციის პროცედურა ითვალისწინებს, დასაქმების სააგენტოს ყოველწლიური ანგარიშების მიხედვით, შრომის ბაზრის აქტიური პოლიტიკის (ALMP) თითოეული ღონისძიების მოსარგებლეთა რაოდენობების დადასტურებას შემდეგი მოწყვლადი კატეგორიების მიხედვით: სოციალურად დაუცველობის სტატუსი, სქესი, დევნილი, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი. სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მიერ უნდა განხორციელდეს პოპულაციის 1%-ის შერჩევითი შემოწმება. ჩატარებული ვერიფიკაციის პროცედურები აუდიტის ჯგუფმა შეისწავლა დასაქმების სააგენტოს მიერ პროგრამის ფარგლებში გატარებული შემდეგი ღონისძიებები:  აუდიტის ჯგუფი გაეცნო DLR 3.2-ის შესრულების ანგარიშს და გააანალიზა შესაბამისი მარეგულირებელი ნორმები. კერძოდ, საქართველოს კანონი „დასაქმების ხელშეწყობის 12 შესახებ“ და საქართველოს მთავრობის დადგენილება „დასაქმების ხელშეწყობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“20;  მოწყვლადი კატეგორიის სამუშაოს მაძიებელთა ALMP-ში ჩართულობის, Worknet პორტალზე რეგისტრაციისა და სერვის-ცენტრებში მიღებული მომსახურების დადასტურების მიზნით აუდიტის ჯგუფმა ჩაატარა პროგრამის მოსარგებლე ბენეფიციარების შემთხვევითი შერჩევით სატელეფონო გამოკითხვა. გამოკითხვის შედეგები შეჯამებულია სტატისტიკის სახით და მათი ექსტრაპოლაცია (გავრცელება) გენერალურ ერთობლიობაზე არ მომხდარა;  მოწყვლადი კატეგორიის სამუშაოს მაძიებლებისათვის გაწეული სერვისების დოკუმენტური დადასტურების მიზნით აუდიტის ჯგუფმა დასაქმების სააგენტოსგან გამოითხოვა შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით შერჩეული დოკუმენტაცია და შეამოწმა შესაბამისი სერვისის მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია;  მოწოდებულ სამუშაოს მაძიებელთა რეესტრებში ასახული ინფორმაციის სისრულის რწმუნების მოსაპოვებლად, განხორციელდა მონაცემთა ბაზიდან (Worknet) ინფორმაციის გენერირება აუდიტის ჯგუფის თანდასწრებით;  განახორციელა ინტერვიუები პასუხისმგებელ პირებთან. გარდა აღნიშნულისა, მოწყვლადი კატეგორიის სრული რეესტრისათვის, თითოეული კრიტერიუმის მიხედვით ბენეფიციართა სტატუსის დადასტურების მიზნით, გარე წყაროდან გამოთხოვილ იქნა შემდეგი ინფორმაცია:  სქესისა და ასაკის დასადასტურებლად − ინფორმაცია სამუშაოს მაძიებელთა სქესის, სახელისა და გვარის, ასევე დაბადების თარიღის შესახებ სსიპ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოდან (შემდეგ − სერვისების სააგენტო);  სოციალურად დაუცველი პირის სტატუსის დასადასტურებლად − ინფორმაცია პირის „სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში“ რეგისტრირების შესახებ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოდან (შემდეგ - სოციალური სააგენტო);  დევნილის სტატუსის დასადასტურებლად − ინფორმაცია პირის დევნილის სტატუსის შესახებ სსიპ დევნილთა, ეკომიგრანტთა და საარსებო წყაროებით უზრუნველყოფის სააგენტოდან (შემდეგ - დევნილთა სააგენტო);  შშმ პირის სტატუსის დასადასტურებლად - ინფორმაცია შშმ პირის სტატუსის შესახებ სსიპ სოციალური მომსახურების სააგენტოდან;  სასწავლო დაწესებულებებიდან გამოთხოვილ იქნა ბენეფიციართა სერტიფიკატები. არსებული მდგომარეობა დასაქმების სააგენტოს მიერ წარმოდგენილი ანგარიშის21 მიხედვით, 2024 წელს სააგენტომ, ქვეყნის მასშტაბით, 11,636 სამუშაოს მაძიებლის ჩართვა შეძლო დასაქმების ხელშეწყობის სახელმწიფო სერვისებში, საიდანაც 10,933 სამუშაოს მაძიებელი აკმაყოფილებს ზემოთ ჩამოთვლილი მოწყვლადობის კრიტერიუმებიდან სულ მცირე ერთ კრიტერიუმს. DLR 3.2-ის მიზნებისათვის მოწყვლად ბენეფიციარებად განისაზღვრებიან ახალგაზრდები, დევნილი პირები, მიზნობრივი სოციალური დახმარების ბენეფიციარები, შშმ პირები და ქალები. შესაბამისად, სამუშაოს მაძიებელ ბენეფიციართათვის მოწყვლადი კატეგორიის დადგენის მიზნით, აუდიტის ჯგუფმა გამოითხოვა შესაბამისი სტრუქტურებისაგან სქესის, ასაკის, სოციალურად დაუცველი პირის სტატუსის, დევნილის სტატუსისა და შშმ პირის სტატუსის შესახებ ოფიციალური ინფორმაცია. ასევე დასაქმების სააგენტოს Worknet პორტალიდან ამოღებულ იქნა სამუშაოს 20 საქართველოს მთავრობის 2024 წლის 27 თებერვლის დადგენილება N46 „დასაქმების ხელშეწყობის 2024 წლის სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“. 21 DLR 3.2-ის შესრულების ანგარიში გვ. 7. 13 მაძიებელთა რეესტრი, სადაც ფიქსირდება როგორც 2024 წელს, ასევე წინა წლებში რეგისტრირებულ ბენეფიციართა მონაცემები და სააგენტოს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით მათ 2024 წელს გაეწიათ მინიმუმ ერთი სერვისი. აღნიშნული მონაცემების შედარების შედეგად გამოვლინდა შემდეგი:  სერვისების განვითარების სააგენტოს მიერ მოწოდებულ იქნა ბენეფიციართა დაბადების თარიღები და სქესის მონაცემები. აღნიშნული ინფორმაციის, სააგენტოს Worknet-ის ბაზაში რეგისტრირებულ მონაცემებთან შედარებით, რეგისტრირებული სამუშაოს მაძიებელთათვის სქესისა და 29 წლამდე ასაკის ახალგაზრდის კრიტერიუმები დადასტურდა ყველა შემთხვევაში;  დევნილთა სააგენტოს მიერ მოწოდებულ იქნა დევნილის პირის აქტიური სტატუსი თვეების მიხედვით. აღნიშნული ინფორმაციის, სააგენტოს Worknet-ის ბაზაში რეგისტრირებულ მონაცემებთან შედარებით დასტურდება, რომ ამ სტატუსით რეგისტრირებულ ყველა სამუშაოს მაძიებელს 2024 წლის განმავლობაში მინიმუმ 1 თვე მაინც უფიქსირდებათ აქტიური დევნილის სტატუსი;  სოციალური სააგენტოს მიერ მოწოდებულ იქნა სოციალურად დაუცველი პირისა და შშმ პირის აქტიური სტატუსები თვეების მიხედვით. აღნიშნული ინფორმაციის, სააგენტოს Worknet-ის ბაზაში რეგისტრირებულ მონაცემებთან შედარებით დასტურდება, რომ სოციალურად დაუცველი პირის სტატუსით რეგისტრირებულ ყველა სამუშაოს მაძიებელს 2024 წელს მინიმუმ ერთი თვე მაინც უფიქსირდებათ აქტიური სოციალურად დაუცველი პირის სტატუსი. ხოლო, შშმ პირის სტატუსის შემთხვევაში, 2 შემთხვევის გარდა, ყველა დანარჩენ შემთხვევაში ფიქსირდება 2024 წელს მინიმუმ ერთი თვე მაინც შშმ პირის სტატუსი. თუმცა აღსანიშნავია, რომ ვინაიდან ბაზაში არ ფიქსირდება კონკრეტული სერვისის გაწევის თარიღი, შესაბამისად აუდიტის ჯგუფისათვის შეუძლებელია ბენეფიციარისათვის სერვისის გაწევის მომენტისთვის დადასტურება, რაც წარმოადგენს ერთგვარ შეზღუდვას;  ვინაიდან ბაზაში არ ფიქსირდება კონკრეტული სერვისის გაწევის თარიღი, ხოლო ამ ბაზაში ფიქსირდება სხვადასხვა წლებში რეგისტრირებული ბენეფიციარები, შესაბამისად აუდიტის ჯგუფისათვის შეუძლებელია 2024 წლის გარდა, სხვა წლებში რეგისტრირებული 688 ბენეფიციარისათვის სერვისის გაწევის მომენტისთვის22 დევნილის, სოციალურად დაუცველი პირისა და შშმ პირის სტატუსების დადასტურება, რაც წარმოადგენს ერთგვარ შეზღუდვას. სერვისის მიღების თარიღისთვის ზემოაღნიშნული კრიტერიუმის დადასტურება შესაძლებელია მხოლოდ იმ პირებზე ვინც 2024 წელს დარეგისტრირდა სამუშაოს მაძიებელთა ბაზაში. სააგენტოს მონაცემებით 2024 წელს სამუშაოს მაძიებლად დარეგისტრირდა 7,185 ბენეფიციარი, ხოლო სერვისი მიიღო 11,636 ბენეფიციარმა. შედეგად, 2024 წელს რეგისტრირებული სამუშაოს მაძიებელი 11,636 ბენეფიციარიდან ზემოაღნიშნული კრიტერიუმების შესაბამისად 10,933 პირი წარმოადგენს მოწყვლად ბენეფიციარს. ასევე აღსანიშნავია, რომ მოქმედი კანონმდებლობით,23 პირი სამუშაოს მაძიებლად ვერ დარეგისტრირდება, თუ მან მიაღწია საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ საპენსიო ასაკს. ასევე სააგენტო იღებს გადაწყვეტილებას სამუშაოს მაძიებლის რეგისტრაციის შეწყვეტის შესახებ, თუ სამუშაოს მაძიებელი გარდაიცვალა. თუმცა, მიუხედავად აღნიშნული შეზღუდვისა, Worknet პორტალზე სამუშაოს მაძიებელთა ბაზაში რეგისტრირებული იყო საპენსიო ასაკს მიღწეული მოწყვლადი კატეგორიის 390 ქალი და 67 კაცი, რომელთაგან 25 მიეკუთვნებოდა მოწყვლად კატეგორიას. ამასთანავე, სამუშაოს მაძიებელს რეგისტრაცია არ შეწყვეტია და კვლავ სამუშაოს მაძიებელთა ბაზაშია 15 გარდაცვლილი პირი. 22 2024 წლის განმავლობაში მინიმუმ 1 თვე მაინც უფიქსირდებათ აქტიური სოციალურად დაუცველი პირის, შშმ და დევნილი პირის სტატუსი. 23 საქართველოს კანონი „დასაქმების ხელშეწყობის შესახებ“ მუხლი 19, პუნქტი 3, ქვეპუნქტი „ბ“ და მუხლი 20, პუნქტი „ე“. 14 ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, წარმოდგენილი 10,933 რეგისტრირებული მოწყვლადი კატეგორიის სამუშაოს მაძიებლიდან, მხოლოდ 10,503 მოწყვლადი სამუშაოს მაძიებელი შეიძლება ჩაითვალოს DLR-ის მიზნების შესაბამისად რეგისტრირებულად. DLR-ის მიზნებისათვის სააგენტო სამუშაოს მაძიებლებს სთავაზობს დასაქმების ხელშეწყობის შემდეგ ღონისძიებებსა და სერვისებს: ინდივიდუალური კონსულტირება პროფესიული ორიენტაციისა და კარიერული განვითარების კუთხით, მოკლევადიანი პროფესიული მომზადებისა და გადამზადების კურსები, საკვანძო კომპეტენციების განმავითარებელი კურსები, სტაჟირება, ხელფასის სუბსიდირება. აღნიშნული სერვისების გაწევის დოკუმენტური დადასტურების მიზნით, აუდიტის ჯგუფმა შეამოწმა დასაქმების სააგენტოსგან შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით, ქვეყნის მასშტაბით ყველა რეგიონში სამუშაო მაძიებლის რაოდენობის პროპორციულად, ჯამში 393 ბენეფიციარისთვის გამოთხოვილი 2024 წელს მიღებული სერვისების დამადასტურებელი დოკუმენტაცია. აუდიტის ჯგუფის მიერ განხორციელდა შემთხვევითი შერჩევით 393 ბენეფიციარის სხვადასხვა სერვისის მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტაციის შემოწმება, რის შედეგადაც გამოვლინდა ინფორმაციის დამუშავების სისტემური ხარვეზები, კერძოდ:  კარიერის დაგეგმვის სპეციალისტებისთვის პრაქტიკული სახელმძღვანელოს მიხედვით,24 კარიერის დაგეგმვის ფურცლებსა და პირველადი შეხვედრის დოკუმენტებზე ბენეფიციართა მხრიდან ხელმოწერით დადასტურება არ არის გათვალისწინებული, შესაბამისად ამ დოკუმენტებზე სამუშაოს მაძიებელთა მხრიდან თანხმობის დადასტურება ვერ ხდება; ვაკანსიის მიზანი ხშირად არ ემთხვეოდა სამუშაოს მაძიებლის მოთხოვნილ პოზიციას;  დასაქმების კონსულტირების სახელმძღვანელოს მიხედვით,25 კონსულტანტს ევალება სამუშაოს მაძიებელს შეუთანხმდეს შემდეგი კონსულტირების შეხვედრის თარიღზე, თუმცა დოკუმენტებში არ ფიქსირდებოდა განმეორებითი შეხვედრების დაგეგმვის შესახებ ინფორმაცია და ასევე არ იყო განსაზღვრული მომდევნო შეხვედრის ვადები;  სხვა დოკუმენტების ტიპები მოიცავდა დასაქმების სერვისების მოთხოვნას, შესაძლებლობის შეფასების კითხვარსა და ინდივიდუალურ სამოქმედო გეგმებს, თუმცა ფორმები სტანდარტიზებული არ იყო და მათი შინაარსი განსხვავდებოდა;  კვალიფიკაციის ამაღლების რეგისტრაციისა და მომსახურების ფორმები რიგ შემთხვევაში არასრულად იყო შევსებული;  პირველადი შეხვედრის ფორმებში ხშირ შემთხვევაში მითითებული იყო, რომ მაძიებელი უკვე დასაქმებულია ან უარი განაცხადა შეთავაზებულ ვაკანსიაზე. გარდა აღნიშნულისა, საყურადღებოა, რომ მოქმედი კანონმდებლობით, პირი სამუშაოს მაძიებლად ელექტრონულად, შრომის ბაზრის მართვის საინფორმაციო სისტემაში/სააგენტოში არსებულ მონაცემთა ერთიან ბაზაში რეგისტრირდება. ამ მიზნით სააგენტოს მიერ შემქნილია Worknet პორტალი, რომელიც როგორც აუდიტორული პროცედურებით დადგინდა - გაუმართავია, კერძოდ:  მიუხედავად იმისა, რომ სამუშაოს მაძიებელთა რეგისტრაცია უნდა ხდებოდეს Worknet პორტალზე, არსებული მდგომარეობით პორტალი არ არის სათანადოდ ხელმისაწვდომი ტექნიკური ხარვეზების გამო ვერიფიკაციის მომენტისთვის შეუძლებელი იყო როგორც სამუშაოს მაძიებლის მიერ დამოუკიდებლად რეგისტრაცია, ისე დამსაქმებლის მიერ ვაკანსიის 24 კარიერის დაგეგმვის სპეციალისტებისთვის პრაქტიკული სახელმძღვანელო, ეტაპი 6: გეგმის შემუშავება, კარიერული განვითარების სამოქმედო გეგმის ფორმა, გვ. 18. 25 დასაქმების კონსულტირების სახელმძღვანელო, დანართი 4.1 ინდივიდუალური სამოქმედო გეგმის მოხმარების ინსტრუქცია, III დასაქმების ხელშეწყობის სხვა სერვისები, მომხმარებლის მიერ შესრულებული სხვა აქტოვობები, გვ. 47 15 ატვირთვა. ეს შეუსაბამობაშია პორტალის მიზანთან, რომელიც სწორედ ამ ორი ჯგუფის ერთმანეთთან დასაკავშირებლად არის შექმნილი.  Worknet-ის პორტალზე სამუშაოს მაძიებელთა რეგისტრაცია უმეტესწილად ხორციელდება დასაქმებისა და კარიერის კონსულტანტების მიერ. შესაბამისად, ამ გზით რეგისტრაციის პროცესი ვერ ჩაითვლება სრულად დამაკმაყოფილებლად, რადგან სამუშაოს მაძიებლის უშუალო მონაწილეობით არ ხდება.  Worknet პორტალიდან რეპორტების მიღება შეზღუდულია. მიუხედავად იმისა, რომ ბექპორტალიდან შესაძლებელია ბენეფიციართა შესახებ რეგისტრირებული მონაცემების ამოღება, აღნიშნული რეპორტები არ მოიცავს სერვისის გაწევის ზუსტ თარიღებს, რაც ხელს უშლის კრიტერიუმების დროით ვალიდაციას.  დასაქმების სააგენტოს მიერ ვერიფიცირების მიზნით წარმოდგენილ სამუშაოს მაძიებელთა რეესტრში ასახული მნიშვნელოვანი ინფორმაცია დამუშავებულია მანუალურად, რაც ზრდის ადამიანური შეცდომის დაშვების ალბათობას. სამუშაოს მაძიებელთა ALMP-ში ჩართულობისა და მიღებული მომსახურების დადასტურების მიზნით აუდიტის ჯგუფმა ჩაატარა შემთხვევით შერჩეული 393 ბენეფიციარის სატელეფონო გამოკითხვა. კომუნიკაცია ვერ განხორციელდა ან სხვა მიზეზით ვერ მივიღეთ ინფორმაცია 155 შემთხვევაში, ხოლო 238 გამოკითხული ბენეფიციარიდან 148 (62%) ბენეფიციარმა დაადასტურა რომ ფლობდა ინფორმაციას Worknet პორტალზე რეგისტრაციის შესახებ ან/და მიიღო დასაქმების მხარდაჭერის რომელიმე სახის მომსახურება, ხოლო გამოკითხული 90 (38%) ბენეფიციარი არ ფლობს ინფორმაციას Worknet პორტალზე რეგისტრაციის შესახებ ან/და არ ადასტურებს რომ იმყოფებოდა დასაქმების სააგენტოს რომელიმე ოფისში და მიიღო რაიმე სახის მომსახურება. განხორციელებული პროცედურების შედეგები მიუთითებს, რომ კონტროლის გარემო და მონაცემთა ბაზის წარმოების მექანიზმები შეიცავს ნაკლოვანებებს, შესაბამისად იზრდება შეცდომების/უზუსტობების რისკი. ასევე, ბენეფიციართა მნიშვნელოვანი ნაწილი არ არის სათანადოდ ინფორმირებული დასაქმების პროგრამებისა და მათში მონაწილეობის შესახებ. ამასთანავე, გამოკითხულთა მხოლოდ მცირე ნაწილმა (2%) დაადასტურა სააგენტოს მხარდაჭერით დასაქმება. შესაბამისად, საჭიროა სერვისების მიწოდების პროცესის გაუმჯობესება და ბენეფიციართა ინფორმირების მექანიზმების გაძლიერება. დასკვნა პროგრამით გათვალისწინებული ვერიფიკაციის პროტოკოლისა და ჩატარებული აუდიტორული პროცედურების საფუძველზე, რეგისტირებული მოწყვლადი DLR 3.2-ის კატეგორიის ფარგლებში სამუშაოს 2024 წელს მაძიებელად, 10,503 რაც ბენეფიციარია 2024 წლისთვის განსაზღვრულ სამიზნე მაჩვენებელზე - 12,000 ბენეფიციარზე ნაკლებია. რეკომენდაციები რეკომენდაცია N1 - დასაქმების სააგენტოს DLR 3.1.1. DLR 3.1.2 და DLR 3.2-თან მიმართებით მიზანშეწონილია დასაქმების სააგენტომ უზრუნველყოს:  ოფისების სათანადო რაოდენობის კადრებით დაკომპლექტების მდგრადობა და დასაქმებულთა რაოდენობის მუდმივი მონიტორინგი;  Worknet პორტალის სისტემური ხარვეზების აღმოფხვრა და მართვის პროცესის გაუმჯობესება, პორტალზე მონაცემთა ინტეგრაცია და ავტომატიზაცია, რათა ავტომატურად გადამოწმდეს 16 ბენეფიციართა რეგისტრაციის მომენტში მათი მოწყვლადობის კრიტერიუმის შესაბამისი სტატუსები; განისაზღვროს მკაფიო რეგულაციები და ინსტრუქციები ALMP ღონისძიებებისა და სერვისების ყველა ეტაპის დოკუმენტირებისთვის;  სამუშაოს მაძიებელთათვის ინფორმაციის მიწოდების მეთოდების გაუმჯობესება, რათა ბენეფიციარებს ჰქონდეთ მკაფიო წარმოდგენა მათი ALMP-ის ღონისძიებებში მონაწილეობისა და მიღებული სერვისების შესახებ;  დოკუმენტაციის ორგანიზება იმგვარად, რომ ALMP ღონისძიებების შესაბამისი თითოეული სერვისის დოკუმენტზე ფიქსირდებოდეს სამუშაოს მაძიებელთა ხელმოწერით დადასტურება. რეკომენდაცია N2 - სამინისტროს მიზანშეწონილია, ექსპერტის მიერ შემუშავებული ინფრასტრუქტურის სტანდარტის დოკუმენტის დადგენილ ვადებში დასრულება და სამინისტროს მიერ შესაბამისი სამართლებრივი ნორმატიული აქტით დამტკიცება. 17

*007451/21* 20/05/2025 № 007451/21 საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენების დამტკიცების შესახებ „სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-10 მუხლის „ბ“ და „ი“ ქვეპუნქტების და 31-ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, ვ ბ რ ძ ა ნ ე ბ: 1. დამტკიცდეს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მოხსენება საქართველოს 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების წლიურ ანგარიშზე, თანდართული დანართის შესაბამისად. 2. ეს ბრძანება ძალაშია ხელმოწერისთანავე. ცოტნე ყავლაშვილი გენერალური აუდიტორი